open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ئوردۇ بالىق

thumb|265x265px
**ئوردۇ بالىق** (Ordu-Baliq) (خەنچە: 窝鲁朵八里 پىنيىن: huígǔ dānyú chéng)، ئۇيغۇر قاغانلىقىنىڭ تۇنجى پايتەختى، شۇنداقلا كۆكتۈرك خانلىقىنىڭ ھەم پايتەختى. شۇنداقلابۇ پايتەختتە يەر ئالغان بىر قەلئە. ئۇيغۇر قاغانلىقىغا پايتەخت بولغان بولۇپ، زامانىدا **مۇبالىق** دەپ ئىسىم بېرىلگەن. ئوردۇ بالىق خارابىسى بۇگۈنكى موڭغۇلىيە جۇمھۇرىيىتى ئالدىنقى ھانگاي ۋىلايىتىدىكى دۇنيا مىراسى ئورخۇن ۋادىسىگە جايلاشقان. كېيىنكى موڭغۇل ئىمپېرىيسى پايتەختى قاراقۇرۇم خارابىسىنىڭ 27 كلومېتر شەرقىي شىمالىغا جايلاشقان. 

## ئېتمولوگىيىسى
ئوردۇ - قوشۇن، ئارمىيە؛ بالىق (بلق) خاقانىيە تىلىدا (بلق) قەلئە، شەھەر دېمەكتۇر. دېمەك، ئوردۇ بالىق  — "ئەسكەر شەھىرى"، ئوردا شەھىرى" دېگەن مەنىلەرگە كېلىدۇ. ئوردۇبالىق  ئوردۇ دېيىلىدىغان بىر سېپىل بىلەن ئورالغانىدى. بۇ سېپىلنى يەنە بالىق دېيىلىدىغان ئىككىنچى بىر سېپىل بىلەن ئورالغانىدى. بۇ قەلئە سېستىمىسىغا ئوردۇ-بالىق دېيىلىدۇ. ئوردۇ-بالىق پەقەتلا تۈركلەردە بولغان بىر قەلئە شەكلىدۇر. بۇ شەھەرگە يەنە مۇبالىق (Mubalik) ياكى قارابالغاسۇن (Karabalghasun) ھەم دېيىلەتتى. بۇ بالىقنىڭ خارابىسى بۇگۈنكى موڭغۇلىيەلىكلەر تەرىپىدىن Kharbalgas دەپ ئاتىلىدۇ، يەنى قارا شەھەر دېگەن مەنىگە كەلمەكتە. 

## ھەققىدە
ئوردۇ بالىق ھانگاي تاغلىرى (جۇڭگو قەدىمىي يازمىلىرىدا 于都斤山 دېيىلىدۇ) باغرىغا جايلاشقان، تاڭ دەۋرىدە بۇ شەھەر ئۇيغۇر تەڭرىقۇت بالىق (**回鹘单于城**)، لىياۋ سۇلالىسى دەۋرىدە بۆگۈ قاغان بالىق (**卜古罕城**) ياكى ئوردۇ بالىق (**窝鲁朵城**) دەپ ئاتالغان. بايانچور قاغان (英武可汗 ؟ - 759) كۆتۈرۈكلەرنى مەغلوب قىلغاندىن سوڭرە، قەدىمىي شەھەر خارابىسى ئورنىنى قايتىدىن قۇرۇپ چىقتى. تاڭ پادىشاھلىقى ۋە سۇغدىيان ئۇستىلار شەھەر قۇرلۇشىغا قاتناشتى. بۇ بالىقنىڭ 12 غايەت چوڭ تۆمۈر قۇۋۇقى بار ئىدى، شەھەر سېپىلى جىگەررەڭ خىشلار بىلەن قۇرۇلغانىدى. سېپىل ئەتراڧى تۆت تەرەپتە سۇ تولدۇرۇلغان خەندەكلەر بىلەن ئورالغانىدى. قاغان ئائىلىسى تۇرىدىغان ئوردۇبالىق ئالدىدا ئىككى بۈيۈك قۇۋۇق ۋە كۆزىتىش مۇنارى قويۇلۇپ، بىخەتەرلىك كۈچەيتىلگەنىدى. 

821 مىلادىدە پارس سامانىي سۇلالىسى ئەلچىسى تامىن ئىبن بەشر بۇ شەھەرنى زىيارەت قىلغان، ۋە خاتىرە قالدۇرغان: بۇ شەھەرنىڭ يېزا ئىگلىكى تەرەققىي قىلغان، تىجارەت قايناق، مانىي دىنى ئىنتايىن گۈللەنگەن، دەپ تەسۋىرلەيدۇ. 840- يىلى، ئۇيغۇر خانلىقى قىرغىزلار تامانىدىن بىتچىت قىلىنغاندىن كېيىن شەھەر بارا-بارا تاشلىنىپ خاراب بولغان.  

## بايقىلىشى
1987- يىلى، رۇس سەيياھ پادەرىن (Paderin) تۇنجى بولۇپ بۇ شەھەر خارابىسىنى زىيارەت قىلغان ۋە خاتىرە قالدۇرۇغان، لېكىن بۇ شەھەرنى يېڭىلىشىپ قاراقۇرۇم خارابىسى دەپ تەخمىن قىلغان. 1889- يىلى، رۇس بىلگە نىكولاي يادرىنتسېۋ (Nikolai Yadrintsev) تۇنجى بار بۇ يەرنىڭ ئۇيغۇر قاغانلىقىنىڭ خارابىسى، دەپ بېركىتكەن. شۇنىڭدىن كېيىن 1890 ۋە 1891- يىلى، ئىلگىرى كېيىن ھېلسىنكىدىن كەلگەن ئىككى كىشى ھەمدە ۋاسلىي رادلوۋ بۇ شەھەر خارابەسىدە تەكشۈرۈش ئېلىپ بارغان. 

## قارالسۇن
* باي بالىق
* بوزقىر يىپەك يولى

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر تارىخى
تۈر:ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى
تۈر:قەدىمىي شەھەرلەر
باي بالىق

**باي بالىق** (bay balïq)، ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ مۇھىم شەھەرلىرىدىن بىرى، بۇگۈنكى موڭغۇلىيە جۇمھۇرىيىتى بۇرغان ۋىلايىتى ئىچىگە جايلاشقان. قەدىمىي تۈرك تىلىدىكى "باي"، بۇگۈنكى ئۇيغۇرچىدا بولغىنىدەك باي - باياشات دېگەن مەنىدە بولۇپ، بالىق بولسا "مەركىزى شەھەر" دېگەن مەنىگە كېلىدۇ، شۇڭا جۇڭگو قەدىمىي زامان مەنبەئەلرىدە "باياشات شەھەر" (**富贵城**) دەپ ئاتالغان.

## ھەققىدە
«مويۇنچۇر قاغان مەڭگۈ تېشى» دا خاتىرلەنگەنلەرگە ئاساسەن، 758- يىلى، ئۇيغۇر قاغانلىقى قىرغىزلارنى مەغلۇب قىلىپ، سېلېنگا دەرياسى ۋادىسىنى كونترول ئاستىغا ئالدى، شەھەر قۇرلۇشىغا تاڭ ۋە سوغدىيان ئۇستالارنىڭ قاتنىشىشى بىلەن قۇرۇلغان.  شۇندىن كېيىن، بۇ شەھەر ئۇيغۇر قاغانلىقىنىڭ مۇھىم ئەسكەرى قارارگاھىغا ئايلانغان، قىرغىزلارغا قارشى مۇداپىئەدە قوللىنىلغان. ئۇيغۇرلار قىرغىزلار تامانىدىن مەغلۇب قىلىنغاندىن كېيىن بۇ شەھەر خارابلىشىپ تاشلىنىپ قالغان.

«يېڭى تاڭنامە.جۇغراپىيە قىسمى» دا قەيت قىلىنىشچە، باياشات شەھەر "شيەنئېچۈەننىڭ شىمالىي قىرغاقى" (“仙娥川北岸”) غا جايلاشقان. كۈنىمىز ئالىملىرى «مويۇنچۇر قاغان مەڭگۈ تېشى» نى تەتقىق قىلىش ئارقىلىق، 仙娥川 بۇگۈنكى سېلېنگا دەرياسىنى كۆرسىتىدۇ. 

باي بالىق قەدىمىي شەھەر خارابىسى ئاللىبۇرۇن ئېنىقلاپ چىقىلىدى.

## قاراڭ
ئوردۇ بالىق

## مەنبە

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر تارىخى
تۈر:ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى
تۈر:قەدىمىي شەھەرلەر
__FORCETOC__
بوزقىر يىپەك يولى

**بوزقىر يېپەك يولى** ياكى **يايلاق يېپەك يولى** ئۆتمۈشتە ئوتتۇرا تۈزلەڭلىكنىڭ شىمالىدىكى سەددىچىن سېپىلىنىڭ شىمالىدا، موڭغۇل ئىگىزلىكى، ئورتا غەربي ئاسيانىڭ شىمالى، جەنۇبىي رۇسىيە بوزقىرلىرىدىن ئۆتۈپ غەربتە ياۋروپاغا تۇتىشىدىغان سودا - تىجارەت يولىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ گۈزەرگاھ ئۈستىدە ئوترار، تالاس، توقماق قاتارلىق مۇھىم شەھەرلەر بار ئىدى.

بوزقىر يېپەك يولى، مىلادىنىڭ ئالدى كەينىدىلا يەتتىسۇ رايونىدىكى ئۇيسۇن توپراقلىرىدىن موڭغۇل ئىگىزلىكىگە تۇتاشقانلىقى ھەققىدە تارىخى خاتىرەلەر باردۇر. تاڭ دەرىدە ئۇيغۇر يولى، دەپ ئاتالغان، ئوتتۇرا تۈزلەڭلىكتىن شىمالغا قاراپ مېڭىپ ياڭشەن بىلەن يىنشەننىڭ جەنوبىدىكى سۇڧاڭ، ۋۇيۈەن، يۈنجوڭ، دىڭشياڭ، يامۇل ئايماقلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان خېنەن رايونىدىكى زامانىسىدا يېڭى چىن دەپ ئاتالغان قۇرۇلنىڭ سىرتىغا ئۆتۈپ، موڭغۇل دالاسىغا كىرىپ، ئۇ يەردىن ئوتتۇرا غەربىي ئاسىيانىڭ شىمالىنى بويلاپ داۋام قىلىدۇ، جەنۇبىي ئورۇس يايلاقلىرىدىن ئۆتۈپ ياۋروپاغا يېتىپ بارىدۇ. بۇ يول ئۈستىدىكى مۇھىم شەھەرلەردىن ئوردۇ بالىق، ئوترار، تالاس، تاراز، سۇياب، بەشبالىق (قەدىمدە كۇشان)، ڧېڭجۇ (چىن دەۋرىدە جيۇيۈەن ئايماغى) قاتارلىقلار بار ئىدى.

ھۇنلار ۋە ئۇلاردىن سوڭرەكى سىيانپىيلار، ئوخانلار، رورانلار، ئاقھۇنلار، تۈركلەر، ئۇيغۇرلار، قىرغىزلار، يۆبەنلەر، زۇبۇلار، تاتارلار، تايجىيۇدلار، مەركىتلەر، نايمانلار، كەرەيلەر، ئونغۇتلار، موڭغۇللار، سوغدىلار، ئۇيسۇنلار، ياۋچىلار، قاسارلار، ئالانلار قاتارلىق خەلقلەر بۇ يايلاقلاردا ياشاپ ئۆتكەندۇر. ئۆڭلۈك سۆيگۈن توپلىڭىدىن سوڭرە، لۇڭيوۋ ئۆلكىسىدىكى ئايماقلار 758—776 يىللار ئارىسى ئىلگىرى كېيىن بولۇپ تۈبۈتلەرنىڭ قولىغا تۈشۈپ كەتتى. يېپەك يولى تۈبۈتلەرنىڭ كونترولى ئاستىغا تۈزۈپ قالدى. تاڭ سۇلالىسى مەجبۇرىي ھالدا يايلاق يېپەك يولىدىن پايدىلىنىپ قۇرىغار بىلەن ئالاقە باغلايدۇرغان بولدى.

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر تارىخى
سۇياب

**سۇياب** (*Tūrgeš Suyāb* ياكى *Suyāb*) خەنچە: 碎葉 ياكى 碎叶 پنيىن: *Suìyè*، شۇنداقلا ئوردۇكەنت ئاتى بىلەن تونۇلغان. كۈنىمىزدىكى ئىسمى *ئاق بېشىم*) تارىخى يېپەك يولى ئۈستىدىكى قىرغىزىستان پايتەختى بىشكەكنىڭ 60 كلومېتر شەرقى شىمالىدا، ۋە توقماق شەھرىنىڭ 6 كلومېتر شەرقىي جەنۇبىدا؛ چۇي ۋادىسىدە يەر ئالغان ВОССТАНОВИТЕ СУЯБ ПОКА НЕ СТАЛО ПОЗДНО
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر تارىخى
تۈر:قەدىمىي شەھەرلەر
ۋ.ۋ. رادلوۋ

thumb|299x299px
**ۋاسلى ۋاسلىيېۋىچ رادولوڧ** ياكى **ۋىلھېلىم رادلوڧ** (رۇسچە:*Василий Васильевич Радлов* نېمىسچە: *Wilhelm Radloff*، ت. 17- قەھرىتان 1837 — 12- باھار 1918)، نېمېس ئەسىللىق رۇس شەرقشۇناس رادلوڧ، تۈرك دۇنياسىنى ئوخشاشمىغان نوقتىلاردىن تەتقىق قىلىپ، ئۇلارنى كۈن يۈزىگە چىقارغان تۈركولوگىيە تارىخىدا يېڭى بىر باسقۇچ ئاچقان ۋە 81 يىللىق ئۇزۇن ئۆمرىنىڭ 60 يىلىنى بۇ تەتقىقاتلارغا ئاتىغان نېمىس ئەسىللىق رۇس تۈركولوگدۇر.

## تۈركولوگىيە
ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە سىبىرىيەنىڭ ئەڭ تونۇلمىغان تىللارنى ئۆزىگە تەتقىقات ساھەسى تاللىغان. تۈركىي تىللار بىلەن بىرلىكتە موڭغۇلچە، مانجۇچە ۋە خەنزۇچىنىمۇ تەتقىق قىلغان. تەتقىق قىلىش مەقسەدى بىلەن رۇسىيەگە بېرىشنى ئويلىغان رادلوڧ، رۇسچە ئۆرگەنگەن. 1859- يىلى سىبىرىيەگە بارغان ۋە ئۇ يەردە 12 يىل تۇرغان.

رادلوڧ، تۈركولوگىيە ئىلمىنىڭ باشلامچىسى سانىلىدۇ. 81 يىللىق ھاياتىنىڭ 60 يىلىنى ئاتىغان تۈركولوگىيە ئىلمى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇپ، *"مەن، ھاياتىم بويىچە يېڭى بىر ئىلىمنىڭ، تۈركولوگىيەنىڭ قۇرۇلۇشى ۋە تەرەققىي قىلىشىنى ياشىدىم سە كۈچۈمنىڭ يەتكىنى قەدەر بۇ ئىلمنىڭ ئالغا بېسىشغا خىزمەت قىلدىم. بۇ يۈزدىن مېنىڭ تىرىشچانلىقلىرىم، باشقالارىنىڭ ھەم ياردىمىنى تەقەززا قىلغان بۇ ئىلىم قولىنىڭ تاماملىنىشى ۋە تۈركولوگىيەنىڭ داۋام قىلىشى ئۈچۈن بىردىن ئۇل تاشى بولۇشتىن باشقا بىر نەرسە ئەمەس."* دېگەن.

1886- يىلى ئېلان قىلغان تۇنجى ئەسەرىنىڭ ئالغى سۆزىدە تۈركىي تىل ئۈچۈن، *"يەر يۈزىدىكى ھېچبىر تىل ئائىلىسى تۈركىي تىللاردەك كەڭ ساھەگە يېيىلغان ئەمەس. ئاڧرىقانىڭۈشەرقىي شىمالىي رايونىدىن تۈركىيەگە ۋە رۇسىيەنىڭ غەربىي جەنۇبىدىن سىبىرىيەنىڭ جەنۇبىغا ۋە گوبى چۆلىنىڭ ئىچلىرىغا قەدەر تۈركچە سۆزلەشكۈچى قەۋىملەر ياشاماقتادۇر. ئۇلارنىڭ بۈيۈك بىر قىسمى، ئىسلامىيەتنى قەبۇل قىلغاندىن سوڭرە باشقا مىللەتلەرنىڭ ۋە بولۇپمۇ دىن قېرىنداشلىرى بولمىش ئەرەب ۋە ڧارسلارنىڭ تەئسىرى ئاستىدا قالغاندۇر. بۇ تەئسىرنى بولۇپمۇ ئەبەدىي ئەسەرلەردە كۆرمەك مۇمكىندۇر. ئۇلار، پەقەتلا تىللىرىغا ماس كەلمەيدۇرغان ئەرەب ئەلىڧبەسىنى قەبۇل قىلماق بىلەنلا قالماي، يازما تىللارىدىن مىلڭلەرچە سۆزلۈكنى ھەم قەبۇل قىلىپ شۇنداق بىر يازما تىل ياراتقانلار كى،* *بۇنى ئۈستىدە رەڭگارەڭ، ھەر تۈرلۈك ياماق تۈشۈرۈلگەن كىيىمگىلا ئوخشاتىش مۇمكىن. بۇ يازما تىل، تەبئىي شەكىلدە خەلق تەرىپىدىن تۈشەنگىلى بولمايدۇرغان بىر تىل بولۇپ قېلىپ، خەلقنىڭ مەدەنىيەت سەۋىيەسىنى سۆستۈرمەك تۈگۈل، خەلق كۈلتۈرىنى يېڭى يېشىللىقلار بىلەن ئوزۇقلاندۇرالمىغانلىقى ئۈچۈن ئۆز ئۆزىنى قاشاڭلاشتۇرغان." دەپ باھا بەرگەن.*

1938- يىلى ئۆلۈمگە ھۆكۈمگە قىلىنغان.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تاراز

thumb|303x303px
**تاراز** (Тараз‎\Taraz) يېقىنقى ئون يىل ئەتراپىدىكى ئىسىمدۇر، 1997- يىلىدىن بۇرۇن جامبۇل (Жамбы́л‎) دەپ ئاتىلاتتى. 1938- يىلىغىچە مىرزويان، 1936- يىلىدىن بۇرۇن ئەۋلىيا ئاتا (Әулие́-Ата) دەپ ئاتىلاتتى. بۇگۈن قازاقىستان جۇمھۇرىيىتى جامبۇل ۋىلايىتىنىڭ باششەھىرى. قازاقىستاننىڭ جەنۇبىدىكى تالاس دەرياسى بويىغا جايلاشقان، قىرغىزىستانغا يېقىن بىر شەھەردۇر. شەھەرنىڭ نۇپۇسى 352 مىڭ (2012) بولۇپ، ھاۋا مەيدانى، تۆمۈر يول ۋە ئاپتوبۇسلىرى باردۇر.
## مەنبەلەر
ئوترار

ئوترار (Otrar، خەنچە: 訛答剌) بۇگۈنكى قازاقىستان جۇمھۇرىيىتى جەنۇبىي قازاقىستان ۋىلايىتى چىمكەنت شەھرى ئالس دەرياسى ۋە سىر دەريانىڭ كېسىشكەن جايىغا جايلاشقان. كۇچانىڭ 500 چاقىرىم غەربىگە جايلاشقان، قەدىم خارەزىم خانلىقىنىڭ شەرقتىكى مۇھىم شەھەر بازارلىرىدىن بىرى.

تارىختا بۇ يەر تىجارەتچىلەرنىڭ ۋولگا ۋادىسى، ئۇرال تاغلىرى، پېرسىيە، ئوتتۇرا شەرق ۋە شەرقىي رىم ئىمپېرىيىسىگە بېرىشتا ئۆتەر يولى ئىدى. شىمالى قىپچاق دالاسىغا تۇتىشىدۇ. مەشھۇر ئىسلام ڧەيلاسۇبى ڧاربى بۇ شەھەردە توغۇلغان، كېيىنچە قاراخانىيلار خانلىقى، قارا قىتان خانلىقى دەۋرىدە قارلۇقلارنىڭ كونترولى ئاستىدا ئىدى.

1217 يىلى، خارەزم شاھلار خانلىقى ئەمەلدارى ئىنالجىق ئەبۇلخەيرخان چىڭگىزخان تامانىدىن يوللانغان ئەلچى كارۋانىنى جاسۇس تۇججارلار دەپ قاراپ ماللىرىنى مۇسادىرە قىلدى ۋە سۇلتانغا مەئلۇم قىلدى. ھەتتا ئۆز ئالدىغىلا تۇججارلارنى ئۆلتۈرۈپ پەقەت بىرىسىنى موڭغۇل يايلىقىغا قايتىشقا يول قويدى. چىڭگىزخان بۇ ئىشتىن كېيىن ئەبۇلخەيرخاننى تەلەپ قىلدى، لېكىن قانائەتلىك جاۋابقا ئېرىشەلمىدى، شۇنىڭ بىلەن موڭغۇللارنىڭ تۇنجى غەربكە يۈرىشىنى تۇغدۇردى، بۇ شەھەر 1220- يىلى 2- ئايدا شەھەر ۋەيران قىلىندى. شەھەر ئەمىرى ئىنالجىق ئېرىتىلگەن ئالتۇن كۈمۈشلەرنى قۇلاق ۋە كۆزلىرىگە قۇيۇلۇپ ئۆلتۈرۈلدى. بۇ شەھەر ئالتۇن ئوردا خانلىقىغا بېرىلدى، كېيىنچە چاغاتاي خانلىقى توپراقلىرىغا قوشۇلدى.

كېينچە بۇ شەھەر بىر مەزگىل قايتا گۈللەنگەن، تېمۇرلەڭ 1405- يىلى 18- ھۇد شەرقتىكى مىڭ خانلىقىغا يۈرۈش قىلماق بولغاندا بۇ شەھەردە قايتىش بولغان. شەھەر كېيىنچە جۇڭغار خانلىقى تامانىدىن تامامەن ۋەيران قىلىنغان.

18- ئەسردە بۇ يەردە پەقەتلا 40 ئائىلە قالغانىدى.

## مەنبەلەر
توقماق

**توقماق** (قىرغىزچە ۋە رۇسچە: Токмок/Tokmok) قىرغىزىستان جۇمھۇرىيىتى چۇي ۋىلايىتىنىڭ شىمالىغا جايلاشقان شەھەر، 2005- يىلىدىكى نۇپۇسى 60،654 كىشى.
## مەنبەلەر
ئىككىنچى قېتىملىق ئەپيۇن ئۇرۇشى

1856 - ﻳﯩﻠﻰ 10 - ﯪﻳﻨﯩﯔ 23 - ﻛﯜﻧﻰ، "ﻳﺎﻟﻮ" ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﭘﺎﺭﺍﺧﻮﺕ ﯞﻩﻗﻪﺳﯩﻨﻰ ﺑﺎﻫﺎﻧﻪ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﯬﻧﮕﯩﻠﯩﻴﻪ ﺩﯦﯖﯩﺰ ﯪﺭﻣﯩﻴﯩﺴﯩﻨﻰ ﺋﯩﺸﻘﺎ ﺳﯩﻠﯩﭗ، ﮔﯘﺍﯕﺠﯘ ﺷﻪﻫﯩﺮﯨﮕﻪ ﯰﺷﺘﯘﻣﺘﯘﺕ ﻫﯘﺟﯘﻡ ﻗﯩﻠﺪﻯ . ﻓﯩﺮﺍﻧﺴﯩﻴﯩﻤﯘ "ﺭﻭﻫﺎﻧﯩﻲ ﻛﺎﻳﺪﯦﻼﺋﯩﻦ ﯞﻩﻗﻪﺳﻰ" (ﻛﺎﻳﺪﯦﻼﺋﯩﻦ - ﺩﯨﻦ ﺗﺎﺭﻗﺎﺗﻘﯘﭼﻰ 1856 - ﻳﯩﻠﻰ ﮔﯘﺍﯕﺸﻰ ﯲﻟﻜﯩﺴﻰ ﺷﯩﻠﯩﻦ ﻧﺎﻫﯩﻴﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﯪﻣﺒﯩﻠﻰ ﭼﺎﯓ ﻣﯩﯖﻔﯧﯔ ﻛﺎﻳﺪﯦﻼﺋﯩﻨﻨﻰ ﻗﻮﻟﻐﺎ ﯪﻟﯩﺪﯗ ﻫﻪﻣﺪﻩ ﯰﻧﯩﯖﻐﺎ ﯲﻟﯜﻡ ﺟﺎﺯﺍﺳﻰ ﺑﯩﺮﯨﺪﯗ ) ﻧﻰ ﺑﺎﻫﺎﻧﻪ ﻗﯩﻠﯩﭗ، ﯬﻧﮕﯩﻠﯩﻴﻪ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﯩﺮﻟﯩﻜﺘﻪ ئەﺳﻜﻪﺭ ﭼﯩﻘﯩﺮﯨﺸﻘﺎ ﻗﻮﺷﯘﻟﺪﻯ . ئەنگىلىيە ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻓﯩﺮﺍﻧﺴﯩﻴﯩﻨﯩﯔ ﺟﯘﯕﮕﻮﻏﺎ ﺗﺎﺟﺎﯞﯗﺯﭼﯩﻠﯩﻖ ﻗﯩﻠﯩﺶ ئۇرۇشى ﭘﺎﺭﺗﻠﯩﺪﻯ . ﺑﯘ ﻗﯩﺘﯩﻤﻘﻰ ﺗﺎﺟﺎﯞﯗﺯﭼﯩﻠﯩﻖ ﯰﺭﯗﺷﻰ ﯬﻣﻪﻟﯩﻴﻪﺗﺘﻪ ﯬﭘﻴﯘﻥ ﯰﺭﯗﺷﯩﻨﯩﯔ ﺩﺍﯞﺍﻣﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ، "ﺋﯩﻜﻜﯩﻨﭽﻰ ﻗﯩﺘﯩﻤﻠﯩﻖ ﯬﭘﻴﯘﻥ ﯰﺭﯗﺷﻰ" ﺩﻩﭖ ﯪﺗﺎﻟﺪﻯ .

## مەنبەلەر
1260

**1260** (**MCCLX**) - يىلى، جۇلىيان تەقۋىمى بويىچە پەيشەنبە كۈنىدىن باشلانغان كەبىسە يىلىدۇر.

## چوڭ ئىشلار
* 24- ئوغلاق — مىسىر مەملۇك سۇلتانى سەيڧىددىن قۇتۇز بايبارس I تەرىپىدىن ئۆلتۈرۈلدى.
*

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
مەملۇك سۇلتانلىقى

thumb|353x353px|1279- يىلىدىكى مەملۈك سۇلتانلىقى توپراقلىرى
**مەملۇك سۇلتانلىقى** ياكى **مەملۇك دەۋلەتى** (ئەرەبچە: سلطنة المماليك\Saltanat al-Mamālīk ياكى دولة المماليك\Dawla al-Mamālīk) قۇللۇقتىن كەلگەن مەملۇكلەرنىڭ بۇگۈنكى مىسىر ۋە سۇرىيەدە قۇرغان بىر تۈرك ئەسكەرىي ئاقسۆڭەكلەر دەۋلەتىدۇر. مەملۈك كەلىمىسى ئەرەبچەدە قۇل دېمەكتۇر. شۇڭا بۇ دۆلەت قۇللار دەۋلەتى دەپ بىلىنىدۇ.  بەئزى مەنبەلەردە ئاتى ئەد-دەۋلەتۇت-تۈركىيە (تۈركىيە دەۋلەتى) دەپمۇ قەيت قىلىنغان.
## مەنبەلەر

تۈر:سۇرىيە تارىخى
تۈر:مىسىر تارىخى
15- مىزان

**15- مىزان** ياكى **[[15- سېنتەبر]]** ۋە ياكى **[[9- ئاينىڭ 15- كۈنى]]**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 258. (كەبىسە يىللارى 259.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا قالغان كۈن 107 كۈندۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر
* 2013 - ھىسام قۇربان، ئۇيغۇر قىزىقچى. (ت. 1930)

## مەنبە
1- مىزان

**1- مىزان** ياكى **[[1- سېنتەبر]]** ۋە ياكى **[[9- ئاينىڭ 1- كۈنى]]**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 244. (كەبىسە يىللارى 245.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا قالغان كۈن 121 كۈندۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
2- مىزان

**2- مىزان** ياكى **[[2- سېنتەبر]]** ۋە ياكى **[[9- ئاينىڭ 2- كۈنى]]**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 245. (كەبىسە يىللارى 246.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا قالغان كۈن 120 كۈندۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
3- مىزان

**3- مىزان** ياكى **[[3- سېنتەبر]]** ۋە ياكى **[[9- ئاينىڭ 3- كۈنى]]**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 246. (كەبىسە يىللارى 247.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا قالغان كۈن 119 كۈندۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
4- مىزان

**4- مىزان** ياكى **[[4- سېنتەبر]]** ۋە ياكى **[[9- ئاينىڭ 4- كۈنى]]**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 247. (كەبىسە يىللارى 248.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا قالغان كۈن 118 كۈندۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
5- مىزان

**5- مىزان** ياكى **[[5- سېنتەبر]]** ۋە ياكى **[[9- ئاينىڭ 5- كۈنى]]**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 248. (كەبىسە يىللارى 249.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا قالغان كۈن 117 كۈندۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
7- مىزان

**7- مىزان** ياكى **[[7- سېنتەبر]]** ۋە ياكى **[[9- ئاينىڭ 7- كۈنى]]**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 250. (كەبىسە يىللارى 251.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا قالغان كۈن 115 كۈندۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
كوممۇنىستىك پارتىيە خىتابنامىسى

thumb
**كوممۇنىستىك پارتىيە خىتابنامىسى** (نېمىسچە: ***Das Manifest der Kommunistischen Partei***)، قىسقىچە كۇمپارتىيە خىتابنامىسى. كارل ماركىس ۋە ڧرېدرىخ ئېنگىلىس تەرىپىدىن تۇنجى قېتىم 21 - ھۇد 1848 دە ئېلان قىلىنغان يازما، كۇممۇنىزمنىڭ تۇنجى خىتابنامىسى.

كوممۇنىستىك ئىتتىپاق تەرىپىدىن ھوقۇق بېرىلگەن ماركس ۋە ئېنگلىس، ئىتتىپاقنىڭ مەقسىدى ۋە پروگراممىنى تۇرغۇزىدۇ. كومپارتىيە خىتابنامىسى، پرولېتارىيەنىڭ بۇرژۇئازىيە تۈزۈمىنى ۋە ئىشلەپچىقىرىش ئۈسكۈنىلىرىنىڭ شەخسىي مۈلۈكچىلىكنى بىر ئىنقىلاب بىلەن يۇق قىلىپ سىنپىتىن خالىي بىر توپلۇم سېستىمىسىنى قۇرۇپ چىقىش كېرەكلىكىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.

## ھەققىدە
خىتابنامىنىڭ تۇنجى بېتىدە يازغۇچى ئولاراق ڧرېدرىخ ئېنگىلىس ۋە كارل ماركسنىڭ ئاتلارى بىرلىكتە يەر ئالماقتا ۋە ئورتاق يازما شەكلىدە كۆرسىتىلگەن. ماركىسنىڭ ئۆلىمىدىن سوڭرە ئېنگىلىس، 1883- يىلى نېمىسچە باسماسىنىڭ ئالدىنقى يۈزىدە مۇنداق يېزىلغان: *خىتابنامەگە ئەگەمەن بولغان ئاساسىي پىكىر... پەقەتلا ۋە تامامەن ماركىسقا مەنسۇبتۇر*". 

كۇمپارتىيە خىتابنامىسى تۇنجى بولۇپ 1848- يىلى لوندوندا نېمىسچە قۇيۇق يېشىل رەڭلىك بىر ۋاراقچە شەكلىدە بېسىلغان. تۇنجى ئىنگىلىزچە ئاغدۇرمىسىنى ھەلەن مەكڧارلانە (Helen MacFarlane) ئاتلىق كىشى 1850 تە ئىشلىگەن. 1872 دىن 1893 كىچە ئوخشىمىغان ئالغى سۆزلەر بىلەن قايتا قايتا باسىلدى. ماركىس ۋە ئېنگىلىسنىڭ 1871 پارىژ كوممۇناسى سىنىقى بىلەن ئالاقەدار بەئزى قاراشلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بىر ئالغى سۆز بىلەن، 1882 دە رۇسچە باسىلغان بىر ئالغى سۆز بىلەن ۋە ماركس ئۆلگەندىن سوڭرە ئېنگىلىسنىڭ 1883 نېمىسچە، 1890 نېمىسچە، 1892 لەھچە، 1893 ئىتاليانچە باسىمىغا ئالغى سۆزلىرى بىلەن بىرلىكتە 1888- يىلى ساموئېل موورېنىڭ ئېنگىلس بىلەن بىرلىكتە ئىشلىگەن ئىنگىلىزچە تەرجىمىسى، ئە ڭ كۆپ قوللىنىلغان ئىنگىلىزچە نەشرىدۇر.

## مەنبەلەر
كۇممۇنىزم

thumb
**كوممۇنىزىم** (ئىنگ: communism، خەنچە: 共产主义) ئىسىم، ‹پەلس› ①پرولېتارىياتنىڭ پۈتكۈل ئىدىيە سىستېمىسى. ② ئىنسانىيەتنىڭ ئەڭ غايىۋى ئىجتىمائىي تۈزۈمى. ئۇ تەرەققىيات جەريانىدا ئىككى باسقۇچقا بۆلۈنىدۇ. دەسلەپكى باسقۇچى سوتسىيالىزم، يۇقىرى باسقۇچى كوممۇنىزمدۇر. ئادەتتە دېيىلىۋاتقان كوممۇنىزم ئۇنىڭ يۇقىرى باسقۇچىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ باسقۇچتا ئىشلەپچىقىرىش كۈچلىرى يۈكسەك دەرىجىدە تەرەققىي قىلغان، ئىجتىمائىي مەھسۇلاتلار ئىنتايىن موللاشقان، كىشىلەرنىڭ ئىدىيىۋى ئاڭلىقلىقى يۈكسەك دەرىجىدە ئۆسكەن، ئەمگەك تۇرمۇشنىڭ بىرىنچى ئېھتىياجىغا ئايلانغان، ئۈچ چوڭ پەرق يوقىتىلىدىغان، كوممۇنىستىك ئومۇمىي خەلق مۈلۈكچىلىك تۈزۈمى ئورنىتىلغان ۋە ھەر كىم قابىلىيىتىگە يارىشا ئىشلەش، ھەر كىمنىڭ ئېھتىياجىغا قاراپ ھەق بېرىش پرىنسىپى يولغا قويۇلغان بولىدۇ;

## مەنبەلەر
تېمۇر بوقا

**تېمۇر بوقا** (لاتىن: Temur Boqa, خەنچە: **帖睦爾普化،** ت. ؟ — 1351) خەنچىدە **铁木兒补化** ياكى **帖木儿不花** دەپمۇ يېزىلىدۇ. قۇچۇ ئىدىقۇتى بارچۇق ئارت تېكىننىڭ (巴而术阿而忒的斤) نەبىرەسى قوچقارنىڭ ئوغلى (火赤哈儿·的斤) نولىن تېكىننىڭ (紐林·的斤) ئوغلىدۇر.

1285- يىلى ئەتراڧىدا، چاغاتاي خانلىقى بۈيۈك خانى دۇۋا خان قايتا قومۇلغا ھۇجۇم قىلدى، قوچقار تېكىن  ئۆلتۈرۈلدى. قۇچۇ ئىقلىمى چاغاتاي خانلىقىغا تەۋە بولدى. نولىن تېكىن گەنسۇ يوڭچاڭغا قاچتى. 1308- يىلى، نولىن تېكىن يۈەن ۋۇزۇڭ (كۈلۈگ خان) تەرىپىدىن قۇچۇ ئىدىقۇتى تەيىنلەندى. 1316- يىلى، نولىن تېكىن يۈەن رېنزوڭ (ئايۇر بالباد بۇيانتۇ خان) تەرىپىدىن قۇچۇ ۋاڭى قىلىپ تەيىنلەندى، نيولىن تېكىن گەرچە يۇرتىغا قايتقان بولسىمۇ، ئارمانغا تۇشلۇق دەرمان يوق ئىدى. يۈەن شىزۇ قۇبىلاي خان يۈەن تەيزۇڭ ئوگداي خاننىڭ قىز نەبىرەسى بۇرقان (不鲁罕)، بابۇچا (八卜叉) مەلىكەلەرنى نيۇلىن تېكىنگە ياتلىق قىلدى. بابۇچادىن ئىككى ئوغلى بولدى: تېمۇر بوقا ۋە جيەن جى (籛吉). بابۇچا ئۆلگەندىن سوڭرە، ئەنشى بېگىنىڭ قىزى ۋۇ سى جېن نى ئەمرىگە ئالغان.

1318- يىلى، ئاتاسى نۇلىن تېكىن قايتىش بولدى، تېمۇر بوقا خانبالىقتا ۋەزىڧىدە ئىدى، تاغاسى قىپچاقتاينىڭ قۇچۇ ۋاڭى بولىشىنى ئويلىغانىدى.

1318年，父亲紐林·的斤去世，帖睦爾普化在大都任职，想让叔父钦察台继承高昌王。钦察台力辞，帖睦爾普化嗣为亦都护高昌王。至治年间，领甘肃诸军，仍治其部。泰定年间召还大都，与威顺王宽彻不花、宣靖王买奴、靖安王阔不花分镇襄阳。不久拜开府仪同三司、湖广行省平章政事。

元文宗召至京师，助文宗登基。当时湖广左丞陷害帖睦爾普化，诏命诛杀左丞。帖木兒补化为他申请：“是诚有罪，然不至死。”时人服其雅量。天历元年（1328年），拜开府仪同三司、上柱国、录军国重事、知枢密院事。第二年正月，以旧官勋封拜中书左丞相。三月，加太子詹事；十月，拜御史大夫。让其弟籛吉嗣为亦都护高昌王。

陶宗仪《辍耕录》记载:“太师伯颜擅权之日，郯王彻彻都、高昌王帖木儿不花皆以无罪杀。”《庚申外史》认为是至正十一年（1351年），脱脱将他杀死。
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
6- دېۋىزىيە

**6- دېۋىزىيە**، تولۇق ئىسمى **شىنجاڭ چېگرا مۇداپىئە قۇرۇقلۇق ئەسكىرى ئاتلىق قوشۇن ۋاقىتلىق 6- دىۋىزىيىسى** ئېرۇر.

## قۇرۇلىشى
خوجىنىيازھاجى ئۆلكىلىك ھۆكۈمەتنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى بولغاندىن كېيىن ئۇ ئۈرۈمچىگە مېڭىش ئالدىدا، ئۆز قىسىملىرىدىن ھامۇتخان لۈيجاڭنى 500 ئەسكەر بىلەن ئۆزىنى قوغداشقا ئېلىپ قالىدۇ، شېڭ شىسەي خوجىنىياز ھاجىنىڭ قالدۇق قىسىملىرىنى بىر دىۋىزىيە قىلىپ تەشكىللەپ، ئۇنى 6- دىۋىزىيە دەپ ئاتايدۇ. بۇ دىۋىزىيىگە مەھمۇت مۇھىتىنى قوماندانلىققا تەيىنلەيدۇ. دىۋىزىيە بىر برگادا، 4 پولك (تۇەن)، بىر مۇھاپىزەتچى ئىسكادروندىن تەركىب تاپىدۇ. بىرگادا كوماندىرلىقىغا قۇمۇللۇق سالى دورغا،مۇئاۋىنى قىلىپ تۇرپانلىق توختىبەگ تەيىنلىنىدۇ.1- پولك تۇەن كوماندىرى تۇرپانلىق سەمەت ھاجى،2- پولك كوماندىرى تۇرپانلىق قۇرباننىياز گاجىدى(شاھىدى دەپمۇ ئاتىلاتتى )،3-پولك كوماندىرى توقسۇنلۇق غوپۇر،،4- پولك كوماندىرى تۇرپانلىق پولاتبەگلەر بولىدۇ. 36-ماخۇسەن قىسمى مارالبېشىدىن چېكىنگەندىن كېيىن قوماندان مەھمۇت مۇھىتى گېنېرال لېيتنانت ئونۋانى بىلەن 6- دىۋىزىيىنى باشلاپ، 1934-يىلى 20- ئىيۇل قەشقەر شەھرىگە يېتىپ بېرىپ،دىۋىزىيە باش شىتابىنى قەشقەر شەھرىدىكى سابىق شىتەي يامۇلىغا ئورۇنلاشتۇرىدۇ.بۇلاردىن بىر تۇەن باش شىتاب ئورۇنلاشقان جايدىكى يۇمۇلاق شەھەرگە،بىر تۇەن شەھەر ئىچىدىكى سودا- سارايلارغا، بىر تۇەن يېڭىسار قەلئەسىگە،بىر تۇەن يەركەن كونا شەھەرگە ئورۇنلىشىدۇ. 1933-يىلى تەشكىللىنگەن يەرلىك قوشۇنلاردىن « قەشقەر ئۈستىن ئاتۇش بىرىگادىسى » دەپ ئاتالغان زەيدىن كارۋاننىڭ قالدۇق قوشۇنلىرى،«ئاستىن ئاتۇش بىرىگادىسى »دەپ ئاتالغان كىچىك ئاخۇننىڭ قالدۇق قوشۇنلىرى ۋە كىچىك ئاخۇن قوشۇنىدىكى «پارتىزان ئەترەت قوماندانى» دەپ ئاتالغان رىشتەم (بۇ نامنى تەسلىمىچىلىكى ئۈچۈن مافۇيەن بارگەن )نىڭ بىر پەي ئەسكىرى مەھمۇت مۇھىتىغا قوشۇلىدۇ، شۇنىڭ بىلەن 6- دىۋىزىيە ئەسكىرىنىڭ ئومۇمى سانى 4000 ئەتراپىدا بولىدۇ.
ئەمىر تېمۇر

**ئەمىر تېمۇر** (چاغاتايچە: تیمور، ت. 9- ئۈمىد 1336 — 18- ھۇد 1405) ئەمىر تېمۇركوراگان، تېمۇرلەڭ، ساھىبقىران، ئاقساق تېمۇر دېگەن ناملاربىلەنمۇ ئاتالغان بولۇپ، مىلادى 1370- يىلى موغۇلىستان خانلىقىغا قارشى ئىسيان كۆتۈرۈپ، ئوتتۇرا ئاسىيانى بۆلۈۋىلىپ، سەمەرقەنتنى پايتەخىت قىلىپ، تېمۇرىيە سۇلالىسىنى تىكلىگەن. ئۇزاق ئۆتمەي غەربتە قارادېڭىز، ئىران، جەنۇبتا ھىندىستانغىچە بولغان جايلارنى بېسىۋالغان. كېيىنچە موغۇلۇستان پادىشاھى يۇنۇسخاننىڭ قىزىغا ئۆيلىنىپ «كوراگان» دېگەن نام بىلەن ئاتالغان. مىلادى 1405-يىلى زورقوشۇن بىلەن جوڭگوغا قىلغان ھەربىي يۈرۈشىدە ئوترارشەھرىدە ۋاپات بولغان.

تېمۇر يۈكسەك ئىرادىگە ئىگە كىشى ئىدى، ئۇ بوۋىسى چىڭگىزخاننىڭ قەھرىمانلىق ئىزىنى بېسىپ، «بۈيۈك ئىمپېرىيە» قۇرماقچى بولدى. ئۇ خانلىق تەختتە ئولتۇرغان30 نەچچە يىل ئىچىدە كۆپ قېتىم يىراققا يۈرۈش قىلىپ، ئىككى موڭغۇل خانلىقى − ئىلىكخان خانلىقى بىلەن چاغاتاي خانلىقىنى قايتىدىن بىرلىككە كەلتۈرمەكچى بولدى. 1398-يىلى تېمۇر قوشۇن باشلاپ ھىندىستانغا بېسىپ كىرىپ، دېھلىنى ئىگىلىدى ھەمدە تەسلىم بولغان ئاھالىلەرنى ۋەھشىيلەرچە قىرغىن قىلدى. 1402-يىلى ئۇ ئوسمان ئىمپېرىيىسىنى مەغلۇپ قىلدى، ئۆمرىنىڭ ئاخىرىدا ھەتتا يىراقتىكى جۇڭگونىمۇ بويسۇندۇرماقچى بولدى، 1405-يىلى تېمۇر كېسەل سەۋەبىدىن قوشۇندا ئالەمدىن ئۆتۈپ، ئەۋلادلىرىغا «ئۇلۇغ ئىمپېرىيە» نى قالدۇرالمايلا قالماستىن، تارىختىمۇ بىرەر تىلغا ئالغۇدەك ئىز قالدۇرالمىدى. تېمۇر ئىمپېرىيىسىنىڭ ئاتلىق ئەسكەرلىرىنىڭ تۆمۈر تاپىنى تەگكەنلا جاي بىر پارچە قاقاسلىققا ئايلىنىپ كەتتى.

ئەمىر تېمۇرنىڭ ھاياتى ۋە فائالىيەتىدە ئىككى دەۋر روشەن كۆزگە تاشلىنىدۇ. 

بىرىنچى دەۋرى (1360-1385) ماۋەرائۇننەھرنى موغۇل خانلىقىدىن ئازاد قىلىپ، يېگانە مەركەزلەشكەن دەۋلەت تۈزۈش، ئۆزئارا ئۇرۇشلارغا بەرھەم بېرىش. 

ئىككىنچى دەۋرى (1386-1405) ئېسە ئىككى يىللىق، ئۇچ يىللىق، بەش يىللىق، دەپ ئاتالغۇچى باشقا مەملەكەتلەرگە يۈرۈشلىرى بىلەن خاراكتېرلىنىدۇ.

ئەمىر تېمۇرنىڭ ھەربىر ھەربىي يۈرۈشىگە تۇرتكە بولارلىق سەبەب بار ئىدى. بۇ سەبەبلەر – ئۆز دەۋلەتىنىڭ چېگرالىرىنى مۇستەھكەملەش، تاشقى دۇشمەنلەردىن ھىمايەلىنىش، كارۋان يوللىرىنى تۇرلۈك يولتوسارلاردىن تازالاش، خىيانەتچى، ساتقىن، ئەددەمچىلەرنى جازالاش، بويسۇنمىغەنلارنى ئىتائەت ئەتتۈرۈش، ئۆزىنىڭ سىياسىي تەئسىرىنى كېڭەيتىش كەبىلەردىن ئىبارەت بولغانلىقىنى تارىخىي مەنبەلەردىن بىلىپ ئالىش مۇمكىن.

## باھالار
“تېمۇرنىڭ توختامىش ئۈستىدىن قازانغان بۇ غەلبىسى فەقەت مەركەزىي ئاسىيا ۋە شەرقىي ياۋروپادىلا ئەمەس، بەلكى رۇسىيە ئۇچۇن ھەم كاتتا ئەھمىيەتكە مالىك بولدى”. – ئا. يۇ. ياكۇباۋسكىي، رۇس ئالىمى

“بەختىيار جەڭچى، جاھانگىر، ئۇزاق شەرقتە قانۇنشۇناس بولۇش بىلەن بىرگە ئۆزىدە، ئاسىيادە كەم ئۇچرايدىغان تاكتىك ۋە ئستىرەتېگيىلىك بىلىملەرنى ئىفادىلىدى”.  – ف.شلاسسېر، نېمىس ئالىمى

“تېمۇر ئۆز دۇشمەنلىرىگە نىسبەتەن ئىنتايىن بېرەھىم ئىدى، لېكىن سەركەردەلىك، دەۋلەتنى باشقۇرۇش ۋە قانۇنچىلىق ساھەسىدە بۈيۈك تالانتقا ئىگە ئىدى”.  – م. ۋېبېر، نېمىس ئالىمى

“تېمۇر ئالىملارغا كۆپ ئىلتىپات ئىدى. بىلىمدانلىقى بىلەن بىر قاتاردا ساپدىللىغىنى كۆرگەن كىشىلەرگە ئىشەنچ بىلدۈرەر ئىدى. ئۇ تارىخچىلار، فەيلەسۇفلار، شۇنىڭدەك، ئىلىم-فەن، ئىدارە ۋە باشقا ئىشلەردە ئىستىدادلىك بولغان بارچە كىشىلەر بىلەن سۆھبەتلىشىش ئۈچۈن كۆپىنچە تەختىدىن تۈشۈپ، ئۇلارنىڭ يانىغا كېلەردى. چۈنكى تېمۇر بۇ ساھەلەرگە غەمخورلىق قىلىشقا ئاساسىي ئىتىبارىنى بېرەر ئىدى”.  – ليەڭلې، فرەنسۇز ئالىمى

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر تارىخى
تۈر:مەشھۇر شەخسلەر
تۈر:تېمۇرىيلەر
1890

**1890 (MDCCCXC)** بولسا گرېگورىيان تەقۋىمى بويىچە چاھارشەنبە كۈنىدىن باشلانغان بىر ئادەتتىكى يىل ئېرۇر. 19- ئەسرنىڭ 90- يىلى.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
غۇلجا ۋەقەسى

[thumb|[غۇلجا شەھىرى|غۇلجا شەھرى جايلاشقان ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى]]
**غۇلجا ۋەقەسى**  (خەنچە: ياكى 伊宁事件) ياكى **5- فېۋرال غۇلجا ۋەقەسى** (خەنچە: 伊宁二·五事件)، رەسمىي ماقاملار "**5- فېۋرال غۇلجا ئۇرۇپ چېقىش قالايماقانچىلىق ۋەقەسى**" (**伊宁‘2·5’打砸抢骚乱事件**) دېيىلىدۇ.  چەتئەلدە ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلار تەرىپىدىن جۇڭگو ھۆكۈمىتى توغدۇرغان **غۇلجا قەتلىئامى** دەپ ئاتىلىدۇ. 1997- يىلى 2- ئاينىڭ 5- كۈنى (چاغانغا 3 كۈن، روزا ھېيتقا 5 كۈن قالغاندا) باشلاپ شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى غۇلجا شەھرىدە يۈز بەرگەن نامايىش بىلەن باشلاپ قان بىلەن باستۇرۇلغان، ئۇندىن كېيىنكى  ۋەقەدۇر.

## مەنبەلەر
ھېرات

**ھېرات** () ئافغانىستاننىڭ غەربىگە جايلاشقان ھېرات ۋىلايىتىنىڭ مەركىزى شەھىرى. 2013- يىلىدىكى تەخمىنى نۇفۇسى 1،436،300 كىشى بىلەن ھېرات ئافغانىستاننىڭ نۇفۇس ئېتىبارى بىلەن ئەڭ چوڭ .ىككىنچى شەھرىدۇر. مۇنبەت ھەرەي دەريا ۋادىسىغا جايلاشقان. قەندەھار ۋە مازارى شەرىف شەھەرلىرىگە 1- نومۇرلۇق دەۋلەت يولى بىلەن ياكى باشقا يان يوللار بىلەن باغلىنىدۇ. ھېرات ئىراننىڭ مەشھەد شەھرىگە ئىسلام قەلئە چېگرا شەھرى ۋاستىسى بىلەن باغلىنىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:شەھەرلەر
لوڭقا قويۇش

لوڭقا قويۇش ئۇيغۇر تېبابىتى كلاسسىك ئەسەرلىرىدە ھىجامەت قويۇش دەپمۇ ئاتىلىدۇ.

لۇڭقا قويۇپ داۋالاش ئۇسۇلى بولسا ئوت كۈچى بىلەن لوڭقا ئىچىگە تەتۈر بېسىم پەيدا قىلىپ، ئۇنى بەدەن سىرتى يۈزىنىڭ مەلۇم يېرىگە قويۇپ شورۇتۇش ئارقىلىق لوڭقا قويغان ئورۇننىڭ تېرە ئاستىدىكى يىغىلىپ قالغان گاز خاراكتېرلىك چىقىرىندى ماددىلارنى تېرە تۆشۈكچىسى ئارقىلىق چىقىرىش ھەم قان شورۇتۇش ئارقىلىق كېسەللىك ماددىنى چىقىرىپ، كېسەل داۋالايدىغان بىر خىل ئۇسۇلدىن ئىبارەت.

لوڭقا قويۇپ داۋالاش ئۇسۇلىنىڭ تارىخى ئۇزۇن بولۇپ، قەدىمدىن تارتىپ ئۇيغۇر تېۋىپلىرى ھەر خىل ئۇسۇللار ۋە ھەر خىل سايمانلار ئارقىلىق لوڭقا قويۇپ داۋالاش ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللىنىپ كەلگەن، ھېلى ھەم ھازىرغا قەدەر قوللىنىپ كېلىۋاتقان ئۈنۈملىك داۋالاش ئۇسۇللىرىنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ. «دەستۇرۇل ئىلاج» ، «ئاقساراي» ، «ئېكسىرى ئەزەم» قاتارلىق ئۇيغۇر تېبابىتى كلاسسىك ئەسەرلىرىدە «شەخەك قويۇش» دەپ ئاتىلىپ ئۇنىڭ ئۇسۇللىرى ۋە شەخەك قويۇلىدىغان ئورۇنلار ھەققىدە مەلۇماتلار ئوتتۇرغا قويۇلغان. ھازىر بۇ خىل داۋالاش ئۇسۇلى يېڭى تەرەققىياتلارغا ئېرىشتى. كۆپ لوڭقا تۈرلىرىمۇ سۇلياۋدىن ياسالغان، پار- پۇردىن ياسالغان، ئەينەكتىن ياسالغان، بامبۇكتىن ياسالغان بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە ئەينەكتىن ياسالغان لوڭقا ئەڭ كۆپ ئىشلىتىلىدۇ. (ئىلگىرى ھايۋان مۈڭگۈزلىرىدىن، مىستىن ياكى پار-پۇردىن ياسالغان لوڭقا ئىشلىتىلەتتى.

لوڭقا قويۇپ داۋالاش ئۇسۇلى تۆۋەندىكىدەك ئالاھىدىلىككە ئىگە:

1) لوڭقا قويۇپ داۋالاش ئۇسۇلى ئارقىلىق تېرە ئاستىغا يىغىلىپ قالغان ھەر خىل بۇزۇق ماددىلارنى يەنى غەيرىي تەبئىي خىلىتلار ۋە يەل قاتارلىقلارنى قوزغاپ ۋە چىقىرىپ تاشلاپ توقۇلما ۋە ئەزالارنى يات ماددىلاردىن تازىلاش مەقسىتىگە يەتكىلى بولىدۇ.

2) لوڭقا قويۇش ئۇسۇلى ئارقىلىق يەرلىك ئورۇنغا يىغىلىپ قالغان قان زەردابى، يىرىڭ قاتارلىقلارنى سۈمۈرتۈپ، تەر تۆشۈكچىلىرى ئارقىلىق چىقىرىپ تاشلاپ يەرلىك ئورۇندىكى توقۇلما ۋە ئەزالارنىڭ قان ئايلىنىشنى راۋانلاشتۇرۇپ ماددا ئالمىشىشنى ياخشىغىلى بولىدۇ.

3) لوڭقا قويۇپ داۋالاش ئۇسۇلىنى قوللانغاندا باشقا داۋالاش ئۇسۇللىرىغا ئوخشاش بەدەننىڭ ھەر قايسى ئورۇنلىرىدىكى پايدىلىق تەركىبلەرنىڭمۇ چىقىپ كېتىشىنى ساقلىغىلى بولىدۇ. مەسىلەن، دورا ئارقىلىق داۋالاشتا بىر قىسىم كېسەللىكلەرگە سۈرگە بەرگەندە كېسەللەنگەن ئورۇندىكى يات ماددىلار، غەيرىي تەبئىي خىلىتلار چىقىپ كەتكەندىن سىرت بەدەنگە پايدىلىق بىر قىسىم ئوزۇقلۇق ماددىلارمۇ چىقىپ كېتىدۇ. لوڭقا قويۇپ داۋالاش ئۇسۇلىنى قوللانغاندا پەقەت يەرلىك ئوروندىكى بۇزۇلغان خىلىتلار ۋە يات ماددىلار چىقىرىپ تاشلىنىدۇ.

## مەنبە
https://web.archive.org/web/20171029130202/http://nurluk.biz/?p=199#top
## مەنبەلەر
مۇھەممەد II

**مۇھەممەد II**  (مۇھەممەد ئىككىنچى) (ئوسمانلىچە: محمد ثانى *Meḥmed-i s̠ānī*) داڭقى كەتكەن ڧاتىھ سۇلتان مۇھەممەد، قىسقىچە ڧاتىھ (ئوسمانلىچە: فاتح) ياۋروپادا تانۇلغان ئاتى بىلەن:  *Grand Turco*  (بۈيۈك تۈرك) ياكى *Turcarum Imperator* (تۈرك ئىمپېراتورى)؛ (1432- يىلى 30- مارت — 1481- يىلى 3- ماي)، ئوسمان ئىمپېرىيىسىنىڭ يەتتىنچى پادىشاھىدۇر. تۇنجى قېتىم 1444-1446 يىللار ئارىسى قىسقا بىر مۇددەت، كېيىنچە ئىسە 1451 — 1481 يىلىدىكى ئۆلىمىگە قەدەر 32 يىل بويىچە ھۆكۈم سۈرگەن. 

سۇلتان مۇھەممەدخان II، 21 ياشىدا ئىستانبۇلنى ڧەتىھ قىلىپ مىڭ يىللىق بىزانتىيە ئىمپېرىيىسىنى گۇمران قىلدى ۋە بۇ ۋاقىئە نۇرغۇن مۇئەررىخلەر تامانىدىن ئوتتۇرا ئەسر ئاخىرلىشىپ يېقىنقى زاماننىڭ باشلىنىشى دەپ قەبۇل قىلىنىدۇ. ڧەتىھتىن سوڭرە ڧەتىھنىڭ ئاتاسى مەناسىغا كەلگەن "ئەبۇل ڧەتىھ"، ئوسمانلى تۈركىي تىلىدە "ابو الفتح" بىلەن، كېيىنچە بولسا "چاغ ئاچقان ھۆكۈمدار" ۋە "قەيسەرى رۇم" (رۇم ئىمپېراتۇرى، ئوسمانلى تۈركىي تىلىدە: قیصر روم) ئۇنۋانى بىلەن ياد قىلىندى. 

ڧاتىھ سۇلتان مۇھەممەدخان، ئىسلام پەيغەمبەرى ھەزرەتى مۇھەممەدنىڭ بىر ھەدىسىگە نائىل بولغانلىقى ئۈچۈن كۈنىمىزدە پۈتكۈل ئىسلام دۇنياسىدا كەڭ دائىرىدە، بولۇپمۇ تۈركىيەدە "قەھرىمان" دەپ قەبۇل قىلىنماقتا. 

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئەزىز ئەيسا ئەلكۈن

**ئەزىز ئەيسا ئەلكۈن** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Aziz Isa Elkun**) بولسا 1970-يىلى ئاقسۇ ۋىلايىتىنىڭ شايار ناھىيىسىدە توغۇلغان.
## ھاياتى
**ئەزىز ئەيسا ئەلكۈن** (Aziz Isa Elkun) - تارىم دەرياسىنىڭ ئوتتۇرا بويلىرىغا جايلاشقان قەدىمىي بوستانلىق يۇرت شايار ناھىيىسىدە 1970- يىلى تۇغۇلغان. 1991-ييىلى ئۈرۈمچى ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ روس تىلى كەسپىنى پۈتتۇرگەن. ئۇىڭ بۈگۈنگە قەدەر نۇرغۇنلىغان شېئىر، نەسىر ۋە ئىلمىي ئەسەرلىرى ئاقسۇ، ئۇرۇمچى, ئالمۇتا، بىشكېك ۋە لوندوندىكى تۈرلۈك مەتبۇئاتلاردا يورۇق كۆرگەن. ئەزىز ئەيسا ئەلكۈننڭ يېقىنقى يىللاردىكى ئەدەبىي ئەمگىكىنىڭ بىرى ”دوناي دەرياسىدىن ئورخۇن بويلىرىغىچە“ ناملىق كىتابى 2011- يىلى ئۇيغۇر يېزىقىدا نەشىر قىلىنىپ ئوقۇرمەنلەر بىلەن يۈزكۆرۇشتى. ئۇنىڭ ئەڭ يېڭى شېئىر، ئەدەبىي، تەرجىمە ۋە ئىلمىي تەتقىقات ئەسەرلىرى «ئەزىز ئەيسا ئەلكۈن تور سەھىپىسى   www.azizisa.org» دە، ھەم ئەنگلىيىدە ئېنگلىز تىلىدا، دۇنيانىڭ باشقا دولەتلىرىدىكى ئۇيغۇر مەتبۇئاتلىرىد ، تور بەتلەردە  ئۇيغۇر تىلىدا داۋاملىق نەشىر قىلىنىپ كەلمەكتە. ئۇ ئەنگلىيىدە 2005-يىلىدىن بۇيان ئاكتىپ پائالىيەت ئېلىپ بارغان لوندون ئۇيغۇر ئانسامبىلىنىڭ قۇرغۇچىسى (London Uyghur Ensemble). 

ئەزىز ئەيسا ئەلكۈن ئەدەبىي ئىجادىيەت بىلەنلا شۇغۇللۇنۇپ قالماستىن يەنە ئۇيغۇر مەدەنىيەتشۇناسلىق تەتقىقاتى بىلەنمۇ شۇغۇللىنىدۇ. ئۇ 2011-يىلىدىن بۇيان بېرتانىيە پەنلەر ئاكادېمىيىسىنىڭ ئىقتىسادىي ياردېمىگە ئېرىشكەن «خىتايدىكى ئىسلامىي ئاۋاز »(Sounding Islam China) ئىلمىي تەتقىقات ئىش تۈرىدە تەتقىقاتچى بولۇپ خىزمەت قىلىدۇ. بۇ يىللاردا ئۇنىڭ بىر قانچە نادىر ئىملىي تەتقىقات ئەمگەكلىرى غەرب ئەللىرىدە ۋە  ئەنگىلىيىدىكى ئىلمىي ژۇرناللاردا نەشر قىلىندۇ.

ئۇ 2018- يىلى سېنتەبىردىن 2020- يىلى سېنتەبىرگىچە بېرتانىيە پەنلەر ئاكادېمىيىسىنىڭ ئىقتىسادىي ياردېمىگە ئېرىشكەن «مەشرەپ» تەتقىقات تۈرى بويىچە لوندون ئۇنۋېرسىتېتى ئافىرقا ۋە شەرقشۇناسلىق ئىنستىتۇتىدا تەتقىقاتچى بولۇپ ئىشلەيدۇ.

ئەزىز ئەيسا ئەلكۈن 2011-يىلىدىن بۇيان خەلقىئارا قەلەمكەشلەر جەمىيىتى ئۇيغۇر مەركىزىنىڭ ئىدارە ھەيئەت ئەزاسى. ئۇ 2017 – يىلى سېنتەبىردىن 2020-يىلى سېنتەبىرگىچە  ”خەلقئارا قەلەمكەشلەر جەمىيىتى ئۇيغۇر مەركىزى“ باش كاتىپلىق ۋەزىپىسىنى ئۆتەيدۇ. 2021- يىلى يانۋاردىن باشلاپ باش شىتابى لوندوندىكى خەلقىئارا قەلەمكەشلەر جەمىيىتىنىڭ ئىش تۈرى بويىچە «خەلقىئارا قەلەمكەشلەر ئۇيغۇر مەركىزى» نىڭ پروجېكىت مەسئۇلى ۋە «ئىلھام توختى ئىنستىتۇتى» نىڭ كاتىپى قاتارلىق خىزمەتلەرنى پائالىيەت ئېلىپ بارماقتا.

## چەتئەلگە چىقىشى
## باشقىلار
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
ھەمزە

frame
ھەمزە (ئەرەبچە: اَلْهَمْزَةْ (*al-hamzah*‎)، ء خەلقئارالىق ڧونېتىك ئەلىڧبە: /ʔ/) ئەرەب ئەلىفبەسىدە مۇستەقىل بىر ھەرڧ ئەمەس، ئەلىڧ ھەرىڧىنىڭ ھەرەكەلىك ھالىدۇر.

## يازىلىشى
ھەمزە ئۆز ئايرىم يېزىلالايدۇ، ئادەتتە ئەلىڧ، ۋاۋ ۋە ياي ھەرڧلىرى بىلەن بىرگە يېزىلىدۇ.
## مەنبەلەر
خەلقئارالىق فونېتىك ئېلىپبە

thumb
خەلقئارالىق فونېتىك ئېلىپبە (ئىنگلىزچە: *International Phonetic Alphabet*, **IPA**) تاۋۇشلارنىڭ كاغەز ئۈستىدە كۆرسىتىلىشىنى مۇمكىن قىلماق ئۈچۈن تەشكىل قىلىنغان ئۆلچەملىك ئېلىپبە ئېرۇر. پۈتۈن تىللاردىكى سۆزلىشىش تاۋۇشلارىنى بىر ئۈلگە سۈفەتىدە كودلاماق ئۈچۈن ئىخترا قىلىنغان ئىشارەتلەر ۋە شەكىللەر سېستىماسىدۇر. بۇ سېستىمادىن ئەڭ كۆپ تىلشۇناسلىقتا ۋە سۆزلۈكلەرنىڭ تەييارلانىشىدا يارارلىنىلىدۇ.
## مەنبەلەر
گانگ دەرياسى

thumb|316x316px
گانگ دەرياسى (ھىندىچە: गंगा \ گانگا، ئىنگ: Ganges) گانگې دەرياسى ياكى گانگا دەرياسى دەپمۇ ئاتىلىدۇ. ھىندىستاننىڭ شىمالى توپراقلىرىدىن ۋە بانغىلادىشتىن ئۆتەدۇرغان 2700 كم ئۇزۇلۇقىدىكى ئاقارسۇ. شەرققە قاراپ، بېنگال قولتۇقىغا توغرا ئاقىدۇ ۋە براھماپۇترا ئىرماقى بىلەن بىرلىكتە 4/5 قىسمى بانگلادېشكە تەۋە بولغان، 45،000 km² لىق بىر دېلتا ھاسىل قىلىپ بېنگال قولتۇقىغا قويىلىدۇ.

## جۇغراڧىيە
گانگ، يۇقارى ھىمالايا يايلاقلارىدىكى باگىراتى (Bhagirathi ) ۋە ئالاكناندا (Alaknanda ) ئاقارسۇلارىنىڭ بىرلىشىشىدىن ھاسىل بولىدۇ. تار ۋە تىك بوغۇزلار بىلەن سىۋالك تۆپىلىكلىرى ۋە كىچىك بىر تىجارەت شەھەرى جايلاشقان ھاردۋار ۋادىسى يويىچە ئاقىدۇ. كەڭ دائىرىلىك ياي ھاسىل قىلىپ شىمالىي ھىندۇستاننىڭ بۈيۈك ئالۇۋيال ۋادىسىدا، كانپۇردىن ئابدۇللاھئاباد قا قاراپ تۈشىدۇ؛ بۇ يەردە جۇمنا ئىرماقى بىلەن بىرلىشىدۇ. شەرققە قاراپ ئاقىدۇ ۋە ۋارانسىدىن 200 مىل قەدەر سوڭرە سول تەرەڧتىن گوگرا ۋە گانداك دېيىلىدىغان ئىككى ئاقارسۇنى، ئوڭ تاماندىن بولسا پاتنادىن ئۆتۈپلا، دەججان يايللاقلارىدا بىرلەشكەن بىر ئاقارسۇ بولمىش سون نى ئالىدۇ.

گانگ ۋادىسىنىڭ ئەڭ مۇھىم سانائەت رايونى، دېلتا ئۈستىدە قۇرۇلغان، بانكالار ۋە سانائىي مەبلەغلەر سېلىنغان، كالكۇتتا ۋە ھوراھ لاردۇر. ھىمالايا تاغ تىزمىسى ۋە دەججان يايلاغى ئارراسىدا بولغان گانگ ۋادىسى، كەسپىي دېھقانچىلىقق، تۈرلۈك سانائەت بازىلىرى، زىچ نۇڧۇسلۇق شەھەرلىرى ۋە قىستاڭ قاتناشى بىلەن ھىندىستاننىڭ قەلبىدۇر. شۇنداقلا ھىندۇلار، ئۆلۈكلەرى كۆيدۈرۈپ كۈللەرىنى گانگ دەرياسىغا تۆكۈلىدۇ.
## مەنبەلەر
يۇرى II

**يۇرى** **II** (رۇسچە:Ю́рий–II) (ت. 1189 — ئۆ. 1238، 4- مارت) 1212–1216 ۋە 1218—1238- يىللار ئاراسى، موڭغۇل ئىستىلاسى دەۋرى رۇس كىنەزى. ۋسېۋولود III ۋە مارىيا دىۋارنوانىڭ ئوغلىدۇر.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
بەششار ئەسەد

**بەششار ئەسەد** (ئەرەبچە: بشّار الأسد) 1965-يىلى 9-ئايدا سۈرىيەنىڭ پايتەختى دەمەشقتە تۇغۇلغان بولۇپ، سۈرىيەنىڭ ۋاپات بولغان پىرېزىدېنتى ھافىز ئەسەدنىڭ ئىككىنچى ئوغلى. بەششار 1982-يىلى تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپنى پۈتتۈرگەندىن كېيىن، دەمەشق ئۇنىۋېرسىتېتنىڭ تېببىي ئىنستىتۇتىدا ئوقۇغان، ھەمدە ئوقۇش مەزگىلىدە ھەربىي بولغان. 1988-يىلى ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىن، لاياقەتلىك كۆز كېسەللىكلىرى دوختۇرى بولغان، كېيىن دوختۇرلۇقنى تاشلاپ، سىياسىيغا قەدەم قويغان. 1994-يىلى سۇرىيە ھىمس ھەربىي ئىنستىتۇتىدا ئوقۇغان، پۈتتۈرگەندىن كېيىن، مايورلۇققا ئۆسكەن. 1996-يىلى 1-ئايدا مەسلىھەتچىلىك قوماندانلىق ئىنستىتۇتىدا بىلىم ئاشۇرغان، 1998-يىلى پودپولكوۋنىكلىققا، 1999-يىلى 1-ئايدا پودپولكوۋنىكلىققا ئۆسكەن. ئىلگىرى ئەنگلىيەنىڭ لوندون شەھىرىدە تېببىي پەنلەر بويىچە ماگىستىرلىقتا ئوقۇغان. بەششار ئىلگىرى سۇرىيە ئۇچۇر بىرلەشمىسىنىڭ رەئىسى، جۇمھۇرىيەت مۇھاپىزەتچى قىسمىنىڭ مۇئاۋىن قوماندانى قوشۇمچە 105-برونىك برىگادىسىنىڭ كوماندىرى بولغان. 2000-يىلى 6-ئايدا ھافىز ئەسەد قازا قىلغاندىن كېيىن، بەششار سۇرىيە ئەرەب گۈللىنىش بەئس پارتىيەسىنىڭ باش شۇجىلىقىغا سايلانغان، ھەمدە گېنېراللىققا ئۆسكەن قوشۇمچە قوراللىق قىسىمنىڭ باش قوماندانى بولغان. شۇ يىلى 7-ئايدىكى پىرېزىدېنت سايلىمىدا مۇتلەق كۆپ سانلىق ئاۋاز بىلەن سۈرىيەنىڭ پىرېزىدېنتى بولغان. 2005-يىلى 6-ئايدا ئەرەب گۈللىنىش سوتسىيالىستلار پارتىيەسىنىڭ باش شۇجىلىقىغا ئۇدا سايلانغان. 2007-يىلى 5-ئايدا، سۈرىيەدە ئومۇمىي خەلقنىڭ ئاۋازىغا قويۇلۇپ ئۇدا پىرېزىدېنت بولغان، شۇ يىلى 7-ئايدا قەسەم بېرىپ ۋەزىپىگە ئولتۇرغان.
بەششارنىڭ سۈرىيەدىكى ياشلارنىڭ ئارىسىدا تەسىرى بىر قەدەر　كۈچلۈك. ئۇ پەن-تېخنىكىنىڭ دۆلەت ئىقتىسادىي قۇرۇلۇشىدىكى رولىغا ئالاھىدە ئەھمىيەت بەرگەن، كومپيۇتېرنىڭ ئىشلىتىلىشى ۋە ئومۇملىشىشىنى پائال تەشەببۇس قىلغان. ئۇ كەمتەر، خوش پېئىل بولۇپ، چىرىكلىككە ئىچ تىرنىقىدىن ئۆچ. رەھبەرلەر ئائىلىسىدە چوڭ بولغان دەپ تەكەببۇرلۇق قىلمايدۇ. چەتئەل تىلىنى ياخشى كۆرىدىغان بولۇپ، ئەرەب تىلىدىن باشقا، ئىنگلىز تىلى ۋە فىرانسۇز تىلىغىمۇ ناھايىتى پىشىشىق.
پىرېزىدېنت بەششار توي قىلغان، بىر ئوغۇل، بىر قىزى بار. ئايالى ئەسما ئەخرەس ئەنگلىيەدە تۇغۇلغان سۈرىيەلىك ئەرەب بولۇپ، بىر يۈرەك تاشقى كېسەللىكلەر دوختۇرىنىڭ قىزى. ئۇ ئەنگلىيەدە ئوقۇشنى تاماملىغاندىن كېيىن، ئەنگلىيەدىكى بىر ئۇنىۋېرسىتېتتا كومپيۇتېر باكالاۋۇرلىق ئۇنۋانىنى ئالغان، ئىنگلىزچە ۋە ئەرەب تىلىگە پىششىق. مەكتەپ پۈتتۈرگەندىن كېيىن، ئىقتىساد ۋە پۇل مۇئامىلىنى تەھلىل قىلىش خىزمىتى بىلەن شۇغۇللانغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:سۇرىيەلىكلەر
پۇتىن

ۋىلادىمىر ۋىلادىمىروۋىچ پۇتىن 1952-يىلى 10-ئاينىڭ 7-كۈنى سابىق سوۋىت ئىتتىپاقىنىڭ لېنىنگراد شەھىرىدە تۇغۇلغان، رۇسىيە زۇڭتۇڭى، سىياسىيون. ئانىسى مارىيا ئىۋانوۋنا شىلوموۋا زاۋۇت ئىشچىسى، دادىسى ۋىلادىمىر سپىرىدونوۋىچ دېڭىز ئارمىيە فىلوتى خادىمى ئىدى. پۇتىن 1975-يىلى لېنىنگىراد ئۇنىۋېرستىتى (ھازىرقى يېڭى ئىسمى سانكىت پېتربورگ ئۇنىۋېرسىتىتى) خەلقئارا قانۇن كەسپىدە ئوقۇش پۈتتۈرگەن. ئۇ يەنە ئىقتىساد كەسپىدە يۇقىرى ئۆرلەپ ئوقۇغان. ئۇ 1975-يىلىدىن بۇيان رۇسىيە دۆلەت بىخەتەرلىك ئورگىنى «ك گ ب»دا ئىشلىگەن. پۇتىن 2000-يىلىدىن 2008-يىلىغىچە رۇسىيە زۇڭتۇڭى بولۇپ ۋەزىپە ئۆتىگەن، 2000-يىلى ئۆتكۈزۈلگەن سايلامدا رۇسىيە فېدراتسىيە كومىنستىك پارتىيسى باشلىقى گىننادى زۇگانوۋنى بېسىپ چۈشۈپ، %52.9 لىك ئاۋاز بىلەن زۇڭتۇڭ بولۇپ سايلانغان. زۇگانوۋ بولسا %29.2 ئاۋاز بىلەن ئىككىنچى ئورۇندا تۇرغان. 2004-يىلى ئۆتكۈۈزلگەن سايلامدا بولسا %71 ئاۋاز بىلەن قايتىدىن زۇڭتۇڭ بولۇپ سايلانغان. زۇڭتۇڭ بولغان مەزگىللەردە رۇسىيە ئىقتىسادى تېز  تەرەققى قىلغان، رۇسىيەنىڭ تەرەققىياتى، بىخەتەرلىكى ئۈچۈن زور كۈچ چىقارغان. مەركىزى ئارمىيەنى كۈچلەندۈرۈپ، ئىسلاھات ئېلىپ بارغان. ئۇ يەنە 2012-يىلى 3-ئاينىڭ 4-كۈنى ئۆتكۈزۈلگەن سايلامدا %63.3 ئاۋاز بىلەن رۇسىيە فېدراتسىيسىدە 3-قېتىم زۇڭتۇڭ بولۇپ سايلانغان.

پۇتىن 1990-يىلى لېنىنگراد شەھەرلىك كومىتېتتا مەسلىھەتچى بولغان، 1991-1992-يىللىرىدا مۇئاۋىن شەھەر باشلىقى ۋە شەھەرلىك كومىتېت تاشقى مۇناسىۋەت ئىشلىرىغا مەسئۇل بولغان. پۇتىن 1996-يىلىغا قەدەر سانكت پېتىربورگ ھۆكۈمىتىدە تۈرلۈك خىزمەتلەرنى ئۆتىگەندىن كېيىن، 1996-يىلى كرېمىل سارىيى مالىيە ئىدارىسى باشلىقىنىڭ ياردەمچىسى بولۇپ تەيىنلەنگەن ۋە بىر يىل  ۋەزىپە ئۆتىگەن. 1997-1998-يىللىرى دۆلەت زۇڭتۇڭى تەكشۈرۈش ئىدارىسى باشلىقى بولغان. 

پۇتىن 1998-1999-يىللىرى رۇسىيە ئىچكى ئاخبارات ئىدارىسى باشلىقى بولۇش بىلەن بىرگە، رۇسىيە خەۋىپسىزلىك كومىتېتى باش كاتىبى بولغان. پۇتىن 1999-يىلى 8-ئاينىڭ 9-كۈنىدىن 16-كۈنىگىچە مۇئاۋىن زۇڭلى، زۇڭلى ۋەكىلى بولغان، 8-ئاينىڭ 16-كۈنىدىن باشلاپ زۇڭلى بولغان. رۇسىيە زۇڭتۇڭى بورىس يالىستىن 1999-يىلى 12-ئاينىڭ 31-كۈنى ۋەزىپىسىدىن ئىستېپا بەرگەندىن كېيىن ئاساسى قانۇنغا ئاساسەن، ئۈچ ئاي ئىچىدە يېڭى زۇڭتۇڭ سايلاپ چىقىلغانغا قەدەر پۇتىن ۋاقىتلىق زۇڭتۇڭ بولغان. پۇتىن رۇسىيە زۇڭتۇڭ سايلىمىدا %50 ئاۋازغا ئېرىشىپ بىرىنچى نۆۋەتلىك سايلامدا غەلبە قىلىپ زۇڭتۇڭ بولۇپ سايلانغان. 2008-يىلى 7-مايدىكى سايلامدا پۇتىننىڭ زۇڭتۇڭلۇق ۋاقتى توشۇپ، ئۇنىڭ ئورنىغا دىمىترى مىدىۋېدىۋ زۇڭتۇڭ بولغان. پۇتىن بولسا رۇسىيەنىڭ زۇڭلىسى بولۇپ ۋەزىپە ئۆتىگەن. 2012-يىلى 4-مارتتا پۇتىن ئۈچىنچى قېتىم زۇڭتۇڭ بولغان. 

ۋىلاىمىر پۇتىن رۇسىيە ھاكىمىيەت بېشىدىكى رۇسىيە بىرلەشمە پارتىيسىدىن كېلىپ چىققان. مىدىۋېدىۋ باشچىلىقىدىكى ھۆكۈمەتمۇ بۇ پارتىيە تەرىپىدىن قۇرۇلغان. ئەمما پۇتىن بىلەن مېدىۋېدىۋ ئارىسىدا سىياسىي پەرقلەر مەۋجۇت. پۇتىن؛ سوۋىت ئىتتىپاقىنىڭ پارچىلىنىشىنى 20-ئەسىردىكى ئەڭ چوڭ تراگېدىيە دەپ قارىغان. 

پۇتىن 1983-يىلى لۇدمىلا خانىم بىلەن ئۆيلىنىپ، مارىيا، يىكاترىنا ئىسىملىك ئىككى قىز پەرزەنتلىك بولغان، ئۇ 2013-يىلى 6-ئىيۇلدا ئاجرىشىپ كەتكەن.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تارىم قۇملۇق تاشيولى

**تارىم قۇملۇق تاشيولى** تەكلىماكاننى توغرىسىغا كېسىپ ئۆتىدىغان قۇملۇق تاشيولى دۆلىتىمىزدىكى بىردىنبىر شۇنداقلا ئەڭ ئۇزۇن قۇملۇق تاشيولى ھېسابلىنىدۇ

تارىم قۇملۇق تاشيولى —نۆۋەتتە دۇنيادىكى كۆچمە قۇملۇق ئۈستىگە سېلىنغان ئەڭ ئۇزۇن تاشيول بولۇپ ، 1993 – يىل مارتتا ئىش باشلىنىپ ، 1995 – يىل سېنتەبىردە پۈتكەن. بۇ قۇملۇق تاشيولى دۆلىتىمىزنىڭ ‹‹8 – بەش يىللىق پىلان›› دىكى مۇھىم پەن – تېخنىكا ئۆتكىلىگە ھۇجۇم قىلىش تۈرى بولۇپ ، ئىلگىرى – ئاخىر بولۇپ، 17 پەن – تەتقىقات ئورنى ، 180 دىن كۆپ مۇتەخەسىس ۋە پەن – تېخنىكا خادىملىرى بۇ تۈرگە قاتنىشىپ مۇۋەپپىقىيەت قازانغان ۋە دۇنيا دەرىجىلىك قىيىن مەسىلىنى ھەل قىلغان.

بۇ قۇملۇق تاشيولىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 512 كلومېتىر، ئاساسىي يول كەڭلىكى 10 مېتىر ، ئاسفالت يول يۈزىنىڭ كەڭلىكى يەتتە مېتىر بولۇپ، بۇ يولىنىڭ ياسىلىشى تارىم ئويمانلىقىدىكى گاز، نېفىت ئېچىشنى تېزلىتىش ، شىنجاڭنىڭ ئىقتىسادىي تەرەققىياتى ۋە سىياسىي مۇقىملىقىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشتا مۇھىم رول ئوينايدۇ، بۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ، دۆلەت ئىچى – سىرتىدىكى ساياھەتچىلەرنىڭ تەكلىماكان قۇملۇقىنىڭ مەركىزىي رايونىغا بېرىپ ، قۇملۇق ئېكسپېدىتسىيىسى قىلىشى ئۈچۈن ياخشى شارائىتلارنى ھازىرلاپ بېرىدۇ.
## مەنبەلەر
تارىم دەريا ۋادىسى توغراقلىقى

**تارىم دەريا ۋادىسى توغراقلىقى** تارىم دەرياسى جۇڭگودىكى ئەڭ چوڭ ئىچكى قۇرۇقلۇق دەرياسى بولۇپ ، ئومۇمىي ئۇزۇنلۇقى 2179 كىلومېتىر كېلىدۇ ، تارىم دەرياسى ۋادىسى شىنجاڭنىڭ جەنۇبىدا بولۇپ ، تەڭرىتاغ تىزمىسى ۋە كوئېنلۇن تاغ تىزمىسى ئارىسىغا جايلاشقان ، شەرق ۋە غەربنىڭ ئۇزۇنلۇقى 1100 كىلومېتىر، جەنۇب ۋە شىمالىنىڭ كەڭلىكى 600 كىلومېتىر بولۇپ ، دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ئىچكى قۇرۇقلۇق دەرياسى ۋادىسىدىن ئىبارەت.
تارىم دەريا ۋادىسىدىكى توغراقلىق— دۆلىتىمىزدىكى كۆلىمى ئەڭ چوڭ ، ئەڭ قەدىمىي ، شۇنداقلا ئەڭ مۇكەممەل ساقلانغان ئىپتىدائىي توغراقلىق ھېسابلىنىدۇ . بۇ توغراقلىق تارىم ئويمانلىقىنىڭ شىمالىي قىسىمىغا ، تەكلىماكان چوڭ قۇملۇقى بىلەن قۇمتاغ چوڭ قۇملۇقى ئارلىقىغا جايلاشقان بولۇپ ، دۇنيادىكى بىردىنبىر ئەڭ چوڭ ئىپتىدائىي توغراقلىق ھېسابلىنىدۇ . ئېنىق بولمىغان مەلۇماتلارغا قارىغاندا ، توغراقلىقنىڭ  ئومۇمىي كۆلىمى 3800 كۋادرات كىلومېتىر كېلدىغان بولۇپ ، جۇڭگودىكى توغراقنىڭ %90 ى تارىم دەريا ۋادىسىغا جايلاشقان . توغراقلىقنىڭ ئومۇمىي ئۇزۇنلىقى 400 كىلومېتىر بولۇپ ، كورلا شەھىرى بىلەن چاقىلىق ، چەرچەن قاتارلىق ناھىيلەرنى ، شۇنداقلا شىنجاڭ بىلەن گەنسۇ ، چىڭخەي قاتارلىق ئۆلكىلەرنى تۇتاشتۇرۇپ تۇرىدۇ .
## مەنبەلەر
شاڭخەي ئۇنىۋېرسىتېتى

**شاڭخەي ئۇنىۋېرستېتى** (خەنچە: **上海大学**، قىسقىچە: **上大**؛ ئىنگ: **Shanghai University**، قىسقىچە: **SHU**)، ئىسە شاڭخەي شەھرىگە قاراشلىق، مائارىپ مېنسترلىقى ۋە شاڭخەي شەھرى بىرلىكتە قۇرۇپ چىققان ئۇنىۋېرسال خاراكتېردىكى ئۇنىۋېرستېت ئېرۇر، جۇڭگو "211 قۇرلۇشى" دائىرىسىدە نوقتىلىق ئالىي ئوقۇش يۇرتلىرىدىن بىرى، مائارىڧ مېنىستىرلىقى "قالتىس مۇتەخەسسىسلەرنى يېتىشتۈرۈش پلانى" ئىلك تەستىقلانغان ئالىيگاھلاردىن بىرى،دەۋلەتلىك سىناق نوقتىسى ئېنستىتۇتىغا ئىگە 17 ئالىي مەكتەبنىڭ بىرىدۇر. بۇگۈن باۋشەن، جىيادىڭ، يەنچاڭ قاتارلىق 3 مەكتەپ رايونىغا ئىگە، 26 ئېنىستىتۇت ۋە 2 مەكتەپ باشقۇرۇش ڧاكۇلتېتى باردۇر.

شاڭخەي ئۇنىۋېرستېتى 1922- يىلى قۇرۇلغان، تۇنجى مۇدىرى يۈ زورېن، مائارىپ مۇدىرى چۈ چىيۇبەي، "ئەلەمدە خۇاڭپۇ، قەلەمدە شاڭخەي ئۇنىۋېرستىتى" دېگەن مەشھۇر نامى باردۇر. 1927- يىلى نەنجىڭ مىنگو ھۆكىمىتى تەرىپىدىن تاقالدى. 1983- يىلى شاڭخەي ئۇنىۋېرستېتى قايتا قۇرۇلدى. 1994- يىلى 27- ماي، شاڭخەي سانائەت ئۇنىۋېرستېتى، شاڭخەي پەن-تېخنىكا ئۇنىۋېرستېتى، سابىق شاڭخەي ئۇنىۋېرستېتى بىلەن شاڭخەي پەن-تېخنىكا ئالىي تېخنىكومى قاتارلىق تۆرت ئوقۇش يۇرتى بىر-بىرىنى تولۇقلاپ، يېڭىدىن شاڭخەي ئۇنىۋېرستېتى قىلىپ تەشكىللەندى. 1994-2010 يىلى، دۆلەت ئىچى - سىرتىغا تونۇلغان ئاكادېمىك، مائارىڧچى چىيەن ۋېيجاڭ پروڧېسسور مەكتەب مۇدۇرى بولدى، چىيەن مۇدىرنىڭ مائارىڧ نەزەرىيىسى يېتەكچىلىكىدە، جۇڭگودىكى تۇنجى "ئۈچ مەۋسۈملۈك ئوقۇتۇش تۈزۈمىدىكى" ئالىي مەكتەب بولۇپ قالغان.
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇنىۋېرسىتېتلەر
نويان

**نويان** (موڭغۇلچە: ᠨᠣᠶᠠᠨ\ ئوقۇلۇشى *noyan،* كرىلچە: ноён)، موڭغۇل ئىمپېراتۇرلىقى دەۋرىدىكى نام. موڭغۇلچە مەناسى قۇماندان دېمەكتۇر.

ئەڭ دەستلەپتە چىڭگىزخاننىڭ مىڭبېگىگە بېرىلگەن نام ئىدى. 20- ئەسرنىڭ باشلارىغا قەدەر ئاقسۆڭەكلەر ھەم نويان دەپ ئاتالىپ كەلگەن. موڭغۇللار ئىسلام بىلەن مۇشەررەڧ بولغان ۋە تۈركلەشكەندىن سوڭرە، بىي، باي، بەگ ۋە ئەمىر دەپ ئۆزگەرگەن. 

موڭغۇلىيەدىكى كۆپچىلىك نويانلار 30- يىللارداكى چوڭ بېسىش دەۋرىدە موڭغۇلىيە خەلق ئىنقىلابى پارتىيىسى تەرىپىدىن سىنڧىي دۈشمەن قاتارىدا يوقاتىلدى.
## مەنبەلەر
باتۇخان

thumb
**باتۇخان** (موڭغۇلچە: ᠪᠠᠲᠣ (باتۇ)، خەنچە: **拔都**، ت. 1208 — ئۆ. 1255)، تېمۇچىننىڭ تۇنجى ئوغلى جۇچىنىڭ ئىككىنچى ئوغلى، قوڭغىرات قەبىلىسىدىن ئەنچىن نوياننىڭ قىزىدىن توغۇلغان. ئەلەم ۋە قەلەمدە يېتىشكەن، ئالتۇن ئوردا خانلىقىنىڭ قۇرغۇچىسى. موڭغۇللار ئۇنىڭ دەۋرىدە زور كۈچلەنگەن، سايانخان دەپمۇ ئاتىلىدۇ.

## مەنبەلەر
211 قۇرلۇشى

211 قۇرۇلىشى، جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى ھۆكۈمىتى 1990- يىلىدىن ئېتىبارەن جۇڭگو ئالىي مائارىڧىغا قارىتا تۈزىلگەن بىر تۈرلۈك ستراتېگىيىلىك سىياسەتتۇر. "211" نىڭ مەناسى "21- ئەسرگە يۈزلەنگەن، 100 دەك ئالىي مەكتەب ۋە بىر تۈركۈم مۇھىم كەبلەرنى نوقتىلىق قۇرۇش قۇرلۇشى".

211 قۇرلۇشىنىڭ مەقسىدى جۇڭگو ئالىي مائارىڧىنى سېستىملاشتۇرۇشتۇر.
جاڭ خېڭ

**جاڭ خېڭ** (خەنچە: 张衡، ت. 78 — ئۆ. 139) خەن سۇلالىسى دەۋرىدىكى مەشھۇر ئالىم، ئەدىب بولۇپ، خېنەن نەنياڭدا تۇغۇلغان . ئىلگىرى خان ئوردىسىدا ئەمەلدار بولغان. ئۇ بىرخىل ئەسۋاب كەشىپ قىلغان بولۇپ، بۇ ئەسۋاب بىلەن 500 كىلومىتىر سىرتىدىكى يىراقلىقتىكى يەر تەۋرەشنى تەكشۈرگىلى بولىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
پۇرچاق ئەپەندى

thumb
**پۇرچاق ئەپەندى** (ئىنگ: *Mr. Bean*، خەنچە: 憨豆先生)، روۋان ئاتكىنسون (Rowan Atkinson) تەرىپىدىن جانلاندۇرۇلغان كونا بىر چاتما تېلېۋىزىيە تىياتىرىدۇر. ئىلك بار ITV ئاتلىق بىر ئىنگىلىز تېلېۋىزيون قانالىدا 1990- يىلى كۆرسىتىلگەن. روۋان ئاتكىنسون، روبىن درىسكول (Robin Driscoll)، رىچارد كۇرتىس (Richard Curtis) ۋە بەن ئېلتون (Ben Elton) قاتارلىقلار بۇ ت ۋ تىياتىرىنى ئىشلەشنى ئۈستلەنگەن. توپلام 15 قىسىمدىن تەركىب تاپقان  *Mr. Bean* تىزىقىدىن باشقا 7 دانە پۇرچاق ئەپەندى ئىپىزوتى ۋە 2 دانە ڧىلىمى ھەم باردۇر.

تۇنجى قىسمى 1990- يىلى 1- قەھرىتان كۈنى قويۇلغان بۇ ت ۋ تىياتىرىنىڭ سوڭ قىسمى 1995- يىلى 15- كۆنەكتە قويۇلغان. تىزىق، ئاتكىنسوننىڭ دېيىشى بىلەن "چوڭ ئادەم بەدىنىگە يۇشۇرۇنغان گۆدەك" بولمىش پۇرچاق ئەپەندىنىڭ سەرگۈزەشتىلىرىنى بايان قىلىدۇ.
## مەنبەلەر
ئالېكساندىر II

ئالېكساندىر نىكولايېۋىچ (ت. 1818- يىل 29- ئۈمىد — ئۆ. 1881- يىل 13- نەۋرۇز) 1855 — 1881 يىللار ئاراسىدا ھۆكۈم سۈرگەن رۇس ئىمپېراتۇرى. راۋرۇس بىر ئىسلاھات ئېلىپ بارغان ۋە 1861 دە يانچىلىق تۈزۈمىنى ئەمەلدىن قالدۇرغان.

1825 تە نىكولاي I نامى بىلەن چار بولغان گاراندۇك نىكولاي پاۋلوۋىچ بىلەن ئالېكساندرا ڧيودوروۋنانىڭ (توي قىلىشتىن بۇرۇن پرۇسيە مەلىكىسى شارلوتتە) ئەڭ چوڭ ئوغلىدۇر. گۈدەكلىكى ۋە ياشلىقى ھۆكۈمران ئاتاسىنىڭ ئەزگۈچى كىشىلىكىنىڭ سايەسىدە ئۆتتى. ئالېكساندىر، 1885- يىلى ڧېۋرالدا ئاتاسى ئۆلگەندىن سوڭرە، قىرىم ئۇرۇشىنىڭ ئەڭ شىددەتلىك كۈنلەرى باشتىن ئۆتىۋاتقان كۈنلەردە، 36 ياشىدا تەختكە چىقتى. ئۇرۇش، بۈيۈك برىتانىيە ۋە فرانسىيە قاتارلىق ئەللەر بىلەن قارشلاشتۇرغاندا رۇسىيەنىڭ نە قەدەر قالاق قالغانلىقىنى ھېس قىلىپ يەتكەن. رۇسلار دۇچ كەلگەن مەغلۇبىيەتلەر، ئوقۇغان رۇس زىيالىلار ئاراسىندا، مەملەكەتتە تۈپ يىلتىزىدىن بىر ئۆزگەرتىش ئىجرا قىلىنىشى ھەققىدە ئومۇمىي بىر ئىستەك ئويغاندۇردى. بۇ ئىستەكنىڭ تەسىرى بىلەن ئالېكساندىر، زامانىۋىيلىشىش يولى بىلەن رۇسىيەنى ئىلغار غەرب ئەللەرىنىڭ سەۋىيەسىگە ئېرىشتۈرۈشنى نىشان قىلغان بىر قاتار ئىسلاھات باشلاتقان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:دۇنيا تارىخى
تۈر:چاررۇسىيە تارىخى
تۈر:چارپادىشاھ
ت ر ت ئاۋاز

**ت ر ت ئاۋاز** (TRT AVAZ) تۈركىيە رادىئو ۋە تېلېۋىزىيە قۇرۇمىغا قاراشلىق ئوتتۇرا ئاسىيا، بالقانلار ۋە كاڧكازىيەدىكى تۈركىي تىللىق خەلقلەرگە خىتاب قىلىدىغان تېلېۋىزىيە قانالىدۇر. بۇ قانال 2009- يىلى 21- مارت، يەئنى نەۋرۇزنىڭ تۇنجى كۈنى تارقىتىش باشلانغان رەسمىي قانال. قانال ئىسمى تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى 11. ئەلباشى (جۇمھۇرباشقانى) ئابدۇللاھ گۈلنىڭ تكلىڧى ۋە تەۋسىيەسى بىلەن ئۇمۇمىي تۈركىي خەلقلەردە ئورتاق بولغان «ئاۋاز» دەپ تاللانغان.
## مەنبەلەر
روۋان ئاتكىنسون

thumb
**روۋان سەباستىيان ئاتكىنسون** (ئىنگ: Rowan Sebastian Atkinson، ت. 1955- يىلى 6- قەھرىتان)، ئىنگىلىز كومېدى ئارتىسى ۋە يازغۇچى. BBC دە چىققان پۇرچاق ئەپەندى كومىدىيە تىزىقى بىلەن تونۇلغان.

## ھاياتى
ئۈچ قېرىنداشنىڭ كەنجىسى بولمىش روۋان ئاتكىنسوننىڭ ئاناسىنىڭ ئاتى ئەللا مېي، ئاتاسىنىڭ ئاتى ئىسە ئېرىك ئاتكىنسون ئېرۇر. ئوكسڧورد ئۇنىۋېرستېتى دراما ئۇيۇشماسىدا ئىتوتلار ئوينىغان. يازغۇچى رىچارد كۇرتىس بىلەن ئۇچراشىشى كەسپىي ھاياتى ئۈچۈن مۇھىم بۇرلۇش بولغان. دوستى جون لويدنىڭ رېژىسسورلىقىدىكى ۋە ئەنگىلىيە ITV (مۇستەقىل تېلىۋىزىيە\*Independent Television*) "سائەت توققۇز خەبەرلىرى ئەمەس"  (*Not the Nine O'Clock News*) دېگەن ت ۋ تىياتىرىدا ئوينىغان. بۇ تىزىقتىكى مۇۋاپپەقىيەتىدىن سوڭرە 1983 تە قارا يىلان (*The Black Adder*) سىتكومدا رول ئالغان.

ئاتكىنسون، ئۆزىنى دۇنياغا تانىتقان پۇرچاق ئەپەندى خاراكتېرىنى تۇنجى كەز 1988 دە تامېس تېلېۋىزىيونىدا ئوينادى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:يازغۇچىلار
سەلانىك

**سەلانىك** (يۇنانچە: *Thessaloniki* \ Θεσσαλονίκη ئوقۇلىشى: [θesaloˈnici])، يۇنانىستاننىڭ ئىككىنچى بۈيۈك شەھرى ۋە يۇنانىستان ماكېدونىيەسىنىڭ مەمۇرىي مەركىزىدۇر. شۇنداقلا تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ قۇرغۇچىسى مۇستاپا كامال ئاتاتۈركنىڭ توغۇلغان شەھرىدۇر.

سەلانىكنىڭ نۇڧۇسى 363،987 ئەتراپىدادۇر ۋە جۇغراڧىي كوردىناتى شىمالىي كەڭلىك ′38°40 ۋە شەرقىي ئۇزۇنلۇق ′58°22 ئېرۇر. مۇھىم ساياھەت نوقتالارىدىن ئاق مۇنار، گالېرىئۇس سۇ كەمەرى ئارخىئولوگىيلىك مۇزىسى ۋە ئاتاتۈرك توغۇلغان ئۆي قاتارلىقلار.
## مەنبەلەر

تۈر:ياۋروپا
تۈر:گرېتسىيە
تۈركىيە كۆچ ئىدارىسى باش مۇدىرلىقى

thumb
**تۈركىيە جۇمھۇرىيەتى ئىچكى ئىشلار مېنىستىرلىقى كۆچ ئىدارىسى باش مۇدىرلىقى** ياكى قىسقاچە ئاتى **كۆچ ئىدارەسى ( **Göç İdaresi Genel Müdürlüğü**) باش مۇدىرلىقى**. قىسقارتماسى **GİGM**. كۆچ ساھەسىگە ئالاقەدار سىياسەت ۋە ستراتىگىيەلەرنى تەتبىقلاماق، بۇ مەۋزۇلار بىلەن ئالاقەدار قۇرۇم ۋە قۇرۇلۇشلار ئاراسىدا مۇناسىۋەتنى باغلاش، چەتئەللىكلەنىڭ تۈركىيەگە كىرىش ۋە تۈركىيەدە ياشىشى، تۈركىيەدىن چىقىشلىرى ۋە چىگرىدىن قوغلاپ چىقىرىلىشى، خەلقئارالىق قوغداش، ئۆتكۈنچە قوغداش ۋە ئىنسان تىجارەتى مەزلۇملارى قوغدانىشى بىلەن ئالاقەدار خىزمەتلەرنى ئاتقارماق ئۈزەرە ئىچكى ئىشلار مېنىستىرلىكى قارمىقىدا قۇرۇلغان.

كۆچ ئىدارەسى باش مۇدىرلىقى، 2013\04\04 كۈنى ۋە 6458 نومۇرلۇق "چەتئەللىكلەر ۋە خەلقئارالىق قوغداش قانۇنى" بىلەن قۇرۇلدى. 6458 نومۇرلۇق قانۇننىڭ 103. ماددەسى باش مۇدىرلىقنىڭ قۇرۇلىشىنى تۈزىمەكتە. مەزكۇر قانۇن، 2013\04\11 كۈنى 28615 نومۇرلۇق رەسمىي گېزىت تە  ئېلان قىلىنغان ۋە ئوخشاش كۈن كۆچ ئىدارەسى باش مۇدىرلىقى قۇرۇلغان.
## مەنبەلەر
تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى ئىچكى ئىشلەر مېنىستىرلىقى

تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى ئىچكى ئىشلەر مېنىستىرلىقى تۈركىيە دۆلىتىنىڭ ئىچكى خەۋپسىزلىكىنى ۋە ئاسايىشىنى تەمىنلەش، ئىجتىمائىي تۈزىمىنى باغلىق قۇرلۇشلارى بىلەن قوغدىماق، رايونلارنىڭ ئومۇمىي ئىدارەسىنى تۇرغۇزۇش، مەھەللىي ئىدارەلەر ئۈستىدە مەركەزى ئىدارە نامىدا ۋە سىياسىي ماقام سۈپىتىدە نازارەتتە بولۇش ۋە ئىدارى نوقتىدىن ئالغان قانۇنىي تەدبىرلەر بىلەن بۇ ئىدارەلەرنىڭ تەرەققىياتىدا ياردەم قىلىش، خەلقنىڭ نۇڧۇس ۋە ۋەتەنداشلىق ئىشلىرىنى ئورۇنداش، بولغۇسى ئۇرۇش ۋە تەبئىي ئاڧەتلەر ھەققىدە پۇخراۋىي قوغدىنىش خىزمەتلىرىنى ئاتقارماق بىلەن ۋەزىپىلەندۈرۈلدى. (مېنستىرلىق) ئۈستىگە ئالغان بۇ ۋەزىپىلەرنى مەركەز ۋە يانداش تەشكىلاتلارنىڭ ۋاسىتەسى بىلەن ئورۇندىغان. ھازىرىقى ئىچكى ئىشلەر باقانى سۇلايمان سويلۇ (Süleyman Soylu) دۇر.

تۈركىيە ئىچكى ئىشلەر مېنستىرلىقىنىڭ بۇگۈنكى تەشكىلات قۇرۇلمىسى 1983- يىلىنىڭ ئاخىرى ئېلىپ بېرىلغان تەرتىپكە سالىش بىلەن شەكىللەنگەن ۋە 1985- يىلى 14- ڧېۋرال كۈنى چىقارىلغان 3152 نومۇرلۇق قانۇن بىلەن، بۇ يېڭى قۇرۇلما داۋاملىقلىق قازانغان.
## مەنبەلەر