open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ئۇرچى يېزىسى

ئۇرچى يېزىسى خوتەن ۋىلايىتى قاراقاش ناھىيە بازىرىنىڭ غەربىي قىسمىغا جايلاشقان، يېزىلىق ھۆكۈمەت تۇرۇشلۇق جاينىڭ ناھىيە بازىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 16.5 كىلومېتىر كېلىدۇ. شەرقىي شىمالى كۇيا بازىرى بىلەن  تۇتىشىدۇ؛ شەرقى، جەنۇبىي قىسمى بىلەنزاۋا بازىرى قوشنا. شىمالى تەرىپى ياۋا يېزىسى بىلەن چېگرىداش، غەربىي قىسمى بىلەنگۇما ناھىيىسى نىڭپىيالما يېزىسى تۇتىشىدۇ. 
## مەمۇرىي كەنتلەر
تەۋەسىدە 19 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار بۇلۇپ، قوشئاۋات كەنتى، ئۇرچى كەنتى، تاۋغاز كەنتى، قاراقىر كەنتى، سېرىقلىق كەنتى، پاتائېغىل كەنتى، چوكان جىلغا كەنتى، توغراقئالدى كەنتى، مىللەتئېرىق كەنتى، ئالمىلىق كەنتى، ئاۋات كەنتى، ئىسلام ئاۋات كەنتى، بازار بويى كەنتى، ئۈجمىلىك كەنتى، شىكەرقۇمۇش كەنتى، قاراڭغۇتوغراق كەنتى، يالغۇز ئوقار كەنتى، تېرەكبوستان كەنتى، سېغىزلىق كەنتى قاتارلىقلار. يەنە 73 كەنت ئاھالىلەر گۇرۇپپىسى، 3508 ئاھالە، 16308 نۇپۇس بار. 
## ئىقتىساد
ئومۇمىي ئىشلەپچىقىرىش قىممىتى 940.41 مىڭ يۈەنگە يەتكەن، بۇنىڭ ئىچىدە بىرىنچى ئىشلەپچىقىرىش قىممىتى 2766.95 مىليۇن يۈەن بولۇپ، مەھسۇلات قىممىتىنىڭ ئومۇمىي مەھسۇلات قىممىتىدە ئىگەلىگەن نىسبىتى %94.10 بولغان؛ ئىككىنچى ئىشلەپچىقىرىش قىممىتى 76.16 مىليۇن يۈەن بولۇپ، مەھسۇلات قىممىتىنىڭ ئومۇمىي مەھسۇلات قىممىتىدە ئىگەلىگەن نىسبىتى %2.59 بولغان؛ ئۈچىنچى ئىشلەپچىقىرىش قىممىتى 97.31 مىليۇن يۈەن بولۇپ، مەھسۇلات قىممىتىنىڭ ئومۇمىي مەھسۇلات قىممىتىدە ئىگەلىگەن نىسبىتى %3.31 بولغان. 2006-يىلى كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان كىرىمى 1183.73 يۈەن بولغان. يېزا بويىچە تېرىلغۇ يەر 23 625 مو بولۇپ، بىرلىك مەھسۇلاتى 376.63 كىلوگرام بولغان، ئومۇمىي مەھسۇلاتى 8898 توننا بولغان.
## مەنبەلەر
جاھانباغ يېزىسى

جاھانباغ يېزىسى قاراقاش ناھىيىسىنىڭ جەنۇبىي قىسمىغا جايلاشقان. جاھانباغ يېزىسىغا قاراشلىق 20 مەمۇرىي كەنت بار بولۇپ، 90 كەنت ئاھالە گۇرۇپپىسى، يېزا ئاھالىسىدىكى ئائىلە سانى 5709، نوپۇس سانى 21669 ئادەم، بۇنىڭ ئىچىدە شەھەر نوپۇسى 437 ئادەم، يېزا نوپۇسى 21669 ئادەم. پۈتۈن يېزىدىكى ئاھالە ئىچىدە ئۇيغۇرلار ئومۇمىي نوپۇسنىڭ %96 نى ئىگەلەيدۇ.
## مەمۇرىي كەنتلەر
يېزا تەۋەسىدە 20 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار بولۇپ، جاھانباغ كەنتى، دۆڭھويلا كەنتى، قارا قۇچقاچلا كەنتى، بۇلاقبېشى كەنتى، ئىششىقلا كەنتى، باش ئىششىقلا كەنتى، چارىباغ كەنتى، دۆڭ ئارىش كەنتى، داراسكال كەنتى، دەريا بويى كەنتى، باش داراسكال كەنتى، ئۇزۇنئېرىق كەنتى، چوناقلا كەنتى، دۆڭباغ كەنتى، دۆڭئېرىق كەنتى، چاقا كەنتى، ئايماق كەنتى، باش چارباغ كەنتى، ئاقساراي كەنتى، قاياش كەنتى قاتارلىقلار. 
## يېزا ئىگىلىكى
جاھانباغ يېزىسى ئورمان بىلەن دانلىق زىرائەت تېرىش، ھويلا-ئارام ئىگىلىكىنى راۋاجلاندۇرۇش جەھەتتە زور كۈچ چىقارغان، شاپتۇل، ئۆرۈك، ياڭاق ئۈچ سۈپەتلىك  باغۋەنچىلىك بەلبېغىنى كىرگۈزۈپ، سۈپەتلىك سورتىنى يېڭىلاشتا ئۇلاق ئۇلاش ئېلىپ بارغان. 2003-يىلى يېزا بويىچە ئورمان كۆلىمى 11555 مو بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە ماتېرىيال ئورمىنى  740 مو، ئىھاتە ئورمىنى 460 مو، يېقىلغۇ ئورمىنى 800 مو، ئىقتىسادىي ئورمان 9555 مو بولغان. 1500 مو ئۈزۈم، 2765 مو شاپتۇل، 1395 موئۆرۈك، 15 مو ئانار تېرىلغان، 20033-يىلى باغۋەنچىلىك كىشى بېشى ئوتتۇرىچە كىرىمى 89.99 يۈەن بولۇپ، يېزا بويىچە كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان كىرىمنىڭ %9.24 نى ئىگەلىگەن.
## مەنبەلەر
ئاقساراي يېزىسى

ئاقساراي يېزىسى قاراقاش ناھىيىسىنىڭ جەنۇبىي قىسمىغا جايلاشقان، يېزىلىق ھۆكۈمەتنىڭ تۇرۇشلۇق جايى ئالۋا كەنتىدە بولۇپ قاراقاش بازىرى بىلەن بولغان ئارلىقى 17 كىلومېتىر. جەنۇبى ئېگىز شىمالى پەس، شىمال تەرىپى كەڭ جەنۇب تەرىپى تار بولۇپ، تەتۈر ئۈچ بۇلۇڭ شەكلىدە. شەرقتىن غەربكە كەڭلىكى 5 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغا ئۇزۇنلۇقى 13 كىلومېتىر. 
## مەمۇرىي كەنتلەر
ئاقساراي يېزىسىدا 23 دانە كەنت بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
*باش جىلغا كەنتى، ئاياغ جىلغا كەنتى؛
*باش ئارغول كەنتى، ئاياغ ئارغول كەنتى؛
*باش باغ ئېرىق كەنتى، ئاياغ باغ ئېرىق كەنتى؛
*ئۈزۈم ئېرىق كەنتى،  ئېلىش بېشى كەنتى؛
*چىنىباغ كەنتى، گۈلباغ كەنتى، ئارا باغ كەنتى، مۇباغ كەنتى، باش قۇمباغ كەنتى ؛
*ئارامازار كەنتى، ئۈجمىلىك كەنتى، خۇمدان كەنتى قاتارلىق 23 دانە كەنتە بار.
## يېزا ئىگىلىكى
2006-يىلى كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان ساپ كىرىمى 1160.09 يۈەنگە يەتكەن. يېزا بويىچە ئاشلىق تېرىلغۇ كۆلىمى 30777 مو، بىرلىك مەھسۇلاتى 407.64 كىلوگرام، ئومۇمىي مەھسۇلاتى 12546 توننا بولغان. بۇنىڭ ئىچىدەبۇغداي تېرىلغۇ كۆلىمى 15 مىڭ موغا، بىرلىك مەھسۇلاتى 400.533 كىلوگرام، ئومۇمىي مەھسۇلاتى 6008 توننىغا يەتكەن، كۆممىقوناق تېرىلغۇ كۆلىمى 149655 مو، بىرلىك مەھسۇلاتى 412.56 كىلوگرام، ئومۇمىي مەھسۇلاتى كىرىمى 61744 توننىغا يەتكەن، شال تېرىلغۇ كۆلىمى 120 مو، بىرلىك مەھسۇلاتى 448.288 كىلوگرام، ئومۇمىي مەھسۇلاتى 364 توننىغا يەتكەن، كېۋەز تېرىلغۇ كۆلىمى 8000 مو، بىرلىك مەھسۇلاتى 111.25 كىلوگرام، ئومۇمىي مەھسۇلاتى 899 توننا (ساپ پاختا)غا يەتكەن. يىل ئاخىرىدا قولدا قالغان مال-چارۋا 52547 تۇياققا يەتكەن.
## باشقىلار
ھەر خىل كەسپىي تېخنىكا خادىمى 341 نەپەرگە يەتكەن. تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپ بىر، ئوقۇغۇچىسى 1502 نەپەر، ئوقۇتقۇچى 95 نەپەر، باشلانغۇچ مەكتەپ 11، ئوقۇغۇچىسى 3919 نەپەر، ئوقۇتقۇچىلار 159 نەپەرگە يەتكەن. 2006-يىلى مائارىپ ئاساسىي قۇرۇلۇشىغا سېلىنغان مەبلەغ 202.92 مىڭ يۈەنگە يەتكەن. يىل ئاخىرىدا رادىيو بىلەن تېلېۋىزىيەنىڭ قاپلاش نىسبىتى ئوخشاشلا %100 كە، سىملىق تېلېۋىزىيە ئابۇنېنتى 58 مىڭغا يەتكەن. 36 كۇتۇپخانا بار بولۇپ، ھەر خىل كىتابلارنى 8l109 تالغا يەتكەن، 36 مەدەنىيەت پائالىيەت ئۆيى، ئامبولاتورىيەسى بىر، 25 نەپەر تېببىي خادىم، كېسەل كارىۋىتى 34 تالغا يەتكەن.2006-يىلى ئەمىن ئۆي قۇرۇلۇشىغا سېلىنغان مەبلەغ 281.17 مىڭ يۈەنگە يەتكەن، تاماملانغان قۇرۇلۇش كۆلىمى 50512 كۋادرات مېتىرغا يەتكەن.
## مەنبەلەر
پۇرچاقچى يېزىسى

پۇرچاقچى يېزىسى قاراقاش ناھىيىسىنىڭ ئوتتۇرا قىسمىغا جايلاشقان، شىمال تەرىپى قوچى يېزىسىغا، شەرق تەرىپى  قاراقاش بازىرى تۈۋەت يېزىسى غا، جەنۇب تەرىپى ماڭلاي يېزىسىغا، غەرىپ تەرىپى كۇيا بازىرى ۋە ياۋا يېزىسىغا تۇتىشىدۇ. يېزىلىق ھۆكۈمەتتىن ناھىيە بازىرىغىچە 6 كىلومىتىر كىلىدۇ
## مەمۇرىي كەنتلەر
پۇرچاقچى يېزىسىدا جەمئىي 26 دانە كەنت بار، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
*باش پۇرچاقچى كەنتى، ئوتتۇرا پۇرچاقچى كەنتى، ئاياغ پۇرچاقچى كەنتى؛
*باش ياغاچ كەنتى، ئوتتۇرا ياغاچ كەنتى، ئاياغ ياغاچ كەنتى؛
*باش ئايكۆل كەنتى، ئوتتۇرا ئايكۆل كەنتى، ئاياغ ئايكۆل كەنتى؛
*باش قۇدۇق كەنتى، ئوتتۇرا قۇدۇق كەنتى، ئاياغ قۇدۇق كەنتى؛
*كۆل ئېرىق كەنتى، ، يېڭى كۆل كەنتى؛
*باش قۇدۇق كەنتى، ئاياغ قۇدۇق كەنتى؛
*باش تۈگمەن ئېرىق كەنتى، ئاياغ تۈگمەن ئېرىق كەنتى؛
*جۈمە بازىرى كەنتى، باش جاي كەنتى، قارا شاخلىق كەنتى ، ئۈجمىلىك كەنتى، قاتارلىقلار.
## يېزا ئىگىلىكى
پۇرچاقچى يېزىسىنىڭ يېزا ئىگىلىكى بىرقەدەر تەرەققىي قىلغان. دېھقانچىلىق قىلىشقا باب كېلىدىغان قاقاس يەرۋەئورمان يېتىشتۈرۈشكە باب كېلىدىغان قاقاس يەر بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، كېۋەز، شال، كۆممىقوناق، مېۋە-چېۋە قاتارلىقلار. قەغەز ياڭاق ئالاھىدە مەھسۇلات ھېسابلىنىدۇ. چارۋىچىلىق دېھقانچىلىق رايونى چارۋىچىلىقنى ئاساس قىلىدۇ. چارۋىلاردىن كالا، قوي، ئېشەك قاتارلىقلار بار. يېزا ئىگىلىكىمۇ ماشىنىلاشقان، خوتەن قەغىرىنىڭ 9-ئەۋلاد ۋارىسى بولغان توختىباقى ئاكىمىزنىڭ تۇرالغۇسى مۇشۇ يېزىدا.
## مەنبەلەر
قوچى يېزىسى

قوچى يېزىسى قاراقاش ناھىيىسى نىڭ شىمال تەرىپىگە جايلاشقان، شەرق تەرىپى تۈۋەت يېزىسى، 47-تۈەن 1-لىيەن ۋە 2-لىيەن، يىڭىيەر يېزىسى، كاۋاك يېزىسىغىچە، جەنۇب، غەرىب تەرەپلىرى پۇرچاقچى يېزىسى، 47-تۈەن، قارساي بازىرىغىچە تۇتىشىدۇ. شىمال تەرىپى تەكلىماكان قۇملۇقى ئارقىلىق ئاقسۇ ئاۋات ناھىيىسىگە تۇتىشىدۇ. يېزىلىق ھۆكۈمەتتىن ناھىيە بازىرىغىچە بولغان ئارىلىقى 11 كىلومېتىر، دېڭىزيۈزىدىن ئىگىزلىكى 1317 ～1337 مېتىر بۇلۇپ، پۈتۈن يېزىنىڭ ئومۇمى كۆلىمى 2669 كىۋادرات كىلومېتىر، تېرىغۇ يەركۆلىمى 28688 مو، كىشى بېشىغا توغراكېلىدىغان يەركۆلىمى 1.21 مو. قوچى يېزىسىنىڭ ئاساسىي مۇئەسسەسەلىرى تەدىرىجىي ياخشىلانماقتا.  يېزا-كەنىت يوللىرى تەرەپ-تەرەپكە تۇتاشتۇرۇلغان بولۇپ، ھەممىسىگە قاراماي ياتقۇزۇلغان. پروگراممىلىق تېلېفون تۇتاشتۇرۇلۇپ، پۈتۈن مەملىكەت تورىغا كىرگۈزۈلدى. 
## مەمۇرىي كەنتلەر
قوچى يېزىسىدا جەمئىي 25 كەنت بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
*باش قازاق كەنتى، ئاياغ قازاق كەنتى؛
*يېڭى ئېرىق كەنتى، كونا ئېرىق كەنتى، دۆڭ ئېرىق كەنتى، گۈل ئېرىق كەنتى؛
*ئاراچاق كەنتى، باغاش كەنتى، باچۇق كەنتى، گۈزەل كەنتى، 
*قوشماق كەنتى، چىلان كەنتى، چىرىق دۆڭ كەنتى، چاڭگۇ كەنتى؛
*ساداق كەنتى، سەككىز پارچە كەنتى، تۇتلۇق كەنتى، شاھار كەنتى؛
*شاپاق كەنتى، يېڭى كۆل كەنتى، قويچى كەنتى، زىۋا كەنتى، زەگەر كەنتى قاتارلىقلار.
## مەنبەلەر
سايباغ يېزىسى

**سايباغ يېزىسى** دىگەن سۆزلۈك كۆپ خىل مەنە تۈرىنى ئىپادىلىگەن، تۆۋەندىكى مەنە تۈرلىرى بويىچە كۆرۈڭ:
*سايباغ يېزىسى (قاراقاش ناھىيىسى)، خوتەن ۋىلايىتى قاراقاش ناھىيىسى قارمىقىدىكى يېزا؛
*سايباغ يېزىسى (كونا شەھەر ناھىيىسى)، قەشقەر ۋىلايىتى كونا شەھەر ناھىيىسى قارمىقىدىكى يېزا؛
*سايباغ يېزىسى (قاغىلىق ناھىيىسى)، قەشقەر ۋىلايىتى قاغىلىق ناھىيىسى قارمىقىدىكى يېزا؛
## مەنبەلەر
يۇرۇڭقاش بازىرى

يۇرۇڭقاش بازىرى خوتەن شەھىرى نىڭ شەرقىىگە، يۇرۇڭقاش دەرياسىنىڭ شەرقىي قىرغىقىغا جايلاشقان، شەرقتىن غەربكە كەڭلىكى 4 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغا ئۇزۇنلۇقى 11 كىلومېتىر، شەھەر رايونى بىلەن بولغان ئارىلىقى 5 كىلومېتىر، غەربىي تەرىپى خوتەن شەھىرى (ناھىيە) بىلەن دەريانىڭ ئىككى يېقىدا قارىشىپ تۇرىدۇ، شىمالىي خوتەن شەھىرى جىيا يېزىسى بىلەن قوشنا، شەرق، جەنۇبىيلوپ ناھىيىسى نىڭ بۇيا يېزىسى بىلەن تۇتاشقان.
## مەمۇرىي كەنتلەر
1984-يىلى يۇرۇڭقاش بازىرى تەسىس قىلىنغان. 1997-يىلى كۆلىمى 28.6 كۋادرات كىلومېتىرغا، ئاھالىسى 25 مىڭ ئادەمگە يەتكەن، بۇ بازار ئۇيغۇرلاردىن تەشكىل قىلغان بازار بولۇپ، قاراشلىقدا ئالتىلە، داۋابازار، يۇڭ بازار، باش ئىگىز ئېرىق، قىرئېرىق، باش مىقىلا، ئاياغ مىقىلا، ناغرىچى، قۇتچى، لەڭگەر، يېڭىئاۋات، ئىگەرچى، ئاياغ ئىگىز ئېرىق قاتارلىق 12 مەمۇرىي كەنت بار. بازارلىق ھۆكۈمەت تۇرۇشلۇق جاي يۇڭ بازار كەنتى، شەرقىي تەرىپى بىلەن لوپ ناھىيە بازىرىنىڭ ئارلىقى 20 كىلومېتىر. 2006-يىلى خوتەن شەھىرىنىڭ باشقۇرۇش تەۋەلىكىگە ئايرىلغان.
## مەنبەلەر
ئىلچى يېزىسى

ئىلچى يېزىسى خوتەن شەھىرى نىڭ شەرقىگە 4 مىڭ مېتىر كېلىدىغان جايغا جايلاشقان، كۆلىمى 26.64 كۋادرات كىلومېتىر، ئومۇمىي نوپۇسى 2.4 مىڭ ئادەم، بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار نوپۇسى ئومۇمىي نوپۇسنىڭ %99 تىن يۇقىرى. شەھەرنىڭ شەرىقىگە جايلاشقان، شەھەر رايونى بىلەن بولغان ئارىلىقى 2 كىلومېتىر. 1997-يىلى، كۆلىمى 34.9 كۋادرات كىلومېتىرغا، ئومۇمىي نوپۇسى 2.2 مىڭ ئادەمگە يەتكەن.
## مەمۇرىي كەنتلەر
ئىلچى يېزىسى تەۋەلىكىدە قىزىق دەرۋازا كەنتى، يېڭى بازار كەنتى، ناۋاغ كەنتى، ئاتابازا كەنتى، شياۋ خۇلا كەنتى، تۆۋەن ئارال كەنتى، شامالباغ كەنتى، ئارال كەنتى، توپچا كەنتى، سەيچى ئاقتاش كەنتى، ئارا شياۋ خۇلا كەنتى، ئاراكات كەنتى، سۆكەدۆڭ كەنتى، ئىگەرچى كەنتى، ئاقتېرەك كەنتى، ياپىلاق كەنتى، شورباغ كەنتى، (يېڭىبازار كەنتى ھازىر گۈلباغ كوچا باشقارمىسى ئايرىپ بېرىلگەن)، (ئاتابازا كەنتى، شامالباغ كەنتى، توپچا كەنتى، شورباغ كەنتى قاتارلىقلار ھازىر ئاللىبۇرۇن ئايرىپ نارباغ كوچىسى قىلىنغان)،قاتارلىق 17 مەمۇرىي كەنىت ئاھالىلەر كومىتېتى بار.
## مەنبەلەر
تۇساللا يېزىسى

تۇساللا يېزىسى خوتەن شەھىرى نىڭ شەھەر رايونىنىڭ شەرقىي جەنۇبىغا جايلاشقان، شەھەر رايونى بىلەن بولغان ئارىلىقى تەخمىنەن 7 كىلومېتىر، شەرق تەرىپى گۇجانباغ يېزىسى،شورباغ يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ، جەنۇب تەرىپى خوتەن ناھىيىسى لاڭرۇ يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ، غەربىي قىسمى خوتەن ناھىيەسىباغچى بازىرى بىلەن تۇتىشىدۇ، شىمالىي قىسمى بىلەن جەنۇبىي قىسمىيۇرۇڭقاش دەرياسى بىلەن چېگرىلىنىدۇ، قاراقۇرۇم قاشتېشى يېزىسى بىلەن قوشنا، شەرقىي قىسمى يۇرۇڭقاش دەرياسى بىلەنلوپ ناھىيىسى، غەربىي قىسمى بىلەنبۇزاق يېزىسىۋەباغچى بازىرى بىلەن قوشنا.
## مەمۇرىي كەنتلەر
تۇساللا يېزىسىغا قاراشلىق توساللا كەنتى، چۈجىلە كەنتى، جامىدا كەنتى، سىيا كەنتى، كۆكگۈمبەز كەنتى، قارامەت كەنتى، جالالباغ كەنتى، پۇتلاش كەنتى، قاتچى كەنتى، سىپىسيا كەنتى، ماجا كەنتى، تۇجۇڭ كەنتى، ھالالباغ كەنتى، دۆڭ كەنتى، ئاقتىچى كەنتى، سەكسەن كەنتى، ئوچۇق باش كەنتى، كەنئېرىق كەنتى قاتارلىق 19 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار.
## ئاساسىي ئەھۋالى
ئايرودروم بۇ يېزىغا جايلاشقان، قاتناش ئىنتايىن قولايلىق، رايون ئەۋزەللىكى روشەن. تۇساللا يېزىسىنىڭ تارىخى ئۇزۇن، قەدىمكى يىپەك يولىدىكى جۇلالىق مەرۋايىت، بايلىقى مول، بولۇپمۇ قاشتېشى، ياڭاق، گىلەم قاتارلىق ئۆزگىچە بايلىقلىرى بولۇپ «قاشتېشى ماكانى» ۋە «گىلەم ماكانى» دېگەن نامى بار، پۈتۈن يېزىنىڭ ئومۇمىي كۆلىمى 164 مىڭ مو، پۈتۈن يېزىدىكى يەر ئومۇمىي كۆلىمى 40 مىڭ 500 مو، ئومۇمىي تېرىلغۇ كۆلىمىنىڭ 37357 مو، كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 0.82 مو. نوپۇسى 9614 ئائىلىلىك، 45704 ئادەم، ئۇنىڭ قارىمىقىدا 19 مەمۇرىي كەنت، بىر دېھقانچىلىق مەيدانى ۋە بىر چارۋىچىلىقفېرمىسى، 127 تەبىئىي كەنت بار، ئۇيغۇر، خەنزۇ قاتارلىق مىللەتلەر ئولتۇراقلاشقان، يېزىلىق ھۆكۈمەت تۇرۇشلۇق ئورنى كۆكگۈمبەز كەنتى.

پۈتۈن يېزىدىكى پارتىيە ئەزالىرى 330 نەپەر، ئورگان كادىرلىرى 66 نەپەر، پونكىت كادىرلىرى 103 نەپەر، كەنت كادىرلىرى 143 نەپەر. ئوتتۇرا مەكتەپ 2، باشلانغۇچ مەكتەپ 17، ئوقۇغۇچىسى 7031 ئادەم، ئوقۇتقۇچى، ئىشچى-خىزمەتچىلەر 431 ئادەم. يېزىلىق شىپاخانا بىر، كەنت ساقلىقنى ساقلاش پونكىتى 19. ئۇنىڭدىن باشقا يەنە مەدەنىيەت پونكىتى، رادىئو ئۇزېلى قاتارلىقلار بار. 2011-يىلى يېزا بويىچە ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى 18 مىڭ 700 يۈەنگە يەتكەن، كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان ساپ كىرىمى 3769 يۈەنگە يەتكەن، ئالدىنقى يىلدىكىدىن 307 يۈەن ئاشقان، ئېشىش نىسبىتى %11.9 بولغان.
## مەنبەلەر
شورباغ يېزىسى

شورباغ يېزىسى خوتەن شەھىرى نىڭ غەربىي شەھەر ئەتراپىغا جايلاشقان، شەھەر مەركىزى بىلەن بولغان ئارىلىقى 3 كىلومېتىر، شەرقتىن غەربكە ئۇزۇنلۇقى تەخمىنەن 7 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغا كەڭلىكى تەخمىنەن 5 كىلومېتىر، ئومۇمىي كۆلىمى 34 مىڭ مو، تەۋەسىدە 4100 ئائىلىلىك بار، ئومۇمىي نوپۇسى 26 مىڭ ئادەم.
## ئاساسىي ئەھۋالى
شورباغ يېزىسى خوتەن شەھەرلىك بېيجىڭ يولى غەربكە ئۇزارتىش قۇرۇلۇشىنىڭ ئاخىرىغا جايلاشقان، 315-دۆلەت يولى بىلەن قوشنا، شەرقىي خوتەن شەھەرلىك 2-ئايلانما يولىغا تايانغان، خوتەن شەھەرلىك 3-يېزىغا تۇتاشقان تاشيول بۇ يېزىنى كېسىپ ئۆتىدۇ، قاتنىشى ئىنتايىن قۇلايلىق، ئورنى ئىنتايىن ئەۋزەل بولۇپ، ئاپتونوم رايونلۇق نۇقتىلىق كىچىك يېزا-بازار قۇرۇلىشىدىكى ئۈلگە كۆرسىتىش بازارلىرىنىڭ بىرى. بۇ يېزىغا قاراشلىق 16 مەمۇرىي كەنت، 89 كەنت ئاھالە گۇرۇپپىسى بار، تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 19 مىڭ مو، كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان تېرىلغۇ يەر 0.6 مو، ئادەم كۆپ، يەر ئاز بولغان شەھەر ئەتراپى تىپىدىكى يېزا ئىگىلىك يېزىسى، ئاساسلىق زىرائەتلەردىن بۇغداي، قوناق، كۆكتات، مېۋە-چېۋە، گۆش قۇشلىرى قاتارلىق مەھسۇلاتلارى بار، خوتەن شەھىرىدىكى مۇھىم ئاشلىق، كۆكتات، مېۋە-چېۋە، چارۋا ئىشلەپچىقىرىش يېزا-بازىرى ۋە ئاپتونوم رايونلۇق كىچىك شەھەر-بازار قۇرۇلۇشىدىكى ئۈلگە كۆرسىتىش بازارلىرىنىڭ بىرى. 
## مەمۇرىي كەنتلەر
شورباغ يېزىسى تەۋەسىدە خېنى كەنتى، شورباغ كەنتى، قۇمباغ كەنتى، تۆۋەن شورباغ كەنتى، ئاقتاش كەنتى، يېڭىباغ كەنتى، تېرەكئۆستەڭ كەنتى، ئايدىڭكۆل كەنتى، گازۇن كەنتى، ئاقلەڭگەر كەنتى، باش تېرەك كەنتى، چېدىر كەنتى، باش ئاچچۈ كەنتى، ئاياق ئاچچۈ كەنتى، ئارىل كەنتى، رېھىمباغ كەنتى قاتارلىق 16 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار. 
## ئىقتىسادى
شورباغ يېزىسىدا 1600 پارنىك بار، بۇ يىل يېڭىدىن قۇرۇلغان چوڭ لاپاس 220 گە يېتىپ پۈتۈن يېزىدىكى دېھقانلار ئەسلىھەلىك يېزا ئىگىلىكىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش، كىرىمنى ئاشۇرۇش ئاكتىپلىقى ئىنتايىن يۇقىرى بولغان. تەكشۈرۈپ تەتقىق قىلىشتا جوڭ چېڭ جېنشەن مۇنداق دېگەن: خوتەن شەھىرىدە ئادەم كۆپ، يەر ئاز، بۇ ئېسىلباغۋەنچىلىك تەرەققىياتىدا، چوقۇم ئىلمىي باشقۇرۇش، دېھقانلارنىڭ باغۋەنچىلىكتىن  قىلغان كىرىمىنى يىلمۇ يىل كۆپەيتىش، ئەسلىھەلىك يېزا ئىگىلىكىنى راۋاجلاندۇرۇپ، شەھەر ئەتراپىغا جايلىشىشتەك ئەۋزەللىكى تولۇق پايدىلىنىش، باشقۇرۇشنى كۈچەيتىش ئارقىلىق، مو بېشى ئۈنۈمى يەنىمۇ ئۆستۈرۈپ، ئوتتۇرىچە مو بېشى كىرىمىنى مىڭ يۈەندىن ئاشۇرۇشنى بالدۇرراق ئىشقا ئاشۇرۇش كېرەك.

2012-يىلى يېزا بويىچە ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى 9570.75 مىڭ يۈەنگە يېتىپ، ئالدىنقى يىلدىكىدىن 1626.26 مىڭ يۈەن ئاشقان، ئېشىش نىسبتى %20.20، دېھقان-چارۋىچىلارنىڭ ئوتتۇرىچە ساپ كىرىمى 4719.9 يۈەنگە يېتىپ، 465.9 يۈەن ئاشقان، ئېشىش نىسبىتى %14.93 بولغان.
## مەنبەلەر
جىيا يېزىسى

جىيا يېزىسى خوتەن شەھىرىگە 10 كىلومېتىر كېلىدىغان جايغا جايلاشقان. بوستانلىق قىسمىنىڭ جەنۇبتىن شىمالغا ئۇزۇنلۇقى 17 كىلومېتىر، شەرقتىن غەربكە ئوتتۇرىچە كەڭلىكى 4 كىلومېتىر، تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 30 مىڭ 300 مو، كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 1.03 مو. قاتنىشى قۇلاي، بايلىقى مول. ئەسلىدە لوپ ناھىيە تەۋەسىدە بولۇپ ۋاكالەت نومۇرى 653224200، 2006-يىلى خوتەن شەھىرىنىڭ باشقۇرۇش تەۋەلىكىگە ئايرىپ بېرىلگەن.
## مەمۇرىي كەنتلەر
قاراشلىقىدا تاۋىغاز كەنتى، سۇيا ئۈجمىلىك كەنتى، ئوتۇنچى يولى كەنتى، كۇچا كەنتى، سۇيالەڭگەر كەنتى، باشلەڭگەر كەنتى، قۇمباغ كەنتى، ھېلىماتام كەنتى، جىلغا ئېرىق كەنتى، قوتاز مەھەلە كەنتى، ئاق مەھەللە كەنتى، شاقى مەھەللە كەنتى، ئازنازا كەنتى، تېرەكلىك كەنتى، كىرپە مەھەللە كەنتى، مەدرىس بويى كەنتى، كالتە تۈگمەن كەنتى، باش تۈگمەن كەنتى قاتارلىق  18 كەنت ئاھالە كومىتېتى، 82 كەنت ئاھالە گۇرۇپپىسى بار.
## ئىقتىسادى
جىيا يېزىسى تىپىك يېزا ئىگىلىك يىزىسى، قىلىنغان كىرىمى ئاساسلىق يېزا ئىگىلىك ۋە ئائىلە قول ھۈنەرۋەنچىلىكىدىن كەلگەن، يەر ئۈنۈمسىز، قۇمساڭ تۇپراق، ئاشلىق زىرائەتلىرىدىن ئاساسلىقى بۇغداي، كۆممىقوناق تېرىلىدۇ، ئىقتىسادىي زىرائەتلەردىن كېۋەز تېرىشنى ئاساس قىلغان، ئۇنىڭدىن باشقا يەنە ئاز مىقداردا ياغلىق دانمۇ تېرىلىدۇ. 20111-يىلى ئىجتىمائىي ئىگىلىكنىڭ ئىشلەپچىقىرىش قىممىتى 7259.39 مىڭ يۈەنگە يەتكەن، بۇنىڭ ئىچىدە 1- كەسىپنىڭ مەھسۇلات قىممىتى 5040 مىڭ يۈەن، 2-كەسىپنىڭ مەھسۇلات قىممىتى 1060.14 مىڭ يۈەن، 3-كەسىپنىڭ قوشۇلما قىممىتى 1195.25 مىڭ يۈەنگە يەتكەن. كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان ساپ كىرىمى 4002 يۈەنگە يېتىپ، 2011-يىلىدىكىدىن 324 يۈەن ئاشقان، ئېشىش نىسبىتى %8.8 بولغان. كەنت كوللېكتىپ ئىقتىسادىي جۇغلانمىسى 296 مىڭ يۈەنگە يەتكەن.
## باشقىلار
يېزا بويىچە بىر پارتكوم ۋە 25 ئاساسىي قاتلام پارتىيە ياچېيكىسى، كەنت پارتىيە ياچېيكىسى 19، مەكتەپ ياچېيكا 3، دوختۇرخانىسى ياچېيكىسى 1، پېنسىيىگە چىققان كادىرلار پارتىيە ياچېيكىسى 1، ئورگان پارتىيە ياچېيكىسىنىڭ 1. پارتىيە ئەزالىرى 489 نەپەر، ئەر پارتىيە ئەزالىرى 417 نەپەر، ئايال پارتىيە ئەزاسى 72 نەپەر، يېزا پارتىيە ئەزالىرى 359 نەپەر، دۆلەت كادىرلىرى پارتىيە ئەزالىرى 130 نەپەر، «ئۈچ پېشقەدەم» 75 نەپەر، پېشقەدەم كادىرلار 25 نەپەر، پېشقەدەم پارتىيە ئەزاسى 49 نەپەر، ۋىلايەت دەرىجىلىك پېشقەدەم نەمۇنىچىلار 1 نەپەر، «ئۈچ ياش» 4373 نەپەر، كەنت كادىرلىرى 119 نەپەر، بىرىنچى ۋەزىپىدىكىلەر 38 نەپەر، مۇئاۋىن ۋەزىپىدىكىلەر 81 نەپەر، ئورگان كادىرلىرى 44 نەپەر، پونكىت كادىرلىرى 41 نەپەر. كەنت ئاھالە كومىتېتى 19، يېڭىدىن سېلىنغان كەنت ئاھالە كومىتېتى 12، «بەشتە ياخشى» كەنت پارتىيە ياچېيكىسى 6، «بەشتە ياخشى» مەكتەپ پارتىيە تەشكىلاتلىرى 3، «ئامما رازىي پونكىت» 4 كە يەتكەن.
## مەنبەلەر
ئاقچال يېزىسى

ئاقچال يېزىسى خوتەن شەھىرى نىڭ شەرقىي شىمال يۆنىلىشىگە جايلاشقان، خوتەن شەھەرلىك خەلق ھۆكۈمىتىگە تەۋە، خوتەن شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 100 كىلومېتىر، شەرقنى بويلاپ يۇرۇڭقاش ۋە خوتەن شەھىرىنىڭ جىيا يېزىسى بىلەن قارىشىپ تۇرىدۇ، غەربنى بويلاپ قاراقاش دەرياسى بىلەنقاراقاش ناھىيىسى نىڭ كاۋاك يېزىسى بىلەن قارىشىپ تۇرىدۇ، جەنۇبى تەرىپى خوتەن ئىسلاماۋات يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ، شىمالى تەرىپى ئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭئاۋات ناھىيىسى بىلەن قوشنا.
## تەبىئىي بايلىقى
ئاقچال يېزىسى تەۋەلىكىدىكى يۇرۇڭقاش دەرياسىنى بويلاپ ئىلگىرلىگەندە 280 مىڭ مو توغراق ئورمىنى ۋە 30 مىڭ مو ئەتراپىدا تەبىئىي ئوتلاق، قىزىل ئاق تاغ، يۇرۇڭقاش دەرياسى بىلەن قاراقاش دەرياسىنىڭ كېسىشكەن جايىدىكى گۈزەل مەنزىرە، ھەر خىل ياۋا بېلىق، ئاز ئۇچرايدىغان ئەتىۋارلىق ھايۋانلار بار. تەۋەلىكىنىڭ تۇپرىقى قۇمساڭغۇ تۇپراق، شور تەركىبى يۇقىرى، ياۋا يېپىنچا ئۆسۈملۈكلەردىن يۇلغۇن، قومۇش، كۆك يانتاق، چۈچۈكبۇيا، دەريا ئارلىقىغا جايلاشقان نەچچە 100 مىڭ مو يەردىكى توغراق ئورمىنى، موڭغۇل جەرىنى، ياۋا توڭگۇز، تۈلكە، سېرىق ئۆردەك قاتارلىق ياۋايى ھايۋانلار بار.
## يېزا ئىگىلىكى
ئاقچال يېزىسىغا قاراشلىق سەككىز مەمۇرىي كەنت بار، ئومۇمىي يەر كۆلىمى 17.88 مىڭ مو، بۇنىڭ ئىچىدە تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 1.8 مىڭ مو، پايدىلىنىلمىغان يەر كۆلىمى 80 مىڭ مو، تەۋەلىكىدىكى ئومۇمىي ئائىلىنىڭ سانى 896 گە يەتكەن، نوپۇسى 4806 ئادەم، ھەممىسى يېزا ئىگىلىك نوپۇسىدىكى ئۇيغۇرلار. يېزا ئىگىلىكىدە تېرىق، كېۋەز، بۇغداي، كۆممىقوناق نى ئاساس قىلىدۇ، باغۋەنچىلىك ىدە ئاساسلىقىچىلان، تاۋۇز، قوغۇن ۋە ئۈزۈم قاتارلىقلارنى ئاساس قىلىدۇ، چارۋىچىلىق تا ئاساسلىقىكالا، قوي، ئېشەك ئاساس قىلىنىدۇ.
## ئىقتىسادى
2012-يىلى ئاقچال يېزىسى 2179.44 مىڭ يۈەن ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇپ، كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان ساپ كىرىمى 3686 يۈەنگە يەتكەن، 2002-يىلدىكىدىن 357 يۈەن ئاشقان. دېھقانلارنىڭ چىلان ئۆستۈرۈش ۋە سۇ تېجەپ تېمىتىپ سۇغىرىش ئىشلىرىنى، مەركەزلىك بېقىش ۋە تارقاق بىرلەشتۈرۈش، چارۋىچىلىقنى تەرەققىي قىلدۇرۇش ئىشلىرىنى نۇقتىلىق يېتەكلەپ، دېھقانلارنى بېيىشقا يىتەكلىگەن. نامراتلارنى يۆلەش تۈرى ۋە مەبلەغلەرنى پائال قولغا كەلتۈرۈپ، 530 مىڭ يۈەن مەبلەغنى ھويلا-ئاراملارنى ئۆزگەرتىش تۈرىگە سالغان، دېھقان، چارۋىچىلار بۇنىڭدىن ھەقىقىي تۈردە مەنپەئەتلەنگەن.
## مەنبەلەر
مۇجى بازىرى

مۇجى بازىرى گۇما ناھىيىسىنىڭ شەرقىي قىسمىغا جايلاشقان  بولۇپ، ناھىيە بازىرىغا 49 كىلومىتىركىلىدۇ، شەرقى زاڭگۇي يىزىسى بىلەن، جەنۇبى سانجۇ بازىرى بىلەن، غەربى شىمال تەرىپى چودا يىزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. ئەسلى مۇجى يىزىسى دېيىلەتتى، 2013-يىلى مۇجى بازىرىغا ئۆزگەرتىلگەن. نوپۇسى 30000 ئەتراپىدا، ئۇيغۇر مىللىتىنى ئاساس قىلىدۇ.يېزا ئىگىلىك زىرائەتلىرىدىن بۇغداي،قوناق قاتارلىقلار بار.مىۋىلىك دەرەخلەردىن ياڭاق، ئۈرۈك، شاپتۇل، ئانار، چىلان قاتارلىقلار بار.ياڭاق كۆلىمى بىرقەدەر چوڭ بولۇپ دېھقانلار كىرىمىنىڭ مۇھىم قىسمىنى تەشكىل قىلىدۇ.
## مەمۇرىي كەنتلەر
*مۇجى كەنتى؛
*لەنگەر كەنتى
* خانتۇغ كەنتى،
*ساي كەنتى
* ئاسار كەنتى؛
*كونا بازار كەنتى
* كونا تۈگمەن كەنتى،
*يېڭىباغ كەنتى
* سايباغ كەنتى
*  كونا سايباغ كەنتى،
*باغلا كەنتى
*  باش باغلا كەنتى*
* ئاياغ باغلا كەنتى؛
*لۆڭگە كەنتى
*باشتېرەك كەنتى 
* غازچاقار كەنتى ۋە
* ئارا جاڭگال كەنتى قاتارلىقلار.
## مەنبەلەر
قوشتاغ بازىرى

قوشتاغ بازىرى گۇما ناھىيىسى بازىرىنىڭ جەنۇبىغا 37 كىلومېتىر كېلىدىغان جايغا جايلاشقان، تۆت ئەتراپىنى پۈتۈنلەي تاغ ئوراپ تۇرىدۇ، يىللىق ھۆل-يېغىن مىقدارى ئاز، كىلىماتى قۇرغاق، دائىم قۇم-بوران بولۇپ زىرائەتلەرگە زىيان سالىدۇ، شۇڭا بۇ يېزىنىڭ ئىقتىسادىي تەرەققىياتى ئاستا، خەلقنىڭ تۇرمۇش سەۋىيىسى تۆۋەن. بۇ يېزىدا 16 مەمۇرىي كەنت، بىر ئوتتۇرا مەكتەپ، 13 باشلانغۇچ مەكتەپ، 19 يېزىغا بىۋاستە قاراشلىق ئورۇنلار، نوپۇسى 15 مىڭ ئادەم، 347 نەپەر ئىشچى-خىزمەتچىلەر، 1988 نەپەر ئوقۇغۇچى، 8235 نەپەر تەنتەربىيىچىلەر بار بۇلۇپ، بۇ يېزىنىڭ ئومۇمىي نوپۇسىنىڭ %67.86 نى ئىگەلەيدۇ. 
## مەمۇرىي كەنتلەر
*قوشتاغ مەھەللىسى؛
*قوشتاغ كەنتى؛ 
*باش ئازغان كەنتى؛
*سۆگەتلىك كەنتى؛
*بوستان كەنتى؛
*ئازغانئالدى كەنتى؛ 
*جايناغۇت كەنتى؛ 
*سۇلىغاز كەنتى؛ 
*چىغلىق كەنتى؛
*بومۇغا كەنتى؛ 
*تۈگمەنبويى كەنتى؛ 
*تېرەكئالدى كەنتى؛
*قىشلاق كەنتى؛ 
*ئۇلباغ كەنتى؛
*كېيىكچى كەنتى؛ 
*قاراسۇ كەنتى؛ 
*دەريا بويى كەنتى؛
## مەنبەلەر
سانجۇ بازىرى

سانجۇ بازىرىشىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى گۇما ناھىيىسى گە جايلاشقان، قاراقۇرۇم تېغىنىڭ شىمالىي ئېتىكىدە. شەرقتەزاڭگۇي يېزىسى، دۇۋا بازىرى بىلەن تۇتىشىدۇ. غەرب تەرىپىدەقوشتاغ بازىرى، شىمالدا مۇجى بازىرى، جەنۇبتاكەڭقىر قىرغىز يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكە ئوتتۇرىچە كەڭلىكى 45 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان ئوتتۇرىچە ئۇزۇنلۇقى 61.5 كىلومېتر، ئومۇمىي كۆلىمى 2767.5 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ. ھازىر سانجۇ يېزىسىنىڭ قارىمىقىدا 19 مەمۇرىي كەنت، 100 ئاھالە گۇرۇپپىسى بار.
## جۇغراپىيەلىك مۇھىتى
بۇ يېزىنىڭ شەرق، غەرب، جەنۇب ئۈچ تەرىپى تاغ بىلەن ئورالغان، يەر شەكلى  شىمالغا قىيسايغان، كۆپ تاغلىق ھەم ئازراق شورلۇق، سازلىق . دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى 1700-5500 مېتىر، قۇرۇقلۇق كىلىماتىنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرا ℃10، قىروسىز مەزگىل 180 كۈن، يىللىق ھۆل-يېغىن مىقدارى بىر قەدەر كۆپ. يېزىنىڭ تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 55086 مو، سانجۇ دەرياسى قاراقۇرۇم تېغىنىڭ شىمالىي ئېتىكىگە جايلاشقان، شىمالغا ئېقىپ ئۆتىدۇ. سانجۇ يېزىسىدا دېھقانچىلىقنى ئاساس، چارۋىچىلىقنى قوشۇمچە قىلىدۇ.
## مەمۇرىي كەنتلەر
*سانجۇ كەنتى
*ئارا جاڭگال كەنتى
*باسقاق كەنتى
*قارادۆڭ كەنتى
*چاسكام كەنتى
*دۆڭچاقا كەنتى
*ئېرىغىل كەنتى 
*جايتېرەك كەنتى 
*ئاقدۆڭ كەنتى 
*كونا بازار كەنتى
*تېرەكچاقا كەنتى
*دۆڭباغ كەنتى 
*باش ساۋا كەنتى
*خانىقا كەنتى
*توغرىتازغۇن كەنتى
*موغاللا كەنتى
*ئاياق ساۋا كەنتى
*قىزىلچوقا كەنتى
*قۇم ئېقىل كەنتى
*سەئىدلا كەنتى

## تەبىئىي بايلىقى
يېزا ئىگىلىكىدە ئاساسلىقى بۇغداي، قوناق، پۇرچاق تۈرىدىكى زىرائەتلەرنى تېرىيدۇ. ئىقتىسادىي زىرائەتلەردىن مايلىق دان، بېدە ۋە ئازراق مېۋە-چېۋە قاتارلىقلار بار. چارۋىچىلىقتا كالا، قوي نى ئاساس قىلىدۇ، ئات، تۆگە، قوتاز، ئېشەكقاتارلىقلارمۇ بار. ياڭاق، جىگدە، ئۆرۈك قاتارلىقلار بار، ئۇنىڭدىن قالسا ئۆرۈك سورتى 20 خىلدىن ئاشىدۇ. ئورمانلاردا جەرەن، سۇغۇ، تۈلكە، سۈلەيسۈن قاتارلىق ياۋايى ھايۋانلار ۋە چاتقال كەكلىكى، بۈركۈت، ئۆردەك، ياۋا غاز ۋە كەپتەر قاتارلىق ياۋايى ئۇچار قاناتلىقلارمۇ بار. يەنە قانتېپەر، چۈچۈكبۇيا، يەر مەدىكى، ئارپىبەدىيان، پۇراقلىق ھىندى پەرەڭگۈلى قاتارلىقلارمۇ بار.
## مەنبەلەر
سەيدۇللا بازىرى

سەيدۇللا بازىرى كەڭقىر قىرغىز يېزىسى نىڭ جەنۇبىي قىسمىغا جايلاشقان، دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى 3700 مېتىر كېلىدۇ، گۇما بازىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 434 كىلومېتىر كىلىدىغان بولۇپ، غەربتە قەشقەر ۋىلايىتىنىڭ قاغىلىق ناھىيىسى بىلەن، غەربىي جەنۇبتا ھىندىستان كونتروللىقىدىكى كەشمىر رايونى بىلەن چېگىرداش، شەرقى جەنۇبى قىسمى خوتەن ناھىيىسى بىلەن تۇتۇشىدۇ، شىنجاڭ-شىزاڭ تاشيولىدىكى(G219)ئەڭ مۇھىم ئۆتەڭلەرنىڭ بىرى.
## مەنبەلەر
كۆكتېرەك يېزىسى

كۆكتېرەك يېزىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى خوتەن ۋىلايىتى نىڭ گۇما ناھىيىسى گە جايلاشقان. كۆكتېرەك يېزىلىق ھۆكۈمەتنىڭ گۇما ناھىيەسى بىلەن  بولغان ئارىلىقى ئۈچ كىلومېتىر كېلىدۇ، يەر شەكلى تۈزلەڭلىك، شەرقىي شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش-قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى، خوتەن دېھقانچىلىق مەيدانلىرىنى باشقۇرۇش ئىدارىسى ۋە گۇما دېھقانچىلىق مەيدانى بىلەن قوشنا، غەرب تەرىپى قاغىلىق ناھىيىسى، شىمالداتەكلىماكان قۇملۇقى،مارالبېشى ناھىيىسى، مەكىت ناھىيىسىبىلەن تۇتىشىدۇ. جەنۇبتا گۇما بازىرى بىلەن تۇتىشىدۇ، شەرقتىن غەربكىچە بولغان كەڭلىكى 40 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغا ئۇزۇنلۇقى 1400 كىلومېتىر، ئومۇمىي كۆلىمى 3410 كۋادرات كىلومېتىركېلىدۇ. 
## مەمۇرىي كەنتلەر
*ئوردىيان كەنتى؛
*قۇمۇل كەنتى؛ 
*توقماق مەھەللە كەنتى؛
*ئامۇتلۇق كەنتى؛ 
*لايقا كەنتى؛ 
*توپمەھەللە كەنتى؛
*كۆكتېرەك كەنتى؛ 
*قۇمئېرىق كەنتى؛ 
*قوچاقئۈژمىلىك كەنتى؛
*كۆكتاغ كەنتى؛
*بازايار كەنتى؛
*كۆكيار كەنتى؛
*ئاياقيار كەنتى؛
*ئاراقۇم كەنتى؛ 
*توغراقتار كەنتى؛ 
*قۇمئېرىق كەنتى؛ 
*دولان مەھەللە كەنتى؛
*بەلقۇم كەنتى؛ 
*قاغامەھەللە كەنتى؛
*ئارامەھەللە كەنتى؛ 
*قاتمانلىق كەنتى؛ 
*تەۋەككۇمۇل كەنتى؛
*ياڭاقلىق كەنتى؛
*يېڭىكەنت مەھەللىسى؛

## يېزا ئىگىلىكى
بۇ يېزا دېھقانچىلىقنى ئاساس قىلىپ، قوشۇمچە ئورمانچىلىق ۋە چارۋىچىلىقبىلەن شۇغۇلىنىدۇ، تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 49330 مو. ئاساسلىقى بۇغداي، قوناق، پۇرچاق تۈرىدىكى زىرائەتلەر تېرىلىدۇ؛ ئىقتىسادىي زىرائەتلەردىن پاختا، مايلىق دان، قوغۇن-تاۋۇز، كۆكتات ۋە بېدە قاتارلىقلار بار. يەنە جىگدە، ئۆرۈك، شاپتۇل، ئالما ۋە ئاز مىقداردا ياڭاق قاتارلىقلار بار.
## مەنبەلەر
خاتلان ۋىلايىتى

**خاتلان ۋىلايىتى** تاجىكىستاندىكى نوپۇسى ئەڭ كۆپ بولغان مەمۇرىي رايون بولۇپ، تاجىكىستاننىڭ غەربى جەنۇب قىسمىغا جايلاشقان، شەرقى جەنۇبىدا ئافغانىستان، غەربىدە ئۆزبەكىستان بىلەن چېگىرداش.
## مەنبەلەر
دۇۋا بازىرى

دۇۋا بازىرى تەكلىماكان قۇملۇقى نىڭ جەنۇبىي چېتىگە، قاراخانىيلار خەيلۇن تېغىنىڭ شىمالىي ئېتىكىگە، شەرقتە قاراقاش، غەربتە سانجۇ يېزىسى، شىمالدا ئاچا يوپۇرماقلىق تاشيول، جەنۇب تەرىپى خوتەن ناھىيەسى بىلەن چېگرىلىنىدۇ. شەرقتىن غەربكە كەڭلىكى 35 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 140 كىلومېتىر، ئومۇمىي كۆلىمى  4900 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ.
## مەمۇرىي كەنتلەر
دۇۋا بازىرىغا قاراشلىق سەككىز كەنت ئاھالە كومىتېتى : 
*دۇۋا كەنتى، 
*ياقىر كەنتى، 
*دۆ كەنتى، 
*ئورنا كەنتى، 
*دۆڭباغ كەنتى، 
*لامۇس كەنتى، 
*شورلۇق كەنتى، 
*كۆتەكلىك كەنتى قاتارلىقلار. 
## يېزا ئىگىلىكى
دۇۋا بازىرى ئاساسلىقى يېزا ئىگىلىكنى ئاساس قىلىدۇ، چارۋىچىلىق بىلەن قوشۇمچە شۇغۇللانغان. ئاساسلىقى بۇغداي، قوناق، ئاق ئارپا، ياغلىق دان ۋەپۇرچاق، بېدە قاتارلىقلاردىن ئىبارەت.  چارۋىچىلىقتا قوي، كالا
ئاساس  قىلىنىدۇ، ھەمدە ئات ، تۆگە، ئېشەك قاتارلىقلار قۇشۇمچە. ناھىيە تەۋەسىدە ئوتلاقتىن 51 ى بار، يەر كۆلىمى تەخمىنەن 30 مىڭ مو. كۇئېنلۇن ئەمىنى بار، روبوروۋىسكى سىلوسى، كۈمۈش باشاق، يېڭى بۇغداي، قوغىجاي ۋە قوي پاخال قاتارلىقلار بار. ئورمانچىلىقنى سۈنئىي ئورمان يېتىشتۈرۈش ئارقىلىق ئاساس قىلغان، ئاساسلىقى ياڭاق كۆچىتى ئۆستۈرۈلىدۇ،كۆمۈر، گەج كېنى قاتارلىق كان بايلىقلىرى مول. تاغ ئۆسۈملۈك دورىلىرى قانتېپەر، يەر مەدىكى، چۈچۈكبۇيا، ئېفېدرا، ئىت ياڭىقى قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ھەمدە تۈلكە، موڭغۇل جەرىنى، سۇغۇ، توشقان، ئۇلار، بۈركۈت قاتارلىق ياۋايى ھايۋانلار بار.
## مەنبەلەر
زاڭگۇي يېزىسى

زاڭگۇي يېزىسى گۇما ناھىيىسىگە قاراشلىق يېزا بولۇپ، گۇما بازىرىدىن شەرققە 67 كىلومېتىر كېلىدىغان جايغا جايلاشقان، شەرقتە پىيالما يېزىسى، غەربتە مۇجى بازىرى، شىمالدا قەشقەر ۋىلايىتى مەكىت ناھىيىسى، جەنۇبتا سانجۇ بازىرى بىلەن قوشنا. شەرقتىن غەربكىچە بولغان كەڭلىكى 19 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 45 كىلومېتىر، ئومۇمىي كۆلىمى 855 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ. 
## مەمۇرىي كەنتلەر
زاڭگۇي يېزىسى قارمىقىدا تۆۋەندىكى كەنتلەر بار:
*يار كەنتى؛
*ياربويى كەنتى؛
*يامان يار كەنتى؛
*كۆل ئېرىق كەنتى؛
*ئىنچىكە ئېرىق كەنتى؛
*تاتراڭ كەنتى؛
*لەڭگەر كەنتى؛
*يېڭى ئۆستەڭ كەنتى؛
*بۇلاق كەنتى؛
*قۇم بويى كەنتى قاتارلىقلار.
## يېزا ئىگىلىكى
يېزا بويىچە تېرىلغۇ كۆلىمى 2.84 مىڭ مو، ئاساسلىقى بۇغداي، قوناق، ئىقتىسادىي زىرائەتلەردىن پاختا، ياغلىق دان ۋە پۇرچاق تۈرى، مېۋە-كۆكتات، ئاق ئارپا، بېدە قاتارلىقلاردىن ئىبارەت. چارۋىچىلىقتا قوي، تەرپە ھەم ئات، تۆگە، ئېشەك قاتارلىقلار بار. ئورمانچىلىق سۈنئىي ئورمان يېتىشتۈرۈش ئارقىلىق ئاساس قىلغان، ئاساسلىقى تېرەك، سەئىدە-سۇئۇد، جىگدە ۋە ئۈجمە دەرىخى، قوشۇمچە ئۆسۈملۈك ئانار، ياڭاق، ئۆرۈك قاتارلىقلار بار. چېگرا ئىچىدە ئىشلەنگەن چۈچۈكبۇيا، ئېفېدرا، ئىت ياڭىقى قاتارلىق دورىلىق ئوت-چۆپ، ياۋا توڭگۇز بار، سۇغۇ، توشقان قاتارلىق ياۋايى ھايۋانلار بار.
## مەنبەلەر
پىيالما يېزىسى

پىيالما يېزىسى گۇما ناھىيىسىگە قاراشلىق يېزا بولۇپ، گۇما بازىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 100 كىلومېتىر كىلىدۇ. شەرقتە قاراقاش ناھىيىسىنىڭ ئۇرچى يېزىسى ۋە زاۋا بازىرى بىلەن چېگىرداش، غەربتەزاڭگۇي يېزىسى، شىمالدا مەكىت ناھىيىسى، جەنۇبتا ئاچا يوپۇرماقلىق تاشيولى بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكە ئوتتۇرىچە كەڭلىكى تەخمىنەن 18 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى تەخمىنەن 240 كىلومېتىر كېلىدۇ، 
## مەمۇرىي كەنتلەر
ئۇنىڭ قارىمىقىدا يەتتە كەنت بۇلۇپ:
*جايتاش كەنتى؛ 
*لەڭگەركۆل كەنتى؛ 
*قۇمبويى كەنتى؛ 
*ئۆتەڭ كەنتى؛
*تاۋۇز ئۆستەڭ كەنتى؛ 
*قاتار دۆڭ كەنتى.
## يېزا ئىگىلىكى
يېقىندىن بېرى پىيالما يېزىسى باشتىن-ئاخىر تەرەققىياتنى بىرىنچى مۇھىم ۋەزىپە دەپ قاراپ، يېڭى يېزا قۇرۇلۇش فاڭجېنىنىڭ تەلىپى بويىچە، بارلىق ئاكتىپ ئامىللارنى تولۇق ئىشقا سېلىپ، يېزىدىكى خەلق ئاممىسىنى ئىتتىپاقلاشتۇرۇپ ۋە يېتەكلەپ، ھەر مىللەت كادىرلار ۋە ئامما زىچ ئۇيۇشۇپ، دېھقان-چارۋىچىلارنىڭ كىرىمىنى ئاشۇرۇش، يېزا ئىگىلىك كەسىپ قۇرۇلمىسىنى تەڭشەشنى زور كۈچ بىلەن ئىلگىرى سۈرۈپ، يېزا ئاساسىي قاتلام تەشكىلاتلىرىنى ئۈزلۈكسىز كۈچەيتىپ، دېموكراتىيە، قانۇنچىلىق ۋە مەنىۋى مەدەنىيەت قۇرلۇشىدا چىڭ تۇرۇپ، جان-دىل بىلەن خەلق ئۈچۈن خىزمەت قىلىش مەقسىتىدە باشتىن-ئاخىر چىڭ تۇرۇپ، «ئەلسۆيەرلىكنى ئۈزلۈكسىز كۈچەيتىپ، خەلق ئۈچۈن خىزمەت قىلىش، خەلقنى خاتىرجەم قىلىش» ئىدىيسىدە چىڭ تۇرۇپ، خەلق ئاممىسىغا كۆڭۈل بۆلۈشنى خىزمەتلەرنىڭ مۇھىم نۇقتىسى قىلغان. يېزا ئىگىلىك قۇرۇلمىسىنى تەڭشەش ۋە يېزا ئىگىلىكىنى كەسىپلەشتۈرۈشنى ئىلگىرى سۈرۈپ، يېزا ئىگىلىكىنىڭ ئۇللۇق ئورنىنى يەنىمۇ مۇستەھكەملىگەن ۋە كۈچەيتكەن.
## مەنبەلەر
پىشنا يېزىسى

**پىشنا يېزىسى** شىنجاڭ خوتەن ۋىلايىتى گۇما ناھىيىسى نىڭ غەربىي جەنۇبىغا 30 كىلومېتىر كېلدىغان جايغا جايلاشقان، شەرقتە گۇما بازىرى ۋە گۇما ناھىيەلىك سورتلۇق ئۇرۇق مەيدانى، غەربتە قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ قاغىلىق ناھىيەسى، جەنۇبتاقوشتاغ يېزىسى بىلەن قوشنا، شىمالدا ئاچا يوپۇرماقلىق تاشيول بىلەن تۇتىشىدۇ، شەرقتىن غەربكە ئوتتۇرىچە كەڭلىكى 255 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغا ئوتتۇرىچە ئۇزۇنلۇقى تەخمىنەن 35 كىلومېتىر، ئومۇمىي كۆلىمى 845 مىڭ كىۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ.
## مەمۇرىي كەنتلەر
يېزىدا 7 كەنت ئاھالىلەر كومىتېتى بار بۇلۇپ:
*پىشنا كەنتى؛ 
*جايتوغراق كەنتى؛ 
*ئۇقاش كەنتى؛ 
*بۇلاقبېشى كەنتى؛ 
*يانتاق كەنتى؛ 
*باش ئازغان كەنتى؛ 
*ئاياغ ئازغان كەنتى قاتارلىقلار.

## مەنبەلەر
باشلەڭگەر يېزىسى

باشلەڭگەر يېزىسى گۇما ناھىيەلىك ھۆكۈمەت تۇرۇشلۇق جاينىڭ غەربىي جەنۇبىغا 47.1 كىلومېتىر كېلدىغان جايغا جايلاشقان، شەرقتە قوشتاغ بازىرى، شىمالداپىشنا يېزىسى بىلەن باغلىنىپ تۇرىدۇ، غەربتە قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ قاغىلىق ناھىيەسى، شىمالدا ئاچا يوپۇرماقلىق تاشيول بىلەن تۇتىشىدۇ، شەرقتىن غەربكە ئوتتۇرىچە كەڭلىكى 32 كىلومېتىر كېلىدۇ. باشلەڭگەر يېزىسىنىڭ ئومۇمىي كۆلىمى 137 كۋادىرات كىلومېتىر كېلىدۇ.
## مەمۇرىي كەنتلەر
باشلەنگەر يېزىسىدا بەش دانە كەنت بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
*باشلەڭگەر كەنتى؛
*سازام كەنتى؛
*توقاي كەنتى 
*توغراكۆۋرۈك كەنتى؛
*ئويتوغراق كەنتى قاتارلىقلار؛

## مەنبەلەر
كىلىياڭ يېزىسى

كىلىياڭ يېزىسىگۇما ناھىيىسى بازىرىنىڭ غەربىي جەنۇب قىسمىغا جايلاشقان، گۇما بازىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 45 كىلومېتىر، شەرقىي شىمال قىسمى قوشتاغ بازىرى بىلەن تۇتىشىدۇ، شىمالدا باشلەڭگەر يېزىسىبىلەن قوشنا، جەنۇبى ناۋئابات تاجىك يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. كىلىياڭ يېزىسى قارىمىقىدا توققۇز مەمۇرىي كەنت، ئىككى دېھقانچىلىق مەيدانى، 25 كەنت ئاھالىلىرى گۇرۇپپىسى بار. يەر كۆلىمى 21250 مو، تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 19470 مو. يەر شەكلىنىڭ غەربىي جەنۇبى ئىگىز، شەرقىي شىمالىي پەس، يەر شەكلى مۇرەككەپ. 
## مەمۇرىي كەنتلەر
كىلىياڭ يېزىسىغا قاراشلىق توققۇز كەنت ئاھالە كومىتېتى : 
*كىلىياڭ كەنتى؛ 
*دۆڭكۆل كەنتى؛ 
*ئاقچىغ كەنتى؛ 
*يۇلغۇنجاي كەنتى؛ 
*ئىسپاھان كەنتى؛ 
*ياكەيچىك كەنتى؛ 
*قارمان كەنتى؛ 
*تاختا كۆۋرۈك كەنتى؛ 
*تۆۋەن چاقا كەنتى قاتارلىقلار.
## يېزا ئىگىلىكى
كىلىياڭ يېزىسى كىلىماتى قۇرغاق، تۆت پەسىل ئېنىق، قىش پەسلى ئۇزۇنراق بولىدۇ، ياز پەسلى قىسقا، يېزا ئىگىلىك ئىشلەپچىقىرىشىنى ئاساس قىلىدۇ، ئورمانچىلىق، چارۋىچىلىقنى تۈۋرۈك كەسىپ قىلغان. بۇ يېزا تەۋەسىدە تەرمە، شورلۇق ئوتى، قوي پاخال ۋە قومۇش قاتارلىقلار چىقىدۇ. دەريا جىلغىسىدا كوئېنلۇن ئارچىسى، قىزىل قېيىن قاتارلىق سۇ مەنبەسىنى ساقلاش، تەبىئىي ئورمان، ئەڭ جەنۇبىدىكى تاغلىق رايونلىرىدا، ئېگىز تاغدىكى چىملىق رايونلار بار؛ ئاساسلىق سۆگەت، تېرەك، جىگدە، ياڭاق، ئۆرۈك قاتارلىقلار بار.
## مەنبەلەر
كەڭقىر قىرغىز يېزىسى

كەڭقىر قىرغىز يېزىسى گۇما ناھىيىسى نىڭ شەرقىي جەنۇبىغا جايلاشقان. گۇماناھىيەلىك ھۆكۈمەتنىڭ تۇرۇشلۇق جايى بىلەن بولغان ئارىلىقى 60 كىلومېتىر كېلىدۇ، قارا قۇرۇم تېغى جىلغىسىنى بويلاپ سانجۇ دەرياسىنىڭ يۇقىرى ئېقىمىدىكى ئىككى قىرغاق رايونىغا جايلاشقان. بۇ يېزىدىكى «سانجۇ قىياتاش رەسىملىرى» ئاپتونوم رايوننىڭ نۇقتىلىق قوغدىلىدىغان مەدەنىيەت يادىكارلىقى دەپ بېكىتىلگەن
## مەمۇرىي كەنتلەر
قارىمىقىدا ئۈچ كەنت ئاھالە كومىتېتى بار بولۇپ:
*كەڭقىر كەنتى؛
*ئۇلاچى كەنتى؛
*سېرىققىر كەنتى قاتارلىقلار.
## مەنبەلەر
موكويلا يېزىسى

موكويلا يېزىسى ناھىيىلىك ھۆكۈمەت تۇرۇشلۇق جايى شەرققە 10 كىلومېتىر كېلىدىغان جايغا  جايلاشقان، شەرقتە چودا يېزىسى، غەربىي چېگرىسى گۇما بازىرى، شىمالىي شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش-قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى، خوتەن دېھقانچىلىق مەيدانلىرىنى باشقۇرۇش ئىدارىسى گۇما دېھقانچىلىق مەيدانى، جەنۇبىي سانجۇ بازىرى. شەرقتىن غەربكە ئوتتۇرچە كەڭلىكى 20 كىلومېتىر، جەنۇب بىلەن شىمالنىڭ ئوتتۇرا ھېساب بىلەن ئۇزۇنلۇقى تەخمىنەن 40 كىلومېتىر، ئومۇمىي كۆلىمى 558 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ.
## مەمۇرىي كەنتلەر
*ناغۇت كەنتى؛
*كونا بازار كەنتى؛

*تۆۋەن مەھەللە كەنتى؛
*مۇناقا مەھەللە كەنتى؛
*ھويلا مەھەللە كەنتى؛
*كاسا مەھەللە كەنتى؛
*قوش مەھەللە كەنتى؛

*تاللىق كەنتى؛
*گۈلباغ كەنتى؛
*قاقشال كەنتى؛
*لەڭگەر كەنتى؛
*تۇزلۇق كەنتى؛
*تاشكەنت كەنتى؛
*ھېيتگاھ كەنتى؛
*يېڭى ئۆستەڭ بويى كەنتى؛
*قۇم ئېرىق كەنتى؛
*مازاردۆڭ كەنتى قاتارلىقلار.
## يېزا ئىگىلىكى
پۈتۈن يېزىدىكى تېرلغۇ يەر 50528 مو، قوش تاغ دەرياسى ئارقىلىق سۇغىرىلىدۇ، ئىقتىسادى دېھقانچىلىقنى ئاساس قىلىدۇ، قوشۇمچە دېھقانچىلىق. تېرىلغۇ كۆلىمى 22 مىڭ 700 مو، ئاساسلىقى بۇغداي، قوناق، كېۋەز، مايلىق دان، قوشۇمچە پۇرچاق تۈرىدىكىلەر، قوغۇن، بېدە قاتارلىقلاردىن ئىبارەت. ئورمانچىلىق ئادەم كۈچى ئارقىلىق كۆچەت تىكىش ئاساس قىلىنىدۇ، تېرىقچىلىق تېرىكى، جۈجەم، جىگدە، شاپتۇل، نەشپۈت، ئامۇت، ئۆرۈك، ياڭاق دەرىخى قاتارلىقلار بار. چېگرىسى ئىچىدە رەۋەن، چۈچۈكبۇيا، چوڭ سوزاپ قاتارلىق دورا ئۆسۈملۈكلىرى ئىشلەپچىقىرىلىدۇ. ناھىيە تەۋەسىدە ياۋا توڭگۇز، ياۋاتوشقان، كەپتەر قاتارلىق ياۋايى ھايۋانلار بار. باغۋەنچىلىك ئالاھىدە مەھسۇلاتى شاپتۇل، نەشپۈت، ئامۇت، ئۈزۈم. يىپەك قۇرتى بېقىش، بورا توقۇش، ماشىنىچى، ياغاچ قاتارلىق ئائىلە قول سانائىتى بىر قەدەر تەرەققىي قىلغان.
## مەنبەلەر
چودا يېزىسى

چودا يېزىسىگۇما ناھىيىسى بازىرىنىڭ شەرقىگە 29.7 كىلومېتىر كېلىدىغان جايغا جايلاشقان، يەر شەكلى تۈزلەڭلىك بەلۋاغ، شەرقىيمۇجى بازىرى بىلەن تۇتىشىدۇ، شىمال تەرىپى ناھىيىلىك دۆلەت چارۋىچىلىق فېرمىسى، جەنۇبىي تارماق تاشيول، غەربىي موكويلا يېزىسى بىلەن قوشنا، شەرقتىن غەربكە ئوتتۇرچە كەڭلىكى 10 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان ئوتتۇرىچە ئۇزۇنلۇقى 220 كىلومېتىر، كۆلىمى تەخمىنەن 2200 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ.
## مەمۇرىي كەنتلەر
چودا يېزىسىدا 11 مەمۇرىي كەنت بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
*سېۋەتچاقا كەنتى؛
*يايلىغان كەنتى؛ 
*گولا كەنتى؛ 
*گۈلباغ كەنتى؛
*باشبۇلاق كەنتى؛
*جەينەك كەنتى؛ 
*چارباغ كەنتى؛ 
*ئاياغ چودا كەنتى؛ 
*باشلاق كەنتى؛ 
*باشلاقبىنام كەنتى؛ 
*لەڭگەر كەنتى؛ 
*چودا دېھقانچىلىق مەيدانى قاتارلىقلار بار.

## يېزا ئىگىلىكى
چودا يېزىسى دېھقانچىلىقنى ئاساس قىلىدۇ، ئاساسلىقى بۇغداي، قوناق، قوشۇمچە ياغلىق دان، كېۋەز، مېۋە-چېۋە، بېدە قاتارلىق ئىقتىسادىي زىرائەتلەر ئۆستۈرۈلىدۇ. ئورمانچىلىق ئادەم كۈچى ئارقىلىق كۆچەت تىكىش ئاساس قىلىنىدۇ، تېرەك، سۆگەت، جىگدە، ئۆرۈك، شاپتۇل، ئۈجمە دەرىخى ۋە ياڭاق قاتارلىق مېۋىلىك دەرەخلەر، چېگرا ئىچىدە ئىشلەپچىقىرىلغان قومۇش، جۇڭيى ئۆسۈملۈك دورىلىرى توشقان زەدىكى، چۈچۈكبۇيا قاتارلىقلار بار. ياۋايى ھايۋانلاردىن ياۋا چوشقا، سۇغۇ، تۈلكە ۋە ياۋا ئۆردەك قاتارلىقلار بار.
## مەنبەلەر
ناۋئابات تاجىك يېزىسى

ناۋئابات تاجىك يېزىسى گۇما ناھىيىسى نىڭ غەربى جەنۇب تەرىپىگە جايلاشقان بۇلۇپ،گۇما بازىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 68 كىلومېتىر كېلىدۇ، شىمال تەرىپىدە كىلىياڭ يېزىسى، لەڭگەر يېزىسىۋە قوشتاغ بازىرى بار، جەنۇب تەرىپى بولسا شەيدۇللا بازىرى ئارقىلىقپاكىستان چېگىرداش، غەرب تەرىپىقاغىلىق ناھىيىسى گە، شەرق تەرىپى كەڭقىر قىرغىز يېزىسىغا تۇتىشىدۇ.
## مەمۇرىي كەنتلەر
*كەڭەز كەنتى؛
*ئاقشور كەنتى؛
*بۇچۇڭ كەنتى.
## مەنبەلەر
شىنجاڭ شىزاڭ تاشيولى

شىنجاڭ شىزاڭ تاشيولى قەشقەر ۋىلايىتىنىڭ قاغىلىق ناھىيىسىدىن باشلىنىپ كۆكيار يېزىسى، مازار، نىيە ناھىيىسىنىڭ شەيدۇللا بازىرى ۋە كەڭشىۋەر قاتارلىق جايلاردىن ئۆتۈپ شىزاڭنىڭ لاتسە ناھىيىسىدە ئاياغلىشىدۇ، ئومۇمىي ئۇزۇنلىقى  2086km كىلومېتىر كېلىدۇ.
## مەنبەلەر
قونجىراپ ئېغىزى

دۆلىتىمىزنىڭ شىنجاڭ رايونى بىلەن كەشمىر ئارىلىقىدىكى تاغ ئېغىزى، دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى 4700 مېتىر كېلىدۇ. قەدىمكى «يىپەك يولى» مۇشۇ جايدىن ئۆتكەن، شۇنداقلا جۇڭگو بىلەن جەنۇبىي ئاسىيا، غەربىي ئاسىيادىكى ھەرقايسى دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى قۇرۇقلۇق يولىنىڭ مۇھىم بىر ئۆتكىلى بولغان. 1978-يىلى ياسالغان قاراقۇرۇم تاشيولى بۇ جاينى بېسىپ ئۆتۈپ، پاكىستانغا تۇتىشىدۇ. 

## باشقىلار
قونجىراپ تاغ ئېغىزى يالغۇز جۇڭگو بىلەن پاكىستان ئارىلىقىدىكى مال ئالماشتۇرۇش، بېرىپ-كېلىش ئىشىرى ئۈچۈنلا زور ئەھمىيەتلىك بولۇپ قالماي، بەلكى جەنۇبىي ئاسىيا، غەربىي ئاسىيا ھەم دۇنيانىڭ باشقا جايلىرىدىكى 3-دۆلەت خەلقلىرىنىڭ بېرىپ-كېلىشى ئۈچۈنمۇ زور ئەھمىيەتلىك بولماقتا.
## مۇناسىۋەتلىك ئۇلانمىلار
*ئېركەشتام ئېغىزى(ئىملاسى ئۆركەشتام بولىشى مۇمكىن، ئەممائىزدە لوغىتىدە ئېركەشتام دەپ ئېلىنىپتۇ).
*قاراقۇرۇم ئېغىزى
*قاراسۇ ئېغىزى
*قورغاس ئېغىزى
## مەنبەلەر
قاراقۇرۇم ئېغىزى

قاراقۇرۇم ئېغىزى جۇڭگو ھىندىستان چېگرىسىغا جايلاشقان بولۇپ، دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى 5540 مېتىر كېلىدۇ، قەدىمدە كەشمىر رايونىنىڭ لېھ شەھىرى بىلەن تارىم ئويمانلىقىدىكى يەكەننى تۇتاشتۇرۇپ تۇرۇدىغان ئېغىز ئىدى.
## مۇناسىۋەتلىك ئۇلانمىلار
*ئېركەشتام ئېغىزى(ئىملاسى ئۆركەشتام بولىشى مۇمكىن، ئەممائىزدە لوغىتىدە ئېركەشتام دەپ ئېلىنىپتۇ).
*قونجىراپ ئېغىزى
*قاراسۇ ئېغىزى
*قورغاس ئېغىزى
## مەنبەلەر
ئىۋىرغول رايونى

ئىۋىرغول رايونى بولسا 2016-يىلى 1-ئاينىڭ 7-كۈنى يېڭىدىن تەسسىس قىلىنغان قۇمۇل شەھىرىنىڭ شەھەر رايونى، تەۋەلىكىدە 5 دانە كوچا باشقارمىسى، 6 دانە بازارلىق، 10 يېزا ۋە 2 دانە مىللىي يېزا بار. شىمال تەرىپىدە ئارا تۈرۈك ناھىيىسى ۋە باركۆل قازاق ئاپتونوم ناھىيىسى بىلەن تۇتۇشۇپ تۇرىدۇ.
## مەمۇرىي رايون
*شەرقىي ئۆستەڭ رايونى كوچا باشقارمىسى (东河街道)
*غەربىي ئۆستەڭ رايونى كوچا باشقارمىسى (西河街道)
*يېڭىشەھەر رايون كوچا باشقارمىسى (城北街道)
*لىيۈەن كوچا باشقارمىسى (丽园街道)
*نېفىت يېڭى شەھىرى كوچا باشقارمىسى (石油新城街道)
*يامانسۇ بازىرى (雅满苏镇)
*يەتتەقۇدۇق بازىرى (七角井)
* ئارايۇلتۇز بازىرى (شىڭشىڭشا بازىرى) (星星峡镇)
*ئاستانە بازىرى (二堡镇)
*پالۋانتۇر بازىرى (陶家宫镇)
* قارادۆۋە بازىرى (五堡镇)
*تاشۋېلىق يېزىسى (沁城乡)
* قوشقۇدۇق يېزىسى (双井子乡)
*بۇلۇڭتوغراق يېزىسى (大泉湾乡)
* شەھەر ئىچى يېزىسى (回城乡)
* راھەتباغ يېزىسى (花园乡)
* بوغاز يېزىسى (南湖乡)
* غەربىي تاغ يېزىسى (西山乡)
* تەڭرىتاغ يېزىسى (天山乡)
* ئاقتاش يېزىسى (白石头乡)
* قويلۇق يېزىسى (柳树沟乡)
* دەۋەلدۈرۈك قازاق يېزىسى (德外里都如克哈萨克民族乡)(دەبەلدىرىك قازاق ۇلتتىق اۋىلى)
* ئۇلاتاي قازاق يېزىسى (乌拉台哈萨克族乡)(ۇلاتاي قازاق ۇلتتىق اۋىلى)

## نۇپوس ئىستاتىستىكا

## سىرتقى ئۇلانما

## مەنبەلەر

تۈر:قۇمۇل شەھىرى
تۈر:شەرقىي تۈركىستان
تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى
قاراھوجا رايونى

قاراھوجا رايونى، تۇرپان شەھىرى تەۋەلىكىدە، شىنجاڭ تەڭرىتېغىنىڭ تارمىقى بولغان بوغدا چوققىسىنىڭ جەنۇبىي ئېتىكىگە جايلاشقان.2011-يىلى، قاراھوجا رايونى قارىمىقىدا ئۈچ كوچا، 2 بازار، 7 يېزا بولغان : كونا شەھەر يولى كوچا باشقارمىسى، قاراھوجا يولى كوچا باشقارمىسى،باشقۇرۇش كومىتېتى بۇيلۇق كوچا باشقارمىسى، چىچان بازىرى، داخىيەن بازىرى، يار يېزىسى، ئايدىڭكۆل يېزىسى، ئۈزۈمچىلىك يېزىسى، چاتقال يېزىسى، قاراغوجا يېزىسى، ئاستانا يېزىسى، سىڭگىم يېزىسى قاتارلىق. 60 مەمۇرىي كەنت، 21 شەھەر - بازار، مەھەللە. مەمۇرىي رايۇن ئومۇمىي كۆلىمى 13 مىڭ 600 كۋادرات كىلومېتىر، رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تۇرۇشلۇق جايى كونا شەھەر يولى كوچا باشقارمىسى ياشلار يولى.

## نۇپوس ئىستاتىستىكا

## سىرتقى ئۇلانما

## مەنبەلەر

تۈر:تۇرپان شەھىرى
تۈر:شەرقىي تۈركىستان
تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى
چاپچال شىبە ئاپتونوم ناھىيىسى

چاپچال شىبە ئاپتونوم ناھىيەسى تەڭرى تېغىنىڭ جەنۇبىي ئېتىكىگە، ئىلى دەرياسىنىڭ جەنۇبىي قىرغىقىغا جايلاشقان. شەرق تەرىپى توققۇزتارا ناھىيەسى بىلەن، جەنۇب تەرىپى تېكەس، موڭغۇلكۈرە ناھىيىلىرى بىلەن تۇتىشىدۇ، شىمال تەرىپى غۇلجا شەھىرى، غۇلجا ناھىيەسى ۋە قورغاس ناھىيەسى بىلەن تۇتىشىدۇ. غەرب تەرىپى قازاقىستان بىلەن چېگرىلىندۇ (چېگرا سىزىقىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 72 كىلومېتىر) . شەرقىدىن غەربىگىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 90 كىلومېتىر، جەنۇبىدىن شىمالىغىچە بولغان كەڭلىكى 70 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر كۆلىمى 8.4645 كۋادرات كىلومېتىر. ناھىيىگە ئىككى بازار، 11 يېزا، 57 كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. ناھىيىدە تۇرۇشلۇق ئورۇنلاردىن ئىشلەپچىقىرىش-قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك 4-شىسىنىڭ ئۈچ تۇەن-مەيدانى، ئىلى ۋىلايەتلىك نەسىللىك كالا فېرمىسى، تۈزلەڭلىك ئورمانچىلىق ئىدارىسى ۋە غەربىي تىيانشان ئورمانچىلىق ئىدارىسىغا قاراشلىق تاغلىق رايون ئورمانچىلىق مەيدانى قاتارلىقلار بار. ناھىيە مەركىزى بىلەن ئۈرۈمچى شەھىرىنىڭ ئارىلىقى 711 كىلومېتىر.
## يەر تۈزۈلىشى
بۇ ناھىيىنىڭ يەر شەكلىدىن قارىغاندا شەرقىي جەنۇبىي ئېگىز، غەربىي شىمالىي پەس بولۇپ، تاغلىق جايلار %26 ىنى، تۈزلەڭلىك %54.2 نى ئىگىلەيدۇ. ئىلى دەرياسى، چاپچال دەرياسى، ئۆرتەك دەرياسى، چاجى دەرياسى، خونۇخاي دەرياسى قاتارلىق دەريا-ئېقىنلار بار .
## بايلىقى
يەر ئاستى سۇ بايلىقى 414 مىليون كۇب مېتىر، تۈزلەڭلىك رايونلىرىدىكى يەر ئاستى سۈيىدىن پايدىلىنىش مىقدارى 520 مىليون كۇب مېتىر. قارا تايغان بۇغا، ئاق بوغۇز بۆكەن، ياۋا چوشقا، ئۇلار، سۇغۇر قاتارلىق ياۋايى ھايۋانات بايلىقلىرى، سوغىگۈل، ئەڭلىك ئوت، چۈچۈك بۇيا، كەترا، گاترودىيە، قار لەيلىسى، قانتېپەر، كىرەش قاتارلىق ياۋا ئۆسۈملۈك بايلىقلىرى بار. ھازىرغىچە بايقالغان كان مەھسۇلاتلىرى بايلىقلىرىدىن ئالتۇن، كۆمۈر، ئۇران، نېفىت، خرۇستال، ھېقىق، چىرىمتال، كۋارتس، پار-پۇر بۇيۇملارنى ياساشقا ئىشلىتىلىدىغان توپا، ئوتقا چىداملىق توپا قاتارلىقلار بار.
## ئىقلىمى
چاپچال شىبە ئاپتونوم ناھىيەسىنىڭ ئىقلىمى مۆتىدىل بەلۋاغنىڭ مۆتىدىل قۇرغاق كىلىمات ئىقلىمىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 7.9، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرا 39.5، ئەڭ تېمپېراتۇرا-43.2. قۇياشنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە يورۇتۇش ۋاقتى 2810.7 سائەت. 10 يىغىندا تېمپېراتۇرا 3389.1، قىروسىز مەزگىلى 161 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل-يېغىن مىقدارى 205.8 مىللىمېتىر، سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 1614.8 مىللىمېتىر.
## يېزا ئىگىلىكى
چاپچال ناھىيەسى يېزا ئىگىلىكنى ئاساس قىلىدۇ. ھازىر 30 مىڭ 900 گېكتار (463 مىڭ 500 مو) تېرىلغۇ يەر، 32 مىڭ 300 گېكتار (485 مىڭ مو) ئورمالىق، 275 مىڭ گېكتار (4 مىليون 130 مىڭ مو) يايلاق بار. يەنە 240 مىڭ گېكتار (3 مىليون 600 مىڭ مو) دېھقانچىلىق قىلىشقا باب كېلىدىغان يەر، 24 مىڭ گېكتار (360 مىڭ مو) ئورمان يېتىشتۈرۈشكە باب كېلىدىغان يەر بار. بۇغداي، شال، كۆممىقوناق، مايلىقدان، پاختا، تاماكا، مېۋە-چېۋە، كۆكتات قاتارلىق يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرى بار. كالا، قوي، ئات، چوشقا قاتارلىق چارۋىلار بېقىلىدۇ. كۆمۈركان، سېمونت، فۇرفۇرول، دورا ياساش، ئاشلىق-ماي، يېمەكلىك پىششىقلاپ ئىشلەش، سۈت مەھسۇلاتلىرى قاتارلىق سانائەت تۈرلىرى بار.

## مەنبەلەر

تۈر:ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى
تۈر:شەرقىي تۈركىستان
تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى
باغچى بازىرى

باغچى بازىرى قاراقاش دەرياسى نىڭ شەرقىگە جايلاشقان،خوتەن ناھىيىسىنىڭ ناھىيە بازىرىغا سەككىز كېلومېتىر كېلىدۇ، كۆلىمى 307.5 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ، نوپۇسى 42 مىڭ، ئۇيغۇر، خەنزۇ، خۇيزۇ قاتارلىق مىللەتلەر توپلىشىپ ئولتۇراقلاشقان. يېزا ئىگلىك ۋە باقمىچىلىقنى ئاساس قىلدىغان بۇلۇپ ياڭاق كۆپ چىقىدۇ، خوتەن پىلە غوزىسى كۆپ چىقىدىغان جايلارنىڭ بىرى.
## ئاساسىي ئەھۋالى
باغچى بازىرى قاراقاش دەرياسى نىڭ شەرقىگە جايلاشقان بولۇپ، خوتەن ناھىيەسى نىڭ ناھىيە بازىرىغا سەككىز كېلومېتىر كېلىدۇ. شەرقتە خوتەن شەھىرىشورباغ يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ، جەنۇبتا خوتەن ناھىيەسى بوزاق يېزىسى بىلەن  تۇتىشىدۇ، غەربىي جەنۇبتا لايقا يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ، شەرقىي شىمال تەرىپى خوتەن شەھىرى لاسكۇي بازىرى بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكە كەڭلىكى  9 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 55 كىلومېتىر كېلىدۇ. تۇپرىقى سېرىق توپىنى ئاساس قىلىدۇ، قۇم تاختىسى شورلاشقان، نېپىز چۆل تۇپراق. كىلىماتى ئىللىق مۆتىدىل، بەلۋاغنىڭ قۇرۇقلۇق تىپىدىكى چۆل كىلىماتىغا كىرىدۇ، ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى ℃18، يىللىق يىغىندى تېمپېراتۇرا ℃4700. يىللىق ھۆل-يېغىن مىقدارى 34.8 مىللىمېتىر، قىروسىز مەزگىلى 280 كۈن، دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى 1500-1300 مېتىر كېلىدۇ.
## ئىقتىسادى
باغچى بازارلىق ھۆكۈمەت ۋە خوتەن ۋىلايەتلىك پارتكوم ئوتتۇرىغا قويغان  ماكرولۇق تەرەققىيات ئىستراتېگىيىسىنى بازارلارنىڭ ئەمەلىيىتىگە بىرلەشتۈرۈپ، بىر نىيەت، بىر مەقسەتتە ھەمكارلىشىپ، يېزا ئىقتىسادىنىڭ تەرەققىياتى ئىلگىرى سۈرگەن، دېھقانلار نەپكە ئېرىشتۈرۈلگەن. 
باغچى بازىرىنىڭ رەھبەرلىرى مۇنداق دەپ ئوتتۇرغا قويغان : «تېخنىكا بولسا بازاردىكى بىر قىيىن مەسىلە، كۆپ ھاللاردا دېھقانلارنىڭ ئاز مەبلەغ سېلىپ، كۆپ ھاسىلات ئالمىقى قىيىن بۇلىدۇ، ياڭاق سۈپىتى ياخشى بولمىغاندا، يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرىنى سېتىش تەس بۇلىدۇ، ياخشى باھاغا ساتالمايدۇ. باغچى بازىرىدا ياڭاق ئۇلاشنى قەتئىي بوشاشماي چىڭ تۇتۇپ، يېڭى سورتلارنى كىرگۈزۈش قاتارلىق خىزمەتلەر ئىشلىنىدۇ. ئۇرۇقچىلىق شىركىتى باغچى بازىرىنىڭ ئەلا سۈپەتلىك بۇغداي يېتىشتۈرۈش، كۆممىقوناق سورتى يېتىشتۈرۈش جەھەتلەردە دېھقانلارنىڭ كىرىمىنى ئاشۇرۇشقا ياردەم قىلىدۇ. باغچى بازىرىدا پەن-تېخنىكا تەربىيىلەش كۇرسى ئېچىلىدۇ».

## مەنبەلەر
خانئېرىق بازىرى

**خانئېرىق بازىرى** دىگەن سۆزلۈك كۆپ خىل مەنە تۈرىنى ئىپادىلىگەن، تۆۋەندىكى مەنە تۈرلىرى بويىچە كۆرۈڭ:
*خانئېرىق بازىرى (خوتەن ناھىيىسى)، خوتەن ۋىلايىتى خوتەن ناھىيىسى قارمىقىدىكى يېزا؛
*خانئېرىق بازىرى (يېڭىشەھەر ناھىيىسى)، قەشقەر ۋىلايىتى يېڭىشەھەر ناھىيىسى قارمىقىدىكى يېزا؛
## مەنبەلەر
بۇزاق يېزىسى

بۇزاق يېزىسى خوتەن ناھىيىسىگە قاراشلىق بولۇپ، خوتەن بوستانلىقىنىڭ مەركىزىگە جايلاشقان، خوتەن شەھىرىبىلەن بولغان ئارىلىقى 17 كىلومېتىر، خوتەن ئايرودۇرۇمى بىلەن بولغان ئارىلىقى  4 كىلومېتىر كېلىدۇ، شىمالىي تەرىپىباغچى بازىرى بىلەن قوشنا، جەنۇبتا لاڭرۇ يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ، شەرقىي تەرىپى تۇساللا يېزىسى بىلەن قوشنا، غەربىي تەرىپىلايقا يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ، قاتناش قولايلىق. يېزا بويىچە ئومۇمىي يەر كۆلىمى 53 مىڭ مو، بۇنىڭ ئىچىدە تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 31 مىڭ مو، يېزا بويىچە جەمئىي دېھقان-چارۋىچىلاردىن 6367 ئائىلە بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 28 مىڭ، بۇنىڭ ئىچىدە ئەمگەك كۈچلىرى 13 مىڭ، يېزا بويىچە نوپۇسنىڭ تۇغۇلۇش نىسبىتى %13.5، تەبىئىي كۆپىيىش نىسبىتى ‰9.51 بولغان. دېھقان-چارۋىچىلارنىڭ ئىقتىسادىي كىرىم مەنبەسى ئاساسلىقى باغۋەنچىلىك، چارۋىچىلىق، قولدا توقۇلغان گىلەم قاتارلىقلار.

## مەمۇرىي كەنتلەر
تەۋەلىكىدە 19 
كەنت ئاھالە كومىتېتى بار بۇلۇپ، بۇلار بۇزاق كەنتى، جاي كەنتى، چىلەك كەنتى، تېتىر كەنتى، ئازۇك كەنتى، ئازنا بازار كەنتى، ھالۇ ئېرىق كەنتى، چاقا كەنتى، كەنئېرىق كەنتى، كوسا كەنتى، شور ئېرىق كەنتى، باسىي كەنتى، تېرىقئېرىق كەنتى، تۆۋەن قاش كەنتى، پاتەكلا كەنتى، توخۇلا كەنتى، قۇممەھەللىسى، قاش كەنتى، يايلىغان كەنتى، قۇمباغ كەنتى، قۇمقايغان كەنتى، تارشىلىق كەنتى، ئۇزۇنشور كەنتى قاتارلىقلار.

## باشقىلار
قەبرىستانلىقخوتەن شەھىرى نىڭ غەربىي جەنۇبىغا 18 كىلومېتىر كېلىدىغان جايدا، يېزىنىڭ جەنۇبىي چېتىگە جايلاشقان، شەرقتىن غەربكە ئۇزۇنلۇقى 800 مېتىر، جەنۇبتىن شىمالغا كەڭلىكى 400 مېتىر كېلىدۇ. 1983-يىلدىن بۇيان كۆپ قېتىم قېزىلغان بولۇپ، بىر تۈركۈم مۇكەممەل ساقلانغان رەڭلىك جەسەت ساندۇقى بار، جەسەت ساندۇقى ئىچىدە يىپەك كىيىم-كىچەكلەر بار بۇلۇپ، تارىخىي مەدەنيەتنى تەتقىق قىلىشتا مۇھىم ئىسپات بۇلالايدۇ.

## مەنبەلەر
تاشقورغان تاجىك ئاپتونوم ناھىيىسى

**تاشقورغان تاجىك ئاپتونوم ناھىيەسى** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Tashqorghan Tajik Aptonom Nahiyisi**) پامىر ئېگىزلىكىنىڭ شەرقىي قىسمىغا، قاراقۇرۇم تېغىنىڭ شىمالىغا جايلاشقان. شەرقىي تەرىپى قاغىلىق ناھىيىسى، يەكەن ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. شىمال تەرىپى ئاقتو ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. جەنۇب ۋە غەرب تەرىپى ئايرىم-ئايرىم ھالدا كەشمىر (پاكىستان كونتروللىقىدىكى رايون) ، ئافغانىستان، تاجىكىستان بىلەن چېگرىلىنىدۇ (چېگرا لىنىيىسى ئۇزۇنلۇقى 808 كىلومېتىر) . جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 178 كىلومېتىر، شەرقتىن غەربكىچە بولغان كەڭلىكى 140 كىلومېتىر. ئومۇمىي يەر مەيدانى 52 مىڭ 400 كۋادرات كىلومېتىر (بۇنىڭ ئىچىدە قوشنا دۆلەتلەر بىلەن تالاش-تارتىش بولۇۋاتقان يەر 28 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر) كېلىدۇ. قونجىراپ ئېغىزى ناھىيىنىڭ جەنۇبى قىسمىدىكى دەپتەر يېزىسى غا جايلاشقان بولۇپ، پاكىستان]] نىڭ گىلگىت بالتىستان رايونى بىلەن تۇتۇشىدۇ.

## مەمۇرىي رايون
قەشقەر ۋىلايىتى تاشقورغان تاجىك ئاپتونوم ناھىيىسى قارمىقىدا 2 بازارلىق ۋە 11 يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:

**ئىزاھات:**

## نۇپوس ئىستاتىستىكا

## يەر تۈزۈلۈشى
ناھىيە تەۋەسىنى تاغلار ئورۈپ تۇرىدۇ؛ چوققىلار بىر-بىرىگە تۇتىشىپ كەتكەن، مۇز چوققىلار قەد كۆتۈرۈپ تۇرىدۇ. يارلار گىرەلىشىپ كەتكەن، ئېدىرلىقلار ئېگىز-پەس بولۇپ، ئوتتۇرا ھېساب بىلەن دېڭىز يۈزىدىن 4000 مېتىردىن كۆپرەك ئېگىز، كوئىنلۇن تېغى، قارا قۇرۇم تېغى، ھېندى قۇش تېغى ۋە تەڭرىتېغىدىن ئىبارەت تۆت چوڭ تاغ تىزمىسى مۇشۇ يەردە ھەم دېڭىز يۈزىدىن 8611 مېتىر ئېگىز بولغان دۇنيا بويىچە 2-ئېگىز چوققا-چوگىر چوققىسى بار، ھەم دېڭىز يۈزىدىن 7546 مېتىر ئېگىز بولغان «مۇز تاغ ئاتىسى» دەپ ئاتالغان مۇزتاغ چوققىسى بار. تەۋەسىدە تىزناپ دەرياسى بىلەن تاشقورغان دەرياسى بار.
## ئىقلىمى
تاشقورغان تاجىك ئاپتونوم ناھىيەسى سوغۇق مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 3.3، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى 32.0، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى-39.1. كۈننىڭ يىللىق چۈشۈش ۋاقتى 2831.0 سائەت. قىروسىز مەزگىلى 79 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل-يېغىن مىقدارى 68.3 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2309.5 مىللىمېتىر.
## يېزا ئىگىلىكى
## ساياھەتچىلىكى
## مائارىپى
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى
تۈر:قەشقەر ۋىلايىتى
مىدوڭ رايونى

مىدوڭ رايونى ئۈرۈمچى شەھىرىنىڭ شىمالىغا جايلاشقاش شەھەر رايونى بولۇپ، ئومۇمىي نومۇسى 300 مىڭ ئادەم.
## مەنبەلەر