open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
يالاڭ تورنىك

**يالاڭ تورنىك** تورنىكنىڭ بىر تۈرى، بەدەن قىياپىتىنى ئۆزگەرتىش ۋە بوشلۇقتا موللاق ئېتىپ يەنە قايتا تورنىكنى تۇتۇۋېلىشتەك ھەرىكەتلەر بار.

## تارىخى كېلىپ چىقىشى
يالاڭ تورنىك ھەرىكىتىنىڭ تارىخى1 مىليون يىل ئىلگىرىكى ئىپتىدائىي ئادەملەر دەۋرىگە تۇتىشىدۇ. ئەينى چاغدىكى ئىنسانلار مايمۇنسىمان ئادەم چېغىدىكى دەرەخ شاخلىرىغا ئېسىلىپ تۇرۇپ پۇلاڭلاش ئىقتىدارىنى ساقلاپ قالغان.

دۇنيادىكى تۇنجى يالاڭ تورنىك 1812 - يىلىى غەربىي ياۋروپانىڭ سېرك ئويۇنى تەسىرىدىن بارلىققا كەلگەن. ئۇ چاغلاردىكى تورنىك ھەرىكىتى ئىنتايىن ئاددىي بولۇپ، تورنىك ھەرىكىتىنىڭ ياخشى-يامانلىقى پەقەت قانچە قېتىم پىرقىرىيالايدىغانلىقى بىلەن باھالانغان. كېيىن ھەر خىل تورنىكقا چىقىش ھەرىكەتلىرى بىلەن بەدەن بۇراش، رادىئۇسى ئۆزگىرىدىغان ئايلىنىش ۋە ھەر خىل ئۆرلەپ چىقىش، بوشلۇقتا موللاق ئېتىپ بەدەن بۇراشقا ئوخشاش ھەرىكەتلەر بارلىققا كەلگەن.

## يېقىنقى زامان گىمناستىكىسى-يالاڭ تورنىك
يېقىنقى زامان گىمناستىكىسىدا ئەڭ تېز تەرەققىي قىلغىنى يالاڭ تورنىك بولۇپ، ھازىر يالاڭ تورنىك ھەرىكەتلىرى تەرەققىي قىلىپ مىڭ نەچچە خىلغا يەتتى. پەقەت يالغۇز بىلەكتە ئايلىنىش ھەرىكىتىدىلا ئوڭ تۇتۇش، تەتۈر تۇتۇش، بىلەكنى تولغاپ تۇتۇشتەك كۆپ خىل ھەرىكەتلەر ھەمدە بىر تەرەپتىن بەدەن بۇراپ، بىر تەرەپتىن بەدەن قىياپىتىنى ئۆزگەرتىش ۋە بوشلۇقتا موللاق ئېتىپ يەنە قايتا تورنىكنى تۇتۇۋېلىشتەك ھەرىكەتلەر بار. ھازىرقى زامان يالاڭ تورنىكىدا ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچى تولۇق، ئورنى يۇقىرى، بوشلۇقى كەڭتاشا بولۇشتەك ئەۋزەل شارائىت بولغاچقا، تورنىكتىن چۈشۈش ھەرىكىتىگىمۇ ئالاھىدە دىققەت قىلىنىدىغان بولدى.

## جۇڭگونىڭ يالاڭ تورنىك ھەرىكىتى
جۇڭگونىڭ يالاڭ تورنىك ھەرىكىتى ھەرىكەت دائىرىسى چوڭ، قىيىن، يېڭى، كىشىنى ھەيرەتتە قالدۇرارلىق بولۇشتەك ئالاھىدىلىكلىرى بىلەن دۇنيانىڭ ئالدىدا تۇرىدۇ. تۇڭ فېي23-نۆۋەتلىك ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنىنىڭ يالاڭ تورنىك تۈرىدە چېمپىيون بولغان. 1989-يىل10-ئايدىكى25-نۆۋەتلىك دۇنيا گىمناستىكا لەۋھە تالىشىش مۇسابىقىسىدە جۇڭگونىڭ يېڭى ماھىرى لى چۈنياڭ چېمپىيون بولغان.

## مەنبەلەر
پلانېر تەنھەرىكىتى

**پلانېر تەنھەرىكىتى**  تەنھەرىكەتچى ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچى بولمىغان پلانېر بىلەن ھاۋا بوشلۇقىدا ئۇچىدىغان بىر خىل تەنتەربىيە ھەرىكىتىدۇر. دۇنيادا ئېتىراپ قىلىنغان ھازىرقى زامان پلانېر تەنھەرىكىتىنىڭ ئاساس سالغۇچىسى گېرمانىيىلىك لىلېنتار بولۇپ، ئۇ 19-ئەسىرنىڭ ئاخىرىدا پلانېر ياساپ چىققان ھەمدە ئۆزى2000 قېتىمدىن ئارتۇق ئۇچقان.

## پلانېر تەنھەرىكىتى ھەققىدە
بۇ، تەنھەرىكەتچى ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچى بولمىغان پلانېر بىلەن ھاۋا بوشلۇقىدا ئۇچىدىغان بىر خىل تەنتەربىيە ھەرىكىتىدۇر. دۇنيادا ئېتىراپ قىلىنغان ھازىرقى زامان پلانېر تەنھەرىكىتىنىڭ ئاساس سالغۇچىسى گېرمانىيىلىك لىلېنتار بولۇپ، ئۇ 19-ئەسىرنىڭ ئاخىرىدا پلانېر ياساپ چىققان ھەمدە ئۆزى2000 قېتىمدىن ئارتۇق ئۇچقان.

پلانېرنىڭ ھەرىكەتلەندۈرگۈچى قۇرۇلمىسى بولمىغاچقا، ئايروپىلاننىڭ ياردىمى ياكى چىغرىقنىڭ تارتىشى، ياكى بولمىسا رېزىنكىنىڭ قاڭقىتىشىغا ئېھتىياجلىق بولىدۇ. پلانېر سىرتقى كۈچنىڭ ياردىمىدە بوشلۇققا ئۆرلەپ چىققاندىن كېيىن، ئۆز ئەركىدە ئۇچۇپ، ئاتموسفېرادىكى ئېگىزگە ئۆرلەۋاتقان ھاۋا ئېقىمىدىن دەل جايىدا پايدىلىنىپ پلانېرنى ئۇزۇن ۋاقىت بوشلۇقتا ئۇچۇرۇپ، شۇ ئارقىلىق بوشلۇقتا تۇرۇش ۋاقتى، ئۇچۇش ئېگىزلىكى، ئۇچۇش سۈرئىتى ۋە ئۇچۇش ئارىلىقلىرىدا رېكورت يارىتىلىدۇ.

پلانېر ھەرىكىتى مۇشۇ ئەسىرنىڭ 30-يىللىرى ئېلىمىزگە كىرگەن. 1931-يىلى ئېلىمىزدە تۇنجى ھازىرقى زامان پلانېر بارلىققا كەلگەن. 1956-يىلىدىن باشلاپ ئېلىمىزنىڭ ئاز بولمىغان جايلىرىدا پلانېر تەنھەرىكىتىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئاۋىئاتسىيە كۇلۇبلىرى قۇرۇلۇپ، مەملىكىتىمىزگە بىر تۈركۈم پلانېر تەنھەرىكەتچىلىرىنى يېتىشتۈرۈپ بەرگەن.

## مەنبەلەر
مۇسابىقە گىمناستىكىسى

**مۇسابىقە گىمناستىكىسى**1896 - يىلىدىكى تۇنجى نۆۋەتلىك ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنىدا رەسمىي مۇسابىقە تۈرىگە كىرگۈزۈلگەن تەنھەرىكەت تۈرى.

## تەرەققىيات تارىخى
مۇسابىقە گىمناستىكىسى1896-يىلىدىكى تۇنجى نۆۋەتلىك ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنىدا رەسمىي مۇسابىقە تۈرىگە كىرگۈزۈلگەن، ئەينى چاغدا پەقەت ئەرلەرلا قاتناشقان. ئاياللارنىڭ مۇسابىقىلىق گىمناستىكىغا قاتنىشىشى 1928-يىلىدىكى 9-نۆۋەتلىك ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنىدا باشلانغان. 1952-يىلىدىن ئىلگىرىكى ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنلىرىدا مۇسابىقە گىمناستىكىسىنىڭ مۇسابىقە مەزمۇنلىرىدا دائىم ئۆزگىرىشلەر بولۇپ تۇرغان، بىر مەزگىل قىسقا يۈگۈرۈش، خادىغا تايىنىپ ئېگىزگە سەكرەش، يىراققا سەكرەش، ئېغىرلىق كۆتۈرۈش تۈرلىرىمۇ ئۇنىڭغا تەۋە قىلىنغان. 1948-يىلى ۋە 1952-يىلىدىكى 14-، 15-نۆۋەتلىك ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنلىرىدا مۇسابىقە گىمناستىكىسىنىڭ مەزمۇنى رەسمىي تۇراقلاشقان.

ئېلىمىزنىڭ مۇسابىقە گىمناستىكىسىدىكى مۇكەممەللەشكەن ھازىرقى زامان مۇسابىقە تۈرلىرى 50-يىللارنىڭ دەسلەپكى مەزگىللىرىدە شەكىللەنگەن.

## ھازىرقى زامان مۇسابىقە گىمناستىكىسىنىڭ تۈرى
ھازىرقى زامان مۇسابىقە گىمناستىكىسى ئەرلەر ئالتە تۈرى، يەنى ئەركىن گىمناستىكا، يالاڭ تورنىك، قوش تورنىك، ھالقىلىق ئات، ئاسما ھالقا ۋە ياغاچ ئاتنى، ئاياللار تۆت تۈرى، يەنى ئەركىن گىمناستىكا، تەڭپۇڭ لىم، ئېگىز − پەس تورنىك ۋە ياغاچ ئاتنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. مۇسابىقىدىن كوللېكتىپ مۇسابىقە، يەككىلەر ئومۇمىي ماھارەت مۇسابىقىسى ۋە يەككىلەرنىڭ يەككە تۈر مۇسابىقىسى دەپ ئۈچ خىلى بار. رېپىرىلار خەلقئارا گىمناستىكىغا نومۇر قويۇش قائىدىسى بويىچە نومۇر بېرىدۇ. بىر يۈرۈش ھەرىكەتنىڭ تولۇق نومۇرى10 بولىدۇ.

## دۇنيا گىمناستىكا مۇسابىقىسى
دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ گىمناستىكا مۇسابىقىسى خەلقئارا گىمناستىكا بىرلەشمىسى ئۆتكۈزىدىغان دۇنيا گىمناستىكا لەۋھە تالىشىش مۇسابىقىسى بىلەن دۇنيا لوڭقىسىنى تالىشىش مۇسابىقىسىدۇر. ئالدىنقىسىنىڭ 1903-يىلى بېلگىيىنىڭ ئانتۋېرپ شەھىرىدە تۇنجى نۆۋەتلىك مۇسابىقىسى ئۆتكۈزۈلگەن؛ 1934-يىلىدىكى 10-نۆۋەتلىكىدە ئاياللار تۈرى تەسىس قىلىنغان، دۇنيا گىمناستىكا لەۋھە تالىشىش مۇسابىقىسى ھەر ئىككى يىلدا بىر قېتىم ئۆتكۈزۈلىدۇ، 1989-يىلىغىچە ئىلگىرى-كېيىن بولۇپ 25 نۆۋەت ئۆتكۈزۈلگەن. كېيىنكىسىنىڭ 1975-يىلى ئەنگلىيىنىڭ لوندون شەھىرىدە تۇنجى نۆۋەتلىك مۇسابىقىسى ئۆتكۈزۈلگەن، ھەر يىلى بىر قېتىم ئۆتكۈزۈش بەلگىلەنگەن. دۇنيا لوڭقىسىنى تالىشىش گىمناستىكا مۇسابىقىسىدە كوللېكتىپ مۇسابىقە ئۆتكۈزۈلمەي، ئومۇمىي ماھارەت تۈرى بىلەن يەككە تۈرلەرنىڭ مۇسابىقىسىلا ئۆتكۈزۈلىدۇ ھەمدە پەقەت ئالدىنقى نۆۋەتلىك مۇسابىقىدە ئومۇمىي ماھارەتتە ئالدىنقى 18 نىڭ ئىچىگە كىرگەن، يەككە تۈرلەردە ئالدىنقى 6 نىڭ ئىچىگە كىرگەن تەنھەرىكەتچىلەرلا قاتنىشىش سالاھىيىتىگە ئىگە بولىدۇ.

دۇنيا ئەرلەر گىمناستىكىسىدا سەۋىيىسى نىسبەتەن يۇقىرىلار سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى، گېرمانىيە، جۇڭگو ۋە ياپونىيىلەر بولۇپ، ئاياللار گىمناستىكىسىدا سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى، رومىنىيە ۋە گېرمانىيە قاتارلىقلار ئالدىنقى ئورۇندا تۇرىدۇ.
## مەنبەلەر
يورغىلاپ مېڭىش

**يورغىلاپ مېڭىش** بىلەن يۈگۈرۈش ئوخشاشلا يۈگۈرۈش تۈرىگە مەنسۇپ بولسىمۇ، ئەمما ئۇلارنىڭ روشەن پەرقى بار. يۈگۈرۈشتە تەنھەرىكەتچىنىڭ ئىككى پۇتى بىرلا ۋاقىتتا يەردىن ئايرىلسا بولىدۇ، شۇنداقلا پۇتلار يەرگە چۈشۈپ، يەردىن ئايرىلغۇچە بولغان جەرياندا تىز بوغۇمى ئېگىلگەن ھالەتتە بولىدۇ. ھالبۇكى، يورغىلاپ ماڭغاندا تەنھەرىكەتچىنىڭ ئۆكچىسى ئاۋۋال يەرگە چۈشۈپ، بىر پۇتتا تايىنىشتىن ئىككى پۇتتا تايىنىش ھالىتىگە ئالمىشىدۇ. يەنى يورغىلاپ مېڭىش جەريانىدا ئىككى پۇتنى بىرلا ۋاقىتتا بوشلۇققا كۆتۈرۈشكە بولمايدۇ.

## يورغىلاپ مېڭىش مۇسابىقىسى ھەققىدە
يورغىلاپ مېڭىش ئەنگلىيىدە بارلىققا كەلگەن. 1867 - يىلى ئەنگلىيىدە تۇنجى نۆۋەتلىك يورغىلاپ مېڭىش مۇسابىقىسى ئۆتكۈزۈلگەن. بۇنىڭدىن كېيىنكى ئون نەچچە يىل ئىچىدىكى ئەڭ داڭلىق يورغىلاپ مېڭىش تەنھەرىكەتچىسى ئامېرىكىلىق ۋىستون بولۇپ، ئۇ26 كۈندە2413 كىلومېتىر، يەنى ئوتتۇا ھېساب بىلەن كۈنىگە93 كىلومېتىر ماڭغان. 1908-يىلىدىكى ئولىمپىك تەنھەرىكەت مۇسابىقىسىدە يورغىلاپ مېڭىش رەسمىي مۇسابىقە تۈرى قىلىنغان بولۇپ، ئەينى ۋاقىتتىكى ئارىلىقى3500 مېتىر ۋە10 مىل بولغان. كېيىن يورغىلاپ مېڭىش مۇسابىقىسىنىڭ ئارىلىقى بىرقانچە قېتىم ئۆزگەرتىلىپ. 1956-يىلىغا كەلگەندىلا ئەرلەر20 كىلومېتىر ۋە50 كىلومېتىردىن ئىبارەت ئىككى تۈرگە رەسمىي مۇقىملاشقان. ئاياللارنىڭ يورغىلاپ مېڭىشىدىكى ھازىرقى خەلقئارا يېنىك ئاتلېتىكا بىرلەشمىسى رەسمىي ئېتىراپ قىلغان ئارىلىق 5 كىلومېتىر ۋە 10 كىلومېتىر. 

1908-يىلىدىن ئېتىبارەن يورغىلاپ مېڭىش رەسمىي مۇسابىقە تۈرىگە كىرگەندىن بۇيانقى 60 نەچچە يىل ئىچىدە ھەممىلا تۈرنىڭ چېمپىيونلۇقىنى ئاساسەن ياۋروپالىقلار ئىگىلىگەن. بولۇپمۇ 70-يىللاردا گېرمانىيىلىك كاننىنبېك يورغىلاپ مېڭىشتىكى تۆت تۈرنىڭ دۇنيا رېكورتىنى ئىگىلىۋالغان بولۇپ، يېنىك ئاتلېتىكا ھەرىكىتى تارىخىدا مۆجىزە ياراتقان. 1976-يىلى مېكسىكا تەنھەرىكەتچىسى بورىستا 20 كىلومېتىرلىق يورغىلاپ مېڭىشتا تۇنجى بولۇپ ياۋروپالىقلارنىڭ قولىدىن دۇنيا چېمپىيونلۇقىنى تارتىۋالغان. شۇنىڭدىن باشلاپ ھازىرغىچە مېكسىكا دۇنيادا يورغىلاپ مېڭىشتىكى كۈچلۈك دۆلەت بولۇپ تۇرماقتا. ئاياللارنىڭ يورغىلاپ مېڭىشىدا نۆۋەتتە شەرقىي ياۋروپا، ئاۋسترالىيە ۋە جۇڭگو ئالدىنقى ئورۇندا تۇرىدۇ.

## ئالاقىدار بايان
يورغىلاپ مېڭىش مۇسابىقىلىرىنىڭ تۈرلىرى كۆپ، مەيدان شارائىتى ئۆزگىرىشچان، ھەر خىل رېكورتلار، ئەڭ ياخشى نەتىجىلەر كۆپ بولغاچقا، ئادەتتىكى كىشىلەر ئاسان ئايرىپ بولالمايدۇ. ئەمما ئەڭ مۇھىم دۇنيا رېكورتىدىن پەقەت تۆتى بار، يەنى ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنىدا تەسىس قىلىنغان تۆت تۈر: ئەرلەر20 كىلومېتىر، 50 كىلومېتىر؛ ئاياللار بەش كىلومېتىر، 10 كىلومېتىرلار.

## مەنبەلەر
مارافون

**مارافون** بولسا بىر خىل يۈگۈرۈش شەكلى بولۇپ نۆۋەتتە بۇخىل يۈگۈرۈش شەكلى تەنھەرىكەت مۇسابىقىسىگە كىرگۈزىلگەن.

## كېلىپ چىقىشى
مارافون ئەسلىدە گرېتسىيىنىڭ پايتەختى ئافېناغا يېقىن بىر كىچىك شەھەرنىڭ ئىسمى. مىلادىيىدىن ئىلگىرىكى 490-يىلى 10 مىڭدىن ئارتۇق ئافېنالىق بۇ يەردە پارس ئىمپېرىيىسىنىڭ 100 مىڭ كىشىلىك زور قوشۇنى بىلەن ھەل قىلغۇچ جەڭ قىلىپ، پارس تاجاۋۇزچىلىرىنى مەغلۇپ قىلغان. كىشىنى ھاياجانغا سالىدىغان بۇ خۇش خەۋەرنى ئافېنا شەھىرىدىكى تەشۋىش ئىچىدە قالغان پۇقرالارغا تېز يەتكۈزۈش ئۈچۈن، ھەربىي قىسىمنىڭ قوماندانى فېلبىس ئىسىملىك جەڭچىنى بۇ خۇش خەۋەرنى يەتكۈزۈشكە ئەۋەتكەن. فېلبىس مارافوندىن توختىماي يۈگۈرۈپ ئافېناغا كەلگەندە چارچاپ ھالىدىن كەتكەن بولسىمۇ، يەنىلا قەيسەرلىك بىلەن تەقەززالىقتا تۇرغان كۆپچىلىككە يۇقىرى ئاۋازدا: «تەنتەنە قىلىڭلار، بىز غەلىبە قىلدۇق! » ، دەپلا جان ئۈزگەن. بۇ ۋەتەنپەرۋەر جەڭچىنى خاتىرىلەش ئۈچۈن، ئافېنادا ئۆتكۈزۈلگەن تۇنجى نۆۋەتلىك ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنىدا مەخسۇس ئۇزۇنغا يۈگۈرۈش مۇسابىقىسى ئورۇنلاشتۇرۇلۇپ، ئۇنىڭ نامى مارافون، فېلبىس يۈگۈرگەن ئارىلىق مۇسابىقە مۇساپىسى قىلىپ بېكىتىلگەن، بۇ ئارىلىق تەخمىنەن 42 كىلومېتىر كېلىدۇ. 1920-يىلى بۇ ئارىلىقنى قايتىدىن ئۆلچەپ چىققاندا، 42 كىلومېتىر 195 مېتىر كەلگەن. شۇنىڭدىن ئېتىبارەن، دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى مارافون مۇسابىقىلىرى مۇشۇ ئۇزۇنلۇقنى قوللانغان.

## تەرەققىيات جەريانى
بۈگۈنكى كۈندە دۇنيادىكى مارافون مۇسابىقىلىرىنىڭ نامى ناھايىتى كۆپ. ئېلىمىز 80-يىللاردىن باشلاپ ئۆتكۈزگەن بېيجىڭ خەلقئارا مارافون مۇسابىقىسى دۇنيادىكى 10 چوڭ مارافون مۇسابىقىسىنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ.

مارافون مۇسابىقىسى مۇسابىقە مەيدانىغا، ھاۋانىڭ تەسىرىگە بەكرەك ئۇچرايدىغان بولغاچقا، دۇنيا بويىچە ئەڭ ياخشى نەتىجىلا بولۇپ، رەسمىي دۇنيا رېكورتى تۇرغۇزۇلمىغان. نۆۋەتتە، ئەرلەرنىڭ مارافوندىكى ئەڭ ياخشى نەتىجىسى 2 سائەت 6 مىنۇت 50 سېكۇنت بولۇپ، ئېفىئوپىيىلىك دېسام 1988-يىلى ياراتقان. ئېلىمىزنىڭ ئەڭ ياخشى نەتىجىسى 2 سائەت 10 مىنۇت 57 سېكۇنت بولۇپ، ئىچكى موڭغۇل تەنھەرىكەتچىسى خۇ گاڭجۈن ساقلاپ كەلمەكتە.

مارافون مۇسابىقىسى دەسلەپتە ئەرلەر بىلەنلا چەكلەنگەن. 1896-يىلى تۇنجى نۆۋەتلىك ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنىدىن كېيىن، 35 ياشلىق گرېتسىيىلىك ئايال ستاماشيا ئاياللارنىڭ يۈگۈرەلمەيدىغانلىقىغا ئىشەنمەي، ئۆزى يۈگۈرۈپ سىناپ باققان، نەتىجىدە بەش سائەت30 مىنۇتتا پۈتۈن مۇساپىنى يۈگۈرۈپ بولغان، شۇنىڭ بىلەن ئاياللار مارافونىنىڭ يولى ئېچىلغان. 1984-يىلىدىكى 23-نۆۋەتلىك ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنىدا ئاياللار مارافونى رەسمىي مۇسابىقە تۈرلىرى قاتارىغا كىرگۈزۈلگەن. نۆۋەتتە بۇ تۈردىكى ئەڭ ياخشى نەتىجە ئىككى سائەت21 مىنۇت6 سېكۇنت بولۇپ، نورۋېگىيە ماھىرى كرىستيانېن 1985-يىلى ياراتقان.

## ئېلىمىزنىڭ مارافون سەۋىيىسى
ئېلىمىزنىڭ ئاياللار مارافون سەۋىيىسى ئاسىيادا ئالدىنقى ئورۇندا تۇرماقتا. 1993-يىلى تيەنجىندە ئۆتكۈزۈلگەن 7-نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك تەنھەرىكەت يىغىنىدىكى مارافون ھەل قىلغۇچ مۇسابىقىسىدە ۋاڭ جۈنشيا2 سائەت24 مىنۇت 7 سېكۇنتلۇق نەتىجە بىلەن ئاسىيانىڭ ئەڭ ياخشى تەنىجىسىنى ياراتقان.

## مەنبەلەر
كۈچ ئۇلاپ يۈگۈرۈش

**كۈچ ئۇلاپ يۈگۈرۈش** يېنىك ئاتلېتىكا مۇسابىقىسىدىكى بىردىنبىر كوللېكتىپ تۈر بولۇپ، تۆت ئادەم يول ئايرىمىسى بويىچە ئوخشاش ئارىلىقتىن كۈچ ئۇلاش تايىقىنى يەتكۈزۈش ئارقىلىق، كوللېكتىپنىڭ تىرىشچانلىقىنى غەلىبىگە يەتكۈزىدۇ.

## كۈچ ئۇلاپ يۈگۈرۈش ھەققىدە
كۈچ ئۇلاپ يۈگۈرۈش ئافرىقا قىتئەسىدىكى يەرلىكلەرنىڭ يۈك يۆتكەش ئويۇنىدىن بارلىققا كەلگەن، ياۋروپاغا تارقالغاندىن كېيىن، كىشىلەر نەچچە ئون كىلوگرام ئېغىرلىقتىكى يۈكنى ئاددىيلاشتۇرۇپ بىر تال تاياققا ئۆزگەرتكەن، مانا بۇ ھازىرقى مۇسابىقىلەردە قوللىنىلىۋاتقان كۈچ ئۇلاش تايىقىدۇر. كۈچ ئۇلاش نەتىجىسىنىڭ ياخشى-يامان بولۇشى ھەربىر ئەزانىڭ يۈگۈرۈش سۈرئىتىگە مۇناسىۋەتلىك بولۇپلا قالماي، تېخىمۇ مۇھىمى ئەزالار ئوتتۇرىسىدىكى زىچ ماسلىشىش ۋە تاياق بېرىش-ئېلىش تېخنىكىسىدا ئىپادىلىنىدۇ.  

## كۈچ ئۇلاش تۈرلىرى
كۈچ ئۇلاش تۈرلىرى كۆپ بولۇپ، رەسمىي مۇسابىقە تۈرى قىلىنغان 100 ×4 مېتىر ۋە 400 ×4 مېتىردىن باشقا، يەنە ئاممىۋى تەنتەربىيە پائالىيەتلىرىدىكى كوللېكتىپ كۈچ ئۇلاش، ئۇدۇلدىن كۈچ ئۇلاش ۋە ئوخشاشمىغان مۇساپىلىك كۈچ ئۇلاش قاتارلىقلار بار. 1977 -يىل 10-ئايدا دۇنيا بويىچە ئادەم سانى ئەڭ كۆپ، ئارىلىقى ئەڭ ئۇزۇن بولغان كۈچ ئۇلاپ يۈگۈرۈش نورۋېگىيىنىڭ تروند خېيم شەھىرىدە ئۆتكۈزۈلگەن، ئۇنىڭغا 1607 ئادەم قاتناشقان، مۇساپىسى 10 مىڭ كىلومېتىر بولغان.

## مەنبەلەر
باريېردىن ئاتلاپ يۈگۈرۈش

باريېردىن ئاتلاپ يۈگۈرۈش17 ~18-ئەسىرلەردە ئەنگلىيىدە بارلىققا كەلگەن. ئۇ ۋاقىتتا ئەنگلىيىنىڭ چارۋىچىلىقى ئىنتايىن روناق تاپقان بولۇپ، ھەرىكەتكە ئامراق ياش پادىچىلار ھەمىشە قوتان قاشاسىدىن سەكرەپ كىرىپ، سەكرەپ چىقىپ، ئۆزئارا قوغلاشماق ئويناپ كۆڭۈل ئاچقان. بۇ خىل ئويۇننىڭ تەدرىجىي تەرەققىي قىلىشى بىلەن ھازىرقى زامان باريېردىن ئاتلاش ھەرىكىتى بارلىققا كەلگەن. 

## تەرەققىيات جەريانى
1864 - يىلى ئەنگلىيىلىكلەر باريېردىن ئاتلاپ يۈگۈرۈشنى يېنىك ئاتلېتىكا تۈرىگە كىرگۈزگەن. ئەڭ دەسلەپكى باريېردىن ئاتلاپ يۈگۈرۈشلەردە قىياپەتكە دىققەت قىلىنمىغان، سۈرئىتىمۇ ئاستا بولغان. 1897 - يىلى ئامېرىكا تەۋەلىكىدىكى گېرمانىيىلىك كرونېس لەين ئىلغار «ئاتلاش قەدىمى» نى ئىجاد قىلىپ، پۇتنى تۈزلەپ ئاتلاش تېخنىكىسىنى قوللانغان. 1907-يىلى ئامېرىكىلىق سىمىتسون باريېردىن ئۆتكەندە گەۋدىنى يېرىم ئېڭىشتۈرۈش قىياپىتىنى قوللانغان ۋە 1908-يىلى 4-نۆۋەتلىك ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنىدا 110 مېتىرلىق ئېگىز باريېر (7.106 سانتىمېتىر) دىن ئاتلاپ يۈگۈرۈشنى دەل 15 سېكۇنتتا تاماملاپ، تۇنجى دۇنيا رېكورتىنى ياراتقان. ھازىر بۇ تۈرنىڭ دۇنيا رېكورتى 12 سېكۇنت 1.9 دەقىقىغە كۆتۈرۈلگەن بولۇپ، ئۇنى ئەنگلىيە تەنھەرىكەتچىسى جاكسون 1993-يىل 8-ئايدا ياراتقان.

ئەرلەر 400 مېتىرلىق باريېرنىڭ ئېگىزلىكى 4.91 سانتىمېتىر بولۇپ، ئۇنىڭ تۇنجى دۇنيا رېكورتى 55 سېكۇنت بولغان. ھازىر بۇ تۈرنىڭ دۇنيا رېكورتى 46 سېكۇنت 8.7 دەقىقە بولۇپ، ئامېرىكا تەنھەرىكەتچىسى كېۋىن يان 1992-يىلى ياراتقان.

ئاياللارنىڭ باريېردىن ئاتلاپ يۈگۈرۈشىدە دەسلەپ پەقەتلا 80 مېتىرلىق پاكار باريېر بولغان. 1969-يىلى ئاندىن 100 مېتىرلىق باريېرغا ئۆزگەرتىلگەن. نۆۋەتتە بۇ تۈرنىڭ دۇنيا رېكورتى 12 سېكۇنت 1.2 دەقىقە بولۇپ، بۇلغارىيىلىك دونكېۋا 1988-يىلى ياراتقان. 1973 - يىلىدىن باشلاپ خەلقئارادا ئاياللار 400 مېتىرلىق باريېر تەسىس قىلىنغان. 1993-يىل 8-ئايغا كەلگۈچە بۇ تۈرنىڭ دۇنيا رېكورتىنى ئەنگلىيە تەنھەرىكەتچىسى گۇننار ساقلاپ كەلمەكتە. نەتىجىسى 52 سېكۇنت 4.7 دەقىقە.

## ئېلىمىزنىڭ باريېر تەنھەرىكىتى
ئېلىمىزنىڭ باريېر تەنھەرىكەتچىلىرى يېقىنقى يىللاردىن بۇيان تېز تەرەققىي قىلماقتا. بولۇپمۇ ئاياللارنىڭ 100 مېتىرلىق باريېرىدا فۇجيەن ماھىرى ليۇ خۇاجىن6-نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك تەنھەرىكەت يىغىنىدا 12 سېكۇنت 9.8 دەقىقىلىق نەتىجە بىلەن تەيۋەنلىك ماھىر جى جېڭ ئون نەچچە يىلدىن بۇيان ساقلاپ كەلگەن ئاسىيا رېكورتىنى يېڭىلاپ، 1990-يىلى بېيجىڭ ئاسىيا تەنھەرىكەت يىغىنىدا نەتىجىنى يەنە 12 سېكۇنت 3.7 دەقىقىگە كۆتۈرگەن. 1993-يىل 9-ئايدا بېيجىڭدا ئۆتكۈزۈلگەن 7-نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك تەنھەرىكەت يىغىنىدا تيەنجىنلىك ماھىر جاڭ يۈ بۇ تۈرنىڭ نەتىجىسىنى12 سېكۇنت4.6 دەقىقىغە كۆتۈرۈپ، ئاسىيا يېڭى رېكورتىنى ياراتقان. لى تۇڭ 13 سېكۇنت 8.6 دەقىقىلىق نەتىجە بىلەن ئەرلەر 110 مېتىرلىق باريېرنىڭ ئاسىيا رېكورتىنى ساقلاپ كەلمەكتە.

## مەنبەلەر
يەر بايلىقى

ئۇ ئىنسانلار بەلگىلىك تېخنىكىلىق شارائىتتا ۋە مەلۇم مۇددەت ئىچىدە ئىشلىتەلەيدىغان يەرنى كۆرسىتىدۇ.
## مەنبەلەر
يەر بېجى

ئۇ دۆلەتنىڭ سىياسىي ھوقۇقتىن پايدىلىنىپ ، باج كىرىمى سۈپىتىدە يەرتىن ھەقسىز پۇل يىغىش قورالى.
## مەنبەلەر
ئېلېكترونلۇق ھۆججەت

ئۇ كىشىلەرنىڭ ئىجتىمائىي پائالىيەتلەردە شەكىللەنگەن يېزىق ماتېرىياللىرىنى كۆرسىتىدۇ ، كومپيۇتېر دىسكىسى ، ماگنىتلىق دىسكا ۋە ئوپتىك دېسكا قاتارلىق خىمىيىلىك ماگنىت ماتېرىياللىرى توشۇغۇچى سۈپىتىدە.

## مەنبەلەر
گاننان زاڭزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى

**گاننان زاڭزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى** (خەنزۇچە: 甘南 藏族 自治州; پىنيىن: Gnnán Zàngzú Zìzhzhōu; زاڭزۇچە: ཀན་ ལྷོ་ བོད་ རང་སྐྱོང་ ཁུལ་, ٌWylie سېستىمى: Kan-lho Bod-rigs rang-skyong-khul, پىنيىن: ZYPY: Gainlho Poirig Ranggyong Kü) جۇڭگونىڭ گەنسۇ ئۆلكىسىنىڭ جەنۇبىدىكى ئاپتونوم ئوبلاست بولۇپ ، شىمالدا لىنشيا ، شەرقىي شىمالدا دىڭشى ، شەرقتە لوڭنان ، جەنۇبتا ئابا (سىچۈەن ئۆلكىسى) بىلەن چېگرىلىنىدۇ. ئۇ شياخې ۋە لابراڭ موناستىرى ، لۇك ، ماك ۋە باشقا زاڭزۇلارنىڭ يېزا-بازارلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. گەنناننىڭ يەر مەيدانى 40898 km2 (15791 كۋادرات مىتىر) ، پايتەختى خېزۇ شەھىرى (زوي). گەننان ئاپتونوم رايونى ئېلان قىلىنغان بىرىنچى يىلى ، رايونلۇق ئورۇن ساڭكۇنىڭ لابراڭ بازىرىدا ئىدى.
## مەنبەلەر
راك

بەدەندىكى ھەممە يەردە دېگۈدەك ھۈجەيرىلەر كونترولسىز بۆلۈنۈشكە باشلايدىغان كېسەللىك.
## مەنبەلەر
شىمالىي قۇتۇپ چەمبىرىكى

شىمالىي يېرىم شارنىڭ قۇتۇپ چەمبىرىكى ، يەنى كەڭلىك 66 ° 33 'شىمالىي كەڭلىك سىزىقى ، شىمالىي توڭ رايون بىلەن شىمالىي مۆتىدىل بەلۋاغنىڭ ئايرىش سىزىقى.
## مەنبەلەر
شىمالىي يۇلتۇز

ئاسماننىڭ شىمالىدىكى بىر يورۇق يۇلتۇز يەر شارىنىڭ شىمالىي قۇتۇبىغا ئىنتايىن يېقىن بولۇپ ، يەر شارى ئوقىغا بىۋاسىتە دېگۈدەك كېلىدۇ. يەر يۈزىدىن قارىغاندا ، ئورنى ئاساسەن ئۆزگەرمەيدۇ ، يۆنىلىشنى ئۇنىڭ بىلەن پەرقلەندۈرگىلى بولىدۇ.
## مەنبەلەر
جەنۇبىي قۇتۇپ چەمبىرىكى

جەنۇب كەڭلىكى 66 ° 34 ′ كەڭلىك چەمبىرىكى. بۇ شىمالىي يېرىم شار بولۇپ ، جەنۇبىي يېرىم شاردا قۇتۇپ كېچە-كۈندۈز ھادىسىلىرى يۈز بېرىدۇ.
## مەنبەلەر
ئەبۇ مەيسەرە

**ئەبۇ مەيسەرە ئەمر ئىبنى شۇرەھبىيل ئەلھەمدانىي ئەلكۇفىي** (ئەرەبچە: أَبو مَيْسَرَةَ عُمَرُ بنُ شُرَحْبِيْلَ الْكُوْفِيُّ، ھ. ؟ – 63 / م. ؟ – 683) ــ كاتتا تابىئىنلەردىن. ھەزرىتى ئۆمەر، ئەلى، ئىبنى مەسئۇد قاتارلىق ساھابەلەردىن ھەدىس رىۋايەت قىلغان زات.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
قىرىم باتالىيونى

قىرىم باتالىيونى

**«قىرىم» باتالىيونى**  (крим. «Qırım» batalyonı) ئۇكرائىنا خەلقئارا مۇداپىئە پىدائىيلار قوشۇنىغا تۇتىشىدىغان قىرىم تاتارلىرىنىڭ پىدائىيلار باتالىيونى. رۇسىيە قىرىمنى قوشۇۋالغاندىن كېيىن 2014-يىلى ئۇكرائىنا ئىچكى ئىشلار مىنىستىرلىكىنىڭ تەستىقى بىلەن قۇرۇلغان. «قىرىم» باتالىيونى 2015-يىلى 3-ئايغىچە ، ئۇ «Dnipro-1» ئالاھىدە خەلق ئەسكەرلىرىنىڭ 100-روتىسىنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە ئۇكرائىنانىڭ شەرقىدىكى تېرورلۇققا قارشى ھەرىكەتلەرگە قاتناشقان. 2015-يىلى 11-ئاينىڭ 12-كۈنى ، ئۇكرائىنا پرېزىدېنتى پوروشېنكو ۋە قىرىم تاتار مىللىي ھەرىكىتىنىڭ رەھبىرى مۇستاپا قرىمئوغلۇ  قىرىم تاتار روتىسىنىڭ باتالىيونغا ئۆزگەرتىلگەنلىكىنى ئېلان قىلدى [2]. 2022-يىلى 3-ئايدىن باشلاپ ئۇ ئۇكرائىنا خەلقئارا تېررىتورىيە مۇداپىئە ئەترىتىگە قاتنىشىۋاتىدۇ. 

قىرىم باتالىيونى دونباس ئۇرۇشىغا قاتناشقان. 2022-يىلى كىيېۋ پائالىيىتىگە قاتناشتى. بۇنىڭدىن باشقا ، قىرىم باتالىيونى يەنە شەيخ مەنسۇر باتالىيونى بىلەن ھەمكارلىشىدۇ.

## داڭلىق ئەزالىرى

* ئامېرىكىلىق ژۇرنالىست ۋە جىنس ئۆزگەرتكۈچى ئاكتىۋىست Sarah Ashton-Cirillo - ساراھ ئاشتون سىرىلو 2022-يىلى قىرىم باتالىيونىغا قاتناشقان ۋە ھەربىي دوختۇر سۈپىتىدە مەشىق قىلغان.

## تەشەببۇسى
قىرىم باتالىيونىنىڭ رەسمىي بېتىنىڭ كىرىش سۆزىدە ، بۇ قىسىمنىڭ قىرىم تاتارلىرى ۋە ئۇكرائىنا مۇسۇلمانلىرىنىڭ ۋەكىللىرى ، شۇنداقلا ھەر قانداق دىن ۋە مىللەت پىدائىيلىرى بارلىقى بايان قىلىنغان  . كۈرەشنىڭ مەقسىتى ۋە ئاخىرقى مەقسىتى توغرىسىدىكى باياندا مۇنداق دېيىلگەن:
بىز دېموكراتىيە ، سىياسىي پارتىيە ياكى ئۇكرائىنا ئاساسىي قانۇنى ئۈچۈن كۈرەش قىلمايمىز ، قەسەم بەرمەيمىز ، پارات مەيدانىدا تۇرۇپ دۆلەت شېئىرىنى ئېيتىپ ، دۆلەت بايرىقى كۆتۈرمەيمىز. بىز پاگون ياكى ئىزنەكلىرىمىزدە  كرېست تاقىمايمىز. بىزنىڭ ھېچقانداق سىياسىي نىشانىمىز ۋە پىلانىمىز يوق. بىز پەقەت ئۆزىمىزنى ۋە دۆلەت ۋە ئۇكرائىنا خەلقىنىڭ بىخەتەرلىكىنى قوغداش ئۈچۈن كۈرەش قىلىمىز. ۋەزىيەت ئۆزگىرىپ ، ياردىمىمىزگە ئېھتىياج قالمىغان ھامان بىز ئايرىلمىز. ئەمما ئەگەر ئۇكرائىنا قىرىمنى ئازاد قىلماقچى بولسا ، بىزمۇ قاتنىشىمىز ، چۈنكى قىرىم «ئۇكرائىنادىكى ئىسلامنىڭ بۆشۈكى».

-Мы не воюем за демократию, какую то партию или конституцию Украины, мы не давали присягу, мы не стоим на плацу и не поем гимн и не поднимаем флаг. Мы не носим крестов в виде орденов или погон. У нас нет каких то политических целей или планов. Мы просто обороняемся, мы просто хотим и желаем мира и безопасности в этой стране, как для мусульман так и для остальных ее жителей. Как только мы увидим, что ситуация изменилась, и наша помощь не нужна, мы уйдем. Но если Украина будет освобождать Крым, мы пойдем тоже, потому что Крым это была колыбель Ислама на Украине

## قاراڭ

* نوئ‍مان چەلەبجىخان باتالىيونى

## پايدىلانما

## مەنبەلەر
ئابدۇللاھ ئىبنى زۇبەير

ئەبۇبەكرى **ئابدۇللاھ ئىبنى زۇبەير** ئىبنى ئەلئەۋۋام ئەلئەسەدىي (عَبْدُ اللهِ بنُ الزُّبَيْرِ بنِ العَوَّامِ الأَسَدِيُّ، ھ. 1 – 73 / م. 623 – 692) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇما ــ ئانىسى ئەبۇبەكرى سىددىقنىڭ قىزى ئەسمائ‍ خانىم، ئاتىسى جەننەت بىلەن خۇش بېشارەت بېرىلگەن ئون ساھابەدىن زۇبەير ئىبنى ئەۋۋامدۇر. ئىبادەتگۇيلىقىدىن «مەسجىد كەپتىرى» دەپ نام ئالغان ساھابە. 

10 يېشىدا ئاتىسى بىلەن يەرمۇك غازىتىغا قاتناشقان. مىسىر فەتھىدە زور تۆھپە كۆرسەتكەن قەھرىمان، مۇجاھىد زات. زەيد ئىبنى سابىت رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ بىلەن «قۇرئان»نى جەملەشكە قاتناشقان. پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمدىن كۆپ ھەدىس رىۋايەت قىلغان. 

ھ. 64 – 73 / م. 683 – 692 ئارىلىقىدا ئۇمەۋىيلەرگە قارشى مەككەدە خەلىفە بولغان. مەككەدە ھەججاجنىڭ قولىدا ئۆلتۈرۈلگەن.
## مەنبەلەر

تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
گېزىت

دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىدىكى ئىجتىمائىي ، سىياسىي ، ئىقتىسادىي ، مەدەنىيەت ۋە باشقا خەۋەرلەرنى ئاساسلىق مەزمۇن قىلغان بوش بەتلەرنى قەرەللىك ئېلان قىلىش.
## مەنبەلەر
ۋەتەنپەرۋەرلىك

ئۆز دۆلىتىگە بولغان مۇھەببەت ياكى ساداقەت ئىدىيىسى ؛ ۋەتەنپەرۋەرنىڭ پەزىلىتى ۋە ھەرىكىتى.
## مەنبەلەر
دىئالېكتىكىسى

ھەرىكەت ، تەرەققىيات ۋە ئۆزگىرىشنىڭ ئومۇمىي قانۇنىيىتى توغرىسىدىكى پەلسەپىۋى تەلىمات.
## مەنبەلەر
شىمالىي قۇتۇپ ئوكيان

يەرشارىدىكى تۆت ئوكياننىڭ ئىچىدە ئەڭ كىچىكى. شىمالىي قۇتۇپنى مەركەز قىلغان ، ئاسىيا ، ياۋروپا ۋە شىمالىي ئامېرىكىنىڭ شىمالىي دېڭىز قىرغىقى ئارىلىقى 13 مىليون 100 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ.
## مەنبەلەر
مۇزلۇق

قۇتۇپ ياكى ئېگىز تاغلىق رايونلاردا يەرنى بويلاپ ھەرىكەت قىلىدىغان غايەت زور مۇز گەۋدىسى. زامانىۋى مۇزلۇقلار بىلەن قاپلانغان ئومۇمىي يەر تەخمىنەن 16 مىليون 300 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر بولۇپ ، يەرشارى ئومۇمىي يەر كۆلىمىنىڭ% 11 نى ئىگىلەيدۇ. چوڭ قۇرۇقلۇق مۇزلۇقى ۋە تاغ مۇزلۇقىغا بۆلۈشكە بولىدۇ
## مەنبەلەر
ۋەكىللەر ئۆمىكى

بىر دۆلەت ، ھۆكۈمەت ياكى باشقا ئىجتىمائىي تەشكىلاتلارغا ۋاكالىتەن پائالىيەتكە قاتنىشىدىغان ۋاقىتلىق تەشكىللەنگەن چوڭ گۇرۇپپا.
## مەنبەلەر
قۇتۇپ يۇلتۇزى

**قۇتۇپ يۇلتۇزى** ئاسماننىڭ شىمالىدىكى بىر يورۇق يۇلتۇز ساماۋى شىمالىي قۇتۇپقا ئىنتايىن يېقىن بولۇپ ، يەر شارى ئوقىغا يېقىنلىشىدۇ. يەرشارىدىن قارىغاندا ، ئۇنىڭ ئورنى ئاساسەن دېگۈدەك ئۆزگەرمەيدۇ ، سىز ئۇنىڭغا تايىنىپ يۆنىلىشنى ئېنىقلىيالايسىز.
## مەنبەلەر
ماروژنىنى

ماروژنى تەركىبىدە يۇقىرى سۈپەتلىك ئاقسىل ، يۇقىرى قەنت ۋە يۇقىرى ماي بار يېمەكلىك بولۇپ ، ئۇنىڭدا يەنە ئامىنو كىسلاتاسى ، كالتسىي ، فوسفور ، كالىي ، ناترىي ، خىلور ، گۈڭگۈرت ، تۆمۈر قاتارلىقلار بار. ئۇ فىزىئولوگىيىلىك ئىقتىدارنى تەڭشەش ۋە ئوسموتىكنى ساقلاش رولىغا ئىگە. بېسىم ۋە pH.
## مەنبەلەر
تىكداش (ئەپ)

تىكداش (باشقىچە تەلەپپۇزى: تىكدەش؛ ئېنگلىزچە: tikdash ياكى tikdash food) قۇدىرەت ياقۇپ كىرىمېنىي جىلغىسىدا تىكلىگەن ئەرقال كاپىتالى چەكلىك مەسئۇليەت شىركىتى تەرىپىدىن بازارغا سېلىنىپ ئالدىدا تۇرغان ھەممە كىشى خالىغان يەردە تاماق ئېلىپ ساتالايدىغان تاماق مۇلازىمەت تور ۋە ئەقلىفون ئەپ سۇپىسى. قۇدىرەت ياقۇپ مۇشۇ تۈرنى ئوتتۇرا ئاسىيا بازارلىرىدىمۇ ماڭدۇرۇش ئۈچۈن ھەدەپ تىرىشىماقتا. قۇدىرەت ياقۇپ بىر مەزگىل نىيۇيورك شەھىرنىڭ مەركىزىدە "كاۋاپ ئېمپىرىيەسى" ۋە "يانا تائام" لىرىنى ماڭدۇرغان. كېيىن كوۋىد-19 دىن بۇرۇن سان فىرانسىسكوغا كۆچۈپ كەتكەن. 

ئورگان تورى بېتى: 

https://web.archive.org/web/20231110023348/https://www.tikdash.app/

شىركەت شۇئارى: 

"Anyone can simply buy, sell and share any food from home, restaurants, farms, or anywhere else, using short videos or live streaming."

ئۇيغۇچە تەرجىمىسى: 

ھەممە كىشى خالىغان جايدىن، يەنى ئۆي، ئاشخانا، رېستوران، ئېتىز، ۋە ھەر قانداق خالىغان يەردە قىسقا سىن (كلىپ) ياكى نەقسۇنۇم ئارقىلىق تاماق ئېلىپ ساتالايدۇ.
## مەنبەلەر
ھىمايە (پۇل-مۇئامىلە)

ھىمايە قىلىش (ياكى توساق قۇرۇش؛ ئېنگلىزچە: Hedge) ئادەتتە پۇل-مۇمىلە بازىردىكى مەبلەغ سېلىشتا، تېپىش ياكى يۇقىتۋېتىش ئالدىدا تۇرغان مەبلىغىنى قوغداش ۋە ھىمايە قىلىش ئۈچۈن ئالغان قوغداش خاراكتېردىكى مەبلەن سېلىش ھالىتىدۇر.
## مەنبەلەر
ھىمايە فوندى

**ھىمايە فوندى** (Hedge fund) پۇل-مۇئامىلە بازىردا ناھايىتى كۆپ كۆرۈلدىغان، باشقىلاردىن سۇغۇرۇلغان ناھايىتى ئېقىمچان مۈلۈك بىلەن ھەپىلىشىدىغان، ناھايىتى مۇرەككەپ ئېلىم-بېرىم تاكتىكىسى ۋە خىيىم-خەتەر باشقۇرۇش تېخنىكىسنى قوللىنىپ مەبلەغ سالغۇچىلارنىڭ پايدىسنى ئۆستۈردىغان ۋە بازاردىكى خىيىم خەتەردىن ئۆزىنى ھىماي قىلدىغان بىر خىل مەبلەغچىلىك فوندىدۇر.
## مەنبەلەر
گۈلناز ئابدۇقادىر (ئىقتىسادشۇناس)

**گۇلناز ئابدۇقادىر** ئامېرىكلىق ئۇيغۇر ئىقتىسادشۇناس، بانكا مەسلىھەتچىسى. د.ر. گۈلناز ئابدۇقادىر ئاساسلىقى 1990-يىللاردا ئامېرىكىدىكى دۇنيا بانكىسىدا ئىشلىگەنكى ئۈچۈن تونۇلغان. د.ر. گۈلناز ئابدۇقادىرنىڭ ئاساسلىق تەتقىقات يۆنىلىشى يېزا-ئىگىلىك ئىقتىسادى ۋە يېمەكلىك ئىقتىسادى، د.ر. گۈلناز ئابدۇقادىر خەنچە مەكتەپتە ئوقۇغان، ئۇيغۇرچە ئوقۇيالمايدۇ ۋە يازالمايدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
پەرھات بىلگىن (ئىقتىسادشۇناس)

پەرھاد بىلگىن (Ferhat Bilgin) ئامېرىكىلىق ئىقتىسادشۇناس، زىيالى دوكتۇردۇر. پەرھاد بىلگىن ئامېرىكا ئۇنىۋېرسىتلىرىدا دوكتۇرلۇقتا ئوقۇش ئەڭ قىيىن، جاپالىق دەپ قارىلىدىغان، رىقابەت كۈچى ئالامەت ئىقتىساد كەسپىدە دوكتۇرلۇق ئۇنىۋانى ئۇڭۇشلۇق ئالغان ساناقلىق ئۇيغۇر دوكتۇرلىرىنىڭ بىرسى. 

پەرھا بىلگىن ئۆزىنىڭ جان-بېقىش ئىشدىن باشقا ۋاقىتلاردا توختىماي زىيالىق بۇرچلىرىنى ئادا قىلماقتا. شۇڭا پەرھا بىلگىن بىر زىيالى دوكتۇردۇر.
## مەنبەلەر
ساۋۇت تېشىدىغان ئوق

زەمبىرەك زەمبىرەكنىڭ كۈچلۈكلۈكى ، ئېغىرلىقى ۋە سۈرئىتىگە تايىنىپ نىشاننىڭ ساۋۇتلىرىغا سىڭىپ كىرىدۇ ھەمدە ساۋۇتتىن كېيىنكى سىڭىپ كىرىش ئۈنۈمى ئارقىلىق نىشانغا زىيان سالىدۇ.
## مەنبەلەر
لازىملىق دەرسلەر

«تاللاش كۇرسى» غا سېلىشتۇرغاندا. ئالىي مەكتەپ ، ئۇنىۋېرسىتېت ۋە ئوتتۇرا كەسپىي مەكتەپلەردە مەلۇم كەسىپنى ئۆگەنگەن ئوقۇغۇچىلار چوقۇم ئۆتىدىغان دەرسلەرنى كۆرسىتىدۇ. ئادەتتە ئاممىۋى دەرسلەر ، ئاساسىي دەرسلەر ۋە كەسپىي دەرسلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
## مەنبەلەر
تەكشۈرگۈچ

رادىئو دولقۇنى ياكى رادىئوئاكتىپلىقنىڭ بارلىقىنى ئېنىقلايدىغان ئۈسكۈنى
## مەنبەلەر
چاي تۇخۇم

**[[چاي]] تۇخۇم** تالنى ساغلاملاشتۇرۇپ ئىشتىھا ئاچىدۇ، قەۋزىيەتنى تەڭشەيدۇ.

## '''ماتېرىياللىرى'''
تۇخۇم 10 دانە، خۇش پۇراق چاي 10 گرام، شاكال بەدىيان 3 تال، كاۋاۋىچىن، قوۋزاقدارچىن، قەلەمپۇر، قاقىلە قاتارلىقلاردىن بەش گرامدىن،جياڭيۇ 200 مىللىلىتىر، شېكەر بىر قوشۇق.

## '''ئېتىش ئۇسۇلى'''
تۇخۇمنى قازانغا سېلىپ، بەش-ئالتە مىنۇت قاينىتىۋېلىپ، سوغۇق سۇدا چايقاپ، شاكىلىنى يەڭگىل ئۇرۇپ چاقىمىز (ئىچىگە چاي سىڭىپ كىرگۈدەك قىلىمىز )، ئاندىن يۇقىرىقى دورا-دەرمەكلەرنى سېلىپ قېنىق چاي دەملەيمىز. چېقىلغان تۇخۇملارنى دەملەنگەن چايغا سېلىپ باشتا كۈچلۈك ئوتتا، كېيىن بوش ئوتتا 20 مىنۇت ئەتراپىدا قاينىتىۋېلىپ سوۋۇغاندا ئىستېمال قىلساق بولىدۇ. تۇخۇمنى چايدا بەك ئۇزۇن قاينىتىۋەتمەسلىك كېرەك. دورا-دەرمەكلەر بىلەن خۇشى بولمىسا خاس چاي، تۇز سېلىپ پىشۇرسىمۇ بولىدۇ.
## مەنبەلەر
تاش قەلئە خارابىسى

**تاش قەلئە خارابىسى** (خەنزۇچە: 石頭城堡遺址) چاقىلىق ناھىيەسى نىڭ غەربىي جەنۇبىغا تەخمىنەن 40 كىلومېتىر كېلىدىغان جايدا، دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى تەخمىنەن 3000 مېتىر كېلىدىغان تىك يارنىڭ جەنۇب تەرەپتىكى تاغ چوققىسىدا.

## '''تونۇشتۇرۇش'''
تاش قەلئە خارابىسى چاقىلىق ناھىيەسىنىڭ غەربىي جەنۇبىغا تەخمىنەن 40 كىلومېتىر كېلىدىغان جايدا، دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى تەخمىنەن 3000 مېتىر كېلىدىغان تىك يارنىڭ جەنۇب تەرەپتىكى تاغ چوققىسىدا، پەقەت بىرلا ئۇزۇنلۇقى تەخمىنەن 500 مېتىر ئەتراپىدا كېلىدىغان چىغىر يول تاغ ئۇمۇرتقىسىنى بويلاپ قەلئەگە تۇتىشىدۇ. تاغ ئومۇرتقىسىنىڭ ئىككى تەرىپىدىكى قىيانىڭ چوڭقۇرلۇقى تەخمىنەن 100 مېتىر، ئىككى تەرىپىدىكى بۈركۈت تۇمشۇق شەكىللىك تاش قاتارلىق تەبىئىي مەنزىرە، غەلىتە تاشلار گىرەلىشىپ كەتكەن، يەر تۈزۈلۈشى ئىنتايىن خەتەرلىك.

تاغ چوققىسىدا سۈنئىي تۈزلىنىپ، تۆت ئەتراپى تاش بىلەن قوپۇرۇلغان قورۇق تام بار، قورۇق تامنىڭ ئايلانما ئۇزۇنلۇقى 300 مېتىر، بىر قوۋۇق شەرقىي شىمالدىن كەلگەن چىغىر يول بىلەن تاغ ئارقىلىق تۇتىشىدۇ. قەلئەنىڭ غەربىي قىسمىدا يۇمىلاق تاش قورغان ساقلىنىپ قالغان، قالدۇق ئېگىزلىكى تەخمىنەن 3 مېتىر، قېلىنلىقى تەخمىنەن 2 مېتىر، ئىچىدە خىش-تاش قۇرۇلمىلىق ئۆي بار. قەلئە ئىچىگە نۇرغۇن تۆمۈر تاۋلاش داشقىلى، ئامبۇر قازان پارچىلىرى، شۇنداقلا كۈل رەڭ قوڭۇر رەڭلىك خىش، گۈللۈك خىش تارقالغان، مۇكەممەل بولغانلىرى 44 × 23 × 6.5 سانتىمېتىر. يەر كەسمە يۈزىدە قېلىنلىقى تەخمىنەن 2 مېتىر كېلىدىغان ياغاچ مەدەنىيەت قاتلىمى بار. پۈتكۈل قەلئە سىرتقى كۆرۈنۈشى «┻» شەكلىدە.
## مەنبەلەر
رۇبىنىس

**رۇبىنىس**  (ئىنگىلىز تىلى: Peter Paul Rubens) (1577-1640) فلاندېرىس (قەدىمكى نېدېرلاندىيەنىڭ جەنۇبىي رايونى)لىك رەسسام، باروك رەسىم ئېقىمنىڭ دەسلەپكى مەزگىللىرىدىكى ۋەكىللىك شەخىس. 1577-يىلى 6-ئاينىڭ  28-كۈنى گېرمانىيەنىڭ سيېگېندا تۇغۇلغان. 1640 –يىلى 5- ئاينىڭ 30 –كۈنى ئىسپانىيەگە قاراشلىق نېدېرلاندىيەنىڭ ئەنتېېۋېپو (ھازىرقى بىلگىيەدە) ۋاپات بولغان.

## '''ھاياتى ئۆمرى'''
رۇبىنىس كىچىكىدىلا ئەقىللىق، زېرەك بولۇپ، 15 يېشىدىلا نېمىس، فرانسۇز، لاتىن، فلاماند تىللىرىنى پىششىق ئىگەللىگەن. فلاندېرېسنىڭ ئىسپانىيەدە تۇرۇشلۇق باش ئەلچىسى بولغان. ئۇ رەسىم سىزىشنى باشلىغان دەسلەپكى مەزگىللەردە ئەدەبىيات- سەنئەتنىڭ قايتا گۈللىنىش دەۋرىدىكى ئۇستازلارنىڭ تەسىرىگە چوڭقۇر ئۇچرىغان. ئۇ 1609-يىلى فلاندېرېس ئالبېرت كىنەزلىكىنىڭ ئوردا رەسسامى بولغان. ئۇ ئەدەبىيات-سەنئەتنىڭ قايتا گۈللىنىش دەۋرىدىكى سەنئەتنىڭ مۇۋەپپەقىيەتلىرى، شۇنداقلا ئىلغار گۇمانىزم ئىدىيەسى بىلەن فلاندېرېس قەدىمكى مىللىي سەنئىتىنىڭ ئەنئەنىسىنى بىرلەشتۈرۈپ، قىزغىنلىق ئۇرغۇپ تۇرغان، كىشلىك ھايات خۇشاللىقىنى مەدھىيەلەيدىغان رەسىم ئۇسلۇبىنى شەكىللەندۈرگەن. ئۇنىڭ «ليۇكىپپوسنىڭ قىزلىرىنى ئېلىپ قېچىش» ناملىق ۋەكلىك ئەسىرىدە نىكاھ بۇلاڭچىلىقدەك ئىللەت تەسۋىرلەنگەن، ئەسەردە ئاياللار بىلەن ئەرلەر رەڭ ۋە ماھىيەت تۇيغۇسى جەھەتتە روشەن سېلىشتۇرما قىلىنىپ، كۈچلۈك تەسىرلەندۈرۈش كۈچىگە ئىگە قىلىنغان، شۇنداقلا رەسسامنىڭ ئوتتەك ياشلىق، كۈچلۈك ھاياتي كۈچكە بولغان مەدھىيەسى ۋە مۇھەببەتكە بولغان دادىل ئىنتىلىشى ئىپادىلەنگەن.

## '''تەسىرى'''
رۇبېنىسنىڭ ئەسەرلىرىدە تەركىيدۇنياچلىققا قارشى تۇرىدىغان، كىشلىك ھاياتىنى قىزغىن مەدھىيەلەيدىغان روھ ئىپادىلىنىپ تۇرىدۇ. ئۇنىڭ باروكچە يورۇق-تۇتۇقلۇق سېلىشتۇرمىسى، ھېسسىياتقا باي بەدىئىي تەسەۋۇرى، شۇنىڭدەك قەلەم، رەڭ ئىشلىتىش جەھەتتىكى ماھارىتى ياۋروپانىڭ يېقىنقى، ھازىرقى زامان رەسساملىقىغا چوڭقۇر تەسىر كۆرسەتكەن.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تارىم دەريا چوڭ كۆۋرۈكى

تارىم دەريا چوڭ كۆۋرۈكى 1995-يىلى ياسالغان، ئومۇمىي ئۇزۇنلۇقى 605 مېتىر، باشلىما يولى يېرى 673 مېتىر، ئۇ تارىم نېفىتلىكىنى ئېچىشتىكى تۇنجى چوڭ كۆۋرۈك، تەكلىماكان قۇملۇقى غا ئۆتۈشتىكى مۇھىم كۆۋرۈك، تارىم دەرياسى نىڭ يۇقىرى ئېقىنى ۋە ئوتتۇرا، تۆۋەن ئېقىنىنىڭ ئايرىش نۇقتىسى. كۆۋرۈك شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى ئاقسۇ ۋىلايەتلىك يېزا ئىگىلىك 1-شىسى ئالار شەھىرىگە جايلاشقان.

## '''تونۇشتۇرۇش'''
تارىم دەريا چوڭ كۆۋرۈكىنىڭ شىمالىدا بۈگۈر ناھىيىسى بار، شەرقىدە قۇملۇقتىكى توغراق ئورمانلىق باغچىسى بار، جەنۇبى دۇنيا بويىچە ئەڭ ئۇزۇن قۇملۇق تاشيولى ۋە دۇنيا بويىچە ئىككىنچى چوڭ قۇملۇق − تەكلىماكان قۇملۇقى بىلەن تۇتىشىدۇ، شىمالدا جەنۇبىي بۈگۈر نېفىتلىكى مەنزىرە رايونى ۋە دۆلەت غەربىي رايوننى كەڭ ئېچىشنىڭ مۇھىم نۇقتىسى گاز يەتكۈزۈش قۇرۇلۇشى «غەربنىڭ گازىنى شەرققە يەتكۈزۈش» تۇنجى بېكىتى بار. تارىم دەرياسى كۆۋرۈكىنى مەركەز قىلغان تەبىئىي مەنزىرە رايونى بىلەن گۇمانىتارلىق مەنزىرە بىرلىشىپ ئۆزگىچە ساياھەت مەنزىرە رايونى شەكىللەندۈرگەن.
## مەنبەلەر
مىلېھ

**مىلېھ** (ئىنگىلىز تىلى: Jean-François Millet) (1814-1875) «دېھقان رەسسام» دەپ ئاتالغان فىرانسىيەلىك رەسسام مىلېھ 1814 - يىل 10-ئاينىڭ 4-كۈنى نورماندىيە يېرىم ئارىلىنىڭ كرۇشىن كەنتىدىكى بىر دېھقان ئاتىلىسىدە تۇغۇلغان، 1875-يىل 1-ئاينىڭ 20-كۈنى باربىزوندا ۋاپات بولغان.

## '''شەخسى ئارخىپ'''
مىلېھ (1814-1875) «دېھقان رەسسام» دەپ ئاتالغان فىرانسىيەلىك رەسسام مىلېھ 1814- يىل 10-ئاينىڭ 4-كۈنى نورماندىيە يېرىم ئارىلىنىڭ كرۇشىن كەنتىدىكى بىر دېھقان ئاتىلىسىدە تۇغۇلغان، 1875-يىل 1-ئاينىڭ 20-كۈنى باربىزوندا ۋاپات بولغان. ئۇ كىچىكىدىن باشلاپ دېھقانچىلىق ئەمگىكىگە قاتناشقان، خوتۇن-بالىلىرى بىلەن ئۇزاق مەزگىل پارىژ شەھەر ئەتراپىدىكى باربىزون كەنتىدە ياشاپ، ئەمگەك قىلغاچ، رەسساملىق بىلەن شۇغۇللانغان، تۇرمۇشى تىنچ ئەمما غورىگىل ئۆتكەن.

## '''سەنئەت ھاياتى'''
مىلېھ ئاددىي سىزىقچىلار ئارقىلىق ساپ ھەم ئىخچام ئوبرازلارنى ئىپادىلەشكە ماھىر بولۇپ، ئۇنىڭ ئەسەرلىرى سىمۋوللۇق مەنىگە ئىگە، كىشىنى چوڭقۇر ئويلاندۇرىدۇ. رەسىملىرىدىكى نازۇك رەڭ ئۆزگىرىشى، مەنزىرىنىڭ كىشىنى مەھلىيا قىلىدىغان نۇر گەردىشى بىلەن تويۇنۇشى بىر خىل تىنچ ھەم ئىللىق كەيپىيات پەيدا قىلغان. مىلېھنىڭ «باشاق تېرىش»، «ئۇرۇق چاچقۇچى»، «كەچلىك قوڭغۇراق» قاتارلىق ئەسەرلىرىدە رەسسامنىڭ يېزا تۇرمۇشىغا بولغان مۇھەببىتى، ئەمگەك ۋە ئەمگەكچىلەرنى مەدھىيەلەش ھېسسىياتى ئىپادىلەنگەن. ئۇنىڭ رەسىملىرىدە دېھقانلارغا بولغان قىزغىن مەدھىيە ۋە چوڭقۇر ھېسداشلىق قايناپ تاشقانلىقى ئۈچۈن، ئىجتىمائىي رېئاللىقنى كۈچلۈك ئېچىپ بېرىش ئۈنۈمىگە ئىگە بولغان، شۇ سەۋەبلىك ئۇنىڭ ئەسەرلىرى داڭلىق بولۇپلا قالماستىن ھەم ئۇ ئەينى چاغدىكى ئەمەلدارلار ۋە سودىگەرلەرنىڭ چەتكە قېقىشىغا ئۇچرىغان. شۇنداق بولسىمۇ مىلېھ يەنىلا كامالەتكە يەتكەن ماھارىتى، ئاددىي رەسىم تىلى بىلەن «تۇپراق قەھرىمانى»-دېھقانلارنى داۋاملىق مەدھىيەلىگەن.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تەسىراتچىلىق ئېقىمى

تەسىراتچلىق دېگەن سۆز ئىككى قاتلاملىق مەنىگە ئىگە: بىرىنچى، فىرانسىيەدە پەيدا بولغان  تەسىراتچىلىق رەسساملىقنى كۆرستىدۇ؛ ئىككىنچى، ماھارەت ۋە ئۇسۇلنى ئىسلاھ قىلىلىشنى ئۆز ئىچىگە ئالغان تەسىراتچلىق گۈزەل سەنئەت پىكىر ئېقىمى، شۇنىڭدەك ئۇنىڭ تەسىرىنى كۆرسىتىدۇ. كېيىنكىسى دۇنياۋى ئەھمىيەتكە ئىگە.

## '''تونۇشتۇرۇلۇشى'''

تەسىراتچىلىق ئېقىمى ئىمپرېسسىئونىزم دەپمۇ ئاتىلىدۇ، « سىرتقى نۇر ئېقىمى » دەپمۇ ئاتىلىدۇ ، غەرب رەسساملىق تارىخىدىكى مۇھىم سەنئەت ئېقىمى، 19-ئەسىرنىڭ 60-يىللىرىدا فرانسىيەدە بارلىققا كەلگەن.1874-يىلى پارىژدا ئۆتكۈزۈلگەن رەسىم كۆرگەزمىسىدە، مونىتنىڭ « تەسىرات ، كۈن چىققاندا » نامىلىق بىر پارچە ماي بوياق رەسىمى ئەنئەنۋى رەسساملىقتىكى ئىنچىكە تەسۋىرلەش پىرىنسىپىغا خىلاپ ھالدا تۇمانلىق سەھەرنى خىرە ئوبراز، ئەكىن قەلەم، ئوچۇق رەڭ بىلەن ئىپادىلەنگەن، رەسىمدە ئۇپۇقتىن كۆتۈرۈلگەن قىزىل قۇياشنىڭ سۇ يۈزىدىكى شولىسى، ئاسمان ۋە سۇ رەڭگى بىر گەۋدىلەشتۈرۈلۈپ، كىشىنى مەسىت قىلدىغان كۆرۈنۈش ھاسىل قىلىنغان. ھالبۇكى كونسېرۋاتىپ ئوبزورچىلار بۇ خىل ئەسەرلەرنى «پۈتمىگەن ئورگىنال» دەپ ئاتاشقان،ھەم بۇ قېتىمقى كۆرگەزمىنى «تەسىراتچى رەسساملار كۆرگەزمىسى» دېگەن،تەسىراتچلىق ئېقىمى دېگەن نام شۇنىڭدىن كەلگەن.

## '''ئەھمىيىتى'''
تەسىراتچلىق دېگەن سۆز ئىككى قاتلاملىق مەنىگە ئىگە: بىرىنچى، فىرانسىيەدە پەيدا بولغان  تەسىراتچىلىق رەسساملىقنى كۆرستىدۇ؛ ئىككىنچى، ماھارەت ۋە ئۇسۇلنى ئىسلاھ قىلىلىشنى ئۆز ئىچىگە ئالغان تەسىراتچلىق گۈزەل سەنئەت پىكىر ئېقىمى، شۇنىڭدەك ئۇنىڭ تەسىرىنى كۆرسىتىدۇ. كېيىنكىسى دۇنياۋى ئەھمىيەتكە ئىگە. تەسىراتچلىق رەسساملىرى باربىزونچە رەسساملىق ۋە كوربىت رەسساملىقتىكى رېئال تەسۋىر ئۇسلۇبىنىڭ تەسىرى ھەم تۈرتكىسىدە، 19-ئەسىردىكى ئپتېكا نەزەرىيەسى ۋە ئەمەليىتىدىن ئىلھام ئېلىپ، رەسساملىقتىكى نۇر تەتقىقاتى ۋە ئىپادىلەشكە ئەھمىيەت بەرگەن. ئۇلار رەسىمخانىدىن چىقىپ، بىۋاستە كۆزىتىشكە ئاساسەن شەيئىلەرنىڭ قۇياش نۇرى ئاستىدىكى رەڭگىنى تەسۋىرلىگەن ۋە ئىپادىلىگەن.تەسىراتچلىق رەسساملىرىنىڭ رەسىملىرىدە جىسىم كۆرۈنۈشى ئالچىپار رەڭلەردە خۈنۈكلەشتۈرۈلپ، ئەسەرلەردە قۇياش نۇرىدا چاقنىغاندەك كەيپىيات يارىتىلغان. تەسىراتچلىقنىڭ ۋەكىللىك رەسساملىرىدىن يەنە، دېگا،پىكاسسو، سىزاننى قاتارلىقلار بار. تەسىراتچلىق بىر خىل ئەدەبىيات-سەنئەت پىكىر ئېقىمى بولۇش سۈپتى بىلەن سەنئەتنىڭ ھەرقايسى ساھەلىرىگە چېتلىغان، ياۋروپادىكى ھەرقايسى دۆلەتلەرنى قاپلاپ، چوڭقۇر تەسىر كۆرسەتكەن.

ياپونىيەنىڭ ئۇكىيوچە سىزىش ئۇسۇلى، جۇڭگو رەسساملىقى قاتارلىقلارمۇ تەسىراتچلىق رەسساملىرىنىڭ ئىزدىنىشى ۋە يېڭلىق يارىتىشىدا تۈرتكىلىك رول ئوينىغان.
## مەنبەلەر
مېمفىس

**مېمفىس** دۇنيادىكى ئەڭ قەدىمكى شەھەرلەرنىڭ بىرى بولۇپ، 4700 يىلدىن ئارتۇق تارىخقا ئىگە. ئۇ مىسىرنىڭ ئوتتۇرا قەدىمكى سۇلالىلەر دەۋىدىكى پايتەختى ھېسابلىنىدۇ. بۇ شەھەر مىلادىيە 7-ئەسىردە ۋەيران قىلىنغان، خارابىسى قاھىرەگە 25 كىلومېتىر كېلىدىغان جايدا. قەدىمكى مىسىردىكى تۇنجى ئېھرام ئەنە شۇ مېمفىس شەھىرىگە جايلاشقان.

## '''شەھەر ھەققىدە'''
مېمفىس مىسىر نىل دەرياسى دېلتىسى جەنۇبىي ئۇچىغا جايلاشقان بولۇپ،ھازىرقى قاھىرەنىڭ غەربىي جەنۇبىغا 25 كىلومېتىر كېلىدىغان مىتتى لاسىنا كەنتى. مېمفىس دۇنيادىكى ئەڭ قەدىمكى شەھەرلەرنىڭ بىرى بولۇپ، 4700 يىلدىن ئارتۇق تارىخقا ئىگە.مىلادىيىدىن ئىلگىرىكى 3100-يىلدىن تارتىپلا مىسىردىكى ئەڭ قەدىمىي پايتەختى بۇلۇپ قالغان، ھەممىسىنىڭ تارىخى 800 يىلدىن ئاشىدۇ.رىۋايەت قىلىنىشىچە، مىلادىيەدىن بۇرۇنقى 3100-يىللار ئەتراپىدا يۇقىرى مىسىر پادىشاھى مېمفىس تۆۋەنكى مىسىرغا ھۇجۇم قىلىپ، پۈتكۈل مىسىرنى بىرلىككە كەلتۈرگەن. ئۇ بۇ غەلىبىنى تەبرىكلەش ئۈچۈن ھەل قىلغۇچ ئۇرۇش بولغان جاي (بۈگۈنكى مىتتى لاسىنا كەنتى)غا يېڭى شەھەر بەرپا قىلىپ، ئۇنى «ئاق شەھەر» (ئىلبەيدا) دەپ ئاتىغان. مانا بۇ كېيىنكى كۈنلەردە پايتەخت بولغان مېمفىس شەھىرىدۇر. ئىلگىرى قەدىمكى پادىشاھلىق دۆلەت  ( مىلادىدىن ئىلگىرىكى 27-ئەسىردىن مىلادىدىن ئىلگىرىكى 22-ئەسىرگىچە) نىڭ پايتەختى بولغان. مىلادىدىن ئىلگىرىكى 2000-يىللاردا دىبىس ئورنىنى ئىگىلىگەن، لېكىن ئۇ يەنىلا مىسىرنىڭ مەشھۇر دىن،مەدەنىيەت شەھىرى.مىلادىدىن ئىلگىرى 7-ئەسىردە ۋەيران بولغان.قەدىمكى مىسىردىكى تۇنجى ئېھرام ئەنە شۇ مېمفىس شەھىرىگە جايلاشقان. ئەينى چاغدا دۇنيا بويىچە ئەڭ گۈزەل ئۇلۇغ شەھەر بۇلۇپ،ئۇ يەردە يەنە رامېسسىدا Ⅱنىڭ گىرانىت تاشتا ياسالغان غايەت زور ھەيكىلى ۋە باشقا قەدىمىي يادىكارلىقلار بار. ئۇ يەردىن ئىلگىرى پىل چىشى، ئىسكىلىت پارچىلىرى، تاش ۋە ساپال بۇيۇملار قېزىۋېلىنغان.ھازىر پەقەت بىر كىچىك مۇزېي ۋە باغچە ئىچىدە ۋەيران بولغان تاش ئويما ھەيكەللەر ساقلىنىپ قالغان.

## '''ھازىرقى ئەھۋالى'''
مېمفىس دۇنيا بويىچە ئەڭ كىچىك بولغان بىر مۇزېي ھېسابلىنىدۇ ، چۈنكى ئىچىدە پەقەت بىر ياتقان رامسېس Ⅱ ۋە بىر نەچچە ۋەيران بولغان كىچىك تاش ئويما ھەيكەللەر بار. بۇ ھەيكەل ئەسلىدە تەخمىنەن 14 مېتىر ئېگىزلىكتە، پۈتۈن ھاك تاش بىلەن ئويۇپ چىقىرىلغان بولۇپ ، ناھايىتى نەپىس.گەرچە 3200 يىللىق تارىخى بولسىمۇ،لېكىن ھەيكەل ئۈستىدىكى تەسۋىرىي يېزىقنىڭ ھەممىسىنى ناھايىتى ئېنىق كۆرگىلى بولىدۇ. بىر قېتىملىق يەر تەۋرەشتە، ھەيكەلنىڭ بىر جۈپ پۇتى ۋە سول قولى سۇنۇپ كەتكەن، شۇڭا ھەيكەللەر مۇزېي زالىدا  يەرگە توغرىسىغا ياتىدۇ،ئېنىق كۆرۈش ئۈچۈن ئەڭ ياخشىسى 2 - قەۋەتتىكى بالكونغا چىقىپ بىرنى ئايلىنىپ بېقىش كېرەك. ھەيكەلنىڭ يەنە بىر قوشكېزەك ئاكا - ئۇكىلىرى قاھىرە شەھىرىدىكى رامۇس پويىز ئىستانسىسىنىڭ مەيدانىدا، ئىنتايىن ھەيۋەتلىك كۆرۈنىدۇ.

## '''داڭلىق ھەيكەللەر'''
مۇزېي گۈللۈكىدە ماينولار ۋىس Ⅱ گە ۋەكىللىك قىلىدىغان بىر ئادەم باشلىق شىر تەنلىك ھەيكەل بار بۇلۇپ، ئېگىزلىكى تۆت مېتىردىن ئارتۇق ، بىر پارچە 80 توننا كېلىدىغان تاشنى ئويۇپ ياسالغان.
## مەنبەلەر
بېسىم

فىزىكىدىكى **بېسىم**  ئىككى جىسىمنىڭ ئۇچرىشىش يۈزىدە يۈز بەرگەن تەسىر كۈچنى كۆرسىتىدۇ، ياكى گاز جىسىمنىڭ قاتتىق جىسىم ۋە سۇيۇق جىسىم يۈزىگە نىسبەتەن تىك تەسىر كۈچى ياكى سۇيۇقلۇق قاتتىق جىسىم يۈزىگە نىسبەتەن تىك تەسىر كۈچىنى كۆرسىتىدۇ. ئادەتتە، مېخانىكا ۋە كۆپ قۇرۇلۇش پەن ساھەسىدە «بېسىم» دېگەن سۆز بىلەن فىزىكا ئىچىدىكى بېسىم كۈچى ئوخشاش مەنىگە ئىگە.

## '''پەيدا بولۇش مېخانىزمى'''
قاتتىق جىسىم يۈزىنىڭ بېسىمى ئادەتتە ئېلاستىكلىق شەكىل ئۆزگىرىشىنىڭ نەتىجىسىدۇر، تېگىشىش كۈچى دائىرىسىگە كىرىدۇ. سۇيۇق ۋە گاز يۈزىنىڭ بېسىمى ئادەتتە ئېغىرلىق كۈچى ۋە مولېكۇلا ھەرىكىتىنىڭ نەتىجىسى. 

بېسىم يۆنىلىشى ئادەتتە جىسىملارنىڭ تېگىشىش يۈزىگە  تىك بۇلىدۇ. ئەگەر كۆزىتىلگەن بېسىم يۆنىلىشى بىلەن تېگىشىش يۈزى تىك بولمىسا، ئادەتتە بۇ بېسىم ۋە سۈركىلىش كۈچىنىڭ ئورتاق رول ئوينىغانلىقىنىڭ نەتىجىسىدىندۇر.

## '''ئالاھىدىلىكى'''
1. تەسىر قىلىش  يۆنىلىشى ۋە تەسىرگە ئۇچراش يۈزى ئۆزئارا تىك ۋە تەسىرگە ئۇچراش يۈزىنىڭ سىرتقى نورمال سىزىقى بىلەن يۆنىلىشى قارىمۇقارشى بولىدۇ؛ 

2. بېسىم كۈچى بەلگىلىك بولغاندا، كۈچكە ئۇچراش يۈزى شۇنچە كىچىك بولىدۇ، بېسىم ئۈنۈمى شۇنچە روشەن بولىدۇ؛ 

3.كۈچكە ئۇچراش يۈزى بەلگىلىك بولغاندا بېسىم كۈچى شۇنچە چوڭ بۇلىدۇ، بېسىم ئۈنۈمى شۇنچە روشەن بولىدۇ.

## '''ھېسابلاش فورمۇلىسى'''
بېسىم كۈچى = بېسىمى / بېسىمغا ئۇچرىغان يۈزنىڭ كۆلىمى ( P=F/S)؛ 

بېسىم كۈچى = بېسىم كۈچىنىشى * كۈچكە ئۇچراش يۈزى ( F=PS).

## '''ئاساسىي بىرلىكى'''
1.بېسىم 

خەلقئارالىق بىرلىك: « نيۇتون »، بەلگىسى « N »؛ 

2.بېسىم كۈچىنىشى 

خەلقئارالىق بىرلىك :« پاسكال»، بەلگىسى « Pa ».

## '''بېسىم كۈچى بىلەن ئېغىرلىق كۈچى '''
( 1 ) بېسىم بولسا بىر-بىرى بىلەن ئۇچراشقان ئىككى جىسىمنىڭ بىر-بىرىنى قىسىشىدىن يۈز بەرگەن شەكىل ئۆزگىرىشى سەۋەبىدىن پەيدا بۇلىدۇ، كۈچ خاراكتېرى بويىچە ئايرىغاندا، بېسىم كۈچى ئېلاستىك كۈچكە تەۋە؛ ئېغىرلىق كۈچى دېگىنىمىز − يەر يەر يۈزىگە يېقىن بولغان جىسىم يەر شارىنىڭ تارتىشىغا ئۇچراشتىن ھاسىل بولغان كۈچتۇر. 

( 2 ) بېسىمنىڭ مۇقىم يۆنىلىشى يوق، لېكىن باشتىن-ئاخىر كۈچ تەسىرىگە ئۇچرىغان جىسىمنىڭ ئۇچرىشىش يۈزى بىلەن تىك. ئېغىرلىق كۈچى مۇقىم يۆنىلىشلىك، دائىم تىك تۆۋەنگە يۆنەلگەن بولىدۇ.

( 3 )بېسىم كۈچى ئېغىرلىق كۈچىدىن ھاسىل بولىدۇ ھەم بېسىم كۈچى بىلەن ئېغىرلىق كۈچى مۇناسىۋەتسىز بولىدۇ. جىسىم گورىزونتال يۈز ئۈستىدە قويۇپ ھەمدە باشقا تاشقى كۈچ بولمىغاندا، بېسىم كۈچى بىلەن ئېغىرلىق كۈچىنىڭ چوڭ-كىچىكلىكى ئوخشاش. جىسىم يانتۇ تەكشىلىككە قويۇلغان چاغدا، بېسىم كۈچى ئېغىرلىق كۈچىدىن كىچىك بۇلىدۇ. جىسىم تەرىپىدىن بېسىلغاندا، بېسىم كۈچى بىلەن ئېغىرلىق كۈچى بىلەن پۈتۈنلەي مۇناسىۋەتسىز. جىسىم ئېسىپ قويۇلغاندا، ئېغىرلىق كۈچى بېسىم كۈچىنى ئاجىزلاشتۇرىدۇ. 

( 4 ) بېسىمنىڭ تەسىر قىلىش نۇقتىسى جىسىمنىڭ كۈچكە ئۇچرىغان يۈزىدە بۇلىدۇ، ئېغىرلىق كۈچىنىڭ تەسىر قىلىش نۇقتىسى جىسىمنىڭ ئېغىرلىق مەركىزى، قائىدىلىك بولغان گېئومېتىرىيىلىك جىسىمنىڭ ئېغىرلىق مەركىزى جىسىمنىڭ گېئومېتىرىيەلىك مەركىزىدە بولىدۇ.

## مەنبەلەر
ئويۇنچى (كەسىپ)

ئويۇنچى ئادەتتە مەخسۇن ئورۇنلاش سەنئىتى ئاراقىلىق ماھارەت كۆرسىتىدىغان، تاماشا قىلىش ئارقىلىق باشقىلارغا ئېستىتىك تۇيغۇ ئاتا بىر كەسىپ ئىگىلىرنىڭ ئومۇمى نامى. ئۇيۇنچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىدىغان كەسىپ ئىگىلىرىدىن ئاكتىيور، تور چولپىنى، ئىتوتچى، گەپدان، چاقچاقچى، ئوپېراچى، مەدداھ، لەپەرچى، ئۇسۇلچىلار بار. ئادەتتە پەقەت بەدىنى ياكى ئاغىزىنى ئىشلىتىپ مەلۇم بىر خىل ھەركەتنى ئورۇندايدىغانلارنىڭ ھەممىسنى ئويۇنچى دېيىشكە بولىدۇ. 
thumb|ئويۇنچىلار ماھارەت كۆرسەتمەكتە
thumb|دۇنياغا تونۇلغان داڭلىق ئويۇنچى چارلىز چاپلىن
## مەنبەلەر
سۈنئىي ئاممىباب ئىدىراك

thumb|سۈنئىي ئاممىباب ئىدىراكنىڭ چۈشەندۈرلۈشى
سۈنئىي ئاممىباب ئىدىراك (باشقىچە نامى: تولۇق سۈنئىي ئىدىراك؛ كۈچلۈك سۈنئىي ئىدىراك؛ ئادەم دەرىجىسىدىىكى سۈنئىي ئىدىراك؛ ئۇنىۋېرسال; ئېنگلىزچە: Artificial general intelligence) سۈنئى ئىدىراكنىڭ بىر تۈرىدۇر. سۈنئىي ئاممىباب ئىدىراك بىر خىيالىۋى ۋەكىل بولۇپ، ئەگەر رىئاللىققا ئايلانسا ئادەم ۋە ھايۋانلار ئىجىرا قىلالايدىغان ئىدىراكلىق ۋەزىپىلەرنى ئۈگىنىپ قىلىش قابىلىيىتىگە ئىگە بۇلالايدۇ. باشقىچە نۇقتىىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، سۈنئىي ئاممىباب ئىدىراك كۆپ قىسىم ئىقىتسادى قىممىتى بار ۋەزىيە ياكى بۇيرۇقلارنى ئىنسانلاردىىنمۇ زور سۈپەت ۋە ھالەتتە تاماملىيالايدىغان ئاپتوماتىك سېستىمىدۇر. سۈنئىي ئاممبىاب ئىدىراك بەرپا قىلىش ۋە ۋۇجۇدقا چىقىرىش كۆپ ساندىكى سۈنئىي ئىدىراك تەتقىقاتچىلىرىنىڭ ۋە شىركەتلەرنىڭ ئاساسلىق مۇدىئاسىدۇر. 

### ئاساسلىق ئىدىراك ئالاھىدىلىكلىرى

# مەۋقە ئانالىز قىلىش
# ئەقەللىي بىلىملەر ۋە ئىشلار
# پىلان
# ئۆگىنىش
# تەبئىي تىلدا ئۆگىنىش
# يۇقارقى ئىقتىدارلىنى بىرىكتۈرۈپ نىشان ئۈچۈن ئىدىراك يۈرگۈزۈش

## مەنبەلەر
تىرانسفورموتور

ئېلېكتر ماگنىتلىق ئىندۇكسىيە پرىنسىپىدىن پايدىلىنىپ توك بېسىمىنى ئۆزگەرتىش ئۈسكۈنىسى. ئۇنىڭ ئاساسلىق زاپچاسلىرى ئاساسلىق كاتەكچە ، ئىككىلەمچى كاتەكچە ۋە تۆمۈر يادرو. ئېلېكتر ئۈسكۈنىلىرى ۋە سىمسىز توك يولىدا ئۇ دائىم توك بېسىمىنى ئاشۇرۇش ۋە تۆۋەنلىتىش ، ماس كېلىدىغان توسالغۇ قاتارلىقلارغا ئىشلىتىلىدۇ.
## مەنبەلەر
چوڭ تىل مودىلى

چوڭ تىل مودىلى (Large language model) بىرخىل تىل مودىلىدۇر. سۈنئىي ئىدىراكنىڭ ماشىنىلق ئۆگىنش تۈرىنىڭ تەبئىي تىل بىر تەرەپ قىلىش بالا تۈرىدە كۆپ ئىشلىتىدىغان بىر خىل تىل مودىلى. چوڭ تىل مودىلنىڭ ئەڭ چوڭ ئالاھىدىلىكى دەل ئاممىغا خاس تىللارنى ئاڭلاپ، چۈىشنىش، ئانالىز قىلىش، ۋە ھاسىلات بەرپا قىلىشتىن ئىبارەتتۇر. چوڭ تىل مودىلى ئادەتتە ناھايىتى چوڭ سۆزلۈك ئامبىرىغا تاينىنىپ، ماشىنا بۇ سۆزلۈك ئامبىرىدىن پايدىلىنىپ ئۆزىگە بېرىلىگەن ۋەزىپىلەرنى ئانالىز قىلىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن چوڭ تىل مودىلى ناھايىتى زور سۆزلۈك ئامبىرىغا تايىندۇ. ئۇيغۇر تىلدا ئېنتېرنىڭ تور بايلىقى چەكسىز، بىلگەنلەرنىڭ يازماسلىق، خاتىرلىمەسلىكى، پەقەت يەپ ئىچىپ ئوسۇرۇپ چىچىپ ئۆلەپ كېتىش روھى ناھايتى ئېسىل بولغاچقا، ھازىرچە بۇ مودىللار ئۇيغۇر تىلدا قاناتلىناۋاتمايۋاتىدۇ. چوڭ تىل مودىلى ئادەتتە زور مىقتاردىكى سۆزلۈك، جۈملە، تېكسىت، ماقالە قاتارلىقلارنىڭ مەشىق ۋە سىناق ئامبىرىغا ئايرىپ، سۈنئى نېرۋا تورى ئارقىلىق مەشىق ئامبىرىدا چېنقىتۇرۇپ مودېل ھاسىل قىلىپ، سىناق ئامبىرىدا مودىلنىڭ ئۈنۈمىنى تەكشۈرۈپ تەتقىق قىلىدىغان ئۆزلۈكدىن نازارەتلىك ئۆگىنىش ياكى يېرىم نازارەتلىك ئۆگىنشىتۇر. 
thumb|تىل مودىلى.
## مەنبەلەر
دۆلەت ئادىمى

**دۆلەت ئادىمى** (ئېنگلىزچە: Statesman) دۆلەت، مىللەت، ئۇلۇس مەنپەئەتى ئۈچۈن ئالى خىزمەت قىلدىغان  ۋە ياكى ھۆكۈمەت قاتارلىق تەشكىلاتلاردا مۇھىم رول ئوينايدىغان سىياسىئون ياكى لىدىر دەرىجىلىك شەخىستۇر. دۆلەت ئادىمى كۆپىنچە ھالدا مەلۇم بىر دۆلەت ياكى ئۇلۇسنىڭ مەزكىرى ھۆكۈمەتلىرىدە يۇقىرى دەرىجىلىك مەسەپلەردە ئولتۇردىغان سىياسىئون ياكى داھىيلارنى كۆرستىدۇ، مەسلەن، جۇمھۇر رەئىس، پىرزىدېنت، ئەلبېشى، قاغان، پادىشاھ، تېننو، باش باقان، باش ۋەزىر، باش غوجىدار، دېپلوماتىيە مىنىستېرى دېگەندەك. 
thumb|ئا ق شنىڭ تۆت نۆۋەتلىك ئەلبېشلىرىنىڭ ھەممىسى دۆلەت ئادىمىدۇر.
thumb|20 دۆلەت گىروھى ئەلبېشلىرى ئائىلە سۈرئىتىدىكلەرنىڭ ھەممىسى دۆلەت ئادىمىدۇر.

### داڭلىق دۆلەت ئادەملىرى

# جوۋ بايدېن
# دونالد ترامپ
# رەجەپ تايىپ ئەردوغان
# ۋىلادىمىر پۇتىن
# شى جىنپىڭ
# ۋاڭ يى
# مايىك پومپىئو
# شىنزو ئابى
# ئىمانىيول ماكىرون
# ئىلھام ئېلى
# نۇرسۇلتان نەزەررباي
# شاۋكەت مىرزا
# لى چىياڭ
# لى كېچىياڭ
# ئەرفىيە ئابلەت
## مەنبەلەر
دۆلەتلەرنىڭ نوپۇس تىزىملىكى (ب د ت)

بۇ بەت ب د ت 2023 يىلى ئېلان قىلغان دۇنيا نوپۇس ستاتسىكىغا ئاساسەن تۈزۈپ چىقىلىدى. 
[thumb|[ب د ت جۇغراپىيەلىك شۆبەر رايونلارنىڭ بۆلۈنۈش خەرىتىسى]]

### تىزىملىك

## مەنبەلەر
جاكارلىغۇچى

تېلېۋىزىيە ياكى رادىئو ئىستانسىسىدا پروگرامما تارقىتىدىغان ئادەم.
## مەنبەلەر
ياش ئاققۇزۇش بومبىسى

تەركىبىدە خىمىيىلىك ماددىلار بار ئالاھىدە بومبا پارتىلىغاندىن كېيىن گاز ھاسىل قىلىپ ، كۆزنى غىدىقلاپ ، كىشىلەرنى يىغلىتىدۇ.
## مەنبەلەر
پۇرچاق (ئۆسۈملۈك)

پۇرچاق بىر خىل ھەم ئىستىمال قىلغىلى بۇلىدىغان ئۆسۈملۈك ھە مېۋىسىدۇر. پۇرچاق ئۆسۈملۈكىنىڭ مېۋىسى كىچىك يۇمىلاق شەكلىللىك ھەرخىل رەڭدىكى پۇرچاق مېۋىسىدۇر. پۇرچاق ھازىر كۆپ قىسىم ھالدا ئىنسانلار ۋە ھايۋانلار ئۈچۈن يېمەكلىك تەرىقىسىدە ئىشلىتىلىدۇر. 

### كۆپ ئۇچرايدىغان پۇرچاق تۈرلىرى
يېشىل پۇرچاق

سېرىق پۇرچاق

ئۇزۇن پۇرچاق (جاڭدو، جاڭدۇ، يىلان پۇرچاق)

### پۇرچاق تائاملىرى
فازۇلىيە (تۈركىيە تائاملىرى)

جېلىي پۇرچاق (رەڭگارەڭ پۇرچاق)

پۇرچاق ئۇيۇتمىسى

پۇرچاق ئۈندۈرمىسى

### ئالبۇم

ھۆججەت:Mung bean sprouts, close-up.jpg|بىخلانغان پۇرچاق
ھۆججەت:Four Different Varieties of Green Beans (Phaseolus vulgaris).jpg|پۇرچاقنىڭ ھەرخىل شەكلى
ھۆججەت:Opening and Closing of Stoma.svg|پۇرچاقنىڭ ھۈجەيرىسى
ھۆججەت:08 Vegan lunch brunch outdoor, broad bean salad - vegan lunch in Stockholm, Sweden.jpg|پۇرچاقتىن ئېتىلگەن تاماق
ھۆججەت:Roasted coffee beans.jpg|قەھۋە پۇرچىقى
ھۆججەت:Beans damaged by bean weevil.jpg|قاقشال پۇرچاق
ھۆججەت:Cooked sorana beans with olive oil and pepper 4.jpg|بودەك پۇرچاق
ھۆججەت:BeanSprouts.jpg|پۇرچاق ئۈندۈرمىسى
ھۆججەت:Carbonza bean green.jpg|يېشىل پۇرچاق
ھۆججەت:Ojito Bolita beans.jpg|ھەرخىل پۇرچاقلار

## مەنبەلەر

تۈر:ئۆسۈملۈك
قۇشقونماس

قۇشقونماس (ياكى ئاسپاراگۇس) بىر خىل ئۆسۈملۈكتۇر. قۇشقونماس ئادەتتە غەرب تائاملىرىدىكى كالا گۆشى پىشلىقىدا كۆپ ئۇچىرايدۇ. كالا گۆشى پىشلىقى بىلەن قۇشقونماس بىللە ئستىمال قىلىندۇ. قۇشقونماسنىڭ ئۇزۇقلىق قىممىتى ناھايىتى يۇقىرى. قۇشقونماسنىڭ ياش ياكى بوۋاق نوتىلىرى يۇمىران بولغاچقا ئادەەتتە كۆكتات قاتارىدا تائاملاردا ئىشلىتىلىدۇ. 

### ئالبۇم

ھۆججەت:Steam-boiling green asparagus.jpg|قۇشقونماسنىڭ ياش نوتىلىرى سۇدا قاينىتىلىماقتا
ھۆججەت:Asparagus officinalis Szparag lekarski 2022-05-22 03.jpg|قۇشقونماسنىڭ بىر خىل تۈرى
ھۆججەت:Asparagus soup (spargelsuppe).jpg|قۇشقونماس شورپىسى
ھۆججەت:Edouard Manet Bunch of Asparagus.jpg|بىر باغلام قۇشقونماس
ھۆججەت:Asparagus image.jpg|تاللار بازاردىكى قۇشقونماس
ھۆججەت:Asparagus wiki2.jpg|قۇشقونماس مايسلىرى
ھۆججەت:Asparagus officinalis Szparag lekarski 2022-05-22 01.jpg|قۇشقونماس دەرەخلىرى
ھۆججەت:Green Asparagus New York 11 May 2006.jpg|قۇشقونماسزارلىق
ھۆججەت:Asparagus, from The Encyclopedia of Food by Artemas Ward.jpg|قۇشقونماسنىڭ تۈرلىرى
ھۆججەت:Steak and asparagus - Massachusetts.jpg|قۇشقونماس ۋە كالا گۆشى پىشلىقى
ھۆججەت:Fruit and Asparagus by William Michael Harnett.jpg|قۇشقونماس ۋە باشقا مېۋىلەر
ھۆججەت:Asparagus officinalis 01.JPG|قۇشقونماس ئېتىزلىقتا

## مەنبەلەر

تۈر:ئۆسۈملۈك
نېلۇپەر يىلتىزى

**نېلۇپەر يىلتىزى** سۇدا ئۆسىدىغان نىلۇپەرنىڭ يلىتىز قىسمى بولۇپ، ئادەتتە شەرقىي ئاسىيادا تاماق ۋە دورا ئورنىدا ئىشلتىلىدۇ. نىلۇپەرنىڭ ئېنگلىزچە ئىلمى نامى *[[:en:Nelumbo_nucifera|Nelumbo nucifera]]،* خەنچە نامى 莲، تۈركچە نامى Hint lotusu دۇر. ئاددى تۇرمۇشتا نېلۇپەر يىلتىزىنىڭ ئېنگلىزچە نامى lotus root دۇر. نېلۇپەر يىلتىزىنى يانتۇ يۇمىلاش شەكلىدە كېسىپ ھەرخىل تائاملاردا ئىشلىتىدۇ، مەسلەن ساماۋەر شورپىسى، شورپا دېگەندەك. نېلۇپەر يىلتىزى يەنە تېخى دورا سۈپىتدە ئىشلىتىشكە بولىدۇ. چۈنكى نېلۇپەر سۇدا ئۆسىدىغان بولغاچقا نېلۇپەر يىلتىزى ۋىتامىن س غا ناھايىتى مول. نېلۇپەر يىلتىزنىڭ يانتۇ يۇمىلاق كېسىپ ھاسىل بولغان قىسمى نېلۇپەر يىلتىزى ساپراقچىسى دېيىلدۇ. كىشلەرنىڭ ئادەتتە ساپىراقچىسنىى ئىسىتمال قىلىدۇ. 

### ئالبۇم

ھۆججەت:Dried lotus root slices.jpg|نېلۇپەر يىلتىزنىنىڭ يانتۇ كەسكەندە ھاسىل بولغان ساپىراقچىسى
ھۆججەت:莲藕煲汤.png|نېلۇپەر يېلتىزى ساپراقچىسى شورپىسى
ھۆججەت:莲藕.jpg|نېلۇپەر يىلتىزنىڭ سۇنىڭ ئۈستۈن قىسمدا ئۆسكەن كۆرۈنۈشى
ھۆججەت:莲藕杏仁茶 1.jpg|نېلۇپەر يىلتىزى قوشۇلغان چاي
ھۆججەت:Loin steak, chrysanthemum chimichurri, lotus root purée, and lotus root crisps.jpg|نېلۇپەر يىلتىزىدىن ياسالغان تائام
ھۆججەت:Indian lotus flowers.jpg|ھىندىستان نېلۇپەر گۈلى
ھۆججەت:JaRenkonLotus07CR.jpg|نېلۇپەر يىلتىزنىڭ كۆرۈنۈشى
ھۆججەت:Pickled lotus root.jpg|نېلۇپەر يىلىتىزى ساپراقچىسى
ھۆججەت:Pan-fried Lotus Root Cake.jpg|قىزدۇرۇلغان نېلۇپەر يىلتىزى تورتى
ھۆججەت:LOTUS IN SHENZHEN (6).jpg|نېلۇپەرنىڭ ئۆسۈشى

## مەنبەلەر

تۈر:ئۆسۈملۈك