open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ھېسابلاش ماشىنىسى

كومپيۇتېر ــــ (Computer) كۆپ مىقداردىكى ئارىفمېتىكىلىق ۋە لوگىكىلىق  ھېسابلاشلارنى ئاپتوماتىك، تېز سۈرئەتتە بېجىرىدىغان ئېلىكترونلۇق ئۈسكۈنە.

دۇنيادىكى ئەڭ دەسلەپكە كوميۇتېر ENIAC 1946-يىلى دۇنياغا كەلگەندىن بۇيان، كومپيۇتېر تېخنىكىسى ئۇچقاندەك تېز تەرەققىي قىلىپ تۆت تەرەققىيات دەۋرىنى باشتىن كەچۈردى. بۇ تەرەققىيات دەۋرلىرى كومپيۇتېرنىڭ لوگىكىلىق توك يولى زاپچاسلىرىنىڭ ياخشىلىنىشىغا ئاساسەن ئايرىلغان بولۇپ، زاپچاسلارنىڭ ھەر بىر قېتىم يېڭىلىنىشى كومپيۇتېرنىڭ يېڭى بىر ئەۋلادىنىڭ دۇنياغا كېلىشىگە سەۋەپ بولدى. بۇ تۆت ئەۋلاد كومپيۇتېر: ئېلىكترون لامپىلىق، كرىستال لامپىلىق، توپلاشتۇرۇلغان توك يوللۇق ۋە زور كۆلەمدىكى توپلاشتۇرۇلغان توك يوللۇق كومپيۇتېرلاردىن ئىبارەت.

بىرىنچى ئەۋلاد كومپيۇتېردىن تۆتىنچى ئەۋلاد كومپيۇتېرغىچە ئۆزگىرىش بولمىغان تەرەپ ئۇلارنىڭ سىستېما قۇرۇلمىسىدۇر، يەنى بۇ تۆت ئەۋلاد كومپيۇتېرنىڭ سىستېما قۇرۇلمىسى ئوخشاش بولۇپ، ھەممىسى ھېسابلىغۇچ، كونتروللىغۇچ، ساقلىغۇچ، كىرگۈزۈش ئۈسكۈنىسى ۋە چىقىرىش ئۈسكۈنىسى قاتارلىقلاردىن تەركىپ تاپقان J. Von Neumann سىستېما قۇرۇلمىسىدۇر.

باشقا ئېلىكترون مەھسۇلاتلىرىغا ئوخشاشلا كومپيۇتېرنىڭ تۈرىمۇ ناھايىتى كۆپ. كومپيۇتېرنىڭ تۈرلەرگە ئايرىلىشى ئۇنىڭ توك يولىنىڭ توپلاشتۇرۇلۇش دەرىجىسى، ھەجمى، باھاسى، ھېسابلاش سۈرئىتى، ئىقتىدارى ۋە ئىشلىتىلىش ئورنى قاتارلىقلار بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولغاچقا، ئۇلارنى تۈرگە ئايرىش ئۇسۇلىمۇ ئوخشاش ئەمەس. ھازىر بىر قەدەر كۆپ ئىشلىتىلىۋاتقان تۈرگە ئايرىش ئۇسۇلى  تۆۋەندىكىدەك ئىككى خىل:

1. لايىھىلەش مۇددىئاسى ۋە ئىشلىتىلىش ئورنىغا قاراپ ھەممىباب كومپيۇتېر ۋە كەسپى كومپيۇتېر دەپ ئىككىگە ئايرىلىدۇ.

2. كۆلىمى ۋە ئىقتىدارىغا قاراپ غايەت زور تىپلىق، چوڭ تىپلىق، ئوتتۇراھال تىپلىق، كىچىك تىپلىق ۋە مىكرو تىپلىق كومپيۇتېر دەپ بەش تۈرگە بۆلۈنىدۇ.

غايەت زور تىپلىق كومپيۇتېرنىڭ تەننەرقى ناھايىتى يۇقۇرى بولۇپ، ئالەم قاتناش تېخنىكىسى، يادرو سانائىتى قاتارلىق ئورۇنلارنىڭ ئېھتىياجىغا ئاساسەن، ھېسابلاش ۋاقتى، سۈرئىتى ۋە ساقلاش سىغىمى قاتارلىق تەرەپلەردىكى يۇقۇرى تەلەپلەرنى قاندۇرۇش ئۈچۈن لايىھىلىنىپ ياسىلىدۇ.

چوڭ ۋە ئوتتۇراھال تىپلىق كومپيۇتېرلار ھېسابلاش ۋە ئۇچۇر ئالماشتۇرۇش مىقدارى كۆپ، ئالاقىلىشىش تەلىپى يۇقۇرى بولغان ئىشلەتكۈچىلەر ئۈچۈن لايىھىلەنگەن. چوڭ ۋە ئوتتۇراھال تىپلىق كومپيۇتېرلار كۆپ خىل سىرتقى ئۈسكۈنىلەر ۋە يۇقۇرى ئىقتىدارلىق يۇمشاق ماتېرىيال سىستېمىسى بىلەن ئالدىنقى ئورۇندا تۇرىدۇ.

كىچىك تىپلىق كومپيۇتېرلار بىلەن مىكرو تىپلىق كومپيۇتېرلارنىڭ ئارىسىدىكى پەرق بارغانسىرى يوقالماقتا. نۆۋەتتە كىچىك تىپلىق كومپيۇتېر پەقەت سۈرئەت، ساقلاش سىغىمى ۋە يۇمشاق ماتېرىيال سىستېمىسىنىڭ مۇكەممەللىكى تەرەپلىرىدە بىر قەدەر ئىلغار ئورۇندا تۇرسىمۇ، مىكرو تىپلىق كومپيۇتېرنىڭ ئۇچقاندەك تەرەققىي قىلىشىغا ئەگىشىپ كىچىك تىپتىكى كومپيۇتېرنىڭ ئورنىنى ئاخىرىدا مىكرو تىپلىق كومپيۇتېرنىڭ ئىگىلىشى تۇرغان گەپ.

نۆۋەتتە كومپيۇتېر مەھسۇلاتلىرى غايەت زور تىپلىق كومپيۇتېر ۋە مىكرو تىپلىق كومپيۇتېردىن ئىبارەت ئىككى قۇتۇپقا قاراپ تەرەققىي قىلماقتا. ئالدىنقىسى بىر دۆلەتنىڭ پەن تېخنىكا تەرەققىياتىنىڭ سەۋىيىسىنى ئەكس ئەتتۈرسە، كېيىنكىسى بىر دۆلەتنىڭ كومپيۇتېرنى قوللىنىش سەۋىيىسىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ.

مەنبە: «كومپيۇتېر مەشغۇلات تېخنىكىسى» ناملىق كىتاپ.

## مەنبەلەر

 تۈر:كومپيۇتېر
ھېسابلىغۇچ

ھېسابلىغۇچ: ھېسابلىغۇچنىڭ يەنە بىر ئاتىلىشى ئارىفمېتىكىلىق لوگىكىلىق بۆلەك (Arithmetic Logic Unit) بولۇپ، ئۇ ھەرخىل ئارىفمېتىكىلىق ۋە لوگىكىلىق ھېسابلاشلارنى ئەمەلگە ئاشۇرىدىغان بۆلەك.
## مەنبەلەر
كونتروللىغۇچ

**كونتروللىغۇچ** كونتروللىغۇچ كوماندىنى ئانالىز قىلىدىغان ھەم ئىجرا قىلىدىغان بۆلەك بولۇپ، كومپيۇتېرنىڭ ھەرقايسى قىسىملىرىغا بىر تۇتاش قوماندانلىق قىلىدىغان ۋە ئۇلارنىڭ ماسلىشىپ خىزمەت قىلىشىنى كونترول قىلىدىغان بۆلەكتۇر.
## مەنبەلەر
ساقلىغۇچ

ساقلىغۇچ: ساقلىغۇچ ئادەتتە ئىچكى ساقلىغۇچنى كورسىتىدۇ. ئۇ كومپيۇتېرنىڭ ئەستە ساقلاش بۆلىكى بولۇپ، ئىجرا قىلىنىۋاتقان پروگرامما ۋە سانلىق مەلۇماتلارنى ساقلايدۇ. ساقلاش سىغىمى ساقلىغۇچنىڭ ئىقتىدارىنى ئەكس ئەتتۈرىدىغان مۇھىم كۆرسەتكۈچ بولۇپ، ساقلاش سىغىمى قانچە چوڭ بولسا ساقلىغىلى بولىدىغان ئۇچۇرمۇ شۇنچە كۆپ بولىدۇ. ئادەتتە ساقلاش سىغىمىنىڭ بىرلىكى بايت (byte) بولۇپ، 1024 بايت 1 كىلوبايت (1Kb)، 1024 كىلوبايت 1 مېگابايت (1Mb)، 1024 مېگابايت 1 گىگابايت (1Gb) بولىدۇ. ئىچكى ساقلىغۇچ يەنە ROM (Read Only Memory ئوقۇشقىلا بولىدىغان ئىچكى ساقلىغۇچ) ۋە RAM (Random Access Memory ئوقۇش- يېزىشقا بولىدىغان ئىچكى ساقلىغۇچ) دەپ ئىككىگە ئايرىلىدۇ. ROM دىكى ئۇچۇرنى ئوقۇغىلى بولىدۇ، لېكىن ئۆزگەرتكىلى بولمايدۇ. RAM دىكى ئۇچۇرلارنى ئوقۇغىلى ھەم قايتىدىن يازغىلى بولىدۇ، بىراق توك ئۈزۈلۈش بىلەنلا ئۇنىڭدا ساقلىنىۋاتقان بارلىق ئۇچۇرلار يوقىلىدۇ. شۇڭلاشقا كومپيۇتېرغا ئادەتتە ئۇزۇن مۇددەت ئۇچۇر ساقلىغىلى بولىدىغان سىرتقى ساقلىغۇچ سەپلىنىدۇ. RAM نىڭ سىغىمچانلىقى چوڭراق بولۇپ، ئىشلەتكۈچىلەرنىڭ ئىشلىتىشىگە بېرىلگەن، ئىچكى ساقلىغۇچ دىگەندە كۆپىنچە RAM كۆزدە تۇتۇلىدۇ.
## مەنبەلەر
كىرگۈزۈش ئۈسكۈنىسى

كىرگۈزۈش ئۈسكۈنىسى: كىرگۈزۈش ئۈسكۇنىسى كومپيۇتېرنىڭ سىرتقى دۇنيادىن ئۇچۇر قوبۇل قىلىدىغان  «دەرۋازا» سىدۇر. ئەڭ ئاساسلىق كىرگۈزۈش ئۈسكۈنىسى كۇنۇپكا تاختىسىدىن ئىبارەت بولۇپ، ئۇنىڭدىن باشقا دائىم ئىشلىتىلىدىغان كىرگۈزۈش ئۈسكۈنىلىرىدىن يەنە مائۇس، نۇر قەلىمى، سىكاننېر قاتارلىقلار بار.
## مەنبەلەر
چىقىرىش ئۈسكۈنىسى

چىقىرىش ئۈسكۈنىسى: مىكرو تىپلىق كومپيۇتېرنىڭ ئەڭ ئاساسلىق چىقىرىش ئۈسكۈنىسى ـــــ كۆرسەتكۈچ (显示器 ئېكران) دۇر. ئۇنىڭدىن باشقا دائىم ئىشلىتىلىدىغان چىقىرىش ئۈسكۈنىلىرىدىن يەنە پرىنتېر (打印机 خەت بېسىش ماشىنىسى)، ئاۋاز ساندۇقى (音箱) قاتارلىقلار بار.
## مەنبەلەر
ئۈچبۇلۇڭ

ئۈچبۇلۇڭ بولسا ئۈچ تال كېسىكنىڭ باش-ئاخىرىنى تەرتىپ بويىچە تۇتاشتۇرۇشتىن ھاسىل بولغان ، تەكشىلىكتىكى يېپىق شەكىل بولۇپ ئەڭ ئاددى كۆپ تەرەپلىك ھېسابلىنىدۇ .

## مەنبەلەر

تۈر:ماتېماتىكىلىق شەكىل
گائۇس

Carl Friedrich Gaus

خەنزۇچە:高斯

300 px

گائۇس 1777-يىلىدىن 1855-يىلىغىچە ياشىغان گېرمانىيە ماتېماتىكى، فىزىكى، ئاسترونومى. گائۇس خېلى بۇرۇنلا سانلار نەزەرىيىسىنى تەتقىق قىلغان بولۇپ، ئۇنىڭ نەتىجىسى «ئارىفمېتىكا» دىگەن كىتابقا كىرگۈزۈلگەن. ئۇنىڭ ھىپېرگىئومېترىك قاتارلار، كومپلېكس ئۆزگەرگۈچىلىك فۇنكسىيىلەر نەزەرىيىسى، ستاتىستىكىلىق ماتېماتىكا، ئېللىپىسلىق فۇنكسىيىلەر نەزەرىيىسى جەھەتلەردە تۆھپىلىرى بار. گائۇسنىڭ «سىرتلار ئۈستىدىكى ئومۇمىي تەتقىقات» دىگەن ئەسىرى يېقىنقى زامان دىففېرېنسىئال گېئومېترىيىسىنىڭ باشلىنىشى بولغان. گائۇس غەيرى ئېۋكلىد گېئومېترىيىسى ئۈستىدىكى تەتقىقاتىنى ھايات ۋاقتىدا ئېلان قىلمىغان بولسىمۇ، لېكىن پاكىتلار ئۇنىڭ ئىجاتچىلاردىن بىرى ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىدى. گائۇس ئەڭ كىچىك كۋادراتلار ئۇسۇلىنى بەرپا قىلغان ھەمدە پوتېنسىئال نەزەرىيىسىنى لاپلاسنىڭ تەپەككۇر ئۇسلۇبى بويىچە داۋاملىق راۋاجلاندۇرغان. ئۇنىڭ فىزىكا، ئاسترونومىيە، گېئودىزىيە قاتارلىق جەھەتلەردىمۇ ناھايىتى زور تۆھپىلىرى بار. ئۇ مۇۋازىنەت ھالەتتىكى سۇيۇق جىسىملار نەزەرىيىسىنىڭ ئاساسىنى تىكلىگەن. يەر ماگنىتىنىڭ كۈچلۈكلىكىنى تەتقىق قىلغان. گېرمانىيىلىك فىزىك ۋېبىر (Wilhelm Eduart Weber 1804 ـــــ 1891-يىللار) بىلەن بىرلىكتە ئېلىكتىر ماگنىتىزمنىڭ گائۇس بىرلىكىنى تۇرغۇزغان. گائۇس ئۆزىنىڭ پلانېتلار ئوربىتىسىنى ھىسابلاش ئۇسۇلى ۋە ئەڭ كىچىك كۋادراتلار ئۇسۇلى بويىچە، ئىتالىيە ئاسترونومى پىئاز (1746 ــــ 1826) بايقىغان سېرپرا يۇلتۇزىنىڭ ئوربىتىسىنى ھىسابلىغان. كېيىنكى مەزگىللەردە «ئاسمان جىسىملىرىنىڭ قۇياشنى كونۇس كەسمىلىرى بويىچە ئايلىنىش ھەركىتى نەزەرىيىسى» دىگەن كىتابنى يازغان. بۇلاردىن باشقا گائۇسنىڭ يەنە ۋېكتورلار ئانالىزى توغرىسىدىكى گائۇس تېئورېمىسى، ئالگېبرالىق ئاساسلىق تېئورېمىلارنىڭ ئىسپاتى، مۇنتىزىم ئون يەتتە تەرەپلىكنى ياساش، نورمال تەقسىماتنىڭ مۇنتىزىم ئەگرى سىزىقى توغرىسىدا، تۈپ سانلار تېئورېمىسىدىكى ھىسابلاش قاتارلىق جەھەتلەردىمۇ تەتقىقات نەتىجىلىرى بار.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
كروران قەدىمىي قەلئەسىنىڭ تېپىلىشى

**كروران قەدىمىي قەلئەسىنىڭ تېپىلىشى** (1901 - يىل)

كروران _ قەدىمىي يىپەك يولىدىكى مۇھىم شەھەر ، شۇنداقلا قەدىمكى جۇڭگو ، ھىندىستان ، يۇنان ، پارس مەدەنىيىتى مۇجەسسەملەشكەن جاي . 1901 - يىلى شۋېتسىيىلىك ئېكسپېدىتسىيىچى سىۋېن . ھىدىن كروران قەدىمىي شەھىرى خارابىسىگە كىرىپ ، نۇرغۇن تاش قوراللار ، ياغاچ ئەسۋابلار ، فار - فور قاچىلار ، مىس قوراللار ، يىپەك توقۇلما بۇيۇملار ، خەنزۇ يىلنامىسى ۋە قەغەزگە يېزىلغان خەنزۇچە پۈتۈكلەرنى قېزىپ چىققان . شۇنىڭ بىلەن 1600 يىل كۆمۈلۈپ قالغان كروران قەدىمكى قەلئەسى يېڭىباشتىن يورۇقلۇققا چىققان ، بۇ بايقاش دۇنيانى زىلزىلىگە سالدى .
## مەنبەلەر
شىنجاڭنىڭ يېڭى ھاكىمىيىتى

شىنجاڭنىڭ > ( 1901 - يىل )

1901 - يىلى ئىلى جياڭجۈنى چاڭ گېڭ ، شىنجاڭنىڭ باش مۇپەتتىشى ليەن كۈي >نى يولغا قويدى . 
ئۇلار يېڭى ئارمىيە قۇرۇپ مەشق قىلدۇرغاندىن تاشقىرى ، يېڭىچە مەكتەپ قۇردى ، چەتئەلگە چىقىپ ئوقۇشقا ئوقۇغۇچى ئەۋەتتى ، يەنە غەربنىڭ ئىلغار تېخنىكىسىنى كىرگۈزۈپ ، بەزى زاۋۇتلارنى قۇردى . بۇ ئوبيېكتىپ جەھەتتە شىنجاڭدىكى ھەر مىللەت خەلقىنى زامانىۋىي سانائەت مەدەنىيىتى ۋە تەبىئىي پەن بىلىملىرى بىلەن ئۇچراشتۇرۇپ ، ئۇلارنى يەنە يېڭى ئىدىيە ، يېڭى مەدەنىيەت جەھەتتە ئويغاتتى ، بۇ ، شىنجاڭنىڭ سىياسىي ، ئىقتىساد ، مەدەنىيەت ئىشلىرىنىڭ تەرەققىياتىغا ئىجابىي تەسىر كۆرسەتتى .
## مەنبەلەر
ئىلىدىكى شىنخەي ئىنقىلابى

ئىلىدىكى شىنخەي ئىنقىلابى ( 1912 - يىل )
 
ليۇ شيەنجۈن باشچىلىقىدىكى بۇرژۇئازىيە ئىنقىلابىي پارتىيىسىدىكىلەرنىڭ 1911 - يىل 12 - ئاينىڭ 18 - كۈنى دىخۇا ( ئۈرۈمچى )دىكى قوراللىق قوزغىلىڭى بەختكە قارشى مەغلۇب بولدى . 1912 - يىل 1 - ئاينىڭ 7 - كۈنى ياڭ زەنشۈي ، فېڭ تېمىن باشچىلىقىدىكى بۇرژۇئازىيە ئىنقىلابىي پارتىيىسىدىكىلەر ئىلىنىڭ خۈييۈەن دېگەن يېرىدە قوراللىق قوزغىلاڭ كۆتۈرۈپ ، بىراقلا مۇۋەپپەقىيەت قازىنىپ ، بەش مىللەت جۇمھۇرلىقىنى يولغا قويىدىغانلىقىنى جاكارلاپ ، شىنجاڭ ئىلى ئۇلۇغ تۇتۇق مەھكىمىسىنى قۇردى . شۇنىڭدىن كېيىن ، شەرققە يۈرۈش قىلىش ئۇرۇشى قوزغاپ ، شىخوغىچە باردى ، زەربە نىشانىنى بىۋاسىتە دىخۇاغا قاراتتى .
 
ئىلىدىكى قوراللىق قوزغىلاڭ _ شىنخەي ئىنقىلابىنىڭ تەركىبىي قىسمى بولۇپ ، ئۇنىڭ تۆھپىسى شۇكى ، ئۇ مەنچىڭ خاندانلىقىنىڭ شىنجاڭدىكى ئەكسىيەتچى ھۆكۈمرانلىقىنى ئاغدۇرۇپ تاشلاپ ، جۇمھۇرىيەت قۇردى ، مەنچىڭ پادىشاھى شۈەنتۇڭنىڭ غەربكە كۆچۈش كويىدا بولۇش سۈيىقەستىنى بىتچىت قىلدى .
## مەنبەلەر
ئالتاينىڭ شىنجاڭ تەۋەلىكىگە ئۆتكۈزۈۋېلىنىشى

ئالتاينىڭ شىنجاڭ تەۋەلىكىگە ئۆتكۈزۈۋېلىنىشى ( 1919 - يىل )
 
ئالتاي رايونى ئەسلىدە مەنچىڭ خاندانلىقىنىڭ قوبدۇ ۋەزىرىنىڭ باشقۇرۇشىدا ئىدى . 1913 - يىلى 9 - ئايدا ، چارروسىيە چىقارغان ئەسكەرلەر ئالتاينىڭ ئىش بېجىرگۈچى ئەمەلدارى تۇرۇشلۇق مىرزا مەسچىتى ( ھازىرقى ئالتاي شەھىرى )گە تاجاۋۇز قىلىپ كىردى ۋە ئالتايدا ئاھالىلەرنى قانۇنسىز كۆچۈردى . شىمالىي مىلىتارىستلار ھۆكۈمىتى ئالتايدا ئىش بېجىرگۈچى ئەمەلدارىنى ئەمەلدىن قالدۇرۇپ ، ئالتاي ۋىلايىتى قۇرۇپ ، ئۇنى شىنجاڭنىڭ بىر تۇتاش باشقۇرۇشىغا ئۆتكۈزۈپ بېرىشنى قارار قىلدى . ئالتاينىڭ شىنجاڭغا ئۆتكۈزۈپ بېرىلىشى شىنجاڭنىڭ بۈگۈنكى خەرىتىسىگە ئاساس سېلىپلا قالماستىن ، يەنە ۋەتەننىڭ بىرلىكىنى كۈچلۈك قوغدىدى .
## مەنبەلەر
ياڭ زېڭشىننىڭ ئاق رۇسلارنى بويسۇندۇرۇشى

ياڭ زېڭشىننىڭ ئاق رۇسلارنى بويسۇندۇرۇشى ( 1921 - يىل )
 
روسىيە ئۆكتەبر ئىنقىلابى غەلىبە قىلغاندىن كېيىن ، 30 ، 40 مىڭ كىشىلىك چارروسىيە قوغدىنىش ئارمىيىسى ۋە مۇساپىرلار شىنجاڭغا قېچىپ كىردى . شىنجاڭنىڭ تۇتۇق بېگى ياڭ زېڭشىن خەلقئارالىق قانۇن بويىچە ئۇلارنى قورالسىزلاندۇرۇپ ، ئۇلارنىڭ ئىچىدىكى مۇھىم كىشىلەرنى تاللاپ ئورۇنلاشتۇردى ، ئۇلارنىڭ تاماق ، ئۆي مەسىلىلىرىنى ھەل قىلدى . لېكىن ئاق رۇسلارنىڭ مەغلۇب بولغان قىسىملىرى ئۈزلۈكسىز ۋەقە تۇغدۇردى ، ھەتتا قوراللىق توپىلاڭ كۆتۈردى ، شىنجاڭدىكى ھەر مىللەت خەلق غايەت زور زىيانغا ئۇچرىدى . 1921 - يىلى 5 - ئايدا ياڭ زېڭشىن سوۋېت قىزىل ئارمىيىسى بىلەن بىرلىشىپ ، ئۇلارنى قورشاپ تازىلىدى ، 10 - ئايدا ئاق رۇس باندىتلىرىنى ئۈزۈل - كېسىل يوقىتىپ ، دۆلەتنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى ۋە مەنپەئەتىنى قوغداپ قالدى ، شىنجاڭنى بىر قېتىملىق بالايىئاپەتتىن قۇتۇلدۇردى .
## مەنبەلەر
شىنجاڭنىڭ ھاۋا قاتناش لىنىيىسىنىڭ ئېچىلىشى

شىنجاڭنىڭ ھاۋا قاتناش لىنىيىسىنىڭ ئېچىلىشى ( 1932 - يىل ) 

1932 - يىلى 12 - ئايدا نەنجىڭ ھۆكۈمىتى بىلەن ياۋروپا - ئاسىيا ئاۋىئاتسىيە شىركىتى دۆلەت ئىچى ھاۋا قاتنىشىدا پوچتا يوللانمىلىرىنى توشۇش توختامى ئىمزالاپ ، بېيپىڭ ، شاڭخەي ۋە دىخۇا لىنىيىسىنى سىناق تەرىقىسىدە ئاچتى . 12 - ئاينىڭ 19 - كۈنى لى جىڭسۇڭ ياۋروپا - ئاسىيا ئاۋىئاتسىيە شىركىتىنىڭ 1 - نومۇرلۇق ئايروپىلانىنى ھەيدەپ ، بېيپىڭدىن ئۇچۇپ ، گۈيسۈي ( خوخخوت ) ، قۇمۇل ، دىخۇا ئارقىلىق چۆچەككە كەلدى . شۇنىڭدىن ئېتىبارەن شىنجاڭ بىلەن ئىچكى رايونلارنىڭ ھاۋا قاتنىشىدا تارىخىي سەھىپە ئېچىلدى . شۇ يىلى ياۋروپا - ئاسىيا ئاۋىئاتسىيە شىركىتىنىڭ شاڭخەي - شىنجاڭ لىنىيىسىدە قاتناش باشلاندى ، ئايروپىلان ئىككى جايدىكى ئايرودرومدىن بىرلا ۋاقىتتا ئۇچىدىغان بولدى .
## مەنبەلەر
شىنجاڭدا ياپون باسقۇنچىلىرىغا قارشى مىللىي بىرلىك سەپنىڭ شەكىللىنىشى

شىنجاڭدا ياپون باسقۇنچىلىرىغا قارشى مىللىي بىرلىك سەپنىڭ شەكىللىنىشى ( 1937 - يىل )
 
1937 - يىلى جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسى بىلەن شېڭ شىسەي ياپون باسقۇنچىلىرىغا قارشى مىللىي بىرلىك سەپ قۇردى . جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسى زور تۈركۈمدىكى كوممۇنىستلارنى شىنجاڭدا خىزمەت ئىشلەشكە ئەۋەتىپ ، شىنجاڭنىڭ مۇقىملىقى ، تەرەققىياتىغا تۆھپە قوشتى .
## مەنبەلەر
ئىلى ، چۆچەك ۋەقەسى

ئىلى ، چۆچەك ۋەقەسى ( 1962 - يىل )
 
1962 - يىلى سوۋېت ئىتتىپاقى ئېلىمىز ئىقتىسادى ۋاقىتلىق قىيىنچىلىققا دۇچ كەلگەنلىكىدىن پايدىلىنىپ ، شىنجاڭنىڭ چېگرا بويىدىكى ئاھالىسىنى سوۋېت ئىتتىپاقىغا بېرىپ ئولتۇراقلىشىشقا ھەدەپ قۇتراتتى ، شۇ يىلى 4 - ئاينىڭ باشلىرىدىن 5 - ئاينىڭ ئاخىرىغىچە ئىلى ، تارباغاتاي ۋىلايەتلىرىدە 60 مىڭدىن ئارتۇق كىشى چېگرىدىن قانۇنسىز ئۆتۈپ سوۋېت ئىتتىپاقىغا كەتتى ، 5 - ئاينىڭ 29 - كۈنى ئاز ساندىكى بۇزۇقلارنىڭ پىلانلىشى بىلەن ئىلى ئوبلاستلىق پارتكومنى قورشىۋېلىشتەك ئەكسىلئىنقىلابىي توپىلاڭ يۈز بەردى ، كېيىن تىنچىتىلدى .
Bu birtereplik qarash.Ozwaqtida,dewlatning bujaylargha nisbeten yorguzulgen siyasetiheng natoghri bolghanlighiden yerlik xelq ozturmushining towenlishipketkeligige narazi bolup,oz turmushiden yaxshi bolghan yerge qechishqa mejbur bolghan.
## مەنبەلەر
ئۈرۈمچى يەرمەنكىسى

ئۈرۈمچى يەرمەنكىسى ( 1992 - يىل )
 
ئۈرۈمچى تاشقى ئىقتىساد - سودا يەرمەنكىسى ئاپتونوم رايون ئوتتۇرىغا قويغان شىنجاڭنى ئېچىش ، گۈللەندۈرۈشتە >تا چىڭ تۇرۇشتەك سىرتقا ئىشىكنى ئېچىۋېتىش باش فاڭجېنىنى ئىشقا ئاشۇرۇشتىكى زور تەدبىر .

## مەنبەلەر
ئېلېكتر

خەنزۇچە:电

300 px|thumb|تەبىئەت دۇنياسىدىكى ئېلېكتىر قۇيۇپ بەرگەن كۆرىنىش

ئېلېكتىر بىر خىل تەبئەت ھادىسىسى، شۇنداقلا بىر خىل ئېنىرگىيە.

ئۇ ئىككى خىل بۇلىدۇ: مۇسبەت ۋە مەنپى

## مەنبەلەر
ئالەم ئايرۇپىلانى

**ئالەم ئايرۇپىلانى** (خەنزۇچە:宇航)
ئالەمگە قويۇپ بىرىلىدىغان ۋە قايتۇرۇپ كەلگىلى بولىدىغان راكىتا .
## مەنبەلەر
يەھۇدى دىنى

**يەھۇدى دىنى** ياكى **يەھۇدىيلىك** (خەنزۇچە: 犹太教، ئەرەبچە: **اليهودية** *yahūdī،*  ئىبرانىچە: **ייִדישקײט** *yəhūdī،* لاتىنچە: Iudaismus )  — ئاساسان، يەھۇدىيلەر ئوتتۇرسىدا تارقالغان ئەڭ قەدىمىي دىنلاردىن بىرى. م.ب. بىرنىچى مىڭ يىلنىڭ باشلىرىدا قۇددۇس (فەلەستىن)دە ۋۇجۇدقا كەلگەن. ئەرەبىستان ياكى ئۇنىڭ شىمالىدىكى كۆچمەن ياھۇدىي قابىلەلەرى م.ب. 13-ئەسردە فەلەستىننى بېسىپ ئالدىلەر ۋە م.ب. 10-ئەسردە ئىسرائىل — ياھۇدىيە دەۋلەتىنى قۇردى. ئەنە شۇ قەبىلەلەرنىڭ دىنىي ئۆرف-ئادەتلەرى ۋە فەلەستىن خەلقىنىڭ ئايرىم ئېتىقادلىرىنى ئۆزىدە مۇجەسساملەشتۈرگەن. نامى ياھۇدا (Iuda) قەبىلەسىنىڭ نامىدىن ئېلىنغان. 

تۇنجى بولۇپ ئىبرانىيلەرنىڭ مۇقەددەس كىتابى بىلەن كەلگەن، كېيىنچە تالمۇدتا ۋە باشقا مۇقەددەس مەتىنلەردە تېخىمۇ كۆلەملىك بىر شەكىلدە ئىنچىكە ئىزاھلانغان دىنى، پەلسەپىي ۋە ھايات تەرزىگە مۇناسىبەتلىك تەرتىبلەرنىڭ تامامىغا بېرىلگەن ئىسىم. مۇسەۋىيلىك، دىندار مۇسەۋىيلەرگە كۆرە، بەنى ئسرائىل (كېيىنچە يەھۇدى خەلقى) بىلەن تەڭرى ئارىسىدىكى ئەھدكە تايانغان مۇناسىبەتنىڭ زاھىرىي شەكلىدۇر. تۇنجى بىر تەڭرىلىك دىن ياكى دىنلاردىن بىرى شەكلىدە قەبۇل قىلىنماقتا ۋە كۈنىمىزدىمۇ مەۋجۇد ئەك ئەسكى\كۆھنە دىن ئەنئەنىلەر ئارىسىدا يەر ئالماقتا. تارىخى، پرىنسىپلىرى ۋە ئەخلاقى بىلەن خرىستىيانلىق ۋە ئىسلام بىلەن بىرگە بەئزى ئىبراھىمىي بولمىغان دىنلەرگىمۇ تەئسىر كۆرسەتكەن مۇسەۋىيلىكنىڭ دىنىي مەتىنلىرى ۋە ئەنئەنىلىرىنىڭ كۆپۈنچىسى باشقا ئىبراھىمىي دىنلارنىڭمۇ مەركىزىدە يەر ئالماقتا. غەرب خرىستىيانلىقىنىڭ  ئاساسىنى تەشكىل قىلغان مۇسەۋىيلىك، نۇرغۇن تەرىپى بىلەن دىندىن ئايرىلغان غەرب قەۋملىرى بولمىش ئەخلاق ۋە مەدەنىي ھۇقۇق بىلەنمۇ ئۇخشاشلىقى باردۇر.  

توغۇلۇشتىنلا بۇ  يەھۇدي قەۋمىگە مەنسۇب بولغان ياكى كېيىنچە بۇ دىنغا كىرگەنلەرنىڭ ھەممىسىگە يەھۇدىي دېيىلىدۇ.              
## مەنبەلەر

تۈر:دىن
داۋجياۋ دىنى

خەنزۇچە:道教

بۇ دىن ئۇيغۇرچىدا يەنە تەرىقەت دىنى دەپمۇ ئاتىلىدۇ.

60 px
## مەنبەلەر

تۈر:دىن
ئىسلام كەرىموۋ

**ئىسلام ئابدۇغەنىۋېچ كەرىموۋ** (''لاتىن'' *[[ئۆزبېك تىلى|ئۆزبەكچە]]*:Islom Abdug‘aniyevich Karimov، ''كىرىل'' ''ئۆزبەكچە'': Ислом Абдуғаниевич Каримов؛  *[[رۇس تىلى|رۇسچە]]*: Ислам Абдуганиевич Каримов)، (ت. 30 قەھرىتان 1938، سەمەرقەند)، 1990- يىلدىن بۇيان ئۆزبېكىستان جۇمھۇرىيىتى ئەلباشى. دىپلومات گۇلنارە كەرىموۋانىڭ دادىسى. دۇنيادىكى نامى چىققان، ئالدىنقى قاتاردىكى مۇستەبىت.

كەرىموۋ سوۋېت ئىتتىڧاقى تەۋەلىكىدىكى ئۆزبېكىستان سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيىتى سەمەرقەند شەھرىدە توغۇلۇپ، تاشكەنت شەھرىدە ماشىنسازلىق مۇھەندىسلىگى ۋە ئىقتىسادشۇناسلىق كەسپىدە ئوقۇغان.

**2016 دىكى ئەھۋال** 2016- يىلى 8- ئاينىڭ 26- كۈنى ئىسلام كەرىموۋ مېڭىسىگە قان تۈشۈپ تاشكەند شەھرىدە جىددىي قۇتقۇزۇشقا كىرىپ قالغان. 2016- يىلى 8- ئاينىڭ 29- كۈنى ئۆلگەنلىكى توغرىلىق خەۋەرلەر تارقالغان [1. لېكىن قىزى لالە كەرىموۋا تاتىيانوۋا 31- تومۇز\ئاۋغۇست كۈنى دادىسىنىڭ ئەھۋالىدا ياخشىلىنىش كۆرۈلگەنلىكىنى بىلدۈرگەن،

## مەنبەلەر
سۈنئىي ھەمراھ

## سۈنئىي ھەمراھ
سۈنئىي ھەمراھ بولسا ئىنسانلار تەرىپىدىن ياسىلىپ ، ئۆزلىرىنىڭ ئىھتىياجى بويىچە ئاسمان بوشلۇقىغا قويۇپ بىرىلگەن قۇرال . "L"

## مەنبەلەر
شورپا

شورپىلار

1.ئاق شورپا

2.ياپراقچە گۆش شورپىسى

3.گۆشلۈك تۇخۇم شورپىسى

4.كۆپ خۇرۇچلۇق شورپا

5.ئادەمگىياھ توخۇ شورپىسى

6.قۇم قازان قوۋۇرغا شورپىسى

7.قوي گۆشى شورپىسى

8.ئارپا شورپىسى

9.چامغۇر شورپىسى

10.قوۋۇرغا گۆش شورپىسى

11.سېرىق شورپا

12.داڭقان شورپىسى

13.قىيما شورپىسى

14.كەپتەر شورپىسى

15.توخۇ گۆشى شورپىسى

16.موزاي گۆشى شورپىسى

17.قوتاز گۆشى شورپىسى

18.قاسقان شورپىسى

19.قۇمغان شورپىسى

20.چەينەك شورپىسى

21.ساماۋەر شورپىسى

22.كۆكتات شورپىسى

23.ئۆپكە -ھېسىپ شورپىسى

24.باچكا شورپىسى

25.ئۇستىخان شورپىسى

26.چۈچۈمەل شورپىسى

27.ئاچچىق-چۈچۈك ئاق شورپا

28.ئوغۇز شورپا

29.قېمىز شورپىسى

30.پەمىدۇر شورپىسى

31.قېتىق شورپىسى

32.ماش شورپىسى

33.تۇخۇملۇق پالەك شورپىسى

34.قىيمىلىق شورپا

35.قايناتما شورپا

36.بەلىش گۆش شورپىسى

37.تاۋۇز شورپىسى

38.پىنتوزىلىق ئۇستىخان شورپىسى

39.سەۋزە شورپىسى

40.قوناق شورپىسى

41.قىيمىلىق غول پىياز شورپىسى

42.باغۋەن شورپىسى

43.قورۇما شورپا

44.قورۇما توخۇ شورپىسى

45.قورۇما قىيما شورپىسى

46.ماش ئۈگرە شورپىسى

47.تۈگۈنەك شورپىسى

48.كۆكتات قورۇما شورپىسى

49.تۇخۇم قورۇما شورپىسى

50.غاز شورپىسى

51.ئۆردەك گۆشى قورۇما شورپىسى

52.قىرغاۋۇل گۆشى قورۇما شورپىسى

53.ئات گۆشى قورۇما شورپىسى(دىققەت بۇ شورپىدا ئات گۆشى قورۇلمايدۇ سۇدا پۇشۇرۇپ ئاندىن قورۇلغان شورپىغا سېلىنىدۇ)

55.كۇمىلاچ گۆش شورپىسى

## مەنبەلەر

* پايدىلانغان ماتېرياللار: ئۇيغۇر تائاملىرى قامۇسى (شىنجاڭ خەلق سەھىيە نەشىرىياتى. 2007-يىل 6-ئاي 1-نەشىرى)

تۈر:ئۇيغۇر تائاملىرى
سۇيۇقئاش

سۇيۇقئاشلار:

1. ئۈگرە

2. زىياپەت ئۈگرىسى

3. قىيمىلىق ئۈگرە

4. گۆشلۈك ئۈگرە

5. قورۇما ئۈگرە

6. قۇشقاچ تىلى ئېشى

7. كۇچار سۇيۇقئېشى

8. پۇرچاق ئېشى

9. قارلىغاچ تىلى

10.ئاق شورپا ئېشى

11. ئۈزۈپ تاشلاپ سۇيۇقئاش

12. يىيىپ ئۈزۈپ تاشلىغان ئاش

13. شىنتۈگۈر

14. سىقماق ئاش

15. يوبدان

16. تۈرمەل ئاش

17. خولوپئاش

18. دۈگىلەك قىيمىلىق سۇيۇقئاش

19. خام قىيمىلىق سۇيۇقئاش

20. كۆك پۇرچاق سۇيۇقئېشى

21. كېسىپ ئۈزگەن سۇيۇقئاش

22. ئاق پۇرچاق سۇيۇقئېشى

23. قېتىق سۇيۇقئېشى

24. مەنچىزە

25. چۆپ شورپا

26. سۈتلۈك سۇيۇقئاش

27. بىمار ئېشى

28. شورپا سۇيۇقئېشى

29. ھاردۇق ئېشى

30.نان قايناق

31.نورۇز ئېشى

32. كاشكاپ سۇيۇقئېشى

33. ئۈزۈپ تاشلىغان ئاش

34. ماشلىق ئۈگرە

35. سۆك ئېشى

پايدىلانغان ماتېرياللار:

1. ئۇيغۇر تائاملىرى قامۇسى (شىنجاڭ خەلق سەھىيە نەشىرىياتى. 2007-يىل 6-ئاي 1-نەشىرى)
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر تائاملىرى
چۆپ ئاش

چۆپ ئاشلار:

1. ئارتۇش چۆپى

2. ئىلى چۆپى(غۇلجا چۆپى)

3.قورۇما چۆپ

4. قايماق چۆپ

5. گۆشسىز چۆپ

6. نان چۆپ

7. نارىن چۆپ

8. گۆشلۈك چۆپ

9. كۆك چۆپ

10. توخۇ گۆشلۈك كەسمە چۆپ

11. توخۇ گۆشلۈك بۇرما چۆپ

12. گۆشلۈك سېرىق پۇرچاق چۆپى

13. قىيمىلىق چۆپ

14. ياڭاق چۆپى

15.تۇتماچ

16. پالەك چۆپى

17. يىمىرمە چۆپ

18. شور تويىن

19. كەسمە چۆپ

20. تاسما چۆپ

21. يېشىل چۆپ

22. ئاپېلسىنلىق چۆپ

پايدىلانغان ماتېرياللار: 
1.ئۇيغۇر تائاملىرى قامۇسى (شىنجاڭ خەلق سەھىيە نەشىرىياتى. 2007-يىل 6-ئاي 1-نەشىرى)
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر تائاملىرى
نارىن

نارىنلار:

1. نارىن (1)

2. نارىن (2)

3. گاداي نارىن

4. گۆش نارىن

5. قوزا گۆشى نارىنى

6. ئات گۆشى نارىنى

7. گۈرۈچ نارىن

8. ساپ گۆش نارىن
## مەنبەلەر

* پايدىلانغان ماتېرياللار: ئۇيغۇر تائاملىرى قامۇسى (شىنجاڭ خەلق سەھىيە نەشىرىياتى. 2007-يىل 6-ئاي 1-نەشىرى)

تۈر:ئۇيغۇر تائاملىرى
چۆچۈرە

چۆچۈرە
چۆچۈرە - ئۇيغۇر تائاملىرى ئىچىدە ئۆزگىچە ئالاھىدىلىككە ئىگە بولۇپ ، قۇۋۋەتلىك تائاملىرىدىن بىرى بولۇپ ھېساپلىنىدۇ .
چۆچۈرىگە چىڭ خېمىر يۇغۇرۇلىدۇ . 500 گىرام ئۇنغا 300 گىرام سۇ ، بىر تۇىۇم ، بىر ئاش قوشۇق تۇز سېلىنىدۇ . ئاندىن يۇغۇرۇپ ياخشى چەيلەپ تىندۇرۇمىز . خېمىر ئوبدان تىندۇرغاندا پاكىز يول لۆڭگە بىلەن مەخسۇس ئىشلىتىدىغان قەغەزگە يوگەپ قويسا ياخشى بولىدۇ . ئاندىن ئۇنى زۇۋۇلا قىلىپ ، قولىمىزدا ياپلاقلاپ نوغۇش بىلەن يېيىپ ، ئوڭ ۋە تەتۇر دەستە قىلىپ قاتلاپ كېسىپ جىلتە تەييارلايمىز . ھەر بىر جىلتىگە بىر چاي قوشۇقتا قىيما سېلىپ تۇخۇم سېرىقى چوڭلىقىدا چۆچۈرە تۇگىمىز .

سېمىز قوي گوشىدىن بىر كىلوگىرام ئۇششاق توغراپ ، 200 گىرام پىيازنى ئاۋال ياپىلاقلاپ ، ئاندىن گوشكە ئارلاشتۇرۇپ ، ئازراق سۇ چېچىپ دەملەپ تۇرۇپ چاچقۇ بىلەن ئۇششاق چانايمىز . ئاندىن تېتىغۇدەك شاكاراپ ، قارىمۇچ ، كاكاۋىچىن سېلىپ ئارلاشتۇرۇپ قىيما تەييارلاپ ئۇنىڭدىن چۆچۇرە تۈگۈشكە باشلايمىز .

چۆچۈرە تۇرلىرى :

1.چۆچۈرە

2.ياۋا زىرە كۆكى چۆچۈرىسى

3.قورىما شورپىلىق چۆچۈرە

4.شورپىلىق چۆچۈرە

5.زۇۋۇلا چۆچۈرە

6.ماي چۆچۈرىسى

7.كۆك چۆچۈرىسى

8.پۆرە چۆچۈرىسى

9.سۈزمە چۆچۈرىسى

10.قايماق چۆچۈرە

11.قورۇما چۆچۈرە

12.تۇخۇم چۆچۈرىسى

13.سۇ چۆچۈرىسى

14.ئۆگرا چۆچۈرە

15.مۇندەك(قۇمقازان چۆچۈرىسى)

16.ئەرۋاھ ئېشى (ياد ئېتىش تامىقى)

17.بولدونى(ئۈزۈم چۆچۈرىسى)

18.مېغىز چۆچۈرىسى

19.قىزىلبۇداش چۆچۈرىسى

20.يالپۇز چۆچۈرىسى

21.لويلا چۆچۈرىسى

22.پىننە چۆچۈرىسى

23.قوناق ئۇنى چۆچۈرىسى

24.جىگەر چۆچۈرىسى

25.موندىلەك

پايدىلانغان ماتېرياللار:

1. ئۇيغۇر تائاملىرى قامۇسى (شىنجاڭ خەلق سەھىيە نەشىرىياتى. 2007-يىل 6-ئاي 1-نەشىرى)
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر تائاملىرى
ئۇماچ

ئۇماچ

ئوماچ-ئاساسەن ئائىلىۋى تاماق تۇرلىرىنىڭ بىرى بولۇپ ، ئاساسەن مىجاز تەڭشەش ئېھتىياقى تۈپەيلىدىن ئىستىمال قىلىنىدۇ .بۈگۈنكى كۈندە ئوماچ ، كىشىلەرنىڭ ئەتىۋارلىق يىمەكلىكىگە ئايلانماقتا . بولۇپمۇ يۇقۇرى ئىستېماللىق كىشىلەر تۇرمۇش تەرتىۋىنى مۇنتىزىنلاشتۇرۇپ ، ئوماچ ئىچىشنى كۈندىلىك ئىستىمالدىكى مۇھىم شەرتلەرنىڭ بىرى قىلماقتا . ئىلگىرى ئوماچ ئىچېش نامراتلىقنىڭ بەلگىسى بولسا ، ئەمدىلىكتە ئۇ يۇقۇرى ئىستىماللىق كىشىلەرنىڭ كۈدىلىك يىمەكلىگى بولۇپ قالدى .

ئېتىش ئۇسۇللىرى - ئاساسەن قۇرۇق سۇغا تەييارلىغان خۇرۇچلارنى سېلىپ قاينىتىشتىن ئېبارەت بولۇپ ، سىزنىڭ قايسى خىل ئوماچنى تالىشىڭىزغا باغلىق .

ئوماچ تۇرلىرى :

1.ئىماتا

2.بۇلغاما

3.ئۇن ئومىچى

4.شورپا ئومىچى

5.تۇرۇپ ئومىچى

6.ئەلا سورۇقلۇق تېرىق ئومىچى

7.سۆك ئومىچى

8.سېمىز ئومىچى

9.بۇغداي ئومىچى

10.كەندىر ئۇرۇقى ئومىچى

11.قوناق ئۇنى ئومىچى

12.ئارپا ئۇنى ئومىچى

13.گۈرۈچ ئۇنى ئومىچى

14.سۇپساق ئوماچ (گۆشسىز ئوماچ)

15.تۇخۇم ئومىچى

16.غورا ئومىچى

17.تۈگۈنەك ئومىچى

18.چامغۇر ئومىچى

19.سەۋزە ئومىچى

20.گۆش ئومىچى

21.مېڭە ئومىچى

22.تەڭنە ئومىچى

23.ئەۋزور

24.سۈت زېڭى

25.قېتىق زېڭى

26.ئالىقات زېڭى

27.شەربەت زېڭى

28.بېدە زېڭى

29.ماي زېڭى

30.كۆتات زېڭى

31.شوخلا زېڭى

32.قورىما زاڭ

33.قوناق يارمىسى

34.چۈلە

35.يەجمە

36.شودىردام

37.چېچىلماق

38.ۋاپادان

39.شىلەمپەت

40.ئاتىلا

41.قورىغان ئوماچ

42.بېدە ئومىچى

43.گۆش سالغان ئوماچ

44.چامغۇر سالغان ئوماچ

45.گۈلە سالغان ئوماچ

46.قورقغان سىقماق

47.گۆش سالغان سىقماق

48.بېدە سالغان سىقماق

49.ماش سالغان سىقماق

50.چامغۇر سالغان سىقماق

51.گۈلە سالغان سىقماق

52.خەندىلەك

53.شۇڭغۇتماق

54.كۆجە

55.قېتىق كۆجىسى

56.سىقماق ئاش

پايدىلانغان ماتېرياللار:

1. ئۇيغۇر تائاملىرى قامۇسى (شىنجاڭ خەلق سەھىيە نەشىرىياتى. 2007-يىل 6-ئاي 1-نەشىرى)
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر تائاملىرى
خوردا

خوردا

1.شوۋىگۈرۈچ

2.خوردا

3.ماشىوردا

4.غورا شورپىسى

5.چەينەك خوردا

6.قاسقان شورپا گۈرۈچ

7.پۇرچاق شورپىسى

8.دۈگلەك قىيمىلىق خوردا

9.تۇخۇم خوردىسى

10.تۇخۇم خوردىسى

11.قورۇما شورپا گۈرۈچ

12.سۆك ئېشى

13.كۆكۋاش ئېشى

14.يارما ئاش

15.سەۋزىلىك ماش خوردا

## پايدىلانغان ماتېرياللار

1. ئۇيغۇر تائاملىرى قامۇسى (شىنجاڭ خەلق سەھىيە نەشىرىياتى. 2007-يىل 6-ئاي 1-نەشىرى)

تۈر:ئۇيغۇر تائاملىرى
مانتا

1.پېتىر مانتا

2.شورپىلىق مانتا

3.گۆش مانتا

4.كاۋا مانتا

5.ئەنجۈر مانتىسى

6.بۇغا يېلىنى مانتىسى

7.پىدىگەن مانتىسى

8.گۈللۈك مانتا

9.ماي مانتىسى

10.بولاق مانتا

11.كۈدە مانتا

12.شېكەر مانتا

13.بېدە مانتا

14.كۆكپىياز مانتىسى

15.دۈمبە گۆش مانتىسى

16.قۇيرۇق ماي- بېغىر مانتىسى

17.بېھى مانتىسى

18.بېھى-گۆش مانتىسى

19.ئۇچەي-قىرىن مانتىسى

20.يېسىۋىلەك مانتىسى

21.كۆكتات مانتىسى

22.قۇش گۆش مانتىسى

23.چۆچۈرە مانتىسى

24.ئات گۆشى مانتىسى

25.بۇغا گۆشى مانتىسى

26.ئارقار گۆشى مانتىسى

27.ياڭاق مانتىسى

28.ئۈندۈرمە مانتىسى

29.تۈگۈنەك مانتىسى

30.سەۋزە مانتىسى

31.كەرەپشە-پىنتوزا مانتىسى

32.ياۋاكۈدە (ساسۇڭ)مانتىسى

33.قاتكۆك مانتىسى

34.مايسا مانتىسى

35.قىزىلچا مانتىسى

36.پىدىگەن مانتىسى

37.چوكا پۇرچاق مانتىسى

38.يېسىۋىلەك مانتىسى

39.گۈرۈچ مانتىسى

40.تاۋا مانتىسى

41.چاققاقئوت مانتىسى

42.ياۋا زېرە كۆكى مانتىسى

43.يېشىلكۆكتات پېتىر مانتىسى

44.چاۋا ماي مانتىسى

45.مايدا پىشىرۇلغان مانتا

پايدىلانغان ماتېرياللار:

1. ئۇيغۇر تائاملىرى قامۇسى (شىنجاڭ خەلق سەھىيە نەشىرىياتى. 2007-يىل 6-ئاي 1-نەشىرى)
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر تائاملىرى
خوشاڭ

## خوشاڭ
— قىيمىلىق تاماقلار ئىچىدە ئالاھىدە ئورۇن تۇتىدىغان بولۇپ ، بۇ مانتا ، سامسا ، گۆش نانغا ئوخشاش يېيىشلىك .

### خوشاڭغا كېتىدىغان خۇرۇچلار
ئاق ئۇن بىر كىلوگرام ،  يېڭى قوي گۆشى ئىككى كىلوگرام ، پىياز بىر كىلوگرام ، تۇز سۈيى 150 كىلوگرام ، قىزىق سۇ 400 – 500 گرام ، خېمىر تۇرۇچ ، قارىمۇچ ۋە ئاقمۇچ مۇۋاپىق مىقداردا .

### تەييارلاش ئۇسۇلى
ئۇنغا مۇۋاپىق مىقداردا خېمىر تۇرۇچ ، ئېرىتىلگەن تۇز سۈيى ، قىزىق سۇ قۇيىمىز . خېمىرنى بوش يۇغۇرۇش كېرەك ، ئاندىن مايلىق يۇمشاق گۆشنى ئۇششاق قىيما قىلىپ ، پىياز ، سوققان كاۋاۋىچىن ، 100 گرام تۇز بىلەن ئارىلاشتۇرۇپ قىيما تەييارلايمىز . ئاندىن بولغان خېمىرنى 70 گرامدىن زۇۋۇلا ئۈزۈپ ، بولاق مانتىنىڭكىدەك جىلتا ئاچىمىز . تەييارلانغان جىلتىلارغا 150 گرامدىن قىيما سېلىپ ، بولاق مانتىدەك تۈگۈپ ، قازانغا ماي قۇيۇپ ، قازانغا ياكى تاۋىغا سېلىپ تىزىپ قىزارغۇچە پىشۇرۇپ ، 300 گرام سۇنى قۇيۇپ دۈملەپ سۇس ئوتتا 20 مىنۇت تۇرغۇزىمىز . 20 دانە خوشاڭنىڭ خېمىرىنى كىچىكرەك زۇۋۇلا تۇتساق 40 دانە خوشاڭ قىلغىلى بولىدۇ .

### خوشاڭلار

1.خوشاڭ

2.ماي خوشاڭ

3.شور خوشاڭ

4.كاۋا خوشاڭ

5.گۆشى قورۇلغان خوشاڭ

6.بۆرەك خوشىڭى

7.قېزا خوشىڭى

8.يۈرەك خوشىڭى

9.ئات يۈرىگى خوشىڭى

10.چۆچۈرە خوشىڭى

11.پېتىر خوشاڭ

12.قاتلىما خوشاڭ

13.بۆدۈنە گۆشى خوشىڭى

14.توخۇ گۆشى خوشىڭى

15.قىيما كاۋاپ خوشىڭى

16.چۇجۇق خوشىڭى

17.تىل خوشىڭى

18.بېھى خوشىڭى

19.تاتلىق خوشاڭ

20.مايدا پىشۇرۇلغان خوشاڭ

21.ياڭاق خوشىڭى

22.گۆش خوشىڭى

## پايدىلانغان ماتېرياللار

1. ئۇيغۇر تائاملىرى قامۇسى (شىنجاڭ خەلق سەھىيە نەشىرىياتى. 2007-يىل 6-ئاي 1-نەشىرى)

2.  1 تەڭرىتاغ تورى
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر تائاملىرى
سامسا

سامسىلار

1.تونۇر سامسىسى

2.كاۋا سامسىسى

3.ۋاراق سامسىسى

4.بولدۇرغان سامسا

5.تۇخۇم - كۈدە سامسىسى

6.قىزىلبۇغداش سامسىسى

7.ئۆي سامسىسى

8.مېۋە سامسىسى

9.قاق سامسىسى

10.بولتاق سامسا

11.كۆكتات سامسىسى

12.تۈرلۈك گۆش سامسىسى

13.قۇش گۆشى سامسىسى

14.پەرمۇدە

15.قاتلىما سامسا

16.قۇش گۆشى سامسىسى

17.كاۋا پەرمۇدىسى

18.قۇيماق سامسا

19.پوشكال سامسا

20.رەڭلىك سامسا

21.شېكەر قىيمىلىق قاتلىما سامسا

22.كۈنجۈتلۈك قاتلىما سامسا

23.ماي سامسا

24.تۇخۇم-كۆدە سامسىسى

25.ياڭاق سامسىسى

26. پەلەك سامسىسى

27.پېتىر گۆش گىردە

28.بولاق گۆش گىردە

پايدىلانغان ماتېرياللار:

1. ئۇيغۇر تائاملىرى قامۇسى (شىنجاڭ خەلق سەھىيە نەشىرىياتى. 2007-يىل 6-ئاي 1-نەشىرى)
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر تائاملىرى
پولۇ

thumb|پولۇ
پولۇلار

1.پولۇ

2.توي پولۇسى

3.قېزا باسقان پولۇ

4.بۆرەك،جىگەر باسقان پولۇ

5.ئاشمانتا

6.توخۇ باسقان پولۇ

7.بەسقەسەم پولۇ

8.شاد پولۇ

9.قورۇما پولۇ

10.سېرىق ماي پولۇسى

11.يىلىك پولۇسى

12.قاينىتىلغان پولۇ

13.قاسقان پولۇ

14.چامغۇر پولۇسى

15.گۆشلۈك پولۇ

17.گۆشسىز پولۇ

18.توخۇم پولۇسى

19.سۈتلۈك پولۇ

20.بېھى پولۇسى

21.تېرىق پولۇسى

22.بۇغداي پولۇسى

23.ماش-گۈرۈچ پولۇسى

24.كۆكتات باسقان پولۇ

25.ئاق ئاش

26.يارما پولۇ(1)

27.يارما پولۇ(2)

28.مايسىز پولۇ

29.قىيمىلىق پولۇ

30.نوقۇتلۇق پولۇ

31.ئۈزۈملۈك پولۇ

32.پەردىلىك پولۇ

33.تۈگۈنەكلىك پولۇ

34.پىدىگەنلىك پولۇ

35.ئۈچ رەڭلىك پولۇ

36.ئەنجان پولۇسى

37.سۈتلۈك قوناق پولۇسى

38.سۈتلۈك يارما پولۇسى

39.ئۇلار باسقان يارما پولۇسى

39.سۆك پولۇسى

40.تاتلىق پولۇ

41.تېز پىشىدىغان پولۇ

42.بەتتە پولۇلار

43.بەتتە پولۇ

44. ئاق بەتتە پولۇ

45.قوناق ئۇنىدا تەييارلانغان بەتتە پولۇ

46.تېرىق بەتتە پولۇ

47.تۈگۈنەك بەتتە پولۇسى

48.پۇرچاق بەتتىسى

49.قۇش گۆشى بەتتە پولۇسى

50.ماش-گۈرۈچ ئاش

51.ئاق دۈملىمە

52.گۆشلۈك قورىما گۈرۈچ

53.تۇخۇلۇق قورۇما گۈرۈچ

54.سۆك ئاش

55.سېڭدۈرمە

## مەنبەلەر

پايدىلانغان ماتېرياللار:

1. ئۇيغۇر تائاملىرى قامۇسى (شىنجاڭ خەلق سەھىيە نەشىرىياتى. 2007-يىل 6-ئاي 1-نەشىرى)

تۈر:ئۇيغۇر تائاملىرى
شويلا

شويلىلار

1.شويلا

2.كۆجە شويلا

3.سۆك شويلىسى

4.سۈتلۈك شويلا

5.تۈگۈنەك شويلىسى

6.ئاق پۇرچاق شويلىسى

7.سويا پۇرچاق شويلىسى

8.كۆك ۋاش شويلىسى

9.بېھى شويلىسى

10.خام شويلا

11.قارا شويلا

12.سەۋزە شويلىسى

13.چامغۇر شويلىسى

14.سۈرگۆش شويلىسى

15.شويلا گۈرۈچ

16.تاتلىق شويلا

17.مېغىزلىق شويلا

18.ماشخوردا

19.گۈرۈچ بۇلمىقى

20.قوناق بۇلمىقى

21.تۈگۈنەك بۇلمىقى

پايدىلانغان ماتېرياللار:

1. ئۇيغۇر تائاملىرى قامۇسى (شىنجاڭ خەلق سەھىيە نەشىرىياتى. 2007-يىل 6-ئاي 1-نەشىرى)
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر تائاملىرى
ئۆپكە-ھېسىپ

ئۆپكە-ھېسىپ

1.ھېسىپلار

2.ھېسىپ

3.ياغلەق ھېسىپ

4.تۇخۇم ھېسىپى

5.تېرىق ھېسىپى

6.قاسقان ھېسىپ

7.بوغما ھېسىپ

8.ئاچچاق ئۈچەي ھېسىپى

9.چوڭ ئۈچەي ھېسىپى

10.قۇيغان ئۆپكە(1)

11.قۇيغان ئۆپكە (2)

12.تۇخۇم ئۆپكىسى (1)

13.تۇخۇم ئۆپكىسى(2)

14.سۈت ئۆپكىسى(1)

15.سۈت ئۆپكىسى(2)

16.قوناق ئۇنى ئۆپكىسى(1)

17.قوناق ئۇنى ئۆپكىسى(2)

18.كۆكۋاش ئۆپكە

19.جىگەر ئۆپكە

20.گۈرۈچ ئۇنى ئۆپكىسى

21.قايماق ئۆپكە

22.چوڭ ئۆپكە

23.قورۇما ئۆپكە

24.كالا-پاچاق

25.قېرىن

پايدىلانغان ماتېرياللار:

1. ئۇيغۇر تائاملىرى قامۇسى (شىنجاڭ خەلق سەھىيە نەشىرىياتى. 2007-يىل 6-ئاي 1-نەشىرى)
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر تائاملىرى
گۆشنانلار

گۆشنانلار

1.گۆشنان

2.قازان گۆشنېنى

3.مايدا پېشىرۇلغان گۆشنان

4.پېتىر گۆشنان

5.قىيما گۆشنان

6،كاۋا گۆشنېنى

7.بېدە پورىسى

8.پۆرە گۆشنېنى

9.گۈرۈچ گۆشنېنى

10.گۈرۈچ ئۇنى گۆشنېنى

11.تېرىق گۆشنېنى

12.جۆۋەندە گۆشنان

13.تۈگۈنەك گۆشنېنى

14.ئارپا گۆشنېنى

15،قوي گۆشى گۆشنېنى

16.توغاچ گۆشنېنى

17.شوخلا - مۇچلۇق قازان نېنى

پايدىلانغان ماتېرياللار:

1. ئۇيغۇر تائاملىرى قامۇسى (شىنجاڭ خەلق سەھىيە نەشىرىياتى. 2007-يىل 6-ئاي 1-نەشىرى)
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر تائاملىرى
دۈملىمىلەر

دۈملىمىلەر

1.مەررە گۆش

2.قوي گۆشى دۇملىمىسى

3.پاقلان دۈملىمىسى

4.ئوغلاق دۈملىمىسى

5.توپاق دۈملىمىسى

6.توشقان دۈملىمىس

7.قاسقاندا پىشۇرۇلگەن قوۋۇرغا گۆش قېيمىلىق كاۋاپ

8.سۈزۈك شورپىلىق غاز گۆشى دۈملىمىسى

9.قۇچقاچ گۆشى دۈملىمىس

10.دۈملەنگەن قوي گۆشى

11.ئۆز تەملىك قوي پاچىقى

12.غولپىياز تەملىك ئۆردەك دۈملىمىس

13.مەززىلىك بۆدۈنە

14.سامساق تەملىك قوۋۇرغا

15.بارىكۆل قوۋۇرغا گۆشى

16.قىزارتىپ دۈملەنگەن بۆدۈنە

17.كوزىدادۈملەنگەن كالا گۆشى

18.سۆك دۈملىمىسى

19.پۈتۈن توخۇ

20.بەش خىل تەملىك قويگۆشى

21.نان ئۈستىگەن ئېلىنغا سان گۆشى

22.بېلىق گۆشى دۈملىمىسى

23.جەرەن گۆشى دۈملىمىسى

24.بۇغا گۆشى دۈملىمىسىى

25.چۈجە دۈملىمىسى

26.جىگەر دۈملىمىسى

27.ساماۋەر مەررە گۆشى

28.ئات گۆشى قېزىسى

29.نانتەك

30.قورۇما گۆش

31.گۆش دۈملىمىسى(1)

32.گۆش دۈملىمىسى(2)

33.دۈملىمە قۇۋۇرغا گۆشى

34.توخۇ دۈملىمىسى(1)

35.توخۇ دۈملىمىسى(2)

36.كوزىدا دۈملەنگەن توخۇ

37.تازلىق دۈملىمە

38.قۇش گۆشى دۈملىمىسى

39.چۈجە دۈملىمىسى(1)

40.چۈجە دۈملىمىسى(2)

41.قاسقان دۈملىمىس

42.قازان دۈملىمىسى

43.بېلىق دۈملىمىسى(1)

44.بېلىق دۈملىمىسى(2)

45.بېلىق دۈملىمىسى(3)

46.دۈملىمە قىيما

47.قىيما دۈملىمىسى

48.دۈملىمە تال

49.دۈملىمە جىگەر

50.دۈملىمە باچكا

51.دۈملىمە چاۋا تۇرمىسى

52. بۆرەك تۇخۇم

53.تۈگۈنەك دۈملىمىسى

54.پىدىگەن دۈملىمىسى

55.دۈملىمە تۇخۇم تۇرمىلى

56.تاۋا دۈملىمىسى

57.پەمىدۇر دۈملىمىسى

58.بېھى دۈملىمىسى

59.دۈملىمە تەشپۇت

60.تونۇت دۈملىمىسى

61.كاۋا دۈملىمىسى

62.سەككىز خۇرۇچلۇق كاۋا دۈملىمىسى

63.دۈملىمە تاۋۇز شورپىسى

پايدىلانغان ماتېرياللار:

1. ئۇيغۇر تائاملىرى قامۇسى (شىنجاڭ خەلق سەھىيە نەشىرىياتى. 2007-يىل 6-ئاي 1-نەشىرى)
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر تائاملىرى
گۆش گىردىلەر

گۆش گىردىلەر

1.پېتىر گۆش گىردىلەر

2.گۆشگىردە

3.بولدۇرۇلغان گۆش گىردە

4.قات-قات گۆشگىردە

5.كاۋا گۆشگىردىسى

6.تاتلىقگۆشگىردىسى

7.بېھى گۆشگىردىسى

8.قېيزا گۆشگىردىسى

9.قۇش گۆشگىردىسى

10.باش گۆشى گۆشگىردىسى

11.جۆۋەندە گۆشگىردە

12.قىيمىلىق يۆگەلمە(پىرىشكە)

پايدىلانغان ماتېرياللار:

1. ئۇيغۇر تائاملىرى قامۇسى (شىنجاڭ خەلق سەھىيە نەشىرىياتى. 2007-يىل 6-ئاي 1-نەشىرى)
## مەنبەلەر

تۈر:گۆشگىردىلەر
تۈر:ئۇيغۇر تائاملىرى
غولتوغراق يېزىسى

غولتوغراق يېزىسى قەدىمكى يىپەك يولىدىكى مۇھىم ئۆتەڭلەرنىڭ بىر بولۇپ، يۇرت بىنا بولغان تارىىخى تەخمىنەن  500يىللار ئىلگىرىكى ۋاقىتلارغىچە سوزۇلىدۇ. غولتوغراق يېزىسى دەپ مەمۇرى نام قويۇلغان ۋاقتى ، پەيزاۋات ناھىيىسى قۇرۇلغان 1902-يىلى 8-ئايدىكى ۋاقىت بىلەن تەڭ ھىساپلىنىدۇ .

ھازىرقى غولتوغراق يېزىسىنىڭ مەمۇرى باشقۇرۇش تەۋەلىك چېگرا ئۇزۇنلىقى تەخمىنەن 300كىلومېتىرچە كېلىدۇ .بۇ چېگرا سىزىقى شىمالدا شىنجاڭ قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونۇم ئوبلاستى ئاتۇش شەھرىگە تەۋە قارا جۈل يېزىسى بىلەن؛ جەنۇپتا مارالبېشى ۋە يوپۇرغا ناھىيىلىرى بىلەن؛ قالغان شەرقى ۋە غەرىبي قىسمىدا پەيزاۋات ناھىيىسىگە تەۋە ئۆدەكلىك ، شىكەركۆل ، گۈللۈك، قوشئاۋات ، يېڭى مەھەللە ، قىزىلبۇيى قاتارلىق يېزا –بازارلار بىلەن چېگرىلىنىدۇ . شۇنىڭبىلەن بىر چاغدا يەنە يېزائىگىلىك 3-دېۋىزىيە پەيزاۋات دىھقانچىلىق باش مەيداننىڭ يەر ئىشلىتىش چېگرىسى بىلەنمۇ چېگرالىنىدۇ .

ئەگەر دۆلەت 314-نومۇرلۇق چوڭ تاشيول بىلەن كەلمەكچى بولسىڭىز شىكەركۆل بازىرىغا چۈشۈپ جەنۇپقا قاراپ 16كېلۇمېتىر ئىچكىرلىسىڭىز ساپ ھاۋالىق، توپرىقى مۇنبەت ، بوستانلىق بىلەن قاپلانغان گۈزەل يۇرت غولتوغراق يېزىسىنىڭ يېڭى قىياپەتتىكى چوڭ بازار مەركىزىگە يېتىپ كېلەلەيسىز.

يۇرتىىمىز دا نامى پۈتكۈل دۇنياغا تارالغان  ، ئېسىل تەمى كىشىلەرنىڭ تىلىنى لال قىلغان «پەيزاۋات قوغۇنى» نىڭ شاھىنشاھى بولغان «جىياڭگۈەن » نامىدا تاۋار ماركىسىغا ئېرىشكەن ئەڭ ئېسىل قوغۇن يېتىشتۈرىلىدۇ . ھازىر يېزىمىزدا يەنە قاتار كەتكەن كۆلەملىك كۆكتات يېتىشتۈرۈش پارنىكلىق بازىلىرى ، 90مىڭ مو چىلانزارلىق ئەمىلىيلەشتۈرۈلگەن بولۇپ خەلق باياشات ، جەمىئېيەت مۇقىم ھالەتنى كۆرەلەيسىز.
## مەنبەلەر
ۋولتمېتىر- ۋولتمېتىرئۇسۇلى

‹‹ۋولتمېتىر- ۋولتمېتىر››ئۇسۇلى

‹‹ۋولتىمىتىر- ۋولتىمىتىر››ئۇسۇلى ئىككى دانە ۋولتىمىتىردىن پايدىلنىپ قارشىلىقنى ئۆلچةش ئۇسۇلى بولۇپ بۇخىل ئۇسۇلنىڭ يىڭىچە تەپەككۇر يولى ۋولتىمىتىردىن پايدىلىنىپ توكنى(ھىسابلاش)ئۆلچةش.بۇ خىل ئۇسسۇل ئامپىرمىتىرنى ئىشلةتمىگةندة ياكى ئامپىرمىتىر يوق ئةھۋالدا قوللىنىلىدۇ.توك يولىنى لاھىلىگةن ۋاقىتتا ۋولتىمىتىرنىڭ ئۆلچةش دائىرسىنى ئويلىشىپلا قالماستىن يةنة رىئوستاتنى بېسىم بۈلۈش ۋة ئېقىم چةكلةش بويىنچة ئۇلاش ئۇسۇلىنىمۇ ئويلىشىشىمىز كېرةك.ئادةتتىكى ئةھۋالدا ئېقىم چةكلةش  توك زةنجىرىدىكى ئېنىرگىية سةرپىياتى بىر قةدةر كىچىك بولغاچقا ئالدى بىلةن ئېقىم چةكلةش ئۇسۇلى بويىنچة ئۇلاشنى ئاساس قىلىمىز.تۈۋةندىكى ئۇچ خىل ئةھۋال ئاستىدا چۇقۇم بېسىم بۈلۈش ئۇلاش ئۇسۇلىنى قوللىنىش كېرةك.①بىرىلگةن مةسىلدة تةمىنلةنگةن تةجىربة ئةسۋابلىرى ۋولتىمىتىر، ئامپىرمىتىرلارنىڭ ئۆلچةش دائىرسى ياكى ئۆلچةنمةكچى بولغان قارشىلىقنىڭ ئۈتۈشكة يول قويۇلىدىغان ئةڭ چوڭ توكى ئېقىم چةكلةش ئېلىكتىر رةنجىردىكى ئةڭ كىچىك توكتىن كىچىك بولىشى كىرةك.②سىيرىلما رىئوستاتنىڭ ئومۇمىي قارشىلىقى ئۆلچةنمةكچى بولغان قارشىلىقتىن كۆپ كىچىك بولغان بولۇش.③ئۆلچةنمةكچى بولغان قارشىلىقنىڭ ئېلىكتىر بېسىمى نۆلدىن باشلاپ تةدرىجى ئۆزگىرىدىغان بولۇش كېرةك.
## مەنبەلەر
پروتېستانت دىنى

frameless|left|upright|
**پروتېستانت** (ئىنگلىزچە:Protestantism) دىنى خىرىستىيان دىنىنىڭ ئىككىنچى چوڭ شەكلى بولۇپ ، دۇنيا مىقياسىدا جەمئىي 800 مىليوندىن 1 مىلياردقىچە ئەگەشكۈچىلەر ياكى بارلىق خىرىستىيانلارنىڭ تەخمىنەن% 37 ى بار.  ئۇ 16-ئەسىردىكى ئىسلاھات بىلەن بارلىققا كەلگەن ، ئۇنىڭ ئەگەشكۈچىلىرى كاتولىك چېركاۋىدىكى خاتالىق دەپ قارىغان ھەرىكەتكە قارشى ھەرىكەت. پروتېستانتلار رىم كاتولىك دىنىنىڭ پاپا ھۆكۈمرانلىق قىلىش تەلىماتىنى رەت قىلدى. ئۇلار بارلىق مۆئمىنلەرنىڭ روھانىيلىقىنى ، ياخشى ئەمەللەر بىلەن ئەمەس ، بەلكى ئېتىقاد ئارقىلىق ھەققانىيلىقنى ، ئېتىقاد ۋە ئەخلاقتىكى ئىنجىلنىڭ ئەڭ يۇقىرى ھوقۇقىنى (مۇقەددەس ئەنئەنى بىلەن ئەمەس) تەكىتلەيدۇ. 
. 

پروتېستانت دىنى گېرمانىيە 1517-يىلى مارتىن لۇتېر ئۆزىنىڭ توقسان بەش تېزىسىنى رىم كاتولىك چېركاۋىنىڭ ئىجازەتنامىنى (لاتىنچە: Indulgentias) سېتىشقا دەخلى-تەرۇز قىلغانلىقىغا قارشى ئىنكاس سۈپىتىدە ئېلان قىلغاندا باشلانغان. سېتىۋالغۇچىلارغا گۇناھنىڭ ۋاقىتلىق جازاسى.   قانداقلا بولمىسۇن ، بۇ سۆز گېرمانىيە لۇتېران شاھزادىلىرىنىڭ 1529-يىلى مارتىن لۇتېرنىڭ تەلىماتىنى بىدئەتچى دەپ ئەيىبلەيدىغان پەرمانغا قارشى نامايىش خېتىدىن كەلگەن.  گەرچە ئىلگىرى رىم كاتولىك چېركاۋىنى ئىسلاھ قىلىشقا ئۇرۇنۇشلار بولغان بولسىمۇ ، بولۇپمۇ پېتېر ۋالدو ، جون ۋىكلىف ۋە يان خۇس قاتارلىقلار بولسىمۇ ، پەقەت لۇتېرلا تېخىمۇ كەڭ ، داۋاملاشقان ۋە زامانىۋى ھەرىكەت قوزغىدى.  پروتېستانتلار ئۆزلىرىنىڭ مەدەنىيىتىنى تەرەققىي قىلدۇردى ، مائارىپ ، ئادىمىيەت پەنلىرى ، سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي تەرتىپ ، ئىقتىساد ۋە سەنئەت ۋە باشقا نۇرغۇن ساھەلەرگە زور تۆھپە قوشتى.  پروتېستانتلارنىڭ كۆپىنچىسى ئاز ساندىكى پروتېستانت مەزھىپىدىكىلەرنىڭ ئەزالىرى: تەۋەككۈلچىلەر ، ئاناباپتىستلار ، ئانگېلىكلار ، باپتىستلار ، ئىسلاھاتچىلار ، لۇتېرلار ، ئۇسۇلچىلار ۋە بەشبۇرجەكلىكلەر. دىنسىز ، خۇش خەۋەرچى ، جەزبىدار ، مۇستەقىل ۋە باشقا چېركاۋلار كۆپىيىۋاتىدۇ ۋە پروتېستانت دىنىنىڭ مۇھىم بىر قىسمىنى تەشكىل قىلىدۇ. . شاخ نەزەرىيىسىنى قوللىغۇچىلار پروتېستانت دىنىنى رىم كاتولىك چېركاۋى ، شەرقىي پراۋۇسلاۋىيە چېركاۋى ۋە شەرق پراۋۇسلاۋىيە چېركاۋلىرى بىلەن بىرلىكتە خىرىستىيان دىنىنىڭ تۆت چوڭ بۆلۈمىنىڭ بىرى دەپ قارايدۇ.

 
## پايدىلانما

## مەنبەلەر

تۈر:دىن
لى جىڭداۋ

thumb|لى جىڭداۋلى جىڭداۋ

李政道

1926- يىلى شاڭخەيدە تۇغۇلغان. كىيىن ئامرىكا تەۋەلىكىگە ئۇتكەن.
1957 - يىلى 31 يېشىدا نۇبىل فىزىكا مۇكاپاتى ئالغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ياڭ جىننىڭ

ياڭ جىننىڭ

杨振宁

thumb|ياڭ جىننىڭ|250 px

1922 - يىلى ئەنخۇيدا تۇغۇلغان. كىيىن ئامرىكا تەۋەلىگىگە ئۇتكەن.
1957 - يىلى 35 يېشىدا نۇبىل فىزىكا مۇكاپاتى ئالغان.jhb
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
دىڭ جاۋجۇڭ

دىڭ جاۋجۇڭ.

1936 - ئامرىكىدا تۇغۇلغان.

1976 - يىلى40 يېشىدا نۇبىل فىزىكا مۇكاپاتىنى ئالغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
لى يۇەنجى

لى يۇەنجى

1936 - يىلى تەيۋەندە تۇغۇلغان. كىيىن ئامرىكىغا كۇچۇپ كەتكەن.

1986 - يىلى 50 يېشىدا نۇبىل خىمىيە مۇكاپاتىغا ئىرىشكەن.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
سۇي چى

سۇي چى

1939 - يىلى خېنەندە تۇغۇلغان. كىيىن ئامرىكا تەۋەلىكىگە ئۇتكەن.

1998 - يىلى 59 يېشىدا نۇبىل فىزىكا مۇكاپاتىنى ئالغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
سالىجان شەرىپوف

ساھلىجان شىرىپSalizhan Sharipov  1964 يىلى 8-24 - كۇنى بۇرۇنقى قىرغىز ئىستاننىڭ ئوش ئوبلاسىتا بىر ئۇيغۇر ئائىلىسىدە تۇغۇلغان ،ئۇنىڭ ئاتا ئانىسىShakirzhan Sharipov شىنجاڭ ئۇرۇمچىدىن  سابىق سوۋىت ئىتىپاقىدا كۇچمەن بولۇپ چىقىپ ، ئولتۇراقلىشىپ قالغان ساھلىجان 1992 يىلى ئامىركا خارۋارىت ئۇنۋىرسىتىنى پۇتۇرۇپ، دوكتۇر بولغان....
thumb|374x374px|سالىجان شەرىپوف

سالىجان شەرىپوف ئۇيغۇر مىللىتىدىن بولۇپ 1964-يىلى 8-ئاينىڭ 24-كۈنى قىرغىزىستاننىڭ جەنۇبى تەرپىدىكى ئوش ۋىلايىتى ئۆزبېك مەھەلىسى ئۇيغۇر ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. سالىجان شەرىپوف ، ئاتىسى شاكىرجان شېرىپوف بىلەن تاتار ئانىسىنىڭ چوڭ ئوغۇلى.

سالىجان شەرىپوف 1992-يىلى ئامېرىكا خارۋارىت ئۇنۋېرسىتىتنڭ ئاپتۇماتېك ترانسىفورت كەسپى بويىچە دوكتۇرئاشتى ئۈنۋانىغا ئېرىشكەن بولۇپ، ھازىر رۇسىيەئالەم قاتنىشى تەتقىقات ئورنىنىڭ ئەڭ ئىختىدارلىق باش ئېنژىنېرىئىكەن.ئۇ 2004-يىلىدىن باشلاپ ئامېرىكا ئالەمشۇناسلىق تەتقىقات ئورنىدىكى تەتقىقاتچىلار بىلەن بىرلىكتە 60خىلدىن ئارتۇق ئالەمشۇناسلىق تەتقىقات چوڭ تۈرلەرگە قاتناشقان،ھەم بۇجەرياندا2005-يىلىدىن باشلاپ كۆپ قېتىم ئالەم بوشلىقى تەجرىبەخانىسىدا بىرنەچچە ھەپتە ۋە بىرنەچە ئايلاپ ئىزچىل تەتقىقات ئېلىپ بارغان.ئۇ ئالەم بوشلۇقىدا ئۇدا169كۇن مۇنتىزىم تەتقىقات خىزمىتى ئېلىپ بارغان ۋاقىتلىرىمۇ بولغانىكەن.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
گاۋ شىڭجىيەن

گاۋ شىڭجىيەن.

1948 - يىلى جىياڭشىدا تۇغۇلغان. ئۇ مۇكاپات ئالغان يىلى فرانسىيە تەۋەلىكىگە ئۇتكەن.

2000 - يىلى 52 يېشىدا نۇبىل ئەدىبىيات مۇكاپاتىغا ئىرىشكەن.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
قەشقەر پىداگوگىكا ئىنستىتۇتى

قەدىم دىياردىكى مەرىپەت ئوچىغى-قەشقەر پىداگوگىكا ئىنىستىتۇتى

 

قەشقەر پىداگوگىكا ئىنستىتۇتى 1962-يىلى قۇرۇلغان بولۇپ ئۇچاغدىكى نامى-قەشقەر پىداگوگىكا ئالى تېخنىكومى ئىدى.1978-يىلى قەشقەر پىداگوگىكا ئىنستىتۇتىغا ئۆزگەرتىلگەن.

2003-يىلى دۆلەتنىڭ تەستىقلىشى بىلەن ماگىستىر ئۇنۋان بېرىش سالاھىيىتىگە ئېرىشكەن.

2007-يىلى 6-ئايغا قەدەر بۇمەكتەپتىن 11127نەپەر كىشى تولۇق كۇرس ،مەخسۇس كۇرس مەلۇماتىغا ئىگەبولغان.

بۇنىڭ %76 ى ئاز سانلىق مىللەتتتىن.

بۇ مەكتەپتە ھازىر 983 نەپەر ئىشچى -خىزمەتچى بولۇپ پىروفىسسور،دوتسىنىتلار 175نەپەر.دائىمى تۇرۇشلۇق چەتئەللىك ئىنگىلىز تىلى ئوقۇتقۇچىسى ئىككى نەپەر.

مەكتەپ كۆلىمى 310مىڭ كىۋادىرات مېتىر.قۇرۇلۇش كۆلىمى 250مىڭ كىۋادىرات مېتىر.يېشىللىشى كۆلىمى 68مىڭ كىۋادىرات مېتىر.مۇقىم مۈلكى 248مىليون يۈئەن.كۈتۈپخانىسدا 800مىڭ نۇسخا كىتاب بار.

بۇ مەكتەپنىڭ 2020-يىلغىچە بولغان يىراق نىشانى :شىنجاڭدا بەلگىلىك تەسىرگە ئىگە،مەملىكەت ئىچىدە نامى بار

بولغان -قەشقەر ئۇنۋېرسىتىتى قۇرۇش .

تور ئادىرسى:https://web.archive.org/web/20040325181805/http://www.kstc.edu.cn/
## مەنبەلەر

تۈر:شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدىكى ئالى مەكتەپلەر
شىيا سۇلالىسى

**شىيا سۇلالىسى** يۈ  شىيا خۇشى قەبىلىسىنىڭ ئاقساقالى بولغاچقا ،يۈنىڭ ئوغلى چى دۆلەت قۇرغاندا ،دۆلەت نامىنى شىيا دەپ ئاتىغان
## مەنبەلەر

تۈر:جۇڭگو تارىخى
تۈر:جۇڭگو تارىخىدىكى سۇلالىلەر
شاڭ سۇلالىسى

**شاڭ سۇلالىسى** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Shang Sulalisi**) بولسا خىتاي تارىخىدىكى شاڭلىقلار قۇرۇپ چىققان دۆلەت. قۇرۇلغان ۋاقتى بەك ئېنىق ئەمەس.
## تارىخ
**شاڭ سۇلالىسى** : شاڭ تاڭ شىيا سۇلالىسىنى يوقاتقاندىن كېيىن ، ئۇنىڭ ئاتا –بوۋىلىرى ئىلگىرى ھازىرقى خېنەننىڭ شاڭ چىيۇ دېگەن يېرىدە تۈرغان بولغاچقا، دۆلەت نامىنى شاڭ دەپ ئاتىغان.
## خانلىرى

## مەدەنىيىتى

## قارالسۇن
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار
چىن سۇلالىسى

link=https://ug.wikipedia.org/wiki/%DA%BE%DB%86%D8%AC%D8%AC%DB%95%D8%AA:Qin_tours.jpg|thumb|276x276px|چىن سۇلالىسىنىڭ توپراقلىرى
**چىن سۇلالىسى**، چىن شىخۇاڭنىڭ ئاتا -بوۋىلىرى جۇشىياۋۋاڭنىڭ مىراخورى بولۇپ ،ئات بېقىشتا تۆھپە كۆرسەتكەچكە «يېڭ » فامىلىسى ھەدىيە قىلىنىپ ، چىن، يەنى بۈگۈنكى گەنسۇنىڭ تىيەنشۈي ئەتراپى سۇيۇرغال قىلىپ بېرىلگەن ،كېيىن زىمىنى شەنشىگىچە كېڭەيگەن ،شۇڭا دۆلەت نامىنى چىن دەپ ئاتىغان.
## مەنبەلەر

تۈر:جۇڭگو تارىخى
تۈر:جۇڭگو تارىخىدىكى سۇلالىلەر
خەن سۇلالىسى

**خەن سۇلالىسى**، لىيۇ باڭغا ئەسلىدە ،غەربىي چۇنىڭ ھاكىمبېگى شىياڭيۈ تەرىپىدىن خەن بەگلىگى سۇيۇغاللىقا بېرىلگەچكە ،دۆلەت نامىنى خەن دەپ ئاتىغان .
## باشقىلار

## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

تۈر:جۇڭگو تارىخى
تۈر:جۇڭگو تارىخىدىكى سۇلالىلەر
تۈر:جۇڭگو تارىخى
تۈر:جۇڭگو تارىخىدىكى سۇلالىلەر
سۈي سۇلالىسى

**سۈي سۇلالىسى**، سۈي سۇلالىسىنى قۇرغان پادىشاھ ياڭ جىيەن ئىلگىرى سۈي بەگلىگىنىڭ بېگى بولغاچقا ،دۆلەت نامىنى سۈي دەپ ئاتىغان
## مەنبەلەر

تۈر:جۇڭگو تارىخى
تۈر:جۇڭگو تارىخىدىكى سۇلالىلەر
شىن سۇلالىسى

**شىن سۇلالىسى** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Shin Sulalisi**) بولسا خىتاي تارىخىدىكى غەربىي خەن سۇلالىسى دىن كېيىن بار بولغان پادىشاھلىق. غەربىي خەن سۇلالىسى سىياسى ئەربابى ۋە ۋەزىرى ۋاڭ ماڭ تەرىپىدىن قۇرۇلغان.
## تارىخ
ۋاڭ ماڭغا بۇرۇن شىن قورۇقچىبېگى مەنسىپى بېرىلگەچكە، دۆلەت نامىنى شىن دەپ ئاتىغان.
## خانلىرى
*ۋاڭ ماڭ: 9.1.10--23.10.6
## مەدەنىيىتى

## قارالسۇن
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار
## مەنبەلەر
مىڭ سۇلالىسى

**مىڭ سۇلالىسى**، جۇ يۈەنجاڭ يۈەن سۇلالىسىنىڭ ئاخىرىدا يۈز بەرگەن دىخانلار قوزغىلىڭىدىكى شىياۋ مىڭۋاڭنىڭ قول ئاستىدىكى سەركەردە بولۇپ ،كېيىن ئۇنى قەستلەپ ئۆلتۈرۇپ ، ئۇنىڭ ئورنىغا ۋارىسلىق قىلغان ھەمدە دۆلەت نامىنى مىڭ دەپ ئاتىغان.
## باشقىلار

## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

تۈر:جۇڭگو تارىخى
تۈر:جۇڭگو تارىخىدىكى سۇلالىلەر
چەببيات مۇقامى

**چەببيات مۇقامى**---گۇزەللىكنى سىغىنىش
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر مۇقاملىرى
مۇشاۋىرەك مۇقامى

مۇشاۋىرەك مۇقامى---مۇڭدىشىش
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر مۇقاملىرى
سىگاھ مۇقامى

سىگاھ مۇقامى---ئورۇن،غەپلەتتىن ئويغۇنۇش
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر مۇقاملىرى
ئىراق مۇقامى

ئىراق مۇقامى ---دەريا سۇيۇنىڭ دولقۇنى
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر مۇقاملىرى
ئاتىلار بايرىمى

ئاتىلار بايرىمىنىڭ كېلىپ چىقىشى

1909 ۋاشىنگوتونلۇق بولىس دود خانىم ئانىلار بايرىمىنى تەبرىكلەۋاتقان ۋاقىتتا تۇيۇقسىز >دىگەن خىيالغا كىلىپ قالىدۇ . دود خانىم ۋە ئۇنىڭ بەش ئىنىسى بۇرۇنلا ئانىسىدىن كىچىك قالغان بولۇپ ، مېھرىبان دادىسىنىڭ بىرقوللۇق تەربىيىسى ئاستىدا چوڭ بولغان . ئالتە قېرىنداش ھەرقېتىم ئانىسىنىڭ ۋاپات بولغان خاتىرە كۈنىدە دادىسىنىڭ ئۆزلىرىنىڭ جاپا - مۇشەققەت ئىچىدە باققانلىقىدەك كەچۇرمۇشلىرىنى كۆز ئالدىغا كەلتۈرەتتى . شۇنىڭ بىلەن ئۇ ئىشتاتلىق ھۆكۈمەتكە دادىلار بايرىمى تەسىس قىلىشنى مۇراجەت قىلىپ ، بايرامنىڭ ۋاقتىنى ئۆزىنىڭ دادىسىنىڭ ۋاپات بولغان كۈنى ، يەنى 5-ئىيۇن قىلپ بېكىتىش تەكلىپىنى بېرىدۇ . شتاتلىق ھۆكۈمەت ئۇنىڭ تەكلىپىنى ئويلىشىپ كۆرۈپ ، 19-ئىيۇنغا ، يەنى ئىيۇننىڭ ئۈچىنچى يەكشەمبىسىگە بىكىتىدۇ ، كېيىن باشقا شىتاتلارمۇ بۇ بايرام كۈنىنى قوبۇل قىلغان . دود خانىمنىڭ تەكلىپى بويىچە دادىسى ۋاپات بولغان كىشىلەر ئاق ئەتىرگۈل ئارقىلىق ، دادىسى ھايات كىشىلەر قىزىل ئەتىرگۈل ئارقىلىق دادىلىرىغا بولغان سېغىنىشنى ئىپادىلىگەن . بۇ ھەممەيلەننىڭ ئالقىشىغا ئېرىشكەن ، شۇنىڭ بىلەن كىشىلەر پارلامىتتىن بۇ بايرامنى تەبرىكلەشنى قانۇنلاشتۇرۇشنى كۈچلۈك تەلەپ قىلغان ، شۇنىڭ بىلەن ئامېرىكا پارلامېتى بۇ بايرامنى رەسمىي بايرام قىلپ بېكىتكەن .

## پايدىلانغان مەنبەلەر
# ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎﺩ گېزىتى
## مەنبەلەر

تۈر:بايراملار
فاشىسىت

«فاشىسىت»دېگەن سۆزنىڭ كېلىپ چىقىشى

«فاشىسىت»دېگەن سۆز تىلغا ئېلىنسىلا كىشىلەر تەبىئىي ھالدا 2-دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ باش جىنايەتچىسى گېرمانىيە ناتىسىتلىرىنى ئويلايدۇ؟بىراق نۇرغۇن كىشىلەر «فاشىسىت» دېگەن نامنىڭ قانداق كېلىپ چىققانلىغى ،نېمە مەنانى بىلدۈرۈدىغانلىغىنى بىلمەسلىكى مۈمكىن.

مىلادىدىن بۇرۇنقى 6-ئەسىردە رىملىقلار پادىشاھ تاكىۋېننى قوغلاپ چىقارغاندىن كېيىن رىمدا پادىشاھلىق تۈزۇمنى ئەمەلدىن قالدۇرغان ،ئۇلار خەلق ئىچىدىن ئىككى ئادەمنى دۆلەت باشلىقلىقىغا سايلاپ ،ئۇلارنى ھەربىي ۋە مەمۇرى باشلىق دەپ ئاتاشقا باشلىغان ،كېيىن ئۇلار ھاكىمىيەت يۇرگۈزگۇچى باشلىق دەپ ئاتالغان. ھەر بىر ھاكىمىيەت يۇرگۇزگۇچى ئەمەلدارنىڭ 12مۇھاپىزەتچىسى بولغان .بۇ مۇھاپىزەتچىلەرنىڭ دولىسىدا ئاددەم ئۇرۇدىغان جازا كالتىكى بولۇپ ،كالتەكنىڭ ئوتتۇرسىغا بىر پالتا قىستۇرۇلغان .بۇ ئەينى ۋاقىتتا ھوقۇقنىڭ سىمۋولى بولۇپ ،دۆلەتنىڭ ئەڭ ئالىي ھوقۇقىغا سىمۋول قىلىنغان، بۇ ھوقۇق بەلگىسى لاتىنچە «فاشىسىت» دەپ ئاتالغان .ئەگەر ھاكىمىيەت يۈرگۈزگۇچى باشلىق مەلۇم ئادەمنى ئېغىر جىنايەت ئۆتكۈزدى دەپ قارىسا ،كەسكىن ھالدا«فاشىسىت» بىلەن ئۇنى ئۆلتۈرۈڭلار دەپ بۇيرۇق قىلغان ، شۇنىڭ بىلەن مۇھاپىزەتچىلەر جازا كالتىكى بىلەن جىنايەتچىنى ئۇرۇپ تىتما-تىتما قىلغاندىن كېيىن، ئاندىن ئۇنى يۇكۇندۇرۇپ،پالتىنى ئېلىپ خەلقى ئالەم ئالدىدا ئۇنىڭ كاللىسىنى ئالغان .تۇنجى نۆۋەتلىك ھاكىمىيەت يۇرگۇزگۇچى ئەمەلدار لوجى« فاشىسىت» ۋەتەنگە ئاسىيلىق قىلىش جىنايىتى ئۆتكۈزگەن ئۆزىنىڭ ئىككى ئوغلىنى ئۆلتۇرگەن .

20ئەسىرنىڭ باشلىرىدا بۇ ھوقۇق بەلگىسىنى بەلگە قىلىىپ دۆلەت ئىچىگە قارىتا تىرورلۇق ھۆكىمىرانلىقنى ،سىرتقا قارىتا قوراللىق تاجاۋۇزچىلىق ۋە مىللى زۇلۇم يۇرگۇزگەن، ئۇچىغا چىققان ئەكسىيەتچىل پارتىيە ۋە ھاكىمىيەتلەرمۇ فاشىسىت دەپ ئاتالغان.
## مەنبەلەر
نۇرسۇلتان نازاربايېۋ

Nursultan Nazarbayev

Nursultan Abishuly Nazarbayev

thumb| نۇرسۇلتان نازاربايەۋ|200 px

قازاقىستان جۇمھۇرباشقانى. پىرىزدېنىت

2019-يىلى 19 مارت نۇرسۇلتان تۇيۇقىسىزلا جۇمھۇر رەئىسلىكتىن ئىستىپا بەردى لىكىن ئەل بېشىلىق ئۇنىۋانى بىلەن ئەڭ قۇدىرەتلىك ئورگان دۆلەت خەۋىپسىزلىك كومىتىىتنىڭ ئالى رەھبەرلىك ۋەزىپىسنى داۋامىلق ئۈتەيدىغانلىقىنى بىلدۈردى. 

2019-يىلى 20 مارت ئۇ ئۆزىنىڭ قىزنى يۇقىرى پارلامىتىنىڭ سۆزلىگۈچىسىلكە تەيىنلىدى. بۇ قىزىنىڭ كەلگۈسىدە قازاقىستان جۇمھۇر رەئىسلىكە سايلىنىش ياكى بىۋاستە چىقىش ئېھتىماللىقنى بارلىقىنى كۈرستىپ بىرىدۇ. 

يېڭى تەيىنلەنگەن ۋاقىتىلىق جۇمھۇر رەئىس توقاي ئاستانا شەھەر نامنى "نۇرسۇلتان" شەھىرىگە ئۆزگەرتىش تەكلىپى بەردە ھەمدە بۇ تەكلىپ ئىككى سائەت ئىچىدە پارلامىتتىن ئۆتتى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:قازاقلار
ئىتالىيىدىكى دۆلەتلىك ئۈنۋېرسىتىتلار

ئىتالىيىدىكى دۆلەتلىك ئۈنۋېرسىتىتلارنىڭ دۆلەت ئىچى ۋە ياۋروپا تەۋەسىدىكى ئۈنۋېرسال كۈچ بۇيىچە دەرىجىسى :

ئىتالىيە- مەكتەپ                             

1.رىم ئۇنىۋېرسىتېتى
                      
2.مىلەن ئۇنىۋېرسىتېتى                  

3.پىسا ئۇنىۋېرسىتېتى                     

4.پادۇئا ئۇنىۋېرسىتېتى                  

5.تۇرىن ئۇنىۋېرسىتېتى               

6.بۇلوگىنا ئۇنىۋېرسىتېتى                

7.فىلورىنسا ئۇنىۋېرسىتېتى               

8.گىنوۋا ئۇنىۋېرسىتېتى                

9.ناپلىس ئۇنىۋېرسىتېتى                 

10.مىلەن سانائەت تېخنىكا ئۇنىۋېرسىتېتى 

11.كالىيالى ئۇنىۋېرسىتېتى                

12. فىرارا ئۇنىۋېرسىتېتى                   

13.پالېرمو ئۇنىۋېرسىتېتى                  

14.پاۋېيا ئۇنىۋېرسىتېتى                   

15.پىروجىيا ئۇنىۋېرسىتېتى               

16.رىم(ۋېرجاتا) ئۇنىۋېرسىتېتى         

17.تۇرىن سانائەت تېخنىكا ئۇنىۋېرسىتېتى 

18.بەرى ئۇنىۋېرسىتېتى                     

19.پارما ئۇنىۋېرسىتېتى                   

20.سىيىنا ئۇنىۋېرسىتېتى                  

21.چىرىستا ئۇنىۋېرسىتېتى
## مەنبەلەر

تۈر:ئىتالىيىدىكى ئالىي مەكتەپلەر
ئاتىلىم ئۇنىۋېرستېتى

تۈركىيە ئالىي مائارىپ ئورگىنىغا قاراشلىق فوندى جەمئىيەت ئۇنىۋېرستېتى

قۇرلىش ۋاقتى:1996

تور ئادرىسى:http://www.atilim.edu.tr
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇنىۋېرسىتېتلەر
تۈر:تۈركىيىدىكى ئالىي مەكتەپلەر‏
باھچەشەھىر ئۇنىۋېرستېتى

تۈركىيە ئالىي مائارىپ ئورگىنىغا قاراشلىق فوندى جەمئىيەت ئۇنىۋېرستېتى2ww11r

Ba3u-logo.svgq1Bau-qBa6u-logo.svgBau-logo.svgq1Bau-qBau-logo.svgBau-logo.svgq1Bau-qBau-logo.svgBau-logo.svgq1Bau-qw.svgBau-logo.svgq1aaas

تور ئادرىسى:http://www.bahcesehir.edu.tr/eq4
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇنىۋېرسىتېتلەر
باشكەنت ئۇنىۋېرستېتى

تۈركىيە ئالىي مائارىپ ئورگىنىغا قاراشلىق فوندى جەمئىيەت ئۇنىۋېرستېتى

تور ئادرىسى:https://web.archive.org/web/20070704100343/http://www.baskent.edu.tr/~gstmf/engweb/index.html
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇنىۋېرسىتېتلەر
سۇناي

سۇناي - قەدىمقى چالغۇلارنىڭ بىرى . ئۇ ئادەتتە ئۆرۈك ،چىلان ياكى قاتتىقراق ياغاچلاردىن ياسىلىدۇ .ئۇنىڭ كىچىك ئۇچىدا قومۇشتىن ياسالغان ئاۋاز چىقىرىش پىپىكى بولۇپ ،ئۇنى خالىغانچە ئالماشتۇرۇپ ئىشلىتىشكە بولىدۇ .چوڭ ئۇچى بارغانسېرى كېڭىيىپ سىلىندىرلىق كاناي شەكلىدە ياسىلىدۇ .ئۈستىدە كۆپلىگەن تۆشۈكچىلەر بولۇپ ،تۈز تۇتۇپ ،بارماق بىلەن بېسىپ ،پۈۋلەپ چېلىنىدۇ .ئادەتتە ئۇنىڭ ئۇزۇنلۇقى 43 سانتىمېتىر ئۆپچۆرىسىدە بولىدۇ .ئۈستۈنكى تەرىپىدە يەتتە ،ئاستىنقى تەرىپىدە بىردىن جەمئىي سەككىز ئاۋاز تۆشۈكى بولىدۇ .ئۇ بىر خىل ياڭراق چالغۇ بولغاچقا ،قەدىمدە ناغرا -دۇمباقلار بىلەن ھەربىي ئىشلاردىمۇ ئىشلىتىلگەن .ئۇ ھازىر ئۇيغۇرلارنىڭ ھېيىت -بايرام ،توي -تۆكۈن ۋە ھەر خىل كۆڭۈل ئېچىش سورۇنلىرىدا خۇشاللىقنىڭ سىموۋۇلى سۈپىتىدە داۋاملىق ئىشلىتىلمەكتە.

## مەنبەلەر