open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
يەزىد ئىبنى ئەبى سۇفيان

**يەزىد ئىبنى ئەبى سۇفيان** (): يەزىد ئىبنى سەخر (ئەبى سۇفيان) ئىبنى ھەرب ئەلئۇمەۋىي (ئەبۇ خالىد). (ھ. ؟ – ھ. 18 / م. ؟ – 639) مۇئاۋىيە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ قېرىندىشى. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ۋە خەلىپىلىرى دەۋرىدە ئەمەل تۇتقان قوماندان ساھابە.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئىمام ئىبنى ھەزم

**ئىمام ئىبنى ھەزم** (الإمَامُ ابْنُ حَزْمٍ عَلِيُّ بنُ أَحْمَدَ بنِ سَعِيْدٍ بنِ حَزْمِ الأَنْدَلُسِيُّ القُرْطُبِيُّ): ئەلى ئىبنى ئەھمەد ئىبنى سەئىد ئىبنى ھەزم ئەلئەندەلۇسىي ئەلقۇرتۇبىي (ئەبۇ مۇھەممەد). (ھ. 384 – 456 / م. 994 – 1064). فەقىھ، مۇھەددىس، تارىخچى، شائىر، ئەدىب ۋە مۇجتەھىد. زاھىرىي مەزھەبىنىڭ ئەڭ يارقىن ۋەكىلى. «ئەلمۇھەللا» (زاھىرىي مەزھەب فىقھ ئېنسىكلوپېدىيەسى 12 توم)، «ئەلئىھكام» (ئۇسۇلى فىقھ)، «تاۋقۇل ھەمامە» (مۇھەببەتنامە) ۋە «ئەلفەسلۇ فىلمىلەل» (دىنلار تەتقىقاتى) قاتارلىق كىتابلارنىڭ مۇئەللىفى.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
تۈر:ئىسلام تارىخى
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
تۈر:ئالىملەر
ئابدۇرراھمان ئىبنى قۇدامە ئەلمەقدىسىي

**ئەبۇلفەرەج شەمسىددىن ئابدۇرراھمان بىن ئەبى ئۆمەر مۇھەممەد بىن ئەھمەد بىن قۇدامە ئەلمەقدىسىي ئەلجىمائىلىي ئەلھەنبەلىي**، ھىجرى 597 - 682 (مىلادى 1200 - 1283) يىللار ئارىسى ياشىغان فەقىھ (قانۇنشۇناس)، مەشھۇر ھەنبەلىي مەزھىبى ئالىملىرىدىندۇر. ئۇ دەمەشىقتە ياشاپ ئۆتكەن. 

## ئەسەرلىرى

* مۇختەسەر مىنھاجۇل قاسىدىن (مختصر منهاج القاصدين)
* الشرح الكبير على المقنع
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ئالىملەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
جياخۇ ئويما ئىشارەتلىرى

link=https://ug.wikipedia.org/wiki/%DA%BE%DB%86%D8%AC%D8%AC%DB%95%D8%AA:Jiahu_writing.svg|alt=جىياخۇ ئويما بەلگە - ئىشارەتلىرى|thumb|200x200px|جىياخۇ ئويما بەلگە - ئىشارەتلىرى
**جياخۇ ئويما بەلگىلىرى** (خەنچە: 贾湖契刻符号) خىتاينىڭ خېنەن ئۆلكىسى لېيخې شەھىرى ۋۇياڭ ناھىيىسى بېيۋۇدۇ بازىرى جياخۇ خارابىسى (يېڭى تاش قۇرال دەۋرى پېيلىگاڭ مەدەنىيىتى) دىن 1989 - يىل تېپىلغان تاشپاقا قېپىغا ئۇيۇلغان بەلگە - ئىشارەتلەر بولۇپ، جەمئىي 16 ئىشارەتتۇر. 6000 يىلدىن كۆپرەك تارىخقا ئىگە.

شەكىل جەھەتتىن كۆپ سىزىقلىق قۇرۇلمىغا ئىگە بولۇپ، ئويغۇچىنىڭ مەلۇم بىر مەنىنى ئىپادىلەش ئۈچۈن ئويغانلىقى تەخمىن قىلىنماقتا. چىغناق-تاغاق يېزىقىدا كۆرۈلگەن «目» (كۆز)، «曰» (قۇياش، كۈن) لەرگە ئوخشىشىدىغان بەلگىلەر بار. مەزكۇر يېزىقلار بۇگۈنگىچە تېپىلغان ئىنسانىيەت تارىخىدىكى ئەڭ قەدىمىي يېزىق دەپ تەرىپلەنمەكتە. بۇنىڭغا ئۇخشاشقان ئىپتىدائىي يېزىقلاردىن — ياۋروپادىن تېپىلغان ۋىنچا بەلگە - ئىشارەتلىرى مىلادىدىن 5,300 يىل بۇرۇن دەپ قارالماقتا.

كۈنىمىزدە، دۇنيا جامائەتچىلىكى تەرىپىدىن بىردەك ئېتىراپ قىلىنغان ئەڭ دەسلەپكى سېستىمىلىق يېزىق شىنا يېزىقتۇر. بەزى مۇتەخەسسىسلەر جياخۇ ئويما ئىشارەتلىرىنى مەقسەتلىك ئويۇلغان شەكىللەر دەپ قارىسىمۇ، ئۇنىڭ ھەقىقىي مەنىدىكى يېزىق ئىكەنلىكى ھەنۇز جەزىملەشمىدى.

## مەنبەلەر

تۈر:يېزىقلار
تۈر:جۇڭگو تارىخى
تۈر:ئۆلگەن يېزىقلار
ئىمام ئىبنى ماجە

**ئىمام ئىبنى ماجە** (الإمَامُ ابْنُ مَاجَهْ مُحَمَّدُ بنُ يَزِيْدَ بنِ مَاجَهْ القَزْوِيْنِيُّ): مۇھەممەد ئىبنى يەزىد ئىبنى ماجە ئەلقەزۋىينىي (ئەبۇ ئابدۇللاھ). (ھ. 209 – 273 / م. 824 – 886) مەشھۇر «كۇتۇبۇ سىتتە» (ئالتە كىتاب) ئىچىدىكى «تۆت سۈنەن» ھەدىس كىتابلىرىنىڭ بىرى «سۈنەنۇ ئىبنى ماجە» دەپ تونۇلغان «ئەسسۈنەن»نىڭ ۋە «تەفسىرۇل قۇرئان»، «تارىخى قەزۋىن» قاتارلىق ئەسەرلەرنىڭ مۇئەللىفى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:مۇھەددىسلەر
تۈر:ئالىملەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
قارىيلارنىڭ ئەدەب - قائىدىلىرى

ئىمام نەۋەۋىي تەرىپىدىن يېزىلغان ئەسەر.

## مەزمۇنى
## مەنبەلەر
ئەل تەنبىيە (التنبيە)

ئەبۇ ئىسھاق شىرازى (ھ. 393 – 476 / م. 1003 – 1083) تەرىپىدىن يېزىلغان شافىئىي مەزھىبىنىڭ بەش ئاساسىي مۇختەسەرىدىن بىرىدۇر.

## مەنبەلەر
ئىبنۇلقەييىم

**ئىمام ئىبنۇلقەييىم** (الإمَامُ شَمْسُ الدِّيْنِ مُحَمَّدُ بنُ أَبي بكر بنِ أيوب الزُّرَعِي الدِّمَشْقِيُّ): شەمسۇددىن مۇھەممەد ئىبنى ئەبۇبەكرى ئىبنى ئەييۇب ئەززۇرەئىي (ئەبۇ ئابدۇللاھ). (ھ. 691 – 751 / م. 1292 – 1350) ئىمام ئىبنى تەيمىييەنىڭ شاگىرتى، «ئىبنى قەييىم ئەلجەۋزىييە» دەپ تونۇلغان. مول ھوسۇللۇق ئىسلام ئالىمى. «زادۇل مەئاد»، «ئىئلامۇل مۇۋەققىئىن»، «رەۋزەتۇل مۇھىببىن»، «ئەتتۇرۇقۇلھۆكمىييە»، «مىفتاھۇ دارۇسسەئادە»، «مەدارىجۇسسالىكىن»، «تەھزىبۇسسۈنەن»، «ھىدايەتۇل ھەيەرا» ۋە «ئەلجەۋابۇل كافىي» قاتارلىق تۈرلۈك ئىلىملەردىكى ئەسەرلىرى يۈزگە يېتىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:مۇھەددىسلەر
تۈر:ئالىملەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
رەۋاھىيە مەدرىسەسى

ئىبنى رەۋاھە دېگەن ئىسىم بىلەن مەشھۇر بولغان كاتتا باي ئوبۇلقاسىم ھىبەتۇللاھ ئىبنى مۇھەممەد ۋەقپە قىلغان دىمەشق شەھىرىدىكى بىر مەدرىسە. 

## مەنبەلەر
ئىمام مىززىي

**ئىمام مىززىي** (الإمَامُ جَمَالُ الدِّيْنِ يُوسُف بنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ المِزي): جامالۇددىن يۈسۈف ئىبنى ئابدۇرراھمان ئەلمىززىي (ئەبۇلھەججاج). (ھ. 654 – 742 / م. 1256 – 1341) ھەدىسشۇناس ھافىز، شام مۇھەددىسى، شافىئىي فەقىھ. ھەدىس راۋىيلىرىنىڭ تەرجىمىھاللىرى ھەققىدە «تەھزىيبۇل كەمال» ناملىق 35 توملۇق مەشھۇر ئەسىرى بار.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:مۇھەددىسلەر
تۈر:ئالىملەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
غەززالىي

**ئىمام غەززالىي** (): مۇھەممەد ئىبنى مۇھەممەد ئىبنى مۇھەممەد ئەلغەززالىي (ئەبۇ ھامىد). (ھ. 450 – 505 / م. 1058 – 1111) ھۆججەتۇل ئىسلام، مۇتەسەۋۋۇف، ئەشئەرىي كەلامشۇناس، شافىئىي فەقىھ، پەيلاسۇپلارغا بەرگەن تەنقىدىي باھالىرى بىلەن داڭق قازانغان ئالىم. ئەسەرلىرىدىن «ئىھيائۇ ئۇلۇمىددىن» مەشھۇردۇر.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
ئىمام شەۋكانىي

**ئىمام شەۋكانىي** (الإمَامُ بَدْرُ الدِّيْنِ مُحَمَّدُ بْنُ عَليّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللهِ الشَّوْكَانِيُّ): بەدرۇددىن مۇھەممەد ئىبنى ئەلى ئىبنى مۇھەممەد ئىبنى ئابدۇللاھ ئەششەۋكانىي (ئەبۇ ئابدۇللاھ). (ھ. 1173 – 1260 / م. 1760 – 1834) سانئادا قازى ۋە ھاكىم بولغان يەمەن ئەللامەلىرىدىن بىرى، كۆپ قىرلىق ئالىم، مەشھۇر مۇجتەھىد، «ئىرشادۇفۇھۇل» (ئۇسۇلى فىقھ)، «نەيلۇل ئەۋتار» (ھەدىس ئەھكاملىرى)، «فەتھۇل قەدىر» (تەفسىر)، «ئەسسەيلۇل جەررار»( فىقھ) ۋە «ئەلبەدرۇتتالىئ» (تەرجىمىھال) قاتارلىق نۇرغۇن كىتابلارنى يېزىپ قالدۇرغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:مۇھەددىسلەر
تۈر:ئالىملەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
زەركەشىي

**ئىمام زەركەشىي** (): بەدرۇددىن مۇھەممەد ئىبنى باھادىر ئىبنى ئابدۇللاھ ئەتتۈركىي. (ھ. 745 – 794 / م. 1344 - 1392) مىىسردا تۇغۇلغان تۈركىستانلىق ئالىم، ئۇسۇلىفىقھىشۇناس، تەفسىرشۇناس، مۇھەددىس ۋە شافىئىي مەزھەپكە مەنسۇپ كاتتا فەقىھ. 

«ئەلبەھرۇل مۇھىيت فى ئۇسۇلىلفىقھ»، «ئىئلامۇسساجىد» ۋە « ئەلبۇرھان فى ئۇلۇمىلقۇرئان» قاتارلىق كۆپ ئەسەرلەرنى قالدۇرغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
ئىمام راغىب

**ئىمام راغىب** (الإمَامُ الرَّاغِبُ الحُسَيْنُ بنُ مُحَمَّدِ الأَصْبَهَانِيُّ): ھۈسەين ئىبنى مۇھەممەد ئەلئەسفەھانىي (ئەبۇلقاسىم). (ھ. ؟ – 502 / م. 1108) «راغىب» نامى بىلەن تونۇلغان. ئەرەب تىلى ئالىمى، مۇفەسسىر ۋە شەرىئەت ئىلىملىرىدە يېتۈك ئالىم. ئىسلام دانىشمەنلىرىدىن سانالغان زات. «ئەلمۇفرەدات فىي غەرىبىل قۇرئان» (قۇرئان كەلىمىلىرى ئىزاھاتى)، «مۇھازەراتۇل ئۇدەباﺋ» (ئەدەبىيات)، «ئەززەرىئە» (ئەخلاق) ۋە «تەفسىلۇننەشئەتەين» (ھېكمەت، پىسخولوگىيە) قاتارلىق ئەسەرلىرى بار.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:مۇھەددىسلەر
تۈر:ئالىملەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئىمام رازىي

**ئىمام رازىي** (الإمَامُ فَخْر الدِّيْنِ مُحَمَّدُ بنُ عُمَرَ بنِ الحَسَنِ بنِ الحُسَيْنِ التَّيْمِيُّ البَكرِي الرَّازِيّ): فەخرۇددىن مۇھەممەد ئىبنى ئۆمەر ئەررازىي (ئەبۇ ئابدۇللاھ). (ھ. 544 – 606 / م. 1150 – 1210) «فەخرۇررازىي» دەپ تونۇلغان، «سۇلتانۇل مۇتەكەللىمىن» دەپ نام ئالغان، ئاتاقلىق مۇفەسسىر، كاتتا شەرىئەتشۇناس ئالىم، ئاسترونوم، ماتېماتىك ۋە تېۋىپ. «تەفسىرۇ فەخرۇررازىي» (تەفسىرۇ مەفاتىيھۇل غەيب – ئەتتەفسىرۇل كەبىر، 32 توم)، «ئەلمەھسۇل» (ئۇسۇلى فىقھ)، «ئەلمەباھۇسۇششەرقىييە» (فىزىكا)، «مەئالىمۇ ئۇسۇلىددىن»(ئىلمى كالام) ۋە «تەئسىيسۇتتەقدىس» (ئىلمى كالام)، قاتارلىق كۆپلىگەن مەشھۇر ئەسەرلەرنى قالدۇرغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:مۇھەددىسلەر
تۈر:ئالىملەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئەدداھھاك

**ئەدداھھاك** (الضحاك بن مزاحم): ئەدداھھاك ئىبنى مۇزاھىم ئەلھىلالىي. (ھ. ؟ – 105 / م. ؟ – 723) تابىئىن، مەشھۇر مۇفەسسىر. رىۋايەت قىلغان ھەدىسلىرى تۆت «سۈنەن»دە كەلگەن. 
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:تابىئىن
قەستەلانىي

**ئىمام قەستەلانىي** (الإمَامُ شِهَابُ الدِّيْنِ أَحْمَدُ بنُ مُحَمَّدِ القَسْطَلاَنِيِّ): شىھابۇددىن ئەھمەد ئىبنى مۇھەممەد ئەلقەستەلانىي. (ھ. 852 – 923 / م. 1447 – 1517) ئاتاقلىق ھەدىسشۇناس، شافىئىي مەزھەپ فەقىھى. «سەھىھۇل بۇخارىي» نىڭ شەرھى بولغان «ئىرشادۇسسارىي» قاتارلىق ئەسەرلەرنىڭ مۇئەللىفى، مەرھۇم ئۇستاز مۇھەممەد سالىھ داموللا تەرىپىدىن تەرجىمە قىلىنىپ، 1981 - يىلى بېيجىڭ مىللەتلەر نەشرىياتى تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان «سەھىھۇل بۇخارىي جەۋھەرلىرى ۋە قەستەلانىي شەرھى» ناملىق ئەسەر ئىمام قەستەلانىينىڭ ئەمگىكىدۇر.
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئىمام قۇرتۇبىي

**ئىمام قۇرتۇبىي** (الإمَامُ شَمْسُ الدِّيْنِ مُحَمَّدُ بنُ أَحْمَدَ الأَنْصَارِيُّ القُرْطُبِيُّ): شەمسۇددىن مۇھەممەد ئىبنى ئەھمەد ئەلئەنسارىي ئەلقۇرتۇبىي (ئەبۇ ئابدۇللاھ). (ھ. 600 – 671 / م. 1204 – 1273) ئاتاقلىق مۇفەسسىر ۋە ھەدىسشۇناس، مالىكىي مەزھەب فەقىھى. «تەفسىرۇ قۇرتۇبىي» (ئەلجامىئۇ لىئەھكامىل قۇرئان) ناملىق تەفسىرىدىن باشقا «ئەتتەزكىرە»، «ئەلئەسنا» ۋە «ئەلئىئلام» فاتارلىق ئەسەرلىرى مەشھۇردۇر.
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ئالىملەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئەلمۇئەييىد بىللاھ

**ئەلمۇئەييەد بىللاھ** (المُؤَيَّدُ بِاللهِ أحمد بن الحسين بن هارون الأقطع الهاروني الزيدي): ئەھمەد ئىبنى ھۇسەين ئىبنى ھارۇن ئەلھەسەنىي ئەززەيدىي. (ھ. 333 – 411 / م. 945 – 1021) ئەھلى بەيتكە مەنسۇپ. زەيدىييە مەزھىپى ئالىملىرىدىن. زەيدىييە مەزھىبى ئالىملىرىدىن. «ئەلئەمالىي»، «ئەتتەجرىيد» ۋە «سىياسةتۇل مۇرىيدىن» قاتارلىق ئەسەرلەرنىڭ مۇئەللىفى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:ئىسلام دىنى
تۈر:ئىسلام مەزھەبلىرى
ئەلى تەنتاۋىي

**ئەلى تەنتاۋىي** (عَلِيُّ الطَنطَاوي): شەيخ ئەلى ئىبنى مۇستافا ئىبنى مۇھەممەد ئەتتەنتاۋىي. (ھ. 1327 – 1420 / م. 1909 – 1999) «فەقىھلەرنىڭ ئەدىبى، ئەدىبلەرنىڭ فەقىھى» دەپ نام ئالغان سۈرىيەلىك فەقىھ، بۈيۈك ئەدىب ۋە قازى. XX ئەسىردىكى ئىسلام دەۋىتى ۋە ئەرەب ئەدەبىياتى ساھەسىدە تونۇلغان، «ئىسلام دىنىنى ئومۇمىي تونۇشتۇرۇش (تعريف عام بدين الإسلام)»، «تارىختىن قىسسىلەر (قصص من التاريخ)»، «ئىسلاھات يولىدا (في سبيل الإصلاح)»، «تەنتاۋىي خاتىرىلىرى (ذكريات الشيخ علي الطنطاوي)» (8 توم)، «تارىختىن ھېكايەتلەر (حكايات من التاريخ)» (بالىلار ئەدەبىياتى، 7 قىسىم) ۋە «تارىختىكى مەشھۇر كىشىلەر (أعلام التاريخ)» (7 قىسىم) قاتارلىق كۆپ ئەسەرلەرنى قالدۇرغان. ئۇنىڭ يەنە نۇرغۇن ماقالىلىرى، مىڭلىغان تېلېۋىزىيە ۋە رادىئو نۇتۇقلىرى، مەسجىد خۇتبىلىرى بار.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
زۇبەير ئىبنى ئەلئەۋۋام

**زۇبەير ئىبنى ئەلئەۋۋام** (ئەرەبچە: الزبير بن العوام): زۇبەير ئىبنى ئەلئەۋۋام ئەلئەسەدىي ئەلقۇرەشىي. (ھ. بۇرۇنقى 28 – ھ. 36 / م. 594 – 656) تۇنجى مۇسۇلمان بولغان سەككىز كىشىنىڭ ۋە جەننەت بىلەن بېشارەت بېرىلگەن 10 ساھابىنىڭ بىرى. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ھاممىسىنىڭ ئوغلى. ھەزرىتى ئۆمەر ئۇنى خەلىپە تاللايدىغان ئالتە كىشىلىك شۇرا ھەيئىتىگە تاللىغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئىسلام دىنى
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئەشەرەئى مۇبەششەرە

**ئەشەرەئى مۇبەششەرە** (ئەرەبچە: اَلْعَشَرَةِ الْمُبَشِّرُونَ بِاْلْجَنَّةِ/ ئەل ئەشەرەت-ىل مۇبەششىرۇنە بىل جەننەھ). سۈننىي ئىسلام ئاتالغۇسى بولۇپ، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام تەرىپىدىن ھايات ۋاقتىدىلا جەننەت بىلەن خۇش بېشارەت بېرىلگەن، يەنى ئاللاھ تائالا جەننەتكە كىرىدىغانلىقلىرىنى ۋەدە قىلغان ئون كىشى ئۈچۈن قوللىنىلغان بىر ئاتالغۇ. شۇنداقلا ئەل مۇبەششىرۇن بىل جەننەھ ئاتالغۇسىمۇ بۇ كىشىلەرنى كۆرسىتىدۇ.

بۇ ھەقتە ساھابە ئابدۇراھمان ئىبن ئەۋف ۋە سەئىد بىن زەيىدنىڭ شۇ رىۋايىتى باردۇر: «أبو بكر في الجنة، وعمر في الجنة، وعثمان في الجنة، وعلي في الجنة، وطلحة في الجنة، والزبير في الجنة، وعبد الرحمن بن عوف في الجنة، وسعد بن أبي وقاص في الجنة، وسعيد بن زيد في الجنة وأبو عبيدة بن الجراح في الجنة.» (ئەبۇ بەكرى جەننەتلىك، ئۆمەر جەننەتلىك، ئوسمان جەننەتلىك، ئەلى جەننەتلىك، تالھا جەننەتلىك، زۇبەير جەننەتلىك، ئابدۇرراھمان بىن ئەۋف جەننەتلىك، سەئىد بىن ئەبى ۋەققاس جەننەتلىك، سەئىد بىن زەيىد جەننەتلىك ۋە ئەبۇ ئۇبەيدە بىن جەرراھ جەننەتلىكتۇر)

بۇ ئون زاتنىڭ تۆرتى خۇلەڧائى راشىددىن دەپ تونۇلغان تۆرت خەلىپىدۇر.

بۇلاردىن باشقا يەنە ساھابەلەردىن خەدىجە بىنت خۇۋەيلىد، ئابدۇللاھ ئىبن سالام، ئۇكاشا بىن مۇھسىن قاتارلىقلارغىمۇ جەننەت بىلەن سۆيۈنچ بېرىلگەن. لېكىن بۇ ئون كىشى بىر ھەدىستە تەڭ كەلگەنلىكى ئۈچۈن ئاتايىن ئەشەرەئى مۇبەششەرە دەپ ئاتالغان. ئەھلى شىئە بۇ ھەدىسنى ئېتىراپ قىلمايدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تالھا بىن ئۇبەيدۇللاھ

**تالھا بىن ئۇبەيدۇللاھ ئەتتەيمىي ئەل قۇرەشىي** (طَلْحَة بن عُبَيْد اللّه التَّيمي القُرشي) (ھ. بۇرۇن 28 - 36 / م. 594 - 656) ئۇ ئىسلام دىنىنى تۇنجى قوبۇل قىلغان سەككىز كىشىنىڭ بىرى. جەننەت بىلەن بېشارەت بېرىلگەن ئون ساھابىنىڭ بىرى. ئىسلامنىڭ دەسلەپكى دەۋرىدىلا مۇسۇلمان بولغان ۋە نۇرغۇن غازاتلارغا قاتناشقان كاتتا زات. مۇھەممەد پەيغەمبەر ئۇنى يەردە مېڭىۋاتقان شەھىد دەپ ئاتىغان. ئۇ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام دەۋرىدىكى بارلىق غازاتلارغا قاتناشقان، ئۇبەدر ئۇرۇشى، ئۇھۇد ئۇرۇشىدىن باشقا شام فەتھىگە قاتناشقان. ئۆمەر بىن خەتتاب ئۇنى خەلىپە سايلايدىغان ئالتە كىشىلىك شۇراغا قوشقان. ئوسمان بىن ئەففان ئۆلتۈرۈلگەندىن كېيىن، ئوسمان قاتىللىرىنىڭ جازاسىنى تەلەپ قىلىپ بەسرەگە بارغان ۋە ھىجرىيە 36 - يىلى تۆگە ئۇرۇشىدا ئوق تېگىپ ئالەمدىن ئۆتكەن.
## مەنبەلەر

تۈر:ئىسلام دىنى
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساھەبەلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
سەئىد بىن زەيىد

**سەئىد بىن زەيىد ئەل قۇرەشىي ئەل ئەدەۋىي** (سَعِيد بن زَيْد القرشي العدوي) (ھ. بۇرۇن 22 - ھ. 51 / م. 600 - 671) ئىسلامغا دەسلەپ كىرگەن ئەرلەردىن بىرى بولۇپ، ئىسلام دىنىنى قوبۇل قىلغان ئون ئۈچىنچى كىشىدۇر. دادىسى زەيد ئىسلامدىن ئىلگىرىكى دەۋردە ھەنىفلەردىن ئىدى. بۇتقا چوقۇنمايتتى ۋە سەجدە قىلمايتتى. ئۇ ئۆمەر بىن ئەل خەتتابنىڭ نەۋرە ئاكىسى، سىڭلىسى ئاتىكە بىنت زەيد ئۆمەرنىڭ ئايالى، ئۇنىڭ ئايالى فاتىمە بىنتى ئەل خەتتاب بولسا ئۆمەرنىڭ سىڭلىسى ئىدى. ئۇ ئۆمەر بىن ئەل خەتتابنىڭ ئىسلام دىنىنى قوبۇل قىلىشىغا سەۋەبچى بولغان. سەئىد پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم بىلەن بەدرى ئۇرۇشىدىن باشقا بارلىق غازاتلارغا شاھىت بولغان. ئۇ يەرمۇك ئۇرۇشى، دەمەشىق قورشاۋى ۋە فەتھىگە قاتناشقان.

جەننەت بىلەن بېشارەت بېرىلگەن 10 ساھابە
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئىبنى رەجەب

**ئەللامە ئىبنى رەجەب** (زين الدّين عبد الرّحمن بن أحمد بْنُ رَجَب الحَنْبَلِيّ): زەينۇددىن ئابدۇرراھمان ئىبنى ئەھمەد ئىبنى رەجەب ئەلباغدادىي ئەلھەنبەلىي (ئەبۇلبەرەكات). (ھ. 736 – 795 / م. 1336 – 1393) ئاتاقلىق ھەدىسشۇناس ۋە ھەنبەلىي مەزھەب فەقىھى. «فەتھۇل بارىي»، «لەتائىفۇل مەئارىف» ۋە «جامىئۇلئۇلۇم ۋەلھىكەم» قاتارلىق ئەسەرلەرنىڭ مۇئەللىفى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئىسلام تارىخىتۈر:تارىخىي شەخسلەرتۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئەللامە شىنقىيتىي

**ئەللامە شىنقىيتىي** (): ئابدۇللاھ ئىبنى ئىبراھىم ئەلئەلەۋىي ئەششىنقىيتىي (ئەبۇ مۇھەممەد). (ھ. ؟ – 1233 / م. ؟ – 1818) ماۋرىتانىيەلىك تىلشۇناس ۋە شەرىئەتشۇناس ئەللامە. شەرئىي ئىلىملەردە نەزمە ئەسەرلەرنى يازغان. ئۇسۇلى فىقھ ئىلمىدە «مەراقىسسەئۇد» ناملىق نەزمە ئەسەرنىڭ مۇئەللىفى.

## مەنبەلەر
يېگانە ياراتقۇچى

**يېگانە ياراتقۇچى** (ئۇيغۇر لاتىن: Yégane Yaratquchi، ئەرەبچە: الخالق الفرد)، ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى تەرىپىدىن پىلانلانغان ئىسلام ئەقىدە ئېنسىكلوپېدىيىسى يۈرۈشلۈك كىتابلىرىنىڭ 1 - تومىدۇر. مۇئەللىف يارمۇھەممەد جالالىددىن بولۇپ، 2018 - يىل 11 - ئايدا ئىستانبۇلدا نەشر قىلىنغان.

بىر مۇقەددىمە، 4 قىسىم، 1 خاتىمىدىن ئىبارەت بولۇپ، توپلام 853 بەتتىن تەركىب تاپقان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىتابلار
تۈر:دىنىي كىتابلار
تۈر:ئىسلام دىنى
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
تۈر:ئىسلام ئەقىدە ئېنسىكلوپېدىيەسى
يارمۇھەممەد جالالىددىن

**يارمۇھەممەد جالالىددىن**، ئۇيغۇر، ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى تەرىپىدىن پىلانلانغان ئىسلام ئەقىدە ئېنسىكلوپېدىيەسىنىڭ 1- تومى بولغان يېگانە ياراتقۇچىنىڭ مۇئەللىپىدۇر.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
تۈر:يازغۇچىلار
ۋىكىپېدىيە:قېلىپ Documentation

تۈر:ۋىكى بىلىملىرى
تۈر:ۋىكىپېدىيە ياردەم شابلونلارى
تۈر:ۋىكىپېدى فورماتلاش ۋە فونكسىيە قېلىپلىرى
مۇقىم كودلاش

مۇقىم كودلاش، ئۇچۇرلارنى تاشقى مەنبەلەردىن ئېلىش ياكى ئىشلەۋاتقاندا تەشكىل قىلىشنىڭ ئورنىغا، ئۇدۇل بىر پروگرام ياكى باشقا قوللىنىلىشچان نەرسىنىڭ مەنبە كودىنى كۆمۈش ئۈچۈن قوللىنىلغان سېستىما يېزىش پروگراممىسىدۇر
## مەنبەلەر
فەقىھ

**فەقىھ** () فىقھ ئالىمى.
## مەنبەلەر

تۈر:ئىسلام دىنى
تۈر:ئىسلام ئاتالغۇلىرى
تۈر:ئىسلام تارىخى
20 - فېۋرال

**** ياكى **10 - ھۇد** ۋە ياكى **2 - ئاينىڭ 10 - كۈنى،** مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 51 - كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 324 (كەبىسە يىللارى 325) كۈن بار.

## چوڭ ئىشلار
* 1931 - يىلى خوجانىياز ھاجى، سالىھ دورغا ۋە ئابدۇنىياز مىرابلارنىڭ پىلانى بويىچە «توي» بولدى. جاڭ گوخۇ قاتارلىق 33 كىشى ئۆلتۈرلدى.
## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
1924 - يىلى

**1924** - يىلى 2 - مىڭيىل نىڭ 924 -، 20 - ئەسرنىڭ 24 - يىلى.

## چوڭ ئىشلار

* ئابدۇقادىر داموللا سۇئىقەستكە ئۇچرىدى.

## توغۇلغانلار

*

## ئۆلگەنلەر

* ئابدۇقادىر داموللا، (ت. 1862)

## مەنبەلەر

تۈر:20 - ئەسىرتۈر:1920 - يىللار
1941 - يىلى

**1941** (MCMXLI) يىلى ئىسە بويىچە پەيشەنبە كۈنى باشلانغان يىلدۇر.

## چوڭ ئىشلار
## توغۇلغانلار
## ئۆلگەنلەر

## مەنبە

**1941** - يىلى 2 - مىڭيىل نىڭ 941 -، 20 - ئەسرنىڭ 41 - يىلى.

## چوڭ ئىشلار

* سابىت داموللا ئابدۇلباقى ئۈرۈمچىدە شېھىت قىلىندى.

## توغۇلغانلار

*

## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر
1914 - يىلى

**1914** - يىلى 

## ۋەقەلەر
* مافۇشىڭ ياڭ زېڭشىننىڭ بۇيرۇقىغا ئاساسەن 12 باتالىئون ئەسكىري كۈچىنى باشلاپ قەشقەرگە ئورۇنلاشتى.
* كۇچا ئىنانچىخانى مەمتىمىن خوجا چىنۋاڭلىققا ئۆستۈرۈلدى.
* خوتەن ياردەمچى دۆلەت ئەركانى مۇسا باسقاق دۆلەت ئەركانلىقىغا ئۆستۈرۈلدى.
* 1- دۇنيا ئۇرۇشى پارتىلىدى.
* سابىت داموللا ئابدۇلباقى بۇخارادىكى ئوقۇشىنى تاماملاپ ۋەتەنگە قايتتى.

## توغۇلغانلار

* ئەخمەتجان ﻗﺎﺳﯩﻤﻰ، (ئۆ. 1949)
## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر

تۈر:20 - ئەسىرتۈر:1910 - يىللار
1910 - يىلى

**1912** (MCMXII) يىلى ئىسە بويىچە جۈمە كۈنى باشلانغان يىلدۇر.

## چوڭ ئىشلار

* سابىت داموللا ئابدۇلباقى بۇخاراغا ئوقۇشقا باردى.

## توغۇلغانلار

* ئابدۇرەھىم ئەيسا، (ئۆ. 1957)

## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر
12 - نويابر

**12 - نويابر** ياكى **12 - ئوغلاق**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 316 - (كەبىسە يىلى 317 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 49 كۈندۇر.

## ۋەقەلەر

* 1933 - قەشقەردە شەرقىي تۈركىستان ئسىلام جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلۇش مۇراسىمى ئۆتكۈزۈلدى.
* 1944 - غۇلجادە شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلۇش مۇراسىمى ئۆتكۈزۈلدى.

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## بايراملار

## مەنبەلەر
11 - نويابر

**11 - نويابر** ياكى **11 - ئوغلاق**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 315 - (كەبىسە يىلى 316 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 50 كۈندۇر.

## ۋەقەلەر

* 1918 - يىلى - 1. دۇنيا ئۇرۇشى ئاياغلاشتى.

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## بايراملار

## مەنبەلەر
10 - نويابر

**10 - نويابر** ياكى **10 - ئوغلاق**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 314 - (كەبىسە يىلى 315 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 51 كۈندۇر.

## ۋەقەلەر

* 1965 - خىتايدامەدەنىيەت زور ئىنقىلابى باشلاندى.

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## بايراملار

## مەنبەلەر
1 - نويابر

**1 - نويابر** ياكى **1 - ئوغلاق**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 305 - (كەبىسە يىلى 306 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 60 كۈندۇر.

## ۋەقەلەر

* 1922 - ئاتاتۈرك سەلتەنەتنىڭ ئەمەلدىن قالدۇرۇلغانلىقى جاكالىدى.

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## بايراملار

## مەنبەلەر
2 - نويابر

**2 - نويابر** ياكى **2 - ئوغلاق**، مىلادى تەقۋىمگە كۆرە يىلنىڭ 306 - (كەبىسە يىللار 307 -) كۈنىدۇر. يىل ئاخىرىغا قەدەر قالغان كۈن 59 كۈندۇر.

## ۋەقەلەر [تەھرىرلەش]

### 4 - ئەسر [تەھرىرلەش]

* 308 - يىلى، خەن (ئالدىنقى جاۋ) تەيزۇ لى يۈەن تەختتكە چىقتى.

### 7 - ئەسر [تەھرىرلەش]

* 619 - يىلى، غەربىي تۈرك قاغانى ئارسلان تامان قاغان خەن گاۋزۇ تەرىپىدىن شەرقىي تۈرك ۋەزىرىگە تاپشۇرۇپ بېرىلگەندىن كېيىن ئۆلتۈرلدى.

### 19 - ئەسر [تەھرىرلەش]

* 1841 - يىلى، ئىككىنچى قېتىملىق ئېنگىلىز - ئافغان ئۇرۇشى پارتىلىدى.
*1843 - يىلى ، نەنجىڭ شەرتنامىسىغا ئاساسەن شىيامېن پورتى ئېچىۋېتىلدى.

### 20 - ئەسر [تەھرىرلەش]

* 1957 - سەيپىدىن ئەزىزى ماۋزېدوڭ باشچىلىقىدىكى ئۆمەك بىلەن بىرگە موسكۋاغا ئۆكتەبىر ئىنقىلابىنىڭ 40 يىللىقىنى تەبرىكلەش ئۈچۈن يولغا چىقتى.

## توغۇلغانلار[تەھرىرلەش]

## ئۆلگەنلەر [تەھرىرلەش]

## تەتىل ۋە ھېيت - بايراملار [تەھرىرلەش]

* Fırtına: Kuşgeçimi Fırtınası
3 - نويابر

**3 - نويابر** ياكى **3 - ئوغلاق**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 307 - (كەبىسە يىلى 308 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 58 كۈندۇر.

## ۋەقەلەر

* 644 - ھەزرىتى ئۆمەر زەھەرلىك خەنجەر يارىسى بىلەن ۋاپات تاپتى.

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## بايراملار

## مەنبەلەر

تۈر:نويابر
تۈر:تەقۋىملەر
گېئورگىي مالېنكوف

**گېئورگى مالېنكوف** (رۇسچە: Гео́ргий Маленко́в، لاتىنچە: Georgi Malenkov)، (ت. 1902 — 1988) يوسېف ستالىننىڭ يېقىن سەبداشلىرىدىن بىرى بولۇپ، سوۋېت كومپارتىيىسى يوقىرى قاتلام رەھبەرلىرىدىن ئىدى. 1953 - يىلى ستالىن ئۆلگەندىن كېيىن سوۋېت كومپارتىيىسى ئالىي سېكرىتارى (1953) ۋە سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيەتلەر ئىتتىپاقى باش مىنستېرى بولغان (1953 - يىل، مارت – 1955 - يىل، مارت).

ئۇ 1919 - يىلى بولشېۋىك ئىنقىلابىدىن كېيىنكى ئىچكى ئۇرۇش جەريانىدا قىزىل ئارمىيەگە قاتناشقان. 1920 - يىلى روسىيە كومپارتىيىسى (بولشېۋىك) غا قاتناشقاندىن كېيىن، ئۇ ناھايىتى تېزلا پارتىيە ئىچىدە ئورنىدىن تۇرغان. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ، ئۇ جوسېف ستالىننىڭ يېقىن شېرىكلىرىنىڭ بىرىگە ئايلانغان ۋە 1930 - يىللارنىڭ ئاخىرىدا پارتىيەنىڭ ئاساسلىق تازىلاش ئىشلىرىدا مۇھىم رول ئوينىغان. ئۇ 1941 - يىلى سىياسىي بيۇرونىڭ كاندىدات ئەزالىقىغا تەيىنلەنگەن. 

ئۇ ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە سوۋېت ئىتتىپاقىدىكى ئۇرۇشقا يېتەكچىلىك قىلىشقا مەسئۇل بولغان ئاز ساندىكى كىشىلەردىن تەركىب تاپقان دۆلەت مۇداپىئە كومىتېتىغا قاتناشقان. ئۇرۇشتىن كېيىن ئۇ 1946 - يىلى سىياسىي بيۇرونىڭ تولۇق ئەزاسى بولغان. ئۇ يەنە مەركىزىي كومىتېتنىڭ ئىككىنچى سېكرېتارى ۋە مۇئاۋىن باش مىنىستىر بولۇپ تەيىنلەنگەن.

ئۇرۇشتىن كېيىنكى مەزگىلدە، ئۇنىڭ رىقابەتتە كەسكىن رىقابەتلىشىۋاتقان ئاندرېي جدانوفنىڭ ئەيىبلىشى نەتىجىسىدە ئۇنىڭ پارتىيىدىكى ئورنى تەۋرەپ كەتتى. ئەمما ئىككى يىل ئىچىدە ئۇ ئورنىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈپ، جوسېف ستالىننىڭ ئاساسلىق ياردەمچىلىرىنىڭ بىرىگە ئايلاندى. جوسېف ستالىن 1953 - يىلى 3 - ئايدا ئۆلگەندىن كېيىن ، پارتىيەنىڭ بىرىنچى سېكرېتارى ۋە باش مىنىستىرلىق ۋەزىپىسىنى ئۈستىگە ئالغان. شۇنداق قىلىپ، ئۇ سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ رەھبىرى بولدى. ئەمما تەخمىنەن 6 ئايدىن كېيىن، بىرىنچى سېكرېتارلىق ۋەزىپىسىنى نىكىتا خرۇشېفقا تاپشۇرۇپ بېرىشكە توغرا كەلدى. ئۇ باش مىنىستىرلىق مەزگىلىدە ، قورال - ياراغ چىقىمىنى ئازايتىش، ئېغىر سانائەتنىڭ ئورنىغا ئىستېمال بۇيۇملىرى ئىشلەپچىقىرىشنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويۇش ۋە كوللىكتىپ دېھقانچىلىق مەيدانلىرىدىكى ئىشچى - خىزمەتچىلەرگە بېرىلىدىغان رىغبەتلەندۈرۈش سالمىقىنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن خىزمەت قىلغان.

مالېنكوف 1955 - يىلى 2 - ئايدا باش مىنىستىرلىك ۋەزىپىسىدىن ئىستىپا بېرىشكە مەجبۇر بولغان، ئۇنىڭ تەدبىرلىرى پارتىيىنىڭ باشقا رەھبەرلىرى ئارىسىدا ئۆكتىچىلەرنى پەيدا بولغان. ئەمما ئۇ 1957 - يىلغىچە پارتىيە رەئىسلىك ئورنىدا (ئىلگىرىكى سىياسىي بيۇرو) كۈچلۈك ئورنىنى ساقلاپ قالغان. ئۇ 1957 - يىلى ئاتالمىش ​​«قارشى تۇرۇش پارتىيىسى ھەرىكىتى» گۇرۇپپىسى بىلەن خرۇشېفنى ئاغدۇرۇپ تاشلاش ئۇرۇنۇشىدىن كېيىن، پرېزىدېنت ۋە مەركىزى كومىتېتتىن قوغلانغان. كېيىن ئۇ قازاقىستان سوۋېت سوتسىيالىستىك ئىتتىپاقداش جۇمھۇرىيىتىدە بىر سۇ ئېلېكتر ئىستانسىسىنى باشقۇرۇشقا تەيىنلەنگەن. 1963 - يىلى پىنسىيەگە چىققاندىن كېيىن، ئۇ ئەسلىمىلىرىنى يېزىشقا باشلىغان. ئۇ 1964 - يىلى پارتىيەدىن قوغلانغان.

گېئورگىي مالېنكوف 1988 - يىلى موسكۋادا ئۆلگەن.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:سوۋېت ئىتتىپاقى
619 - يىلى

ئىسلام تارىخىدا قايغۇ يىلى دەپ ئاتالغان يىل.

## ۋەقە ۋە ھادىسەلەر
مەككە مۇشرىكلەرى ھاشىمىيلەرگە بويقۇت يۈرگۈزدى.

ئاۋارلار تۇنجى قېتىم ئىستانبۇلنى قورشاۋغا ئالغان.

ئىككىنچى كۆكتۈرۈك خانلىقى - ساسانىي ئۇرۇشى، ساسانىيلەر بۈيۈك زەڧەر قازانغان.

شەرقىي كۆكتۈرك خانى شىپى قاغان ئۆلۈپ، ئىنىسى چۇلا قاغان تەختكە چىققان.

تاڭ سۇلالىسىنىڭ غەربىي تۈركلەرگە ئەسكەر چىقىرىشى.

## توغۇلغانلار
ئابدۇللاھ ئىب ئابباس، ساھابە، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ تاغىسىنىڭ ئوغلى. (ئۆ. 687)

## ئۆلگەنلەر
خەدىجە بىنت خۇۋەيلىد، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ تۇنجى زەجەسى. (تو.555)

ئەبۇ تالىب، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ تاغىسى، ئەلى بىن ئەبى تالىبنىڭ ئۆز ئاتاسى. (تو. 549)

شىپى قاغان، شەرقىي كۆكتۈرك قاغانى، يامى قاغاننىڭ ئوغلى.

14- سىنتەبىر،سۇي گوڭدى، سۇي سۇلالىسىنىڭ ئاخىرىقى پادىشاھى. (تو. 605)
4 - نويابر

**4 - نويابر** ياكى **4 - ئوغلاق**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 308 - (كەبىسە يىلى 309 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 57 كۈندۇر.

## ۋەقەلەر

* 1997 - كۇنمىڭ ئوتتۇرا خەلق سوت مەھكىمىسى خىتاي بويىچە تۇنجى قېتىم ئۇكۇل بىلەن ئۆلۈم جازاسى ئىجرا قىلدى.

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## بايراملار

## مەنبەلەر

تۈر:نويابر
تۈر:تەقۋىملەر
5 - نويابر

**5 - نويابر** ياكى **5 - ئوغلاق**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 309 - (كەبىسە يىلى 310 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 56 كۈندۇر.

## ۋەقەلەر

* 1989 - ئاسيا - تىنچ ئوكيان ئىقتىسادىي ھەمكارلىق تەشكىلاتى قۇرۇلدى.

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## بايراملار

## مەنبەلەر

تۈر:نويابر
تۈر:تەقۋىملەر
6 - نويابر

**** ياكى **6 - ئوغلاق**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 310 - (كەبىسە يىلى 311 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 55 كۈندۇر.

## ۋەقەلەر

* 1962 - جىن شۇرېن شىنجاڭ چېگرا مۇداپىئە دوبەنلىكىگە تەيىنلەش بۇيرۇقى ماقۇللاندى.
* 1962 - ب د ت 1761 - نومۇرلۇق قارار بىلەن جەنۇبىي ئافرىقا مىللەتچى پارتىيىسىنىڭ ئىرقىي ئايرىمىچىلىىق سىياسىتىنى ئەيىپلىدى.

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## بايراملار

## مەنبەلەر

تۈر:نويابر
تۈر:تەقۋىملەر
8 - نويابر

**** ياكى **8 - ئوغلاق** ۋە ياكى **11 - ئاينىڭ 8 - كۈنى**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 312 - (كەبىسە يىلى 313 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 53 كۈندۇر.

## ۋەقەلەر

* 2018 - نىلقا ناھىيىسىدە 3.7 بال يەر تەۋرىدى.

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## بايراملار

## مەنبەلەر

تۈر:نويابر
تۈر:تەقۋىملەر
14 - نويابر

**** ياكى **14 - ئوغلاق**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 318 - (كەبىسە يىلى 319 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 47 كۈندۇر.

## ۋەقەلەر

* 757 - ئۆڭلۈك سۆيگۈن توپىلىڭى: ئۇيغۇرلارنىڭ ياردىمى بىلەن توپىلاڭ تىنجىتىلىپ غەربىي پايتەخت قايتۇرۋېلىندى.
## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## بايراملار

## مەنبەلەر

تۈر:نويابر
تۈر:تەقۋىملەر
15 - نويابر

**** ياكى **15 - ئوغلاق**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 319 - (كەبىسە يىلى 320 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 46 كۈندۇر.

## ۋەقەلەر

* 1946 - ئەخمەتجان قاسىمى نەنجىڭدا يىغىن رەئىس سەھنىسىدە تۇرۇپ جۇڭخۇا مىنگو ئاساسىي قانۇن قۇرۇلتىيىغا قاتناشتى.
## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## بايراملار

## مەنبەلەر

تۈر:نويابر
تۈر:تەقۋىملەر
16 - نويابر

**** ياكى **16 - ئوغلاق**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 320 - (كەبىسە يىلى 321 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 45 كۈندۇر.

## ۋەقەلەر

* 1997 - خىتاي سىياسىي مەھبۇس ۋېي جيڭشېك تۈرمىدىن قۇتۇلۇپ ئامېرىكاغا كەتتى.
## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## بايراملار

## مەنبەلەر

تۈر:نويابر
تۈر:تەقۋىملەر
17 - نويابر

**** ياكى **17 - ئوغلاق**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 321 - (كەبىسە يىلى 322 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 44 كۈندۇر.

## ۋەقەلەر

* 1944 - شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ئورگان گېزىتى ئازاد شەرقىي تۈركىستان گېزىتى گېزىتخانىسى قۇرۇلدى. شۇ كۈنى ئۇيغۇرچە، قازاقچە، رۇسچە، خىتايچە تۇنجى سان چىقىرىلدى.
## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## بايراملار

## مەنبەلەر

تۈر:نويابر
تۈر:تەقۋىملەر
18 - نويابر

**** ياكى **18 - ئوغلاق**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 322 - (كەبىسە يىلى 323 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 43 كۈندۇر.

## ۋەقەلەر

* 1957 - جۇڭگو كۇمپارتىيىسى رەھبىرى ماۋ زېدوڭ موسكىۋادا كۇمپارتىيە ۋە ئىشچىلار پارتىيىسى ۋەكىللەر يىغىنىدا  يارو ئۇرۇشى ھەققىدە سۆز قىلىپ: «يادرو ئۇرۇشى قانچىلىك نوچىكەن؟ پۈتۈن دۇنيا نۇپۇسى 2.7 مىلىيارد، يېرىمى ئۆلسە يېرىمى قالىدۇ، خىتاي 6 يۈز مىليون يېرىمى ئۆلسە يەنە 3 يۈز مىليون بار ئەمەسمۇ؟!» دېدى.
## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## بايراملار

## مەنبەلەر

تۈر:نويابر
تۈر:تەقۋىملەر
19 - نويابر

**** ياكى **19 - ئوغلاق**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 323 - (كەبىسە يىلى 324 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 42 كۈندۇر.

## ۋەقەلەر

* 636 - قادىسسىيە جېڭى زەپەر بىلەن ئاخىرلاشتى.

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## بايراملار

## مەنبەلەر

تۈر:نويابر
تۈر:تەقۋىملەر
9 - نويابر

**** ياكى **9 - ئوغلاق**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 313 - (كەبىسە يىلى 4-) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 52 كۈندۇر.

## ۋەقەلەر

* 2013 - 18 - قۇرۇلتاي 3- ئومۇمىي يىغىنى ئېچىلدى. يىغىندا خىتاي دۆلەت مۇداپىئە كومىتېتى قۇرۇلدى.

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## بايراملار

## مەنبەلەر

تۈر:نويابر
تۈر:تەقۋىملەر
13 - نويابر

**** ياكى **13 - ئوغلاق**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 317 - (كەبىسە يىلى 318 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 48 كۈندۇر.

## ۋەقەلەر

* 1993 - جۇڭگوڭ شىمال ھاۋا يوللىرى 6901 - يول يولۇچى ئۇچارى ئۈرۈمچىدە چۈشۈپ كەتتى، 12 كىشى ئۆلدى.
## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## بايراملار

## مەنبەلەر

تۈر:نويابر
تۈر:تەقۋىملەر
20 - نويابر

**** ياكى **20 - ئوغلاق**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 324 - (كەبىسە يىلى 325 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 41 كۈندۇر.

## ۋەقەلەر

* 

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## بايراملار

## مەنبەلەر

تۈر:نويابر
تۈر:تەقۋىملەر
21 - نويابر

**** ياكى **21 - ئوغلاق**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 325 - (كەبىسە يىلى 326 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 40 كۈندۇر.

## ۋەقەلەر

* 2014 - ئىلھام توختىغا بېرىلگەن مۇددەتسىز قاماق جازاسى ساقلاپ قېلىندى.

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## بايراملار

## مەنبەلەر

تۈر:نويابر
تۈر:تەقۋىملەر
22 - نويابر

**** ياكى **22 - ئوغلاق**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 326 - (كەبىسە يىلى 327 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 39 كۈندۇر.

## ۋەقەلەر

* 1944 - شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى تېكەس ناھىيىسىدە ھاكىمىيەت قۇرۇپ، توق خوجىنى ھاكىم تەيىنلىدى.
## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

* مەخمۇت سۇلايمان، ئۇيغۇر سەنئەتكار (تو. 1968)

## بايراملار

## مەنبەلەر

تۈر:نويابر
تۈر:تەقۋىملەر
24 - نويابر

**** ياكى **24 - ئوغلاق**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 328 - (كەبىسە يىلى 329 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 37 كۈندۇر.

## ۋەقەلەر

* 1944 - ئېلىخان تۆرە سوۋېت قازاقىستانىغا ىەت يېزىپ قۇرال - ياراغ ئوق - دورا مەسىلىسىنى ھەل قىلىشقا ياردەم بېرىشىنى سورىدى.

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## بايراملار

## مەنبەلەر

تۈر:نويابر
تۈر:تەقۋىملەر
27 - نويابر

**** ياكى **27 - ئوغلاق**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 331 - (كەبىسە يىلى 332 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 34 كۈندۇر.

## ۋەقەلەر

* 1944 - شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى موڭغۇلكۈرە ناھىيىسىدە ھاكىمىيەت قۇرۇپ، سەيدۇللا مەخسۇمنى ھاكىم تەيىنلىدى.

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## بايراملار

## مەنبەلەر

تۈر:نويابر
تۈر:تەقۋىملەر
28 - نويابر

**** ياكى **28 - ئوغلاق**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 332 - (كەبىسە يىلى 333 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 33 كۈندۇر.

## ۋەقەلەر

* 1979 - ۋاتىكان ئەلباشى پاپا جېئان پائۇل II رەسمىي زىيارەت ئۈچۈن تۈركىيەگە كەلدى.
## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## بايراملار

## مەنبەلەر

تۈر:نويابر
تۈر:تەقۋىملەر
29 - نويابر

**** ياكى **29 - ئوغلاق**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 333 - (كەبىسە يىلى 334 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 32 كۈندۇر.

## ۋەقەلەر

* 1944 - شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ئىچكى ئىشلار نازىرلىقى قۇرۇلدى، ئابدۇكېرىم ئابباسوف نازىر بولۇپ تەيىنلەندى.

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## بايراملار

## مەنبەلەر

تۈر:نويابر
تۈر:تەقۋىملەر
30 - نويابر

**** ياكى **30 - ئوغلاق**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 334 - (كەبىسە يىلى 335 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 31 كۈندۇر.

## ۋەقەلەر

* 1944 - شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى قورغاس ناھىيىسىدە ھاكىمىيەت قۇرۇپ، مۇھەممەد ھاجىنى ھاكىم تەيىنلىدى.

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## بايراملار

## مەنبەلەر

تۈر:نويابر
تۈر:تەقۋىملەر
1 - دېكابر

**** ياكى **1 - كۆنەك** ياكى 12 - ئاينىڭ 1 - كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 335 - (كەبىسە يىلى 336 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 30 كۈندۇر.

## ۋەقەلەر

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## بايراملار

## مەنبەلەر

تۈر:دېكابر
تۈر:تەقۋىملەر
2 - دېكابر

**** ياكى **2 - كۆنەك**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 336 - (كەبىسە يىلى 337 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 29 كۈندۇر.

## ۋەقەلەر

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## بايراملار

## مەنبەلەر

تۈر:نويابر
تۈر:تەقۋىملەر
25 - نويابر

**** ياكى **25 - ئوغلاق**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 329 - (كەبىسە يىلى 330 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 36 كۈندۇر.

## ۋەقەلەر

* 1944 - يىلى1944 - جياڭ جيېشى ۋۇ جوڭشىنغا، جۇ شاۋلىياڭغا خەت يېزىپ، شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىگە قارشى ھەربىي ئورۇنلاشتۇرۇش ھەققىدە 4 ماددىلىق يوليورۇق بەردى.

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## بايراملار

## مەنبەلەر

تۈر:نويابر
تۈر:تەقۋىملەر
26 - نويابر

**** ياكى **26 - ئوغلاق**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 330 - (كەبىسە يىلى 331 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 35 كۈندۇر.

## ۋەقەلەر

* 1944 - شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى توققۇزتارا ناھىيىسى ئازاد قىلىندى.

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## بايراملار

## مەنبەلەر

تۈر:نويابر
تۈر:تەقۋىملەر
20 - دېكابر

**** ياكى **20 - كۆنەك**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 354 - (كەبىسە يىلى 355 -) كۈندۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن 11 كۈندۇر.

## ۋەقەلەر

ياۋروئاسىيا تونېلى ئېچىلدى. تۈركىيە، ئىستانبۇل.
## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## بايراملار

## مەنبەلەر

تۈر:نويابر
تۈر:تەقۋىملەر
31 - دېكابر

**** ياكى **31 - كۆنەك** ياكى 12 - ئاينىڭ 31 - كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 365 - (كەبىسە يىلى 366 -) شۇنداقلا ئەڭ ئاخىرىقى كۈندۇر.

## ۋەقەلەر

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## بايراملار

## مەنبەلەر

تۈر:دېكابر
تۈر:تەقۋىملەر
كىرپە

thumb|كىرپىچاق يايلىماقتا
thumb|كىرپە سىزما سۈرئىتى
كىرپىنىڭ تېنى سېمىز، پاكار، كۆزى كىچىك، تۈكى قىسقا، پۈتۈن بەدىنىنى ئۇچلۇق تىكەنلەر قاپلاپ تۇرىدۇ. دۈشمەنلىرىگە يولۇققاندا تۈگۈلۈپ توپ شەكلىگە كىرۋېلىپ، تىكىنىنى سىرىتقا قارىتىپ ئۆزىنى قوغدايدۇ. لېكىن، ئەمدىلا تۇغۇلغان كىرپىنىڭ تىكىنى بولمايدۇ، كۆزىمۇ كۆرمەيدۇ.

### قىسقىچە ئۇچۇرى
**ئۇيغۇرچە نامى :**كىرپە

ئېنگلىزچە ئاتىلىشى: Hedgehog

**خەنزۇچە ئاتىلىشى :**刺猬

**تەۋەلىكى :**ھايۋاناتلار دۇنياسى

**تىپى :**خوردىلىق ھايۋانلار تىپى

**سىنىپى :**ئەمگۈچىلەر سىنىپى

**تۈركۈمى :**كىرپە تۈركۈمى

**ئائىلىسى :**كىرپە ئائىلىسى

**ئۇرۇقداشلىرى :**كىرپە ئۇرۇقدىشى

**لاتىنچە نامى :**Erinaceinae

**كەنجى تىپى :**ئومۇرتقىلىق ھايۋانلار كەنجى تىپى

**كەنجى سىنىپى :**ھەقىقىي سۈت ئەمگۈچىلەر كەنجى سىنىپى

**كەنجى ئائىلىسى :**كىرپە كەنجى ئائىلىسى

**قوغداش دەرىجىسى :**دۆلەتلىك 3 - دەرىجىلىك قوغدىلىدىغان ھايۋان

### ھەققىدە
كىرپە، كىرپە كەنجى ئائىلىسى، كىرپىسىمان ئەترىتى سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلارنىڭ ئومۇمىي ئاتىلىشى بولۇپ، جەمئىي بەش ئۇرۇقدىشى بار، بۇنىڭ ئىچىدە كىرپە ئۇرۇقدىشىدىكى كىرپىنىڭ تارقىلىشى ئەڭ كەڭ، ياۋروپا، ئاسىيانىڭ شىمالىي قىسمىغا جايلاشقان، جۇڭگونىڭ شىمالى ۋە چاڭجياڭ دەرياسى ۋادىسىغا ناھايىتى كەڭ تارقالغان. كىرپىنىڭ بەدىنى پاكار، تىرنىقى ئۆتكۈر، كۆزى كىچىك، تۈكلىرى قىسقا، پۈتۈن تېنى قىسقا ھەم قويۇق تىكەنلىك، كىرپە كېچىدە ھەرىكەت قىلىدۇ، ھاشارات ۋە ئىچكى پارازىتنى ئاساسلىق ئوزۇق قىلىدۇ. 

دۈشمەنلىرىگە يولۇققاندا تۈگۈلۈپ توپ شەكلىگە كىرۋېلىپ، تىكىنىنى سىرىتقا قارىتىپ ئۆزىنى قوغدايدۇ.

### سىرتقى شەكلى
كىرپە بىر خىل تەن ئۇزۇنلۇقى ئاران 52 سانتىمېتىردىن ئاشمايدىغان كىچىك تىپتىكى سۈت ئەمگۈچى ھايۋان بولۇپ، قۇرامىغا يەتكەن كىرپە ئېغىرلىقى 2.5 كىلوگرام. دۈمبىسى ۋە بىقىنلىرىنى تىكەن، باش، قۇيرۇقى ۋە قوسىقىنى تۈك قاپلىغان؛ ئاغزى بەك چوڭ، ھەم ئۇزۇن، قۇلىقى كىچىك، پۇت - قوللىرى قىسقا، قۇيرۇقى كالتە؛ ئالدى - ئارقا پۇتنىڭ ھەممىسىدە بەشتىن بارمىقى بار، تاپانى بولىدۇ، ئاز ساندىكى تۈرلىرىنىڭ ئالدى پۇتىدا تۆت بارمىقى بار؛ تۈگۈلۈپ توپ قىلغاندا بېشى ۋە تۆت پۇتىنىڭ ھەممىسى كۆرۈنمەيدۇ. چىشى 36~44 دانە، ھەممىسى ئۆتكۈر ئۇچلۇق چىشلىق؛ 

### ياشاش خۇسۇسىيىتى
كىرپە غەيرى تېمپىراتۇرىلىق ھايۋانلار، ئۇلار مۇقىم ھالدا ئۆزىنىڭ بەدەن تېمپېراتۇرىسىنى تەڭشىيەلمەيدۇ، كىرپە قىشتا قىشلىق ئۈچەككە كىرىدۇ. 

كىرپە، ئاسىيا، ياۋروپا ۋە ئافرىقا قاتارلىق « كونا قۇرۇقلۇق » لارغا كەڭ تارقالغان، ھەمدە يېڭى زىلاندىيەدىن سۈنئىي كىرگۈزۈلگەن، بۇ ھايۋانلارنىڭ كىرپە كۈشەندىسى يوق بولغاچقا بارا-بارا ھەددىدىن زىيادە كۆپىيىپ بىر خىل ئاپەت بولۇپ قالدى. 

بېيجىڭ شەھىرى، خېيلۇڭجياڭدىن بايقالغان كىرپە 136 خىلىدىن ئارتۇق بايقالغان، ئىككىنچى دەرىجىلىك قوغدىلىدىغان ھايۋان بولۇپ قالدى.
## مەنبەلەر

تۈر:ھايۋاناتلار
4 - ئىيۇن ۋەقەسى

**4 - ئىيۇن ۋەقەسى** (خەنچە: **六四事件**) ياكى **4 - ئىيۇن تيەنئەنمېن ۋەقەسى** (خەنچە: **六四天安门事件**) بولسا  خىتاي پايتەختى بېيجىڭ شەھىرى تيەنئەنمېن مەيدانىدا بىر تۈركۈم ئالىي مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرى باشلاتقان توپلىشىپ تىنچ شەكىلدە نامايىش بىلەن دېموكراتىيە تەلەپ قىلىش ھەركىتىنىڭ 1989 - يىلى 6 - ئاينىڭ 3 - كۈنى كەچتىن 6 - ئاينىڭ 4 - كۈنى سەھەرگىچە جۇڭگو خەلق ئازادلىق ئارمىيىسى، قۇراللىق قىسىم ساقچى ئەترىتى ۋە خەلق ساقچىلىرى تەرىپىدىن قانلىق باستۇرۇلۇش، تازىلاپ تاشلاش ۋەقەسىدۇر. كەڭ مەنىدىن ئېيتقاندا ، ئۇ **1989 - يىلدىكى دېموكراتىيە ھەرىكىتى** (1989 خەلق دېموكراتىيە ھەرىكىتى)نى كۆرسىتىدۇ. چەتئەل مەتبۇئاتلىرىنىڭ ئەكسىچە، جۇڭگو چوڭ قۇرۇقلۇقىدا، بۇ ۋەقەنىڭ تەسۋىرىدە ئادەتتە بۇ ۋەقەنىڭ دائىرىسى ۋە كەڭلىكى تىلغا ئېلىنىدۇ. 4 - ئاينىڭ ئوتتۇرىلىرىدىكى «خۇ ياۋوباڭنى خاتىرىلەش» پائالىيىتى بىر گەۋدىلەشتۈرۈلگەن بولۇپ، ئۇ بېيجىڭدىكى تيەنئەنمېن مەيدانىدىكى جۇڭگو ئالىي مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرى تەرىپىدىن قوزغىتىلغان ۋە ئىككى ئايغا يېقىن داۋاملاشقان. جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسى ۋە جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى مەركىزى ھۆكۈمىتى دەسلەپتە ئۇنى **ئەكسىلئىنقىلابىي توپىلاڭ** دەپ ئاتىدى ، كېيىنچە جياڭ زېمىن ھاكىمىيىتىنىڭ ئاخىرلىرى ۋە خۇ جىنتاۋ دەۋرىدە **1989 - يىلى ئەتىياز ۋە ياز بېشىدىكى سىياسىي داۋالغۇش** ياكى **1989 - يىلىدىكى سىياسىي داۋالغۇش** دەپ ئۆزگەرتىلدى. 2019 - يىلى شى جىنپىڭ ئىستىبدادى دەۋرىدە تەكرار **1989 - يىلى ئەتىياز ۋە ياز بېشىدىكى سىياسىي داۋالغۇش** ۋە **ئەكسىلئىنقىلابىي توپىلاڭ** دەپ ئۆزگەرتىلدى.

ۋەقەدە 180 دىن 10454 غىچە ئاۋام خەلق، 15 تىن 50 كىچە ئەسكەر ياكى ساقچى ئۆلگەن (تەرەپلەر تەمىنلىگەن سانلار پەرقلىقتۇر).

## مەنبەلەر
ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق سىياسىتى قانۇن لايىھەسى

ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق سىياسىتى قانۇن لايىھەسى (ئېنگىلىزچە: The **Uyghur Human Rights Policy Act of 2020** ياكى رەسمىي نامى بىلەن **Uyghur Human Rights Policy Act of 2019**، ھۆججەت: pdf) بولسا بىر ئامېرىكا فېدېراتسىيە قانۇنى، ئامېرىكىنىڭ ھەر قايسى ھۆكۈمەت ئورگانلىرىنىڭ جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسى ۋە جۇڭگو ھۆكۈمىتىنىڭ ئاتالمىش شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى (شەرقىي تۈركىستان) دىكى ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى ھەققىدە دوكلات بېرىشىنى تەلەپ قىلىدۇ ، بۇ شىنجاڭ قايتا تەربىيىلەش لاگېرىدا پراكتىكا قىلىشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. 

2019 - يىلى 11 - سېنتەبر، بۇ قانۇن لايىھىسىنىڭ بىر نۇسخىسى ئامېرىكا كېڭەش پالاتاسىدا بىردەك ماقۇللىنىپ ماقۇللاندى. 2019 - يىلى 12 - ئاينىڭ 3 - كۈنى، قانۇن لايىھىسىنىڭ تېخىمۇ تولۇقلانغان نۇسخىسى ئامېرىكا ئاۋام پالاتاسى 407-1 بېلەت تاشلاش ئارقىلىق ماقۇللاندى. تۈزىتىلگەن قانۇن لايىھىسى كېڭەش پالاتاسى تەرىپىدىن 2020 - يىلى 5 - ئاينىڭ 14 - كۈنى ئوتتۇرىغا قويۇلدى ۋە تەستىقلاندى.  2020-يىلى 5-ئاينىڭ 27-كۈنى ، ئاۋام پالاتاسى 413-1 ئاۋاز بىلەن تۈزىتىش كىرگۈزۈلگەن قانۇن لايىھىسىنى ماقۇللاپ ، ئۇنى پرېزىدېنت دونالد ترامپنىڭ تەستىقلىشىغا يوللىدى. بۇ قانۇن لايىھىسى تىرامپ تەرىپىدىن 2020-يىلى 6-ئاينىڭ 17-كۈنى ئىمزالانغان.

ئامېرىكا كېڭەش پالاتاسى 2020 - يىلى 14 - ماي، «ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق سىياسىتى قانۇن لايىھەسى»نىڭ ئەڭ يېڭى نۇسخسىنى ماقۇللىدى. ئاۋام پالاتا ئەزاسى ماركو رۇبىيو ۋە بوب مەنەندەز قاتارلىقلار 22 - ماي بايانات بېرىپ، «ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق سىياسىتى قانۇن لايىھەسى» نىڭ ئاۋام پالاتاسى تاشقى مۇناسىۋەتلەر كومىتېتىدا ماقۇللۇقتىن ئۆتكەنلىكىنى بىلدۈردى.

## مەنبەلەر
ئابدۇرراھمان ئىبنى شىبل

**ئابدۇرراھمان ئىبنى شىبل** (ئەرەبچە: عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ شِبْلٍ الْأَنْصَارِيُّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: ئابدۇرراھمان ئىبنى شىبل ئەلئەنسارىي. ساھابە، ئەۋس قەبىلىىسىدىن. ساھابىلارنىڭ ئالىملىرىدىن بولۇپ، مۇئاۋىيە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ دەۋرىدە شامدا ۋاپات بولغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئىسلام تارىخى
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئابدۇرراھمان ئىبنى قاسىم

**ئابدۇرراھمان ئىبنى قاسىم** (عَبْدُ الرَّحْمَنِ بنُ القَاسِمِ): ئابدۇرراھمان ئىبنى قاسىم ئىبنى مۇھەممەد ئىبنى ئەبۇبەكرى سىددىق. (ئەبۇ مۇھەممەد). (ھ. 56 – 126 / 676 – 744) تابىئىن. ھەدىس ئىماملىرىدىن بىرى. شۇئبە، سۇفيان ئەسسەۋرىي، ئەۋزائىي ۋە ئىمام مالىكلارنىڭ ئۇستازى.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئىسلام تارىخىتۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
2020 ئامېرىكا ئەلبېشىلىق سايلىمى

thumb|ئامېرىكا ئەلبېشى دونالد ترامپ (2016-2020). دونالد ترامپ جۇمھۇريەتچىلەر پارتىيەسنىڭ نامزاتى، شۇنداقلا ھازىر ئىشخانىدىكى ئەلبېشى
thumb|دونالد ترامپ (جۇمھۇريەتچىلەر نامزاتى، قىزىل رەڭ) ۋە جو بايدېن ( دىموكراتلار پارتىيەسى نامزاتى، كۆك رەڭ)
2020-يىللىق ئامېرىكا ئەلبېشىلىق سايلىمى شۇ يىلى 11-ئاينىڭ 3-كۈنى ئۆتكۈزۈلدى. بۇ قېتىمىلق ئەلبېشى سايلىمىنىڭ نامزاتى جۇمھۇريەتچىلەر پارتىيەسىدىن نۆۋەتتكى ئامېرىكا ئەلبېشى دونالد ترامپ ۋە دىموكراتلار پارتىيەسى نامزاتى، ئالدىنقى نۆۋەتلىك ئورۇنباسار ئەلبىېشى جو بايدىېن. 

thumb|78 ياشلىق ئامېرىكا ئەلبېشى سايلىمى دىموراتلار پارتىيەسنىڭ نامزاتى، ئۇتۇق قازانغان سىياسىئون جو بايدېن.
thumb|مايك پەنىس، دونالد ترامپنىڭ سايلام ھەمراھى، نۆۋەتتىكى ئورۇنباسار ئەلبېشى
thumb|كامالا خارىس، جو بايدىنىڭ سايلام ھەمراھى، ئورۇنباسار ئەلبېشى نامزاتى
ئابدۇرراھمان ئىبنى يەزىد

**ئابدۇرراھمان ئىبنى يەزىد** (عبد الرَّحْمَن بن يزِيد بن قَيْسِ): ئابدۇرراھمان ئىبنى يەزىد ئىبنى قەيس ئەننەخەئىي. ئۇ جاھىلىيەت دەۋرىدە يەمەندە تۇغۇلۇپ، ھ. 80 / م. 699 ياكى 700 - يىلى كۇفەدە ۋاپات بولغان. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام دەۋرىدە مۇسۇلمان بولۇپ، پەيغەمبىرىمىز بىلەن كۆرۈشەلمىگەن تابىئىن، مۇھەددىس.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئىسلام تارىخى
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئەمر ئىبنى ھۇرەيس

تۈر:ئىسلام تارىخىتۈر:تارىخىي شەخسلەرتۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
**ئەمر ئىبنى ھۇرەيس** (عَمْرُو بنُ حُرَيْثِ الْمصْرِيّ): ئەمر ئىبنى ھۇرەيس ئەلمىسرىي. تابىئىن. ھەدىسشۇناسلار نەزىرىدە ئىشەنچلىك راۋىي.

## مەنبەلەر
ئەنەس ئىبنى مالىك

**ئەنەس ئىبنى مالىك** (أَنَسُ بنُ مَالِكِ بنِ النَّضْرِ بنِ ضَمْضَمٍ الأَنْصَارِيُّ): ئەنەس ئىبنى مالىك ئەلئەنسارىي (ئەبۇ ھەمزە). (ھ. بۇرۇنقى 10 – ھ. 93 / م. 612 – 711) ياشلىقىدا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ 10 يىل خىزمىتىنى قىلغان خىزمەتچىسى. ئەڭ كۆپ ھەدىس رىۋايەت قىلغان ساھابىلەردىن بىرىدۇر.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئىسلام تارىخى
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئەھمەد شەۋقىي

thumb|ئەھمەد شەۋقىي
**ئەھمەد شەۋقىي** (أحمَد شَوقِي بنُ عَلِيٍّ بنِ أحمَد شَوقِي): ئەھمەد ئىبنى ئەلى ئىبنى ئەھمەد شەۋقىي. (ھ. 1285 – 1351 / م. 1868 – 1932) مىسىرلىق ئەدىب ۋە شائىر. يېقىنقى ئەسىرلەردىكى ئەرەب شېئىرىيىتىنى ياشارتقۇچى، ئەرەب شېئىرىي شېئىرىي دراماچىلىقىنىڭ باشلامچىسى ۋە ئەرەب شائىرلىرىنىڭ ئەڭ كاتتىسى ھېسابلىنىدۇ. 1927 - يىلى ئەرەب شائىرلىرى ئۇنىڭغا «شائىرلارنىڭ ئەمىرى» دەپ بەيئەت قىلغان. شېئىرلىرىدا ۋەتەن ۋە ئىسلامنى كۆيلىگەچكە «ئىسلام شائىرى» دەپمۇ نام ئالغان. «شەۋقىييات» (شېئىرلار توپلىمى 6 توم)، «ئەرەب دۆلەتلىرى ۋە ئىسلام بۈيۈكلىرى(دول العرب وعظماء الإسلام)» (1726 بېيىتلىك داستان) يەنە «كلىيوپاترانىڭ ئۆلۈمى»، «لەيلا - مەجنۇن»، «ئورمان قانۇنى» قاتارلىق شېئىرىي درامالارنى، «ئاخىرقى پىرئەۋن» ۋە «ھىندىستان قىزى» قاتارلىق رومانلارنى ۋە باشقا ئەدەبىي ئەسەرلەرنى قالدۇرغان.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
تۈر:ئىسلام تارىخى
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئەمر ئىبنى دىنار

**ئەمر ئىبنى دىنار** (عَمْرُو بنُ دِيْنَارٍ أَبُو مُحَمَّدٍ الجُمَحِيُّ المَكِّيُّ): ئەمر ئىبنى دىنار ئەلجۇمەھىي ئەلمەككىي (ئەبۇ مۇھەممەد). (ھ. 46 –  126 / م. 666 – 744) كاتتا تابىئىن. زامانىدىكى مەككە مۇپتىسى ۋە ھەدىشسۇناس.   

## مەنبەلەر

تۈر:ئىسلام تارىخى
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئەۋزائىي

**ئەۋزائىي** (عَبْدُ الرَّحْمَنِ بنُ عَمْرِو بنِ يُحْمِد الْأَوْزَاعِيّ): ئابدۇرراھمان ئىبنى ئەمر ئەلئەۋزائىي (ئەبۇ ئەمر). (ھ. 88 – 157 / م. 707 – 774) ھەدىسشۇناس ۋە مۇجتەھىد ئىماملارنىڭ بىرى. ئۆز زامانىدىكى شام دىيارىنىڭ ئىمامى. قازىلىق مەنسىپىنى رەت قىلغان. غازاتلار تارىخى ۋە ئەھكاملىرىدا «ئەسسىيەر»، فىقھتا «ئەسسۈنەن» ۋە 70 مىڭ مەسىلىگە جاۋاب بەرگەن «ئەلمەسائىل» دېگەن ئەسەرلەرنىڭ مۇئەللىفى.

## مەنبەلەر

تۈر:ئىسلام تارىخى
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
بەھز ئىبنى ھەكىم

**بەھز ئىبنى ھەكىم** (بهز بن حكيم): بەھز ئىبنى ھەكىم ئىبنى مۇئاۋىيە ئىبنى ھەيدە ئەلقۇشەيرىي ئەلبەسرىي (ئەبۇ ئابدۇلمەلىك). (ھ. ؟ – 150 / م. ؟ – 767 - يىلدىن بۇرۇن) ھەدىس راۋىيلىرىدىن بىرى. ئاتىسى ھەكىم تابىئىن. بوۋىسى مۇئاۋىيە ھەيدە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ ساھابە.

## مەنبەلەر

تۈر:ئىسلام تارىخى
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
بۇسر ئىبنى سەئىد

**بۇسر ئىبنى سەئىد** (بُسْرُ بنُ سَعِيْدٍ مولَى ابْن الْحَضْرَمِيّ الْمَدَنِيّ): بۇسر ئىبنى سەئىيد سەئىد ئەلھەزرەمىي. (ھ. ؟ – 100 / م ؟ – 719) ئازادگەردە (ئازاد قىلىنغان قۇل) تابىئىن. ئىشەنچلىك ھەدىس راۋىيسى ۋە ئىبادەتگۇي زات.

## مەنبەلەر

تۈر:ئىسلام تارىخى
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
بىشر ئىبنى مەنسۇر

**بىشر ئىبنى مەنسۇر** (بِشْرُ بنُ مَنْصُوْرٍ أَبُو مُحَمَّدٍ الأَزْدِيُّ السَّلِيْمِيُّ البَصْرِيُّ): بىشر ئىبنى مەنسۇر ئەلئەزدىي ئەسسەلىيمىي ئەلبەسرىي (ئەبۇ مۇھەممەد). (ئۆ: ھ. 180 /م. 796) رەببانىي ئىمام. ئىبادەتگۇي، زاھىد، مۇھەددىس زات. ئەلى ئىبنى ئەلمەدىينىي قاتارلىقلار ئاللاھدىن قورقۇش ۋە كۆڭۈل بايلىقىدا ئۇنىڭدەك بىر زاتنى كۆرمىگەنلىكىنى ئېيتقان.

## مەنبەلەر

تۈر:ئىسلام تارىخى
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
تارسۇسلۇق پاۋلۇس

**تارسۇسلۇق پاۋلۇس** ياكى **پاۋىل** (Paulos): (مىلادى 5 – 67)، چېركاۋ سىستېمىسىنىڭ قۇرغۇچىلىرىدىن بىرىدۇر. «يېڭى ئەھد»تە «پاۋلۇسنىڭ مەكتۇبلىرى» سۈپىتىدە 14 مەكتۇپ بار بولۇپ، پۈتۈن خرىستىيان ئالەمىگە خىتاب قىلسىمۇ، مەكتۇبلار ئۇمۇمىي خەلققە ئەمەس، ئوخشىمىغان توپلۇقلارغا، مەۋجۇد ھادىسىلەر ھەققىدە يېزىلغان
## مەنبەلەر

تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
تۈر:خرىستىيان تارىخى
تاۋۇس

**تاۋۇس** (طَاوُوْسُ بنُ كَيْسَانَ الفَارِسِيُّ الْخَولَانِيّ الْهَمدَانِي الْيَمَانِيَّ): تاۋۇس (ياكى زەكۋان) ئىبنى كەيسان ئەليەمانىي (ئەبۇ ئابدۇرراھمان). (ھ. 13 – 106 /م. 653 – 725)، زاھىدلىقى ۋە ئىلمى بىلەن تونۇلغان كاتتا تابىئىن. ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇمانىڭ شاگىرتى.
## مەنبەلەر

تۈر:ئىسلام تارىخى
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئەھنەف ئىبنى قەيس

**ئەھنەف ئىبنى قەيس** (الأحنف بن قيس): زەھھاك ئىبنى قەيس ئەتتەمىيمىي (ئەبۇ بەھر). (ھ. بۇرۇن 3 – ھ. 72 / م. 619 – 691) «تەمىيم» قەبىلىسىنىڭ ئاقساقىلى. ئەرەبلەردە ئاچچىقنى يېڭىشتە مەسەلگە ئايلانغان زات. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ زامانىدا ياشىغان بولسىمۇ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنى كۆرمىگەن كاتتا تابىئىن. ئىراق ۋە خۇراسان فەتھىگە قاتناشقان ۋە خۇراسانغا ۋالىي بولغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئىسلام تارىخىتۈر:تارىخىي شەخسلەرتۈر:تابىئىنتۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
جارىيە ئىبنى قۇدامە

**جارىيە ئىبنى قۇدامە** (جارية بن قدامة): جارىيە ئىبنى قۇدامە ئىبنى زۇھەير ئەتتەمىيمىي ئەسسەئدىي (ئەبۇ ئەييۇب). يەزىد ئىبنى مۇئاۋىيە زامانىدا (ھ. 60 – 64 / م. 680 – 683) ۋاپات بولغان. ساھابە ئىكەنلىكىدە قاراش ئوخشاش ئەمەس. ھافىز ئىبنى ھەجەر «ئەلئىسابە»دە ساھابە ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىغان. خەلىپە ئەلى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ قوماندانى.
## مەنبەلەر

تۈر:ئىسلام تارىخى
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
جەئفەر ئىبنى مۇھەممەد

**جەئفەر سادىق** (**جعفر الصادق**)**، جەئفەر ئىبنى مۇھەممەد** ئىبنى ئەلى ئىبنى ھۇسەين ئىبنى ئەلى ئىبنى ئەبى تالىب رەزىيەللاھۇ ئەنھۇم (ئەبۇ ئابدۇللاھ). (ھ. 80 – 148 / م. 699 – 765) كاتتا ئالىم. يالغان سۆز قىلىپ باقمىغاچقا، «جەئفەر سادىق» دەپ تونۇلغان زات.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئىسلام تارىخى
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئۆمەر ئىبنى ئابدۇلئەزىز

**ئۆمەر ئىبنى ئابدۇلئەزىز**: ئۆمەر ئىبنى ئابدۇلئەزىز ئىبنى مەرۋان ئىبنى ئەلھەكەم ئەلئۇمەۋىي ئەلقۇرەشىي (ئەبۇ ھەفس). (ھ. 61 – 101 / م. 681 – 720) تابىئىن. ئۇمەۋىيلەرنىڭ 8 - خەلىپىسى. خەلىپە ئۆمەر بىن خەتتابنىڭ ئوغلى ئاسىمنىڭ قىزى لەيلانىڭ ئوغلىدۇر. ئادالەتنى تىكلەپ ۋە، شۇرانى بەرپا قىلغان، ئىلىم - مەرىپەت يېيىشقا، ھەدىسلەرنى توپلاشقا ئەھمىيەت بەرگەن زات. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ تۆت خەلىپىسىنىڭ خەلىپىسىدىن كېيىنكى بەشىنچىسى بەشىنچى خەلىپە دەپمۇ قارالغان. زەھەرلىنىپ ئۆلتۈرۈلگەنلىكى ھەققىدە رىۋايەتلەر بار.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئىسلام تارىخى
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
تۈر:خەلىپە
تۈر:تابىئىن
داۋۇد ئەززاھىرىي

**داۋۇد ئىبنى ئەلى ئەززاھىرىي** ياكى **داۋۇد ئىبنى ئەلى** (دَاوُدُ بنُ عَلِيِّ بنِ خَلَفٍ الكُوْفِيُّ الأَصْبَهَانِيِّ البَغْدَادِيُّ الظَّاهِرِيُّ): داۋۇد ئىبنى ئەلى ئىبنى خەلەف ئەلكۇفىي ئەلئەسبەھانىي ئەلباغدادىي ئەززاھىرىي (ئەبۇ سۇلايمان). (ھ. 200 ياكى 202 – 270 / م. 815 ياكى 817 – 884) ئابباسىيلارنىڭ ئۈچىنچى خەلىپىسى مۇھەممەد ئەلمەھدىينىڭ ئازادگەردىسى. ھەدىس ۋە فىقھ ئىماملىرىنىڭ بىرى، شافىئىي مەزھەبكە تەۋە بولۇپ، كېيىن قىياسنى ئىنكار قىلىپ زاھىرىييە مەزھىبىنىڭ ئاساسچىسى بولغان. «ئەلئىيزاھ» قاتارلىق ئەسەرلىرىدىن بىرىمۇ بىزگە يېتىپ كەلمىگەن.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئىسلام تارىخى
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
رەبى ئىبنى خۇسەيم

**رەﺑﯩﺌ ئىبنى خۇسەيم** (الربيع بن خثيم): رەبى ئىبنى خۇسەيم ئەسسەۋرىي ئەلكۇفىي (ئەبۇ يەزىد). (ھ. 65 / م. 685 - يىلدىن بۇرۇن ۋاپات بولغان) كاتتا تابىئىن، ھەزرىتى ئىبنى مەسئۇد رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ شاگىرتى ۋە كۇفە مۇھەددىسى. تەقۋادارلىقى ۋە ئىبادەتگۇيلىقى تىللاردا داستان بولغان زاھىد زات.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئىسلام تارىخى
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
رۇكانە ئىبن ئابدۇيەزىد

**رۇكانە ئىبنى ئەبد يەزىد** ئىبنى ھاشىم ئىبنى ئابدۇلمۇتتەلىب ئەلقۇرەشىي (ئەبۇ مۇھەممەد) (ركانة بن عبد يزيد). (ئۆ: ھ. 42 /م. 663) ئەرەب پالۋانلىرىنىڭ بىرى. مۇسۇلمان بولۇشتىن ئىلگىرى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بىلەن چېلىشىپ يېڭىلگەن ۋە مەككە فەتھىدە مۇسۇلمان بولغان. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن ھەدىس رىۋايەت قىلغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئىسلام تارىخى
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
زەمەخشەرىي

**زەمەخشەرىي** (أَبُو القَاسِمِ مَحْمُوْدُ بنُ عُمَرَ بنِ مُحَمَّدٍ الخُوَارِزْمِيُّ الزَّمَخْشَرِيُّ): مەھمۇد ئىبنى ئۆمەر ئىبنى مۇھەممەد ئەلخارەزمىي ئەززەمەخشەرىي. (ھ. 467 – 538 / م. 1075 – 1144) ئاتاقلىق مۇفەسسىر، لۇغەتشۇناس ۋە فەقىھ. مۇئتەزىلە پېشۋالىرىدىن. مەككىدە بىر مۇددەت ئىستىقامەت قىلىپ تۇرغاچقا، «جارۇللاھ» دەپ نام ئالغان. «تەفسىرى كەششاف»، «رۇئۇسۇل مەسائىل»( سېلىشتۇرما فىقھ)، «ئاساسۇل بەلاغە»، «رەبىئۇل ئەبرار» ۋە «ئەلمۇفەسسەل» قاتارلىق ئەسەرلەرنىڭ مۇئەللىفى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئىسلام تارىخى
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
رافى ئىبنى خەدىج

**راﻓﯩﺌ ئىبنى خەدىج** (رافع بن خديج): رافى ئىبنى خەدىج ئەلئەنسارىي ئەلخەزرەجىي (ئەبۇ ئابدۇللاھ). (ھ. بۇرۇنقى 12 – ھ. 74 / م. 610 – 694) بەدردىن كېيىنكى بارلىق غازاتلارغا قاتناشقان ساھابە.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئىسلام تارىخى
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى