قۇددۇس غوجامىياروۋ نامىدىكى جۇمھۇرىيەتلىك دۆلەت ئاكادېمىيالىك ئۇيغۇر مۇزىكىلىق-كومېدىيا تىياتىرى

thumb|398x398px|قۇددۇس غوجامىياروۋ نامىدىكى جۇمھۇرىيەتلىك دۆلەت ئاكادېمىيالىق ئۇيغۇر مۇزىكىلىق-كومېدىيا تىياتىرىنىڭ تاشقى كۆرۈنۈشى، قازاقستان، ئ‍الما-ئاتا
**قۇددۇس غوجامىياروۋ نامىدىكى جۇمھۇرىيەتلىك دۆلەت ئاكادېمىيالىق ئۇيغۇر مۇزىكىلىق كومېدىيا تىياتىرى** (كرىل: *Қуддус Ғоҗамияров Намидики Җумһурийәтлик Дөләт Академиялик Уйғур Музыкилиқ Комедия Театри*؛ قازاقچە: *Қуддус Ғоҗамияров Намидики Җумһурийәтлик Дөләт Академиялик Уйғур Музыкилиқ Комедия Театри*؛ رۇسچە: *Республиканский государственный академический уйгурский театр музыкальной комедии имени К. Кужамьярова*) قازاقىستان جۇمھۇرىيىتى ئالمۇتا شەھىرىگە جايلاشقان ۋە دۇنيادىكى بىردىنبىر ئۇيغۇر تىياتىرى.

## كەچمىش
تىياتىر رەسمىي مەلۇماتلار بويىچە 1934 - يىلى 9 - ئاينىڭ 24 - كۈنى تاماشىبىنلار ئۈچۈن ئۆز ئىشىگىنى ئاچقان بولسىمۇ، ئۇنىڭ سەنئەت دەرگاھى سۈپىتىدىكى پائالىيىتى خېلىلا بۇرۇن باشلانغان. 1918 - يىلى يەتتىسۇ تەۋەسىدىكى كۆرنەكلىك سىياسى ئەرباپلارنىڭ بىرى بولغان ئىسمايىل تايىروۋنىڭ تەشەببۇسكارلىقى ھەم بىۋاسىتە قوللاپ - قۇۋەتلىشى بىلەن ۋېرني (ھازىرقى ئالمۇتا) شەھىرىدە «ئازسانلىق مىللەتلەر كۇلۇبى» تەشكىل قىلىنىپ، ئۇنىڭ دائىرىسىدە ئۇيغۇر، تاتار ۋە ئۆزبەك دراما ئۆمەكلىرى ئىش ئېلىپ بارىدۇ. ئۇلارنىڭ ئارىسىدا ئۇيغۇر دراما ئۆمىكى ئالاھىدە ئورۇننى ئىگىلىگەچكە، مەزكۇر كۇلۇب ئورۇنلاشقان فۇرمانوۋ ۋە م. گوركىي (ھازىرقى ن. نازاربائېۋ ۋە يىپەك يولى) كوچىلىرىنىڭ دوقمۇشىدىكى سابىق مۇسۇلمانلار مەسچىتىنىڭ بىناسى پەيدىنپەي «ئۇيغۇر كۇلۇبى» دېگەن نامغا ئىگە بولىدۇ. ئەنە شۇ ئۇيغۇر كۇلۇبىدا 1919 - يىلى تۇنجى قېتىم ئا.روزىباقىيېفنىڭ مىللىي دراماتۇرگىيەمىزنىڭ باش بۇرنى بولۇپ ھېساپلانغان «مەنسەپپەرەس» كومېدىياسى بىلەن ئى. تايىروۋ ئۆزبەك تىلىدىن تەرجىمە قىلغان «مەزلۇم خوتۇن» ۋە «پەدەرقۇش» پىئ‍ېسىلىرى سەھنىلەشتۈرۈلگەن ئىدى.

تىياتىرنىڭ شەكىللىنىش دەۋرىدە رۇس، قازاق، ئۆزبەك ۋە تاتار مەدەنىيەت ئەرباپلىرىدىن مۇختار ئەۋېزوف، سەبىت مۇقانوف، غەبىت مۈسرېپوف، ئىلىياس ژانسۈگۈروف، ۋاھاپ ئەزىموف، قارى ياقۇبوف، مەننان ئۇيغۇر، ئېۋگېنىي برۇسىلوۋسكىي، كۈلەش بايسېيىتوۋا، ئەبىل تۆلېبايېف، لاتىف خەمىدى ۋە باشقىلارنىڭ يېقىندىن قوللاپ-قۇۋەتلىگەن.

پەيدىنپەي سەنئەت ھەۋەسكارلىرىنىڭ پائالىيەتچانلىقى ئۆسۈپ، مۇنداق دراما ئۆمەكلىرى ۋېرنيدىن باشقا ياركەنت، چېلەك، چونجا، قورام، قاراتۇرۇق، قارىيوتا دېگەندەك شەھەر - يېزىلاردىمۇ تەشكىل قىلىندى. ئۇلار ئەينى زاماندىكى مۇھىم مەسىلىلەرگىلا ئەمەس، شۇنىڭ بىلەن بىللە تارىخىي ماۋزۇلارغا بېغىشلانغان ئەسەرلەرنىمۇ سەھنىلەشتۈرۈشكە تىرىشتى. شۇ تۈپەيلى ئۇيغۇر دراماتۇرگىيىسىدە «سادىر خاڭرۇق» (مۇئەللىپى ز. باشىرى)، «تەلەيسىز كۈنلەر» (ب .قاسىموف)، «نازۇگۇم» (ن. ئابدۇسېمەتوف، م. ئىماشېف، ج. غەنىيېف) ناملىق بىرقاتار سەھنە ئەسەرلىرى بارلىققا كەلدى.

ئۇيغۇر تىياتىر سەنئىتىنىڭ رىۋاجلىنىشىدا «كۆك كۆينەكلىكلەر» (بەزىدە «كۆك كۆينەكلەر» دەپمۇ ئاتىلىدۇ) پائالىيىتىمۇ ئالاھىدە ئورۇننى ئىگىلەيدۇ. مۇشۇ يەردە، «كۆك كۆينەكلىكلەر» بىلەن ئۇلاردىن سەل بۇرۇنراق جاي - جايلاردا تەشكىل قىلىنغان سەنئەت ھەۋەسكارلىرى ئۆمەكلىرىنىڭ پائالىيىتىنى بىر - بىرىدىن بۆلۈپ قاراشقا بولمايدىغانلىغىنى قەيت قىلغان ئورۇنلۇق. چۈنكى، تارىخى موسكۋا شەھىرىدىن باشلىنىدىغان سوتسىيالىزم ئىدېيالىرىنى تەشۋىق قىلىش يۆنىلىشىدىكى «كۆككۆينەكلىكلەر» ھەرىكىتى قازاقستانغا 1926 - يىلى يېتىپ كەلگەن. ئۇنىڭ بېشىدا ئاتاقلىق كومپوزىتور لاتىف خامىدى تۇرغان. ئۇلار پەقەت 1926-ژىلدىن كېيىنلا كېڭەش ئىتتىپاقى دائىرىسىدە كەڭ قانات يايغان ئۇشبۇ ئۇمۇمھەرىكەت تەسىرىدىن پائالىيىتىنى «كۆككۆينەكلىكلەر» نامى ئاستىدا داۋاملاشتۇرغان بولۇشىمۇ مۈمكىن. بىراق قانداق بولۇشىدىن قەتئىي نەزەر، دەل شۇ ئۆمەكلەرنىڭ بۈگۈنكى ئۇيغۇر تېئاترىنىڭ شەكىللىنىشىگە تۈرتكە بولغانلىغى ئېنىق. سەۋەبى، ۋاقىت ئۆتكەنسىرى ئۇلارنىڭ جەمىيەتتىكى رولى ئۆسۈپ، ئىش-پائالىيىتى ئارقىلىق ئاددىي خەلىقنىڭلا ئەمەس، ھاكىمىيەت بېشىدا تۇرغانلارنىڭمۇ دىققىتىنى ئۆزلىرىگە قاراتقان ئىدى.

ئۇيغۇر دراماتۇرگىياسىنىڭ ئاساسىنى سالغان ئابدۇللا روزىباقىيېف، ئىسمايىل تايىروف بىلەن بىللە، تىياتىرىمىزنىڭ سپېكتاكللىرىنى ھۆكۈمەت رەھبەرلىرى ل. مىرزويان، قۇلۇمبېتوۋ تاماشا قىلىپ، ئۆزلىرىنىڭ سەمىمىي پىكىر-تەكلىپلىرى بىلەن ئورتاقلاشقان. مىللىي تىياتىرىمىزنىڭ ھەربىر يېڭى سەھنە ئەسەرلىرى ھەققىدە «قازاقستان ھەقىقىتى (Казахстанская правда)»، «سوتسىيالىستىك قازاقستان»، «قازاق ئەدېبىيېتى»، «ئالما-ئاتا ھەقىقىتى (Алма-Атинская правда)»، «سوۋېت كۈلتۈرى ( Советская культура )» ئوخشاش گېزىت-ژۇرناللاردا داۋاملىق يورۇق كۆرگەن تەقرىز، ماقالىلەر ئارقىلىق نۇرغۇن مەلۇماتلارنىڭ ساقلىنىۋاتقىنى بىز ئۈچۈن بېباھا بايلىقتۇر.

قازاق خەلقىنىڭ بۈيۈك يازغۇچىسى غەبىت مۇسرېپوۋنىڭ «قوزىكۆرپەش – بايان-سۇلۇ» (Қозы-Көрпеш – Баян-Сулу) ئاتلىق سەھنە ئەسەرى تۇنج قېتىم ئۇيغۇر تىياتىرى سەھنىسىدە قويۇلغان.

بۇنىڭ ھەممىسى ئۇيغۇر تىياتىر سەنئىتىنىڭ شەكىللىنىشىگە ئاساس بولۇپ، كەسپىي تىياتىر ئېچىش مەسىلىسىنىڭ پىشىپ يېتىلىۋاتقانلىغىدىن دالالەت بېرەتتى. شۇنىڭ نەتىجىسىدە 1930 - يىلى مايدا قازاق دۆلەت تىياتىرىنىڭ يېنىدا ئۇيغۇر دراما ترۇپپىسىنى ئېچىش قارارى قوبۇل قىلىنىدۇ. شۇنداقلا شۇ يىلى ياركەنت شەھىرىدە ئۆتكەن مەدەنىيەت خادىملىرىنىڭ مەجلىسىدە جۇمھۇرىيەتنىڭ قۇرۇلغىنىنىڭ 10 يىللىغىغا دائىر ئۇيۇشتۇرۇلغان مەدەنىي چارە - تەدبىرلەردە ھۈنەر كۆرسىتىش ئۈچۈن تۇراقلىق ئۇيغۇر تىياتىر ترۇپپىسىنى قۇرۇش مەسىلىسى قارىلىدۇ.

بۇ كەمدە «ئازسانلىق مىللەتلەر كۇلۇبى» يېنىدا پائالىيەت يۈرگۈزۈۋاتقان ئۇيغۇر دراما ترۇپپىسى كەسپىي جەھەتتىن بىرقەدەر تاكامۇللىشىپ قالغان ئىدى. شۇڭلاشقا ئۇنىڭغا ھۆكۈمەت تەرىپىدىن ئازدۇ-تولا مەبلەغ ئاجرىتىلىپ، ئەخمەت ئايۇپوۋ مۇدىرلىققا، جالال ئاسىموۋ بەدىئىي رەھبەرلىككە تەيىنلىنىدۇ. لېكىن، بۇ كەسپىي ئۇيغۇر تىياتىرىنىڭ رەسمىي قۇرۇلغان ۋاقتى بولۇپ ھېساپلانمايدۇ. چۈنكى، كۆپلىگەن مەسىلىلەر تېخى ئېنىق ھەل قىلىنمىغان ئىدى. كەسپىي ئۇيغۇر تىياتىرى ئەنە شۇ ئۇيغۇر دراما ترۇپپىسىنىڭ ئاساسىدا 1934 - يىلى بارلىققا كەلدى. ئۇنىڭ سەھنىسىدە تۇنجى قويۇلغان ئەسەر – ئا. ئىبراھىموۋنىڭ رېژىسسېرلۇغىدا سەھنىلەشتۈرۈلگەن ج. ئاسىموۋ بىلەن ئا. سادىروۋنىڭ «ئانارخان» سپېكتاكلى بولدى.

ئارىدىن يەتتە يىل ئۆتۈپ، يەنى ئۇلۇغ ۋەتەن ئۇرۇشى باشلانغاندا، ئۇيغۇر تىياتىر ئالمۇتا شەھىرىدىن 112 چاقىرىم ژىراقلىققا ئورۇنلاشقان چېلەك يېزىسىغا كۆچۈرۈلۈپ، 20 يىل داۋامىدا ۋىلايەتلىك تىياتىر سۈپىتىدە ئىنتايىن قىيىن ئەھۋالدا پائالىيەت ئېلىپ باردى.

ئۇيغۇر تىياتىرى 1961 - يىلى يېڭىۋاشتىن ئالمۇتا شەھىرىگە كۆچۈرۈلۈپ، دەسلەپ پۇشكىن كوچىسى بويىدىكى بىنالارنىڭ بىرىگە، كېيىنىرەك دزېرژىنسكىي (ھازىرقى نائۇرىزباي باتىر) كوچىسىنىڭ بويىدىكى ئىلگىرى نكۋدنىڭ كۇلۇبى بولغان ئىمارەتكە ئورۇنلاشتۇرۇلدى. ئالمۇتىغا كۆچۈرۈلگەندىن باشلاپ جۇمھۇرىيەتلىك مەرتىۋىگە ئىگە بولغان تىياتىر ھازىرمۇ شۇ بىنادا پائالىيەت ئېلىپ بارماقتا.

1967 - يىلى بولسا، «ئۇيغۇر مۇزىكىلىق دراما تىياتىرى» نىڭ نامى «ئۇيغۇر مۇزىكىلىق كومېدىيە تىياتىرى» شەكلىدە ئۆزگەرتىلدى.

1984 - يىلى جۇمھۇرىيەتلىك دۆلەت ئۇيغۇر مۇزىكىلىق كومېدىيا تىياتىرى تەشكىل قىلىنغىنىنىڭ 50 يىللىقى ھارپىسىدا كۆپ مىللەتلىك قازاقستاننىڭ سەنئىتىنى رىۋاجلاندۇرۇشقا قوشقان تۆھپىسى ئۈچۈن «ھۆرمەت بەلگۈسى» ئوردېنى بىلەن مۇكاپاتلاندى.

2002 - يىلى ئۇيغۇرتىياتىرىنىڭ تارىخىدا چوڭ خوشاللىق ۋاقىئە يۈز بەردى. چۈنكى شۇ يىلى سەنئەت دەرگاھى ئۆزىنىڭ نۆۋەتتىكى مەۋسۈمىنى تولۇق رېكونسترۇكتسيا قىلىنغان يېڭى بىنادا ئاچتى. ئۇنىڭ ئېچىلىش تەنتەنىسىگە قازاقستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ تۇنجى پرېزىدېنتى ئىشتىراك قىلدى.

2005 - يىلى بولسا، ئۇيغۇر تىياتىرىنىڭ قۇرۇلغىنىنىڭ 70 يىللىقى ھارپىسىدا مەزكۇر سەنئەت دەرگاھىغا ئىجادىيىتى قازاقستان مۇزىكا سەنئىتىنىڭ تەركىبى قىسمىغا ئايلانغان ئۇلۇغ كومپوزىتور، س س ج ئى خەلق ئارتىستى، س س ج ئى دۆلەت مۇكاپاتىنىڭ لائۇرېئاتى، پروفېسسور قۇددۇس غوجامىياروفنىڭ نامى بېرىلدى.

2016 - يىلى، قازاقستان جۇمھۇرىيىتى مۇستەقىللىقىنىڭ 25 يىللىقى مۇناسىۋىتى بىلەن ئۇيغۇر تىياتىرى «ئاكادېمىيالىق» مەرتىۋىنى ئېلىشقا مۇيەسسەر بولدى.

2021 - يىلىمۇ تىياتىر تارىخىدا ئالاھىدە ئەھمىيەتكە ئىگە يىل بولۇپ ھېساپلىنىدۇ. چۈنكى، بۇ يىلى ھۆكۈمەت تەرىپىدىن بۆلۈنگەن مەبلەغ ھېساۋىغا تىياتىرنىڭ سەھنىسى تولۇق جۆندىلىپ، زامانىۋى ئۈلگىدىكى ئەسۋاپ - ئۈسكۈنىلەر بىلەن تەمىنلەندى.

ئۇيغۇر تىياتىرى تەشكىل قىلىنغان دەسلەپكى كۈنلەردىن تارتىپلا رېپېرتۇئارىنىڭ باي ھەم ھەرخىل بولۇشىغا ئالاھىدە كۆڭۈل بۆلۈپ كەلمەكتە. شۇنىڭ نەتىجىسىدە ئۆتكەن يىللار ماباينىدا ئۇنىڭ سەھنىسىدە پەقەت ئۇيغۇر دراماتۇرگلىرىنىڭلا ئەسەرلىرى قويۇلۇپ قالماستىن، شۇنىڭ بىلەن بىللە ئۇ. شېكسپىر، ژ.-ب.موليېر، لوپې دې ۋېگا، ك.گولدونى، ن. ۋ. گوگول، ن.ف.پوگودىن، چ. ئايتماتوف، ئۇ. گولدىنگ، ھ. ھ. نىيازىي، ۋ. دېلمار، ئۇ. گادژىبېكوۋ ئوخشاش ئىسمى دۇنىياغا مەشھۇر كلاسسىكلار بىلەن قازاق، ئۆزبەك، تاتار، قىرغىز، ئەزەربەيجان قاتارلىق قېرىنداش خەلىقلەرنىڭ ئەمگەكلىرىمۇ ئۇيغۇر تاماشىبىنلىرىنىڭ دىققىتىگە ھاۋالە قىلىندى. بۇ ئەنئەنە ھازىرمۇ داۋاملىشىپ كېلىۋاتىدۇ.

بۇنىڭدىن باشقا ئۇيغۇر تىياتىرى يېنىدا «ناۋا» فولكلور، «رۇخسارە» ئۇسسۇل، «ياشلىق» ۋە «سادا» ئېستىرادا ئانسامبللىرى تەشكىل قىلىنغان بولۇپ، ئۇلار كۆپچىلىكنى خەلق ۋە بەلگۈلۈك كومپوزىتورلارنىڭ ئىجادىغا مەنسۈپ ناخشا - ساز ۋە ئۇسسۇللار بىلەن خوشال قىلىپ كەلمەكتە.

كۆپ مىللەتلىك قازاقستان سەنئىتىنى پەقەت قازاقستانلىقلارغىلا ئەمەس، شۇنىڭ بىلەن بىللە دۇنيا جامائەتچىلىكىگە تونۇشتۇرۇش ئارقىلىق قازاقستان مەدەنىيىتىنىڭ تەرەققىياتىغا مۇناسىپ ئۈلۈشىنى قوشۇپ كېلىۋاتقان كوللېكتىۋنىڭ بۇ يۆنىلىشتە قولغا كەلتۈرۈۋاتقان ئۇتۇق - مۇۋاپپەقىيەتلىرىمۇ ئاز ئەمەس. ئۇلار دۆلىتىمىزدە ۋە چەت ئەللەردە ئۆتۈۋاتقان ھەرخىل كونكۇرس-فېستىۋاللارغا تۇراقلىق قاتنىشىپ، مۇكاپاتلىق ئورۇنلارنى ئىگىلەپ كېلىۋاتىدۇ.

## مەنبە(لەر)