پروگراممېر ھەل قىلالمىغان مەسىلىنى پەيلاسوپ ھەل قىلىدۇ

**پروگراممېر ھەل قىلالمىغان مەسىلىنى پەيلاسوپ ھەل قىلىدۇ**

2024.09.21

ئادەمنىڭ بىر كۈنى 24 سائەت بولىدۇ، بىر مۇۋاپىق ئورۇنلاشتۇرۇش بولسا سەككىز سائەت ئۇخلاش، سەككىز سائەت خىزمەت قىلىش، ئۇنىڭدىن باشقا سەككىز سائەت ئەركىن كۆڭۈل ئېچىش. بىراق، بىز دائىم ۋاقىتنىڭ يېتىشمەيۋاتقانلىقىنى ھېس قىلىمىز ياكى باشقا بىر قۇتۇپقا بېرىپ قالغاندەك بىلىپ-بىلمەيلا ۋاقىتىمىز يوقاپ كېتىدۇ.  

ئالاقە تورى كىرىزىس تۇيغۇسى ياشلارنى قاپلىماقتا. پېشقەدەملەرنىڭ قارىشىچە، بۇ دەۋرىدىكى ياشلار تور ئويناش بىلەن شۇغۇللىنىدىغان، نۇرغۇن نەرسە بىلىدىغان بولۇپ، ئۇلار قىلالمايدىغان نۇرغۇن ئىشلارنى قىلالايدىكەن. لېكىن ياشلار ئىنتېرنېت تورىدا قانچە ئۇزۇن يۈرگەنسېرى، ئۆزىنى مەڭگۈ تور سۈرئىتى 2G دەك ھېس قىلىپ، ھېچنېمىنى بىلمەيدۇ. 

بۇ تەشۋىش تۇيغۇسىنىڭ ئارقىسىدا ھەممە يەردە مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇۋاتقان ئالگورىزىم (算法، Algorithm، ھېسابلاش ئۇسۇلى) لار توختىماي ئىشلەۋاتىدۇ، خەۋەرلەر مەڭگۈ توختاپ قالمايدۇ، بازارلار مەڭگۈ تاقالمايدۇ، ئىجتىمائىي ئالاقە تورلىرى مەڭگۈ يۈرۈشۈپ تۇرىدۇ. 

بىز چوڭ سانلىق مەلۇمات سىستېمىسى ئارقىلىق نومۇر قويۇپ، كىيىم-كېچەك، يېمەك-ئىچمەك، تۇرالغۇ، يۈرۈش-تۇرۇشنى تاللايمىز، ئېلېكتىرونلۇق ئېكران ئارقىلىق ئالگورىزىم بىز ئۈچۈن تەييارلىغان ئۇچۇر غوزىكى ئۆيىدە تۇرىمىز، ھەتتا مەۋھۇم پاراڭلىشىش يۇمشاق دېتالى ئارقىلىق ھەقىقىي ئادەم بىلەن ئۇلىنىمىز. ئەمما دائىم دەۋر پويىزىغا چىقالمايدىغاندەك ھېس قىلىمىز.

ئون نەچچە يىل ئىلگىرى، يۇۋال ھارارى (Yuval Harari) «ئىنسانىيەتنىڭ قىسقىچە تارىخى» ناملىق كىتابنى يازغاندا مۇنداق پەرەزنى ئوتتۇرىغا قويغان:

«نەچچە مىڭ يىلدىن بۇيان، ئىنسانلارنىڭ ئەقىللىق ئادەملەرنىڭ يۇقىرى پەللىسىدە تۇرۇپ، تەرەققىي قىلىپ گۈللەنگەن مەدەنىيەتكە ئىگە بولالىشى بىزنىڭ ھېكايە سۆزلەش ئىقتىدارىغا ئىگە بولغانلىقىمىزدا. بىز قانۇن، تەرتىپ، شىركەت، تەشكىلات... دېگەندەك ئۇقۇملارنى يارىتالايمىز ھەم ئۇنىڭغا ئىشىنىمىز، ئۇلار ئىنسانىيەت جەمئىيىتىنىڭ ھەرىكەت تەرتىپىنى ئۈنۈملۈك ساقلاپ قالىدۇ.   

ھالبۇكى، كومپيۇتېرنىڭ تەرەققىياتى ئىنسانلارنىڭ تەدبىر بەلگىلەش، سانلىق مەلۇماتلارنى بىر تەرەپ قىلىش ۋە ئىجادچانلىق جەھەتتىكى ئىقتىدارىدىن ھالقىپ، تەدرىجىي ھالدا ئىنسانلارنىڭ جەمئىيەتتىكى يېتەكچىلىك ئورنىنىڭ ئورنىنى ئېلىشى مۇمكىن.» 

بۇ ئالدىن ئېيتىلغان سۆز قەدەممۇ-قەدەم رېئاللىققا ئايلانماقتا. 

2018-يىلى ئۇ يېڭى كىتاب «تاش قوراللار دەۋرىدىن AI دەۋرىگىچە بولغان ئۇچۇر تورىنىڭ قىسقىچە تارىخى» نى يېزىشقا باشلىغان، سۈنئىي ئەقىلنىڭ زور پارتلاش ئارقا كۆرۈنۈشىگە ئەگىشىپ، ئۇ بۇنىڭ ئادەتتىكى كىشىلەرگە قانداق تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىغا تېخىمۇ كۆڭۈل بۆلدى. 

يۇۋال ھارارى مۇنداق دېدى: «بىز ئورگانىك ھاياتلىق، كېچە-كۈندۈز، ياز-قىشنىڭ ئورگانىك ئايلىنىش قانۇنىيىتى بويىچە ياشايمىز، بەزىدە جانلىق، بەزىدە ئەركىن-ئازادە. بىراق، ھازىر بىز مەڭگۈ ئارام ئالمايدىغان كومپيۇتېر يېتەكچىلىك قىلىدىغان مۇھىتتا ياشاشقا مەجبۇرلاندۇق. ئۇلارمۇ بىزنى مەڭگۈ ھايات قېلىشقا مەجبۇرلايدۇ. بىراق، ناۋادا، سىز بىر ئورگانىزمنى مەڭگۈ ھايات تۇرۇشقا مەجبۇرلىسىڭىز، ئاقىۋەتتە چوقۇم ۋەيران بولىدۇ»

بەزى ياشلار ئۇچۇر تورىنىڭ ئۆزىگە بولغان سەلبىي تەسىرىنى ھېس قىلىپ، ئالگورىزىمنى تەشەببۇسكارلىق بىلەن بايقۇت قىلىپ، مەلۇم كۈن يانفون ئىشلەتمەسلىككە، تورنى ئۈزۈشكە، ئىجتىمائىي ئالاقە تاراتقۇسى ئىشلەتمەسلىككە جەڭ ئېلان قىلدى. لېكىن ئادەم ۋەزىيەتكە قارشى ئىش قىلالمايدۇ، ئالگورىزىمدىن تولۇق ئايرىلالمايدۇ. ئۇچۇر دەۋرىدە، ئېنىقسىزلىق ۋە تەشۋىش بىلەن ئۆزىنى قانداق بىر تەرەپ قىلىش ھەر بىر ئادەم چوقۇم ئۆگىنىشكە تېگىشلىك تېما. 

«تاش قوراللار دەۋرىدىن AI دەۋرىگىچە بولغان ئۇچۇر تورىنىڭ قىسقىچە تارىخى» ناملىق كىتاب دەل كاربون ئاساسىدىكى جانلىقلارنىڭ (ئادەملەرنىڭ) كىرېمنىينى ئاساس قىلغان (روبوت، سۈنئىي ئەقىل) دۇنياغا قانداق تەييارلىق قىلىش كېرەكلىكى توغرىسىدىكى كىتاب.

تۆۋەندىكىسى بۇ كىتابنىڭ ئاپتورى يۇۋال ھارارىنى زىيارەت قىلغاندىكى سۇئال-جاۋاب.

سۇئال 1

ئالگورىزىم بىزنىڭ دىققىتىمىزنى كونترول قىلىۋاتىدۇ. 

مەن مۇنداق بىر ئابزاس سۆزنى كۆرگەن: بىر يىگىت يارىلانغان دوستىغا قۇتقۇزۇش ماشىنىسى چاقىرىپ بەرمەكچى بولغان، نەتىجىدە يانفوننى ئېچىپلا قىسقا سىن سۇپىسدىن ۋىدىيو كۆرۈپ، دوستنىڭ يارىلانغان ئىشىنى پۈتۈنلەي ئۇنتۇپ قالغان. 

ھازىر نۇرغۇن كىشىلەر تەشەببۇسكارلىق بىلەن ئۇچۇر ئىزدەش ئىقتىدارىنى يوقاتتى، كۆپ قىسمى پاسسىپ ھالدا ئۇچۇر قوبۇل قىلىۋاتىدۇ، تارىخشۇناسلىق نۇقتىسىدىن قارىغاندا، ئىنسانلار قاچاندىن باشلاپ بۇ خىل ئىقتىدارىنى تەدرىجىي يوقىتىپ قويغان؟ 

جاۋاب : 

بىزنىڭ ئۇچۇر ئىستېمال ئۇسۇلىمىزدا قانداق ئۆزگىرىش بولغانلىقىنى چۈشىنىش ئۈچۈن، يېمەكلىكنى مىسال قىلساق بولىدۇ.

100 يىل ئىلگىرى يېمەكلىك ناھايىتى كەمچىل ئىدى، شۇڭا كىشىلەر ئۆزلىرى تاپالايدىغان بارلىق يېمەكلىكلەرنى يەيتتى ھەمدە كۆپچىلىك تەركىبىدە ياغ ۋە قەنت مىقدارى يېتەرلىك بولغان يېمەكلىكلەرنى ياخشى كۆرەتتى. بۈگۈنكى كۈدە يېمەكلىك يېتەرلىك بولۇپ بولدى، ئەگەر كىشىلەر يەنىلا ھەممە نەرسىنى يەپ، ياغ ۋە شېكەرنى زىيادە قوبۇل قىلسا كېسەل بولۇپ قالىدۇ. شۇڭا كۆپچىلىك تاماقنى تاللاپ يىيىشكە باشلىدى.  

ئۇچۇرمۇ ئوخشاش. ئىلگىرى ئۇچۇر بەك كەمچىل ئىدى، شۇڭا ئېرىشەلەيدىغان ھەرقانداق ئۇچۇرنى قوبۇل قىلاتتى. ھازىر زور مىقداردىكى ئۇچۇرلار بىزنى بېسىپ كەتتى، بولۇپمۇ ئاشۇ پايدىسىز ئۇچۇرلار بىزنى كېسەل قىلىدۇ. كۆرگەنلا نەرسىنى يەۋەرمىگەنگە ئوخشاش، بىز ھازىر ئۇچۇرنىمۇ تاللاپ قوبۇل قىلىشقا مۇھتاج.

ئۇچۇرنى تاللاپ قوبۇل قىلىشنىڭ بىرىنچى قەدىمى «تېخىمۇ كۆپ ئۇچۇرلار ھەمىشە بىزگە پايدىلىق» دېگەن ئويدىن ۋاز كېچىش.

ئىككىنچى قەدەمدە ئۇچۇر سۈپىتىنى ئاڭلىق ھالدا تاسقاپ تەكشۈرۈش كېرەك. خۇددى بىز قوبۇل قىلىدىغان يېمەكلىكتىن ئېھتىيات قىلغىنىمىزغا ئوخشاش، چوڭ مېڭىگە قويۇلغان روھىي ئوزۇقتىن ئېھتىيات قىلىشىمىز كېرەك. ئالاھىدە دىققەت قىلىش، زىيادە ئۆچمەنلىك، ئاچكۆزلۈك ۋە ئەخلەت ئۇچۇرلار بىلەن چوڭ مېڭىنى تولدۇرۇشتىن ساقلىنىش كېرەك. 

ھازىر نۇرغۇن دۆلەتلەر ئەخلەت يېمەكلىكلەرگە «بۇنىڭ تەركىبىدە %40 شېكەر، %20 ياغ بار» دەپ بەلگە قويىدۇ. بەلكىم ئۇچۇر بىلەن تەمىنلىگۈچىلەرنى ئوخشاش ئىش قىلىشقا مەجبۇرلىشىمىز مۇمكىن، مەسىلەن، بەزى ۋىدىيولارنى كۆرۈشتىن بۇرۇن، بۇ ۋىدىيونىڭ ئۆز ئىچىگە ئالغان مەزمۇنىنى تىزىپ چىقىشىمىز كېرەك، مەسىلەن: «بۇ ۋىدىيودا %40 ئاچكۆزلۈك، %20 ئۆچمەنلىك بار» دېگەندەك. ئەگەر سىز بۇنداق «زىيانلىق» ئۇچۇرلارنى قوبۇل قىلماقچى بولسىڭىز، ھېچ بولمىغاندا ئۇنىڭ زىيىنىنى چۈشىنىشىڭىز كېرەك. 

مەن ھەر يىلى بىر نەچچە ھەپتە چوڭقۇر خىيال سۈرۈپ بېكىنىۋالىمەن، بۇ مەزگىلدە تاشقى دۇنيا بىلەن بولغان ئالاقىنى پۈتۈنلەي ئۈزۈۋېتىمەن. خەۋەر كۆرمەيمەن، ھېچقانداق ئېلېكتىرونلۇق پوچتا يوللانمىسى ئوقۇمايمەن، كىتاب يازمايمەن، پەقەت چوڭقۇر خىيال سۈرىمەن. ۋاقىت سەرپ قىلىپ كاللام قوبۇل قىلغان ئۇچۇرلارنى ھەزىم قىلىمەن، تېخىمۇ كۆپ ئۇچۇرلارنى تولۇقلىمايمەن. كۆپ ساندىكى كىشىلەرگە نىسبەتەن ئېيتقاندا بىر نەچچە ھەپتە ئانچە ئۇزۇن بولۇپ كەتمەيدۇ، لېكىن ئاندا-ساندا بىر-ئىككى كۈن تاماق يېيىشنى چەكلەشمۇ ياخشى تاللاش.

سۇئال 2:

لېكىن ئىنتېرنېت تورى دەۋرىدە «ئۇچۇر تەشۋىشى» ھەممىلا يەردە بار. 

ئىلگىرى بىز دائىم بىلىدىغانلىرىمىز قانچە كۆپ بولسا شۇنچە ياخشى دەپ ئويلايتتۇق، ئىجتىمائىي ئالاقە تاراتقۇلىرىنى بىر كۈن كۆرمىسەك، ئۆزىمىزنىڭ بىرەر نەرسىنى قولدىن بېرىپ قويۇشىمىزدىن ئەنسىرەيتتۇق. لېكىن ھازىر بىز زادى قايسىلىرىنىڭ ئۈنۈملۈك ئۇچۇر ئىكەنلىكىنى پەرقلەندۈرەلمەيمىز، قارىماققا ئۈنۈمسىز كۆرۈنگەن ئۇچۇرلارغا راستتىنلا ئېھتىياجلىق ئەمەسمۇ؟ تېگى-تەكتىدىن ئېيتقاندا، سىز قايسى ئۇچۇرلارنى بىلىم دېيىشكە بولىدۇ دەپ قارايسىز؟ 

جاۋاب:  

شۇنداق، ئىلگىرى بىز بارلىق ئۇچۇرلارنى بىلىمگە تەڭ ئورۇنغا قوياتتۇق، ئىگە بولغان ئۇچۇرلىرىمىز قانچە كۆپ بولسا، ئىگە بولىدىغان بىلىمىمىزمۇ شۇنچە كۆپ بولىدۇ، دەپ قارايتتۇق. ناھايىتى ئېنىقكى بۇ خاتا — كۆپ ساندىكى ئۇچۇرلار ئەخلەت، بىلىم بولسا ئاز ئۇچرايدىغان ھەم قىممەت ئۇچۇرلاردۇر. 

كىشىنى مەپتۇن قىلىدىغان «ساختا خەۋەر» نى ئويدۇرۇپ چىقىش ناھايىتى ئاسان، سىز پەقەت خالىغانچە يازسىڭىزلا بولىدۇ، بىرەر سائەت ۋاقىت سەرپ قىلىپ تەتقىق قىلىشىڭىزنىڭ ھاجىتى يوق. لېكىن، بىر پارچە ھەقىقىي خەۋەر يېزىش ناھايىتى تەس، چۈنكى بۇنىڭ ئارقىسىدا ئىشلەشكە تېگىشلىك تەتقىقات ۋاقىت ۋە كۈچنى ئىسراپ قىلىدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە، سىز يازغان ھەقىقىي ئەھۋالغا كۆڭۈل بۆلۈش دەرىجىسى «ساختا خەۋەر» دىن خېلىلا تۆۋەن بولۇشى مۇمكىن، چۈنكى ئەمەلىيەت ھەمىشە ناھايىتى مۇرەككەپ، كىشىلەر مۇرەككەپ ھېكايىلەرنى ياخشى كۆرمەيدۇ. بۇمۇ خاتا ئۇچۇرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ، ئۇچۇر ھەمىشە ھەقىقىي ئەھۋالغا قارىغاندا تېخىمۇ ئاسان تارقىلىدۇ. 

شۇڭا، كەم ئۇچرايدىغان ھەم قىممەتلىك بىلىملەرنى قوغداش ئۈچۈن، بىز خاتالىقىمىزنى تەشەببۇسكارلىق بىلەن تونۇشىمىز، ئېتىراپ قىلىشىمىز ۋە تۈزىتىشىمىز كېرەك.  

«ئۆزىنى تۈزىتىش مېخانىزمى» تەبىئەت دۇنياسىدا ھەممىلا يەردە مەۋجۇت، بالىلارنىڭ يول مېڭىشنى ئۆگىنىۋېلىشى ئۈنۈملۈك بولغان ئۆزىنى تۈزىتىش مېخانىزمىغا تايىنىشتىن ئىبارەت.

كىچىك بالا مېڭىشنى ئۆگىنىۋاتقاندا بىر قەدەم مېڭىپ يىقىلىپ چۈشسە، يەنە ئازراق ئوخشىمايدىغان ئۇسۇلنى سىناپ باقىدۇ، يەنە بىر قېتىم يىقىلىپ چۈشسە يەنە بىر قېتىم تۈزىتىدۇ، تاكى توغرا قىلغانغا قەدەر تۈزىتىپ، ئاخىرى مېڭىشنى ئۆگىنىدۇ.

ئىلىم-پەنمۇ مۇشۇنداق مەشغۇلات قىلىدۇ. سۈنئىي ئەقىل مودېلىنىڭ ئۆگىنىش جەريانىمۇ شۇنداق. مودېلنى ئوتتۇرىغا قويدۇق، ئۈنۈمى ياخشى بولمىسا، خاتالىقىمىزنى تونۇيمىز، مودېلىمىزنى ئۆزگەرتىمىز.

بەزى بىر قىسىم چەكتىن ئاشقان جاھىللار ئۆزىنىڭ مۇكەممەل ئىكەنلىكىنى، ئۆزىنىڭ ھەممىنى چۈشىنىدىغانلىقىنى، ئەزەلدىن ھەرقانداق خاتالىق ئۆتكۈزمەيدىغانلىقىنى جاكارلايدۇ. ئۇلار ئۆگەنمەيدۇ، ھەم ئىشىنىشكە ئەرزىمەيدۇ.  

شۇڭا، ئەگەر بەزىلەر خاتالىقىنى ئېتىراپ قىلىشنى رەت قىلسا، ئۇلارغا ئىشەنمەڭ. ئەگەر بىرەرسى خاتالىقىنى ئېتىراپ قىلسا، ئۇ  ھەقىقىي بىلىملىك كىشى.

سۇئال 3:

يېقىنقى يىللاردىن بۇيان «بىلىمنىڭ ئەھمىيىتى يوق» نەزەرىيەسى، بولۇپمۇ «ئىجتىمائىي پەننىڭ پايدىسى يوق» نەزەرىيەسى ئەدەپ كەتتى. 

داڭلىق مەكتەپلەرنىڭ ئىجتىمائىي پەن كەسپىنى پۈتكۈزگەن ياشلار ئوقۇش پۈتكۈزۈپلا ئىشسىز قېلىپ، خىزمەت تاپالمىغاندا گاڭگىراپ قالىدۇ. بالدۇرراق بىلگەن بولسام ماتېماتىكا، فىزىكا، خىمىيە ئۆگەنگەن بولاتتىم، دەيدۇ.

سىزنىڭ دېگىنىڭىزدەك، ئىنسانلار ھېكايە سۆزلەشكە تېخىمۇ ماھىر، لېكىن بۇ خىل ئىقتىدار بۈگۈنكى كۈندە پايدىسى ئەڭ ئاز، ئۈنۈمى ئەڭ تۆۋەن ساھەگە ئايلىنىپ، كۆپچىلىك تەرىپىدىن چۆرۈپ تاشلاندى. سىز بۇ خىل ھازىرقى ئەھۋالغا قانداق قارايسىز؟ 

جاۋاب:  

ھازىر كىشىلەر ئىشقا ئورۇنلىشىش ئىستىقبالىدا زور ئېنىقسىزلىق بار دەپ قارايدۇ، سۈنئىي ئەقىل ئىشقا ئورۇنلىشىش بازىرىنى تېز سۈرئەتتە ئۆزگەرتتى، ھەتتا بىز كەلگۈسىدە يەنە قانداق ماھارەتلەرگە ئېھتىياجلىق ئىكەنلىكىمىزنى پەرەز قىلالمايمىز. تەبىئىي پەن ۋە سانائەت پەنلىرىگە بولغان تونۇشمۇ ئوخشاش. نۇرغۇن كىشىلەر پىروگرامما تۈزۈش، كود يېزىشنى ئۆگىنىش ئىنتايىن مۇھىم، چۈنكى كومپيۇتېر كەلگۈسى دەپ قارايدۇ.

لېكىن بىر نەچچە يىلدىن كېيىن، سۈنئىي ئەقىل (AI) نىڭ كود يېزىشى ئىنسانلارنىڭكىدىن ياخشى بولۇشى مۇمكىن، ئۇنداقتا ئىنسان پىروگراممېرلارغا ئېھتىياجىمىز چۈشەمدۇ؟

ئەكسىچە، ۋاقتى كەلگەندە بىز پەيلاسوپ، پىسخولوگلارغا تېخىمۇ ئېھتىياجلىق بولۇشىمىز مۇمكىن، چۈنكى دۇنيانىڭ جىددىي ئۆزگىرىشى تېخىمۇ كۆپ پەلسەپە ۋە پىسخىكا مەسىلىلىرىنى ئېلىپ كېلىدۇ. 

مىسال كەلتۈرسەك، ئاپتوموبىلنى ئەقلىي ئىقتىدارلىق شوپۇرسىز ھەيدەشنى ئىشقا ئاشۇرۇش ئۈچۈن، بىز چوقۇم ئەخلاق پىرىنسىپىنىمۇ كودلاشتۇرۇپ، پروگراممىغا قوشۇشىمىز كېرەك. ئەگەر ئاپتوموبىل مېڭۋاتقاندا جىددىي ئەھۋال كۆرۈلسە، ئاپتوموبىل سىرتتىكى يولۇچىلارنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن ئاپتوموبىلدىكى ئادەمنىڭ بىخەتەرلىكىگە خەۋپ يەتكۈزۈشى كېرەكمۇ؟ ياكى ئاپتوموبىل ئ‍ىچىدىكى ئ‍ادەمنى قوغداش ئۈچۈن سىرتتىكى يولۇچىلارغا خەۋپ يەتكۈزەمدۇ؟

بۇنداق مەسىلىنى پىروگراممېر ھەل قىلالمايدۇ. بۇنىڭ ئۈچۈن پەيلاسوپلارنىڭ سۈنئىي ئەقىل ئۈچۈن ئ‍ەخلاق پىرىنسىپى تۈزۈپ بېرىشىگە ئېھتىياجلىق.  

ئوخشاشلا، تەبىئىي پەن ۋە سانائەت پەنلىرى مۇتەخەسسىسلىرىمۇ سىزگە AI نىڭ ئىنسانلارنىڭ پىسخىكا ساغلاملىقى، يېقىنلىق مۇناسىۋىتى ۋە جەمئىيەت تۇرمۇشىغا قانداق تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىنى ئېيتىپ بېرەلمەيدۇ. بۇنىڭ ئۈچۈن سىز تارىخشۇناس، پىسخولوگ ۋە سەنئەتكارلارغا ئېھتىياجلىق.

ئەتراپىمىزدىكى دۇنياغا قاراپ باقايلى: كومپيۇتېر ئالىملىرى ئىجتىمائىي ئالاقە ۋاسىتىلىرىنىڭ ئالگورىزىمىنى كەشىپ قىلدى، لېكىن ئۇلار ئالگورىزىمنىڭ بالىلارغا كۆرسىتىدىغان سەلبىي تەسىرىنى ئالدىن كۆرەلمەيدۇ. سىزنىڭچە كىم بالىلارنىڭ ئەھۋالىنى ياخشىلاشقا ياردەم بېرىشكە ئەڭ ماس كېلىدۇ، كومپيۇتېر تەتقىق قىلىدىغان ئادەممۇ ياكى ئىنسانلارنى تەتقىق قىلىدىغان ئادەممۇ؟

سۇئال 4:

نۇرغۇن كىشىلەر AI نىڭ بىزنىڭ خىزمىتىمىزنىڭ ئورنىنى ئېلىشىدىن ئەنسىرەيدۇ، يەنە بىر قىسىم كىشىلەر ئەنسىرەشنىڭ ھاجىتى يوق دەپ قارايدۇ، ئاز دېگەندىمۇ 10 يىل ئىچىدە AI ئىنسانلارنىڭ ئىجادچانلىقى ۋە ئورتاق ھېسسىيات ئىقتىدارىنى چۈشەنمەيدۇ. 

بۇنىڭغا سىز قانداق قارايسىز؟

ئەگەر پات ئارىدا يېتىپ كېلىدىغان سۈنئىي ئەقىل دەۋرى ئۈچۈن ماھارەت ۋە بىلىم زاپىسى تەييارلىماقچى ياكى پىسخىكا تەييارلىقى قىلماقچى بولغان ياشلارغا قانداق تەكلىپ بېرىسىز؟   

جاۋاب:  

دەرۋەقە، AI ئىشقا ئورۇنلىشىش بازىرىنى ئۆزگەرتىدۇ، لېكىن بىزنىڭ قايسى خىزمەتلەردە ئۆزگىرىش يۈز بېرىدىغانلىقى ياكى يوقاپ كېتىدىغانلىقىنى توغرا پەرەز قىلىشىمىز ناھايىتى تەس. بۇ مەسىلىدە، بىۋاسىتە سېزىملىك ھۆكۈم خاتا چۈشەنچە ئېلىپ كېلىشى مۇمكىن. 

مەسىلەن، بىز ئادەتتە دوختۇرنى سېسترالاردىن مۇھىم دەپ قارايمىز، ھېچ بولمىغاندا مائاش ۋە ئىجتىمائىي ئورۇندىن قارىغاندا شۇنداق. لېكىن سۈنئىي ئەقىل سېسترالارنىڭ ئەمەس، بەلكى دوختۇرنىڭ ئورنىنى ئېلىشى مۇمكىن.

نېمە ئۈچۈن؟ دوختۇرنىڭ خىزمىتى ئاساسلىقى سانلىق مەلۇماتلارنى تەھلىل قىلىش، ئۇ مېنىڭ كېسەللىك ئەھۋالىم ۋە كېسەللىك تارىخىمغا مۇناسىۋەتلىك نۇرغۇن سانلىق مەلۇماتلارنى تاپشۇرۇۋالدى، ئۇلار سانلىق مەلۇماتلارنى تەھلىل قىلىدۇ، كېسەللىكلەرگە دىياگنوز قويىدۇ ھەم داۋالاش لايىھەسىنى تەۋسىيە قىلىدۇ. بۇ خىل سانلىق مەلۇمات ئانالىزى دەل سۈنئىي ئەقىلنىڭ ئەۋزەللىكى، ئۇلار بۇ جەھەتتە ئىنسانلارغا قارىغاندا تېخىمۇ ياخشى قىلالايدۇ.   

لېكىن سېسترالارنىڭ خىزمىتى سانلىق مەلۇماتلارنى تەھلىل قىلىش بولۇپلا قالماي، ئۇلار يەنە ياخشى بولغان قول سېلىپ ئىشلەش ئىقتىدارى ۋە ئىجتىمائىي ئالاقە ماھارىتى ئارقىلىق داكا ئالماشتۇرۇشقا، يىغلاۋاتقان بالىلارغا ئۇكۇل ئۇرۇشقا ئېھتىياجلىق. بۇلارنىڭ ھەممىسىنى ئاپتوماتلاشتۇرۇش تېخىمۇ تەس ئىش. شۇڭا سۈنئىي ئەقىل دوختۇرلىرى سېسترا روبوتلاردىن تېز پەيدا بولۇشى مۇمكىن. 

شۇڭا، ئەگەر ياشلارغا بەزى تەكلىپلەرنى بېرىشكە توغرا كەلسە، ئەڭ بىخەتەر ئۇسۇل مەلۇم تىك تۈردىكى ماھارەتكە ئەمەس، بەلكى تېخىمۇ كەڭ دائىرىدە ماھارەت ئۆگىنىش، مەسىلەن پروگرامما تۈزۈش دېگەندەك. قول سېلىپ ئىشلەش ئىقتىدارىنى ئۆستۈرۈش زۆرۈر. خۇددى ئىلگىرى ئەقلىي ئىقتىدارىنى چېنىقتۇرغانغا ئوخشاش، ھەرىكەت ماھارىتى بىلەن ئىجتىمائىي ئالاقە ماھارىتى ئوخشاشلا مۇھىم.

ئەلۋەتتە ئەڭ مۇھىمى شۇكى، بىر ئۆمۈر ئۈزلۈكسىز ئۆگىنىش ۋە ئۆزگەرتىش كېرەك. 21 - ئەسىردە جۇش ئۇرۇپ تەرەققىي قىلىش ئۈچۈن، سىز ئىنتايىن جانلىق كاللىغا مۇھتاج. ئۇنداقتا قانداق قىلغاندا جانلىق كاللىنى يېتىلدۈرگىلى بولىدۇ؟

سىز ئاۋۋال كاللىڭىزنىڭ قانداق خىزمەت قىلىدىغانلىقىنى چۈشىنىشىڭىز كېرەك. سىزنىڭ تەپەككۇرىڭىز ۋە ھېسسىياتىڭىز قەيەردىن كەلگەن؟ سىز نېمىشقا بەزى شەيئىلەرنى ياخشى كۆرۈپ باشقا شەيئىلەرگە ئۆچ بولىسىز؟ نېمە سىزنىڭ ۋەھىمىڭىز ۋە ئارزۇيىڭىزنى ياراتتى؟ بەزىلەر چوڭقۇر خىيالغا چۆكۈش ئارقىلىق بۇ مەسىلىلەر ئۈستىدە ئىزدىنىدۇ، يەنە بەزىلەر پىسخىكىلىق داۋالاش، سەنئەت ياكى ھەرىكەت ئارقىلىق ھەل قىلىدۇ. مەيلى قايسى خىل ئۇسۇل سىزگە ماس كەلسۇن، سىز ئۇنىڭغا ۋاقىت ۋە زېھنىڭىزنى سەرپ قىلىشىڭىز كېرەك. ئۆزىڭىزنىڭ كاللىسىنى چۈشىنىش ئۆزىڭىزگە بېرەلەيدىغان ئەڭ ياخشى سوۋغىتىڭىز. 

سۇئال 5:

«سۈنئىي ئەقىل ئاڭنى تەرەققىي قىلدۇرمىسىمۇ تەدبىر بەلگىلىيەلەيدۇ، ئىنسانىيەت مەدەنىيلىكىگە تەھدىت سالالايدۇ»، نۆۋەتتىكى AI تەرەققىيات ۋەزىيىتىگە ئاساسلانغاندا، ئەڭ ئاۋۋال زەربىگە ئۇچرايدىغىنى قايسى كەسىپ-ساھەلەر بولىدۇ؟ سىزنىڭچە كەلگۈسى بەش يىل ئىنسانىيەت دۇنياسىنىڭ تەرتىپى قانداق زور ئۆزگىرىشلەرنى كۈتۈۋالىدۇ؟ 

جاۋاب:  

سۈنئىي ئەقىلنىڭ دۇنيا تەرتىپىگە بولغان تەھدىتىنى ناھايىتى ياخشى چۈشەنگىلى بولىدۇ، مەسىلەن، بەزى يامان غەرەزلىك كىشىلەر AI گە باشقىچە مەقسەتتە بۇيرۇق چۈشۈرسە؟

يەنە تەسەۋۋۇر قىلىپ باقايلى، پۇل مۇئامىلە ساھەسىگە نىسبەتەن ئېيتقاندا، AI ئۈچۈن ئېيتقاندا، پۇل مۇئامىلە ئۇلارنىڭ كۆڭلىدىكىدەك كۆڭۈل ئېچىش مەيدانى − بۇ بىر ساپ ئۇچۇر ۋە ماتېماتىكا ساھەسى.

سۈنئىي ئەقىلنىڭ ئۆز ئالدىغا ئاپتوموبىل ھەيدىشى ناھايىتى تەس، چۈنكى بۇ قالايمىقان فىزىكىلىق دۇنيادا يۆتكىلىشكە ئېھتىياجلىق. فىزىكىلىق دۇنيادا نېمىنىڭ «مۇۋەپپەقىيەت» ئىكەنلىكىگە ئېنىقلىما بېرىشىڭىز ناھايىتى تەس، لېكىن رەقەملىك دۇنيادا، ماتېماتىكا «مۇۋەپپەقىيەت» نىڭ دائىرىسىنى ناھايىتى ئاسان بېكىتىپ بېرىدۇ، AI ئارقىلىق سودىنى بىر تەرەپ قىلغاندا، تېخىمۇ كۆپ ئامېرىكا دوللىرى ۋەزىپىنى تاماملىغانغا باراۋەر بولىدۇ. 

ئەگەر بىر مەبلەغ سېلىش فوندى AI غا بىر تۈرلۈك ۋەزىپە تەقسىملەپ بېرىپ، ئۇنى ئىمكانقەدەر كۆپ دوللار پايدا ئالسۇن دەپ پەرەز قىلساق، سۈنئىي ئەقىل يېڭى مەبلەغ سېلىش ئىستراتېگىيەسىنى تۈزۈپلا قالماي، ھەتتا ئىنسانلارنىڭ چۈشىنىشىدىن پۈتۈنلەي ھالقىپ كېتىدىغان يېپيېڭى پۇل مۇئامىلە يۇمشاق دېتاللىرىنى ياساپ چىقىشى مۇمكىن. 

AI ياسىغان يېڭى پۇل مۇئامىلە دېتاللىرى بازارنىڭ تېز سۈرئەتتە ئېشىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى، مەبلەغ سالغۇچىلار نەچچە تىرىليون دوللار پايدا ئېلىشى مۇمكىن. ئەمما 2008-يىلىدىكىدىنمۇ چوڭ پۇل مۇئامىلە كىرزىسى يۈز بەرسە قانداق ھەل قىلىش كېرەك؟ 

سۈنئىي ئەقىل ياراتقان پۇل مۇئامىلە قورالى بىر قارا قۇتا، پاكىت ئۇنىڭدا خەتەرلىك نۇقسان بارلىقىنى ئىسپاتلىغان تەقدىردىمۇ، ئىنسانلار ئۇنى نازارەت قىلىش-باشقۇرۇشقا ئامالسىز، چۈنكى پۇل مۇئامىلە ئالىملىرى ۋە تەدبىر بەلگىلىگۈچىلەر ئۇنىڭ ھەرىكەت پىرىنسىپىنى چۈشەنمەيدۇ.

*پروفېسسور يوۋال خارارى (尤瓦尔·赫拉利 Yuval Noah Harari) تارىخشۇناس، پەيلاسوپ ۋە بازارلىق كىتاب يازغۇچى بولۇپ، «ئىنسانلارنىڭ قىسقىچە تارىخى»، «كەلگۈسىنىڭ قىسقىچە تارىخى»، «تاش قۇراللار دەۋرىدىن AI دەۋرىگىچە بولغان ئۇچۇر تورىنىڭ قىسقىچە تارىخى» ... قاتارلىق بازارلىق كىتابلارنى يازغان. ئۇنىڭ كىتابى دۇنيادا 45 مىليون پارچە سېتىلىپ 65 خىل تىلغا تەرجىمە قىلىندى. 20 دۆلەتتە نەشىر قىلىش ھوقۇقى بىرىلدى.*

*ئۇ  پۈتۈن دۇنيانىڭ دىققىتىنى تارتقان تارىخشۇناس. *'ئۇنىڭ «ئىنسانلارنىڭ قىسقىچە تارىخى» ناملىق كىتابى بىراقلا نام چىقارغۇزۋەتتى.**'

*ھارارى 1976-يىلى ئىسرائىلىيىدە تۇغۇلغان، 2002-يىلى ئوكسفورد ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ دوكتورلۇق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن.*

مەنبە: ئالپ سالونى