open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
يەتتە كۆز

thumb
**يەتتە كۆز** یاکی **يەتتە كۆز بۇلىقى** (ئەزەربەيجان تۈركچىسى: یئددی گؤز، Yeddi göz)، ئۇ جەنۇبىي ئەزەربەيجاننىڭ سۇلدۇزدىكى بۇلاق ۋە باغچا.

## تونۇشتۇرۇش

يەتتە كۆز سۇلدۇز شەھىرىگە جايلاشقان بولۇپ ، يەتتە كۆزى بولغاچقا يەتتە كۆز دەپ ئاتىلىدۇ.

## مەنبەلەر
ئۇلۇسلار نېمىشقا مەغلۇپ بولىدۇ

"ئۇلۇسلارنېمىشقا مەغلۇپ بولىدۇ: ھوقوق، گۈللىنىش، ۋە كەمبەغەللىكنىڭ ئەسلى مەنبەسى" نوببل ئىقتىساد مۇكاپاتى ساھبى دارون ئاجىمئوغلى ۋە جامىس روبىنسون ئاپتورلىقىدا يېزىلغان 2012-يىلى نەشىر قىلىنغان ئىقتساد، سىياسەت، تەرەققىيات، ۋە تۈزۈم ھەققىدە ئىزىدىنىش ئېلىپ بارغان كىتاب. دارون ئاجىمئوغلى (ياكى ئاسىم ئوغلى) 2024-يىلى ئۆزىنىڭ تەرەققىيات ۋە سىياسەت ئىقتسادىغا قوشقان تۆھپىسى ئۈچۈن نوبىل مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن. *[[ئۇلۇس]]لار نېمىشقا مەغلۇپ بولىدۇ* دېگەن كىتاب يورۇتۇپ بەرگەن مۇھىم نۇقتا دەل بىر سىياسى تۈزۈلمنىڭ چەتكە قېقىش ئەمەس بەلكى ئىچىگە تارتىدىغان سىياسىۋى ماگىنىت كۈچى بولغاندىلا، ئاندىن بۇ ئۇلۇسنىڭ گۈللىنىپ تەرەققىياتغا ئېرىشىغانلىدۇر. گەرچە بۇ كىتابنىڭ يورۇتقان نۇقتىسى يېڭى بولمىسمۇ، سىياسىۋى ئىقتىساد، ئۇلۇس دۆلىتى، ئۇلۇس بەرپا قىلىشقا قىزىقىدىغان كىشلەرگە ياخشى بىر ئوقۇشلۇق بۇلالايدۇ. 

### ئاۋازلىق تەرجىمە

# https://www.youtube.com/watch?v=u_DUSax95Os
# https://www.youtube.com/watch?v=4vVurvVF9Xc
# https://www.youtube.com/watch?v=WNwgw7hwads
# https://www.youtube.com/watch?v=CZRu72jCLII
# https://www.youtube.com/watch?v=xeubpG3GClk
## مەنبەلەر

تۈر:كىتابلار
كېلىۋاتقان دولقۇن: تېخنىكا، كۈچ، ۋە 21-ئەسىردىكى ئەڭ چوڭ دىلغۇللۇق

***كېلىۋاتقان دولقۇن: تېخنىكا، كۈچ، ۋە 21-ئەسىردىكى ئەڭ چوڭ دىلغۇللۇق*** سۈنئىي ئىدىراك توغرىسدىكى  2023-يىلى نەشىر قىلىنغان كىتاب. "كېلىۋاتقان دولقۇن: تېخنىكا، كۈچ، ۋە 21-ئەسىردىكى ئەڭ چوڭ دىلغۇللۇق" كىتابنىڭ ئاپتورى مۇستافا سۇلايمان ۋە مايېكل بىھاسكار. بۇ كىتابتا ئاساسلىقى سۈنئىي ئىدىراك ۋە باشقا يېڭى تېخنىكىلارنىڭ دۇنيا كۈچ ۋە سىياسى تەرتىپىغا ئېلىپ كېلىدىغان خىرىسى ھەققىدە ئاگاھلاندۇرۇش بېرىش ۋە قانداق قىلىپ شۇ خەۋىپ-خەتەرلەرنى ئالدىن ئاللا تىزگىنلەش توغرىسىدا ئوي-پىكىرلەر بايان قىلىنىدۇ. 

## مەنبەلەر

تۈر:كىتابلار
بۈيۈك شاھمات تاختىسى: ئامېرىكىنىڭ ئۈستۈنلۈكى ۋە ئۇنىڭ رايون ئىستراتېگىيەسى

"بۈيۈك شاھمات تاختىسى: ئامېرىكىنىڭ ئۈستۈنلۈكى ۋە ئۇنىڭ رايون ئىستراتېگىيەسى" ئامېرىكىلىق ئاتاقلىق دۆلەت ئىستراتىگىيەچىسى زىبىگېنىۋ برزنىسكى قەلىمىدە يېزىلغان دۇنياغا داڭلىق جۇغراپىيەۋى سىياسەتكە ئائىت كىتاب. بۇ كىتابنى ئۇيغۇرچىغا ئۆزلەشتۈرگۈچى نۇرمەمەت ئۆمەر ئۇچقۇن. 

## مەنبەلەر

تۈر:كىتابلار
ئەتەكېمە

«**ئەتەكېمە**» (خەنزۇچە: **明日方舟**) بولسا يىڭجياۋ تورى (خەنزۇچە: **鹰角网络**) تەتقىق قىلىپ ياسىغان تاكتىكىلىق مۇنارنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە يېتىلدۈرۈش تۈرىدىكى بولۇپ ، 2019-يىلى 1-ماي رەسمىي تارقىتىلغان｡

ئويۇن تەبىئىي ئاپەت يۈز بەرگەن دۇنياغا تەڭشەلگەن بولۇپ ، تەبىئىي ئاپەت ئارقىلىق قاپلانغان تۇپراقتا بىر خىل رۇدا پەيدا بولدى - «مەنبە تېشى»｡ مەنبە تېشى تەركىبىدىكى ئېنېرگىيە مەدەنىيلىكنى تېز تەرەققىي قىلدۇردى ، بىراق مەنبە تېشى بىلەن زىيادە كۆپ ئۇچرىشىش قىسمەن كىشىلەرنى داۋالاش ئۈنۈمسىز كېسەلگە گىرىپتار قىلدى - «كان تېشى كېسىلى»｡ يۇقۇملانغۇچىلارنىڭ نەزەرىيەدە ئۆلۈش نىسبىتى %100 ، ئۇنىڭ ئۈستىگە ئۆلگەندە ئىككىنچى قېتىم تارقىلىپ ، يۇقۇملانغۇچىلارنى دۇنيادىكى ھەرقايسى ئەل ھۆكۈمەتلىرى كەڭ كۆلەمدە ئايرىپ ۋە قوغلاپ چىقىرىپ ، يۇقۇملانغۇچىلار بىلەن يۇقۇملانمىغانلار ئوتتۇرىسىدىكى جىددىي مۇناسىۋەتنى كەلتۈرۈپ چىقاردى｡

ئويۇنخۇمارلار خاتىرە قالدۇرغاندىن كېيىنكى «دوكتور» (خەنزۇچە: 博士) نىڭ رولىنى ئويناپ، بىتەرەپ ۋە يالغۇزلۇق پىرىنسىپىغا ئەمەل قىلىدىغان ئوڭ قانات دۆلەت ھالقىغان داۋالاش دورا شىركىتىنىڭ «رودې ئارال» (خەنزۇچە: 罗德岛) غا قوماندانلىق قىلىدۇ｡ ئارالنىڭ مەقسىتى كان تېشى كېسىلى داۋالاش ئۇسۇلىنى تېپىش بىلەن بىرگە ئۆزىنى «بىرلەشتۈرۈش ھەرىكىتى» قاتارلىق تەھدىتلەردىن قوغداش｡ بىرلەشتۈرۈش ھەرىكىتى ئاننانىڭ پىرىنسىپىغا ئېتىقاد قىلىدىغان سول قانات يۇقۇملانغۇچىلار ئىنقىلابىي پارتىزانلار ئەترىتى بولۇپ ، ئۇس ئىمپېرىيىسى قاتارلىق دۆلەت ھۆكۈمەتلىرىنى ئاغدۇرۇپ تاشلاپ ، ئەركىن رايون قۇرۇپ چىقىشقا قەسەم قىلىدۇ. ئويۇنخۇمارلار رودې ئارال دىكى كادىرلار بىلەن بىرلىكتە تەبىئىي ئاپەتكە يۈزلىنىپ ، ھەرقايسى كۈچلەر ئارىسىدا ئۈزۈپ ، كىشىلەر بىلمەيدىغان ئىچكى ئەھۋاللارنى قېزىپ چىقىدۇ｡

## مەنبەلەر
مونېرو (شىفىرلىق پۇل)

**مونېرو** بىر خىل شىفىرلىق پۇل بولۇپ، 2014-يىلى قۇرۇلغان. بۇ ئېلىكتروپۇلنىڭ ئاساسلىق ئىقتىدارى مەخپىيەتلىك ۋە ھوسۇسىيەتنىڭ يۇقىرى بولۇشلىقىغا ئاساسلىنىدۇ. مونېرو بلوك چېين تېخنىكىسىدىن پايدىلىنىپ، كىرىم-چىقىم مەلۇماتلىرىنى يوشۇرۇن تۇتۇش بىلەن بىرگە، قوللانغۇچىلارنىڭ ھوسۇسىيەت ھوقۇقىنى قوغدايدۇ. بۇ شىفىرلىق پۇل دۇنيا بويىچە مەخپىيەتلىككە ئەھمىيەت بېرىدىغانلار ئارىسىدا ئومۇميۈزلۈك قوللىنىلىدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:شىفىرلىق پۇللار
ئۇيغۇر تائاملىرى خەلىقئارالىق ئۆلچەملەشكەن قېلىپلاشقان لاتىن ھەرپى ئاساسىدىكى ناملىرى تىزىلملىكى

ئۇيغۇر تائاملىرنىڭ ناملىرىنىڭ خەلىقئارالىق ېېزىلىشى قېلىپلاشماسلىق، ئۆلچەملەشمەسلىك، ساپ بولماسلىق، بۇلغىنىپ كېتش قاتارلىق ھادىسىلەرنى كۆزدە تۇتۇپ ئۇشبۇ بەت قۇرۇلدى. باشقا ئەللەر تائاملىرىنىڭ ئۇيغۇرچە يېزىلىشى باشقا بەتلەردە تىزىملىك قىلىنسا بولىدۇ.
ھونكاى: يۇلتۇز تۆمۈريول

«**ھونكاى: يۇلتۇز تۆمۈريول**» (خەنزۇچە: **崩坏：星穹铁道**) بولسا مىخويو ئىشلەپچىقارغان ھەرىكەتلىك رول ئوينايدىغان ئويۇن بولۇپ ، 2023-يىل 26-ئاپرېل رەسمىي تارقىتىلغان｡ ئويۇنغا ياپونچە ئويۇننىڭ ئامىللىرى بىرلەشتۈرۈلگەن بولۇپ ، ئۇرۇش سىستېمىسىدا ئۇچرىشىش تۈزۈمى قوللىنىلغان ھەمدە سىرلىق ئوردىنى ئىزدىنىش ، روگۇلك قاتارلىق مېخانىزملار بار｡ ھېكايىدە ئاساسلىقى ئويۇن باش پېرسوناژ «باشلامچى» (خەنزۇچە: 开拓者) نىڭ «يۇلتۇز پويىز» (خەنزۇچە: 星穹列车) ناملىق سەييارە ئالەم بوشلۇقىغا چىققانلىقى ھەمدە تەۋەككۈلچىلىك جەريانىدا «يۇلتۇز يادروسى» (خەنزۇچە: 星核) نىڭ ھەرقايسى دۇنياغا ئېلىپ كەلگەن ئاپەتلىرىنى ھەل قىلغانلىقى بايان قىلىنغان｡ ۇ ئويۇن كارتا ئاساسىدىكى ئاساسىي ھەقسىز ۋە تۈر ھەققى سىستېمىسى قوللىنىلىدۇ｡

## مەنبەلەر
Pixiv

**pixiv** (ياپونچە: ピクシブ) ئاساسلىقى ياپونىيە سەنئەتكارلىرىدىن تەركىب تاپقان قىستۇرما رەسىم ، ھەجۋىي ۋە رومان سەنئىتىنى مەركەز قىلغان مەۋھۇم مەھەللە تور بېكىتى بولۇپ ، 2007-يىلى 10-سېنتەبىر تۇنجى قېتىم ئوتتۇرىغا چىقىرىلغان، تور بېكىتىنىڭ نامى پىكسېل (pixel) دىن كەلگەن｡

pixiv ئىدىيەسى ئاپتورنىڭ كەسپىي، ئىشتىن سىرتقى ۋە ئۇسلۇبى يوق ، ئابونتلار ئۆزى ئىجاد قىلغان سەنئەت قىستۇرما رەسىم ، ئىجادىيەت يېزىقچىلىقى قاتارلىق ئەسەرلەر ۋە باشقا ئابونتلار ئوتتۇرىسىدىكى ئۆز ئەسەرلىرىگە ئىنكاس قايتۇرۇپ ، ئىجتىمائىي تورنى شەكىللەندۈرىدۇ｡

pixiv كۆزدىن كەچۈرۈش ۋە ماقالە يېزىشتا چوقۇم ئالدىن بىر ھېسابات نومۇرىنى رويخەتكە ئالدۇرۇش كېرەك ، رويخەتكە ئالدۇرغۇچىنىڭ سالاھىيىتىگە چەك قويۇلمايدۇ، ئۇنىڭ ئۈستىگە ھازىرقى ھېسابات ئەزالىرى تەكلىپ قىلمىسىلا رويخەتكە ئالدۇرغىلى بولىدۇ ، ئەمما پىرىنسىپ جەھەتتىن بىر ئادەمنىڭ كۆپ ھېسابات نومۇرى بولۇشى چەكلىنىدۇ｡

ھازىر pixiv نىڭ ئۇيغۇرچە‎ توربېكەت كۆرۈنمە يۈزى يوق ، ئەمما ئابونتلار ئۇيغۇرچە‎ نورمال ئىشلىتىلىپ يازغان ئەسەر ، ۋە ئوبزور يوللىسا بولىدىكەن｡ pixiv ياپونچە ئاساس قىلغان تور بېكىتى ، ئەمما ئابونتلارمۇ خەنزۇچە ، ئىنگلىزچە ، چاۋشيەنچە كۆرسىتىش تور بېكىتىنىڭ مۇلازىمەت رامكىسى كۆرۈنمە يۈزىنى تاللىسا بولىدۇ｡

## مەنبەلەر
قارا ئەپسانە: ۋۇكۇڭ

«**قارا ئەپسانە: ۋۇكۇڭ**» (خەنزۇچە: **黑神话：悟空**) بولسا ئويۇن ئىلىم (خەنزۇچە: 游戏科学) تەتقىق قىلىپ ياسالغان ۋە تارقاتقان ھەرىكەتلىك رول ئوينايدۇ ، شىنخۇا ئاگېنتلىقى جۇڭگو دىكى تۇنجى «3A ئويۇن» دەپ ئاتايدۇ ، 2024-يىلى 20-ئاۋغۇست تارقىتىلىدۇ｡

ئويۇن مەزمۇنى جۇڭگو دىكى تۆت داڭلىق ئەسەرنىڭ بىرى بولغان «غەربكە سەپەر» دىن ئۆزگەرتىپ ئىشلەنگەن｡ ئويۇنخۇمارلار ئويۇندا «تەقدىر ئادەم» (خەنزۇچە: 天命人) نىڭ رولىنى ئالىدۇ ، بۇرۇنقى رىۋايەتلەرنىڭ ھەقىقىي ئەھۋالىنى ئىزدەش ئۈچۈن ، خەتەر ۋە ھەيران قالارلىق غەربكە ساياھەت قىلىش يولىغا ئاتلاندى｡

سېتىلغاندىن كېيىنكى بىر ئاي ئىچىدە دۇنيادا سېتىلىش مىقدارى 20 مىليوندىن ئېشىپ ، تارىختىن بۇيان سېتىلىش سۈرئىتى ئەڭ تېز ئويۇنلارنىڭ بىرىگە ئايلاندى｡

2024-يىلى 4-سېنتەبىر كەچتىكى جۇڭگو − ئافرىقا ھەمكارلىق مۇنبىرى بېيجىڭ باشلىقلار يىغىنىنىڭ قارشى ئېلىش زىياپىتىدىكى ، ج ك پ مەركىزىي كومىتېتنىڭ باش شۇجىسى شى جىنپىڭ ماختايمەن «قارا ئەپسانە: ۋۇكۇڭ» پۈتۈن يەرشارىدىكى ئوينىغۇچىلارنى جۇڭگو ئەنئەنىۋى مەدەنىيىتىنىڭ جەلپكارلىقىدىن ئورتاق بەھرىمەن قىلدى｡ 12-دېكابىر «قارا ئەپسانە: ۋۇكۇڭ» يەر شارى يىللىق ئويۇن مۇكاپاتى TGA  (The Game Awards) نۇرغۇن نامزاتلىققا ئېرىشتى ھەمدە ئاخىرىدا يىللىق «ئەڭ ياخشى ھەرىكەت ئويۇنى» ۋە «ئويۇنخۇمارلار ساداسى» دىن ئىبارەت ئىككى مۇكاپاتقا ئېرىشتى｡ 18-دېكابىر جۇڭگو دىپلوماتىيە مىنىستىرلىقىمىزنىڭ باياناتچىسى لىن جيەن «قارا ئەپسانە: ۋۇكۇڭ» ناملىق مۇكاپاتقا ئېرىشكەنلىكىنى تەبرىكلىدى｡

## مەنبەلەر
خەنتا

«**خەنتا**» (خەنزۇچە: **幻塔**) بولسا Hotta Studio تەتقىق قىلىپ چىققان ھەرىكەتلىك رول ئويناپ ، 2021-يىل 16-دېكابىر تارقىتىلغان｡ بۇ ئويۇن كارتون ئۇسلۇبىدىكى ئوچۇق دۇنيا مۇھىتىغا ئىگە بولۇپ ، ھېكايە «ئەسلى ئىقتىدارلىق رادىئاتسىيە» تەرىپىدىن بۇلغانغان يەر سىرتىدىكى سەييارە «ئەيدا يۇلتۇزى» غا بېكىتىلگەن بولۇپ ، ئويۇنخۇمار «بوزەكچى» (خەنزۇچە: 拓荒者) رولىنى ئالغان ، ۋەقەلىكنىڭ تەرەققىياتى ۋە ئۆزگىرىشچان جانلىقلار ۋە دۈشمەن كۈچلىرى بىلەن جەڭ قىلدى｡ ئويۇن كارتا ئاساسىدىكى ئاساسىي ھەقسىز ۋە تۈر ھەققى سىستېمىسى قوللىنىلىدۇ｡

## مەنبەلەر
مىڭچاۋ

*25px بۇ بەتتە جۇڭگو نىڭ ئويۇنى تونۇشتۇرۇلىدۇ｡
** جۇڭگو نىڭ سۇلالىسى توغرىسىدا ، «**[[مىڭ سۇلالىسى]]**» دىن كۆرۈڭ｡


«**مىڭچاۋ**» (خەنزۇچە: **鸣潮**) بولسا كۇرو ئىلىم (خەنزۇچە: **库洛游戏**) ئىشلەپچىقارغان ھەرىكەتلىك رول ئوينايدىغان ئويۇن بولۇپ ، 2024-يىلى 23-ماي رەسمىي تارقىتىلغان｡ بۇ ئويۇن كارتون ئۇسلۇبىدىكى ئوچۇق دۇنيا مۇھىتىغا ئىگە بولۇپ ، كارتا ئاساسىدىكى ئاساسىي ھەقسىز ۋە تۈر ھەققى سىستېمىسى قوللىنىلىدۇ｡

ئۇزۇن يىللار قاتتىق ئۇيقۇسى كەلگەندىن كېيىن ھوشىغا كەلگەن «لەيلەپچى» (خەنزۇچە: 漂泊者) چېكىنىشنى باشتىن كەچۈرگەن دۇنيادا يېڭى كەڭرى زېمىن تەۋەككۈلچىلىكىنى قانات يايدۇردى ھەمدە قالغان ئىنسانلار بىلەن ئاخىرقى كۈندىكى ئاپەتتىن پەيدا بولغان «قالدۇق پىل» غا ئورتاق تاقابىل تۇردى｡

## مەنبەلەر
غېرىبانە يۈز يىل (كىتاب)

thumb|كىتاب مۇقاۋىسى
thumb|قاتتىق مۇقاۋىلىك كىتاب
غېرىبانە يۈز يىل (ئېنگلىزچە: *One Hundred Years of Solitude؛ [[ئىسپانچە]]: Cien años de soledad)* كولۇمبىيەلىك داڭلىق يازغۇچى گارسىيە ماركوز تەرىپىدىن ئىجادى ئۇسۇلدا يېزىلغان دۇنياغا داڭلىق بىر روماندۇر. بۇ رومان 2024-يىلى نەتفىلىكىس تەرىپىدىن سەھىنلەشتۈرۈپ فىلىم قىلىپ ئىشلەنگەن.  بۇ ئەسەر ئىسپان تىلىدا يېزىلغان ئەڭ قالتىس ئەسەر دەپ ھېسابلىنىدۇ. 

### ھەققىدە
ئاپتورى: گارسىيە ماركوز (كولومبىيە)

تەرجىمە قىلغۇچى: باۋۇدۇن ھەسەن

مەسئۇل مۇھەررىرى: نۇر ئالىيە ئابدۇكېرىم

قايتا تەكشۈرگۈچى: ئەنۋەر قۇتلۇق

گۈزەل سەنئەت مۇھەررىرى: ئازات بارات

گۈزەل سەنئەت - فوتو سۈرەت نەشرىياتى

2014-يىل 1-ئاي 1-نەشرى

2014-يىل 5-ئاي 1-بېسىلىشى، ئۈرۈمچى

فورماتى: 787×1092 م م    1/16

باسما تاۋىقى: 33

كىتاب نومۇرى: ISBN-978-7-5469-4843-0
thumb|گارسىيە ماركۇز (ئاپتورى)

### مەنبە
ئىلكىتاب تورى

https://elkitab.org/gheribane_yuz_yil_yengi_neshiri-_garsiye_markus_kolombiye/

https://uygur.com/ghiribane-yuz-yil/
## مەنبەلەر

تۈر:كىتابلار
دالامپر داغی

alt=دالامپر داغی|thumb|دالامپر داغی
**دالامپر** ياكى **دالامپر داغى** یاکی **دالامپر داگی** ، ئېگىزلىكى 3449 ، جۇغراپىيىلىك ئورنى N: 12.380-37) ۋە E: 47.395-44) ئىران ، تۈركىيە ۋە ئىراقتىن ئىبارەت ئۈچ دۆلەتنىڭ چېگرا نۇقتىسىغا جايلاشقان بولۇپ ، بىرى. ئەزەربەيجان رايونىدىكى مەنزىرىلىك رايونلارنىڭ.
alt=Dhalampar Gölü|thumb|Dhalampar Gölü

## مەنبەلەر
غېرىبانە يۈز يىل (تېلۋىزىيە تىياتىرى)

غېرىبانە يۈز يىل بىر نەتفلىكىس ئىجادى تېلۋىزىيە تىياتىرى بولۇپ، شۇ ناملىق دۇنياغا داڭلىك ئەسەرگە ئاساسەن ئۆزلەشتۈرلۈپ ئىشلەنگەن. غېرىبانە يۈز يىل بىر فانتازىيەلىك رىئاللىق ئەسەردۇر. غېرىبانە يۈز يىل نەتفلىكىس تىياتىرى 2024-يىلى 11-دېكابىر نەتفلىكىس سۇپىسدا رەسىمىي قويۇلۇشقا باشلىدى. 

## مەنبەلەر
مىرزا مەھمۇد ئۇسۇلى

thumb
**مىرزا مەھمۇد ئۇسۇلى** (ئەزەربەيجان تۈركچىسى: میرزا محمود اصولی، Mirzə Mahmud Üsuli)(ھىجرىيە ۱۳۲۹-۱۲۴۷-يىللىرى) ئۇرميادىكى داڭلىق كىشىلەرنىڭ بىرى. مىرزا مەھمۇد ئەھمەد ئەل شورانىڭ ئوغلى ، ئالدىنقى ئەسىردىكى ئۇرمىيەنىڭ بىرىنچى سىنىپ تەتقىقاتچىلىرى ۋە ئۇلۇغ مۇجاھىدلىرىنىڭ بىرى. بۇ ئالىم ۱۲۴۷-يىلى (۱۲۸۵-يىلى) بۇ شەھەردە تۇغۇلغان بولۇپ ، باشلانغۇچ مائارىپىنى تاماملىغاندىن كېيىن ، ئالىي مائارىپقا ئۆتكەن ۋە كۆپ يىل بىلىم ئىگىلەپ ، ئىجتىھاد ئۇنۋانىغا ئېرىشكەندىن كېيىن ، ئۇ يۇرتىغا قايتىپ ، يېتەكچىلىك بىلەن شۇغۇللانغان. كىشىلەر مىرزا ھۆسەيىن ئاگا موجتاھاد مەسچىتىگە ئايلاندى. ئۇسولى ئۇزۇن ۋاقىت كېسەل بولۇپ ۱۳۲۹-يىلى (۱۳۷۰-يىلى) ئۇرميادا ۋاپات بولغان. ئۇنىڭ پرىنسىپ ئىلمى جەھەتتە ئالاھىدە تەجرىبىسى بار. ئۇ جىلۇخ ۋە كۇردلارنىڭ توپىلاڭدا ئۇرمىيە خەلقىنىڭ رەھبىرى ۋە يېتەكچىسى ئىدى.

## مەنبەلەر
* سرزمین زرتشت، ص ۲۳۷
* بزرگان و سخن سرایان آذربایجان غربی، ص ۳۴۵
* اورمیه در گذر زمان، ص ۸۰۳،۸۰۲
* مفاخر آذربایجان، جلد اول، ص ۳۰۸،۳۰۷
* تذکره شبگرد، ص ۶۱
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
سەيدۇللا (ناھىيە)

سەيدۇللا ناھىيەسى 2024-يىلى 12-ئاينىڭ 27-كۈنى ج ك پ مەركىزى كومېتىتى ۋە گوۋۇيۈەننىڭ تەستىقلىشى بىلەن خوتەن ۋىلايىتى تەۋەسىدە يېڭىدىن قۇرۇلغان بىر ناھىيەدۇر. بۇ ناھىيەنىڭ ناھىيەلىك ھۆكۈمىتى سەيدۇللا بازىرىغا جايلاشقان بولغاچقا سەيدۇللا ناھىيەسى دەپ ئاتالغان. سەيدۇللا ناھىيەسى جەنۇبتا ئاقسايچىن بىلەن خۇدۇتلىنىدىغان بولۇپ، ئىستىراتىگىيەلىك ئورنى ئىنتايىن مۇھىم. سەيدۇللا  ناھىيەسى خوتەن ۋىلايىتىگە قاراشلىق بىر ناھىيەدۇر. 

## مەنبەلەر
چېنبەي جېنچۈ

«**چېنبەي جېنچۈ**» (خەنزۇچە: **尘白禁区**) بولسا شىشەنجۈ (خەنزۇچە: **西山居**) ئىشلەپچىقارغان ئاتماق ئويۇن رول ئوينايدىغان ئويۇن بولۇپ ، 2023-يىلى 20-ئىيۇل رەسمىي تارقىتىلغان ｡

ھېكايىدە ئاساسلىقى باش قەھرىماننىڭ «تەھلىلچى» (خەنزۇچە: 分析员) سالاھىيىتى بىلەن «خېمدال قىسمى» غا كىرگەندىن كېيىن ، ئۇنىڭ ئەزالىرى بىلەن ئادەم شەكىللىك جانلىق «تېتان» كەلتۈرۈپ چىقارغان كرىزىسنى ھەل قىلغانلىقى بايان قىلىنغان｡

## مەنبەلەر
بىلەن خاڭشيەن

«**بىلەن خاڭشيەن**» (خەنزۇچە: **碧蓝航线**) كارتون ئۇسلۇبىدىكى دېڭىز ئۇرۇشى تۈرىدىكى جۇڭگو ئويۇنى بولۇپ ، 2017-يىل 25-ماي باشلاپ ئىشقا كىرىشتۈرۈلىدۇ｡ ئويۇنخۇمارلار «قوماندان» (خەنزۇچە: 指挥官) نىڭ رولىنى ئويناپ ، تۈرلۈك ۋەزىپە ۋە جەڭلەرنى ھەمدە پاراخوت ياساش ئارقىلىق رول ۋە قورال-ياراقلارنى ئۆستۈرىدۇ｡

## مەنبەلەر
جىلۇلۇك

thumb

**جىلۇلۇك** ویا **جىلۇلۇك قىرغىنچىلىقى**، ئۇ ئۇرمىيە ، خوي ۋە سالماس شەھەرلىرىدە ياشايدىغان مىڭلىغان ئەزەربەيجان تۈركلىرىنىڭ 1918-يىلى مارتتا ئەرمەنلەر ۋە سىلوۋلار / سىلوسلار (ئاسسۇرلار) تەرىپىدىن قىرغىن قىلىنغان ۋەقەنى كۆرسىتىدۇ.

بۇ قىرغىنچىلىقتا 200-500 مىڭ شىئە-مۇسۇلمان ئەزەربەيجان تۈركلىرىنىڭ ئۆلتۈرۈلگەنلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلغان. بۇ سان ئەينى ۋاقىتتىكى ئەزەربەيجاندا ياشايدىغانلارنىڭ تەخمىنەن 15 پىرسەنتى ئىدى.

جىلۇ سۆزى Cilo سۆزىدىن كەلگەن. سىلوۋ ھازىرقى تۈركىيەنىڭ خاككارى ئۆلكىسىدىكى ۋان كۆلىنىڭ جەنۇبىغا جايلاشقان مەمۇرىي ئورۇن. بەزى كۇردلار ، بولۇپمۇ ئاسسۇرلار بۇ يەرگە ئولتۇراقلاشتى. بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشى باشلانغاندىن كېيىن ، ئاسسۇرلار روسىيە ئىمپېرىيىسى بىلەن ئىتتىپاق تۈزدى ، شۇڭا ئوسمانلى ئىمپېرىيىسى تەرىپىدىن رايوندىن قوغلاندى. ئۇنىڭدىن كېيىن ، ئاسسۇرلارنىڭ كۆپىنچىسى ئىرانغا ، بولۇپمۇ جەنۇبىي ئەزەربەيجانغا قېچىپ كەتتى. ئۇلارغا ئەگىشىپ ئوسمانلى ئىمپېرىيىسى ۋە كۇرد قەبىلىلىرى ئەزەربەيجاننىڭ غەربىگە كىردى.

بۇ ۋەقەلەردە ، ئاسسۇرلار ئەرمەنلەر بىلەن ئىتتىپاق تۈزدى ھەمدە روسىيە ، ئەنگىلىيە ۋە فرانسىيەنىڭ قوللىشى بىلەن ئەزەربەيجاننىڭ غەربىدە ياشايدىغان ئەزەربەيجان تۈركلىرىگە قارشى قىرغىنچىلىق قىلدى.

## مەنبەلەر

تۈر:تارىخ
سىياھ بېلىق ئويۇنى ئىككىنچى بۆلۈم

سىياھ بېلىق ئويۇنى كورىيەنىڭ دۇنياغا داڭلىق ئالقىشلانغان تور تىياتىرى بولۇپ، بىرىنچى بۆلۈم ناھايىتى ئالقىشلانغالىقى ۋە تەلەپ-ئىلتىماسنىڭ زور بولغانلىقى ئۈچۈن ئىككىچىنى بۈلۈمى 2024-يىلى 12-ئايدا رەسمى ھالدا نەتفلىكىس سۇپىسىدا قويۇلۇشقا باشلاندى. ئۈچىنچى بۈلۈمى ئىشلىنىشى پىلانلانغانلىقى مەلۇم بولماقتا. بۇ فىلىمنىڭ ئۇيغۇرچىسى شۇ زامانلار ھەر قايسى سۇپىلاردا تەرجىمە قىلىنىپ تارقتىلىغان. 

### ئالبۇم

ھۆججەت:Supanova 2022 Squid Game.jpg|سىياھ بېلىق ئويۇنى قىزىل رەڭلىك كىيىملىرى
ھۆججەت:Squid Game player cosplay, Shibuya Halloween 2021 (October 31).jpg|سىياھ بېلىق ئويۇنى ئويۇنچىلىرى
ھۆججەت:Promotional event for イカゲーム (Squid Game) in Shibuya.jpg|سىياھ بېلىق ئويۇنى
ھۆججەت:Squid Game logo.png|سىياھ بېلىق ئويۇنى لوگوسى
ھۆججەت:Squid Game logo (Korean).png|سىياھ بېلىق ئويۇنى لوگوسى (كورىيەچە)
ھۆججەت:Squid Game Maastricht.jpg|سىياھ بېلىق ئويۇنى ئويۇنچۇق قىزچاق


## مەنبەلەر
سەرگەردان (ھىندىستان فىلىمى)

thumb|سەرگەردان
سەرگەردان (ھىندىستان فىلىمى) 1951-يىلدىكى ھىندىستانلىق ئاق-قارا فىلىم بولۇپ ، ئەينى ۋاقىتتىكى 27 ياشلىق ياش رېژىسسور راج كاپۇر ۋە ئۇنىڭ دادىسى كۇجار راز باش رول ئالغان ، نەجىب بولسا سوتچىنىڭ رولىنى ئالىدۇ لىدا ۋە رېژىسسورنىڭ نۇرغۇن ئائىلە ئەزالىرىمۇ فىلىمدە پەيدا بولىدۇ.

**ئەر باش رولچى راجنىڭ دادىسى راگونات بىر قانۇن ئەمەلدارى، ئۇنىڭ بىمەنە قانداشلىق نەزەرىيىسى مۇنداق:«ئەمەلدارنىڭ ئوغلى ئەمەلدار بولىدۇ، ئوغرىنىڭ بالىسى ئوغرى بولىدۇ.» بۇ گەپ بىلەن جۇڭگونىڭ «ئەجدىھانىڭ بالىسى ئەجدىھا، سۇمرۇغنىڭ بالىسى سۇمرۇغ بولۇر»دەيدىغان گېپى بىردەك.«سەرگەردان» فىلىمىدە ئاشۇنداق بىمەنە قاراش ئاستىدا راگونات خاتا ھالدا ئوغرى دەپ ھۆكۈم قىلىپ تۈرمىگە سولىتىۋەتكەن جاگگا راگوناتنىڭ تۇغاي دەپ قالغاندا تاشلىۋەتكەن ئايالىنىڭ بالىسىنى ئوغرى قىلىپ تەربىيلەيدۇ.راج كېيىن ئانىسىغا تەھدىت سالغان جاگگانى ئۆلتۈرۈپ تۇتۇلىدۇ.راجنىڭ قىز دوستى رىتا ئادىمىيلىك، تۇغقاندارچىلىق، پاكىت قاتارلىق جەھەتلەردىن ئۇنى ئاقلاپ،راگوناتنىڭ «ئەمەلدارنىڭ بالىسى ئەمەلدار بولىدۇ،ئوغرىنىڭ بالىسى ئوغرى بولىدۇ» دەيدىغان قارىشىنى ئاغدۇرۇپ تاشلايدۇ، مۇۋەپپەقىيەتلىك ھالدا راجنى ئاقلاپ،ئاتا-بالىنىڭ بىر-بىرىگە تونۇشلۇق بېرىدىغانلىقى ھەققىدىكى ھېكايە سۆزلىنىدۇ. .**
## مەنبەلەر
خوخا گۈل

خوخا گۈل ( :Thistle )مۇرەككەپ گۈللۈكلەر ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق سامان غوللۇق، خوخا تىكەنگە ئۇرۇقداش ئۆسۈملۈك بولۇپ، يەر ئۈستى قىسمى قاننى ماڭغۇزۇش، ئىششىقنى ياندۇرۇش، قاننى سوۋۇتۇش، قان توختىتىش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە ئۆسۈملۈك.

خوخا
## مەنبەلەر

تۈر:ئۆسۈملۈك
زايۇمچى

زايۇمچى ھەر خىل پۇللارنى تىگىشىدىغان كىشى، ئالماشتۇرغۇچى يەنى پۇل ئالماشتۇرغۇچى .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئاچ ئەرۋاھلار - ماۋ زېدوڭ دەۋرىدىكى چوڭ ئاچارچىلىق

ەنگلىيىلىك مۇخبىر يازغۇچى جەسپېر بېيكېر ئەپەندىنىڭ "ئاچ ئەرۋاھلار ‏- ماۋ زېدوڭ دەۋرىدىكى چوڭ ئاچارچىلىق" ناملىق 476 بەتلىك كىتابى 2005 ‏-يىلى 10 ‏-ئايدا نەشر قىلىندى. بېيكىر ئەپەندىنىڭ خىتايدا ئەسلى ۋەقەنى بېشىدىن كۆچۈرگەن كۆپ كىشىنى نەق مەيداندا زىيارەت قىلىپ خاتىرىلەپ، رەتلەپ چىققان بۇ رىيال تارىخي خاتىرىسى گوللاندىيىدە كىشىلىك ھوقۇق مۇكاپاتىغا ئېرىشتى. بۇ كىتاب چەتئەللەردە كىشىلەرنىڭ ماۋ زېدوڭ دەۋرىدە خىتايدا يۈز بەرگەن ئاچارچىلىقلا ئەمەس، پۈتۈن كوممۇنىزم لاگېرىدا يۈز بەرگەن بارلىق چوڭ ئاچارچىلىقلار ھەققىدىكى ئەس -خاتىرىسىنى قوزغاتتى. بۇ كىتابنى ئامېرىكىنىڭ پرىنستون ئۇنىۋېرسىتېتىدىكى بىر مۇئەللىم خانىم خىتايچىغا تەرجىمە قىلىپ، خوڭكوڭدا چىقىدىغان "ئالدىنقى پوست" ژۇرنىلىدا ئېلان قىلدى.
ئەكبەر ئەسئەت

ئۇيغۇر كارخانىچى ئەكبەر ئەسئەت（Ekpar Asat  艾克拜尔·艾赛提 ）  2016-يىلى 2-ۋە 3-ئايلاردا ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىنىڭ «خەلقئارا زىيارەتچى رەھبەرلەرنى تەربىيەلەش پروگراممىسى» غا قاتنىشىپ، قايتىشىدا قولغا ئېلىنغان ئەكبەر ئەسئەت، «مىللىي ئۆچمەنلىككە قۇتراتقۇلۇق قىلىش» بىلەن ئەيىبلىنىپ 15 يىللىق كېسىلگەن.
ئابدۇلېتىپ كۇچار

ئابدۇلېتىپ كۇچار ياكى لېتىپ كۇچار 2025-يىلى 1-ئاينىڭ 13-كۈنى ئىستانبۇلدا ۋاپات بولدى.  الله تەقسىرات ۋە كەمچىللىكلىرىنى ئەپۈ قىلسۈن، جەننەتۇل پىردەۋستىن ئۇرۇن بەرسۈن ، ئائىلە تاۋابىئاتلىرىغا سەبىر جەمىل ئاتا قىلسۈن،
زەينۇرە ئەيسا

زەينۇرە ئەيسا 1941- يىلى3- ئاينىڭ  17-كۈنى   قەشقەردە تۇغۇلۇپ، ئاقسۇدا چوڭ بولغان . 1965- يىلى شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتى تىل- ئەدەبىيات فاكۇلتېتىنى پۈتتۈرگەن. شۇندىن بېرى ئۆزىنىڭ ئانا مەكتىپىدە تىل- ئەدەبىيات ئوقۇتقۇچىسى بولۇپ ئىشلىگەن. زەينۇرەنىڭ تۇنجى شېئىرى 1956- يىلىدىن باشلاپ كىتابخانلار بىلەن يۈز كۆرىشىدۇ . كېيىنكى كۈنلەردە ئۇنىڭ «قايدىدۇر»، «توققۇز بۇلاق» قاتارلىق بىر قاتار شېئىرلىرى ۋە ئايىمنىسا» قاتارلىق داستانى ئېلان قىلىندى. ئۇ شۇ شىنجاڭ يازغۇچىلار شۆبىسىنىڭ ئەزاسى. 1980- يىلى ئۇنىڭ «توققۇز بۇلاق »ناملىق شېئىرلار توپلىمى مىللەتلەر نەشرىياتىدا، 1983- يىلى «ئاق ئەتىرگۈل» ناملىق شېئىرلار توپلىمى قەشقەر ئۇيغۇر نەشرىياتىدا بېسىلىپ ئامما بىلەن يۈز كۆرۈشتى. 2006- يىلى پەرھات جىلاننىڭ «مەخمۇت قەشقىرى» دېگەن رومانى تۈركچىگە تەرجىمە قىلغان. 2020- يىلى مىرزاھىت كېرىمىنىڭ «يۈسۈپ خاس ھاجىب» روماننى تۈركچىگە تەرجىمە قىلىنغان. ھەر ئىككى ئەسەر نەشىر قىلىنىپ تۈرك كىتابخانلىرى بىلەن يۈز كۆرۈشكەن. 2010- يىلى زەينۇرە ئەيسانىڭ 'قار لەيلىسى' ناملىق شېئىرلار توپلىمى گېرمانىيىدە نەشر قىلىندى.2013- يىلى 4- ئايدا  ئىستانبۇلدا «ئىستانبۇل سېپىللىرى» ناملىق شېئىرلار توپلىمى نەشر قىلىنغان. شائىرە زەينۇرە ئەيسانىڭ ئالىي مەكتەپلەر ئۈچۈن تۈزگەن «يېزىقچىلىق توغرىسىدا » قاتارلىق ئىلمىي ئەسەرلىرىمۇ بار. شائىرە زەينۇرە ئەيسا  2022-يىلى1- ئاينىڭ  8- كۈنى تۈركىيىنىڭ ئىستانبۇلدا كېسەل سەۋەبىدىن ئالەمدىن ئۆتتى.
تىمېردىكى تۈرك پېتروگلىفلىرى

thumb
**تىمېردې تۈرك پېتروگلىفلىرى** ياكى **تىمېرېد تۈرك تاش سەنئىتى** ، (ئەزەربەيجان تۈركچە: تیمره‌نین مانىرکجه داش یازمالاریٛ) ئىراننىڭ خومېين شەھىرىنىڭ تىمېرې رايونىدا بايقالغان تاشلارغا سىزىلغان بەلگىلەر بۇ رايوندا ياشايدىغان تۈركلەرگە مەنسۇپ. يىللار بۇرۇن.

تىمېر رايونىدىكى تاشلارغا ئويۇلغان تۈركلەرگە مەنسۇپ سانلار مىلادىدىن 2500 يىل بۇرۇن قەدىمكى تۈركلەرگە مەنسۇپ.

## مەنبەلەر
كۆڭۈل كۆڭۈلدىن سۇ ئىچەر

**كۆڭۈل كۆڭۈلدىن سۇ ئىچەر**

ئاپتورى: دوكتور ئەركىن سىدىق

نەشىر قىلغۇچى:

نەشىر قىلىنغان ۋاقتى: 2016

بەت سانى: 357

كىتاب تىلى: ئۇيغۇرچە
ھورنان

thumb|ھورنان
ھورنان شەرقى ئاسىيا ۋە جەنۇبى ئاسىيادا كۆپ ئۇچىرايدىغان بىر خىل تائام تۈرىدۇر. ھورناننىڭ ماتىرىيالى ئاساسلىقى ئۇن، خېمىرتۇرۇچ، شېكەر، تۇخۇم، سۈت، ۋە باشقىلار. ھورنان قاسقان بىلەن قىلىندىغان بولغاچقا، سۇنىڭ ھورى بىلەن خام ھورنانلارنى پىشۇرىدۇ. ھورنانىڭ شەكلى ھەرخىل بولىدۇ، كۇپ شەككىلىك، قۇلۇلە شەكىللىك، قوڭقۇز شەكلىلىك دېگەندەك. لېكىن ھورناننىڭ چوڭلىقى ئاساسەن مۇشچىلىك چىقىدۇ. ھورناننىڭ كۆپىچنىسى ئاق رەڭلىك كېلىدۇ، لېكىن باشقا رەڭلىك ھورنانلارمۇ بار. ھورنان ئۇيغۇر تائام كۈلتۈرىدە خېلى كۆپ ئىسىتمال قىلىندىغان تائامدۇر. ھورنان رايونلار ۋە كۈلتۈرلەر بۇيىنچە ئوخشىمايدۇ. 

### ئالبۇم

ھۆججەت:Momo food.jpg|ھورنان
ھۆججەت:Momo 3.jpg|ھورنان
ھۆججەت:Chicken Momo 1.jpg|توخۇ گۆشى ھورنان
ھۆججەت:陕西花馍 03.jpg|ھورنان
ھۆججەت:Black rice and multigrain steamed buns.jpg|ھورنان
پېتىر مانتا

پېتىر مانتا بولسا  ئاق ئۇن، قارىمۇچ، لوق قوي گۆشى ، ئىلمان سۇ، پىياز ، تۇز قاتارلىقلاردىن تەييارلىنىىغان بۇلۇپ تەمى ئۆزگىچە .
thumb|مانتا

### خام ماتېرىياللار
ئاق ئۇن 500 گرام، قارىمۇچ مۇۋاپىق مىقداردا، لوق قوي گۆشى بىر كىلوگرام، ئىلمان سۇ 250 گرام، پىياز بىر كىلوگرام، تۇز(سۇيۇق) مۇۋاپىق مىقداردا. 

### تەييارلاش ئۇسۇلى
1. قوينىڭ لوق گۆشىنى قوناقتەك ئۇششاق توغراپ، ئىلمان سۇ قۇيۇپ، سۇيۇلدۇرۇپ(سۇنىڭ نىسبىتى 1/3 بولسا مۇۋاپىق) ، ئاندىن نېپىز يالپاقلاپ، پىياز، تۇز، سوقۇلغان قارىمۇچنى سېلىپ ئارىلاشتۇرۇپ قىيما تەييارلىنىدۇ. 

2. چىڭ، پېتىر خېمىر يۇغۇرۇپ، ياخشى ئىشلەپ، 40 دانە زوۋۇلىنى ئۈزۈپ، چۆرىسى بەك نېپىز، ئوتتۇرىسى سەل قېلىنراق جىلىت ئېچىپ، قىيما سېلىپ تۈگۈپ، جىمبىلنى ياغلاپ، مانتىنى تىزىپ قاسقانغا قويۇپ، تېز ئوتتا پىشۇرۇلىدۇ. پاقلان گۆشى بولسا 15 مىنۇتتا، چوڭراق قوينىڭ گۆشى بولسا 20-15 مىنۇتتا پىشىدۇ. ئەگەر يۇقىرى بېسىملىق قازان (گاۋياگو) غا سېلىنسا، 5-6 مىنۇتتا پىشىدۇ. مانتىنى قاسقاندا ئۇزاق تۇرغۇزسا بولمايدۇ.

پىشقان مانتا لېگەن ياكى نانغا ئېلىنىپ، داستىخانغا كەلتۈرۈلىدۇ. ھەربىر كىشىگە تەخسە بېرىلىدۇ.
سېرىقماي

thumb|سېرىقماي
سېرىقماي (ياكى سېرىق ماي) بىر خىل سۈت ھەمسۇلاتىدۇر. سېرىقماي ئاساسلىقى كالىنىڭ سۈتىدىن ياسىلىدۇ. سېرىقماينى كىشلەر بولكا ياكى نانغا سۈرتۈپ ئىسىتمال قىلىدۇ.

### ئالبۇم

ھۆججەت:Baguette and butter curls.jpg|سېرىقماي ۋە بولكا
ھۆججەت:Butter in supermarket, Bonn Germany.jpg|ئورالما سېرىقماي
ھۆججەت:Butter and Knive.jpg|سېرىقماي
ھۆججەت:2023 Masło w maselniczce.jpg|تەخسىدىكى سېرىقماي
ھۆججەت:Bowl of melted butter no bg.png|ئېرىتىلىگەن سېرىقماي
ھۆججەت:Butter curls.jpg|سېرىقماي كۇرۇس-كۇرۇسى
ھۆججەت:Pinoy Pandesal.jpg|سېرىقماي بولكىسى
ھۆججەت:Antoine Vollon - Mound of Butter - National Gallery of Art.jpg|سېرىقماي 
ھۆججەت:Butter knife. Giano.png|سېرىقماي سۈرتمىسى ئۈچۈن ئىشلىتىدىغان ۋېلكا ۋە پىچاق
ھۆججەت:0.2014 Butter-Speck zum gegrilltes Rinderfleisch.JPG|سېرىقماي
ھۆججەت:Butter Bricks.jpg|كېسەكسىمان سېرىقماي
ھۆججەت:Potato&butter,mitinoeki-kurimoto,katori-city,japan.JPG|بولكىغا سېرىقماي سۈرتۈش
ھۆججەت:2019-11-11 16 42 29 A bagel with Land O'Lakes Butter with Canola Oil melting on it in the Dulles section of Sterling, Loudoun County, Virginia.jpg|سېرىقماي سۈرتمىسى
ساداقەتجان ھاجى

ساداقەتجان ھاجى (كەتمەنباي) 1969-يىلى 1-ئاينىڭ 27-كۈنى قەشقەر شەھىرىدە بىر دىنىي زات ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. 1975-يىلىدىن 1987-يىلىغىچە قەشقەر شەھەرلىك 2-باشلانغۇچ مەكتەپتە ۋە قەشقەر ۋىلايەتلىك ئۇيغۇر تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپتە ئوقۇغان. 1987-يىلىدىن 1991-يىلىغىچە قەشقەر پىداگوگىكا ئىنىستىتوتىنىڭ ئەدەبىيات فاكۇلتىتىدا ئوقۇغان. 1991-يىلى 8-ئايدىن باشلاپ قەشقەر ۋىلايەتلىك تەنتەربىيە مەكتەپتە ئوقۇتقۇچىلىق قىلىۋاتىدۇ.

ساداقەتجان ھاجىنىڭ ئەدەبىي ئىجادىيىتى قەشقەر ۋىلايەتلىك ئۇيغۇر تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپنىڭ تولۇقسىز ئوتتۇرا سىنىپىدا ئوقۇۋاتقان چاغلىرىدا باشلانغان بولۇپ، شېئىرلىرى 1985-يىلدىن باشلاپ مەتبۇئاتلاردا ئىلان قىلىنىشقا باشلىغان. ھازىرغىچە رايونىمىز تەۋەسىدىكى تۈرلۈك گېزىت ۋە ئەدەبىي ژورناللاردا 250 پارچىگە يېقىن شېئىرى ۋە 10 پارچىدىن ئارتۇق نەسىرى ئىلان قىلىنغان.
تارىختىكى مەشھۇر ئۇيغۇر ئاياللار

**تارىختىكى مەشھۇر ئۇيغۇر ئاياللار**

1 – ئاماننىساخان .  . سەئىدىيە خانلىقى دەۋرىدە ياشاپ ئۆتكەن داڭلىق مۇقامشۇناس . 1567 – يىلى تۇغۇتىدا ۋاپات بولغان .

2 – ئاخۇن ئاغچا . 19 – ئەسرنىڭ ئوتتىرلىرىدا خوتەندە ياشاپ ئۆتكەن شائىرە .

3 – ئەنبەر ئاتىن .  . دىلشاد بەرنانىڭ شاگىرتى . قوقان خانلىقى تەۋەسىدە ياشاپ ئۆتكەن .

4 – ئەسىرى . تەخمىنەن 18 _ 19 – ئەسرلەردە خوتەندە ياشاپ ئۆتكەن شائىرە .

5 – ھۇماي ئانا . تەخمىنەن مىلادىدىن بۇرۇنقى 10 -ئەسرلەردە ياشاپ ئۆتكەن .

6 – بىبى زەينەپ . 1660 -يىلى ياركەنت شەھىردە تۇغۇلغان . ئىسمائىل خاننىڭ قىزى . 1678 -يىلى ھىدايەتۇللاھ خوجا سەئىدىيە خانلىقىنى مۇنقەرز قىلىپ ھاكىمىيەت ئىگىلىگەن مەزگىلدە 18 ياشلىق شائىرەنى قاينىتىلغان ياغقا تاشلاپ ئۆلتۇرۈۋەتكەن .

7 – بىبى مەسۇم ئەززەم . 18 – ئەسردە ياركەنتدە ياشاپ ئۆتكەن شائىرە .

8 – جىۋا .  مەشھۇر ئالىم . نومشۇناس كومراجىۋانىڭ ئانىسى .

9 – دىلبەر دورغا . 19- ئەسىنىڭ ئالدىنقى يېرىمىدا قاراقاشتا ياشاپ ئۆتكەن شائىرە .

10 – دىلشاد بەرنا .  ئوتتۇرا ئاسىيادا ياشاپ ئۆتكەن شائىرە . تاجىكىستان ئۆرەتۆپىلىك .

11 – راھىلە .  ئاتۇشنىڭ ئۈستۇن ئاتۇش يېزىسىدىن . شائىرە .

12 – زەبوننىسا . بابۇرشاھنىڭ نەۋرىسى ، شائىرە.

13 – زۇلفىيە  ، ئۇ ھىدايەتۇللاھ خوجا جۇڭغارلارغا قورچاق خان بولۇپ تۇرغان مەزگىللەردە ياشاپ ئۆتكەن .

14 – زىلەيخا بېگىم . ياركەنت خانلىقى دەۋرىدە ياشاپ ئۆتكەن ئەدەبى تەرجىمان ، شائىرە . ھىدايەتۇللاھ خوجانىڭ  ئانىسى .

15 – زۇمرەت . 19 – ئەسردە خوتەندە ياشاپ ئۆتكەن شائىرە .

16 – سۇلى سۇما . مىلادىيە 4 – ئەسردە يەكەندە ياشاپ ئۆتكەن تۇنجى ئۇيغۇر ئايال مۇتەپپەككۇر ۋە ئەدىب . ياركەنت خانىنىڭ كىچىك قىزى .

17 – سېمىرا قىزى . 10 – ئەسردە ياشاپ ئۆتكەن شائىرە . ئۇدۇن خانى چېسا ئىمرانىڭ قىزى .

18 – شىياۋ گۇەنيۇەن .  قىتان خانلىقى دەۋرىدە ياشاپ ئۆتكەن ئۇيغۇر شائىرە . » ئۇيغۇرچە ئىسمى خاتىرىلەنمىگەن»

19 – شەنلىشى باقىشى .  يۇئەن سۇلالىسى دەۋرىدە ياشاپ ئۆتكەن ئۇيغۇر شائىرە ۋە مەشھۇر خەتتات .

20 – گۇەن يۇنشى قىزى . 14 – ئەسردە يۇئەن سۇلالىسى دەۋرىدە ياشاپ ئۆتكەن شائىرە . «ئۇيغۇرچە ئىسمى خاتىرىلەنمىگەن »

21 – مۇترىبە . 18 – ئەسىردە فەرغانىدە ياشاپ ئۆتكەن كەشغەرلىك ئۇيغۇر شائىرە .

22 – نادىرە .  قوقان خانى ناربوتابېك ھاكىم بولغان زاماندا راھمان ئائىلىسىدە تۇغۇلغان ئۇيغۇر شائىرە .

23 – نازۇگۇم . ۋەتەنپەرۋەر ، قەھرىمان ئۇيغۇر قىزى . ئەسلى ئىسمى چولپانگۈل . تەخمىنەن 1806 – 1807 – يىللىرى كاشغەردە تۇغۇلغان . 1827 – يىلى چىرىك مانجۇ ئەمەلدارلار تەرىپىدىن ئۆلتۈرۈلگەن .

24 – ھەمرا بىبى . 19 – ئەسردە كاشغەردە ياشاپ ئۆتكەن شائىرە
مۇھەممەتجان راشىدىن: ۋىجدان

## مۇھەممەتجان راشىدىن: ۋىجدان
مېنىڭ ياقامدىن سىقتى،

ۋىجدان مىنى بالاغا تىقتى.

مەن ۋىجداندىن نىجاتلىق كۈتسەم ،

جىمى پىشكەل ۋىجداندىن چىقتى .

شۇڭا بىرى ئۇنداق ۋىجداننى،

يوقات نېرى سېتىۋەت دېدى.

ساڭا ئوخشاش ۋىجدان دېگەننىڭ.

چىشلىرىنى چېقىۋەت دېدى.

ئايالىممۇ دېدى ۋىجدان دەپ .

قالمىدىغۇ كۆرمىگىنىڭىز .

بىر ئۇستىخان بىر تېرە بولۇپ،

قالدى پەقەت ئۆلمىگىنىڭىز.

پۇلىڭىز بار ۋىجدانىڭىز يوق،

كىم ۋىجدانغا بەردى بىر ناننى.

ئاچ-توق يۈرەر باللىرىڭىز،

سېتىۋېتىڭ ئۇنداق ۋىجداننى.

بۇ گەپلەرگە چىداش ئاسانمۇ ،

ئۆلىۋالاي دېسەم جان تاتلىق.

ئاسمان يىراق چىقىپ كەتمەككە،

كىرىپ كېتەي دېسەم يەر قاتتىق.

ماڭا كەسىپ تولىغۇ ئاخىر،

نان ساتىمەن ۋىجدان ساتمايمەن.

قانداق كۆنەي ۋىجدانسىز ياشاپ،

قان ساتىمەن ۋىجدان ساتمايمەن.
قىزىل خاتىرە

thumb|قىزىل خاتىرە لوگوسى ۋە سىنبەلگىسى
قىزىل خاتىرە (باشقىچە نامى: قىزلخاتىرە، شياۋخوڭشۇ، شوخوڭشۇ، شياۋ خوڭشۇ، سوخوڭسۇ؛ خەنچە: 小红书؛ ئېنگلىزچە: Xiaohongshu) جوڭگودا كۆپ ئىشلىتلىدىغان، ئىنىستېگرامغا ئوخشىشپ كېتىدىغان، سۈرەت، كىلىپ ھەمبەھىرلەيدىغان ھەم سودا قىلغىلى بولىدىغان ئىجتىمائى تاراتقۇ سۇپىسى ۋە ئەپىدۇر. قىزل خاتىرە ۋە تىك-توك جوڭگونىڭ دۇنياغا بىر قەدەر تونۇشلۇق بولغان ئىككى چوڭ ئىجتىمائى تاراتقۇ سۇپىسىدۇر. 2025-يىلى يانىۋار ئايلىرىدا تىك-توك ئامېرىكىدا چەكلەنگەنىدن كېيىن نۇرغۇن ئابونىتلار قىزىل خاتىرە ئەپىگە كۆچۈپ چىققان. بۇ ئەپ 2013-يىلى 6-ئايدا تۇنجى قېتىم سىرتقا ئېلان قىلىنغان. بۇ سۇپىنىڭ ئىگىسى شاڭخەي شىڭيىن ئۇچۇر تېخنىكا شىركىتىدۇر. 

رەسمى تور ئادېرىسى: 小红书 - 你的生活指南

http://www.xiaohongshu.com/

### ئالبۇم

ھۆججەت:Exhibition booth of Xiaohongshu, 15th Changsha Construction Expo & Whole House Customization Expo Characteristic Furniture Expo 2023030306.jpg|قىزىل خاتىرە يەرمەنكىدە
ھۆججەت:Xiaohongshu logo&slogan.png|قىزىل خاتىرە ئاساسلىق كۆرگۈ يۈزى
ھۆججەت:Exhibition booth of Xiaohongshu, 15th Changsha Construction Expo & Whole House Customization Expo Characteristic Furniture Expo 2023030303.jpg|قىزىل خاتىرە يەرمەنكىدە
تاكو

تاكو ، (ئىسپانچە: taco) مېكسىكىنىڭ ئەنئەنىۋى تامىقى. ئۇنى نۇرغۇن شەقەكىلدە قىلغىلى بولىدۇ. تورتىلا ، گۆش ، پىشلاق ۋە ھەر خىل كۆكتاتلار ئۇنى ئىشلەپچىقىرىشتا ئىشلىتىلىدۇ. بۇنىڭدىن باشقا ، بەزى گارنىزلارنى يان تەرەپتە ئىستېمال قىلىشقا بولىدۇ. ئۇنى ئادەتتە قولدا يەيدۇ.

تاكوس ياۋروپالىقلار كېلىشتىن بۇرۇن مېكسىكىدا ئىستېمال قىلىنغان. ئىسپانىيەلىكلەر بۇ تاماققا «تاكو» دەپ ئىسىم قويغان.
ماركو رۇبىيو

ماركو رۇبىيو ئامېرىكىلق دۆلەت ئادىمى، سېناتور، دېپلومات، سىياسىئون، ۋە كەسپىي ئادۇۋكات. ماركو رۇبىيو 2025-يىلى يانۋاردىن باشلاپ، ئىككىنچى قېتىم پرەزىدېنت بولغان دانلىد ترامپ كابېنتىدا دۆلەت ئىشلىرى كاتىپى ماقامىغا ئولتۇردى. ماركو رۇبىيو لاتىن ئامېرىكلىق (كۇبا) پۇشتىدىن بولغان ئامېرىكان. ماركو رۇبىيونىڭ داداىسى كۇبادىن ئامېرىكىغا قېچىپ كەلگەن سىياسى كۆچمەن. 

thumb|ماركو رۇبىيو
thumb|ئا ق ش دۆلەت ئىشلىرى كاتىپى.
ج د ۋەنىس

ج د ۋەنىس (ئېنگلىزچە: JD Vance) ئامېرىكىنىڭ 50-نۆۋەتلىك ئورۇنباسار پرەزىدېنتى. ج د ۋەنىس بىر دۆلەت ئادىمى، ئەسكەر، تەپتىش، سىياسىئون، ۋە كىتاب نەشىر قىلغان يازغۇچىدۇر. ج د ۋەنىس ئامېرىكا دېڭىز قۇرۇقلۇق كورپۇسىدا ۋەزىپە ئۆتىگەن غازىدۇر. ج د ۋەنس 2025-يىلى يانۋار ئايلىرىدىن باشلاپ ئامېرىكا پرەزىدېنتى دانىلد ترامپنىڭ كابېنتىدا ئورۇنباسار بولۇپ ماقامدا ئولتۇرماقتا. 

thumb|ج د ۋەنىس ۋە رەپىقىسى
thumb|دانىلد ترامپ بىلەن بىللە ئولتۇرغان ج د ۋەنىس
thumb|ج د ۋەنىس ئورگان پورتېرتى
بۇرۇل: ۋاشىڭتوننىڭ جاسۇسلىرى

بۇرۇل: ۋاشىڭتوننىڭ جاسۇسلىرى (*Turn: Washington's Spies)* ئامېرىكىنىڭ ئۆتمۈش تىياتىرى. بۇ تېلۋىزىيە تىياتىرىدا ئامېرىكا مۇستەقللىق ئۇرۇشى مەزگىلىدە بۈيۈك بىرىتانىيە ۋە ئامېرىكا چوڭ قۇرۇقلۇق ئارمىيەسى ئوتتۇرىسىدىكى جاسۇسلۇق ئۇرۇشى ۋە شۇنىڭغا ئائىت ۋەقەلەر بايان قىلىندۇ. بۇ ۋەقەلەر ئا ق ش نىڭ نىيۇيورك، لوڭ ئايلاند (ئۇزۇن ئارال)، فىلادېلفىيە، يېڭى ئەنگلىيە دېگەندەك يەرلەرگە مەركەزلەشكەن بولۇپ، ئامېرىكا چوڭ قۇرۇقلۇق ئارمىيەسنىڭ ئالى قوماندانى جورج ۋاشىڭتونننىڭ ئىستىخبارات ئىدراىسى قۇرۇپ، دۈشمەن ئارقا سېپىدە ئۇچۇر ئىگەللىگەنلىگى بايان قىلىنىدۇ. بۇ جاسۇسلۇق تور تارىختا كالپېر ھالقىسى دەپ ئاتالغان رىئاللقتا مەۋجۇت كىشلەر تەرىپىدىن ئىجىرا قىلىنغان بولۇپ، ئامېرىكنىڭ بۈيۈن بىرىتانىيەنى مەغلۇپ قىلىپ مۇستەقىل بولۇشىغان مۇھىم كۈچ قوشقان. كالپېر ھالقىسى تورىدا كاپۇسكا دېھقىنى ئابراخام ۋۇدخل، قاۋاق قىز ئاننا ستروڭ قاتارلىقلار بولۇپ، ئۇلار نىيۇيورك، لوڭ ئايلاند، برۇكلىن قاتارلىق يەرلەردىكى مۇھىم ھەربىي ئاخباراتلارنى گېنرال ۋاشىڭتونغا يەتكۈزىدۇ.
چوڭقۇر قېدىر (سۈنئىي ئەقىل)

***چوڭقۇر قېدىر*** (باشقىچە نامى: دىپسىك، كەزگۈچى, تېرەن تىنتىش: ئېنگلىزچە: DeepSeek؛ خەنزۇچە: 深度求索، شېندۇ چيۇسو) جوڭگودىكى بىر سۈنئىي ئەقىل تەتقىقات شىركىتىدۇر. *چوڭقۇر قېدىر* شىركىتنىڭ ئىشلەپ بازارغا سالغان ئوچۇق مەنبەلىك چوڭ تىل مودىللىق "چوڭقۇر قېدىر" سۈنئىي ئەقىل سۇپىسى 2025-يىلى يانۋار ئېىيدا ئاممىغا ئېچىۋېتىلگەن بولۇپ، دۇنيا تەۋەسىدا چوڭ غۇلغۇلا قوزغىغان. *چوڭقۇر قېدىر*نىڭ  سۈنئىي ئەقىل ئىقتىدار چەت ج پ ت بىلەن ئوخشاش دەرىجىگە يەتكەن. ئەزان تەننەرختە، شۇنداقلا ئامېرىكىنڭ ئەڭ ئىلغان ئۈزەك ۋە گرافىك بىرتەرەپ قىلغۇچىسىز، دۇنيانىڭ ئەڭ ئالدىنقى قاتارىدىكى سۈنئىي ئەقىل قۇرالى ياساپ چىققانلىقى دۇنيانىدىكى نۇرغۇن كىشلەرنى ھاڭ-تاڭ قالدۇرغان. لېكىن ئۇزاق ئۆتمەي كىشلەر ئۇنىڭ بىر كىلون مەھسۇلات ئىكەنلىكىنى بايقىغان، ئوپېن ئېي ئاي قاتارلىق خەلىقئارالىق چوڭ شىركەتلەر ئەقلىي بىلىم ھوقۇقى دەخلىگە ئۇچرىغانلىقى ئۈچۈن كېيىنكى قەدەمدە تېرەن تىنتىشنى سوتقا تارتىشنى ئويلاشقان. ياۋۇرپا ۋە ئامېرىكىدىكى دۆلەتلەر ئۇچۇر بېخەتەرلىكى ۋە مەزمۇن تەكشۈرۈش نۇقتىسىدىن تېرەن تىنتىشنى ھۆكۈمەت ۋە قوشۇندا ئىشلىشىنى چەكلىگەن.
يارمۇھەممەد تاھىر تۇغلۇق

يارمۇھەممەد تاھىر تۇغلۇق 1958 – يـىلـى 12 – ئـايـنىڭ 23 – كۈنـى ھازىرقـى ئـاسـتىن ئـاتۇشـنىڭ

شـورۇق كەنـتىده تۇغۇلـغان. 1983 – يـىلـى ئـاتـالـمىش شـىنـجاڭ ئۇنـىۋېرسـىتېتى ئەدەبـىيـات فـاكۇلتېتىنـى

پۈتتۈرۈپ، تـاكـى 1997 – يـىلـىغـىچه قەشـقەر پېداگـوگـىكـا ئـىنسـتىتۇتـىدا ئـوقۇتقۇچـىلـىق قـىلـغان. بۇ

جەريـانـدا 1990 – يـىلـى 5 – ئـاپـرىلـدىكـى بـارىن ئـىنـقىلابـى ۋه 1997 – يـىلـى 5 – فېۋرالـدىكـى غۇلـجا

نـامـايـىشـىدا غـوللۇق رول ئـويـنىغـان بەزى قەلەم كۈرەشـچىلـىرىنـىڭ ئۇنـىڭ قـولـىدا تەربـىيـىلەنـگەنـلىكـى

ئــوتتۇرىغــا چــىقــىرىلــغانــدىن كېيىن، 1997 – يــىلــى يــازدا مەكــتەپــنىڭ رەبەرلــىرى تەرىپــىدىن

ئـوقۇغۇچـىلارغـا «مـىلـلەتـچىلـىك، مـىلـلىي بۆلگۈنـچىلـىك ئـىدىيـىسـىنـى سـىڭدۈردى»، دېگەن بـوھتانـلارغـا

ئۇچـرىغـانـدا ئۆزلـىكـىدىن ئـىسـتېپا بېرىپ، ئەركـىن تەتـقىقـات بـىلەن شۇغۇلـلانـغان.

----

يارمۇھەممەد تاھىر تۇغلۇقنىڭ ئەسەرلىرى ۋە يازمىلىرىدىن:

قۇتادغۇبىلىك (پەلسەپىۋىي رومان)

پادىشاھنىڭ يېڭى كىيىمى
ئالساتچى

thumb|ئىشخانىدىكى ئالساتچى
ئالساتچى (باشقىچە نامى: ئېلىم-بىرىمچى، تىجارەتچى؛ ئېنگلىزچە: Trader) پۇل-مۇئامىلە ساھەسىدىكى تاشقى پرىۋوت، زايوم، پايچەك، شىفىرلىق پۇل، ئورتاق فوندا، ھىمايە فوندا، ۋە تاۋار قاتارلىق ھەرخىل پۇل-مۇئامىلە مەھسۇلاتلارنى توردا ياكى تور سىرتىدا ئېلىپ ساتىدىغان شەخس، ئورگان، شىركەت، ياكى تەشكىلاتتۇر. 

### تۈرلىرى
زايوم ئالساتچى

پايچەك ئالساتچى

ئالتۇن ئالساتچى

ئىشخانا ئالساتچى

ھىمايە فوندى ئالساتچى

يۇقىرى چاستوتىلىق ئالساتچى
thumb|ئاكسىيە بازىرى ئېكىران تاختىسى

### مۇناسىۋەتلىك
ئاكسىيەچى

ئىقتىساد

شىفىرلىق پۇل

بىت تەڭگىسى
ماخمۇت مەرىپوۋىچ دارايېف

__FORCETOC__**مەھمۇت مارىپوۋىچ دارايېف** (رۇسچە: **Махмут Марипович Дараев؛** تو. 1949-5-1، سوۋېت ئىتتىپاقى قازاق س س ج، ئالمۇتا رايونى چېلەك رايونى غەيرەت يېزىسى، — 2023-5-6، قازاقستان. ئالمۇتا) - سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى، قازاقستان ۋە ئۇيغۇر تىياتىر ئارتىسى. قازاقىستاننىڭ پەخرلىك ئەمگەكچىسى (2022)؛ 2 - دەرىجىلىك دوستلىق ئوردىنى (2009). قازاقىستان لېنىن كومسومول مۇكاپاتىنىڭ ئىگىسى (1982).

## تەرجىمىھالى (كەچمىش)
ئۇيغۇر، مەرۇپ - باھارخان دارايېۋلارنىڭ ئوغلى مەھمۇت دارايېۋ  1949 - يىلى 5 - ئاينىڭ 1 - كۈنى سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى قازاق سوۋېت سوتسىيالىستىك ئىتتىپاقداش جۇمھۇرىيىتى ئالمۇتا رايونى چېلەك ناھىيەسى غەيرەت يېزىسىدا تۇغۇلغان. ئۇيغۇرچە، قازاقچە ۋە رۇسچە بىلەتتى.

1971 - يىلى  جۈسۈپبېك ئېلېبېكوف (Ж. Елебекова) نامىدىكى جۇمھۇرىيەتلىك ئۇنىۋېرسال سەنئەت ۋە سېرك مەكتىپى مۇزىكا دراما فاكۇلتېتىنى پۈتتۈرگەن ۋە شۇ يىلى قازاق س س ئى جۇمھۇرىيەتلىك قۇددۇس غۇجامياروف نامىدىكى دۆلەتلىك ئاكادېمىك ئۇيغۇر مۇزىكىلىق كومېدىيە تىياتىرىدا ئاتىس بولۇپ ئىشقا چۈشكەن.

«تۆھپىكار» («Ерен еңбегі үшін») مېدالى بىلەن تارتۇقلانغان. «ياشلىق» («Яшлық»)

2023 - يىلى 5 - ئاينىڭ 6 - كۈنى ئالمۇتاد ۋاپات بولدى.

## تۆھپىسى

* مەھمۇت دارايېف ق. غۇجامياروف نامىدىكى دۆلەتلىك جۇمھۇرىيەتلىك ئاكادېمىك ئۇيغۇر مۇزىكىلىق كومېدىيە تىياتىرخانىسىنىڭ سەھنىسىدە 50 دىن ئارتۇق رول ئالدى.
* «تەبەسسۇم» (Тәбәссүм) پروگراممىسىنىڭ قۇرغۇچىسى.
* 2010 - «چىڭگىزخان ئوبرازىنى جانلاندۇرۇغانلىقى ئۈچۈن» ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەتلىرى III خەلقئارالىق تىياتىر فېستىۋالىنىڭ مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.

## تارتۇق ۋە ئۇنۋان

* 1982 - يىلى قازاق س س ئى جۇمھۇرىيىتى لېنىن كومسومول مۇكاپاتىنىڭ ساھىبى.
* 2001 - مۇستەقىل «ئىلھام» مۇكاپاتى ساھىبى.
* 2002 - «كۆزگە كۆرۈنگەن ئەمگەك ئۈچۈن» مېدالى (قازاقىستان)، 2002 - يىل 12 - ئاينىڭ 14 - كۈنى. 
* 2009 - «تىياتىر سەنئىتىنىڭ تەرەققىياتىغا غايەت زور تۆھپە قوشقانلىقى ئۈچۈن»  2 - دەرىجىلىك «دوستلۇق» ئوردېنى. 
* 2022 - «مەدەنىيەت ساھەسىدە كۆرۈنەرلىك نەتىجىلەر ۋە قازاقىستان جۇمھۇرىيىتى ئۈچۈن ئالاھىدە خىزمەتلەر» ئۈچۈن قازاقىستاننىڭ پەخرلىك ئەمگەكچىسى مۇكاپاتى.

## شەخسىي تۇرمۇش

* دىنىي ئېتىقادى - ئىسلام.
* ھەۋەس - تەنتەربىيە.
* ئەدەبىيات قىزىقىشى: رومان، شېئىر.
* توي قىلغان. جورىسى: ئاسىيە دارايېۋا (1957-يىلى تۇغۇلغان)، ئائىلە ئايالى.
** ئوغلى - رۇسلان دارايېۋ (1977-يىلى تۇغۇلغان) چىش دوختۇرى؛ 
** قىزى - ئالىيەم دارايېۋا (1980-يىلى تۇغۇلغان) ، چىش دوختۇرى.

## ئالاقىدار

# رۇقىيەم ساتتاروۋا
# رەيھانگۈل مەخپىروۋا
# قۇددۇس غۇجامياروف

## ئىزاھات


## ئۇلىنىشلار

* مەھمۇد دارايېۋ.
رەيھانگۈل مەخپىروۋا

__FORCETOC__**رەيھانگۈل مەخپىروڤا** (كرىل:Риһангүл Мәхпирова، رۇسچە: Рехангуль Махпирова تو. 1946-08-01، سوۋېت ئىتتىپاقى قازاق س س ئ‍ى ج، چېلەك ناھىيەسى ئەمگەكچى قازاق يېزىسى، ئۆ. 2025-11-29، قازاقستان، ئاستانا). قازاقستانلىق ئۇيغۇر سەنئەتچى. قازاقىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ ھۆرمەتلىك سەنئەتكارى. 

ئۇ ئىجادىيەت ھاياتىنى س. سەيفۇللىن نامىدىكى قازاق س س ئى ج. قاراغاندا رايونلۇق تىياتىردا باشلىغان. 

1971 - 1977 - يىللىرى جامبۇل ئوبلاستى ئاباي نامىدىكى تىياتېردا ئىشلىگەن.

1977 - يىلىدىن بېرى قۇددۇس غۇجامياروف نامىدىكى قازاقستان دۆلەتلىك جۇمھۇرىيەتلىك ئاكادېمىك ئۇيغۇر مۇزىكىلىق كومېدىيە تىياتىرخانىسىنىڭ يالغۇز كىشىلىك ناخشىچىسى.

## روللىرى

* نەرگېس - «نەرگېس»، يۇماگۇلوف 
* ئادۋوكات - «مەھبۇسلار»، ك. مۇھەممەدجانوف 
* ناتسىست - «دۇئېل»، م. بايجيېف 
* ئالتىناي - «بىرىنچى ئوقۇتقۇچى»، چ. ئايتماتوف 
* ئاكسىنيا - «جىمجىت ئاققان دون»، م.شولوخوف 
* بوتا - «كازاك ئەسكەرلىرى» ، گ.مۇسرېپوف 
* گالىيا - «بالۇەن شولاك» ، س. مۇكانوف 
* مېھنىبانۇ - «پەرھاد ۋە شىرىن»، ش. خۇرشىد 
* نازۇگۇم - «نازۇگۇم» ، ج. بۇساقوف 
* لەيلى - «لەيلى ۋە مەجنۇن».

## ئالاقىدار

# ماخمۇت دارايېف
# رۇقىيەم ساتتاروۋا
# قۇددۇس غۇجامياروف

## ئىزاھات
Нуралим ВАРИСОВ

Нуралим Мамутович ВАРИСОВ (то. 1964-04-09, ССҖИ, Қазақ ССИҖ Уйғур Наһийәси, Ават Йезиси), Қазақстанда хизмәт көрсәткән әрбаб. Ялғуз кишилик нахшичи, "Нава" фолклор ансамбилиниң даңлиқ нахшичиси. 

**КӘЧМИШ**

Нуралим Варисов, Уйғур, Қазақстан вәтәндиши. 

1971 - 1981 - йиллири ават йезиси Һезим Искәндәр намидики оттура мәктәптә оқуған. Кейин Уйғур Наһийәси Арзу хәлқ ансамбилида ишлигән.

1982 - 1984 - йиллири һәрбий хизмәт ‍өтигән.

һәрбийликтин қайтип 1986 - йилиғичә арзу ансамбилида давамлиқ ишлигән.

1986 - йили Чайковиски намидики музика мәктиби Уйғур синипиниң 2 - қарарлиқ оқуғучиси сүпитидә оқушқа кирип, Уйғур чалғулиридин чаң вә ғеҗәк бойичә тәлим алған.

1988 - йилидин бери Уйғур Тиятирида ишләп кәлмәктә.
ھازىرجاۋاپ (سۈنئىي ئەقىل)

**ھازىرجاۋاپ** (باشقىچە: ھازىر-جاۋاپ، مىڭ سۇئالغا ھازىر جاۋاپ، تاپقۇر موللام؛ ئېنگلىزچە: Qwen، كيۇۋېن؛ خەنزۇچە: 通义千问، توڭيى چيەنۋېن) ئالىبابا بۇلۇت (ئالىبابا شىركىتى) تەتقىق قىلىپ بازارغا سالغان چوڭ تىل مودىلى ئائىلىسىدۇر. ھازىرجاۋاپ سۈنئىي ئەقىل مەھسۇلاتى 2025-يىلى يانۋار يايلىرىدىكى تېرەن تىنتىش رەقىبىنىڭ تەسىرى سەۋەبىدىن تېرەن تىنتىش غۇلغۇلاسىدىن كېيىنلا ئالدىراپ بازارغا سالغان. تېرەن تىنتىش، ھازىرجاۋاپ، چەت ج پ ت، ئىزدەش ج پ ت قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى سۈنئى ئەقىل پاراڭچىلىرىدۇر.
گۈلنارە سېيىتوۋا

__FORCETOC__
**گۈلنارە يۈسۈپوۋنا سېيىتوۋا** (كرىل: Гүлнарә Юсуповна Сайитова، ت. 1952-06-10، س س ج ئى، قازاق س س ئى ج، ئ‍الما-ئاتا رايونى، چېلەك يېزىسى)، ئۇيغۇر، قۇددۇس غۇجامياروف نامىدىكى جۇمھۇرىيەتلىك دۆلەت ئاكادېمىيالىق مۇزىكىلىق ئۇيغۇر تىياتىرىنىڭ ئارتىسى. قازاق س س ئى ج ئالىي كېڭىشىنىڭ شەرەپ گۇۋاھنامىسى (1985). ئىلھام مۇكاپاتىنىڭ ساھىبەسى (2005). قازاقىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ ھۆرمەتلىك سەنئەتكارى.  

## كەچمىشى
سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى سابىق قازاق سوۋېت سوتسىيالىستىك ئىتتىپاقداش جۇمھۇرىيىتى ئالما-ئاتا ۋىلايىتى چېلەك يېزىسىدا سەنئەتكار ئۇيغۇر مۇزىكانت يۈسۈپ سېيىتوف بىلەن تۇرسۇنقىز مەشۇروۋالار ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن.

1962 - 1965 - يىللار ئارىسى ئالكساندىر سەلەزنېۋ نامىدىكى ئالمائاتا ئۇسسۇل مەكىتىپىنى پۈتتۈرگەن. 1969 - يىلى سانكت پېتېربۇرگ رۇس ئىقتىساد مەركىزىگە كىرگەن ۋە 1971 - يىلى ئۇسسۇل بۆلۈمىنى بالېت بولۇپ پۈتتۈرگەن.

1971 - يىلدىن باشلاپ - ق. ج نامىدىكى دۆلەت جۇمھۇرىيەت ئۇيغۇر مۇزىكىلىق كومېدىيە تىياتىرىنىڭ بالېت ئۇسسۇلچىسى. 

1982 - يىلى 10 - ئايدىن – 1983 - يىلى 4 - ئايغىچە م. تۇغانبايېۋا نامىدىكى ئۆزبېك س س ئى ج دۆلەتلىك باھار خەلق ئۇسسۇللىرى ئۆمىكىدە پراكتىكا قىلغان.

1989 – 1993 - يىللىرى ئابدۇللاھ قادىرى نامىدىكى تاشكەنت دۆلەتلىك مەدەنىيەت ئىنستىتۇتى (يىراقتىن) – مەدەنىيەت ۋە ئاممىۋى مۇئەسسەسە باشقۇرۇش فاكۇلتېتىنى پۈتتۈرگەن.

1991 - يىلدىن باشلاپ ئالمائاتادىكى مىللىي مەكتەپلەردە ئۇيغۇر ئۇسسۇلى ئوقۇتقۇچىسى. 

1995 - يىلدىن ھازىرغىچە - جۇمھۇرىيەتلىك ئۇيغۇر مۇزىكىلىق كومېدىيە تىياتىرخانىسىنىڭ باش ئۇسسۇل يېتەكچىسى.

1995 - يىلى سەنئەت تارىخى كەسپىنى پۈتتۈرگەن. ئوقۇش پۈتتۈرۈش ماقالىسى: «ئۇيغۇر سەھنە ئ‍ۇسسۇلى».

1999 - يىلى ت. جۇرگېنوۋا نامىدىكى قازاقىستان دۆلەتلىك تىياتىر ۋە كىنو ئېنستىتۇتى ئۇسسۇل رېژىسسورلۇق فاكۇلتېتىنى پۈتتۈرگەن. ھازىر شۇ مەكتەپنىڭ ئالىي ئوقۇتقۇچىسى. 

2005 - يىلى ت. جۇرگېنوۋا نامىدىكى قازاقىستان دۆلەتلىك تىياتىر ۋە كىنو ئېنستىتۇتىنىڭ پروفسسورى بولغان.

2006 - يىلى «شەرق ئۇسسۇلى» ئاتلىق كىتابى ئېلان قىلىنغان. كىتابتا ئۇيغۇر ئۇسسۇل سەنئىتىگە دائىر 13 پارچە ماقالە بار بولۇپ، ئىنگلىزچە، تۈركچە ۋە قازاقچە سېلىشتۇرما سۆزلۈكى بېرىلگەن.

## قىزىقىشى
قول - ھۆنەرۋەنچىلىك سەنئەتلىرى: مونچاق كەشتىچىلىك ۋە توقۇش، مۇزىكا. 

ئەدەبىيات: تارىخى رومان ، شېئىر ، تېكىست ، دۇنيا ئەدەبىياتىنىڭ كلاسسىك ئەسەرلىرى. 

## ئائىلىسى
گۈلنارەنىڭ ئاتىسى يۈسۈپ سېيىتوف مۇزىكانت ئىدى. ئانىسى تۇرسۇنقىز ئابدۇراخمانوۋنا مەشۇروۋا ق. غۇجامياروف نامىدىكى ئۇيغۇر تىياتىرىنىڭ ئارتىسى ئىدى.

ئىككى ئوغلى بار. چوڭ ئوغلى ئەلىشېر ھاسانوف (1972-يىلى تۇغۇلغان)، رېژىسسور- خوروگراف؛ كىچىك ئوغلى بەختىيار ھاسانوف (1976-يىلى تۇغۇلغان)، ياشلىق ئانسامبىلىنىڭ مۇزىكانتى.

## مەنبە(لەر)
ئۈستى ئوچۇق ماشىنا

ئۈستى ئوچۇق ماشىنا قاتلىنىدىغان ئۈستى ئوچۇق ماشىنا بولۇپ ، ئۆگزىنىڭ قۇرۇلمىسىغا ئاساسەن قاتتىق ۋە يۇمشاق يۇمشاق دېتاللارغا بۆلۈشكە بولىدۇ. يۇمىلاق ئۈستۈنكى ماشىنىلار كۆپ ئۇچرايدۇ ، ئادەتتە كانۋا ، ۋىنىل ياكى سۇلياۋدىن ياسالغان ، قاتلىنىدىغان رامكىسى بار.
تالقان (يېمەكلىك)

**تالقان** (كرىل: Талқан؛ لاتىن: Talqan/Talkan) قەدىمكى يېمەك تۈرلىرىدىن بىرى بولۇپ، تۈگمەندە تارتىلغان ئارپا، بۇغداي، سۇلۇ، پۇرچاق، نوقۇت قاتارلىقلاردىن تەييارلىنىدىغان يىرىكرەك ئۇندۇر.

## تارىخچە
تالقان كۈنىمىزدە ئۇيغۇر، قازاق، قىرغىز، باشقۇرت، تاتار، نوغاي، بۇريات، تۇۋا، چۇۋاش، خاكاس ۋە موڭغۇل قاتارلىق بودۇنلارنىڭ تائاملىرىدا كۆپ ئۇچرايدۇ . تالقان ئەرمەنلەر (ئەرمەنىچە: *پوخىندز* Տալկան)، رۇسلار (رۇسچە: Толокно)، ئۇكراينالىقلار، ئېستونىيە ۋە فىنلاندىيە قاتارلىق ئەللەر ئارىسىدىمۇ ئ‍ۆزگىچە ئۇسلۇبتا بار.

تالقان ناھايىتى بۇرۇنلا تۈرك خەلقلەر ئىچىدە تارقالغان بىر يېمەكلىك بولۇپ، مەھمۇد كاشغەرى دىۋانۇ لۇغاتىت تۈركتە تىلغان ئالغان.

قَتُّرْدىٖ Ķatturdï — قاتقۇزدى، قوشقۇزدى. اُل تَلْقانْقا ياغْ قَتُّرْدى. ئول تالقانغا ياغ قاتتۇردى \\ ئۇ تالقانغا ياغ قاتقۇزدى.

تالقان: بېيىتتە مۇنداق كېلىدۇ: 

اُغْلُمْ اُكُتْ اَلْغِلْ بِلِكْ سِزْلِكْ كِتارْ

تَلْقَانْ كِمْنِكْ بُلْسا اَنْكَرْ بَكْمَسْ قَتارْ

[ئوغلۇم، ئۆگۈت - نەسىھەت ئالغىن، بىلىمسىزلىكنى (ئۆزۈڭدىن) كەتكۈز، كىمنىڭ تالقىنى بولسا ئۇنىڭغا شىرنا قاتىدۇ.] 

## ئالاھىدىلىكى
تالقان ئۇزۇن ۋاقىتقىچە بۇزۇلۇپ قالمىغاچقا، قەدىمكى زامان جەڭ يۈرۈشلىرىدە، شۇنداقلا ئۇزۇن سەپەر قىلغان كارۋانلار تالقان تەييارلاپ ئېلىپ ماڭاتتى. ئۇنى قاچىشا سېلىپ ئۈستىگە قايناقسۇ قويۇپ ئىچىشكە بولىدۇ، قورساقنى ئاچۇرمايدۇ.

## تەييارلىنىشى
تالقان ئاق ئۇن، كېپەكلىك ئۇن ياكى پۇرچاق، باقلا قاتارلىق ھەرخىل ئاشلىقلارنىڭ قورۇپ سوقۇلىشىدىن ياسالغان ئۇنلار بىلەن ئېتىلىدۇ.

### ئۇن تالقىنى:
تالقان مۇنداق ياسىلىدۇ: قازانغا قوي يېغى سېلىپ قىزىتقاندىن كېيىن ئۇننى سېلىپ سۇس ئوتتا ئۇزاق قورۇلىدۇ، ئۇن سارغايغاندىن كېيىن شېكەر سېلىپ ئارىلاشتۇرۇپ يەنە قورۇلىدۇ. بەزىدە تالقانغا كۈنجۈت ياكى ئۇششاق توغرالغان ياڭاق مېغىزى ئارىلاشتۇرۇلىدۇ. ئاندىن تالقاننى خالتىغا قاچىلىۋېلىپ، خالىغان ۋاقىتتا ئىشلىتىدۇ. تالقان بولۇپمۇ چارۋىچىلىق رايونلىرىدا كۆپ ئىشلىتىلىدۇ.

### مىقدارلار:
ئاق ئۇن بىر كىلوگرام، كۈنجۈت 140 گرام، ئاق شېكەر 500 گرام، ياڭاق مېغىزى 70 گرام، قوي ياكى كالا يېغى (كالىنىڭ يىلىكى بەك ياخشى) 280 گرام، تۇز مۇۋاپىق مىقداردا.

1. قازانغا ياغ قۇيۇپ بەش دەرىجە قىزىتىپ، ئۇننى سېلىپ قورۇپ، ئاندىن كۈنجۈت، ياڭاق مېغىزى، شېكەر ئارىلاشتۇرۇپ قورۇپ ئېلىنىدۇ.

2. قورۇلغان تالقان بۇزۇلمايدۇ، ھەرقانداق ۋاقىتتا ئىستېمال قىلىشقا بولىدۇ.

3. چايغا سېلىپ شىرە چاي قىلىپ ئىچىشكىمۇ بولىدۇ.

## مەنبە(لەر)
گروك (پاراڭچى)

گروك (Grok)  xAI تەرىپىدىن تەتقىقى قىلىپ ياساپ چىقىلغان ھاسىلاتلىق سۈنئىي ئەقىل پارڭچىدۇر. باشقا سۈنئىي ئەقىل پاراڭچىلىرىغان ئوخشاشلا، گروكمۇ شۇ ناملىق چوڭ تىل مودىلىغا تايىندۇ. گروك 2023-يىلى دۇنياغا داڭلىق كارخانىچى ۋە باي ئېلون ماسىك تەرىپىدىن يولغا قويۇلغان سۈنئىي ئەقىل تۈرىدۇر. گروك "يۇمۇرىستىك" تۇيغۇغا ئىگە سۈنئىي ئەقىل پارڭچىسى دەپ تونۇلغان بولۇپ، بىۋاستە ھالدا ئەكىس (بۇرۇنقى تىۋىېتتېر) غا باغلانغان. گروك ھازىر ئەكس (تىۋېتتېر) سۇپىسى، مۇستەقىل توربەت، ۋە ياكى ئاندرويىد ۋە ئالما ئاي ئو ئەس سېستىمىسدا مەۋجۇت. 2025-يىلى 17 فېۋىرال ئېلون ماسىك گروكنىڭ "چەت ج پ ت ۋە تېرەن تىنتىشتىنمۇ ئىلغار" ئىكەنلىكىنى ئەكس سۇپىسدا قەيىت قىلغان ئىدى. 

### مۇناسىۋەتلىك
چەت ج پ ت

ئېلون ماسىك

سۈنئىي ئەقىل

ھازىرجاۋاپ

ئوپېن ئېي ئاي
مىكروسوفىت كوپىلوت (سۈنئىي ئەقىل)

***مىكروسوفىت كوپىلوت*** (باشقىچە نامى: مىكروسوفىت ھەمئۇچقۇچى، مىكروسوفىت ياردەمچى ئۇچقۇچى؛ ئېنگلىزچە: Microsoft Copilot) ئامېرىكىنىڭ دۇنياغا داڭلىق يۇمتال شىركىتى مىكروسوفىت تەتقىق قلىپ بازارغا سالغان، ج پ ت-4 چوڭ تىل مودىلغا تايانغان، ھاسىلاتلىق سۈنئىي ئەقىل (سۈنئىي ئىدراك) پاراڭچى بۇتتۇر(ماشىنا ئادەم). مىكروسوفىت كوپىلوت 2023-يىلى بازارغا سېلىنغان بولۇپ، بۇرۇنقى *كورتانا* ئاۋازلىق ياردەمچى پاراڭچىسنىڭ ئورنى ئالغان. مىكروسوفىت كوپىلوت ھازىر مىكروسوفىت شىركىتنىڭ ئاساسلىق سۈنئىي ئەقىل مەھسۇلاتىدۇر. 

### مۇناسىۋەتلىك
چەت ج پ ت

ئوپېن ئېي ئاي

پاراڭچى

سۈنئىي ئىدراك
ۋاتىسئەپ

ۋاتىسئەپ (تولۇق نامى: ۋاتىسئەپ دەرھۇ ئۇچۇرچىسى؛ ئېنگلىزچە: WhatsApp) ئامېرىكىنىڭ مېتا (فەيسىبوك) شىركتى ئىگىلىكىدىكى تېكىست، ئاۋاز، سىن ئارقىلىق ئالاقە قىلىغلى بۇلىدىغان دەرھۇ ئۇچۇر ئالاقە مۇلازىمىتى سۇپىسدۇر. ۋاتىسئەپ دۇنيا تەۋەسىدە ئەڭ كۆپ قوللىندىغان، شۇنداقلا ئەڭ بىخەتەر ئالاقە ۋاستىسىدۇر. ۋاتىسئەپنى ئىشلىتىش ئۈچۈن تېلفون نومۇرى ياكى ئىلخەت ئارقىلىق تىزىملىتىش كېرەك. ۋاتىسئەپنىڭ شەخسى ۋە تىجارە دەپ ئىككى خىل ئاكونت تىپى بار. 2025-يلىدىكى ۋاتىسئەپگە سۈنئىي ئەقىل ئىقتىدارى مۇجەسسەملەنگەن.
قارا ئات

thumb|قارا ئات
قارا ئات بىر ئىدىيوم بولۇپ ئاساسەن كۆزگە كۆرۈنمىگەن، ئۈمىد باغلانمىغان، كىشلەر ئۇتىدۇ دەپ قارىمىغان بىر شەخىس ياكى تەشكىلاتنىڭ مۇسابىقىلەردە ياكى بەيگىلەردە ئويلىمغان يەردىن، مۇتلەق كۆپ ساندىكى كىشلەرنى ھەيران قالدۇرۇپ ئۇتۇپ چىقىدىغان، غەلبىە قىلدىغان، ياكى چىمىپيون بولىدىغان بىر ھادىسىنى كۆرستىدۇ. قارا ئات ئەڭ دەسلەپتە ئات چاپتۇرۇش قاتارلىق بەيگىلەردە ئولتېرناتپ ياكى مۇناسىپ ئات تاللاش جەريانىدا بەرپا بولغان ئىبارە بولۇپ ھازىر ئىشلتىلىش دائىرىشى كېڭىيىلىپ سىياسەت، تەنتەربىيە، ئىقتىساد، ۋە باشقا نۇرغۇن ساھەلەرنى قاپىلىغان. 

مىسال

* ما بالا بۇ قېتىمقى زېھىن سىناس مۇسابىقىسىدىكى قارا ئات جۇمۇ !!!
* كىممۇ ئويلىغان ماۋۇ خانىڭ چېمپىيون بولدىغانلىقىنى، ما تۈردىكى ھەقىقى قارا ئات مۇشۇللا جۇمۇ. 
* ئابدۇكېرىم ئابلىز سەنئەت ساھەسىدىكى قارا ئات جۇمۇ !!!
دىلمۇرات كۇزىيېف

__FORCETOC__
**دىلمۇرات پىرمۇھەممەدوۋىچ كوزىيېف** (كرىل: Дильмурат Пирмухамедович Кузиев) قازاقستانلىق ئۇيغۇر سودىگەر، داڭلىق باي.

## تەرجىمىھالى
1953 - يىلى 7 - ئاينىڭ 5 - كۈنى، ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى، غۇلجا شەھىرىدە تۇغۇلغان. 1956 - يىلى ئائىلىسى بىلەن قازاقىستانغا كۆچۈپ كەلگەن.

1960 - يىلدىن 1970 - يىلغىچە - ئالما ئاتادىكى 101 - ئوتتۇرا مەكتەپتە ئوقۇغان.

1970 - يىلدىن 1975 - يىلغىچە قازاقىستان دۆلەتلىك پولات - تېخنىكا ئىنستىتۇتىدا ئوقۇغان.

1975-يىلدىن باشلاپ P / O Remstroytekhnika سىستېمىسىدا تۆۋەندىكى ئورۇنلاردا خىزمەت قىلغان: 

يۇقىرى دەرىجىلىك ئىنژېنېر-تېخنىك ، سېخ دېرىكتورى ، تۇرۇبا ئىشلەپچىقىرىش مەسئۇلى ، زاۋۇتنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى ، 1987-يىلدىن باشلاپ ، بېسىم تۇرۇبا زاۋۇتىنىڭ مۇدىرى ، 1991-يىلى BENT پاي چەكلىك شىركىتىگە ئۆزگەرتىلگەن.

1987 - يىلدىن 2011 - يىلغىچە - BENT پاي چەكلىك شىركىتىنىڭ دېرىكتورى.

2011 - يىلدىن باشلاپ - BENT پاي چەكلىك شىركىتىنىڭ مۇدىرىيەت رەئىسى.

جۇمھۇرىيەتچىلەر سانائەتچىلەر ، ئىگىلىك تىكلىگۈچىلەر ۋە دېھقانچىلىق ئىشچىلىرى جەمئىيىتىنىڭ رەئىسى.

## مەنبە(لەر)
قەلىب سۆز (سۈنئىي ئەقىل)

thumb|قەلىب سۆز ھاسىل قىلغان سۈرەت
thumb|بەيدۇ باش شىتابى
قەلىب سۆز (ئېنگلىزچە: Ernie Bot، ئېنگلىزچە تولۇق نامى: Enhanced Representation through Knowledge Integration؛ ئاددى خەنچە: 文心一言، پىنيىن: *wénxīn yīyán، ۋېنشىن يىيەن، مەنىسى قەلىب سۆزلىرىنى پۈتۈك بىلەن ئىپادىلەش)* جوڭگو ئېنتېرنىت ماگىناتى بەيدۇ شىركىتى ئىشلەپ بازاغا سالغان سۈنئىي ئەقىللىق پاراڭچىدۇر. ئالىبابانىڭ ھازىرجاۋاپ، تېرەن تىنتىش، ئامېرىكا ئوپېن ئېي ئاينىڭ چەت ج پ ت قاتارلىقلار بىلەن بىللە جوڭگودىكى ئاساسلىق ئالدىنقى قاتاردىكى سۈنئىي ئەقىل چوڭ تىل مودېلىدۇر. قەلىب سۆز چوڭ تىل مودېلى 2019-يىلدىن باشلاپ تەتقىق قىلىنىشقا باشلىغان، 2023-يىلى تۇنجى قېتىم ئاممىغان ئېچىۋېتلگەن. تېرەن تىنتىش ۋە ھازىرجاۋاپقا ئوخشاش، قەلىب سۆزمۇ ئۆزنىڭ سۇپىسىدا ھەرخىل سەزگۈز تېمىلارنى سۈزىدۇ. 

قەلىب سۆز ئورگان تور بېتى: https://yiyan.baidu.com/
ئېشەك ئالساڭ چىشىغا قاراپ ئال، خوتۇن ئالساڭ ئاپىسىغا

thumb|ئېشەك ۋە تەخەي
***[[ئېشەك]] ئالساڭ چىشىغا قاراپ ئال، خوتۇن ئالساڭ ئاپىسىغا*** قەدىمىي ئۇيغۇر خەلق ماقال تەمسىلى بولۇپ، ئاساسلىقى بىر ئانىنىڭ قىزىغا بولغان تەسىرنىڭ ناھايىتى چوڭ بولدىغانلىقى، يىگىتلەرنىڭ ئازىراقلا بىخەستىلىك قىلسا ناچار قىزلار بىلەن ئۆيلىنىپ قېلىپ ئۆمۈرلۈك تۇرمۇشى راھەتىسىز، ئۇتۇقسىز بۇلدىغانلىقى، كەلگۈسى قىز پەرزەنتىنىڭمۇ ناچار خۇيدا چوڭ بولدىغانلىقى، شۇڭا توي قىلىشتىن بۇرۇن شۇ قىزنىڭ ئانىسنىڭ قانداغىراق ئادەم ئىكەنلىكىنى دەڭسەپ بېقىشنىڭ مۇھىلىقىنى تەكىتلەيدۇ. ئادەتتە ناچار، ھازازۇل، نەپىسى ياق، غەيۋەتچى دېگەندەك بىر قاتار ناچار ئادەتلىرى بار ئاياللارنىڭ قىزلىنىڭمۇ شۇنداق بولۇپ يېتىشىپ چىقىش ئېھتىماللىقى يۇقىرى ئىكەنلىگى *ئېشەك ئالساڭ چىشىغا قاراپ ئال، خوتۇن ئالساڭ ئاپىسىغا* دېگەن ماقال تەمسىلدە ناھايىتى ئايدىڭ يۇرۇتۇپ بېرىلىگەن. 

### ئارقا كۆرۈنۈشى
thumb|توي ۋە نىكاھ
ئۇيغۇر خەلقى قەدىمقى دەۋىردىن تارتىپ ئېشەك قاتارلىق مال چارۋا ئالغاندا چىشىغا قاراپ يېشىنى بېكىتپ ئالىدۇ. چىش ساغلاملىقى يەن ھايۋاننىڭ باشقا تەن ساغلاملىقىنى قىسمەن ئەكس ئەتتۈرىدۇ.
ئەۋلىيا داۋىد كۈنى

ئەۋلىيا داۋىد كۈنى ياكى ئەۋلىيا داۋىد بايرىمى ، ۋېلىشنىڭ ھىمايىچىسى ئەۋلىيا داۋىدنىڭ بايرام كۈنى بولۇپ ، مىلادىيە 589-يىلى ئەۋلىيا داۋىدنىڭ ۋاپات بولغان كۈنى 1-مارتقا توغرا كېلىدۇ.

ئەنئەنىۋى بايراملاردا داففېل ۋە كۈدە كىيىش ، ئايرىم-ئايرىم ھالدا ۋېلىش ۋە ساينىت داۋىدنىڭ تونۇلغان سىمۋوللىرى ، كاۋاك قاتارلىق ۋېلىشنىڭ ئەنئەنىۋى يېمەكلىكلىرىنى يېيىش ۋە ئەنئەنىۋى ۋېلىش كىيىمى كىيگەن ئاياللار بار. ۋېلىشنىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى كاردىف ، سۋانسېيە ۋە ئابېرېستۋىت قاتارلىق شەھەر-بازارلارنىڭ كۈنسېرى كۆپىيىشىمۇ كۈن بويى پارات ئۆتكۈزدى.

بۇ كۈن ۋېلىشتىكى ئاممىۋى دەم ئېلىش كۈنى ئەمەس ، بۇ ئەۋلىيا  داۋىد كۈنىنى ۋېلىشتىكى بانكا بايرىمى ۋە رەسمىي بولمىغان تەبرىكلەش پائالىيەتلىرىنى بەلگىلەيدىغان بىر قىسىم تەشكىلاتلارنىڭ چاقىرىقىنى قوزغىدى.

بۇ زىياپەت 12-ئەسىردە رىم پاپاسى كاللىكتۇس ئىككىنچى تەرىپىدىن قانون قىلىنغاندىن بۇيان ئىزچىل تەبرىكلىنىپ كەلگەن.