open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
دۇنيا تۈرك تىلى ئائىلە كۈنى

thumb|left|دۇنيا تۈرك تىلى ئائىلە كۈنى
دۇنيا تۈرك تىلى ئائىلە كۈنى ( ئىنگلىزچە: World Turkic Language Family Day) یونئسکو نىڭ سەمەرقەنت (ئۆزبېكىستان) دا ئۆتكۈزۈلگەن ۴۳-قېتىملىق ئومۇمىي يىغىنىدا چىقىرىلغان قارار.  

## یونئسکونىڭ قارارى
یونئسکو نىڭ ۴۳-قېتىملىق ئومۇمىي يىغىنى ئۆزبېكىستاننىڭ سەمەرقەنت شەھىرىدە ئۆتكۈزۈلدى.

۴۳-نۆۋەتلىك یونئسکو ئومۇمىي يىغىنىدا ، قازاقىستان، ئەزەربەيجان، قىرغىزىستان، تۈركىيە ۋە ئۆزبېكىستان **۱۵-دېكابىرنى** «**خەلقئارا تۈرك تىلى كۈنى**» دەپ ئېلان قىلىشنى ئوتتۇرىغا قويدى ، بۇ تەكلىپنى ۲۱ ئەزا دۆلەت قوللىدى. بۇ تەكلىپكە ئاساسەن ، ۱۵-دېكابىر «**خەلقئارا تۈرك تىلى كۈنى**» دەپ ئېتىراپ قىلىندى.

۱۲-ئاينىڭ ۱۵-كۈنىدىكى تاللاش ئالاھىدە مۇھىم. ۱۸۹۳-يىلى ۱۲-ئاينىڭ ۱۵-كۈنى ، دانىيە ئالىمى ۋىلخېلم تومسېن تۈرك تىلىدىكى ئەڭ قەدىمكى يازما ھۆججەتلەرنىڭ بىرى بولغان ئورخون يېزىقىنى يېشىشتە مۇۋەپپەقىيەت قازانغانلىقىنى ئېلان قىلدى. بۇ كۈن بۇرۇلۇش نۇقتىسى دەپ قارىلىپ ، تۈرك تىلى ئائىلىسىنىڭ چوڭقۇر يىلتىز تارتقان تارىخى ۋە ئورتاق مەدەنىيەت مىراسلىرىنى نامايان قىلدى.

## مەنبەلەر
بىلگە تۆرە

**بىلگە تۆرە** (ياكى سىدافۇ، سى دافۇ، شى دافۇ؛ خەنچە: 士大夫، *شى دا فۇ*، ئاكادېمىك كادېر دېگەن مەنىدە) جوڭگو ۋە ئەتراپىدىكى جوڭگو كۈلتۈرىنىڭ تەسىرىگە ئۇچىرغان رايونلاردىكى، مەسلەن، چوسەن، خەنكۇك، ۋيېتىنام، مەخسۇس مەكتەپلەردە ئوقۇپ، كوڭزى تەرىقىتى ۋە پەلسەپىلرى بىلەن قوراللانغان، ئېمتىھانلاردىن ئۆتۈپ تاللىنىپ ھاكىمىيەتكە قېتىلىپ پادىشاھ ۋە خان جەمەتى ئۈچۈن تىزلىنىپ تۇرۇپ خىزمەت قىلىدىغان ئوردا بىلىمدارلىرى ۋە ئەمەلدارلىرىدۇر.
ئويغان

ئويغان

ئابدۇخالىق ئۇيغۇر

ئەي پېقىر ئۇيغۇر، ئويغان، ئۇيقۇڭ يىتەر،

سەندە مال يوق، ئەمدى كەتسە جان كىتەر.

بۇ ئۆلۈمدىن ئۆزۈڭنى قۇتقۇزمىساڭ،

ئاھ، سىنىڭ ھالىڭ خەتەر، ھالىڭ خەتەر.

قوپ! دىدىم، بىشىڭ كۆتۈر! ئۇيقۇڭنى ئاچ!

رەقىبىڭ باشىنى كەس،قانىنى چاچ !

كۆز ئېچىپ ئەتراپقا ئوبدان باقمىساڭ،

ئۆلىسەن ئارماندا بىر كۈن نائىلاج.

ھىلىمۇ جانسىزغا ئوخشايدۇ تىنىڭ،

شۇڭا يوقمۇ ئانچە ئۆلۈمدىن غىمىڭ؟

قىچقارسام قىمىرلىمايلا ياتىسەن،

ئويغانماي ئۆلمەكچىمۇ سەن شۇ پىتىڭ؟!

كۆزۈڭنى يوغان ئىچىپ ئەتراپقا باق،

ئۆز ئىقبالىڭ ھەققىدە ئويلا ئۇزاق.

كەتسە قولدىن بۇ غەنىمەت پۇرسىتى،

كېلەچەك ئىشىڭ چاتاق، ئىشىڭ چاتاق.

ئېچىنار كۆڭلۈم ساڭا ئەي ئۇيغۇرۇم،

سەپدىشىم، قىرىندىشىم، بىرتۇغقىنىم.

كۆيۈنۈپ ھالىڭغا، ئويغاتسام سىنى،

ئاڭلىمايسەن زادى، نىمە بولغىنىڭ؟

كىلىدۇ بىر كۈن پۇشايمان قىلىسەن،

تەكتىگە گەپنىڭ شۇچاغدا يىتىسەن.

«خەپ» دىسەڭ ئۇچاغدا ئۈلگۈرمەي قالار،

شۇندا ئۇيغۇر سۆزىگە تەن بىرىسەن.

1920-يىلى

مەنبە: شائېرنىڭ «ئاچىل»ناملىق شېئىرلار توپلىمىدىن ئىلىندى.
غەزەپ ۋە زار

غەزەپ ۋە زار

**[[ئابدۇخالىق ئۇيغۇر]]**

ئەي پەلەك بۇ دەھشىتىڭدىن ئىنتىھا بىزارىمەن،

ئىستىدىم كۆپ،تاپمىدىم بۇدەردىمە ھىچ دارىمەن.

ئاتا-بوۋامدىن مىراس كونا كېسەلنىڭ دەردىدە،

گاھ ئۆلۈپ، گاھ تىرىلىپ كۆپتىن بېرى ئاۋارىمەن.

بىر پۇراپ ئۆلسەم ئارمان، بېغىم باھارى گۈلىنى،

ھەر سەھەر گۈل ئىشقىڭدا بولبۇلغا ئوخشاش زارىمەن.

دوستلىرىم ئوۋغا چىقاردا كەلتۈرەر مىسالىغا،

قارچۇغا قۇشلار ئۇلار، مەن مىسالى سارىمەن.

يۈزمۇ-يۇز قىلماس تەئەررۇز، كۆپ كۈڭۈلچاندۇر ئۇلار،

كۆرمىسەم چاينار نىجىس گوياكى دىل ئازارىمەن.

لا ئەقىل دەپ ئويلىدى، چىندىن نەزەر سالماي تۇرۇپ،

يېڭىلىپ كەتتى ئۇلار كۆپتىن بېرى ھۇشيارىمەن.

قولىدىن كەلمەيدۇ، ئىش دەپ دائىم غىدىقلايدۇ مېنى،

مەن شۇلارنىڭ سۆزىگە بەكمۇ بەك خۇنبارىمەن.

پەنگە ماڭساق كۆز ئېچىپ، جەدىت دەپ قاغىشۇر،

بۇ ھاماقەت دەۋرىدە ئاتەش بولۇپ يانارىمەن.

چۆل -جەزىرە، دەشتۇ سەھرا ئىچرە قالدىم نائىلاج،

ئاھ قاچان بىر يول تېپىپ، قۇشۇلاي قاتارىمەن.

سۇغا تەشنادۇر بۇ چۆل، بىپايان مۇنبەت يېرى،

مىسلى دەريا تاپماي ئېقىش ، قاينام بولۇپ قاينارىمەن.

ئۇيغىنىپ كەتتى جاھان مەغرىپى-مەشرىق تامام،

مەن تېخى سۈت ئۇيقۇدا، چۈش كۆرۈپ ياتارىمەن.

باشقىلار كۆكتە ئۇچۇپ، سۇدا ئۈزۈپ كەتتى يىراق،

مەن مىسالى يالاڭئاياغ، دەسسەپ تىكەن ماڭارىمەن.

ئىلىم -پەندىن يوق خەۋەر، باستى غەپلەت خەۋپ-خەتەر،

ھالىمىز قۇلدىن بەتتەر، قانداق چىدار تۇرارىمەن؟

تىل-ھاقارەت، تەنە دىخمار، ۋاي داد! … بۇ جاننى قىينىدى،

ئەمدى نە قىلماق كېرەك، ئەجەپ بولدۇم خارىمەن.

زۇلۇمنىڭ ئوكيانىدىن تاپماي پاراغەت ئارىلى،

تاغ كەبى دولقۇندا ئۆرلەپ، ھەققە ئاھ ئۇرارىمەن.

دەۋرى جەبرىدىن ئېسىت، ھالىڭغا ئۇيغۇر ۋاي ھېكىم،

جاننى ئالقانغا ئېلىپ چىق، تاپمايسەن باشقا چارىسەن!!
ۋىجدان ئازابى

ۋىجدان ئازابى

ئابدۇخالىق ئۇيغۇر
جاھالەت كۈلپەتىدىن بىزگە بىركۈن كۆپ خاتا باردۇر،

ئېيتىڭىزچۇ ھالىمىزنىڭ قايسىبىرىدە ساپا باردۇر؟

جاھاننىڭ ھالىدىن ۋاقىپ بولۇپ تۇرماقنىڭ ئورنىغا،

بىرىنى شاڭيو سايلاپ ئارقىدىن دەۋايىمىز باردۇر.

ئىناقلىق-ئىتپاقلىقنىڭ نىشانى قالمىدى بىزدە،

يېڭى باشنى كۈتۈرگەندە ئۇرۇپ يىقىتقانىمىز باردۇر.

بىرى بىر ياخشىلىق قىلسا ئۇنىڭ يادىنى قىلماق يوق،

ئېپى كەلسە بېرىپ ئەۋرەتلىرىنى ئاچقانىمىز باردۇر.

بىناگاھ دوستىمىزدا بىر ئەيىپ زاھىر بولۇپ قالسا،

يۇشۇرماي بىرگە ئوننى قېتىپ چاققانىمىز باردۇر.

خۇشامەت بابىدا بىزدەك ماھارەت ئۇستىسى يوقتۇر،

قۇۋلۇغۇ شۇملۇق بىلەن رەڭمۇرەڭ يالغانىمىز باردۇر.

ئويۇن-چاقچاق تۈپەيلى ئۆزئارا بىئەپ بولۇپ قالساق،

ياراشماق ئورنىغا ھەدەپ ئوت ياققانىمىز باردۇر.

يەنە يۇرت پايدىسىغا جەم بولۇش بىزدە بەسى مۈشكۈل،

نەزىر، توي ۋە زىياپەتكە بېرىپ ياتقانىمىز باردۇر.

كىرەكسىز مۇستەھەپ ئىشلار ئۈچۈن جاننى پىدا قىلدۇق،

ۋە لېكىن ھەجگە باج ئالسا توزۇپ قاچقانىمىز باردۇر.

ئىلىم-پەن ئىجتىھاتىغا كۆڭۈلنى قويمىدۇق بىزلەر،

ئوقۇرمىز، ئوقۇتۇرمىز لىكىن سېغىز چايناشىمىز باردۇر.

ئىلىم-پەنگە يۈرۈش قىلغان ئۇچار كۆكتە، ئۈزەر سۇدا،

مىنىشكە بىز تاپالماي ئات ياياق قالغانىمىز باردۇر.

گۈركىرەپ كەلسە «ئاپتوموبىل»، «نىمە بۇ ئەي خۇدايىم» دەپ،

ئەقىلنى ئىشلىتەلمەي داڭ قېتىپ قالغانىمىز باردۇر.

ھۈنەر بىلەن سانائەتتە يېتىشتۇق دەپ قانائەت قىپ،

ئۇماچ ئىچمەككە خۇمداندا ھىجىر قۇيغانىمىز باردۇر.

تائاۋۇن ھەم قەناسۇر ئورنىغا بىزلەردە بىر ئادەت،

بىلىمگە سايە قىلغاننى تېپىپ قاققانىمىز باردۇر.

بوۋىلار شۆھرىتىنى، غەيرىتىنى ھىچ سېغىنمايمىز،

قېلىپ غەپلەت-جاھالەتتە تېخى پو ئاتقانىمىز باردۇر.

مىسلى جەننەت تاغۇ دەريانى بېزەشكە يوق كىشى،

ئىگىز قىرلاپ پەر ياستۇقنى بىغەم ياتقانىمىز باردۇر.

ئىت ئۇرغۇچىغا ئامراق دەپ بىزدە بار تەمسىل،

لويى، ئامبال، ۋاڭ غوجامنى سېمىز باققانىمىز باردۇر.

مۇنەججىم، ئېنژىنېر، ئالىم، تەپەككۇر ئەھلى ئورنىغا،

تونۇر سەللا، نەپسى بالا خەلپەتۇ سۇلتانىمىز باردۇر.

ھەسەتخورلۇق، كۆرەلمەسلىك ۋە يا ئۆزى قىلالماسلىق،

قىلدۇرۇپ باغلىسا بەلنى تۈمەن بوھتانىمىز باردۇر.

ئەل ۋە يۇرتنىڭ دەردىگە قىلچە بولمىدۇق دەرمان،

كىلۇر بىركۈن شۇ چاغدا مىڭ تاغار پۇشمانىمىز باردۇر.

ئابدۇخالىق بولدى قىل، ئاۋارە بولما، نالىما!

ۋاقتى كەلگەندە ئازاپقا تەييار ۋىجدانىمىز باردۇر.
ئىستىمەس

ئىستىمەس

ئابدۇخالىق ئۇيغۇر

ئەي نىگار ھىجرىڭدە كۆڭلۈم ئىنتىلىشنى ئىستىمەس،

مەن خىتاپ قىلسام ۋەتەنگە ئىنتىلىشنى ئىستىمەس.

ئوت بولاتتىم، تولغىناتتىم، مەن يىنىپ چاقماقلىسام،

ئەل ئېغىر ئۇيقۇدا بولدى ھەم بىلىشنى ئىستىمەس.

‘ئۇ ئۇزۇن، بۇ قىسقا’ دەپ يۈرۈشىدۇ بەزىلەر،

ئۇغرى تەگسە ئۆيىدە مالىغا ئىز تېپىشنى ئىستىمەس.

ئېھتىيات جانى ئۈچۈن سەن بىر كېڭەش بەرسەڭ ئەگەر،

بىز بولۇرمىز دەپ تۇرۇپ ئىجرا قىلىشنى ئىستىمەس.

ھامىنىڭ ئەۋلادىدىن بىرسى قوللۇقتا قالمىدى،

ئۇيغۇر ئەۋلادى بۇنى ھەم سېزىشنى ئىستىمەس.

يەپ زەھەر بولدى كىسەل، ئەلۋىدا! كۆپتۇر خەتەر،

مىللىتىم جان چىقسا ھەم، داۋالىنىشىنى ئىستىمەس.

باشقىلار كۆكتە، دېڭىزدا ئۈزدى شوخ پەرۋاز قېلىپ،

بىزگە كەلسە بىر قوتۇر ئىشەك منىشىنى ئىستىمەس.

ئىزلىدى ھۇما قۇشىنى كۈندە ئاسمانغا قاراپ،

ئىزلىگەنلەر باشىغا ھۇما قۇشنى ئىستىمەس.

مىللىتىم تارتقان ئازاپقا كۆڭۈل قانداق چىدىغاي،

ئەل-غېرىپ ئىڭرايدۇ ئەمما، تەۋرىنىشنى ئىستىمەس.

ئابدۇخالىق قىل سۇبات، ئىزلە سراتەل مۇستەقىم،

بۇ سۇبات بارىدا دىل ۋەيران كىزىشنى ئىستىمەس.

1920-يىلى تۇرپان
ئالگورىتما

ئالگورىتما : (  Algorithm )   مەلۇم مەسىلىنى ھەل قىلىش ياكى مەلۇم بىر مەقسەتكە يېتىش ئۈچۈن لايىھەلەنگەن ئۇسۇل. ماتېماتىكا ۋە كومپيۇتېر پەنلىرىدە، ئۇ بىر ۋەزىپىنى ئورۇنداش ئۈچۈن بەلگىلەنگەن چەكلىك مەشغۇلاتلار توپلىمى. ئۇ مەلۇم بىر دەسلەپكى ھالەتتىن باشلىنىپ، ئېنىق بەلگىلەنگەن ئاخىرقى ھالەت بىلەن ئاخىرلىشىدۇ.
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى نىزامنامىسى

**ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى نىزامنامىسى**

## بىرىنچى باب، ئومۇمىي پىرىنسىپ
1. ماددا: ئىسمى، ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى بولۇپ، تۈركچە Uygur Araştırma Enistitüsu، ئىنگلىزچە: Uyghur research inititute قىلىپ يېزىلىدۇ، قىسقىچە نامى » UTI».

2. ماددا: خاراكتېرى، ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن 2018-يىلى 1-ئاپرېلدا قۇرۇلغان بولۇپ كىرىم قىلمايدىغان، شەرقىي تۈركىستانغا دائىر خەلقئارا مۇناسىۋەت ۋە ئىستراتېگىيەلىك تېمىلارنى تەتقىق قىلىدىغان ئورگاندۇر.

3. ماددا: مەقسىتى، شەرقىي تۈركىستان ۋە دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدا ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلارنىڭ ئەھۋالى، خەلقئارا كۈچلەر ئوتتۇرىسىدىكى پايدا-مەنپەئەت مۇناسىۋىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستانغا كۆرسىتىدىغان تەسىرىنى تەتقىق قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ.

4. ماددا: نىشانى، ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە مەسىلىلەرنى بىلىم بىلەن ھەل قىلىدىغان ئاڭ شەكىللەندۈرۈشتۇر.

5. ماددا: غايىسى، بىلىم ئومۇملاشقان جەمئىيەت بەرپا قىلىشتۇر.

6. ماددا: ئىنستىتۇت تۈركىيەنىڭ ئەنقەرە شەھىرىدە تەتقىقات ئورنى تەسىس قىلىدۇ.
ئاتۇش لوڭقىسى (پۇتبول مۇسابىقىسى)

ئاتۇش لوڭقىسى ھەريىلى كۈز پەسىلدە ئاتۇش شەھىردە ئۆتكۈزۈلدىغان دوستلۇق پۇتبول مۇسابىقىسىدۇر. بۇ مۇسابىقىدە نۇرغۇن ئۇيغۇر كارخانىچىلىرى تاجىدارلىق قىلغان. ئارتۇشھەبىبۇللا ئابدۇقادىر (سودا ماگىناتى) ئابۇساھى ئېمپورت-ئېكىسپورت شىركىتى 100 مىليون يۈەن ئىنانە قىلغان بولۇپ، ئاتۇش شەھرىگە زامانىۋى بىر پۇتبول مەيدانى سالماقچى بولغان. 

### چىمپىيونلار
خوتەن كوماندىسى (2025-يىلى11-ئايدا)
قازاق سوۋېت سوتسىيالىستىك ئ‍ىتتىپاقداش جۇمھۇرىيىتى

thumb|285x285px|قازاق سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيەتنىڭ بايرىقى (1953-1991)
thumb|ق س س ئى ج نىڭ گېربى
**قازاق سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيىتى** (رۇسچە: Казахская Советская Социалистическая Республика؛ قازاقچە :Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы\قازاق كەڭەستىك سوتسيالىستىك رەسپوبلىكاسى) 1917 - يىلىدىكى ئۆكتەبر ئىنقىلابىدىن كېيىن قۇرۇلغان سوۋېتلەر ئىتتىپاقىنى تەشكىل قىلغان 15 جۇمھۇرىيەتتىن بىرى.

1936 - يىلى 5 - دېكابردىن 1991 - يىلى 26 - دېكابرغىچە مەۋجۇت بولغان.
thumb|333x333px|قازاق س س ئى ج نىڭ سوۋېت ئىتتىپاقى خەرىتىسىدىكى ئورنى
2 مىليون 717 مىڭ 300 كم2 لىق كۆلىمى بىلەن رۇسىيە سوۋېت فېدېراتىپ جۇمھۇرىيەتىدىن قالسا س س ج ئى نىڭ ئەڭ چوڭ ئىككىنچى ئىتتىپاقداش جۇمھۇرىيىتى ئىدى. باشبالىقى ئالمائاتا شەھىرى بولۇپ، قازاق س س ئى ج قازاق كومپارتىيەسى تەرىپىدىن باشقۇرۇلاتتى. كۈنىمىزدىكى قازاقىستان جۇمھۇرىيەتى دەل شۇ توپراقلار ئۈستىگە قۇرۇلغان.
سامانچىنىڭ قىزى

thumb|left|'''سامانچىنىڭ قىزى'''
**سامانچىنىڭ قىزى**، بۇ، جەنۇبىي ئەزەربەيجان تۈركلىرى ئارىسىدا، بولۇپمۇ ئۇرمىيە رايونىدا داڭق چىقارغان ئەپسانىۋى بىر قىزنىڭ ئىسمى.

## رىۋايەت
ئۇرمىيە شەھىرىدە ئۇنىڭ دادىسى سامانچى ئىدى، ئۇ يەنە **سامانچىنىڭ قىزى** دەپمۇ ئاتالغان. تەسۋىرلىگۈسىز گۈزەللىكى سەۋەبىدىن، ئۇنىڭ ئىسمى تىللاردا يادلىنىپ قالغان ۋە ئۇ جىلوۋلۇق قىرغىنچىلىقى مەزگىلىدە ئۇرمىيەدە ياشىغان. 

## مەنبەلەر
يېڭى قاراقۇرۇم (شەھەر)

**يېڭى قاراقۇرۇم** موڭغۇلىيەنىڭ پىلانلاۋاتقان يېڭى بىر بالىق بولۇپ، پىلان بۇيىنچە ھازىرقى باشبالىق ئۇلانباتۇردىن يېڭى قاراقۇرۇم بالىققا كۆچۈرۈلىدۇ. موڭغۇلىيە ھۆكۈمىتى ئاللىبۇرۇن پىلان ۋە لايىھەلەرنى تەسقىلىغان بولۇپ، پىلان بۇيىنچە ئورخۇن ۋادىسىدىكى كونا خانبالىق قاراقۇرۇم (ھۇن، كۆكتۈرۈك، ئۇيغۇر، موڭغۇل قاغانلىقلارنىڭ خانبالىقى بولغان) بالىقنى چۆگلەپ يېڭىدىن بىر زامانىۋى ۋە سانائەتلەشكەن باشبالىق قۇرۇپ چىقماقچى بولغان. يېڭى قاراقۇرۇم بالىقى كونا باشبالىقنىڭ مۇھىتى بۇلغىنىشى، ھەدىدىن زىيادە نوپۇس بولۇش، قىستا-قىستاڭچىلىق قاتارلىق مەسىللەرنى ھەل قىلىش بىلەن بىرگە، يەنە، موڭغۇل ئۇلۇسىنىڭ تارىخ بالىقنى تەكىتلەشتە ناھايىتى مۇھىم ئەھمىيىتى بار.
چېلەك ناھىيەسى

**چېلەك** (قازاقچە: Шелек\شېلەك) قازاقىستاننىڭ ئالماتا ۋىلايىتىنىڭ ئ‍ەمگەكچىقازاق ناھىيەسىگە قاراشلىق بىر كەنت. چېلەك يېزا رايونىنىڭ مەمۇرىي مەركىزى، ئېسىك بازىرىنىڭ مەركىزىدىن تەخمىنەن 69 كىلومېتىر شەرقىي شىمالغا جايلاشقان.

بۇ ئولتۇراق رايون 1871 - يىلى دەسلەپتە چىلىك كەنتى، ئاندىن زايتسېۋسكويې كەنتى سۈپىتىدە قۇرۇلغان. 1932 - يىلدىن 1997-يىلى مايغىچە چىلىك رايونىنىڭ مەمۇرىي مەركىزى بولغان. 1997-يىلى 23 - مايدا، چىلىك رايونى بىكار قىلىنىپ، ئەمگەكچىقازاق ناھىيىسىگە قوشۇلغان. 1997-يىلدىن ئىلگىرى، چېلەك ئالماتا ۋىلايىتى ئېسىك شەھىرى چىلىك رايونىنىڭ ناھىيە مەركىزى بولۇپ، ئېنبېكشىقازاق ناھىيىسىنىڭ بىر قىسمىغا ئايلانغان.
خوجا نىياز ھاجىنىڭ ھازىرقى قەۋرىسى2009-يىلى

خوجا نىياز ھاجىنىڭ ھازىرقى قەۋرىسى2009-يىلى 

بۇ يىل 3~4  قىتىم چىقىپ ئىزدەپ تاپالمىدىم،تۆنۆگۈن دوستۇم بىلەن ئۇياق ئىزدەپ،بۇياق ئىزدەپ ،سۈرۈشتۈرۈپ يۈرۈپ .......ئاخىرى تاپتىم........قاقاس شۇ تاغدا تاپقانلىغىمىزدىن  خوش بولدۇق ھەم قاقاسلىققا قاراپ ھەيران قالدۇق........................

ئىزدەش ئۇسۇلى:يەنئەن يولىنىڭ ئۈستىدىكى قەبرىستانلىققا چىقىپ داۋاملىق ئىچىگە قاراپ ماڭىمىز، (بىشىدىكى ماشىنا توختۇتۇش مەيدانى ئەمەس ،داۋاملىىق ئالدىغا)ئەڭ ئىچىدىكى ماشىنا توختۇتۇش مەيدانىغا قايرىلىدىغان يەرگە كەلگندە ئۇدۇلىمىزغا قارىساق يېڭىدىن كۆچۈرۈلگەن قەبرىستانلىقلار كۆرىنىدۇ(قاقاس تاغلىق،ئوڭ يەرەپتە ماشىنا توختىتىش مەيدانى)،يېڭى قەبرىستانلىق يەنى يېڭىدىن كۆچۈرۈلگەن قەبىرىستانلىق تەرەپكە ماڭىمىز(بۇ ئىككى قەبرىستانلىقنىڭ ئوتتۇرسىدا ماي ماشىنا يولى بار)،يولدىن ئۆتۈپ قارىساق يوغان ئىككى يۇقۇرى بىسىملىق توك ئىستولبىسى بار،ئاستىدىن ئۆتۈپ ئوڭغا قارىساق تۇڭگانلار قەبرىستالنىغى بار،سول تەرەپتە كۆچۈرۈلگەن  ئۇيغۇرلار قەبىرىستالىغى بار،داۋاملىق ئالدىغا قاراپ 150 مىتىر ئەتراپىدا مىڭىپ سولغا قارىسىڭىز يوغان قارا تاش ئابىدە بار.رەسىمگە قارىسىڭىز بولىدۇ.

يەر شارىدىكى ئورىنى :

كەڭلىك:43°43′36 .05″

ئۇزۇنلۇق:87°39′36 .79″

دېڭىز يۇزىدىن ئىگىزلىگى:1095 مىتىر ئەتراپىدا

**ئورخۇن مۇنبىرى » ئۇيغۇرلاردىكى مەشھۇر شەخسلەر » غوجا نىياز ھاجىنىڭ ھازىرقى قەۋرىسى**
2 غالجىرانە ھايۋاناتلار شەھىرى

ببۇ فىلىمدە جۇدى ۋە ئۇنىڭ تۈلكە ئوغۇل دوستى نىك ۋىلدنىڭ ھېكايىسى ۋە ئۇلارنىڭ قانداق قىلىپ بىرلىكتە جىنايەت سادىر قىلغان گارى دېسناكنىڭ ئىسمىنى تازىلاش ھېكايىسى سۆزلەنگەن.بايان قىلىنغان . بۇ فىلىم 2025-يىلى 11-ئاينىڭ 26-كۈنى قويۇلغان.  جەمئىيىتى تەرىپىدىن 10 ياخشى كىنو بولۇپ باھالانغان .

## سىرتقى ئۇلىنىش
* غالجىرانە ھايۋاناتلار شەھىرى 2
دەلىلقان سۇگۇربايوپ

دەلىلقان سۇگۇربايوپ

دەلىلقان سۇگۇربايۇف 1906-يىلى قۇبدىدا قازاق چارۋىچى ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. -1933-يىلى ما جۇڭيىڭ قىسمىدىكى ما خەييىڭ قوشۇنى ئالتايدا قىرغىنچىلىق قىلغاندا، ئۇ ما خەييىڭ باندىتلىرىغا قارشى قوراللىق كۈرەشكە قاتناشقان. 1937-يىلى جۇڭگو كومپارتىيەسىنىڭ تەسىرى بىلەن پۈتۈن شىنجاڭدا ياپون باسقۇنچىلىرىغا قارشى مىللىي بىرلىك سەپ قۇرۇلغاندا، دەلىلقان چارۋىچىلىق رايونلىرىدا ياپونغا قارشى تەشۋىقات ئېلىپ بارغان ۋە ئالتايدىكى جاھانگىرلىككە قارشى ئۇيۇشمىنىڭ غوللۇق ئەزالىرىدىن بىرى بولغان.

1940-يىلى 9-ئايدا دەلىلقان ئالتاي ناھىيەسىگە مۇئاۋىن ھاكىم بولغان. -1941 يىلى شېڭ شىسەي ھۆكۈمىتى ئىلغارلارغا زىيانكەشلىك قىلىشقا باشلىغاندا، ئۇ سوۋېت ئىتتىپاقىغا قېچىپ كېتىپ، شۇ يەردە 1943-يىلىغىچە ئوقۇغان. 1944-يىلى 6-ئاينىڭ ئاخىرىدا ئالتايغا كېلىپ، تارقىلىپ كەتكەن) ئەسلىدىكى (قوراللىق قىسمىنى يىغىپ، چارۋىچىلاردىن قوراللىق قوشۇن تۈزۈپ، شۇ يىلى 10-ئايدا» ئالتاي ئىنقىلابى ۋاقىتلىق ھۆكۈمىتى «نىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، پارتىزان ئەترىتىنىڭ باش قوماندانى بولغان ھەم گومىنداڭ بىلەن بولغان ئۇرۇشلاردا ئالتاينىڭ بىر قىسىم يەرلىرىنى دۈشمەن قولىدىن تارتىۋېلىپ ئازاد قىلغان. ئالتاينىڭ ئازادلىقى ئۈچۈن تۆھپە قوشقان. -1945 يىلى ئالتاي ئازاد بولغاندىن كېيىن، ئالتاي مەمۇرىي مەھكىمىنىڭ مۇئاۋىن ۋالىيسى، ئاتلىق تۈەنجاڭ، ئۈچ ۋىلايەت مىللىي ئارمىيەسىنىڭ مۇئاۋىن قوماندانى قاتارلىق ۋەزىپىلەرنى ئۆتىگەن. -1947 يىلى ئالتاي ئازاد بولغاندىن كېيىن، ئالتاي مەمۇرىي مەھكىمىنىڭ مۇئاۋىن ۋالىيسى، ئاتلىق تۈەنجاڭ، ئۈچ ۋىلايەت مىللىي ئارمىيەسىنىڭ مۇئاۋىن قوماندانى قاتارلىق ۋەزىپىلەرنى ئۆتىگەن. -1947 يىلى مىللىي ئارمىيەگە قوماندانلىق قىلىپ، ئوسماننىڭ ئالتايغا قىلغان ھۇجۇمىنى تارمار قىلغان. -1948 يىلى-8 ئايدا شىنجاڭدا تىنچلىقنى ۋە خەلقچىللىقنى ھىمايە قىلىش ئىتتىپاقى مەركىزىي تەشكىلاتىنىڭ ھەيئىتى بولۇپ، ئالتاينىڭ ئىقتىسادىي، مەدەنىيەت-مائارىپ ۋە مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى ئىشلىرىنىڭ ياخشىلىنىشىغا تۆھپە قوشقان. دەلىلقان سۇگۇربايۇف 1949-يىلى 8-ئاينىڭ 27-كۈنى مەملىكەتلىك تۇنجى نۆۋەتلىك سىياسىي مەسلىھەت كېڭىشىنىڭ 1-قېتىملىق يىغىنىغا قاتنىشىشقا كېتىۋېتىپ، ئەخمەتجان قاسىمى باشلىق كىشىلەر بىلەن بىللە ئايروپىلان ۋەقەسىدە قۇربان بولغان.

مەنبەسى: شىنجاڭدا يۈز بەرگەن ھەقىقىي ئىشلار ئەسەر خاتىرىسى 2-قىسىم
خورما

خورمىنىڭ ئاساسلىق رولى ۋە تەسىرى
alt=خورما دەرىخى|thumb|خورما دەرىخى

خورما ئۈچەينىڭ لۆمۈلدىشىنى كۈچەيتىدۇ ھەمدە ئۈچەينىڭ ئىقتىدارىنى ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ، قەۋزىيەتنى ياخشىلايدۇ، شۇ ئارقىلىق قەۋزىيەتنى داۋالاش ئۈنۈمىگە يەتكىلى بولىدۇ.

بۆرەكنى قۇۋۋەتلەش

خورما يۈرەكنى كۈچلەندۈرىدۇ، جىنسىي ئىقتىدارى تۆۋەنلەشنىمۇ داۋالايدۇ. ياشانغانلارنىڭ جىسمانىي كۈچىنى ئاشۇرىدۇ، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا زەھەرنى تازىلاپ، چىراينى گۈزەللەشتۈرىدۇ.

ئورۇقلىتىش

خورمىنىڭ تەركىبىدە كۆپ مىقداردا كۆپ خىل ئوزۇقلۇق بولۇپ، خورمىنىڭ ئوزۇقلۇق قىممىتى بەدەننىڭ ئېھتىياجىنى قامدىيالايدۇ، ئۇ يەنە ئاشقازان، ئۈچەينى غىدىقلاپ، ئىسسىقلىقنى كۆپلەپ خورىتىدۇ.
alt=خرما مېۋىسى|thumb|خورما مېۋىسى

زەھەرنى تازلاش

خورمىنىڭ زەھەر تازىلاش رولى بار بۇلۇپ، خورمىنىڭ زەھەر تازىلاش رولى جىگەردىكى زەھەر ۋە ئېغىر مېتاللارنى تازىلايدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا، خورما سۈيى ئىچسىمۇ زۇكام، قىزىشنى داۋالايدۇ.

داۋالاش رولى

خورمىدىكى قەنت تەركىبى ناھايىتى ئاسان سۈمۈرۈلىدۇ ۋە ھەزىم بولىدۇ، شۇڭا ئۇ دائىم بالىلارنىڭ ئاشقازان-ئۈچەي كېسىلىنى داۋالاشقا ئىشلىتىلىدۇ. خورما بىلەن ھەسەلنى ئارىلاشتۇرغاندىن كېيىن كۈندە ئۈچ قېتىم ئىستېمال قىلسا بالىلاردىكى تولغاقنى داۋالىغىلى بولىدۇ.

خورمىنىڭ مىجەزنى تەڭشەپ، قۇۋۋەتنى ئاشۇرۇش، يۆتەلنى توختىتىپ، ئۆپكىنى سىلىقلاش، بەلغەمنى بوشىتىپ، دەم سىقىلىشنى پەسەيتىش رولى بار تەركىبىدىكى تالا ماددىسى ئىنتايىن يۇمشاق بولۇپ، ئاشقازان ۋە ئۈچەيگە سەزگۈر ئەمەس، ئاشقازان يارىسىنى داۋالايدۇ.
خوجىنىياز ھاجى بىلەن شېرىپقان تۆرىنىڭ جەسەتلىرىنىڭ تېپىلىش ئەھۋالى

خوجىنىياز ھاجى بىلەن شېرىپقان تۆرىنىڭ جەسەتلىرىنىڭ تېپىلىش ئەھۋالى

                                                                ئادالەت ھادى

خوجىنىياز ھاجى بىلەن شېرىقان تۆرىلەر 1937-يىلى كۈزدە شىڭ شىسەي تەرىپىدىن قولغا ئېلىنىپ ،1943-يىلى دەھشەتلىك يۇسۇندا قەتلى قىلنغان.ئۇلارنىڭ جەسەتلىرىنڭ قاچان،قانداق تېپىلغانلىقى توغرىسىدا بىلىشىمچە ، 1946-يىلى9-ئايلاردا ئۈرۈمچى 3-ساقچى بۈلۈمىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى زىياۋدۇن ئەپەندى شۇ چاغدىكى ئۈچ ۋىلايەت گېزىتىدە ‹‹زالىم شىڭ شىسەي تەرىپىدىن شېھىت قىلىنغان مەرھۇملارنىڭ جەسەتلىرىنى تېپىپ ئېچىپ ئېلىڭلار...››دىگەن مەزمۇندا خەۋەر ئېلان قىلغان ئىكەن.خوجىنىياز ھاجىنىڭ ئوغلى سەئىدۇللا مەزكۇر خەۋەرنى ئاڭلاش بىلەنلا بۇ ئىشقا كىرىشمەكچى بولغان بولسىمۇ،لېكىن ئۆزى تۇرپاندا بۇلۇپ قېلىپ ۋاختىدا ئۈرۈمچىگە كېلەلمىگەن ئىكەن.پەقەت 1947-يىلى 4-ئاينىڭ 7-كۈنى ئۈرۈمچىدىكى يۇرت چوڭلىرىدىن موللا خوجىنىياز ھاجىم،زىرىپخان مەخسۇم ھاجىم ۋە ھامىتخانلار بىلەن بىرلىكتە باياۋان تېغىغا چىقىپ،بۇ ئىشقا كىرىشكەنىكەن.

ئۇلار بۇ تاغدىكى شېھېتلەر كۈمۈلگەن يەرنى ئاچقاندا،بۇ يەردىن بىرقانچە كىشىنىڭ جەسىدى چىققان،ئۇنىڭ ئارىسىدا خوجىنىياز ھاجىمنىڭ جەسىدى ئوغلى تەرىپىدىن تۇنۇلغان.شۇ قاتاردا شېرىپقان تۆرىنىڭ جەسىدىمۇ تېپىلغان.جامائەت بۇ جەسەتلەرنى دۇئا-تەگبىر بىلەن قەبرىستانلىقتىكى يەرلىككە قۇيۇپ قايىتقانىكەن.

خوجىنىياز ھاجىنىڭ ئەينى چاغلاردا ئاستىنقى ئوتتۇرا ئىككى چىشى ئالتۇن چىش بۇلۇپ،شېھىد قىلىنغاندا بۇ ئىككى چىش قۇمۇرۇپ ئېلىنغىنى ئۈچۈن،ئۇنىڭ ئورنى بەلگە بۇلۇپ قالغان؛ئىككىنچىدىن،خوجىنىياز ھاجى ساقال-بۇرۇتلىرى ئۇزۇن قۇيۇلغان كىشى بۇلۇپ ،كۈمۈگلۈك تۇرغان بىرنەچچە يىل جەريانىدا ساقىلى ئۇۋۇلۇپ چۈشۈپ كەتكەن بولسىمۇ ، بۇرۇتى ئۆز ئەينى تۇرغانىكەن.يۇقىرىقى بەلگىلەر جەسەتنىڭ خوجىنىياز ھاجىنىڭ جەسىدى ئىكەنلىكىنىڭ دەلىلى قىلىنغان.

شېرىپقان تۆرىنىڭ جەسىدى مۇنداق تۇنۇلغان:شېرىپقاننىڭ كىيىنكى كۈنلىرىدە ئەلەن ۋاڭ بىر قۇر كىيىم تىكتۈرۈپ ئۇنىڭغا كەيگۈزۈپ قويغانىكەن.مەرھۇمنىڭ جەسىدى كىيمى بىلەن كۈمۈۋىتىلگەن بولغاچقا ، بۇ كىيىم بۇلۇپمۇ كىيىمنىڭ ياقىسى جەسەتنىڭ شېرىپقاننىڭ جەسىدى ئىكەنلىكىگە بەلگە بولغان.ئىككىنچىدىن؛شېرىپقان تۆرە ئۇستىخانلىق، ئالاھىدە يوغان ئادەم بولغاچقا،بىلدىغانلار بۇ جەسەتنى تەكشۈرۈپ يۇقىرىقى بەلگىلەر ئاساسىدا ‹‹ شېرىپقان جەسىدى›› دەپ بىكىتكەن.

خوجىنىياز ھاجى بىلەن شېرىپقان تۆرە كۈمۈلگەن ۋاختىدا،كۆمگۈچىلەردىن بەزىلەر بىر بەلگە بۇلۇپ قالسۇن دىگەن خىيال بىلەن خەت يېزىلغان ئىككى تاختاي پارچىسىنىمۇ بىللە كۆمۈلگەنىكەن.بۇ تاختاي پارچىلىرىمۇ جەسەتلەر بىلەن بىللە تېپىلغان.تاختايدىكى خەتلەر ئۈچۈپ كەتكەن بولسىمۇ ،لېكىن بەلگە ئاساسلىرى بىلەن بۇ يەرلىكنىڭ (لەھەد) نىڭ ھەقىقەتەن مەرھۇملارنىڭ كۈمۈلگەن جايى ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلانغان .

مەنبە :شىنجاڭ تارىخ ماتىرىياللىرى 34-قىسىمدىن ئېلىندى.
سەفىئەددىن ئۇرمەۋى ئەزەربەيجانلى

thumb|left|'''سەفىئەددىن ئۇرمەۋى ئەزەربەيجانلى'''

**سەفىئەددىن ئۇرمەۋى ئەزەربەيجانلى**(ئەزەربەيجان تۈركچىسى: صفی الدین اورموی آذربایجانی Səfiəddin Urməvi Azərbaycani(Azərbaycanlı))، ەسلى جەنۇبىي ئەزەربەيجانلىق، شەرق دۇنياسىدا قابىلىيەتلىك مۇزىكانت ۋە ماھىر خەتتات سۈپىتىدە زور شۆھرەت قازانغان ئالىم.

## ھايات
شەرق دۇنياسىنىڭ ئەڭ داڭلىق مۇزىكانتلىرى ۋە مۇزىكاشۇناسلىرىنىڭ بىرى دەپ قارالغان سەفى ئەددىن ئابدۇلمۆمىن ئىبنى يۇسىف ئىبنى فەخىر ئۇرمەۋى 1216-يىلى ئۇرمىيە شەھىرىدە تۇغۇلغان.

ئۇ باشلانغۇچ مائارىپنى ئۆز يۇرتىدا ئالغان، ئۇ يەردە مۇزىكا ساۋاتلىقى ۋە ئۇد چېلىش ئېلىپبەسىنى ئۆگەنگەن. كېيىن ئۇ ئەرەب خەلىپىلىكىنىڭ پايتەختى، پۈتۈن يېقىن ۋە ئوتتۇرا شەرقنىڭ ئىلىم-پەن ۋە مەدەنىيەت مەركىزى بولغان ئەپسانىۋى باغداد شەھىرىگە كېلىپ، ئۆز دەۋرىدىكى ئەڭ ياخشى ئۇنىۋېرسىتېتلارنىڭ بىرى بولغان «مۇستانسارىيە»دە ئوقۇشىنى داۋاملاشتۇرغان.

## مەنبەلەر
لى زوڭۋۇ

thumb|لى زوڭۋۇنىڭ ئاخىرقى يىللاردىكى سۈرىتى
**لى زوڭۋۇ** (خەنچە: 李宗吾؛ تو. 1879-20-03 — 1943-09-28)، ئەسلى ئىسمى شى چۈەن بولۇپ، كېيىن شى كەي دەپ ئۆزگەرتىلگەن، دەسلەپكى لەقەبى زوڭرۇي، كېيىنچە زوڭرۇ ئىسمىنى قوللانغان. چىڭ سۇلالىسى سىچۈەننىڭ فۇشۈن شەھىرىنىڭ زىلىيۇجىڭ شەھىرىدىن (سىچۈەن ئ‍ۆلكىسى زىگۇڭ شەھىرى، زىلىيۇجىڭ رايونى). ئۇ زامانىۋى جۇڭگو مۇتەپەككۇرى ۋە مائارىپچىسى ئىدى. 

1903 - يىلى، لى زوڭۋۇ سىچۈەن ئالىي مەكتىپىنىڭ ئالىي پەن ئوقۇتقۇچىلىرىنى تەربىيىلەش سىنىپىغا كىرگەن. مەكتەپتە ئوقۇۋاتقان مەزگىلدە، ئۇ تۇڭمېڭخۇيغا قاتناشقان. ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىن، ئۇنىڭ ئەلا نەتىجىسى سەۋەبىدىن، مائارىپ مىنىستىرلىكى ئۇنىڭغا جۇرېن ئۇنۋانىنى ئالاھىدە بەرگەن ۋە فۇشۇن ئوتتۇرا مەكتىپىگە ئوقۇتقۇچى قىلىپ تەيىنلىگەن. 1909 - يىلى ئۇ مەكتەپ مۇدىرى بولغان. 1912 - يىلى ئۇ سىچۈەن ئۆلكىلىك ھەربىي ھۆكۈمەت لايىھىلەش ئىنستىتۇتىنىڭ ئۈچىنچى بۆلۈمىنىڭ باشلىقى بولغان. بۇ مەزگىلدە ئۇ «جامائەت پىكرى گېزىتى» دە «قېلىن - قارا نەزەرىيە» ناملىق ماقالە ئېلان قىلغان. كېيىن، ئۇ سىچۈەن رەسمىي مۈلۈك كىمئارتۇق ئىشخانىسىنىڭ باش دېرىكتورى، سىچۈەن رەسمىي مۈلۈك تازىلاش ئىشخانىسىنىڭ مۇدىرى، فۇشۇن مەكتىپىنىڭ تەكشۈرگۈچىسى، سىچۈەن ئۆلكىلىك ئىككىنچى ئوتتۇرا مەكتەپنىڭ مۇدىرى ۋە سىچۈەن ئۆلكىلىك مائارىپ نازارىتىنىڭ تەكشۈرگۈچىسى قاتارلىق ۋەزىپىلەرنى ئۆتىگەن. 1938 - يىلى، سىچۈەن ئۆلكىلىك ھۆكۈمىتى خىزمەتچىلىرىنى قىسقارتقان، لى زوڭۋۇ ئىشتىن بوشىتىلغان. 1939 - يىلى ئۇ تۇغۇلغان يۇرتى زىلىجۇڭغا قايتىپ كېلىپ، شاۋجۇۋاندا يالغۇز ياشىغان. 1943-يىلى، لى زوڭۋۇ 64 يېشىدا زىلىجۇڭدىكى ئۆيىدە ۋاپات بولغان.

لى زوڭۋۇنىڭ «قالىن قارا نەزەرىيەسى» ناملىق كىتابى فېئودال جەمئىيىتىنىڭ سىياسىي قاراڭغۇلۇقى ۋە رەسمىي چىرىكلىكىنى چوڭقۇر ئاشكارىلىغان ۋە قاتتىق تەنقىد قىلغان. نەشر قىلىنىشى بىلەنلا پۈتۈن مەملىكەتتە غۇلغۇلا قوزغىغان. نەتىجىدە، لى زوڭۋۇ «قېلىن قارا نەزەرىيەسىنىڭ ئۇستازى» دەپ ئاتالغان، لى زوڭۋۇ ئۆزىنىمۇ «قېلىن قارا نەزەرىيەسىنىڭ ئۇستازى» دەپ ئاتىغان. ئۇ ئاكادېمىك جەمئىيەت تەرىپىدىن «جۇڭگو مەدەنىيىتىگە تەسىر كۆرسەتكەن 20 غەلىتە داھىي» نىڭ بىرى دەپ ئاتالغان. لىن يۈتاڭ، لياڭ شىچيۇ، بو ياڭ، لى ئاۋ، نەن خۇەيجىن، جاڭ موشېڭ، لى شىفېڭ قاتارلىقلار لى زوڭۋۇنىڭ ئىدىيەسى توغرىسىدا كۆپ قىرلىق نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈرگەن ۋە تەتقىقات ئېلىپ بارغان بولۇپ، لى زوڭۋۇنىڭ جۇڭگو مەدەنىيىتى تارىخىغا، بولۇپمۇ ئىدىيە تارىخىغا مۇھىم تۆھپە قوشقانلىقىغا ئىشىنىدۇ. لى زوڭۋۇنىڭ ۋەكىللىك ئەسەرلىرى «قېلىن-قارا تەلىماتى»، «پسىخولوگىيە ۋە مېخانىكا»، «قېلىن قارا نەزەرىيەسى كوڭخۇا»، «جۇڭگو ئىلمىي تەتقىقاتىنىڭ يۈزلىنىشى» ۋە «ئىجتىمائىي مەسىلىلەر توغرىسىدىكى مۇھاكىمە» قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

## قاراڭ
قېلىن-قارا تەلىماتى

## مەنبەلەر
قېلىن-قارا تەلىماتى

قېلىن - قارا تەلىماتى (خەنچە:厚黑学؛ ئىنگ: Thick Black Theory) لى زوڭۋۇ تەرىپىدىن 1912 - يىلى ئوتتۇرىغا قويۇلغان قېلىن-قارا نەزەرىيەسى ئاساسىدا 1936 - يىلى قايتا ئىشلەش بىلەن تاماملانغان، تارىخ ۋە ئىنسان تەبىئىتىگە تەنقىدى \ گۇمانىي نەزەردە قاراشنى ئاساس قىلغان ئەسەر.

ئەسەر، خىتاي جەمئىيىتىدە كۈچلۈك مۇنازىرە قوزغىغان بىر پەلسەپە سىستېمىسى سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىققان. يازار كىتابتىكى بايقاشلىرىنى، يەنى «قېلىن-قارا نەزەرىيەسى» نى تارىخىي مۇۋەپپەقىيەت، ئىنسان پىسخولوگىيەسى ۋە مىللىي ئىستراتېگىيەنى بەلگىلەيدىغان تۈپ مېخانىزم دەپ قارىغان.

قېلىن-قارا نەزەرىيەسىنىڭ جەۋھىرى ئاددىي بولۇپ خىتاينىڭ «يىگىرمە تۆت تارىخ »  (二十四史) تىكى قەھرىمانلار ۋە بۈيۈك  رەزىل شەخسلەرنىڭ مۇۋەپپەقىيىتى پەقەت «قېلىنلىق»  (厚) يەنى يۈزى قېلىن، نۇمۇسسىز بولۇش ۋە «قارىلىق» (黑)  يەنى كۆڭلى قارا، رەھىمسىز بولۇشنى ئىگىلەشكە باغلىق دەپ قارىغان.

## مەنبەلەر
ياڭ شيگۇ

**ياڭ شيگۇ** (خەنچە:杨袭古\楊襲古Yáng xí gǔ؛ ؟—791) خەنسۇ، تاڭ سۇلالىسىنىڭ ئەڭ سوڭغى بەشبالىق تۇتۇقى.

## كەچمىشى
ياڭ شىگۇنىڭ دەسلەپكى ھاياتى توغرىلىق ئۇچۇر يوق. باشبالىق تۇتۇقى بولۇشتىن بۇرۇن، يىشى بەشبالىق ۋاقىتلىق ھەربىي ۋالىيسى بولغان. سابىق ھەربىي ۋالىيسى لى يۈەنجوڭ 786 - (جېنيۈەن 2 -) يىلى مايدا ۋاپات بولغاندىن كېيىن، تاڭ دېزوڭ ياڭ شيگۇنى بەشبالىق چوڭ قوغدىغۇچىسى ۋە يىشى بەشبالىق ھەربىي ۋالىيسى قىلىپ تەيىنلەپ، ھەربىي مەيدانلار ۋە خانخايغا مەسئۇل قىلغان. 789 - (جېنيۈەن 5 -) يىلى تۈبۈتلەر ئۈچ قارلۇق ۋە ئاقكۆز تۈركلەرنى يېنىغا تارتىپ بەشبالىققا ھۇجۇم قىلغان. ئۇيغۇر باش ۋەزىر ئىل ئۆگەسى بەشبالىقنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن ئۇيغۇر قوشۇنلىرىغا رەھبەرلىك قىلغان. 790 - (جېنيۈەن 6 -) يىلى مايدا، ياڭ شىگۇ تۈبۈتلەرگە قارشى ئۇرۇشتا مەغلۇپ بولغاندىن كېيىن 2000 ئادەمنى باشلاپ قوچۇغا (شيجوۋ) چېكىنىپ كەتكەن. شۇ يىلى كۈزدە، ئىل ئۆگەسى ئون مىڭلىغان ئادەمنى باشلاپ قايتا ھۇجۇمغا كەلگەن، ياڭ شىگۇمۇ قوچۇدىن ھۇجۇم باشلىغان. ئۇرۇشتا ئىل ئۆگەسى ۋە ياڭ شىگۇ ئىككىسى تۈبۈتلەر تەرىپىدىن تارمار قىلىنغان. ياڭ شىگۇ قوچۇغا چېكىنىشنى ئويلىغان، ئەمما ئىل ئۆگەسى ياڭ شىگۇنى ئۆزىنىڭ چېدىرىغا ئېلىپ كېلىپ ئۆلتۈردى. شۇنىڭدىن كېيىن، بەشبالىق بىلەن تاڭ سۇلالىسى مەركىزى ئوتتۇرىسىدىكى ئالاقە ئۈزۈلۈپ قالدى.

## مەنبە
ئىل ئۆگەسى

**ئىل ئۆگەسى** (لاتىن: Il ügäsi؛ خەنچە:頡于迦斯Xié Yu jiā sī؛ ؟—؟) ئورخۇن ئۇيغۇر قاغانلىقى دەۋرىدە ئۆتكەن باش ۋەزىر ۋە بۈيۈك سانغۇن. ئالپ قۇتلۇق بىلگە قاغان، كۈلۈك باغا قاغان ۋە ئاي چور قاغان قاتارلىق ئۈچ بوغۇن قاغانلارنىڭ خىزمىتىدە بولغان. ئىل ئۆگەسى: ئەل ئۇلۇسنىڭ مەسلىھەتچىسى دېمەكتۇر. باش ۋەزىرلىك ئۇنۋانى بولۇپ، بۇ كىشىنىڭ ئۆز ئىسمى بىلىنمەيدۇ.

## كەچمىشى
ئالپ قۇتلۇق بىلگە قاغان زامانىسىدا (779-789) ئىل ئ‍ۆگەلىكىگە ئۆستۈرۈلگەن. 780 - يىل جەنۇبتىكى تاڭ دۆلىتىدە تۇرۇشلۇق ئۇيغۇر ئاقسۆڭەكلەردىن قاغان تاغىسى ياغلاقار تۇ دۇن، ئەتمىش، چوڭ بۇيرۇق ۋە كىچىك بۇيرۇقلار توققۇزغۇز (سوغدىلار) نىڭ كۈشكۈرتۈشى بىلەن جېنۋۇ ھەربىي ئەلچىسى جاڭ گۇاڭشېڭ تەرىپىدىن ئۆلتۈرۈلدى. 781 - يىلى ئىل ئۆگەسى قاغانغا ۋاكالەتەن تاڭ ئوردىسى ئىبەرگەن ئاتاق بەرگۈچى بەگ يۈەن شيۇنى قوبۇل قىلدى. يۈەن شيۇ تاڭ پادىشاھىنىڭ يارلىقىغا قوشۇپ تۆرت كىشىنىڭ جەسىتىنى بىللە ئېلىپ كەلگەن ئىدى. ئىل ئۆگەسى يۈەن شيۇنى جىنايەت ئەيىبى بىلەن قولغا ئېلىپ 50 كۈن قاماققا تاشلىدى. ئەمما قاغان يۈەن شيۇنى كەچۈرۈم قىلىپ قويۇپ بەردى ۋە سەمەرقەندلىك گېنېرال سانجى قاتارلىقلار بىلەن بىللە تاڭ سارىيىغا يولغا سالدى.

789 - يىلى 12 - ئايدا ئالپ قۇتلۇق بىلگە قاغان ئۆلگەندىن كېيىن ئوغلى تولوس كۈلۈك بىلگە قاغان ئۇنۋانى بىلەن تەختكە ۋارسلىق قىلدى. شۇ چاغدا ئۇيغۇرلار غەربىي جەنۇبتا تۈبۈتلەر بىلەن ئۇرۇش ھالىتىدە ئىدى. 789 - (جېنيۈەن 5 -) يىلى تۈبۈت، ئۈچ قارلۇق ۋە ئاق تۈركلەر (ئاقكۆز ياكى ئاق كىيىملىك تۈركلەر) بىلەن بىرلىكتە بەشبالىققا ھۇجۇم قىلدى. تاڭ گېنېرالى ياڭ شيگۇ كۈلۈك باغا قاغان تولوس ئىل ئۆگەسىنى تۈبۈتلەرگە قارشى ئۇرۇشقا يوللىدى. 790 - (جېنيۈەن 6 -) يىلى مايدا، بەشبالىق قولدىن كېتىپ، ياڭ شيگۇ 2000 چېرىكنى باشلاپ قوچۇغا (شيجوۋ) چېكىنىپ كەتكەن. شۇ يىلى كۈزدە، ئىل ئۆگەسى تۈمەن كىشىلىك قوشۇن باشلاپ قايتا ھۇجۇمغا كەلدى، ياڭ شىگۇمۇ قوچۇدىن ھۇجۇم باشلىغان. ئۇرۇشتا ئىل ئۆگەسى ۋە ياڭ شىگۇ ئىككىسى تۈبۈت ناڭلام تارا لۇخوڭ تەرىپىدىن تارمار قىلىندى. تالاپەت ئېغىر بولدى. ياڭ شىگۇ قوچۇغا قېچىشنى ئويلاپ تۇرغاندا، ئىل ئۆگەسى ياڭ شىگۇنى ئۆزىنىڭ چېدىرىغا چاقىرىپ ئۆلتۈردى. بۇ ئەسنادا قارلۇقلار شېنتۇ دەرياسىغا (深图川) قىستاپ كەلگەندە، ئىل ئۆگەسى ئوردۇسىنى ۋە ئارقا سەپنى كۈنگەي (جەنۇب) قا يۆتكىدى. 6 - ئايدا ئوردۇبالىققا قايتتى. ئۇ يولدا چاغدا كۈلۈك باغا قاغان ئىنىسى تەرىپىدىن ئ‍ۆلتۈرۈلدى. ئىككىنچى ئىل ئۆگەسى (ۋەزىر) قاغاننىڭ ئىنىسىنىڭ قاغانلىقىنى ئېتىراپ قىلماي، كۈلۈك قاغاننىڭ ياش ئوغلىنى ئاي چور قاغان قىلىپ تىكلىدى. ئىل ئۆگەسى يېڭى قاغانغا بەيئەت قىلىپ، بولۇپ ئۆتكەن كۆڭۈلسىزلىكلەر ئۈچۈن ھەمدەرتلىك بىلدۈردى.  

## مەنبەلەر

* «كونا تاڭنامە»: 195 - جىلد، ئۇيغۇرلار
* «يېڭى تاڭنامە»: 217 - جىلد، ئۇيغۇرلار 1
ئالپ قۇتلۇق بىلگە قاغان

**ئالپ قۇتلۇق بىلگە قاغان** ياكى **تۇن باغا تارقان** (ئورخۇنچە: 𐰞𐰯:𐰸𐰆𐱃𐰞𐰍:𐰋𐰃𐰠𐰏𐰀:𐰴𐰍𐰣\Alp Kutlugh Bilge Qaghan؛ خەنچە: 藥羅葛頓莫賀达干Yào luó gé Dùn Mò hè Dá gān ياكى 合骨咄禄毗伽可汗Hé gǔ duō lù pí jiā kè hán ياكى 長壽天親可汗Chángshòu tiān qīn kè hán ياكى 天親可汗Tiān qīn kè hán ياكى  武義可汗Wǔyì kè hán ۋە ياكى  武義成功可汗Wǔyì chénggōng kè hán) تۆرتىنچى بوغۇن ئۇيغۇر قاغانى. 

779 - 789 - يىللار ئارىسى ئورخۇن ئۇيغۇر قاغانلىقىنىڭ تەختىدە ئولتۇرغان بۈيۈك قاغان.
سۈنئىي ئىدىراكلىق خادىم

سۈنئىي ئىدراكلىق خادىم (AI agent؛ ياكى سۈنئىي ئەقىللىق ۋاكالەتچى) يېڭىدىن چىققان بىر ئۇقۇم بۇلۇپ، ئاساسلىقى سۈنئى ئىدراك بىلەن ئۆزلىكدىن تەھلىل، ئانالىز، بىرتەرەرپ قىلىش ئىقتىدارىغان ئىگە ئەقلىي ئىقتىدرالىق خادىمىلار سىنىپىنى كۆرسىتىدۇ. سۈنئىي ئىدراكلىق خادىملار ئاساسلىق قارار چىقرىشقا مەركەزلەشكەن بولۇپ، مەزمۇن يارىتش بىلەن بەك مۇناسىۋەتسىز. سۈنئى ئىدراكلىق خادىملار ئىنسانلارنىڭ ئەپسۇنى (بۇيرۇقى ياكى پرامپىت) بىلەن ۋە ياكى ئۇلارنىڭ ئۈزلۈكسىز نازارىتىگە ئېھتىياجلىق ئەمەس. 

چوڭ تىل مودېلى (LLMs) ۋە چوڭ كۆپ مودېل مودېللىرى (LMMs) نىڭ يېقىنقى تەرەققىياتىغا ئەگىشىپ، تەبىئىي تىل، سۈرەت، سىن ۋە / ياكى ئاۋازنى بىر تەرەپ قىلىدىغان AI ئامىللىرى ئۇقۇمى يېڭى تەرەققىيات باسقۇچىغا قەدەم قويدى. بۇندىن كېيىن، ۋاكالەتچى ئاساس قىلىنغان سۈنئىي ئىدراك ئىقتىدارنىڭ تەرەققىياتى كۆپ ۋاكالەتچى سىستېما (MAS) بەرپا قىلىش بىلەن مۇناسىۋەتلىك، بۇ سىستېما سۈنئىي ئەقلىي ئىقتىدار ۋاكالەتچىلىرى ھەمكارلىشىپ شەھەر قاتناش ئېقىمىنى باشقۇرۇش قاتارلىق مۇرەككەپ مەسىلىلەرنى ھەل قىلىدۇ.
ئاختا قىلماق

thumb|275x275px|15 - ئەسرگە تەۋە ئاختا \ئاغۋات قىلىش ئوپېراتسىيەسى تەسۋىرى، ئوسمانلىچە
**پىچىماق** ياكى **ئاختا قىلماق** (ئىنگ: Castration) ئەر كىشى ياكى ئەركەك ھايۋانلارنىڭ جىنسىي بەزلىرى، تاشىقىنى ئېلىپ تاشلاش. پىچىۋېتىلگەن ئەركەك جىنسىي مۇناسىۋەت قىلالمايدۇ ۋە كۆپىيەلمەيدۇ. كەڭ مەنادا ئېيتقاندا، ئەركەكنىڭ ئۇرۇق ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنى ھەرقانداق ئۇسۇل بىلەن (يەنى ئوپېراتسىيە، خىمىيىلىك دورا ياكى باشقا ئۇسۇللار) مەھرۇم قىلىدىغان ھەرقانداق قىلمىشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ ئوپېراتسىيە يا قول سېلىپ پىچىش ئارقىلىق ھەر ئىككى ئۇرۇقداننى (ئورخىئېكتومىيە) ئېلىۋېتىش ياكى باغلىۋېتىش بىلەن ۋەيا خىمىيەلىك ئاختا قىلىش يەنى دورا بېرىش بىلەن ئۇرۇقداننىڭ فونكىسيەسىنى توختىتىشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. پىچىش ئەرلىك ھورمونلارنىڭ، مەسىلەن تېستوستېروننىڭ ئىشلەپچىقىرىلىشىنى زور دەرىجىدە تۆۋەنلىتىدۇ. قول سېلىپ پىچىش ئوپېراتسىيەسى كىشىنى تۇغماس (يەنى خەلق ئىچىدىكى تەبىرى بىلەن پېلىكى قۇرۇق، ئېرىك) قىلىدۇ. 

ھايۋانلاردا ئاختا قىلىش دېيىلىدۇ. پىچىلگەن ئات\ئايغىر ئاختا ئات، پىچىلگەن تۆگە\بۇغرا ئاتان، پىچىلگەن قوي\قوچقار ئېرىك، پىچىلگەن ئۆچكە\تېكە سەركە دەپ ئاتىلىدۇ. ئادەتتە ئەركەك ماللارنى تېخىمۇ يۇۋاشلىتىش ياكى كۆپىيىشنى تىزگىنلەش ئۈچۈن پىچىلىدۇ.
ھۇجرا تېمپراتۇرىسچىلىك ئەقىل قۇۋىتى

**ھۇجرا تېمپراتۇرىسچىلىك ئەقىل قۇۋىتى** (A room-temperature IQ) بىر خىل ئىدىيوم بولۇپ، ئاساسلىقى كىشلەرنىڭ ئەقىل-قۇۋىتى ناھايىتى تۆۋەن، قالايمىقان جۆيلىيدۇ دېمەكچى. 

ئادەتتە ئۆي ياكى ھۇجرىنىڭ نورمال تمېپراتۇرسى 20 سېلسىيە گرادۇس ئەتراپىدى، لېكىن نورمال ئىناسانلارنىڭ ئوتتۇرىچە ئەقىل-قۇۋەت نومۇرى 100 لەر ئەتراپىدا. يەنى، ھۇجرا تېمپراتۇرىسى نورمال ئىنسانلارنىڭ ئوتتۇرىچە ئەقىل-قۇۋەت نومۇرىدىن بەكلا تۆۋەن، دۆت، كالۋا دېمەكچى. 

*ھۇجرا تېمپراتۇرىسچىلىك ئەقىل قۇۋىتى* بۈگۈنكى كۈندە ناھايىتى كۆپ ئشلىتىلدىغان بولۇپ، كاللىسى ئىشلىمەيدىغان، قالايمىقان جۆيلۈيدىغان، ئاغىزنى ئېچىپلا سۆزلەشتىن باشقىنى بىلمەيدىغان ناھايىتى دۆت، كالۋا، ئەقىلسىز، كاللىسنىڭ سۈيى بار ئىنسانلارنى تەسۋىرلەشتە كۆپ قوللىنىلىدۇ.
چېرىكچى

**چېرىكچى** (خەنچە: 校尉Xiào wèi) قەدىمكى جۇڭگودا پولكوۋنىك دەرىجىسىدىكى ھەربىي ئەمەلدار بولۇپ، تارىختا كۈچلۈك تەسىرگە ئىگە ئىدى. چېرىكچىلەر خەن سۇلالىسى دەۋرىدە كۈچى ئەڭ يوقىرى پەللىگە چىققان. گەرچە دەرىجىدە سانغۇنلاردىن كېيىن، ئىككىنچى ئورۇندا تۇرسىمۇ، سانغۇنلارنىڭ ئۆز قولىدا قوشۇنى بولمايتتى، ئەمما چېرىكچىلەرنىڭ دائىملىق قوشۇنلىرى بولاتتى. شۇڭا چېرىكچىلەرنىڭ ئەمەلىي تەسىر كۈچى سانغۇنلاردىن كۈچلۈك ئىدى. شەرقىي خەن سۇلالىسىنىڭ ئاخىرى ۋە ئۈچ پادىشاھلىق دەۋرىنىڭ بېشىدا، ئاتاقتا پۈتۈن ئاتلىق ۋە ياياق چېرىكلەرنىڭ باش قوماندانى ئۇلۇغ سانغۇن خې جىن (何进) ھەرەم ئاغىلىرى تەرىپىدىن ئۆلتۈرۈلگەن، ئەمما ئۇنىڭغا قاراشلىق غەربىي باغ قوشۇنىدىكى يۈەن شاۋ، ساۋ ساۋ قاتارلىق چېرىكچى مەرتىۋىسى بىلەن قوشۇن تارتىپ چىقىپ سىياسىي ئۆزگىرىش قىلىپ ئاغۋاتلارنى ئ‍ۆلتۈرۈگەن.

## ھەققىدە

### چىن سۇلالىسى
چېرىكچىلەر ئۇرۇشقاق بەگلىكلەر دەۋرىدە رەسمىي ئولاراق ھەربىي مەرتىۋە قىلىپ بېكىتىلگەن. چىن دۆلىتى قوشۇنىدا، چېرىكچى ئوتتۇرا دەرىجىلىك ھەربىي ئەمەلدار ئىدى. 

ئۇرۇش قىلىۋاتقان دۆلەتلەر دەۋرىدە، شاۋۋېي (校尉) ئۇنۋانى رەسمىي بېكىتىلگەن ھەربىي ئوفېتسېرغا ئايلانغان. چىن ئارمىيىسىدە، شاۋۋېي ئوتتۇرا دەرىجىلىك ئوفېتسېر بولۇپ، «شياۋ» (校) غا قوماندانلىق قىلغان. خەندەن ئۇرۇشىدا، ۋاڭ لىڭنىڭ ناچار ئىپادىسى بەش شاۋنىڭ يوقىلىشىغا سەۋەب بولغان.
ْْۋەلىئەھد يابغۇ

**ئۇلۇغ بىلگە تاردۇش يابغۇ** (خەنچە: 葉護太子Yè hù tàizǐ؛ Ulu Bilge Tardush Yabghu؛ ؟— 759) ئۇيغۇر قاغانلىقىنىڭ تەخت ۋارىسى ئىدى. ئۇ تەڭرىدە بولمىش ئەل ئەتمىش بىلگە قاغان (Tengrida Bolmish El Etmish Bilge Qaghan \𐱅𐰭𐰼𐰃𐰓𐰀⁚𐰉𐰆𐰞𐰢𐱁⁚𐰠𐱅𐰢𐰾𐰋𐰠𐰏𐰀⁚𐰴𐰍𐰣) نىڭ چوڭ ئوغلى ۋە تەڭرىدە قۇت بولمىش ئەل تۇتمىش ئالپ كۈلۈگ بىلگە قاغان (Tengrida Qut Bolmish El Tutmish Alp Külüg Bilge Qaghan \𐱅𐰭𐰼𐰃𐰓𐰀:𐰸𐰆𐱃:𐰉𐰆𐰞𐰢𐱁:𐰃𐰠:𐱃𐰆𐱃𐰢𐱁:𐰞𐰯:𐰚𐰇𐰠𐰏:𐰋𐰃𐰠𐰏𐰀:𐰴𐰍𐰣) نىڭ ئاكىسى ئىدى. يابغۇ (Yabγu\葉護\叶护) تۈرك دۆلەتلىرىدە ئىشلىتىلىدىغان ئۇنۋان بولۇپ، ئېنىق ئىسمى نامەلۇم بولۇپ، خىتايچە مەنبەلەردە ۋەلىئەھد يابغۇ دەپ ئاتىلىدۇ.

ۋەلىئەھد يابغۇ ئۇرۇشقا ماھىر ئىدى. تاڭ سۇزۇڭنىڭ ھۆكۈمرانلىقىنىڭ ئىككىنچى يىلى (757)، تاڭ سۇلالىسىگە ياردەم بېرىش ئۈچۈن 4000 ئاتلىق ماھىر چەۋەندازنى باشلاپ، ئەن لۇشەن قوزغىلىڭىنى باستۇرۇشقا ياردەم بەردى. تاڭ سۇزۇڭ زىياپەت ئۆتكۈزۈپ، ئۇنىڭغا مول سوۋغاتلارنى بەردى. بارچە قوشۇننىڭ بۈيۈك سەردارى ۋە گۇاڭپىڭ شاھى لى چۇ بىلەن ئەنت ئىچىشكەن قېرىنداش بولدى، تاڭ سانغۇنى بۆگۈ خۇەيئېن بىلەن بىرلىكتە، غەربىي پايتەخت چاڭئەننى قايتۇرۇۋېلىشتا تاڭ قوشۇنى بىلەن ھەمكارلىشىش ئۈچۈن ئاۋانگارت قوشۇنغا رەھبەرلىك قىلدى. كېيىن گو زىيى بىلەن بىرلىشىپ، شىڭدىيەندە شى سىمىڭنىڭ قوزغىلاڭچى ئارمىيىسىنى مەغلۇپ قىلىپ، شەرقىي پايتەخت لوياڭنى قايتۇرۇۋالدى. قوشۇن قايتىپ كەلگەندە، ئەمەلدارلار ئۇلارنى چاڭلې پوچتا پونكىتىدا قارشى ئالدى. ئۇنىڭ خىزمەتلىرى ئۈچۈن، ئۇنى ئەمىر مىمار تەيىنلەپ، ساداقەتمەن ۋە ھەققانىيەتلىك شاھزادە دەپ جاكارلاندى، ھەمدە ھەر يىلى 20،000 دانە يىپەك توقۇلما بېرىلدى.

759 - يىلى مويۇنچۇر قاغاننىڭ غەزىپىگە ئۇچراپ ئۆلتۈرۈلگەن. مويۇنچۇر قاغاننىڭ ئ‍ۆلۈمىگە ئالاقىدار قەيتتە: چيەنيۈەن ئىككىنچى يىلى (759) 4 - ئايدا ئۇيغۇر گېلېي قاغان ئۆلدى. ئۇنىڭ چوڭ ئوغلى ئۇ ھايات چېغىدا ئۆلتۈرۈلگەنلىكى ئۈچۈن ئىككىنچى ئوغلى تەختكە چىقتى» دېيىلگەن.

## مەنبەلەر
پىتساخانا (پىتسارىيا)

پىتساخانا (ياكى پىسساخانا، پىساخانا؛ ئېنگلىزچە: Pizzeria، پىتسەرىيە دەپ ئوقۇلدۇ) مەخسۇس پىتسا ياساپ پىسشۇرۇپ ساتىدىغان بىر دۇكاندۇر، يەنى ئۇيغۇرلارنىڭ ناۋايخانىسغا ئوخشاش، لېكىن نان ئەمەس بەلكى پىتسا ساتىدۇ. پىتساخانىدا خېرىدالار ئولتۇرپ يېسىمۇ بولىدۇ، يەتكۈزۈپ بېرىشنى سورىسىمۇ بولىدۇ، ياكى كېلىپ ئېلۋالسىمۇ بولىدۇ. كۆپىنچە پىتساخانىلاردا كىشلەر ئاساسەن ئۆرە تۇرۇپ پىتسا يەيدۇ، ياكى پىتسا قېپى بىلەن ئېلىپ كېىتىدۇ. 
thumb|پىتساخانا

### ئالبۇم

ھۆججەت:Pizzería La Típica, Mazatlán, 27 de octubre de 2025.jpg|كوچا بۇيىدىكى پىتساخانا
ھۆججەت:A Papa John's pizza restaurant in Asheville, North Carolina 02.jpg|پاپا جونىس پىتساخانىسى
ھۆججەت:Pizzeria Spontini piazzale Lodi.jpg|پىتساخانا
ھۆججەت:Brozinni Pizzeria Indianapolis - October 2025 - Sarah Stierch 01.jpg|پىتسا قېپىغا قويۇلغان پىتسا
ھۆججەت:Fatto a Mano Pizzeria Hove.jpg|پىتساخانا
ھۆججەت:A Mellow Mushroom pizza restaurant in Farragut, Tennessee 03.jpg|تېننساسىدىكى بىر پىتساخانا
زاھىر بۇرھان

تالانتلىق ياش سەنئەتكار زاھىر بۇرھان 1968-يىلى 10-ئاينىڭ 1-كۈنى ئۈرۈمچىدە تۇغۇلغان. ئۇ دادىسى ھەم ئۇستازى بۇرھان ناسىرنىڭ يېتەكلىشى بىلەن بەش ياش چېغىدىن باشلاپلا مۇزىكىغا ئىشتىياق باغلاپ، ئىسكىرىپكا چېلىشنى ئۆگىنىشكە باشلىغان. شۇ چاغلاردا ئىسكىرىپكا تارىسىدىن چىققان يالقۇنلۇق كۈيلەر ئۇنىڭ بالىلىق قەلبىگە سەنئەتنىڭ ئۆچمەس ئوتلىرىنى ياققانىدى. ئۇ تىنىمسىز، جاپالىق مەشىق قىلىش ئارقىلىق باشلانغۇچ مەكتەپ ھاياتىدىلا ئىسكىرىپكا چېلىشتا خېلى يۇقىرى ماھارەت يېتىلدۈرۈپ، ئۆزىنىڭ سەنئەت جەھەتتىكى، بولۇپمۇ مۇزىكا جەھەتتىكى تەبىئىي تالانتىنى نامايەن قىلىشقا باشلىغانىدى. 1983-يىلى 9-ئايدا ئائىلىسى بىلەن ئاقسۇغا كۆچۈپ بارغان زاھىر بۇرھان ئاقسۇ سەنئەت مەكتىپىنىڭ مۇزىكا كەسپىگە قۇبۇل قىلىنغان. ئۇ، بۇ يەردە مۇزىكا كەسپى بويىچە ئەتراپلىق بىلىم ئىگىلەش ئىمكەنىيىتىگە ئېرىشىدۇ ھەم سەنئەت مەكتىپىگە ئوقۇشقا كىرگەن تۇنجى يىلىلا «ۋاپاسىز يار» ناملىق بەدىئىيلىكى يۇقىرى شۇنداقلا لىرىك ھەم جەلىپ قىلىش كۈچىگە ئىگە ناخشىنىڭ مۇزىكىسىنى ئىشلەپ، مۇزىكا ئىجادىيىتىدىكى تۇنجى قەدىمىنى باسىدۇ.

زاھىر بۇرھان 1986-يىلى 7-ئايدا مەكتەپ پۈتكۈزۈپ، ئاقسۇ ۋىلايەتلىك سەنئەت ئۆمىكىگە تەقسىم قىلىنىدۇ. قەلبىگە ئۇلۇغۋار ئارزۇ – ئارمانلارنى پۈككەن بۇ ياش سەنئەت شەيداسىنىڭ يۈرىكىدە سەنئەتكە بولغان ئوتلۇق مۇھەببەت، تىرىشىش ۋە ئىزدىنىش روھى ھەر قاچان جۇش ئۇرۇپ تۇراتتى. شۇنداق قىلىپ، كەلگۈسىدىكى بىر ياراملىق كومپوزىتورنىڭ ئۇرغۇپ تۇرغان تالانتى ۋە بەدىئىي ماھارىتى تارىم باغرىدىكى سەنئەتنىڭ بۇ خىلۋەت باغچىسىدا ئاستا – ئاستا بەرق ئۇرۇپ مېۋە بېرىشكە باشلايدۇ
بۇ زامان (ساتىرا)

بۇ زامان

(ساتىرا)

ئېشەك ئۆزىن دۇلدۇل چاغلار،

ئاۋازىنى بۇلبۇل چاغلار.

قۇيرۇقىنى گۈل غۇنچىسى-

بوز يايلىنى سۇمبۇل چاغلار.

قاغا خۇش ئۆز ئاۋازىدىن،

توخۇ مەمنۇن پەرۋازىدىن

تىمساق رازى ئۇز نازىدىن،

سا ئۆزىن قىرغاۋۇل چاغلار.

بار خىسلەتنى يىغساڭ شۇئان،

ئەپسۇس پۈتمەس خىل بىر نادان.

توختا، بىر - بىر ئەيلەي بايان،

شائىر بۇنى بىر ئۇل چاغلار.

— ھەبىبۇللا توختى
ئەنئەنىۋى سېمانتىكا

ئەنئەنىۋى سېمانتىكا سۆزنىڭ كېلىپ چىقىشى، سۆزنىڭ شەكىللىنىش ئاساسى، سۆز مەنىسىنىڭ ئۆزگىرىشى (سۆز مەنىسىنىڭ كېڭىيىشى، تارىيىشى، كۆچۈشى قاتارلىقلار)نى تەتقىق قىلىدۇ.
مەسىلەن، ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىدىكى «غۇلاچ» دېگەن سۆز ئەسلىي «قول» ۋە «ئاچ» دېگەن ئىككى سۆزنىڭ ئۆزئارا بىرىكىشىدىن ھاسىل بولغان «قول ئاچ» دېگەن سۆز بىرىكمىسى بولۇپ، كېيىنكى دەۋرلەردە بۇ سۆز تارىخىي تاۋۇش ئۆزگىرىشىگە ئۇچراپ، «غۇلاچ» شەكلىدە تۇراقلاشقان.
«بوياق» دېگەن سۆز ئەسلىي «رەڭ» دېگەن مەنىدىكى «بوي» سۆزىگە پېئىل ياسىغۇچى قوشۇمچە «- ا»نىڭ ئۇلىنىشىدىن ھاسىل بولغان «بويا -» دېگەن پېئىلغا ئىسىم ياسىغۇچى قوشۇمچە «- ق»نىڭ ئۇلىنىشىدىن ھاسىل بولغان.
مانا بۇلار سۆز ۋە ئۇنىڭ مەنىسىنىڭ شەكلى، جەريانى ئېتىمولوگىيە نۇقتىسىدىن ئىزاھلىنىشى بولۇپ، بۇلارنى ئەنئەنىۋى سېمانتىكا ئۆزىنىڭ تەتقىقات ئوبيېكتى قىلغان. 
«ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلى» ناملىق كىتابتىن ئېلىندى.
تىلىڭنى يىغمىساڭ باش كېتىدۇ

تىلىڭنى يىغمىساڭ باش كېتىدۇ

بىر كۈنى پادىشاھ ئوردا ئىچىدىكى بارلىق ۋەزىر، مۇلازىملىرىنى يىغىپ كېڭەش ئېچىپ ئولتۇرسا، توساتتىن ئوردا چوڭ دەرۋازىسىدىن بىر قەلەندەر ماراپتۇ. بۇنى پەقەت پادىشاھ سېزىپ قاپتۇ. لېكىن، شاھ يەنىلا ئۆز سۆزىنى داۋاملاشتۇرۇۋېرىپتۇ. قەلەندەر ئىچكىرىلەپ ئوردا ئىچىگە كىرىشكە تەمشىلىپتۇ - يۇ، لېكىن ئۆزىنى بېسىۋېلىپ جىم تۇرۇپ قاپتۇ. بۇنى كۆرگەن پادىشاھ كۆڭلىگە نېمىلەرنىدۇر پۈككەن ھالدا سۆزىنى توختىتىپ، قەلەندەرنى ئوردىغا كىرىشكە تەكلىپ قىپتۇ. قەلەندەر ئوردىغا كىرگەندىن كېيىن شاھ ئۇنىڭغا قاراپ تىلىنى چىقىرىپتۇ، قەلەندەر شاھقا جاۋابەن ھايالشىمايلا بېشىنى كۆرسىتىپتۇ. پادىشاھ يەنە گېلىنى كۆرسىتىپتۇ، قەلەندەر جاۋابەن يۈزىنى سىيلاپتۇ. پادىشاھ بۇنىڭغا قاراپ، قەلەندەرنىڭ ئەقىل – پاراسىتىگە بارىكاللا ئېيتىپتۇ ھەمدە ئۇنىڭغا نۇرغۇن تىللا ئىنئام قىپتۇ. قەلەندەر تىللانى ئېلىپ، پادىشاھقا رەھمەت ئېيتىپ ئوردىدىن چىقىپ كېتىپتۇ. ۋەزىر قەلەندەرنىڭ ئىنئام ئالغان تىللاسىغا چىدىماي شاھتىن:

_ ھۆرمەتلىك شاھىم، سىلى قەلەندەرنىڭ نېمىسىگە شۇنچىۋالا تىللا بېرىلا؟ بۇ بەك ئورۇنسىز زىيان بولدى. بولسا، ئۇنى تارتىۋالغىنىمىز تۈزۈك، _ دەپتۇ. پادىشاھ مۇشۇ پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ ۋەزىرنى سىنىماقچى بولۇپ:

_ قېنى ئېيتىڭ، قەلەندەرنىڭ قىلغان ھەرىكەتلىرى نېمىنى چۈشەندۈرىدۇ؟ _ دەپ سوراپتۇ. ۋەزىر نېمە دېيىشىنى بىلەلمەي «بۇ... بۇ...» دېگىنىچە تۇرۇپ قاپتۇ. پادىشاھ ئۆز ۋەزىرىنىڭ دۆتلىكىنى كۆرۈپ ناھايىتى كايىپ كېتىپتۇ ۋە:

_ مەن دەسلەپتە تىلىمنى چىقارسام، قەلەندەر بېشىنى كۆرسەتتى. بۇنداق قىلغىنى «تىلىڭنى يىغمىساڭ، باش كېتىدۇ» دېگىنى. مەن گېلىمنى كۆرسەتسەم، ئۇ يۈزىنى كۆرسەتتى. بۇنداق قىلغىنى «گېلىڭنى يىغمىساڭ، يۈز كېتىدۇ» دېگىنى. مەن ئاشۇ ھېكمەتلىك ئىككى سۆزنى شۇنچە پۇلغا سېتىۋالدىم، _ دەپتۇ پادىشاھ، ۋەزىر لام - جىم دېيەلمەپتۇ.

«تىلىڭنى يىغمىساڭ، باش كېتىدۇ. گېلىڭنى يىغمىساڭ، يۈز كېتىدۇ» دېگەن سۆز شۇنىڭدىن قالغان ئىكەن(1).

ھېكمەت:

تىل ئادەمنى ھەم يۈكسەكلىككە ئېرىشتۈرىدۇ ھەم پەسكويغا چۈشۈرىدۇ. تىلدىن ئادەم ئاشكارا بولىدۇ. چۈنكى تىل ئارقىلىق ھەر قانداق ئادەمنىڭ ئەسلىي زاتىنى بىلىشكە بولىدۇ. سەن مەڭگۈلۈك بولمىغان بۇ دۇنيادا تىلىڭ ئارقىلىقلا تەقدىرىڭنى بەلگىلىيەلەيسەن.

(ئامىنە كىچىك تۇران، ئەزىز ئاتاۋۇللا سارتېكىن تۈزگەن: «بوۋام ئېيتقان ھېكمەتلەر»، ... خەلق سەھىيە نەشرىياتى، 2006 - يىل 3 - ئاي نەشرى، 33 -، 34 - بەتلەر)

________________________

(1) بەدىرىدىن ئېيتىپ بەرگەن، پازىل قادىر توپلىغان. «ئۈرۈمچى تيانشان رايون خەلق چۆچەكلىرى»، 1994 - يىلدىكى نەشرىدىن ئېلىندى.
ئۆزىنى ئۆزى ئەيىبلەش كىشىگە ئالىيجانابلىق ھېس قىلدۇرىدۇ

ئۆزىنى ئۆزى ئەيىبلەش كىشىگە ئالىيجانابلىق ھېس قىلدۇرىدۇ

ئەگەر بىراۋنىڭ بىزنى چوقۇم ئەيىبلەيدىغانلىقىنى بىلسەك، ئۇنىڭ ئالدىغا ئۆتۈپ ئۆزىمىزنى ئۆزىمىز ئەيىبلىسەك كۆپ ياخشى ئەمەسمۇ؟ ئۆزىمىزنى ئۆزىمىز قىلغان تەنقىد بىراۋنىڭ تەنقىدىدىن كۆپ ئەۋزەل ئەمەسمۇ؟

ئەگەر سىز بىراۋ تەنقىد بېرىشنى ئويلاۋاتقاندا ياكى تەنقىدلەشكە تەمشىلىۋاتقاندا، ئۇ گەپ ئېچىش پۇرسىتىگە ئېرىشىشتىن بۇرۇن ئۆزىڭىزنى تەنقىد قىلسىڭىز ئەسلىي ئۇنىڭغا مەنسۇپ بولغان قۇلايلىق شارائىتقا سىز ئېرىشىسىز ئەمەسمۇ؟ بۇنداق بولغاندا بىراۋ كەڭچىلىك، كەچۈرۈم قىلىش پوزىتسىيىسىدە بولىدۇ ۋە خاتالىقىڭىزمۇ يەڭگىللەپ قالىدۇ.

ھەرقانداق ھاماقەت كىشى ئۆزىنىڭ خاتالىقىنى كۈچىنىڭ بارىچە ئاقلايدۇ. كۆپ ساندىكى ھاماقەتلەر مۇشۇنداق قىلىدۇ. بىراق، ئۆز خاتالىقىنى ئېتىراپ قىلغانلىق ئادەتتىكى كىشىلەردىن ئۆزىنى پەرقلەندۈرگەنلىك بولۇپلا قالماي، بەلكى كىشىگە ئالىيجانابلىق ھېس قىلدۇرىدۇ.

(«كارنىگ ھېكمەتلىرى» ناملىق كىتابتىن ئېلىندى)
ئىككى يىغلاڭغۇ

ئىككى يىغلاڭغۇ

بۇرۇنقى زاماندا بىر موماي ئۆتكەن ئىكەن. ئۇ بىر كۈنى يىراق سەپەرگە كەتكەن ئوغلىدىن بىر پارچە خەت تاپشۇرۇۋېلىپ، يولدىن ئۆتكەنلەرگە خەتنى ئوقۇتۇپ كۆرۈش ئۈچۈن دەرھال كوچىغا چىقىپتۇ. شۇ چاغدا يولدىن كۆرۈنۈشى سالاپەتلىك بىر كىشى ئۆتۈپ كېتىۋاتقان ئىكەن، بۇ كىشى خەتنى قولىغا ئېلىپ بىر ئازدىن كېيىنلا يىغلاپ كېتىپتۇ. موماي پەرەز قىلىپ، نېمە ئىش بولغانلىقىنى قايتا - قايتا سوراپتۇ. لېكىن ھېلىقى سالاپەتلىك كىشى ئىككى قولى بىلەن يۈزىنى ئېتىۋېلىپ تېخىمۇ قاتتىق يىغلاپتۇ. شۇنىڭ بىلەن مومايمۇ ئوغلۇم بىرەر كېلىشمەسلىككە ئۇچراپتۇ دەپ ئويلاپ يىغلاشقا باشلاپتۇ.

بۇ ۋاقىتتا يولدىن يەنە بىر كىشى ئۆتۈپتۇ. ئۇ ئىككى كىشىنىڭ يىغلاپ تۇرغانلىقىنى كۆرۈپ، ئۇلارنىڭ ئالدىغا كېلىپ ھەيران بولغان ھالدا نېمە ئىش بولغانلىقىنى سوراپتۇ. موماي جاۋاب بېرىپ:

_ بۇ كىشى ئوغلۇمدىن كەلگەن خەتنى ئوقۇپ يىغلاپ كەتتى، مەن ئوغلۇمنى ئۆلۈپ كەتكەن ئوخشايدۇ دەپ يىغلاۋاتىمەن، _ دەپتۇ.

_ ھەي، سەن نېمىگە يىغلاۋاتىسەن؟ خەتتە قانداق قايغۇلۇق خەۋەر بار ئىكەن؟ _ دەپ سوراپتۇ ئۈچىنچى كىشى. ھېلىقى سالاپەتلىك كىشى چوڭقۇر بىر ئۇھ تارتىۋېلىپ:

_ ھەي قەدىردان ئاغىنە، مەن ئۆزۈمگە ناھايىتى ئېچىنىمەن. مەن كۆزى ئوچۇق قارىغۇمەن، ئۆزۈمنىڭ ساۋاتسىز بولۇپ قالغىنىمغا يىغلاۋاتىمەن، _ دەپتۇ .

(ئامىنە كىچىك تۇران، ئەزىز ئاتاۋۇللا سارتېكىن تۈزگەن: «بوۋام ئېيتقان ھېكمەتلەر»، ... خەلق سەھىيە نەشرىياتى، 2006 - يىل 3 - ئاي نەشرى، 27 -، 28 - بەتلەر)
باغرى كاۋاپ

باغرى كاۋاپ:

مەنىسى: ئىشق سەۋدالىقلىرىدا تۈگىشىپ كەتمەك؛ پىراقتىن ھالسىزلانماقنى سۈرەتلەيدۇ.

مەسىلەن:

«ياد ئەيلىگىن ماڭا ئوخشاش باغرى كاۋاپنى،

تەشنا يۈرەك سەندىن كۈتەر ئوبدان جاۋابنى.

پىراقىڭدا تۈنى - كۈنى پەرۋانىدۇرمەن،

بىدارىگە كۆڭۈل بېرىپ ئالغىن ساۋابنى.»

«ئۇيغۇر ئىدىيوملىرى لۇغىتى»ناملىق كىتابتىن ئېلىندى.
تەكشۈرمەيلا يەكۈن چىقارما

تەكشۈرمەيلا يەكۈن چىقارما

بۆرە بىلەن تۈلكە بىر يەردە ياشايدىكەن. بىر كۈنى بۆرە بىر توخۇنى تۇتۇۋېلىپ خۇشال ھالدا ئۆيىگە قايتىپ كەپتۇ - دە، ئۇنى تۈلكىگە بېرىپ:

_ بۇنى ئوبدان تازىلاپ يۇيۇپ پىشۇرغاچ تۇرغىن. مەن بېرىپ ئېيىقنى تەكلىپ قىلىپ كېلەي، _ دەپتۇ - دە، ئېيىقنى چاقىرغىلى كېتىپتۇ.

تۈلكە توخۇنى پىشۇرۇشقا باشلاپتۇ. بىردەمدىن كېيىن توخۇ پېشىپتۇ. تۈلكىنىڭ نەپسى تاقىلداپ، ئاغزىدىن شۆلگەيلىرى ئېقىپتۇ. شۇنىڭ بىلەن قازاندىكى توخۇنىڭ بىر پۇتىنى سۇندۇرۇپ ئېلىپ يەۋاپتۇ. ئۇنى يەپ بولۇپ يەنە يېگۈسى كەپتۇ - دە، بىر قانىتىنى سۇندۇرۇپ ئېلىپ يەپتۇ. ئۇ يېگەنسېرى تويماپتۇ. شۇنداق قىلىپ توخۇنى پۈتۈنلەي يەپ بوپتۇ.

بۆرە قايتىپ كېلىپ:

_ تۈلكىۋاي، توخۇ پىشتىمۇ؟ _ دەپتۇ. تۈلكە يالغاندىن:

_ ئاز قالدى، _ دەپتۇ. بۆرە:

_ مەن ئالدى بىلەن پىچاقنى بىلىگەچ تۇراي. ئېيىق كەلسە، توخۇنى پىچاق بىلەن پارچىلاپ يەيلى، _ دەپ، ئۆينىڭ كەينىگە ئۆتۈپ پىچاق بىلەپتۇ. بىر ئازدىن كېيىن ئېيىق كەپتۇ. تۈلكە ئېيىققا قاراپ:

_ ئېيىق ئاكا، ئىتتىك قاچ! بۆرە سېنى ئالداپ كېلىپ قۇلىقىڭنى يېمەكچى. ئىشەنمىسەڭ، ئاڭلاپ باقە، بۆرە شۇ تاپتا پىچاق بىلەۋاتىدۇ، _ دەپتۇ. ئېيىق شۇنداق قۇلاق سالسا، راستتىنلا پىچاقنىڭ تاشقا سۈركەلگەندىكى «شارت - شۇرت» قىلغان ئاۋازى ئاڭلىنىپتۇ. ئېيىق قورققىنىدىن كەينىگە قاراپ بەدەر تىكىۋېتىپتۇ. تۈلكە ئېيىقنىڭ قاچقىنىنى كۆرۈپ ئاللا - توۋا كۆتۈرگىنىچە ئۆينىڭ ئارقىغا ئۆتۈپ بۆرىگە:

_ قارا، سېنىڭ ئېيىق دوستۇڭ بەك يولسىز ئىكەن. سەن ئۇنى ياخشى كۆڭلۈڭ بىلەن توخۇ يېيىشكە تەكلىپ قىلساڭ، ئۇ توخۇيۇڭنى بۇلاپ كەتتى! _ دەپتۇ.

بۆرە بۇنى ئاڭلاپ ئىشىنىپتۇ - دە، ئاچچىقىدىن سەكرەپ كېتىپتۇ. ئۇ قولىدىكى پىچاقنى قويۇپ قويۇشنىمۇ ئۇنتۇغان ھالدا ئورنىدىن تۇرۇپتۇ. بۆرە يۈگۈرۈپ چىقىپ قارىسا، ئېيىق ھەدەپ يۈگۈرۈپ قېچىۋاتقان. شۇنىڭ بىلەن بۆرە بىر تەرەپتىن قوغلاپ، بىر تەرەپتىن ۋارقىراپتۇ:

_ ھەي ئەخمەق ئېيىق، قايتىپ كەل!

_ ئېيىق شۇنداق قارىسا، بۆرە پىچاق كۆتۈرگەن ھالدا قوغلاپ كېلىۋاتقان. ئۇ، بۆرە راستتىنلا قۇلىقىمنى كەسمەكچى ئوخشايدۇ، دەپ ئويلاپتۇ - دە، جېنىنىڭ بارىچە قېچىپتۇ. ئېيىق قانچىكى تېز قاچسا، بۆرە شۇنچە تېز قوغلاپتۇ. ئاخىرى بۆرە ئېيىققا يېتىشىۋاپتۇ - دە، كەينىدىن بىرلا قاماللاپ تۇتۇۋېلىپ:

_ ھۇ قارايۈز، مەن سېنى ياخشى كۆڭلۈم بىلەن توخۇ يېيىشكە تەكلىپ قىلسام، توخۇنى بۇلاپ قاچىسەن؟ _ دەپتۇ. ئېيىق قاتتىق رەنجىگەن ھالدا:

_ سەن نېمىشقا قۇلىقىمنى كەسمەكچى بولىسەن؟ _ دەپتۇ.

_ كىم شۇنداق دەيدۇ؟! مەن نېمىشقا سېنىڭ قۇلىقىڭنى كەسكۈدەكمەن؟! _ دەپ ھاڭ - تاڭ بولۇپتۇ بۆرە.

_ مەن نەدىمۇ سېنىڭ توخۇيۇڭنى بۇلاي، _ دەپتۇ ئېيىق. ئۇلار شۇ چاغدىلا ئۆزلىرىنىڭ تۈلكىنىڭ ئالدام خالتىسىغا چۈشكەنلىكىنى بىلىپتۇ. ئۇلار دەررۇ تۈلكىنى تۇتقىلى بېرىپتۇ. لېكىن تۈلكە ئاللىقاچان قېچىپ كەتكەن ئىكەن(1).

ھېكمەت:

يۇقىرىقى ھېكايەتتىن مەلۇمكى، سەن ھەرقانداق ئىشتا بىردەملىك ھېسسىياتنىلا ئويلاپ، ھۆكۈم قىلساڭ پۇشايماندا قالىسەن. ئۆزگىنى ھەم ئۆزۈڭنى بىھۇدە ئاۋارە قىلماي دېسەڭ، ئۆز ئەقلىڭگە ۋە كۆزۈڭگە ئىشەن. باشقىلارنىڭ مەسلىھەتىنى ئېلىشقا بولىدۇ. لېكىن ھۆكۈم قىلىش ئۆزۈڭگە باغلىق.

(«بوۋام ئېيتقان ھېكمەتلەر»، 18 – 20 - بەتلەر)

_________________

(1) نۇردۇن ئاخۇن ئېيتىپ بەرگەن، پازىل قادىر توپلىغان. «ئۈرۈمچى تيانشان رايون خەلق چۆچەكلىرى»، 1994 - يىلدىكى نەشرىدىن ئېلىندى.
دورامچىلىق مەسخىرىگە قويىدۇ

دورامچىلىق مەسخىرىگە قويىدۇ

قەدىمكى زاماندا بىر تۇل خوتۇن ۋە ئۇنىڭ پازىل ئىسىملىك بىر ئوغلى ياشىغان ئىكەن. بىر كۈنى بۇ تۇل خوتۇن ئوغلىغا:

_ بالام، سەنمۇ خېلى چوڭ بولۇپ قالدىڭ. ئۆزىمىز يوقسۇل بولغاچقا، سېنى مەدرىستە ئوقۇتالمىدىم، داداڭ رەھمەتلىك تەقۋادار كىشى ئىدى. سەن تېخى نادان، ئوقۇشنىمۇ بىلمەيسەن. ئۆگىتەي دېسەم مەنمۇ بىلمەيمەن. ئەمدى مۇنداق يۈرۈۋەرمەي، ئەتە جامائەت بىلەن جۈمە نامىزىغا بارغىن، دىلىڭ يورۇپ ئۆگىنىپ قالساڭ ئەجەب ئەمەس، _ دەپتۇ. پازىل:

_ ئانا، مەن زادىلا بىلمىسەم قانداق ئوقۇيمەن؟ _ دەپ سوراپتۇ.

_ بالام، _ دەپتۇ ئانىسى، _ يېنىڭدىكى جامائەت قانداق قىلسا سەنمۇ شۇنداق قىلساڭ بولىدۇ.

ئەتىسى پازىل تاھارەت ئېلىپ جۈمە نامىزىغا بېرىپتۇ. ئۇ ئەيمەنگەن ھالدا مەسچىتكە كىرىپ، سەپنىڭ ئوتتۇرىسىدا ئولتۇرۇپتۇ. بىر چاغدا ئىمام نامازنى باشلاپتۇ. پازىل كۆزىنىڭ قۇيرۇقىدا قاراپ يېنىدىكى كىشىلەرنى دوراشقا باشلاپتۇ. بىرىنچى رەكەت ناماز ئوقۇلۇپ، ئىككىنچى رەكەتكە ئېڭىشكەندە، پازىلنىڭ ئارقىسىدا ئولتۇرغان بىر رىياكار ھارامزادە ئۇنىڭ كاسىسىنى چىمدىپتۇ. پازىل دەرھال ئۇنى دوراپ، ئالدىدىكى سەجدىگە باش قويۇۋاتقان سەللىلىك كىشىنىڭ كاسىسىنى چىمدىپ قويۇپتۇ. بۇ ئىشتىن غەزەپلەنگەن سەللىلىك كىشى پازىلنىڭ مەيدىسىگە بىرنى تېپىپتۇ. بارلىق ئىخلاس - ئېتىقادى بىلەن باشقىلارنى دوراۋاتقان پازىل «بۇ ئىشمۇ نامازنىڭ بىر ھەرىكىتى بولسا كېرەك» دەپ ئويلاپ، ئارقىسىدىكى كىشىنىڭ ماڭلىيىغا «گاچ» قىلىپ بىرنى تېپىپتۇ.

ناماز ئوقۇلۇپ بولغاندىن كېيىن، كىشىلەر پازىلنى تۇتۇپ خاتىپنىڭ ئالدىغا ئاپىرىپتۇ ۋە نامازدا يۈز بەرگەن ئىشلارنى مەلۇم قىپتۇ.

_ كاسامنى چىمدىپ، نامىزىمنى بۇزدى، _ دەپتۇ بىرىنچى كىشى.

_ سەجدىگە ئېڭىشىۋاتسام، پېشانەمنى يېرىۋەتتى، _ دەپتۇ ئىككىنچى كىشى.

خاتىپ سەۋەبىنى سوراپتۇ. پازىل ئانىسىنىڭ نەسىھەتىدىن تارتىپ ناماز ئادا بولغانغا قەدەر يۈز بەرگەن ئىشلارنى قالدۇرماي سۆزلەپ بېرىپتۇ. خاتىپ بالىنىڭ ساددا ۋە راستچىل ئىكەنلىكىنى بىلىپ ئۇنى قويۇپ بېرىپتۇ، ئەمما ھېلىقى رىياكار ھارامزادىنى تۇتۇپ، قىرىق دەررە ئۇرۇشنى بۇيرۇپتۇ.

شۇنىڭ بىلەن پازىل، بىلمىگەن ئىشنى قارىسىغا قىلسا بولمايدىغانلىقىنى ۋە باشقىلارنى دوراپ ئەگەشسە يامان كىشىلەرنىڭ دامىغا چۈشۈپ، كىشىلەر ئالدىدا كۈلكىگە قالىدىغانلىقىنى چۈشىنىپ، ئىجتىھات بىلەن ئوقۇشقا بەل باغلاپتۇ. ئۇ، تىرىشىپ ئۆگىنىپ، پات پۇرسەتتە شۇ زاماننىڭ داڭلىق ئۆلىمالىرىدىن بولۇپ قاپتۇ .

ھېكمەت:

ئاتا - بوۋىلار شۇنداق ئېيتقان. قارىغۇلارچە دورامچىلىق كىشىنى مەسخىرىگە قويىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن ھەر نەرسىنى دوراشنىڭ ئالدىدا ئۇنىڭ تېگى ماھىيىتىنى چۈشىنىش كېرەك. مۇبادا سەن ئەسلىي ماھىيتى بىلەن ئەمەس، بەلكى شەكلەن دوراشنى ئاساس قىلساڭ، ھېكايەتتىكى پازىل كەبى ئەھۋالغا دۇچار بولىسەن. شۇنىڭ بىلەن بىرگە سەندە سەمىمىيلىك بولمىسا، ھەر قانداق چارە قىلغىنىڭ بىلەن كىشىلەرنىڭ ھۆرمىتىگە ئەسلا ئېرىشەلمەيسەن(1).

(«بوۋام ئېيتقان ھېكمەتلەر»، 10 – 12 - بەتلەر)

____________________________

(1) ئابدۇرېشىت موللاق ئېيتىپ بەرگەن، سىيىت ئېلى توپلىغان. «قەشقەر خەلق چۆچەكلىرى»نىڭ 1993 - يىلدىكى نەشرىدىن ئېلىندى.