open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
كرىكېت

كرىكېت (ئىنگلىز تىلى: Cricket) — 11 نەفەردەن ئىبارەت 2 كوماندا ئاراسىندا، چۇبۇق ۋە توپ كۆمەيى ئىلە، مەركەزىندە 20 مېتر (22 يارد) ئۇزۇنلۇغۇندا دۈزبۇجاقلى بىر ساھە ئولان ئوۋال بىر مەكاندا ئوينانان بىر كوماندا ئويۇنۇدۇر. دۈزبۇجاقلى ساھەنىن بىر ئۇجۇندا يېر ئالان ئاتىجى ۋەزىييەتىندەكى كوماندانىن ئويۇنچۇسۇ توپۇ، ۋۇرۇجۇ مۆۋقېيىندەكى كوماندا ئويۇنچۇسۇنۇن ئولدۇغۇ دىگەر ئۇجا دوغرۇ ئاتاراق، ۋۇرۇجۇنۇن ئارخاسىندا ئولان قالا بەنزەرى قۇرغۇيا (ۋىكېت) دەيدىرمەيە، ۋۇرۇجۇ ئىسە گەلەن بۇ توپۇن قۇرغۇيا دەيمەسىنە مانېئە تۆرەتمەك ئۈچۈن ئەلىندەكى چۇبۇق كۆمەيى ئىلە توپا ۋۇرماغا چالىشار. مۈۋەففەقىييەتلى بىر ۋۇرۇشۇن ئاردىندان ئاتىجى كوماندا ئويۇنچۇلارى توپۇ تۇتماغا چالىشاركەن، ساھەدە يېر ئالان ۋۇرۇجۇ دا قارشىسىنداكى قۇرغۇيا دوغرۇ قاچار. توپ، ئويۇن ساھەسى خارىجىنە چىخمادان تۇتۇلسا ران ئادى ۋېرىلەن ئەدەدلەردەن 1، ئويۇن ساھەسى خارىجىنە چىخارسا 4، يېرە ھېچ دەيمەدەن ئويۇن ساھەسى خارىجىنە چىخارسا 6 خال قازانار ۋە ۋۇرۇجۇ مۆۋقېيىندە ئىكەن ئەن چوخ ئەدەدە چاتماغا چالىشار. ئاتىجى كوماندا ئىسە توپۇ قۇرغۇلاردان ھەر ھانسى بىرىنە دەيدىرەرەك، قارشىلانان توپۇ يېرە دەيمەدەن تۇتاراق ۋە يا بەزى مۈستەسنا ھاللاردا ۋۇرۇجۇلارى ئويۇن خارىجىندە قويماغا چالىشار. ئويۇن خارىجىندە قالان ئويۇنچۇنۇن يېرىنە باشقا بىر ئويۇنچۇ گىرەركەن، ئاتىجى كوماندا ئىسە ئوۋېر ئادى ۋېرىلەن ھەر ئالتى ئاتىشدان بىر ئاتىجىسىنى دەيىشدىرمەك مەجبۇرىييەتىندەدىر.

بېينەلخالق كرىكېت مۈسابىقەلەرىندە ئىستىفادە ئېدىلەن ئۈچ ئەساس فورمات ۋاردىر. تۋېنتي20 فورماتىنا گۆرە ھەر ئىكى كوماندا دا 20 ئوۋېر ھەياتا كېچىرىر ۋە ئىلك 20 ئوۋېر رېئاللاشدىرىلماسىندان سونرا كوماندالارىن روللارى دەيىشىر. 10 ۋۇرۇجۇنۇن ئويۇن خارىجىندە قالماسى ۋەزىييەتىندە ئىسە 20 ئوۋېر ھەياتا كېچىرىلمەسە بېلە كوماندالارىن روللارى دەيىشىر. بۇ ئىكى دۆۋرەلىك قىسمىن ھەر بىرىنە ئىننىنقس ئادى ۋېرىلمەكدەدىر. بىر گۈنلۈك ماتچ فورماتىندا ئىسە ئىكى كوماندا 50 ئوۋېر ھەياتا كېچىرىر. بېش گۈن داۋام ئېدەن تېست فورماتىنداكى بىر ماتچدا ئىسە ھەر ئىكى كوماندانىن ئىكى ئىننىنقس ھاققى ۋاردىر ۋە بۇ ئىننىنقس ئىچىندە ئوۋېر مەھدۇدلاشدىرماسى يوخدۇر. سون ئىننىنقسدە ۋۇرۇجۇ مۆۋقېدەكى كوماندا، رەقىبىنىن توپلام رانىنا چاتا بىلمەمىشسە، ئاراداكى ران فەرقىنە باخىلىر ۋە داھا چوخ رانى ئولان كوماندا، ئاراداكى فەرق قەدەر رانلا قازانمىش ئولۇر. ماتچىن سونۇندا ۋۇرۇجۇ مۆۋقېيىندەكى كوماندا، رەقىب كوماندانىن ران سايىنى كېچمىشسە، ئون سايىندان ماتچ داخىلىندە ئەلدە ئېتدىيى قۇرغۇ سايى (ۋىكېت) چىخارىلىر ۋە قالان نەتىجە قەدەر ۋىكېت ئىلە ماتچى قازانمىش ئولۇر. كوماندالارىن ئەلدە ئېتدىيى خاللار رۇن/ۋىكېت شەكلىندە گۆستەرىلمەكدەدىر.

ئىلك ئولاراق خۋى ئەسردە ئىڭىلتەرەنىن جەنۇبۇندا ئوينانان كرىكېت، خۋىئىى ئەسرىن سونۇندا ئۆلكەنىن مىللى ئىدمان نۆۋۈ ئولدۇ. برىتانىيا ئىمپېراتورلۇغۇنۇن سەرھەدلەرىنى گېنىشلەتمەسى ئىلە بىرلىكدە مۈستەملەكەلەرىندە دە مەشھۇرلاشماغا باشلادى ۋە خىخ ئەسرىن ئورتالارىندا ئىلك بېينەلخالق ماتچلار ئويناندى. ئىدمانىن بېينەلخالق ئىدارەئېتمە تەشكىلاتى ئولان بېينەلخالق كرىكېت شۇراسىنىن ئىندىكى ۋاختدا 10 دائىمى ئۈزۋۈ ئولۇب؛ بۇ ئىدمان نۆۋۈ ئاۋسترالازىيا، ئىڭىلتەرە، ھىندىستان ئالت قىتەسى، كارىب ۋە جەنۇبىي ئافرىقا گېنىش شەكىلدە ئوينانىلىر. ئاۋسترالىيا، بانگلادېش، ئىڭىلتەرە، ھىندىستان، يېنى زېلاندىيا، پاكىستان، جەنۇبىي ئافرىقا، شرى لانكا، ۋېست-ىندىز ۋە زىمبابۋې بېينەلخالق كرىكېت شۇراسىنىن دائىمى ئۈزۋلەرىدىر.
زاۋاغا مەسچىتى، سابراتا

350px|thumb|left|زەۋاغا چوڭ مەسچىتىنىڭ سۈرەتلىرى، 2025-يىلى يانۋار
**زاۋاگا چوڭ مەسچىتى** لىۋىيەنىڭ سابراتا شەھىرىدىكى زاۋاگا رايونىغا جايلاشقان ئەڭ داڭلىق دىنىي ۋە ئىجتىمائىي مەنزىرىلىك جايلارنىڭ بىرى، بۇ مەسچىت گۈزەللىكى ، پاكىزلىقى ۋە مەنىۋىيىتىنى بىرلەشتۈرگەن كەڭرى ۋە ئېسىل بىناكارلىق لايىھىلىنىشى بىلەن ئالاھىدە پەرقلىنىدۇ،

## مەنبەلەر
مۇنچىدىكى ئەر

مۇنچىدىكى ئەر

مارت 28, 2009

شېئىر

ئەرتۈرك

ﻗﻮﻳﯘﻕ ﺗﯘﻣﺎﻥ

ﺗﻪﻟﯟﻩ ﺷﺎﻗﯩﺮﺍﺗﻤﺎ

ﻗﺎﯕﺴﯩﻖ ﭘﯘﺭﺍﻗﺘﺎ

ﺑﯩﺮ ﺗﻮﭖ ﺑﯘﻗﺎ

ﻳﺎﻛﻰ ﺑﯩﺮ ﺗﻮﭖ ﺗﻪﺧﻪﻱ ئارﯨﺴﯩﺪﺍ،

ﺑﯩﺮ ﻣﻮﭼﻪﻧﻠﯩﻚ ﻣﯘﻧﭽﻪ ﺑﯧﻠﯩﺘﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ

ﻛﯩﺮﮔﻪﻥ ﺋﯩﺪﯨﻢ ﻗﻮﺗﺎﻥ ﻣﯘﻧﭽﯩﻐﺎ.

ﺑﯩﺮ ﺗﻮﭖ ﭘﺎﺩﯨﻼﺭ.

ﺑﯩﺮ ﺋﯩﺸﯩﻜﺘﯩﻦ ﻛﯩﺮﻩﺗﺘﻰ .

ﭼﯩﺸﯩﺴﻰ ﺟﻪﻧﯘﺑﻘﺎ،

ئەركىكى شىمالغا

ئارمان بىلەن كېتەتتى.

ﻳﺎﺷﺎﺵ

ﺋﯧﺰﯨﭗ ﺑﺎﺭﯨﺪﯗ ﻣﯜﺷﻜﯜﻟﻠﻪﺭﻧﻰ،

ﻫﺎﺯﯨﺮ ﻫﯧﺲ ﻗﯩﻠﯩﻤﻪﻥ ﻣﯘﻧﭽﯩﺪﺍ،

14 ﻳﯩﻠﻠﯩﻖ ﺗﻪﺭﻩﻗﻘﯩﻴﺎﺗﻨﻰ.

ﻣﯘﻧﭽﯩﺪﯨﻦ ﭼﯩﻘﻘﺎﻧﺪﺍ،

ﺭﻭﻫﯩﻢ ﻗﻮﺑﯘﻝ ﻗﯩﻠﻤﯩﺪﻯ ﺗﯧﺮﻩﻣﺪﯨﻜﻰ ﭘﺎﻛﻠﯩﻘﻨﻰ.

ﻧﯩﻴﻪﺕ ﻗﯩﻠﺪﯨﻢ ﻏﯘﺳﯘﻝ ﻗﯩﻼﻳﯩﻦ ﺩﻩﭖ،

ﺋﯩﭻ-ﺗﯧﺸﯩﻤﻨﻰ ﭘﺎﻙ ﻗﯩﻼﻳﯩﻦ ﺩﻩﭖ،

ﺗﯧﺸﯩﻤﺪﯨﻦ ﺳﯘ ئۆﺭﯨﺪﯨﻢ ﺋﯩﭽﯩﻤﺪﯨﻦ ﺋﯩﻤﺎﻥ،

ﺋﯩﭻ-ﺗﯧﺸﯩﻤﺪﺍ ﻗﺎﻟﻤﯩﺴﯘﻥ ﺑﯩﺮ ﺯﻩﺭﺭﻩ ﮔﯘﻣﺎﻥ.

ﺑﯘﻧﻰ ﺩﺍﯞﺍﻡ ﻗﯩﻞ،

ﺷﻪﻳﺘﺎﻥ ﻗﺎﻗﺎﺧﻼﭖ ﻛﯜﻟﯜﭖ ﺗﯘﺭﺳﯩﻤﯘ.

ﺗﻪﯓ ﻳﯧﺮﯨﻤﯩﯔ ﺑﻮﻟﺴﯩﻤﯘ ﭘﺎﻛﻼﻧﺴﯘﻥ،

ﻫﯜﺟﻪﻳﺮﯨﻠﯩﺮﯨﯔ ئۆﻟﯜﭖ ﺗﯘﺭﺳﯩﻤﯘ.

ﻣﯘﻧﭽﯩﺪﯨﻜﻰ ﻳﺎﻟﯩﯖﺎﭺ ئەﺭﮔﻪ،

ﻛﯚﺭﯛﻧﻤﻪﻳﺪﯗ ﺗﯘﺗﯘﻕ ﺗﯘﻣﺎﻧﻼﺭ،

(ﻳﯧﺰﯨﻠﻤﺎﻳﺪﯗ ﮔﯘﯕﮕﺎ ﺷﯧﺌﯩﺮﻻﺭ)

ﺳﯜﺯﯛﻙ ﺳﯘﻻﺭ ﭼﯧﭽﯩﻠﯩﭗ ﺗﻪﮔﺴﻪ،

ﻛﯧﻠﻪﺭ ﺳﺎﻧﺴﯩﺰ ﮔﯜﺯﻩﻝ ﺗﯘﻳﻐﯘﻻﺭ،

ﺷﻪﻫﯟﻩﺕ ﻗﯧﻨﻰ ﺟﯘﺵ ئۇﺭﺳﺎ ھەر ﺩﻩﻡ،

ﺷﯧﺮﯨﻨﻠﯩﻜﻨﯩﯔ ﻫﻪﻣﻤﯩﺴﻰ ﻗﯩﺰﻻﺭ.

ﻣﻪﻛﺘﻪﭖ ﻣﯘﻧﭽﯩﺴﻰ،

ﻧﯧﻤﯩﺴﻼﺭﻧﯩﯔ ﺟﺎﺯﺍ ﻻﮔﯧﺮﻯ،

ئانانىزم قىلىۋاتقان ئەرلەر.

ﻏﯩﻠﺘﺎﯓ ﺳﻮﭘﯘﻧﺪﻩﻙ ﺳﻮﻳﯘﻕ ﺋﯩﺮﺍﺩﯨﻠﻪﺭ،

ﺳﯩﯖﯩﭗ ﻛﻪﺗﺘﻰ ﺗﻪﺭ ﺗﯚﺷﯜﻛﭽﯩﻠﯩﺮﯨﮕﻪ.

ﻳﯘﻳﯘﻧﯘﭖ ﭼﯩﻘﯩﭗ ﻫﺎﺭﻏﯩﻦ ﻗﻪﺩﻩﻣﺪﻩ،

ﭼﯩﻘﺴﺎﯓ ﺋﯩﺸﯩﻜﺘﯩﻦ ﻗﺎﺭﺷﻰ ﻗﻪﺩﻩﻣﺪﻩ،

ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮ ﻗﯩﺰ، ﺳﻪﻥ ﺗﻪﺳﻪﯞﯞﯗﺭ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ،

ﻣﺎﯕﯩﺪﯗ ﻳﺎﺗﯩﻘﯩﻐﺎ، ئەينەك ئالدىغا،

ﭘﺎﻛﺎﺭ ﻗﯩﺰﻻﺭ ﻳﯘﻳﯘﻧﯘﺷﻘﺎ ﺑﻪﻙ ئاﻣﺮﺍﻕ.

ﻣﯘﻧﭽﯩﻐﺎ ﻛﯩﺮﯨﭗ ﻗﺎﻟﯩﺪﯗ ﺋﯧﺰﯨﺘﻘﯘ ﺋﯩﻠﻬﺎﻡ،

ﻧﺎﺧﺸﯩﻼﺭ ﺗﻮﯞﻻﻳﺪﯗ ﺑﯩﺮﻯ ﭘﺎﯞﺍﻟﻮﺩﯨﺪﻩﻙ..

ﻣﯧﻨﯩﯔ ﻗﯘﻳﺎﺷﯩﻢ! ئاھ مېنىڭ قۇياشىم.

ﻣﯘﻧﭽﺎ ﭼﻮﯕﻘﯘﺭ ئەﺳﻠﯩﻤﻪ،

ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮﻯ ﺗﺎﻳﺎﻕ ﻳﯧﮕﻪﻥ ئەﺳﻠﯩﻤﻪ.

ﻫﺎﻳﺎﺕ ﻛﯜﻟﭙﻪﺗﻠﯩﺮﯨﺪﻩ،

ﻗﺎﻳﻨﺎﻕ ﺳﯘﻻﺭ ﺗﯚﻛﯜﻟﺴﻪ ﺑﺎﺷﻘﺎ،

ئەردەك ياشا، ﭼﯩﭽﺎﯕﻼﭖ ﻛﻪﺗﻤﻪ…

ﺳﻮﻏﯘﻗﻼﺭﺩﺍ ﺗﯜﮔﯜﻟﯜﭖ ﻗﺎﻟﻤﺎ.

ﺋﯩﻠﻤﺎﻥ ﺳﯘﺩﺍ ﺑﻮﺷﯩﺸﯩﭗ ﻛﻪﺗﻤﻪ.

ﻣﯘﻧﭽﯩﺪﺍ ﻏﯘﺳﯘﻝ ﺑﺎﺭ، ﻫﯧﻜﻤﻪﺕ ﺑﺎﺭ.

ﻫﻪﺭ ﺋﯩﺸﺘﺎ ئۇﺳﯘﻝ ﺑﺎﺭ، ﻗﯩﻤﻤﻪﺕ ﺑﺎﺭ.

ﻣﯘﻧﭽﯩﺪﯨﻜﻰ ئەﺭ

ﻣﯘﻧﭽﯩﺪﯨﻜﻰ ئاﻳﺎﻝ

ئايرىم-ئايرىم ئېقىۋاتقان سۇ.

2005-يىل 7-ئاي

مەنبە: ئەرتۈرك ئەسەرلىرى
ئوغلۇمغا دەيدىغانلىرىم

**ئوغلۇمغا دەيدىغانلىرىم**

غوجىمۇھەممەد  مۇھەممەد

1

ئوغلۇم، سەن چوڭ بولغانسىرى دۇنيامۇ چوڭىيىپ بارىدۇ، چۈشەنگەنسىرى سىرلىقلىشىدۇ، بىلگەنسىرى بىلمىگەنلىرىڭ كۆپىيىدۇ... تەمتىرىمە، ئەڭ مۇرەككەپ سىر- يەنى ئۆزۈڭنى چۈشەنسەڭلا باشقا سىرلارغا يول ئېچىلىدۇ.

2

ئائىلەڭنى قوغدا، سەندە ئاستا- ئاستا مەھەللەڭنى قوغداش تۇيغۇسى يېتىلىدۇ.

3     

تارىخلارنى ۋاراقلاۋەرمە، ئېزىپ قالىسەن، چۈنكى يات ئىز چۈشمەيدىغان يول يوق.

4

ھاياتنىڭ مەنىسى ئۆلۈمدە، بەزىدە ياشاش ئۈچۈن ئۆلۈمگە ئاتلانماق كىرەك. ئوغلۇم، پەيتى كەلگەندە مەندىن رازىلىق سورايمەن دەپ ۋاقىتنى كېچىكتۈرمە، تۇغۇلۇشىڭدىلا ئۆلۈمىڭگىمۇ رازىلىق بەرگەنمەن.

5

يەرنى قەدىرلە، ھەتتا خوشناڭدىنمۇ قىزغان. تۇزنى قەدىرلە، ياتلارغا بارمە. چۈنكى  يەر- ۋەتەن، تۇز- ئەرك دېمەكتۇر.

6

ئوغلۇم، ئەركنى كىشەنلەنگەن قۇللاردىن، ھەقىقى بايلىقنىڭ نىمىلىگىنى ئاچ- يالىڭاچلاردىن سورا. بايلار ۋە ھۈرلەرنىڭ پۈتكۈل نەرسىسى قۇللار ۋە ئاچ- يالىڭاچلاردۇر.

7

تىنىچ كۈنلەرگە ئەسلا ئىشەنمە. دۇنيادا ئەلمىساقتىن تىنىچلىق بولغان ئەمەس ۋە ئەبەدى بولمايدۇ. ئۇزۇنغا سوزۇلغان تىنىچلىق تىخىمۇ خەتەرلىك بولۇپ، ئۇ بىر زور دەھشەتلىك جەڭنىڭ سۈكۈتلۈك ھالىتىدۇر.

8

قاقىر ئىتىزدىن ھىرىپ- ئېچىپ كېلىپ ۋەيرانە كەپىلەردە يىرتىق چاپانلىرىنى سېلىۋىتىپ، پۇچۇق داپلىرىنى داراڭشىتىپ ئاچلىق ئازاۋىنى قوغلاۋاتقانلارغا قاراپ ئۆزۈڭنىڭ ئېسىل كىيىملىرىڭ ۋە كاتتا سەنئىتىڭدىن زوقلانما. مەدەنىيەتنى ئاشۇلار ياراتقان...

9

دۇنيانى چۈشىنىمەن دەپ ئارتۇقچە ئاۋارە بولما، ئۇنىڭ ئۈستىدىكى ئەخلاق ۋە تىنىچلىق پەردىسىنى قايرىۋەتسەڭلا ئۇ كۆز ئالدىڭدا نامايەن بولىدۇ.

10   

بەزىدە مەردلىك- ئۆلۈم سىگنالى، سەمىمىلىك- سىرىتماق، ۋىجدان- دار بولۇپ قالىدۇ.

11

ساڭا قالدۇرغان مىراسلىرىمنىڭ ئىچىدە بىر دانە ئويۇنچۇق سائەت بار، ئۇ ۋاقىتقا مەڭگۈ سادىق، چۈنكى ئۇ ماڭمايدۇ. ھاياتقا، سۆيگۈگە، ئۆلۈمگە كېچىكىش يوق، ھەر بىر دەم سەن قىلماق بولغان ئىشنىڭ دەل ۋاقتىدۇر. ھەممە ئادەمنىڭ بىردىن سائىتى بولغاچقا بۇ دۇنيا كېچىكىشكە تولغان. ئوغلۇم، سەن كېچىككۈچىلەردىن بولۇپ قالما.

12

ھازىر ئاقىللار كۆپىيىپ كەتتى، ھىكمەتلەر ئالەمنى توپاندەك باستى. ئاشۇ ھىكمەتلەر توپانىدا تۇنجۇقۇپ كەتمەسلىكىڭ ئۈچۈن نادانلار بىلەنمۇ ھەمسۆھبەتتە بولۇپ تۇر.

ئاچار مىڭ ئاقىلنىڭ ئەقىل كۆزىنى

بىر تەلۋە ناداندىن ياڭرىغان چۇقان.

13

ئەرزىمەس يېشىڭنى مۇقەددەس زىمىنغا تۆكمە، ئۇ قان ۋە تەردە كۆكلەيدۇ.

14

سەن ئىنتىلگەن ۋېسال بەلكىم سانسىز ئۆلۈملەرنىڭ كەينىدىدۇر، ھىجران دەل- سەن كېچەلمەيۋاتقان جاندۇر.

15

كۆز ياشلىرىڭغا قارماق سالما، قارماققا ئۆزۈڭنىڭ يۈرىكى ئىلىنىدۇ.

16

جاھاندا تالاي ئىنقىلابلار بولۇپ ئۆتتى، لىكىن ھىچقايسىسى قۇياشنى مەغلۇب قىلالمىدى. ئۇنىڭ سەۋەبى پەقەت بىرلا: ئۇ بولسىمۇ- پۈتۈن يەر- جاھان ۋە پۈتكۈل ئىنسان پەقەت نۇر دەپلا خىتاب قىلىدۇ.

17

نۇر چېچىشنى بىلمىسەڭ باشقىلارنىڭ كۆلەڭگۈسى بولۇپ قالىسەن.

18

ئۆيۈڭگە مېھمان باشلاپ تالادا قالما، كۆڭۈل دەپ رەسۋا بولۇپ بالادا قالما.

19

يالىڭاچ قالغاندا ئۇسۇل ئوينىما، قورسىقىڭ ئاچقاندا ناخشا توۋلىما.

20

ئاچلىقنى شۈكرى بىلەن يىراق قىلما، خارلىقنى سەۋر بىلەن چىراق قىلما.

                                        2000- يىل. خوتەن
ئۇچتى، چۈشتى (ھېكايە)

**ئۇچتى، چۈشتى** (ھېكايە)

ئاپرېل 1, 2009

ئەرتۈرك

ﻗﯩﺰ ﺋﺎﻟﺒﯘﻣﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﻳﯧﻨﯩﺶ-ﻳﯧﻨﯩﺸﻼﭖ ﻗﺎﺭﯨﺪﻯ، ﺳﯩﻨﯩﭙﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﻮﻏﯘﻟﻼﺭﺩﯨﻦﻫﯧﭻ ﺳﻪﯞﻩﭘﺴﯩﺰﻻ ﻧﻪﭘﺮﻩﺗﻠﻪﻧﺪﻯ. ﻳﺎﺗﯩﻘﯩﺪﯨﻦ ﭼﯩﻘﺘﻰ، ﻳﻮﻟﻠﯩﺮﻯ ﭼﯩﻤﻪﻧﻠﯩﻚ ﺋﻪﻣﻪﺱ، ﺳﯧﻤﻮﻧﺖ، ﻗﺎﺭﺍﻣﺎﻱ، ﺑﺎﻏﺮﻯ ﺗﺎﺵ ﺷﻪﻫﻪﺭﻧﯩﯔ ﺷﺎﯞﻗﯘﻧﻠﯩﺮﻯ، ﻗﯩﺴﻤﺎﻕ ﻛﯚﺯﺩﻩﻙ ﺳﯩﻘﯩﻠﻐﺎﻥﺗﺎﺭ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺳﻪﺯﮔﯜﻟﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﻳﯩﺮﺍﻗﻼﺷﻘﺎﻧﯩﺪﻯ. ﺩﯦﻬﻘﺎﻧﭽﯩﻠﯩﻖ ﻛﻪﺳﭙﻰ ئۆز يۇرتىنىڭ ﺩﯦﻬﻘﺎﻧﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﺋﻪﺳﻘﺎﺗﺎﻣﺘﻰ؟ ﺳﯩﻴﺎﺳﻪﺕ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺧﻮﺷﻰ ﻳﻮﻕ ﺑﯘ ﻗﯩﺰ ﺋﺎﺭﺗﯘﻕ ﺋﻮﻳﻠﯩﻤﯩﺪﻯ، ﺋﯜﺳﺘﯩﺪﯨﻜﻰﻛﯩﻴﯩﻤﻠﯩﺮﻯ ﭼﯩﺮﺍﻳﻠﯩﻖ ﺋﯩﺪﻯ، ﺋﯚﻟﮕﻪﻥ ﻛﯜﻧﯩﻨﯩﯔﺋﺎﻟﺪﯨﻨﻘﻰ ﻛﯜﻧﻰ ﻣﻪﻛﺘﻪﭖ ﺋﺎﺷﺨﺎﻧﯩﺴﯩﻐﺎ ﺗﺎﻣﺎﻕ ﻳﯧﮕﯩﻠﻰ ﻛﯩﺮﮔﻪﻧﺪﯨﻤﯘ ﺋﯘ ﻣﯘﺷﯘﻧﺪﺍﻕ ﭼﯩﺮﺍﻳﻠﯩﻖ ﻛﯩﻴﯩﻨﮕﻪﻧﯩﺪﻯ. ﺷﻪﻧﺒﻪ ﻛﯜﻧﻰ ﺗﺎﻣﺎﻕﻳﯧﻤﻪﺳﻠﯩﻚ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺋﺎﺩﯨﺘﯩﮕﻪ ﺋﺎﻳﻠﯩﻨﯩﭗ ﻗﺎﻟﻐﺎﻧﯩﺪﻯ، ﭼﻮﺷﻘﯩﻼﺭﻻ ﺗﻮﺧﺘﯩﻤﺎﻱ ﺑﯩﺮ ﻧﻪﺭﺳﻪ ﻳﻪﻳﺘﺘﻰ. ﺳﻪﻣﺮﯨﭗ ﻛﯧﺘﯩﯟﺍﺗﯩﻤﻪﻥ ﺩﻩﭖ ﺋﻮﻳﻼﻳﺘﺘﻰ ﻗﯩﺰ ﯞﻩ ﺳﻮﻣﻜﯩﺴﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﻪﻳﻨﯩﻜﯩﻨﻰ ﭼﯩﻘﯩﺮﯨﭗ ﭘﺎﺕ-ﭘﺎﺕﻗﺎﺭﺍﭖ ﻗﻮﻳﺎﺗﺘﻰ، ﻟﻪﯞﺳﯘﺭﯗﺧﻠﯩﺮﻯ ﺋﯚﯕﯜﭖ ﻛﻪﺗﻜﻪﻧﯩﺪﻯ. ﺳﯚﻳﯜﺷﺴﯩﺰ ﻗﺎﻟﻐﺎﻥ ﺑﯘ ﻟﻪﯞ ﻗﺎﻧﺴﯩﺮﯨﻐﺎﻥ ﺋﯚﭘﻜﯩﺪﻩﻙ ﺗﯘﺭﺍﺗﺘﻰ، ﻛﯚﯕﯜﻟﺴﯩﺰ ﺑﯘ ﻟﻪﯞ ﺋﯧﺴﯩﻠﺪﻯ، ﻗﺎﻟﺪﻯ، ﺗﯩﺘﺮﯨﺪﻯ، ﭼﯩﯔ ﻳﯘﻣﯘﻟﺪﻯ. ﻳﺎﺷﺎﺷﻨﯩﯔ ﻣﻪﻧﯩﺴﻰ ﻧﯧﻤﻪ؟ ﻣﻪﻥ ﻧﯧﻤﻪ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﻳﺎﺷﺎﻳﻤﻪﻥ؟ ﻧﯧﻤﻪ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﺋﻮﻗﯘﻳﻤﻪﻥ؟ ﻣﯘﻫﻪﺑﺒﯩﺘﯩﻢ ﻛﯩﻢ؟… ﻗﯩﺰﻧﯩﯔﻗﻪﻟﺒﯩﮕﻪ ﺳﺎﻥ-ﺳﺎﻧﺎﻗﺴﯩﺰ ﺳﯘﺋﺎﻝ ﺋﻮﻗﻠﯩﺮﻯﺋﯧﺘﯩﻠﺪﻯ، ﻳﯜﺭﯨﻜﻰ ﻟﻪﺧﺘﻪ-ﻟﻪﺧﺘﻪ ﺋﺎﺯﺍﺑﺘﺎ ﭼﯩﯖﻘﯩﻠﯩﭗ ﺋﯩﭽﯩﮕﻪ ﭘﺎﺗﻤﺎﻱ ﻗﺎﻟﺪﻯ. ﻗﯩﺰ ﻳﯧﺘﻪﻛﭽﻰ ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﺋﯩﺸﺨﺎﻧﯩﺴﯩﻐﺎ ﭼﯩﻘﺘﻰ. ﺋﺎﺳﭙﯩﺮﺍﻧﺖ… ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ…ﻗﯩﺰ…ﭘﻪﻟﻪﻣﭙﻪﻳﺪﯨﻦ ﻫﺎﺭﻏﯩﻦ ﭼﯩﻘﯩﭗ ﻛﯧﻠﯩﯟﯦﺘﯩﭗ، ﻏﺎﻳﻪﻣﻪﻧﺰﯨﻠﯩﮕﻪ ﺋﯚﺯﯨﻨﻰ ﺑﻪﺭﯨﺒﯩﺮ ﺋﯘﻟﯩﺸﺎﻟﻤﺎﻳﺪﯨﻐﺎﻧﺪﻩﻙﻫﯧﺲ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﺑﻮﺷﯩﺸﯩﭗ ﻛﻪﺗﺘﻰ. ﭘﯘﺗﻠﯩﺮﻯ ﻳﯘﻣﺸﺎﭖ، ﺑﯧﻠﻰ ﺋﺎﻏﺮﯨﭗ، ﺑﯧﺸﻰ ﭼﯩﯖﻘﯩﻠﯩﭗ ﺋﺎﻏﺮﯨﺸﻘﺎ ﺑﺎﺷﻠﯩﺪﻯ.

ﻳﯧﺘﻪﻛﭽﻰﻣﯘﺋﻪﻟﻠﯩﻢ ﺋﯩﺸﺨﺎﻧﯩﺴﯩﺪﺍ ﺳﺎﻗﻼﭖ ﺗﯘﺭﺍﺗﺘﻰ. ﻛﻮﻧﺎ ﻳﯜﺯ، ﻛﻮﻧﺎ ﻗﯩﻠﯩﻖ، ﻛﻮﻧﺎ ﻫﻪﺭﯨﻜﻪﺕ، ﺳﺎﺧﺘﺎ ﺋﯩﻠﯩﻢ…. ﻗﯩﺰ ﺋﯧﻐﯩﺮﻫﺎﺭﺳﯩﻨﯩﭗ ﻛﻪﺗﺘﻰ.

— ﻗﯧﻨﻰ ﺋﻮﻟﺘﯘﺭﯗﯓ

— ﻣﺎﻳﺴﯩﻼﺭﻧﯩﯔ ﺧﯩﻤﯩﻴﯩﻠﯩﻚﺗﻪﺭﻛﯩﺒﯩﻨﻰ ﺋﺎﻧﺎﻟﯩﺰ ﻗﯩﻠﺴﺎﻕ…

— ﺗﺎﻣﺎﻕ ﻳﯧﻤﯩﺪﯨﯖﯩﺰﻣﯘ؟

— ﺗﻪﻳﻴﺎﺭ ﭼﯚﭖ ﺑﺎﺭ، ﻳﻪﻣﺴﯩﺰ

— ﺑﯩﺮ ﺩﻩﻡ ﻳﯧﺘﯩﯟﺍﻻﻣﺴﯩﺰ

— ﺑﺎﺵ ﺋﺎﻏﺮﯨﻘﯩﻨﯩﯔ ﺩﻭﺭﯨﺴﻰ ﺑﺎﺭ، ﺋﯩﭽﯩﯟﺍﻻﻣﺴﯩﺰ

— ﭼﯩﺮﺍﻳﯩﯖﯩﺰﺩﺍ ﻗﺎﻥ ﺩﯨﺪﺍﺭﻯ ﻳﻮﻕ، ﻣﯩﺠﻪﺯﯨﯖﯩﺰ ﻳﻮﻗﻤﯘ ﻧﯧﻤﻪ؟

— ﻣﻪﻧﺪﯨﻦ ﺧﺎﭘﺎ ﺑﻮﻟﯘﭖﻗﺎﻟﻤﯩﻐﺎﻧﺴﯩﺰ؟

— ﺋﻪﺟﻪﭖ ﮔﻪﭖ ﻗﯩﻠﻤﺎﻳﺴﯩﺰﻏﯘ؟

— ﺋﯘ ﺋﯩﺸﺘﯩﻦ ﺋﻪﻧﺴﯩﺮﯨﻤﯩﺴﯩﯖﯩﺰﻣﯘ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ

— ﺋﯚﺯﯨﯖﯩﺰﻧﻰ ﺭﻭﻫﻠﯘﻕ ﺗﯘﺗﯘﯓ..

— ﻛﯚﯕﻠﯩﯖﯩﺰ ﻧﯧﻤﯩﮕﻪ ﺗﺎﺭﺗﯩﺪﯗ، ﻣﺎﺷﯩﻨﺎﻣﺪﺍ ﻫﯧﻠﯩﻘﻰ ﻳﻪﺭﮔﻪ ﺑﯧﺮﯨﭗ ﻛﯧﻠﻪﻣﺪﯗﻕ-ﻳﺎ!

— ﺷﯘ ﺋﯩﺸﺘﯩﻦ ﺋﻪﻧﺴﯩﺮﻩﭖ ﻳﯜﺭﻩﻣﺴﯩﺰ؟

— ﺋﻪﻣﯩﺴﻪ ﻧﯧﻤﯩﺸﻘﺎ ﮔﻪﭖﻗﯩﻠﻤﺎﻳﺴﯩﺰ؟

ﻗﯩﺰﺋﯜﻧﺴﯩﺰ ﻳﯩﻐﻼﻳﺘﺘﻰ، ﭼﯩﺮﺍﻳﻰ ﺗﯧﺨﯩﻤﯘ ﺗﺎﺗﯩﺮﯨﭗﺑﻪﺩﺭﻩﯕﻠﯩﺸﯩﭗ ﻛﻪﺗﻜﻪﻧﯩﺪﻯ.

ﻗﯩﺰﻧﺎﻣﺎﺯ ﺋﻮﻗﯘﻣﺎﻳﺘﺘﻰ، ﺋﯚﻟﯜﻛﺘﻪﻙ ﺋﯘﺧﻼﻳﺘﺘﻰ.

ﺷﻪﻳﺘﺎﻥﺋﯘﻧﯩﯔ ﺑﯧﺸﯩﺪﺍ ﺩﺍﺋﯩﻢ ﻫﻪﻣﺮﺍﻫ ﺋﯩﺪﻯ.

ﺋﺎﺯﺍﺯﯗﻝﺋﯘﻧﯩﯔ ﻛﯚﯕﻠﯩﮕﻪ ﻛﯩﺮﯨﭗ-ﭼﯩﻘﯩﭗ ﺗﯘﺭﺍﺗﺘﻰ.

ﻣﯘﺋﻪﻟﻠﯩﻢﺳﺎﭖ ﺳﯘ ﻗﺎﻳﻨﺎﺗﻘﯘﭼﺘﯩﻦ ﻛﻮﺭﯗﻟﺪﯨﺘﯩﭗ ﺑﯩﺮ ﺋﯩﺴﺘﺎﻛﺎﻥ ﻗﺎﻳﻨﺎﻕ ﺳﯘ ﻗﯘﻳﯘﯞﺍﺗﺎﺗﺘﻰ.

ﻗﯩﺰﺑﯘ ﺋﺎﯞﺍﺯﺩﯨﻦ ﭼﯚﭼﯜﭖ ﺑﺎﻟﯩﺨﺎﻧﯩﻐﺎ ﭼﯩﻘﺘﻰ. ﻛﯚﻛﺴﯩﮕﻪ ﺗﻮﻟﺪﯗﺭﯗﭖ ﻧﻪﭘﻪﺱ ﺋﺎﻟﺪﻯ، ﺋﺎﺳﻤﺎﻥ ﻛﯚﭘﻜﯚﻙ، ﻳﻪﺭ ﻳﺎﭘﻴﯧﺸﯩﻞ، ﻏﯘﺭ-ﻏﯘﺭﺷﺎﻣﺎﻝ ﭼﺎﭼﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﻳﻪﻟﭙﯜﻳﺘﺘﻰ. ﺋﺎﺕﺑﯘ ﺋﻪﺭﺯﯨﻤﻪﺱ ﺟﯧﻨﯩﯖﻨﻰ ﻳﻪﺭﮔﻪ ﺋﺎﺕ… ﻫﻪﻣﻤﯩﺪﯨﻦ ﺑﯩﺮ ﻳﻮﻟﻰ ﻗﯘﺗﯘﻟﯩﺴﻪﻥ! ﺋﺎﺗﺎ-ﺋﺎﻧﺎﯓ، ﺩﻭﺳﺘﻠﯩﺮﯨﯔ… ﻫﻪﻣﻤﯩﺴﻰ ﺳﯧﻨﻰ ﭼﯜﺷﻪﻧﻤﻪﻳﺪﯗ. ﺋﻮﻏﯘﻟﻼﺭﻣﺎﯕﻘﯘﺭﺕ… ﻫﻪﻣﻤﯩﺴﻰ ﺳﻪﻥ ﺋﯚﻟﮕﻪﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦﻗﻪﺩﺭﯨﯖﮕﻪ ﻳﯧﺘﯩﺪﯗ! ﻗﯩﺰ ﺋﯚﺯﯨﻨﻰ ﻳﻪﺭﮔﻪ ﺋﺎﺗﺘﻰ، ﭼﯩﻤﻪﻧﻠﯩﻜﻜﻪ ﺗﯩﻚ ﻣﻮﻟﻼﻕ ﭼﯜﺷﺘﻰ، ﺑﯧﺸﻰ ﻳﻪﺭﻧﻰ ﻳﯧﺮﯨﻢ ﺋﻮﻳﯘﭖ ﻛﯩﺮﯨﭗ ﻛﻪﺗﺘﻰ…

چىرايلىق قىز ﺋﯩﺪﯨﯔ، ﻏﺎﻳﻪﯕﮕﻪ ﻳﯧﺘﯩﺶ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﺗﻮﺧﺘﯩﻤﺎﻱ ﺗﯩﺮﯨﺸﻘﺎﻧﯩﺪﯨﯔ، ﺋﯘﭼﻘﺎﻧﯩﺪﯨﯔ، ﺋﯚﺯﻩﯕﻨﻰ ﻧﯧﻤﯩﺸﻘﺎ ﻫﺎﻻﻙ ﻗﯩﻠﻐﺎﻧﺴﻪﻥ، ﻧﯧﻤﯩﺸﻘﺎ ﻳﻪﺭ ﺑﯩﻠﻪﻥﻳﻪﻛﺴﺎﻥ ﺑﻮﻟﻐﺎﻧﺴﻪﻥ؟… ﺧﯘﻳﺰﯗ ﻗﻪﺑﺮﯨﺴﺘﺎﻧﻠﯩﻘﯩﺪﺍﺑﯘ ﻗﯩﺰﻧﯩﯔ ﺟﻪﺳﯩﺘﻰ ﺳﯧﻠﯩﻨﻐﺎﻥ ﺗﺎﯞﯗﺗﻨﻰ ﻛﯚﺗﯜﺭﯛﭖ ﻣﺎﯕﻐﺎﻥ ﺋﯧﮕﯩﺰ ﺑﻮﻳﻠﯘﻕ، ﺋﯧﺘﯩﻘﺎﺩﻟﯩﻖ ﻳﯩﮕﯩﺖ ﺋﯩﭽﯩﺪﻩ ﺋﺎﻳﻪﺕ ﺋﻮﻗﯘﯞﺍﺗﻘﺎﻧﺪﻩﻙﺋﻪﻧﻪ ﺷﯘﻧﺪﺍﻕ ﭘﯩﭽﯩﺮﻻﻳﺘﺘﻰ.

2004-يىل بېيجىڭ

مەنبە: ئەرتۈرك ئەسەرلىرى
لغة إنجليزية

gguuujjjjhuiiioijjiiiuhh jsjijsjsjh w tym roku już i południowej Afryki Real life to by co to znaczy nie jest na prawo spaonball w tym roku będzie na pewno się rozbije na zdjeciu na zdjeciu w czasie ciąży na świecie jest na prawo i Korei nie w tym roku już w czasie przyszłošći i Korei
بىرلەشمە ئەرەب ئەمىرلىكلىرى ۋىزا سىياسىتى

بىرلەشمە ئەرەب ئەمىرلىكلىرى (ئەرەبچە: الإمارات العربية المتحدة)، غەربىي ئاسىيادىكى ئەرەب يېرىم ئارىلىنىڭ شەرقىي قىسمىغا جايلاشقان.
## ۋىزا سىياسىتى خەتىرىسى

## ۋىزا كەچۈرۈم

## تور ۋىزىسى
تۈرك پۇقرالىرى تور ۋىزىسى ئىلتىماس قىلسا بولىدۇ، نورمالدا تۈرك ھاۋا يوللىرى تور بېتىدىن ئىلتىماس قىلىدۇ.

FAMOUS GLOBAL GROUP TURIZM LTD STI ئېلخەت يوللايدۇ. تۆۋەندىكىلەرنى يوللاپ بېرىسىز.

1. پاسپوت

2. رەسىم

3. مېھمانخانا

4. ئايروپىلان بلىتى

5. خزمەت ئەھۋالىڭىز
 - شىركەت ئىسمى
 - شىركەت ئېلخەت ئادرېسى

سىزگە Vize Ödeme Bilgilendirme مەۋزۇلۇق ئېلخەت كېلىدۇ، ۋە سىزدىن ۋىزا پۇلىسىنى (4670 لىرا) يوللاشنى تەلەپ قىلىدۇ.

## باشقىلار
غەززە ئىرقىي قىرغىنچىلىق

بۇ ماقالە ماشىنا تەرجىمە قىلىنغان بولۇپ ، خاتالىق بولۇشى مۇمكىن !!!

**غەززە ئىرقىي قىرغىنچىلىق** ئىسرائىلىيەنىڭ غەززە ئۇرۇشى جەريانىدا غەززە رايونىدىكى پەلەستىن خەلقىنى قەستەن ۋە سىستېمىلىق ھالدا ۋەيران قىلىش ھەرىكىتىنى كۆرسىتىدۇ. ئۇ كەڭ كۆلەمدە قىرغىنچىلىق قىلىش، قەستەن ئاچ قويۇش، ئېغىر جىسمانىي ۋە روھىي زىيان يەتكۈزۈش ۋە تۇغۇتنىڭ ئالدىنى ئېلىشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. باشقا قىلمىشلار توسۇش، پۇقرالارنىڭ ئۇل ئەسلىھەلىرىنى ۋەيران قىلىش، داۋالاش ئورۇنلىرىنى ۋەيران قىلىش، داۋالاش خادىملىرى ۋە ياردەم تىلىگۈچىلەرنى ئۆلتۈرۈش، كۆپ مىقداردا مەجبۇرىي كۆچۈشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىش، جىنسىي زوراۋانلىق قىلىش ۋە مائارىپ، دىنىي ۋە مەدەنىيەت ئورۇنلىرىنى ۋەيران قىلىش قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
مەمەتتۇرسۇن زۇنۇن ئوقيا

دوكتور مەمەتتۇرسۇن زۇنۇن ئوقيا  1969-يىلى 1-ئايدا قەشقەردە دۇنياغا كەلگەن. ئۇ، «شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى» نىڭ چەتئەل تىلى كەسپىدە ئوقۇغان. 1996-يىلى تۈركىيەگە كېلىپ تۈركچە ئۆگەنگەندىن كېيىن، ئىستانبۇل ئۇنىۋېرسىتېتى ئىنگلىز تىلى كەسپىدە ئوقۇغان.

2026-يىلى يەر ناملىرى ئىلمى بويىچە دوكتۇر ئۇنۋانى ئالدى. 

## كىتاپلىرى:
ئۇيغۇر يىلنامىسى

قىسمەن ئىنگىلىز تىلى كىتابلىرىنىڭ نەشىر يىللىرى

ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىنىڭ گىرامماتىكا لۇغىتى

قىسقىچە ئۇيغۇر ئۆرپ – ئادەتلىرى قامۇسى (2 توم)

قىسقىچە تۈرك تىلى قوللانمىسى

قۇتادغۇ بىلىك ئىندېكسى

The Duned City  «قۇم باسقان شەھەر» نىڭ ئىنگلىزچە تەرجىمە 

A Treasury of Uyghur Proverbs: Bridging Cultures
رەھىمە مەھمۇت

رەھىمە مەھمۇت خانىم ئەنگىلىيەدە ياشاۋاتقان ئۇيغۇر سەنئەتكارى ۋە سىياسىي پائالىيەتچىسى. ئۇ دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ ئەنگلىيەدە تۇرۇشلۇق ۋەكىلى، «ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقىنى توختىتىش» تەشكىلاتىنىڭ رەئىسى. ئۇ 20 نەچچە يىلدىن بۇيان ئۆزىنىڭ سەنئەتتىكى تالانتىدىن پايدىلىنىپ، ئۇيغۇر ناخشا-مۇزىكىلىرى ئارقىلىق ئۇيغۇرلارنىڭ ئاۋازىنى ئاڭلىتىپ كەلمەكتە، شۇنداقلا خەلقئارانىڭ دىققىتىنى ئۇيغۇر مەسىلىسىگە تارتىپ كەلمەكتە.
19 - ماي ئۈرۈمچى ۋەقەسى

1989-يىلى 19 - ماي ئۈرۈمچىدە بىر قىسىم ئۇيغۇر ، تۇڭگانلار خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ ئالدىدا نامايىش قىلدى، 

بۇنىڭ بىۋاسىتە سەۋەبى 1989-يىلى 3-ئايدا، شاڭخەي مەدەنىيەت نەشرىياتى «جىنسىي ئادەتلەر» ناملىق كىتابنى نەشر قىلدى، بۇ كىتابنىڭ بىر قىسمى ئىسلام دىنىغا ھاقارەتلىك دەپ قارىلىپ، جۇڭگو چوڭ قۇرۇقلۇقىنىڭ بىر قىسىم رايونلىرىدىكى مۇسۇلمانلارنىڭ نارازىلىقىنى قوزغىدى. 

بۇ كىتابنىڭ ئىسمى «جىنسىي ئادەتلەر» (《性风俗》) بولۇپ، گەنسۇ، نىڭشيا ۋە شىنجاڭدىن كەلگەن بىر قىسىم خۇيزۇ خەلقىنى قوزغىغان. نامايىشچىلارنىڭ كۆپىنچىسى ئۇيغۇر ۋە خۇيزۇلاردىن بولۇپ، ئۇلار ئالدىنقى كۈنلەردە دائىم نامايىش ئۆتكۈزۈپ، ھۆكۈمەتتىن كىتابنى ۋەيران قىلىشنى ۋە ئاپتورلىرىنى جازالاشنى تەلەپ قىلغان. قانداقلا بولمىسۇن، نامايىش تەخمىنەن 2000 گە يېقىن قالايمىقانچىلىق قىلغۇچىنىڭ ماشىنىلارنى ئۆرۈۋېتىشى، ئەينەكلەرنى چېقىشى ۋە ج ك پ ئىشخانىسىدىكى خادىملارغا ھۇجۇم قىلىشى بىلەن ئاخىرلاشقان. ھۆكۈمەت ئاممىنى تارقىتىش ئۈچۈن 1000 ساقچى ۋە 1200 قوراللىق ساقچى ۋە ھەربىي خادىمنى ئىشقا سالغان، نەتىجىدە 173 ئادەم قولغا ئېلىنغان.
بۇرانا مۇنارى

alt=بۇرانا مۇنارى ( Burana Tower )    ئورنى: بالاساغۇن، قىرغىزىستان رايون: چۇي رايونى كوئوردىناتلىرى: 42°44′49″N 75°14′55″E ئۇزۇنلۇقى: 25 مېتىر تارىخى ئاساسلىغۇچى: قاراخانىيلار ماتېرىيال: خىش قۇرۇلۇش ۋاقتى: 9-ئەسىر بىناكارلىق بىناكارلىق شەكلى: مۇنار|thumb|بۇرانا مۇنارى  ( Burana Tower )
بۇرانا مۇنارى  ( Burana Tower ) قىرغىزىستاندا، توكماق شەھىرىگە يېقىن، قەدىمكى بالاساغۇن شەھىرىنىڭ خارابىلىقىدا.   11-ئەسىر، Kara-Khanid Khanate دەۋرىدە سېلىنغان .

مۇنارنىڭ ئېگىزلىكى دەسلەپتە 45 مېتىر ئىدى. قانداقلا بولمىسۇن، ئەسىرلەر داۋامىدا بىر قاتار يەر تەۋرەشلەر بۇ قۇرۇلمىغا زور دەرىجىدە زىيان سالدى. 15-ئەسىردىكى ئەڭ ئاخىرقى چوڭ يەر تەۋرەش مۇنارنىڭ ئۈستۈنكى يېرىمىنى ۋەيران قىلىپ، ھازىرقى 25 مېتىر ئېگىزلىكىگە چۈشۈرگەن. 1970-يىللاردا مۇنارنىڭ ئاساسىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ۋە غەربكە قارىغان تەرىپىنى رېمونت قىلىش ئۈچۈن رېمونت قىلىش قۇرۇلۇشى ئېلىپ بېرىلدى، بۇ مۇنارنىڭ ئۆرۈلۈپ كېتىش خەۋپى بار ئىدى.

مەقبەرىلەر، قەلئە ئاساسى ۋە قەبرىستانلىق بەلگىلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان پۈتۈن بۇ جاي ھازىر مۇزېي سۈپىتىدە ئىشلىتىلىۋاتىدۇ، بۇ جايدا تارىخىي ئۇچۇرلار ۋە بۇ جاي ۋە ئەتراپتىكى رايونلاردىن تېپىلغان بۇيۇملار ساقلانغان كىچىك بىر بىنا بار.

ئورنى: بالاساغۇن، قىرغىزىستان

رايون: چۇي رايونى

كوئوردىناتلىرى: 42°44′49″N 75°14′55″E

ئۇزۇنلۇقى: 25 مېتىر

تارىخى

ئاساسلىغۇچى: قاراخانىيلار

ماتېرىيال: خىش

قۇرۇلۇش ۋاقتى: 9-ئەسىر

بىناكارلىق

بىناكارلىق شەكلى: مۇنار

بالاساغۇننىڭ ئۇيغۇر تارىخىدىكى ئورنى

### 📍 1️⃣ جۇغراپىيىلىك ۋە سىياسىي ئەھمىيىتى

* بالاساغۇن چۈي ۋادىسىدا، بۈگۈنكى قىرغىزىستان تېررىتورىيەسىدە جايلاشقان.
* 10–12 ئەسىرلەردە Kara-Khanid Khanate نىڭ مۇھىم پايتەختلىرىنىڭ بىرى بولغان.
* بۇ دەۋردە رايون تۈرك-ئىسلام مەدەنىيىتىنىڭ مەركىزىگە ئايلانغان.

----

### 📖 2️⃣ مەدەنىيەت ۋە ئەدەبىيات مەركىزى

* بۇ شەھەر Yusuf Balasaguni نىڭ ۋەتىنى.
* ئۇنىڭ ئەسىرى Kutadgu Bilig تۈرك-ئىسلام سىياسىي پەلسەپىسىنىڭ ئەڭ قەدىمكى نادىر ئەسەرلىرىدىن بىرى.
* بالاساغۇن دەۋرىدە تۈرك تىلى يازما ئەدەبىيات تىلى سۈپىتىدە كۈچەيگەن.

----

### 🌙 3️⃣ ئىسلاملىشىش دەۋرىدىكى رولى

* قاراخانلىلار دەۋرىدە ئىسلام دىنى رەسمىي قوبۇل قىلىندى.
* بۇ رايوندا مەسچىت، مەدرىسە ۋە منارىلەر قۇرۇلدى (بۇرانا مۇنارى شۇنىڭ بىر مىسالى).
* تۈرك قەۋملىرىنىڭ ئىسلام مەدەنىيىتىگە كىرىشىدە مۇھىم باسقۇچ بولدى.

----

### 🧭 4️⃣ ئۇيغۇر تارىخى بىلەن باغلىنىشى

* ئۇيغۇر قاغانلىقى يىقىلغاندىن كېيىن، تۈرك قەۋملىرىنىڭ بىر قىسمى غەربكە يۆتكەلدى.
* قاراخانلىلار تۈرك دۇنياسىنىڭ داۋامچىسى بولۇپ، بۈگۈنكى ئۇيغۇرلارنىڭ تارىخىي-مەدەنىي تۈۋرىكىنىڭ بىر قىسمىنى تەشكىل قىلىدۇ.
* بالاساغۇن دەۋرى تۈرك → ئىسلام → زامانىۋى ئۇيغۇر مەدەنىيىتىگە ئۆتۈش باسقۇچىنى كۆرسىتىدۇ.

----

## 📌 خۇلاسىلەش
بالاساغۇن —

✔ سىياسىي پايتەخت

✔ تۈرك-ئىسلام مەدەنىيەت مەركىزى

✔ «قۇتادغۇ بىلىگ» نىڭ ۋەتەنى

✔ ئۇيغۇر تارىخىدىكى مۇھىم تەرەققىيات باسقۇچى
كەشمىر تىلى

**كەشمىر** ياكى **كوشۇر** كەشمىر رايونىدىكى تەخمىنەن 7 مىليون كەشمىرلىك، ئاساسلىقى ھىندىستان باشقۇرىدىغان ئىتتىپاقداش رايوننىڭ تاغلىق رايونلىرىدا سۆزلىشىدىغان داردىك تارمىقىدىكى ھىندى-ئارىيان تىلى. ),

2020-يىلدىن باشلاپ، ئۇ دوگرى ، ھىندى ، ئۇردۇ ۋە ئىنگلىز تىللىرى بىلەن بىرلىكتە جاممۇ ۋە كەشمىرنىڭ رەسمىي تىلى قىلىپ بېكىتىلگەن.  كەشمىر تىلى ھىندىستاننىڭ 22 تىزىملانغان تىلىنىڭ بىرى.

پاكىستان باشقۇرىدىغان ئازاد كەشمىر ئاھالىسىنىڭ تەخمىنەن %5 ى كەشمىر تىلىدا سۆزلىشىدۇ.
سېرىق ئۇيغۇرلار

سېرىق ئۇيغۇرلار  (سېرىق ئۇيغۇر دەپمۇ ئاتىلىدۇ) جۇڭگونىڭ گەنسۇ ئۆلكىسىنىڭ جيايۈگۈەن، جۇڭچۈەن قاتارلىق رايونلىرىغا جايلاشقان، ئۇيغۇرلار بىلەن تىل ۋە مەدەنىيەت جەھەتتىن يېقىنلىقى بولغان، سېرىق ئۇيغۇر تىلىدا سۆزلىشىدىغان ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ بىرى. ئۇلار ئاساسلىقى بۇددا دىنىغا ئېتىقاد قىلىدۇ ۋە دېھقانچىلىق، چارۋىچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىدۇ .
سابىلي (لىنۇكس تارقىتىش سىستېمىسى)

**سابىلي** بولسا ئۇبۇنتۇ ئاساسىدا قۇرۇلغان GNU/Linux تارقىتىش سىستېمىسى بولۇپ، مۇسۇلمان ئىشلەتكۈچىلەر ئۈچۈن قوللىنىشچان پروگراممىلارغا مەركەزلەشكەن.  سابىلي ئۇبۇنتۇ تارقىتىش سىستېمىسىنى خاسلاشتۇرىدىغان بىر يۈرۈش پاكېتلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ، ئىسلام ۋە مائارىپ يۇمشاق دېتاللىرى ۋە كۆپىنچە مېدىيا فورماتلىرى ئۈچۈن كودلار بىلەن تەمىنلەيدۇ، شۇنداقلا ئەرەب تىلىنىمۇ قوللايدۇ. 

ئۇبۇنتۇ دا بار بولغان يۇمشاق دېتاللاردىن باشقا، سابىلي دا ئۆزلۈكىدىن ئىسلام يۇمشاق دېتاللىرى ئورنىتىلغان: 

* «نۇر»، « زىكىر » ۋە «مۇسھەف ئوسمان» قوللىنىشچان پروگراممىلىرى قۇرئان كەرىمنى كۆرۈش ئۈچۈن تور كۆرگۈچ.
* « ساۋاب كۇتۇپخانىسى » قوللىنىشچان پروگراممىسىدا ئىشلەيدىغان ئومۇميۈزلۈك ئىسلام كۇتۇپخانىسىدىكى كىتابلار توپلىمى.
* «مىنبەر» پروگراممىسى ۋە Mozilla Firefox ئۈچۈن «ناماز ۋاقىتلىرى» قوشۇمچە پروگراممىسى ناماز ۋاقىتلىرىنى بەلگىلەش ۋە ئاگاھلاندۇرۇش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ.
* پەيغەمبەرلىك ھەدىسلەرنى تەكرارلاش ئۈچۈن «مۇناجات» پروگراممىسى.
* ھىجرەت كالېندارى ئۈچۈن «ھىجرەت» پروگراممىسى.

بۇنىڭغا قۇرئان ئوقۇش، سەنئەت ئەسەرلىرى، GNOME ئىشخانا ئىقتىدارلىرى، بالىلار ئۈچۈن مائارىپ يۇمشاق دېتاللىرى ۋە WebStrict (ئۆزلۈكىدىن قوزغىتىلغان تور ئۈچۈن ئاتا-ئانا كونترول قورالى) قاتارلىقلاردىن باشقا يەنە نۇرغۇن ئىقتىدارلار بار.  ئۇ ئەڭ مۇھىم Linux تارقىتىشلىرىنىڭ بىرى.

## ۋاقىت
سابىلي ئىلگىرى ئۇبۇنتۇ مۇسۇلمان نەشرى «UbuntuME» دەپ ئاتالغان، ئەمما Canonical نىڭ سودا بەلگىسى تەلىپى سەۋەبىدىن نامى ئۆزگەرتىلگەن.  «سابىلي» 9.04 نەشرىدىن باشلاپ ئاساسلىق تارقىتىش نامىغا ئايلانغان، بۇنىڭغا تور بېكەتنىڭ تور نامى ۋە تېمىلىرىمۇ ئۆزگەرگەن. سابىلي نى Launchpad دىكى بىر گۇرۇپپا كۆڭۈللۈك ئاچقۇچىلار تەرەققىي قىلدۇرغان. 

Ubuntu غا ئوخشاش،سابىلي سىستېمىنى ئورناتماي تۇرۇپ سىناپ كۆرۈشكە يول قويىدىغان جانلىق دىسكىدا كېلىدۇ.

9.04سابىلي نىڭ ئۈچ خىل نۇسخىسى بار  ، يەنى: CD-ROM (DVD) دا بار.

* **كىچىك نۇسخىسى:** ئۇنىڭدا ئەرەب تىلى قوللاشتىن باشقا، ئاساسلىق سابېلى پاكېتلىرى (كۆرۈنۈشلۈك تېمىلار، ئىسلام قوللىنىشچان پروگراممىلىرى) بار.
* **تولۇق نۇسخىسى:** كىچىك نۇسخىسىدىكى بارلىق نەرسىلەرنى، شۇنداقلا كۆپ ۋاسىتىلىك قوللىنىشچان پروگراممىلار، مائارىپ قوللىنىشچان پروگراممىلىرى ۋە باشقا ھەر خىل قوللىنىشچان پروگراممىلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
* **تولۇق نۇسخىسى ۋە قىرائەتلەر:** بۇ نۇسخىدا ئالدىنقى ئىككى نۇسخىسىدىكى بارلىق مەزمۇنلار بار، بۇنىڭدىن باشقا قۇرئان ئايەتلىرى تور بېتىدە تەمىنلەنگەن قىرائەتلەردىن باشقا: مۇھەممەد سىددىق ئەل-مىنشاۋى ، ئەل-ھۇزەيفى ، سائاد ئەل-غامىدى ۋە مىشارى راشىد ئەل-ئافاسى تەرىپىدىن يېزىلغان  بۇ نۇسخىمۇ بار. بۇ نۇسخى تورغا چىقىش ئىمكانىيىتى بولمىغانلار ئۈچۈن پايدىلىق.

CD لاردىن قاچىلاشتىن باشقا، سابىلي پاكېتلىرىنى ئادەتتىكى  ئۇبۇنتۇ تارقىتىش سىستېمىسىغا ئامبارلارنى قوشۇش ئارقىلىق يۈكلىگىلى بولىدۇ:

*

## مەنبەلەر

* Sabili تارقىتىش شىركىتىنىڭ رەسمىي تور بېكىتى .
* مېنىڭ Launchpad دىكى ئۇسۇلىم .
* Sabili 10.04 ھەققىدە تەپسىلىي ماقالە
* linuxtoday ھەققىدىكى ماقالە
مەن ئاق بايراق ئەمەس

مەن ئاق بايراق ئەمەس

ئابدۇرېھىم ئۆتكۈر

كۈمۈش كەبى يالتىراق ،

مەرۋايىتتەك پارقىراق،

بىر چۇققا بار  ئاسمانغامەغرۇر بېشى تاقاشقان،

ئۇنىڭ ئېتى خانتەڭرى تەڭرى تېغىغا جايلاشقان.

مەشرىقتىن چىقسا ئاپتاپ ،

ھەممىدىن ئاۋال باشلاپ،

شۇ چوققىغا سۈيىدۇ مەڭزىنى يىقىپ مەڭزىگە،

ئۈتۈپ ئۇنىڭ قېشىدىن ،غەرىپكە ماڭار ئاندىن .

كىچە بولسا تۇلۇن ئاي ،

ئۆتمەيدۇ ئۇندا قونماي ،

يەتتە يۇلتۇز ھەم ھۈنەر،زۇھەل بىلەن مۇشتىرى ،

ئۇنى يوقلاپ ئۈتىدۇ ،تازىم قىلىپ ھەربىرى ،

ئېرىمەيدۇ قىش يېزى ،

ئاق شاھىدەك قىش يېزى ،

كۆكرىكىگە تاقاقلىق تەبىئەتنىڭ ئەركىسى،

تاشنى يېرىپ چىققان ئۇ مۆجىزە قار لەيلىسى ،

شۇڭلاشقىمۇ بۇچوققا ،

بەزى بۇلۇپ ھۆرلىقا ،

كۆرىنىدۇ كۆزلەرگە ئاق ئېچىلغان گۈل كەبى ،

ياكى باھار كۈنلىرى ئاققۇ قونغان گۈل كەبى ،

بۇنى بىلمەي بىر جاناپ،

خانتەڭرىگە بىر قاراپ،

دەپ تاشلىدى ،

خانتەڭرى بۇنى ئاڭلاپ ،

كۈلىۋەتتى قاققاھلاپ ،

دېدى : نەدە چوڭ بولغان ،بېشى قاپاق جاناپسىز ،

قۇلاق سېلىڭ قالمىغاي بۇ گېپىڭىز جاۋاپسىز،

دەرۋەقە ئاق مەن ئۆزۈم،

ساقال چېچىم ھەم يۈزۈم،

لىكىن ھەرگىز ئەمەسمەن سىز ئېتقاندەك ئاق بايراق،

تەبىئىتىم مىجەزىم ئاق بايراقتىن بەك يىراق،

ئادەم ئاتا ھەم ھاۋا ،

جەننەتتىن چىققان چاغدا ،

تۇنجى تۇغۇلغان ئوغلى مەن ئىدىم بۇزاماندا ،

بوز ئېچىپ ئۇرۇق چاچقان،يېشىل ۋادا تېرىمدا ،

نوھنىڭ كېمىسى توپاندا ،

يول تاپالماي ئازغاندا ،

ئاغزىمغا زەيتۇن چىشلەپ ،بارغان كەپتەر مەن ئىدىم،

ھاياتلىقنىڭ نىشانى ئاشۇ خەۋەر مەن ئىدىم ،

قوش مۈڭگۈزلۈك ئىسكەندەر،

باشلاپ كەلگەندە خەتەر،

ئۇنىڭ ئۈتەر يۇلنى تۇسۇپ قويغان مەن ئىدىم ،

شەرىقلىقنىڭ كۈچىنى تۇنۇتۇپ قويغان مەن ئىدىم ،

يىپەك يۈكلىگەن كارۋان ،

قوڭغۇراق جاراڭلاتقان ،

ئاشۇ قەدىم يوللاردا ئەم قورۇقچى پاسىبان ،

ئاش تۇز بېرىپ كارۋانغا ،ھەم بولغانتىم ساھىپخان  ،

ئەي جانابى مۆھتىرەم ،

بىلىپ قۇيۇڭ شۇنى ھەم ،

تارىخ دېگەن كىتاپنىڭ خېتى مەندە پۈتۈلگەن ،

نى نى چىگىش تۈگۈنلەر مىنىڭ بىلەن يىشىلگەن ،

قەغەز كومپاس مەتىبئە،

دورا دىگەن مۆجىزە،

مەندىن ئۈتۈپ جاھانغا تارالغان ھەم كېڭەيگەن،

مەدىنىيەت بۈشۈكىنى ئۆز قۇلۇمدا تەۋرەتكەن ،

دېمەك تا ئەلمىساقتىن ،

بېرى بارمەن ئۇزاقتىن ،

شۇڭا بېشىم ئاقارغان ،ھەتتا كىيگەن تونىم ئاق،

لىكىن ئۆزۈم ئەمەسمەن سىز ئېيتقاندەك ئاق بايراق ،

بۇ ھۆر زىمىن ۋەتىنىنم ،

ئاڭا باغلىق جان تىنىم ،

چاچ ساقالنىڭ ئاقلقى ،تارىخ قەسىرنىڭ ئۇلى ،

كۆككە تاقاشقان بېشىم ،شۇ ۋەتەننىڭ سىمولى ،

قارا بۇلۇت توسسىمۇ ،

چاقماق كىلىپ سوقسىمۇ ،

قەلبىم قىزىل چوغ تۇرۇپ ،

قىزىل تۇغنى كۆتۈرۈپ ،

كېتىۋاتسام مەردانە ،ناخشام غالىپ ياڭىراق،

قايسى يۈزۈڭىىز بىلەن دەيسىز مىنى ئاق بايراق ......
دونكېرۋورت

دونكېرۋورت ماشىنا شەخسىي چەكلىك شىركىتى (گوللاندىيەچە: Donkervoort Automobielen B.V.) 1978‑يىلى يوپ دونكېرۋورت (Joop Donkervoort) تەرىپىدىن قۇرۇلغان گوللاندىيەلىك سپورت ماشىنىسى زاۋۇتىدۇر. زاۋۇت لېلىستادتا جايلاشقان بولۇپ، بارلىق ماشىنىلار شۇ يەردە قولدا لايىھەلەنگەن ۋە ياسالغان.

## مەنبەلەر

## تور بېكەت
Donkervoort.com
ئايكۆل مەۋلانەم

«ئايكۆل مەۋلانەم» كەم دېگەندىمۇ يەتتە-سەككىز يۈز يىللىق تارىخقا ئىگە مۇقەددەس بىر جاي، بۇ جاينى شۇ چاغنىڭ ئەڭ چوڭ ئالىمى ۋە ئەللامىسى دەپ تونۇلغان مەۋلانە جالالىدىن دېگەن زات ئۆز قولى بىلەن بەرپا قىلغان. شۇ زامانلاردا چىڭگىزخان نەسەبىدىن تۇغلۇق تۆمۈرخان ئاقسۇدا ئاستانە قۇرۇپ، خانلىق تەختكە چىققان (1347 — 1367- يىللاردا تەختتە ئولتۇرغان). تۇغلۇق تۆمۈرخان مەۋلانە جالالىدىن ھەزرىتىمنى پىر-ئۇستاز تۇتۇپ، مۇشۇ «ئايكۆل مەۋلانەم»گە تاۋاپ قىلىپ كېلىپ مۇسۇلمان بولغان. بىزنىڭ بۇ دىيارىمىزدا ئىككى قېتىم چوڭ ھىدايەت بارلىققا كەلگەن. بىرىنچى قېتىمقى، قاراخانىيلار دەۋرىدە ئەبۇنەسىر سامانىنىڭ دالالىتى بىلەن سۇتۇق بۇغراخاننىڭ مۇسۇلمان بولۇشى؛ ئىككىنچى قېتىمقى بولسا، مەۋلانە جالالىدىن ھەزرىتىمنىڭ تەلىمى بىلەن تۇغلۇق تۆمۈرخاننىڭ مۇسۇلمان بولۇشى.

ئىگەرلىك ئات(تارىخىي پوۋېست)

ئابدۇللاھ تالىپ
ئەركىن ئەمەت

پروفېسسور دوكتور ئەركىن ئەمەت ئۇيغۇر ئاكادېمىك ۋە تەتقىقاتچى بولۇپ، ھازىر ئەنقەرە ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئوقۇتقۇچىسى ۋە دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ مۇھىم باياناتچىلىرىدىن بىرىدۇر. قەشقەرنىڭ يوپۇرغا ناھىيىسىدە تۇغۇلغان، 1982-يىلى بېيجىڭ مەركىزىي مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتىنى پۈتتۈرگەن. ئۇ تۈرك دۇنياسى ۋە ئۇيغۇر مەسىلىسى، تارىخى ھەققىدە ئىلمىي تەتقىقاتلار بىلەن شۇغۇللىنىدۇ.

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ۋەخپىنىڭ مۇدىرىيەت يىغىنى 2026-يىلى 14-فېۋرال كۈنى ئىستانبۇلدا ئۆتكۈزۈلدى. پروفېسسور دوكتور ئەركىن ئەمەت مۇدىرىيەت ھەيئىتى ۋە  ۋەخپىنىڭ رەئىسى بولۇپ سايلاندى.

* **كەسپىي ھاياتى:** ئەنقەرە ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئوقۇتقۇچىلىق قىلىدۇ.
* **تەتقىقات ساھەسى:** ئۇيغۇر تارىخى، مەدەنىيىتى، ۋە خەلقئارادىكى ئۇيغۇر مەسىلىسى.
* **مۇكاپاتلىرى:** «تۈرك دۇنياسى ۋە تۈرك مەدەنىيىتىگە تۆھپە قوشقانلار» مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
* **ئىجتىمائىي پائالىيەت:** «بۈگۈنكى ۋەزىيەتتە ئۇيغۇر مەسىلىسى» قاتارلىق تېمىلاردا يىغىن ۋە سۆھبەتلەرگە قاتنىشىپ، ئۇيغۇرلارنىڭ ۋەزىيىتىنى تونۇشتۇرىدۇ. 
*
تۇرسۇن بارات

تەزكىرە تەتقىقاتچىسى تۇرسۇن بارات  (2017 – 1936 )

تۇرسۇن بارات 1936-يىلى، قەشقەرنىڭ پەيزىۋات ناھىيىسىنىڭ ئەگىتېرەك يېزىسىدىكى جاپالىق دېھقانچىلىق مېھنىتى بىلەن ھايات كەچۈرىدىغان دىنى ئۆلىما ۋە مەدرىسە ئوقۇتقۇچىسى بارات ئاخۇن خەلپەت ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن.
چاپىتى

چاپىتى 

ئەسلىدە «چاپات»تىن تۈرلەنگەن بۇ يېمەكلىكنىڭ لۇغەت مەنىسى «نېپىز، يۇپقا، يېيىشلىك» دېگەن ئۇقۇمنى بىلدۈرىدۇ. ئۇ، تارىختىن بېرى يوقسۇللارنى، ھالال مېھنەت بىلەن تۇرمۇش كەچۈرگۈچىلەرنىڭ، چۆل-جەزىرىلەردە ھىجرەت قىلغۇچى ئىرادىلىك سەرگەردانلارنىڭ ھايات تايانچىسى بولۇپ كەلدى. ئۇ چىداملىقلىقنىڭ سىمۋولى. ئوتۇن-ياغاچلىرى قىس، سۈيى ۋە يايلاقلىرى قىس، ئوزۇق-تۈلۈكى قىس، ئادەملىرى چىداملىق بۇ يۇرتتا ئۇنىڭ ئەزىز بولۇشى ۋە قەدىرلىنىشى بۇ يۇرت خەلقىنىڭ ئارزۇ-ئارمانلىرىنىڭ ئېھتىياجىدىن بولغان.
جىمسار مەخپىي سۈلھىسى

1933- يىلىنىڭ بېشىدا بېكىتىلگەن «جىمسار مەخپىي سۈلھىسى» ياكى «جىمسار پۈتۈمى»دەپمۇ ئاتىلىدۇ.

1933-يىلى 4-ئىيۇن كۈنى شېڭ شىسەي بىلەن خوجىنىياز ھاجى ئارىسىدا «جىمسار پۈتۈمى» ئىمزالىنىپ، شىمالىي شىنجاڭنى ئۈرۈمچى تەرەپ، قۇمۇل، تۇرپاننى ئۆز ئىچىگە ئالغان جەنۇبىي شىنجاڭنى خوجىنىياز ھاجى تەرەپ باشقۇرىدىغان، ماجۇڭيىڭنىڭ ھۇجۇمىغا ئۇچرىسا، ئۆزى تەدبىر كۆرىدىغان بولدى. خوجنىياز ھاجى جەنۇبىي شىنجاڭغا قىلغان يۈرۈشىنى باشلىدى.
ياغ پۇراتماق

ياغ پۇراتماق ئۇيغۇرلارنىڭ ئادىتىدە ھەر پەيشەمبە كۈنى ئەرۋاھلارنىڭ روھىغا ئاتاپ قۇيماق-پوشكال سالدۇرۇشتۇر.

— قېنى مەرھەمەت، بۈگۈن ئەرۋاھلارنىڭ روھىغا ئاتاپ ياغ پۇرىتىۋېتەيلى دېگەن نىيەتتە زىغىر يېغىدا قۇيماق-پوشكال سالدۇرۇپ ئەكەلدىم.  - "ئېگەرلىك ئات"تىن
ئالېكىس خالېي

ئالېكىس خالېي 1921-يىلى 11-ئاۋغۇست تۇغۇلغان. گەرچە ئۇنىڭ ئالىي مەكتەپ دىپلومى بولمىسىمۇ، قارا تەنلىك بولغانلىقى ئۈچۈن، ھەربىي پاراخوتتا ئۇزاق مۇددەت ئاشپەز بولۇپ ئىشلەشكە مەجبۇر بولغان. كېيىن ئۇ جاپالىق مەشىق قىلىش ئارقىلىق ئاخىرى مۇخبىر ۋە يازغۇچى بولۇپ، «بايۋەتچى»، «تەرمىلەر» ژۇرناللىرىغا ماقالە ئەۋەتىپ تۇرغان. ئۇ بەزىدە نامراتلىشىپ ئۆي ئىجارىسىنى تۆلىيەلمەي قالغاندىمۇ، يەنىلا بوشاشماي يېزىقچىلىقىنى داۋاملاشتۇرغان.

ئۇ 1976-يىلى نەشر قىلىنغان «يىلتىز» ناملىق رومانىنى يېزىش ئۈچۈن 12 يىل ئىزدەنگەن. تارىخنىڭ ھەقىقىي قىياپىتىنى يورۇتۇپ بېرىش ئۈچۈن ئافرىقا، ئەنگلىيە، ئامېرىكا قاتارلىق جايلاردا ئۇزۇن يوللارنى بېسىپ ئەمەلىي تەكشۈرۈش ئېلىپ بارغان. نۇرغۇن ئارخىپ ۋە ماتېرىيال باشقۇرۇش ئورۇنلىرىغا بېرىپ ماتېرىيال كۆرگەن، ئەنگلىيىنىڭ ئەينى يىللاردىكى نېگىر قۇللارنى يۆتكەپ سېتىشقا ئائىت خاتىرە-ھۆججەتلەرنى تېپىپ ئوقۇغان.

بۇ رومان پۈتكۈل ئامېرىكا نېگىرلىرىنىڭ ئۇزاققا سوزۇلغان ئىجتىمائىي بەختسىزلىكلىرى، مىللىي ئىزدىنىشلىرى، خورلۇققا، ھاقارەتكە تولغان ھايۋان كەبى تۇرمۇشى، ئىنسانىي ھوقۇقى، تاللاش ئەركىنلىكى بولمىغان ئېچىنىشلىق تەقدىرى، قۇللۇقنىڭ قارا زەنجىرىنى ئۈزۈپ تاشلاپ، ئىنسانىي ئازادلىققا ئېرىشىش يولىدىكى ئىزدىنىشلىرى مۇجەسسەملەشكەن بۇ تارىخىي روماننىڭ ئېلان قىلىنىشى چوڭقۇر تارىخىي ئەھمىيەتكە ۋە كەڭ ئىجتىمائىي ئەھمىيەتكە ئىگە ئىش بولۇپ قالغان.

«يىلتىز» ناملىق رومانى ئۇنىڭغا ئەڭ زور دۇنياۋى شۆھرەت ۋە ئامەت ئېلىپ كەلدى. ئۇ بىر كېچىدىلا مەشھۇر شەخسكە ۋە مېليونېرغا ئايلىنىپ قالدى. ئۇنى نۇتۇق سۆزلەشكە تەكلىپ قىلغان تېلېگراممىلار ئۈزۈلمىدى. ئۇنىڭ ھەر قېتىملىق نۇتۇق ھەققى نەچچە مىڭ ئامېرىكا دوللىرى بولدى. ئۇ ۋە ئۇنىڭ ئەسىرى ئامېرىكا ئەدەبىيات تارىخى قامۇسىغا كىرگۈزۈلدى. ئىلگىرى كېيىن بولۇپ 37 خىل تىلغا تەرجىمە قىلىندى.«يىلتىز» ــــ دۇنيا ئەدەبىيات خەزىنىسىدىكى نۇرلۇق بىر مەرۋايىت بولۇپ قالدى. خۇددى «ۋاشىنگتون پوچتىسى» گېزىتىنىڭ بىر ئوبزورچىسى ئېيتقاندەك: «بەزىلەر تارىخنى كۆچۈرىدۇ، بەزىلەر تارىخنى يارىتىدۇ. ئالېكىس خالېي بولسا تارىخنى كۆچۈرگەن ھەم ياراتقان ئادەم.»

ئالېكىس خالېي -1992يىلى -2ئاينىڭ -10كۈنى يۈرەك كېسىلى سەۋەبىدىن ۋاپات بولدى.
خەلقئارا سېستىرالار بايرىمى

خەلقئارا سېستىرالار بايرىمى 

ھەر يىلى 5- ئاينىڭ 12- كۈنى خەلقئارا سېستىرالار بايرىمى. بۇ بايرام ھازىرقى زامان سېستىرالىق ئىلمىنىڭ ئاساس سالغۇچىسى  فېيلاۋلۈنسى نەندىڭگېرنى (خەنزۇچە ئاھاڭ تەرجىمىسى بۇيىچە ئېلىندى) ئەسلەش ئۈچۈن، 1912- يىلى خەلقئارا سېستىرالار جەمىيىتىى تەسىس قىلىنغان. خەلقئارا سېستىرالار بايرىمىنىڭ ئاساسىي مەقسىدى نەندىڭگېرنىڭ جاپا مۇشەققەتتىن قورقماي تۆھپە يارىتىدىغان، كىسەلنى داۋالاپ ئادەمنى قۇتقۇزۇش ئىشلىرىغا باتۇرلۇق بىلەن ئۆزىنى بېغىشلايدىغان ئىنسانپەرۋەرلىك روھىنى تەشەببۇس قىلىش ۋە ئۇنىڭغا ۋارىسلىق قىلىش، ھەم ئۇنى جارى قىلدۇرۇش مەقسىدىدە تەسىس قىلىنغان.
ئالادىننىڭ سېھىرلىك چىرىغى

ئالادىننىڭ سېھىرلىك چىرىغى 

«ئالادىننىڭ سېھىرلىك چىرىغى» (ئەرەبچە: علاء الدين) دۇنياغا مەشھۇر «مىڭ بىر كېچە» (ئەرەبچە: ألف ليلة وليلة) چۆچەكلىرى توپلىمىدىكى ئەڭ تونۇلغان، ئەڭ سۆيۈملۈك چۆچەكلەرنىڭ بىرىدۇر.

بۇ چۆچەكنىڭ ئاساسىي مەزمۇنى تۆۋەندىكىچە:

# **ھېكايە باشلىنىشى:** ئالادىن نامرات، لېكىن ئەقىللىق ۋە قورقماس بىر ياش بولۇپ، غەربىي ئاسىيادىكى (بەزى نۇسخىلاردا جۇڭگو دەپمۇ ئېلىنىدۇ) بىر شەھەردە ياشايدۇ. بىر كۈنى، ئۆزىنى سېھرىگەر دەپ تونۇشتۇرغان بىر يامان نىيەتلىك سېھرىگەر ئالادىننى ئالداپ، سىرلىق بىر يەر ئاستى غىرىدىن سېھىرلىك بىر چىراغنى ئېلىپ چىقىشقا ئەۋەتىدۇ.
# **سېھىرلىك چىراغ ۋە جىن:** ئالادىن چىراغنى تاپىدۇ، لېكىن سېھرىگەرگە تاپشۇرۇپ بەرمەيدۇ. تاسادىپىيلىق بىلەن چىراغنى سۈرتكەندە، چىراغ ئىچىدىن قۇدرەتلىك بىر «جىن» چىقىدۇ. بۇ جىن چىراغ ئىگىسىنىڭ خالىغان تىلىكىنى (ئۈچ تىلەك ياكى چەكسىز تىلەك) ئەمەلگە ئاشۇرالايدۇ.
# **بايلىق ۋە شاھزادە:** ئالادىن جىننىڭ ياردىمىدە تېزلا باي-باياشات تۇرمۇشقا ئېرىشىدۇ، ناھايىتى چىرايلىق شاھزادە (بادرۇلبا بدور) غا ئاشىق بولىدۇ ۋە ئۇنىڭغا ئۆيلىنىدۇ.
# **سېھرىگەرنىڭ قايتىپ كېلىشى:** يامان نىيەتلىك سېھرىگەر چىراغنى ئېلىش ئۈچۈن قايتىپ كېلىدۇ ۋە ئالادىننىڭ يوقلىقىدىن پايدىلىنىپ چىراغنى ئالداپ ئالىدۇ.
# **سوڭگى نەتىجە:** ئالادىن ئۆزىنىڭ ئەقلى ۋە جاسارىتىگە تايىنىپ، سېھرىگەرنى يېڭىدۇ، چىراغنى قايتۇرۇپ ئالىدۇ ۋە شاھزادە بىلەن بەختلىك ياشايدۇ.

**چۆچەكنىڭ ئەھمىيىتى:**

بۇ چۆچەك ياخشىلىقنىڭ يامانلىقنى يېڭىشى، جاپاكەشلىك ۋە ئەقىلنىڭ بايلىقتىن مۇھىملىقىنى چۈشەندۈرىدۇ. شۇنداقلا، ئۇ كىنو، كارتون (بولۇپمۇ دىسنىي كارتونى) ۋە تىياتىرلاردا كۆپ قېتىم سەھنىلەشتۈرۈلگەن.
كۋانت كومپيۇتېرى

كۋانت كومپيۇتېرى (Quantum Computer) كۋانت مېخانىكىسى پرىنسىپلىرىنى (يەنى كۇبىتلارنى) ئىشلىتىپ، ئەنئەنىۋى كومپيۇتېرلار بىر تەرەپ قىلالمايدىغان دەرىجىدىكى مۇرەككەپ ھېسابلاشلارنى مىنۇتلار ئىچىدە تاماملىيالايدىغان ئىنتايىن كۈچلۈك يېڭى بىر ئەۋلاد ھېسابلاش سىستېمىسىدۇر.
«يىلتىز» رومانى

«يىلتىز» رومانى ئامېرىكىلىق مەشھۇر نېگىر يازغۇچى،››يىلتىز‹‹قاتارلىق داڭلىق ئەسەرلەرنىڭ ئاپتۇرى ئالېكىس خالېي -1992يىلى -2ئاينىڭ -10كۈنى يۈرەك كېسىلى سەۋەبىدىن ۋاپات بولدى.ئۇنىڭ جاپا-مۇشەققەت،ئىزدىنىش،ئىجادىيەت ۋە شان-شۆھرەت بىلەن خارەكتىرلەنگەن ھايات مۇساپىسى ئاخىرالشتى.بۇ مۇناسىۋەت بىلەن ئامېرىكىدىكى گېزىت-ژۇرنالالر بەس-بەستە تەزىيە ماقالىرىنى ئېالن قىلىپ،››يىلتىز‹‹ناملىق رومانى ئارقىلىق كىشىلەرگە كۆڭۈللۈك ۋە ئازابلىق ئەسلىمىلەرنى ئېلىپ كەلگەن،ئامېرىكا نېگىرلىرىغا يىلتىزىنى تۇنۇتقان بۇ مەشھۇر يازغۇچىنى خاتىرلەشتى
فۇكاڭ پۈتۈمى

فۇكاڭ پۈتۈمى

1934- يىلى 1-ئاينىڭ ئاياغلىرى، شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى مۇسۇل مۇھىتى (مەخمۇت مۇھىتى (سىجاڭ)نىڭ ئاكىسى) باشچىلىقىدا ۋە مۇئاۋىنى ئەمەت پاختا، ئەزالىرى بولغان قەشقەر شەھىرىدىكى ھەر بىر ساھەدىن تاللانغان ئۈچ كىشى، جەمئى  بەش كىشىدىن تەركىب تاپقان بىر ھەيئەت تەشكىللەپ ئۇلارنى تۆۋەندىكى مەقسەت بىلەن تاشكەنتكە ئەۋەتتى.

1.  سوۋېت ئىتتىپاقىدىن شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتىنى ئېتىراپ قىلىشنى تەلەپ قىلىش؛

2. سوۋېت ئىتتىپاقىدىن قورال سېتىۋېلىش؛

3. سودا توختامى

3-ئاينىڭ 31- كۈنى،  تاشكەنتكە كەتكەن مۇسۇل ھاجى، ئەمەت پاختا باشچىلىقىدىكى بەش كىشىلىك ۋەكىللەر قايتىپ كېلىپ، سىمخانىغا چۈشتى. ئۇلارنى خوجىنىياز ھاجىم بار ئۆيگە چۈشۈرۈپ مەخپىي سۆھبەت ئۆتكۈزۈشتى. بىرنەچچە كۈنلۈك سۆھبەت ئارقىلىق تۆۋەندىكىلەرگە پۈتۈشكەن سۆھبەتنىڭ مەزمۇنى مۇنداق بولغان:

1.  خوجىنىياز ھاجى «فۇكاڭ پۈتۈمى» بويىچە شېڭ شىسەي بىلەن ئىتتىپاقلىشىپ، مۇئاۋىن ئۆلكە رەئىسى بولىدۇ،

2.  مەخمۇت مۇھىتى قەشقەردە ھۆكۈمەتكە تەۋە 6- دىۋىزىيەنىڭ باشلىقى بولىدۇ،

3. سابىت داموللام باشلىق «شەرقىي تۈركىستان ئىسلام ھۆكۈمىتى» نىڭ مەمۇرىي ۋە ھەربىي ئەمەلدارلىرىنى قولغا ئېلىپ، شېڭ شىسەي ھۆكۈمىتىگە تاپشۇرۇپ بېرىدۇ،

4. ئاندىن سوۋېت ئىتتىپاقى خوجىنىياز ھاجى قىسىملىرىغا قورال- ياراغ جەھەتتە ياردەم بېرىدۇ.

مەنبە.

1. ئابدۇقادىر ھاجى «1933- يىلدىن 1937- يىلغىچە قەشقەر، خوتەن ، ئاقسۇلاردا بۇلۇپ ئۆتكەن ۋەقەلەر»  شىنجاڭ تارىخ ماتېرىياللىرى،  شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى

2. مەمەتتۇرسۇن زۇنۇن ئوقيا «ئۇيغۇر يىلنامىسى» 2- نەشرى 808- بەت. ئۇيغۇر تىلى تەتقىقاتى، لوندون 2023- يىلى

1937-يىلى ھىندىستاننىڭ بومبايدا تارتىلغان رەسىمدىكىلەر

‎سولدىن:

1. ئەخمەت پاختا،

2. گېنېرال مەھمۇد مۇھىتى،

3. تۈركىيەدىن كەلگەن ۋەكىل (ئارقىدا) ،

4. مەھمۇد مۇھىتىنىڭ ياردەمچىسى.
thumb|1937-يىلى ھىندىستاننىڭ بومبايدا تارتىلغان رەسىمدىكىلەر