open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
تۈركىيە كىملىك كارتىسى

**تۈركىيە كىملىك كارتىسى**(ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Türkiye Kimlik Kartisi)بولسا بىر كىشىنىڭ تۈركىيە ۋەتەندىشى ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلايدىغان ۋە كىملىك بىلگىلىرىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان بەلگىدۇر.
## تارىخى

## بۈگۈنكى كىملىك كارتلىرى
### ئالدى تەرەپ
*كىملىك نومۇرى: 11 خانىلىق

12345678902
*فامىلىسى
*ئىسمى:

* توغۇلغان تارىخ:---------------- جىنسى:

*ھۆججەت نومۇرى:----------------دۆلەت تەۋەلىكى:
*ئىناۋەتلىك تارىخى:-----------------ئىمزىسى:
-----
### ئارقا تەرەپ

*ئانا ئىسمى: Anne Adı
*دادا ئىسمى: Baba Adı
*تارقاتقان ئورگان: Veren Makam

T.C. İÇİŞLERİ BAKANLIĞI
## ئىلتىماس ۋە باشقىلار
Kimlik kartı başvurusu yurt içinde, Genel Müdürlük web portalı üzerinden ya da Alo 199 Çağrı Merkezi aracılığıyla randevu alınarak veya randevusuz olarak nüfus müdürlüklerine, yurt dışında ise dış temsilciliklere yapılır. İnternetten randevu almak için;

Yeni kimlik takip sorgulama işlemlerini ALO 199 Çağrı Merkezinden yapabilirsiniz. Bunun dışında Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü https://web.archive.org/web/20180401041758/https://randevu.nvi.gov.tr/ web sayfası üzerinden ya da e-Devlet uygulaması üzerinden yapabilirsiniz.

پۈتۈن ئەۋراقلىرى كام قالماي تاپشۇرۇلغان ۋە راندەۋۇغا قاتناشقان ۋەتەنداشلار تەخمىنە 1 ھەپتە 10 كۈن ئىچىدە يېڭى كىملىكىنى PTT پوچتىسى ئارقىلىق تاپشۇرۇپ ئالالايدۇ.

## باشقىلار
*تۈركىيە كىملىك كارتىسى،تۈركىيە كىملىك نومۇرى

*تۈركىيە شوپۇرلۇق كىنىشكىسى، تۈركىيە پاسپورتى

*تۈركىيە ئىقامەت ئىزنى بەلگىسى،

*تۈركىيەلىك ئۇيغۇرلار

## سىرتقى ئۇلانما
## مەنبەلەر
مۇزلۇق خارابىسى

مۇزلۇقلارنىڭ پەيدا بولۇشى ، تەرەققىي قىلىشى ۋە يوقىلىشى جەريانىدا بىۋاسىتە شەكىللەنگەن چۆكمە ۋە يەر شەكلى. مەسىلەن «U» شەكىللىك جىلغىلار ، مۈڭگۈز چوققىلىرى ، مۇز چېلەكلىرى قاتارلىقلار. يان تەرەپتىكى مورايىن ، ئاستى مورايىن ۋە تېرمىنال مورېن مۇزلۇق قېتىشىشتىن شەكىللەنگەن. بۇ يەردە مۇزلۇق سۇ ئامبىرى ۋە مۇز سۈيى چۆكۈش يەر شەكلى بار ، بۇلارنىڭ ھەممىسى مۇزلۇق يادىكارلىقلار. مۇزلۇق يادىكارلىقلىرىنى تەتقىق قىلىش ۋە پەرقلەندۈرۈش قەدىمكى مۇزلۇق پائالىيىتى ۋە قەدىمكى كېلىمات ئۆزگىرىش قانۇنىيىتىنى چۈشىنىشكە ياردەم بېرەلەيدۇ.
## مەنبەلەر
رامېن

**رامېن** (ياپونچە:ラーメン, 拉麺؛ ئېنگلىزچە:ramen) ياپونچە قورۇما. جۇڭگونىڭ كېلىپ چىقىشىغا تەۋە. رامان تەركىبىدىكى ئاساسلىق خۇرۇچلار لەغمەن، شورپا، قاينىتىلغان تۇخۇم، توخۇ گۆشى، چوشقا گۆشى ۋە كۆكتاتلاردىن ئىبارەت.
## مەنبەلەر
تارقاقلاشتۇرۇلغان دەپتەر تېخنىكىسى

تارقاقلاشتۇرۇلغان دەپتەر تېخنىكىسى (باشقا نامى: تارقىتىلغان دەپتەر تېخنىكىسى، تارقاقلاشتۇرۇلغان دەپتەر، تارقاقلاشتۇرۇلغان دەپتەر؛ ئېنگلىزچە: distributed ledger technology) ئوخشاش بولمىغان جۇغراپىيەدىكى دۆلەتلەر ۋە رايونلار، تەشكىلاتلار، نۇقتىلار ئارىسىدا كەڭ تارقالغان، كوپىيەلەنگەن، ھەمبەھىرلەنگەن، ھەمدە ماس قەدەمدە يېڭىلىندىغان، ھەممە بويسۇندىغان رەقەملىك ئەھدىنامە سان-سىفىرىدۇر. مەركەزلەشكەن سان-سىفىر بىلەن ئوخشىمايدىغان يېرى، تارقاقلاشتۇرۇلغان دەپتەر بىر مەركىزى ماسلاشتۇرغۇچى ياكى باشقۇرغۇچىنىڭ بولۇشىنى تەلەپ قىلمايدۇ. 

ئادەتتە تارقاقلاشتۇرۇلغان دەپتەر تېخنىكىسى شەخىس-ۋە-شەخىسنى (پ 2 پ) باغلايدىغان كومپىيۇتېر تورى ۋە ھەممە قوشۇلغان، بويسۇندىغان ئەھىدىنامە ئالگورىزىمىنىڭ بولۇشىنى تەلەپ قىلىدۇ. شۇنداق بولغاندىلا ھېساپ دەپتىرى ئوخشاش بولمىغان نۇقتا ۋە شەخىسلەر ئارىسىدا ماس قەدەمدە بىخەتەر ھالدا ھەمبەھىرلىندۇ، كوپىيەلىندۇ، ياكى تارقىتىلدۇ. 
thumb|تارقاقلاشتۇرۇلغان دەپتەر تېخنىكىسى لوگوسى (د ئەل ت)

### ئەمەلىي قوللىنىلىشى

# بىت تەڭگىسى
# تور 3
# مەركەزسىزلەشتۈرۈلگەن پۇل-مۇئامىلە
# بۆلەكچە زەنجىرى
# شىفىرلىق پۇل
## مەنبەلەر
ئەيلە (شەھەر)

**ﺋﻪﻳﻠﻪ** (أَﻱْﻝَةَ): ﻗﯩﺰﯨﻞ ﺩﯦﯖﯩﺰﻧﯩﯔ (ﻗﯘﻟﺰﯗﻡ ﺩﯦﯖﯩﺰﻯ) ﺷﻪﺭﻗﯩﻲ ﻗﯩﺮﻏﯩﻘﻰ، ﻳﻪﻧﻰ ﺷﺎﻡ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﮕﻪ ﺟﺎﻳﻼﺷﻘﺎﻥ ﻗﻪﺩﯨﻤﯩﻲ ﺷﻪﮪﻪﺭ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﮪﯩﺠﺎﺯﻧﯩﯔ ﺋﺎﺧﯩﺮﻯ، ﺷﺎﻣﻨﯩﯔ ﺑﺎﺷﻠﯩﻨﯩﺸﻰ ﮪﯧﺴﺎﺑﻠﯩﻨﯩﺪﯗ. ﺑﯘ ﺋﻪﻳﻨﻰ ﭼﺎﻏﺪﺍ ﺷﻪﻧﺒﻪ ﻛﯜﻧﻰ ﺑﯧﻠﯩﻖ ﺗﯘﺗﻤﺎﺳﻠﯩﻖ ﭼﻪﻛﻠﯩﻤﯩﺴﯩﮕﻪ ﺭﯨﺌﺎﻳﻪ ﻗﯩﻠﻤﯩﻐﺎﻥ ﻳﻪﮪﯘﺩﯨﻴﻠﻪﺭ ﺋﻮﻟﺘﯘﺭﺍﻗﻼﺷﻘﺎﻥ ﺷﻪﮪﻪﺭﺩﯗﺭ. ﺑﻪﺯﻯ ﺗﻪﻓﺴﯩﺮﻟﻪﺭﺩﻩ «7/ﺳﯜﺭﻩ ﺋﻪﺋﺮﺍﻑ 163 - ﺋﺎﻳﻪﺗﺘﻪ ﺗﯩﻠﻐﺎ ﺋﯧﻠﯩﻨﻐﺎﻥ ﺷﻪﮪﻪﺭ ﺷﯘ» ﺩﻩﭖ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ. ﺋﻮﺭﻧﻰ ﺗﻪﻗﺮﯨﺒﻪﻥ ﮪﺎﺯﯨﺮﻗﻰ ﺋﯩﺌﻮﺭﺩﺍﻧﯩﻴﻪﻧﯩﯔ ﺟﻪﻧﯘﺑﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﻪﻗﻪﺑﻪ ﺷﻪﮪﺮﯨﻨﯩﯔ ﻏﻪﺭﺑﯩﻲ ﺷﯩﻤﺎﻟﯩﻐﺎ ﺟﺎﻳﻼﺷﻘﺎﻥ ﺧﺎﺭﺍﺑﯩﻠﯩﻜﻜﻪ ﺗﻮﻏﺮﺍ ﻛﯧﻠﯩﺪﯗ. 

## ﻣﻪﻧﺒﻪﻟﻪﺭ:
ﻣﯘﺳﺘﺎﻓﺎ ﻝ. ﺑﯩﻠﮕﻪ: ﺗﯜﺭﻛﯩﻴﻪ ﺩﯨﻴﺎﻧﻪﺕ ﯞﺍﻗﻔﻰ ﺋﯩﺴﻼﻡ ﺋﯧﻨﺴﯩﻜﻠﻮﭘﯧﺪﯨﻴﻪﺳﻰ «ﺋﻪﻗﻪﺑﻪ» ﻣﺎﺩﺩﯨﺴﻰ 2\209-210؛

ﺗﻪﺑﻪﺭﯨﻲ: «ﺗﻪﻓﺴﯩﺮﯗ ﺗﻪﺑﻪﺭﯨﻲ»، 10/507؛ 

ﻳﺎﻗﯘﺕ ﺋﻪﻟﮭﻪﻣﻪﯞﯨﻲ: «ﻣﯘﺋﺠﻪﻣﯘﻟﺒﯘﻟﺪﺍﻥ»، 1/292.

## مەنبەلەر

تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
تۈر:شەھەرلەر
جون كىلاۋزېر (نوبېل فىزىكا مۇكاپاتى)

**جون فىرانسىس كلاۋسېر** (1942-يىلى 12-ئاينىڭ 1-كۈنى تۇغۇلغان ، پاسادېنا ) ئامېرىكىلىق نەزەرىيەۋى ۋە تەجرىبە فىزىكا ئالىمى. ئۇ كىۋانت مېخانىكىسىنىڭ ئۇلىغا قوشقان تۆھپىسى بىلەن داڭلىق ، بولۇپمۇ كلاۋسېر-خورنې-شىمونىي-خولت (CSHS) تەڭسىزلىكى. كلاۋسېر فرانسىيەلىك ئالايىن ئاسپېكت ۋە ئاۋىستىرىيەلىك ئانتون زېلىڭگېر بىلەن بىرلىكتە 2022-يىللىق نوبېل فىزىكا مۇكاپاتىغا «چېتىلىپ قالغان فوتونلارنى تەجرىبە قىلىش ، ئۇلارنىڭ بېل تەڭسىزلىكىنىڭ بۇزۇلۇشىنى نامايەن قىلغانلىقى ۋە كىۋانت ئۇچۇر ئىلمىدە باشلامچى بولغانلىقى» ئۈچۈن مۇكاپاتلانغان .

## تەرجىمىھالى
كلاۋسېر كالىفورنىيەنىڭ پاسادېنادا تۇغۇلغان . ئۇ 1964-يىلى كالىفورنىيە سانائەت ئىنستىتۇتىنىڭ فىزىكا كەسپىنى پۈتتۈرگەن . ئۇ 1966-يىلى ماگىستىرلىق ئۇنۋانىغا ، 1969-يىلى كولۇمبىيە ئۇنۋېرسىتىتىنىڭ دوكتورلۇق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن.

1969-يىلدىن 1996-يىلغىچە ئاساسلىقى لاۋرېنس بېركلېي دۆلەتلىك تەجرىبىخانىسى ، لاۋرېنس لىۋېرمور دۆلەتلىك تەجرىبىخانىسى ۋە كالىفورنىيە ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئىشلىگەن . ئۇ 1975-يىلى مايدا ئېلىزابېت رائۇسچېر ۋە جورج ۋېيسمان تەرىپىدىن قۇرۇلغان غەيرىي رەسمىي بېركېلېي ئاساسى فىزىكا گۇرۇپپىسىنىڭ ئەزاسى بولۇپ ، ھەر ھەپتە بىر يەرگە جەم بولۇپ ، پەلسەپە ۋە كىۋانت فىزىكىسى توغرىسىدا سۆھبەتلىشىدۇ .

ئۇ 1972-يىلى ستۇئارت فرېدمان بىلەن بىللە ئىشلىگەن . ئۇ 1974-يىلى مايكول خورن بىلەن بىللە ئىشلىگەن . ئۇ ئالدى بىلەن بېل نەزەرىيىسىنىڭ ئومۇملىشىشىنىڭ بارلىق يەرلىك رېئالىزملىق تەبىئەت نەزەرىيىسىگە (مەسىلەن ، ئوبيېكتىپ يەرلىك نەزەرىيە) قاتتىق چەكلىمە قويغانلىقىنى كۆرسەتتى. بۇ تەتقىقات Clauser-Horne (CH) تەڭسىزلىكىنى يەرلىك رېئالىزم تەرىپىدىن بېكىتىلگەن تۇنجى ئومۇمىي تەجرىبە تەلىپى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا قويدى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ، CH تەڭسىزلىكى «CH تەرەققىي قىلمايدىغان پەرەز» نىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشى بىلەن CHSH تەڭسىزلىكىگە چۈشۈپ قالدى. ئۇنىڭ ئۈستىگە ، بىرلەشمە تەجرىبە سىنىقىمۇ يەرلىك رېئالىزمنى چەكلەيدۇ. ئۇ يەنە 1974-يىلى پوسسوننىڭ تارماق ستاتىستىكىسىنى تۇنجى قېتىم كۆزىتىپ (كلاسسىك ئېلېكتر ماگنىت مەيدانى ئۈچۈن كاۋچى-شىۋارىز ).باراۋەرسىزلىككە خىلاپلىق قىلىش ئارقىلىق). شۇنداق قىلىپ ، ئۇ تۇنجى قېتىم فوتونلار ئۈچۈن ئالاھىدە زەررىچىگە ئوخشاش مۈلۈكنى كۆرسەتتى . 1976-يىلى دۇنيادىكى CHSH-Bell نەزەرىيىسىنى ئالدىن پەرەز قىلىشتىكى ئىككىنچى قېتىملىق سىناق سىنىقى ئېلىپ بېرىلدى.

ئۇ ئالايىن ئاسپېكت ۋە ئانتون زېلىڭگېر بىلەن بىللە 2010-يىلى ۋولف فىزىكىسى مۇكاپاتىغا ۋە 2022-يىلى نوبېل فىزىكا مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:نوبىل مۇكاپاتى
قۇياش ئاي كۆلى

جۇڭگونىڭ تەيۋەن ئۆلكىسىدىكى ئەڭ چوڭ تاتلىق سۇ تەبىئىي كۆلى ، سۇ ليەنشا دەپمۇ ئاتىلىدۇ ، ئۇ تەيۋەندىكى داڭلىق سەككىز مەنزىرىلىك جاينىڭ بىرى. كۆلدە لالۇ ئارىلى (ئىلگىرى جۇزاي ئارىلى ۋە گۇاڭخۇا ئارىلى) دەپ ئاتىلىدىغان بىر كىچىك ئارال بار. بۇ ئارال چېگرا. كۆلچەكنىڭ شىمالىي يېرىمى قۇياش چاقىغا ، جەنۇب يېرىمى ئاي قارماققا ئوخشايدۇ ، شۇڭلاشقا قۇياش ئاي كۆلى دەپ ئاتالغان. 748 مېتىر كېلىدىغان قۇياش ئاي كۆلىنىڭ ئېگىزلىكى تاغ مەنزىرىسىدە روشەن ئۆزگىرىش پەيدا قىلدى. يورۇقلۇقنىڭ ئېقىشىغا ئەگىشىپ ، قۇياش ئاي كۆلى ئەتىگەن ۋە كەچتە ئوخشىمىغان ھەيۋەتلىك مەنزىرىلەرنى نامايان قىلدى ، بۇ كىشىنى ھەيران قالدۇرىدۇ.
## مەنبەلەر
قار

**قار** ئاتموسفېرادىكى سۇ ھورىنىڭ قويۇقلۇقىدىن بىۋاسىتە ھاسىل بولىدۇ. بۇلۇتنىڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى سۇ ھورىنىڭ مۇز كىرىستال ھاسىل قىلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. تېمپېراتۇرا يېتەرلىك تۆۋەن بولغاندا ، مۇز كىرىستاللىرى يەرگە چۈشۈپ كېتىدۇ ، بۇ قار.

قار كۆپ كۆرۈلىدىغان ئاساسلىق رايونلار شىمالىي قۇتۇپ رايۇنى ، شىمالىي يېرىم شارنىڭ ئەڭ شىمالى ۋە تاغلىق رايونلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ ، يېتەرلىك نەملىك ۋە سوغۇق تېمپېراتۇرا بار. جەنۇبىي يېرىم شاردا قار ئاساسلىقى ئانتاركتىكادىن باشقا تاغلىق رايونلار بىلەنلا چەكلىنىدۇ

قار ئىنسانلارنىڭ قاتناش ، دېھقانچىلىق ، قۇرۇلما ۋە تەنتەربىيەدىن ئىبارەت تۆت چوڭ ساھەدىكى پائالىيىتىگە تەسىر كۆرسىتىدۇ. كۆپىنچە قاتناش شەكلى ساياھەت يۈزىدىكى قارنىڭ توسقۇنلۇقىغا ئۇچرايدۇ. دېھقانچىلىق دائىم پەسىل خاراكتېرلىك نەملىكنىڭ مەنبەسى سۈپىتىدە قارغا تايىنىدۇ. ئىنسانلار قارلىق مەنزىرىلەردە كۆپ خىل كۆڭۈل ئېچىش پائالىيەتلىرىنى تاپالايدۇ.

## مەنبەلەر
مېڭە

چوڭ **مېڭە** بارلىق ئومۇرتقىلىق ۋە ئومۇرتقىسىز ھايۋانلارنىڭ نېرۋا سىستېمىسىنىڭ مەركىزى رولىنى ئوينايدىغان ئەزا. ئۇ باش قىسمىغا جايلاشقان بولۇپ ، ئادەتتە كۆرۈش قۇۋۋىتى قاتارلىق سەزگۈ ئەزالىرىغا يېقىنلىشىدۇ. ئۇ ئومۇرتقىلىق ھايۋانلارنىڭ بەدىنىدىكى ئەڭ مۇرەككەپ ئەزا.

## ئاناتومىيە
### ھۈجەيرە قۇرۇلمىسى
بارلىق جانلىقلارنىڭ مېڭىسى ئاساسلىقى نېرۋا ھۈجەيرىسىدىن تەركىب تاپقان.

نېرۋا ھۈجەيرىلىرى ئاكون ئارقىلىق سىگنال ئەۋەتىدۇ ، بۇ نېپىز تالا بولۇپ ، ھۈجەيرە تېنىدىن ۋە باشقا تۈرلەرگە كېڭىيىدۇ ، بەزىدە يېقىن ئەتراپتا ، بەزىدە مېڭىنىڭ ياكى بەدەننىڭ يىراق جايلىرىدا بولىدۇ.

ئاكونلار سىناپس دەپ ئاتىلىدىغان مەخسۇس ئۇلىنىش ئارقىلىق سىگنالنى باشقا نېرۋا ھۈجەيرىسىگە يەتكۈزىدۇ. يەككە ئاكون باشقا ھۈجەيرىلەر بىلەن نەچچە مىڭلىغان ماس قەدەملىك ئۇلىنىشى مۇمكىن. ھەرىكەت يوشۇرۇن كۈچى ، ئاكوننى بويلاپ ساياھەت قىلغاندا ، ماس قەدەمگە كەلگەندە ، نېرۋا تومۇر تارقاتقۇچى دەپ ئاتىلىدىغان خىمىيىلىك ماددىنىڭ قويۇپ بېرىلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. نېرۋا تولۇقلىغۇچ نىشان ھۈجەيرىسىنىڭ پەردىسىدىكى قوبۇل قىلغۇچى مولېكۇلا بىلەن باغلىنىدۇ.

سىناپس چوڭ مېڭىنىڭ مۇھىم ئىقتىدار ئامىللىرى. چوڭ مېڭىنىڭ ماھىيەتلىك ئىقتىدارى ھۈجەيرە بىلەن ھۈجەيرە ئالاقىسى بولۇپ ، ماس قەدەملەر ئالاقىلىشىش نۇقتىلىرىدۇر.

## فىزىئولوگىيە
چوڭ مېڭىنىڭ ئىقتىدارى نېرۋا ھۈجەيرىلىرىنىڭ ئېلېكتر خىمىيىلىك سىگنالنى باشقا ھۈجەيرىلەرگە يەتكۈزۈش ئىقتىدارى ۋە باشقا ھۈجەيرىلەردىن قوبۇل قىلىنغان ئېلېكتر خىمىيىلىك سىگناللارغا مۇۋاپىق ئىنكاس قايتۇرۇش ئىقتىدارىغا باغلىق. نېرۋا ھۈجەيرىلىرىنىڭ ئېلېكتر خۇسۇسىيىتى كۆپ خىل بىئو-خىمىيىلىك ۋە مېتابولىزىم جەريانلىرى تەرىپىدىن كونترول قىلىنىدۇ ، بولۇپمۇ ماس قەدەمدە يۈز بېرىدىغان نېرۋا تومۇر تارقاتقۇچى بىلەن قوبۇل قىلغۇچىنىڭ ئۆز-ئارا تەسىر قىلىشى.

## نېرۋا ئىلمى
نېرۋا ئىلمى ساھەسى مېڭىنى ۋە باشقا نېرۋا سىستېمىسىنى چۈشىنىشكە تىرىشىدىغان بارلىق ئۇسۇللارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

## سىرتقى ئۇلىنىش

* نېرۋا ئىلمى جەمئىيىتى

## مەنبەلەر
شى جىنپىڭ دۆلەتنى ئىدارە قىلىش توغرىسىدا

«شى جىنپىڭ دۆلەتنى ئىدارە قىلىش توغرىسىدا» جوڭگو دۆلەت رەئىسى شى جىنپىڭنىڭ دۆلەت ئىدراە قىلىش توغرىسىدىكى كۆز-قاراشلىرى بايان قىلىندۇ. بۇ كىتاپنىڭ ئۇيغۇرچە نەشىرى مەركىزى مىللەتلەر نەشىرياتى تەرىپىدىن بېيجىڭدا نەشىر قىلىنغان. 

### 1-توم
[thumb|باش سېكىرتار [شى جىنپىڭ|شى جىنىپڭ]]
«شى جىنپىڭ دۆلەتنى ئىدارە قىلىش توغرىسىدا» ناملىق كىتابتا رەئىس شى جىنپىڭنىڭ جۇڭگودىكى دۆلەت ئىدارە قىلىش ۋە يەرشارىۋى ئىدارە قىلىش مەسىلىسىگە بولغان چوڭقۇر ئويلىنىشى نامايان قىلىنغان، ئىنسانىيەت تەقدىرى ئورتاق گەۋدىسى بەرپا قىلىش، گۈزەل دۇنيانى ئورتاق قۇرۇشقا تۈرتكە بولۇشتىن ئىبارەت جۇڭگو لايىھەسى ئىپادىلەنگەن.

### 2-توم.
### 3-تومى
### مەنبە

# http://uy.ts.cn/system/2019/05/31/035717041.shtml
# https://web.archive.org/web/20221016151708/http://uyghur.people.com.cn/155989/15969277.html
## مەنبەلەر
دۇئا

دۇئا بولسا
## تارىخ
## سەپەر دۇئاسى
الله أكبر الله أكبر الله أكبر، 〈سبحان الذي سخر لنا هذا وما كنا له مقرنين ⓭ وإنا إلى ربنا لمنقلبون ⓮ 〉  

” اللهم إنا نسألك في سفرنا هذا البر والتقوى، ومن العمل ماترضى، اللهم هون علينا سفرنا هذا واطو عنا بعده، اللهم أنت الصاحب في السفر، والخليفة في الأهل، اللهم إني أعوذ بك من وعثاء السفر وكابة المنظر وسوء المنقلب في المال والأهل “

## مەنبەلەر
يەر شارى كىلىمات ئۆزگىرىشى

ئۇ يەر شارى مىقياسىدىكى كېلىماتنىڭ ئوتتۇرىچە ھالىتىنىڭ ئىستاتىستىكا جەھەتتىكى كۆرۈنەرلىك ئۆزگىرىشىنى ياكى ئۇزۇن ۋاقىت (ئادەتتە 30 يىل ياكى ئۇنىڭدىنمۇ ئۇزۇن) داۋام قىلىدىغان كېلىمات ئۆزگىرىشىنى كۆرسىتىدۇ. كىلىمات ئۆزگىرىشىنىڭ سەۋەبلىرى تەبىئىي ئىچكى جەريان ، تاشقى مەجبۇرلاش ياكى ئاتموسفېرا قۇرۇلمىسى ۋە يەر ئىشلىتىشتىكى ئۈزلۈكسىز ئانتروپولوگىيىلىك ئۆزگىرىش بولۇشى مۇمكىن.
## مەنبەلەر
ئابدۇراھمان ئىسھاق

ئابدۇراخمان ئىسھاق

2017-يىلى 3-ئاينىڭ 27-كۈنى تۇغۇلغان

2022-يىلى قۇربان ھېيتتىن باشلاپ يەسلىدە ئوقۇش بىلەن شۇغۇللىنىۋاتىدۇ
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
تارماق ئېقىن

بىۋاسىتە ياكى ۋاسىتىلىك ھالدا ئاساسلىق ئېقىنغا ئېقىپ ئۆتىدىغان دەريا. تېخىمۇ چوڭ سۇ سىستېمىسىدا ، سۇنىڭ مىقدارى ۋە تەۋەلىكىگە ئاساسەن ، ئۇ بىرىنچى دەرىجىلىك تارماق ئېقىن ، ئىككىنچى دەرىجىلىك تارماق ئېقىن ۋە ئۈچىنچى دەرىجىلىك تارماق ئېقىنغا ئايرىلىدۇ. جۇڭگودا ئاساسلىق ئېقىنغا ئېقىۋاتقان دەريالار «بىرىنچى دەرىجىلىك تارماق ئېقىن» ، بىرىنچى دەرىجىلىك تارماق ئېقىنغا ئېقىۋاتقان دەريالار «ئىككىنچى دەرىجىلىك تارماق ئېقىن» دەپ ئاتىلىدۇ ، ئىككىنچى دەرىجىلىك تارماق ئېقىنغا ئېقىۋاتقان دەريالار «ئۈچىنچى دەرىجىلىك» دەپ ئاتىلىدۇ. دەرىجىلىك تارماق ئېقىنلار ».
## مەنبەلەر
ۋەكالەتنامە

**ۋەكالەتنامە**(ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Vekaletname)بولسا بىر كىشىنىڭ توختام يولى بىلەن باشقا بىر كىشىگە مەلۇم بىر ئىشنىڭ قىلىش ھوقۇقىنى قىسمى ياكى تامامەن ئۆتكۈزۈپ بېرىش.
## تارىخى

## تۈرلىرى
1. ئۆي ئېلىش ئۈچۈن ۋەكالەتنامە

2. ۋەتەنداشلىق ئۈچۈن ۋەكالەتنامە

3. بانكا ئىشلىرى ئۈچۈن ۋەكالەتنامە

## باشقىلار
تۈركىيە سىرتىدىكى بۈيۈكئەلچىلىك ياكى باش كونسولۇسلۇقلاردا ۋەكالەتنامە قىلغىلى بولىدۇ. 

624

## دەرىجىسى

## باشقىلار
تۈركىيە كىملىك كارتىسى، تۈركىيە پاسپورتى، تۈركىيەلىك ئۇيغۇرلار، ۋەكالەتنامە

## سىرتقى ئۇلانما
## مەنبەلەر
ئايەتۇللاھ ھامەينى

thumb|سەييىد ئەلى ھۆسەينى خامىنىي 2025

**سەييىد ئەلى ھۆسەينى خامىنىي** (فارسچە: سید علی حسینی خامنه‌ای ، تەلەپپۇزى [ʔæˈliː hosejˈniː xɒːmeneˈʔiː]   - (2026-1939) ئىراندا تۇغۇلغان ، 1989-2026يىلدىن باشلاپ ھازىرقى مەقامدا تۇرغان.ئۇ ئىلگىرى 1981-يىلدىن 1989-يىلغىچە ئىراننىڭ ئۈچىنچى پرېزىدېنتى بولغان. ھامىنىي ئوتتۇرا شەرقتىكى ئەڭ ئۇزۇن ۋەزىپە ئۆتىگەن دۆلەت باشلىقى ، شۇنداقلا شاھ مۇھەممەد رىزا پەھلەۋىدىن قالسىلا ئۆتكەن ئەسىردىكى ئىككىنچى ئۇزۇن ۋەزىپە ئۆتىگەن ئىران رەھبىرى.

## مەنبەلەر

تۈر:تارىخ
تۈر:تەرجىمىھال

تۈر:ئىران
تۈر:ئوتتۇرا شەرق
__FORCETOC__
ھىلاكوخان

**ھىلاكۇ خان** يەنە ھۇلاكۇ دەپمۇ ئاتىلىدۇ (موڭغۇلچە: Хүлэгү / ᠬᠦᠯᠭᠦ ، رومانلاشقان*Hu’legu’/Qülegü* : خىتايچە: 旭烈兀 ،  چاغاتايچە: ھلاکو; ئەرەبچە: هولاكو خان/ هَلَاوُن،  فارسچە: هلاکو خان . : Xùlièwù [ɕû.ljê.û] ؛ مىلادىيە 1217 - 1265 - يىللار) ئۇ چىڭگىز خاننىڭ 4- ئوغلى تولۇي ۋە كەرەي قەبىلىسىنىڭ مەلىكىسى سورغاغتانى بېكىنىڭ ئوغلى ئىدى.

ھىلاكۇ قوشۇنى موڭغۇل ئىمپېرىيىسىنىڭ غەربىي جەنۇب قىسمىنى زور دەرىجىدە كېڭەيتىپ ، ئەڭ ئاخىرىدا سافاۋىيلار سۇلالىسىنىڭ مۇقەددىمىسى، ئاندىن ھازىرقى ئىران دۆلىتىنىڭ پېرسىيە ئىلخانتىنى قۇردى. ھىلاكۇنىڭ رەھبەرلىكىدە ، باغدادنى قورشاۋغا ئېلىش (1258) باغداتنىڭ ئىسلام ئالتۇن دەۋرىدىكى ئورنىنى بۇزۇپ تاشلاپ ، دەمەشىقنى ئاجىزلاشتۇرۇپ ، ئىسلام تەسىرىنىڭ قاھىرەدىكى مەملۇك سۇلتانلىقىغا ئۆزگىرىپ ، ئابباسىيلار خاندانلىقىنى ئاخىرلاشتۇردى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئېنگىلىس

فرەېدىرىخ ئېنگېلس ( گېرمانچە: Friedrich Engels [ˈfʁiːdʁɪç ˈʔɛŋl̩s]) ، بەزىدە فرېدېرىك ئېنگېلس دەپ ئاتالغان گېرمانىيە پەيلاسوپى ، سىياسىي ئىقتىسادنى تەنقىد قىلغۇچى ، تارىخچى ، سىياسىي نەزەرىيەچى ۋە ئىنقىلابىي سوتسىيالىست. ئۇ يەنە سودىگەر ، ژۇرنالىست ۋە سىياسىي پائالىيەتچى بولۇپ ، ئۇنىڭ دادىسى سالفورد (ئەنگىلىيە لانكاشىر) ۋە پرۇسسىيەنىڭ بارمېن (ھازىرقى گېرمانىيە ۋۇپپېرتال) دىكى چوڭ توقۇمىچىلىق زاۋۇتىنىڭ خوجايىنى ئىدى

ئېنگېلس كارل ماركىس بىلەن بىرلىكتە ماركىسىزم دەپ ئاتالغان نەرسىنى تەرەققىي قىلدۇردى. 1845-يىلى ئۇ ئىنگلىز شەھەرلىرىدىكى شەخسىي كۆزىتىش ۋە تەتقىقاتلارنى ئاساس قىلىپ ، ئەنگىلىيەدىكى ئىشچىلار سىنىپىنىڭ ئەھۋالىنى ئېلان قىلغان. 1848-يىلى ، ئېنگېلس ماركىس بىلەن «كوممۇنىست خىتابنامىسى» نى يازغان ، شۇنداقلا باشقا نۇرغۇن ئەسەرلەرنى يازغان ۋە بىرلىكتە يازغان (ئاساسلىقى ماركىس بىلەن). كېيىن ، ئېنگېلس ماركىسنى ئىقتىسادىي جەھەتتىن قوللاپ ، ئۇنىڭ تەتقىقات ۋە «داس كاپتال» نى يېزىشىغا يول قويغان. ماركىس ئۆلگەندىن كېيىن ، ئېنگېلس داس كاپتالنىڭ ئىككىنچى ۋە ئۈچىنچى تومىنى تەھرىرلىدى. بۇنىڭدىن باشقا ، ئېنگېلس ماركىسنىڭ ئېشىنچا قىممەت نەزەرىيىسى توغرىسىدىكى خاتىرىسىنى تەشكىللەپ ، كېيىن داس كاپىتالنىڭ «تۆتىنچى تومى» سۈپىتىدە نەشىر قىلىنغان. 1884-يىلى ئۇ ماركىسنىڭ ئېتنوگرافىيە تەتقىقاتى ئاساسىدا ئائىلە ، شەخسىي مۈلۈك ۋە دۆلەتنىڭ كېلىپ چىقىشى.

1895-يىلى 8-ئاينىڭ 5-كۈنى ، ئېنگېلس لوندوندا كېكىردەك راكى بىلەن قازا قىلغان. جەسەت كۆيدۈرۈشتىن كېيىن ، ئۇنىڭ كۈلى ئېستبۇرنغا يېقىن دېڭىز ساھىلى بېشىغا چېچىلغان.

## مەنبەلەر
مانجۇلار

**مانجۇلار** (مانجۇ: ᠮᠠᠨᠵᡠ ، موللېندورف: مانجۇ ؛ خەنزۇچە: 滿族; pinyin: Mnzú; Wade - Giles: Man3-tsu2 ^ A) شەرقىي ئاسىيانىڭ شەرقىي شىمالىدىكى مانجۇرىيەدە تۇغۇلغان شەرقىي ئاسىيا مىللىتى. ئۇلار جۇڭگودىكى رەسمىي ئېتىراپ قىلىنغان ئاز سانلىق مىللەت ۋە مانجۇرىيە ئۇنىڭ نامىنى ئالغان كىشىلەر. [4] [5] كېيىنكى جىن (1616 - 1636) ۋە چىڭ (1636 - 1912) سۇلالىسى دەۋرىدە جۇڭگونىڭ شىمالىدا جىن سۇلالىسى (1115 - 1234) قۇرغان يۇرچېن خەلقىدىن كەلگەن مانجۇلار ھۆكۈمرانلىق قىلغان.

مانجۇس تۇڭگۇس خەلقلىرىنىڭ ئەڭ چوڭ تارمىقىنى تەشكىل قىلىدۇ ۋە پۈتۈن جۇڭگوغا تارقالغان بولۇپ ، مەملىكىتىمىزدىكى تۆتىنچى چوڭ مىللەتنى تەشكىل قىلىدۇ. ئۇلارنى جۇڭگونىڭ 31 ئۆلكە رايونىدىن تاپقىلى بولىدۇ. بۇنىڭ ئىچىدە لياۋنىڭ نوپۇسى ئەڭ كۆپ ، خېبېي ، خېيلوڭجياڭ ، جىلىن ، ئىچكى موڭغۇلىيە ۋە بېيجىڭنىڭ 100 مىڭدىن ئارتۇق مانجۇ ئاھالىسى بار. ئاھالىنىڭ تەخمىنەن يېرىمى لياۋنىڭدا ، بەشتىن بىرى خېبېيدا ياشايدۇ. جۇڭگودا بىر قانچە مانجۇ ئاپتونوم ناھىيىسى بار ، مەسىلەن شىنبىن ، شيۇيەن ، چىڭلۇڭ ، فېڭنىڭ ، يىتوڭ ، چىڭيۈەن ، ۋېيچاڭ ، كۇەنچېڭ ، بېنشى ، كۇەندىيان ، خۇەنرېن ، فېڭچېڭ ، بېيجېنب ۋە 300 دىن ئارتۇق مانجۇ بازىرى ۋە يېزىلىرى. 206–207 مانجۇلار جۇڭگودىكى ئاپتونومىيىلىك رايون بولمىغان ئەڭ چوڭ ئاز سانلىق مىللەت توپى.
## مەنبەلەر
ئالتۇن تاغ

**ئالتىن تاغ**  شەرقىي تۈركىستاننىڭ جەنۇبىدىكى تاغ تىزمىسى بولۇپ ، شەرقىي تارىم ئويمانلىقىنى تىبەت ئېگىزلىكىدىن ئايرىپ تۇرىدۇ. 

*ئالتىن تاغ* تۈركت تىلىدىكى تۆۋەن *تاغ* دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ  ئۈچۈن خەنزۇچە   (阿尔金山脉) دەپ تەرجىمە قىلىنغان *. ئېنگىلىزچە: Altyn Tagh Mountains*
## مەنبەلەر
20-نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېت ئەزالىرى

دىڭ شۆدۇڭ، دىڭ شۆشياڭ، ۋەن لىجۈن، شى جىنپىڭ، ما شىڭرۈي، ما شياۋۋېي، ۋاڭ نىڭ، ۋاڭ كەي (خېنەندىن)، ۋاڭ كەي (ئازادلىق ئارمىيەدىن)، ۋاڭ يۇڭ، ۋاڭ خاۋ، ۋاڭ چياڭ، ۋاڭ پېڭ، ۋاڭ يى، ۋاڭ شياۋخۇڭ، ۋاڭ گۇاڭخۇا، ۋاڭ رېنخۇا، ۋاڭ ۋېنچۈەن، ۋاڭ ۋېنتاۋ، ۋاڭ يۈبو، ۋاڭ جېڭپۇ، ۋاڭ دۇڭمىڭ، ۋاڭ ۋېيجۇڭ، ۋاڭ جىجۈن، ۋاڭ شيۇبىن، ۋاڭ خۇنىڭ، ۋاڭ جۈنجېڭ، ۋاڭ جۇڭلىن، ۋاڭ شۇۋېن، ۋاڭ چۈننىڭ، ۋاڭ لىشيا (ئايال، موڭغۇل)، ۋاڭ شياۋخۇي، ۋاڭ شياڭشى، ۋاڭ چىڭشيەن، ۋاڭ مېڭخۇي، جۈ چيەنشېڭ، ماۋ ۋېيمىڭ، يىن لى، يىن خۇڭ، باتېر (موڭغۇل)، **ئەركىن تۇنىياز (ئۇيغۇر)**، شى تەيفېڭ، يې جيەنچۈن، فېڭ فېي، چۈ چىڭشەن، رېن جېنخې (تۇجيازۇ)، جۇاڭ رۇڭۋېن، ليۇ نىڭ، ليۇ ۋېي، ليۇ شياۋمىڭ، ليۇ فاچىڭ، ليۇ چىڭسۇڭ، ليۇ گوجۇڭ، ليۇ جىنگو، ليۇ جيەنچاۋ، ليۇ جۈنچېن، ليۇ جېنلى، ليۇ خەيشىڭ، چى يۈ، شۈ چىن، شۈ كۈنلىن، شۈ شۆچياڭ، سۈن جىنلۇڭ، سۈن شاۋچېڭ، يىن خېجۈن، يەن جىنخەي (زاڭزۇ)، لى يى، لى ۋېي، لى شى،  لى چياڭ، لى گەنجيې، لى شياۋشىن (ئايال)، لى فېڭبياۋ، لى شۇلېي، لى يۈچاۋ، لى لېچېڭ، لى يىفېي، لى شاڭفۇ، لى گويىڭ، لى بىڭجۈن، لى چياۋمىڭ، لى شياۋخۇڭ، لى خۇڭجۇڭ، ياڭ چېڭ، ياڭ جىلياڭ، ياڭ شۆجۈن، شياۋ جيې، شياۋ پېي، ۋۇ خەنشېڭ، ۋۇ يانەن، ۋۇ جېڭلۇڭ، ۋۇ شياۋجۈن، خې ۋېيدۇڭ، خې لىفېڭ، خې خۇڭجۈن، زۇ جيايى (ئايال)، يىڭ يۇڭ، ۋاڭ خەيجياڭ، شېن چۈنياۋ، شېن شياۋمىڭ، شېن يۆيۆ (ئايال)، خۇەي جىنپېڭ، جاڭ گۇڭ، جاڭ جۈن (ئالىي خەلق تەپتىش مەھكىمىسىدىن)، جاڭ لىن، جاڭ يۇشيا، جاڭ شېڭمىن، جاڭ يۈجو، جاڭ چىڭۋېي، جاڭ خۇڭبىڭ، جاڭ خۇڭسېن، جاڭ يۈپۇ (خۇيزۇ)، جاڭ گوچىڭ، لۇ خاۋ، لۇ جىيۈەن، چېن گاڭ، چېن شۈ (ئايال)، چېن يېشىن، چېن شياۋجياڭ، چېن ۋېنچىڭ، چېن جىنىڭ، چېن مىنئېر، **نۇرلان ئابىلمەجىن (قازاق)،** مياۋ خۇا، لىن ۋۇ، لىن شياڭياڭ، يى خۇيمەن، يى ليەنخۇڭ، لو ۋېن، جىن جۇاڭلۇڭ، جىن شياڭجۈن، جۇ چياڭ، جۇ نەيشياڭ، جۇ زۇيى، جېڭ شەنجيې، جېڭ شىنسۇڭ، مېڭ فەنلى، مېڭ شياڭفېڭ، جاۋ لۇڭ، جاۋ گاڭ، جاۋ يىدې، جاۋ لېجى، جاۋ شياۋجې، خاۋ پېڭ، خۇ جۇڭمىڭ، خۇ يۈتىڭ، خۇ چاڭشېڭ، خۇ خېپىڭ، خۇ چۈنخۇا، خۇ خېڭخۇا، جۇڭ شاۋجۈن، شىن چاڭشىڭ، خۇ كەي، خۇ جيەنگو، يۈ چىڭجياڭ، يۈ جيەنخۇا، خې رۇڭ (ئايال)، خې جۈنكې، چىن گاڭ، چىن شۇتۇڭ، يۈەن خۇاجى، يۈەن جياجۈن، تيې نىڭ (ئايال)، نى خۇڭ، نى يۆفېڭ، شۈ لىن، شۈشىشېڭ، شۈ جۇڭبو، شۈ چىلىڭ، شۈ دېچىڭ، يىن يۇڭ، گاۋ شياڭ، گاۋ جىدەن، گو پۇشياۋ، تاڭ رېنجيەن، تاڭ دېڭجيې، خۇاڭ مىڭ، خۇاڭ چياڭ، خۇاڭ شۇخۇڭ، خۇاڭ كۈنمىڭ، خۇاڭ جيەنفا، خۇاڭ شياۋۋېي (ئايال)، گۇڭ جېڭ، چاڭ دىڭچيۇ، تو جىن، لياڭ يەنشۈن، لياڭ خۇيلىڭ (ئايال)، شېن يىچىن (ئايال، بەيزۇ)، دۇڭ جۈن، خەن جۈن، خەن ۋېنشيۇ، جىڭ جۈنخەي، چېڭ لىخۇا (ئايال)، فۇ خۇا، تۇڭ جيەنمىڭ، شيې چۈنتاۋ، لەن تيەنلى (جۇاڭزۇ)، لەن فوئەن، لۇ ياڭشېڭ، لېي فەنپېي، شېن خەيشيۇڭ، سەي چى، سەي جيەنجياڭ، پېي جىنجيا، پەن يۆ.
20-نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېت كاندىدات ئەزالىرى

دىڭ شياڭچۈن (ئايال)، دىڭ شىڭنوڭ، يۈ لىجۈن، يۈ جىخۇڭ (ئايال)، يۈ خۇيۋېن (مانجۇ)، ما خەنچېڭ (خۇيزۇ)، ۋاڭ جيەن، ۋاڭ شى، ۋاڭ ليەن، ۋاڭ يوڭخۇڭ، ۋاڭ كاڭپىڭ، ۋاڭ تىڭكەي، ۋاڭ شىنۋېي، ۋاڭ جيايى، ۋېي تاۋ (جۇاڭزۇ)، فاڭ يۇڭشياڭ، فاڭ خۇڭۋېي، دېڭ يىۋۇ، دېڭ شيۇمىڭ، شى يۈگاڭ (مياۋزۇ)، شى جېڭلۇ، لۇ خۇڭ (ئايال)، لۇ دۇڭلياڭ، فۇ ۋېنخۇا، سۇڭ لياڭ، باۋ گاڭ (موڭغۇل)، شىڭ شەنپىڭ (ئايال)، جى لىن، چۈ يىڭپۇ، لۈ جۈن، جۇ تيەنشۇ، جۇ ۋېنشياڭ، جۇ جىسۇڭ، جۇ گوشيەن، جۇ خېشىن، ليۇ جۈن، ليۇ جيې، ليۇ چياڭ، ليۇ جۇڭخۇا، ليۇ خۇڭجيەن، ليۇ گۇيپىڭ، ليۇ ليېخۇڭ، ليۇ جىڭجېن، گۇەن جىئوۋ (مانجۇ)، تاڭ گۇئاڭفۇ، ئەن ۋېي، نۇڭ شېڭۋېن (جۇاڭزۇ)، سۇن شياڭدۇڭ، سۇن جىنمىڭ، سۇن مېيجۈن (ئايال)، جى بىن، دۇ جياڭفېڭ، لى يۈنزې، لى ۋېنتاڭ، لى شۇسەي، لى شىسۇڭ (بەيزۇ)، لى خۇڭجۈن، لى شيەنيۈ (ئايال، چاۋشيەنزۇ)، لى مىڭجۈن، لى مىڭچىڭ، لى جيەنرۇڭ (ئايال)، لى رۇڭسەن، لى ديەنشۈن، لى رۇشىن، ياڭ بىن (يىزۇ)، ياڭ جىنبەي، ليەن ماۋجۈن، شى گۇاڭخۇي، ۋۇ خاۋ، ۋۇ چىڭ، ۋۇ چياڭ (دۇڭزۇ)، ۋۇ كۇڭمىڭ، ۋۇ جۈنباۋ، ۋۇ شېڭخۇا (بۇيىزۇ)، ۋۇ جاۋخۇي، چيۇ يۇڭ، خې يالىڭ (ئايال)، گۇ شۇ، شېن يىڭ (ئايال)، شېن دەنياڭ، جاڭ ۋېي، جاڭ جېڭ، جاڭ فېڭجۇڭ، جاڭ ۋېنبىڭ، جاڭ ئەنشۈن، جاڭ گوخۇا، جاڭ جۇڭياڭ، جاڭ جىنلياڭ، جاڭ چۈنلىن، جاڭ رۇڭچياۋ، جاڭ چاۋچاۋ، جاڭ جىگاڭ، چېن جيې، چېن يۇڭ (مانجۇ)، چېن يۇڭچى، چېن خۇڭمىن، چېن جيەنۋېن، چېن رۈيفېڭ، لىن كېچىڭ، خاڭ يىخۇڭ، لو چياڭ (مياۋزۇ)، لو دۇڭچۈەن، جىن دۇڭخەن، جۇ جىشىن، جۇ جيەنگو، جېڭ شۆشۈەن، جاۋ دۇڭ (مانجۇ)، خۇ ۋېنرۇڭ، شى شياۋلىن (ئايال)، جياڭ خۇي، جياڭ گوپىڭ، خۇڭ چىڭ (چاۋشيەنزۇ)، ز**ۇلھايات ئىسمائىل** **(ئايال، ئۇيغۇر)**، فېي دۇڭبىن، فېي گاۋيۈن، ياۋ لىن، يۈەن جيې، يۈەن گۇجيې (ئايال)، شيا لىنماۋ، شۈ ليۇپىڭ، لىڭ خۇەنشىن، گو فاڭ (ئايال)، گو يۈەنچياڭ، گو نىڭنىڭ (ئايال)، گو يۇڭخۇڭ (ئايال)، گو جۇشۆ، جۇگې يۈجيې، خۇاڭ رۇ (ئايال، خۇيزۇ)، خۇاڭ شۈسۇڭ، خۇاڭ جىچياڭ، خۇاڭ لۇشېڭ، ساۋ شۇمىن (ئايال)، گۇڭ چىخۇاڭ، چاڭ جىن، سۈي يۈجۇڭ، سۈي يۇڭخۇي، كاڭ يى، پېڭ جياشۆ، گې چياۋخۇڭ (ئايال)، دۇڭ ۋېيمىن، خەن لىمىڭ (ئايال)، چىن ۋېيجۇڭ، جىڭ جيەنفېڭ، فۇ ئەيگو، پۇبۇ دۇنجۇ (زاڭزۇ)، زېڭ يېشىن، زېڭ زەنرۇڭ، ۋېن گاڭ، لەن شياۋ (ياۋزۇ)، يۈ ئەيخۇا، دۇ شيەنكاڭ، سەي يۈنگې، سەي لىشىن (ئايال)، سەي شىلياڭ، گاما زېدېڭ (زاڭزۇ)، لياۋ لىن، مياۋ جيەنمېن، لى شياڭ، ۋېي ۋېنخۇي، سەيراڭتەي (زاڭزۇ)، ۋاڭ شۈدۇڭ، ۋاڭ شياۋيۈن (ئايال)، ياڭ فاسېن، شياۋ چۈەن، يۈ جيەنفېڭ، سۇڭ جىيۇڭ، سۇڭ يۈشۈي (ئايال)، جاڭ جىڭ، جۇ چاڭكۇي، شى جىنتۇڭ (مياۋزۇ)، ۋاڭ چېڭ.
زۇلھايات ئىسمائىل

زۇلھايات ئىسمائىل (Zulhayat Ismail) 2022-يىلى 10-ئاينىڭ 22-كۈنى ج ك پ 20-نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېت كاندىدات ئەزاسى بولۇپ سايلاندى. زۇلھايات ئىسمائىل بىر ئۇيغۇر قىزىدۇر. زۇلھايات ئىسمائىل 2022-يىلى 9-ئايدا قەشقەر ئۇنىۋېرسېتىتىنىڭ مۇئاۋىن سېكىرتارلىققا، مەمۇرى خىزمەتكە مەسئۇل ئوۇرنباسار مەكتەپ مۇدىرلىقىغا تەيىنلەنگەن. 

زۇلھايات ئىسمائىل ئۈرۈمچىدە تۇغۇلۇپ ئۆسكەن. ج ك پ پارتىيە ئەزاسىدۇر. ئۇ بېيجىڭ ئۇنىۋېرسېتىتىدا جەمىيەتشۇناشلىق بۇيىنچە دوكتورلۇق ئۇنىۋانى ئالغان. زۇلھايات ئىسمائىل ئەيدىز كېسلى ۋە مىللەت، "قوش-تىل"، مىللەتلەر ئىتپاقلىقى، ئورتاق بىر گەۋدە قاتارلىق تېملار ھەققىدە تەتقىقات ئېلىپ بارغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
چاقماق

**چاقماق** بۇلۇتلار ئارىسىدا ، بۇلۇتلار بىلەن يەر ئوتتۇرىسىدا ياكى بۇلۇتنىڭ ھەرقايسى جايلىرى ئارىسىدا كۈچلۈك توك قويۇپ بېرىش ھادىسىسى.

يەككە چاقماقنىڭ ئۇزۇنلۇقى ئاران نەچچە يۈز مېتىر بولۇشى مۇمكىن ، ئەمما ئۇزۇنلۇقى نەچچە كىلومېتىر كېلىدۇ. چاقماقنىڭ تېمپېراتۇرىسى 17 مىڭدىن 28 مىڭ سېلسىيە گرادۇسقىچە بولۇپ ، قۇياشنىڭ يەر يۈزى تېمپېراتۇرىسىنىڭ ئۈچتىن بەش ھەسسىسىگە توغرا كېلىدۇ. چاقماقنىڭ قاتتىق ئىسسىقلىقى ھاۋانىڭ يول بويى شىددەت بىلەن كېڭىيىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. ھاۋا تېز ھەرىكەت قىلىدۇ ، شۇڭا ئۇ دولقۇن ھاسىل قىلىدۇ ۋە ئاۋاز چىقىرىدۇ.

ئۇيغۇر تىلىدا يېزىلغان بىر رومان. بۇ روماننى يازغان.

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر رومانلىرى
مۇھەممەد زەھرىددىن بابۇر

بابۇر (پارسچە: بابر،Bābur،[bɑːbʊr]) 1483-يىلى 2-ئاينىڭ 14-كۈنى تۇغۇلغان. ئىسمى مىرزا زاھىرۇددىن مۇھەممەد ، ھىندىستاندىكى موغۇل ئىمپېرىيىسىنىڭ قۇرغۇچىسى. ئۇ ئايرىم-ئايرىم ھالدا دادىسى ۋە ئانىسى ئارقىلىق تىمۇر ۋە چىڭگىزخاننىڭ ئەۋلادى بولۇپ ئۇ سەئىدىيە خانلىقىنىڭ قۇرغۇچىسى سۇلتان سەئىدخاننىڭ نەۋرە قىرىندىشى ئىدى.دىن 1530-يىلى 26-دېكابىر ۋاپات بولغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ماروژنى

**ماروژنى** توڭلىتىلغان تاتلىق يېمەكلىك بولۇپ ، ئادەتتە سۈت مەھسۇلاتلىرىدىن قامچا ياكى قايماق ، مېۋە ياكى باشقا تەركىبلەر ۋە تېتىتقۇلار ئارىلاشتۇرۇلغان. كۆپىنچە ماروژنىلاردا شېكەر بار ، ئەمما بەزىلىرى باشقا تاتلىق تۈرۈملەرنى ئىشلىتىدۇ. بەزىدە تەبىئىي تەركىبلەردىن باشقا ئىشلەپچىقىرىش جەريانىغا سۈنئىي تەم ياكى يېمەكلىك رەڭگى قوشۇلىدۇ. ئارىلاشما تەركىبلەر سوۋۇتۇش جەريانىدا ئارىلاشتۇرۇلۇپ ھاۋانى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ ۋە مۇز كىرىستاللىرىنىڭ شەكىللىنىشىنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ. تەييار مەھسۇلات يېرىم قاتتىق ھالەتتە كۆرۈنىدۇ ھەمدە يۈزى يۇمىلاق بولۇپ ، قوشۇق بىلەن ئورۇۋالغىلى بولىدۇ.

## مەنبەلەر
دېموكراتىيە

**دېموكراتىيە** ھۆكۈمەتنىڭ ئاممىۋى سىياسەتكە باراۋەر قاتنىشىدىغان ھۆكۈمەت سىستېمىسى. دېموكراتىيەنىڭ ئاساسىي ئۇقۇملىرى يىغىلىش ۋە سۆز ئەركىنلىكى ، ئالاقە ئەركىنلىكى ، باراۋەرلىك ، پۇقرالىق ، سايلاش ھوقۇقى ۋە ياشاش ھوقۇقى قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

## مەنبەلەر
چەكلەنگەن شەھەر

**چەكلەنگەن شەھەر** جۇڭگودىكى دۇنيا مەدەنىيەت مىراسلىرى ئورنى دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ئوردا تىپىدىكى بىنا.


File:Meridian Gate (Forbidden City) 2015 December.jpg|
File:The Gate of Divine Might.jpg|
File:East Glorious Gate 2015 August.jpg|
File:Forbidden City 20170801 101901.jpg|


## مەنبەلەر
بېيجىڭ نورمال ئۇنىۋېرسىتېتى

**بېيجىڭ پېداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتى** جۇڭگو خەلق جۇمھۇرىيىتىدىكى ئۇنىۋېرسىتېت.

## تارىخ

## داڭلىق مەكتەپداشلار

## سىرتقى ئۇلىنىش

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇنىۋېرسىتېت
جۇڭگو رېنمىن ئۇنىۋېرسىتېتى

**جۇڭگو رېنمىن ئۇنىۋېرسىتېتى** جۇڭگو خەلق جۇمھۇرىيىتىدىكى ئۇنىۋېرسىتېت.

## تارىخ

## داڭلىق مەكتەپداشلار

## سىرتقى ئۇلىنىش
## مەنبەلەر
ئېگىز تاغ كىلىماتى

ئېگىز تاغ **كىلىماتى** دەرەخ ئۆسۈش سىزىقىنىڭ ئۈستىدىكى ئېگىزلىكنىڭ تىپىك ھاۋارايى ( كېلىمات ) بولۇپ ، دەرەخلەر سوغۇق سەۋەبىدىن بۇنداق يەرلەردە  ئۆسەلمەيدۇ. بۇ كېلىمات يەنە **تاغ كىلىماتى** ياكى **ئېگىزلىك كېلىمات** دەپمۇ ئاتىلىدۇ.

## ئېنىقلىما
ئېگىز تاغ كىلىماتىنىڭ كۆپ خىل ئېنىقلىمىسى بار.

كوپپېن كېلىمات تۈرگە ئايرىش (Köppen climate classification) تا ، ئېگىزلىك ۋە تاغ ئىقلىملىرى *E* گۇرۇپپىنىڭ بىر قىسمى بولۇپ ، قۇتۇپ كېلىمات بىلەن بىللە ، ھېچقانداق بىر ئاي ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرا  C°10 دىن يۇقىرى بولمايدۇ . 

Holdridge ھاياتلىق رايونى سىستېمىسىغا ئاساسلانغاندا ، دەرەخنىڭ ئۆسۈشىنىڭ ئالدىنى ئالىدىغان ئىككى تاغ ئىقلىمى بار :

ئا) ئېگىزلىكنىڭ كىلىماتى ، بىر ئورۇننىڭ ئوتتۇرىچە بىئولوگىيىلىك تېمپېراتۇرىسى 1.5-3  C°    بولغاندا يۈز بېرىدۇ . خولدرىج سىستېمىسىدىكى ئېگىزلىك ھاۋاسى كوپپېن سىستېمىسىدىكى ئەڭ ئىسسىق تۇندرا ئىقلىمغا تەڭ كېلىدۇ.

ب) ئالۋار ھاۋاسى ، بىئولوگىيىلىك تېمپېراتۇرا 0 دىن بۇيانقى ئەڭ سوغۇق تاغ كىلىماتى&nbsp;° C ۋە 1.5&nbsp;° C (بىئولوگىيىلىك تېمپېراتۇرا ھەرگىزمۇ 0 دىن تۆۋەن بولمايدۇ&nbsp;° C). ئۇ ئازدۇر-كۆپتۇر ئەڭ سوغۇق تۇندرا ئىقلىمغا ۋە مۇز قالپىقى ئىقلىمغا (EF) ماس كېلىدۇ.

Holdrige ئۆسۈملۈكلەرنىڭ ساپ دەسلەپكى ئىشلەپچىقىرىش ئۈنۈمى 0 ° C دىن تۆۋەن تېمپېراتۇرىدا  ياكى 30 ° C دىن يۇقىرى تېمپېراتۇرىدا  ئۆسۈملۈكلەرنىڭ ئۇيقۇغا كېتىشى بىلەن توختاپ قالىدۇ دەپ قارىلىدۇ.   شۇڭلاشقا ، ئۇ بىئولوگىيىلىك تېمپېراتۇرىنى بارلىق تېمپېراتۇرىنىڭ ۋاستىسى دەپ ئېنىقلىما بەردى ، ئەمما بارلىق تېمپېراتۇرا مۇزلاشتىن تۆۋەن ۋە 30 دىن يۇقىرى&nbsp;° C 0 گە تەڭشەلدى&nbsp;° C; يەنى تەڭشەلمىگەن تېمپېراتۇرىنىڭ يىغىندىسى بارلىق تېمپېراتۇرىنىڭ سانىغا ئايرىلىدۇ (تەڭشەلگەن ۋە تەڭشەلمىگەنلەرنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ).

يىل بويى ئېگىزلىك كېلىماتنىڭ ئۆزگىرىشچانلىقى بۇ يەرنىڭ كەڭلىكىگە باغلىق. تروپىك بەلۋاغ ئوكيان جايلىرىغا ، مەسىلەن مائۇنا لوئا چوققىسىغا ئوخشاش ، يىل بويى تېمپېراتۇرا ئاساسەن تۇراقلىق بولىدۇ.  يېڭى ھامپىشىر شتاتىدىكى ۋاشىنگتون تېغىغا ئوخشاش ئوتتۇرا كەڭلىكتىكى جايلارغا نىسبەتەن تېمپېراتۇرا پەسىل خاراكتېرلىك ئۆزگىرىدۇ ، ئەمما ئەزەلدىن بەك ئىسسىپ كەتمەيدۇ.

## سەۋەبى
ئاتموسفېرانىڭ تېمپېراتۇرا ئارخىپى رادىئاتسىيە بىلەن توك يەتكۈزۈشنىڭ ئۆز-ئارا تەسىر كۆرسىتىشىنىڭ نەتىجىسى. كۆرۈنگەن سپېكترىدىكى قۇياش نۇرى يەرگە ئۇرۇلۇپ قىزىتىدۇ. ئاندىن يەر يۈزىدىكى ھاۋانى قىزىتىدۇ. ئەگەر رادىئاتسىيە يەر يۈزىدىن بوشلۇققا ئىسسىقلىق يەتكۈزۈشنىڭ بىردىنبىر يولى بولسا ، ئاتموسفېرادىكى گازلارنىڭ پارنىك ئېففېكتى يەرنى تەخمىنەن تېمپېراتۇرىدا  C° 60 ساقلاپ قالاتتى. ، تېمپېراتۇرا ئېگىزلىك بىلەن تېزلىكتە چىرىيدۇ. 

قانداقلا بولمىسۇن ، ھاۋا ئىسسىق بولغاندا كېڭىيىشكە مايىل بولۇپ ، زىچلىقىنى تۆۋەنلىتىدۇ. شۇڭا ، ئىسسىق ھاۋا ئۆرلەپ ئىسسىقلىقنى يۇقىرىغا يۆتكەيدۇ. بۇ يىغىلىش جەريانى. مەلۇم ئېگىزلىكتىكى بىر پوسۇلكىنىڭ ئەتراپىدىكى زىچلىقى ئوخشاش بولغاندا ، ئۇلىنىش تەڭپۇڭلۇققا كېلىدۇ. ھاۋا ناچار ئىسسىقلىق ئۆتكۈزگۈچ ، شۇڭا بىر پوسۇلكا ئىسسىقلىق ئالماشتۇرماي ئۆرلەيدۇ ۋە چۈشۈپ كېتىدۇ. بۇ ئادەت خاراكتېرلىك بېسىم-تېمپېراتۇرا ئەگرى سىزىقى بولغان ئادىئابتىك جەريان دەپ ئاتالغان. بېسىمنىڭ تۆۋەنلىشىگە ئەگىشىپ ، تېمپېراتۇرا تۆۋەنلەيدۇ. ئېگىزلىك بىلەن تېمپېراتۇرىنىڭ تۆۋەنلەش نىسبىتى ئادىئاباتىك ئايلىنىش نىسبىتى دەپ ئاتىلىدۇ ،يەنى بۇ ئېگىزلىك تەخمىنەن بىر كىلومىتىر ئۆرلىگەندە تېمپېراتۇرىدا   9.8&nbsp;° C تۆۋەنلەيدۇ.

## مەنبەلەر
بېيجىڭ سانائەت ئىنستىتۇتى

**بېيجىڭ سانائەت ئىنستىتۇتى** جۇڭگو خەلق جۇمھۇرىيىتىدىكى ئۇنىۋېرسىتېت.

## تارىخ
ئۇنىۋېرسىتېت 1940-يىلى قۇرۇلغان.

## داڭلىق مەكتەپداشلار

## سىرتقى ئۇلىنىش

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇنىۋېرسىتېت
كالىفورنىيە سانائەت ئىنستىتۇتى

**كالىفورنىيە سانائەت ئىنستىتۇتى** ئامېرىكا قوشما شتاتلىرىغا جايلاشقان ئۇنىۋېرسىتېت.

## تارىخ
ئۇنىۋېرسىتېت 1891-يىلى قۇرۇلغان.

## داڭلىق مەكتەپداشلار

## سىرتقى ئۇلىنىش

## مەنبەلەر
20-نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزالىرى

دىڭ شۆشياڭ، شى جىنپىڭ، ما شىڭرۈي، ۋاڭ يى، ۋاڭ خۇنىڭ، يىن لى، شى تەيفېڭ، ليۇ گوجۇڭ، لى شى، لى چياڭ، لى گەنجيې، لى شۇلېي، لى خۇڭجۇڭ، خې ۋېيدۇڭ، خې لىفېڭ، جاڭ يۇشيا، جاڭ گوچىڭ، چېن ۋېنچىڭ، چېن جىنىڭ، چېن مىنئېر، جاۋ لېجى، يۈەن جياجۈن، خۇاڭ كۈنمىڭ، سەي چى
20-نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسى دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزالىرى

شى جىنپىڭ، لى چياڭ، جاۋ لېجى، ۋاڭ خۇنىڭ، سەي چى، دىڭ شۆشياڭ، لى شى

### مەركىزىي كومىتېتنىڭ باش شۇجىسى
شى جىنپىڭ
thumb|شى جىنپىڭ

### مەركىزىي كومىتېت سېكىرتارىيەتنىڭ سېكىرتارلىرى( شۇجىچۇسىنىڭ شۇجىلىرى)
سەي چى، شى تەيفېڭ، لى گەنجيې، لى شۇلېي، چېن ۋېنچىڭ، ليۇ جىنگو، ۋاڭ شياۋخۇڭ
20-نۆۋەتلىك مەركىزىي ھەربىي كومىتېتى

رەئىسى: شى جىنپىڭ

مۇئاۋىن رەئىسلىرى: جاڭ يۇشيا، خې ۋېيدۇڭ

ئەزالىرى: لى شاڭفۇ، ليۇ جېنلى، مياۋ خۇا، جاڭ شېڭمىن
20-نۆۋەتلىك مەركىزىي ئىنتىزام تەكشۈرۈش كومىتېتى

سېكىرتارى: لى شى

مۇئاۋىن سېكىرتارلىرى: ليۇ جىنگو، جاڭ شېڭمىن، شياۋ پېي، يۈ خۇڭچيۇ (ئايال)، فۇ كۈي، سۈن شىنياڭ، ليۇ شۆشىن، جاڭ فۇخەي

دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزالىرى:

ۋاڭ شياۋپىڭ (ئايال)، ۋاڭ ئەيۋېن، ۋاڭ خۇڭجىن، ليۇ جىنگو، ليۇ شۆشىن، شۈ لودې، سۈن شىنياڭ، لى شى، لى شىنرەن (مانجۇ)، شياۋ پېي، جاڭ شېڭمىن، جاڭ فۇخەي، چېن گوچياڭ، جاۋ شىيۇڭ، خۇ كەي، يىن بەي (ناشىزۇ)، يۈ خۇڭچيۇ (ئايال)، فۇ كۈي، مۇ خۇڭيۈ (ئايال)
ئىنتېرنېت +

«ئىنتېرنېت +» «ئىنتېرنېت + ھەر خىل ئەنئەنىۋى كەسىپلەر» نى كۆرسىتىدۇ ، ئەمما بۇ ئىككىسىنىڭ ئاددىي قوشۇلۇشى ئەمەس ، بەلكى ئۇچۇر ۋە ئالاقە تېخنىكىسى ۋە تور سۇپىسىدىن پايدىلىنىپ ، ئىنتېرنېت ۋە ئەنئەنىۋى كەسىپلەرنى چوڭقۇر بىرلەشتۈرۈپ ، يېڭى تەرەققىيات ئېكولوگىيىسى بەرپا قىلىدۇ.
## مەنبەلەر
سۇلتان مەھمۇد خان

**سۇلتان مەھمۇد خان** (1463 ياكى 1464 - 1508) - موغۇلىستان خانى (1487 - 1508). يۇنۇس خاننىڭ ئوغلى ، ئانىسى شاھزادەم ، بەدەخشان پادىشاھى شاھ سۇلتان مۇھەممەدنىڭ قىزى. بابۇرنىڭ تاغىسى. 1487-يىلى دادىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن ، ئۇ موغۇلىستان ئەنئەنىسى بويىچە تەختكە ئولتۇرغان. بۇ ئىشتىن خەۋەر تاپقان ئۆمەرشەيخ مىرزا سۇلتان مەھمۇد خانغا قارشى تۇرغان. ئۆمەرشەيخ مىرزا قوشۇنى تاشكەنت ئەتراپىدىكى ئاشتار قەلئەسىنى قورشاۋغا ئالدى. سۇلتان مەھمۇد خان قوشۇنىنى باشلاپ مۇداپىئەدە جەڭدە غەلىبە قىلدى. 1488-يىلى سۇلتان ئەھمەد مىرزا چىرچىق دەرياسىنىڭ قوشۇنىنى مەغلۇب قىلدى. نەتىجىدە ، سۇلتان مەھمۇد خاننىڭ ئىناۋىتى ۋە كۈچى ئاشقان.

موغۇلىستانىڭ شەرقىي قىسمىغا ئىنىسى سۇلتان ئەھمەد خان (ئولاچا خان) نى قويۇپ ئۆزى غەربىي قىسىمنى باشقۇرغان ، تۇرالغۇسى تاشكەنت شەھىرىدە بولغان. 1493-يىلى موۋارۇنناھنىڭ ھۆكۈمرانى سۇلتان ئەھمەد مىرزانىڭ چوڭ قىزى رابىيە سۇلتان بېگىم (قاراكۆز بېگىم) بىلەن توي قىلغان. سەمەرقەنت ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى رايونلاردا سۇلتان مەھمۇد خان خانىكاخان دەپ ئاتالغان. سۇلتان مەھمۇد خان ھەمىشە قوشنا دۆلەتلەرنىڭ ئىشلىرىغا ئارىلاشقان. سۇلتان ئەھمەد مىرزا ۋاپات بولغاندىن كېيىن ، ئۇ سەمەرقەنتنىڭ تەختىنى ئېلىش ئۈچۈن يۈرۈش قىلغان ، ئەمما 1495-يىلى بايسۇنغۇر مىرزا تەرەپتىن كانبايغا يېقىن يەردە مەغلۇپ قىلىنغان. سۇلتان مەھمۇد خاننىڭ فەغانەگە يۈرۈش قىلىش ئېھتىماللىقىدىن قورقىدىغان بابۇر ئۆزىنىڭ ئۈستۈنلىكىنى تونۇپ يەتكەن. 1498-يىلى ئۇ 5000 كىشىلىك قوشۇن بىلەن سەمەرقەندكە يۈرۈش قىلغان ، ئەمما شايبانى خاننىڭ ئەسكەرلىرىنىڭ شىمالدىن مەۋارەئۇننەھرگە كېلىدىغانلىقىنى بىلگەندىن كېيىن چېكىنىشكە مەجبۇر بولغان. شايبانى خاننى تىمۇرىيلارغا قارشى تۇرۇش كۈرىشىدە ئۆزىنىڭ ئىتتىپاقدىشى قىلىش ئۈچۈن ، ئۇ ئۇنىڭغا ئوتتار شەھىرىنى بەردى. شايبانى خان سۇلتان مەھمۇد خاننىڭ ياردىمىدە سەمەرقەنت ۋە بۇخارانى ئالغان كېيىن سۇلتان مەھمۇد خان شايبانى خاننىڭ باش كۆتۈرۈشىدىن ئەنسىرەپ، تىمۇرىيلارنى قوللاشقا باشلىغان.

بوبۇرنىڭ سەمەرقەندنى تۇتۇشتا ھەربىي ياردەم بەرگەن. بابۇر ئۇنىڭ تاشكەنتتىكى ئوردىسىدا بىر مەزگىل تۇرغان (1501-02). مىلادىدىن كىيىنكى 1503-يىل سۇلتان مەھمۇد خان ھەمدە ئىنىسى سۇلتان ئەھمەد خاننىڭ بىرلەشمە ئارمىيىسى ئارخيان قەلئەسى (فەغانە) ئەتراپىدىكى شايبانى خاننىڭ قوشۇنى تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنغان ۋە ئاكا-ئۇكىلار تۇتۇلغان. تاشكەنتنىڭ ۋاقىتلىق ۋالىيسى بولۇپ قالغان سۇلتان مەھمۇد خاننىڭ ئوغلى سۇلتان مۇھەممەد شەھەردىن قېچىپ كەتكەن. شايبانى خان تاشكەنتنى ئېلىپ تاغىسى سۇيۈنچ خوجا خانغا بەرگەن. ئۇ رەھىمدىللىك بىلەن سۇلتان مەھمۇد خان ۋە ئىنىسىنى قويۇپ بەرگەن. ئۇلار موغۇلىستانغا بارغان ، ئۇزۇن ئۆتمەي سۇلتان ئەھمەد خان ۋاپات بولغان. تەخت كۈرىشىدە ، سۇلتان مەھمۇد خان يالغۇز قالغان ۋە نۇرغۇن قىيىنچىلىقلارغا دۇچ كەلگەن. ئۇ ياردەم تەلەپ قىلىپ شايبانى خاننىڭ يېنىغا كەلگەن. لېكىن، شايبانى خان ئۇنى بالىلىرى بىلەن بىللە خوجەند دەرياسى قىرغىقىدا قەتل قىلغان..

## ئەدەبىيات

* Baburname, T., 1993; ماتىرىيالو پو پوستورىي قازاقسكىخ خانستۋ XV-XVII vv. ، ئالماتا ، 1969-يىل. مىرزا مۇھەممەد ھەيدار ، تارىخى راشىدى ، ت. ، 1996-يىل.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخ
باسماچىلىق ھەرىكەتى

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/57/Flag_of_Turkestan.svg/220px-Flag_of_Turkestan.svg.png|thumb| تۈركىستان مۇستەقىللىق ھەرىكىتىنىڭ بايرىقى
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/33/Negotiations_with_basmachs_Fergana%2C_1921.jpg/222px-Negotiations_with_basmachs_Fergana%2C_1921.jpg|thumb|222x222px| باسماچى بىلەن سۆھبەت (فېرگانا ، 1921)
[link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5d/Fires_in_Bukhara_1920.jpg/220px-Fires_in_Bukhara_1920.jpg|thumb| بۇخارا قىزىل ئارمىيە ئەسكەرلىرى تەرىپىدىن قورشاۋغا ئېلىنىپ كۆيدۈرۈلدى ، ( [1920 - يىلى|1920 -يىل 1-سېنتەبىر)]]
**باسماچىلىق -**  سوۋېت ھۆكۈمىتىگە قارشى قوراللىق ھەرىكەت ۋە شۇرا ھۆكۈمىتى دەۋرىدە تۈركىستاندىكى تاجاۋۇزچى قىزىل ئارمىيەگە بېرىلگەن رەسمىي ئىسىم .

## ئېتىمولوگىيە
«باسماچى» سۆزى ئەمەلىيەتتە تۈركچە «باسىش» (ھۇجۇم قىلىش) پېئىلىدىن كەلگەن. «باسماچى» خەلق ئارىسىدا ھەربىي قىسىم بىلەن مۇناسىۋىتى يوق جىنايەتچى ، ئوغرى ۋە قاراقچى دەپ چۈشىنىلىدۇ. شۇنداقلا ، باشقىلارنىڭ زېمىنىنى ئىشغال قىلغان تاجاۋۇزچىلارنى «زالىم» دېيىشمۇ ئەقىلگە مۇۋاپىق. ئارخىپ ھۆججەتلىرىدە 1918-يىلىنىڭ بېشىدىن 1919-يىلىنىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە «پرىنتېر» سۆزى تېپىلمىدى ، ئەكسىچە «باندىت» ۋە «تاجاۋۇزچى» ئىپادىلىرى قوللىنىلدى. 1919-يىلىنىڭ ئوتتۇرىلىرىدىن باشلاپ ، «باسما» ۋە «بېسىش» ئىپادىلىرى كەڭ كۆلەمدە ئىشلىتىلگەن بولۇپ ، ئالدى بىلەن قەرەللىك مەتبۇئاتلاردا ، ئاندىن رەسمىي ھۆججەتلەردە ئىشلىتىلگەن. بۇ ئىپادىلەرنى بۈيۈك كۈچنىڭ شوۋىنىستلىرى مىللىي ئازادلىق ھەرىكىتىنىڭ ماھىيىتىنى يالغانغا چىقىرىش ، ئەجدادلىرىمىزنىڭ سوۋېت ئىتتىپاقى ۋە بولشېۋىكلار ھۆكۈمرانلىقىغا قارشى قوراللىق كۈرىشىنى ۋە قىزىل ئارمىيەنىڭ تاجاۋۇزچىلىق سىياسىتىنى نىقابلاش ئۈچۈن ئىجاد قىلغان ، ئۇلار شۇنداق ئىدى ئورۇنسىز «باندىت» ۋە «دېڭىز قاراقچىسى» دېگەن سۆزلەر بىلەن بىرلەشتۈرۈلگەن.

### ئافغانىستاندا
1979-89-يىللىرى ، ئافغانىستان خەلقىنىڭ سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ئافغانىستانغا ئارىلىشىشىغا قارشى ئازادلىق كۈرىشىگە قاتناشقۇچىلار دەسلەپتە سوۋېت ئىتتىپاقى مەتبۇئاتلىرى تەرىپىدىن «باسماچىلار» دەپ ئاتالغان. كېيىن ، ۋەتىنىنىڭ مۇستەقىللىقى ئۈچۈن كۈرەش قىلغان ئافغانىستان مۇجاھىدلىرى «دۈشمەن» دەپ ئاتالدى.

## قايتا كۆرۈڭ.

* تۈركىستاندىكى سوۋېت ھاكىمىيىتىگە قارشى قوراللىق ھەرىكەت
* Ibrahimbek

## كىتابلار

* ئۆزۈم . بىرىنچى توم. تاشكەنت ، 2000

## مەنبەلەر

تۈر:تارىخ
تۈر:تۈركىستان
تۈر:ئوتتۇرا ئاسىيا
تۈر:ئۆزبېكىستان
تۈر:ئافغانىستان
ئايفۇن

ئايفۇن IPhone بولسا ئالما شىركىتى تەرىپىدىن لاھىلىنىپ بازارغا سېلىنغان ئەقلى ئىقتىدارلىق تېلېفۇنىدۇر.
## تارىخى
## مودىللىرى
## بازىرى
## ئۆزگۈرۈشلەر
2022-يىلى 25-ئۆكتەبىر ئەتىگەن ئالما ئايفون سىستېمىسى iOS 16.1 رەسمىي نەشىرى تارقىتىلدى ، بىز قاقشىغان  يۇچۇقلار يامالدى .

بۇ قېتىمقى يېڭىلىنىشتا بىز ئالدىنقى قېتىم ئىنكاس قىلغان iOS 16.0 دىكى توم خەتكە توغىرلىغاندىكى ئې ھەرىپىنىڭ ئاستىنقى ئىككى چېكىتى كۆرۈنمەسلىك مەسىلىسى ھەل قىلىنىدى. 
بۇ نەشىرىدە يەنە iCloud قا ئورتاق بەھىرلىندىغان رەسىم ئامبىرىنى قوشتى. LiveActivities نى ئۈچۈنچى تەرەپ ئەپلىرى قوللايدىغان قىلدى. 

iPhone 14 Pro دا ئۈچۈنچى تەرەپ ئەپلىرى ھەرىكەتچان ئارالغا ماسلاشتۇرۇلدى.
تورداشلارنىڭ ئىنكاس قىلىشىچە iOS16.1 دە سىستېمىسنىڭ توك سەرپىيات مەسىلىسى كۆرىنەرلىك ياخشىلىنىپ، ئايفوننىڭ توكى تېخىمۇ ئۇزۇن يېتىدىغان قىلىنغان. سىگنالى ياخشىلانغان.
## باشقىلار

## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانما
كۇرتكوي

**كۇرتكوي**, (تۈرك تىلى: Kurtköy) ئۇ ئىستانبۇلنىڭ پەندىك رايونىدىكى بىر مەھەللە. ئۇ ئىستانبۇلنىڭ شەرقىگە جايلاشقان. مەمۇرىي رايون 1328-يىلى تۈركلەر تەرىپىدىن بويسۇندۇرۇلدى. بۈگۈنكى كۈندە ئۇ ئىستانبۇلنىڭ ئەڭ تەرەققىي قىلغان رايونلىرىنىڭ بىرى.
220x124px|thumb|alt=كۇرتكويدىن كەلگەن رەسىم|كۇرتكويدىن كەلگەن رەسىم
## نۇپۇسى
ئۇنىڭ نوپۇسى 193.080 (2021)

## مەنبە

تۈر:تۈركىيە
تۈر:ئىستانبۇل شەھەر ئەتراپى
پەندىك

**پەندىك** (تۈرك تىلى: Pendik) تۈركىيەنىڭ بىر رايونى بولۇپ ، ئىستانبۇل ئۆلكىسىگە تۇتىشىدۇ. 
thumb|alt=خەرىتە|خەرىتە
## تارىخ
گەرچە ماكېدونىيەلىكلەر پەندىكتىكى ئەڭ قەدىمكى ئولتۇراق رايون دەپ ئاتالغان بولسىمۇ ، ئەمما قېزىشتا 3-4 مىڭ يىللىق تارىخقا ئىگە ئىنسانلارنىڭ جەسىتى تېپىلغان. رىم ۋە شەرقىي رىم ھۆكۈمرانلىق قىلغاندىن كېيىن ، ئۇ 1080-1083-يىللىرى سەلجۇقلارنىڭ ئاستىدا قالدى ، ئەمما ئۇ يەنە لاتىن ئىمپېرىيىسىنىڭ قولىدا. 1306-يىلى ئۇ ئوسمانلى ئىمپېرىيىسىنىڭ ھۆكۈمرانلىقىدا بولدى ، ئەمما بۇ ۋىزانتىيەنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش تىرىشچانلىقىنى تۇغدۇردى ۋە بۇ تىرىشچانلىقلار 1329-1330-يىللىرىدىكى پېلېكانون ئۇرۇشى بىلەن نەتىجىسىز بولدى. ئوسمانلى ھۆكۈمرانلىقىدىكى كىچىك بېلىقچىلىق شەھىرى بولغان پەندىك زور ئوت بىلەن پۈتۈنلەي ۋەيران بولغان ، مەنبەلەرگە قارىغاندا ، 50 سائەتلىك ئوت 1200 ئۆي ۋە دۇكاننى ۋەيران قىلغاندىن كېيىن ، كېڭەش پالاتاسى تاشقى ئىشلار كومىتېتىنىڭ باشلىقى ئازاريان ئېفەندى ئىنژېنېرلارنى ئېلىپ كەلگەن. ۋە پارىژدىن كەلگەن بىناكارلار ۋە يېڭى ئولتۇراقلىشىش پىلانى تۈزۈلگەن.
## ئىسمى
بۇ رايوننىڭ ئەڭ قەدىمكى ئىسمى پانتىكاپۇن.
## تارماق مەمۇرىي ئورۇنلار
*كۇرتكوي

## سۈرەتلەر
thumb|right
## مەنبە

تۈر:تۈركىيە
تۈر:ئىستانبۇلنىڭ تارماق مەمۇرىي ئورۇنلىرى
كادىكوي

**كادىكۆي**, (تۈرك تىلى: Kadıköy) تۈركىيەنىڭ ئىستانبۇل ئۆلكىسىدىكى بىر رايون. كادىكۆي تۈركىيەنىڭ ئەڭ قەدىمكى رايونلىرىنىڭ بىرى. ئۇ كوكائېلى يېرىم ئارىلىنىڭ غەربىي جەنۇبىغا جايلاشقان بولۇپ ، مارمارا دېڭىزىغا تۇتىشىدىغان رايون.
thumb|right
thumb|right
thumb|right|alt=كادىكۆيدىكى يېڭى يىل بېزەكلىرى|كادىكۆيدىكى يېڭى يىل بېزەكلىرى
thumb|right|alt=كادىكوي بايرىقى|كادىكوي بايرىقى
## ئىسمى
بۇ رايوننىڭ بىرىنچى ئىسمى «كالكېدون».
## مەنبەلەر

تۈر:ئىستانبۇلنىڭ تارماق مەمۇرىي ئورۇنلىرى
مودا ، كادىكوي

**مودا**, (تۈرك تىلى: Moda) تۈركىيەنىڭ ئىستانبۇل ئۆلكىسىنىڭ كادىكوي رايونىغا جايلاشقان شەھەر. كادىكۆينىڭ مەركىزىنى تەشكىل قىلىدىغان شەھەرنىڭ نوپۇسى جەمئىي 32783. ئۇ ماروژنى دۇكىنى ۋە چاي باغچىسى بىلەن داڭلىق.

ئېيتىشلارغا قارىغاندا ، بۇ رايون يۈسۈپ كامىل پاشا كوچىسىغا جايلاشقان بارلىق ئەۋلىيالار مودا چېركاۋىدىن كەلگەن.
## رەسىم ئامبىرى
thumb
thumb
thumb
thumb
## مەنبەلەر

تۈر:ئىستانبۇل شەھەر ئەتراپى
فاتىھ (رايون)

**فاتىھ**, (تۈرك تىلى: Fatih) يەنە تارىخى يېرىم ئارال (سۇرىچى) دەپمۇ ئاتىلىدۇ ، ئۇ ئىستانبۇل ئۆلكىسىنىڭ مەركىزى رايونى. ئىستانبۇلن
thumb|right|alt=ئىستانبۇلدىكى فاتىھ رايونىنىڭ ئورنى|ئىستانبۇلدىكى فاتىھ رايونىنىڭ ئورنى
ىڭ ۋالىي مەھكىمىسى ، شەھەرلىك ھۆكۈمەت ، ساقچى ئىدارىسى ۋە ۋىلايەتلىك باج ئىشخانىسى قاتارلىق كارخانىلار بۇ يەرگە جايلاشقان بولغاچقا ، ئۇ ئىستانبۇلنىڭ مەركىزى دەپ قارىلىدۇ. ئادەتتە ، ئىستانبۇلنىڭ مەركىزى ئىككى رايوندىن ئىدى. بىرى فاتىھ ، يەنە بىرى ئىمىنۆۈن. ئەمما 2008-يىلى ، ئامىنەنىي رايونى تارقىتىۋېتىلىپ فاتىھ رايونىغا تۇتىشىدۇ ، شۇنىڭ بىلەن فاتىھنىڭ چېگرىسى 2008-يىلى كېڭەيدى. بۇ رايون جەنۇبتىن مارمارا دېڭىزىغا قوشنا.
thumb|right|alt=خاگىيا سوفىيە مەسچىتى ئىستانبۇلدىكى ئەڭ قەدىمكى مەسچىت دېيىلىدۇ.|خاگىيا سوفىيە مەسچىتى ئىستانبۇلدىكى ئەڭ قەدىمكى مەسچىت دېيىلىدۇ.

## بىنالار
### ئىستانبۇل سېپىل
بۇلار ئىستانبۇل ئەتراپىدىكى شەھەر تاملىرى بولۇپ ، ۋىزانتىيە دەۋرىدە سېلىنغان. ئىستانبۇلنى چۆرىدىگەن تاملار تارىختا 5-ئەسىردىن باشلاپ سېلىنغان بولۇپ ، چېقىش ۋە قايتا قۇرۇش بىلەن تۆت قېتىم رېمونت قىلىنغان. ئۇنىڭ ئەڭ ئاخىرقى قۇرۇلۇشى مىلادىيە 408-يىلدىن كېيىن.
thumb|right|alt=ئىستانبۇل سېپىل|ئىستانبۇل سېپىل
### خاگىيا سوفىيە مەسچىتى
خاگىيا سوفىيە مەسچىتى ئىستانبۇلدىكى ئەڭ قەدىمكى مەسچىت. ئەمەلىيەتتە ، بىنانىڭ بىر قىسمى چېركاۋ ، بىر قىسمى ۋە ئەڭ چوڭ قىسمى مەسچىت ، بىر قىسمى مۇزېي. ياۋروپا ساياھەتچىلىرى چوقۇم ئىستانبۇل ساياھىتىدە بۇ يەرنى زىيارەت قىلىشى كېرەك. بۇ مەسچىتنىڭ كونا ئىسمى «مۇقەددەس ھېكمەت چېركاۋى».
## مەنبەلەر

تۈر:ئىستانبۇلنىڭ تارماق مەمۇرىي ئورۇنلىرى
ئىقامەت رۇخسىتى

**ئىقامەت رۇخسىتى**(ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Iqamet Ruxsiti) بولسا كىشىلەرنىڭ ئۆز پۇقراسى بولمىغان باشقا بىر دۆلەتتە ۋاقىتلىق تۇرۇش رۇخسىتىدۇر.
## تۈرى

## تۈركىيە

## سەئۇدى ئەرەبىستان
Exit Re-Entry Visa    and   Final Exit Visa

Electronic Services- Services, Passports, Visa Requests

## باشقىلار
تۈركىيەدە ئىشلەش رۇخسىتى
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانما
تۈركىيەدە ئىشلەش رۇخسىتى
## مەنبەلەر
ئالەم پونكىتى

ئۇزۇندىن بۇيان ئوربىتىدا تۇرغان ، بەزى سىناق شارائىتى بار ، ھەمدە كۆپ ئالەم ئۇچقۇچىلىرى ئۈچۈن ياشىيالايدۇ ۋە ئىشلىيەلەيدۇ “ ئالەم پونكىتى ” دەپمۇ ئاتىلىدۇ ، ئۇ يەنە “ ئوربىتا بېكىتى ” دەپمۇ ئاتىلىدۇ. ئالەم پونكىتىنىڭ ئوربىتىدا مەشغۇلات جەريانىدا ، ئالەم ئايروپىلانى ئالەم ئۇچقۇچىلىرىنى ئېلىش ، ماتېرىيال ۋە ئۈسكۈنىلەرنى يەتكۈزۈش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ. ئالەم پونكىتى ئالەم تېخنىكىسى قوللىنىشچان پروگراممىلىرى ۋە ئالەم بايلىقىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش دائىرىسى ۋە كۆلىمىنى كېڭەيتتى ، دۆلەت ئىقتىسادى ، ھەربىي ۋە ئىلمىي تەتقىقات ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم.
ئالەم كېمىسىگە سېلىشتۇرغاندا ، ئالەم پونكىتلىرىنىڭ چوڭ-كىچىكلىكى ، چوڭ ئىچكى بوشلۇقى ، مەشغۇلات ۋاقتى ئۇزۇن ، تېخىمۇ كۆپ يۈكلەنگەن سىناق ئۈسكۈنىلىرى ، تېخىمۇ راھەت تۇرمۇش ، ئۇزۇن سىناق ۋاقتى ۋە تېخىمۇ ياخشى مىكرو ئېلېكتر مۇھىتى بار ، بۇ ئالەم ئۇچقۇچىلىرىنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك خىزمىتى ۋە تۇرمۇشىغا پايدىلىق. تېخىمۇ چوڭ ئالەم پەنلىرىنى تەكشۈرۈش ۋە تېخنىكا سىناق خىزمىتىنى ئېلىپ بېرىڭ.
## مەنبەلەر
ئېتون ئىنىستىتۇتى

**ئېتون ئىنىستىتۇتى** ( /ˈ iː t ən / )  ئەنگىلىيەنىڭ بېركشىر ۋىلايىتى ئېتوندىكى ئاممىۋى مەكتەپ . ئۇ 1440-يىلى ھېنرى VI تەرىپىدىن *ئېتون بېسېدې ۋىندېسورېدىكى كېنگې ئىنىستىتۇتى* نامىدا قۇرۇلغان،   (HMC) مەكتىپى. ئېتون تارىخى، بايلىقى ۋە داڭلىق مەكتەپداشلىرى بىلەن داڭلىق، كونا ئېتونلىقلار دەپ ئاتالغان. 

ئېتون خارروۋ (1572) ۋە رادلېي (1847) بىلەن بىللە پەقەت ئۈچ ئاممىۋى مەكتەپنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇلار پەقەت ئوغۇللارلا، ياتاققا چىقىش ئەنئەنىسىنى ساقلاپ كەلگەن، يەنى ئۇنىڭ ئوغۇللىرى ھەپتىدە يەتتە كۈن مەكتەپتە تۇرىدۇ. قالغانلىرى (مەسىلەن 1976-يىلى روگبى، 1971-يىلى چارتېرخوس، 1973-يىلى ۋېستمىنىستېر،  ۋە 2015-يىلى شرېۋسبۇرى ) قاتارلىقلار ئورتاق تەربىيىلىنىدۇ ياكى ۋىنچېستېرغا كەلسەك،  2021-يىلغىچە ئۆتكۈنچى باسقۇچنى باشتىن كەچۈرمەكتە. بۇ ھالەت. ئېتون باش مىنىستىرلار، دۇنيا رەھبەرلىرى، نوبېل مۇكاپاتى ساھىبى، ئوسكار مۇكاپاتى ۋە BAFTA مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن ئارتىسلار ۋە ئەۋلاد ئاقسۆڭەكلەرنى تەربىيىلىدى، ئۇلار «ئەنگىلىيە دۆلەت ئەربابلىرىنىڭ سېستىراسى» دەپ ئاتالغان. 

بۇ مەكتەپ مىللفېلد ۋە Oundle نىڭ ئالدىدا ئەنگىلىيەدىكى ئەڭ چوڭ ياتاقلىق مەكتەپ.  ئېتوننىڭ يىللىق كىرىمى 46 مىڭ 296 فوندستېرلىڭغا يېتىدۇ  (ھەر مەۋسۇمدا 15 مىڭ 432 فوندستېرلىڭ، ھەر ئوقۇش يىلىدا ئۈچ قېتىم، 2022/23).  ئېتون 2013–14-يىللىرى ئەنگىلىيەدىكى ئالتىنچى قىممەت HMC ياتاقلىق مەكتىپى دەپ ئاتالغان.  قانداقلا بولمىسۇن، مەكتەپ ئاتا-ئانىسىنىڭ كىرىمى تۆۋەن بىر قىسىم ئوغۇللارنى قوبۇل قىلىدۇ:  2011-يىلى خەۋەر قىلىنىشىچە، تەخمىنەن 250 ئوغۇل بالا مەكتەپتىن «كۆرۈنەرلىك» ئىقتىسادىي ياردەمگە ئېرىشكەن،  بۇ سان 2014-يىلى 263 ئوقۇغۇچىغا يەتكەن. مەكتەپ خىراجىتىنىڭ تەخمىنەن% 60 گە باراۋەر كېلىدۇ، ئۇنىڭدىن باشقا 63 ئادەم ھەقسىز مائارىپنى قوبۇل قىلىدۇ. ئېتون يەنە بۇ ساننى 320 ئەتراپىدا ئوقۇغۇچىغا كۆپەيتىشنى پىلانلىغانلىقىنى، 70 ئوقۇغۇچىنىڭ ھەقسىز ئوقۇغانلىقىنى، مەكتەپنىڭ ئىقتىسادىي ياردىمىگە ئېرىشكەن ئوقۇغۇچىلارنىڭ سانىنىڭ داۋاملىق ئېشىشىنى مەقسەت قىلغانلىقىنى ئېلان قىلدى. 

## مەنبەلەر
بىرىنچى فرانسىيە ئىمپېرىيىسى

**بىرىنچى فرانسىيە ئىمپېرىيىسى**، رەسمىي ھالدا **[[فرانسىيە]] جۇمھۇرىيىتى**، [lower-alpha 2] ئاندىن **[[فرانسىيە مۇستەملىكە ئىمپېرىيىسى|فرانسىيە ئىمپېرىيىسى]]** ( French   ; لاتىنچە : *Imperium Francicum* ) 1809-يىلدىن كېيىن، ئۇ يەنە **[[ﻧﺎﭘﻮﻟﯧﺌﻮﻥ ﺑﻮﻧﺎﭘﺎﺭﺕ|ناپالېئون]] فرانسىيەسى** دەپمۇ ئاتىلىدۇ، 19-ئەسىرنىڭ بېشىدا ناپالېئون بوناپارت ھۆكۈمرانلىق قىلغان ئىمپېرىيە بولۇپ، 19-ئەسىرنىڭ بېشىدا ياۋروپا چوڭ قۇرۇقلۇقىنىڭ كۆپ قىسمىدا فرانسىيەنىڭ زومىگەرلىكىنى قۇرغان. ئۇ 1804-يىلى 5-ئاينىڭ 18-كۈنىدىن 1814-يىلى 4-ئاينىڭ 11-كۈنىگىچە داۋاملاشتى، يەنە 1815-يىلى 20-مارتتىن 1815-يىلى 7-ئىيۇلغىچە قىسقىچە داۋاملاشتى. 

گەرچە فرانسىيە 17-ئەسىرنىڭ بېشىدىن باشلاپ چەتئەللەردە مۇستەملىكىچى ئىمپېرىيە قۇرغان بولسىمۇ، ئەمما فرانسىيە دۆلىتى فرانسىيە ئىنقىلابىدىن كېيىن بوربون ۋە جۇمھۇرىيەت دەۋرىدە بىر پادىشاھلىقنى ساقلاپ كەلگەن. تارىخچىلار ناپالېئون ھاكىمىيىتىنى جىيەنى ناپالېئون III ھۆكۈمرانلىق قىلغان ئەسلىگە كەلتۈرۈش *ئىككىنچى ئىمپېرىيىسى* (1852 - 1870) دىن پەرقلەندۈرگەن *بىرىنچى ئىمپېرىيە* دەپ ئاتايدۇ.

1804-يىلى 5-ئاينىڭ 18-كۈنى، ناپالېئون فرانسىيەنىڭ ئىمپېراتورى ( ** ) ئۇنۋانىغا ئېرىشتى، pronounced [ɑ̃.pʁœʁ de fʁɑ̃.sɛ] ) فرانسىيە  ھەمدە 1804-يىلى 12-ئاينىڭ 2-كۈنى تاج كىيگەن،  فرانسىيە كونسۇلخانىسى ۋە فرانسىيە بىرىنچى جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئاخىرلاشقانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. ئۇنىڭ تاج كىيگەن بولۇشىغا قارىماي، ئىمپېرىيە 1809-يىلغىچە داۋاملىق «فرانسىيە جۇمھۇرىيىتى» دەپ ئاتالغان. فرانسىيە ئىمپېرىيىسى ئاۋىستىرىيە، پرۇسسىيە، روسىيە، ئەنگىلىيە ۋە ئىتتىپاقداش دۆلەتلەرگە قارشى ئۈچىنچى بىرلەشمە ئۇرۇشتا كۆرۈنەرلىك غەلىبە قىلىش ئارقىلىق ياۋروپا چوڭ قۇرۇقلۇقىدا ھەربىي ئۈستۈنلۈكنى قولغا كەلتۈردى، بولۇپمۇ 1805-يىلى ئاۋستېرلىتز ئۇرۇشىدا  فرانسىيەنىڭ ھۆكۈمرانلىق ئورنى تۆتىنچى بىرلەشمە ئۇرۇشىدا، 1806-يىلى جېنا-ئاۋېرستېدت ئۇرۇشى ۋە 1807-يىلى فرىدلاند ئۇرۇشىدا،  ناپالېئوننىڭ 1815-يىلى ۋاتېرلو ئۇرۇشىدا ئاخىرقى مەغلۇبىيىتىدىن ئىلگىرى يەنە بىر قېتىم ئىسپاتلاندى.

كوللىكتىپ ناپالېئون ئۇرۇشى دەپ ئاتالغان بىر يۈرۈش ئۇرۇشلار فرانسىيەنىڭ تەسىرىنى غەربىي ياۋروپا ۋە پولشاغا كېڭەيتتى. 1812-يىلى ئەڭ يۇقىرى پەللىگە چىققاندا، فرانسىيە ئىمپېرىيىسىنىڭ 130 تارمىقى بار بولۇپ، 44 مىليون سۇبيېكتنى باشقۇرىدۇ، گېرمانىيە، ئىتالىيە، ئىسپانىيە ۋە پولشادا كەڭ كۆلەملىك ھەربىي مەۋجۇتلۇقىنى ساقلاپ، ئاۋىستىرىيە ۋە پرۇسسىيەنى ئىتتىپاقداش دەپ قارايدۇ.  فرانسىيەنىڭ دەسلەپكى غەلبىسى ئىنقىلابنىڭ نۇرغۇن ئىدىئولوگىيىلىك ئالاھىدىلىكلىرىنى ياۋروپاغا ئېكسپورت قىلدى: ناپالېئون كودىنىڭ پۈتۈن قىتئەگە كىرگۈزۈلۈشى قانۇن باراۋەرلىكىنى كۈچەيتتى، زاسېداتېللار ئۆمىكى تۈزدى ۋە ئاجرىشىشنى قانۇنلاشتۇردى، دېڭىز تەۋەلىكى ھەققى ۋە دېڭىز-ئوكيان ئەدلىيەسى ئەمەلدىن قالدۇرۇلدى، ئاقسۆڭەك ئىمتىيازدىن باشقا بارلىق جايلاردا. پولشا. [11] فرانسىيەنىڭ 1814-يىلى مەغلۇبىيىتى (ئاندىن 1815-يىلى يەنە)، بىرىنچى فرانسىيە ئىمپېرىيىسىنىڭ ئاخىرلاشقانلىقى ۋە بۇربوننى ئەسلىگە كەلتۈرۈشنىڭ باشلانغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ.

## مەنبەلەر
پۇقرالىق ھوقۇقى ۋە سىياسىي ھوقۇق

**پۇقرالىق ھوقۇقى ۋە سىياسىي ھوقۇق** شەخسلەرنىڭ ھۆكۈمەت، ئىجتىمائىي تەشكىلاتلار ۋە شەخسىيلەرنىڭ دەخلى-تەرۇزغا ئۇچرىشىنى قوغدايدىغان ھوقۇق تۈرى. ئۇلار كەمسىتىش ۋە باستۇرۇشسىز جەمئىيەت ۋە دۆلەتنىڭ پۇقرالار ۋە سىياسىي تۇرمۇشىغا قاتنىشىش ھوقۇقىغا كاپالەتلىك قىلىدۇ.

پۇقرالار ھوقۇقى كىشىلەرنىڭ جىسمانىي ۋە روھىي پۈتۈنلۈكى، ھاياتى ۋە بىخەتەرلىكىگە كاپالەتلىك قىلىشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. جىنسىي، ئىرق، جىنسىي يۆنىلىش، مىللىي كېلىپ چىقىشى، رەڭگى، يېشى، سىياسىي تەۋەلىكى، مىللىتى، ئىجتىمائىي سىنىپى، دىنى ۋە مېيىپلىكى قاتارلىق كەمسىتىشلەردىن قوغداش    ۋە شەخسىي مەخپىيەتلىك ۋە پىكىر، سۆز، دىن، ئاخبارات، يىغىلىش ۋە ھەرىكەت ئەركىنلىكى قاتارلىق شەخسىي ھوقۇقلار .

سىياسىي ھوقۇق قانۇندىكى تەبىئىي ئادالەت (تەرتىپ ئادىللىقى) نى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ، مەسىلەن ئەيىبلەنگۈچىنىڭ ھوقۇقى، جۈملىدىن ئادىل سوتلىنىش ھوقۇقى ؛ مۇۋاپىق جەريان تۆلەم تەلەپ قىلىش ياكى قانۇنىي چارە ئېلىش ھوقۇقى پۇقرالار جەمئىيىتى ۋە سىياسەتكە قاتنىشىش ھوقۇقى، ئۇيۇشۇش ئەركىنلىكى، يىغىلىش ھوقۇقى، ئەرز قىلىش ھوقۇقى، ئۆزىنى قوغداش ھوقۇقى ۋە سايلاش ھوقۇقى قاتارلىق سىياسەتلەر.

پۇقرالار ۋە سىياسىي ھوقۇقلار خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇقنىڭ ئەسلى ۋە ئاساسلىق قىسمىنى تەشكىل قىلىدۇ.  ئۇلار 1948-يىلدىكى دۇنيا كىشىلىك ھوقۇق خىتابنامىسىنىڭ بىرىنچى قىسمىنى تەشكىل قىلىدۇ ( ئىقتىسادىي، ئىجتىمائىي ۋە مەدەنىيەت ھوقۇقى ئىككىنچى بۆلەكنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ). ئۈچ ئەۋلاد كىشىلىك ھوقۇق نەزەرىيىسى بۇ بىر تۈركۈم ھوقۇقلارنى «بىرىنچى ئەۋلاد ھوقۇق» دەپ قارايدۇ، سەلبىي ۋە ئىجابىي ھوقۇق نەزەرىيىسى ئۇلارنى ئومۇمەن سەلبىي ھوقۇق دەپ قارايدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:قانۇنشۇناسلىق
تۈر:قانۇن
تۈر:ھوقۇق
تۈر:ھەقلەر
سىنبالدو فىسچى

**پاپا Innocent IV** ( Latin   ) ; c. 1195 - 1254 - يىلى 12 - ئاينىڭ 7 - كۈنى)، **سىنبالدو فىسچى** تۇغۇلغان، كاتولىك چېركاۋىنىڭ باشلىقى ۋە پاپال دۆلەتلىرىنىڭ ھۆكۈمدارى 1243 - يىلى 6 - ئاينىڭ 25 - كۈنىدىن 1254 - يىلى ۋاپات بولغان 

فىسچى گېنوئادا تۇغۇلغان، پارما ۋە بولوگنا ئۇنىۋېرسىتېتلىرىدا ئوقۇغان. ئۇ ئۆز زامانىسىدا ۋە ئەۋلادلىرى تەرىپىدىن ئېسىل كانونچى دەپ قارالغان. بۇ نامنىڭ كۈچىگە تايىنىپ، ئۇ پاپا ھونورىئۇس III تەرىپىدىن رىم كۇرىياغا چاقىرىلدى. رىم پاپاسى گرېگورىي IX ئۇنى كاردىنال قىلىپ، 1235-يىلى ئانكونا مارتىنىڭ ۋالىيلىقىغا تەيىنلىدى. فىسچى 1243-يىلى پاپا بولۇپ سايلانغان ۋە Innocent IV دېگەن نامنى ئالغان. رىم پاپاسى بولۇش سۈپىتى بىلەن، ئۇ مۇقەددەس رىم ئىمپېراتورى تەرىپىدىن تارتىۋېلىنغان يەرلەر توغرىسىدىكى تالاش-تارتىشقا ۋارىسلىق قىلغان، كېيىنكى يىلى ئۇ فرانسىيەگە بېرىپ رىمدىكى ئىمپېرىيە سۇيىقەستىدىن قۇتۇلغان. ئۇ ئىمپېراتور فرېدېرىك II نىڭ 1250-يىلى ۋاپات بولغاندىن كېيىن رىمغا قايتىپ كەلگەن.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:پوپ
تۈر:خىرىستىئان دىنى
تۈر:تارىخى شەخسلەر
تۈر:تارىخ