ناڭلام تارا لۇخوڭ

**ناڭلام تارا لۇخوڭ** ياكى **تاكدرا لۇخوڭ** (تۈبۈتچە: ངན་ལམ་སྟག་སྒྲ་ཀླུ་ཁོང، ئوقۇلغۇسى: Ngan-lam sTag-sgra Klu-kong ياكى Nganlam Tara Lukhong؛ خەنچە:恩兰·达扎路恭Ēn lán·Dá zhā lù gōng) داڭلىق ئىدى تىبەت ئىمپېرىيىسىنىڭ گېنېرالى، تىرىسوڭ دېتسېن ھۆكۈمرانلىق قىلغان مەزگىلدە لۆنچېن بولۇپ خىزمەت قىلغان. نۇرغۇن خەنزۇچە خاتىرىلەردە: 马重英\馬重英Mǎ Chóngyīng دەپ خاتىرىلەنگەن. 

## كەچمىشى
ناڭلام تارا لۇخوڭ تىبەتنىڭ لاسا شەھىرىدىكى لۈنجۇب ناھىيىسىدە تۇغۇلغان. ئۇ مې ئاگتسوم ھۆكۈمرانلىق قىلغان مەزگىلدە گېنېرال بولغان. 755 - يىلى مې ئاگتسومنىڭ ئىككى مىنىستىرى لاڭ نىيېسىگ ۋە بېل دوڭتساب تەرىپىدىن ئۆلتۈرۈلگەندىن كېيىن، تاكدرا لۇخوڭ ۋە شاڭ گيالسىگ قوزغىلاڭنى تېزلا باستۇرۇپ، قوزغىلاڭچىلارنى تازىلاشقا باشلىغان. ياش شاھزادە تىرىسوڭ دېتسېن تەختكە چىققان، تاكدرا لۇخوڭ نانگ لۆن چېن پو («باش ئىچكى مىنىستىر») بولۇپ تەيىنلەنگەن ۋە رېگېنت ماشاڭ درومپاكيېدىن كېيىن تۇرىدىغان ئىككىنچى ئەڭ يۇقىرى ئەمەلدار بولغان، ئىككىسى بون دىنىغا ئەگەشكەن ۋە بۇددا دىنىغا قارشى تۇرغان.

تاكدرا لۇخۇڭ 763-يىلى شاڭ گيالسىگ بىلەن بىرلىكتە تاڭ خىتايغا تاجاۋۇز قىلىش ئۈچۈن 200،000 ئەسكەرنى باشلاپ باردى. تاڭ ئىمپېراتورى دايزۇڭ شەنجۇغا (ھازىرقى شەنجۇ رايونى، خېنەننىڭ سەنمېنشيا رايونى) قېچىشقا مەجبۇر بولدى. ئۇلار جۇڭگونىڭ پايتەختى ۋە ئەينى ۋاقىتتا دۇنيادىكى ئەڭ باي شەھەرلەرنىڭ بىرى بولغان چاڭئەننى تالان-تاراج قىلىپ، لى چېڭخۇڭ (李承宏) شاھزادىنى قورچاق ئىمپېراتور قىلىپ تەيىنلىدى، ئەمما تىبەت ئەسكەرلىرى چاڭئەندىكى ئىسسىق ھاۋارايىغا چىدىيالمىغاچقا 15 كۈندىن كېيىن چېكىنىشكە مەجبۇر بولدى. ترىسوڭ دېتسېن ئۇنىڭ خىزمەتلىرىنى خاتىرىلەش ئۈچۈن پوتالا سارىيىنىڭ ئاستىغا بىر تۈۋرۈك ياسىدى. بۇ تۈۋرۈك «لخاسا جول تۈۋرۈكى» دەپ ئاتالغان بولۇپ، ھازىرغىچە شۇ يەردە تۇرىدۇ. بۇ يازمىدا ترىسوڭ دېتسېن تاكدرا لۇخۇڭ ۋە ئۇنىڭ ئۇرۇقىنى قانۇننىڭ ئۈستۈن قويغانلىقى ۋە ئۇلارغا بەزى ئالاھىدە ئىمتىيازلارنى بەرگەنلىكى ئېيتىلغان. ترىسوڭ دېتسېن تاكدرا لۇخۇڭ ۋە ئۇنىڭ ئەۋلادلىرى ئېغىر جىنايەت ئۆتكۈزگەن تەقدىردىمۇ ئۇلارنى ئۆلتۈرمەيدىغانلىقىغا ۋەدە بەرگەن.

كېيىنكى بىر قانچە يىلدا تاكدرا لۇخوڭ جۇڭگوغا تاجاۋۇز قىلىش ئۈچۈن بىر قانچە قېتىم ھەرىكەت باشلىدى. 765-يىلى ئۇ يەنە جۇڭگوغا تاجاۋۇز قىلىپ، ئۇيغۇر خاقانلىقى بىلەن ئىتتىپاق تۈزدى. نۇرغۇن جۇڭگو ئەمەلدارلىرى تىبەت قوشۇنلىرىدىن قورققانلىقى ئۈچۈن چاڭئەندىن قېچىپ كەتتى. ئەمما كېيىن، ئۇيغۇرلار ئىتتىپاقلىقىنى بۇزۇپ، جۇڭگوغا يۈزلەندى. تاكدرا لۇخوڭ گو زىيى باشچىلىقىدىكى جۇڭگو-ئۇيغۇر ئىتتىپاقداش كۈچلىرى تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنىپ، چېكىنىشكە مەجبۇر بولدى.

تاكدرا لۇخوڭ بوننىڭ ئەگەشكۈچىسى ئىدى. ترىسوڭ دېتسېن 20 يېشىدا بۇددا دىنىنى تەشۋىق قىلىشنى قارار قىلغان، ئەمما تاكدرا لۇخوڭ، ماشاڭ درومپاكىيې ۋە ھەتتا ماگيال دوڭكار خانىشىنىڭ قاتتىق قارشىلىقىغا ئۇچرىغان. ماشاڭ ئەگەر ئىمپېراتور بۇددا دىنىنى تەشۋىق قىلسا، بوننىڭ بارلىق مۇقەددەس كىتابلىرى تاشلىۋېتىلىدۇ، دۇنيانىڭ ئاخىرى يېقىنلىشىدۇ ۋە ئىمپېرىيە يىقىلىدۇ دەپ پەرەز قىلغان. ماشاڭ ئۆلتۈرۈلگەن. ترىسوڭ دېتسېن بۇددا دىنى بىلەن بون قوللىغۇچىلىرى ئارىسىدا داڭلىق بىر مۇنازىرىگە رىياسەتچىلىك قىلغان، غەلىبە قىلغۇچى تىبەتتە «دۆلەت دىنى» دەپ ئېتىراپ قىلىنغان. بون خانىش ۋە تاكدرا لۇخوڭ تەرىپىدىن قوللانغان، ئەمما ئاخىرىدا ترىسوڭ دېتسېن بۇددا دىنىنىڭ غەلىبە قىلغۇچى ئىكەنلىكىنى ئېلان قىلغان. بون قانۇنسىز دىن دەپ جاكارلانغان، ئۇلارنىڭ مۇقەددەس كىتابلىرى يەرگە كۆمۈلگەن ياكى سۇغا تاشلانغان. تاكدرا لۇخوڭ بۇ بۇيرۇقنى ئىجرا قىلىشنى رەت قىلغان، شۇڭا ئامما ئالدىدا قامچا بىلەن ئۇرۇلغان ۋە ئاندىن چاڭتاڭغا سۈرگۈن قىلىنغان. كېيىن، تاكدرا لۇخوڭ بۇددا دىنىغا كىرىشكە مەجبۇر بولغان ۋە ساميېدا بۇددانىڭ شارىراسىنى تەقدىم قىلىدىغان قارا بىر پاگودا سالغان. ئۇ ئىمپېراتورنىڭ ئىشەنچىسىنى قايتۇرۇۋالغان ۋە كېيىن تىبەتتىكى ئەڭ يۇقىرى رەسمىي ۋەزىپە بولغان گۇڭ لۆن چېن پو («باش مىنىستىر») نى تەيىنلىگەن.

تاڭنىڭ يېڭى كىتابىغا ئاساسلانغاندا، تاكدرا لۇخوڭ 778-يىلى تاڭ خىتايغا تاجاۋۇز قىلغان. ئۇ شىمالغا قوشۇن باشلاپ ئىلگىرىلىگەن ۋە تىيەنشاندىكى ئۇيغۇرلارنى پۈتۈنلەي مەغلۇپ قىلغان. بۇ ئۇرۇشتا، ئۇيغۇرلار ئاساسلىق قوشۇنىنى يوقاتقان، بۇ ئۇلارنىڭ خاقانلىقىنىڭ چېكىنىشىگە سەۋەب بولغان. 792-يىلى، پۈتۈن شەرقىي تۇركىستان تىبەت تەرىپىدىن ئىشغال قىلىنغان.