open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ت.ج رەسمىي گېزىتى

thumb
**تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى رەسمي گېزىتى**، تۈركىيەنىڭ 1920- يىلى 7- ئۆكتەبىر كۈنى قۇرۇلغان ۋە 1921- يىلى 7- فېۋرال تارىخىدىن ئىتىبارەن چىقىشقا باشلاغان رەسمى گېزىتىدۇر. مەقسىدى ھۆكۇمەت، مەجلىس، جۇمھۇررەئىس ۋە باش مىنىستىرلىك تەرىپىدىن چىققان قارارنامە، قانۇن، نىزامنامە، ئۇقتۇرۇش قاتارلىق قارارلارنى ئېلان قىلىشتۇر.

قۇرۇلغان دەستلەپكى زامانلاردا *جەرىدەئى رەسمىيە* نامى بىلەن بېسىلغان گېزىت 1923- يىلى 10- سىنتەبىر كۈنىدىن ئىتىبارەن *رەسمىي جەرىدە* نامى بىلەن بېسىلىشقا باشلىغان. بۇ ۋاقىتلاردا بەئزى بەئزىدە بېسىلماي قالغان. 1927- يىلى 17- دېكابىردىكى 763. سانىدىن ئىتىبارەن «تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى رەسمى گېزىتى» نامى بىلەن نەشر قىلىنىشقا باشلىغان.

## تەييارلىق ۋە باسما
رەسمىي گېزىتنىڭ تەييارلىنىشى قانۇن - نىزام ۋە ئېلان بۆلۈمىدىن ئىبارەت ئىككى قىسىمدىن تەشكىل تاپىدۇ.

قانۇن-نىزام بۆلۈمى، 1928- يىلى 5- ئاينىڭ 23- كۈنىدىكى ۋە 1322- نومۇرلۇق "قانۇنلارنىڭ ۋە نىزامنامىلەرنىڭ ئەينەن نەشرى ۋە ئېلان قىلىنىشى ۋە كۈچكە ئىگىلىك مۇددىتى ھەققىدە قانۇن" بەلگىلىمىسى بويىچە، قانۇن-نىزام بۆلۈمى تەرەققىي قىلدۇرۇش ۋە نەشرىيات باش مۇدىرلىقى تەرىپىدىن ھازىرلىنىدۇ.

ئېلان بۆلۈمى، رەسمىي گېزىتتە ئېلان قىلىنشى ئۈچۈن مەجبۇرىي بولغان ھۆكۈم، خېرىدا چاقىرىش ئېلانى قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالماقتا. گېزىتتە ئېلان بېرىشنىڭ بەدىلى قۇر بېشى ₺10 (لىرا).

بېسىلىش ئىشى بولسا باسما ئەمرى بېرىلگەندىن كېيىن باش مىنىستېرلىك باسماخانىسى ئايلىنىشچان سەرمايە ئىدارىسى مۇدىرلىقىدا سائەت 23:00 تىن كېيىن بېسىلىدۇ.

تىلى تۈركچە بولۇپ، يىلدا 354 كۈن نەشر قىلىنىدىغان بولۇپ قايتا بېسىلغان سانلىرى بىلەن بىرلىكتە تەخمىنەن 410 سان بېسىلىدۇ. 

## مۇشتەرى
* مۇشتەرى سانى: 5458 (ئوتتۇرىچە)
* باسما سانى: 8200 (ئوتتۇرىچە) 

## ئۇلىنىش
تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى رەسمىي گېزىتى تور بېتى (تۈركچە)
## مەنبەلەر
تالاس ئۇرۇشى

**تالاس ئۇرۇشى** ياكى **تالاس جېڭى** (ئەرەبچە:معركة نهر طلاس)، **تالاش مەيدان ئۇرۇشى** دەپمۇ ئاتىلىدۇ. تاڭ سۇلالىسى پادىشاھى تاڭ شۈەنزوڭ دەۋرىدە، تاڭ سۇلالىسى كۈچلىرى بىلەن ئابباسىيلار خاندانلىقى ۋە ئىتتىپاقداش كۈچلىرى ئارىسىدا يۈز بەرگەن بىر مەيدان ئۇرۇش. بەئزى ئالىملار تالاس ئۇرۇشىنى جۇڭگو تارىخىدىكى شەرق غەربنىڭ ئەڭ كۈچلۈك ئىككى ئىمپېرىيىسىنىڭ بىۋاستە ئۇچراشقان ئۇرۇشى دېسە، بەئزى تارىخچىلار بۇ ئۇرۇشنى ئىككى دۆلەت چىگرىسىدا يۈز بەرگەن كىچىككىنە توقۇنۇش ۋە پاراكەندىچىلىك خالاس، دەپ قارايدۇ.

## ئارقا كۆرۈنۈش ۋە تەرەققىيات
پارچىلانغان تۈركەشلەرنىڭ "قارا تۈركەشلەر" قىسمى 742- يىلى تاڭ سۇلالىسىنىڭ قوللىشى بىلەن تۇموچا قۇماندانلىقىدا مۇستەقىل دۆلەت قۇردى.

شاش (بۇگۈنكى تاشكەند) تىكى قارا تۈركەشلەرنىڭ كېيىنكى ھۆكۈمدارى باھادىر تۇدۇن، تاڭ قۇماندانى گاۋ شىيەنجى تەرىپىدىن 751- يىلى ئۆلتۈرۈلدى ۋە پۈتۈن مال مۈلكىنى تارتىۋالىپ شەھەرنى ياغمالايدۇ. تاڭ سەركەردىسى تۈرك ھۆكۈمدار بىلەن كېلىشكەن تۇرۇپ ئۇنىڭغا سۇيقەسد قىلدى. بۇ ۋاقىئەدىن كېيىن قېچىپ قوتۇلالىغان ھۆكۈمدارنىڭ ئۇغلى ئەرەبلەردىن ياردەم سوردى.

مىلادى 750- يىلى ئابباسىيلەر ئەمەۋىي سۇلالىسىنى يىقىتىپ خىلاڧەتنى قولغا كىرگۈزدى. ئەبۇ ھەسەن 745- يىلى ئەمەۋىيلەرنىڭ خۇراسان ۋالىيسى ناسىر بىن سەييارنى مەغلۇب قىلىپ خۇراساندىن چىقارغانىدى. بۇ ۋەقە ئەمەۋىيلەردىن مەمنۇن بولمىغان مۇسۇلمانلار ئۈچۈن بىر ئۇچقۇن بولدى. 

شاشنىڭ ياردەم تەلىبىگە بىنائەن نۆۋەتتىكى خۇراسان ۋالىيسى ئەبۇ ئوغۇزخان، قۇماندان زىيا بىن سالىھنى ئىبەردى. 

جۇڭگو مەنبئەلىرىگە كۆرە، تاڭ ئوردۇسىدىكى قارلۇقلار ۋە ياغمالار جەڭ ئەسناسىدا تەرەپ ئالماشتۇرۇپ ئەرەبلەر سېپىگە ئۆتتى ۋە تاڭ ئوردۇسىغا ئارقىدىن ھۇجۇم قىلدى.

## نەتىجە
بۇ جەڭ بىلەن بىرلىكتە مەتبئەچىلىك تۇنجى قېتىم جۇڭگونىڭ سىرتىغا چىققان. شۇنىڭ بىلەن بىرگە ئوق دورىسى، كاغەز ۋە كۇمپاس ھەم ئەرەبلەرگە ئۇلاشقان. بۇ مۇھىم كەشپىياتلار ياۋروپاغا خىرىستىيان دۇنياسىنڭى مۇسۇلمان ئالەمىغە قارشى تەرتىپلىگەن ئەھلىسەپلنىڭ شەرققە يۈرىشى بىلەن كىرگەن. بۇ نوقتىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا تالاس ئۇرۇشى دۇنيا تارىخى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. تۈرك خەلقلەر تارىخى ئۈچۈنمۇ بەك مۇھىمدۇر. تۈركلەر بۇ ئۇرۇشتىن كېيىن ئىسلام بىلەن يېقىندىن ئۇچراشىش پۇرسىتىگە مۇيەسسەر بولغان ۋە كۆپىنچە تارىخى مەنبئەلەردە تۈركلەرنىڭ مۇسۇلمانلىقنى قەبۇل قىلىشىنىڭ باشلانغۇچى دەپمۇ قارىلىدۇ.
## مەنبەلەر
توققۇزغۇزلار

thumb|200x200px|سوغدىيانا
**توققۇز غۇزلار** ياكى **جاۋۋۇ توققۇز ئۇرۇقى** (خەنزۇچە:昭武九姓؛ پىنيىن: zhāowǔ jiǔxìng)، جەنۇب-شىمال سۇلالىلەر دەۋرى (420-589)، سۇي سۇلالىسى (581-618) ۋە تاڭ سۇلالىسى (618-907) دەۋرىدە سوغدىيانا (ماۋەرائۇننەھر)دە سوغدىلار (粟特) نىڭ توققۇز شەھەر دۆلىتىدۇر. توققۇز ئۇرۇقلۇق غۇزلار (九姓胡 jiǔ xìng hú) دەپمۇ ئاتالغان. 

ياۋچىلار ھۇنلارغا يېڭىلىپ پامىر تاغلىرىغا توغرا كەتكەن. چىلىيەنشەن تېغىدىكى جاۋۋۇ قەلئەسى (祁連山昭武城 qí lián shān zhāo wǔ، بۇگۈنكى گەنسۇ ئۆلكىسى جاڭيې شەھرى لىنزې ناھىيىسى) دىن كۆچكەن ياۋچىلارنىڭ ئەۋلادلىرىدىن بولغان خان جەمەتى قەيەرگە جايلاشقان بولسا شۇ يەر دائىما جاۋۋۇ ڧامىلىسىنى قوللانغانلىقى ئۈچۈن «جاۋۋۇ توچچۇز ئۇرۇقى» دەپ ئاتالغان.

جەنۇبىي ۋە شىمالىي سۇلالىلەر دەۋرىدە يەندا (懨噠 yān dā)، سۈي سۇلالىسى دەۋرىدە غەربىي كۆكتۈرك خانلىقىنىڭ ئەگەمەنلىكى ئاستىغا كىرگەن. تھنە خانلىقى دەۋرىدە كاڭجۈ قورۇقچىبەگ مەھكىمىسى  (康居都戸府 kāngjū dōuhùfǔ) قۇرۇلغان ۋە ئەنشى قورۇقچىبەگ مەھكىمىسىگە (安西都護府 ānxī dōuhùfǔ) باغلانغان.

750- يىلى گاۋ شىيەنجى قۇماندانلىقىدىكى تاڭ ئوردۇسى شاش (تاشكەنت) قرالى ۋە ئائىلىسىنى تۇتۇپ چاڭئەنگە ئېلىپ بېرىلغاندىن كېيىن شاش شاھزادىسى ئەبۇ مۇسلىم خۇراسانىدىن ياردەم سورىدى. بۇ تالاس جېڭىنى تۇغدۇرغان. ئەبۇ مۇسلىم زىياد ئىبىن سالىھ قۇماندانلىقىدىكى ئابباسىي ئوردۇسىنى يوللىغان ۋە گاۋ شىيەنجىنىڭ تاڭ ئوردۇسىنى يەڭگەن.

جاۋۋۇلار تىجارەتكەماھىر بولۇپ جۇڭگو بىلەن تىجارەت قىلاتتى. شىر، قاپلان ۋە ڧەرغانە ئېتى (دۇلدۇل) جاۋۋۇلار تەرىپىدىن جۇڭگوغا ئېلىپ كىرىلگەن. ئەڭ كۆپ سەمەرقەند ۋە كېشلىك ۋە شىئەن ۋە لوياڭدا ئىلىپ بېرىلغان قېزىشلاردا جاۋۋۇلاردىن ساۋ (曹)، شى (石)، مى (米)، خې (何)، كاڭ (康)، ئەن (安) تەگئاتلار يېزىلغان مازارلار چىقىرىلغان.

تاڭ خانەدانى قۇرۇلغاندا ئەسكىرىي ياردەم بەرگەن ۋە قۇشۇندا يەر ئالغان.

An Shi isyanı çıkaran General An Lushan (安祿山 ān lùshān) babası Soğd annesi Göktürklü olan Semerkeandlı ve Shi Siming (史思明 shǐ sīmíng) ise Keşli idi. Tang Hanedanı'nın ünlü generali Ge Shuhan (哥舒翰 gē shūhàn)'nın babası Göktürk ve annesi Soğd idi.
* 康國 (kāng guó) (薩末鞬, 颯秣建) Semerkand (Farsça: **سمرقند‎** Samarqand)
* 史國 (shǐ guó) Keş = bugünkü Şehr-i Sebz
* 安國 (ān guó) (布豁, 捕喝建) Buhara (Soğdca: βuxārak, Farsça: **بُخارا** Boxârâ)
* 曹國 (cáo guó) Khabudan
* 石國 (shí guó) (者舌, 柘支, 赭時) Taşkent, Çaç veya Şaş (Soğdca: Čāč, Farsça: **چاچ** Chāch)
* 米國 (mǐ guó) Pencikent Mâymurg (yaygın tezlere göre)
* 何國 (hé guó) Kuşanya
* 火燖國 (huǒ xún guó) Harezm (Farsça: **خوارزم** Khwārazm) (Hive)
* 戊地國 (wù dì guó) Bilinmemektedir.
Diğer Soğd kent-devleti olarak şunlardan bahsedilmektedir:

括穆 (kuò mù), 東安 (dōng ān), 畢 (bì), 沛捍 (pèi hàn), 那色波 (nà sè bō), 烏那曷 (wū nà hé), 穆 (mù), 漕 (cáo)

### Kaynakça
* 蔡鸿生：《唐代九姓胡与突厥文化》
* Japonca Wikipedia
* Çince Wikipedia
## مەنبەلەر
شەرىئەت

**شەرىئەت** / شەرﺋ ۋە شارﯨﺌ (الشَّرِيعَةُ / الشَّرْعُ وَالشَّارِعُ): ئەرەب تىلىدا: «سۇ ئالىدىغان جاي، يول» دېگەن مەنىدە بولۇپ، ئىستىلاھتا: «ئاللاھ تائالا پەيغەمبەرلىرى ئارقىلىق بەندىلىرىگە نازىل قىلغان ئەقىدە، ئەخلاق ۋە ئادابلارنى، شۇنداقلا ناماز، روزا، زاكات ۋە ھەج كەبى ئىبادەتلەرنىڭ ئەھكاملىرىنى، تۈرلۈك مۇئامىلىلەر، جىنايەتلەرنىڭ جازالىرى، سوت، ھۆكۈم ۋە مىراس تۈزۈمى قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئىسلام قانۇنى ۋە تۈزۈمى»دىن ئىبارەت.

شارﯨﺌ: شەرىئەتنى بەلگىلىگۈچى ئاللاھ ۋە ئۇنىڭ رەسۇلىدۇر. 

## مۇناسىۋەتلىك

## مەنبەلەر


* ئىلمىي گۇرۇپپا: «الْمَوْسُوْعَةُ الْإِسْلَامِيَّةُ الْعَامَّةُ (ئومۇمىي ئىسلام ئېنسىكلوپېدىيەسى)»، 808 – بەت، «مىسىر ئەۋقاف (ۋەقفلەر) مىنىستىرلىكى». قاهىرە، م. 2003؛ 
* ئىلمىي گۇرۇپپا: «مُعْجَمُ مُصطَلَحَاتِ العُلُومِ الشَّرعِيَّةِ (ﺷﻪﺭﺋﯩﻲ ﺋﯩﻠﯩﻤﻠﻪﺭ ﺋﺎﺗﺎﻟﻐﯘلىرى ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ)»، 945 -، 964 – بەتلەر، «ﭘﺎﺩﯨﺸﺎﮪ ﺋﺎﺑﺪﯗﻟﺌﻪﺯﯨﺰ ﺋﯩﻠﯩﻢ ﯞﻩ ﺗﯧﺨﻨﯩﻜﺎ ﺷﻪﮪﻪﺭﭼﯩﺴﻰ»، ﺋﺎﻟﯩﻤﻼﺭ ﮔﯘﺭﯗﭘﭙﯩﺴﻰ، ﺭﯨﻴﺎﺩ، ﻡ. 2017.
## مەنبەلەر

تۈر:ئىسلام ئاتالغۇلىرى
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئاللاھ

thumb|ئاللاھ
**ئاللاھ** ()، ئىسلام ئىتىقادىدا بىر، قارىمۇقارشىسى، ئوخشىشى ۋە شىرىكى بولمىغان ئىلاھتۇر. 

ئاللاھ ئىسمى ئىسلامدا كامال، جامال ۋە جالال سۈپەتلەر ئىپادە قىلغان پۈتۈن مەنىلەرنىڭ تامامىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

ئاللاھ ئىسمىنى مىزراھى يەھۇدىيلەر، باھائىلەر، ئەرەبچە سۆزلىشىدىغان ئورتودوكىس ۋە كاتولىك خىرىستىيانلار، تۈركىيەدە ياشىغۇچى بەئزى خىرىستىيانلار ۋە تۈركىيەدە پائالىيەت يۈرگىزىدىغان بەئزى خىرىستىيان مىسيونېرلارمۇ قوللىنىدۇ.

مۇسۇلمانلار، ئاللاھ كەلىمىسىنىڭ ئارقىسىدىن جەللە جالالەھۇ (ئۇنىڭ شانى ئىنتايىن بۈيۈكتۇر) ۋەيا تەئالا (ئۇلۇغ) دېگەندەك ماقتىغۇچى سۆزلەر قوللىنىلىدۇ.

## ئېتىمولوگىيىسى ۋە قوللىنىلىشى

## ئىسلامدا ئاللاھ ئىتىقادى
## مەنبەلەر
ۋەھىي

**ۋەھىي** (ئەرەبچە: وحي)، ئىسلامىي ئاتالغۇلاردا، بۇيرۇق ياكى پىكىرلەرنىڭ ئاللاھ تەرىپىدىن پەيغەمبەرلەرگە بىلدۈرۈلىشىگە ۋە بۇ بىلدۈرۈشنىڭ ئۆزىگە دېيىلىدۇ. ئسىلامىي ئىتىقادقا كۆرە ۈەھىي پەيغەمبەرلەرگە كېلىدۇ ۋە پەقەتلا جىبرىئىل ئارقىلىق نازىل قىلىنىدۇ.

ۋەھىي بىلەن كەلگەن ھەر تۈرلۈك سۆز تەڭرىنىڭ سۆزى دەپ قەبۇل قىلىنىدۇ.
## مەنبەلەر
شىنجاڭ ئۆلكىسى (جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى)

شىنجاڭ ئۆلكىسى جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغاندىن كېيىن ئۇنىڭ بىر مەمۇرىي ئۆلكىسى سالاھىيىتىدە 6 يىل دەۋام قىلدى. 

1949- يىلى، گومىنداڭ ۋە كۇمپارتىيە ئىچكى ئۇرۇشىنىڭ ئاخىرىدا، جۇ ڭگو خەلق ئازادلىق ئارمىيسى ئۈستۈنلىكنى ئىگىلىدى، گومىنداڭ ئارمىيىسى مەغلۇب بولۇشقا باشلىدى. پېڭ دېخۇەي باشچىلىقىدىكى خەلق ئازادلىق ئارمىيىسى بىرىنچى دالا ئارمىيىسى 8- ئاينىڭ 26- كۈنى لەنجۇنى ئىگىلەپ پۈتۈن گەنسۇنى كونترول قىلدى. شىنجاڭدىكى گومىنداڭ ئىنقىلابىي ئارمىيىس ھەربىي كومېتىتى باشلىقى تاۋ سىيۆ، بۇرھان شەھىدى قاتارلىقلار گومىنداڭ بىلەن مۇناسىۋىتىنى ئۈزگەنلىكىنى ئېلان قىلدى. بۇ مەزگىلدە جۇڭگو كۇمپارتىيەسى تەرەپدارى جاڭ جىجوڭنىڭ سالاچىلىقى بىلەن، كۇمپارتىيە تەرەپتىن سۆھبەت ۋەكىلى قىلىپ پېڭ لىچۈەن ئىبەرلىدى. شۇ يىلى سوۋېت ئىتتىپاقى قوزغىلاڭچى ئارمىيىنىڭ ئۈرۈمچىگە كىرىشى چەكلەندى، ھەتتا جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى ھۆكۈمىتىگە تەسلىم بولۇشقا قىستىدى. 9- ئاينىڭ 25- كۈنى بىرىنچى دالا ئارمىيىسى بىرىنچى ئەترەت ۋاڭ جېننىڭ باشچىلىقىدا ئۈرۈمچىگە كىردى. شۇنىڭ بىلەن شىنجاڭ جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ بىر ئۆلكىسى ھالىغا كېلىپ قالدى. 12- ئاينىڭ 17- كۈنى شىنجاڭ ئۆلكىلىك خەلق ھۆكۈمىتى قۇرۇلدى، بۇرھان شەھىدى ئۆلكە رەئىسى بولدى.

1955- يىلى 9- ئاينىڭ 13- كۈنى مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي ھەيئەت يىغىنى 21- يىغىنىنىڭ قارارى بىلەن، شىنجاڭ ئۆلكىسى بىكار قىلىنىپ، ئەسلىدىكى شىنجاڭ ئۆلكىسى مەمۇرىي رايونى توپراقلىرىدا شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى تەشكىللەندى. 10- ئاينىڭ 1- كۈنى رەسمىي مۇراسىم بىلەن شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى قۇرۇلدى، ئارقىدىن شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى خەلق ھەيئىتى قۇرۇلدى، شىنجاڭ جۇڭگونىڭ 5 ئاز سانلىق مىللەتلەر ئاپتونوم رايونىنىڭ بىرى بولدى، شۇنىڭ بىلەن شىنجاڭ ئۆلكىسى تارىخ سەھنىسىدىن تۈشتى.

## ئاھالىسى
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى دۆلەتلىك سىتاتىستىك ئىدارىسى 1954- يىلى 11- ئاينىڭ 1- كۈنى ئېلان قىلغان «1- قېتىملىق مەملىكەتلىك نۇپۇس تەكشۈرۈش تىزىملىكى» دە، 1953- يىلى 6- ئاينىڭ 30- كۈنىگىچە، شىنجاڭنىڭ ئۇمۇمىي نۇپۇسى 4,873,608 جان بولۇپ، ئۇيغۇرلار نۇپۇسى 3,640,125 جان بولغان، شىنجاڭ ئۇمۇمىي نۇپۇسىنىڭ 4\3 قىسمىنى، خەنزۇ ۋە باشقا مىللەتلەر ئۇمۇمىي نۇپۇسنىڭ 4\1 ىنى ئىگىلىگەن.[1]

## مەمۇرىي رايونلارغا بۆلۈنىشى
1954- يىلى، شىنجاڭ ئۆلكىسى 1 بىۋاستە قاراشلىق مەمۇرىي رايون، 10 ۋىلايەت، 5 ئاپتونوم ئوبلاست، 1 ئۆلكە دەرىجىلىك شەھەر، 2 شەھەر، 73 ناھىيە، 6 ئاپتونوم ناھىيەدىن تەشكىل تاپقان.

## ھۆكۈمەت
1949- يىلى، شىنجاڭ ئۆلكىسى جۇڭگو كۇموارتىيىسىگە تەسلىم بولدى، ئەسلىدىكى شىنجاڭ ئۆلكىلىك ھۆكۈمەت 17- دېكابىر كۈنى شىنجاڭ ئۆلكىلىك خەلق ھۆكۈمىتىگە ئۆزگەرتىلدى. بۇرھان شەھىدى شىنجاڭ ئكلكىلىك ىەلق ھۆكۈمىتىنىڭ رەئىسى بولدى. (1949－1954) 

1955- يىلى 1- ئۆكتەبر، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى قۇرۇلدى، ئارقىدىن شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى خەلق كومىتېتى قۇرۇلدى.

## مەنبە
# جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى دۆلەتلىك سىتاتىستىكا ئىدارىسى مەملىكەتلىك نۇپۇس تەكشۈرۈش نەتىجىسى، (1954- يىلى 1 نويابىر)؛ 1955- يىلى خەلق قوللانمىسى (داگۇڭباۋ نەشرى) 251- بەت

## قاراڭ
* شىنجاڭ ئۆلكىسى (چىڭ)
* شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى
## مەنبەلەر
سىيەر

**سىيەر**، ئىسلام دىنى ئەدەبىي تىلىدا پەيغەمبەرلەرنىڭ، دىن كاتتىلىرىنىڭ ۋە خەلىڧەلەرنىڭ ھايات ھىكايىسىدۇر.

سىيەر، دىۋان ئەدەبىياتىدا پەقەتلا دىن كاتتىلىرىنىڭ ئەمەس، ھۆكۈمدارلارغا ئوخشاش مۇھىم كىشىلەرنىڭ ھايات ھىكايەسى مەنىسىدە قوللىنىلىدۇ. قىسسەقۇل ئەنبىيا، ھىليە، مەۋلۇد، شەمائىل كىتابلىرى سىيەر تۈرىدىكى كىتابلاردۇر.
## مەنبەلەر
كۇتۇبى سىتتە

**ئالتە كىتاب** دېگەن مەنىدە بولۇپ، ئەرەبچە: **الكتب الستة**، ڧارسچە: **صحاح سته** دەپ ئاتىلىدۇ. ئەھلى سۇننەت تەرىپىدىن ئەڭ ساغلام، ئەڭ ئىشەنچىلىك ھەدىس، مەنبئەلىرى بولۇپ قەبۇل قىلىنماقتا.
* سەھىھۇل بۇخارى (**صحيح البخاري**)
* سەھىھ مۇسلىم (**صحيح مسلم**)
* سۇنەنى نەسائى (**سُنن النسائي**)
* سۇنەنى تىرمىزى (**سُـنَن الترمذي**)
* سۇنەنى ئەبۇ داۋۇد (**سُنن أبو داوود**)
* سۇنەنى ئىبنى ماجە (**سُنن ابن ماجة**)

## مەنبەلەر

تۈر:كىتابلار
تۈر:ئىسلامىي مۇھىم ئەسەرلەر
تۈر:ئىسلام دىنى
تۈر:ئىسلام ئاتالغۇلىرى
ماتۇرىدىيە

**ماتۇرىدىيە** ياكى **ماتۇرىدىلىك** (ئەرەبچە: الماتريدي) مەشھۇر تۈرك دىن ئالىمى ئىمام ماتۇرىدىنىڭ ھەنەڧى مەزھىبىنىڭ قۇرغۇچىسى ئىمام ئەزەمنىڭ قاراشلىرىغا ئەرگەشكەن، ئەقىلگە مۇھىم ئورۇن بەرگەن ئىسلام دىنى ئىتىقادىي مەزھىبىدۇر. ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنى ( شەرقى تۈركىستان ئۆز ئىچىگە ئالغان مەركەزى ئاسىيا، ئاڧغانىستان، پاكىستان ۋە تۈركىيە قاتارلىق ئەل مەملىكەت مۇسۇلمان خەلقلىرى ئارىسىدا كەڭ تارقالغان.
## مەنبەلەر

تۈر:ئىسلام دىنى
تۈر:ئىسلام ئاتالغۇلىرى
تۈر:ئىسلام مەزھەبلىرى
مەسجىدى ھەرەم

**مەسجىدى ھەرەم** (ئەرەبچە: المسجد الحرم)، مەككەدە كەئبەنى ئۆز ئىچىگە ئالغان، بۈيۈك جامئە مەسجىد. *ھۈرمەتلىك مەسجىد* مەنىسىدىكى كەلگەن بۇ ئىپادە قۇرئاندا 16 ئايەتتە يەر ئالماقتا.

مەسجىدى ھەرەمنىڭ ئوتتۇرىسىدا بولغان كەئبىنىڭ شەرقىي بۇرجىسىدا ئىشارەت تاشى سۈپەتىدە پەرقلىق رەڭ ۋە ئالاھىيدىلىككە ئىگە بولغان "قارا تاش" مەنىسىدىكى "ھەجەرۇل ئەسۋەد" جايلاشتۇرۇلغان ۋە كۈمۈش بىر رامكا بىلەن ئورالغان. بۇ تاشنى ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامدىن كۈنىمىزگىچە كەلگەن بىر يالداما دەپ قارالىدۇ. بۇ سەبەبتىن ھەم پۈتۈن مۇسۇلمانلار ئۈچۈن بەك قىممەتلىكتۇر.

كەئبە، ھەزرىتى ئىبراھىم ۋە ئىسمائىل ئەلەيھىسسالاملاردىن سوڭرە نۇرغۇن ئۆزگەرتىشلەرگە دۇچار بولغان. تۈرلۈك دەۋىرلەردە قىسمەن ياكى پۈتۈنى بىلەن يېڭىدىن ئىنشا قىلىنغان ۋە كۈنىمىزدىكى ھالىغا ئۇلاشقان. شۇ ۋاقىتتا كەئبە، مەسجىدى ھەرەم بىلەن بىرلىكتە جەمئىي 400،800 مېتر2 كۆلەملىك بىر يەرنى قاپسايدۇ. 

شۇنداقلا 820،000 كىشىلىك سىغىمى بىلەن كۈنىمىزدىكى ئەڭ چوڭ جامئە مەسجىدتۇر.

[center|thumb|910x910px|مەسجىدى ھەرەم ۋە [كەئبە|كەئبەئى مۇئەززەمە]]

## مەنبەلەر

تۈر:مەسچىتلەر
تۈر:ئىسلام دىنى
جىبرىئىل

**جىبرىئىل** ياكى **جەبرائىل** (ئەرەبچە: **جبرائيل** ياكى **جبريل** ئىبرانىچە: 'גַּבְרִיאֵל')، جىبرىئىل ئاللاھنىڭ يېقىن پەرىشتىلىرىنىڭ بىرىنىڭ ئىسمى بولۇپ، رۇھۇلقۇددۇس ھەم دېيىلىدۇ. جىبرىئىل بولسا ئاللاھنىڭ ۋەھىيسىنى پەيغەمبەرلەرگە يەتكۈزەدۇرغان پەرىشتە، جىبرىئىل ئاللاھتائالا تەرىپىدىن پەيغەمبەرلەرگە ۋەھىي ئېلىپ كېلىشتە ئىنسان سۈرىتىدە كېلەتتى.
## مەنبەلەر
دېكار

تۈر:مىقدار سۆز
تۈر:ئۇزۇنلۇق ئۆلچىمى
دېكار (جەنزۇچە: 十公亩)، ئون ئارغا تەڭ بولۇپ 1000 مېتر2 لىق بىر رايون ئۆلچىمىنى تەمسىل قىلىدۇ. ئار بولسا 100 مېتر2 غا تەڭ. 

دېكار كەلىمىسى "ئار"دىن كەلمەكتە بولۇپ، دېكار گېكتارنىڭ 10\1 غا تەڭدۇر. يەئنى 1 گېكتار 10 دېكارغا، 10،000 مېتر2 غا تەڭ. 1 دېكار بولسا 1000 مېتر2 غا تەڭ. بۇ ئۈچ بىرلىك يېزا ئىگىلىكتە ئوخشاشلا قوللىنىلسىمۇ، گېكتار كۆپرەك ئورمانچىلىقتا قوللىنىلىدۇ.
: ئار = 100 m²
: دېكار = 1.000 m2
: گېكتار = 10.000 m2 'دۇر.
## مەنبەلەر
ئار

ئار، 100 كۋادرات مېترغا تەڭ مەيدان بىرلىكى. ماتېماتىكىدا كۆپرەك قوللىنىلىدۇ.

مېتر<sup>2</sup>

ئار = 100 مېتر2

دېكار = 1000 مېتر2

گېكتار = 10،000 مېتر2
## مەنبەلەر
گېكتار

**گېكتار** ياكى ھېكتار، قىسقارتىمىسى **ha** بولۇپ، 10.000 m² غا تەڭ بولغان ئۆلچەم بىرلىكى. ھېكتو ۋە ئار دېگەن سۆزلەرنىڭ بىركىشىدىن تۈزۈلگەن ۋە 100 ئار دېگەن مەنىگە كېلىدۇ. 1 دېكار 1000 m² غا تەڭ، 1 گېكتار 10،000 m² غا تەڭ. 100 m² غا تەڭ يەر مەيدانىغا ئار دېيىلىدۇ. ئادەتتە يەر ئۆلچەشتە ئىشلىتىلىدۇ، دېھقانچىلىق ۋە ئورمانچىلىقتا كۆپ قوللىنىلغان ئۆلچەم بىرلىكىدۇر.
## مەنبەلەر

تۈر:مىقدار سۆز
شىئەلەر

تۈر:ئىسلام دىنى
**شىئە** ياكى **شىئەلىك** (ئەرەبچە: الشيعة، ڧارسچە: شیعه)، ئىسلام مەزھەبلىرىدىن بىرىدۇر. **شىئە ئىسلام** ياكى **شىئە مەزھىبى** دەپمۇ ئاتىلىدۇ. مەنسۇبلىرىغا شىئە ياكى شىئەلەر دېيىلىدۇ. سۇننىيلىكتىن سوڭرە كېلىدىغان ئىككىنچى چوڭ مەزھەبدۇر. سۇننىيلەر 83% بولسا، شىئەلەر 15% مۇسۇلمانلارنى تەشكىل قىلماقتا. قالغان 2% لىك قىسمى بولسا خارىجىيە دېگەندەك مەزھەبلەرگە مەنسۇب بولغانلارنى كۆرسەتمەكتە. شىئە كەلىمىسى، جاڧەرىيلىك بىلەن تەڭداش مەنىدە قوللىنىلماقتا. ھالبۇكى شىئە  ياكى شىئەلەر خىلاڧەت ياكى ئىمامەت مەسىلىسىدە تارىخىي نوقتىدىن "ئەلىگە يانداش كىشىلەر" مەنسىگە كەلمەكتە. دەستلەپكى دەۋىرلەردىكى بۇ ئايرىلىش كېيىنكى دەۋىردە ئۆزى نەزىرىيىلىك ئاساسىنى تەشكىل قىلىپ مەزھەبلەشتۈرۈلگەن.

## مەنبەلەر
كەلىمەئى شاھادەت

**كەلىمەئى شاھادەت** (ئەرەبچە: **شهادتان**، ئۇيغۇرچە: گۇۋاھلىق سۆزى) ياكى كەلىمەئى تەۋھىد، ئىسلام ئىتىقادىچە ئاللاھتىن باشقا تەڭرى يوقلىقىنى، ھەزرىتى مۇھەممەدنىڭ ھەم ئۇنىڭ قۇلى ۋە ئەلچىسى ئاساسىنىڭ بايانى بولغان بىر ئىبارەدۇر.

"**لا إله إلا الله محمدا رسول الله**": ئاللاھتىن باشقا ئىلاھ يوق، مۇھەممەد (ئەلەيھىسسالام) ئاللاھنىڭ ئەلچىسى
## مەنبەلەر

تۈر:ئىسلام دىنى
تەڭرى

تەڭرى ساپ ئۇيغۇرچە سۆز بولۇپ، ئىلاھ، خۇدا، پەرۋەردىگار بىلەن ئوخشاش مەنىدە. بولۇپمۇ بىر تەڭرىلىك دىنلار تەرىپىدىن كائىناتنىڭ بىرلا ياراتقۇچىسى ۋە باشقۇرغۇچىسى بارلىقىغا ئىشىنىلىدىغان پەۋقۇلئادە مەۋجۇدىيەت.

كۆپ تەڭرىلىك دىنلاردا ئادەتتە ئىلاھلارنىڭ جىنسىيىتى بولىدۇ ۋە ئەركەكلىرى تەڭرى، ئاياللىرى ئىلاھە دەپ ئاتىلىدۇ. 

دىنشۇناسلار ۋە پەيلاسۇپلار، تارىخ بويىچە سانسىزلىغان تەڭرى ئوقۇمى ۋە تۈشەنچىسىنى تەتقىق قىلغان. تەڭرىنىڭ بارلىقى، پەلسەپەنىڭ مېتاڧىزىك ۋە دىن پەلسەپەسى ساھەسىدە تەتقىق قىلىنغان مۇھىم بىر مەزمۇندۇر.
## مەنبەلەر
ئىلاھ

**ئىلاھ** (ئەرەبچە: إله؛ كۆپلۈك: آلهة)، تەڭرى مەنىسىگە ئەرەبچە بىر كەلىمىدۇر. كۆپ تەڭرىلىك دىنلاردا چىشى تەڭرىلەرگە **ئىلاھە**. دىنىي ئىتىقادتا مۇقەددەس سانالغان ۋە چوقۇنۇلغان پەۋقۇلئادە مەۋجۇدىيەت.
## مەنبەلەر
ئېتىقاد

**ئېتىقاد**، ئەرەبچە كەلىمە بولۇپ، بىرەر مەسلەككە، ئىدېئولوگىيىگە، كۆز قاراشقا؛ خۇداغا ياكى بىرەر غەيرىي تەبئىي كۈچكە ئىشىنىش.

**ئېتىقاد**، بىرىگە، بىر ياراتقۇچىغا، خاھلىغان بىر تەئلىماتقا ياكى پىكىر ئېقىمىغا بولغان باغلىلىق. ئېتىقاد كەلىمىسى كۆپۈنچە ئىشەنچ ياكى ئۈمىد مەنىسىدىمۇ قوللىنىلىدۇ. دىندا ئېتىقاد، ئادەتتە بىر تەڭرى، تەبىئەت ياكى كائىنات ھەققىدە تەلىماتلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. 

## مەنبەلەر
قىبلە

[thumb|281x281px|دۇنيانىڭ ھەر يېرىدىن [مەككە — قىبلەغە بولغان يۆنىلىش]]
**قىبلە**، باشتا ئىسلام ۋە بەئزى دىنلاردا ئىبادەت ئەسناسىدا يۆنىلىدىغان تەرەپنى كۆرسىتىدۇ. بەئزى دىنى گرۇپلاردىن باشقا مۇسۇلمانلارنىڭ ئىبادەت (ناماز) ئەسناسىدا يۆنەلگەن يەر مەككىدە يەر ئالغان مەسجىدى ھەرەمدىكى كەئبەدۇر.

## ئېتىمولوگىيىسى ۋە مەنىسى
"تەرەپ، يۆنىلىش" دېگەن مەنىلەرگە كېلىدىغان "قىبلە" كەلىمىسى؛ قۇرئاندىكى قىبلەل مەسجىد ئەل ھەرەم" ئىپادىسى بولسا "مەسجىدى ھەرەم تەرەپكە" دېگەن مەنىگە كەلمەكتە.

## ئىسلامدىكى قىبلە تارىخى
مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ، دەستلەپتە مەسجىدى ھەرەمگە قاراپ ئىبادەت قىلغانلىقى، كېيىنچە قۇددۇس شەھرىدىكى مەسجىدى ئەقساغا يۆنەلگەنلىكى، بىر مۇددەت سوڭرە قىبلە بىلەن مۇناسىۋەتلىك ۋەھىي بىلەن مەسجىدى ھەرەمگە يۆنىلىپ ئىبادەت قىلىشقا باشلىغان دەپ قارىلىدۇ.

## قاراڭ
* ناماز
* كەئبە
* مەسجىدى قىبلەتەيىن

## مەنبە








## مەنبەلەر
بامدات نامىزى

**بامدات ناماز**، (ئەرەبچە:صلاة الفجر)، كۈن چىقىشتىن بۇرۇن ئوقۇلىدىغان بىر پەرز ناماز. بەش ۋاقىت نامازنىڭ بىرىنچىسى.

بامدات نامىزى جەمئىي تۆرت رەكئەت بولۇپ: 2 رەكئەت سۈننەت، 2 رەكئەت پەرز.

بامدات نامىزى ئىمساق (سۈبھى) ۋاقتىدىن باشلاپ ئوقۇشقا بولىدۇ. بامدات نامىزىنىڭ پەرزىدە زاممە سۈرىلىرى ئۇزۇنراق ئوقۇش تېخىمۇ پەزىلەتلىكتۇر.

## مەنبەلەر
پېشىن نامىزى

پېشىن نامىزى (ئەرەبچە:صلاة الظهر)، قۇياش دەل تىكلىنىپ سەل قىيىلغاندىن كېيىن ئوقۇلىدىغان بىر پەرز ناماز. كۈنلۈك بەش ۋاقىت پەرز نامازنىڭ ئىككىنچىسى.

پېشىن نامىزى پەقەتلا جۈمئە كۈنلىرى جامائەت بىلەن ئادا قىلىنمايدۇ. ئۇ ۋاقىتتا جۈمئە نامىزى ئوقۇلىدۇ.

پېشىن نامىزى بامدات نامىزىدىن 7-8 سائەت سوڭرە ئوقۇلىدۇ. بەئزىدە بامدات بىلەن پېشىننىڭ ئارىسى پېشىن بىلەن خۇپتەننىڭ ئارىسىدىنمۇ ئۇزۇنراق بولىدۇ.

پېشىن نامىزى **4** رەكئەت ئالدىنقى سۈننەت، **4** رەكئەت پەرز، **2** رەكئەت ئاخىرىقى سۈننەت جەمئىي 10 رەكئەتتۇر.
## مەنبەلەر
ئەسر نامىزى

**ئەسر نامىزى** (ئەرەبچە:صلاة العصر)، قۇياش قېيىلىپ، شەيئىلەرنىڭ سايىسى ئۆزىنىڭ سايىسىنىڭ ئىككى ھەسسى سەل قىيىلغاندىن كېيىن ئوقۇلىدىغان بىر پەرز ناماز. كۈنلۈك بەش ۋاقىت پەرز نامازنىڭ ئۈچىنچىسى.

ئەسر نامىزى ئەھلى سۇننە ۋەلجامائەگە كۆرە، ھەر يىلى ھەج مەزگىلىدە ئۈچ كۈن پېشىن نامىزى بىلەن قوشۇپ جەم قىلىپ ئوقۇلىدۇ. سەپەردىمۇ شارائىتقا قارىتا جەم قىلىپ ئوقۇشقا بولىدۇ.

ئەسر نامىزى **4** رەكئەت پەرز بولۇپ، **4** رەكئەت ئالدىنقى سۈننەت ناماز تەۋسىيە قىلىنىدۇ.

## مەنبەلەر
شام نامىزى

**شام نامىزى** (ئەرەبچە:صلاة المغرب‎‎)، مۇسۇلمانلار تەرىپىدىن ھەر كۈنى قۇياشنىڭ پېتىشىدىن كېيىنلا ئوقۇلىدىغان بىر پەرز ناماز. كۈنلۈك بەش ۋاقىت پەرز نامازنىڭ تۆرتىنچىسى. ئىسلامىي تەقۋىم بويىچە بىر كۈننىڭ تۇنجى نامىزى.

شام نامىزى كۆپىنچە 3 رەكئەت پەرز، 2 رەكئەت ئاخىرىقى سۈننەتتىن تەشكىل تاپىدۇ. پەرزدىن بۇرۇن 2 رەكئەت نەڧلە، ئاخىرىقى سۈننەتتىن سوڭرە 2 رەكەتتىن 6 رەكئەتكىچە نەڧلە بولغان ئەۋۋابىن نامىزى ئوقۇلىدۇ.
## مەنبەلەر
خۇپتەن نامىزى

**خۇپتەن نامىزى** (ئەرەبچە:صلاة العشاء‎‎)، مۇسۇلمانلار تەرىپىدىن ھەر كۈن شام نامىزىدىن 1-1.5 سائەت كېيىن ئوقۇلىدىغان بىر پەرز ناماز. كۈنلۈك بەش ۋاقىت پەرز نامازنىڭ بەشىنچىسى.

خۇپتەن نامىزى كۆپىنچە 4 رەكئەت پەرز، 2 رەكئەت ئاخىرىقى سۈننەتتىن تەشكىل تاپىدۇ. خۇپتەن نامازىنىڭ ئاخىرىقى سۈننەتلىرىدىن كېيىن ۋىتىر نامىزى ئوقۇلىدۇ، ۋىتىر 3 رەكئەتتۇر.
## مەنبەلەر
جۈمە نامىزى

**جۈمە نامىزى** ياكى **جۈمئە نامىزى** (ئەرەبچە:صلاة الجمعة)، مۇسۇلمانلار تەرىپىدىن ھەر ھەپتىنىڭ جۈمئە كۈنى پېشىن ۋاقتى بىلەن جامائەت بىلەن قىلىنىشى پەرز بولغان، 2 رەكئەت پەرز ناماز.

## ئۆتمۈشى
جۇمئە نامىزى، ئادەتتە سۇرە جۇمئە نازىل بولىشى بىلەن ھىجرەت ئەسناسىدا پەرز قىلىنغان بىر ئىبادەتتۇر. مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام، مەدىنەگە يېقىن بىر يەر بولغان سەلىم بىن ئەۋڧنىڭ يۇرتىدىكى رەنۇنە دېيىلگەن ۋادى ئىچىدە بەنى سەلىم مەسجىدىدە تۇنجى جۈمئە خۇتبىسى ئوقۇلغان ۋە تۇنجى جۈمئە نامىزىنى ئوقۇتقان.

## مۇھىملىقى
جۈمئە، مۇسۇلمانلارچە مۇھىم جەم بولۇش دەپ قارىلىدۇ. بۇ كۈندە مۇسۇلمانلار مەسجىدلەرگە توپلىنىدۇ، ئوقۇلغان خۇتبىلەرنى ئاڭلايدۇ ۋە بىرلىكتە جۇمئە نامىزىنى ئادا قىلۇرلار. سوڭرە ھەم بىر-بىرىلىرى بىلەن كۆرۈشىدۇ ياكى كۈنلۈك ئىشلىرىغا جۆنىشىدۇ.

بىر ھەدىستە: "ئۈستىدە قۇياش توغۇلغان ئەڭ خەيرلىك كۈن، جۈمئە كۈنىدۇر. ئادەم ئۇ كۈن جەننەتكە قويۇلغان، ئۇ كۈن جەننەتتىن چىقارىلغان. قىيامەت ھەم ئۇ كۈن قايىم بولىدۇ." دېيىلگەن.

جۇمئەنىڭ شەرتلىرىنى ھازىرلىغان قەۋىملەر ئۈچۈن ناماز ئوقۇيالايدىغان ئەرلەر ئۈچۈن ئىككى رەكئەت جۈمئە نامىزى "ڧەرز ئەين" دۇر.

## ۋاقتى ۋە ئوقۇلىشى
جۇمئە نامىزىنىڭ ۋاقتى پېشىننىڭ ۋاقتىدۇر. ئەنئەنە بويىچە جۈمئە ئۈچۈن ئەزان ئوقۇلغىنىدا مەسچىتلەرگە بېرىپ پېشىن نامىزىدا بولغىنىدەك، 4 رەكئەت سۈننەت نامىزى ئوقۇلىدۇ. ئۇندىن كېيىن مەسچىت ئىچىدە بىر قېتىم ئەزان ئوقۇلىدۇ. مۇنبەردە جامائەتكە قاراپ بىر خۇتبە ئوقۇلىدۇ. بۇ خۇتبىدىن سوڭرە قامەت كەلتۈرۈلۈپ جۈمەنىڭ ئىككى رەكئەت پەرزى جامائەت بىلەن بىرگە قىرائەت بىلەن ئوقۇلىدۇ. كېيىن يەنە 4 رەكئەت ئاخىرىقى سۈننەت ئوقۇلىدۇ.

## جۈمەنىڭ شەرتلىرى
ڧەقىھچىلەر تەرىپىدىن جۈمە نامىزىنىڭ پەرز بولىشى ياكى بىر كىشىنىڭ بۇ نامازغا قوشۇلىشىنىڭ كېرەكلىك بولىشىنىڭ بەئزى شەرتلىرى بارلىقى ئىپادە قىلىنىدۇ. جۈمە نامىزىنىڭ باشقا نامازلاردىن باشقا ئۆزىگە خاس 12 شەرتى بار. بۇلارنىڭ ئالتىسى پەرز بولۇشىنىڭ، قالغان ئالتىسى ئادا قىلىنىشىنىڭ شەرتلىرى:
* ھۆر بولۇشى، ئەسر ياكى زىنداندا بولماسلىقى؛
* مۇقىم بولىشى، يولۇچى بولماسلىقى؛
* سالامەت بولىشى، نامازغا بارالمىغۇدەك دەرىجىدە كېسەل بولماسلىقى؛
* قارغو بولماسلىقى؛
* پۇتلىرى ساغلام بولىشى؛
* نامازغا بېرىشىگە دەخلىسى ۋە بارماسلىققا مۇباھ بىر ئۆزۈرى بولماسلىق (دۈشمەن قورقۇنچى، قاتتىق يامغۇر، پاتقاق دېگەندەك)؛
* جۈمە نامىزى ئوقۇلىدىغان يەرنىڭ شەھەر بولىشى، (رۇخسەت قىلىنغان يېزىلاردىمۇ بولىدۇ.)؛
* نامىزنى ئەمىر ياكى ۋەكىلىنىڭ ئوقۇتۇشى؛
* پېشىن نامىزى ۋاقتىدا ئوقۇلىشى؛
* جامائەتنىڭ ھۇزۇرىدا خۇتبە ئوقۇلىشى؛
* ئىمامدىن باشقا كەمىدە 3 كىشى بولىشى؛
* جۈمە نامىزى ئوقۇلغان جاينىڭ ھەممە ئادەمگە ئوچۇق يەر بولۇشى كېرەك.

## قاراڭ
* ئىبادەت
* جامائەت
* ڧىقىھ

## مەنبە
# **[[Cuma namazı#cite ref-1|^]]**  Arif Tekin, Sümerlerden İslam'a Kutsal Kitaplar ve Dinler
# **[[Cuma namazı#cite ref-2|^]]** http://www.dinibilgiler.info/2012/.../cuma-namaz-kac-rekattr-nasl-klnr.htm
# **[[Cuma namazı#cite ref-3|^]]** http://www.fetva.net/yazili-fetvalar/cuma-namazi-kac-rekattir.html
# **[[Cuma namazı#cite ref-4|^]]** Namaz zamanı
# **[[Cuma namazı#cite ref-5|^]]** http://www.sabah.com.tr/Yasam/2013/01/07/neden-cuma-namazi-kilmadigini-acikladi
## مەنبەلەر
زاكات

**زاكات** (ئەرەبچە:الزكاة)، ئىسلامنىڭ بەشىنچى پەرزى.

## زاكاتنىڭ ھۆكمى
زاكاتنىڭ، ھىجرەتنىڭ ئىككىنچى يىلىدا، رامازان روزىسىدىن سوڭرە پەرز قىلىنغانلىقى بىلىنمەكتە.
قۇرئاندا زاكاتتىن ئەھزاب سۈرىسى 33؛ ئەئراڧ سۈرىسى 156؛ بەقەرە سۈرىسى 43، 83، 110، 177، 277؛ بەييىنە سۈرىسى 5؛ ئەنبىيا سۈرىسى 73؛ ڧۇسسىلەت سۈرىسى 7؛ ھەج سۈرىسى 41، 78؛ لوقمان سۈرىسى 4؛ مائىدە 12، 55؛ مەريەم سۈرىسى 31، 55؛ مۇجادىلە سۈرىسى 13؛ مۇمىنۇن 4؛ مۇززەمىل 20؛ نەمل 3؛ نىسا 77، 162' نۇر سۈرىسى 37، 56؛ رۇم سۈرىسى 39؛ تەۋبە 5، 11، 18، 60، 71- ئايەتلىرىدە زىكىر قىلىنىدۇ.
بەقەرە سۇرىسى 277- ئايەتتە زىكىر قىلىنغان ناماز ۋە زاكات قۇرئاندا ئوخشاش شەكىلدە كۆپ قېتىم تىلغا ئېلىنغان.
## مەنبەلەر
مەسجىدى قۇبا

350px|thumb|left|مەسجىدى قۇبانىڭ كۆرۈنىشى
**مەسجىدى قۇبا** (ئەرەبچە: مَسْجِدُ قُبَاءٍ)، قۇرۇلىشىدا قۇبادا قىسقا بىر مۇددەت تۇرغان ئىسلام پەيغەمبەرى ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ئۆزىمۇ قول سېلىپ ئىشلىگەن مەسچىت. قۇدۇقلىرى ۋە خۇرمىزارلىرى بىلەن مەشھۇر، تۇپراقلىرى مۇنبەت بىر ۋاھەگە قۇرۇلغان بولۇپ، ئىسمى بۇ رايوندىكى بىر قۇدۇقنىڭ ئىسمىدىن كەلگەن قۇبا، ھىجرەت ئەسناسىدا مەككە يولى ئۈستىدە مەدىنەگە 6 مىل مۇساپىدە بولغان قىشلاق ئىدى. ھىجرەتتىن سوڭرە مەدىنەنىڭ تەرەققىياتىغا پارالېل ھالدا سۈرئەت بىلەن تەرەققىي قىلغان ۋە شەھەرنىڭ مەھەللىرىدىن بىرىسى ھالىغا كەلگەن. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ "جەننەت بۇلاقلىرىدىن بىر بۇلاق" دەپ ماختىغان غەرس ۋە ئۈزىكى تۈشۈپ كەتكەن ئېرىس قۇدۇقلىرى ھەم بۇ يەرگە جايلاشقان.

ھەزرىتى مۇھەممەد ئە.س مەككەدىن يولغا چىقىپ 11 كۈن ماڭغاندىن سوڭرە قۇباغا كەلگىنىدە، ئەرەبلەرنىڭ ھەزرەج قەبىلىسىنىڭ بىر تارمىقى بولغان ئەمر بىن ئەۋڧ ئۇرۇقىدىن كۈلسۈم بىنت ھىدمنىڭ ئۆيىدە مېھمان بولدى. چوڭلىقى يۈزىدىسىدىن تېخىمۇ مۇۋاپىق كۆرۈلگەن سەئد بىن ھەيسەمنىڭ ئۆيىدە بولسا ئەسھابلارى بىلەن سۆھبەت قىلدى. قۇباغا كەلگەن تۇنجى مۇھاجىرلەر، ئەمر بىن ئەۋڧ ئۇرۇقىغا ئائىت بىر خۇرما قۇرۇتۇش ئورنىنى مەسجىد ھالىغا كەلتۈرۈلگەن. پەيغەمبەر ئە.س بۇ يەرنى كېڭەيتىپ **قۇبا مەسچىتىنى** بىنا قىلدۇرغان. 

مەسجىدى قۇبانىڭ دەستلەپكى ھالى تۆرت چاسا شەكىللىك بىر تۈزنى ئورىغان تۆرت تامدىن ئىبارەت ئىدى. پەيغەمبەر (س.ئە)، قىبلەنىڭ كەئبەگە ئۆزگەرتىلىشى (م.623) دىن كېيىن مەسجىدى قۇبانى قايتا ئىنشا قىلدۇرغان. بۇ ۋاقىتتا ئالدى تام ۋە ئۇنىڭغا پارالېل تىزىلغان يەتتە تۈۋرۈك ئۈستىگە بىر شىپ ياسالغان. مەسجىدنىڭ جەنۇبىدا كۈلسۈم بىنت ھىدم بىلەن سەئد بىن ھەيسەمنىڭ ئۆيلىرى بار ئىدى ۋە سەئدنىڭ ئۆيىدىن مەسجىدكە بىر ئىشىك ئېچىلاتتى. مۇسۇلمانلار پەيغەمبەر س.ئە مىھمان بولغان بۇ ئۆيلەرنى زىيارەت قىلۇر ئىدىلەر. سەئد بىن ھەيسەمنىڭ ئۆيلىرىدە پەيغەمبەرنىڭ ناماز ئوقۇپ ساھابەلەر بىلەن سۆھبەت ئۆتكۈزگەن يېرى 1985- يىلىدىكى كېڭەيتىشكىچە قوغدالغانىدى، بۇ كېڭەيتىش قۇبا مەسجىدىگە قوشۇلغان.

قۇبا مەسجىدىدە ئوقۇلغان نامازنى ئۆمرە ھەج بىلەن تەڭ كۆرگەن پەيغەمبەر ئە.س مەدىنەدە ياشىغان ۋاقىتلاردا شەنبە، بەئزىدە دۈشەنبە كۈنلىرى ۋە رامىزاننىڭ 17. كۈنى مەسجىدى قۇباغا بېرىپ ناماز ئوقۇغان، بۇ يەردە بېرىلگەن قۇرئان كەرىم دەرىسلىرىنى تەكشۈرۈپ تۇرغان، ئۇ زاتقا سورالغان سۇئاللارغا جاۋاب بەرگەن. قۇرئاندا تىلغا ئېلىنغان، تۇنجى كۈندىن تەقۋا ئۈستىگە قۇرۇلغانلىقى بىلدۈرۈلگەن مەسچىت (سۇرە تەۋبە 9\108) قۇبا مەسچىتى دەپ قەبۇل قىلىنىدۇ. بۇ يەردە ئىشارە قىلىنغاننىڭ مەسجىدى نەبەۋىي ئىكەنلىكى ھەم رىۋايەت قىلىنىدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:مەسچىتلەر
تۈر:ئىسلام دىنى
ئەشئارىيە

**ئەشئارىيە** ياكى **ئەشئارىيلىك** (ئەرەبچە: **الأشاعرة**)، ئىسلام ئىتىقادىي مەزھەبلىرىدىن بىرىسىدۇر. ئەبۇل ھاسان ئەل ئەشئارى (ھ.؟-324\935-36) باشچىلىقىدا قۇرۇلغان كەلام مەزھىبىدۇر. ئەھلى سۇننە ۋەلجامائەدە، ماتۇرىدىيەبىلەن بىرگە كەڭ تارقالغان ئىككىنچى بىر ئىتىقادى مەزھەبتۇر. ئەقىلنى مۇئتەزىلە قەدەر مۇھىم كۆرمىسىمۇ، سەلەفىييە قەدەر سەل قارىمايدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:ئىسلام دىنى
تۈر:ئىسلام ئاتالغۇلىرى
تۈر:ئىسلام مەزھەبلىرى
ئىلمى كەلام

**ئىلمى كەلام** (ئەرەبچە: علم الكلام)، ئىسلام دىنىنىڭ ئىتىقاد\ئەقائىد ھەققىدىكى مەزمۇنلارنى تەتقىق قىلىدىغان ۋە تارىختا بۇ دائىرىدە تەرەققىي قىلغان دىنى-پەلسەپىي ئۇقۇم ۋە قاراشلار بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىلىم تۈرىگە **ئىلمى كەلام** دېيىلىدۇ. بۇ مەنىدە ئىلمى كەلام ئىمان بىلەن ئالاقەدار سۇئاللارغا ئەقلىي دەلىللەر كەلتۈرۈپ تۇرۇپ ئىزاھ ۋە ئىسپات كەلتۈرۈش مەقسىدى بىلەن كېڭەيتىلگەن تېئولوگىيىلىك پەلسەپەنىڭ ئىسمىدۇر. ئىمام ماتۇرىدى ۋە مۇئتەزىلە قاتارلىق كەلەمشۇناسلار ئەقىل-نەقىل تارتىشىشلىرىدا ئەقىلنى ئاساس قىلىشى بىلەن كۆزگە كۆرۈنمەكتە.

## ئۆتمۈش
دەستلەپتە فىقىھ ئىچىدە مۇتائىلە قىلىنغان ئىلمى كەلام، كېيىنچە ئىلمى تەۋھىد دەپ ئاتالغان. فىقىھ، ئالەمىي مەسلىلەرگە؛ ئىلمى كەلام بولسا ئىتىقادىي مەسىلىلەرگە مەركەزلەشىدۇ.

مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام زامانىسىدا نىسبەتەن تار ۋە ھەرىكەتچان ئىسلام توپلۇغىدا بەك كۆپ دىنى-پەلسەپىي تارتىشما كۆرۈلمەيىتتى. مەسىلەن، ھىجرى بىرىنچى ئەسرنىڭ ئاخىرىقى چارەكلىرىگىچە تەقدىر ھەققىدە بىر ئىتىقاد ھەققىدىكى مەزمۇن شەكلىدە تەتقىق قىلىنغقا باشلىدى.

باشلانغۇچ ئىتىبارى بىلەن ئىلمى كەلام، ئىماننىڭ ئاساسى بولمىش ئاللاھقا ئىمان كەلتۈرۈش، ئاللاھنىڭ سۈپەتلىرى بىلەن ئالاقىدار بولغان بولسىمۇ، بولۇپمۇ ئىمام غەزالىيدىن سوڭرە پۈتۈن ئىمانىي مەسىلىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان كەڭ تۈردە تەتقىق قىلىشقا باشلىدى.

## تەنقىدلەر
تارىختا ئىلمى كەلامشۇناسلار دائىم دېگۈدەك بىر بىرىنى دىندىن چىققان مۇرتەد ياكى ئازغۇنغا چىقارغان. نۇرغۇن سۇفى ۋە ئىسلام ئالىمى بۇ تالاش-تارتىشىشلارغا كىرىشنىمۇ ئازغۇنلۇق دەپ قارىغان ۋە ئۆز ئەرگەشكۈچىلىرىنى چەكلىگەن.

## مەزھەبلەر
ئىلمى كەلام تالاش تارتىشلىرى نەتىجىسىدە ئوتتۇرىغا چىققان ئىتىقادىي مەزھەبلەردىن بەئزىلىرى:
* سەلەفىييە
* ماتۇرىدىيە
* ئەشئارىيە
* مۇئتەزىلە قاتارلىقلار

## قاراڭ
* ئىتىقادىي مەزھەبلەر
* ئىسلام دىنشۇناسلىقى
* ئىسلام پەلسەپىسى
## مەنبەلەر
ھاكىمىيەت بىلەن دىن ئايرىلغان

thumb|492x492px|
ھاكىمىيەت بىلەن دىن ئايرىلغان (ئىنگ: Secularizm؛ ڧرانس: *Laïc*؛ تۈركچە: *Laik*) لۇغەت مەنىسى: دىن ئىشلىرىنى دۆلەت ئىشلىرىغا ئارلاشتۇرمايدىغان، دۆلەت ئىشلىرىنى دىندىن ئايرىم تۇتقان (كىشى ياكى تەشكىلات). مەسىلەن: تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى... ھاكىمىيەت بىلەن دىن ئايرىلغان ۋە سوتسىيال بىر قانۇن دۆلىتىدۇر.
## مەنبەلەر
تۈركىي دۆلەتلەر تىزىملىكى

thumb|400x400px|مۇستەقىل تۈركىي جۇمھۇرىيەتلەر

تۈركىي دۆلەتلەر تارىخ بويىچە تۈركي خەلقلەر تەرىپىدىن قۇرۇلغان ئەل دۆلەت، قارام دۆلەت، بەگلىك ۋە مۇستەقىل بەگلىك ۋە جۇمھۇرىيەت، ئىمپىراتورلۇق ۋە خانلىق، قاغانلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

thumb|154x154px|ئىدىقۇت ئۇيغۇر شاھزادىلىرى

thumb|150x150px|ئىراندا ھۆكۈم سۈرگەن قاچار خانلىقى دەۋردىكى سەنئەتتىن بىر ئۆرنەك

## دەستلەپكى دەۋىر

## ئوتتۇرا ئەسر ئىسلامىيەتتىن بۇرۇن

## ئىسلامىيەتتىن كېيىن

### بىرىنچى دەۋىر ئاناتولىيە بەگلىكلىرى

### موڭغۇل ئىستىلاسىدىن كېيىن

### ئىككىنچى دەۋىر ئاناتولىيە بەگلىكلىرى

قەدىمدە قوللىنىلغان ئوسمانلى بايراقلىرى نۆۋەت بىلەن:

 -->  -->  -->  -->  --> 

## كونا جۇمھۇرىيەتلەر

## سوۋېت ئىتتىپاقى دەۋرى

### دەستلەپكى دەۋىر سوۋېت ۋە ئاپتونوم سوۋېت جۇمھۇرىيەتلەر

### سوۋېت جۇمھۇرىيەتلىرى

### ئاپتونوم سوۋېت جۇمھۇرىيەتلىرى

## كۈنىمىزدىكى جۇمھۇرىيەتلەر

## كۈنىمىزدىكى ئاپتونوم رايون ۋە دۆلەتلەر

## قاراڭ

* تۈركىي تىللار
* تۈركىي خەلقلەر
* تۈرك دۇنياسى
* تۈرك بىرلىكى
* تۈركىستان
## مەنبەلەر
ئامىنە

ھەزرىتى ئامىنە (ئەرەبچە: **آمنة بنت وهب**؛ ئوقۇلىشى: ئامىنە بىنت ۋەھب)، ئىسلام پەيغەمبەرى ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ۋالىدەسى، تۇغقان ئۆز ئانىسى.

## ھاياتى
رەپىقىسى ئابدۇللاھ بىن ئابدۇلمۇتتەلىب ئۇ ھەزرىتى مۇھەممەدكە ھامىلە ۋاقتىدا ۋاپات قىلدى. ئوغلى مۇھەممەد توغۇلۇپ 6 ياشقا كىرگەندە، تەخمىنەن 577- يىلى، رەپىقىسىنىڭ مازارى ۋە يېقىنلىرىنى زىيارەت قىلماق ئۈچۈن مەدىنەگە بېرىپ قايتاشىدا ئەۋبا دېگەن يەردە ۋەپات ئەتتى ۋە شۇ يەرگە دەڧن قىلىندى. ھەزرىتى پەيغەمبەرنىڭ ئانىسى بولغانلىقى بائىس ئىسلام ئەدەبىياتىدا مۇھىم ئورۇنغا ئىگە. ھەدىسلەردە كۆپ خۇدالىق ئىكەنلىكى رىۋايەت قىلىنىدۇ. لېكىن بۇ ھەدىسلەرنىڭ سەھىھلىكى تارتىشىلىدۇ. چۈنكى ئاساسلىق ھەدىسلەر ئەسىرلەر مابەينىدە بوزغۇنچىلىققا ئۇچرىغان بولىشى مۇمكىن. بەئزى مەنبەلەرگە كۆرە ئىسە ھەزرىتى ئامىنە ھەنىڧلەردىندۇر.

## قاراڭ
مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام

ئابدۇللاھ بىن ئابدۇلمۇتتەلىب

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئاياللار
ئابدۇللاھ بن ئابدۇلمۇتتەلىب

**ئابدۇللاھ بىن ئابدۇلمۇتتەلىب ئەلھاشىمى ئەلقۇرەيشى** (ئەرەبچە: **عبد الله بن عبد المطّلب الهاشميّ القرشيّ**)، تەخمىنەن 544-545- مىلادىدە بۇگۈنكى مەككە شەھرىدە توغۇلغان. ئىسلام پەيغەمبەرى ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ئۆز ئاتىسى. ھەزرىتى پەيغەمبەر ھەنۇز 7 ئايلىق بولمايلا، 25 ياش ۋاقتىدا، نامەلۇم بىر كېسەللىك بائىس 570- يىللاردا بۇگۈنكى مەدىنەدە ۋاپات قىلغان. ئۆزى تىجارەت بىلەن مەشغۇل بولغان كىشىدۇر. ئاتىسى ئابدۇلمۇتتەلىب بىن ھاشىم بولۇپ، زەۋجەسى ھەزرىتى ئامىنە ئانىمىزدۇر.

## نەسەبى
عبد الله بن عبد المطلب بن هاشم بن عبد مناف بن قصي بن كلاب بن مرة بن كعب بن لؤي بن غالب بن فهر بن مالك بن النضر بن كنانة بن خزيمة بن مدركة بن إلياس بن مضر بن نزار بن معد بن عدنان.

**ئابدۇللاھ** بىن **ئابدۇلمۇتتەلىب** بىن **ھاشىم** بىن **ئابدۇمانناڧ** بىن **قۇسەي** بىن **كىلاب** بىن **مۇرراھ** بىن **كەئب** بىن **لۇئەي** بىن **غالىب** بىن **ڧىھر** بىن **مالىك** بىن **ناسىر** بىن **كەنانە** بىن **خۇزەيمە** بىن **مۇدرەكە** بىن **ئىلياس** بىن **مۇزار** بىن **نىزار** بىن **مۇئەد** بىن **ئادنان**.

## قاراڭ
ئابدۇلمۇتتەلىب بىن ھاشىم 

ئامىنە بىنت ۋەھب

مۇھەممەد بىن ئابدۇللاھ

## مەنبەلەر

تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:كىشلەر
نېمىس تىلى

**نېمىس تىلى** ياكى **نېمىسچە** (*Deutsch*; قەدىمكىسى *Nemçece*)، ھىندى-ياۋروپا تىل سېستىمسى گېرمان تىل ئائىلىسىگە تەۋە ۋە خەلقئارالىق چوڭ تىلدۇر. ياۋروپا ئىتتىپاقىنىڭ رەسمىي تىللىرىدىن بىرى ۋە ئەڭ كۆپ قوللىنىلىدىغان تىلى. بولۇپمۇ، گېرمانىيە، ئاۋستىرىيە، لىختېنشتېين، ليۇكسېمبۇرگ، شۋېتسىيە قاتارلىق ئەللەرنىڭ زور كۆپچىلىكى، ئىتالىيەنىڭ جەنۇبىي تىرول رايونى، بېلگىيەنىڭ شەرقىي كانتونلىرى، پولشا ۋە رۇمىنىيەنىڭ بەئزى رايونلىرى ۋە ڧرانسىيەنىڭ ئالساس-لورېن رايونىدا قوللىنىلماقتا. شۇنداقلا بۇ دۆلەتلەردىن بەئزىلىرىگە خاس كونا مۇستەملىكىلەردە (م: نامىبىيە، جەنۇبىي ئافرىقا دېگەندە) دىققەتكە سازاۋەر مىقداردا نېمىسچە سۆزلەشكۈچى نۇپۇس باردۇر. تۈرلۈك شەرقىي ياۋروپا ئەللىرىدە نېمىسچە سۆزلەشكۈچى ئاز سانلىقلار ھەم باردۇر. بۇلاردىن روسىيە، ۋېنگرىيە ۋە سلوۋېنىيە قاتارلىقلارنى تىلغا ئېلىشقا بولىدۇ. شۇنداقلا شىمالىي ئامېرىكانىڭ (بولۇپمۇ ئا ق ش)، لاتىن ئامېرىكانىڭ ئارگېنتىنا ۋە برازىلىيەنىڭ  بەئزى رايونلىرىدا نېمىسچە سۆزلىشىلىدۇ. نېمىسچىدە ڧرانسۇزچىدىن ئۆتكەن كەلىمىلەر ھەم باردۇر.

38 دۆلەتتە تەخمىنەن 120 مىلىيون كىشى تەرىپىدىن سۆزلىشىلىدىغان نېمىسچە، بولۇپمۇ گېرمانىيە، ئاۋستىرىيە ۋە شۋېتسىيەدە ئىشلىتىلىدۇ. تۈركىيەدە 25 مىڭ ئەتراپىدا نېمىس ياشايدۇ. بۈ گۇرۇپ كونا تەبىر بىلەن "Bosporus-Deutsche" ("بوغازئىچى نېمىسلىرى") ۋە ئاق دېڭىز رايونىدا ياشىغۇچى نېمىسلاردىن تەشكىل تاپماقتا.

## نېمىس ئەلىڧبەسى ۋە تەلەڧڧۇزى

### جۈپ ۋە ئالاھىيدە تاۋۇشلار

## قاراڭ
* گېرمانىيە ئۆلچەملىك نېمىسچىسى
## مەنبەلەر

تۈر:گېرمان تىللىرى
ئەبۇ تالىب

ئابدۇلماناڧ، مۇسۇلمانلارچە بىلىنگەن ئىسمى بىلەن ئەبۇ تالىب ياكى ئەبۇ تالىب بىن ئابدۇلمۇتتەلىب (ئەرەبچە: **أبو طالب بن عبد المطلب**)، مىلادى 540- يىلى بۇگۈنكى مەككە شەھرىدە، ئابدۇلمۇتتەلىب بىن ھاشىم ئائىلىسىدە توغۇلغان. ھەزرىتى ئەلىنىڭ ئاتىسى ۋە ھەزرىتى مۇھەممەدنىڭ تاغىسىدۇر. گۈدەك مۇھەممەدنىڭ تەربىيىسىنى ئۈستىگە ئالغان. تەخمىنەن 619- يىلى يەنە مەككە شەھرىدە ۋاپات تاپقان. ھەزرىتى مۇھەممەد ئە.س نى ئەڭ ياخشى بىلگۈچىلەردىن بىرىدۇر.

تىجارەتچى بولۇپ، ئۆز زامانىسىدا قۇرەيىش قەبىلىسى قانداق قېيىن كۈنلەرگە دۇچار بولسىمۇ، سۆزى ئىتىبارغا ئېلىنغانلاردىن بولغان.

## نەسەبى
عبد الله بن عبد المطلب بن هاشم بن عبد مناف بن قصي بن كلاب بن مرة بن كعب بن لؤي بن غالب بن فهر بن مالك بن النضر بن كنانة بن خزيمة بن مدركة بن إلياس بن مضر بن نزار بن معد بن عدنان.

**ئابدۇللاھ** بىن **ئابدۇلمۇتتەلىب** بىن **ھاشىم** بىن **ئابدۇمانناڧ** بىن **قۇسەي** بىن **كىلاب** بىن **مۇرراھ** بىن **كەئب** بىن **لۇئەي** بىن **غالىب** بىن **ڧىھر** بىن **مالىك** بىن **ناسىر** بىن **كەنانە** بىن **خۇزەيمە** بىن **مۇدرەكە** بىن **ئىلياس** بىن **مۇزار** بىن **نىزار** بىن **مۇئەد** بىن **ئادنان**.

## قاراڭ
ئابدۇلمۇتتەلىب بىن ھاشىم

مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام

ئەلى بىننى ئەبى تالىپ

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساھابەلەر
ئەلى بىن ئەبى تالىب

**ئەلى بىن ئەبى تالىب** (ئەرەبچە: **علي بن أﺑﻲ طالب**، ت. 599 مەككە - ئۆ. 661. كۇڧە)، ئىسلام دۆلىتىنىڭ 656-661 يىللار ئارىسىدىكى خەلىپىسى. ئىسلام پەيغەمبەرى ھەزرىتى مۇھەممەدنىڭ ھەم جىيەنى ھەم كۈيئوغلى بولغان ئەلىنىڭ دادىسى ئەبۇ تالىب بولۇب، ئانىسىنىڭ ئىسمى ڧاتىمە بىنت ئەسەد ئىدى. ئەلى ئىبن ئەبۇ تالىب بولسا ھەزرىتى مۇھەممەد ئە.س نىڭ ئىسلامغا دەئۋىتىنى قەبۇل قىلغان تۇنجى ئەر كىشىدۇر. سۇننىي ئىسلامغا كۆرە ئەلى ر.ئە.، تۆرت خەلىپىنىڭ ئاخىرىقىسى، شىئە ئىسلامغا كۆرە ئىماملارنىڭ تۇنجىسى ۋە مۇھەممەد ئە.س نىڭ ھەق ۋارىسىدۇر. شىئە ۋە سۇننىي ئىسلام ئارىسىدىكى پەرقنىڭ باش سەبەبى ھەزرىتى  مۇھەممەدنىڭ ھەقىيقى ۋارىسىنىڭ كىم ئىكەنلىكى ھەققىدىكى كۆرۈش پەرقىدىن كېلىپ چىقماقتا.

ئەبۇ تالىب ۋە ڧاتىمە بىنت ئەسەدنىڭ ئەۋلادى بولغان ئەلى، كەئبەدە توغۇلغان بىردىنبىر كىشى بولۇپ، ئىسلام پەيغەمبەرى ھەزرىتى مۇھەممەدنىڭ ھىمايەسىدە چوڭ بولغان، مۇھەممەد س.ئە ۋەھىي كەلگىنىدە بولسا، ئۇنىڭ دەئۋىتىنى قەبۇل قىلغان تۇنجى ئەركىشى بولغان ئەلى، ھاياتىنى ئىسلامغا ئاتىغان. پەيغەمبەرنىڭ ئەمىرى بىلەن ھىجرەت كېچىسى ئۇنىڭ ئورنىغا ياتقان ۋە ئامانەتلەرنى ئىگىلىرىگە تاپشۇرغان، قىسقا بىر ۋاقىتتىن كېيىن پەيغەمبەرنىڭ ئارقىسىدىن مەدىنەگە كەتكەن. مەدىنە شەھرىدە ئاللاھنىڭ ئەمىرى بىلەن ھەزرىتى ڧاتىمە بىلەن توي قىلغان. مەدىنە دەۋرىدە باشلانغان دەستلەپكى تۇنجى كىچىك دائىرىلىك ئۇرۇشلاردىن تارتىب پۈتۈن ئۇرۇشلار قاتناشقانلىقى بائىس، جەڭگىۋارلىقى ۋە جاسارىتى بىلەن نام چىقارغان ئەلى ر.ئە، ئۈچىنچى خەلىپە ئوسمان بىننى ئەففاننىڭ ئۆلتۈرىلىشىدىن سوڭرە خەلق تەرىپىدىن خەلىپە سايلانغان.

ئىسلام مەدەنىيەتىدە ھەزرىتى ئەلى ر.ئە بولۇپمۇ ئىلمى، جاسارەتى، راسگۇيلىقى، ئۆزىنى بېغىشلىشى، سادىقلىقى، مەردلىكى ۋە شەڧقەتى بىلەن تونۇلۇپ ياد ئېتىلمەكتە بولۇپ، سۇڧى ئەنئەنەدە ئەڭ مۇھىم كىشىلەردىندۇر. بولۇپمۇ تەڧسىر، ڧىقىھ ۋە دىنىي ئىدېئولوگىيە ساھەسىدىكى ئۈستۈنلىكى قەبۇل كۆرۈلىدۇ.

## ئەلىنىڭ ئۆلىمى
نەھرەۋان ئۇرۇشىدا رەقىبلىرىنى ئاغىر مەغلۇب قىلغان. بۇ ئۇرۇشتىن سوڭرە خارىجىيلەردىن ئۈچ كىشى مەككەدە مۇسۇلمانلارنىڭ سىياسىي ئەھۋالى ھەققىدە بەئزى مۇزاكەرەلەر قىلغاندىن سوڭرە خەلىپە ئەلىنى ئۆلتۈرۈش قارارى ئالدى. بۇ ئۈچ كىشىدىن ئابدۇرراھمان ئىبنى مۇلجەم، ئەلىنى ئۆلتۈرۈشنى ئۈستىگە ئالدى ۋە كۇڧەگە يول ئالدى. كۇڧەدە بىر مەسجىدتە ناماز ئوقۇۋاتقان ۋاقىتتا ئابدۇرراھمان ئىبنى مۇلجەم بىر زەھەرلىك قىلىچ بىلەن ھەزرىتى ئەلىنى يارلاندۇردى. بۇ ھۇجۇمنىڭ مەقسىدى نەھرەېان ئۇرۇشىنىڭ ئىنتىقامىنى ئالماق ئىدى.

خەلىپە ئەلى بىن ئەبى تالىب، ئابدۇرراھمان ئىبنى مۇلجەم قىلىچ سالغاندىن كېيىن شۇنداق دېدى: كەئبەنىڭ رەببىگە قەسەمكى، قۇتۇلدىغان بولدۇم!" ئىككى كۈن ئۆيىدە ياتقاندىن سوڭرە، ھىجرەتنىڭ 40. يىلى رامىزان ئېيىنىڭ 21. كۈنى پانىي ئالەمدىن باقىي ئالەمگە رىھلەت قىلدى (مىلادى 661). دەڧن قىلىنغان يەرنى ئۇزۇن بىر مۇددەت پەقەتلا ئەڭ يېقىنلىرى بىلگەن ۋە بىر ئەسردىن كېيىن ئىمام جەئڧەر ئەس سادىق ئۇنىڭ مازارىنىڭ نەجەڧتە ئىكەنلىكىنى ئېلان قىلغان.

ھەزرىتى ئەلى ئۆلگەندىن كېيىن ئىسلام دۆلىتى ۋە خلاپەت، ئۇزۇن يىللىق رەقىبى مۇئاۋىيەنىڭ قولىغا ئۆتتى، مۇئاۋىيە 20 يىل خەلىپە بولدى. 

## قاراڭ
* ھەزرىتى ئەلى رەزىياللاھۇ ئەنھۇ
* ئەھلى بەيت
* شىئەلىك

## قاراڭ
* ئون ئىككى خەلىپە











## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:ئەھلى بەيت
661- يىل

## مۇھىم ۋاقىئەلەر
ھەزرىتى ئەلى سۇئىقەسد قىلىنغاندىن سوڭرە، مۇئاۋىيە بىن ئەبۇ سوڧيان خەلىپە بولدى ۋە پەيغەمبەردىن مىراس قالغان ئىسلام دۆلىتى ئەمەۋىي دۆلىتىنى قۇردى.

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر
28- ڧېۋرال، 4 خەلىپىنىڭ ئاخىرىقىسى ھەزرىتى ئەلى شەھىت بولغان.
Muhemmed

**Muhemmed** (Ereb: محمد , ‎ 570 yaki 571, Mekke - 632-6-iyun, Medine), Islam dinini tarqatquchi peyghember (Musulmanlar üchün axiriqi peyghember), shundaqla ijtima'iy, diniy, siyasiy we eskeri bir dahiydur. Mekkedin bashlap ereb yérim arilini, islam hakimiyitide bir merkezdin bashqurilidighan halgha keltürgen. Musulman emesler muhemmedni islamni berpa qilghuchi dep qaraydu. Lékin musulmanlar bolsa muhemmedni adem, nuh, ibrahim, musa, isa we bashqa islam peyghemberlirining bozghunchiliqqa uchrighan sheri'etlirini qayta tikligen we tamamlighan, allening axiriqi elchisi ikenlikige ishinidu islam diniche, muhemmedning waatigha qeder alle tali teripidin wehiy qilinghan ayetler quranni teshkil qilidu. Quran, muhemmedning hayati we adetleshken sheri'et ijralirida asasiy menbe qilinghanliqigha ishinilidu. Bezi musulmanlar muhemmedning ismi zikir qilinghanda uninggha hörmet we muhebbet körsitish yüzsidin ismidin kéyin "**صلى الله عليه و سلم** (sellellahu eleyhi wesellem: allening salat we salami uninggha bolsun)" dep "salawat" keltüridu.

## مەنبەلەر
مۇئاۋىيە بىن ئەبۇ سۇڧيان

**مۇئاۋىيە بىن ئەبۇ سۇڧيان** (ئەرەبچە: مُعَاوِيَةُ بنُ أَبِي سُفْيَانَ صَخْرِ بنِ حَرْبٍ الأُمَوِيُّ القُرَشِيُّ) (ت. 602 - ئۆ. 680- يىل 5- ئاينىڭ 6- كۈنى)، ئىسلام دۆلىتىنىڭ ھەزرەتى ئەلىدىن كېيىنكى خەلىپىسى ۋە ئەمەۋىي خانەدانىنىڭ قۇرغۇچىسى، تارىختا **مۇئاۋىيە I** دەپ ئاتالغان. 

مۇسۇلمان بولۇشتىن ئەۋۋەل ئۇھۇد ئۇرۇشىدا ۋە خەندەك ئۇرۇشىدا مەككەلىك مۇشرىكلەرنىڭ قۇماندانى سۈپىتىدە ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام قۇماندانلىقىدىكى مۇسۇلمانلارغا قارشى ئۇرۇشقان ئەبۇ سۇڧيان بىن ھاربنىڭ ئوغلىدۇر. ئاناسى قۇرەيىش كاتتالارىدىن بولمىش ئۇتبە بىن رەبىئانىڭ قىزى ھىنت بىنت ئۇتبە ئېرۇر.

پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ۋەھىي يازىدىغان كاتىپلىرىدىن بىرى، خەلىپە ئوسمان تەرىپىدىن شامغا ۋالىي قىلىپ تەيىنلەنگەن. 

ئەلى بىلەن ئۇرۇشقان، مىسىرنى قولغا كىرگۈزدى ۋە ئەلى ر.ئە 661- يىلى سۇئىقەست نەتىجەسىدە ئۆلگەندىن سوڭرە خەلىپىلىكنى ھاساندىن ئېلىپ ئۆزىنى خەلىپە ئېلان قىلدى. 661 - يىلدىن 680 - يىلغىچە ئىسلام دۆلىتىنى باشقۇردى.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ئۇمەۋىي خەلىپىلىرى
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
680- يىل

## ۋەقە ۋە ھادىسەلەر
10- ئۆكتەبىر كەربەلا پاجىئەسى

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر
10- ئۆكتەبىر، ھۇسەيىن بىن ئەلى، ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ نەبىرەسى، ھەزرىتى ئەلى بىن ئەبى تالىبنىڭ ئوغلى. (ت. 626)

10- ئۆكتەبىر، ئابباس بىن ئەلى، ھەزرىتى ئەلى بىن ئەبى تالىبنىڭ ئوغلى. (ت. 647)

مۇئاۋىيە I، ئەمەۋىي دۆلىتىنىڭ قۇرغۇچىسى. (ت. 602)

ئۈممۇ سەلەمە، ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ زەۋجەسى (ت. 596)
فەرەقلىت

ڧەرەقلىت ياكى پاراقلىت (لاتىنچە: *Paracletus* ، يۇنانچە: παράκλητος *Parakletos*) كىتابى مۇقەددەسنىڭ يۇنانچە مەتىنلەرىدە (يوھاننا 14\ 16) مۇقەددەس رۇھ ئۈچۈن *بىللە كەلگەن* دېگەن مەنىدە قوللىنىلغان بىر سۈپەت.

ڧەرەقلىت سۆزلۈكى يوھاننا ئىنجىلىنىڭ 14:16، 14:26، 15:26 ۋە 16:7 ىنچى ئايەتلىرى بىلەن يوھاننانىڭ 1- مەكتۇبىنىڭ 2:1 نومۇرلۇق ئايەتىدە مۇقەددەس رۇھنى ئاڭلاتماق ئۈچۈن قوللىنىلغان.

## مەنبەلەر
ئابدۇلمۇتتەلىب بىن ھاشىم

**ئابدۇلمۇتتەلىب شەيبە بىن ھاشىم** (ئەرەبچە: **عبد المطّلب**)، مۇسۇلمانلارنىڭ پەيغەمبەرى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ بوۋىسىدۇر. ۋاڧاتىغا قەدەر نەبىرەسىغە ئەڭ ياخشى شەكىلدە قارىغاندىن كېيىن، ئوغلى ئەبۇ تالىبكە ئامانەت قالدۇرغان. كۈنيەسى ئەبۇل ھارىس ئابدۇلمۇتتەلىب بىن ھاشىم بىن ئابدۇلمەناڧ بىن قۇسەي شەكلىدەدۇر. ئابدۇلمۇتتەلىبنىڭ باشقا ئىسىملىرىدىن بىرى ھەم ئامىردۇر.

ئابدۇلمۇتتەلىبنىڭ ئوغۇللىرى؛ ھەزىرىتى مۇھەممەدنىڭ تاغىلىرى بولمىش ھارىس، زۇبەير، ئەبۇ تالىب، ئەبۇ لەھەب، قۇسەم، دىرار، مۇقەۋۋىم، ھەجل، ھەمزە، ئابباس ۋە پەيغەمبەر ئە.س نىڭ ئاتىسى ئابدۇللاھ بىلەن بىرلىكتە ئون بىر ئوغلى باردۇر.

## قاراڭ
ئەبۇ تالىب

ئابدۇللاھ بىن ئابدۇلمۇتتەلىب

مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
خەدىجە بىنت خۇۋەيلىد

**خەدىجە بىنت خۇۋەيلىد** ياكى **خەدىجەتۇل كۇبرا** (ئەرەبچە: أُمُّ المُؤْمِنِيْنَ خَدِيجَةُ بِنْتُ خُوَيْلِدِ بنِ أسد)، خەدىچە بىنتى خۇۋەيلىد ئىبنى ئەسەد ئەلقۇرەشىييە. (ھ. بۇرۇن 68 – ھ. بۇرۇن 3 / م. 555 – 620) «مۇئمىنلەرنىڭ ئانىسى» ۋە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ تۇنجى رەپىقىسى. ئىسلامنىڭ دەسلەپكى دەۋرىدە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ غەمگۈزارى ۋە يۆلەنچۈكى بولغان. دانا، ئېسىل زات. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ قاسىم، ئابدۇللاھ، زەينەب، رۇقىيە، ئۇممۇ كۇلسۇم ۋە فاتىمە قاتارلىق ئەۋلادلىرىنىڭ ئانىسى. مۇسۇلمان بۇلۇشتىن بۇرۇنقى ئىسمى **تاھىرە** ئىدى.thumb|262x262px|خەدىجە بىنت خۇۋەيلىدنىڭ يوق قىلىنغان مازارى. (مەككە)ھەزرىتى خەدىجە مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام بىلەن توي قىلغاندا 40 ياشلاردا ئىدى. ئاتاسىنىڭ ئاتى خۇۋەيلىد، ئاناسىنىڭ ئاتى ڧاتىمە ئىدى. ئۇنىڭ تاغىسىنىڭ ئوغلىنىڭ ئىسىمى ۋەرەقە بىن نەۋڧەل ئىدى. ھەزرىتى پەيغەمبەرنىڭ ئاتا تەرەپ ئەجدادى قۇسەي، ئانا تەرەڧ ئەجدادى لۇئەي سۇلالەسى بىلەن بىرلەشمەكتە.

ھەزرىتى خەدىجەنىڭ توغۇلغان ۋەقتى ئېنىق بىلىنمەيدۇ، ئەمما مىلادى 555 بولىشى مۇمكىن دەپ تەخمىن قىلىنىدۇ. زاتى قۇرەيىشلەردىندۇر. بۇرۇن ئىككى قېتىم توي قىلغان ۋە ئىككىنچى يولدىشى ئۆلگەندىن سوڭرە ئۆز ئالدىغا تىجارەت قىلىپ بىر ئادەم تەيىنلەشنى ئادەت قىلغانىدى. پۇل بىلەن ياللىغان ئادەملىرى شامغا تىجارەت كەرۋانلارى ئېلىپ باراتتى. تىجارەت بىلەن شۇغۇللانغانلىقى ئۈچۈن ئۇنىڭغا تاجىرە دېيىلەتتى. شۇنداقلا تۇنجى بالىسىنىڭ ئىسمى ھىند بولغانلىقى ئۈچۈن كۈنيەسى ھەم ئۇممۇ ھىند ئېرۇر.

شامغا ئىبەرگەن كەرۋانلارنىڭ بىرىگە رەئىس سۈپىتىدە ياش مۇھەممەد (س.ئە) نى تەئيىن قىلغانىدى. ئادەتتە بىر قۇرەيىشلىككە بېرىلگەن پۇلنىڭ ئىككى ھەسسىنى بەرگەن. خەدىجە ر.ئە بىر كۈنى كېچە تۈشىدە كۆكتىكى ئاينىڭ خەدىجەنىڭ خانىسىگە كىرگەنلىكىنى ۋە كېيىنچە قوينىغا كىرگەنلىكىنىنى كۆرىدۇ. ئۇ تۈشىنى نەۋرە قېرىندىشى ۋەرەقەغە ئېيتىپ بېرىدۇ. ۋەرەقە بولسا ئۇنىڭغا كەلگۈسى سوڭغى پەيغەمبەرنىڭ زەۋجەسى بولاجاغى سۈيىنچىسىنى بەرگەن. كارۋاننىڭ قايتىشىدا مۇھەممەد (ئە.س) نىڭ يېنىدا بولغان خەدىجە (ر.ئە) نىڭ قۇلى، ياش مۇھەممەدنىڭ ئىككى تەرەپىدە ئىككى پەرىشتە كۆرگەنلىكىنى ئېيتىدۇ، شۇنىڭ بىلەن خەدىجە ئانىمىز بۇنىڭدىن بۇرۇنقى تۈشىنى يادىغا ئالىدۇ. مۇھەممەد (ئە.س) نىڭ كەلگۈسى سوڭغى پەيغەمبەر ئىكەنلىكىنى تەخمىن قىلىپ ئۇنىڭغا توي تەكلىڧى قويغان. ھەزرىتى مۇھەممەد بۇ تەكلىڧنى قەبۇل قىلغاندىن كېيىن ئىككىسى ئۇنىڭغا نىكاھلانغان. مېھر ھەققىگە 20 تىشى تۆگە بېرىپ، ھەزرەتى خەدىجە بىلەن توي قىلغان.

خەدىجە ر.ئە ھەزرىتى مۇھەممەدتىن 2 ئوغۇل، 4 قىز بولۇپ 6 پەرزەنت كۆردى، ئەمما ئوغۇللارى كىچىك ياشتىلا ۋاپات بولغان. ئوغۇللارنىڭ ئىسمى قاسىم ۋە ئابدۇللاھ، قىزلارىنىڭ ئىسىملەرى؛ زەينەب، رۇقىيە، ئۇممۇ گۈلسۈم ۋە ڧاتىمەدۇر.

خەدىجە ر.ئە ھەزرىتى مۇھەممەدكە ھەم رەڧىقە ۋەم ياخشى بىر دوست ھەمدە مەسلەھەتچىسى بولغان. تۇنجى مۇسۇلمان ئايال ۋە ئېرىنى ھېچقاچان يالغۇز قالدۇرمىغان بىر زاتتۇر.

خەدىجە ر.ئە 619- يىلى ۋاپات تاپقاندا 64 ياشىتا ئىدى. مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ئۇنى ھېچبىر زامان ئۇنۇتمىغان، دائىما ئۇ ۋە ئۇنىڭ ئەخلاقىنى تىلغا ئالاتتى. 

خەدىجە ر.ئە ۋاپات تاپقان يىل "عام الحزن\قايغۇ يىلى" ئېلان قىلىنغان. 

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئاياللار
تۈر:ئەھلى بەيت
تۈر:مۇئمىنلەرنىڭ ئانىسى
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
رەسۇل

**رەسۇل** (ئەرەبچە: رسول) ئىسلام دىنىدە ئىنسانلارنى مۈژدەلەمەك ۋە ئەسكەرتمەك ئۈچۈن ئاللاھ تەرىپىدىن ئىبەرلىگەن كىشىلەرگە بېرىلگەن ئىسىمدۇر. "ئەلچى"، "ئەۋەتىلگەن" دېگەن مەنىلەرگە كېلىدۇ. رەسۇللەر ھەققىدە كۈنىمىزدە ئۇچۇرلارنىڭ كۆپىنچىسى، قۇرئان كەرىم سىرتىدىكى مەنبئەلەردىن ئېلىنغانلىقى ئۈچۈن ئىسلام دىنىنىڭ ئەسىل مەنبئەسى بولمىش قۇرئان كەرىمنىڭ ئاساس ئېلىنىشى كېرەكتۇر.

قۇرئان كەرىمگە كۆرەرەسۇللەر ئىنسانلاردىن، جىنلاردىن، پەرىشتىلەردىن تاللىنىلىدۇ. شۇنداقلا ئوخشاش بىر ۋاقىتتا بىر نەچچە رەسۇلنىڭ مەۋجۇد بولىشى ۋە پۈتۈن ئۈممەتلەرگە قەۋىملەرگە رەسۇللەرنىڭ ئۇ قەۋمنىڭ لىسانى بىلەن ئىبەرىلگەنلىكى، بۇ رەسۇللەرنىڭ ھەر قېتىم يالغانچىغا چىقىرىلىشى ۋە ئىنسانلارغا رەسۇللەرنىڭ ھىدايەت ئېلىپ كەلگەن كىشىلەرنىڭ ئىشەنمەسلىكى بولسا "ئاللاھ، ئىنساندىن رەسۇل ئىبەردىمۇ؟" دېيىشتىن باشقا بىر نەرسىنىڭ دەخلى قىلمىغانلىقى بايان قىلىنغان. 

سۇرە زۇمەرنىڭ 71. ئايەتىدە بولسا جەھەننەمگە كىرگۈچى كىشىلەرگە جەھەننەم مۇئەككەللىرى ئۇلارغا ئۆزىگە بىر رەسۇل كېلىپ جەھەننەمگە كىرىدىغانلىقى ھەققىدە ئاگاھلاندۇرۇپ ئاگاھلاندۇرمىغانلىقى سورالغانىدا ھەممىسىنىڭ جاۋابى ئوخشاشلا "ھەئە" بولىدۇ. جەننەتكە كىرگەنلەرنىڭ بولسا ئۆزلىرىگە رەسۇل كەلگەنلىكىنى ۋە رەسۇللەرنىڭ راسچىللىقىنى ئىپادە قىلغاندۇرالار. 

**قۇرئانغا كۆرە رەسۇل**:
# نۇھ, 26: 106-107
# سالىھ, 26: 142-143
# لۇت, 26: 161-162
# شۇئەيب, 26: 177-178
# مۇسا, 19: 51
# ئىسمائىل, 19: 54
# ھۇد, 11: 58-59
# ئىسا, 2: 253, 4: 171
# مۇھەممەد, 33: 40

##### ئۇيغۇرلاردا
ئۇيغۇرلاردا رەسۇل كەلىمىسى ئەر كىشى ئىسمى سۈپىتىدە ئوغۇل بالىلارغا بۇ ئىسىم بېرىلىدۇ. 

شەكىللىرى؛ رەسۇل، رۇسۇل، ئابدۇرۇسۇل 
## قاراڭ
* نەبى (ئىسلام)
## مەنبەلەر
قايغۇ يىلى

قايغۇ يىلى، 619. مىلادىگە توغرا كەلگەن ھىجرىيەدىن ئۈچ يىل مۇقەددەم بىر يىل. ئىسمىنىڭ سەبەبى، ئىسلام پەيغەمبەرى ھەزرەتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ھەم تاغىسى ئەبۇ تالىب ھەمدە زەۋجەسى ھەزرەتى خەدىجە ئانامىزنىڭ ئارقا-ئارقىدىن ۋاپات بولىشىدىن كېلىپ چىققاندۇر.

مەككە ئەھلىنىڭ ھاشىمىيلەرنى بايقۇت قىلىپ ئىمبارگو يۈگۈزگەنلىكىدىن، قىيىنچىلىق ئىچرە قالغان ھەزرىتى خەدىجە ۋە ئەبۇ تالىبنىڭ سالامەتلىكى ئاغىر ئەھۋالغا تۈشۈپ قالغان. خەدىجە ئانىمىز بىر نەچچە كۈن ئىچىدە، ئەبۇ تالىب بولسا بىر ئايدىن سوڭرە ۋاپات بولغاندۇر.
## مەنبەلەر
قۇرەيش

**قۇرەيش** (ئەرەبچە: **قريش**)، ئىسلام پەيغەمبەرى ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام مەنسۇب بولغان بىر ئەرەب قەبىلىسىدۇر. مەككەنىڭ ئەڭ كۈچلۈك قەبىلىسى ئىدى. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ قەبىلەسى بولۇش بىرگە، مۇسۇلمانلار ئەڭ كۆپ ئۇرۇش قىلغان قەبىلەدۇر. مۇھەممەد س.ئە، قۇرەيس قەبىلىسىنىڭ ھاشىمىي سۇلالەسىگە مەنسۇبتۇر. قۇرغۇچىسى مۇھەممەدنىڭ ئۇلۇغ ئاتالارىدىن مۇھەممەدىي نۇرنى پىشانەسىدە بولمىش قۇسەي بىن كىلاب ئېرۇر.

## قۇرەيىشنىڭ ئاتالارى
قۇرەيش قەبىلەسى، ھەزرىتى مۇھەممەدنىڭ ئون بىر كىندىك ئاتاسى ڧىھر بىن مالىكنىڭ ئوغۇللىرىنىڭ پۇشتىدىن كەلگەن ئاسىلزادە بىر قەبىلەدۇر. دابەئزى تارىخشۇناسلارغا كۆرە، قۇرەيش قەبىلىسى، نۇھ پەيغەمبەرنىڭ پۇشتىدىن ئىبراھىم پەيغەمبەرنىڭ ئوغلى ئىسمائىلنىڭ ئوغلى ئادناننىڭ پۇشتىدىن كېلىدۇ.

قۇسەي بىن كىلاب (زەيد)، ئابدۇلمۇتتەلىبنىڭ ئۇلۇغ-ئۇلۇغ-ئۇلۇغ بوۋىسى ۋە مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ بەشىنچى كىندىك ئاتىسىدۇر. قۇسەي مەككەنىڭ ئەڭ كۈچلۈك ئادەمى ئىدى. كەئبەنىڭ مەسئۇلى بولغان خۇزا قەبىلىسىدىن قىز ئېلىپ كەئبەنىڭ قوغدىغۇچىسى بولۇپ تەئيىنلەندى. خارابە ھالدىكى كەئبىنى تەئمىر قىلدۇردى. ئەرەبلەرنىڭ كەئبە ئەتراڧىدا ئۆي سېلىشىغا رۇخسەت بەردى. ئەرەب يېرىم ئارىلىدىكى تۇنجى ھۆكۈمەت بىناسىنى (دارۇننەدۋە) بىنا قىلدۇردى. بۇ يەردە باشقا قەبىلە باشلىقلىرى بىلەن سىياسىي، ئىتقىسادىي ۋە مەدەنىيەت مەسىلىلىرىنى تارتىشىپ ھەل قىلىشقا تىرىشتى. توپلىغان باجلار بىلەن ئىسلامدىن خېلى بۇرۇنلا كەئبىگە كەلمەكتە بولغان ھاجىلارغا تاماق ۋە سۇ تەئمىن ئەتتى. 

## مەنبەلەر