ئەلفىيە ئابلەت (سىياسىئون)

**ئەلفىيە ئابلەت** (باشقا نامى: ئارفىيە ئەلى؛ لاتىنچە: ARFIYA ERI؛ ياپونچە: 英利 アルフィヤ／えり あるふぃやEri Arufiya؛ 1988-10-16) ياپونىيەلىك سىياسەتچى ۋە سابىق ياپونىيە بانكىسىنىڭ ئەمەلدارى. لىبېرال دېموكراتلار پارتىيىسىنىڭ ئاۋام پالاتاسىنىڭ ئەزاسى (ئىككى نۆۋەت) ۋە پارلامېنتنىڭ تاشقى ئىشلار مۇئاۋىن مىنىستىرى بولغان. ئۇ ياپونىيە پارلامېنتىغا سايلانغان تۇنجى ئۇيغۇر-ئۆزبېك.

## ئىسمى
مەتبۇئاتلاردا رەسمىي ئىسمى ئارفىيە ئېرى (Arfiya Eri) بولۇپ، ئۇيغۇرچە ئىسمى ئەلفىيە ئابلەت. ئۇلار 1999 - يىلى ئائىلە بويىچە ياپونىيەگە پۇقرالىققا ئۆتكەندە، ئائىلە تەگئاتىنى ئاتا ۋە ئانا ھەر ئىككى تەرەپنىڭ چوڭ بوۋىسىنىڭ ئىسمى بولغان «ئەلى» نى، تەگئات تاللىغان ۋە ياپونچە تەلەپپۇز بىلەن «ئېرى» تەگئاتنى ئىشلىتىشنى قارار قىلغان ۋە كانجى شەكلى «英利» دېگەننى تاللىغان. ئەلفىيەنىڭ رەسمىي بىلوگىدىكى ئۆزىنىڭ بايانىغا قارىغاندا، ئانا ۋەتىنى ۋە جەسۇر ئاتا بوۋىلارنىڭ ۋە تارىختىكى كۆچمەن خەلقلەرنىڭ «قەھرىمان» لىقىغا ۋەكىل قىلىپ «英» (قەھرىمان\Ying) بىلەن تارىخىي يىپەك يولى بويىدىكى خەلقئارا سودا مەدەنىيىتىنىڭ سىمۋولى بولغان «利» (پايدا؛ ئۈلۈش؛ مەنپەئەت\Li) دېگەن ئىككى كەلىمىدىن تەشكىل تاپقان قىلىپ «英利» نى تاللىغان.

جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى پاسپورتىدا ئۇنىڭ خەنزۇچە ئىسمى پەقەت «Ālìfēiyà/阿丽菲亚» دەپلا يېزىلغان، ئىنگلىزچە ئىسمى ئۇنىڭ خەنزۇچە ئىسمىنىڭ پىنيىنى بىلەن ئوخشاشتۇر. يەنى ئىسمى خەنزۇ تىلىغا يېقىن «アリフェヤー Arifeyā» (Arifeyā) ۋە ئۇيغۇر تىلىدىكى تەلەپپۇزىغا يېقىن «アルフィヤ Arufiya» (Arufiya) دەپ تىزىملاتقان، بۇ ئۇنىڭ سىرتقى پائالىيەتلەر ئۈچۈن ئورتاق ئىسمى بولغان. ئۇ ئۇيغۇر ئىسىملىرىنى خەنزۇچە يېزىشنىڭ «ئىنساننىڭ ئىززەت-ھۆرمىتىنى دەپسەندە قىلىش» ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرگەن.

## كەچمىشى
ئەلفىيە 1988 - يىلى 16 - ئۆكتەبر كۈنى ياپونىيەنىڭ فۇكۋوكا ئۆلكىسى كىتاكيۇشۇ شەھىرى توباتا رايونىدا تۇغۇلغان. ئۇيغۇر ئاتا ۋە ئۆزبېك ئانىدىن تۇغۇلغان بولۇپ، ئۇ تۇغۇلغاندا ئۇلار تېخى جۇڭگو پۇقراسى ئىدى. ئائىلىسى 1999 - يىلى ياپونىيەگە كۆچۈپ كەلگەن. 1995 - يىلى 3 - ئايدا، ئەلفىيە كىتاكيۇشۇ شەھىرىدىكى كوكۇرا كاتولىك بالىلار باغچىسىنى پۈتكۈزگەن ۋە شۇ يىلى 4 - ئايدا كىتاكيۇشۇ شەھىرىگە جايلاشقان مېيجى گاكۇئېن باشلانغۇچ مەكتىپىگە كىرگەن. 1999 - يىلى يازدا، دادىسىنىڭ خىزمىتى سەۋەبىدىن، ئائىلە بويىچە جۇڭگوغا كۆچۈپ كېلىپ، شاڭخەي ۋە گۇاڭجۇدا چوڭ بولغان. 2006 - يىلى 6 - ئايدا، گۇاڭجۇ ئامېرىكان خەلقئارا مەكتىپىنى پۈتكۈزگەن. مەكتەپتە ئوقۇغۇچىلار ئۇيۇشمىسىنىڭ رەئىسى بولغان.

2010 - يىلى مايدا، ئامېرىكىدىكى جورجتاۋن ئۇنىۋېرسىتېتىنى خەلقئارا سىياسەت كەسپى باكالاۋۇرلۇقنى پۈتتۈرگەن. ئىككى يىلدىن كېيىن، شۇ ئۇنىۋېرسىتېتتا ماگىستىرلىق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن ۋە رۇس تىلى، شەرقىي ياۋروپا ۋە ئوتتۇرا ياۋرو-ئاسىيا تەتقىقاتى كەسپىدە ئوقۇغان. 

ئۇ باكلاۋۇرلۇق ۋە ماگىستىرلىق ئوقۇشى جەريانىدا، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلارغا قىلغان زۇلۇمىنى تەتقىق قىلغان. ئۇ ئاسپىرانتلىقتىن بىر يىل دەم ئېلىپ، شاڭخەيدىكى فۇدەن ئۇنىۋېرسىتېتىدا خەنزۇ تىلى ئۆگىنىشكە باشلىغان ۋە شاڭخەيدىكى بىر بانكىدا ئىشلىگەن. ئۇ يەنە جەنۋەدىكى دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىدا ئىشلىگەن، جۇڭگونىڭ شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدىكى ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستىدا ئىشلىگەن. ئۇ 2012-يىلى مايدا ماگىستىرلىق ئۇنۋانىنى ئالغان. 

2012-يىلى 7-ئايدا، ياپونىيە بانكىسىدا ئىشقا چۈشكەن ئەلفىيە خەلقئارا بۆلۈم، سېنداي تارمىقى ۋە پۇل-مۇئامىلە ئاپپاراتلىرى بۆلۈمىدە ئىشلىگەن. ئۇ ياپونىيە بانكىسىدا خەلقئارا پۇل فوندى ۋە دۇنيا بانكىسىنىڭ يىللىق يىغىنلىرىنىڭ كاتىپلىق خىزمىتى، شەرقىي ياپونىيەدىكى چوڭ يەر تەۋرەشتىن كېيىنكى ئەسلىگە كېلىش ئەھۋالىنى تەكشۈرۈش ۋە خەلقئارا پۇل-مۇئامىلە قائىدىلىرىنى (بازېل III) تەكشۈرۈشكە قاتنىشىش قاتارلىقلارغا مەسئۇل بولغان. 

2016 - يىلى 8 - ئايدا، تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىكىنىڭ ياش كەسپىي خادىم (JPO) ئىمتىھانىدىن ئۆتكەندىن كېيىن بانكىدىكى خىزمىتىدىن ئىستىپا بەرگەن. JPO ۋەزىپە ئۆتەش مۇددىتى توشقاندىن كېيىن، شۇ يىلى ئۆكتەبىردە نيۇ-يوركتىكى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كاتىبات باشقارمىسى تەرىپىدىن ئىشقا ئېلىنغان، ئۇ يەردە باش كاتىپنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى ئىشخانىسىدا ياردەمچى ماسلاشتۇرغۇچى ۋە باشقۇرۇش مۇدىرى، سىياسىي ئىشلار ئىدارىسىنىڭ ئاسىيا-تىنچ ئوكيان بۆلۈمىدە سىياسىي خادىم، باش كاتىپنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى ئىشخانىسىدا پروگرامما ئەمەلدارى ۋە ماسلاشتۇرغۇچى ۋە بىخەتەرلىك ۋە بىخەتەرلىك ئىشلىرى مۇدىرى، باش كاتىپنىڭ مۇئاۋىن ياردەمچىسى قاتارلىق ۋەزىپىلەرنى ئۆتىگەن. ئىشلىدى. 2022 - يىلى مايدا ۋەزىپە مۇددىتى توشقان.

2022 - يىلى 7 - ئايدا، ئۇ لىبېرال دېموكراتلار پارتىيىسىگە ۋەكىللىك قىلىپ 26 - نۆۋەتلىك كېڭەش ئەزالىرى ئومۇمىي سايلىمىغا قاتناشتى. ئۇنىڭ سايلام رايونى كېڭەش ئەزالىرىنىڭ نىسبەتلىك ۋەكىللىك رايونى ئىدى. ئۇ 54646 بېلەتكە ئېرىشىپ، 33 نامزات ئىچىدە 28 - ئورۇندا تۇردى ۋە سايلامدا ئۇتتۇرۇپ قويدى. 2023 - يىلى 2 - ئايدا، چىبا ناھىيەسىنىڭ 5 - رايونىنىڭ باشلىقى بولدى. چىبا ناھىيىسى ئەسلىدە كېنتارو سونورانىڭ سايلام رايونى ئىدى، ئەمما سونورا ئالدىنقى يىلى 12-ئايدا سىياسىي مەبلەغ دوكلاتىدىكى يالغان بايان سەۋەبىدىن ئىستېپا بەرگەن، ھەمدە ئۇنىڭ پۇقرالىق ھوقۇقى 2025-يىلى 12-ئايغىچە ئۈچ يىل توختىتىلغان. شۇڭا چىبا ناھىيىسىنىڭ كېڭەش پالاتا ئەزاسى جۇنىچى ئىشى چىبا ناھىيىلىك پارلامېنتىدىن بىر نامزات كۆرسىتىشنى تەلەپ قىلغان، ئەمما سونورانىڭ گۇرۇھى شىكوكاي بۇ پىكىرگە قاتتىق قارشى تۇرغان ۋە «5-رايون ئاسو گۇرۇھىنىڭ ئورنى» دەپ قارىغان. نەتىجىدە، تارو كونو قوللىغان ئەلفىيا تارماق باشلىقى بولدى. ۋە شۇ يىلى 4 - ئاينىڭ 23 - كۈنى ئۆتكۈزۈلگەن چىبا 5 - رايونلۇق ۋەكىللەر پالاتاسىنىڭ لىبېرال دېموكراتلار پارتىيىسى قوللىغان ۋە كومېيتو پارتىيىسى تەۋسىيە قىلغان كاندىدات سۈپىتىدە قوشۇمچە سايلىمىغا قاتنىشىپ، تۇنجى قېتىملىق سايلىمىدا غەلىبە قىلىپ، ئاساسىي قانۇن دېموكراتلار پارتىيىسىدىن كېنتارو يازاكى قاتارلىق كاندىداتلارنى مەغلۇپ قىلدى. 2024 - يىلى 9 - ئاينىڭ 12 - كۈنى ئۆتكۈزۈلگەن لىبېرال دېموكراتلار پارتىيىسىنىڭ پرېزىدېنت سايلىمىدا، ھىدېتوشى ئاسو گۇرۇھىنىڭ ئەزاسى بولغان تارو كونونى قوللىدى.بىرىنچى قېتىملىق بېلەت تاشلاشتا، ھىدېتوشى كونوغا ئاۋاز بەردى. ئىككىنچى قېتىملىق سايلامدا بولسا، ئۇ چىبا نىپپو گېزىتىگە زىيارەت قىلغاندا كىمگە ئاۋاز بېرىدىغانلىقىنى ئاشكارىلىمىدى. 2024 - يىلى 10 - ئاينىڭ 27 - كۈنى ئۆتكۈزۈلگەن ئاۋام پالاتاسىنىڭ 50 - نۆۋەتلىك ئومۇمىي سايلىمىدا، ئۇ چىبا 5 - رايونىدا قايتا سايلامغا قاتناشقان، ئەمما ياپونىيە ئاساسىي قانۇن دېموكراتىك پارتىيىسىنىڭ يازاكىغا تەخمىنەن 6300 ئاۋاز بىلەن ئۇتتۇرۇپ قويغان. شۇنداقتىمۇ، ئۇ قاتناشقان نىسبەتلىك ۋەكىللىك جەنۇبىي كانتو رايونىدا ئۇ ئاز ساندىكى ئاۋاز بىلەن 90.32% ئاۋاز بىلەن ئۇتتۇرۇپ قويغان ۋە يەتتە ئورۇننىڭ ئۈچىنچىسىگە ئېرىشكەن. شۇ يىلى 11 - ئاينىڭ 13 - كۈنى، ئۇ ئىككىنچى قېتىملىق ئىشىبا كابىنېتىدا پارلامېنتنىڭ تاشقى ئىشلار مۇئاۋىن مىنىستىرى بولۇپ تەيىنلەنگەن. ئۇ 2025 - يىلى 10 - ئاينىڭ 22 - كۈنى تاكايچى كابىنېتىدا پارلامېنتنىڭ تاشقى ئىشلار مۇئاۋىن مىنىستىرى بولغان.

## كىشىلىكى

#### قىزىقىشى
ئۇنىڭ ئەڭ ياقتۇرىدىغان تامىقى پىشۇرۇق. ئۇنىڭ قىزىقىشلىرى يالغۇز ساياھەت قىلىش، كىنو ۋە تىياتىر كۆرۈش، كىتاب ئوقۇش، پىيادە مېڭىش ۋە پىكنىك قاتارلىقلار.

ئۇنىڭ دادىسى ئابلەت ئەلى ياپونلۇق ئۇيغۇر بولۇپ، نىتورى شىركىتىنىڭ ئىجرائىيە ئەمەلدارى ئىدى. ئۇ TOTO دا 23 يىل ئىشلىگەن.

## سىياسىي ھايات، مەيدان
2023 - يىلى سېنتەبىردە، ئۇ رىنا گونوي بىلەن بىرلىكتە TIME نىڭ 2023 - يىللىق «Time 100» (كېيىنكى ئەۋلادنىڭ 100 كىشىسى) ژۇرنىلىغا تاللانغان.

سىياسەتلەر/تەشەببۇسكارلىق ئاساسىي قانۇن 2023 - يىلدىكى NHK نىڭ تەكشۈرۈشىدە، ئۇ ئاساسىي قانۇن ئىسلاھاتىنى «قوللىغان».

2023 - يىلدىكى NHK نىڭ تەكشۈرۈشىدە، ئۇ 9 - ماددىنى تۈزىتىشنى «قوللىغان».

2023 - يىلدىكى NHK نىڭ تەكشۈرۈشىدە، ئۇ ئاساسىي قانۇنغا تۈزىتىش كىرگۈزۈپ، جىددىي ئەھۋال ماددىسىنى قوشۇشنى «قوللىغان».

دىپلوماتىيە/بىخەتەرلىك 2023 - يىلدىكى NHK نىڭ تەكشۈرۈشىدە، ئۇ مۇداپىئە چىقىمىنى ئاشۇرۇشنى «قوللىغان».

ئۇ 2023 - يىلدىكى NHK نىڭ مۇداپىئە چىقىمىنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن باج ئۆستۈرۈش توغرىسىدىكى تەكشۈرۈشىگە جاۋاب بەرمىدى.

2023 - يىلدىكى NHK نىڭ تەكشۈرۈشىدە، ئۇ قارشى ھۇجۇم قىلىش ئىقتىدارىغا ئىگە بولۇشنى «قوللىغان».

2023 - يىلدىكى NHK نىڭ تەكشۈرۈشىدە، ئۇ يادرو قوراللىرى بولمىغان ئۈچ پرىنسىپنى ساقلاپ قېلىش كېرەك دەپ جاۋاب بەرگەن. 

ئۇ دىپلوماتىيەنىڭ ئاخىرقى مەقسىتى «ئۇرۇشتىن ساقلىنىش» دەپ قارايدۇ، شۇڭا ئاساسىي قانۇنغا تۈزىتىش كىرگۈزۈپ ئۆزىنى قوغداش قىسىملىرىنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ئېنىق كۆرسىتىش كېرەك دەپ قارايدۇ.

ئۇ چەتئەللەردە ئىنسان ھەقلىرىنى دەپسەندە قىلىشقا چېتىشلىق كىشىلەرگە مۈلۈك توڭلىتىش ۋە كىرىشنى چەكلەش قاتارلىق جازالارنى يولغا قويۇش قانۇنلىرىنى قوللايدۇ (ئادەتتە «ماگنىتسكىي قانۇنى» دەپ ئاتىلىدۇ). 2022 - يىلى يومىئۇرى شىمبۇن گېزىتىنىڭ بىر تەكشۈرۈشىدە، ئۇ ياپونىيەنىڭ جۇڭگو بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى كۈچەيتىشىگە «بىر قەدەر قارشى» دەپ جاۋاب بەرگەن.

2023 - يىلى NHK نىڭ بىر تەكشۈرۈشىدە، ئۇ توي قىلغان ئەر - خوتۇنلارغا ئايرىم فامىلە قوشۇشنى «قوللىغان».

2023 - يىلى NHK نىڭ بىر تەكشۈرۈشىدە، ئۇ بىر جىنىسلىقلارنىڭ نىكاھىنى قانۇنىي جەھەتتىن ئېتىراپ قىلىشنى «بىر قەدەر قوللىغان». 

2023 - يىلى NHK نىڭ بىر تەكشۈرۈشىدە، ئۇ كۋوتا سىستېمىسىنى كىرگۈزۈشنى «بىر قەدەر قوللىغان».

## مەنبەلەر

# https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-06-27/one-female-candidate-s-run-shows-lagging-diversity-in-japan
# https://www.japantimes.co.jp/tag/arfiya-eri/
# https://go2senkyo.com/seijika/184800