open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
تۇرسۇنبەگ ئىبراھىم تايماس

ئۆزىنىڭ ساتىرىك، ئاممىباپ شېئىرلىرى ۋە قىرتاق يازما، يىرىك ئەسەرلىرى بىلەن ئۇيغۇر ئەدەبىياتىدا بەلگىلىك ئورۇن تۇتۇپ كېلىۋاتقان شائىر، يازغۇچى ھەم تارىخ، مەدەنىيەت تەتقىقاتچىسى تۇرسۇنبەگ ئىبراھىم تايماس 1952-يىلى مەكىت ناھيىسىنىڭ يانتاق يېزىسى ئاقبەل كەنتىدە تۇغۇلغان. 1973-يىلغىچە ناھيە بازىرىدا باشلانغۇچ ۋە تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپنى پۈتتۈرىپ، «قايتا تەربىيە» ئالغان. 1975-يىلغىچە قەشقەر دارىلمۇئەللىمىدە ئوقۇغان. 1985-يىلغىچە ناھيىلىك رادىئو ئىستانسىسىدا دىكتور، مۇخبىر، تەھرىر ھەم ئىستانسا باشلىقى بولۇپ ئىشلىگەندىن كېيىن، 1985-يىلى ناھيىلىك مەدەنىيەت يۇرتىنىڭ باشلىقى بولغان. 1988-يىلدىن 1990-يىلغىچە غەربىي شىمال مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتىدا بىلىم ئاشۇرۇپ، ئالىي تېخنىكوم دىپلومىغا ئېرىشكەن. 1999-يىلدىن باشلاپ، ناھيىلىك مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىنى ئاسراش ئورنىدا ئىشلەپ، ھازىر پىنسىيەگە چىققان.
كۆپ قىرلىق ئەدىب تۇرسۇنبەگ ئىبراھىم تايماسنىڭ ئىجادىيەتلىرىدىن تۇنجى شېئىرى «ۋەتەن شەنىگە» 1976-يىلى «قەشقەر ئەدەبىيات-سەنئىتى» ژورنىلىدا ئېلان قىلىنغاندىن كېيىن، ھازىرغىچە مەملىكەت ئىچىدىكى ھەرقايسى مەتبۇئاتلاردا 600 پارچىدىن ئارتۇق شېئىر، 120 پارچىدىن ئارتۇق چوڭ-كىچىك ھېكايە، 40 پارچىدىن ئارتۇق ئىلمىي، نەزىريىۋى ماقالىلىرى ئېلان قىلىنغان. «تەقدىر»(رومان)، «كۆز تەگكەن گۈزەل»(پوۋېستلار توپلىمى)، «سۆيگۈ ئىسيانى»(ھېكايە-نەسىرلەر توپلىمى)، «قىرتاق جاكالار»(ئەدەبىي خاتىرىلەر توپلىمى)، «سەككىز سۈرىتىم»(ساتىرالار توپلىمى)، «مەكىت قويى»(ئىلمىي كىتاپ)، «تىكەنلىك گۈل»(باشقىلار بىلەن بىللە)، «ئۇيغۇر دولان مۇقاملىرى»(تېكىستىنى رەتلىگەن)...قاتارلىق كىتاپلىرى نەشىر قىلىنغان ۋە ئون نەچچە پارچە ئەدەبىي توپلاملارغا ئەسەرلىرى كىرگۈزىلگەن.
تۇرسۇنبەگ ئىبراھىم تايماسنىڭ «سەككىز سۈرىتىم»، «مەيخورلار مارشى»، «ئادەم بۇلاق»(باللادا)...قاتارلىق ئەسەرلىرى ئۇيغۇر جامائەتچىلىكى ئارىسىدا زور تەسىر قوزغىغان. ئۇنىڭ «پەيغەمبەر ۋە شائىر» قاتارلىق بەدىئىي مۇلاھىزىلىرىدىن باشقا، يەنە تارىخ، مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى ۋە ئىجدىمائىيەت تېمىسىدىكى بىر تۈركۈم ماقالىلىرىمۇ مۇھىم سالماقنى ئىگىلەيدۇ. ئۇ سەككىز قېتىم ۋىلايەت دەرىجىلىك ئەدەبىي ئىجادىيەت مۇكاپاتىغا، ئىككى قېتىم «خانتەڭرى ئەدەبىيات مۇكاپاتى»غا، يەنە ئىككى قېتىم مەملىكەت دەرىجىلىك ئىجادىيەت مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن، كۆپ قېتىم خىزمەت ئىلغارى بولۇپ باھالانغان، ھەتتا ئۇ مەسئۇل بولۇپ ئىشلىگەن مەكىت ناھيىلىك مەدەنىيەت يۇرتىمۇ مەملىكەت دەرىجىلىك ئىلغار مەدەنىيەت يۇرتلىرى قاتاردىن ئورۇن ئالغان.
تۇرسۇنبەگ ئۆز ئانا تىلىدا ئىجادىيەت بىلەن شۇغۇللاندىن باشقا، خەنزۇ، ئېنگىلىز تىللىرى، ھەتتا دۇنيا تىلىنىمۇ قېتىرقىنىپ ئۆگۈنىپ، بىر تۈركۈم مۇنەۋۋەر ئەسەرلەرنى ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلىپ ئېلان قىلغان. ئەنە شۇ نەتىجىلەرنى ياراتقان بۇ ئەدىب «جوڭگودىكى ياش ۋە ئوتتۇرا ياش ئەدىبلەر قامۇسى»، «ئىقتىساسلىقلار ئامبىرى»، «دۇنيادىكى نامدار ئەدەبىيات-سەنئەتچىلەر تىزىملىكى»...قاتارلىق 10 نەچچە قامۇستىن ئورۇن ئالدى. ھازىر ئۇ مەملىكەتلىك ئاز سانلىقلىق مىللەتلەر يازغۇچىلىرى ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى، ش ئۇ ئا ر يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى، قەشقەر ۋىلايەتلىك يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ دائىمىي ھەيئىتى، دولان قەلەمكەشلىرى جەمئىيىتىنىڭ مۇئاۋېن رەئىسى.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
ﻣﯘﻫﻪﻣﻤﻪﺩﺟﺎﻥ ﺭﺍﺷﯩﺪىن

ﻣﯘﻫﻪﻣﻤﻪﺩﺟﺎﻥ ﺭﺍﺷﯩﺪﯨﻦ 1940-ﻳﯩﻠﻰ 6-ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 19-ﻛﯜﻧﻰ ﻏﯘﻟﺠﺎ ﻧﺎﻫﯩﻴﯩﺴﻰ ﺋﺎﻧﻴﺎﺭﻳﯜﺯﻯ ﻳﯧﺰﯨﺴﯩﻨﯩﯔ ﻳﯘﻗﺎﺭﻗﻰ ﻣﻪﻫﻪﻟﻠﯩﺴﯩﺪﻩﺩﯨﻬﻘﺎﻥ ﺋﺎﺋﯩﻠﯩﺴﯩﺪﻩ ﺩﯗﻧﻴﺎﻏﺎ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ، ﺗﯘﻟﯘﻗﺴﯩﺰﺋﻮﺗﺘﯘﺭﯨﻨﻰ ﺷﯘ ﻳﯧﺰﯨﺪﺍ ﺗﯜﮔﻪﺗﻜﻪﻧﺪﯨﻦ ﻛﯩﻴﯩﻦ،1955-ﻳﯩﻠﯩﺪﯨﻦ 1958-ﻳﯩﻠﻐﯩﭽﻪﺳﺎﺑﯩﻖﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﻳﯧﺰﺍ ﺋﯩﮕﯩﻠﯩﻚ ﺗﯧﺨﻨﯩﻜﯘﻣﯩﺪﺍ ﺋﻮﻗﯩﻐﺎﻥ. ﺋﻮﻗﯘﺵ ﭘﯜﺗﺘﯜﺭﮔﻪﻧﺪﯨﻦ ﻛﯩﻴﯩﻦ،1968-ﻳﯩﻠﻰ 7-ﺋﺎﻳﻐﯩﭽﻪ ﭼﺎﭘﭽﺎﻝ ﻧﺎﻫﯩﻴﯩﺴﻰﯞﻩ ﻏﯘﻟﺠﺎﻧﺎﻫﯩﻴﯩﺴﻰ ﺋﺎﻧﻴﺎﺭﻳﯜﺯﻯ ﻳﯧﺰﯨﻠﯩﻖ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍﻣﻪﻛﺘﻪﭘﺘﻪ ﺧﯩﺰﻣﻪﺕ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ.1968-ﻳﯩﻠﻰ 8-ﺋﺎﻳﺪﺍ ﺋﺎﺗﺎﻟﻤﯩﺶ ﻧﯩﯔ ﺯﯨﻴﺎﻧﻜﻪﺷﻠﯩﻜﯩﮕﻪ ﺋﯘﭼﯩﺮﺍﭖ،1982-ﻳﯩﻠﻐﺎﻗﻪﺩﻩﺭ ﺗﯜﺭﻣﯩﺪﻩ ﻳﺎﺗﻘﺎﻥ. 1982-ﻳﯩﻠﯩﻨﯩﯔ ﺋﺎﺧﯩﺮﻯﺋﯜﺯﯛﻝ-ﻛﯩﺴﯩﻞ ﺋﺎﻗﻠﯩﻨﯩﭗ ﭼﯩﻘﯩﭗ،ﻏﯘﻟﺠﺎ ﻧﺎﻫﯩﻴﯩﻠﯩﻚ 1-ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﺘﻪ ﺗﯩﻞ-ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﯩﺴﻰ ﯞﻩ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﻣﯘﺩﯨﺮ ﺑﯘﻟﯘﭖﺋﯩﺸﻠﯩﮕﻪﻥ.2003-ﻳﯩﻠﻰ 3-ﺋﺎﻳﺪﺍ ﺩﻩﻡ ﺋﯧﻠﯩﺸﻘﺎ ﭼﯩﻘﻘﺎﻥ.

ﻣﯘﻫﻪﻣﻤﻪﺩﺟﺎﻥ ﺭﺍﺷﯩﺪﯨﻦ 1958-ﻳﯩﻠﻰ 10-ﯪﻳﺪﺍ،(ﺋﯩﻠﻰ ﮔﯧﺰﯨﺘﻰ)ﺩﻩ ﺋﯧﻼﻥ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ(ﺋﯩﻠﻰﺩﻩﺭﻳﺎﺳﻰ)ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﺗﯘﻧﺠﻰ ﺷﯩﺌﯩﺮﻯ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺳﯩﭙﯩﮕﻪ ﻛﯩﺮﯨﭗﻛﻪﻟﮕﻪﻥ. ﺷﯘﻧﺪﯨﻦ ﺑﯘﻳﺎﻥ ﺷﯩﻨﺠﺎﯕﺪﯨﻜﻰ ﻫﻪﺭﻗﺎﻳﺴﻰ ﮔﯧﺰﯨﺖ - ﮊﻭﺭﻧﺎﻟﻼﺭﺩﺍ ﺷﺎﺋﯩﺮﻧﯩﯔ 1000 ﭘﺎﺭﭼﯩﺪﯨﻦ ﺋﺎﺭﺗﯘﻕ ﺷﯩﺌﯩﺮﻯ ،20 ﭘﺎﺭﭼﯩﺪﯨﻦ ﺋﺎﺭﺗﯘﻕ ﻫﯩﻜﺎﻳﯩﺴﻰ،15 ﭘﺎﺭﭼﻪ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﻣﺎﻗﺎﻟﯩﺴﻰ ﺋﯧﻼﻥﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ. ﺟﯜﻣﻠﯩﺪﯨﻦ(ﻛﺎﻛﻜﯘﻙ ﮔﯜﻟﻰ)، (ﻳﯩﻠﻼﺭ ﺋﯩﺰﻯ)،(ﻛﯜﻧﻠﻪﺭ ﺋﺎﻟﺒﯘﻣﻰ)،(ﺋﺎﻧﺎ ﻳﻪﺭ ﻗﻪﺳﯩﺪﯨﺴﻰ)،(ﺋﯚﻣﯜﺭ ﺋﯩﻠﻬﺎﻣﻠﯩﺮﻯ) ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺷﯩﺌﯩﺮﺗﻮﭘﻼﻣﻠﯩﺮﻯ ﯞﻩ (ﺗﯩﻨﯩﮕﻪﻥ ﻛﯚﯕﯜﻝ) ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﻫﯩﻜﺎﻳﻪ، ﭘﻮﯞﯨﺴﺖ، ﺋﻪﺳﻠﯩﻤﯩﻠﻪﺭ ﺗﻮﭘﻠﯩﻤﻰ ﻧﻪﺷﯩﺮ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ.

ﻣﯘﻫﻪﻣﻤﻪﺗﺠﺎﻥ ﺭﺍﺷﯩﺪﯨﻨﻨﯩﯔ ﺷﯩﺌﯩﺮﻟﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺗﯩﻠﻰ ﺋﺎﻣﻤﯩﺒﺎﭖ، ﺗﯘﺭﻣﯘﺷﻘﺎ ﻳﯧﻘﯩﻦ ،ﺧﻪﻟﯩﻘﻘﻪ ﻳﯧﻘﯩﺸﻠﯩﻖ ﺑﯘﻟﯘﺷﺘﻪﻙ ﺋﺎﻻﻫﯩﺪﯨﻠﯩﻜﻠﯩﺮﻯ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﯘﻧﻰ «ﺗﺎﺭﯨﻢ» ﮊﻭﺭﻧﯩﻠﻰ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ، ﻣﯘﻧﻪﯞﯞﻩﺭﺋﻪﺳﻪﺭ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﯩﻐﺎ، (ﺳﻪﻥ ﻣﻪﻧﺪﻩﻙ ﺑﻮﻻﻻﻣﺴﻪﻥ)،(ﺟﻤﻰ ﻳﻪﺭﺩﻩﺟﺎﺭﺍﯕﻼﺭ، ﻳﯧﯖﻰ ﻳﯩﻠﻠﯩﻖ ﻗﻪﺩﻩﻫ-ﺟﺎﻡ)،(ﺩﻭﺳﻼﺭﻏﺎ)ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﺋﯜﭺ ﺗﯜﺭﻛﯜﻡ ﺷﯩﺌﯩﺮﻯ ﺋﺎﻳﺮﯨﻢ-ﺋﺎﻳﺮﯨﻢ ﻫﺎﻟﺪﺍ ﺋﯜﭺ ﻗﯧﺘﯩﻢ (ﺗﻪﯕﺮﯨﺘﺎﻍﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﻰ)ﻏﺎ ﺋﯩﺮﯨﺸﻜﻪﻥ،1992-ﻳﯩﻠﻰ (ﺗﻪﯕﺮﯨﺘﺎﻍ ﮊﻭﺭﻧﯩﻠﻰ) ﺗﻪﻫﺮﯨﺮ ﺑﯜﻟﯜﻣﻰ ﺋﯘﻳﯘﺷﺘﯘﺭﻏﺎﻥ ﺋﻮﻗﯘﺭﻣﻪﻧﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺭﺍﻳﯩﻨﻰﺳﯩﻨﺎﺵ ﭘﺎﺋﺎﻟﯩﻴﯩﺘﯩﺪﻩ ،ﺋﻮﻗﯘﺭﻣﻪﻧﻠﻪﺭ ﻳﺎﻗﺘﯘﺭﯨﺪﯨﻐﺎﻥ ﺋﯜﭺ ﺷﺎﺋﯩﺮﻧﯩﯔ ﺋﺎﻟﺪﯨﻨﻘﯩﺴﻰ ﺑﯘﻟﯘﭖ ﺑﺎﻫﺎﻻﻧﻐﺎﻥ.(ﺋﺎﻧﺎ ﻳﻪﺭ ﻗﻪﺳﯩﺪﯨﺴﻰ) ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﺷﯩﺌﯩﺮﻻﺭ ﺗﻮﭘﻠﯩﻤﻰ 1999-ﻳﯩﻠﻰ ﻣﻪﻣﻠﯩﻜﻪﺗﻠﯩﻚ ﺋﺎﺯ ﺳﺎﻧﻠﯩﻖ ﻣﯩﻠﻠﻪﺗﻠﻪﺭ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰﺑﯘﻳﯩﭽﻪ (ﺗﯘﻟﭙﺎﺭ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﻰ)ﻏﺎ ﺋﯩﺮﯨﺸﻜﻪﻥ،ﺋﯘﻧﯩﯔ 1991-ﻳﯩﻠﻰ «ﺗﺎﺭﯨﻢ» ﮊﻭﺭﻧﯩﻠﯩﺪﺍ ﺋﯧﻼﻥ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ ﺑﯩﺮ ﺗﯜﺭﻛﯜﻡ ﻏﻪﺯﻩﻟﻠﯩﺮﻯ 2001-ﻳﯩﻠﻰ 8-ﺋﺎﻳﺪﺍ ﺋﯚﺗﻜﯜﺯﯛﻟﮕﻪﻥ«ﺗﺎﺭﯨﻢ» ﮊﻭﺭﻧﯩﻠﻰ ﻧﻪﺷﯩﺮ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﯩﯔ 50 ﻳﯩﻠﻠﯩﻖ ﺗﯘﻳﯩﻨﻰﺗﻪﺑﺮﯨﻜﻠﻪﺵ ﭘﺎﺋﺎﻟﯩﻴﯩﺘﯩﺪﻩ «ﺗﺎﺭﯨﻢ» ﮊﻭﺭﻧﯩﻠﻰ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ (ﺋﺎﻟﺘﯘﻥ ﻗﻮﻱ) ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﯩﻐﺎ ﺋﯩﺮﯨﺸﻜﻪﻥ،ﺋﯘ ﻳﻪﻧﻪ 1997-ﻳﯩﻠﻰ ﺋﯩﻠﻰ ﺋﻮﺑﻼﺳﺘﻠﯩﻖﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ-ﺳﻪﻧﺌﻪﺗﭽﯩﻠﻪﺭ ﺑﯩﺮﻟﻪﺷﻤﯩﺴﻰ ، (ﺋﯩﻠﻰ ﺩﻩﺭﻳﺎﺳﻰ)ﮊﻭﺭﻧﯩﻠﻰﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ ﺋﺎﻳﺮﯨﻢ-ﺋﺎﻳﺮﯨﻢ ﻫﺎﻟﺪﺍ (ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻴﻪﺕ ﺗﯚﻫﭙﯩﻜﺎﺭﻯ)ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﯩﻐﺎ ﺋﯩﺮﯨﺸﻜﻪﻥ.
2003-ﻳﯩﻠﻰ 11-ﺋﺎﻳﺪﺍ ﺋﺎﭘﺘﯘﻧﯘﻡ ﺭﺍﻳﯘﻧﻠﯘﻕ ﻳﺎﺯﻏﯘﭼﯩﻼﺭ ﺟﻪﻣﯩﻴﯩﺘﻰﺷﺎﺋﯩﺮﻧﯩﯔ ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻴﻪﺕ ﻣﯘﺳﺎﭘﯩﺴﯩﻨﯩﯔ 45 ﻳﯩﻠﻠﯩﻘﻰ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟﯨﺘﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ(ﻣﯘﻫﻪﻣﻤﻪﺗﺠﺎﻥ ﺭﺍﺷﯩﺪﯨﻦ ﺋﻪﺳﻪﺭﻟﯩﺮﻯ ﺋﯩﻠﻤﻰ ﻣﯘﻫﺎﻛﯩﻤﻪ ﻳﯩﻐﯩﻨﻰ) ﺋﯘﻳﯘﺷﺘﯘﺭﯗﭖ، ﺷﺎﺋﯩﺮﻧﯩﯔ ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻴﻪﺕ ﻧﻪﺗﯩﺠﯩﻠﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﻣﯘﺋﻪﻳﻴﻪﻧﻠﻪﺷﺘﯜﺭﺩﻯ. ﯞﻩ ﺷﺎﺋﯩﺮﻏﺎ ﻳﯘﻗﯘﺭﻯ ﺑﺎﻫﺎﺑﯩﺮﯨﭗ ﺗﻮﻥ ﻛﻪﻳﮕﯜﺯﺩﻯ.

## مەنبەلەر

ﻣﻪﻧﺒﻪ: ﺷﺎﺋﯩﺮﻧﯩﯔ «ﮬﺎﻳﺎﺕ ﺩﯨﮕﻪﻥ ﻣﺎﻧﺎ ﺷﯘ» ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﻛﯩﺘﺎﯞىدىن ئېلىندى.

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇر شائىرلىرى
ياسىنجان سادىق چوغلان

ياسىنجان سادىق 1966- يىلى 3-ئاينىڭ 1-كۈنى يەكەن ناھىيە بازىرىدا تۇغۇلغان .1986- يىلى شىنجاڭ سۇ ئىلىكتىر ئىشلىرى مەكتىپىنى پۈتتۈرگەن ۋە بۈگۈنكى كۈنگىچە يەكەن دەريا باشقارمىسىدا ئىشلەپ كېلىۋاتىدۇ. 1996- يىلى ئۆزلىگىدىن ئۆگىنىپ شىنجاڭ ئۇنۋىرىستىتىنىڭ تولۇق كۇرۇس دىپلومىغا ئېرىشكەن. 2005-يىلى بىيجىڭ لۇشۇن ئەدەبىيات ئىنىستىتوتىدا تۇنجى نۆۋەتلىك ئازسانلىق مىللەتلەر يازغۇچىلارنىڭ مەدەنىيەت كۇرسىدا ئوقۇغان . تۇنجى ئىجادىيىتى 1988-يىلى يەكەن گىزىتىدە ئېلان قىلىنغان «ئاددىي-ساددا باشلىق» ناملىق ھىكايىسى بىلەن باشلانغان .

ھازىرغىچە «داۋان»، «جاللات خىنىم»(ئىككى قىسىم) ، «نازىنىن قىزلار» قاتارلىق 3 پارچە رومانى، «يۈرىكىم يىغلايدۇ»، «ئاي مۈككەن كىچە»، «كاككۇك بالىسى»، «جانانغا يىزىلغان خەتلەر»، «سۈكۈتتىكى زىمىن»، «دىۋان مەشرەپكە تۆكۈلگەن قان»، «ئادالەت ھامىيسى سەئىدىخان»، «كۈيلەر خانىشى ئاماننىساخان» قاتارلىق ھىكايە، پوۋېستلار توپلاملىرى نەشىر قىلىنغان .

ئىرىشكەن مۇكاپاتلىرى: 6-نۆۋەتلىك شىنجاڭ خانتەڭرى ئەدەبىياتى مۇكاپاتى, 6-نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك تۇلپار ئەدەبىياتى مۇكاپاتى،ئالتۇن توي مۇكاپاتى، تارىم مۇكاپاتىقاتارلىق ئەدەبىيات مۇكاپاتلىرىغا ئىرىشكەن. «سۆلەتۋاز ئايال» ناملىق روماننى نەشىرگە تاپشۇرغان، « باھادىرنامە» ناملىق سەككىز قىسىملىق تارىخى رومانى ئۈستىدە ئىزدىنىۋاتىدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇر يازغۇچىلار‏
خالمۇرات ئۆمەر

ئۇ 1994- يىلى 5 - ئايدا شىنجاڭ تېلېۋىزىيە ئىستانسىنىڭ گۈلدەستە پروگراممىسىدا ھاراقكەش « چوڭ ئەيسا » نىڭ ئوبرازىنى چىن ھېسسىيات ، يۇمۇرلۇق خاراكتېر ، ئىخچام، ئاممىباب ھەم قىزىقارلىق تىل ۋە ھەرىكەتلەر بىلەن ئورۇنداپ ، خەلققە تونۇلغان خالمۇرات ئۆمەردۇر. 
ئۇ 1969 - يىلى 31 - يانۋار ، چاپچال ناھىيىسىنىڭ جاغىستاي يېزىسىدا بىر سەنئەتكار ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن . 1991- يىلى شىنجاڭ سەنئەت ئىنستىتۇتىنىڭ تىياتىر فاكۇلتېتىغا قوبۇل قىلىندى . 1995- يىلى مەكتەپنى ئەلا نەتىجە بىلەن تاماملاپ، شىنجاڭ ئوپېرا ئۆمىكىگە تەقسىم قىلىندى. ئۇزاق ئۆتمەي ئۆمەك تەييارلىغان چوڭ تىپتىكى ئوپېرا « گۈلەمخان » دىكى باش پېرسوناژ ئەختەمنىڭ رولىنى ئىلىش ئۇنىڭ زىممىسىگە يۈكلەندى. خالمۇرات ئىلى دىيارىدا ياشاپ ئۆتكەن بۇ تارىخى شەخسنىڭ رولىنى ناھايىتى چىن، تەسىرلىك ئويناپ چىقتى. بۇ ئوپېرا ئۈرۈمچى ۋە بېيجىڭلاردا ئوينىلىپ، زىلزىلە پەيدا قىلدى . بۇ ئوپېرا مەملىكەتلىك جۇڭخۇا مەدەنىيەت مۇكاپاتى، بەش بىر قۇرۇلۇش مۇكاپاتى ۋە ئالتۇن توز مۇكاپاتىغا ئېرىشتى. 
1998 - يىلى ئىشلەنگەن « قىرلىق ئىستاكان » ناملىق تېلېۋىزىيە تىياتىرىدا ئۇ ئوسمان داڭگالنىڭ ئوبرازىنى ئىلىپ چىقىپ ، زور داغدۇغا قوزغىدى . ھەمدە خەلقنىڭ يۇقىرى باھاسىغا ئېرىشتى . 1999- يىلى 10- ئايدا ئۇ « ئالىمجان بولۇمسىزمۇ؟» ناملىق تېلېۋىزىيە تىياتىرىدا ئالىمجاننىڭ رولىنى ئىلىپ چىقتى . بۇ رولنى ئىلىپ چىقىپ ، بىراقلا ھەممە ساھەنىڭ ئېتىراپ قىلىشىغا ئېرىشىپ ، تېلېۋىزىيە تىياتىرچىلىقىدا ، ئۆچمەس بىرى بەدىئىي ئوبرازنى بارلىققا كەلتۈردى ھەم گىگانېت چولپانغا ئايلاندى . ئۇ يەنە ئۆزىنىڭ رول ئىلىش ۋە ئوبراز يارىتىشتىكى تىرىشچانلىقى بىلەن « چىن سۆيگۈ « ، « ساراڭ »، « چار خوراز» ، « بۇ كىشىنى تونۇمسىز؟ » قاتارلىق تېلېۋىزىيە تىياتىرلىرىدا رول ئىلىپ ، چىقىپ ئۇيغۇر تىياتىرچىلىقىدا كىشىلەر قەلبىدە ئاجايىپ بىر ئۇنتۇلماس ئوبرازلارنى ياراتتى .

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۇيغۇن ئەھمىدى

ئاتاقلىيق كىينو چولپينى ۋەة رېژ ىيسسور تۇيغۇن ئەةھمىدى ي 1946 - يىليى ئۈرۈمچيىدە تۇغۇلغان . 1965 - يىيلى ي 7 - ئايدا مەركىزىي  تيىياتيىر ئىينيستيتۇتىينىيڭ ئاكتييورلۇق كەةسپىينى ي پۈتتۈرۈپ شىينجاڭ ئوپېرا ئۆميكىيگەة تەةقسيىم قىلنغان . ئۇ 1983 - يىلى ي 10 - ئايدىن ئېتيىبارەةن تەةڭىرىيتاغ كىينو ستۇدىيييسينيڭ رېژىيسسوري بولۇپ ئيشلىيمەةكتەة . تۇيغۇن ئەةھمىدىنىيڭ ئېكران ھاياتى 1979 - يىلى ي « ئاق بوز ئات » ناملىيق ھېكايەة فىيلىيميدەة رول ئېلىيش بىيلەةن باشلانغان . ئۇ شۇنىيڭدىين ئېتىيبارەةن « بەةخىيت ناخشيسيى » ، « پۇل دېگەةن نەةرسەة » ، « نەةسىيردىين ئەةپەندى ي » ، « قاراقچى ۋە قاراقۇ » ، « موللازەيدىن » ، « قۇربان تۇلۇمنىڭ بېيجىڭغا سەپىرى > قاتارلىيق نۇرغۇنليىغان كىينولاردا باش رول ئالغاندىن سيىرت « بويتاقلار ئائىيليسى»، ي « ، موللازەةيدىن » قاتارلىق كىنو فىلىملىرى ي ، « شەيتان بىيلەةن ساقچى ي » ، « قوغۇنچينيڭ ھېكاييسى ي » ، « دوزاخقا سەپەةر » ، « داپ » ، « ساراڭ » ، « ئازابلىق لەةززەةت » قاتارلىيق تېلېۋيزىييەة تىيياتىيرلىيرىيغا مۇستەةقىيل رېژىيسسورلۇق قىيليىپ شيىنجاڭنىيڭ كىينو - تىيياتىيري ئىيشليرىيغا زور تۆھپە قوشتى ي . تۇيغۇن ئەةھميىدى  1995 - يىيلى ي ئېران - تېھران خەلقئارا كىنو بايرىمىغا ئالاھىدەة تەةكلىپ قىيلىيندى ي ، 1997 - يىلى ي 7 - ئايدا تۈركىيەة مەدەةنىييەةت مىينيستىيرلىيكىينيىڭ تەةكليپى ي بىيلەةن ئەةنقەةرەة شەھرىدەة ئۆتكۈزۈلگەةن نەةسىردىن ئەةپەةندى خەلقئارا ئىلمىي مۇھاكىمە يىيغينىيغا قاتناشتى ي . ئۇ 1989 - ييىليدىين بۇيان ئىيزچيىل ھالدا شىينجاڭ كىينوچىيلار جەةمىئىيىتىنىڭ رەةئيىسلىك ۋەةزىيپيىسنى ي ئۆتىيمەةكتە.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئةخمةت ئابلصمصت

ئەلگە تونۇلغان ئاتاقلىق درامما ۋە كىنو ئارتىسى ئەخمەت ئابلىمىت 1958 - يىلى غۇلجا شەھىرىدە تۇغۇلغان . ئۇ سەنئەتتىكى تەبىئىي تالانتى بىلەن 1976 - يىلى 2 - ئايدا شىنجاڭ ئوپېرا ئۆمىكىگە قوبۇل قىلىندى . شۇنىڭدىن ئېتىبارەن ئەخمەت ئابلىمىت چوڭقۇر ئېتىقاد ۋە ئۇلۇغۋار ئىرادا بىلەن كەسىپكە بېرىلىپ ئاز بولمىغان مۇۋەپپەقىيەتلەرنى قولغا كەلتۈردى . 
ئەخمەت ئابلىمىت ئىلگىرى - كېيىن بولۇپ ، « گۈلنىسا » دارمىسىدا قادىر ، « چىن مودەن » درامىسىدا مەردان ، « سىز بىزگە ئىشىنەمسىز » درامىسىدا خالىق ، « غېرىپ سەنەم » درامىسىدا شاھى ئابباس ، « ئاماننىساخان » درامىسىدا قېدىرخان ، « سىرتماق » دارمىسىدا ھېمىت قاتارلىق خىلمۇ خىل كەچۈرمىش ۋە خاراكتېرىگە ئىگە پېرسوناژلارنىڭ ئوبرازىنى ئاجايىپ ئۇستىلىق بىلەن يورۇتۇپ ، تاماشىبىنلار ئارىسىدا زور تەسىر قوزغاپ ئۇلارنىڭ قەلبىدىن چوڭقۇر ئورۇن ئالدى ۋە كۆپ قېتىم ئورۇنداش مۇكاپاتىغا ئېرىشتى . ئەخمەت ئابلىمىت يەنە 1991 - يىلى ئىشلەنگەن « موللازەيدىن » ناملىق ھېكايە فىلىمىدە باش رول - موللا زەيدىننىڭ رولىنى ئېلىپ ، ئۇنىڭ يۇمۇرلۇق ، ھەزىلكەش خاراكتېرىنى ناھايىتى ياخشى ئېچىپ بەردى . بۇنىڭدىن باشقا ئەخمەت ئابلىمىت « قۇربان تۇلۇمنىڭ بېيجىڭغا سەپىرى » ناملىق كىنو فىلىم ۋە « كۈتۈلمىگەن توي » ، «تىمتاس گۇگۇم »، « ئاخىرقى كۆل » ، « بۇ چۈش ئەمەس » ، « ساراڭ » ، « چىن سۆيگۈ » قاتارلىق تېلېۋىزىيە تىياتىرلىرىدىمۇ ئوخشىمىغان پېرسوناژلارنىڭ ئوبرازىنى ناھايىتى جانلىق ۋە تەسىرلىك يارىتىپ تاماشىبىلارنىڭ ۋە كەسىپداشلىرىنىڭ يۈكسەك باھاسىغا ئېرىشتى . ئۇ ئورۇنداشقا قاتناشقان « چولپانخومار » ، « سالام خەت » ، « ئىمتىھان»، «كۈندە ئايەم » قاتارلىق ئىپىزورتلار ئەخمەت ئابلىمىتنىڭ كۆپكە ماھىر ھەقىقىي بىر سەنئەتكار ئىكەنلىكىنى تېىخمۇ چوڭقۇر ئىسپاتلايدۇ .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
پاشا ئصشان

« شىنجاڭ بۇلبۇلى » _ ئاتاقلىق ناخشىچى پاشا ئىشان 1940 - يىلى 11 - ئايدا غۇلجا شەھىرىدە تۇغۇلغان. ئۇ دادىسىدىن كىچىك يېتىم قالغاچقا ئاپىسىنىڭ قولىدا ئۆسۈپ چوڭ بولغان. ئاپىسى ناخشا - مۇزىكىغا ھېرىسمەن ئايال بولۇپ، پاشا ئىشاننىڭ ئاتاقلىق ناخشىچى بولۇپ چىقىشىغا زور تەسىر كۆرسەتكەن. 
1955 - يىلى ئەمدىلا 15 ياشنىڭ قارىسىنى ئالغان سۇمبۇتلىق گۈزەل ئۇيغۇر قىزى پاشا ئىشان پولشانىڭ پەيتەختى ۋارشاۋادا ئۆتكۈزۈلگەن، 117 دۆلەتنىڭ مىنىستىرلىرى ئىشتىراك قىلغان 5 - نۆۋەتلىك دۇنيا ياشلار فېستىۋالىغا قاتنىشىپ، ئىلى خەلق ناخشىلىرى ئۇسلۇبىدا ئىجاد قىلىنغان « ئازاد زامان »، « ئانا ئارزۇسى »، « ۋەتىنىم » قاتارلىق ناخشىلارنى ئورۇنداپ كۈمۈش مېدالغا ئېرىشىپ، مەملىكەتكە ۋە ۋەتەنگە زور شان - شەرەپ كەلتۈردى. ئۇ قايتىپ كەلگەندىن كېيىن نامى تېخىمۇ چىقىشقا باشلىدى. ھەر قېتىملىق ئويۇندا ئۇ سەھنىگە چىقسىلا تاماشىبىنلارنىڭ گۈلدۈراس ئالقىش سادالىرى توختىمايتتى. 1957 - يىلى ئۇ ئاپتونوم رايونىمىزنىڭ ئويۇن قويۇش ئۆمىكى تەركىبىدە سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى قازاقستان، ئۆزبېكىستان، تۈركمەنىستان قاتارلىق 6 رېسپوبلىكىسىنى ئايلىنىپ ئويۇن قويۇش جەريانىدا ئىلى خەلق ناخشىلىرىدىن « ۋەتىنىم »، « سېغىنىپ كەلدىم »، « يار سېنىڭ دەردىڭ » قاتارلىقلارنى ئورۇنداپ، چەت ئەللىك دوستلارنىڭ قىزغىن ئالقىشىغا سازاۋەر بولدى ھەمدە شۇ يىلى بېيجىڭغا بېرىپ تۇنجى قېتىم ماۋ جۇشىنىڭ قوبۇل قىلىشىغا ئېرىشتى. 1961 - يىلى جۇ ئېنلەي زۇڭلىنىڭ يېتەكچىلىكىدە ھەر مىللەت سەنئەتكارلىرى بىلەن ھىندونېزىيە، بېرما، نېپال، ئىران قاتارلىق 4 دۆلەتكە زىيارەتكە بېرىپ، « ئازاد زامان »، « مودەنخان »، « سېغىنىپ كەلدىم » قاتارلىق يېقىملىق ناخشىلىرى ئارقىلىق شۇ يەردىكى تاماشىبىنلار ئارىسىدا چوڭقۇر تەسىر قالدۇرغان. 

ئۇ ئۆزىنىڭ 50 يىلدىن ئارتۇق سەھنە ھاياتىدا ئىلگىرى - كېيىن بولۇپ، « ئازاد زامان »، « ئەجەم مۇقامى »، « ۋەتەنگە مەدھىيە »،« جانەي »، « يار سېنىڭ دەردىڭ »، « دوستۇمغا »، « گۈلزارەي »، « ئامان بولسۇن »، « قىز قوشىقى »، « تاغ سۇلىرى »، « ئانا مېھرى »، « ھارۋىكەش ناخشىسى »، « بۇلبۇل »، « دەردىڭ يامان » قاتارلىق ئاز بولمىغان ناخشىلارنى ئورۇنداپ، تەڭرىتېغىنىڭ جەنۇب ۋە شىمالىدىكى سانسىزلىغان خەلققە زور مەنىۋى ئوزۇق بېغىشلىدى. بولۇپمۇ 1980 - يىلىدىن كېيىن ئۇنىڭ ئاشۇ كۈچلۈك مىللىي ئالاھىدىلىككە ئىگە ئۆلمەس ناخشىلىرى خەلقىمىز تەرىپىدىن تېخىمۇ ئەتىۋارلىنىپ ۋە قەدىرلىنىپ، سەنئەت غەزىنىسىدىكى قىممەتلىك بايلىق بولۇپ قالدى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇر مۇقاملىرى
مصرئادصل ئابلصمصت

تونۇلغان ئۇسسۇلچى ۋە ئاتاقلىق كىنو چولپىنى مىرئادىل ئابلىمىت 1962 - يىلى 8 - ئايدا ئۈرۈمچىدە تۇغۇلغان . 1978 - يىلى سابىق شىنجاڭ سەنئەت مەكتىپىنىڭ ئۇسسۇل سىنپىنى پۈتتۈرۈپ شىنجاڭ ناخشا ئۇسسۇل ئۆمىكىگە تەقسىم قىلىنغان . مىرئادىلنىڭ ئېكران ھاياتى 1983 - يىلى ئىشلەنگەن « ئارتىس بولمايدىغان قىز » ناملىق فىلىمىدە قىزىقچى ئىمىن نىياز رولىنى ئېلىش بىلەن باشلانغان . ئۇ شۇنىڭدىن ئېتىبارەن ئىلگىرى - كېيىن بولۇپ ، « ساھىپجامالبىڭ ئۆلۈمى » ، « مەھەممەت ھەققىدە پاراڭ » ، « غەربىي دىياردىكى ئۇسسۇل مەسىتانىلىرى » ،« خۇشال زامان » ، « ئەزىمەتلەر تانسىخانىسىدىكى ئايال چولپان » ، « مەلىكە ئاماننىساخان » ، « جۇشقۇن ياشلىق » ، « باياۋانغا كەلگەن مېھمان » ، « ئانىنىڭ تۇغۇلغان كۈنى » ، « سوتچى ھاشىم » ۋە 100 قىسىملىق تېلېۋىزىيە تىياتىرى « نەسىردىن ئەپەندى » ، كۆپ قىسىملىق تېلېۋىزىيە تىياتىرى « چىڭگىزخان » ، قاتارلىق كۆپلىگەن كىنو ۋە تېلېۋىزىيە تىياتىرلىرىدا باش رول ئېلىپ ، ئۆزىنىڭ ئوبراز يارىتىشتىكى بەدىئىي ماھارىتى ئارقىلىق تاماشىبىنلارنىڭ زور ئالقىشىغا ئېرىشتى . بۇنىڭدىن باشقا مىرئادىل ئۇسسۇل ساھەسىدىمۇ ناھايىتى پىشىپ ۋايىغا يەتكەن ئارتىس بولۇپ ، ئۇ ئورۇنداشقا قاتناشقان « قۇياشقا ئەڭ يېقىن كىشىلەر » ، « پوتا ئۇسسۇلى » ، « نازىركوم » قاتارلىق ئۇسسۇللارنى خەلق ناھايىتى ياقتۇرۇپ كۆرىدۇ . مىرئادىل ھازىرغىچە فرانسىيە ، سۈرىيە ، ئاۋىستىرالىيە ، گىرامانىيە ، ياپونىيە ، پاكسىتان قاتارلىق 30 دىن ئارتۇق دۆلەتكە ئويۇن قويغىلى بېرىپ ئۇيغۇر سەنئىتىنى دۇنيا خەلقىگە تونۇتۇشتا مۇھىم رول ئوينىدى 

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تېيىپچان ئىليوف

تۈر:ئۇيغۇرلار

ھازىرقى زامان ئۇيغۇر شېئىرىيتىنىڭ ئاساسچىلىرىدىن بىرى، مەملىكەت ئىچى ھەم سىرتىدا زور ئابرويغا ئىگە بولغان ئاتاقلىق شائىر، ئەدەبىياتشۇناس ۋە جامائەت ئەربابى تىيىپچان ئىليوف 1930- يىلى 4- ئاينىڭ 11- كۈنى ئىلى ۋىلايىتىنىڭ قورغاس ناھىيسىدە مەرىپەتلىك دېھقان ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن . 1938- يىلدىن 1948- يىلغىچە قورغاس ناھىيسىدىكى باشلانغۇچ ، تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپلەردە ۋە دىني مەكتەپتە ئوقۇغان . 1948- يىلى 8- ئايدىن 1950- يىلنىڭ ئوتتۇرىلىرىغچە ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابى ۋاقتىلىق ھۆكۈمىتىنىڭ ئورگان گېزىتى « ئالغا گېزىتى » دە مۇھەررىر بولغان . 1950- يىلدىن 1955- يىلغىچە شىنجاڭ ئۆلكىلىك مەدەنىيەت ئىدارىسنىڭ ئەدەبىيات - سەنئەت بۆلۈم باشلىقى ، 1955- يىلدىن 1958- يىلغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونلۇق پارتكوم تەشىۋىقات بۆلۈمى ئەدەبىيات - سەنئەت باشقارمىسنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى، ئاپتونۇم رايونلۇق ئەدەبىيات - سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسى پارتىيە گۇرۇپپىسىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى ، ئاپتونۇم رايونلۇق يازغۇچىلار جەمئىيتىنىڭ باش كاتىپى ، « شىنجاڭ ئەدەبىيات - سەنئىتى » ( ھازىرقى - « تارىم » ) ژورنىلىنىڭ مۇئاۋىن باش مۇھەرىرى قاتارلىق ۋەزىپىلەرنى ئۆتىگەن . 1979- يىلى جوڭگۇ يازغۇچىلار جەمئىيتىنىڭ 3- نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك قۇرۇلتىيدا ۋە 1985- يىلى جوڭگۇ يازغۇچىلار جەمئىيتىنىڭ 4- نۆۋەتلىك مەمىلىكەتلىك قۇرۇلتىيدا جوڭگۇ يازغۇچىلار جەمئىيتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، جوڭگۇ يازغۇچىلار جەمئىيتى مىللەتلەر ئەدەبىياتى كومىتېتىنىڭ مۇدىرىيەت ئەزاسى ، 1980- يىلى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونلۇق ئەدەبىيات - سەنئەت بىرلەشمىسنىڭ 3- نۆۋەتلىك قۇرۇلتىيدا ئەدەبىيات- سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى ۋە جوڭگۇ يازغۇچىلار جەمئىيتى شىنجاڭ شۆبىسىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى بولۇپ سايلانغان . ئۇ 1961- يىلدىن بۇيان جوڭگۇ يازغۇچىلار جەمئىيتىنىڭ ئەزاسى، جوڭگۇ يازغۇچىلار جەمئىيتى شىنجاڭ شۆبىسنىڭ كەسپى يازغۇچىسى ئىدى. 1989- يىلى 2- ئاينىڭ 19 - كۈنى 69 - يېشىدا ۋاپات بولدى . 
      تىيىپچان ئىليوف - يېڭى ھايات ۋە پارلاق كېلەچەكنىڭ يالقۇنلۇق كۈيچىسى ، ھەممىنىڭ ھۆرمىتى ۋە ئىشەنچىسىگە ئېرىشكەن كۆپ مەھسۇلاتلىق شائىر . ئۇ 40 يىللىق ئەدەبىي ئىجادىيەت پائالىيتىدە شېئىر ئىجادىيتى بىلەن ئىزچىل شوغۇللىنىپ، مىڭ پارچىدىن ئارتۇق شېئىر ، باللادا ، داستان ۋە رۇبائىيلارنى يازغان. بۇ ئەسەرلەرنىڭ كۆپ قىسمى «شەرق ناخشىسى» ( ئالمۇتا « يېڭى ھايات » نەشىرىياتى 1951- يىل )، « تىنىچلىق ناخشىسى » ( مىللەتلەر نەشىرىياتى ، 1953- يىل ) ، « تۈگمەس ناخشا » ( مىللەتلەر نەشىرىياتى، 1957- يىل)، « ۋەتىنىمنى كۈيلەيمەن» ( شىنجاڭ خەلىق نەشىرىياتى ، 1963- يىل)، «زەپمۇ چىرايلىق كەلدى باھار » ( شىنجاڭ خەلق نەشىرىياتى، 1980- يىل)، «باھار ئىلھامى» ( مىللەتلەر نەشىرىياتى، 1984- يىل)، «تاللانغان شېئىرلار » ( شىنجاڭ خەلق نەشىرىياتى، 1985- يىل)، «تۆھمەت قۇربانى» ( قەشقەر ئۇيغۇر نەشىرىياتى، 1986- يىل ) ، «يانتاق» ( مىللەتلەر نەشىرىياتى، 1989- يىل ) قاتارلىق توپلاملىرىغا كىرگۈزۈلگەن. «تىنىچلىق ناخشى (خەلىق ئەدەبىياتى نەشىرىياتى، 1956- يىل )، «تىيىپچان ئېليوف شېئىرلىرىدىن تاللانما» ( خەلىق ئەدەبىياتى نەشىرىياتى، 1982- يىل) قاتارلىق شېئىرلار توپلاملىرى خەنزۇچە نەشىر قىلىنغان . كۆپلىگەن شېئىرىلىرى ئېلىمىزدىكى قازاق، موڭغۇل، قىرغىز، چاۋشىيەن قاتارلىق قېرىنداش مىللەتلەر تىللىرىغا تەرجىمە قىلىنغان . بىر قىسىم شېئىرلىرى ئېنگىلىز ، رۇس ، فىرانسوز ۋە تۈرك تىللىرىغا تەرجىمە قىلىنغان.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
خالمۇرات غۇپۇر

خالمۇرات غۇپۇر: 1960-يىلى ئۈرۈمچى شەھىرىدە ئوقۇتقۇچى ئائىلىسىدە تۇغۇلغان بولۇپ ئۇ كىچىكىدىن خەنزۇتىلى مەكتىپىدە ئوقۇغان . 1982-يىلى ئەلا نەتىجە بىلەن شاڭخەي جۇڭيى ئىنىستىتوتىنى پۈتتۈرگەن . مەكتەپ تەشكىلى ئۇنى مەكتەپكە ئېلىپ قېلىشنى قارار قىلغان بولسىمۇ قان - قېنىغا سىڭىپ كەتكەن ئانا يۇرت سۆيگۈسى، شىنجاڭ بىلەن شاڭخەي ئوتتۇرسىدىكى مەدەنىيەت ، ئىقتىساد ۋە باشقا جەھەتلەردىكى چوڭ پەرىقنى تۈگىتىش ئۈچۈن ئۇ يەنىلا ئۆز يۇرتىغا — تەڭرىتاغ ئېتىكىگە قايتىپ كەلدى. 

خالمۇرات غوپۇر قايتىپ كەلگەندىن كېيىن تەشكىلنىڭ تەقسىماتىغا ئاڭلىق بويسۇنۇپ ، ئاپتونوم رايونلۇق جۇڭيى دوختۇرخانىسىغا ئورۇنلاشتى. مەكتەپ دەرۋازىسىدىن ئەمدىلا چىقىپ، جەمئىيەتتىن ئىبارەت بۇ شاۋقۇنلۇق دەرياغا شوڭغۇغان خالمۇرات غوپۇر ئەمەلىي خىزمەت داۋامىدا نۇرغۇن قىيىنچىلىقلارغا دۇچ كەلدى. خىزمەت داۋامىدا ئۇ بىلىم سەۋەيىسىنى داۋاملىق يېڭىلىمىسا بولمايدىغانلىقىنى ھېس قىلىپ 1985-يىلى شىنجاڭ تىببىي ئىنىستىتوتى غەرپچە داۋالاش نەپەس يولى ئىچكى كېسەللىكلەر بۆلۈمىنىڭ ماگىستىرلىق ئۇنۋانى ئۈچۈن ئوقۇيدىغان ئاسپىرانتلققا ئىمتىھان بېرىپ ئۆتتى. ئوقۇش جەريانىدا ئۇ ئىنگلىزتىلى ۋە روس تىلىنى ئۆزلىكىدىن ئۆگەندى. 1988-يىلى ئۇ دۆلەت مائارىپ كومىتېتى تەرىپىدىن ئېلىنغان چەت ئەلگە چىقىپ ئوقۇش ئىمتىھانىدىن ئۆتۈپ سابىق سوۋىت ئىتتىپاقى لېنىنگىرات تىببىي ئىنىستىتوتىغا كاندىدات دوكتۇرلۇق ئۇنۋانىنى ئېلىش ئۈچۈن ئوقۇشقا باردى. ئۇ 1983–يىلى جۇڭگو –سوۋىت ئوتتۇرسىدىكى ئوقۇغۇچى ئالماشتۇرۇپ ئوقۇتۇش كېلىشىمى ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەندىن كېيىن بارغان تۇنجى جۇڭگولۇق شۇنداقلا ئۇيغۇر ئوقۇغۇچى ئىدى. 

1993-يىلدىن باشلاپ  سىېنىت–پېتېربۇرگ تىببى ئۇنىۋېرسىتېتى دوكتۇر يېتەكچىسى ، شاڭخەي جۇڭيى دورىلىرى ئۇنىۋېرسىتېتى كاندىدات دوكتۇر يېتەكچىسى، شىنجاڭ جۇڭيى ئىنىستىتوتىنىڭ پروفېسىسورى ، خەلىقئارا ئەنئەنىۋى مىدېتسىنا جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى، شىنجاڭ مىللىي تېبابەتچىلىك ئىلمىىي جەمئىيىتىنىڭ دائىمىي ھەيئىتى بولغان. جۇڭيىنىڭ ‹‹ خەپرۇك بولمىسا دىمى سىغمايدۇ›› ئۇيغۇر تىبابىتىنىڭ ‹‹ نەزلىلىك زىققىنى داۋالاش نەزەرىيىسى›› ۋە مىدېتسىنادىكى ‹‹نەپەس يولىدىكى ئاستا خاراكتىرلىك كېسەللىكلەر نەزەرىيىسى›› گە ئاساسلىنىپ ‹‹زىققىدىكى بىئولوگىيىلىك كەملىك نەزەرىيىسى›› نى ئوتتۇرغا قويغان . بۇ نەزەرىيە ئاساسىدا زىققا 1-نۇمۇرلۇق دورىسىنى ياساپ چىقىپ،كلىنكىدا داۋالاپ كۆرۈنەرلىك ئۈنۈمگە ئېرىشكەن. چەت ئەلدە ئوقۇۋاتقاندا ‹‹ جۇڭگو تىبابەتچىلىكىدىكى سىر››، ‹‹جۇڭيى دورىلىرى ۋە كانايچىدىكى زىققا كېسىلى›› قاتارلىق بەش پارچە ئەسەر يازغان، بۇلار مۇستەقىل دۆلەتلەر گەۋدىسىدىكى دۆلەتلەرنىڭ تىببىي ئالىي مەكتەپلىرىدە سىناق دەرىسلىكى قىلىنىپ قوللىنىلغان. دۆلەت ئىچىدە جۇڭيى،ئۇيغۇر تىبابىتى ، مىدېتسىنانى بىرلەشتۈرۈش نەزەرىيىسىنى تۇنجى قېتىم ئوتتۇرغا قويۇپ ، شىنجاڭدىكى ئۈچ تەرەپنى بىرلەشتۈرگەن تەتقىقات ئورنى ۋە داۋالاش مەركىزىنى قۇرۇپ چىققان. بۇرۇن بىر نەچچە دۆلەتلىك  تەتقىقات تېمىسى بىلەن شوغۇللانغان، روسىيە ، گېرمانىيە بىلەن ھەمكارلىشىپ ‹‹ئاسپىرىن زىققا››تەتقىقاتىنى ئېلىپ بارغان ھەمدە چەت ئەللىك ئوقۇغۇچىلارنى تەربىيلىگەن
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
قورامىغا يەتمىگەنلەرنىڭ ئالاھىدە ھوقوقلىرى

قورامىغا يەتمىگەنلەرنىڭ ئالاھىدە ھوقوقلېرى

قۇرامىغا يەتمىگەنلەر ئاساسىي قانۇندا بەلگىلەنگەن  بارلىق پۇقرالار بەھرىمەن بولىدىغان ھوقۇقلاردىن تولۇق بەھرىمەن بولۇش بىلەن بىرگە، يەنە بىر قاتار ئالاھىدە خاس ھوقۇقلاردىن بەھرىمەن بولىدۇ. ئاساسلىقى :
1. جازا كەچۈرۈم قىلىنىش ھوقۇقى ؛
2. جىنايى جازاغا تارتىلغاندا يېنىك، يېنىكلىتىپ بىر تەرەپ قىلىنىش ھوقۇقى؛
3. كەمسىتىشكە ئۇچرىماسلىق ھوقۇقى ؛
4. مەجبۇرىيەت مائارىپ تەربىيىسىنى داۋاملىق  ئېلىش ھوقۇقى ؛
5. ھۆكۈمنامە كۈچكە ئىگە بولۇشتىن ئىلگىرى مەكتەپ تەۋەلىكىدىن ئايرىلىپ قالماسلىق ھوقۇقى ؛
6. مىراس تەقسىم قىلغاندا ئېتىباردىن بەھرىمەن بولۇش ھوقۇقى ؛
7. باسقۇنچىلىققا ئۇچرىغاندا ئالاھىدە قوغدىلىنىش ھوقۇقى ؛
8. سوراق قىلىنغاندا، گەپ سورىغاندا ۋەسىيىسى يېنىدا تۇرۇشقا ئۇقتۇرۇلۇش ھوقۇقى؛
9. ئوچۇق سوت قىلىنماسلىق ھوقۇقى ؛
10. ئايرىپ قامىلىش ھوقۇقى ؛
11. نىكاھلىنىشقا مەجبۇرلانماسلىق ھوقۇقى ؛
12. خالىغانچە مەكتەپتىن قوغلانماسلىق ھوقۇقى ؛
13. جىنايەتكە دەۋەت قىلىنماسلىق ھوقۇقى ؛
14. بالا ئىشچى بولماسلىق، تونۇشتۇرۇلماسلىق ھوقۇقى ؛
15. قانۇن ياردىمىگە ئېرىشىش ھوقۇقى ؛
16. قان تەقدىم قىلىشقا دەۋەت قىلىنماسلىق ھوقۇقى ؛
17. ئېلان ئارقىلىق زىيان يەتكۈزمەسلىك ھوقۇقى ؛
18. بېقىۋېلىشقا بېرىلىشتە ماقۇللۇقى بولۇش ھوقۇقى ؛
19. تۇغۇلۇپلا ھەق تەلەپ ئىقتىدارىغائىگە بولۇش ھوقۇقى ؛
20. ئاتا – ئانىسى ئاجراشقاندا قايسى تەرەپتە تۇرۇشنى بەلگىلەش ھوقۇقى ؛
21. گۇۋاھلىق بېرىش ھوقۇقى ؛
22. سوتلانغاندا يېقىن تۇغقانلىرى بىلەن كۆرۈشۈش ھوقۇقى ؛
23. ئۆلۈم جازاسى بېرىلمەسلىك ھوقۇقى ؛
24. ئالداپ ئائىلىسىدىن، ۋەسىيىسىدىن ئايرىۋېتىلمەسلىك ھوقۇقى؛
25. ئاتا – ئانىسىدىن بېقىش، تەربىيىلەش ھەققى تەلەپ قىلىش ھوقۇقى .
## مەنبەلەر
ۋىكىپېدىيە:باشقۇرغۇچىنىڭ ۋەزىپىسدىن ئايرىلشى

ۋىكىپېدىيە:باشقۇرغۇچىنىڭ ۋەزىپىسدىن ئايرىلشى

تۈر:ۋىكى بىلىملىرى
باشقۇرغۇچى مەشغۇلات قوللانمىسى

باشقۇرغۇچى مەشغۇلات قوللانمىسى
## باشقۇرغۇچى ھوقۇق دائىرىسى
### بەت ئۆچۈرۈش

### بەزى نەشىرنى ئۆچۇرۇش
### بەتنى ئەسلىگە كەلتۇرۇش
### بەت قۇغداش ۋە بىكار قىلىش
### قوللانغۇچىنى چەكلەش
### بىكار قىلىش
### تىز سۇرئەتتە ئەسلىگە كەلتۇرۇش

## مەمۇرىيەت ھوقۇق دائىرىسى
## ھىسابات تەكشۇرگۈچنىڭ ھڭقۇق دائىرسى
## نازارەتچىنىڭ ھوقۇق دائىرىسى

## مەنبەلەر

تۈر:ۋىكى بىلىملىرى
تۈرك - رونىك يېزىقى

ﺑﯘ ﻳﯧﺰﯨﻖ ﺗﯜﺭﻛﯩﻲ ﺗﯩﻠﺪﺍ ﺳﯚﺯﻟﯩﺸﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺧﻪﻟﻘﻠﻪﺭﻧﯩﯔ (ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﻧﯩﯔ) ﻣﯩﻼﺩﻯ 7 - 9 - ﺋﻪﺳﯩﺮﻟﻪﺭﺩﻩ ﻗﻮﻟﻼﻧﻐﺎﻥ ﻳﯧﺰﯨﻐﯩﺪﯗﺭ . ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺋﯚﺯﯨﮕﻪ ﺧﺎﺱ ﺧﯘﺳﺴﯘﺳﯩﻴﻪﺗﻠﯩﺮﻯ ﺋﺎﺳﺎﺳﻪﻥ ﺋﻮﺭﺧﻮﻥ - ﻳﯧﻨﺴﻪﻱ ﻳﺎﺩﯨﻜﺎﺭﻟﯩﻘﻠﯩﺮﯨﺪﺍ ﻛﯚﺭﯛﻟﯩﺪﯗ . ﺑﯘ ﻳﯧﺰﯨﻖ ﺷﻪﻛﯩﻞ ﺟﻪﮬﻪﺗﺘﯩﻦ ﻧﯧﻤﯩﺴﻼﺭ ﻗﻮﻟﻼﻧﻐﺎﻥ ﺭﻭﻧﯩﻚ ﻳﯧﺰﯨﻘﯩﻐﺎ ﺋﻮﺧﺸﺎﭖ ﻛﻪﺗﻜﻪﻧﻠﯩﻜﻰ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﺧﻪﻟﻘﺎﺭﺍﺩﯨﻜﻰ ﺷﻪﺭﻗﺸﯘﻧﺎﺱ ، ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﺷﯘﻧﺎﺱ ﺋﺎﻟﯩﻤﻼﺭ ﻛﯚﭘﯩﻨﭽﻪ ﺑﯘ ﻳﯧﺰﯨﻘﻨﻰ ' ﺗﯜﺭﻙ - ﺭﻭﻧﯩﻚ ﻳﯧﺰﯨﻐﻰ ' ﺩﻩﭖ ﺋﺎﺗﯩﺪﻯ . ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻩﭘﺘﯩﻦ ﺑﯘ ﻳﯧﺰﯨﻖ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺧﺎﺗﯩﺮﻟﻪﻧﮕﻪﻥ ﻳﺎﺯﻣﺎ ﻳﺎﺩﯨﻜﺎﺭﻟﯩﻘﻼﺭ ، 'ﻣﻪﯕﮕﯜ ﺗﺎﺵ ' ﺗﯧﻜﯩﺴﺘﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﮬﻪﻣﻤﯩﺴﻰ ﻣﯘﯕﻐﯘﻟﯩﻴﯩﻨﯩﯔ ﺋﻮﺭﺧﻮﻥ ﺩﻩﺭﻳﺎﺳﻰ ﺑﻮﻳﯩﺪﯨﻦ ﯞﻩ ﺳﯩﺒﯩﺮﯨﻴﯩﺪﯨﻜﻰ ﻳﯧﻨﺴﻪﻱ ﺩﻩﺭﻳﺎﺳﻰ ﯞﺍﺩﯨﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﺗﯧﭙﯩﻠﻐﺎﻧﻠﯩﻐﻰ ﺋﯜﭼﯜﻥ ، ﺋﯘ ' ﺋﻮﺭﺧﻮﻥ - ﻳﯧﻨﺴﻪﻱ ﻳﯧﺰﯨﻐﻰ 'ﺩﻩﭘﻤﯘ ﺋﺎﺗﺎﻟﺪﻯ .

## [[ئۇيغۇر ئورقۇن يېنىسەي يېزىقى]]ىنىڭ ئېلىپبەسى

مىسال:
-ئوڭدىن سولغايېزىلىدۇ

: **T²NGR²I** — ئىپادىلىنىشى(ULU)
: **/teŋri/** — تەلەپپۇزى(IPA)

## مەنبەلەر

 تۈر:ئۇيغۇر يېزىقلىرى‏
ۋىكىپېدىيە:باشقۇرغۇچى زۆرۇر ئوقۇشلىغى

باشقۇرغۇچى زۆرۇر ئوقۇشلىغى

## پىششىق بىلىشگە تىگىشلىك بىلىملەر
ۋىكىپېدىيە ۋەخپى
## ئاددى ساۋاتلار

## ۋىكىپېدىيە سىتىراتىگرىيسى
## نەشر ھوقۇقى
## چەكلەش
## بەت قوغداش
## ئۆچۇرۇش
## ئىلتىماس
## بوزۇش
## تالاش تارتىش
## مۇرەككەپ تۈرلەر

#ۋىكىپېدىيە:ھۆججەت ئىشلىتىش پىرىنسىپى
#باشقۇرغۇچى مەشغۇلات قوللانمىسى

تۈر:ۋىكى بىلىملىرى
كۆك قۇتان

كۆك قۇتان —چوڭ تىپتىكى قىرغاق قۇشلىرى تۈرىگە تەۋە بولۇپ ، ئاساسلىق سۇ بويلىرىدا ياشايدۇ . ئۇنىڭ باش ، بويۇن ، پۇتى ۋە تۇمشۇقى ئۇزۇن ،  ئەمما بەدىنى ئورۇق كۆرۈنىدۇ . ئەركەك كۆك قۇتاننىڭ بەدەن ئېغىرلىقى 942 گرامدىن – 1825 گرامغىچە ، چىشى كۆك قوتاننىڭ بەدەن ئېغىرلىقى 1030 گرامدىن – 1750 گرامغىچە كېلىدۇ ؛ ئەركەك كۆك قوتاننىڭ بەدىنىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 750 مىللىمېتىردىن – 1052 مىللىمېتىرغىچە ، چىشىسىنىڭ 750 مىللىمېتىردىن – 1000 مىللىمېتىرغىچە كېلىدۇ ؛ ئەركەك كۆك قۇتاننىڭ تۇمشۇقىنىڭ ئۇزۇنلىقى 106 مىللىمېتىردىن – 127 مىللىمېتىرغىچە ، چىشىسىنىڭ 100 مىللىمېتىردىن – 130 مىللىمېتىرغىچە كېلىدۇ ؛ ئەركەك كۆك قوتاننىڭ قانىتىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 375 مىللىمېتىردىن – 460  مىللىمېتىرغىچە ، چىشىسىنىڭ 415 مىللىمېتىردىن – 460 مىللىمېتىرىغىچە كېلىدۇ ؛  ئەركەك كۆك قوتاننىڭ قۇيرۇقىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 154 مىللىمېتىردىن – 185 مىللىمېتىرغىچە ، چىشىسىنىڭ 140 مىللىمېتىردىن – 175 مىللىمېتىرغىچە كېلىدۇ ؛ ئەركەك كۆك قوتاننىڭ پۇتىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 137 مىللىمېتىردىن – 160 مىللىمېتىرغىچە ، چىشىسىنىڭ 135 مىللىمېتىردىن – 160 مىللىمېتىرغىچە كېلىدۇ .

كۆك قوتان دۆلىتىمىزنىڭ ھەر قايسى جايلىرىغا تارقالغان . چەت ئەللەردە بولسا ، ئافرىقا قىتئەسى ، ماداغاسقار ، ياۋرۇپا – ئاسىيا چوڭ قۇرۇقلۇقىغا ، ئەنگلىيىنىڭ لوندوندىكى ئۈچ ئارىلىدىن يىراق شەرق دېڭىز قىرغاقلىرىغىچە ۋە ساخالىن ئارىلى ۋە ياپونىيە ، جەنۇبتا چاۋشيەن ، مۇڭغۇلىيە ، ئىراق ، ئىران ، ھىندىستان ، جۇڭگو ۋە ئوتتۇرا جەنۇبىي يېرىم ئارالدىكى بەزى دۆلەتلەرگە تارقالغان .
## مەنبەلەر
گۈلناز تۇرس

قازاقىستان ياش ئۇيغۇر رەسسامى گۈلناز تۇرس

گۈلناز تۇرسۇنوۋا 1982-يىلى 10 – ئاينىڭ 14 – كۈنى ئالمۇتا ئوبلاستىنىڭ بايسېيت يېزىسىدا تۇغۇلغان. گۈلناز 10 ياشقا كىرگەندە ئاتا – ئانىسى ئۇنىڭ گۈزەل سەنئەتكە بولغان ھېرسمەنلىكىنى كۆزدە تۇتۇپ قىزىنى گۈزەل سەنئەت كرجھۇكىغا بەرگەن. گۈلناز بايسېيت يېزىسىدا ئىسماىل تاھىروۋ نامىدىكى ئۇيغۇر ئوتتۇرا مەكتىبىنى ناھايىتى ئەلا نەتىجە بىلەن تاماملاپ 1998 – يىلى ئالمۇتىدىكى ئورال تانسىكبايېۋ نامىدىكى رەسساملار يۇرتىغا ئوقۇشقا كىرگەن. بۇ مەزەىللەردە ئۇ قازاقىستان جۇمھۇرىيىتىدە ئۆتكۈزۈلگەن تۈرلۈك ياش رەسساملار كۆرگەزمىلەرگە ئۆز ئەسەرلىرىنى قاتناشتۇرۇپ تونۇلۇشقا باشلىغان. ئۇ بۇ يەردىكى ئوقۇشىنىمۇ ياخشى ئۇتۇقلار بىلەن تاماملاپ قازاقىستان باش قۇرۇلۇش ئاكادېمىيىسىگە كىرىپ ئوقۇشىنى باشلىغان ھەمدە بۇ ئوقۇشىنىمۇ ئەلا نەتىجە بىلەن تاماملاپ ھازىر بۇ يەردە ئۆز كەسپىدە خىزمەت قىلماقتا.

## گۈلناز تۇرسۇنوۋا قاتناشقان چوڭ كۆرگەزمىلەر

2001- يىلى قازاقىستاندىكى مىسىر دۆلەت مەدەنىيەت ئۆيى ئۇيۇشتۇرغان « قازاقىستاندا باھار » كۆرگەزمىسى !

2004 – يىلى خەلقئارا ئاياللار بايرىمىغا بېغىشلانغان كۆرگەزمە !

2006- يىلى ئۆتكۈزۈلگەن قازاقىستان ياش رەسساملىرى كۆرگەزمىسى !

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
بوسات تېكىن

ھەربىي ئالىم،سىتراتىگىيچى __ بوسات تېكىن

تېكىن ئېركىننىڭ ئوغلى بوسات دادىسىنىڭ ئىرادىسىگە ۋارىسلىق قىلىپ مىلادى 627-يىلى ئىچكى موڭغۇلنىڭ داچىڭشەن تېغى ئەتىراپىدا قوزغىلاڭ كۆتۈرۈپ،تۇرالارنى سىياسىي،ئىقتىسادىي جەھەتلەردىن دەۋر بۆلگۈچ تەرەققىياتلارغا ئېرىشتۈردى.

مىلادى 630-يىلى بوسات تېكىن سىرتاردۇشلار بىلەن بىرلىشىپ، شەرقىي تۈكلەرنىڭ شىمالىي قىسمىغا ھۇجۇم قىلىدۇ.شۇنىڭدىن كېيىن تۈركلەرنىڭ خاقانى ئۆز ئوغلى يوقۇق شادنىڭ قوماندانلىقىدا 100مىڭ كىشلىك قوشۇن ئەۋەتىپ ئۇيغۇرلارغا قايتۇرما ھوجۇم قىلىدۇ.بوسات تېكىن 5000 كىشلىك ئاتلىق چەۋەنداز قوشۇنغا قوماندانلىق قىلىپ ئاز كۈچ بىلەن زور قوشۇننى يېڭىپ تۈركلەر ئۈستىدىن غەلىبە قازىنىدۇ. مازۇڭشەن (بەزى مەنبەلەردە مالىشەن دەپ ئېلىنغان ئا) تېغى ئەتىراپىدا تۈرك ئەسكەرلىرىنى تېرى-پىرەن قىلىپ،شەرقىي تۈركلەرنى مۇنقەرز قىلىدۇ.بۇ قېتىمقى غەلىبە ئارقىلىق ئۇيغۇرلارنىڭ ھەيۋىسى شىمالنى زىل-زىلىگە كەلتۈرۈپ،ئۇيغۇرلار شىمالدىكى غايەت زور كۈچكە ئايلىنىدۇ.نەتىجىدە بوسات تېكىن ئۆزىنى «ئالىپ ئىلتەبىر» دەپ جاكارلاپ،تۇغلا(تۇرا) دەرياسى بويىدا ھۆكۈمرانلىق مەركىزىنى قۇرىدۇ.بوسات تېكىن قۇرغان بۇ ھاكىمىيەت ئۇيغۇر ئۇرخۇن خانلىقىنىڭ قۇرىلىشى ئۈچۈن سىياسىي،ئىقتىسادىي ۋە ھەربىي جەھەتتىن كۈچلۈك ئۇل سالىدۇ.

بوسات تېكىن ئۆز دەۋرىنىڭ كۈچلۈك ھەبىي ئالىمى ۋە سىتىراتىگىيىچىسى بولۇپلا قالماي،بەلكى ئۇيغۇرلار ئىچىدە كەم تېپىلىدىغان دېپلۇمات ئىدى.ئۇ مىلادى 629-يىلى تاڭ سۇلالىسى بىلەن تۇنجى قېتىم سىياسىي ،ئىقتىسادىي ئالاقىسىنى ئورناتقان.

## مەنبەلەر
ئىلتەبىر تۈمىد

تەرەققىيپەرۋەر ئىسلاھاتچى، ھەربىي ئالىم __ ئۇلۇغ ئىلتەبىر تۈمىد

ئۇيغۇرلارنىڭ مەشھۇر ھەربى ئالىمى بوسات تېكىن مىلادى 630-يىلى ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئۇلۇغ ئىلتەبىر تۈمىد دادىسىنىڭ ئورنىغا تەختكە ۋارىسلىق قىلىدۇ.ئۇ 10 يىلچە ۋاقىت سەرپ قىلىپ ھاكىمىيەتنى پۇختىلايدۇ.مىلادى 646-يىلى تاڭ سۇلالىسىنىڭ تەكلىپى بىلەن ئۇلارغا ياردەملىشىپ،تاڭ سۇلالىسىنىڭ شىمالدىكى ئەشەددىي دۈشمىنى سىرتاردۇشلارنىڭ تاڭ سۇلالىسىگە قوزغىغان ھۇجۇمىغا قارشى تۇرىدۇ.بۇ ئۇرۇشتا تۈمىد ئۆزىنىڭ باتۇرلۇقىنى نامايەن قىلىپ،سىرتاردۇش خاقانى دومىنى مەغلۇپ قىلىپ مۇنقەرز قىلىدۇ. «يېڭى تاڭنامە. ئۇيغۇرلار ھەققىدە قىسسە» دىكى مەلۇماتقا قارىغاندا تۈمىد ئۇلۇغ ئىلتەبىر مىلادى 646-يىلى سىرتاردۇشلارنى مۇنقەرز قىلغاندىن كېيىن ئۆزىنى خاقان دەپ جاكالاپ مەنسەپدارلارنى تەيىنلىگەن.تۈركلەرنىڭ مەنسەپ تۈزىمى بويىچە 6 چەت بۇيرۇق (ۋەزىر)، 3 ئىچ بۇيرۇق تەيىنلىگەن.ئۇندىن باشقا تۇتۇق بەگ،سانغۇن، ئەمر قاتارلىق مەنسەپلەرنىمۇ تەيىنلەپ سىياسى جەھەتتىن زور ئىسلاھات ئېلىپ بېرىپ، ھاكىمىيەتنى تېئىخىمۇ مۇستەھكەملىگەن.

شۇنىڭدىن كېيىن ئۇيغۇرلار بىلەن تاڭ سۇلالىسىنىڭ مۇناسىۋىتى تېخىمۇ ياخشىلىنىپ، تۈمىد ئۇلۇغ ئىلتەبىر ئۇيغۇرلار يۇرتىدىن تاڭ سۇلالىسىنىڭ ئىچكى جايلىرىغىچە بارىدىغان غول قاتناش يولى«تەڭرى خاقان يولى»نى ياسىتىپ،چۆللۈكنىڭ شىمالىدىكى جايلار بىلەن تاڭ سۇلالىسىنىڭ ئىچكى جايلىرى ئوتتۇرسىدىكى ئالاقىنى تېخىمۇ كۈچەيتىدۇ.

مىلادى 648-يىلى بارلىققا كېلىش ئالدىدا تۇرغان ئۇيغۇر خاقانلىقى ئىچىدە يېغىلىق يۈز بېرىپ،تۈمىد ئۇلۇغ ئىلتەبىر ئۆز ئاكىسىنىڭ ئوغلى تەرپىدىن ئۆلتۈرلىدۇ.تاڭ سۇلالىسى بۇ ئىشنى بىلگەندىن كېيىن توپىلاڭنى تىنجىتىشقا ياردەم بېرىدۇ ۋە تۈمىدنىڭ ئوغلى بايان ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ خاقانى بولىدۇ.

دېمەك تۈمىد تەرەققىپەرۋەر ئىسلاھاتچى خاقان بولۇپ، ئۇيغۇر ئورخۇن خانلىقىغا سىياسى جەھەتتىن ئۇل سالغۇچى مەشھۇر تۆھپىكاردۇر.
## مەنبەلەر
ﺋﺎﺑﺒﺎﺱ ﺑﯘﺭﻫﺎﻥ

ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﯧﻠﯩﻨﯩﯔ ﺋﯩﭽﻰ ‏- ﺳﯩﺮﺗﯩﺪﺍ ﺗﻮﻧﯘﻟﻐﺎﻥ ﺋﺎﻟﯩﻢ ﻣﻪﺭﻫﯘﻡ ﺋﺎﺑﺒﺎﺱ ﺑﯘﺭﻫﺎﻥ ﺋﻪﭘﻪﻧﺪﻯ، 1932 ‏- ﻳﯩﻠﻰ 10 ‏- ﺋﺎﻳﺪﺍ ﺋﺎﺗﯘﺷﻨﯩﯔ ﺋﯩﻜﺴﺎﻕ ﻛﻪﻧﺘﯩﺪﻩ ﺑﯩﺮ ﻣﻪﺭﯨﭙﻪﺗﭙﻪﺭﯞﻩﺭ ﺋﺎﺋﯩﻠﯩﺪﻩ ﺩﯗﻧﻴﺎﻏﺎ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ. 

ﺋﯚﺳﻤﯜﺭﻟﯜﻙ ﭼﺎﻏﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻼﭘﻼ ﺋﯩﻠﯩﻢ - ﭘﻪﻧﮕﻪ ﻛﯜﭼﻠﯜﻙ ﺋﯩﺸﺘﯩﻴﺎﻕ ﺑﺎﻏﻠﯩﻐﺎﻥ ﺋﺎﺑﺒﺎﺱ ﺑﯘﺭﻫﺎﻥ ﺋﻪﭘﻪﻧﺪﻯ ﺑﺎﺷﻼﻧﻐﯘﭺ ﯞﻩ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﻠﻪﺭﻧﻰ ﺋﯚﺯ ﻳﯘﺭﺗﯩﺪﺍ ﯞﻩ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭﺩﻩ ﺗﺎﻣﺎﻣﻠﯩﻐﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ، ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﭘﯩﺪﺍﮔﻮﮔﯩﻜﺎ ﺋﯩﻨﺴﺘﯩﺘﯘﺗﻰ ﺷﯘﻧﯩﯖﺪﻩﻙ ﺑﯧﻴﺠﯩﯔ ﭘﯩﺪﺍﮔﻮﮔﯩﻜﺎ ﺋﯘﻧﯧﯟﯨﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻠﯩﺮﯨﺪﺍ ﺑﯩﺌﻮﻟﻮﮔﯩﻴﻪ ﻛﻪﺳﯩﭙﻠﯩﺮﻯ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ ﺑﯩﻠﯩﻢ ﺗﻪﻫﺴﯩﻞ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ. 

ﭘﺮﻭﻓﯧﺴﺴﻮﺭ ﯞﻩ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻣﯘﻫﻪﺭﺭﯨﺮ ﺋﺎﺑﺒﺎﺱ ﺑﯘﺭﻫﺎﻥ ﺋﻪﭘﻪﻧﺪﻯ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺩﯨﻴﺎﺭﯨﺪﯨﻜﻰ ﺋﻪﯓ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﺑﯩﻠﯩﻢ ﻳﯘﺭﺗﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﻫﯧﺴﺎﺑﻼﻧﻐﺎﻥ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﺑﯩﺌﻮﻟﻮﮔﯩﻴﻪ ﻓﺎﻛﯘﻟﺘﯧﺘﯩﻨﯩﯔ ﻣﯘﺩﯨﺮﻯ، 12 ﻳﯩﻞ ﭘﻪﻥ - ﺗﯧﺨﻨﯩﻜﺎ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﺭﻩﺋﯩﺴﻰ ﯞﻩﺯﯨﭙﯩﺴﯩﻨﻰ ﺋﯚﺗﯩﮕﻪﻥ. 

ﺳﯜﺭﻩﺕ، ﻣﻪﺭﻫﯘﻡ ﺋﺎﺑﺒﺎﺱ ﺑﯘﺭﻫﺎﻥ ﺋﻪﭘﻪﻧﺪﯨﻨﯩﯔ ﺋﺎﻳﺎﻟﻰ ﻣﻪﺭﻫﯘﻡ ﻣﺎﺭﯨﻴﺎ ﺋﺎﺑﻠﯩﺰ ﺧﺎﻧﯩﻢ ﺑﯩﻠﻪﻥ 2000 - ﻳﯩﻠﻰ ﭼﯜﺷﻜﻪﻥ ﺧﺎﺗﯩﺮﻩ ﺳﯜﺭﯨﺘﻰ.

ﺋﺎﺑﺒﺎﺱ ﺑﯘﺭﻫﺎﻥ ﺋﻪﭘﻪﻧﺪﻯ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﻠﻪﺭﺩﻩ ﺋﻮﻗﯘﻏﯘﭼﯩﻼﺭﻧﻰ ﺗﻪﺭﺑﯩﻴﯩﻠﻪﺵ، ﭘﻪﻥ ‏- ﺗﯧﺨﻨﯩﻜﯩﻨﻰ ﺋﻮﻣﯘﻣﻼﺷﺘﯘﺭﯗﺵ ﻫﻪﻣﺪﻩ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﯧﻠﯩﺪﯨﻜﻰ ﭘﻪﻥ - ﺗﯧﺨﻨﯩﻜﺎ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﯩﻨﻰ ﺋﻪﺳﻠﯩﮕﻪ ﻛﻪﻟﺘﯜﺭﯛﺵ، ﻗﺎﻳﺘﺎ ﻗﯘﺭﯗﺵ ﺧﯩﺰﻣﻪﺗﻠﯩﺮﯨﺪﻩ ﻣﯘﻫﯩﻢ ﺭﻭﻝ ﺋﻮﻳﻨﯩﻐﺎﻥ. 

80 ﻳﯩﻠﻐﺎ ﻳﯧﻘﯩﻦ ﻫﺎﻳﺎﺕ ﻣﯘﺳﺎﭘﯩﺴﯩﺪﺍ، ﺑﯩﻠﯩﻢ ﺩﯗﻧﻴﺎﺳﯩﺪﺍ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﻏﺎ ﺋﯚﺭﻧﻪﻙ ﺗﯩﻜﻠﯩﮕﻪﻥ ﺋﺎﺑﺒﺎﺱ ﺑﯘﺭﻫﺎﻥ ﺋﻪﭘﻪﻧﺪﻯ، ﭘﻪﻧﻨﻰ ﺋﻮﻣﯘﻣﻼﺷﺘﯘﺭﯗﺵ ﻣﺎﻗﺎﻟﯩﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ397 ﭘﺎﺭﭼﯩﻨﻰ ﺋﯧﻼﻥ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﯞﻩ "ﺑﯩﻠﯩﻢ ﻛﯜﭺ" ﯞﻩ "ﭘﻪﻥ ﯞﻩ ﺗﯘﺭﻣﯘﺵ" ﻧﺎﻣﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﮊﯗﺭﻧﺎﻟﻼﺭﻧﯩﯔ ﻧﻪﺷﺮﺩﯨﻦ ﭼﯩﻘﯩﺸﯩﻐﺎ ﺑﯩﯟﺍﺳﺘﻪ ﻳﯧﺘﻪﻛﭽﯩﻠﯩﻚ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ. ﺋﯩﻠﯩﻢ - ﭘﻪﻥ ﺳﺎﻫﻪﺳﻰ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺗﯩﻠﯩﺪﺍ 10 ﻧﻪﭼﭽﻪ ﭘﺎﺭﭼﻪ ﻛﯩﺘﺎﺏ ﻳﺎﺯﻏﺎﻧﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻘﺎ، ﺗﻪﺭﺟﯩﻤﻪ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﯞﻩ ﺗﻪﻫﺮﯨﺮﻟﯩﮕﻪﻥ ﻛﯩﺘﺎﺏ ﯞﻩ ﻣﺎﻗﺎﻟﯩﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺳﺎﻧﻰ 400 ﭘﺎﺭﭼﯩﻐﺎ ﻳﻪﺗﻜﻪﻥ. 

1984 ‏- ﻳﯩﻠﻰ ﻣﻪﺭﻫﯘﻡ ﺋﺎﺑﺒﺎﺱ ﺑﯘﺭﻫﺎﻥ ﺋﻪﭘﻪﻧﺪﯨﻨﯩﯔ ﺗﯩﺮﯨﺸﭽﺎﻧﻠﯩﻖ ﻛﯚﺭﺳﯩﺘﯩﺸﻰ ﯞﻩ ﺗﻪﺷﻜﯩﻠﻠﯩﺸﻰ ﻧﻪﺗﯩﺠﯩﺴﯩﺪﻩ ﺋﯜﺭﯛﻣﭽﯩﺪﻩ ﺗﯘﻧﺠﻰ ﭘﻪﻥ - ﺗﯧﺨﻨﯩﻜﺎ ﺳﺎﺭﯨﻴﻰ ﻗﯘﺭﯗﻟﯘﭖ ﻗﻪﺩ ﻛﯚﺗﯜﺭﮔﻪﻥ، ﺋﺎﺑﺒﺎﺱ ﺑﯘﺭﻫﺎﻥ ﺋﻪﭘﻪﻧﺪﻯ ﻳﻪﻧﻪ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ، ﻓﺮﺍﻧﺴﯩﻴﻪ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺩﯙﻟﻪﺗﻠﻪﺭﺩﯨﻜﻰ ﺋﯘﻧﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺖ ﯞﻩ ﭘﻪﻥ - ﺗﯧﺨﻨﯩﻜﺎ ﺗﻪﺷﻜﯩﻼﺗﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺗﻪﻛﻠﯩﭙﯩﮕﻪ ﺑﯩﻨﺎﺋﻪﻥ ﺋﯚﺗﻜﯜﺯﯛﻟﮕﻪﻥ ﺑﯩﺌﻮﻟﻮﮔﯩﻴﻪ ﺳﺎﻫﻪﺳﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﻣﯘﻫﺎﻛﯩﻤﻪ ﻳﯩﻐﯩﻨﻠﯩﺮﯨﺪﺍ "ﻗﯘﺭﻏﺎﻕ ﺭﺍﻳﻮﻧﻼﺭﺩﯨﻜﻰ ﻳﯧﺸﯩﻠﻠﯩﻖ ﻳﯧﺰﺍ ﺋﯩﮕﯩﻠﯩﻜﻰ" ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﻣﺎﻗﺎﻟﯩﺴﯩﻨﻰ ﺋﻮﻗﯘﭖ، ﺋﺎﻻﻫﯩﺪﻩ ﻳﯘﻗﯩﺮﻯ ﺑﺎﻫﺎﻏﺎ ﺋﯧﺮﯨﺸﻜﻪﻥ. 

ﺋﺎﺑﺒﺎﺱ ﺑﯘﺭﻫﺎﻥ ﺋﻪﭘﻪﻧﺪﻯ ﻳﻪﻧﻪ ﺷﯘ ﻳﯩﻠﻠﯩﺮﻯ، ﺋﯩﺘﺎﻟﯩﻴﻪ ﺭﯨﻢ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﯞﻩ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﻧﻪﺯﻩﺭﯨﻴﻪ ﻓﯩﺰﯨﻜﯩﺴﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﻣﻪﺭﻛﯩﺰﯨﻨﯩﯔ ﺭﻩﺋﯩﺴﻰ، ﻧﻮﺑﯩﻞ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﯩﻐﺎ ﺋﯧﺮﯨﺸﻜﻪﻥ ﻓﯩﺰﯨﻜﺎ ﺋﺎﻟﯩﻤﻰ ﺩﻭﻛﺘﻮﺭ ﻣﯘﻫﻪﻣﻤﻪﺩ ﺋﺎﺑﺪﯗﺳﺎﻻﻡ ﺋﻪﭘﻪﻧﺪﯨﻨﯩﯔ ﺷﻪﺧﺴﻰ ﺗﻪﻛﻠﯩﭙﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺯﯨﻴﺎﺭﻩﺗﺘﻪ ﯞﻩ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﭘﺎﺋﺎﻟﯩﻴﻪﺗﻠﻪﺭﺩﻩ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. 

ﺑﻮﻟﯘﭘﻤﯘ، ﻣﻪﺭﻫﯘﻣﻨﯩﯔ "ﻫﺎﻳﺎﺗﻠﯩﻘﻨﯩﯔ ﺳﯩﺮﻯ"، "ﻗﯘﺷﻼﺭ ﺋﯩﻨﺴﺎﻧﻼﺭﻧﯩﯔ ﺩﻭﺳﺘﻰ"، "ﺋﯩﺮﺳﯩﻴﻪﺕ ﯞﻩ ﺋﯩﺮﺳﯩﻴﻪﺕ ﻗﯘﺭﯗﻟﯘﺷﻰ"، "ﻣﯩﻜﺮﻭ ﺋﻮﺭﮔﺎﻧﯩﺰﻡ ﯞﻩ ﻳﯧﺰﺍ ﺋﯩﮕﯩﻠﯩﻚ"، "ﻫﺎﻳﺎﺗﻠﯩﻖ ﯞﻩ ﻣﯘﻫﯩﺖ" ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻲ ﺋﻪﺳﻪﺭﻟﯩﺮﻯ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭ ﺋﻪﯓ ﻳﺎﻗﺘﯘﺭﯗﭖ ﺋﻮﻗﯘﻳﺪﯨﻐﺎﻥ ﻛﯩﺘﺎﺑﻼﺭ ﺑﻮﻟﯘﭖ، "ﺋﯩﺮﺳﯩﻴﻪﺕ ﯞﻩ ﺋﯩﺮﺳﯩﻴﻪﺕ ﻗﯘﺭﯗﻟﯘﺷﻰ" ﺩﯦﮕﻪﻥ ﺋﻪﺳﻪﺭ لىرى بار.

ﻣﻪﺭﻫﯘﻣﻨﯩﯔ ﻳﻪﻧﻪ، ﻳﯧﺰﺍ ‏- ﺋﯩﮕﯩﻠﯩﻚ ﺳﺎﻫﻪﺳﻰ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ ﻳﺎﺯﻏﺎﻥ ﻛﯩﺘﺎﺑﻠﯩﺮﻯ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺩﯦﻬﻘﺎﻧﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺩﯦﻬﻘﺎﻧﭽﯩﻠﯩﻖ ﺗﯧﺨﻨﯩﻜﯩﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺋﯩﮕﯩﻠﯩﺸﯩﺪﻩ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﻛﯚﺭﺳﻪﺗﻤﯩﻠﯩﻚ ﺭﻭﻟﯩﻨﻰ ﺋﻮﻳﻨﺎﭖ، ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺩﯦﻬﻘﺎﻧﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺋﺎﻟﻘﯩﺸﯩﻐﺎ ﺳﺎﺯﺍﯞﻩﺭ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. 

ﻣﻪﺭﻫﯘﻡ ﺋﺎﺑﺒﺎﺱ ﺑﯘﺭﻫﺎﻥ ﺋﻪﭘﻪﻧﺪﻯ، 83 ‏- ﻳﯩﻠﻰ ﭘﻪﻥ - ﺗﯧﺨﻨﯩﻜﺎ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ ﻗﯘﺭﯗﻟﯘﺷﯩﺪﺍ ﻣﯘﻫﯩﻢ ﺭﻭﻝ ﺋﻮﻳﻨﯩﻐﺎﻥ ﯞﻩ "ﭘﻪﻥ ﯞﻩ ﺗﯘﺭﻣﯘﺵ" ﯞﻩ "ﺑﯩﻠﯩﻢ ﻛﯜﭺ " ﮊﯗﺭﻧﺎﻟﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺗﻪﺳﯩﺲ ﻗﯩﻠﺪﯗﺭﻏﺎﻥ. ﺑﯘ ﮊﯗﺭﻧﺎﻟﻼﺭ ﻧﻪﺷﺮﺩﯨﻦ ﭼﯩﻘﻘﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺧﻪﻟﻘﯩﻨﯩﯔ ﭘﻪﻥ ‏- ﺗﯧﺨﻨﯩﻜﯩﻨﻰ ﺋﻮﻣﯘﻣﻼﺷﺘﯘﺭﯗﺵ ﺋﯩﺸﻠﯩﺮﻯ ﺗﻪﺭﻩﻗﻘﯩﻴﺎﺗﯩﻐﺎ ﺋﺎﻻﻫﯩﺪﻩ ﺗﻪﺳﯩﺮ ﻛﯚﺭﺳﻪﺗﻜﻪﻥ.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:پروفېسسورلار
Monzón

**Monzón** bolsa Ispaniye dikibixahar 2008 nopus bar, Barsélonaning 17,115 nopusibar, 155.01 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 41.54°, xariki uzunluk 00°11, poqtamuri 22400 rayonmuri 974.
Keşmir

**كِس̧مِر** (هِندُ / دُگرِ: कश्मीर، بَلُكِ̧: **کشمیر**)، هِندِستَن، پَكِستَن ڤِ كِ̧ن'ِن سıنıرلَرıندَ بِر دَگ̆لıك بُ̈لگِدِر. هِمَلَيَلَر'ıن بَتı ُكُنُن گُ̈نِيِندِكِ ڤَدِ بُ َدلَ َنıلمıس̧تıر. بُ̈لگِدِ ُ̈رِتِلِن كَس̧مِر َدلı كُمَس̧ıن ِسمِ دِ بُرَدَن گِلمِكتِدِر.

١٩٤٧'دِ برِتَنيَ'نıن سُ̈مُ̈رگِسِندِن بَگ̆ıمسıزلıگ̆ı كَزَندıگ̆ıندَ نُ̈فُسُنُن كُ̧گُ̆نلُگُ̆نُ مُ̈سلُ̈مَنلَرıندَن ِبَرِت ُلدُگُ̆ندَن پَكِستَن، كِس̧مِر ِمِرلِگِ̆'نِ َِت بُ بُ̈لگِيِ تَلِپ ِتمِس̧تِر. َنكَك كِس̧مِر ِمِرلِگِ̆'نِن كِندِسِ هِندِستَن'َ بَگ̆لَنمَسıنı ِستِدِگِ̆ ِكِ̧ن هِندِستَن دَ بُ̈لگِدِ هَك ِددَِ ِتمِس̧تِر. 

سرِنَگَر بَس̧تَ ُلمَك ُ̈زِرِ بُ̈لگِنِن گُ̈نِي كıسمı هِندِستَن'ıن جَممُ ڤِ كَسهمِر ِيَٓلِتِ ُلمُس̧ كُزِي كıسمı ِسِ پَكِستَن'ıن كُنترُلُ̈ َلتıنَ گِرمِس̧تِر. پَكِستَن'ıن كُنترُلُ̈ َلتıندَكِ بُ̈لگِيِ 'َزَدِ كَس̧مِر' دِنِلمِكتِدِر. 

١٩٦٠'تَ دُگُ̆ كıسمı َكسَِ كِ̧ن'ِ كِ̧ن هَلك كُمهُرِيِتِ ِس̧گَل ِتمِس̧ ڤِ هَلَ كُنترُل َلتıندَ تُتمَكتَدıر. 

پَكِستَن ڤِ هِندِستَن'ıن بِر تُ̈رلُ̈ پَيلَسَ̧مَدıگ̆ı ُرتَ َسيَدَكِ سُرُنلُ بُ̈لگِيِ ِن سُن ١٩٧٧'دِ پَكِستَن كَزَندıگ̆ı َسكِرِ زَفِرلِ تُپرَكلَرıنَ كَتمıس̧تıر. فَكَت مَسَ بَس̧ıندَ بَتıلı ُ̈لكِلِرِن يُگُ̆ن دِپلُمَسِ ڤِ پرُپَگَندَلَرıيلَ گِك̧مِس̧تِن بُ يَنَ پَكِستَن'َ َِت كِس̧مِر تُپرَكلَرı هَلَ ِكِ ُ̈لكِ َرَسıندَ پَيلَس̧ıلَمَمَكتَدıر.
تاندلیانوالہ

تاندلیانوالہ ضلع فیصل آباد پاکستانTandlianwala disst Faisalabad Pakistan.
## مەنبەلەر
ئاخۇن ئاغچا

ئاخۇن ئاغچا. 19- ئەسىرنىڭ ئوتتۇرلىرىدا خوتەندە ياشاپ ئۆتكەن شائىرە. ئۇ 1860-يىلى خوتەندە زۇلۇمغا قارشى پارتىلغان خەلق ئىنقىلابىنىڭ سەركەردىسى ئابدۇراخمان خان غوجا(1833-1863) نىڭ ئانىسى بولۇپ، ئۇ ئوغلى ئابدۇراخمان خان غوجا قۇربان بولغاندا، ئۇنىڭ قەھرىمانلىقىنى مەدھىيلەپ ۋە زامان كۈلپەتلىرىدىن زارلىنىپ نۇرغۇن قوشاقلارنى توقۇغان.

## مەنبەلەر
ئەسىرى

ئەسىرى. تەخمىنەن 18-،19-ئەسىرلەردە خوتەندە ياشاپ ئۆتكەن شائىرە.ئۇنىڭ شېئىرلىرى خوتەندىن تېپىلغان.«باياز»غا شائىرەنىڭ بەزى ئەسەرلىرى كىرگۈزۇلگەن

## مەنبەلەر
باتىسقان ئانا

باتىسقان ئانا. تەخىمنەن مىلادىدىن بۇرۇنقى 10- ئەسىردە ياشاپ ئۆتكەن. تارىخچىلار ئۇنى غەربىي يۇرت قەۋملىرىنىڭ ئانىلىق ئۇرۇقداشلىق دەۋرىدە ئۆتكەن ئۇرۇق باشلىقى بولۇشى مۇمكىن، دەپ قارايدۇ. يەنە بەزى تەتقىقاتلار «باتىسقان ئانا» قەدىمكى ھونلارنىڭ خان ئانىسى بولۇشى مۇمكىن دەپ قارىماقتا. خەنزۇچە ھۆججەتلەردە ئۇنى «شى ۋاڭ مۇ»«西王母» دەپ ئاتىغان.ئۇنىڭ «ئاق بۇلۇت قوشىقى»، «باتىسقان ئانا كۈيى» ناملىق ئىككى پارچە شىئىرى خەنزۇچە ھۆججەتلەردە ساقىلىنىپ كەلگەن

## مەنبەلەر
بۈبى زەينەپ

بۈبى زەينەپ. 1660-يىللاردا يەركەن شەھرىدە تۇغۇلغان. ئۇ ئىسمائىل حاننىڭ قىزى بولۇپ،ئۆسمۈرلۈك دەۋرىدە يەركەندىكى ي يىشىل مەدىرىستە ئوقۇغان. 1678-يىلى ئاپاق خوجا يەركەن خانلىقىنى مۇنقەرز قىلىپ ھاكىمىيەت ئىگىلىگەن مەزگىلدە ئىسمائىل خاننى جەمەئتى بىلەن ئىلىغا يالاپ ئلىپ كەتكەن. ئۇزاق ئۆتمەي 18 ياشلىق شائىرەنى قاينىتىلغان ياغقا تاشلاپ ئۆلتۈرۋەتكەن ھەمدە ئەسەرلىرىنى كۆيدۇرۋەتكەن
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئاياللار
بۈبى مەسۈم ئەزىزەم

بۈبى مەسۈم ئەزىزەم. 18-ئەسىردە يەركەندە ياشاپ ئۆتكەن شائىرەدۇر

## مەنبەلەر
جىۋا

جىۋا(324-؟) مەشھۇر ئالىم ۋە نومشۇناس كومراجىۋانىڭ ئانىسدۇر. ئۇ قەدىمكى كۈسەندىن بولۇپ،ئۆز ۋاقىتدا قەدىمكى كۈسەن ۋە سانسكرىت تىللىرىنى پىشىشق ئىگىلىگەن.تىبابەتچىلىك ساھاسدىمۇ زور شۆھرەت قازانغان. جىۋا«ئىچكى بەش ئەزا توغرىسىدا»
ناملىق كىتابىنى يىزىپ چىققان

## مەنبەلەر
دىلبەر دورغا

دىلبەر دورغا.19-ئەسىرنىڭ ئالدىنىقى يىرىمدا قاراقاش ناھىيىسىدە ياشاپ ئۆتكەن تەنقىدىي رىئالىزىمچى شائىرە. ئۇنىڭ «مەزلۇمملار ئاھى»(ئەرزنامە دەپمۇ ئاتىلدۇ)نامىلىق مۇخەممەس بىزگىچە يىتىپ كەلگەن
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئاياللار
دىلشاد بەرنا

دىلشاد بەرنا(1800-1905) .ئوتتۇرا ئاسىيادا تونۇلغان شائىرە بولۇپ، تاجىكستان تۆپىلىك شائىرە 1817-يىلى قوقان
خانى تەرىپىدىن ئەسىر سۈپىتىدە قوقەندكە ئىلىپ كىتىلگەن. ئۇنىڭ ھاياتقا، مۇھەببەتكە، يۇرتىغا بولغان سىغىنىشى، ئىنسانىي خىسلەتلەر كۈيلەنگەن«سەبەتۇل بەشرە»(ئىنسانىي خىسلەتلىرى)،«تارىخيى مۇھاجىران» قاتارلىق ئەسەرلىرى بىزگىچە يىتىپ
كەلگەن
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئاياللار
رەھىلە

رەھىلە(1860-1917). قەشقەرنىڭ ئۈستۈن ئاتۇش يىزىسىدىن بولۇپ، ئۇ 1885-يىلدىن باشلاپ ئاتۇش ئىكساق پەننىي مەكتىپىدە ئوقۇتقۇچىلىق قىلغان. ئەرەپ، پارىس تىللىرىنى پىششىق ئىگىلىگەن، «دەلائىلۇ ئىلىم»(ئىلىمگە دالالەت قىلغۇچى) ناملىق كىتابىنى يازغان.(بۇ قوليازما ھازىرمۇ ساقلانماقتا).«قۇرئان كەرىم»نى ھۆسىنخەت شەكلى بىلەن تولۇق كۆچۇرۇپ چىققان

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئاياللار
زەبۇنىسا

زەبۇنىسا(1639-1708). ھىندستاندىكى بابۇرىلار خانلىقى تەۋەسىدە ياشاپ ئۆتكەن.ئۇ بابۇر شاھىنىڭ نەۋرىسى بولۇپ،1639-يىلى دېھلىدا تۇغۇلغان. 70 يىللىق ھاياتىنى يالغۇزلۇق ۋە غىرىبلىق ئىچدە ئۆتكۈزگەن. «زەبۇنىسا» شائىرەنىڭ ئەدەبىي تەخەللۇسىىدۇر. ئۇنىڭ كۆپلىگەن ئەسەرلىرى ئەرەب ، پارىسچە مەنبەلەردە تىلغا ئىلىنغان. تۈرلۈك سەۋەبلەر تۈپەيلى ، ئۇنىڭ ئەسەرلىرى بىزگىچە يىتىپ كىلەلمىگەن

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
زۇلفىيە(كاشغەرى)

زۇلفىيە(كاشغەرى). ئۇ، ئاپئاق خوجا  جۇڭغارلاغا قورچاق خان بولۇپ تۇرغان مەزگىللەردە ياشاپ ئۆتكەن. ئۇنىڭ «دىۋان زۇلفىيە
» ناملىق لىرىكىلار توپلىمى بولغان.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئاياللار
زىلەيخا بىگىم

زىلەيخا بىگىم. يەركەن خانلىقى دەۋرىدە ئۆتكەن ئەدەبىي تەرجىمان ۋە شائىرە بولۇپ، قەشقەرنىڭ قوغان يىزىسىدىن. ئۇ، ئاپئاق خوجا (1626-1694) نىڭ ئانسى. « سىلسىلە تۈز زەھەپ» ناملىق كىتابتىكى مەلۇماتلارعا قارىغاندا، ئۇ، ھاپىز شىرازى قاتارلىق پارىس شائىرلىرىنىڭ شىئىرلىرىنى مۇتالىئە قىلىشتا داڭ چىقارغان. زىلەيخا بىگىمىنىڭ بەزى تەرجىمە ئەسەرلىرى«باياز»غا كىرگۈزۈلگەن.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئاياللار
زۇمرەت

زۇمرەت.19-ئەسىردە خوتەن دىيارىدا ياشاپ ئۆتكەن. ئۇنىڭ خىلى كۆپ شئىرلىرى «باياز»غا كىرگۈزۈلگەن

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئاياللار
سۈلئى سۇما

سۈلئى سۇما. مىلادىيە 4- ئەسىردە يەركەندە ياشاپ ئۆتكەن تۇنجى ئۇيغۇر ئايال مۇتەپپەككۇر ۋە ئەدىبتۇر. ئۇ يەركەن خانىنىڭ
كىچىك قىزى بولۇپ، بۇددا دىنىنىڭ ماھايانا مەزھىپىنىڭ تەسرىدە ئۆسۈپ يىتلگەن. كومراجىۋامۇ 357-يىلى كەشمىردىن كۇچاغا
قايتىش سەپىرىدە يەرەنگە كىلىپ سۈلئى سۇما بىلەن تونۇشقان ھەم ئۇنىڭ تەسىرىنى قوبۇل قىلغان. لىكىن سۈلئى سۇمانىڭ
ئەسەرلىرى بىزگىچە يىتىپ كىلەلمىگەن

## مەنبەلەر

تۈر:ئاياللار
سېمرا قىزى

سېمرا قىزى. 18-ئەسىردە ياشاپ ئۆتكەن ئۇدۇن خانى چىسا سىمرانىڭ قىزى. ئۇنىڭ قەدىمكى خوتەن تىلىدا يىزىلغان
«سىېغنىش نەزمىسى» ناملىق شىئرى ھازىر پارىژ مۇزىيىدا«2027»نومۇر بىلەن ساقلانماقتا.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئاياللار
شياۋ گۈەنيىن

**شياۋ گۈەنيىن** (1039-1075). قىتان خانلىقى دەۋرىدە ياشىغان ئۇيغۇرشائىرەدۇر. ئۇنىڭ دادىسى شىياۋخۇي ( ئۇيغۇرچە ئىسمى
خاتىرىلەنمىگەن) قىتان خانلىقىدا ۋەزىر بولغان. شىياۋگۈەنيىن قىتان ئوردىسىدا خانىش بولغان. ئۇ بەرباب چىلىش ۋە
شىئىرىيەتتە داڭق چىقارغان بولۇپ، خىلى كۆپ شىئىرلارنى خەنزۇچە يازغان. شائىرەنىڭ«قەلب ھويلىسغا قايتىش»، «ئۆتمۈشنى ئەسلەش»،«نامدىن جۇدا بولۇش»قاتارلىق ئەسەرلىرى ساقىلىنىپ قالغان
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
شى لەنلەن باقشى

شى لەنلەن باقشى(؟-1332) يۅەن سۇلالىسى دەۋرىدە ياشاپ ئۆتكەن مەشھۇر خەتتات ۋە شائىرەدۇر. ئۇنىڭ ئاتا-ئانىسى قۇجۇلۇق بولۇپ، يۈەن دەۋرى مەدەنىيىتىنى گۈللەندۈرۈشتە مۇھىم تۆھپىلەرنى قوشقان. شى لەنلەن خەنزۇ تىل يىزىقىدىكى «بۇددا ۋاتامساكا ماخاۋاي»، «لىڭيەن سۇترىسى»،«ئالتۇن يارۇغ». تىببەت  يىزىقىدىكى«پىراجىناغا ئوقۇلغان سەككىز مىڭ مەدھىيە» قاتارلىق ئەسەرلەرنى كۆچۇرۇپ چىققان

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئاياللار
گۈەن يۈەنشى قىزى

گۈەن يۈەنشى قىزى. 14- ئەسىر يۈەن سۇلالىسى دەۋرىدە ياشاپ ئۆتكەن. بۇ ئۇيغۇرشائىرەنىڭ ئۆز ئىسمى نامەلۇم. ئۇنىڭ
دادىسى گۈەن يۈەنشى(كۈن سەۋىنىچ) خەنزۇ ئەدىب ئوياڭ سۈەن يازغان.«گۈەن يۈنشى ھەزىرەتلىرىنىڭ يادنامىسى» ئەسىرىدە:
«گۈەن يۈنشىنىڭ بىرلا قىزى بولۇپ، ئۇ بىلىملىك، ماقالە-ئەسەر يازالايدۇ»دەپ خاتىرىلەنگەن. ئەمما ئۇنىڭ ئەسەرلىرى بىزگىچە
يىتىپ كىلەلمىگەن
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئاياللار
مۇترىبە

مۇترىبە.18- ئەسىردە پەرغانىدە ياشاپ ئۆتكەن قەشقەرلىك شائىرەدۇر.ك بىرۇۋكۇف «تىل – ئەدەبىيات ۋە تارىخ مەسىلىلەر»
(1948-يىلى يىلى ئالمۇتا) ناملىق كىتابتىكى ماقالىسىدە بۇ شائىرە ھەققىدە ئۇچۇر بەرگەن.

## مەنبەلەر
نادىرە

نادىرە(1792-1842). قوقان خانى ناربۇتابىك زامانىدا ئەنجان ھاكىمى بولغان رەھمان ئائىلىسدە(ئۇيغۇر) تۇغۇلغان. ناربۇتا
بىك ئۆلۈپ ھاكىميەت ئۇنىڭ ئوعلى ئالىمقان قولىغا ئۆتكەندە، ئۇنىڭ ئىنىسى ئۆمەرخان 1808-يىلى نادىرەنى نىكاھىغا ئالغان.
ئۆمەرخان ۋاپات بولۇپ ئۇ تۇل قالغان.1842-يىلى بۇخارا ئەمىرى نەسۇرۇللاخان قوقانغا قوشۇن تارتىپ كىلىپ نادىرەنى ئوغلى ۋە
نەۋرىسى بىلەن قوشۇپ ئۆلتۇرۋەتكەن. شائىرەنىڭ«دىۋانى نادىرە» ناملىق توپلىمى بىزگىچە يىتىپ كەلگەن

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
نۇزۇگۇم

تۈر:ئۇيغۇرلار
نۇزۇگۇم. ۋەتەنپەرۋەر، قەھرىمان ئۇيغۇر قىزى. ئەسلى ئىسمى چولپانگۈل بولۇپ، قەشقەردە تەخىمىنەن1806-،1807-يىللىرى
تۇغۇلغان. ئۇ كىچىكىدىن چىچەن ھەم نازۈك قىز بولغاچقا باشقىلار ئۇنى«نازۈك» ياكى «نۇزۇگۇم» دەپ ئاتىۋالغان.نۇزۇگۇم
1825-يىلىدىكى قەشقەر خەلقىنىڭ چىرىك چىڭ ئەمەلدارلىرىغا قارشى قوزغىلىڭغا قاتنىشىدۇ. قوزغىلاڭ مەغلۇپ بولغاندىن كىيىن
، چىڭ سۇلالىسى ئەمەلدارلىرى قەشقەر ئاھالىسىدىن ئون مىڭلىغان كىشنى ئىلىغا سۈرگۈن قىلىدۇ. پالانغانلار قاتارىدا ئىلىغا
كەلگەن نۇزۇگۇمنى ئۆزلىرىگە بويسۇندۇرالمىغان چىڭ سۇلالىسى ھۆكۇمرانلىرى ئۇنى سۇلۇن ئەمەلدارىغا ستىۋىتىدۇ. ياتلارغا خوتۇن
بولۇشنى خالىمىغان نۇزۇگۇم كىچىدە سۇلۇن ئەمەلدارىنى ئۆلتۇرۇپ قىچىپ كىتىدۇ. ئۇزۇن ئۆتمەي تۇتۇلۇپ قىلىپ 1827-يىلى دارغا
ئىسىپ ئۆلتۇرۇلىدۇ. بۇ ئوت يۈرەك شائىرەنىڭ زۇلۇمغا قارشى ئىسيانكارلىق، ۋەتەنپەرۋەلىك روھ بىلەن تولغان شىئىر
قوشاقلىرى خەلقىمىز ئارىسدا كەڭ تارقالغان

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئاياللار
ھەمراھ بۈبى

ھەمراھ بۈبى. 19-ئەسىردە قەشقەرنىڭ ئاتۇش يىزىسدا ياشاپ ئۆتكەن. ئۇنىڭ بىر قىسم غەزەللىرى 1980-يىلى ژۇرناللاردا تونۇشتۇرۇلغان

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئەنبەرئاتىن

ئەنبەرئاتىن(1870-1915). شائىرە ئەنبەر ئاتىن دىلشاد بەرنانىڭ شاگىرتى. ئۇ ئۆزىنىڭ 45 يىللىق ھاياتىدا خېلى كۆپ ئەسەرلەرنى يازغان. ئۇ ئاسيا يېقىنقى زامان دېموكراتىك شائىرلىرىنىڭ ئىدىيىۋى ئېقىمىغا زىچ ماسلاشقان رېئالىستىك شائىرە ئىدى. ئۇ قوقان خانلىقى تەۋەسىدە ياشغان

## مەنبەلەر
قىز مۇنارى

قىز مۇنارى
ئىستانبۇلنىڭ رومانتىك مەنزىرلىرگە ساھىپ يەرلىرىدىن بىرسى. ئادەتتە ئۈسكۈدار رايونى مۇشۇ قەلئە بىلەن تونۇلىدۇ. 
بۇ قەلئەنىڭ سېلىنىش تارىخى مىلادىيىدىن بۇرۇنقى 3-ئەسىرگە قەدەر ئۇزۇن. يۇنانلار بۇ يەرنى بىر تامۇژنا قىلىپ قوللانغان، چۈنكى ئاسىيا ۋە ياۋرۇپا ياقىسىنى تۇتاشتۇرغان بوغازدا بۇ يەرنىڭ ئورنى مۇھىم ئىدى. تۈركلەر ئىستانبۇلنى ئالغاندىن كىيىن فاتىخ، ئوسمان ئېمپىريسىنىڭ سۇلتانى، بۇ يەرنى بىر كۆڭۈل ئېچىش ۋە زىيارەت قىلىدىغان يەر قىلىپ بېكىتكەن. كىيىن نەۋشەھەرلىك كۈيئوغۇل ئىبراھىم پاشا بۇ قەلئەنى رېمۇنت قىلدۇرغان. 2000-يىلى قەلئە قايتىدىن رىمونت قىلىندى. ئەمما قەلئەنىڭ ئاساسى، قۇرلىشى يەنىلا مىلادىيىدىن بۇرۇنقى ئەسلى ھالىتى بويىچە رېمۇنت قىلىنغان.

تىرەگىديەلىك ئاشىق رىۋايىتى: قەدىمدە بۇ يەر ياش قىز يىگىتلەرنىڭ ئۇچرىشىدىغان ماكانى ئىكەن. بۇرۇن ئىككى ياش بىر زىياپەتتە تونۇشۇپ قالىدۇ، كىيىن ئۇلار قىز مۇنارىدا ئۇچراسماقچى بولىدۇ. قىز قولىغا پانۇس(پەنەر) ئېلىپ مۇناردا ساقلايدۇ. يىگىت ئۈسكۈداردىن سۇ ئۈزۈپ كەلمەكچى بولىدۇ، ئەمما پانۇستا ياغ تۈگەپ كېتىپ يىگىت يولنى تاپالماي بوغازنىڭ سۇيىغا يەم بولىدۇ، بۇنى ئۇققان قىز ئۆزىنى دېڭىزغا ئاتىدۇ. 

ئۈزۈم رىۋايىتى: يۇنان پادىشاھنىڭ گۈزەل بىر قىزى بار ئىكەن. يۇنان پادىشاھىغا پالچى مۇنداق دەپتۇ:

-قىزىڭىزنى 18 ياشقا كىرگەندە يىلان چېقىۋالىدۇ.

پادىشاھ بۇ گەپنى ئاڭلاپ كۆڭلى يېرىم بولۇپتۇ، ھەمدە مۇشۇ مۇنارنى سالدۇرۇپ قىزنى يىلاندىن ئۈزۈن تۇتماقچى بوپتۇ، كىيىن قىزغا ئەۋەتكەن ئۈزۈم سۆۋىتى ئىچىدىن چىققان يىلان قىزنى چېقىۋاپتۇ. پادىشاھ قىزنى ئاياسوفياغا دەپنە قىپتۇ. كىشلەر يىلانلارنىڭ بۇ قىزنىڭ مىيتىگىمۇ ئارام بەرمىگەنلىكنى ئېيتىشىدۇ، بۇ رىۋايەت بىر ئاز تەقدىر تۈسىنى ئېلىپ قالغان.

كىچىلىك مەنزىرىسى باشقىچە گۈزەل.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئاياللار
گۈلباھار مۇھەممەدئىمىن

گۈلباھار مۇھەممەدئىمىن 1968-يىلى 8-ئايدا يېڭسار ناھىيىسىنىڭ توپلۇق يېزىسىدا ئوقۇتقۇچى ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. 1987-يىلى قەشقەر دارىلمۇئەللىمىن مەكتىپىنىڭ گۈزەل سەنئەت كەسپىنى پۈتتۈرگەن. كېيىن ئالىي مائارىپ بويىچە ئۆزلۈكىدىن ئۆگىنىپ ئۇيغۇر تىل ئەدەبىياتى كەسپى بويىچە تولۇق كۇرۇسنى پۈتتۈرگەن. ئۇ ھازىر يېڭسار ناھىيە ئوچار ئوتتۇرا مەكتەپتە ئوقۇتقۇچىلىق قىلىۋاتىدۇ.

گۈلباھار مۇھەممەدئىمىن 1986-يىلى «تارىم» ژورنىلىدا ئېلان قىلىنغان بىر تۈركۈم شېئىرلىرى بىلەن ئەدەبىيات سېپىگە كىرىپ كەلگەن. «تاڭدىكى ئۇچقۇنلار» قاتارلىق بىرلەشمە توپلاملارغا شېئىرلىرى كىرگۈزۈلگەن. «گۈلگە ئوخشىسام» ناملىق شېئىرى 1999-يىلى «قەشقەر ئەدەبىياتى» ژورنىلى تەرىپىدىن مۇنەۋۋەر شېئىر ئىجادىيىتى مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.

ئۇ ھازىر جۇڭگۇ ئازسانلىق مىللەت يازغۇچىلىرى ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى، قەشقەر ۋىلايەتلىك يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
بلوگ

blog نىڭ تولۇق ئاتىلىشى ئىنگىلىزچىدا Web log بولۇپ تور خاتىرىسى دەپمۇ ئاتىلىدىغان بولۇپ مۇستەقىل توربىكەت ياكى تور بىكەتلەرنىڭ تارمىقىدۇر .

## مەنبەلەر
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى (ج خ ج)

جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى قىسقارتىلىپ ج خ ج ياكى جۇڭگو دىيىلىدۇ. 

ئاسىيانىڭ شەرقىي قىسمىغا جايلاشقان بولۇپ، تىنچ ئوكياننىڭ غەربىي قىرغىقىدىكى دۆلەت. 

ئۇ جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسى باشقۇرۇشىدا بولۇپ، «جۇڭگوچە سوتسىيالىزىم»نى يېتەكچى قىلغان، بىر پارتىيىلىك دۆلەت. پايتەختى بېيجىڭ. جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى ئەتراپىدىكى 14 دۆلەت بىلەن چىگرىلىنىدۇ. قۇرۇقلۇق ۋە ئىچكى كۆل-دەريا كۆلىمى 9 مىلىيون 6 يۈزمىڭ كۋادىرات كلومېتىر بولۇپ، دۇنيادا ئۈچىنچى ياكى تۆتىنچى ئورۇندا. قۇرۇقلۇق كۆلىمى روسيىدىن قالسا دۇنيادا ئىككىنچى ئورۇندا. نوپۇسى بىر مىلىيارد ئۈچ يۈز مىلىيوندىن ئارتۇق بولۇپ، دۇنيا نوپۇسىنىڭ تەخمىنەن بەشتىن بىرىنى ئىگىلەيدۇ، دۇنيادىكى نوپۇسى ئەڭ كۆپ دۆلەت. 
## مەنبەلەر

تۈر:شەرقىي ئاسىيا
ۋەن مارۋىجىك

left|thumbnail|300px|ۋەن مارۋىجىك
گوللاندىيە كوماندىسىنىڭ ترېنېرى ۋەن مارۋىجىك
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
سەلەنا

-	

## كىچىك ۋاقتى
## نەتىجىلىرى
## ۋاپاتى
## ۋاپاتىدىن كىيىن
## ئالبۇملىرى

1989: Selena

1990: Ven Conmigo

1992: Entre A Mi Mundo

1993: !Live

1994: Amor Prohibido

1995: Dreaming of You

## DVD
1993-1995: Dos mujeres, Un Camino

1995: Don Jaun DeMarco

1997: Selena
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ياۋروۋىزىيون ناخشا مۇسابىقىسى

ياۋروۋىزىيون ناخشا مۇسابىقىسى شىۋىتسارىيە تېلېۋىزىيە شىركىتى دېرىكتورى مارسەل بېزاڭسوڭنىڭ تۈرتكىسىدە، سان-رومانو سەنئەت بايرىمى شەكلىدە ئوتتۇرىغا چىققان ۋە 1956-يىلى 24-مايدا، شىۋىتسارىيەنىڭ لوگانو شەھرىدە تۇنجى قېتىم ئۆتكۈزۈلگەن. بۇ ناخشا كېچىلىكى پۈتۈن ياۋروپادا تېلېۋىزىيە قاناللىرىدا تارقىتىلىدۇ. يېقىنىقى بىر نەچچە يىلدىن بېرى ئامرېكا ۋە ئاۋسترالىيە تېلېۋىزىيىلىرىدىمۇ، دۇنيانىڭ باشقا يەرلىدە تور ئارقىلىق تارقىتىلىدىغان بولدى. مۇسابىقىنىڭ نامى ياۋروۋىزىيون تېلېۋىزىيە تورىدىن ئېلىنغان بولۇپ، كۆرۈلۈش ئادەم سانى بىر مىلياردتىن ئاشىدۇ. مۇسابىقە ياۋروپا ئىتتىپاقى رادىئو-تېلېۋىزىيىسىگە ئەزا بارلىق دۆلەتلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ دېگەنلىك، ياۋروپا ئىتتىپاقىدا بولمىغان ئالجېرىيە، مىسىر، لىۋان، ئىسرائىلىيە، لىۋىيە، ماروك (ماراكەش)، سۈرىيە ۋە تۇنىزىيە قاتارلىق دۆلەتلەرنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئىسرائىلىيە 1973-يىلدىن ئېتىبارەن نامزات ئەۋەتىۋاتىدۇ. تۇنىزىيە 1980-يىلى بىر قېتىم نامزات ئەۋەتكەندىن كىيىن، قايتا قاتناشمىدى.

## قاتناشقۇچى دۆلەتلەر:
1956-يىلىدىكى تۇنجى قېتىملىق مۇسابىقىدە پەقەت فرانسىيە، غەربى گىرمانىيە، ئىتالىيە، گوللاندىيە، لىيۇكسىمبۇرگ، بېلگىيە ۋە شىۋىتسارىيە قاتارلىق يەتتە دۆلەت بار ئىدى. كىيىنكى يىلى، ئەنگىلىيە، دانىيە ۋە ئاۋستىرىيەلەر قېتىلدى. 1959-يىلى، موناكومۇ سەپكە قېتىلدى. 1993-يىلىغا كەلگەندە، ئېستونىيە، رۇمانىيە، سلوۋاكىيە، ۋىنگرىيە، بوسنىيە-گرتسىگوۋىنا، سلوۋېنىيە ۋە كرۇدىيە قاتارلىق دۆلەتلەر قاتارغا قوشۇلدى. بىر يىلدىن كىيىن، لېتۇۋانىيە، روسسىيە ۋە پولشالار كەلدى.
## 1956-يىلىدىن بېرى ئۇتۇپ چىققان دۆلەتلەر:

## مەنبەلەر
پارىژ ساھىلى

**پارىژ ساھىلى ** (Paris-Plages فرانسۇزچە"پاغى پلاژ"دەپ ئوقۇلىدۇ.)

پارىژ ساھىلى پارىژ شەھەرلىك ھۆكۈمىتى ئوتتۇرىغا چىقارغان بىر ساياھەتچىلىك پىلانى بولۇپ، 2002-يىلىدىن بېرى يولغا قويۇلىۋاتىدۇ. ھەر يىلى يەتتىنچى ئاينىڭ ئوتتۇرىدىن سەككىزىنچى ئاينىڭ ئاخىرىغا قەدەر بىر ئايدىن كۆپرەك ۋاقىت يولغا قويۇلغان بۇ سۈنئى ساھىل سەينا دەرياسى قىرغىقىنى بويلاپ 3 يېرىم كېلومېتىر ئۇزۇنلۇقتا قۇرۇلغان.

پارىژ ساھىلىنىڭ قۇرۇلمىسى ھەر يىلى يېڭى بىر تۈستە تۈزۈلىدۇ. ئادەتتە ياغاچ ساھىل، قۇم ساھىل، يېشىل ساھىل ۋە تۇپراق ساھىلى دەپ تۆت تۈرگە بۆلۈنىدۇ. پارىژنىڭ ئەڭ گۈزەل مەنزېرە رايونلىرىنى ئايلىنىپ قۇرۇلغان بۇ سۈنئى ساھىل بىر ئاي بويىچە پارىژلىقلار ۋە چەتئەللىك ساياھەتچىلەرگە ئارام بېغىشلايدۇ. كۈندۈزلىرى ئوخشىمىغان نۇقتىلاردا داڭلىق سەنئەتچىلەر، ئۇسسۇلچىلار، ناخشىچىلار بىكارلىق مەخسۇس كونسېرت بېرىدۇ. بارلىق چىقىمنى شەھەرلىك ھۆكۈمەت ئۈستىگە ئالىدۇ. سەھەر سائەت سەككىزدىن كېچە سائەت 12 گىچە ھەقسىز ئېچىۋىتىلىدۇ. 

پارىژ ساھىلى مەزگىلىدىن سىرت ۋاقىتلاردا، سەينا دەرياسى قىرغىقىنىڭ ئىككى تەرىپى ئادەتتە يۇقىرى سۈرئەتلىك تاشيول ھېساپلىنىدۇ. ساھىل مەزگىلىدە، بارلىق قاتناش ۋاستىلىرى بۇ يولدا مەنئى قىلىنىدۇ. ئاخشاملىرى، ھاۋا بىر ئاز سالقىنلاشقاندا، ھەر ياشتىكى، ھەر تىپتىكى ئادەملەر دالا تامىقى يىگەچ كەچلىك مەنزىرىدىن ھوزۇرلانغىلى كېلىدۇ.

پارىژ ساھىلى رەسمى تور بېتى http://www.paris-plages.fr/

## مەنبەلەر