70 ياشلىق ئەما ئايال كۆرەلەيدىغان بولدى؛ سۈنئىي كۆرۈش تېخنىكىسى

**‮07 ياشلىق ئەما ئايال كۆرەلەيدىغان بولدى؛ سۈنئىي كۆرۈش تېخنىكىسى**

2025.10.27

ئەمالارنىڭ كۆرۈش قۇۋۋىتىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش، ھەقىقەتەن ھەيران قالارلىق ئىش.

بۇ بەلكىم 2025-يىلدىكى كەمتەر، ئەمما ئەڭ پارلاق تېخنىكىلىق ئىلگىرىلەش بولۇشى مۇمكىن.

تەبىئەت (Nature) ژۇرنىلى يېقىندا يېڭى تەتقىقات نەتىجىسىنى ئېلان قىلدى، سۈنئىي كۆرۈش تېخنىكىسى 70 ياشلىق بىر موماينىڭ كۆرۈش قۇۋۋىتىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشىگە ياردەم بەردى.

«كۆزۈم كۆرمەس بولۇشتىن ئىلگىرى، مەن بىر قىزغىن كىتابخۇمار ئىدىم، مەن ئۇنى قايتۇرۇپ كەلمەكچى»

70 ياشلىق شېيلا ئىرۋىننىڭ ئەڭ چوڭ ئارزۇسى يەنە بىر قېتىم كىتاب ئوقۇش ئىدى، يېقىندا ئۇنىڭ ئارزۇسى ئەمەلگە ئاشتى.

دۇنيادا تۇنجى قېتىم ئېلىپ بېرىلغان سۈنئىي كۆرۈش تەتقىقاتى PRIMA دىن كەلگەن.

بۇنىڭ ئارقىسىدىكى يېتەكچى گۇرۇپپا ئەينى ۋاقىتتا ئېلون ماسك بىلەن بىللە Neuralink نى قۇرغان ھەمكارلاشقۇچى، ھازىر ئۆزى ئىگىلىك تىكلەپ، كۆز تور پەردىسىگە ئورۇنلاشتۇرۇش خىزمىتىنى ئىشلەۋاتىدۇ.

قېلىنلىقى پەقەت بىر تال چاچنىڭ چوڭلۇقىدا، ئەمما بىمارلارنىڭ %80 ىنىڭ كۆرۈش قۇۋۋىتىنى كۆرۈنەرلىك ياخشىلاپ، ھەرپلەرنى، سانلارنى ۋە سۆزلەرنى راۋان ئوقۇيالايدۇ.

بۇ ھەقتە، ماقالىنىڭ ئاساسلىق ئاپتورى فىرانك خولىز مۇنداق دېدى:

بۇ تەتقىقات سۈنئىي كۆرۈش قۇۋۋىتىنىڭ بىمارلارنىڭ فۇنكسىيەلىك مەركىزىي كۆرۈش قۇۋۋىتىنى ئەسلىگە كەلتۈرەلەيدىغانلىقىنى تۇنجى قېتىم ئىسپاتلاپ، كۆرۈش ئىقتىدارىنى يوقاتقانلارغا ئۈمىد ئېلىپ كەلدى.

بۇ ھېكايە 15 يىل ئىلگىرى باشلانغان، ئەينى ۋاقىتتا ماشىنا ھەيدىگەندە كونترول قىلالماي، پىيادىلەر يولىغا سوقۇلۇپ كەتكەن، دوختۇرخانىغا بارغاندىن كېيىن، ئۇنىڭغا ياش بىلەن مۇناسىۋەتلىك سېرىق داغ ئۆزگىرىشى (AMD) دەپ دىئاگنوز قويۇلغان.

بۇ ياشانغانلاردا كۆپ ئۇچرايدىغان كېسەللىك بولۇپ، كېسەلگە گىرىپتار بولغاندىن كېيىن، بىمارنىڭ كۆزىنىڭ كەينىدىكى كۆز تور پەردىسىنىڭ كىچىك رايونىدىكى ھۈجەيرىلەر تەدرىجىي زەخىملىنىپ، ئۆلۈپ كېتىدۇ، ئاخىرىدا مەركىزىي كۆرۈش قۇۋۋىتىنىڭ خىرەلەشمىسى ياكى بۇرمىلىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.

گەرچە شېيلا ئىرۋىن بۇ پاكىتنى تېزلا قوبۇل قىلىپ، قاراڭغۇلۇق بىلەن بىللە ياشاشنى ئۆگەنگەن بولسىمۇ، ئەمما كىتاب ئوقۇش ئۇنىڭ قەلبىدىكى ئەزەلدىن بېرى يوقاتمىغان ئارزۇسى ئىدى.

ئىشلارنىڭ بۇرۇلۇش نۇقتىسى 2022-يىلى يۈز بەردى، ئۇ سىناققا قاتناشقۇچى سۈپىتىدە بۇ تەتقىقاتقا قاتناشتى.

ئوپېراتسىيە ئارقىلىق ئورۇنلاشتۇرۇلغان ئەسۋابنى كۆز تور پەردىسىنىڭ ئاستىغا كىرگۈزۈش ۋە كۆپ يىللىق كۈچەيتىلگەن ئەسلىگە كەلتۈرۈش داۋالاش ئارقىلىق، ئۇ ئاخىرى يەنە بىر قېتىم ئەڭ ياخشى كۆرىدىغان كىتابلىرىنى قولىغا ئالدى، ھازىر ھەتتا قۇتىدىكى كىچىك خەتنىمۇ تونۇيالايدۇ.

بۇنىڭدىن ئىلگىرى، AMD بىمارلىرى ئۈچۈن، كۆرۈش قۇۋۋىتىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش پەقەت خىيال ئىدى.

ئالدى بىلەن، كېسەللىك ئالامەتلىرى ۋە تەرەققىيات سۈرئىتىگە ئاساسەن، AMD نى قۇرۇق تىپلىق (يىگلەش خاراكتېرلىك) ۋە ھۆل تىپلىق (يېڭى قان تومۇر خاراكتېرلىك) دەپ ئىككى تۈرگە بۆلۈشكە بولىدۇ.

بۇنىڭ ئىچىدە، قۇرۇق تىپلىق AMD نىڭ ئاخىرقى باسقۇچىدىكى (خەرىتە شەكىللىك يىگلەش، GA) بىمارلار دۇنيا مىقياسىدا 5 مىليوندىن ئاشىدۇ، ئۇلار ئائىلە-تاۋابىئاتلىرىنىڭ چىرايىنى تونۇيالمايدۇ، نورمال كىتاب ئوقۇيالمايدۇ، ماشىنا ھەيدىيەلمەيدۇ...

ئالىملار بۇ ھەقتە بىر قاتار داۋالاش لايىھەلىرىنىمۇ ئوتتۇرىغا قويدى:

بىر قەدەر كۆپ ئۇچرايدىغانلىرىدىن، غول ھۈجەيرە داۋالاش ئۇسۇلى ئارقىلىق نۇر رېتسېپتورلارنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش، كونكرېت قىلىپ ئېيتقاندا، تۆرەلمە غول ھۈجەيرىسى ياكى غىدىقلىنىشچان كۆپ ئىقتىدارلىق غول ھۈجەيرىسى (iPSC) ئارقىلىق RPE ياكى نۇر رېتسېپتور ھۈجەيرە قەۋىتىنى پەرقلىنىش ئارقىلىق شەكىللەندۈرۈپ، ئاندىن كۆز تور پەردىسىگە ئورۇنلاشتۇرۇش، ئاندىن بىمارنىڭ ئەسلىدىكى نېرۋا ھۈجەيرىلىرى بىلەن سىناپس شەكىللەندۈرۈپ، فۇنكسىيەنىڭ ئەسلىگە كېلىشىنى يېتەكلەش.

ئەمما ھازىرچە يەنىلا كلىنىكىلىق سىناق باسقۇچىدا تۇرۇۋاتىدۇ، يەنىلا ئىممۇنىتېت رېئاكسىيەسى ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك مۇقىملىق مەسىلىسى مەۋجۇت.

بەزى ئالىملار يەنە يورۇقلۇققا سەزگۈر ئاقسىلنى قالدۇق نېرۋا ھۈجەيرىلىرىگە كىرگۈزۈپ، ئۇلارنى نۇر سىگنالىغا قايتىدىن سەزگۈر قىلىشنى ئويلاشقان، بۇ داۋالاش ئۇسۇلى بىر قىسىم ئۈنۈمنى قولغا كەلتۈردى.

تېخىمۇ ئېغىر بولغىنى، بىۋاسىتە ئورۇنلاشتۇرۇلغان ئەسۋابنى چوڭ مېڭە كۆرۈش قەۋىتىگە كىرگۈزۈشنى، ياكى گېن داۋالاش ئۇسۇلىنى قوللىنىپ RPE65، CFH، C3، ABCA4 قاتارلىق گېن ئۆزگىرىشلىرىنى رېمونت قىلىشنى ئويلىشىدۇ.

ئەمما بۇ ئۇسۇللارنىڭ كۆپىنچىسى پەقەت كۆرۈش قۇۋۋىتىنىڭ يوقىلىشىنى كېچىكتۈرۈشلا بولۇپ، بۇ ھەقتە، ماقالىنىڭ ئاپتورلىرىدىن بىرى دوكتور ماھى مۇقىت مۇنداق دېدى:

سىز كۆرۈش قۇۋۋىتى ئېغىر دەرىجىدە يوقىتىلغان بىمارلار بىلەن پاراڭلاشقاندا، كۆرۈش قۇۋۋىتىنىڭ يوقىلىشىنى ئاستىلىتىش پەقەت ۋاقىتلىق چارە ئىكەنلىكىنى، ئۇلارنىڭ ھەقىقىي ئارزۇسىنىڭ ئەسلىگە كېلىش ئىكەنلىكىنى بايقايسىز.

ھازىرقى ئەھۋالدا، كۆرۈش قۇۋۋىتىنى ھەقىقىي تۈردە ئەسلىگە كەلتۈرەلەيدىغان بىردىنبىر نەرسە PRIMA.

PRIMA نىڭ پرىنسىپى ئەمەلىيەتتە ناھايىتى ئاددىي، يەنى يورۇقلۇققا سەزگۈر ھۈجەيرىلەرنىڭ ئورنىنى ئېلىش.

AMD يورۇقلۇققا سەزگۈر ھۈجەيرىلەرنىڭ ئۆلۈشىنى كەلتۈرۈپ چىقارسىمۇ، ئەمما كۆز تور پەردىسىدىكى نېرۋا ھۈجەيرىلىرى ساقلىنىپ قالىدۇ، شۇڭا ماس كېلىدىغان يېڭى « يورۇقلۇققا سەزگۈر ھۈجەيرىلەرنى» تېپىپ، فوتونلارنىڭ كۆز تور پەردىسىگە سوقۇلۇش شەكلىنى تەقلىد قىلىپ، كۆز تور پەردىسىنى توك ئارقىلىق غىدىقلىسا، كۆرۈش قۇۋۋىتىنى ئەسلىگە كەلتۈرگىلى بولىدۇ.

شۇنىڭ بىلەن PRIMA (فوتو ۋولتلۇق كۆز تور پەردىسىگە ئورۇنلاشتۇرۇلغان مىكرو تىزىق) بارلىققا كەلدى، ئىلگىرىكى كۆز تور پەردىسى ئەسۋابلىرىدىن پەرقلىنىدىغىنى شۇكى، ئۇ سىمسىز، ھەمدە فوتو ۋولتلۇق زاپچاس بولغاچقا، ئۇنى قوزغىتىدىغان فوتونلار ئۇنىڭ توك كىرگۈزۈش مەنبەسى بولىدۇ.

پۈتۈن ئەسۋاب بىر خىل كىچىك تىپتىكى فوتو ۋولتلۇق كۆز تور پەردىسىگە ئورۇنلاشتۇرۇلغان ئەسۋاب (ئۆلچىمى 2mmx2mmx30μm) ۋە بىر جۈپ ئالاھىدە كۆزئەينەكتىن تەركىب تاپقان بولۇپ، كۆزئەينەككە ئورۇنلاشتۇرۇلغان كامېرا رەسىم ئۇچۇرلىرىنى تۇتۇپ، ئۇنى ئىنفىرا قىزىل نۇرغا ئايلاندۇرالايدۇ، ئاندىن كۆز تور پەردىسىگە ئورۇنلاشتۇرۇلغان ئەسۋاب تەرىپىدىن قوبۇل قىلىنىدۇ.

ئورۇنلاشتۇرۇلغان ئەسۋاب ئۇلارنى كىچىك بىر پىششىقلاپ ئىشلەش ئۈسكۈنىسىگە ئەۋەتىپ، رەسىمنى كۈچەيتىش ۋە ئېنىقلاشنى تاماملايدۇ، ئاخىرىدا كۆز تور پەردىسى نېرۋا ھۈجەيرىلىرىنىڭ ياردىمى بىلەن بىمارنىڭ چوڭ مېڭىسىگە يەتكۈزۈپ، كۆرۈش قۇۋۋىتىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشنى تاماملايدۇ.

پۈتۈن جەريان بىر كىچىك تىپتىكى قۇياش ئېنېرگىيەلىك باتارېيە تاختىسىغا ئوخشايدۇ، كۆز تور پەردىسىنىڭ يىگلەش رايونىغا ئورۇنلاشتۇرۇلغان ئەسۋاب سۈنئىي نۇر سەزگۈچ تىزىقى رولىنى ئويناپ، قالدۇق ھۈجەيرىلەرنىڭ كۆرۈش سىگنالىنى يەتكۈزۈشنى غىدىقلايدۇ.

ئۇنىڭ ئىنتايىن نېپىز شەكلى ۋە سىمسىز بىر گەۋدىلىشىشى ئارقىلىق، PRIMA ئەنئەنىۋى داۋالاش ئۇسۇللىرىغا ئوخشاش كېسەللىك جەريانىنى ئاستىلىتىش بىلەنلا قالماي، بەلكى GA بىمارلىرىنىڭ يوقىتىلغان فۇنكسىيەلىك كۆرۈش قۇۋۋىتىنى بىۋاسىتە ئەسلىگە كەلتۈرەلەيدۇ.

بۇ تۈر كىلىنىكىلىق سىناقلاردا ئىسپاتلاندى.

تەتقىقات گۇرۇپپىسى جەمئىي 5 دۆلەتتىن، 17 كىلىنىكىلىق ئورۇندىن كەلگەن 38 نەپەر كۆرۈش قۇۋۋىتى 1.2logMAR (ئەڭ كىچىك ئېنىقلىق بۇلۇڭىنىڭ لوگارىفمىسى) دىن يۇقىرى بولغان GA بىمارىنى قوبۇل قىلدى، ھەمدە 6 ئاي ۋە 12 ئايدا ئايرىم-ئايرىم ھالدا كۆرۈش قۇۋۋىتىنى باھالىدى.

بۇنىڭ ئىچىدە 32 نەپەر قاتناشقۇچى ئاخىرقى باھالاشنى تاماملىدى، قاتناشمىغان 6 بىمارنىڭ ئىچىدە، 3 كىشى ئۆلۈپ كەتكەن، 1 كىشى چېكىنگەن، 2 كىشى تەكشۈرۈشكە قاتنىشالمىغان.

تەجرىبە نەتىجىسى شۇنى كۆرسەتتىكى، PRIMA سىستېمىسى بىمارلارنىڭ %84 ىنىڭ فۇنكسىيەلىك مەركىزىي كۆرۈش قۇۋۋىتىنى ئەسلىگە كەلتۈرەلەيدۇ، بىمارلارنىڭ %80 ى 0.2logMAR سەۋىيىسىدە ئۆرلەش ھاسىل قىلغان، بۇ ئۆلچەملىك كۆرۈش قۇۋۋىتى سىناق ھەرپ جەدۋىلىنىڭ ئاستىدىكى ئىككى قۇرنى كۆرەلەيدىغانلىققا باراۋەر.

يەنە بىر تەرەپتىن، ئوپېراتسىيەدىن كېيىنكى ئالدىنقى ئىككى ئايدا، بەزى بىمارلاردا كۆز بېسىمىنىڭ ئۆرلىشى، كۆز تور پەردىسىدىن ياش ئېقىش ۋە قاناش قاتارلىق رېئاكسىيەلەر كۆرۈلگەن بولسىمۇ، ئەمما بۇلارنىڭ %95 ى كېسەللىك قوزغالغاندىن كېيىنكى 2 ئاي ئىچىدە ئەسلىگە كەلگەن، ئەسلىدىكى تەبىئىي كۆرۈش قۇۋۋىتىمۇ كۆرۈنەرلىك تۆۋەنلىمىگەن.

بۇ تېخنىكىنى پەقەت AMD بىمارلىرىغىلا ئەمەس، بەلكى پىگمېنتلىق كۆز تور پەردىسى ياللۇغى قاتارلىق كېسەللىكلەردىمۇ قوللىنىشقا بولىدۇ، گەرچە نۇر سەزگۈچى ھۈجەيرىلەر ئۆلۈپ كەتكەن بولسىمۇ، ئەمما كۆز تور پەردىسىدىكى نېرۋا ھۈجەيرىلىرى يەنىلا ئىشلىسە، PRIMA ياردەم بېرەلەيدۇ.

ھازىر PRIMA ياۋروپا نازارەت قىلىش ئورگانلىرىغا مۇناسىۋەتلىك ئىلتىماسنى سۇندى، ھەمدە كېلەر يىلى رەسمىي بازارغا سېلىشنى پىلانلىدى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئامېرىكىدا، FDA نىڭ تەستىقلاش جەريانىمۇ ماس قەدەمدە ئېلىپ بېرىلماقتا.

ئەمما تەتقىقاتچىلار بۇ سىستېمىنىڭ ھازىر يەنىلا چەكلىمىلىرى بارلىقىنى ئېتىراپ قىلدى، تەجرىبە نەتىجىسىنىڭ ياخشىلىنىشى كۈچەيتىلگەن كۆرۈش مەشىقى ۋە ھاياجانلانغان كەيپىياتنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان بولۇشى مۇمكىن، مەشىقنى تاماملىغان، ئەمما ئەسۋاب ئورۇنلاشتۇرمىغان سېلىشتۇرما گۇرۇپپا كەمچىل.

PRIMA يېتەلەيدىغان ئەڭ يۇقىرى ئېنىقلىقمۇ تېخىمۇ ئىلگىرىلەش بوشلۇقىغا ئىگە، ھازىرقى سىستېما پەقەت 381 پېكسېلنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ، ھەر بىر پېكسېل 100 مىكرومېتىر كۋادرات، ئىشلەتكۈچىلەرنىڭ ئومۇمىي ئوقۇش جەريانى تېز ۋە راۋان ئەمەس، كۆرۈش ئۈنۈمىمۇ پەقەت رەڭسىز. ئاق ۋە قارادىن باشقا رەڭنى پەرقلەندۈرەلمەيدۇ.

شۇڭا تەتقىقات گۇرۇپپىسى يەنە كېيىنكى ئەۋلاد ئورۇنلاشتۇرۇلغان ئەسۋاب ۋە كۆزئەينەكنى تەرەققىي قىلدۇرۇۋاتىدۇ، رەقەملىك رەسىم پىششىقلاپ ئىشلەش ۋە ئاددىيلاشتۇرۇلغان ئادەم-ماشىنا قۇرۇلمىسى ئارقىلىق كۆرۈش ئىقتىدارىنى تېخىمۇ ئەلالاشتۇرۇپ، PRIMA دىن پېكسېلى كىچىكرەك، تېخىمۇ ئۈنۈملۈك ھەمدە رەڭلىك كۆرۈش قۇۋۋىتىگە ئىگە بولۇشنى ئەمەلگە ئاشۇرىدۇ.

PRIMA بولسا ئۇلارنىڭ ئالغان تۇنجى قەدىمى.

بۇ شىركەتنىڭ قۇرغۇچىسى Max Hodak نىڭ يەنە بىر سالاھىيىتى بار – ئېلون ماسكنىڭ مېڭە-كومپيۇتېر ئۇلىنىش شىركىتى Neuralink نىڭ ھەمكارلاشقۇچىسى.

باكالاۋرلىقتا بىئو-تېببىي ئىنژېنېرلىق كەسپىدە ئۇنۋان ئالغاندىن كېيىن، ئالدى بىلەن Transcriptic ھاياتلىق ئىلىم-پەن شىركىتىنى قۇرغان، ئاندىن بەش يىل باش ئىجرائىيە ئەمەلدارى بولغاندىن كېيىن، ماسك بىلەن بىللە Neuralink نى قۇرۇپ، رەئىسلىك ۋەزىپىسىنى ئۆتىگەن.

Neuralink ئاساسلىقى مېڭە-كومپيۇتېر ئۇلىنىش تېخنىكىسى ئارقىلىق مېڭە بىلەن كومپيۇتېر ئوتتۇرىسىدا بىۋاسىتە ئۆز-ئارا تەسىر كۆرسىتىشنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشنى ئۈمىد قىلىدۇ، بۇ پەقەت بىمارلارنىڭ بەدەن سېزىم فۇنكسىيەسىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشكە ياردەم بېرىپلا قالماي، ئۇزۇن مۇددەتتە يەنە سۈنئىي ئەقىل بىلەن بىرلىشىپ ياشاش مۇناسىۋىتى ئورنىتىشنى ئۈمىد قىلىدۇ.

مەنبە: ئالپ سالونى