روزى سايىت

**روزى سايىت** (تۇغۇلغان ۋاقتى: 1944-يىلى 9- ئاي) ـ ئۇيغۇر خەلق شائىرى.

## ھاياتى
شائىر **روزى سايىت**، 1944-يىلى 9- ئايدا خوتەننىڭ گۇما ناھىيىسىگە قاراشلىق شەيدۇللا دېگەن يېرىدە سايىتاخۇن ئىسىملىك كونا ئەسكەر ئائىلىسىدە تۇغۇلغان .

1951-يىلى ئاتا-ئانىسى بىلەن بىللە خوتەنگە كۆچۈپ كېلىپ، 1958-يىلىغىچە چايخانا (ھازىرقى خوتەن ناھىيىلىك ئۈمىد باشلانغۇچ مەكتىپى) مەكتەپتە، ۋىلايەتلىك 1-ئوتتۇرا مەكتەپنىڭ تولۇقسىز سىنىپلىرىدا ئوقۇغان، شۇنىڭدىن كېيىن 10 نەچچە يىل دېھقانچىلىق ئەمگىكى بىلەن شۇغۇللانغان. 1973-يىلى قەشقەر پېداگوگىكا ئىنستىتۇتىنىڭ تىل-ئەدەبىيات فاكۇلتېتىغا قوبۇل قىلىنغان. 

ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىن خوتەن ۋىلايەتلىك دارىلمۇئەللىمىن ۋە لاڭرۇ يېزىلىق ئوتتۇر مەكتەپتە تىل-ئەدەبىيات ئوقۇتقۇچىسى بولۇپ ئىشلىگەن. 1980-يىلىدىن باشلاپ ئۆمرىنىڭ ئاخىرىغىچە يېڭى قاشتېشى ژۇرنىلىدا مۇھەررىر بولغان. 

1962-يىلى خەلق ئوقۇتقۇچىسى بولغان، كېيىن يەنە دېھقانچىلىق قىلغان، 1973-يىلى قەشقەر پىداگوگىكا ئىنىستوتىنىڭ تىل- ئەدەبىيات فاكولتېتىغا ئوقۇشقا كىرگەن، 1976-يىلى ئوقۇشنى پۈتتۈرگەندىن كېيىن خوتەندە ئوتتۇرا مەكتەپ ۋە دارىلمۇئەللىمىندە ئوقۇتقۇچىلىق قىلغان . 1980-يىلىدىن باشلاپ يېڭى قاشتېشى ژورنىلىدا مۇھەررىرلىك قىلغان . 2001-يىلى 9-ئايدا كېسەللىك سەۋەبىدىن 57 يېشىدا ئالەمدىن ئۆتكەن . 

## ئىجادىيتى
شائىر روزى سايىت 1973-يىلى قەشقەر گېزىتىدە ئېلان قىلىنغان  ناملىق شېئىرى بىلەن ئىجادىيەت سېپىگە كىرگەن. شۇنىڭدىن تارتىپ ھازىرغىچە ئۇنىڭ نۇرغۇن شېئىر-داستانلىرى ئېلان قىلىنغان . ئۇ يەنە بارات يازغان ھېكايە قاتارلىق بىرقانچە نەسرىي ئەسەرلەرنى يازغان . ئۇنىڭ يىپەك يولىدا نورۇز، يۇرۇڭقاش ۋادىسىدا شادلىق قاتارلىق تېلىۋىزىيە بەدىئىي فىلىملىرىنىڭ سىنارىيىسى شىنجاڭ تېلىۋىزىيە ئىستانسىسى تەرىپىدىن رەتكە ئېلىنغان . 

ھازىرغىچە ھەر قايسى گېزىت-ژۇرناللاردا  قاتارلىق 12 پارچە داستان، باللادىسى، 1000 پارچىدىن ئارتۇق شېئىرى ۋە روبائىيسى،  قاتارلىق بىر قانچە پارچە ھېكايىسى،  نىڭ شېئىرىي يەشمىسى، ئۇيغۇر كلاسسىك شېئىرىيتىدىكى شەكىللەر توغرىسىدا ئېلان قىلىنىپ، جامائەت ئارىسىدا بەلگىلىك تەسىر قوزغىدى. 

 قاتارلىق داستان ۋە شېئىرلار توپلاملىرى نەشىر قىلىندى. 

روزى سايىتنىڭ يەنە قاتارلىق يۈزلىگەن ناخشا تېكىستى ئاھاڭغا سېلىنىپ ۋەتەننىڭ يېزا-سەھرالىرىدا ياڭرىماقتا. 

بىر قىسىم شېئىر-ھېكايىلىرى خەنزۇ تىلىغا تەرجىمە قىلىندى ۋە دەرسلىكلەرگە كىرگۈزۈلدى. 

شائىرنىڭ قاتارلىق داستان، شېئىر، ھېكايە ۋە تېلېۋىزىيە بەدىئىي سەنئەت فىلىملىرى،  ناملىق ناخشا تېكىستلىرى قاتارلىق كۆپلىگەن ئەسەرلىرى مەملىكەت ۋە ئاپتونوم رايون دەرىجىلىك ئىجادىيەت مۇكاپاتلىرىغا ئېرىشتى. 

ئۇنىڭ مۇنەۋۋەر شېئىرلىرىدىن تۈزۈلگەن ناملىق قاپلىق ئۈنئالغۇ لېنتىسى نەشىر قىلىنىپ نەچچە ئونمىڭ نۇسخا تارقىتىلدى. 

خەلق شائىرى روزى سايىت 2001-يىلى 9-ئاينىڭ 8-كۈنى كېسەل سەۋەبى بىلەن خوتەن شەھىرىدە ۋاپات بولدى. مەرھۇم ھايات ۋاقتىدا مەملىكەتلىك ئاز سانلىق مىللەت يازغۇچىلىرى ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ، جۇڭگو ئۇيغۇر مەدەنىيەت، تارىخ ئىلمىي تەتقىقات جەمئىيىتىنىڭ مۇدىرىيەت ئەزاسى، ئاپتونوم رايونلۇق تىل-يېزىقنىقېلىپلاشتۇرۇش ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ، ئاپتونوم رايونلۇق 12 مۇقام تەتقىقات ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى ئىدى. 

خەلق شائىرى روزى سايىتنىڭ ۋاپاتى ئۇيغۇر ئەدەبىيات-سەنئىتى ئۈچۈن زور يۇقىتىش. شائىر مۇنەۋۋەر ئەسەرلىرى بىلەن ئەل قەلبىدە مەڭگۈ ياشايدۇ. 

روزى سايىتنىڭ بەزى ئەسەرلىرى مەملىكەت ھەم ئاپتونۇم رايون دەرىجىلىك مۇكاپاتلارغا ئېرىشكەن . ئۆزىمۇ بىرقانچە قېتىم ئاپتونۇم رايون ۋە ۋىلايەت دەرىجىلىك مۇنەۋۋەر مۇتەخەسسىس بولۇپ باھالانغان . 

## ئەسەرلىرى
روزى سايىتنىڭ ھازىرغىچە نەشىر قىلىنغان ئەسەرلىرىدىن قاشتېشىنىڭ رىۋايىتى، بۇ قىز كىمنى تاللىسۇن، مەرھابا، مۇھەببەتتىن پۈتكەن ناخشىلار، پاھ، دېھقاننىڭ ھەيكىلى، ناملىق شېئىر ۋە داستانلار توپلىمى بار . ئۇنىڭ دېھقانلار تېمىسىدا يازغان بىر تۈركۈم شېئىرلىرى ئەينى يىللاردا يېزىلارغا يۈرگۈزۈلگەن بەزى سول سىياسەتلەر كەلتۈرۈپ چىقارغان بەزىبىر ئاقىۋەتلەرگە قارىتىلغان . بۇ شېئىرلار ئۈنئالغۇ لېنتىسىغا ئېلىنىپ، دېھقان بولماق تەس دېگەن نامدا نەشىر قىلىنىپ تارقىتىلغاندىن كېيىن، زور تەسىر قوزغىغان . ئۇ ۋاپات بولغاندىن كېيىن مىللەتلەر نەشرىياتى روزى سايىت شېئىرلىرىدىن دېگەن نامدا ئۇنىڭ بىر تۈكۈم شېئىرلىنى نەشىر قىلدى. 

## شېئىرلىرىدىن

#### ئانا تىلىم - زەر تىلىم
تىل ئالاقە قورالى، تىل قەلبنىڭ ئەينىكى، 

تىل ئادەمنى، ئالەمنى باغلاپ تۇرغان زەر رىشتە . 

تىل غەزىنە، تىل ھىكمەت، تىل مۇھەببەت كۆۋرۈكى، 

تىل ھايۋاننى ئىنسانغا ئايلاندۇردى پەرۋىشتە . 

تىل نادانغا پەم بېرىپ، تىل زۇۋانغا تەم بېرىپ، 

ھاياتلىقنىڭ ئابادى مېھرى تاپتى سۆيۈكتە . 

شۇڭا ھەر بىر قۇۋمچۈن مەيلى كىچىك-چوڭ بولسۇن، 

ئاتا تىلى - ئۆز تىلى شۇنچە ئۇلۇغ، بۈيۈك -تە ! 

ئۇيغۇر تىلى ئۇۋاق تىل، ئۇيغۇر تىلى ئۇماق تىل، 

سەككىز مىليون بۇلبۇلنىڭ ئەشۇ تىلدا ناۋاسى . 

ئۇيغۇر تىلى كىچىك تىل، ئەمما تاتلىق چۈچۈك تىل، 

مەن شۇ تىلنىڭ شەيداسى، مىراسخورى -ھەقداسى. 

ئۇ -ئانا تىل ئانامغا ئانىسىدىن يادىكار، 

مەن بۇ تىلنى ئۈگەنگەن زاكامدىكى چاغلاردا . 

ئاشۇ ئانا تىل بىلەن ئوۋلاپ جانان مەيلىنى، 

پاراڭلاشقان، سىرداشقان ئالمىزارلىق باغلاردا . 

بوۋام مۇشۇ تىل بىلەن يۈرۈكۈمگە پىچىرلاپ، 

ۋاپادارلىق، مەردلىكنىڭ مىزانىنى بىلدۈرگەن. 

ئوغلۇم، قىزىم ھەر كۈنى تۇمۇچۇقتەك ۋىچىرلاپ، 

ھاياجانغا چۆمدۈرگەن، مۇرادىمنى بىلدۈرگەن . 

مۇشۇ تىلدا ناۋائىي كىيگەن ناۋا تاجىنى، 

شاھ مەشرەپنى مۇشۇ تىل ئېرىشتۈرگەن شەرەپكە . 

يۈسۈپكە خاس ھاجىپ لىق ئاتا قىلغان مۇشۇ تىل، 

مەھمۇد بوۋام مۇشۇ تىلدا دەرس ئۈگەتكەن ئەرەپكە . 

مەن شۇ ئانا تىل بىلەن پەرۋاز قىلىپ ئىجادتا، 

زىمىستاننى لەنەتلەپ، تاڭغا مەڭز-يۈز ياقتىم . 

كۈلسە يۇرتۇم تەڭ كۈلدۈم، ئەل يىغلىسا ياش تۆكتۈم، 

بىللە كۆيدۈم ئوتىدا، سۇلىرىدا تەڭ ئاقتىم . 

مەن شۇ ئانا تىل بىلەن باغاشلىدىم باھارنى، 

گۈل -چېچەككە پۈركەنگەن چىمەنلەرنى ئارىلاپ. 

مەن كۈلىمەن، قۇۋۇمنى كۈلدىرىمەن قەلەمدە، 

تىلغا ئۈنگەن ھارام شاخ، كۆتەكلەرنى پارچىلاپ . 

شۇڭا دەيمەن : ئۆز تىلىم - گۆھەر تىلىم، زەر تىلىم، 

بوپقالغىنى ئۇششاق تىل ئەمەس ھەرگىز ئىلىىتى . 

زەررە كىچىك، ئاتوم شۇ زەررىلەردىن تۈزۇلگەن، 

مىنىڭ تىلىم ئاشۇنداق، ئاتومچە بار قىممىتى . 

ئەي تەڭرىتاغ پەرزەنتى، ئۇزۇن سەپەر كارۋىنى، 

سىيپىماقتا مەڭزىڭنى تاڭنىڭ مەيىن شامىلى . 

مۇھەببەتلىك باغاشتا كۈلۈپ يايرا، ياڭرىسۇن، 

سەككىز مىليون شاد دىلنىڭ ئانا تىلدا ناۋاسى!! 

**دېھقان كۈلكىسى** 

روزى سايىت  

دېھقاننىڭ كۈلكىسى - ئامەت كۈلكىسى ، 

دېھقاننىڭ كۈلكىسى - قۇتتىن بېشارەت .

دېھقاننىڭ كۈلكىسى - جاھانغا بەرىكەت ،

دېھقاننىڭ كۈلكىسى - جەۋلانۇ ھەرىكەت ، 

ئۇ توقلۇق ، ئۇ شوخلۇق ، شانغا ئىشارەت . . .  

دېھقاننىڭ كۈلكىسى جاۋغايدا ئەمەس ، 

ئۇ يۈرەك تۇشتىدىن پارتلايدۇ ، بىلسەڭ .

ئۇ قاداق ئالقاننىڭ ئاراشلىرىدىن ، 

ئۇ كۆيۈك ماڭلاينىڭ قاتلاشلىرىدىن ،

نۇرانە كۆزلەردىن چاقنايدۇ ، بىلسەڭ .  

گەر دېھقان كۈلمىسە كۈلمەس ھېچنېمە ،

گەر دېھقان كۈلمىسە كۈلەلمەس دۇنيا .

دېھقاندىن كۈلكىنى قىزغانماق ئۇيات ،

دېھقان كۈلكىسىدىن مۇكەررەم ھايات ، 

بۇ كۈلكە مۆھتىرەم ، ئەزىز - تۇتىيا .  

بۇ كۈلكە سەپەردە ھارغانغا ماغدۇر ، 

بۇ كۈلكە ھوزۇرلۇق ، جانلارغا ئارام .

بۇ كۈلكە مۇھەببەت - يارنىڭ ۋىسالى ، 

بۇ كۈلكە ساپ ، ساددا ( مىكىردىن خالىي ) ، 

بۇ كۈلكە ھەر قانداق يارامدىم يارام !  

بۇ كۈلكە پاكلىقتا ئوغۇزدۇر - ئوغۇز ،

بۇ كۈلكە ئالەمدە يىگانە - يەكتا .

دېھقاننىڭ كۈلمىكى چۈشمەس ئاسانغا ،

دېھقاننىڭ كۈلگىنى ئامەت ئىنسانغا ، 

شۇ كۈلكە بولمىسا يوق جاھان ھەتتا .  

شۇ كۈلكە بولمىسا باغلار تاقىر ساي ،

شۇ كۈلكە بولمىسا گۈل ئاچماس چىمەن .

شۇ كۈلكە بولمىسا قازناقلار قۇرۇق ،

ئۆسەلمەس نەۋرىلەر ئوماق ، بۇدۇرۇق ، 

شۇ كۈلكە ھەر كىمنى قىلغان شوخ ، تىمەن .  

بۇ كۈلكە ۋەزنىدە رۇستەمانە كۈچ ، 

بۇ كۈلكە ۋەزنىدە ھاتەمچە مەرتلىك .

بۇ كۈلكە قىزلارغا ھۆسنى - لاتاپەت ، 

بۇ كۈلكە ئەرلەرگە روھىي سالاپەت ، 

بۇ كۈلكە ئەتىۋا ، شۇنچە قىممەتلىك ...  

دېھقاننىڭ كۈلكىسى چۈشمەيدۇ كۆكتىن ،

( بۇ كۈلكە ئۇنىڭغا ئەمەس ئىئانە ) .

دېھقاننىڭ كۈلكىسى ئەجىرۇ ئەزىمدىن ،

ھەر مايسا تۈۋىگە مىڭ بىر تەزىمدىن ، 

ئۇ شۇنداق تەس كۈلكە ، شۇنداق شاھانە !  

راست ، دېھقان جىڭ كۈلەر ، « قوپال » - چىڭ كۈلەر ، 

ئۇ كۈلسە بىر قېتىم مىڭ گۈل تۆكۈلەر .

قەھرىدە ئايازنىڭ باغرى چاك - تىلىم ،

مېھرىدە ئويغىنار نەۋ باھار ، ئىقلىم ،

دېھقانغا يات يالغان ، ساختا كۈلكىلەر .  

چۈنكى ئۇ خاماندا چەشلەنگەن كۈلكە ، 

چۈنكى ئۇ قەنەردە پەشلەنگەن كۈلكە ، 

بۇ كۈلكە تومۇزدا پىشقان مەي بولۇپ ، 

جەملەنگەن يۈرەككە قۇۋۋەت ئەي بولۇپ ، 

بۇ ئەمەس بۇرۇنقى غەشلەنگەن « كۈلكە » .  

مەن ئۇنى ئىستەيمەن بەزمە - مەشرەپتىن ،

مەن ئۇنى كۆرمەكچى ناخۇللۇق قولدا .

تاپماقچى يايلاقتىن ، ئانار ، تال - تەكتىن ، 

تومپايغان ھەمياندىن ، پۇل قويغان چەكتىن ، 

ئۇ چۇقۇم ئۇچرايدۇ بازار يا يولدا ...  

دېھقاننىڭ كۈلكىسى - ئۈمىد كۈلكىسى ، 

دېھقاننىڭ كۈلكىسى - قۇتتىن بىشارەت .

گەر دېھقان كۈلمىسە كۈلەلمەس ئالەم ،

بۇ ھالدا ، دەۋەرگىن « سۇلدى باغ - لالەم » ،

دېھقاننىڭ كۈلكىسى شانغا كاپالەت ! ...    

**پۇل دېگەن نەرسە...**

روزى سايىت  

پۇل ئەجەپ نەرسە ، چاتاق پۇل بولمىسا ، 

يوق مەئىشەت ، نام - ئاتاق پۇل بولمىسا ، 

كەڭ جاھانمۇ تار ، توزاق پۇل بولمىسا ،

تۇتمىقىڭ تەس ئۆي - ئوتاق پۇل بولمىسا ،

كونا تاملىقتا قوناق ①  پۇل بولمىسا .    

بولسا پۇل ھاجەتلىرىڭ مەقبۇل سېنىڭ ،

بولسا پۇل قالمايدۇ ئىگىنىڭ جۇل سېنىڭ ، 

گۈل سېنىڭ ، بۇلبۇل سېنىڭ ، دۇلدۇل سېنىڭ ،

بەزمە ، مەشرەپ - توي سېنىڭ ، مەرغۇل سېنىڭ ،

يۈرگىنىڭ شۇ ئاچ قورساق پۇل بولمىسا .  

دوستنى دۈشمەن ، يارنى يات ئەتتى شۇ پۇل ،

بىرنى موھتاج ، بىرنى شاد ئەتتى شۇ پۇل ،

بىرنى قامچا ، بىرنى ئات ئەتتى شۇ پۇل ،

مۈشكىلاتنى قاتمۇ - قات ئەتتى شۇ پۇل ،

سۆيگىگە يەتتى سىناق پۇل بولمىسا .    

پۇل تېپىپ ، يول تاپمىغانلار ( تۈف ) ساڭا ، 

پۇل تېپىپ ، پەر قاقمىغانلار ( تۈف ) ساڭا !

پۇل يېقىپ ، ئەل ياقمىغانلار ( تۈف ) ساڭا ! 

پۇل بېقىپ ، ئەل باقمىغانلار ( تۈف ) ساڭا ! 

كۆرىمىز ئالەم ئۇزاق ، پۇل بولمىسا ...    

« پۇل  ـ پۇچەك ـ قەغەز » پەقەت رەڭدار نېمە ، 

« ئىت يېمەيدۇ بەرسە » شۇنداق خار نېمە . 

ھەجىمى ئالقانچە ، كۈچى داڭدار نېمە ، 

شۇڭا ، پۇل كىمدە ، قىلۇر ھالدار نېمە ، 

ھەر قەدەمدە مىڭ توساق پۇل بولمىسا .    

پۇل تالاي پۇلپەزنى شۇك ئۇخلاتمىدى ، 

پۇل چۈشەپ كۈندۈزمۇ جۆيلۈپ ياتمىدى ، 

تاپتى پۇل ، ئىنساپنى بىللە تاپمىدى ، 

بىرنى ئون قىلسام دېدى ، قۇت ئاتمىدى ، 

كەتتى پانىيدا ساياق ، پۇل بولمىسا .    

پۇل مۇھىم ، پۇلدىن مۇھىم دىل ئاقلىقى ،

ئاقمىغاي پۇلنىڭ بېشەم ھايتاقلىقى② ، 

كىم دۇرۇس يولدا بېيىپتۇ پاكلىقى ، 

رىسقى پاكقا بار زامان ئامراقلىقى ،

ساتما ۋىجدان ، سات قىياق پۇل بولمىسا .    

بىر ھېسابتا پۇل دېگەن شۇنداق نېمە ،

ئەمما پۇلنى تەكتى ھەل قىلغۇچ دېمە ،

كىم زېرەك ، ئاقىل شۇنىڭ پۇل ، غەم يېمە ،

قويغۇسى پۇلسىز سېنى تەرسىز تەمە ،

تاپقۇسى كىم ئەقلى ساق پۇل بولمىسا .  

پۇل، قېنى ئېيتقىنچۇ ، كار - بارىڭ نېمە ؟ 

شادلىقىڭ قانداق ، يەنە زارىڭ نېمە ؟ 

بىرلا گەپ قىل : بىزگە ئىزھارىڭ نېمە ؟ 

ھەمدىمىڭ ، يارىڭ ۋە ئىنكارىڭ نېمە ؟ 

تاپقۇلۇق ، بىل ، سەن سىياق پۇل بولمىسا !!!    

1992 - يىلى ئۆكتەبىر   خوتەن    

① قوناق — قونالغۇ ، ئۆتەڭ دېگەن مەنىدە

② ھايتاق — كەپسىز ، باشباشتاق /شىۋە سۆز  

## مەنبە
* روزى سايىتنىڭ ئانا تىلىم -زەر تىلىم ناملىق شېئىرلار توپلىمىدىن.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
تۈر:ئۇيغۇر شائىرلار
تۈر:ئۇيغۇرلار
تۈر:مەشھۇر شەخسلەر
تۈر:ئۇيغۇر ئەدەبىياتى
تۈر:بۇگۈنكى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىياتى
تۈر:ئۇيغۇر ئەدىبلەر