open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
يېڭى يىل بايرىمى

ئوتتۇرا ئەسر مابەينىدە كۆپلىگەن ئەللەر خىرىستىيان چىركاۋى تەئسىرىدە يىل بېشىنى بىرەر-بىر خىرىستىيان بايرىمى بىلەن بىرگە ئۆتكۈزۈشكە مەجبۇر بولغان. مەسىلەن: 25- دېكابر، 1- مارت ۋە ھەتتا پاسخا كۈنى ئۆتكۈزگەن. شەرقىي ياۋرۇپا ئەللىرى بولسا پراۋىسلاۋ مەزھىبىدە بولغاچقا يىل بېشىنى 988- يىلىدىن بېرى 1- سېنتەبىر دەپ قەبۇل قىلىشقان.

ئەنگىلىيەدە 1. قەھرىتان يېڭى يىل سۈپىتىدە تەبىرىكلەنگەن، لېكىن 12- ئەسردىن 1752- يىلىغىچە يېڭى يىل 25- مارت كۈنى باشلانغان. بۇنىڭ نەتىجىسىدە ئىنگىلىز پارلامېنتى ئارخىۋىدىكى ھۆججەتلەردە كارل I قەتل قىلىنغان كۈن 1648- يىلىنىڭ 30- يانۋارى دەپ يېزىلغان. ھازىرىقى ئالىملار بولسا كارل I قەتل قىلىنغان كۈننى 1649- يىلى 30- يانۋار دەپ قەبۇل قىلىشماقتا.

كۆپلىگەن غەربىي ياۋرۇپا دۆلەتلىرى يىل بېشىنى 1- قەھرىتانغا گرگورىيان تەقۋىمىگە ئۆتمەستىن بۇرۇنلار كۆچۈرۈشكەن. مەسىلەن: شوتلاندىيە 1600- يىلى 1- يانۋارغا ئۆتكەن. ئەنگىلىيە، ئېرلاندىيە ۋە بېرىتان مۇستەملىكىلىرى يىل بېشىنى 1752- يىلى 1- يانۋا كۈنى تەبرىكلىگەن. كېيىنچە شۇن يىلى مىزان\سىنتەبىر ئېيىدا گرىگورىيان تەقۋىمىگە بېرتانىيە ۋە ئۇنىڭ مۇستەملىكىلىرىدە ئۆتىلدى. بۇ ئىككى ئىسلاھات 1750- يىلقى يېڭىچە تەچۋىم قانۇنى بويىچە ئورۇندالدى.**ھەرقايسى دۆلەتلەردە 1-** 

## قەھرىتان يېڭى يىل كۈنىگە ئايلىنىش يىل تەرتىبلىرى:
1362- بۈيۈك لېتۋنىيە دۈكلىگى

1522- ۋېنىتسيە جۇمھۇرىيىتى

1544- مۇقەددەس رىم ئىمپېراتورلىقى (گېرمانىيە)

1556- ئىسپانىيە، پورتىگالىيە

1559- پروسسيە قراللىقى، شىۋېتسىيە

1564- ڧرانسىيە

1576- جەنۇبىي نېدىرلاندىيە

1579- لوتارىنگىيە

1583- شىمالىي نېدىرلاندىيە

1600- شوتلاندىيە

1700- رۇسيە

1721- توسكانا

1752- بۈيۈك بېرىتانىيە ۋە ئۇنىڭ مۇستەملىكىلىرى

بۇگۈنكى كۈندە يەر يۈزىنىڭ ئەسكەر مەملىكەتلىرىدە 1- قەھرىتان يېڭى يىل كۈنى ياكى يىل بېشى، دەپ قەبۇل قىلىنماقتا.
## مەنبەلەر

تۈر:بايراملار
ئوتتۇرا ئەسر

ئوتتۇرا ئەسر، ياۋروپا تارىخىنىڭ ئەنئەنىۋىي ۋە سىخىمىلىق تەرزدە *ئۈچ بۆلۈمگە* بۆلىنىشىدە *ئوتتۇرا*دا قالغان دەۋىرگە بېرىلگەن ئىسىمدۇر. غەربىي رىم ئىمپېرىيىسىنىڭ چككۈشى بىلەن باشلاپ ئەدەبىيات سەنئەتنىڭ قايتا گۈللىنىشى بىلەن تاماملانغان بىر دەۋىردە قەدەممۇقەدەم سوڭغا ئۇلاشقان. بۇ ئۈچ دەۋىر قەدىمىي دەۋىر، ئوتتۇرا ئەسىر، زامانىۋىي دەۋىر قاتارلىقلاردۇر. 

Batı Avrupa'nın Orta Çağ'ı genellikle Batı Roma İmparatorluğu’nun çöküşü ile millî monarşilerin yükselişi, Avrupalılarca denizaşırı keşiflerin başlaması, hümanist canlanma ve 1517'de başlayan Protestan Reformasyon’u arasındaki zaman dilimi olarak tanımlanmıştır. Bu çeşitli değişiklikler Erken Dönem Modern Zaman’ın başlangıcını oluşturmaktadır ve Sanayi Devrimi'ne öncülük etmiştir. 1453'teki İstanbul'un Fethi, sonrasında gelişen olaylar ve Avrupa'ya olan etkileri nedeniyle, Avrupa'da Orta Çağ'ın bitişini işaret eden önemli olaylardan biri olarak görülmektedir.

## مەنبەلەر
26- ئوغۇز

26- ئوغۇز، مىلادىيە تەقۋىمىدە

## چوڭ ئىشلار
1955-يىلى 10-ئاينىڭ 26-كۈنى، ئاۋسترىيە ئۇرۇشتا مەغلۇپ بولغاچقا، سوۋېت ئىتتىپاقى، ئامېرىكا، فىرانسىيە قاتارلىق تۆت دۆلەت تەرىپىدىن بۆلۈنۈۋېلىنغان. 1955-يىلى 5-ئاينىڭ 15-كۈنى سوۋېت ئىتتىپاقى، ئامېرىكا، فىرانسىيە قاتارلىق تۆت دۆلەت ئاۋسترىيەنىڭ دىپلوماتىيە مىنىستىرى بىلەن ۋىيېننادا «مۇستەقىل ۋە دېموكراتىك ئاۋسترىيە قۇرۇش شەرتنامىسى» نى ئىمزالاپ، ئاۋسترىيەنىڭ قايتىدىن مۇستەقىل بولۇشى ۋە ئۇرۇشتىن كېيىنكى مەسىلىلەرنى ھەل قىلىشنى بېكىتكەن.

1955-يىلى 10-ئاينىڭ 25-كۈنى، بۇ تۆت دۆلەت ئاۋسترىيەدىن چېكىنگەن. ئەتىسى، ئاۋسترىيەنىڭ مىللىي پارلامېنتى ئاۋسترىيەنىڭ مەڭگۈ بىتەرەپ تۇرىدىغانلىقىنى، ھەر قانداق ھەربىي ئىشلارغا قاتناشمايدىغانلىقىنى، باشقا دۆلەتلەرنىڭ ئاۋسترىيەدە ھەربىي بازا قۇرۇشىغا يول قويمايدىغانلىقىنى جاكارلىغان. بۇ تۆت دۆلەتمۇ شۇ كۈنى ئاۋسترىيەنىڭ بىتەرەپلىكىنى ئېتىراپ قىلغان. 1951-يىلى 10-ئاينىڭ 26-كۈنى، 77 ياشلىق چېرچىل يەنە ھاكىمىيەت باشقۇرغان. ۋىنستون چېرچېل ئەنگلىيە ئىشچىلار پارتىيىسى ئەنگلىيە سايلىمىدا پارلامېنتىغا بولغان كونتروللۇقىنى يوقاتقاندىن كېيىن، بۇيرۇققا بىنائەن يېڭى ھۆكۈمەتنى تەشكىللىگەن. ۋەزىرلىك ئورنى-ئۇنىڭغا نىسبەتەن غەلىبە شۇنداقلا بىر خىرىس بولغان. چېرچېل دەل ئەنگلىيەنىڭ تاشقى سودىدىكى تەتۈر پەرقى بارغانسېرى ئېشىپ، ئىقتىسادىي كرىزىسقا دۇچ كەلگەندە ۋەزىر بولغان. شۇڭا ئۇ ۋەكىللىك قىلغان كونسېرۋاتىپلار پارتىيىسى چوقۇم دۇنيانىڭ فوندستېرلىڭغا بولغان ئىشەنچىنى ئاشۇرۇشى كېرەك ئىدى.

1996-يىلى 10-ئاينىڭ 26-كۈنى، ئامېرىكا ئەدلىيە مىنىستىرلىقى فېدېراتسىيە تەكشۈرۈش ئىدارىسىنىڭ تەكشۈرۈپ ئىسپاتلىشى بىلەن، 1996-يىلىدىكى ئاتلانتا ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنىدىكى پارتلىتىش ۋەقەسىنىڭ گۇماندارى جېۋېلنى گۇناھسىز دەپ قويۇپ بېرىلگەن. ئاتلانتا ئولىمپىك مۇسابىقىسى مەزگىلىدە، ئولىمپىك باغچىسىدا 7-ئاينىڭ 27-كۈنى پارتلاش ۋەقەسى يۈز بېرىپ، ئىككى ئادەم قازا قىلغان، 10نەچچە ئادەم يارىلانغان. 33 ياشلىق جېۋېل شۇ ۋاقىتتا باغچىنىڭ مۇھاپىزەتچىسى بولۇپ، ئەڭ ئاۋۋال بومبا قاچىلانغان سومكىنى بايقىغان ۋە ساقچىغا مەلۇم قىلغان، بىراق ساقچىلار نەق مەيدانغا كېلىپ بولغۇچە بومبا پارتلاپ كەتكەن. باشتا قەھرىمان ئاتالغان جېۋېل ئاخىرىدا گۇماندار دەپ تۇتۇلغان.

1997-يىلى 10-ئاينىڭ 26-كۈنى، ئەينى چاغدىكى رەئىس جياڭ زېمىن ئامېرىكىغا زىيارەتكە بارغان. بۇ جۇڭگو رەھبىرىنىڭ 12 يىلدىن بۇيان تۇنجى قېتىم ئامېرىكىغا زىيارەتكە كېلىشى. زىيارەتتە، رەئىس جياڭ زېمىن سابىق زۇڭتۇڭ كلىنتون بىلەن ئىككى دۆلەت مۇناسىۋىتى، ئىككى تەرەپ ئورتاق كۆڭۈل بۆلىدىغان دۇنيا ۋە رايون مەسىلىلىرى توغرىسىدا پىكىر ئالماشتۇرغان. «جۇڭگو ئامېرىكا بىرلەشمە باياناتى» نى ئېلان قىلىپ، ئىككى دۆلەتنىڭ كەلگۈسى تەرەققىياتىدىكى نىشانىنى بەلگىلىگەن ھەمدە 21-ئەسىردىكى ئىجابىي ئىستراتېگىيىلىك مۇناسىۋەتنى قۇرۇش ئۈچۈن تىرىشىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن.

## توغۇلغانلار
1947-يىلى 10-ئاينىڭ 26-كۈنى، ئامېرىكىنىڭ دۆلەت ئىشلىرى كاتىپى، ئامېرىكىنىڭ سابىق 1-خانىمى ھىللارى كلىنتون شتاتىنىڭ چىكاگو شەھىرىدە دۇنياغا كەلگەن. 

## ئۆلگەنلەر
شىنجاڭ تېلېۋىزىيە ئىستانسى

**شىنجاڭ تېلېۋىزىيە ئىستانسى** (قازاقچە: **شينجياڭ تەلەۆيزياسى**، خەنچە:**新疆电视台**، ئىنگ: **Xinjiang Television Station**،قىسقىچە: **XJTVS** ياكى **XJTV**) بولسا ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ ئۆلكە دەرىجىلىك تېلېۋىزىيە ئىستانسىدۇر، 1970- يىلى 1- ئوغۇز تارقىتىشقا باشلىغان. 1986- يىل 1- چىللە كۈنى، شىنجاڭ تېلېۋىزىيىسىنىڭ ئۇيغۇرچە، خەنزۇچە ۋە قازاقچە كۆرسىتىشلىرى رەسمىي سۈنئىي ھەمراھدىن تارقىتىلىشقا باشلىغان، جۇڭگودا تۇنجى سۈنئىي ھەمراھدىن تارقىتىش باشلىغان ئۆلكە دەرىجىلىك تېلېۋىزىيە قانىلى بولۇپ قالغان. شۇنداقلا پۈتۈن جۇڭگودا سۈنئىي ھەمراغا باغلانغان قانىلى ئەڭ كۆپ ئكلكە دەرىجىلىك تېلېۋىزىيە ئىستانسى ۋە ئىككىنچى كۆپ تىللىق تېلېۋىزىيە ئىستانسىدۇر.

## پروگرامما تۈزۈش

### پات ئارىدا

* قىزىل ئىت دىكى كرىسورد
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى
UTC+6

thumb|500x500px|2008- يىللىق UTC+6: كۆك (كۆنەك)، پورتاكال (سەفەر)، سارىغ (پۈتۈن يىل)، سۇس كۆك: دېڭىز-ئوكيانلار
**UTC+6** ۋاقت رايونى ماس قەدەملىك دۇنياۋىي سائەتتىن 6 سائەت ئالدىدا بولۇپ، تۆۋەندىكى رايونلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ: 

## ئۆلچەملىك ۋاقىت (يىل بويى)
بېنگال، 

بۇتان، 

ئەنگىلىيەگە قاراشلىق ھىندى ئوكيان رايونى، 

قازاقىستاننىڭ كۆپ قىسمى

قىرغىزىستان، رۇسىيە ئېركوتسىكى، ئېموسىك، يېڭى سىبىرىيە، ئالتايلار، تومسۇق، ئالتاي جۇمھۇرىيىتى.

## خەلققە خاس
* ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى

## تارىختا UTC+6 دۆلەت ۋە رايونلار
* شىنجاڭ-شىزاڭ ۋاقىت رايونى (Sinkiang-Tibet Time) - قوللىنىلىشى 1912-1949
** موڭغۇل، كەڭسۇ، كۆكنۇر ۋە شىكاڭنىڭ غەربى، ئۇيغۇر ۋە تىبەتنىڭ شەرقى قىسمى
UTC+8

**UTC+08:00** بولسا ماس قەدەملىك دۇنياۋىي سائەتتىن 8 سائەت ئىلگىرى بولغان ۋاقىت رايونى، نەزەرىيە جەھەتتىن شەرقىي ئۇزۇنلۇق °112.5 تىن°127.5 ئوتتۇرىسىدۇر، شەرقي ئىتتىپاق ئۆلچەملىك ۋاقتى ئىچىدىكى كاندىدات ۋاقىت رايونلىرىدىن بىرىدۇر.

## ئۆلچەملىك ۋاقت (يىل بويى)
* جۇڭگو، شىياڭگاڭ، ئاۋمېن
* تەيۋەن
* ھىندونېزىيە 
** شەرقى ۋە جەنۇبىي كالىمانتان
** كىچىك سۇندا ئاراللىرى
** سۇلاۋېسى

* سىنگاپور
* مالايسىيا
* برۇنېي
* فىلىپپىن
* موڭغۇلىيە (زۆر كۆپ قىسمى)
* ئاۋستىرالىيە
** غەربىي ئاۋستىرىيە
* رۇسىيە
** كراسنويارسىك كرايى
** خاكاسىيە
** تۇۋا جۇمھۇرىيىتى
سېنتىمېنتالىزم ئەدەبىياتى

**سېنتىمېنتالىزم ئەدەبىياتى** 18 ـ ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا ئەنگلىيىدە ۋۇجۇدقا كەلگەن ۋە پۈتكۈل ياۋروپاغا كېڭەيگەن بىر خىل ئەدەبىي ئېقىم، ئەنگلىيە سانائەت ئىنقىلابىدىن كېيىن جەمئىيەتتە كەسكىن ئۆزگىرىش يۈز بەرگەن، تۆۋەن قاتلامدىكى بىر قىسىم كىشىلەردە ئۆزلىرىنىڭ تۇرمۇشى ۋە ئىجادتىمائىي ئورنى كاپالەتكە ئىگە بولالمىغانلىقى، ئاقارتىش مەسلىكى تەشەببۇس قىلغان ئەركىنلىك، باراۋەرلك، ۋادارلىق قاتارلىق غايىلەر كۆپۈكتە يوققا چىققانلىقى تۈپەيلىدىن قايغۇ ـ ھەسرەت كەيپىياتى كېلىپ چىققان. سېنتىمېنتالىزىمچىلار ئادەملەرنىڭ ئەقىل ـ پاراسىتىنى ئەقىل ـ ھېسسىياتتىن ئىبارەت ئىككى جەھەتكە ئايرىيدۇ، ئۇلار ئەقىلنىڭ نوپۇزى رېئال جەمئىيەتتىكى غايەت زور كۈچنىڭ زەربە بېرىشى ئارقىسىدا تەۋرىنىپ قالغانلىقىنى ھېس قىلىدۇ، شۇڭا ئۇلار ئادەملەرنىڭ تۇرمۇشىدىكى ھېسسىيات جەھەتكە ئىنتايىن دىققەت قىلىدۇ شۇنداق قىلىپ، ئەدەبىياتتىكى ـ يېڭى پىكىر ئېقىمى ـ سېنتىمېناتالىزم دېگەن بۇ ئاتالغۇ تەبىئىي ھالدا كەلگەن.

## ۋەكىللىك شائىرلار
ئەنگلىيىدە سېنتىمېنتالىزىم ئەدەبىياتى شېئىر ۋە روماندىن ئىبارەت ئىككى قىسىمغا بۆلۈنىدۇ. ۋەكىللىك شائىرلاردىن جامېس تومسون، ۋەكىللىك ئەسىرى «تۆت پەسىل ناىشىلىرى» ، ئىدۋارد يوۋنگېر، ۋەكىللىك ئەسىر «شىكايەت ياكى ھايات ـ مامات، مەڭگۈلۈك كېچە توغرىسىدا» ، توماس گراي، گولدسمىت، ۋەكىللىك ئەسىرى «تاقىر كەنت»؛ رومانچېلاردىن: ساموئېل رىچاردسون، ئۇنىڭ ۋەكىللىك ئەسەرلىرى «پارمېلا»، «كلارسىسا خاررو»، لاۋرېنس ستېرنى، ۋەكىللىك ئەسەرلىرى «شاندى تەزكىرىسى»، «قايغۇ ھەسرەتلىك ساياھەت».

## ئالاھىدىلىكى
سېنتىمېنتالىزم ئەدەبىياتىنىڭ ئاساسىي ئالاھىدىلىكى ھېسسىياتنى مۇبالىغە قىلىش، پېرسوناژلارنىڭ روھىي ھالىتى ۋە بەختسىز كەچۈرمىشلىرىنى تەپسىلىي تەسۋىرلەش ئارقىلىق ئوقۇرمەنلەرنىڭ ھېسداشلىقى ۋە  ھەمنەپەسلىكىنى قوزغاشتىن ئىبارەت. ئۇلار تولا چاغلاردا ھايات ـ ماماتلىق، قاراڭغۇ كېچە ۋە غېرىبلىقنى تېما قىلدۇ، ئەسەرنىڭ ئىستىلى قايغۇلۇق. تىلى تۇتۇق بولىدۇ. ئۇلار يەنە ئىنسانلارنىڭ ئاجىزلىقلىرىنى يۇمۇرلۇق قىلىپ تەسۋىرلەيدۇ. سېنتىمېنتالىزم  يازغۇچىلىرىنىڭ ئەڭ ياقتۇرۇپ قوللىنىدىغان ئەدەبىيات ژانىرى مەرسىيە، ساياھەت خاتىرىسى ۋە خەت ـ چەكلەر شەكلىدىكى رومانلاردىن ئىبارەت.

## تارقىلىشى، تەرەققىياتى
سېنتىمېنتالىزم فرانسىيە، گېرمانىيە ۋە روسىيىگە تارقالغان، ئورنى، ۋاقتى، ئىجتىمائىي ئارقا كۆرۈنۈش تەرەققىيات ئەھۋالى ئوخشاش بولمىغانلىقى تۈپەيلى ئىنتايىن مۇرەكككەپ ئەھۋاللار ئىپادىلەنگەن. فرانسىيىدە ھەقىقىي سېنتىمېنتالىزم ئەدەبىي ئېقىم ۋۇجۇدقا كىلمىگەن، لېكىن بەزى يازغۇچىلارنىڭ ئەسەرلىرى قېنىق قايغۇ ـ ھەسرەت تۈسىگە ئىگە بولغان، مەسىلەن: ژان ژاك رۇسسوننىڭ «يېڭى ئېروكىس » ناملىق ئەسىرى شۇنداق، گېرمانىيىدىكى بوراندا شىددەت بىلەن ئىلگىرىلەش ھەرىكىتىدىكى يازغۇچىلاردىن بەزىلىرىمۇ رىھارد سون، ستېرنى، تۇسسو قاتارلىق كىشىلەرنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان، ئۇلارنىڭ ئەسەرلىرىدىمۇ كۈچلۈك سېنتىمېنتالىزم تەركىبلىرى بار، رۇسسىيىدە بولسا، بىر مەھەل سېنتىمېنتالىزم ئېقىمى پەيدا بولغان، بۇنىڭغا ۋەكىللىك قىلىدىغان يازغۇچى ـ كارامزىن.

18 ـ ئەسىرنىڭ ئاخىرقى 19 ـ ئەسىرنىڭ باشلىرىدا سېنتىمېنتالىزم ئەدەبىياتىنىڭ ئورنىنى ئاستا ـ ئاستا رومانتىزم ئەدەبىياتى ئىگىلىگەن.
## مەنبەلەر
توك ئېقىمى

**توك ئېقىمى**، قىسقىچە توك، ئېلىكتىر زەرىتىنىڭ ئېقىمى بولۇپ، زەرەتلەرنىڭ يۆنۈلۈشلىك يۆتكىلىشى توك دېيىلىدۇ.

توك كەلىمىسى تىلىمىزغا رۇسچىدىن ئۆتكەندۇر.

توك ئۆتكۈزگۈچتىن ئۆتكەندە ئىسسىقلىق ئېففېكتى، خىمىيىلىك ئېففېكت، يورۇقلۇق چىقىرىش ئېففېكتى قاتارلىقلارنى ھاسىل قىلىدۇ.

توك ئادەتتە I بىلەن ئىپادىلىنىدۇ . توك مۇقىم توك ۋە ئۆزىگىرىشچان توك دەپ ئىككىگە بۆلۈنىدۇ .

توكنىڭ چوڭ كىچىكلىكى يۆنىلىش ۋە ۋاقتقا ئەگىشىپ ئۆزگەرمەيدىغان توك **مۇقىم توك** دېيىلىدۇ . مەسلەن، بىز ئىشلىتىدىغان باتارىيەدىن چىققان توك. 

توكنىڭ چوڭ كىچىكلىكى يۆنىلىشى ۋە ۋاقتقا ئەگىشىپ ئۆزگىرىدىغان توك **ئۆزگىرىشچان توك** دېيىلىدۇ 

يول بويلىرىدىكى توك سىملىرىدا ئېقىۋاتقان توك . توكنىڭ بىرلىكى ئامپىر A , يەنە mA ,uA قاتارلىق بىرلىكلىرى بار . 1A=1000mA ,1mA=1000uA .

توكنى ئامپىرمېتىر ئارقىلىق ئۆلچەشكە بولىدۇ ، ئۆلچىگەن چاغدا ئامپىرمېتىر توك يولىغا ئارقىمۇ-ئارقا ئۇلىنىدۇ .
## مەنبەلەر
1 (سان)

1 (بىر)، سان شۇنداقلا رەقەم. تەبئىي سانلار ئىچىدە 0 دىن كېين ۋە 2 دىن بۇرۇن كەلگەن، ئۆزىگىلا پۈتۈن بۆلىنەلەيدىغان سان. 

بىر: ‫① سان ‹مات› ئەڭ كىچىك ساناق سان ۋە بۇ ساننى ئىپادىلىگەن رەقەم: گەپ بىر، قۇلاق ئىككى (ماقال). * بىرنى بىرگە قوشسا ئىككى بولىدۇ. 

② ئى. ئۈچىنچى شەخس قوشۇمچىسى «ى بىلەن كېلىپ مەلۇم بىر «كىشى، ئادەم» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ: بىرىدىن قۇتۇلۇپ ئورنىغا تۇتۇلدۇم (ماقال). 

③ ئال. ئىسىملارنىڭ ئالدىدا كېلىپ «شۇ»، «مۇشۇ»، «ئوخشاش بىر» دېگەن مەنىلەرنى بىلدۈرىدۇ: ھېيتەم ئەر – خوتۇن بىر مەكتەپتە ئىشلەيدۇ. 

④ ئال. ئېنىقسىز قوشۇمچە ۋەزىپىسىدە كېلىپ «قانداقتۇر، ئاللىقانداق، قايسىدۇر، قاچاندۇر» غا ئوخشاش مەنىلەرنى بىلدۈرىدۇ: بىر كۈنى. بىر ئاخشىمى. 

⑤ رەۋ. پېئىللارنىڭ ئالدىدا ھالەت بولۇپ كېلىپ، ئىش – ھەرىكەتنىڭ مەنىسىنى كۈچەيتىش رولىنى ئوينايدۇ: بۇ خەۋەر مەھەللىگە بىر كەلدى. 

⑥ئال «كىم»، «نېمە» سوئال ئالماشلىرى بىلەن قوشۇلۇپ ئېنىقسىز ئالماش رولىدا كېلىدۇ: ئايگۈل يولدا تونۇش بىر كىم ئۇچراپ قالسا بولاتتى، دەپ پات – پاتلا ئەتراپىغا قاراپ قوياتتى. 

⑦ سۈپ. ئېنىقلىغۇچى بولۇپ كېلىپ ئېنىقلانغۇچىنى گەۋدىلەندۈرۈش، بەلگە ۋە خۇسۇسىيەتنى كۈچەيتىش ئۈچۈن خىزمەت قىلىدۇ: بۇ ناھايىتى مۇرەككەپ بىر مەسىلە. 

⑧ يۈك، «يالغۇز»، «پەقەت» دېگەن مەنىدە تەكىتلەپ كۆرسىتىش ئۈچۈن خىزمەت قىلىدۇ: بۇ ئىشنى بىر تۇرسۇنلا بىلىدۇ، باشقىلار بىلمەيدۇ. 

⑨سۈپ. ئىسىملىق جۈملىنىڭ خەۋىرى بولۇپ «ئورتاق»، «ئوخشاش» دېگەن مەنىلەردە كېلىدۇ: ئەرەبلەر 23 دۆلەت ۋە رايونغا بۆلۈنگەن بولسىمۇ ئۇلارنىڭ تىلى بىر، يېزىقى بىر، ئېتىقادى بىر. 

⑩رەۋ. باشقا سۆزلەر بىلەن بىرىكىپ سۆز ياساش رولىنى ئوينايدۇ: بىر ئاز. بىر قۇر. 

(11) باغل «بىردە»، «بەزىدە» دېگەن مەنىلەرنى بىلدۈرۈپ، ئايرىغۇچى باغلىغۇچى ۋەزىپىسىدە كېلىدۇ: - بىر ئۇنداق دەپ، بىر مۇنداق دەپ دىققىتىمنى چېچىۋەتتىڭىز ئەپەندىم، - دەپتۇ ھەسەن زەرگەر;

## ‫ئۇيغۇرچە-ئېنگىلىزچە
‫بىر: ‫a, a body of, a piece of, an, be a unit, be at one, handful, nothing but, one, one...the other, side, single, singleton, unifying, with one accord

## ‫ئۇيغۇرچە-خەنزۇچە
‫بىر:
شىنجاڭ ۋاقتى

thumb|383x383px|
**شىنجاڭ ۋاقتى**، شۇنداقلا **ئۈرۈمچى ۋاقتى** ھەم دېيىلىدۇ. يەرلىك جۇغراپىيىلىك مەۋقىئى يۈزىسىدىن بەلگىلەنگەن ئۆلچەملىك ۋاقىتتۇر. بۇ ۋاقىت UTC+06:00 سائەتىنى ئۆلچەم ئالىدۇ، شۇنداقلا قازاقىستان ۋاقتى بىلەن بىردەك بولۇپ، بېيجىڭ ۋاقتىدىن ئىككى سائەت كېيىندۇر. بۇ ۋاقىت رايونى ئۇيغۇر رايونىدا بېيجىڭ ۋاقىتى بىلەن ماس قەدەملىك قوللىنىلىدۇ.

## ئۆتمۈشى
1970 ۋە 1980- يىللاردا، شىنجاڭ ۋاقتى كۆپ قېتىم بىكار قىلىنىپ قايتا يولغا قويۇلۇشلارنى باشتىن ئۆتكۈزدى. 1986- يىل ھۇد ئېيىدا، جۇڭگو ھۆكۈمىتى شىنجاڭ خەلقى ئىچىدە شىنجاڭ ۋاقتى (UTC+6) قوللىنىشنى تەستىقلىدى. لېكىن، تۆمۈريول، ھاۋايول ۋە پوچتا-تېلگراف قاتارلىق كەسىپلەردە داۋاملىق بېيجىڭ ۋاقتى قوللىنىش بەلگىلەندى. لېكىن بۇ قارار ئاپتونوم رايونلۇق ھۆكۈمەت ۋە شۇ جايغا يەرلەشكەن خەنزۇلارنىڭ بولۇشسىز ئىنكاسىنى قوزغىدى.

## قوللىنىلىش
كۈنمىزدە، ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدا ۋاقىت قوللىنىش مىللەت پەرقىگە كۆرە ئايرىلغان ھالغا كېلىپ قالدى، كۆپچىلىك خەنزۇلار بېيجىڭ ۋاقتى، كۆپچىلىك ئۇيغۇر قاتارلىق يەرلىك مىللەتلەر ئۈرۈمچى ۋاقتى قوللانماقتا. بەزى يەرلىك ھۆكۈمەتلەر ئىككى ۋاقىتنى تەڭ قوللانماقتا. ئىككى ئۆلچەملىك ۋاقىتنى تەڭ قوللىنىش كۈتۈلمىگەن قولايسىزلىقلارنى ھەم تۇغدرۇماقتا، بولۇپمۇ كۆپ مىللەت ئارىلاش ئولتۇراقلاشقان جايلاردا ئوقۇشماسلىقلار كېلىپ چىقماقتا. بۇ يۈزدىن قالايماقانچىلىقتىن ساقلىنىش ئۈچۈن قايسى ۋاقىت ئىكەنلىكى، بەئزىدە ئوقتۇرۇش ئوبىكتىغا قارىتا مۇۋاپىق ۋاقىت نامى بىلەن ئوقتۇرۇشلاردا ئېنىق قىلىپ قىلىپ بىلدۈرۈلمەكتە.

شىنجاڭ تېلېۋىزىيىسى، خەنزۇچە قاناللار بېيجىڭ ۋاقتى، ئۇيغۇر ۋە قازاقچە قاناللار ئۈرۈمچى ۋاقتى قوللانماقتا.

2014- يىلى، ئامېرىكا ئالما شىركىتى يېڭى نۇسخا iOS سېستىمىسىنى ئېلان قىلغاندا، ئۇيغۇر رايونىدىكى قوللانغۇچىلار ئۈچۈن ئۈرۈمچى ۋاقتىنى كىرگۈزگەن. بۇندىن بۇرۇن بېيجىڭ ۋاقتى قوللىنىپ كۆنۈپ قالغان قوللانغۇچىلارنىڭ ئويغىتىشلىرى، ئۆز ۋاقتىدا چالماي قېلىپ، شۇ كۈنى بەزى قوللانغۇچىلارنىڭ كۈنلۈك تۇرمىشىغا بولىشسز تەئسىر كۆرسەتكەن.

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى
بۇرژۇئازىيە

بۇرژۇئازىيە فرانسۇزچىدىن ئۇيغۇرچىغا ئۆتكەن، پەلسەپە ئاتالغۇسى بولۇپ، ئىشلەپچىقرىش ۋاستىلىرىگە ئىگە بولغان ھەمدە ياللانما ئەمگەكنى ئېكسپىلاتاتسىيە قىلىپ، قوشۇمچى قىممەت شورىۋالىدىغان كىشىلەر توپىدۇر.

## مەنبەلەر
ئىسكەندەر III

thumb
**ئىسكەندەر III** (يۇنانچە: Μέγας Ἀλέξανδρος، ئاغدۇرما: *Megas Aleksandros*) مىلادىدىن بۇرۇنقى 356- يىلى 20- چىللە كۈنى، بۇگۈنكى ماكېدونىيەنىڭ پەللا دېگەن يېرىدە توغۇلغان. مىلادىدىن بۇرۇنكى 323- يىلى 10\11 سەفەر كۈنى قەدىمى بابىلدە ئۆلگەن. م.ب 336 - م.ب 323 يىللار ئاراسى ماكېدونىيە قرالى ۋە تارىختىكى ئەڭ بۈيۈك ئىمپېراتورىدۇر. ماكېدونىيە قرالى فىلىپ II نىڭ ئوغلىدۇر. ئۇيغۇرچە مەنبئەلەردە ئالېكساندىر ماكدونىسكى، بۈيۈك ئىسكەندەر، ئىسكەندەر رۇمى ۋە ئىسكەندەر يۇنانى دېگەندەك ئىسىملار بىلەن تىلغا ئېلىنىدۇ.
left|thumb|200x200px

## ياشلىقى ۋە تەختكە چىقىشى
پېرسىيە ئىمپېرىيىسىنى گۇمران قىلىپ پەرسەپولىسنى ئالدى. 

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ISO 639

**ISO 639**, تىل ئىسىملىرىنىڭ ئىككى ياكى ئۈچ ھەرفتىن تەشكىل تاپقان قىسقارتمالار بىلەن ئىپادىلىنىش مەقسىدى بىلەن ISO تامانىدىن بەلگىلەنگەن خەلقئارالىق كود سېستىماسى.

ISO 639 ئوخشىمىغان بۆلۈملەردىن تەشكىل تاپىدۇ. ISO 639 -1 ۋە ISO 639 -2 دەپ ئات بېرىلگەن دەسلەپكى ئىككى بۆلۈم ISO تەرەفىدىن رەسمىي قەبۇل قىلىنغان ئۆلچەملەردىندۇر. ISO 639 -3 بولسا ھەنۇز تەييارلىق باسقۇچىدا بولىشىغا قارىماي Etnologue غا ئوخشاش بەئزى تەشكىلاتلار تامانىدىن قوللىنىلىشقا باشلاغاندۇر.
* ISO 639-1: بولسا 2002 تىل ئاتلارىنى كۆرسەتكۈچى قىسقارتمالار — بۆلۈم  1: ئەلفا 2 كودى: ISO 639-1 كود تىزىملىكى
* ISO 639-2: بولسا 1998 تىل ئاتلارىنى كۆرسەتكۈچى قىسقارتمالار — بۆلۈم  2: ئەلفا 3 كودى: ISO 639-2 كود تىزىملىكى
* ISO/FDIS 639-3: بولسا 2006؟ تىل ئاتلارىنى كۆرسەتكۈچى قىسقارتمالار — بۆلۈم 3: ئەلفا 3 كودى: ISO 639-3 كود تىزىملىكى
* ISO/CD 639-4: بولسا 2007؟ تىل ئاتلارىنى كۆرسەتكۈچى قىسقارتمالار — بۆلۈم 4: ئەلفا 3 كودى: تىل ئاتلارىنى كودلاما پرېنسىپلىرى ۋە تەتبىقلاش قوللانماسى
* ISO/DIS 639-5: بولسا 2007؟ تىل ئاتلارىنى كۆرسەتكۈچى قىسقارتمالار — بۆلۈم 5: ئەلفا 3 كودى: تىل ئائىلەلەرى ۋە گرۇپلارى
* ISO/CD 639-6: بولسا 2007؟  تىل ئاتلارىنى كۆرسەتكۈچى قىسقارتمالار — بۆلۈم 6: ئەلفا 4 كودى: تارماق تىللار

## قاراڭ
ISO 639-2

ISO 639-3
زۇلقەرنەين

زۇلقەرنەين (ئەرەبچە: ذو القرنين) ئىسلام دىنىنىڭ مۇقەددەس كىتابى بولمىش ھەزرىتى قۇرئان كەرىمنىڭ كەھف سۈرىسىدە زىكىر قىلىنغان بىر زاتتۇر. پەيغەمبەر ياكى ئەمەسلىكى تالاش-تارتىش قىلىنىدۇ. ئۇ زات بىلەن ئالاقەدار مەزمۇنلار يەئجۇج ۋە مەئجۇجنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ ھەقتىكى مەزمۇنلار تاناھتا ھەم باردۇر. يەجۇج ۋە مەجۇجنى توسىماق ئۈچۈن بىر سەد بىنا قىلغانلىقى ھەققىدە سۆزلىنىدۇ. قاچان ياشىغانلىقى بىلىنمەيدۇ.

كۆپچىلىك مۇفەسسىرلەر قۇرئاندا تىلغا ئېلىنغان زۇلقەرنەيننى مەشھۇر ئىشغالىيەتچى ئىسكەندەر مەقدۇنى دەپ قارايدۇ. بەئزىلەر ئۇنى يەمەننىڭ پادىشاھلىرىدىن بىرى دەپ قارايدۇ. بەئزىلەر ئۇنى ئۇ بىر ياخشى بەندە بولۇپ، اللە ئۇنىڭغا بۈيۈك سەلتەنەت، ھىكمەت ۋە فائىدەلىق ئىلىم ئەتا قىلغان دەپ قارايدۇر. زۇلقەرنەين ئىسكەندەر مەقدۇنى ئەمەس دېگۈچىلەر ئىسكەندەرنىڭ قەدىمكى يۇنان ئىلاھلارىغا ئىتىقاد قىلىدىغانلىقىنى، ئۇنىڭ ئارستوتىلدىن فەلسەفە ئۆرگەنگەنلىكىنى، قۇرئاندا تىلغا ئالىنغان زۇلقەرنەيننىڭ بولسا تەۋھىدكە، اللەقا ئىشەنىشكە مايىل .ىكەنلىكىنى دەلىل قىلىپ كۆرسەتىدۇر. ئىسكەندەرنىڭ قەدىمكى يۇنان ئىلاھلارىغا ئىتىقاد قىلىش تەرەفلىرى بولسا، بۇ ئەينى ۋاقىتتىكى ئىجتىمائىي مۇھىتنىڭ ئۇنىڭغا تەئسىر كۆرسەتكەنلىكىدىن، شۇنداقلا ئۇنىڭ ئۆزى ئىشغال قىلىۋالغان مەدەنىي مىللەتلەرنىڭ مەئبۇدلەرىنى ھۆرمەت قىلغانلىقىدىن بولغان بولىشى مۇمكىن. ئۇ مىسىرلىقلارنىڭ مەئبۇدى ئامونغا ئەنە شۇنداق مۇئامىلە قىلغان ئىدى.

ئۇنىڭ ئارستوتىلدىن فەلسەفە ئۆرگەنگەنلىكىگە كېلەدۇرغان بولساق «رۇھۇل مەئانى» تەفسىرىنىڭ مۇئەللىفى مۇنداق دەيدۇر:

"بىز ئىسكەندەرنىڭ ئارستوتىل فەلسەفەسىگە پۈتۈنلەي ئىتىقاد قىلادۇرغانلىقىغا قايىل ئەمەسمىز، چۈنكى بىر كىشىنىڭ يەنە بىر كىشىگە شاگىرت بولىشى ئۇنىڭ ھەممە مەسئەلەرگە بولغان قاراشى ئۇستازىنىڭ قاراشى بىلەن بىردەك بولىشىدىن دېرەك بەرمەيدۇر."

ئىسكەندەر مەقدۇنى مىلادىدىن 356 يىل مۇقەددەم توغۇلغان. ئاتىسى ئۇنى ئوبدان تەربىيەلىگەن. ئۇ فەلسەفە ۋە ئىلىم-مەئرىفەت جەھەتتە كۆپ مەئلۇمات ھاسىل قىلغان، ئۆز دەۋرىدە جاھاننىڭ كۆپ قىسمىنى ئىشغال قىلغان. مىلادىدىن 332 يىل بۇرۇن مىسىرنى ئىشغال قىلىپ ئۇ يەردىن فارسلارنى قوغلاپ چىقارغان. مىسىردا ئىسكەندەرىيە شەھرىنى بىنا قىلغان. ئۇ ئىراق، ئىران، ھىندىستان، ئوتتۇرا ئاسىيا ھۇدۇدلارىنى بويسۇندۇرغاندۇر. ئۇ مىلادىدىن 323 يىل ئالدىن بابىلدە 33 ياشىدە ۋافات تاپقان. ئۇنىڭ زۇلقەرنەين دەپ ئاتالىشى شۇنىڭ ئۈچۈندۇركى، ئۇنىڭ كەيگەن دوبۇلغاسىنىڭ ئىككى تەرەفىدە چوڭ ئىككى باغلام ئۇزۇن ئاق پەي بولغان. 

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ھارۇت ۋە مارۇت

thumb
**ھارۇت ۋە مارۇت** (ئەرەبچە: ھاروت و ماروت)، قۇرئان كەرىمنىڭ ئىككىنچى سۇرەسى بەقەرەدە زىكىر قىلىنغان ئىككى فەرىشتەدۇر. پارس فەلسەفەسىدە، زەردۇشتىلىكتە ھەم تىلغا ئېلىنىدۇ. ھۇرداد بىلەن ھارۇت، مۇرداد بىلەن مارۇت ئوخشىتىلىدۇ.
## مەنبەلەر
ئىچ ئاناتولىيە رايونى

link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Latrans-Turkey_location_Central_Anatolia_Region.svg|thumb|350x350px
link=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Latrans-Turkey_location_Central_Anatolia_Region.svg|left|thumb|250x250px
**ئوتتۇرا ئاناتولىيە رايونى**، ئاناتولىيەنىڭ ئوتتۇرا قىسمىغا جايلاشقان تۈركىيەنىڭ يەتتە جۇغرافىي رايونىدىن بىرىدۇر. تۈركىيەدە تەرەققىي قىلغان رايونلار ئاراسىدادۇر. جۇغرافىيىلىك ئورنى سەبەبى بىلەن بۇ رايونغا "ئوتتۇرا ئاناتولىيە" ھەم دېيىلىدۇ. ئىچ ئاناتولىيە رايونىنىڭ يۈز ئۆلچىمى 151 مىڭ كلومېتر2 بولۇپ بۇ رايون تۈركىيە توپراقلارىنىڭ 21% ىنى قاپلايدۇر. يەر مەيدانى نوقتىسىدىن شەرقىي ئاناتولىيەدىن سوڭرە ئىككىنچى چوڭ رايوندۇر. شەرقىي جەنۇبىي ئاناتولىيە رايونى سىرتىدا باشقا رايونلارنىڭ ھەممىسى بىلەن قوشنىدۇر. شۇنداقلا تۈركىيەدە "ئاشلىق ئامبارى" دەپ بىلىنىدۇ.  ئىچ ئاناتولىيە رايونىدا توپلام 13 ۋىلايەت باردۇر.

ۋىلايەت مەركىزى كۆزدە تۇتۇلغاندا، ئىچ ئاناتولىيە رايونى ئىچىدە يەر ئالغان 13 ۋىلايەت تۆۋەندىكىچە: 
* ئەنقەرە
* كونيا
* كايسەرى
* ئەسكىشەھەر
* سىۋاس
* قىرىققەلئە
* ئاقساراي
* قارامان
* قىرشەھىر
* نىغدە
* نەۋشەھىر
* يوزغات
* چانقىرى
بۇ ۋىلايەتلەردىن ئەنقەرە، ئەسكىشەھەر، چانقىرى ۋە يوزغاتنىڭ بەئزى ناھىيەلىرى قارادېڭىز رايونىغا، سىۋاسنىڭ بەئزى ناھىيەلەرى قارادېڭىز ۋە شەرقى ئاناتولىيە رايونىغا، كونيا، قارامان ۋە نىغدەنىڭ جەنۇب ناھىيىلىرى ئاقدېڭىز رايونىغا، قەيسەرىنىڭ بەئزى ناھىيەلەرى ئاقدېڭىز ۋە شەرقىي ئاناتولىيە رايونىغا كىرىدۇ. شۇنداقلا ئافيونقاراھىسار، بىلەجىك، چورۇم ۋە توقات ۋىلايەتلەرىنىڭ بەئزى ناھىيەلەرى بۇ رايونغا كىرىدۇ. 

قۇرۇقلۇق ئىقلىم كۆرىلىدۇ.

## جۇغراپىيە

## مەنبەلەر
ئاناتولىيە

thumb|278x278px|ناسا تەرەفىدىن تارتىلغان ياۋروپا ۋە ئاناتولىيە (تىك تۆرتبۇلۇڭ ئىچىدىكى)
**ئاناتولىيە** (تۈركچە: Anadolu)، ياكى باشقا ئىسىمى بىلەن كىچىك ئاسىيا، ئاسىيا قىتئەسىنىڭ ئەڭ غەربىدە قارا دېڭىز، ئاق دېڭىز ۋە ئېگىي دېڭىزى ئاراسىغا جايلاشقان، تەخمىنەن 755,000 كلومتر²'لىق بىر رايوننى قاپلىغانتاغلىق بىر يارىم ئارالدۇر. ئوسمانلى دەۋرىدە "ئانادولۇ"نىڭ ئەنئەنەۋىي شەرقىي چىگراسى فرات دەرياسى دەپ قەبۇل قىلىناتتى. تۈركىيەدە جۇمھۇرىيەت ئېلان قىلىنپ بىرىنچى تۈرك جۇغرافىيە مەجلىسىدىن سوڭرە تۈركىيەنىڭ ئاسىيا قىتئەسىگە جايلاشقان قىسمىنىڭ تامامىنى ئوخشاش جۇغرافىيىلىك ئاتالغۇغا داخىل قىلىنغان. بۇگۈن تۈركىيەنىڭ ئاسىيا قىتئەسىدىكى ئاتى سۈفەتىدە قوللىنىلماقتا.
## مەنبەلەر
زەردۇشتىلىك

**زەردۇشتىلىك** (خەنچە: 祆教، :ئىنگ Zoroastrainism) ﺯﻩﺭﺩﯗﺷﺖ ﺩﯨﻨﻰ ﻳﻪﻧﻪ ﺋﺎﺗﻪﺷﭙﻪﺭﻩﺳﺘﻠﯩﻚ ﻳﺎﻛﻰ ﺯﻭﺭﻭﺋﺎﺳﺘﯩﺮ ﺩﯨﻨﻰ ﺩﻩﭘﻤﯘ ﺋﺎﺗﯩﻠﯩﺪﯗ. ﺩﯗﻧﻴﺎﯞﯨﻲ ﻗﻪﺩﯨﻤﯩﻲ ﺩﯨﻦ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﻳﺎﺭﺍﺗﻘﯘﭼﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﻧﺎﻣﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺯﻭﺭﻭﺋﺎﺳﺘﯩﺮ ﺩﯨﻨﻰ, ﺩﻩﭘﻤﯘ ﺋﺎﺗﺎﻟﻐﺎﻥ. ﻳﻪﻧﻪ ﻧﻪﺯﯨﺮ ﺗﯩﻼﯞﻩﺕ ﻗﯩﻠﻐﺎﻧﺪﺍ ﺋﯘﺯﺍﻕ ﻣﯘﺩﺩﻩﺕ ﺋﻮﺕ ﻳﯧﻘﯩﻠﯩﭗ ﺋﯚﭼﯜﺭﯨﻠﻤﻪﻳﺪﯨﻐﺎﻥ ﺑﻮﻟﻐﺎﭼﻘﺎ ﺋﻮﺗﻘﺎ ﭼﻮﻗﯘﻧﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺋﺎﺗﻪﺵ ﺩﯨﻨﻰ, ﺩﻩﭘﻤﯘ ﺋﺎﺗﺎﻟﻐﺎﻥ. ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ ﺳﺎﻣﺎ ﺗﻪﯕﺮﯨﺴﻰ «袄» ﺩﻩﭖ ﺧﺎﺗﯩﺮﯨﻠﯩﮕﻪﻥ. ﺑﯘ ﺟﻪﻧﯘﺏ- ﺷﯩﯩﻤﺎﻟﯩﻲ ﺳﯘﻻﻟﯩﻠﻪﺭ ﺩﻩﯞﺭﯨﺪﯨﻜﻰ« ﻳﯜ ﭘﯜﺗﯜﻛﻠﯩﺮﻯ»ﺩﻩ ﺋﯘﭼﺮﺍﻳﺪﯨﻜﻪﻥ. ﺑﯘ ﺧﻪﺗﻨﻰ ﺗﺎﯓ ﺳﯘﻻﻟﯩﺴﯩﺪﯨﻜﯩﻠﻪﺭ ﺋﯩﺨﺘﯩﺮﺍ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ, ﺩﯦﻴﺸﻜﻪ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ. 

ﺯﻭﺭﻭﺋﺎﺳﺘﯩﺮﺍ ﺩﯨﻦ ﻣﯩﻼﺩﯨﺪﯨﻦ ﺑﯘﺭﯗﻧﻘﻰ 6-ﺋﻪﺳﯩﺮﻟﻪﺭﺩﻩ ﺋﯩﺮﺍﻧﺪﺍ ﭘﻪﻳﺪﺍ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. ﺋﯘﻧﯩﯖﺪﺍ ﻳﺎﺧﺸﻰ-ﻳﺎﻣﺎﻧﻠﯩﻘﺘﯩﻦ ﺋﯩﺒﺎﺭﻩﺕ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﺧﯩﻞ ﺋﯩﺪﯨﻴﻪ ﮪﻪﻗﻘﯩﺪﯨﻜﻰ ﺗﻪﻟﯩﻤﺎﺕ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﻏﺎ ﻗﻮﻳﯘﻟﻐﺎﻥ. ﺋﯧﺘﯩﻘﺎﺩ ﻗﯩﻠﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺋﯩﻼﮪﻰ ﺋﺎﺭﺧﯘﺭﺍ ﻣﺎﺯﺩﺍﺩﯗﺭ. ﻣﯩﻼﺩﯨﺪﯨﻦ ﺑﯘﺭﯗﻧﻘﻰ 4-ﺋﻪﺳﯩﺮﻟﻪﺭﺩﻩ ﭘﺎﺭﯨﺴﻼﺭﻧﯩﯔ (ﺋﯩﺮﺍﻧﻠﯩﻖ) ﺋﺎﺧﻤﯧﻨﺪﻯ ﺧﺎﻧﺪﺍﻧﻠﯩﻘﻰ ﺑﯘ ﺩﯨﻨﻨﻰ ﺩﯙﻟﻪﺕ ﺩﯨﻨﻰ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ. ﺯﻩﺭﺩﻭﺷﺖ ﺩﯨﻨﯩﻨﯩﯔ ﻏﻪﺭﺑﯩﻲ ﻳﯘﺭﺗﺘﺎ ﺗﺎﺭﻗﯩﻠﯩﺸﻰ ﭘﺎﺭﯨﺲ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﻛﯧﯖﯩﻴﯩﺸﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺗﻪﯓ ﻗﻪﺩﻩﻣﺪﻩ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. ﺑﯘ ﺩﯨﻨﻨﻰ ﻏﻪﺭﺑﯩﻲ ﻳﯘﺭﺗﺘﯩﻜﻰ ﺳﻮﻏﺪﯨﻼﺭ ﺋﻪﯓ ﺑﯘﺭﯗﻥ ﻗﻮﺑﯘﻝ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ. ﺗﺎﯓ ﺩﻩﯞﺭﯨﺪﻩ ﻏﻪﺭﺑﯩﻲ ﻳﯘﺭﺗﺘﺎ ﺯﻩﺭﺩﯗﺷﺖ ﺩﯨﻨﻰ ﺗﺎﺯﺍ ﮔﯜﻟﻠﻪﻧﮕﻪﻥ. ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ, ﺋﯘﺩﯗﻥ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺟﺎﻳﻼﺭﺩﺍ ﺯﻩﺭﺩﯗﺷﺖ ﺩﯨﻨﻰ ﺑﯘﺩﺩﺍ ﺩﯨﻨﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺗﻪﯓ ﺭﺍﯞﺍﺟﻼﻧﻐﺎﻥ. ﺋﯧﯟﯨﺮﻏﯘﻝ (ﻗﯘﻣﯘﻝ) ﺩﺍ ﺯﻩﺭﺩﯗﺷﺖ ﺩﯨﻨﻰ ﺋﯩﺒﺎﺩﻩﺗﺨﺎﻧﯩﻠﯩﺮﻯ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. ﺗﯘﺭﭘﺎﻧﺪﯨﻦ ﻗﯧﺰﯨﯟﯦﻠﯩﻨﻐﺎﻥ ﯞﻩﺳﯩﻘﯩﻠﻪﺭﺩﯨﻤﯘ ﺯﻩﺭﺩﯗﺷﺖ ﺩﯨﻨﯩﻨﯩﯔ ﺗﺎﺭﻗﯩﻠﯩﺸﯩﻐﺎ ﺋﺎﺋﯩﺖ ﻣﻪﺯﻣﯘﻧﻼﺭ ﺑﺎﺭ. ﻛﯧﻴﯩﻨﭽﻪ ﺑﯘ ﺩﯨﻦ ﺋﯩﺴﻼﻡ ﺩﯨﻨﯩﻨﯩﯔ ﺗﺎﺭﻗﯩﻠﯩﺸﯩﻐﺎ ﺋﻪﮔﯩﺸﯩﭗ ﺗﻪﺩﯨﺮﯨﺠﻰ ﻳﻮﻗﺎﻟﻐﺎﻥ. ﻟﯧﻜﯩﻦ ﺑﯜﮔﯜﻧﻜﻰ ﻛﯜﻧﺪﯨﻤﯘ ﺯﻩﺭﺩﯗﺷﺖ ﺩﯨﻨﯩﺪﯨﻜﻰ ﻧﻪﯞﺭﯗﺯ ﺑﺎﻳﺮﯨﻤﻰ ﯞﻩ ﺋﻮﺗﻘﺎ ﭼﻮﻗﯘﻧﯘﺵ ﺋﺎﺩﻩﺗﻠﯩﺮﻯ ﺷﯩﻨﺠﺎﯕﺪﯨﻜﻰ ﺑﻪﺯﻯ ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻠﻪﺭ ﺋﺎﺭﯨﺴﯩﺪﺍ ﺳﺎﻗﻠﯩﻨﯩﭗ ﻛﻪﻟﻤﻪﻛﺘﻪ.
## مەنبەلەر
نۇرگۈل ئەبەي

ﺗﺎﻻﻧﺘﻠﯩﻖ ﻳﺎﺵ ﻳﺎﺯﻏﯘﭼﻰ ﻧﯘﺭﮔﯜﻝ ﺋﻪﺑﻪﻱ 1970–ﻳﯩﻠﻰ 2–ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 12–ﻛﯜﻧﻰ ﺧﯧﺠﯩﯔ ﻧﺎﮪﯩﻴﻪﺳﯩﻨﯩﯔ ﻧﻪﻣﯘﺩﯗﻥ ﻳﯧﺰﯨﺴﯩﺪﺍ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ. 1992–ﻳﯩﻠﻰ «ﺗﺎﺭﯨﻢ ﻳﯧﺰﺍ ﺋﯩﮕﯩﻠﯩﻚ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ»ﻧﯩﯔ ﺩﯦﮭﻘﺎﻧﭽﯩﻠﯩﻖ ﻛﻪﺳﭙﯩﻨﻰ ﭘﯜﺗﻜﯜﺯﮔﻪﻥ. 1992–ﻳﯩﻠﺪﯨﻦ 2000–ﻳﯩﻠﯩﻐﯩﭽﻪ ﻧﻪﻣﯘﺩﯗﻥ ﻳﯧﺰﯨﻠﯩﻖ ﺗﯧﺨﻨﯩﻜﺎ ﭘﻮﻧﻜﯩﺘﯩﺪﺍ ﺋﯩﺸﻠﯩﮕﻪﻥ. 2000–ﻳﯩﻠﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻼﭖ ﺧﯧﺠﯩﯔ ﻧﺎﮪﯩﻴﻪﻟﯩﻚ ﻳﯧﺰﺍ ﺋﯩﮕﯩﻠﯩﻚ ﺋﯩﺪﺍﺭﯨﺴﯩﺪﺍ ﺋﯩﺸﻠﻪﭖ ﻛﻪﻟﻤﻪﻛﺘﻪ.

ﻧﯘﺭﮔﯜﻝ ﺋﻪﺑﻪﻱ «ﺗﺎﺭﯨﻢ» ﮊﯗﺭﻧﯩﻠﯩﻨﯩﯔ 2008-ﻳﯩﻠﻠﯩﻖ  4–ﺳﺎﻧﯩﺪﺍ ﺋﯧﻼﻥ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ «ﺋﺎﻟﺘﯘﻥ», «ﺋﻪﻣﺪﻯ ﻣﯧﻨﻰ ﺋﯩﺰﺩﯨﻤﻪﯓ» ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﺗﯘﻧﺠﻰ ﮪﯧﻜﺎﻳﯩﻠﯩﺮﻯ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻲ ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻴﻪﺕ ﺳﯧﭙﯩﮕﻪ ﻛﯩﺮﯨﭗ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ. ﺷﯘﻧﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻼﭖ ﺋﯘﻧﯩﯔ «ﮔﯘﻧﺎﮪ ﯞﻩ ﺟﺎﺯﺍ», «ﺋﯚﻣﯜﺭﻟﯜﻙ ﺋﺎﺷﯩﻖ», «ﻗﺎﻳﺘﺎ ﺗﻪﻛﻠﯩﭗ ﺑﺎﻏﯩﻘﻰ» ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ 20 ﭘﺎﺭﭼﯩﺪﯨﻦ ﺋﺎﺭﺗﯘﻕ ﮪﯧﻜﺎﻳﯩﺴﻰ, «ﺋﺎﻳﺮﯨﻠﻐﺎﻧﻐﺎ ﺋﯚﻟﻤﻪﻳﻤﻪﻥ», «ﻛﻪﭼﻜﯜﺯﺩﯨﻜﻰ ﻏﯧﺮﯨﺒﻠﯩﻖ», «ﺑﯩﺮ ﺋﻪﺭ ﯞﻩ ﺗﯚﺕ ﺧﻮﺗﯘﻥ» ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ 7 ﭘﺎﺭﭼﻪ ﭘﻮﯞﯦﺴﺘﻰ ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﯘﻡ ﺭﺍﻳﻮﻥ ﺗﻪﯞﻩﺳﯩﺪﯨﻜﻰ ﮪﻪﺭﻗﺎﻳﺴﻰ ﻣﻪﺗﺒﯘﺋﺎﺗﻼﺭﺩﺍ ﺋﺎﺭﻗﺎ-ﺋﺎﺭﻗﯩﺪﯨﻦ ﺋﯧﻼﻥ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ.

2013-ﻳﯩﻠﻰ «ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺧﻪﻟﻖ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ» ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ «ﺟﯘﺩﺍﻟﯩﻖ ﺳﯩﺮﻯ» ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﺭﻭﻣﺎﻧﻰ, 2014-ﻳﯩﻠﻰ «ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻠﻪﺭ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ» ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ «ﻗﯘﻡ ﭼﯚﮔﯜﻥ» ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﭘﻮﯞﯦﺴﺘﻼﺭ ﺗﻮﭘﻠﯩﻤﻰ, 2015-ﻳﯩﻠﻰ «ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﻳﺎﺷﻼﺭ-ﺋﯚﺳﻤﯜﺭﻟﻪﺭ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ» ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ «ﻣﯘﮪﻪﺑﺒﻪﺕ ﻳﯧﻨﯩﯖﯩﺰﺩﯨﻼ» ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﮪﯧﻜﺎﻳﯩﻠﻪﺭ ﺗﻮﭘﻠﯩﻤﻰ ﻧﻪﺷﺮ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ.

2011-ﻳﯩﻠﻰ10-ﺋﺎﻳﺪﺍ «ﺗﺎﺭﯨﻢ» ﮊﯗﺭﻧﯩﻠﯩﻨﯩﯔ 2010-ﻳﯩﻠﻠﯩﻖ 1-ﺳﺎﻧﯩﺪﺍ ﺋﯧﻼﻥ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ «ﺋﺎﻧﺎ»ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﮪﯧﻜﺎﻳﯩﺴﻰ 18-ﻧﯚﯞﻩﺗﻠﯩﻚ «ﺧﺎﻧﺘﻪﯕﺮﻯ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﻰ»ﻏﺎ ﺋﯧﺮﯨﺸﺘﻰ. «ﺋﺎﻳﺮﯨﻠﻐﺎﻧﻐﺎ ﺋﯚﻟﻤﻪﻳﻤﻪﻥ» ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﭘﻮﯞﯦﺴﺘﻰ «ﻛﺮﻭﺭﺍﻥ» ﮊﯗﺭﻧﯩﻠﻰ ﺋﯘﻳﯘﺷﺘﯘﺭﻏﺎﻥ «ﺑﯜﺭﻛﯜﺕ  ﭘﻪﺭﯞﺍﺯﻯ» ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﯩﻐﺎ ﺋﯧﺮﯨﺸﻜﻪﻥ.

ﻧﯘﺭﮔﯜﻝ ﺋﻪﺑﻪﻱ ﮪﺎﺯﯨﺮ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﻳﺎﺯﻏﯘﭼﯩﻼﺭ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﺋﻪﺯﺍﺳﻰ. ﺑﺎﻳﯩﻨﻐﻮﻟﯩﻦ ﺋﻮﺑﻼﺳﺘﻠﯩﻖ ﻳﺎﺯﻏﯘﭼﯩﻼﺭ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﻣﯘﺩﯨﺮﯨﻴﻪﺕ ﺋﻪﺯﺍﺳﻰ.

ﺑﯩﺰ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺋﺎﺳﻤﯩﻨﯩﺪﺍ ﭼﻮﻟﭙﺎﻥ ﻳﯘﻟﺘﯘﺯﺩﻩﻙ ﭘﺎﺭﻻﭖ, ﺗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻖ ﺋﻪﺳﻪﺭﻟﯩﺮﻯ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻛﯩﺘﺎﺑﺨﺎﻧﻼﺭﻧﯩﯔ ﻗﯩﺰﻏﯩﻦ ﺋﺎﻟﻘﯩﺸﯩﻐﺎ ﻧﺎﺋﯩﻞ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﺑﯘ ﺋﯩﺴﺘﯩﻘﺒﺎﻟﻠﯩﻖ ﻳﺎﺯﻏﯘﭼﯩﻨﯩﯔ ﺗﯩﻨﯩﮕﻪ ﺳﺎﻗﻠﯩﻖ, ﺋﺎﺋﯩﻠﯩﺴﯩﮕﻪ ﺧﯘﺷﺎﻟﻠﯩﻖ, ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻴﯩﺘﯩﮕﻪ ﺑﻪﺭﯨﻜﻪﺕ ﺗﯩﻠﻪﻳﻤﯩﺰ!
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
مۇھەممەد مۇرسى

ﻣﯘﮪﻪﻣﻤﻪﺩ ﻣﯘﺭﺳﻰ 1951-ﻳﯩﻠﻰ 8 - ﺋﺎﻳﺪﺍ ﻣﯩﺴﯩﺮﻧﯩﯔ ﻧﯩﻞ ﺩﻩﺭﻳﺎﺳﻰ ﺩﯦﻠﺘﯩﺴﯩﺪﯨﻜﻰ ﻣﻪﺷﺮﯨﻖ ﺋﯚﻟﻜﯩﺴﯩﺪﻩ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ, ﻗﺎﮪﯩﺮﻩ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﯩﺪﺍ ﻗﯘﺭﯗﻟﯘﺵ ﺋﯩﻠﻤﻰ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ ﺑﺎﻛﺎﻻﯞﯨﺮﻟﯩﻖ ﯞﻩ ﻣﺎﮔﯩﺴﺘﯩﺮﻟﯩﻖ ﺋﯘﻧﯟﺍﻧﯩﻐﺎ ﺋﯧﺮﯨﺸﻜﻪﻥ. 1982-ﻳﯩﻠﻰ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﻛﺎﻟﯩﻔﻮﺭﻧﯩﻴﻪ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﯩﺪﺍ ﻗﯘﺭﯗﻟﯘﺵ ﺋﯩﻠﻤﻰ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ ﺩﻭﻛﺘﻮﺭﻟﯘﻕ ﺋﯘﻧﯟﺍﻧﯩﻐﺎ ﺋﯧﺮﯨﺸﻜﻪﻥ, ﺷﯘﻧﯩﯖﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ﻛﺎﻟﯩﻔﻮﺭﻧﯩﻴﻪ ﺋﯩﺸﺘﺎﺗﻰ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﯞﻩ ﻣﯩﺴﯩﺮﻧﯩﯔ ﻣﻪﺷﺮﯨﻖ ﺋﯚﻟﻜﯩﺴﯩﺪﯨﻜﻰ ﺯﻩﻗﺎﻗﯩﻖ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﯩﺪﺍ ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. 2000-ﻳﯩﻠﻰ ﻣﯩﺴﯩﺮ ﺧﻪﻟﻖ ﭘﺎﺭﻻﻣﯧﻨﺘﯩﻨﯩﯔ ﺋﻪﺯﺍﺳﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. 2005-ﻳﯩﻠﻰ ﻣﯩﺴﯩﺮ ﻣﯘﺳﯘﻟﻤﺎﻥ ﻗﯧﺮﯨﻨﺪﺍﺷﻼﺭ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ ﻳﯧﺘﻪﻛﭽﯩﻠﯩﻚ ﺋﯩﺪﺍﺭﯨﺴﻰ (ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻗﺎﺭﺍﺭ ﭼﯩﻘﯩﺮﯨﺶ ﺋﻮﺭﮔﯩﻨﻰ)ﻧﯩﯔ ﺋﻪﺯﺍﺳﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. 2011-ﻳﯩﻠﻰ 4 - ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ ﺋﺎﺧﯩﺮﻯ ﻣﯩﺴﯩﺮ ﻣﯘﺳﯘﻟﻤﺎﻥ ﻗﯧﺮﯨﻨﺪﺍﺷﻼﺭ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ ﻳﯧﺘﻪﻛﭽﯩﻠﯩﻚ ﺋﯩﺪﺍﺭﯨﺴﯩﺪﯨﻦ ﺋﯩﺴﺘﯧﭙﺎ ﺑﯧﺮﯨﭗ, ﺋﻪﺭﻛﯩﻨﻠﯩﻚ ﯞﻩ ﮪﻪﻗﻘﺎﻧﯩﻴﻪﺕ ﭘﺎﺭﺗﯩﻴﻪﺳﻰ ﻗﯘﺭﯗﺷﻘﺎ ﻣﻪﺳﺌﯘﻝ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﮪﻪﻡ ﺑﯘ ﭘﺎﺭﺗﯩﻴﻪﻧﯩﯔ ﺭﻩﺋﯩﺴﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. ﻣﯘﺑﺎﺭﻩﻙ ﭘﯩﺮﯦﺰﯨﺪﯦﻨﺖ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﻣﻪﺯﮔﯩﻠﺪﻩ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻗﯧﺘﯩﻢ ﺗﯜﺭﻣﯩﮕﻪ ﻗﺎﻣﺎﻟﻐﺎﻥ.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
باغراش كۆلى

باغراش كۆلى بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ باغراش ناھىيىسى گە جايلاشقان بولۇپ، 2014-يىلى 5-ئايدا دۆلەتلىك AAAAA دەرىجىلىك ساياھەت نوقتىسى بولۇپ باھالانغان، جەنۇبتىن شىمالغا كەڭلىكى 25 كىلومېتىر، شەرقتىن غەربكىچە ئۇزۇنلىقى 55 كىلومېتىر كېلىدۇ، كۆل يۈزى مەيدانى 800 كۋادرات مېتىردىن چوڭ كىلىدىغان بولۇپ، كۆلنىڭ ئوتتۇرىچە چوڭقۇرلىقى 9 مېتىر، ئەڭ چوڭقۇر يېرى 17 مېتىر كېلىدۇ.

## جۇغراپىيىسى
ﺑﺎﻏﺮﺍﺵ ﻛﯚﻟﯩﻨﯩﯔ ﺋﻮﻣﯘﻣﯩﻲ ﻛﯚﻟﯩﻤﻰ 1228 ﻛﯟﺍﺩﺭﺍﺕ ﻛﯩﻠﻮﻣﯧﺘﯩﺮ ﺑﻮﻟﯘﭖ , ﻣﻪﻣﻠﯩﻜﯩﺘﯩﻤﯩﺰﺩﯨﻜﻰ ﺋﻪﯓ ﭼﻮﯓ ﺋﯩﭽﻜﻰ ﻗﯘﺭﯗﻗﻠﯘﻕ ﺗﺎﺗﻠﯩﻖ ﺳﯘ ﻛﯚﻟﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﮪﯧﺴﺎﺑﻠﯩﻨﯩﺪﯗ. ﺋﯘ ﻗﺎﻳﺪﯗ ﺩﻩﺭﻳﺎﺳﯩﻨﯩﯔ ﺋﺎﺧﯩﺮﻻﺷﻘﺎﻥ ﺟﺎﻳﻰ , ﻛﯚﻧﭽﻰ ﺩﻩﺭﻳﺎﺳﯩﻨﯩﯔ ﺑﺎﺷﻠﯩﻨﯩﺶ ﻣﻪﻧﺒﻪﺳﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ , ﺋﯘ ﻗﺎﺭﺍ ﺷﻪﮪﻪﺭ ﺋﻮﻳﻤﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﯩﯔ ﺟﻪﻧﯘﺑﯩﻲ ﻗﯩﺴﻤﯩﻐﺎ ﺟﺎﻳﻼﺷﻘﺎﻥ . ﮪﺎﺯﯨﺮﻗﻰ ﻛﯚﻝ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻗﯩﺴﯩﻤﻐﺎ ﺑﯚﻟﯜﻧﯩﺪﯗ , ﭼﻮﯓ ﻛﯚﻟﻨﯩﯔ ﻏﻪﺭﺑﯩﻲ ﺭﺍﻳﻮﻧﯩﺪﯨﻜﻰ ﻛﯩﭽﯩﻚ ﻛﯚﻝ ﺭﺍﻳﻮﻧﻰ 16 ﻛﯩﭽﯩﻚ ﻛﯚﻟﻠﻪﺭﺩﯨﻦ ﺗﻪﺷﻜﯩﻞ ﺗﺎﭘﻘﺎﻥ ﺑﻮﻟﯘﭖ , ﺋﻮﻣﯘﻣﯩﻲ ﻛﯚﻟﯩﻤﻰ 240 ﻛﯟﺍﺩﺭﺍﺕ ﻛﯩﻠﻮﻣﯧﺘﯩﺮ ﻛﯧﻠﯩﺪﯗ . ﺑﺎﻏﺮﺍﺵ ﻛﯚﻟﻰ ﺋﻪﯓ ﭼﻮﯕﻘﯘﺭ ﻳﯧﺮﯨﻨﯩﯔ ﭼﻮﯕﻘﯘﺭﻟﯘﻗﻰ 17 ﻣﯧﺘﯩﺮ ﺑﻮﻟﯘﭖ , ﻛﯚﻟﻨﯩﯔ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﯨﭽﻪ ﭼﻮﯕﻘﯘﺭﻟﯘﻗﻰ 10 ﻣﯧﺘﯩﺮ ﻛﯧﻠﯩﺪﯗ . ﮪﺎﯞﺍ ﺭﺍﻳﯩﻨﯩﯔ ﺋﯚﺯﮔﯩﺮﯨﺸﯩﮕﻪ ﺋﻪﮔﯩﺸﯩﭗ, ﺑﻪﺯﯨﺪﻩ ﻛﯚﻟﺪﻩ ﺩﻩﮪﺸﻪﺗﻠﯩﻚ ﺩﻭﻟﻘﯘﻥ ﮪﺎﺳﯩﻞ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ , ﺑﯘ ﭼﺎﻏﺪﺍ ﻛﯚﻝ ﺑﻪﺋﻪﻳﻨﻰ ﺩﯦﯖﯩﺰﻏﺎ ﺋﻮﺧﺸﺎﺵ ﮪﻪﻳﯟﻩﺗﻠﯩﻚ ﭼﺎﻳﻘﯩﻠﯩﺪﯗ.

ﻳﺎﺯ ﭘﻪﺳﻠﯩﺪﻩ , ﻛﯚﻟﺪﯨﻜﻰ ﺑﯧﻠﯩﻘﭽﯩﻠﯩﻖ ﻛﯧﻤﯩﻠﯩﺮﻯ ﺭﻩﯕﺪﺍﺭ ﺑﯘﻟﯘﺗﻼﺭ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻣﺎﺳﻠﯩﺸﯩﭗ , ﺑﯩﺮ ﺧﯩﻞ ﮔﯜﺯﻩﻝ ﻣﻪﻧﺰﯨﺮﯨﻨﻰ ﭘﻪﻳﺪﺍ ﻗﯩﻠﯩﺪﯗ , ﺋﺎﻟﺘﯘﻥ ﻛﯜﺯ ﭘﻪﺳﻠﯩﺪﻩ,  ﻛﯚﻟﺪﯨﻜﻰ ﻗﯘﻣﯘﺷﻼﺭ ﺋﺎﻟﺘﯘﻥ ﺭﻩﯕﮕﻪ ﻛﯩﺮﯨﭗ , ﻛﯩﺸﯩﻨﻰ ﺑﻪﻛﻤﯘ ﻣﻪﺳﺘﺨﯘﺵ ﻗﯩﻠﯩﺪﯗ. ﻗﯩﺶ ﭘﻪﺳﻠﻰ ﻳﯧﺘﯩﭗ ﻛﻪﻟﮕﻪﻧﺪﻩ , ﻛﯚﻝ ﻳﯜﺯﻯ ﻧﯩﭙﯩﺰ ﻣﯘﺯ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻗﺎﭘﻠﯩﻨﯩﭗ , ﺋﻪﻳﻨﻪﻛﻜﻪ ﺋﻮﺧﺸﺎﭖ ﻗﺎﻟﯩﺪﯗ . ﺑﺎﻏﺮﺍﺵ ﻛﯚﻟﻰ ﮪﺎﺯﯨﺮ ﺩﺍﯕﻠﯩﻖ ﺳﺎﻳﺎﮪﻪﺕ ﺋﻮﺭﻧﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﮪﯧﺴﺎﺑﻠﯩﻨﯩﺪﯗ.

## تارىخى
## ئېكولوگىيىسى
## كىلىماتى
## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر
ھوللىۋود

ﮪﻮﻟﻠﯩﯟﻭﺩ (Hollywood) – ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﯩﻨﯩﯔ ﻏﻪﺭﺑﯩﻲ ﺩﯦﯖﯩﺰ ﺑﻮﻳﯩﺪﯨﻜﻰ ﻛﺎﻟﻔﻮﺭﻧﯩﻴﻪ ﺋﺸﺘﺎﺗﻰ ﻟﻮﺱ ﺋﺎﻧﮋﯦﻠﯧﺲ ﺷﻪﮪﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﭼﯧﺘﯩﮕﻪ ﺟﺎﻳﻼﺷﻘﺎﻥ ﺑﻮﻟﯘﭖ, ﻣﻪﻧﺰﯨﺮﯨﺴﻰ ﻧﺎﮪﺎﻳﯩﺘﻰ ﮔﯜﺯﻩﻝ ﺑﯩﺮ ﺟﺎﻱ. ﮪﻮﻟﻠﻮﯞﻭﺩﻧﻰ ﺋﻪﺳﻠﻰ ﻣﻪﻧﺰﯨﺮﻩ ﺳﯜﺭﻩﺕ ﺗﺎﺭﺗﻤﺎﻗﭽﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﻓﻮﺗﻮﮔﺮﺍﻓﻼﺭ ﺑﺎﻳﻘﯩﻐﺎﻥ, 20- ﺋﻪﺳﯩﺮﻧﯩﯔ ﺑﺎﺷﻠﯩﺮﯨﺪﺍ, ﺑﯘ ﺟﺎﻱ ﻧﯘﺭﻏﯘﻥ ﻓﻮﺗﻮﮔﺮﺍﻓﻼﺭﻧﯩﯔ ﺩﯨﻘﻘﯩﺘﯩﻨﻰ ﺗﺎﺭﺗﻘﺎﻥ. ﻛﯧﻴﯩﻨﭽﻪ ﭼﻮﯓ ﺷﯩﺮﻛﻪﺗﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﻛﻮﻧﺘﯩﺮﻭﻟﻠﯩﻘﯩﺪﯨﻦ ﻗﯘﺗﯘﻟﯘﺷﻨﻰ ﺋﺎﺭﺯﯗ ﻗﯩﻠﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﻛﯩﭽﯩﻚ ﺷﯩﺮﻛﻪﺗﻠﻪﺭ ﯞﻩ ﻣﯘﺳﺘﻪﻗﯩﻞ ﻓﯩﻠﯩﻢ ﺋﯩﺸﻠﯩﮕﯜﭼﯩﻠﻪﺭ ﺑﯘ ﻳﻪﺭﮔﻪ ﻛﯧﻠﯩﭗ, ﺑﯩﺮ ﻛﯩﻨﻮﭼﯩﻠﯩﻖ ﻣﻪﺭﻛﯩﺰﯨﻨﻰ ﺷﻪﻛﯩﻠﻠﻪﻧﺪﯛﺭﮔﻪﻥ. ﺑﯩﺮﯨﻨﭽﻰ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﺋﯘﺭﯗﺷﻨﯩﯔ ﺋﺎﻟﺪﻯ-ﻛﻪﻳﻨﯩﺪﻩ, ﺩﺍﯞﯨﺪ ﮔﺮﺍﻳﻔﯩﺲ, ﭼﺎﺭﻟﯩﺰ ﭼﺎﭘﻠﯩﻦ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺋﯘﺳﺘﺎﺯ ﺳﻪﻧﺌﻪﺗﻜﺎﺭﻻﺭ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﻛﯩﻨﻮﭼﯩﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﺩﯗﻧﻴﺎﯞﯨﻲ ﻧﻮﭘﯘﺯﻏﺎ ﺋﯩﮕﻪ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ, ﯞﺍﻝ ﻛﻮﭼﯩﺴﯩﺪﯨﻜﻰ ﭘﯘﻟﺪﺍﺭﻻﺭﻣﯘ ﻛﯩﻨﻮﭼﯩﻠﯩﻖ ﺳﺎﮪﻪﺳﯩﮕﻪ ﻗﻮﻝ ﺗﯩﻘﯩﺸﻘﺎ ﺑﺎﺷﻠﯩﻐﺎﻥ. ﮪﻮﻟﻠﯩﯟﻭﺩ ﻛﯩﻨﻮ ﺷﻪﮪﯩﺮﻯ ﺑﯘﻧﯩﯔ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻗﺎﻟﺘﯩﺲ ﮔﯜﻟﻠﯩﻨﯩﺶ ﺑﺎﺳﻘﯘﭼﯩﻐﺎ ﻛﯩﺮﮔﻪﻥ. ﺯﻭﺭ ﻣﻪﺑﻠﻪﻍ, ﻳﯘﻗﯩﺮﻯ ﺗﯧﺨﻨﯩﻜﺎ ﺋﺎﺳﺎﺱ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ ﻛﯩﻨﻮﻻﺭ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎﺩﯨﻐﺎ ﻳﯧﺘﻪﻛﭽﯩﻠﯩﻚ ﻗﯩﻠﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺗﯜﺭﻟﻪﺭﻧﯩﯔ ﺑﯩﺮﯨﮕﻪ ﺋﺎﻳﻼﻧﻐﺎﻥ. ﮪﻮﻟﻠﯩﯟﻭﺩﻣﯘ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﯩﻨﯩﯔ ﻣﯘﮪﯩﻢ ﺑﻪﻟﮕﯩﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺑﯩﺮﻯ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﻗﺎﻟﻐﺎﻥ. ﮪﻮﻟﻠﯩﯟﻭﺩ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﻣﻮﺩﺍ ﺋﯧﻘﯩﻤﻨﯩﯔ ﻣﻪﻧﺒﻪﺳﻰ ﺑﻮﻟﯘﭘﻼ ﻗﺎﻟﻤﺎﺳﺘﯩﻦ, ﺑﻪﻟﻜﻰ ﻳﻪﻧﻪ ﺩﯗﻧﻴﺎﻧﯩﯔ ﻣﯘﺯﯨﻜﺎ, ﻛﯩﻨﻮ ﺋﯩﺸﻠﻪﭘﭽﯩﻘﯩﺮﯨﺶ ﻣﻪﺯﻛﯩﺰﻯ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﮪﯧﺴﺎﺑﻠﯩﻨﯩﺪﯗ. ﮪﻮﻟﻠﯩﯟﻭﺩﺗﺎ ﺩﯗﻧﻴﺎﯞﯨﻲ ﻧﻮﭘﯘﺯﻏﺎ ﺋﯩﮕﻪ ﻛﯩﻨﻮﭼﯩﻠﯩﻖ ﺷﯩﺮﻛﻪﺗﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ «ﭼﯜﺵ ﺯﺍﯞﯗﺗﻰ», «ﺩﯦﺴﻨﻰ», «20- ﺋﻪﺳﯩﺮﺩﯨﻜﻰ ﻓﻮﻛﯩﺲ(ﺗﯜﻟﻜﻪ)», «ﻛﻮﻟﻮﻣﺒﯩﻴﻪ», «ﺳﻮﻧﻰ», «ﻳﻪﺭ ﺷﺎﺭﻯ», «ﯞﺍﺭﻧﯧﺮ ﺑﯘﺭﺍﺩﻩﺭﻟﻪﺭ»  ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﻣﺎﮔﯩﻨﺎﺗﻼﺭ ﯞﻩ ﻳﻪﻧﻪ ﺩﺍﯕﻠﯩﻖ ﭘﯩﻼﺳﺘﯩﻨﻜﺎ ﺷﯩﺮﻛﻪﺗﻠﯩﺮﻯ ﺑﺎﺭ. ﺑﯘ ﺟﺎﻳﺪﯨﻜﻰ ﺗﯜﺭﻟﯜﻙ ﻛﻪﺳﯩﭙﻠﻪﺭ ﺑﯩﺮ-ﺑﯩﺮﯨﻨﻰ ﺷﻪﺭﺕ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﮪﺎﻟﻪﺗﺘﻪ ﺗﻪﯓ ﺗﻪﺭﻩﻗﻘﯩﻲ ﻗﯩﻠﯩﺪﯗ.

ﮪﻮﻟﻠﯩﯟﻭﺩﻗﺎ ﺩﯗﻧﻴﺎﻧﯩﯔ ﮪﻪﺭﻗﺎﻳﺴﻰ ﺟﺎﻳﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻜﻰ, ﺋﻮﺧﺸﯩﻤﯩﻐﺎﻥ ﺳﻪﯞﯨﻴﻪ, ﺋﻮﺧﺸﯩﻤﯩﻐﺎﻥ ﺋﯘﺳﻠﯘﺑﺘﯩﻜﻰ ﺭﯦﮋﯨﺴﺴﻮﺭ, ﺳﯩﻨﺎﺭﯨﺴﺖ, ﭼﻮﻟﭙﺎﻧﻼﺭ ﯞﻩ ﺋﯜﻧﯜﻣﭽﯩﻜﻼﺭ ﺗﻮﭘﻼﺷﻘﺎﻥ.ﮪﺎﺯﯨﺮﻗﻰ ﮪﻮﻟﻠﯩﯟﻭﺩ ﮪﺎﻳﺎﺗﯩﻲ ﻛﯜﭼﻜﻪ ﺗﻮﻟﻐﺎﻥ, ﺭﻩﯕﮕﺎﺭﻩﯓ ﻣﻮﺩﯨﻼﺭ ﻣﯘﺟﻪﺳﺴﻪﻣﻠﻪﻧﮕﻪﻥ ﺑﯩﺮ ﺷﻪﮪﻪﺭ ﺭﺍﻳﻮﻧﻰ. ﮪﻮﻟﻠﯩﯟﻭﺩ ﻣﻪﻳﻠﻰ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﻳﺎﻛﻰ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﻣﯩﻘﯩﻴﺎﺳﯩﺪﺍ ﺑﻮﻟﺴﯘﻥ, ﺋﺎﻟﻠﯩﻘﺎﭼﺎﻥ ﺑﯩﺮ ﺳﯩﻤﻮﯞﻭﻟﻠﯘﻕ ﺑﻪﻟﮕﯩﮕﻪ ﺋﺎﻳﻼﻧﺪﻯ.

ﺗﺎﻡ ﻛﺮﻭﺱ, ﺑﺮﻩﺩ ﭘﯩﺖ, ﯞﯦﻞ ﺷﯩﻤﯩﺲ ﯞﻩ ﺟﻮﻧﻨﯩﻲ ﺩﯨﭗ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﭼﻮﻟﭙﺎﻧﻼﺭ «ﮪﻮﻟﻠﯩﯟﻭﺩﺗﯩﻜﻰ ﺗﯚﺕ ﺧﺎﻗﺎﻥ» ﺩﻩﭖ ﺋﺎﺗﯩﻠﯩﺪﯗ.
## مەنبەلەر
شەيخ سەئدى

**شەيخ سەئدى شىرازى** (فارسچە: ابومحمد مصلح‌الدین بن عبدالله شیرازی، تولۇق ئىسمى: ئەبۇ مۇھەممەد مۇسلىھىددىن بىن ئابدۇللاھ شىرازى)، تەخمىنەن 1203- يىلى ئۆپچۆرىسىدە ئىراننىڭ شىراز شەھرىدە ئۇتتۇرا قاتلامغا مەنسۇب ئوقۇمۇشلۇق ئائىلىدە دۇنياغا كەلگەن. تەخمىنەن 20 ياش ۋاقتىدا ئوتتۇرا شەرقنىڭ مەدەنىيەت مەركەزى بولمىش قەدىمىي شەھەر باغدادقا بېرىپ، مەشھۇر نىزامىيە مەدرەسەسىدە ئىلىم تەھسىل قىلغان. شائىر كىچىك چاغىدىلا ئۆز ۋەتەنىدىن كۆپ قېتىم سەفەرگە چىقىپ، چەت مەملەكەتلەردە، بولۇپمۇ شەرقنىڭ نۇرغۇن مۇھىم شەھەرلەرىدە ساياھەتتە بولغان. ئكمرىدە 14 قېتىم ھەج قىلغان؛ غەربتە شىمالىي ئافرىقاغا قەدەر بارغان، ئەرەب سەھرالارىنى كەزگەن. مىسىر، ھەبەشسىتان، تۈركىيە قاتارلىق مەملەكەتلەردە بولغان. دەمەشىق، ئېراسالىم، تىرىپولى، ھەلەب قاتارلىق شەھەرلەرنى كۆرگەن؛

ئەسەرلىرىدىن:
بۇ 1257-يىلى يۇرتىغا قايتىپ كىلىپ يېرىم ئەسىىرلىك تۇرمۇش تەجرىبىسى ئاساسىدا ئاۋۋال «بوستان»ناملىق شېئىرىي ھىكايىلەر توپلىمىنى ،ئۇنىڭدىن بىر يىل كىيىن (1258-يىلى باھاردا) «گۈلىستان» ناملىق ئۆلمەس ئەسىرىنى ياراتقان .

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
بوللىۋود

ﺑﻮﻟﻠﯩﯟﻭﺩ – ﮪﯩﻨﺪﯨﺴﺘﺎﻧﻨﯩﯔ ﺑﻮﻣﺒﺎﻱ ﺷﻪﮪﯩﺮﯨﮕﻪ ﺟﺎﻳﻼﺷﻘﺎﻥ, ﺗﺎﻣﺎﺷﯩﺒﯩﻨﻼﺭﻧﯩﯔ ﺋﺎﻟﻘﯩﺸﯩﻐﺎ ﺋﯧﺮﯨﺸﻜﻪﻥ ﻛﯩﻨﻮ ﺳﺎﻧﺎﺋﻪﺕ ﺑﺎﺯﯨﺴﯩﺪﯗﺭ. ﮪﯩﻨﺪﯨﺴﺘﺎﻧﻠﯩﻘﻼﺭ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﯩﺪﯨﻜﻰ ﻛﯩﻨﻮﭼﯩﻠﯩﻖ ﻣﻪﺭﻛﯩﺰﻯ ﮪﻮﻟﻠﯩﯟﻭﺩ (Hollywood) ﻧﯩﯔ ﻧﺎﻣﯩﺪﯨﻜﻰ ﺑﺎﺵ ﮪﻪﺭﭖ «H» ﻧﻰ ﺑﻮﻣﺒﺎﻱ (Bombay) ﻧﯩﯔ ﺑﺎﺵ ﻗﯩﺴﻤﯩﺪﯨﻜﻰ «B» ﻏﺎ ﺋﺎﻟﻤﺎﺷﺘﯘﺭﯗﭖ, ﺑﻮﻟﻠﯩﯟﻭﺩ (Bollywood) ﺩﻩﭖ ﺋﺎﺗﯩﻐﺎﻥ. ﮔﻪﺭﭼﻪ ﺗﯩﻞ ﺳﺎﭘﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﺗﻪﺷﻪﺑﺒﯘﺱ ﻗﯩﻠﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﻧﯘﺭﻏﯘﻥ ﻛﯩﺸﻰ ﺑﯘﻧﺪﺍﻕ ﺋﺎﺗﺎﺷﻘﺎ ﻗﺎﺭﺷﻰ ﭼﯩﻘﻘﺎﻥ ﺑﻮﻟﺴﯩﻤﯘ, ﻟﯧﻜﯩﻦ ﺑﻮﻟﻠﯩﯟﻭﺩ ﺩﯦﮕﻪﻥ ﺑﯘ ﻧﺎﻡ ﺋﻮﻛﯧﺴﻔﻮﺭﺩ ﻟﯘﻏﯩﺘﯩﮕﻪ ﺭﻩﺳﻤﯩﻲ ﺳﯚﺯﻟﯜﻙ ﺳﯜﭘﯩﺘﯩﺪﻩ ﻗﻮﺷﯘﻟﯘﭖ ﺑﻮﻟﺪﻯ. ﮪﯩﻨﺪﯨﺴﺘﺎﻧﺪﺍ ﺑﻮﻟﻠﯩﯟﻭﺩﺗﯩﻦ ﺑﺎﺷﻘﺎ ﻛﯩﻨﻮ ﺑﺎﺯﯨﻠﯩﺮﯨﻤﯘ ﺑﺎﺭ, ﻟﯧﻜﯩﻦ ﺗﻪﺳﯩﺮ ﺩﺍﺋﯩﺮﯨﺴﻰ ﯞﻩ ﻧﻮﭘﯘﺯ ﺟﻪﮪﻪﺗﺘﯩﻦ ﺑﻮﻟﻠﯩﯟﻭﺩ ﻳﻪﻧﯩﻼ ﺋﺎﻟﺪﯨﻨﻘﻰ ﺋﻮﺭﯗﻧﻨﻰ ﺋﯩﮕﯩﻠﻪﻳﺪﯗ. ﺑﻮﻟﻠﯩﯟﻭﺩﺗﺎ ﺋﯩﺸﻠﯩﻨﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﻛﯩﻨﻮﻻﺭ ﺋﺎﺳﺎﺳﯩﻲ ﺟﻪﮪﻪﺗﺘﯩﻦ ﻧﺎﺧﺸﺎ-ﺋﯘﺳﺴﯘﻟﻠﯘﻕ ﻛﯩﻨﻮﻻﺭ ﺑﻮﻟﯘﭖ, ﻧﺎﺧﺸﺎ, ﺋﯘﺳﺴﯘﻝ, ﺋﯜﭺ ﺑﯘﺭﺟﻪﻙ ﻣﯘﮪﻪﺑﺒﻪﺕ, ﻛﻮﻣﯧﺪﯨﻴﻪ ﯞﻩ ﺑﺎﺗﯘﺭﻟﯘﻕ ﺋﺎﺳﺎﺳﯩﻲ ﺗﯧﻤﺎ ﻗﯩﻠﯩﻨﯩﺪﯗ. ﺑﻮﻟﻠﯩﯟﻭﺩﺗﺎ ﻛﯩﻨﻮﭼﯩﻠﯩﻖ ﺟﻪﻣﻪﺗﻠﯩﺮﻯ ﺧﯧﻠﻰ ﻛﯚﭖ ﺳﺎﻧﺪﺍ ﺑﻮﻟﯘﭖ, ﻛﯚﭘﻠﯩﮕﻪﻥ ﺷﯩﺮﻛﻪﺗﻠﻪﺭ ﺟﻪﻣﻪﺗﻠﻪﺭ ﻛﻮﻧﺘﯩﺮﻭﻟﯩﻘﯩﺪﺍ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ. ﺑﯘﻻﺭﺩﯨﻦ ﺩﺍﯕﻠﯩﻘﻠﯩﺮﻯ: «ﻛﺎﭘﻮﺭ ﺟﻪﻣﻪﺗﻰ» (ﭘﯩﺮﯨﺘﯩﯟﯨﺮﺍﺝ ﻛﺎﭘﻮﺭ, ﺭﺍﺝ ﻛﺎﭘﻮﺭ, ﺷﺎﻣﻤﻰ ﻛﺎﭘﻮﺭ, ﺷﺎﺷﻰ ﻛﺎﭘﻮﺭ, ﺭﺍﻧﺪﯨﺮ ﻛﺎﭘﻮﺭ, ﺭﯨﺸﻰ ﻛﺎﭘﻮﺭ, ﺭﺍﺟﯟ ﻛﺎﭘﻮﺭ, ﻛﺎﺭﯨﺸﻤﺎ ﻛﺎﭘﻮﺭ, ﻛﺎﺭﯨﻨﻨﺎ ﻛﺎﭘﻮﺭ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻘﻼﺭ), «ﺩﯨﺌﻮﻝ ﺟﻪﻣﻪﺗﻰ» (ﺗﯟﯨﻨﻜﯩﻞ ﻛﺎﻧﻨﺎ, ﺭﯨﻨﯩﻚ ﻛﺎﻧﻨﺎ, ﺭﺍﺟﻪﺵ ﻛﺎﻧﻨﺎ, ﺩﯨﻤﭙﯩﻞ ﻛﺎﭘﺎﺩﯨﻴﺎ ﻗﺎﺗﺎﻟﯩﻘﻼﺭ), «ﺩﯗﺕ ﺟﻪﻣﻪﺗﻰ» (ﻧﻪﺭﮔﯩﺲ ﺩﯗﺕ, ﺳﯘﻧﯩﻞ ﺩﯗﺕ, ﺳﺎﻧﺠﺎﻱ ﺩﯗﺕ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻘﻼﺭ), «ﮪﯜﺳﻪﻳﯩﻦ ﺟﻪﻣﻪﺗﻰ» (ﺗﺎﮪﯩﺮ ﮪﯜﺳﻪﻳﯩﻦ, ﺋﺎﻣﯩﺮﺧﺎﻥ, ﻓﺎﻳﺴﺎﻟﺨﺎﻥ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻘﻼﺭ), «ﺧﺎﻧﻼﺭ ﺟﻪﻣﻪﺗﻰ» (ﺳﻪﻟﯩﻤﺨﺎﻥ, ﮪﯧﻠﯩﻦ, ﺳﺎﻟﻤﺎﻧﺨﺎﻥ, ﺋﻪﺭﺑﺎﺯﺧﺎﻥ, ﺳﯘﮪﻪﻳﯩﻠﺨﺎﻥ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻘﻼﺭ), «ﺳﺎﻣﺎﺭﺗﯩﺲ-ﻣﯘﻛﻜﻪﺭﺟﻰ ﺟﻪﻣﻪﺗﻰ» (ﺷﻮﺑﺎﻧﻨﺎ ﺳﺎﻣﺎﺭﺗﯩﺲ, ﻧﯘﺗﺎﻥ, ﺗﺎﻧﯘﺟﺎ, ﻣﯘﮪﻪﻧﻨﯩﺶ ﺑﯧﻞ, ﺗﺎﻧﯩﺸﺎ, ﻛﺎﺟﻮﻝ, ﺩﯨﺒﺮﺍﺷﻰ ﺭﺍﻱ, ﺭﺍﻡ ﻣﯘﻛﻜﻪﺭﺟﻰ, ﺭﺍﻧﻰ ﻣﯘﻛﻜﻪﺭﺟﻰ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻘﻼﺭ), «ﺑﺎﭼﭽﺎﻥ ﺟﻪﻣﻪﺗﻰ» (ﺋﺎﻣﯩﺘﺎﺏ ﺑﺎﭼﭽﺎﻥ, ﺋﺎﺑﺸﻪﻙ ﺑﺎﭼﭽﺎﻥ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻘﻼﺭ) ﺑﺎﺭ. ﺑﻮﻟﻠﯩﯟﻭﺩ ﻓﯩﻠﯩﻤﻠﯩﺮﻯ ﮪﯩﻨﺪﯨﺴﺘﺎﻥ ﺗﻪﯞﻩﺳﯩﺪﯨﻼ ﺋﻪﻣﻪﺱ, ﺋﺎﺳﯩﻴﺎ, ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺷﻪﺭﻕ ﯞﻩ ﺋﺎﻓﺮﯨﻘﯩﻨﯩﯔ ﺑﯩﺮ ﻗﯩﺴﯩﻢ ﺟﺎﻳﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻤﯘ ﻧﺎﮪﺎﻳﯩﺘﻰ ﺋﺎﻟﻘﯩﺸﻠﯩﻨﯩﺪﯗ. ﺋﯘﻧﯩﯖﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻘﺎ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﯞﻩ ﻳﺎﯞﺭﻭﭘﺎ ﺋﻪﻟﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻤﯘ ﺑﻪﻟﮕﯩﻠﯩﻚ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﺪﻩ ﺗﺎﻣﺎﺷﯩﺒﻨﻠﯩﺮﻯ ﺑﺎﺭ. ﻳﯧﻘﯩﻨﻘﻰ ﻳﯩﻠﻼﺭﺩﯨﻦ ﺑﯘﻳﺎﻥ ﺑﻮﻟﻠﯩﯟﻭﺩ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﮪﻮﻟﻠﯩﯟﻭﺩ ﮪﻪﻣﻜﺎﺭﻟﯩﺸﯩﭗ ﺑﯩﺮ ﻗﯩﺴﯩﻢ ﻓﯩﻠﯩﻤﻠﻪﺭﻧﻰ ﺋﯩﺸﻠﯩﺪﻯ ﯞﻩ ﺗﺎﻣﺎﺷﯩﺒﯩﻨﻼﺭﻧﯩﯔ ﻳﺎﺧﺸﻰ ﻛﯚﺭﯛﺷﯩﮕﻪ ﺋﯧﺮﯨﺸﺘﻰ.

## مەنبەلەر
ئەرمىيا ئېلى سايرامى

ئارمىيە ﺋﯧﻠﻰ ﺳﺎﻳﺮﺍﻣﻰ (ﻧﯩﻤﺸﯧﮭﯩﺖ)     ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﮪﺎﺯﯨﺮﻗﻰ ﺯﺍﻣﺎﻥ ﺷﯧﺌﯩﺮﯨﻴﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﺋﺎﺳﺎﺳﭽﯩﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﺑﯩﺮﻯ، ﺩﺍﯕﻠﯩﻖ ﺷﺎﺋﯩﺮ ﯞﻩ ﺟﺎﻣﺎﺋﻪﺕ ﺋﻪﺭﺑﺎﺑﻰ ئارمىيە ﺋﯧﻠﻰ ﺳﺎﻳﺮﺍﻣﻰ 1906-يىلى ﺋﺎﻗﺴﯘﻧﯩﯔ ﺑﺎﻱ ﻧﺎﮪﯩﻴﻪﺳﻰ ﺳﺎﻳﺮﺍﻡ ﻳﯧﺰﯨﺴﯩﺪﺍ ﺋﯧﻠﻰ ﺋﺎﺧﯘﻥ ﺋﯩﺴﯩﻤﻠﯩﻚ ﻣﻪﺭﯨﭙﻪﺗﭙﻪﺭﯞﻩﺭ ﺩﯦﮭﻘﺎﻥ ﺋﺎﺋﯩﻠﯩﺴﯩﺪﻩ  ﺩﯗﻧﻴﺎﻏﺎ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ. 1922-ﻳﯩﻠﯩﺪﯨﻦ 1930-ﻳﯩﻠﯩﻐﯩﭽﻪ ﺑﺎﻱ ﯞﻩ ﻛﯘﭼﺎ ﻧﺎﮪﯩﻴﻪﺳﯩﺪﯨﻜﻰ ﻣﻪﺩﺭﯨﺴﻪﻟﻪﺭﺩﻩ ﺋﻮﻗﯘﻏﺎﻥ. ﺑﯘ ﻣﻪﺯﮔﯩﻠﻠﻪﺭﺩﻩ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺧﻪﻟﻖ ﻗﻮﺷﺎﻗﻠﯩﺮﻯ ﺷﻪﻛﻠﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻳﺎﺯﻏﺎﻥ «ﺑﺎﺯﺍﺭ ﯞﻩ ﻣﺎﺯﺍﺭ» ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﺗﯘﻧﺠﻰ شېئىرلار ﺗﻮﭘﻠﯩﻤﻰ ﻗﻮﻝ ﻳﺎﺯﻣﺎ ﮪﺎﻟﯩﺘﯩﺪﻩ ﺧﻪﻟﻖ ﺋﯩﭽﯩﺪﻩ ﺗﺎﺭﻗﺎﻟﻐﺎﻥ.

1930-ﻳﯩﻠﻰ ﺷﯘ ﺯﺍﻣﺎﻧﻨﯩﯔ ﺩﺍﯕﻠﯩﻖ ﺋﯩﻠﯩﻢ ﻣﻪﺭﻛﯩﺰﻯ-ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ «ﺧﺎﻧﻠﯩﻖ ﻣﻪﺩﺭﯨﺴﻪ» ﮔﻪ ﻛﯩﺮﯨﭗ ﺋﻮﻗﯘﻏﺎﻥ. ﺋﯘ ﺑﯘ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﺘﻪ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ، ﺋﻪﺭﻩﺏ، ﭘﺎﺭﺱ ﺗﯩﻠﻰ ﯞﻩ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﯩﻨﻰ ﺋﻪﺳﺘﺎﻳﯩﺪﯨﻞ ﺗﻪﺗﻘﯩﻖ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﺋﯚﮔﻪﻧﮕﻪﻥ ﮪﻪﻣﺪﻩ ﺋﯘ «ﻣﺎﺩﺍﺭﺍ ﺋﻪﺋﺰﻩﻡ»(ﭼﻮﯓ ﻳﺎﺭﺍﺷﺘﯘﺭﯗﺵ) ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ شېئىرلار ﺗﻮﭘﻠﯩﻤﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻣﯘﮪﻪﺑﺒﻪﺕ ﺗﯧﻤﯩﺴﯩﺪﺍ ﻳﯧﺰﯨﻠﻐﺎﻥ «ﺋﻪﻧﯟﺍﺭﯗﻟﮭﯘﺩﺍ»(ﮪﻪﻗﯩﻘﻪﺕ ﻧﯘﺭﻟﯩﺮﻯ) ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﻗﻪﺳﯩﺪﯨﺴﯩﻨﻰ  ﻣﻪﻳﺪﺍﻧﻐﺎ ﭼﯩﻘﯩﺮﯨﭗ ﺟﺎﻣﺎﺋﻪﺗﭽﯩﻠﯩﻜﻜﻪ تالانتلىق ﺷﺎﺋﯩﺮ ﺳﯜﭘﯩﺘﯩﺪﻩ ﺗﻮﻧﯘﻟﻐﺎﻥ.

1933-ﻳﯩﻠﻰ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭﺩﻩ ﺟﯩﻦ ﺷﯘﺭﯦﻨﻨﯩﯔ ﻣﯘﺳﺘﻪﺑﯩﺖ ﮪﯚﻛﯜﻣﺮﺍﻧﻠﯩﻘﯩﻐﺎ ﻗﺎﺭﺷﻰ ﺩﯦﮭﻘﺎﻧﻼﺭ ﻗﻮﺯﻏﯩﻠﯩﯖﻰ ﭘﺎﺭﺗﻠﯩﻐﺎﻧﺪﺍ، ﺋﻪﺭﻣﯩﻴﺎ ﺋﯧﻠﯩﻤﯘ ﺑﯘ ﻗﻮﺯﻏﯩﻼﯕﻐﺎ ﺋﺎﻛﺘﯩﭗ ﻗﺎﺗﻨﯩﺸﯩﭗ، ﺑﯩﺮ ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻖ ﺟﻪﯕﺪﻩ ﺋﯧﻐﯩﺮ ﻳﺎﺭﯨﻼﻧﻐﺎﻥ.

ﺩﻭﺧﺘﯘﺭﺧﺎﻧﯩﺪﯨﻦ ﭼﯩﻘﻘﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ﻳﺎﺯﻏﺎﻥ ﺷﯧﺌﯩﺮﻟﯩﺮﯨﻨﻰ ﻧﯩﻤﺸﯧﮭﯩﺖ (ﻳﯧﺮﯨﻢ ﺟﺎﻥ) ﺩﯦﮕﻪﻥ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻲ ﺗﻪﺧﻪﻟﻠﯘﺳﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﯧﻼﻥ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ.

ﻧﯩﻤﺸﯧﮭﯩﺖ ﺋﯚﺯﯨﻨﯩﯔ 43 ﻳﯩﻠﻠﯩﻖ ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻲ ﮪﺎﻳﺎﺗﯩﺪﺍ ﻧﯘﺭﻏﯘﻧﻠﯩﻐﺎﻥ شېئىرلارنى، ﺑﺎﻟﻼﺩﺍ، ﺩﺍﺳﺘﺎﻥ، ئوپېرالارنى ﻳﺎﺯﺩﻯ.

ﺷﺎﺋﯩﺮ ﺋﺎﺯﺍﺩﻟﯩﻘﺘﯩﻦ ﺑﯘﺭﯗﻥ ﻳﺎﺯﻏﺎﻥ «ﺑﯩﻠﯩﻢ ﺋﯩﺸﻘﯩﺪﺍ»، «ﺑﯜﻳﯜﻙ ﺟﯘﯕﮕﻮ»، «ﻗﯩﺰﯨﻢ ﻳﯩﻐﻠﯩﻤﺎﯓ»، «ﺋﯘﻧﯘﺗﻤﺎ»، «ﮔﯧﺰﯨﺖ» ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺷﯧﺌﯩﺮﻟﯩﺮﯨﺪﺍ ﺟﺎﮪﺎﻧﮕﯩﺮﻟﯩﻜﻜﻪ، ﻓﯧﺌﻮﺩﺍﻟﯩﺰﯨﻤﻐﺎ، ﯞﻩ ﻓﺎﺷﯩﺰﻣﻠﯩﻖ ﻣﯘﺳﺘﻪﺑﯩﺘﻠﯩﻜﻜﻪ ﻗﺎﺭﺷﻰ ﻛﯜﺭﻩﺵ ﻗﯩﻠﯩﺶ روھىنى ھەمدە ﯞﻩﺗﻪﻧﻨﻰ ﺋﯘﻟﯘﻏﻼﺵ ﯞﻩ ﺋﯘﻧﯩﯖﺪﯨﻦ ﭘﻪﺧﯩﺮﻟﯩﻨﯩﺶ، ﺋﻪﺭﻛﯩﻨﻠﯩﻜﻜﻪ ﺗﻪﻟﭙﯜﻧﯜﺵ ﮪﯧﺴﺴﯩﻴﺎﺗﯩﻨﻰ ﻣﻪﺭﻛﻪﺯﻟﯩﻚ ﮪﺎﻟﺪﺍ ﺋﯩﭙﺎﺩﯨﻠﻪﭖ، ﺧﻪﻟﻘﻨﯩﯔ ﺋﺎﺯﺍﺩﻟﯩﻖ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﻛﯜﺭﻩﺷﻠﯩﺮﯨﮕﻪ ﺋﯩﻠﮭﺎﻡ ﺑﻪﺧﺶ ﺋﻪﺗﺘﻰ. 

ھالبۇكى، ئۇ ئاتالمىش «مەدەنىيەت ئىنقىلابى» پۈتكۈل ئۇيغۇر دىيارىنى قاپلىغان قارا كۈنلەردە مىسلىسىز خورلۇق ۋە ئازاب-ئوقۇبەتكە مۇپتىلا بولغان. قاتتىق خورلۇق تۈپەيلى 1971-يىلى 24-ئاۋغۇست بۇ ئالەم بىلەن مەڭگۈلۈك ۋىدالاشقان.

## مەنبەلەر
شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى نەشر قىلغان «نىمشېھىت ئەسەرلىرى»

ئەركىن ئاسىيا رادىيوسى «پىداكار شائىر - نىمشېھىت ھەققىدە»

تۈر:كىشلەر
ئافغان فارس تىلى

دارىچە (دری)، شەرقىي فارسچە يالى ئافغان فارس تىلى ھەم دېيىلىدىغان بىر تىل بولۇپ، فارس تىلىنىڭ بىر شىۋەسىدۇر. پەشتۇچە بىلەن بىرگە ئافغانىستاننىڭ رەسمىي تىللىرىدىن بىرىدۇر.
## مەنبەلەر

تۈر:ئاسيا تىللىرى
پەشتۇ تىلى

پەشتۇ تىلى (پەشتۇچە: پښتو)، ئافغانچە، پەشتۇچە ۋە پاھتۇچە ھەم دېيىلىدۇ. ئافغانىستاندا ۋە پاكىستاننىڭ غەربىدە ياشاغۇچى پەشتۇ خەلقىنىڭ تىلىدۇر. ھىندى-ياۋروپا تىللىرىدىن بولغان ھىندۇ-ئىران تىللارى ئائىلەسىگە باغلىقتۇر. 38 ھەرفلىك بىر ئېلىپبەسى باردۇر. بەئزى تاۋۇشلار سانسىكرىت تىلىدا ھەم باردۇر.

پەشتۇچە، بۇ تىلغا ئۇيغۇنلاشتۇرۇلغان ئەرەب ئەلىفبەسى بىلەن يازىلىدۇ. ئافغانچە، ئېغىر دەرىجىدە ھىندىچە، بەلۇجىچە، بورىھچە، ئوردۇچە ۋە پەنجاپچەگە ئوخشاش ھىندىستان ۋە پاكىستان تىللىرىنىڭ تەئسىرى ئاستىدا قالغان. شۇنداقلا فارسچە ۋە ئەرەبچەدىن كىرگەن نۇرغۇن كەلىمە ھەم باردۇر. پەشتۇچە، قەدىمى ئىران ۋە ھىندى تىللىرىغە خاس ئۆزەللىكلەر ھەم باردۇر.

پەشتۇچە، 16. ئەسردە يازما ئەدەبىياتقا ئۆتۈشكە باشلادى. 18. ئەسردە ئافغان دەۋلەتى قۇرۇلىشى بىلەن تىلىنىڭ ئورنى يەنىمۇ ئارتىدۇ. 1936- يىلى ئافغانىستاننىڭ رەسمىي تىلى ئېلان قىلىندى. كۈنىمىزدە پەشتۇچە ئافغانىستاننىڭ مائارىپ تىلىدۇر. بۇ دۆلەتتىكى ئىككىنچى تىل بولسا فارسچەدۇر. ئافغانىستان ۋە پاكىستاننىڭ سىرتىدا ھىندىستان ۋە بانغىلادېشتا سۆزلىشىلىدۇ. بەئزى تىلشۇناسلار پەشتۇچەنى، ئوردۇچە ۋە فارسچەنىڭ بىر لەھچەسى دەپ قەبۇل قىلىدۇ. 
## مەنبەلەر

تۈر:ئاسيا تىللىرى
ئازات سۇلتان

ﺋﺎﺯﺍﺕ ﺳﯘﻟﺘﺎﻥ — ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮﻡ ﺭﺍﻳﻮﻧﻠﯘﻕ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺑﯩﺮﻟﻪﺷﻤﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﺭﻩﺋﯩﺴﻰ ﯞﻩ ﭘﺎﺭﺗﮕﯘﺭﯗﭘﭙﯩﻨﯩﯔ ﻣﯘﺋﺎﯞﯨﻦ ﺷﯘﺟﯩﺴﻰ, ﻗﻮﺷﯘﻣﭽﻪ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﻳﺎﺯﻏﯘﭼﯩﻼﺭ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﺭﻩﺋﯩﺴﻰ, ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﻲ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﻣﯘﺋﺎﯞﯨﻦ ﺑﺎﺷﻠﯩﻘﻰ, ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﻮﻥ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻣﯘﻗﺎﻣﻰ ﯞﻩ ﻛﯩﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﻣﯘﺋﺎﯞﯨﻦ ﺑﺎﺷﻠﯩﻘﻰ, ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﻟﯘﺷﯜﻥ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﻣﯘﺋﺎﯞﯨﻦ ﺑﺎﺷﻠﯩﻘﻰ, ﺟﯘﯕﮕﻮ ﮪﺎﺯﯨﺮﻗﻰ ﺯﺍﻣﺎﻥ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﻛﯧﯖﻪﺵ ﺋﻪﺯﺍﺳﻰ, ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺋﺎﺯﺳﺎﻧﻠﯩﻖ ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻠﻪﺭ ﮪﺎﺯﯨﺮﻗﻰ ﺯﺍﻣﺎﻥ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﻛﯧﯖﻪﺵ ﺋﻪﺯﺍﺳﻰ,  ﺟﯘﯕﮕﻮ ﻳﺎﺯﻏﯘﭼﯩﻼﺭ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ 7- ﻧﯚﯞﻩﺗﻠﯩﻚ ﮪﻪﻳﺌﻪﺕ ﺋﻪﺯﺍﺳﻰ, «ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺋﻪﻝ ﺋﯩﭽﻰ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻰ», «ﺗﺎﺭﯨﻢ», «ﺗﻪﯕﺮﯨﺘﺎﻍ», «ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯩﺠﺘﯩﻤﺎﺋﯩﻲ ﭘﻪﻧﻠﻪﺭ ﻣﯘﻧﺒﯩﺮﻯ» ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺋﯩﻠﯩﻢ-ﭘﻪﻥ ﯞﻩ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﻣﻪﺗﺒﯘﺋﺎﺗﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺗﻪﮪﺮﯨﺮ ﮪﻪﻳﺌﯩﺘﻰ, «ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﭘﯧﺪﺍﮔﻮﮔﯩﻜﺎ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﻣﻪﻛﺘﻪﭖ ﮊﯗﺭﻧﯩﻠﻰ»ﻧﯩﯔ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﭼﻪ ﻧﯘﺳﺨﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﻣﻪﺳﺌﯘﻝ ﻣﯘﮪﻪﺭﺭﯨﺮﻯ.  ﺋﺎﺯﺍﺕ ﺳﯘﻟﺘﺎﻥ 1950-ﻳﯩﻠﻰ ﺋﯜﺭﯛﻣﭽﯩﺪﻩ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ. 1982-ﻳﯩﻠﻰ ﻧﻪﻧﻜﻪﻱ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﯩﻨﯩﯔ ﺗﯩﻞ-ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﻓﺎﻛﯘﻟﺘﯧﺘﯩﻨﻰ ﭘﯜﺗﻜﯜﺯﮔﻪﻥ. ﺋﯜﺭﯛﻣﭽﻰ ﺷﻪﮪﻪﺭﻟﯩﻚ ﺗﻪﺟﺮﯨﺒﻪ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﻣﻪﻛﺘﻪﭖ, ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﻓﺎﻛﯘﻟﺘﯧﺘﻰ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺋﻮﺭﯗﻧﻼﺭﺩﺍ ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﻰ, ﻓﺎﻛﯘﻟﺘﯧﺖ ﻣﯘﺩﯨﺮﻯ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺧﯩﺰﻣﻪﺗﻠﻪﺭﻧﻰ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﯞﻩ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﭘﯧﺪﺍﮔﻮﮔﯩﻜﺎ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﯩﻨﯩﯔ ﻣﯘﺩﯨﺮﻯ, ﭘﯩﺮﻭﻓﯧﺴﺴﻮﺭﻯ, ﻣﻪﻛﺘﻪﭖ ﭘﺎﺭﺗﻜﻮﻣﯩﻨﯩﯔ ﻣﯘﺋﺎﯞﯨﻦ ﺷﯘﺟﯩﺴﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. 1975-ﻳﯩﻠﻰ ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻴﻪﺕ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺷﯘﻏﯘﻟﻠﯩﻨﯩﺸﻘﺎ ﺑﺎﺷﻠﯩﻐﺎﻥ. 1999-ﻳﯩﻠﻰ ﺟﯘﯕﮕﻮ ﻳﺎﺯﻏﯘﭼﯩﻼﺭ ﺟﻪﻣﯩﺌﯩﻴﯩﺘﯩﮕﻪ ﺋﻪﺯﺍ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﻛﯩﺮﮔﻪﻥ.       ﺋﺎﺳﺎﺳﻠﯩﻖ ﺋﻪﺳﻪﺭﻟﯩﺮﯨﺪﯨﻦ: «ﺑﯜﮔﯜﻧﻜﻰ ﺩﻩﯞﺭ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﮪﻪﻗﻘﯩﺪﻩ», «ﺑﯜﮔﯜﻧﻜﻰ ﺩﻩﯞﺭ ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ», «ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﻧﻪﺯﻩﺭﯨﻴﻪﺳﻰ» (ﺑﺎﺷﻘﯩﻼﺭ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﯩﺮﻟﯩﺸﯩﭗ ﻳﺎﺯﻏﺎﻥ), ﺗﻪﺭﺟﯩﻤﻪ ﺋﻪﺳﻪﺭﻟﯩﺮﯨﺪﯨﻦ: «ﭼﯩﺮﺍﻳﻠﯩﻖ ﺩﻭﺳﺖ» ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻘﻼﺭ ﺑﺎﺭ. ﺋﯘﻧﯩﯔ «ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻲ ﺯﻭﻕ ﯞﻩ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ـ ﺳﻪﻧﺌﻪﺗﻨﯩﯔ ﺗﻪﺭﻩﻗﻘﯩﻴﺎﺗﻰ» ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﻣﺎﻗﺎﻟﯩﺴﻰ ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮﻡ ﺭﺍﻳﻮﻧﻨﯩﯔ ﺗﯘﻧﺠﻰ ﻧﯚﯞﻩﺗﻠﯩﻚ ﭘﻪﻟﺴﻪﭘﻪ ـ ﺋﯩﺠﺘﯩﻤﺎﺋﯩﻲ ﭘﻪﻥ ﺗﯜﺭﯨﺪﯨﻜﻰ ﺋﻪﺳﻪﺭﻟﻪﺭﻧﻰ ﺑﺎﮪﺎﻻﺷﺘﺎ 1-ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﻘﺎ ﺋﯧﺮﯨﺸﻜﻪﻥ. «ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﭘﯩﺮﻭﺯﺍ ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻴﯩﺘﯩﺪﯨﻜﻰ ﺗﯩﺮﺍﮔﯧﺪﯨﻴﻪﻟﯩﻚ ﺋﺎﯓ» ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﻣﺎﻗﺎﻟﯩﺴﻰ ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮﻡ ﺭﺍﻳﻮﻧﻨﯩﯔ 2-ﻧﯚﯞﻩﺗﻠﯩﻚ ﭘﻪﻟﺴﻪﭘﻪ ـ ﺋﯩﺠﺘﯩﻤﺎﺋﯩﻲ ﭘﻪﻥ ﺗﯜﺭﯨﺪﯨﻜﻰ ﺋﻪﺳﻪﺭﻟﻪﺭﻧﻰ ﺑﺎﮪﺎﻻﺷﺘﺎ 3-ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﻘﺎ ﺋﯧﺮﯨﺸﻜﻪﻥ. «ﺋﺎﺑﺪﯗﺭﯦﮭﯩﻢ ﺋﯚﺗﻜﯜﺭﻧﯩﯔ ﭘﯩﺮﻭﺯﺍ ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻴﯩﺘﻰ ﮪﻪﻗﻘﯩﺪﻩ» ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﻣﺎﻗﺎﻟﯩﺴﻰ  ﮪﺎﺯﯨﺮﻗﻰ ﺩﻩﯞﺭ ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺋﺎﺯ ﺳﺎﻧﻠﯩﻖ ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻠﻪﺭ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ ﯞﻩ  ﮪﺎﺯﯨﺮﻗﻰ ﺩﻩﯞﺭ ﺟﯘﯕﮕﻮ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ ﻣﯘﻧﻪﯞﯞﻩﺭ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﻣﺎﻗﺎﻟﻪ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﯩﻐﺎ ﺋﯧﺮﯨﺸﻜﻪﻥ. «ﺑﯜﮔﯜﻧﻜﻰ ﺩﻩﯞﺭ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﮪﻪﻗﻘﯩﺪﻩ» ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﻛﯩﺘﺎﺑﻰ ﻣﯘﻧﻪﯞﯞﻩﺭ ﺋﻪﺳﻪﺭ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﯩﻐﺎ ﺋﯧﺮﯨﺸﻜﻪﻥ.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئىستانبۇلدا تۇرۇشلۇق باش كونسۇلخانىسى

**جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئىستانبۇلدا تۇرۇشلۇق باش كونسۇلخانىسى** (خەنچە: 中华人民共和国在伊斯坦布尔总领事馆)، تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئەڭ چوڭ شەھرى بولغان ئىستانبۇل شەھرى سارىيەر ناھىيىسى تارابىيا رايونىدا بولۇپ، ئىستانبۇل بوغۇزى ئۈستىدىكى ڧاتىھ سۇلتان مۇھەممەد كۆۋرۈكىنىڭ ئازاراق شىمالىدا، تارابىيا ساھىلىغا قاراپ تۇرغان تۆپىلىككە جايلاشقان.

1971- يىلى 8- ئاينىڭ 4- كۈنى جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى بىلەن تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى دېپلوماتىك مۇناسىۋەت ئورناتقان.

## كونسۇلخانەدە بېجىرىلىدىغان كەسىبلەر
* تۈركىيەلىكلەر ياكى تۈركىيەدە ياشاۋاتقان ج خ ج پۇقراسى بولمىغان چەتئەللىكلەرنىڭ، شىركەت ياكى شەخس نامىدىن، زىيارەت ياكى ئوقۇش ۋىزىلىرى بېجىرىش؛

* ج خ ج پۇقرالىرىغا قارىتا، ئاتا ئانىسى جۇڭگو پۇقراسى بولغان، تۈركىيەدە توغۇلغان بۇۋاقلارغا پاسپورت بېرىش؛ ۋاقتى توشقان، بېتى توشقان ياكى مەلۇم سەۋەپلەر تۈڧەيلى نابۇت بولغان پاسپورتلارنى يېڭىسىغا ئالماشتۇرۇش؛ يۈتۈپ كەتكەن ياكى پاسپورتلارنى تولۇقلاش ياكى ساياھەت بەلگىسى، قايتىش خېتى بېرىش؛ تۈركىيەدە ياشاۋاتقان جۇڭگو پۇقرالىرىغا توي خېتى بېرىش قاتارلىقلار...
يېڭىدىن بېجىرىلگەن پاسپورت، يول خېتى ياكى ساياھەت بەلگىسى كونسۇلخانىنىڭ تور بېتىدە ئېلان قىلىندۇ.

توربەت: http://istanbul.chineseconsulate.org/chn/lsfw/passport/
* 2016- يىلى 26- كۆنەكتىن ئېتىبارەن پاسپورت بېجىرگۈزۈش ئىلتىماسى توردىن سونۇلىدىغان، شۇ توربەتتە بېرىلگەن ئۆچرەت كۈنىگە توغرلاپ ئىش بېجىرىلىدىغان بولدى. 
توربەت: https://web.archive.org/web/20201115055038/http://ppt.mfa.gov.cn/appo/ 

## كونسۇلخانە ئۇچۇرلىرى
باش كونسۇل: چىيەن بو (钱波)

رايون نومىرى: 212-0090 

باش ئاپپارات نومىرى: 2992188 (0212) 90+، 2992634 (0212) 90+، 2622721 (0212) 90+

ڧاكس: 2992633 (0212) 90+

ئورنى: Ahi Çelebi Cad. Çoban Çeşme Sok. No:4, Tarabya, Sarıyer, İstanbul

(ئاھى چەلەبى يولى، چوبان چەشمە كوچا، 4- نومۇر، تارابىيا، سارىيەر، ئىستانبۇل)

توربەت: 

 

ياردەم تېلېڧونى: 9459 338 531-90+

(پەقەتلا جۇڭگو پۇقرالىرى بايرام-دەم ئېلىش ۋە ئىشتىن سىرتقى ۋاقىتلاردا جىددى ياردەمگە مۇھتاج ئەھۋاللار ئۈچۈن، كونسۇلخانە كەسب بېجىرىش مۇلازىمەت نومىرى ئەمەس.)

## كونسىۇلخانىگە بېرىش
ئىستانبۇل جۇڭگو كونسۇلخانىسىگە تاكسى، شەخسىي ماشىنلار بىلەن كونسۇلخانە ئالدىغا بېرىش مۇمكىن. ئامماۋىي قانتاش ۋاستىسى قوللانغۇچىلار ئۈچۈن ئەڭ تېز ۋە تۈز يول ئىستانبۇل يېڭىقاپى — ھاجىئوسمان مېترو قاتنىشىنىڭ ئاخىرىقى بېكىتى ھاجىئوسماندىن 25Y قاتارلىق تارابىيا ساھىل تەرەڧتىن ئۆتىدىغان ئاپتوبۇسلارغا ئولتۇرۇپ، ساھىلدە تۈشۈپ قالغاندىن كېيىن قىرىققوناقلار تەرەپكە، دۆڭگە يامىشىپ تەخمىنەن 300 مېتردەك ماڭىدۇ.

ئەلبەتتە ئىستانبۇلدىكى باشقا ئاپتوبۇسلار بىلەنمۇ كەلگىلى بولىدۇ. (تاكسىم ۋە بېشىكتاشتىن بىۋاستە كېلىش مۇمكىن)

## مەنبەلەر
ئابدۇل رەشىد دوستۇم

**ئابدۇل رەشىد دوستۇم** ياكى **راشىد دوستۇم** (ڧارسچە: عبدالرشید دوستم، 1954-، شىبىرغان، جۈزجان) ئاڧغانىستاندا ياشىغۇچى ئۆزبېكلەردىن بولۇپ گېنېرال، 

2014- يىلى 9- ئوغۇزدىن بۇيان ئاڧغانىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئەلباشى ئورۇنباسارىدۇر.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
مۇھەددىس

**مۇھەددىس** (ئەرەبچە: ***محدث***) ھەدىس ئىلمى بىلەن شوغۇللانغۇچى كىشىلەرگە بېرىلگەن ئىسلامى بىر ئۇنۋاندۇر. مۇھەددىسلەر ھەدىسلەرنى توپلاغان ۋە ئۇلارنى كېرەكلىك ئۆلچەملەرگە كۆرە تۈرلەرگە بۆلگۈچى كىشىلەردۇر. شۇنىڭ بىلەن بىرگە ڧەقىھلەر ھەدىسنىڭ مەنىسى، مەزمۇنى بىلەن ۋە ھەدىسلەردىن چىقارىلغۇسى باشقا مەنالار كەبى تېمىلار بىلەن مۇناسىبەتلىكتۇر. بۇ مەنادا شەرىئەت ۋە ئىبادەتلەر بىلەن مۇناسىۋەتلىك دىنى قائىدەلەرنى ڧەقىھلەر قويىدۇ.

## كۇتۇبى سىتتە مۇھەددىسلەرى
* مۇھەممەد ئەل بۇخارى، ئىسلام دۇنياسىنىڭ ئەڭ بۈيۈك مۇھەددىسىدۇر.
* مۇسلىم بىن ھەججاج، ئىسلام تارىخىنىڭ ئەڭ بۈيۈك مۇھەددىسلىرىدىن بىرىدۇر. ئەڭ تونۇلغان ئەسەرى سەھىھ مۇسلىم ئېرۇر.
* ھاكىم ئەننىشابۇرى، بولۇپمۇ "ئىمام مۇھەددىد" ياكى "خۇراسانلىق مۇھەددىد" دەپ تونۇلغان ئىسلام دىنىنىڭ ئەڭ بۈيۈك سۇننى (ئەھلى سۇننە ۋەلجامائە) ئالىمى.
* ئەبۇ داۋۇد، كۇتۇبى سىتتەنىڭ ئۈچىنچىسى ۋە مەشھۇر تۆرت سۇنەن كىتابىنىڭ بىرىنچىسىنىڭ يازغۇچىسىدۇر.
* ئىمام نەسائى، ھەدىس ئىماملارىنىڭ ئەڭ بۈيۈكلەرىدىن بىرى ۋە كۇتۇبى سىتتەنىڭ تۆرتىنچىسى سانالغان سۇنەنى نەسائىنىڭ يازغۇچىسىدۇر.
* ئىمام تىرمىزى، سۇنەنى تىرمىزىنىڭ مۇئەللىڧى.
* ئىبنى ماجە
* ئىمام مالىك، "ئەھلى سۇننە ۋەلجامائە"نىڭ تۆرت بۈيۈك مەزھەبىدىن بىرى بولمىش "مالىكىي" مەزھەبىنىڭ قۇرغۇچىسىدۇر.

## مەنبە
ئىمام مۇسلىم

**ئىمام مۇسلىم** ياكى **مۇسلىم بىن ھەججاج** (ھىجرى 206-261) تولۇق ئاتى **ئەل ئىمام ئەل ھاڧىز ھۇججەتۇل ئىسلام مۇسلىم ئىبنۇل ھەججاج ئەل قۇشەيرى ئەننىشابۇرى** (ئەرەبچە: أبو الحسين مسلم بن الحجاج القشيري النيشابوري) (مىلادى 821-875). تارىخى خۇراساننىڭ نىشاپۇردا توغۇلغان. ئىسلام تارىخىدىكى ئەڭ بۈيۈك مۇھەددىسلەردىن بىرىدۇر.

سەھىھۇل بۇخارىنىڭ مۇئەللىڧى ئىمام بۇخارى بىلەن بىرلىكتە **ئىمامەيىن** (ئىككى ئىمام) دەپ ئاتىلىدۇ. بۇ ئىككى مۇھەددىسنىڭ سەھىھلەرىنى بىرلىكتە ئىڧادە قىلماق ئۈچۈن ھەم **سەھىھەيىن** (ئىككى سەھىھ) ئىسمى قوللىنىدۇ. 

ھىجرىيە 261- يىلى 57 ياشىدا، رەجەب ئايىنىڭ 25 ى، يەكشەنبە كۈنى نىشاپۇردا ۋەڧات ئەتتى ۋە نىشاپۇرغا دەڧن قىلىندى. 

ئەڭ تونۇلغان ئەسەرى سەھىھ مۇسلىم ئاتلىغ ئەسەرىدۇر.

## ئەسەرلەرى
* ئەل جامىئۇس سەھىھ
* ئەل مۇسنەدۇل كەبىر ئەلەئىر رىجال
* ئەل جامىئۇ ئەلەئل ئەبۋاب
* ئەل ئەسما ۋەلكۇنا
* ئەل ئىلەل
* ئەل ئەكران
* ئەل مۇھەدرامىن
* كىتابۇل كۇنا ۋەلئەسما
* كىتابۇت تاباقات
* كىتابۇل مۇنڧەرىداد ۋەلۋۇھدان
* رىجائۇل ئۇرۋەتۇ بىن زۇبەري
* كىتابۇت تەميىز
* ئەمر بىن شۇئەيب
* مەشايىخۇ مالىك
* مەشايىخۇ سەۋرى
* مەشايىخۇ شۇئبە
* ئەۋلادۇسساھابە
* مەن لەيسە لەھۇ ئىللە راۋىن ۋاھد
* سۇئالاتى ئەھمەد بىن ھەنبەل (ئەھمەد بىن ھەنبەلغە سۇئال)
قاتارلىقلار

## مەنبەلەر

مۇسلىم بىن ھەججاج، تۈركچە

تۈر:كىشلەر
تۈر:مۇھەددىسلەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
نىشاپۇر

نىشاپۇر () ئىراننىڭ رازاۋى خۇراسان ۋىلايەتىدە بىر شەھەر. مەشھەد ياقىنلارىدا، بىنالۇد تاغىنىڭ جەنۇبىي ئېتەكلەرىدىكى مۇنبەت ۋە تۈزلەڭلىك بىر ۋادىغا جايلاشقان شەھەر يېزائىگىلىك ۋە تىجارەت يولى بىلەن ئىران ئىقتىسادىغا بۈيۈك ھەسسە قوشماقتا.

## ئۆتمۈشى
تارىخ بويىچە خۇراسان رايونىنىڭ مەدەنىيەت ۋە تىجارەت مەركەزى سۈپىتىدە بىلىنگەن، يىپەك يولى ئۈستىدىكى 

Tarihi boyunca Horasan bölgesinin kültür ve ticaret merkezi olarak bilinen, İpek Yolu üzerinde bulunan şehrin adı Bişapur gibi Sasani hükümdarı I. Şapur'dan gelmektedir. Bu dönemde altın devrini yaşayan şehir, Horasan bölgesinin Araplarca alınmasından sonra önemini yitirdi. Safeviler devrinde yine önemi artmaya başlayan şehir, Selçuklu sultanlarının ikamet yeri olmuştur. 1221 yılındaki Moğol saldırıları ve 1280 yılındaki büyük bir deprem sonrası şehir büyük yıkıma uğradı.

Ömer Hayyam ve Ferîdüddîn-i Attâr-i Neyşaburi iki önemli şair ve arif kişi bu şehirde yaşamışlardır.

Kent tarihindeki en büyük olay 18 Şubat 2004'te yaşanmıştır. Kükürt ve benzin yüklü bir tren katarı kent istasyonunda iken, meydana gelen küçük bir deprem dolayısıyla raydan çıkmış ve meydana gelen patlama ile yangında 295 kişi ölmüş, 450 kişi ise yaralanmıştır.
## مەنبەلەر

تۈر:ئىران شەھەرلىرى
مىڭيىل

مىڭيىل، ياكى مىلەنىيوم (ئىنگ:Millennium)، مىڭ يىلغا تەڭ بىر زامان تىلىمىدۇر. (بۇ سۆزلۈك لاتىنچە *mille* - مىڭ، ۋە *annum* - يىل كەلىمەلەرىنىڭ بىرلىشىشىدىن كېلىپ چىققان). بۇ ئاتالغۇ كۆپراق تەقۋىم مىلەنىيۇملارى ئۈچۈن قوللىنىلىدۇ.

مىلەنىيوم تېنچ گۈللەنگەن زامان ھەم دېمەكتۇر. ئىنجىلدا كۆرسىتىلىشىچە مىڭ يىلدىن كېيىن جىنايەت تۈگەپ پاكلىق ئورنىغاندا خرىستوس ئەرشتىن پەرشكە تۈشۈپ ئىنسانلارغا ھۆكۈمرانلىق قىلارمىش.

## مەنبەلەر
XX ئەسر

XIX ئەسردىن سوڭرە, يەئنى 1899- يىلنىڭ ئاخىرىقى كۈنىدىن سوڭرە **XX ئەسر** باشلىنىدۇ. تۇنجى كۈنى 1900- يىلىنىڭ تۇنجى كۈنىدۇر. **XX ئەسر**دىن سوڭرە بولسا XXI ئەسر كېلىدۇ. **XX ئەسر**نىڭ ئاخىرىقى كۈنى 1999- يىلنىڭ سوڭغى كۈنىدۇر.
ئىمام زەھەبى

**ئىمام زەھەبىي** (الإمَامُ شَمْسُ الدِّيْنِ مُحَمَّدُ بنُ أَحْمَدَ بنِ عُثْمَانَ بنِ قَايْمَازَ الذَهَبِي): شەمسۇددىن مۇھەممەد ئىبنى ئەھمەد ئىبنى ئوسمان ئىبنى قايماز ئەززەھەبىي ئەتتۈركمەنىي (ئەبۇ ئابدۇللاھ). ھىجرىيە 673- يىلى رەبئۇسسانى ئېيىنىڭ 1- ياكى 3- كۈنى (مىلادىيە 1274- يىلى 10- ئاينىڭ 5- ياكى 7- كۈنى) دەمەشقتە تۇغۇلغان تۈركمەن، زەرگەر زات. ئاتاقلىق ھەدىسشۇناس، تارىخچى ئالىم. ھەدىس، تارىخ، تەرجىمىھال ساھەلىرىدە «سىيەرۇ ئەئلامىن نۇبەلا» (25 توم)، «تارىخۇل ئىسلام» (ھ. 1 – 700 - / م. 622 - يىل 22 - ئىيۇندىن – 1300/1301 - يىلغىچە بولغان تارىخ، 52 توم)، «مىيزانۇل ئىئتىدال» ۋە «تەلخىسۇل مۇستەدرەك» قاتارلىق قىممەتلىك ئەسەرلەرنى يازغان. نامى تارىخ بەتلىرىگە ئالتۇن ھەل بىلەن نەقىشلەنگەن مەشھۇر ئالىم.

ھىجرىيە 690- يىلى ھەدىس ئوقۇشقا باشلىغان. دەمەشىقتە ئۆمەر ئىبنى قەۋاس، ئەھمەد ئىبنى ھەيبەتۇللاھ ئىبنى ئەساكىر قاتارلىق ئۆلەمالاردا ئىلىم تەھسىل قىلغاندىن كېيىن، بەئلىبەككە شەھرىدە ئابدۇلخالىق ئىبنى ئەلۋان ۋە زەينەب بىنتى ئۆمەر ئىبنى كىناى قاتارلىق ئۆلەمالاردا ئوقۇغان. ئۇ يەنە ھەلەب، نابلۇس، مەككە، ئىسكەندەرىيە، قاھىرە قاتارلىق شەھەرلەردە كۆپلىگەن كۆپلىگەن داڭلىق ئۇستازلاردىن دەرس ئالغان.

ئىمام زەھەبى ئىلىم تەھسىل قىلىپ بولغاندىن كېيىن، بىر ياندىن ئوقۇ-ئوقۇتۇش ئىشى بىلەن شوغۇللانسا، يەنە بىر ياندىن كىتاب تەسنىڧ قىلىش بىلەن شوغۇللانغان. ئۇ ھاياتىنى ئىلىمەە باغىشلاپ، ھەدىس ئىلمى، ھەدىس تەتقىقاتى، ئىسلام تارىخى، ئۆلىمالارنىڭ تارىخى قاتارلىق ساھەلەردە نۇرغۇن ئۆلمەس ئەسەرلەرنى يازىپ قالدۇرغان. ئىمام زەھەبى ھىجرىيە 748- يىلى زۇلقەئدە ئېيىنىڭ 3- كۈنى دەمەشىقتە ۋاڧات بولغان. ئاللاھ ئۇنىڭ ياتقان يېرىنى جەننەتتە قىلغاي!

## مەنبئە

تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
خەلقئارالىق داۋاملاشتۇرغىلى بولىدىغان ساياھەت ۋە تەرەققىيات يىلى

2015- يىلى 4- كۆنەك كۈنى ب د ت ئومۇمىي يېغىنىدا 2017- يىلى **خەلقئارالىق داۋاملاشتۇرغىلى بولىدىغان ساياھەت ۋە تەرەققىيات يىلى** دەپ ئېلان قىلىندى.

## مەنبەلەر
12- قەھرىتان

**12- قەھرىتان** ياكى **12- يانۋار** ۋە ياكى **1- ئاينىڭ 12- كۈنى** ، مىلادى تەقۋىمغا كۆرە يىلنىڭ 12. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 353 كۈن (كەبىسە يىللاردا 354.) باردۇر.

## چوڭ ئىشلار
618 - ساۋ ۋۇچې قوشۇن تارتىپ سۈي سۇلالىسىغا يۈز ئۆزىدى.

1528 - شۋېتسىيەلىك گوستاۋ I تاج كىيدى.

1554 - بايىنناۇڭ (Bayinnaung)، شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا تارىخىدىكى ئەڭ چوڭ قراللىقنىڭ تاجىنى كىيدى.

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر
## مەنبەلەر
لاتىن ئىمپېرىيىسى

thumb
thumb|380x380px
**لاتىن ئىمپېرىيىسى** ياكى **كونستانتىنوپول لاتىن ئىمپېرىيىسى**، 1204- يىلى تۆرتىنچى ئەھلسەلپ يۈرۈشى ئەسناسىدا كونىستانتىنوپولنى ئىشغال قىلىپ قۇرۇلغان دۆلەتتۇر. ئەھلىسەلپ تامانىدىن رومانيا دەپ ئاتالغان بۇ دۆلەت 57 يىل دەۋام قىلغان بولۇپ، 1261- يىلى 25- ئىيۇل كۈنى ئىزنىك ئىمپېراتورى مىخائىل پالائىئولوگوس VIII نىڭ كونستانتىنوپولنى ئەھلىسەلپتىن قايتۇرۇپ ئېلىشى بىلەن ئاخىرلاشقان.

## مەنبەلەر
4- تومۇز

4- تومۇز ياكى 4- ئاۋغۇست ۋە ياكى 8- ئاينىڭ 4- كۈنى، مىلادى تەقۋىمگە كۆرە يىلنىڭ 216. (كەبىسە يىللاردا 217.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 149 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار
* 1578 - ۋادىئۇل مەھزىن ئۇرۇشى، پورتۇگالىيەگە قارشى ئوسمان ئىمپېرىيىسى ۋە ئۇنىڭ ئىتتىفاقداشى ماراكەش كۈچلىرىنىڭ مۇتلەق غالىبىيىتى بىلەن ئاخىرلاشتى.

* 1683 - دوم پېرىگنون، تۇنجى شامپاننى ئىشلەپ چىقاردى.
* 1791 - ئوسمانلى - ئاۋستىرىيە دەۋلەتلەرى ئاراسىدا زىشتوۋى كېلىشى ئىمزالاندى.
* 1870 - قىزىل كىرىست جەمئىيىتى ئەنگىلىيەدە قۇرۇلدى.
* 1959 - ئىستانبۇلدا تۇخۇم چوڭلىقىدا مۆلدۈر ياغدى، يارالىنىش ۋە ماددىي زىيانلار مەيدانغا كەلدى.
* 1976 - ئىسپانىيە قرالى جۇئان كارلوس سىياسىي تۇتقۇنلارنىڭ 90% ىنى كەچۈرۈم قىلدى.

## توغۇلغانلار
* 1961 - باراك ئوباما، سابىق ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرى دۆلەت باشلىقى.

## ئۆلگەنلەر
15- قەھرىتان

**15- قەھرىتان** ياكى **15- يانۋار** ۋە ياكى **1- ئاينىڭ 15- كۈنى،** مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 15. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 350 (كەبىسە يىللارى 351) كۈن بار.

## چوڭ ئىشلار
* م.ب 588 - بابىل ھۆكۈمدارى نەبۇكادنەزار قۇددۇسنى قورشىدى. قورشاۋ م.ب 586- يىلى 18- چىللە كۈنىگە قەدەر داۋام قىلدى.
* 69 - ئوتو (Otho)، مەجبۇرىي رىم ئىمپېراتورى بولدى، لېكىن 3 ئاي سوڭرە ئۆزىنى ئۆلتۈرىۋالدى.
* 910 - ماراكەش فاتىمىي دۆلىتى قۇرۇلدى.
*
## مەنبەلەر