open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
شىمالىي ئافرىقا

link=https://tr.wikipedia.org/wiki/Dosya:North_Africa_(orthographic_projection).svg|thumb|300x300px|
  ئاڧرىقا قىتئەسىنىڭ شىمالىدىكى رايونغا بېرىلگەن ئىسىمدۇر. بۇگۈن شىمالىي ئاڧرىقادا ماراكەش، ئالجىرىيە، تۇنىس، لىۋىيە، مىسىر ۋە سۇدان دۆلەتلىرىنى باردۇر. رايوندا مۇسۇلمانلار كۆپچىلىك بولۇپ، كەڭ قوللىنىلغان تىللار ئەرەبچە، بەربەرىچە، قىبتىچە قاتارلىق تىللار.
  جغراڧىيىلىك چىگرىسى، غەربتە ئاتلانتىك ئوكيان، شىمالدا ئوتتۇرا يەر دېڭىزى، شەرقتە سىنا يېرىم ئارىلى ۋە قىزىل دېڭىز، جەنۇبتا بولسا غەربىي ئاڧرىقا، ئوتتۇرا ئاڧرىقا ۋە شەرقىي ئاڧرىقا رايونلىرى جايلاشقان.

  شىمالىي ئاڧرىقىنىڭ غەربى مەغرىب دەپ ئاتىلىدۇ ۋە ئىسپانىيەنىڭ سەپتە ۋە مېلىللا شەھەرلىرى ھەم شىمالىي ئاڧرىقىدا ئورۇن ئالغان. 
  
## ئۆتمۈش
مەركىزى شىمالىي ئاڧرىقادا يەر ئالغان تارىخى مەدەنىيەتلەر ۋە دۆلەتلەر:

شىمالىي ئاڧرىقىنىڭ بيوك بىر قىسمى 16. ئەسردىن ئىتىبارەن ئۇزۇن مۇددەت ئوسمانىيلارنىڭ ھاكىمىيىتىدە بولغان. تۈرك - ئىتالىيان ئۇرۇشى كېيىن ئىمزالانغان ئۇشى شەرتنامىسى بىلەن ئوسمان تۈركلىرى، شىمالىي ئاڧرىقىدىكى ئەڭ ئاخىرىقى زېمىنىنى قولدىن بەرگەن. شىمالىي ئاڧرىقا 19. ئەسرنىڭ ئاخىرى ۋە 20. ئەسرنىڭ باشلىرىدا ڧرانسىيە، ئەنگىلىيە، ئىسپانىيە ۋە ئىتالىيە تەرىپىدىن مۇستەملىكە ئاستىغا ئېلىنغان. رايوندىكى ئەللەر ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن سوڭرە مۇستەقىل بولغانلار.
## مەنبەلەر

*
شىمال

300px|thumb|left|جۇغراڧىيەلىك تەرەڧلەر
**شىمال**، تۆرت ئاساسلىق تەرەپنىڭ بىرى. شىمالىي قۇتۇبقا ئىشارە قىلىنىدۇ.

## شىمال ھەققىدە
### ھەقىيقى شىمال (جوغراپىيىلىك شىمال)
مۇقىم، ئۆزگەرمەس. يەرشارى يەر ئوقىنىڭ ئەتراپىدا ئايلىنىدۇ. يەر يۈزىنىڭ يەر ئوقى بىلەن شىمالدا ئۇچراشقان نوقتىسى جۇغراپىيىلىك شىمال دەپ ئاتىلىدۇ. باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، يەر يۈزىنىڭ ئۈستىدىكى شىمالىي قۇتۇب جايلاشقان نوقتا.

### ماگىنتلىق شىمال (كۇمپاس شىمالى)
ئۆزگىرىشچان. كۇمپاسلاردا شىمالنى كۆرسىتىدىغان يىڭنە كۆرسەتكەن تەرەپتۇر. كۇمپاس بىلەن ئۆلچەنگەن تەرەپ ماگىنىتلىق بولغانلىقى ۋە يەر يۈزىدىكى ماگىنىتلىق يەرلەرنىڭ ئوخشاشماسلىقى يۈزىدىن، ماگىنىتلىق شىمال ئۇ ۋاقىتتا مەۋجۇت يەرگە قارىتا بەلگىلىنىدۇ. كۈنىمىزدە بولسا ماگىنىتلىق شىمالنىڭ، غەربىي شىمالغا قارىتا ئاغىشى باردۇر. خەرىتە ئۈستىدە ئۇچىدا يېرىم ئوق ئىشارىتى بىلەن كۆرسىتىلىدۇ.

### تەبئىي خاتالىق پەرقى
تەبىي خاتالىق پەرقى: ماگىنىتلىق شىمال بىلەن جۇغراپىيىلىك شىمال ئارىسىدىكى پەرقتۇر. ماگىنىتلىق شىمال زامانغا كۆرە ئۆزگىرىشچان بولغانلىقى ئۈچۈن جۇغراپىيىلىك شىمالنىڭ شەرقىدە ياكى غەربىدە بولىشى مۇمكىن. خەرىتە ئۈستىدىكى چۈشەندۈرۈشتە يىللىق ئۆزگىرىشنىڭ مىقدارى ئىپادىلىندۇ. يىللىق ئۆزگىرىش كەم (مىنۇس) بولسا ماگىنىتلىق شىمال، جوغراپىيىلىك شىمالغا يېقىنلىشىدۇ. يىللىق ئۆزگىرىش ئارتۇق (پىلوس) بولسا ماگىنىتلىق شىمال، جوغراپىيىلىك شىمالدىن يىراقلىشىدۇ. مەسىلەن، 1990- يىلى خاتالىق پەرقى 3 گرادۇس 14 مىنۇت. يىللىق خاتالىق مىنۇس 0.9 دەقىقە. 1999- يىلى ئۈچۈن 8.1 = 0.9 × 9 يىل مىنۇتلۇق خاتالىق توغۇلىدۇ. 1999 -يىلى خاتالىق پەرقى 3 گرادۇس 6 مىنۇت بولىدۇ. (3 گرادۇس 14 مىنۇت - 8 مىنۇت). ھەر يىل ئۆتكەنسېرى ماگىنىتلىق شىمال، جوغراپىيىلىك شىمالغا يېقىنلىشىدۇ.

### گرىد شىمالى (خەرىتە شىمالى)
مۇقىم. خەرىتىدىكى شىمال ۋە جەنۇب سىزىقلىرى كۆرسەتكەن شىمال تەرەپ. خەرىتىلەر تىك كېسىك (مېردىيان ئۈستىدىكى) سىزىقلارنىڭ ئۇچىغا جەنۇب شىمال دەپ ئىشارەت قىلىدۇ.

#### يىڭنە خاتالىق پەرقى
گرىد شىمالى بىلەن ماگىنىتلىق شىمال ئارىسىدىكى پەرق. خەرىتىلەردە بۇ ھەقتىكى ئۇچۇرلارنى تاپقىلى بولىدۇ. بۇ ئۇچۇرلارنى ئىشلىتىپ خاتالىق قىممەتلىرىنى ھېسابلىنىدۇ ۋە تەرەپ پەرىقلىرى بەلگىلىنىپ قوشۇلىدۇ ۋە ئېلىۋېتىلىدۇ.

## قاراڭ
شىمالىي قۇتۇب

شىمالىي يېرىم شار

شىمالىي ئاسىيا

شىمالىي ئاڧرىقا

شىمالىي ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى

شىمالىي شىنجاڭ

شىمالىي جۇڭگو

## مەنبەلەر

تۈر:جۇغراپىيە
غەرب

300px|thumb|left|جۇغراڧىيەلىك تەرەڧلەر
**غەرب** ياكى كۈنپېتىش، تۆرت ئاساسلىق تەرەپنىڭ بىرى. كۈن پاتىدىغان تەرەپ. **قىبلە تەرەپ** دەپمۇ ئاتىلىدۇ. ياۋروپا ۋە ئامېرىكا غەرب دۇنياسى دەپ ئىپادىلىنىدۇ.
خەرىتە يۈزىدە خەرىتىگە قاراپ تۇرغاندا سول قول تەرەپ. 

















## مەنبەلەر

تۈر:جۇغراپىيە
چىلى پېسو

**چىلى پېسو** بولسا ياۋرۇپا ئىتتىپاقى پۇلى چىلى 

## مەنبەلەر

تۈر:چىلى
غەربىي شىمال

left|thumb|450x450px|شامال گۈلى
**غەربىي شىمال** غەرب بىلەن شىمالنىڭ دەل ئوتتۇرىسىغا بېرىلگەن ئىسىم. بۇ دەل ئوتتۇرىدىن شىمالغىچە بولغان رايونغا شىمالىي غەربىي شىمال؛ دەل ئوتتۇرىدىن غەربكىچە بولغان رايونغا بولسا  غەربىي غەربىي شىمال دېيىلىدۇ. بۇ تەرەڧلەر ئادەتتە دېڭىز ۋە ھاۋا يوللارىدا قوللىنىلىدۇ. غەربىي شىمال كۇمپاستا NW  (يەئنى North - West) شەكلىدە كۆرسىتىلىدۇ. شىمال، غەربىي شىمال ۋە غەربكە بىر ئۈچبولۇڭ دەپ قەبۇل قىلساق غەربىي شىمالنىڭ كەڭلىكى 90 گرادوستۇر.

ئىنگىلىزچە، ئەرەبچە قاتارلىق غەرب ۋە شەرق تىللىرىدا، شۇنداقلا قېرىنداش تۈركىي قەۋىملەردە ئارا تەرەپلەردە ئەۋۋەلا شىمال ۋە جەنۇب كېيىن شەرق ۋە غەرب تەلەپپۇز قىلىنىدۇ. مەسىلەن، شىمالىي غەرب، جەنۇبىي شەرق؛ ئەمما بۇگۈن خەنزۇچىنىڭ تەئسىرى ئولساكىم ئۇيغۇرلار ئەۋۋەل غەرب ۋە شەرق، كېيىن شىمال ۋە جەنۇب تەلەڧڧۇز قىلىنماقتا، مەسىلەن: غەربىي شىمال، شەرقىي جەنۇب، دېگەندەك.
## قاراڭ
غەربىي شىمالدىكى بەش ئۆلكە

## مەنبەلەر

تۈر:جۇغراپىيە
جەنۇب

300px|thumb|left|جۇغراڧىيەلىك تەرەڧلەر
**جەنۇب** كۈنگەي، تۆرت ئاساسلىق تەرەپنىڭ بىرى. جەنۇبىي قۇتۇبقا ئىشارە قىلىنىدۇ. 

### ھەقىيقى جەنۇب (جوغراپىيىلىك جەنۇب)
مۇقىم، ئۆزگەرمەس. يەرشارى يەر ئوقىنىڭ ئەتراپىدا ئايلىنىدۇ. يەر يۈزىنىڭ يەر ئوقى بىلەن جەنۇبتا ئۇچراشقان نوقتىسى جۇغراپىيىلىك جەنۇب دەپ ئاتىلىدۇ. باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، يەر يۈزىدە جەنۇبىي قۇتۇب جايلاشقان نوقتا. شىمالىي قۇتۇبنىڭ دەلمۇدەل قارشىسى.

### قاراڭ
جەنۇبىي ئاڧرىقا

جەنۇبىي ئامېرىكا

جەنۇبىي ئاسىيا

جەنۇبىي جۇڭگو

جەنۇبىي شىنجاڭ

جەنۇبىي قۇتۇب

جەنۇبىي ياۋروپا

جەنۇبىي يېرىم شار

## مەنبەلەر

تۈر:جۇغراپىيە
شەرق

300px|thumb|left|جۇغراڧىيەلىك تەرەڧلەر
**شەرق** ياكى كۈنچىقىش، تۆرت ئاساسلىق تەرەپنىڭ بىرى. كۈن چىققان تەرەپ.

خەرىتە يۈزىدە خەرىتىگە قاراپ تۇرغاندا ئوڭ قول تەرەپ.

شەرق كەلىمىسى يېقىن، ئوتتۇرا ۋە ئۇزاق شەرق رايونىنى كۆرسىتىشتە قوللىنىلىدۇ.  



## قاراڭ
شەرقىي ئاسىيا

شەرقىي ئاڧرىقا

شەرقىي ياۋروپا

شەرقى جۇڭگو

شەرقىي شىنجاڭ

شەرقىي تۈركىستان






## مەنبەلەر

تۈر:جۇغراپىيە
غەربىي ئافرىقا

350px|thumb|left|غەربىي ئاڧرىقىنىڭ دائىرىسى
غەربىي ئاڧرىقا، ئاڧرىقا قىتئەسىنىڭ غەربىگە جايلاشقان. گېئوپولىتىك نوقتىدىن ب د ت، غەربىي ئاڧرىقىنى ياندىكى خەرىتىدىكىدەك بولۇپ 16 دۆلەت، تەخمىنەن 5 مىلىيون كلومېتر بىر جۇغراپىيەنى قاپلايدۇ.


















## مەنبەلەر

تۈر:تارىختۈر:جۇغراپىيە
ئاشنا

**ئاشنا**، كۆكتۈركلەرنىڭ بىر ئۇرۇقى ۋە كۆكتۈرۈك قاغانلىقىنى قۇرغان قەبىلە. ئەفسانىلەرگە كۆرە ئاشنا ئۇرۇقى تىشى بۆرىدىن كۆپەيگەن ئىمىش.

ھۇنلار، خىتايلارغا يېڭىلىپ قالغاندىن سوڭرە قاغان، 500 ئائىلىلىك ئاشنالارنى جورجىتلار رايونىغا كەلگەن ۋە ئۇلارنىڭ ۋاسسالى بولغان. بۇ تۈركلەر ئوتتۇرا ئاسىيادا ياشاپ تۆمۈرچىلىكتە تەرەققىي قىلغان. 

ئاشنا ئۇرۇقى دۇلۇ ۋە نۇشىبى دەپ ئىككى تارماققا ئايرىلاتتى. سېموۋۇلى كۆكبۆرە ئىدى. 

## مەنبە
* , Prof. Dr. Saadettin Gömeç
* تۈركلەرنىڭ ۋە موڭغۇللارنىڭ تارىخى ئىككى ئۇرۇقى, Prof. Dr. Saadettin Gömeç
## مەنبەلەر
گوسنىڭ ئازاد بولۇشى

1572- يىلى 8- ئايدا باشلىغان بولۇپ، شۇ يىلى 10- ئاينىڭ 20- كۈنى شەھەر ئازاد قىلىنغان. 1568- 1648- يىللار ئارىسىدىكى سەكسەن يىللىق ئۇرۇش ياكى گوللاندىيە ئىسيانىنىڭ بىر قىسمىدۇر.

ئازادگەردىسى قۇماندان كرىستوڧڧال ۋان موندراگون.
## مەنبەلەر
كرىستوڧڧال ۋان موندراگون

300px|thumb|left|كرىستوڧڧال ۋان موندراگون
**كرىستوڧڧال ۋان موندراگون** (ئىسپانچە تولۇق ئىسمى:Cristóbal de Mondragón y Mercado) (تو. 1514- يىلى ئاپرېل - ئۆ. 1596)، سەكسەن يىللىق ئۇرۇش مەزگىلىدە نامى چىققان ئىسپان گېنېرال.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
سەكسەن يىللىق ئۇرۇش

**سەكسەن يىللىق ئۇرۇش** ياكى گوللاندىيە ئىسيانى (1568 - 1648)، گوللاندىيىدىكى 17 ۋىلايەتنىڭ ئىسپانىيە ئىمپېرىيىسىگە (ئويمان دۆلەتلەر رىم ئىمپېراتورى شارلكېننىڭ قولىغا ئۆتتى. گوللاندىيەلىكلەر مۇستەقىللىقنى خالايتتى. 1548 دە كارل V ەوللاندىيىنىڭ ئون يەتتە ۋىلايەتىگە ئاپتونوم ھۇقۇقى بەردى. ئەمما شارلكېننىڭ ئوغلى ڧېلىپ II، دادىسىنىڭ ئەكسىچە گوللاندىيىگە يول قويماسلىق تەرەپتارى ئىدى. ئىنتايىن تەقۋا بىر كاتولوك بولمىش ڧېلىپ II گوللاندىيەدە يېيىلىۋاتقان پروتېستانلىقتىن مەمنۇن ئەمەس ئىدى. گوللاندىيەگە مەجبورەن ئاغىر تۈزۈم ۋە باج - سالىق قويدى. پروتېستانچىلىقنى يوقىتىشقا تىرىشتى. پۈتۈن بۇ قاتتىق قوللۇق باشقۇرۇش گوللاندىيەدە ئىسىيانغا يول ئاچتى.
## مەنبەلەر

تۈر:تارىخ
تۈر:ياۋروپا تارىخى
لا پاز

**لا پاز** (ئىسپانچەدە "تېنچلىق")؛ بىر جەنۇبىي ئامېرىكا دۆلىتى بولمىش بولۋىيەنىڭ پايتەختىدۇر. بولۋىيەنىڭ قانۇنىي پايتەختى سۇكرە بولسىمۇ، مېنىستىرلار كومېتىتى لا پازغا جايلاشقان ۋە دۆلەت بۇ يەردىن ئىدارە قىلىنىدۇ. بۇ شەھەر ئەينى ۋاقىتتا لا پاز ئۆلكىسىنىڭمۇ مەركىزى شەھرىدۇر.
2001- يلىىدىكى نۇپۇس تەكشۈرۈشتە مىلىيوندىن ئارتق نۇپۇسقا ساھىبخان لا پاز شەھرى، دېڭىز يۈزىدىن 3600 مېتر ئېگىزلىكتىكى چۇگىئاگو ئىگىزلىكىگە جايلاشقان. بۇ شەھەرنىڭ ئايرىپورتى 4082 مېتر ئىگىزلىكتىكى ئەل ئالتو سۇنئىي ھەمرا شەھەرچىسگە جايلاشقان.
## مەنبەلەر
گېستاپو

گېستاپو (مەخپىي دۆلەت ساقچىسى)، 1934- يىلى 4- ئايدا ھېنرىك ھىمملېر تەرىپىدىن رېينخارد ھېيدرىك ۋە ھېنرىك مۇللېرگە ھۇقۇق بېرىپ قۇرۇلغان. مۇھىم گېستاپو باشقۇرغۇچىلىرىدىن يەنە بىرى بولسا ھېرمان گۆرنىڭدۇر.

تۇنجى بولۇپ بورانقۇش قىسمىدىن (SA) ۋە گېرمان ساقچىلىرىدىن كۆزگە كۆرۈنگەنلەر ئېلىندى. پۇقراۋىي كىيىم بىلەن ساقچى دائىرىلىدىن ئايرىلدى. دەستلەپكى ئىسمى **Geheime Polizei Amt** يەئنى **GPA** ئىدى. لېكىن بۇ ئىسىم بەك ئاددىي كۆرۈلگەن بولسا كېرەككىم، كېيىنچە گېستاپو دەپ ئۆزگەرتىلدى. تولۇقى بىلەن Die **Ge**heime **Sta**at**po**lizei دۇر. 

2- دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىسە تەخمىنەن 45،000 ئەزاسى بار ئىدى. ئىشخانىلىرىغا  **Gestapoleitstellen** دېيىلەتتى. كۈنىمىزدىكى ئىستىخبارات تەشكىلاتلىرىغا ئۈلگە بولالايدۇ. 2- دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە مۇھىم قۇماندان ۋە گېنېراللارنىڭ قوغدىغۇچىلىقىنى ئۈستلەنگەن بەئەينى ئەسكەرى ساقچىلىق ۋەزىپىسىنى ئاتقارغان. بەئزى ۋاقىتلاردا  ئېسئېسچىلار (SS) بىلەن ئورتاق ئىش قىلغان. گېستاپو شۇنداقلا ئۇرۇش مەزگىلىدە گېرمانىيەدە بولغان ئىتتىپاقداش جاسۇسلىرىنى يوقىتىشتىمۇ قوللىنىلغان. گېستاپو خادىملىرى ئادەتتە مۇھىم كىرىش ئىشىكلىرىگە قاراۋۇل قىلىناتتى، ۋەزىپىلىرى كىرىش كارتلىرىنى تەكشۈرۈش ئىدى.

شۇنداقلا توپلاش لاگىرلىرىدا ئاكتىپ رول ئۇينىغان. ئۇرۇشتى كېيىن كۆپىچىسى قېچىپ كەتكەن، تۇتۇلۇپ قالغانلار ئۇرۇش جىنايەتچىسى قارىلىپ ئوققا تىزىلغان. 2- دۇنيا ئۇرۇشى تېما قىلىنغان كىنولاردا تولا ۋاقىتتا ئېسئېسچىلار بىلەن بىللە كۆرۈلگەن. گېستاپوچىلارنىڭ يەنە بىر ۋەزىپىسى ئىسە ئۇرۇش مەيدانىدا بولۇپ ئۆتكەنلەردىن بىخەۋەر خەلقنى غەليانغا كەلتۈرۈش، ئۇلارنى دۈشمەن قۇۋۋەتلىرىگە قارشى پۇقراۋىي بىر كۈچ سۈپىتىدە قوللىنىلىشقا ھازىرلاش ئىدى.
## مەنبەلەر
ئىتتىپاقداش دۆلەتلەر

[link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Cairo_conference.jpg|thumb|240x240px|قاھىرە يىغىنى: [جياڭ جيېشى، ڧرانكىلىن د. روزېۋېلت ۋە ۋىنستون چېرچىل]]
**ئىتتىپاقداش دۆلەتلەر**، 2- دۇنيا ئۇرۇشى ئەسناسىدا ئەنگىلىيە، ڧرانسىيە، سوۋېت ئىتتىپاقى، ئا ق ش ۋە جۇڭخۇا مىنگو باشچىلىقىدا، ڧاشىست دۆلەتلەرگە قارشى تەشكىللەنگەن بىرلىك. كۈنىمىزدە بولسا ئا ق ش ۋە ئۇنىڭغا ياردەم بېرىپ ئىتتىپاق قۇرغان دۆلەتلەرگە بېرىلگەن ئات.

بولۇپمۇ غەربتە بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ ئانتانتا دۆلەتلىرىمۇ "ئىتتىپاقداش دۆلەتلەر" دەپ بىلىنىدۇ.
## مەنبەلەر
ئۆكتەبىر 19

**19- ئۆكتەبىر**، مىلادى كالېندار بويىچە يىلنىڭ 292. (كەبىسە يىللاردا 293.) كۈنىدۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن سانى 73 كۈندۇر.

## ۋەقە ۋە ھادىسىلەر
* 1448 - ئوسمانلى پادىشاھى مۇرات II، كوسوۋا زەپەرىنى قازاندى. 
* 1781 - يوركتاۋن (Yorktown) جېڭى نەتىجىسىدە، گېئوگې ۋاشىنگتون (George Washington) ۋە ڧرانسوز قۇماندان كومتې دې روكامبېئاو (Comte de Rochambeau) قۇماندانلىقىدىكى بىرلىكلەر، لورد كورنۋاللىسنىڭ (Lord Cornwallis) تەسلىم بولىشى بىلەن بېرتانىيە ئوردۇسىغا قارشى قەتئىي زەپەر قازاندى.
* 1872 - دۇنيا بۇيىچە ئەڭ چوڭ ئالتۇن پارچىسى (215 كىلوگرام) ئاۋىسترالىيەنىڭ يېڭى جەنۇبىي ۋالېس(New South Wales)تە بايقالدى. 

## توغۇلغانلار
* 1605 - توماس بروۋنې (Thomas Browne), ئىنگىلىز يازغۇچى (ئۆ. 1682)
* 1862 - ئاۋگۇست لۇمائېرە(Auguste Lumière), ڧرانسوز ڧوتوگراڧچى (ئۆ. 1954)
* 1899 - مىگۇېل ئانگېل ئاستۇرىئاس (Miguel Ángel Asturias)، گۋاتىمالالىق يازغۇچى، دېپلۇمات ۋە نوبېل ئەدەبىيات مۇكاپاتىغا ئېرىشكۈچى. (ئۆ. 1974)
* 1909 - مارگارىتا پېرېي (Marguerite Perey), ڧرانسوز ڧىزىكىچى (ئۆ. 1975)
* 1916 - جون دائۇسېت (Jean Dausset)، ڧرانسوز ئىممونولوگ (immunolog) ۋە نوبېل تىبابەت ۋە ڧىزىئولوگىيە مۇكاپاتىغا ئېرىشكۈچى. (ئۆ. 2009)
* 1931 - يوھان لە كاررې (John Le Carré)، ئىنگىلىز يازغۇچى.

## ئۆلگەنلەر
* 1216 -سەرگەردان يوھان، ئەنگىلىيە قرالى (تو. 1166) 
* 1682 - توماس بروۋنې (Thomas Browne)، ئىنگلىز يازغۇچى. (تو. 1605)
* 1897 - گېئورگې پۇللمان (George Pullman)، ئا ق ش لىق سىياسەتچى ۋە كەشپىياتچى (پۇللمان ياتاقلىق ۋاگونلىرى)  (تو. 1831)
* 1909 - سېزار لومبروسو (Cesare Lombroso)، ئىتالىيان كرىمونولوگ (گۇناھكارلىقنىڭ ئىلمىي تەتقىق قىلىنىشىنىڭ باشلامچىسى). (تو. 1835)
* 1937 - ئەرنەست رۇتېرڧورد (Ernest Rutherford)، ئىنگىلىز ڧىزىكىچى ۋە نوبېل خىمىيە مۇكاپاتىغا ئېرىشكۈچى. (تو. 1871)
* 2003 - ئالىيا ئىززەتبېگوۋىچ (Alija Izetbegović)، بوشناق دۆلەت ئەربابى ۋە مۇستەقىل بوسنىيە ھېرسېگوۋىنانىڭ تۇنجى رەئىسى جۇمھۇرى (تو.1925).

## مەنبەلەر
شىما ساكون

[thumb|'''شىما ساكون'''
<big>[ياپون تىلى|ياپونچە يېزىلىشى: 島左近 ياكى 島清興

كاتاگانا ئوقۇلىشى:しま さこんياكى しま きよおき
]]
**شىما ساكون** (ياپونچە:しま さこん ياكى しま きよおき ) تەخمىنەن 1540 - 1600 ئارىسى ياشىغان، ياپون تارىخدىكى ئۇرۇشقاق بەگلىكلەر دەۋرىدە، ئازۇچى - موموياما دەۋرىدە ئۆتكەن مەشھۇر سانغۇن. ياشلىقى ھەققىدە كۆپ ئۇچۇر يوق. ئەمما 1600- يىلى 2- ئۆكتەبردىكى كۇئىسېگاۋا ئۇرۇشىدىكى غەلبىسى بىلەن تونۇلغاندۇر.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخ
تۈر:ياپون تارىخى
تۈر:ئاسىيا تارىخى
تۈر:تارىختىكى ئۇرۇشلار
كۇئىسېگاۋا ئۇرۇشى

**كۇئىسېگاۋا ئۇرۇشى** 1600- يىلى 10- ئاينىڭ 20- كۈنى، ياپون تارىخىدىكى ئۇرۇشقاق بەگلىكلەر دەۋرىدە ياشانغان، شەرق قۇشۇنى بىلەن غەرب قوشۇنى ئارىسىدا يۈز بەرگەن ۋە شەرق قۇشۇنىنىڭ شىما ساكون قۇماندانلىقىدىكى غەرب قوشۇنى تەرىپىدىن چېكىندۈرۈلىشى بىلەن نەتىجىلەنگەن ئۇرۇش.
## مەنبەلەر

تۈر:تارىخ
تۈر:ياپون تارىخى
تۈر:ئاسيا تارىخى
تۈر:تارىختىكى ئۇرۇشلار
كۈز

link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Sonbaharyapraklari.jpg|thumb|331x331px|كۈزيوپۇرماقلىرى بىلەن قاپلانغان بىر باغچە
**كۈز پەسلى**، ياز ۋە قىش پەسىللىرىنىڭ ئوتتۇرسىدىكى پەسلىدۇر. *خازان*، *يىغىم* مەزگىلى دېگەندەك ناملىرىمۇ بار. شىمالىي يېرىم شاردا مىزان، ئوغۇز ۋە ئوغلاق؛ جەنۇبىي يېرىم شاردا بولسا نورۇز، ئۈمىد ۋە باھار ئايلىرى كۈز پەسلى دەپ قارىلىدۇ.

## كۈزنىڭ ئىپادىلىرى
كۈندۈز قىسقىراپ، كېچە ئۇزىرايدۇ. قۇياش، بالدۇر پاتىدۇ. ھاۋالار نىسبەتەن سوغۇق ۋە كۈننىڭ تەپتى ئاز. سالقىن، يامغۇر - يېشىنلىق ۋە شاماللىق كۈنلەر كۆپىيىپ، قىشتىن دېرەك بېرىدۇ.

دەل - دەرەخلەرنىڭ ياپراقلىرى سارغايىپ تۆكۈلۈشكە باشلايدۇ. يىڭنە يوپۇرماقلىق دەرەخلەر (قارىغاي قاتارلىقلار) ياپراق تاشلىمايدۇ. گۈللەر تېخىمۇ ئاز ئېچىلىشقا ۋە ئەتراپتىكى ئوت چۆپ، چىمەنلەر قۇرۇشقا باشلايدۇ.

## قاراڭ
* ئەتىياز
* ياز
* قىش

## رەسىملەر

ھۆججەت:Autumn leaves, Talcott Mountain State Park.jpg|كۈزدىكى بىر ئورمان مەنزىرىسى: ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرى، كوننەكتىكۇت
ھۆججەت:Jesienny.jpg|ياپراقلىرى سارغايغان كۈز ئورمىنى
ھۆججەت:Copper Beech Fagus sylvatica f. purpurea Autumn Leaves Closeup 3008px.jpg|كۈز پەسلىدىكى ياۋروپا قېيىن دەرىخىنىڭ ياپراقلىرى
Sonbaharda bir kayın türü olan *[[Fagus sylvatica]]* yaprakları.

## مەنبەلەر
ئەتىياز

link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Fr%C3%BChling_bl%C3%BChender_Kirschenbaum.jpg|thumb|200x200px|باھارنىڭ كېلىشى بىلەن چېچەكلىگەن گلاس دەرىخى
**ئەتىياز** (ئەرتە+ياز=ئەرتەياز\ئەتەياز\ئەتىياز؛ بالدۇرقى ياز دېگەنلىك بولىدۇ) ياكى **باھار**، قىش ۋە ياز پەسىللىرىنىڭ ئوتتۇرسىدىكى بىر پەسىلدۇر. شىمالىي يېرىم شاردا نورۇز، ئۈمىد ۋە باھار ئايلىرى ئەتىياز پەسلى دەپ قارىلىدۇ.

ئەتىياز پەسلىدە دەل دەرەخلەر بىخ سۈرۈپ، ئوت چۆپلەر ئۈنىشكە باشلايدۇ. گۈللەر تۇنجى چېچەكلىرىنى ئاچىدۇ. قىشتىن قالغان قارلار ئېرىپ، ئەگىز سۈيى، ياغقان باھار يامغۇرلىرى بىلەن بىرگە سۇلار كۆپىيىشكە باشلايدۇ. كۆلچەك ۋە كۆللەر، سۇ ئامبارلىرى سۇغا تولىدۇ.

بېدىلەر چىقىپ كۆك چۆچۈرىسى يېيىلىدۇ. شۇڭا بۇ پەسىل بەئزىدە كۆك پەسلى، دەپمۇ ئاتىلىدۇ. ھاۋارايى نىسبەتەن تۇراقسىز بولۇپ، بەئزىدە ئەتىيازنىڭ قاق ئوتتۇرسىدا ئۈششۈك، قار ئارىلاش يامغۇر، ياكى مۆلدۈر چۈشىدىغان ئەھۋاللار بولىدۇ. بۇ تۈر تەبىئەت ھادىسىلىرى دېھقانلارغا كۆپ زىيان ئېلىپ كېلىدۇ.
link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Bahar100_0125.jpg|thumb|200x200px|ئەتىيازنىڭ خەۋەرچىسى گۈل - چېچەكلەر
يۇرتىمىزدا تەڭرىتاغنىڭ جەنۇبى شىمالىغا نىسبەتەن بالدۇرراق باھار بىلەن تونىشىدۇ. شەرقىدىكى تۇرپان قۇمۇل ۋادىسى بولسا ھەممىدىن بۇرۇن ئىللىشقا باشلايدۇ. 

كىشىلەردە تۈرلۈك ھاۋارايىغا باغلىق زۇكام ۋە باشقا كېسەللىكلەر كۆپىيىدۇ.

## قاراڭ
* ياز
* كۈز
* قىش

## مەنبەلەر
ياز

[link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Field_Hamois_Belgium_Luc_Viatour.jpg|thumb|224x224px|[بېلگىيە|بېلگىيەدە ياز پەسلىدىكى تەبىئەت.]]
**ياز**، ئەڭ ئىسسىق، ئەتىياز ۋە كۈز پەسىللىرىنىڭ ئوتتۇرىدىكى بىر پەسىلدۇر. شىمالىي يېرىم شاردا ئەڭ ئۇزۇن كۈنلەر يازدا كۆرۈلىدۇ. نورمالدە سەڧەر، چىللە، تومۇز ئايلىرى (ئىسسىق كۈنلەر 21- ئىيۇندىن 22- سىنتەبرغىچە)، جەنۇبىي يېرىم شاردا كۆنەك، قەھرىتان، ھۇد (ئىسسىق كۈنلەر 22- دېكابردىن 21- مارتقىچە) ياز پەسلى دەپ قارىلىدۇ.

ياز پەسلى ئادەملەر، تەبىئەتنىڭ نۇرغۇن گۈزەللىكلىرىدىن پايدىلىنىش پۇرسىتى تاپىدۇ. ئىنسان سالامەتلىكىگە ئىنتايىن پايدىلىق بولغان سۆڭەكلەرنىڭ يېتىلىشىگە پايدىلىق بولغان ۋىتامىن D، قۇياش نۇرىدىن ئېلىنىدۇ. يازدا ئىنسانلار قۇمغا كۆمىلىدۇ. ئىمكان تاپسا تېرە ۋە بەزى كېسەللىكلەرگە پايدىلىق بولغان دېڭىزغا كىرىدۇ. كۈنگە قاقلىنىش رېماتىزىم كېسەللىرى ئۈچۈن ئىنتايىن پايدىلىق. قۇياشنىڭ كۈچلۈك تەپتى نۇرغۇن كېسەللىكلەرنى يوقىتىدۇ ۋە ياخشىلايدۇ. مېۋە - چىۋە ۋە كۆكتاتلارنىڭ ئەكسەرى بۇ پەسىلدە يېتىشىدۇ. بۇغداي، ئارپا، قۇناق قاتارلىق ئاشلىق زىرائەتلىرى يۇرتىمىزدا ياز پەسلىدە تەييار بولىدۇ.

يۇرتىمىزدا ئەڭ ئىسسىق يەر تۇرپان ئويمانلىقى بولۇپ يەر ھارارىتى بەئزىدە 70 گرادوسقىچە كۆتۈرىلىدۇ.

## قاراڭ
* كۈز
* قىش
* ئەتىياز
## مەنبەلەر
قىش

[link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Windbuchencom.jpg|thumb|200x200px|قىش مەنزىرىسى، [گېرمانىيە شۋارزىۋالد رايونىدىكى قېيىن دەرىخى.]]
link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Earth-satellite-seasons.gif|thumb|200x200px|پەسىللەرگە كۆرە قىتئەلەرنىڭ قارغا پۈركىنىشى
**قىش**، يىلنىڭ تۆرت پەسىلىدىن بىرى ۋە كۈز بىلەن ئەتىياز پەسلىنىڭ ئوتتۇرسىدىكى پەسلىدۇر. *زېمىستان قىش* دەپ تەرىپلىنىدۇ. شىمالىي يېرىم شاردا كۈنەك، قەھرىتان ۋە ھۇد ئايلىرىدىن تەشكىل تاپىدۇ. يىلنىڭ ئەڭ سوغۇق كۈنلىرى بۇ پەسلىدە ياشىنىدۇ. ھاۋا نۆلدىن تۆۋەن بولۇپ مۇز قاتىدۇ، قار ياغىدۇ.

مەملىكىتىمىزدە قىش دەستلەپتە سىبىرىيەگە يېقىن بولۇشى بىلەن تەڭرىتاغنىڭ شىمالى، بولۇپمۇ ئالتاي ۋىلايىتىدە باشلايدۇ ۋە جەنۇبقا قاراپ ئىلگىرلەيدۇ. ئالتاي ۋە تەڭرىتاغنىڭ يۈكسەك قىسىملىرىدا قىش نىھايەتتە قاتتىق ئۆتىدۇ. قىش كۆرمەيدىغان يېرىمىز يوق. 

قىش كىرىشى بىلەن سۇلار تۇڭلاپ، قارلار ياغىدۇ، ھەتتا شىۋىرغانلىق ھاۋارايى بۇ پەسىلدە كۆرۈلىدۇ. بۇ ۋەجدىن ھاۋا ئىنتايىن سوغۇق بولىدۇ. ئىنسانلار ئىگنىنى تېخىمۇ قېلىن كىيىملەرگە ئالماشتۇرىدۇ.

قىشتا قار ياخشى ياغسا كېلەچەك يىل مول ھوسوللۇق ئىچىدە ئۆتىشىگە ئىشىنىلىدۇ. ھەم قار كۆپ يەرلەردە مەخسۇس قار تېيىلىش مەيدانلىرى ياسىلىپ قىشلىق ساياھەت قانات يايدۇرۇلىدۇ.

مىلادى يېڭى يىل شىمالىي يېرىم شاردا قىشتا كۈتىۋېلىنىدۇ.

## قاراڭ
* ئەتىياز
* ياز
* كۈز
## مەنبەلەر
20- ئۆكتەبىر

**20- ئۆكتەبر**، مىلادى كالىندار بويىچە يىلنىڭ 293. (كەبىسە يىللاردا 294.) كۈنى بولۇپ، يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن سانى 72 كۈندۇر.

## ۋەقە ۋە ھادىسىلەر
* 1548 - بولۋىيە پايتەختى لا پاز قۇرۇلدى. "لاپاز" ئىسپانچە "تېنچلىق" دېگەنلىك بولىدۇ.
* 1572 - گوسنىڭ ئازاد بولۇشى: كرىستوڧڧال ۋان موندراگون (Cristóbal de Mondragón) قۇماندانلىقىدىكى 3000 كىشىلىك ئىسپان ئارمىيىسى گوس شەھرىنى قورشاۋدىن قۇتقازدى.
* 1600 - شىما ساكون قۇماندانلىقىدىكى غەربىي قوشۇن كۇئىسېگاۋادا شەرق قوشۇنىنى چېكىندۈردى. بۇ تارىختا "كۇئىسېگاۋا ئۇرۇشى" دەپ ئاتالدى.
* 1827 - ناۋارىن باسقۇنى، ئىنگىلىز،ڧرانسۇز، رۇس بىرلەمە ئارمىيىسى، گرېتسىيە دېڭىز تەۋەلىكىدىكى ناۋارىن دېگەن يەردە ئوسمانلى دېڭىز ئارمىيسىنى تارمار قىلدى.
* 1921 - ڧرانسۇزلار ئاناتولىيىدىن چېكىندى. 
* 1935 - گومېنداڭغا قارشى كۇمپارتىيە داھىيسى ماۋزېدوڭ باشلاتقان 12 مىڭ چاقرىملىق ئۇزۇن سەپەر تاماملاندى. ماۋزېدوڭ باشچىلىقىدىكى بىرىنچى ئارمىيە يەنئەنگە كىردى.
* 1940 - نۇپۇس تەكشۈرۈش. تۈركىيە نۇپۇسى 17،820،950 دەپ ئېلان قىلىندى.
* 1941 - ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى، گېرمانىيە ئىشغالى ئاستىدىكى سېربىيەدە مىڭلىغان ئامما ئۆلتۈرۈلدى: كراگۇيېۋاچ قەتلىئامى
* 1944 - سوۋېت قىزىل ئارمىيسى بېلگرادقا كىردى. شۇ كۈنى گېستاپو گېرمان ڧاشىزىمغا قارشى ۋە سوتسىيال دېموكرات جۇلىئۇس لېبېرنى ئېتىپ تاشلىدى.
* 1945 - مىسىر، سۇرىيە، ئىراق ۋە لىۋان، پەلەستىن توپراقلىرىدا دۆلەت قۇرماق بولغان يەھۇدىلەرگە قارشى ئەرەب جەمئىيىتىنى قۇردى.
* 1945 - موڭغۇلىيە خەلق جۇمھۇرىيىتى ئۇمۇمىي خەلق بىلەت تاشلاپ مۇستەقىللىقنى جاكارلىدى.
* 1954 - بېرتانىيەدە 51 مىڭ پورت ئىشچىسى ئىش تاشلىدى. بېرتانىيەنىڭ دېڭىز تىجارىتى يېرىم پالەچ ھالغا تۈشدى.
* 1980 - گرېتسىيە ش ئا ئە ت ئەسكىرىي قاناتىغا قايتا كىردى.
* 1985 - 12. نۇپۇس تەكشۈرۈش. تۈركىيە نۇپۇسى 50،664،458 ؛ ئىستانبۇل نۇڧۇسى: 5،475،982 دەپ ئېلان قىلىندى.

## Doğumlar
* 1819 - سەييىد ئەلى مۇھاممەد، ئىرانلىق دىنچى ۋە بابىيلىك ئىتىقادىنىڭ قۇرغۇچىسى (ئۆ. 1850)
* 1891 - جېمىس چادۋېك، ئىنگىلىز ڧىزىكىچى ۋە نوبىل ڧىزىكا مۇكاپاتىغا ئېرىشكۈچى. (ئۆ. 1974)
*
* 1942 - كرىستىئان نۇسسلېئىن-ۋولھارد، گېرمان بىئولوگ ۋە نوبىل ڧىزولوگىيە ياكى تىبابەت مۇكاپاتىغا ئېرىشكۈچى.
* 1946 - ئېلڧرىېد جېلىنېك، ئاۋۇسترىيەلىك يازغۇچى ۋە نوبىل ئەدەبىيات مۇكاپاتىغا ئېرىشكۈچى. 

## Ölümler
* 1890 - رىچارد ڧرانسىس بۇرتون، ئىنگىلىز كېزەر ۋە بايقىغۇچى (تو. 1821)
* 1964 - ھېربرت س. ھووۋېر، ئا ق ش نىڭ 31. ئەلباشى. (تو. 1874)
* 1984 - پائۇل دىراك، ئىنگىلىز ڧىزىكىچى ۋە نوبىل ڧىزىكا مۇكاپاتىغا ئېرىشكۈچى. (تو. 1902)
* 2011 - مۇئەممەر قەدداڧى، لىبىيە رەھبىرى. (تو. 1942)
پەسىل

link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:XN_Fruehjahrswiese_00.jpg|left|thumb|250x250px|İlkbaharda çiçekli bir kır.
**پەسىل**، يەر ئوقىنىڭ يانتولقىنىڭ تەسىرى بىلەن، قۇياشنىڭ ئەتراپىدىكى يىللىق ھەرىكىتى نەتىجىسىدە يەر يۈزىدە ياشىغان بىر بىرىدىن پەرقلىق، ئوتتۇرىچە ھاۋا رايى شەرتلىرىگە بېرىلگەن ئىسىمدۇر. 9- ئايغىچە شىمالىي يېرىم شار، جەنۇبىي يېرىم شارغا قارىغاندا بەكراق يېقىندۇر ۋە كۈن نۇرىنى بەكراق ئالىدۇ. بۇ ئەھۋال 9- ئاينىڭ 23- كۈنىدىن 3- ئاينىڭ 21- كۈنىگىچە ئەكسىچە بولىدۇ. شۇنىڭ بىلەن شىمالىي يېرىم شاردىكى پەسىللەر مارتتىن باشلاپ تۆۋەندىكىدەك ئىسىملار بېرىلگەن: 

ئەتىياز: 21- مارتتىن 22- ئىيۇنغىچە؛

ياز: 22 - ئىيۇندىن 23- سىنتەبرغىچە؛

كۈز: 23- سېنتەبردىن 22- دېكابرغىچە؛

قىش: 22- دېكابردىن 21- مارتقىچە. 

جەنۇبىي يېرىم شاردا بولسا پەسىللەر ئەكسچە بولۇپ، ئەتىياز 23- سىنتەبردە باشلايدۇ.

پەسىللەر دۇنيانىڭ ئۆز ئۆزىدىن ئايلىنىشىنىڭ، قۇياشنىڭ ئەتراپىدا ئايلانغان ئوربىتا بىلەن ئوخشاش تېزلىكتە ئايلانماسلىقىدىن كېلىپ چىقىدۇ. بۇ سەۋەبدىن يەريۈىدىن كۆك يۈزىگە قارىغاندا قۇياش دۇنيانىڭ ھەر يېرىدە ئوخشىمىغان بىر ئىگىزلىكتىن ئۆتىدۇ.

"شىمال قىشى" مەزگىلىدە دۇنيانىڭ جەنۇبىي يېرىمىدا قۇياشقا تېخىمۇ يېقىندۇر ۋە شىمالىي يېرىمى تېخىمۇ ئاز كۈن نۇرى ئالىدۇ. "جەنۇب قىشى" مەزگىلىدە بولسا شىمالىي يېرىم شار قۇياشقا بەكراق يېقىنلىشىدۇ ۋە ھاۋالار ئىللىشقا باشلايدۇ. يەئنى شىمالىي يېرىم شاردا ياز پەسلى باشلىغاندا جەنۇبىي يېرىم شاردا (مەسىلەن: جەنۇبىي ئاڧرىقا ياكى ئاۋسترالىيەدە) قىش باشلايدۇ. 
link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Jahreszeiten99_DE2.jpg|center

## پەسىللەر ۋە تەقۋىم

## پەسىللەرگە ئائىت رەسىملەر

ھۆججەت:Schneelandschaft Furx.JPG|قىش، ئۈسۈملۈكلەر ئارام ئالىدۇ
ھۆججەت:Urban spring blooms.jpg|ئەتىياز، تەبىئەت ياشىرىشقا باشلايدۇ
ھۆججەت:The Chase Wood - Newbury.jpg|ياز، ئۈسۈملۈكلەر توختىماي ئۈسۈپ يېتىشىدۇ.
ھۆججەت:Czechia, Jicin, Wallenstein's alley.jpg|كۈز، تەبىئەت سارغىيىشقا باشلايدۇ.


## ئۇلىنىشلار
* Warum gibt es Sommer und Winter?—Vortrag und Merkblatt zu den Jahreszeiten speziell für Kinder (unter Creative Commons Lizenz, zur Weiterverwendung)
تۈر:تەقۋىملەر
تۈر:پەسىللەر
21- ئۆكتەبىر

**21- ئۆكتەبر**، مىلادى كالىندار بويىچە يىلنىڭ 294. (كەبىسە يىللاردا 295.) كۈنى بولۇپ، يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن سانى 71 كۈندۇر.

## ۋەقە ۋە ھادىسىلەر
* 1520 - ڧېردىناند ماگېللان، جەنۇبىي ئامېرىكانىڭ جەنۇبىدا، ئۇنىڭ ئىسمى بېرىلگەن بوغۇزنى بايقىدى. 
* 1600 - ياپونىيەنىڭ سېنگوكۇ دەۋرىنى ئاخىرلاشتۇرۇپ، توكوگاۋا دەۋرىگە ئۆتىدىغان سېكىگاھارا مەيدان ئۇرۇشى باشلىدى.
* 1805 - ئامېرال نېلسون قۇماندانلىقىدىكى ئىنگىلىز ڧىلوتى، ئىسپانىيەنىڭ غەربىي جەنۇبىدىكى تراڧالگاردا ناپولىئوننىڭ بىرلەشمە ڧرانسوز - ئىسپان دېڭىز ئارمىيىسىنى يەڭدى. ئامېرال نېلسون بۇ ئۇرۇشتا ئۆلدى.
* 1854 - قىرىم ئۇرۇشىنىڭ باشلىشى بىلەن زامانەۋىي ھەمشىرەلىكنىڭ قۇرغۇچىسى ڧلورېنس نايتىنگىل، 38 باشقا ھەمشىرە بىلەن بىللە ئۈسكۈداردىكى سەلىمىيە قىشلاسىغا ئىبەرىلدى.
[link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Reichsgesetzblatt34_1878.jpg|thumb|201x201px|[سوتسىيالىمغا قارشى قانۇن|سوتسىيالىمغا قارشى قانۇننىڭ تۇنجى باسىمى]]
* 1878 - گېرمانىيەدە ئوتتو ۋون بىسمارك سوتسىيالىزىمغا قارشى مەزمۇندىكى سوتسىيالىزىمغا قارشى قانۇننى يولغا قويدى.
* 1879 - توماس ئېدىسون، كاربون ڧلامانلىق ئېلېكترىك ئامپۇلىنى ئىجاد قىلىدى.
* 1935 - گېرمانىيە، مىللەتلەر جەمئىيىتىدىن رەسمىي ئايرىلدى.
* 1938 - ياپون ئارمىيىسى گۇاڭجۇنى ئىشغال قىلدى.
* 1945 - ڧرانسىيەدە ئاياللار تۇنجى قېتىم ئاۋاز بېرىش ھەققىگە ئىگە بولدى.
* 1950 - جۇڭگو تىبەتنى بېسىۋالدى.
* 1973- نەجمىددىن ئەرباقان مىللى سالامەت پارتىيىسىنىڭ رەئىسى سايلاندى.
* 1983 - ئۇزۇنلۇق ئۆلچىمى مېتر، نۇر تېزلىكى ئۈستىدىن قايتا تونۇلدى ئەمما ئۇزۇنلىقى يەنىلا ئوخشاش قالدى. بۇنىڭغا كۆرە 1 مېتر نۇرنىڭ ۋاكۇمدا سىكونتنىڭ 1/299,792,458 ى ۋاقىت ئىچىدە باشقان مۇساپىسىدۇر.
* 1987 - تۈركىيەدە مونتاژ قىلىنغان تۇنجى ئۇرۇش ئۇچاغى F-16 *جەڭچى شۇڭقار* رەسمىي مۇراسىم بىلەن ئۇچۇرىلدى.
* 1999 - چېچىنىيە پايتەختى گروزنىدا تىقماتىق ئادەم تولغان سودا سارايىغا قىلىنغان روكەت ھۇجۇمىدا 110 ئادەم ئۆلدى، 400 كىشى يارلاندى.

## توغۇلغانلار
* 1833 - ئالڧرېد نوبېل، شۋېتسىيلىك خىمىيە ئىنژىنىرى (ئۆ. 1896)
* 1970 - گۇ تىيەنلې، شىياڭگاڭلىق كىنو ئارتىسى.

## ئۆلگەنلەر
* 1805 - ھوراتىئو نېلسون، ئىنگلىز ئامېرال. (تو.1758)
دايتون كېلىشىمى

link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Bih_dayton_en.png|thumb|300x300px|كېلىشىمگە كۆرە ڧېدېرال دۆلەتلەرنىڭ چېگرىلىرى.
**دايتون كېلىشىمى**، كرودىيە ئۇرۇشى ۋە بوسنىيە ئۇرۇشىنى ئاخىرلاشتۇرغان كېلىشىمدۇر. بوسنىيە ۋە ھېرسېگوۋىنا جۇمھۇرىيىتى دۆلەت رەئىسى ئالىيا ئىززەتبېگوۋىچ، يۇگوسلاۋىيە ڧېدېرال جۇمھۇرىيىتى دۆلەت رەئىسى سلوبودان مىلوسوۋېچ ۋە ۆرودىيە دۆلەت رەئىسى ڧرانيو تۇجمان تەرىپىدىن 1995- يىلى نويابردا ئا ق ش نىڭ ئوھايئو شىتاتىدىكى دايتون شەھرى يېقىنلىرىدا كېلىشىم ھاسل قىلىنغان ۋە 1995- يىلى 14- دېكابر كۈنى كېلىشىم رەسمىي ئىمزالانغان. بۇ كېلىشىمنىڭ ئارقىسىدىن 1996- يىلى رايونلارغا ش ئا ئە ت كۈچلىرى ئىبەرىلگەن. بۇ كېلىشىم بىلەن بوسنىيە ۋە ھېرسېگوۋىنا رايونلارغا بۆلۈنگەن ۋە دۆلەتنىڭ 49% نىڭ سىرپ جۇمھۇرىيىتى، 51% ىنى بوسنىيە ۋە ھېرسېگوۋىنا ڧېدراتسىيىسى (FBiH) كونترولىغا بېرىلگەنىدى. شۇنداقلا، شەرقى سلاۋونىيەنى كرودىيەنىڭ كونترول قىلىشىغا بېرىلگەن.
## مەنبەلەر
ئابلىمىت خوجابدۇللا

**ئابلىمىت خوجابدۇللا** ـ ئۇيغۇر يازغۇچى.

## قىسقىچە ئەھۋالى
ئابلىمىت غوجابدۇللا ئۇيغۇر ئېلىدىكى ھۆكۈمەت مەتبۇئاتلىرىدا ئەسەرلىرى كۆپ كۆرۈلمىگەن بىر يازغۇچى. ئۇنىڭ ئەسەرلىرى ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ ژۇرناللىرى ياكى تور بەتلىرىدە ئېلان قىلىنمىغان. ھېچ بىر ئورگان ياكى بىر ئەدەبىي ژۇرنال ئۇنىڭ ئەسەرلىرىنى ھۆكۈمەت باشقۇرۇشىدىكى «خانتەڭرى ئەدەبىيات مۇكاپاتى» ياكى «تۇلپار ئەدەبىيات مۇكاپاتى» غىمۇ تەۋسىيە قىلىپ باقمىغان.

ھالبۇكى، ئابلىمىت غوجابدۇللا ئۇيغۇر تور دۇنياسىدا ئەڭ سۆيۈلگەن ھەم ئەسەرلىرى ئەڭ كۆپ ئوقۇلغان تور يازغۇچىلىرىنىڭ بىرى. ئۇنىڭ «توختى پوكان چاتما ھېكايىلىرى» ناملىق بىر يۈرۈش ساتىرىك ھېكايىلىرى 2013-يىلىنىڭ ماي ئايلىرىدا توپلام قىلىنىپ «باغداش»، «مىسرانىم» ۋە باشقا تور بەتلىرىگە قويۇلغاندىن كېيىن توردىكى كۆرۈلۈش قېتىم سانى قىسقىغىنە بىرقانچە ھەپتىدە 50 مىڭ ئادەم قېتىمدىن ئېشىپ كەتكەن.

2013-يىلى ئۇ يەنە «زۇلمەتلىك تۇپراق» ناملىق رومانىنى تاماملاپ ئېلكىتاب شەكلىدە توردا ئېلان قىلغاندىن كېيىن، ئۇيغۇر ئوقۇرمەنلەر ئارىسىدا يەنە بىر قېتىم زىلزىلە پەيدا قىلغان.

ھالبۇكى، «شەيخىم» دېگەن تەخەللۇس بىلەن تورغا تىزىملىتىپ كىرىدىغان ياش يازغۇچى ئابلىمىت غوجابدۇللانىڭ يازمىلىرىنى كۆرۈش 2013-يىلى 6-ئاينىڭ 6-كۈنى چۈشتىن كېيىن سائەت 15:59 دىن باشلاپ چەكلەنگەن. شۇندىن كېيىن ئابلىمىت غوجابدۇللانىڭ ئىسمى ئۇيغۇر تور بەتلىرىدىن غايىب بولغان.	

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
تۈر:ئۇيغۇر يازغۇچىلار
24- ئۆكتەبىر

**24- ئۆكتەبىر،** مىلادى تەقۋىمگە كۆرە 297. (كەبىسە يىللاردا 298.) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغا قالغان كۈن سانى 68 كۈندۇر.

## ۋەقە ۋە ھادىسىلەر
* 1260 - مەملۇك سۇلتانى سەيڧىددىن قۇتۇز سىياسىي رەقىبى بايبارس تەرىپىدىن قەتىل قىلىندى.
* 1857 - تۇنجى پۇتبول كۇلۇبى شەڧڧىئەلد ڧ س (Sheffield FC) قۇرۇلدى.
* 1882 - گېرمان ئالىم روبېرت كوك، توبىركوليۇز مىكروبىنى بايقىدى.
* 1929 - نيو يورك ئاكسىيىسى پايچەك باھالىرى تۈشتى. بۇ چۆكۈشتىن كېيىنكى بۇرۇقتۇرۇملۇق، دۇنيا تاشقى سودىسىدا تىجارىتىدە جىددى بىر تارىيىش ياراتتى.
* 1935 - ئىتالىيە ئېڧئوپىيەنى ئىشغال قىلدى.
* 1939 - نىلون پايپاقلار، تۇنجى قېتىم ۋىلمىڭتوندا خېرىدارلارغا سۇنۇلدى.
* 1945 - بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى، كېلىشم ئېلان قىلىندى ۋە ب د ت قۇرۇلدى.
* 1964 - ئا ق ش لىك ئىنسان ھەقلىرى قوغدىغۇچىلىرى مارتىن لۇتىر كىڭغا، نوبىل تېنچلىق مۇكاپاتى بېرىلدى.
* 1996 - I. ياۋرو-ئاسىيا ئىسلام شۇراسى تۈركىيەدە توپلاندى.

## توغۇلغانلار
* 15 - ۋىتېللىۇس، رىم ئىمپېراتورى.  (ئۆ. 69)
* 51 - دومىتىئان، رىم ئىمپېراتورى.  (ئۆ. 96)
* 1775 - باھادىر شاھ II، ئاخىرىقى بابۇر ھۆكۈمدارى، شائىر، مۇسىقەشۇناس ۋە خەتتات (ئۆ. 1862)
* 1922 - ماۋ ئەينىڭ، ماۋزېدوڭنىڭ كورىيە ئۇرۇشىدا ئۆلگەن ئوغلى. (ئۆ. 1950)
* 1924 - ڧۇئات سەزگىن، تۈرك ئاكادېمىك ۋە ئىسلامشۇناس.
* 1989 -  PewDiePie، شىۋېتسىيىلىك YouTuber.

## ئۆلۈملەر
* 1601 - Tycho Brahe, دانىيىلىك ئاسترونوم  (تو. 1546)
* 1958 - George Edward Moore,ئىنگىلىز پەيلاسوپ (تو. 1873)
* 2005 - Rosa Parks, ئامېرىكىلىق ئىنسان ھەقلىرى قوغدىغۇچىسى.  (تو. 1913)
* 2011 - John McCarthy, ئامېرىكىلىق كومپىيوتېر بىلىمچىسى (d. 1927)
22- ئۆكتەبىر

**22- ئۆكتەبر**، مىلادى كالىندار بويىچە يىلنىڭ 295. (كەبىسە يىللاردا 296.) كۈنى بولۇپ، يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن سانى 70 كۈندۇر.

## ۋەقە ۋە ھادىسەلەر
23- ئۆكتەبىر

**23- ئۆكتەبر**، مىلادى كالىندار بويىچە يىلنىڭ 296. (كەبىسە يىللاردا 297.) كۈنى بولۇپ، يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن سانى 69 كۈندۇر.

## ۋەقە ۋە ھادىسىلەر
18- ئۆكتەبىر

**18- ئۆكتەبىر**، مىلادى كالېندار بويىچە يىلنىڭ 291. (كەبىسە يىللاردا 292.) كۈنىدۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن سانى 74 كۈندۇر.

## ۋەقە ۋە ھادىسىلەر
*
ئوتتو ۋون بىسمارك

thumb|ئوتتو ۋون بىسمارك
**ئوتتو ۋەن بىسمارك**، (1815- يىلى 1- ئاپرېل - 1898- يىلى 30- ئىيۇل)، 19. ئەسردە ئىتىزامسىز بىر كونڧېدراسيون بولغان گېرمانىيىنىڭ كۈچلۈك بىر ئىمپېراتورلۇققا ئايلىنىشىدا ئەڭ مۇھىم رول ئوينىغان ۋە تۇنجى شانسۆلىيەسى (باش مېنىستىر)، گېرمان دۆلەت ئەربابى. ئۇنۋانلىرىBismarck-Schönhausen كونتى ۋە Lauenburg دۈكى بولمىش Otto von Bismarck يېڭى گېرمانىيىنى قىلىچ ۋە قان سىياسىتىگە كۆرە قۇرىدىغانلىقىنى ئېلان قىلغانلىقى ئۈچۈن ئۇنىڭغا تۆمۈر شانسۆلىيە (باش مېنىستىر) دەپ ئاتالغان.

## مەنبەلەر
سوتسىيالىمغا قارشى قانۇن

[thumb|سوتسىيالىزىمغا قارشى قانۇننىڭ تۇنجى باسمىسى، 1878، [گېرمانىيە]]
**سوتسىيالىستلارغا قارشى قانۇن** ياكى **سوتسىيال دېموكرات تىرىشچانلىقلارنىڭ تەشكىلىي خەتەرلىرىگە قارشى قانۇن**، (گېرمانچە: *Sozialistengesetze،* ئەسلىسى: *Gesetz gegen die gemeingefährlichen Bestrebungen der Sozialdemokratie*) ئوتتو ۋان بىسمارك دەۋرىدە 1878- يىلى 10- ئاينىڭ 21- كۈنى گېرمانىيەدە چىقارىلغان كومۇنىستلارغا قارشى قانۇن. بۇ قانۇنغا كۆرە، گېرمانىيە سوتسىيال دېموكرات پارتىيىسىنىڭ پۈتۈن ئەزالارى ۋە ئىشچىلارغا تەۋە مەتبۇئات ئورگانلىرى چەكلەنگەن، سوتسىيالىست نەشرلەر توپلىتىلدى ۋە زامانىسىنىڭ سوتسىيال دېموكراتلىرى جازالاندۇرۇلغان.
## مەنبەلەر
17- ئۆكتەبىر

**17- ئۆكتەبىر**، مىلادى كالېندار بويىچە يىلنىڭ 290. (كەبىسە يىللاردا 291.) كۈنىدۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن سانى 75 كۈندۇر.

## ۋەقە ۋە ھادىسىلەر
16- ئۆكتەبىر

**16- ئۆكتەبىر**، مىلادى كالېندار بويىچە يىلنىڭ 288. (كەبىسە يىللاردا 289.) كۈنىدۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن سانى 77 كۈندۇر.

## ۋەقە ۋە ھادىسىلەر
15- ئۆكتەبىر

**15 - ئۆكتەبىر / 15 - ئوغۇز**، مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە بىر يىلنىڭ 288 - (كەبىسە يىلىدا 289 - ) كۈنىدۇر. يىل ئاخىرىغا قەدەر يەنە 77 كۈن باردۇر.

## مۇھىم ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## دەم ئېلىش كۈنلىرى

## مەنبە
27- ئۆكتەبىر

**27- ئۆكتەبىر**، مىلادى كالېندار بويىچە يىلنىڭ 300. (كەبىسە يىللاردا 301.) كۈنىدۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن سانى 65 كۈندۇر.

## ۋەقە ۋە ھادىسىلەر
28- ئۆكتەبىر

**28- ئۆكتەبىر**، مىلادى كالېندار بويىچە يىلنىڭ 301. (كەبىسە يىللاردا 302.) كۈنىدۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن سانى 64 كۈندۇر.

## ۋەقە ۋە ھادىسىلەر
29- ئۆكتەبىر

**29- ئۆكتەبىر**، مىلادى كالېندار بويىچە يىلنىڭ 302. (كەبىسە يىللاردا 303.) كۈنىدۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن سانى 63 كۈندۇر.

## ۋەقە ۋە ھادىسىلەر
31- ئۆكتەبىر

**31- ئۆكتەبىر**، مىلادى كالېندار بويىچە يىلنىڭ 304. (كەبىسە يىللاردا 305.) كۈنىدۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن سانى 61 كۈندۇر.

## ۋەقە ۋە ھادىسىلەر
30- ئۆكتەبىر

**30- ئۆكتەبىر**، مىلادى كالېندار بويىچە يىلنىڭ 303. (كەبىسە يىللاردا 304.) كۈنىدۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن سانى 62 كۈندۇر.

## ۋەقە ۋە ھادىسىلەر
25- ئۆكتەبىر

**25- ئۆكتەبىر**، گرېگورىئان تەقۋىمى بويىچە يىلنىڭ 298. (كەبىسە يىللاردا 299.) كۈنىدۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن سانى 67 كۈندۇر.

## ۋەقە ۋە ھادىسىلەر
* 1147 - دورىلىئون جېڭى: سەلجۇقىي ئوردۇسى III. Conrad قۇماندانلىقىدىكى II ئەھلىسەلپ ئوردۇسى تۈركىيەنىڭ ئەسكىشەھەر يېقىنلىرىدا بوزغۇنغا ئۇچرىدى.
* 1760 - III. George بۈيۈك بېرتانىيە پادىشاھى بولدى.
* 1854 - قىرىم ئۇرۇشى ئەسناسىدا رۇسلار بىلەن قىرىمنىڭ ئاقيار شەھرىنى قورشىۋالغان تۈرك-ئىنگىلىز-ڧرانسۇز ئىتتپاقداش قۇۋۋەتلىرى ئارىسىدا بالاقلاۋا ئۇرۇشى يۈز بەردى. *(ئىنگىلىز شائىر ئالڧېرد تېننيسوننىڭ "يېنىك سۇۋارى بىرلىكىنىڭ ھۇجۇمى" شىئېرىغا ئىلھام بەرگەن ئۇرۇش)*
* 1917 - لېنىن رەھبەرلىكىدىكى بولشېۋىكلار، رۇسىيەدە ھاكىمىيەتنى تامامەن قولغا كىرگۈزدى. جۇلىيان تەقۋىمى بىلەن 25- ئۆكتەبىر، مىلادى تەقۋىم بىلەن 7- نويابىر.
* 1935 - ھايتىدە قارابوران: 2000 دىن كۆپ كىشى ئۆلدى.
* 1936 - ئادولوڧ ھېتلىر ۋە بېنىتو مۇسسولىنى، رىم - بېرلىن كۈچ ئوقىنى قۇردى.
* 1971 - جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىغا كىردى.
* 1984 - جىگەر ياللۇغى ۋىرۇسى بايقالدى.
* 2001 - مىكروسوڧت، Windows XPسېستىمىسىنى بازارغا كىرگۈزدى.

## توغۇلغانلار
* 1811 - Évariste Galois, ڧرانسۇز ماتېماتىكىچى (ئۆ. 1832)
* 1894 - ئاشىق ۋەيسەل شاتىرئوغلۇ, تۈرك خەلق شائىرى (ئۆ. 1973)

## Ölümler[değiştir | kaynağı değiştir]
* 1647 - Evangelista Torricelli,  ئىتالىيەلىك ڧىزىكىچى ۋە ماتېماتىك (تو. 1608)
* 1920 - I. Aleksandros, گرېتسىيە قرالى (تو. 1893)
* 1924 - Ziya Gökalp, تۈرك يازغۇچى ۋە سىياسەتچى (d. 1876)
* 1935 - Henri Pirenne, بېلگىيەلىك تارىخچى (d. 1862)
* 1973 - Abebe Bikila, ئېفىئوپىيەلىك ماراڧونچى،  (ئولىمپىكلەردە ئىككى قېتىم چىمپيون بولغان) (تو. 1932)
* 1974 - Fahrettin Altay, تۈرك ئەسكەر ۋە سىياسەتچى (ئازادلىق ئۇرۇشى قۇماندانلىرىدىن) (تو. 1880)
* 2001 - سۈرەييا ئىسڧەندىيارى بەختىيارى، ئىران خانىشى (تو. 1932)
* 2002 - Richard Harris, İrlandalı sinema oyuncusu (d. 1930)
* 2003 - Behram Kurşunoğlu, تۈرك ڧىزىكىچى (تو. 1922)
26- ئۆكتەبىر

**26- ئۆكتەبىر**، مىلادى كالېندار بويىچە يىلنىڭ 299. (كەبىسە يىللاردا 300.) كۈنىدۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن سانى 66 كۈندۇر.

## ۋەقە ۋە ھادىسىلەر
يەكشەنبە

**يەكشەنبە**، شەنبە بىلەن دۈشەنبە كۈنى ئوتتۇرسىدىكى، ھەپتىنىڭ يەتتىنچى ۋە ئەڭ ئاخىرىقى كۈنىدۇر. 

يەكشەنبە ڧارسچە "يكشنبە" دىن كېلىدۇ ۋە "يەك+شەنبە= يەكشەنبە"، يەئىنى ھەپتىنىڭ بىرىنچى كۈنى، دېگەن مەنىگە كېلىدۇ. قەدىم ئۇيغۇرچەدە بازار كۈنى، ياكى بۇگۈنكى تۈركىيە تۈركچەسىدە "Pazar"، ئەرەبچە «الأحد»، ڧارسچە «يكشنبە»، ئىنگىلىزچە «Sunday» ۋە خەنزۇچە «周日\星期日» غا توغرا كېلىدۇ. بۇ كۈن خرىستىيانلارنىڭ دىنىي كۈنى بولۇپ، بۇگۈن ئەكسەرى خرىستىيانلاردىن تەشكىل تاپقان ياۋروپا ۋە ئامېرىكىدىكى ئەللەر ۋە بۇلارنى تەئسىرىدە ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى داخىل جۇڭگو ۋە دۇنيانىڭ نۇرغۇن ئەللىرىدە يەكشەنبە كۈنى رەسمىي تەتىل ئېلان قىلىنغان. 

قەدىم تۈركىي تىلدا بۇ كۈن ***بىرىنچ*** دەپ ئاتالغان.
## مەنبەلەر
شەنبە

**شەنبە**، جۈمە بىلەن يەكشەنبە كۈنى ئوتتۇرسىدىكى، ھەپتىنىڭ ئالتىنچى كۈنىدۇر.

شەنبە ڧارسچە "شنبە" دىن كېلىدۇ. قەدىم ئۇيغۇرچەدە ئاتناراس كۈنى، ياكى بۇگۈنكى تۈركىيە تۈركچەسىدە "Cumartesi"، ئەرەبچە «السبت»، ڧارسچە «شنبە»، ئىنگىلىزچە «Saturday» ۋە خەنزۇچە «周六\星期六» غا توغرا كېلىدۇ. بۇ كۈن يەھۇدىيلەرنىڭ دىنىي كۈنى بولۇپ، بۇگۈن ئەكسەر ياۋروپا ۋە ئامېرىكىدىكى ئەللەر ۋە بۇلارنى تەئسىرىدە ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى داخىل جۇڭگو ۋە دۇنيانىڭ نۇرغۇن ئەللىرىدە شەنبە ۋە يەكشەنبە كۈنى رەسمىي تەتىل ئېلان قىلىنغان. "شېكەر شەنبە، يەكشەنبە" شەكلىدىمۇ تەرىپلىنىدۇ.

شەنبە كۈنمىزدە قوللىنىلغان بەزى تەقۋىملەردە ھەپتىنىڭ يەتتىنچى كۈنى ۋە ئەڭ ئاخىرىقى كۈنىدۇر. لېكىن  ISO 8601 ئۆلچىمى بويىچە ھەپتىنىڭ ئارقىدىن بىر ئالدىنقى (ئالتىنچى) كۈنىدۇر. لاتىنچە ئىسمى dies Saturni ("ساتۇرىننىڭ كۈنى")، ئەسكى ئىنگلىزچىگە Saeternesdaeg شەكلىدە كىرگەن. شەنبە كۈنىگە، كېچىككەندە 2. ئەسردە Vettius Valens كە كۆرە كۈننىڭ تۇنجى سائەتىنى كونترول قىلغان ساتۇرىن پلانتىنىڭ ئىسمى بېرىلگەن. بۇنىڭدىن بۇرۇنقى قەدىم ئىنگىلىزچە ئاتى sunnanæfen (“sun [قۇياش]” + “eve [ھارپىسى]”) ئىدى.
## مەنبەلەر
جۈمە

**جۈمە**، پەيشەنبە بىلەن شەنبە ئوتتۇرسىدىكى، ھەپتىنىڭ بەشىنچى كۈنىدۇر.

جۈمە، قۇرئان يولى بىلەن ئەرەبچىگە، ئەرەبچىدىن تىلىمىزغا كىرگەن بولۇپ، قەدىم ئۇيغۇرچەدە ئاتنا كۈنى دېيىلەتتى. جۈمە كۈنى بۇگۈنكى تۈركىيە تۈركچەسىدە "Cuma"، ئەرەبچە ««الجمعة»»، ڧارسچە «جمعە»، ئىنگىلىزچە «Friday» ۋە خەنزۇچە «周五\星期五» غا توغرا كېلىدۇ. بۇ كۈن مۇسۇلمانلارنىڭ دىنىي كۈنى بولۇپ، دۇنيا مۇسۇلمانلىرى بۇ كۈن مەسجىدكە بېرىپ «جۈمە نامىزى» نى ئادا قىلىدۇ. سەئۇدىي ئەرەبىستان باشتا ئوتتۇرا شەرق ۋە بەئزى ئىسلام ئەللىرىدە جۈمە كۈنى رەسمىي تەتىل ئېلان قىلىنغان.
* جۈمە ئۇيغۇرلاردا ۋە باشقا مۇسۇلمانلاردا ئەر كىشى ئىسمىدۇر.
* ئىسلامدا جۇمە كۈنى ئىبادەت كۈندۇر. سۇرە جۇمئە: 1.
* مۇسۇلمانلار ئۈچۈن مۇبارەك ۋو قۇتلۇق كۈندۇر.
* خرىستىيانلاردا پاسخا بايرىمىدىن بۇرۇنقى جۈمئە كۈنى ھەزرىتى ئىسانىڭ چاھارمىخقا كېرىلگەن كۈن دەپ قاراپ ماتەم تۇتىلىدۇ.
* ئاينىڭ 13. كۈنى جۇمەگە توغرا كەلگەن كۈنلەر بەئزى ئىتىقادلارغا كۆرە نەس كۈن دەپ قارىلىدۇ.
## مەنبەلەر
پەيشەنبە

**پەيشەنبە**، چارشەنبە بىلەن شەنبە كۈنى ئوتتۇرسىدىكى، ھەپتىنىڭ تۆرتىنچى كۈنىدۇر.

پەيشەنبە ڧارسچە "پنجشنبه" دىن كېلىدۇ ۋە "پەنج+شەنبە= پەنجشەنبە"، يەئىنى ھەپتىنىڭ بەشىنچى كۈنى، دېگەن مەنىگە كېلىدۇ. قەدىم ئۇيغۇرچەدە كىچاتنا كۈنى، ياكى بۇگۈنكى تۈركىيە تۈركچەسىدە "Perşembe"، ئەرەبچە «الخميس»، ڧارسچە «پنج‌شنبه»، ئىنگىلىزچە «Sunday» ۋە خەنزۇچە «周四\星期四» غا توغرا كېلىدۇ. بۇ كۈن مۇسۇلمانلار ئۈچۈن مۇھىم كۈنلەردىن بىرى بولۇپ، بۇگۈن بەئزى ئىسلام ئەللىرىدە پەيشەنبە كۈنى جۈمە كۈنى بىلەن بىرگە رەسمىي تەتىل ئېلان قىلىنغان.

قەدىم تۈركىي تىلدا بۇ كۈن ***بەشۇنچ*** دەپ ئاتالغان.
## مەنبەلەر
دۈشەنبە

**دۈشەنبە**، يەكشەنبە بىلەن سەيشەنبە كۈنى ئوتتۇرسىدىكى، ھەپتىنىڭ بىرىنچى كۈنىدۇر.

دۈشەنبە ڧارسچە "دوشنبه" دىن كېلىدۇ ۋە "دو+شەنبە= دوشەنبە"، يەئىنى ھەپتىنىڭ ئىككىنچى كۈنى، دېگەن مەنىگە كېلىدۇ. قەدىم ئۇيغۇرچەدە باش كۈنى، ياكى بۇگۈنكى تۈركىيە تۈركچەسىدە "Pazartesi"، ئەرەبچە «الاثنين»، ڧارسچە «دوشنبه»، ئىنگىلىزچە «Monday» ۋە خەنزۇچە «周一\星期一» غا توغرا كېلىدۇ.

قەدىم تۈركىي تىلدا بۇ كۈن ***ئىكىنچ*** دەپ ئاتالغان.
* ياۋروپا ۋە جەنۇبىي ئامېرىكادا ۋە باشقا خەلقئارالىق ئۆلچەملەرگە كۆرە ھەپتىنىڭ بىرىنچى كۈنىدۇر.
* ئەرەبچە، ئەرمەنىچە، گرېكچە، ئىبرانىيچە، ڧارسچە، قەدىم تۈركچە ۋە پورتۇگالچەدە ئىككىنچى كۈن دېگەن مەنىگە كېلىدۇ.
* كۈنىمىزدە ھەپتىنىڭ بىرىنچى ئىش كۈنىدۇر.
## مەنبەلەر
2- ئۆكتەبىر

**2- ئۆكتەبىر / 2 - ئوغۇز**، گرېگورىئان تەقۋىمى بويىچە يىلنىڭ 275. (كەبىسە يىللاردا 276.) كۈنىدۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن سانى 90 كۈندۇر.

## ۋەقە ۋە ھادىسىلەر
* 1187 - سالاھەددىن ئەييۇبى، قۇددۇسنى مەغلۇب قىلىپ 88 يىللىق ئەھلىسەلپ ئىشغالىنى ئاخىرلاشتۇردى.
* 1552 - قورقۇنچلۇق ئىۋان قۇماندانلىقىدىكى رۇسلار قازان شەھرىنى ئىشغال قىلدى.
* 1608 - زامانېۋىي تېلىسكوپنىڭ پروتوتىپى گوللاندىيەلىك كۆز ئەينەك ئىشلەپچىقىرغۇچى Hans Lippershey تەرىپىدىن ئىشلەندى.
* 1836 - چارلېس دارۋىن، ئىنگلىز پادىشاھلىق دېڭىز ئارمىيىسىغا ئائىت *HMS Beagle* كېمىسى بىلەن چىققان، برازىلىيە، گالاپاگوس ئاراللىرى ۋە يېڭى زىللاندىيەنى ئۆز ئىچىگە ئالغان 5 يىللىق زىيارىتىدىن ئەنگىلىيەگە قايىتتى. بۇ تىرىشچانلىقلار، 1859 دا ئېلان قىلىنغان *تۈرلەرنىڭ كېلىپ چىقىشى* ناملىق كىتابىنىڭ مەنبەسىنى تەشكىل قىلغان.
* 1870 - رىم, ئىتالىيەنىڭ پايتەختى قىلىندى.
* 1895 - ترابزون ۋىلايىتىدە ئەرمەنى ئىسيانى باشلىدى.
* 1935 - ئىتالىيە ئوردۇسى ئېڧىئوپىيەگە كىردى.
* 1953 - غەربىي گېرمانىيە، ش ئا ئە ت گە قەبۇل قىلىندى.
* 1958 - ڧرانسۇز مۇستەملىكىسى گىنە، مۇستەقىللىقىنى ئېلان قىلدى.
* 1975 - ئا ق ش، تۈركىيەگە قويۇلغان قۇرال ياراغ ئىمبارگوسىنى قىسمەن قالدۇردى.
* 1990 - جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى ئاۋئاتسىيىسىگە تەۋە Boeing 737 قاچۇرۇلدى. گۇاڭجو ئايروپورتىغا قونغاندىن كېيىن ئىككى ئايروپلانغا سوقۇلدى؛ 132 كىشى ئۆلدى.
* 1992 - ئېگىي دېڭىزىدا ئېلىپ بېرىلغان ھەربىي پارات ۋاقتىدا، ئامېرىكىنىڭ بىر ئايروپلان پارخوتىدىن ئېتىلغان ئىككى راكىتا تۈرك ئۇرۇش كېمىسى Muavenet كە تىگىپ، ۋەقەدە كېمە قۇماندانى بىلەن بىرگە 5 دېڭىزچى ئۆلدى.
* 1996 - پېرۇ ھاۋا يوللىرىغا ئائىت بىر Boeing 757، لىمادىن قوزغالغاندىن كېيىنلا تېنچ ئوكيانغا تۈشۈپ كەتتى؛ 70 كىشى ئۆلدى.
* 1997 - ياۋروپا ئىتتىپاقى ئەللىرى ئامستېردام كېلىشىمىنى ئىمزالىدى.
* 2001 - 11- سىنتەبىر ۋەقەسىنىڭ تەئسىرى بىلەن Swissair  ھەسسىلىرى قاتتىق تۈشۈپ كەتتى ۋە ۋەيرانچىلىقلار بىلەن نەتىجىلەنگەن باسقۇچ باشلاندى.

## توغۇلغانلار
* 1452 - رىچارد III، ئەنگىلىيە پادىشاھى (ئۆ. 1485)
* 1828 - Charles Floquet, ڧرانسىيە باش مىنىستېرى (ئۆ. 1896)
* 1832 - Edward Burnett Tylor, ئىنگىلىز ئانتروپولوگ (ئۆ. 1917)
* 1847 - Paul von Hindenburg, گېرمان ئەسكەر ۋە سىياسەتچى (ئۆ. 1934)
* 1852 - William Ramsay, شوتلاند خىميېك نوبېل خىمىيە مۇكاپاتى (ئۆ. 1916)
* 1869 - Mahatma Gandi, ھىندىستان مۇستەقىللىق داھىيسى (ئۆ. 1948)
* 1886 - Robert Julius Trumpler شىۋېتسىيلىك ئامېرىكان ئاسترونوم (ئۆ. 1956).
* 1948 - Siim Kallas, ئىستونىيە باش مىنىستېرى

## ئۆلگەنلەر
* 1803 - Samuel Adams, ئامېركىلىق سىياسىئون (تو. 1722)
* 1804 - Nicolas Joseph Cugnot, ڧرانسۇز كەشپىياتچى ۋە ئالىم (تو. 1725)
* 1865 - Karl Klaus von der Decken, گېرمان كېزەرمەن (تو. 1834)
* 1927 - Svante Arrhenius, شۋېتسىيىلىك خىميېك (تو. 1859)
* 1953 - Reşat Şemsettin Sirer, تۈرك سىياسىئون (تو. 1903)
* 1966 - Faik Üstün, تۈرك سىياسىئون ۋە دۆلەت ئەربابى (تو. 1884)
* 2003 - Otto Günsche, گېرمان SS ئوڧىتسېر ۋە ھىتلېرنىڭ ياردەمچىسى (تو. 1917)
* 2008 - Gıyasettin Emre, تۈرك سىياسەتچى ۋە تۈركىيەنىڭ تۇنجى پارتىيە گۇرۇھسىز خەلق ۋەكىلى (تو. 1910)

## تەتىل ۋە ئالاھىيدە كۈنلەر
* دۇنيا شىددەتتىن ساقلىنىش كۈنى (Nonviolence)
م.ب 209

مىلاددىن 209 يىل بۇرۇن، كۈنىمىزدىن 2025 يىل بۇرۇنقى يىل. 

## چوڭ ئىشلار

مودو تەڭرىقۇت ھۇن دۆلىتىنىڭ تەختىگە ئولتۇرغان. تۇنجى تۈرك قوشۇنى قۇرۇلدى. تۈركىيەدە «تۈرك قۇرۇقلۇق ئارمىيىسى»نىڭ قۇرلۇش يىلى دەپ قەبۇل قىلىنىدۇ ۋە ھەر يىلى تەبرىكلىنىدۇ.

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## قاراڭ
## مەنبەلەر
سەيشەنبە

**سەيشەنبە**، دۈشەنبە بىلەن چارشەنبە كۈنى ئوتتۇرسىدىكى، ھەپتىنىڭ ئىككىنچى كۈنىدۇر. 

سەيشەنبە ڧارسچە "سەشنبه" دىن كېلىدۇ ۋە "سە+شەنبە= سەشەنبە"، يەئىنى ھەپتىنىڭ ئۈچىنچى كۈنى دېگەن مەنىگە كېلىدۇ. قەدىم ئۇيغۇرچەدە بوش كۈن، ياكى بۇگۈنكى تۈركىيە تۈركچەسىدە "Salı"، ئەرەبچە «الثلاثاء»، ڧارسچە «سەشنبه»، ئىنگىلىزچە «Tuesday» ۋە خەنزۇچە «周二\星期二» غا توغرا كېلىدۇ.

قەدىم تۈركىي تىلدا بۇ كۈن ***ئۈچىنچ*** دەپ ئاتالغان.

جۈمە ۋە پەيشەنبە كۈنلىرى ھەپتە ئاخىرى بولغان ئەللەردە ھەپتىنىڭ تۆرتىنچى كۈنىدۇر.
## مەنبەلەر
چارشەنبە

**چارشەنبە**، سەيشەنبە بىلەن پەيشەنبە كۈنى ئوتتۇرسىدىكى، ھەپتىنىڭ ئۈچىنچى كۈنىدۇر.

چارشەنبە ڧارسچە "چھارشنبه" دىن كېلىدۇ ۋە "چھار+شەنبە= چھارشەنبە"، يەئىنى ھەپتىنىڭ تۆرتىنچى كۈنى، دېگەن مەنىگە كېلىدۇ. قەدىم ئۇيغۇرچەدە سوڭ كۈنى، ياكى بۇگۈنكى تۈركىيە تۈركچەسىدە "Çarşamba"، ئەرەبچە «الأربعاء»، ڧارسچە «چھارشنبه»، ئىنگىلىزچە «Wednesday» ۋە خەنچە «周三\星期三» غا توغرا كېلىدۇ. 

قەدىم تۈركىي تىلدا بۇ كۈن ***تۆرتىنچ*** دەپ ئاتالغان.

پەيشەنبە ۋە جۈمە كۈنلىرى ھەپتە ئاخىرى بولغان ئەللەردە ھەپتىنىڭ ئاخىرىقى ئىش كۈنى.

## مەنبەلەر
جۇڭگۇ ئىسلام ئېنىستىتۇتى

**جۇڭگو ئىسلام دىنى ئېنىستىتۇتى**، جۇڭگودا مەملىكەت خاراكتىرلىك ئىسلام دىنى كەسپىي ئالىي مەكتىبى بولۇپ، ئاخۇند ۋە موللىلارنى يېتىشتۈرىدىغان ئالىي ئوقۇش ئورنىدۇر. 1955- يىلى جۇڭگو ئىسلام دىنى جەمئىيىتى تەرىپىدىن، بېيجىڭ شەھرىدە ، بېيجىڭ خۇيزۇ ئېنىستىتۇتى قورۇسىدا، جۇڭگو ئىسلام دىنى جەمئىيىتىگە قوشنا قىلىپ قۇرۇلغان. ھازىرىقى مەكتەپ ئورنى بولسا دۆلەت ياردىمى بىلەن 1958- يىلى قۇرۇلغان. مەنزىل، بېيجىڭدا خۇيزۇلار توپلىشىپ ئولتۇراقلاشقان نىيېجيې (كالا كوچىسى) رايونى نەنخېڭ غەربىي كوچىسى 103. نومۇر.
## مەنبەلەر
جۇڭگو ئىسلام دىنى جەمئىيىتى

thumb|319x319px|جۇڭگو ئىسلام دىنى جەمئىيىتىنىڭ مەركىزى بىناسى، بېيجىڭ نىيۇجىيې چوڭ جامىئەنىڭ يېنىدا
جۇڭگو ئىسلام دىنى جەمئىيىتى، جۇڭگو مۇسۇلمانلىرىنىڭ مەملىكەت خاراكتىرلىك دىنىي ئورگىنىدۇر، 1953- يىلى 11- ماي كۈنى بېيجىڭ شەھىرىدە ئۇيغۇر، قازاق، قىرغىز، ئۆزبېك، تاتار، سالار، تاجىك، تۇنگان، دوڭشىياڭ، باۋئەن قاتارلىق 10 مىللەت ۋەكىللىرىنىڭ قاتنىشىشى بىلەن قۇرۇلغان.
## مەنبەلەر

تۈر:جەمئىيەت
جۇڭگۇ پەنلەر ئاكادېمىيسى

**جۇڭگو پەنلەر ئاكادېمىيىسى**، (خەنزۇچە:中国科学院 قىسقىچە:中科院، ئىنگ: Chinese Academy of Sciences، قىسقارتما: CAS)، نويابىر 1949 دا بېيجىڭدا قۇرۇلغان، جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى پەن تېخنىكا ساھەسىدە ئەڭ ئالىي ئىلمىي ئورگان، مەملىكەتلىك تەبئىي پەنلەر ۋە يېڭى يۇقرى تېخنىكا تەتقىقات مەركىزى. 1977- يىل ماي، پەلسەپە جەمئىيەتشۇناسلىق ئۆگىنىش بۆلىمى ئايرىلىپ چىقىپ مۇستەقىل جۇڭگو ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيىسى بولۇپ قۇرۇلدى. جۇڭگو پەنلەر ئاكادېمىيسى ۋە جۇڭگو قۇرلۇش ئاكادېمىيىسى جۇڭگودا قىسقىچە "ئىككى ئاكادېمىيە" دەپ ئاتىلىدۇ.
## مەنبەلەر
جۇڭگۇ پەنلەر ئاكادېمىيسى شىنجاڭ شۆبىسى

**جۇڭگو پەنلەر ئاكادېمىيىسى شىنجاڭ شۆبىسى** (中国科学院新疆分院) بولسا 1957- يىلى 30 - ئىيۇل كۈنى قۇرۇلغان، مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى مەزگىلىدە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ باشقۇرىشىغا بېرىلگەن. 1977- يىلى 24- نويابىر جۇڭگو پەنلەر ئاكادېمىيىسى مەركەزگە ئىلتىماس سۇنۇپ شىنجاڭ شۆبىسىنى قايتا قۇرۇشنى تەلەپ قىلغان، باياندا: "شىنجاڭ شۆبىسىنىڭ قايتا قۇرۇلىشى، يەرلىك پەن تېخنىكىنىڭ تەرەققىياتىغا زور ياردەمدە بولغۇسى" دېيىلگەن. 1977- يىلى 27 - نويابىر كۈنى دېڭ شىياۋپېڭنىڭ تەستىقلىشىغا ئېرىشكەن
.
## مەنبەلەر
فىقھ

**ڧىقىھ** ياكى پىقىھى (ئەرەبچە: **فقه**)، چۈشىنىش، چۈشىنىش ئۇسۇلى ياكى چوڭقۇرلىقى دېگەن مەنىلەرگە كېلىدۇ. ئاتالغۇ سۈپىتىدە ئىسلامىي قانۇنلارنىڭ تېئورىك ۋە پراتىك تەتبىق قىلىشتا (پەتۋا\ڧەتۋا) ئىشلىرىغا بېرىلگەن ئىسمنى ئىپادە ئەتمەكتە.

مۇسۇلمانلار ئاللاھ تەرىپىدىن نازىل قىلىنغان ۋە قۇرئان ۋە سۈننەتتە ئوتتۇرغا قويۇلغانلىقىغا ئىشىنىدىغان شەرىئەتنى ئۆلىما تەرىپىدىن ئۆزلىرىگە قويۇلغان مەسىللەرگە كەلتۈرۈلگەن جەۋاپلار (پەتۋا) ۋە قىلىنغان شەرھلەش تىرىشچانلىقلىرى (ئىجتىھاد) كېڭەيتىلگەن، بۇ مەقسەد بىلەن مەنبىئەلەرنى، قائىدە ۋە پرىنسىپلارنى تېپىپ چىقىشقا تىرىشقان. 

ڧىقىھ بىلەن شوغۇللانغۇچىلارغا ڧەقىھ دېيىلىدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:ئىسلام ئاتالغۇلىرى
ئەقىدە

**ئەقىدە**، **ئەقايىد** ياكى **ئىتىقاد** (ئەرەبچە: **عقيدة**)؛ ئىسلامدا ئىتىقادقا ئاساسەن شەك يوق دەپ قارالغان قائىدە ۋە ھۆكۈملەرنىڭ تامامى. ئەقد شۇنداقلا باغلىنىشلىق ۋە كېلىشىم دېگەن مەنىلەرگە كېلىدۇ. ئوخشىشىپ كېتىدىغان بىر ئىپادە بولغان كەلام ئىسە ئىتىقادقا مۇناسىبەتلىك پەلسەپىي مۇنازىرىلەر ئۈچۈن قوللىنىلىدۇ.  

ئەقايىد، مەدرىسىلەردە ئىسلام تېئولوگىيىسىنىڭ بىر تارمىقى سۈپىتىدە ئوقۇتىلغان. ئەقىدە كەلىمىسى ئۇقۇم سۈپىتىدە قۇرئاندا ئۇچرىمايدۇ. ئەقىدە ئوقۇمى ئىسلام ئىتىقادى مەزھەبلىرى تەرىپىدىن، قۇرئاندا بولماي، ھەدىسلەردە تىلغا ئېلىنغان ئىتىقاد مەۋزۇلىرى ئۈچۈن كۈچكە ئىگەدۇر. ۋاھھابىيلەرنىڭ ئۆزلىرىنى يۇشۇرۇش ئۈچۈن قوللانغان ئېقىم بولغان سەلەڧىيلىك ئىسلام ئىتىقادى مەزھەبلىرىنىڭ سىرتىدا تۇتۇلماقتا، مەزھەپ ئەمەس بىر پىكىر ئېقىمىدۇر.

## سۇننىي ئەقايىدى
سۈننى ئەقايىدىدە ئىماننىڭ 6 شەرتى ۋە 5 پەرزى قاتارلىق مەزمۇنلار قولغا ئېلىنىدۇ. باشقا مەزمۇنلار بولسا ئىسلام ئىسكاتولوگىيىسى بىلەن مۇناسىۋەتلىك مەزمۇنلاردۇر.

## شىئە ئەقايىدى
شىئە ئەقايىدىدە 5 ئاساسىي ئۇنسۇر باردۇر: تەۋھىد، ئادالەت، نۇبۇۋۋەت، ئىمامەت ۋە قىيامەت.

## مەنبەلەر
1884

## ۋەقە ۋە ھادىسىلەر
4- يانىۋار —— ڧابىئان جەمئىيىتى لوندوندا قۇرۇلدى.
1- ڧېۋرال —— ئەنگىلىيە ئوكسڧورد ئۇنىۋېرستىتى تۇنجى باسما ۋە تۇنجى نەشر «ئوكسڧورد ئىنگىلىزچە لۇغىتى»نى ئېلان قىلدى.
8- ئاپرېل —— مەنچىڭ نائىب پادىشاھى سىشى تەيخۇ «جۇڭگو - ڧرانسىيە ئۇرۇشى» نىڭ ئوڭىشسىزلىقىنى باھانە قىلىپ، گوڭچىنۋاڭ باشچىلىقىدىكى پۈتۈن ھاۋا قۇۋۋەتلىرى ۋەزىرلىرىنى ۋەزىپىدىن ئالدى.
11- ماي —— چىڭ سۇلالىسى ڧرانسىيە بىلەن «تىيەنجىن شەرتنامىسى» ئىمزالاندى، ۋېتنامنىڭ ڧرانسىيەنىڭ ھامىيلىقىدىكى دۆلەت ئىكەنلىكىنى ئىتىراپ قىلدى. جۇڭگو ڧرانسىيە ئۇرۇشى ئاخىرلاشتى.
21- ماي —— ئامېرىكا «ئەركىنلىك ئىلاھە ھەيكىلى» تىكلەندى.
6- ئىيۇن —— ۋېتنام نگۇيەن خانىدانى ڧرانسىيە بىلەن «ئىككىنچى «خۇئە كېلىشمى» ئىمزالىدى، شۇنىڭ بىلەن چىڭ سۇلالىسىنىڭ ئوتۇغات بېرىشىدىن قۇتۇلدى.
19- ئىيۇن —— كامبوجا ڧرانسىيەنىڭ مۇستەملىكىسى بولۇپ قالدى.
23- ئاۋغۇست —— ڧرانسىيە ئۇرۇش كېمىسى ڧۇجىيەن شۇيشىغا ھۇجۇم قىلدى، ماۋېي دېڭىز ئۇرۇشى پارتىلىدى.
3- ئۆكتەبىر —— شىياڭگاڭلىق ئىشچىلار نامايىش قىلدى، ئەنگىلىيە ۋە ڧرانسيەنىڭ جۇڭگو ۋەتەنپەرۋەرلىك ھەركىتىگە بېسىم ئىشلىتىشىگە قارشى تۇردى.
13- ئۆكتەبىر —— گرېنىۋىچ ۋاقتى رەسمىي خەلقئارالىق ۋاقىت سۈپىتىدە قوللىنىلىشقا باشلىدى.
19- نويابىر —— چىڭ سۇلالىسىغا قاراشلىق شىنجاڭ ئۆلكىسى قۇرۇلدى.
4- دېكابىر —— چاۋشىيەندە جوڭشىن سىياسىي ئۆزگىرىشى پارتىلىدى.

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

تۈر:1884- يىل
پەتۋا

**ڧەتۋا** ياكى **پەتۋا** (ئەرەبچە: فتوى) ئىسلام ڧىقھى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بىر مەسىلىنىڭ دىنى نىزام قائىدىلىرىگە كۆرە چارىسىنى ئىزاھلىغان، شەيخۇلئىسلام ياكى مۇڧتى تەرىپىدىن بېرىلىدىغان دىنى بەلگە.

پەقەتلا ئىسلام ھۇقۇقى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئەمەس، ئىسلامنىڭ قائىدىلىرى بىلەن باشقۇرۇلغان دۆلەتلەردە، ھاكىمنىڭ بەرگەن قارار.
## مەنبەلەر
شىنجاڭ ئۆلكىسى (چىڭ)

**شىنجاڭ ئۆلكىسى**، (1884-1912) چىڭ سۇلالسىغا قاراشلىق 22 ئۆلكىدىن بىرى ئىدى. توڭجىنىڭ 4- يىلى (1865)، قوقەند خانلىقىدىن قۇشبېگى ياقۇب بەگ كاشغەر، ئاقسۇ، ئۈرۈمچى قاتارلىق جايلارنى ئالدى ۋە «يەتتە شەھەر خانلىقى» ياكى «كاشغەرىيە» دۆلىتىنى قۇردى. گۇاڭشۈنىڭ 2- يىلى (1876)، شەنشى - گەنسۇ باش مۇپەتتىشى زو زۇڭتاڭ ئەسكەر باشلاپ گەنسۇدىن چىقىپ، ئىككىنچى يىلى شىنجاڭنىڭ كۆپ قىسمىنى بېسىۋالدى، چاررۇسىيەنىڭ قولىدىن ئىلىنى قايتۇرۋالدى.  گۇاڭشۈنىڭ 10- يىلى (1884) 11- ئايدا شىنجاڭ ئۆلكە ئېلان قىلىندى. ئۆلكە مەركىزى ئىلىدىن دىخۇا ناھىيىسى (ئۇرۇمچى) گە يۆتكەلدى.
## مەنبەلەر
Love in the Moonlight

A domestic and international hit, *Moonlight* broke through the 20% viewership rating and received praise for its acting, directing and music. The press dubbed its popularity "*Moonlight* Syndrome" as it topped topicality, content and brand reputation charts in and beyond its 9-week run.

right|thumb
thumb
چىڭ سۇلالىسى قەغەز پۇلى

چىڭ سۇلالىسى قەغەز پۇلى ياكى مەنچىڭ قەغەز ئاقچەسى، چىڭ ۋېنزوڭ شىيەنڧېڭ خاننىڭ 3- يىلى (1853) چىڭ سۇلالىسى ھۆكىمىتى تەرىپىدىن تارقىتىلغان رەسمىي قەغەز پۇل. پۇل بىرلىكى يارماق بولۇپ، 250 يارماقتىن باشلاپ 50 مىڭ ۋە 100 مىڭ يارماققىچە قىممەتتىكى قەغەز پۇللار بېسىلغان. ئۈست تەرىپىدە 「بۈيۈك چىڭ قەغەز پۇلى」دېگەن خەنزۇچە خەت، ئوتتۇرسىغا مەزكۇر قەغەز پۇلنىڭ قىممىتى بېسىلغان بولاتتى. نەقىش ۋە خەتلەر كۆك رەڭدە بېسىلاتتى.

## مەنبە

## مەنبەلەر
مانجۇ يېزىقىنىڭ لاتىن ھەرپلىرى بىلەن ئىپادىلىنىشى

مانجۇ ۋە شىبە يېزىقلىرىنىڭ لاتىن ھەرپلىرى بىلەن ئىپادىلىنىش ئۇسۇللىرى بىر قانچە خىل بولۇپ: پائۇل گېئورگ ۋون مۆللەندورڧ ئۇسلۇبى، BabelPad ئۇسلۇبى، «يېڭى مانجۇچە-خەنزۇچە چوڭ لۇغەت» ئۇسلۇبى (CMCD)، «بەش تىللىق مانجۇ لۇغىتىنىڭ شەرھى» ئۇسلۇبى ۋە تەيچىڭ ئۇسلۇبى (Abkai) قاتارلىقلار.

«يېڭى مانجۇچە-خەنزۇچە چوڭ لۇغەت» ئۇسلۇبى ئۇسلۇبىدا، ئەگەر s ۋە h ئارقا ئارقىغا يېزىلىپ كەلسە، ئىككىسىنى ئايرماق ئۈچۈن ئوتتۇرسىغا ' ئىشارىتى قويۇپ ئايرىلىدۇ "s'h" شەكلىدە.。

## تاشقى ئۇلىنىشلار

## مەنبەلەر