open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
گېرمانىيە كىلاۋېستار سانائەت ئۇنىۋېرسىتېتى

گېرمانىيە كىلاۋېستار سانائەت ئۈنۋېرسىتېتى
گېرمانىيە 1775- يىلى قۇرۇلغان بۇلۇپ ، گېرمانىيەدىكى دوكتورلۇق ئۇنۋانى تارقىتىش ھوقوقىغا ئىگە ئۈنۋېرسال داڭلىق ئۈنۋېرسىتلارنىڭ بىرى .
 
بۇ ئۈنۋېرسىتېت دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىكى نۇرغۇن داڭلىق ئۈنۋېرسىتېتلار بىلەن ھەمكارلاشقان بۇلۇپ ، 70 نەچچە دۆلەتتىن كەلگەن چەتەللىك ئوقۇغۇچىلار ئومۇمى ئوقۇغۇچى سانىنىڭ 20 پىرسەنتىنى ئېگەللەيدۇ . 

كىلاۋېستار سانائەت ئۈنۋېرسىتېتى دۆلىتىمىز بىلەن ئۆزئارا ئېتىراپ قىلىش كىلىشىمى تۈزگەن ،ماگىستىر ، باكلاۋۇر ۋە دوكتورلۇق  ئۇنۋانلىرىنى ئوخشاش ئېتىراپ قىلىدۇ . 
 
ئاسپىرانتلىق كەسىپلىرى ( 3- 4 مەۋسۈم ) :

ئېقتىساد ئىلمى ، مېتاللوئىد قۇرۇلۇش ماتىرىياللىرى كەسپى ، ئېنىرگىيە مەنبەسى سېستىمىسى قۇرۇلۇشى ، مۇھىت قۇرۇلۇشى ، خېمىيە قۇرۇلۇشى/پىروگېرامما پىششىقلاپ ئىشلەش تېخنىكىسى ، ماشىنسازلىق ۋە فىزىكا ئىلمى / فىزىكا قۇرۇلۇشى قاتارلىقلار .
باكلاۋۇر، ماگىستىرلىقنى قۇشۇپ ئوقۇش كەسىپلىرى ( 9 – 10 مەۋسۈم ) :

خېمىيە ئىلمى ، خېمىيە قۇرۇلۇشى ، گىئولوگىيە ئىلمى ، گىئولوگىيە  تېخنىكىسى ، كان قېزىش ئىلمى ، نېفىت قۇرۇلۇشى ، مېتاللوئىد قۇرۇلۇش ماتىرىياللىرى كەسپى ، ئۇچۇر ئىلمى ، ئۇچۇر تېخنىكىسى قۇرۇلۇشى ، ئارىلاشما ماتېرىيال تېخنىكىسى ، ماشېنسازلىق ، ماتىماتىكا ، سودا باشقۇرۇش ، ئېنىرگىيە مەنبەسى ۋە ئاتوم ئېنىرگىيىسى تەمىنلەش قۇرۇلۇشى ، فىزىكا ئىلمى ۋە فىزىكا قۇرۇلۇشى ، ماتىماتىكا ئىلمى ۋە ھۆنەر سەنئىتى ، مۇھىت ئاسراش قۇرۇلۇشى ، پىروگىرامما پىششىقلاپ ئىشلەش تېخنىكىسى ، ماتىرىيال پەن – تېخنىكىسى ، ئىقتىساد ئۇچۇر ئىلمى ، ئىقتىساد / سانائەت قۇرۇلۇشى ئىلمى ۋە ئىقتىساد ماتىماتىكىسى قاتارلىقلار .
گېرمانىيىدە ئوقۇشنىڭ ئەۋزەللىكى :

1. گېرمانىيە كونسولخانىسىنىڭ ئوقۇشقا كىرىش ئىمتاھانىسىغا قاتنىشىش ھاجەتسىز بۇلۇپ پەقەت يۈزتۇرانە ئىمتاھانغىلا قاتنىشىدۇ .
2. ئىمتاھان كىلاۋېستار سانائەت ئۈنۋېرسىتېتىنىڭ پىرافىسورى تەرىپىدىن ئېلىنىلىدىغان بۇلۇپ ، خەنزۇ تىلى ، نىمىس تىلى ياكى ئېنگىلىز تىلىدا قاتنىشىشقا بۇلىدۇ .

3. ۋېيزا قويدۇرۇش ئۈنۈمى يۇقىرى ، كاپالەتكە ئىگە .
 
4. كەسپى دەرىسلىرىنىڭ ئوقۇش پۇلى ئېلىنمايدۇ .

5. گېرمانىيىنىڭ مائارىپ سۈپىتى ئىنتايىن يۇقىرى .
  
6. ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كىيىن خىزمەت پۇرسىتى كۆپ ، مائاشى يوقىرى بۇلۇشتەك ئەۋزەللىكلەرگە ئىگە.
ئىلتىماس قىلىش شەرتلىرى :

1. تولۇق ئوتتىرىنى پۈتتۈرۈپ ئالىي مەكتەپتە ئوقۇۋاتقان ئوقۇغۇچى بۇلىشى كېرەك .

2. تۇلۇق كۇرۇسنى پۈتتۈرگەن بۇلىشى كېرەك .

3. مەلۇم دەرىجىدە ئېنگىلىز تىلى ياكى نىمىس تىلى ئاساسى بۇلىشى كېرەك .

4. ئىقتىسادى ئاساسى بىر قەدەر ياخشى بۇلىشى كېرەك .
## مەنبەلەر
دۇب دەرىخى

ئەلچى - دۇب دەرىخى 

گېرمانىيىنىڭ بىر ئورمانلىقىدا يىراق يېقىنغا داڭقى كەتكەن بىر تۈپ قېرى دۇب دەرىخى بار . كىشىلەر ئۇنى  دەپ ئاتىشىدۇ .بۇ توغرىسىدا مۇنداق رىۋايەت بار . بۇندىن 600 يىللار ئىلگىرى بىر شاھزادە ئۇرۇشتا دۈشمەنلەر تەرىپىدىن ئېغىر يارىلىنىپ يېتىپ قالغاندا ، بىر گۈزەل قىز تەرىپىدىن قۇتقۇزىۋېلىنىدۇ . شاھزادىنىڭ يارىسى ساقايغىچە قىز يىگىتنىڭ ھالىدىن خەۋەر ئالىدۇ ، كىيىن ئۇلارنىڭ بىر - بىرىگە كۆڭلى چۈشۈپ قالىدۇ ، شاھزادە قىزغا بولغان مىننەتدارلىقىنى بىلدۈرۈش ئۈچۈن ئورمانلىققا مۇشۇ تۈپ دۇب دەرىخىنى تىكىدۇ ، كىيىنكىلەر شاھزادىنىڭ بەخىتلىك تۇرمۇشىغا ھەۋەس قىلىشىپ ، دائىم بۇ دەرەخنى كۈرۈش ئۈچۈن كىلىپ - كىتىپ تۇرىدۇ ھەمدە مۇشۇ دەرەخ ئاستىدا ئۆز كۆڭلىدىكى ئادىمى بىلەن تېزراق مۇرادىغا يىتىش ئۈچۈن تىلەك تېلەيدۇ . كىيىنكى كۈنلەردە مۇشۇ دەرەخ ئارقىلىق خەت يېزىشىپ تۇنۇشۇپ ، ئاخىرى مۇشۇ دەرەخ ئاستىدا توي مۇراسىمى ئۆتكۈزىدۇ . شۇنداق قىلىپ نۇرغۇن يىللاردىن بىرى بۇ دەرەخ  لىك رولىنى ئېلىپ كەلمەكتە ، ھەر كۈنى نۇرغۇنلىغان ياشلار بۇ دۇب دەرىخىگە خەت يازىدۇ ، بۇ خەتلەر ئۇچۇق - ئاشكارا بۇلۇپ ، كىمگە كىمنىڭ خېتى يېقىپ قالسا ، خەت قايتۇرىشىپ ، كىيىن كۆرىشىدۇ . مۇشۇ  ئارقىلىق ھازىرغىچە 5000 جۈپتىن ئارتۇق قىز -يىگىت توي قىلىپ بەخىتلىك ياشاۋىتىپتۇ .

بۇ دەرەخنىڭ نامى بارغانسىرى يىراق يېقىنغا تاراپ ،ھەتتا باشقا دۆلەتتىكى ياشلارمۇ بۇ دەرەخكە خەت يازىدىكەن ، ھەر يىلى بۇ دۇب دەرىخى تاپشۇرىۋالىدىغان مۇھەببەت خېتى 800 پارچىدىن ئېشىپ كىتىدىكەن .
## مەنبەلەر
ئوشاق مۇقامى

ئوشاق مۇقامى (ئاشىقلار مەنىسىدە) جۇڭگو ئۇيغۇرلىرىدىكى چوڭ ھەجىملىك مۇزىكىلىق يۈرۈشلۈك كۈي بولغان كلاسسىك ‹‹ئون ئىككى مۇقام›› نىڭ سەككىزىنچى مۇقامى . بۇ مۇقامدا مۇھەببەتنى كۈيلەش ئاساسىي تېما قىلىنىدىغان بولۇپ ، تېكىستلارغا ئاساسىي جەھەتتىن بۇرۇنقى زاماندا ئاتاقلىق ئۇيغۇر شائىرلىرىنىڭ نەزمە شېئىرلىرى ھەمدە ئۇيغۇر خەلق قوشاقلىرى ۋە ئەل ئىچىدىكى داستان پارچىلىرى سەپلەنگەن . جۈملە–مىسرالىرى ئىنتايىن گۈزەل ، كۈچلۈك ئاھاڭدارلىققا ئىگە ؛ مۇزىكىلىرى راۋان ، ھېسىياتقا باي؛ رېتىم ئۆزگىرىشى رەڭدار ، مېلودىيىسى گۈزەل بولۇپ ، كۆرۈرمەننىڭ قەلبىنى لەرزىگە سالىدۇ ؛ ئۇسسۇللىرى كۆركەم ، جەزبىدار بولۇپ ، تەسىرلەندۈرۈش كۈچى كۈچلۈك . ئۇششاق مۇقامى ئۇيغۇرلار ئىچىدە كەڭ تارقالغان .

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر مۇقاملىرى
مۇسەللەس

**مۇسەللەس**

ئەجدادلىرىمىز چارۋىچىلىق ھاياتىدىن باشلاپ ھەرخىل ئىچىملىكلەرنى ياساپ ئىچىشكە ئادەتلەنگەن. يىلقا (ئات) سۈتىنى تۇلۇمدا ئېچىتىپ قىمىز ياساپ ئىچكەن، تېرىقنى يارما قىلىپ قاينىتىپ، ئۇنىڭغا ئۈندۈرمە قىلىنغان بۇغداينى سوقۇپ سېلىپ، بىرقانچە كۈن تۇرغۇزۇپ، تېرىق سۇيۇقلۇقى قايناپ كۆپۈك چىقىرىپ پىشقاندا ئۇنى سۈزۈپ سۈيىنى ئېلىپ بوخسۇم ( ‹‹تۈركىي تىللار دىۋانى›› 1 –  توم 631 –  بەت) قىلىپ ئىچكەن. يەنە بۇغداي يارمىسىدىن يۇقىرىقى ئۇسۇلدا ‹‹ئاغاتقۇ››، ‹‹پىشماق›› دېگەندەك ئىچىملىكلەرنىمۇ ياسىغان.

خەلقىمىز شەھەرلەشكەندىن كېيىن، ئۈزۈمدىن مۇسەللەس(مەي) ياساپ ئىچكەن. مۇسەللەس ياساش ئۇسۇلى: ئۈزۈم پىشقاندا ئۇ پاكىز يۇيۇلۇپ، سىقىپ تىرىپى ۋە دۇغلىرى سۈزۈپ ئېلىۋېتىلگەندىن كېيىن، ھېچقانداق ئېچىتقۇ سېلىنماي قازاندا قاينىتىلىدۇ (مۇسەللەس قىزارسۇن دېيىلسە، قاينىغاندا بىرنەچچە تال تازىلانغان ئالما سېلىنىدۇ)، قازانغا ئۈچ چېلەك ئۈزۈم سۈيى قۇيۇلغان بولسا، ئۇ بىر چېلەك قالغىچە قاينىتىلىدۇ. بۇ چاغدا ئۈزۈم سۈيى شىرنىگە ئايلىنىدۇ. ئاندىن ئۇنىڭغا ئىككى چېلەك سۈزۈك سۇ قۇيۇلۇپ، يەنە قاينىتىلىپ، قول كۆيمىگۈدەك سوۋۇغاندا قۇرۇق، پاكىز كۈپكە ئېلىنىپ، كۈپنىڭ ئاغزى ھاۋا كىرمەيدىغان قىلىپ ئېتىلىپ، ھاۋاسى تەڭشەلگەن جايغا قويۇپ قويۇلىدۇ، كۈپتىكى ئۈزۈم سۈيى ئىككى كۈندىن كېيىن بۇلدۇقلاپ قايناشقا باشلايدۇ، مۇسەللەسنىڭ يۈزى كۆپۈكلىشىدۇ، پىشقاندا كۆپۈك يوقايدۇ. پىشقان مۇسەللەس قۇرۇق چۆمۈچ بىلەن چەينەككە ئېلىنىپ پىيالىدە كەملەپ ئىچىلىدۇ.

خەلقىمىز مۇسەللەسنى ھەرگىزمۇ باشقا ئىچىملىكلەرگە ئوخشىتىپ ئىچمەيدۇ. مۇسەللەسنىڭ تەبىئىتى ئىككى خىل بولۇپ، ھۆل ئۈزۈمدە ياسالغىنى سوغۇققا مايىل بولغاچقا، ئىسسىق مىجەزلىك كىشىلەرگە پايدا قىلىدۇ. قۇرۇق ئۈزۈمدە ياسالغىنى ياكى ئېچىتقۇ سۈپىتىدە ئىسسىقلىق دورا  –  دەرمانلار ۋە كەپتەر باچكىسى سېلىنىپ تەييارلانغان مۇسەللەس ئىسسىق تەبىئەتلىك بولۇپ، سوغۇقچان، ھۆل مىجەز كىشىلەرگە باپ كېلىدۇ. مۇسەللەس قانچە ئۇزاق تۇرسا، شۇنچە ياخشى بولىدۇ. ئۇنى ئىقلىمى ئىسسىق جايلاردا كۈپ بىلەن كۆمۈپ ساقلاشقا بولىدۇ. خوتەندە ياسىلىدىغان ‹‹مەيزاب›› مۇسەللەسنىڭ بىر خىلى.
## مەنبەلەر
قىيان قەدىمكى شەھەر خارابىسى

قىيان قەدىمكى شەھەر خارابىسى شايار ناھىيىسىنىڭ يېڭى مەھەللە بازىرى تەۋەسىدە بولۇپ، ھازىرغىچە ساقلىنىپ قالغان قالدۇق سېپىل ئورنى 200 مېتىرچە، بولۇپ، ئېگىزلىكى بىر يېرىم مېتىر، كەڭلىكى ئىككى مېتىرچە كېلىدۇ. ئارا سېپىلى ئاساسىي جەھەتتىن قۇم ئاستىدا قالغان بولۇپ، ئوردا قىسمىنى ئاز – تولا پەرق ئەتكىلى بولىدۇ. 

قىيان قەدىمكى شەھەر خارابە سېپىلى ۋە ئوردا قىسمى قىزىل سېغىز توپا بولۇپ، شەھەر خارابىسىنىڭ سىرتىدىن قىزىل سېغىز توپىنى ئۇچراتقىلى بولمايدۇ. بۇنىڭدىن ئەينى چاغدا بۇ شەھەرنى قۇرۇشقا باشقا جايدىن سېغىز توپىنى يۆتكەپ كېلىپ بىنا قىلغانلىقىنى كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇ. 

قىيان قەدىمكى شەھەر خارابىسىدىن ھەر خىل مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى  تېپىلغان بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە ساپال بۇيۇملاردىن كوزا، تاۋاق، ئىۋرىق، تەخسە پارچىلىرى، مىس قوراللارغا ئائىت بۇيۇملاردىن كۈسەن بەگلىكىنىڭ كىچىك مىس پۇللىرى ۋە نۆللۈك مىس پۇل، ئۈچ نۆللۈك مىس پۇل، مىس بۇت پارچىسى، مىس قوشۇق، مىس تاغاق، مىس مۆھۈر قاتارلىقلار بار. 

قىيان قەدىمكى شەھەر خارابىسى ئىزىدىن بايقالغان مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى شۇنى ئىسپاتلاپ بېرىدۇكى، بۇ شەھەرنىڭ  تەرەققىي قىلىپ، ئاۋاتلاشقان دەۋرىنى مىلادىدىن ئىلگىرىكى 160 – يىللىرىغا جەزىملەشتۈرۈشكە بولىدىكەن. شۇنداق دېيىشكە بولىدۇكى، قىيان قەدىمكى شەھىرى  قەدىمكى يىپەك يولىنىڭ ئاساسىي تۈگۈنىگە جايلاشقانلىقىدەك ئارتۇقچىلىقى بىلەن، سىياسىي، ئىقتىسادىي، مەدەنىيەت قاتارلىق جەھەتلەردە بىر مەزگىل تەرەققىي قىلىپ، غەرب بىلەن شەرقنىڭ مەدەنىيەت ئالماشتۇرۇشىنى ئۆزئارا تۇتاشتۇرۇپ تۇرىدىغان مۇھىم شەھەر بولغان.
## مەنبەلەر
چىلو مەدەنىيىتى

1.چىلو مةدةنىيىتى. بۈگۈنكى شةندۇڭ ئۆلكىسىدىكى تةيشةن تېغىنىڭ شىمالى (چى) ۋة جةنۇبى (لۇ)غا تارقالغان. ئةمىنىية دةۋرىدىكى چىلۇ پۈتۈن مةملىكةتنىڭ سىياسىي، مةدةنىيةت مةركىزىگة ئايلانغانىدى، شۇنىڭ ئۈچۈن چىلۇ مةدةنىيىتى ئورتودوكساللىق، لوگىكىلىق ئالاھىدىلىكلةرنى ھازىرلىغانىدى. جۇڭگو زور بىر تۈركۈم پېشىۋالار، مةسىلةن كۇڭزى، مېڭزى، گۈنزى، موزى، سۇنۋۇ ۋة زۇيةن قاتارلىقلارنىڭ ھةممىسى مۇشۇ جايدا دۇنياغا كةلگةن.
## مەنبەلەر
چۇ مەدەنىيىتى

**چۇ مةدةنىيىتى** ئاساسةن بۈگۈنكى خۇنةن، خۇبېي ۋة خېنةن، ئةنخۇي، جياڭشىنىڭ بىر قىسىم جايلىرىغا تارقالغان. بۇ مةدةنىيةتنىڭ مةنبةسى قةدىمدىن ئاۋۋالقى رىۋايةت دةۋرىدىكى جۇرۇڭ، سةن مياۋغىچة بېرىپ تاقالغانلىقتىن، مةدةنىيةت مورفولوگىيىسى جةھةتتىن تةھلىل قىلغاندا، ئۇنىڭدا ئوتتۇرا تۈزلةڭلىك خۇاشيا مةدةنىيىتى ۋة جةنۇبتىكى يات قةۋملةر مةدةنىيىتىنىڭ شالغۇتلاشقانلىقىنىڭ روشةن ئالامةتلىرى بار.
## مەنبەلەر
ۋۇيۆ مەدەنىيىتى

3.ۋۇيۆ مةدةنىيىتى. بۈگۈنكى جياڭسۇ، جېجياڭ، شاڭخةي ۋة جياڭشى، ئةنخۇيلارنىڭ قىسمةن رايونلىرىغا تارقاق جايلاشقان بولۇپ، شةرقىي جةنۇبىي دېڭىز ياقىسى رايونلىرىنىڭ ئالامةتلىرى بار.
## مەنبەلەر
باشۇ مەدەنىيىتى

4.باشۇ مةدةنىيىتى. سچۈةننى مةركةز قىلىپ، شةنشى، جۇبېينىڭ غةربى ۋة يۈننةن-گۇيجۇنىڭ قىسمةن رايونلىرىنى ئۆز ئىچىگة ئالىدۇ.

## مەنبەلەر
چىن مەدەنىيىتى

چىن مةدةنىيىتى. ئۇنىڭ تارقىلىش دائىرىسى بۈگۈنكى شةنشىنىڭ گۇةنجۇڭ، خةنجۇڭ رايونلىرىنى مةركةز قىلىپ، شةرقتة خةنگۇ ئۆتكىلى(خەنگۇ ئوتكۇلى ھازىرقى خېنەن ئولكىسى لىڭباۋ ناھىيىسىنىڭ شەرقى شىمالىدىكى ۋاڭدۇ كەنتى تەۋەسىدە) دىن باشلىنىپ، شةربتة گةنسۇنىڭ ئوتتۇرا قىسمى، جةنۇبتا چىنلىڭ[چىنلىڭ تېغى ئىلىمىزنىڭ ئوتتۇرا قىسمىنى كىسىپ ئۆتىدىغان تاغ -مۇھەرىردىن] غىچة، شىمالدا خېلةن تېغىنىڭ كةڭ زېمىنلىرىنى ئۆز ئىچىگة ئالىدۇ. چىلۇ مةدةنىيىتى بىلةن ئوخشىمايدىغىنى شۇكى، چىن مةدةنىيىتىدة روشةن بولغان مةنپةئةتپةرةستلىك ئالاھىدىلىكى بار. چىنلىقلارنىڭ ھةۋةس بىلةن سۆزلةيدىغان مةسىلىلىرىنىڭ ھةممىسى بوز يةر ئېچىش، تېرىقچىلىق قىلىش، جازا يۈرۈشى قىلىش، يات ئةلدىن تېرىقچىلىق قىلىشقا كةلگةنلةر قاتارلىق دۆلةت ئىگىلىكى ۋة خةلق مةنپةئةتىگة مۇناسىۋةتلىك ئىشلار بولۇپ، ئۇلار ۋاپادارلىق-مېھرىبانلىق، ئةدةپ-قائىدىلىك پةلسةپة دةلىل-ئىسپاتلىرىنى ئانچة ئېتىبارغا ئېلىپ كةتمىگةچكة، ئةدةب-ئةخلاق نورمىلىرىغا مۇناسىۋةتلىك بولغان ئةخلاقىي تةلىپىمۇ ناھايىتى بوش ئىدى
## مەنبەلەر
سەنجىن مەدەنىيىتى

سةنجىن مةدةنىيىتى. ئاساسىي جةھةتتىن بۈگۈنكى سةنشىنىڭ پۈتكۈل چېگرىسىغا، خېنةننىڭ ئوتتۇرا، شىمالىي قىسمى بىلةن خېبېينىڭ ئوتتۇرا قىسمىغا تارقالغان بولۇپ، جۇڭخۇا مةدةنىيىتىنىڭ يادرولۇق قىسمى. قانۇنچىلىق ئىدىيىسى سةنجىن مةدةنىيىتى ئىدىيىسىنىڭ ئاساسلىق قىسمىنى شةكىللةندۈرگةن
## مەنبەلەر
قەدىمكى تۇرلار

قەدىمكى تۇرلار : قەدىمكى زاماندىكى ھەربى ئەسلىھە . ھەر قايسى تارىخىي دەۋرلەردىكى سۇلالىلەر چېگرا مۇداپىئە ئىشلىرىغا ئەھمىيەت بېرىپ ، مۇھىم قاتناش لىنىيىلىرىنىڭ بويلىرىغا نۇرغۇن تۇرلارنى ياسىغان بولۇپ ، بۈگۈنگىچە ساقلىنىپ قارلغان تۇرلار ئىزلىرتى ئاز ئەمەس . 

(1)خەن سۇلالىسى دەۋرى .خەن سۇلالىسى دەۋرىدە سەددىچىن سېپىلى سۇلې دەرياسىغىچە ئىدى ؛ئۇنىڭ غەربىگە سېپىل ياسالماي ‹‹ھەمىشە شىپاڭ سېلىنغان ››بولۇپ ، ئۇلار ئەمەلىيەتتە تۇر ئىدى . ئۇلار جۇغراپىيىلىك يەر تۈزۈلۈشىگە لايىقلاشقان بولۇپ ، سەددىچىن سېپىلى بىلەن ئۆز  ئارا  ماسلاشقان ۋە ئۆز ئارا تۇتاشقانىدى . كىرورەن قەدىمكى شەھىرىنىڭ سەل غەربىي شىمالىدىكى قۇرۇق تاغنىڭ جەنۇبىغىچە ، كۆنچى دەرياسى ۋادىسىنى بويلاپ غەربكە سوزۇلغان جايلاردا ھازىر يەنىلا خەن سۇلالىسى دەۋرىگە تەۋە بىر قاتار بىر قاتار تۇرلارنى كۆرگىلى بولىدۇ . ئۇلار : تۇنجى تۇر ، ياقا تۇر ، كالتە تۇر، سىنىر تۇر ، تۆشۈك تۇر ، كۈنپېتىش تۆشۈك تۇر ، شالۋاق تۇر ، ساچقاي تۇر ، شىڭدى تاغ ئېغىزىدىكى تۇرلاردىن ئىبارەت ؛ تېخىمۇ غەرب تەرەپتىكى بۈگۈر ناھىيىسى تەۋەسىدىمۇ تۇرلار بار بولۇپ ، قارايار ، لايسۇ قاتارلىق تۇرلار بىر – بىرىگە تۇتاشقان . تۇرلار پۈتۈنلەي يەر تۈزۈلۈشى ئېگىزرەك ئورۇنغا جايلاشقان بولۇپ ، قالدۇق ئېگىزلىكى ئون مېتىر ئەتراپىدا كېلىدۇ . بىناكارلىق تېخنىكسىدىن قارىغاندا تۇپا بىلەن قومۇش ۋە يۇلغۇن شېخىدىن ياسالغان . جۇغراپىيىلىك يەر تۈزۈلۈشىدە پەرق بولغاچقا ، تۇرلار ئارىسىدىكى ئارلىقمۇ ئوخشاش ئەمەس ، سەل يىراق بولغانلىرىنىڭ ئارىلىقى ئون كىلومېتىر ئەتراپىدا كېلىدۇ.

(2) تاڭ سۇلالىسى دەۋرى . سازىر ساقلىنىپ قالغان تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى تۇرلار تۇرپاننىڭ تۆت ئەتراپىدا ، مەسلەن ، لەمجىننىڭ غەربىي شىمالىدىكى چۆللۈكتە ، يارغول قەدىمكى شەھىرىنىڭ جەنۇبىي ۋە شىمالىدا ، داخەنگۇدا ، ئۈرۈمچىدىكى تۈز كۆلنىڭ شىمالىي قىرغىقىدا ، يەنە كۇچا بىلەن مارالبېشى ئارىسىدىكى يايدى تىم ، ئاقچىن ، دۇۋاي تىم ، چوڭ تىم ، يۇمىلاق تىم ، كىچىك تىم ، ۋە زېتىم قاتارلىق تۇرلارنىڭ ھەممىسى تاڭ سۇلالىسى دەۋرىگە تەۋە تۇرلار ھېسابلىنىدۇ . تۇر بىناكارلىقىدىكى ماتېرىياللار ئاساسەن كېسەك بىلەن يۇلغۇن شېخىدىن ئىبارەت.

(3) چىڭ سۇلالىسى دەۋرى . بار كۆلدىن سانجى ، ماناسقىچە بولغان ئارلىقتىكى تۇرلارنىڭ ساقلىنىشى بىر قەدەر ياخشى . بار كۆلدىن غەربكە قاراپ مېڭىپ ، تەڭرىتاغنىڭ  شىمالىي ئېتىكىنى بويلاپ ، مورى ، گۇچۇڭ ، جىمسار ، فۇكاڭ ناھىيىلىرى تەۋەسىگە بارىدىغان يول بويلىرىدا دۆڭلەر كەينى كەينىدىن ئۇچرايدۇ . سانجىدىن شىمالغا بۇرۇلۇپ ، قۇتۇبى ، ماناس ناھىيىلىرى تەۋەسىگە كىرگىچىمۇ مۇشۇنداق ئىزلارنى كۆرگىلى بولىدۇ ، ئۇلار بار كۆلدىن چىڭ سۇلالىسىنىڭ ئىلى جياڭجۈنى تۇرۇشلۇق چايغىچە بولغان قاتناش ۋە ئالاقىلىشىش ئەھۋالىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ . تۇرلارنىڭ قالدۇق ئېگىزلىكى ئون مېتىر ئەتراپىدا بولۇپ ، ئۇزۇنسىغا كەسمە يۈزى تراپىتىسىيە شەكلىدە ،خاڭداپ ياسالغان ، خاڭدالغان قەۋەتلەر ئارىسىغا كىچىك كالتەكلەر ياتقۇزۇلغان ، يەنە يالپاق تاشلار بىلەن توپا ئارىلاشتۇرۇپ ، ۋە يۇلغۇن ، قۇمۇش باستۇرۇپ ياسالغانلىرىمۇ بار . تۇرلارنى ياساشتا شۇ يەردىن ماتېرىيال ئېلىش پىرىنسىپ قىلىنغان . تۇرلار ئەينى يىللاردىكى ھەربىي مۇداپىئە ئىشلىرى ، خەۋەرلىشىش ۋە ئالاقىلىشىش سېستىمىسىنى نامايەن قىلىپلا قالماستىن بەلكى ئوخشىمايدىغان دەۋرلەردىكى قاتناش لىنىيىلىرى ۋە ئۇلارنىڭ ئۆزگىرىشىنى تەتقىق قىلىشقا ياردەم بېرىدۇ .
## مەنبەلەر
دەندان ئۆيلۈك خارابىسى

دەندان ئۆيلۈك خارابىسى : تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى لايقى قورغىنىنىڭ ئەسلى ئورنى . چىرا ناھىيىسىنىڭ جەنۇبىغا ، يەنى تەكلىماكان قۇملىقىنىڭ ئوتتۇرسىغا جايلاشقان بولۇپ ، ناھىيە بازىرى بىلەن بولغان ئارلىقى 90 كىلومېتىر كېلىدۇ ، خارابىنى قۇم بېسىۋالغان . 1997– يىلدىكى تەكشۈرۈشتىن قارىغاندا ، بارخانلىق ئۈستىگە چىقىپ قالغان ئىزلار ،جەنۇبتىن شىمالغا ئوزۇنلىقى تەخمىنەن 12كىلومېتىر ، شەرقتىن غەربكە كەڭلىكى تەخمىنەن ئۈچ كىلومېتىر كېلىدىغان دائىرە ئىچىگە تارقالغان . خارابىنىڭ سەل جەنۇبىدىكى تەخمىنەن ئىككى كۋادرات كىلومېتىر دائىرە ئىچىدە ،قەدىمكى قۇرۇلۇش ئىزلىرىدىن توققۇزى بار . ياغاچ تۈۋرۈكلۈك قومۇش تاملىق تۇرالغۇ ئۆيلەر ،>  خېتى شەكىللىك بۇددا ئىبادەتخانىسى ، چىتلاق ، قۇرۇپ كەتكەن ئۈجمىلىك قاتارلىقلارنى ناھايىتى ئېنىق پەرق ئەتكىلى بولىدۇ . ئەنگىلىيىلىك سىتەيىن بۇ خارابىنى قېزىپ ، نۇرغۇن بۇددىزم تام رەسىملىرى ، ياغاچ تاختايغا سىزىلغان رەسىملەر ، خەنزۇچە ھۆكۈمەت ۋە خۇسۇسلار ھۆججەتلىرىدىن 15پارچە ، ئۇدۇن يېزىقىدىكى بۇددا نوملىرى قاتارلىقلارغا ئېرىشكەن . بۇ لايقى قورغانىنىڭ تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى ئۇدۇن بەگلىكىنىڭ ئالتە شەھىرىنىڭ بىرى ئىكەنلىكى ، قورغان سانغۇنىنىڭ ياڭ جىنچىڭ ئىكەنلىكى ، ئالتە شەھەرنىڭ بېگى ‹‹ئاماچىۋىسا›› ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلاپ بېرىدۇ . ياغاچ تاختايغا سىزىلغان رەسىملەردە يىپەكنىڭ ئۇدۇنغا تارقىلىپ كىرىشى ۋە چاشقان پادىشاھى توغرىسىدىكى رىۋايەت  تەسۋىرلەنگەن . "L"

## مەنبەلەر
بارس

left|thumb|350px|بارس
left|thumb|350px|Kaplanların yaşaşı
thumb|left|200px|بارس
thumb|left|200px|بارس
thumb|left|200px|بارس

بارس ، يولۋاس . تۈرك خەلقلىرىدىكى ئون ئىككى مۆچەلدىن بىرىنىڭ نامى . تۈركلەر ئون ئىككى خىل ھايۋاننىڭ ئىسمىنى ئېىلپ ، ئون ئىككى يىلغا ئات قوغان . ئۇلار باللىرىنىڭ ياشلىرىنى ، جەڭ تارخلىرىنى ۋە شۇنىڭغا ئوخشاشلارنى مۇشۇ يىللارنىڭ ئايلىنىشى (دەۋرى قىلىشى) بىلەن ھېسابلىنىدۇ .
تۈرك خاقانلىرىدىن بىرى ئۆزىدىن بىرنەچچە يىل ئىلگىرى بولۇپ ئۆتكەن بىر ئۇرۇشنى ئۆگنمەكچى بولغان ، بۇنىڭغا ئۇ شۇ ئۇرۇش بولۇپ ئۆتكەن ئېنىقلاشتا خاتالاشقان ، شۇ مۇناسىۋەت بىلەن بۇ خاقان ئۆز خەلقى بىلەن كېڭەش ئۆتكۈزۈپ قۇرۇلتايدا مۇنداق دېگەن : «بىز بۇ تارخنى ئېنىقلاشتا قانداق خاتالاشقان بولساق ، بىزنىڭ كېلىچەك ئەۋلادلىرىمىزمۇ شۇنداق خاتالىشىدۇ . شۇڭا ، بىز ئون ئىككى ئاي ۋە ئاسماننىڭ ئون ئىككى بۇرجىغا ئاساسلىنىپ ، ھەر بىر يىلغا بىر ئات قويايلى ، بىزدىن كېيىن يىل ھېسابى شۇ يىللارنىڭ ئايلىنىشى بىلەن ھېسابلانسۇن ، بۇ ئارىمىزدا مەڭگۈ بىر يادىكارلىق بولۇپ قالسۇن» . خەلق خاقاننىڭ بۇ پىكرىنى «شۇنداق بولسۇن» دەپ ماقۇللىغان . شۇ مۇناسىۋەت بىلەن خاقان ئوۋغا چىققان ۋە ھەممە ياۋا ھايۋانلارنى ئىلى دەرياسىغا قاراپ قوغلاشنى بۇيرىغان . بۇ ناھايىتى چوڭ بىر دەريا ، خەلق بۇ ھايۋانلارنى ئوۋلاپ يۈرۈپ ، ئىلى دەرياسىغا قاراپ ھەيدىگەن . بىرمۇنچە ھايۋانلار ئۆزلىرىنى سۇغا ئاتقان . ئۇلاردىن ئون ئىككى خىل ھايۋان سۇدىن ئۈزۈپ ئۆتكەن . ئەنە شۇ ئون ئىككى ھايۋاننىڭ ئىسمى ئون ئىككى يىلغا ئات قىلىپ قويۇلغان . سۇدىن ئەڭ ئاۋۋال چاشقان ئۆتكەن. شۇڭا، يىل بېشى شۇنىڭ نامى بىلەن ئاتىلىپ چاشقان يىلى دېيىلگەن

## مەنبەلەر

تۈر:ھايۋاناتلار
چۈمۈلە

ئىگلىزچە:Ant

كىچىكى:larva, pupa

چىشى:queen, worker, gyne

ئەركىكى:drone

توپى:army, colony, nest, swarm, bike

300 px|thumb|چۈمۈلەنىڭ تۈزلىشى
## مەنبەلەر
بۆكەن

بۆكەن

ئىگلىزچە:Antelope

كىچىكى:calf

چىشى:doe

ئەركىكى:buck

توپى:herd, cluster

thumb|بۆكەنلەر|300 px

300 px|thumb|بۆكەن مۇڭگۇزلىرى

## مەنبەلەر
ئورانگوتان

ئورانگوتان

ئىگلىزچە:Ape

كىچىكى:infant

چىشى:

ئەركىكى:

توپى:shrewdness, troop

## مەنبەلەر
مۈشۈك

ئىگلىزچە:Cat

250 px|thumb|مۈشۈك

300 px|thumb|مۈشۈكنىڭ تۈزلىشى
## مەنبەلەر

تۈر:ھايۋاناتلار
سەككاكى

سىراجىدىن ئەبۇ ياقۇپ يۈسۈپ ئىبىن ئەبۇ بەكرى ئەل خارەزمى سەككاكى_(1160-1228) مەشھۇر ئۇيغۇر ئالىمى، داڭلىق پىداگوگ ۋە يازغۇچى.

سەككاكى ئىسمىنىڭ بېشىغا قويۇلغان خارەزمى دېگەن جاي ئىسمىغا،شۇنداقلا ھازىرقى چاپچال ناھىيىسىنىڭ خۇنخەي دېگەن يېرىگە جايلاشقان مازارنىڭ سەككاكى نامى بىلەن ئاتىلىدىغانلىقىغا قاراپ ئۇنىڭ خارەزمىدا تۇغۇلغانلىقى ۋە ئالمىلىق(ئىلى)دا ۋاپات بولغانلىقىنى بىلىۋالالايمىز.

سەككاكى ياش ۋاقتىدىن تارتىپلائىلىم-پەنگە ئىشتىياق باغلاپ تىرشىپ ئۆگەنگەن. دىنىي ئىلىم،تىل-ئەدەبىيات،ماتىماتىكا،تارىخ،جۇغراپىيە،ئىلمىي نۇجۇم(ئاستورنومىيە)،تىبابەت ئىلمى قاتارلىق پەنلەردە كامالەتكە يەتكەن.ئۆز ئانا تىلىدىن باشقا پارىس،ئەرەپ تىلىنىمۇ پۇختا ئىگەللىگەن.مۇزىكا ساھەسىدىمۇ ئۆز ئىقتىدارىنى يىتىلدۈرۈپ>مۇقامىنى ئىجاد قىلىپ> دەپ شۆھرەت قازانغان.

چىڭگىزخان ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە باشقا جايلارنى بوي سۇندۇرغاندىن كىيىن ئۆز
ھۆكۈمۈرانلىقىدىكى جايلاردا دۆلەتنىڭ مويۇم خىزمەتلىرىنى بىجىرىشكە ئۇيغۇرسىياسەتچىلىرى،ھەربىي مۇتىخەسىسلەر ۋە مەدەنىيەت مائارىپ ئەرباپلىرىنى قويغان بولۇپ شۇ چاغدىكى چاغىتاي خانغا مەسلىھەتچى بولغانلار ئىچىدە يۈسۈپ سەككاكىمۇ بار ئىدى.ئۇنىڭ ئجدىھات قىلىشى ئارقىسىدا چاغاتاينىڭ ئوردىسى جايلاشقان ئالمىلىقتا ھەر-خىل مەكتەپلەر ۋە ئالىي بىلىم يۇرتلىرى تەسىس قىلىنىپ،مائارىپ ئىشلىرى زور تەرەققى قىلغان،قەشقەر،بۇخاراغا ئوخشاشلا ئالمىلىقمۇ ئاسىيا بويىچە ئىلىم-پەن مەرگەزلىرىگە ئايلانغانىدى.

ساككاكى ئوردا خىزمىتى بىلەن شۇغۇللانغان مەزگىللەردە بىر تەرەپتىن بىلىملىك كىشىلەرنى ئالمىلىققا توپلىسا،يەنە بىر تەرەپتىن مەكتەپ ئىچىشقا پائال يىتەكچىلىك قىلغان.بىر تەرەپتىن دەرىس ئۆتسە،يەنە بىر تەرەپتىن دەرىسلىك تۈزۇپ چىققان. ئۇنىڭ>(ئىلىملەر ئاچقۇچى)ناملىق يىرىك ئەمگىگى ئەنە شۇ خىلدىكى بولۇپ،ئۇنۇڭدا تىل-ئەدەبىيات، لوگىكا،ئىستىتىكا،پەلىسەپە،ئاستورنومىيە،ماتىماتىكا،تارىخ، تىبابەت ئىلمى،مۇزىكا ئىلمى قاتارلىق 13تۈرلۈك ئىلىمنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ مەزمۇنىنىڭ كەڭ ھەم چوڭقۇرلىقى، قايىل قىلىش كۈچىنىڭ ئۈستۈنلىكى بىلەن ئۇيغۇر ئەدەبىياتى ۋە ئۇيغۇر مائارىپى تارىخىدا كەم تىپىلىدىغان قىممەتلىك مەدەنىي مىراس بولۇپ ھىساپلىنىدۇ.

ئۇيغۇر خەلقىنىڭ چاغاتاي دەۋرىدىكى مەرەپەت يۇلتۇزى،ھەققانىيەتچى،خەلىق 
بىلەن تەقدىرداش ئالىم يۈسۈپ سەككاكى گەرچە ئۆز خەلقىنىڭ مەنىۋى ئازاتلىقى يولدا تەر ئاققۇزغان خانغا دۆلەت باشقۇرۇش،ۋەتەننى گۈللەندۈرۈش يولىداياخشى مەسلىھەت بەرگەن بولسىمۇ،ئوردىدىكى مەرىپەت دۈشمەنلىرى،ھەسەتخور مەنسەپدارلارنىڭ چېقىمچىلىقى بىلەن زىندانغا تاشلىنىپ 3يىل زىنداندا يىتىپ ئالەمدىن ئۆتىدۇ.بۇ مەشھۇر ئالىم،داڭلىق پىداگوگنىڭ مازىرى ھازىرقى ئىلى ئوبلاستىنىڭ چاپچال ناھىيىسىدە ھازىرغىچە ساقلىنىپ قالغان.
  
>دىگەن كىتاپتن ئىلىندى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئەپراسىياپ

بۇرۇنقى زاماندا ئاپراسىياپ دېگەن بىر كىشى ئۆتكەنىكەن. ئۇ ئىنتايىن باتۇر ۋە زېرەك بولغاچقا، تۈرك قەبىلىسىنىڭ خاقانى دەپ كىشىلەر تەرىپىدىن ئېتىراپ قىلىنىپتۇ.

ئاپراسىياپنىڭ دەۋرىدە، كىشىلەر تېخى بىرەر جەمەتكە ئۇيۇشمىغان، ئۆي سېلىپ ماكان تۇتمىغان، ھۈنەر قىلىپ تىجارەت باشلىمىغان، يەر تېرىش، چارۋا بېقىش دېگەنلەرنى، ئوت يېقىپ گۆش پىشۇرۇشنى، كىيىم تىكىپ بەدەنلىرىنى يېپىپ يۈرۈشنى بىلمەيدىكەن.
ئاپراسىياپ پادىشاھ بولۇشتىن بۇرۇن نۇرغۇن يەرلەرنى كېزىپ، نەزەر دائىرىسىنى كېڭەيتىپتۇ. ئۇ ئۆز قەلىبداشلىرىنى قايسى يول بىلەن ئىتتىپاقلاشتۇرغىلى بولىدىغانلىقى، ئۇلارنى بىرەر جەمەتنىڭ بايرىقى ئاستىغا توپلاپ، ئادەمچە ياشاش يولىغا سالغىلى بولىدىغانلىقى ھەققىدە باش قاتۇرۇپتۇ.

ئاپراسىياپ ئويلىغانلىرىنى رېئالىققا ئايلاندۇرۇش ئۈچۈن، ئالدىدا ئوردا ياسىتىپ، ئۇ يەرگە شاھلىق تەختىنى تىكلەپتۇ ۋە بۇ شەھەرنى «خان ئۆيى» دەپ ئاتاپتۇ.

ئۇ توققۇز ئوغۇل ۋە توققۇز قىزى ئۈچۈن ئايرىم - ئايرىم ئون سەككىز شەھەر بىنا قىپتۇ. بۇلاردىن تارىختا نامى مەشھۇر بولغانلىرى قەشقەر، يەكەن، خوتەن، چىن ماچىن، قوستەنسىيە، دەقيانۇس، بارچۇق، كۇچا، بالاساغۇن، تۇرپان، قۇمۇل، غۇلجا، ئالتاي قاتارلىق شەھەرلەر ئىكەن. ئاپراسىياپنىڭ پەرزەنتلىرى بۇ شەھەرلەرگە ئۇزۇن مۇددەتلەرگىچە ھۆكۈمرانلىق قىلىپ ئۆتۈپتۇ. ئاپراسىياپ پادىشاھلىق تەختىدە دەۋران سۈرۈۋاتقان چاغلاردا كىشىلەر يىراق - يېقىنلارغا چېچىلىپ كەتمەي يەر تېرىشنى بىلىدىغانلىرى دېھقانچىلىق بىلەن، قوي بېقىشنى بىلىدىغانلىرى چارۋىچىلىق بىلەن، باغۋەنلەر باغۋەنچىلىك بىلەن شۇغۇللىنىپتۇ. پۇقرالار بىلەلمىگەننى ئاپراسىياپ ئۆگىتىپتۇ.

ئاللا ئاپراسىياپنىڭ كۆڭلىگە يەتمىش ئىككى خىل ھۈنەرنىڭ سىرىنى سالغانىكەن، بۇلاردىن يەتمىش خىلىنى پۇقرالارغا ئۆگىتىپ، ئىككى خىل ھۈنەرنى ئېھتىيات ئۈچۈن ئۆگەتمەي قويغانىكەن. چۈنكى بۇ ئىككى خىل ھۈنەرنى ئۆگىتىۋەتسە، پادىشاھ بىلەن خەلقنىڭ پەرقى بولمايدىكەن.
ئاپراسىياپ پەرزەنتلىرى ۋە پۇقرالىرىغا ئۆگەتكەن ھۈنەرنىڭ ئەڭ داڭلىقلىرى مۇنۇلار ئىكەن: دېھقانچىلىق، باغۋەنچىلىك، قوغۇن تېرىش، سەۋزە - چامغۇر تېرىش، ئۆي سېلىش، ئوت يېقىش، قوي سويۇش، كاۋاپ پىشۇرۇش، تۇز يېيىش، ئات مىنىش، ئوقيا ئېتىش، تۆمۈرچىلىك، تىككۈچىلىك، گىلەمچىلىك، پىلە بېقىش، يىپەك توقۇش، كىگىزچىلىك، كۆنچىلىك، قۇدۇق - كارىز كولاش، بۆشۈك ياساش، توقۇمىچىلىق، ياغاچچىلىق، نەققاشلىق، تاشچىلىق، تۈگمەنچىلىك قاتارلىقلاردىن ئىبارەت.

ئاپراسىياپ ئۇزۇن يىل ئۆمۈر كۆرۈپ سەلتەنەت سۈرۈپ، يەتتە ئىقلىمنى بەخىرامان سوراپ، دوستلىرىنى كۈلدۈرۈپ، دۈشمەنلىرىنى قان قۇستۇرۇپ ئالەمدىن ئۆتۈپتۇ.

ئاپراسىياپنىڭ شانۇ شۆھرىتىنىڭ ئۇلۇغلۇقى تۈپەيلىدىن ئون سەككىز شەھەر خەلقى ئەۋلادمۇ ئەۋلاد مەمۇرىچىلىق، تنچ - خاتىرجەم، ئاسايىشلىقتا تۇرمۇش كەچۈرۈپ ئۆتكەنىكەن.

ئەپراسىياپنىڭ بەزى كىتاپلاردىكى ئىسمى:ئالپ ئەرتۇڭا

مەنبە: ئۇيغۇر ئەپسانە -رىۋايەتلىرى

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
كالا

كالا__ توپ ئاتىلىشى __ پادا .

ئايرىم ئاتىلىشى __ باش .

ئەركىكى__ بۇقا .

چىشىسى __ ئىنەك ، سىيىر .

يىڭى تۇغۇلغان بالىسى __ موزاي .
## مەنبەلەر

تۈر:ھايۋاناتلار
قوتاز

قوتاز __توپ ئاتىلىشى __پادا .

ئايرىم ئاتىلىشى __ باش .

ئەركىكى __ بۇقا .

چىشىسى __ ئىنەك .

بالىسى __ موزاي .

thumb|نېپالدىكى قوتاز|250 px
## مەنبەلەر

تۈر:ھايۋاناتلار
توڭگۇز

توڭغۇز __توپ ئاتىلىشى __ پادا . 

ئايرىم ئاتىلىشى __ تۇياق .

ئەركىكى __ قاۋان .

چىشىسى __ مىكىجىن .

بالىسى __ توراي
## مەنبەلەر
ئۆچكە

250 px|thumb|ئۆچكە
**ئۆچكە** (لاتىن تىلى: Capra) 
ئۆچكە __توپ ئاتىلىشى __ پادا . ئايرىم ئاتىلىشى __ تۇياق . ئەركىكى__ تېكە . چىشىسى __ئۆچكە . يىڭى تۇغۇلغان بالىسى __ ئوغلاق .

ئېنگىلىزچە ئاتىلىشى
goat
ئۆچكە

buck
تېكە(ئەكىكى)

doe
ئۆچكە(چىشىسى)

kid
ئوغلاق
## مەنبەلەر
سارت

> توغرىسىدا

قازاقلار تۇركىستان(قازاقستاندا)ننىڭ شەرىق ۋە غەرىپ تەرەپىدىكى ئولتۇراقلاشقان تۇرىك نەسىللىرىنى ھەم تۇرىكچە سوزلەپ تۇرىكلىشىپ كەتكەن تاجىكلەرنىڭ ھەممىسىنى سارت دەپ ئاتىغان. بۇ سارت دىگەن ئوز ئالدىغا بىىر ئەل ەمەس ياكى بىر ئاتىنىڭ ئىسمى ئەمەس. بۇ سارت دىگەن ئۇقۇم 1070 -يىللاردا قەشقەردە يىزىلغان ئەڭ كونا شەئجىرە >تە دىيىلگەن. بۇ سارت دىگەن ئۇقۇم >دىگەن سۇزدەن چىققان. .ئۇ سىر دەريانىڭ قەدىمقى دەۋىردىكى ئىسمى. شۇ جايغا بيرىپ ئولتۇراقلاشقان ئەل سارت دەپ ئاتىلىدۇ. >- ئوزبەك، تاتار، قارا قالپەقلار(قازاق ئاتالغاندىن كىيىن ئايرىلىپ چىققان) سىر دەرياغا بىرىپ ئولتۇراقلاشقاندىن كىيىن بۇرۇنقى >لار بىلەن بىللە ئۇلارمۇ سارتلار دىيىلگەن. يەنە قۇراما دىگەن قەبىلە     بار>يىللىرىدا، قازاقلارغا ئەگىشالماي قىپ قالغان كەمبەغەللار يەنە كەرەۋچى، شات، رۋخىيا، بۇقا، مۇرئاتالى، كەرەيت، بايسۇ، قارا قىتاي، قالايبار، پانغار قاتارلىق قەبىلىلەر سارتلارغا قوشۇلۇپ تىرىقشىلىق بىلەن شۇغىللانغان. قۇراما نىڭ ئىچىدە تاما، ئالچىن، جاغالبايلى، قانجىغالى، كىرەي ئۇيسۇن ھەممەسىدە بار . كىيىن ئاستا- ئاستا ئولتۇراقلىشىپ تىرىقچىلىق بىلەن شۇغىللىنىدىغانلارنىڭ ھەممىسى سارتلار دەپ ئاتىلىشقا باشلىغان.  

                                                                
ئىزاھات:> دىن
## مەنبەلەر
مىڭە

**مىڭە** -نېرۋا سېستىمىسنىڭ كونتېرول مەركىزى بولۇپ،ھەرخىل نېرۋا ھۆجەيرىسى ۋە نېرۋونلاردىن تۈزۈلگەن.ئۇ جانلىقنىڭ ھەرخىل ھەركىتى،ئىچىكى موقۇملىقى(بەدەن ئېقتىدارى،يۈرەك سوقۇش،قان بېسىمى،تەن تېمپۇراتۇرسى...)،ھەرخىل ھېسسى ھەركەت (ئۈگۈنۈش،ھېسيات ،ئەستە ساقلاش ...)قاتارلىقلارنى كونتېرول قىلىدۇ. ئادەتتە ھايۋانلارنىڭ مىڭىسى بەدىنىنىڭ ئۈستى قىسمىدا بولىدۇ.ئومۇرۇتقىلىق ھايۋانلارنىڭ مىڭىسى باش سۆڭىكى ئارقىلىق قوغدىلىدۇ.مىڭە يۇلۇن بىلەن بىرلىكتە ھۆجەيرىلارنىڭ مورەككەپ بولغان ئالاقلىشىش ئۇسۇلى ئارقىلىق ،ھەرخىل ئۇچۇرلارنى بىر تەرەپ قىلىدۇ. مىڭە ھاياتلىقنى ساقلايدىغان تۈگۈندۇر.

قۇرامىغا يەتكەن ئادەمنىڭ مىڭىسى 1-1.5kgغىچە بولۇپ ،ھەجىمى 1600Cm2 كىلدۇ ،ئومۇمى بەدەن ئېغىرلىقىنىڭ 2%تىنى ئىگەللەيدۇ.ئادەتتە مىڭىنىڭ ئېغىرلىقى ئەرلەرنىڭ ئاياللارغا قارىغاندا ئېغىرراق بولىدۇ.مىڭىدە جەمئى140مىليارد نېرۋا ھۆجەيرىسى بولۇپ ،ئومۇمى نېرۋاھۆجەيرىسىنىڭ1/10نى تەشكىل قىلدۇ.مىڭىنى چوڭ مىڭە،كىچىك مىڭە ،مىڭە غولى قاتارلىقلارغا بۆلۈشكە بولىدۇ.
## مەنبەلەر
سۆڭەك ئاغرىش كېسىلى

كادمىي (Cadmium،镉،   48نومۇرلۇق ئېلمېنېت ،ئېلمېنېت بەلگىسى Cd )ئادەم بەدىنىگە لازىم بولمايدىغان ئېلمېنېت بولۇپ، ياپونىيىنىڭ فۇشەن ناھىيىسىدىكى (富山) قوغۇشۇن،سىنىك كانى  مېرال تاۋلاپ قويۇپ بەرگەن كېرەكسىز سۇ تەركىبىدە ئېغىر مېتال كادمىي بار ئىكەن ،بۇ كېرەكسىز سۇ دەريا سۈيىگە قۇيۇلغاندىن كىيىن ،ئادەملەر بۇ سۇنۇ ئىستىمال قىلغان ياكى بۇ سۇ ئارقىلىق سۇغۇرۇلغان زىرائەتلەرنى  ئىستىمال قىلغاندىن كىيىن ،سۆڭىكى قاتتىق ئاغرىغان ،ھەمدە سۆڭەڭ دۈمچىيىپ قېلىش ،سۆڭەكنىڭ شەكلى ئۆزگىرىپ كېتىش ،سۆڭەك ئاسان سۇنۇپ كېتىش قاتارلىق ئالامەتلەر كۆرۈلگەن .
## مەنبەلەر
ۋىرۇس

ۋېروس(virus)__ تىنى ئىنتايىن كىچىك، مۇكەممەل ھۆجەيرە تۈزىلىشى بولمىغان ، ھەمدە ئېرسى ئالاھىدلىكى بولغان ،كۈچۈلۈك نۇسخىلنىش ئالاھىدلىكىگە ئىگە ،پەقەت تاق يادرو كىسلاتاغا ئىگە(DNAياكىRNA) پەقەت باشقا تىرىك ھۆجەيرە تىنىدە پارازىت ياشاپ ئۆزىنى كۆپەيتىش رولىغا ئىگە بولغان مېكرو جانلىق .زەمبۇرۇغدىنمۇ كىچىك،پەقەت باشقا تىرىك ھۆجەيرە تىنىدىلا كۆپۈيۈش ئېلىپ بارالايدۇ.تىنى ئاقسىل ياكى يادرو كىسلاتادىن تۈزۈلگەن .كۆپ قىسىم ۋېروسلارنى پەقەت يۇقۇرى ھەسسىلىك ئېلىكىرونلۇق مېكروسكۇپتا ئاندىن كۆرگىلى بولىدۇ.
virusدىگەن بۇ سۆز ئەسلى مەلۇم ھايۋاننىڭ توكسىنىنى بىلدۈردىغان بولۇپ ،لاتىنچىدىن كەلگەن .ۋېروسنىڭ ئاساسلىق ئالاھىدلىكى بولسا ①تىنىدە پەقەت بىرلا خىل يادرو كىسلاتادىن تۈزۈلگەن گېن گۇرۇپىسى ۋە ئاقسىلدىن تۈزۈلگەن تاشقى قېپى بولىدۇ②باشقا ھۆجەيرىگە يۇققاندىن كىيىنلا يادرو كىسلاتا قويۇپ بېرىپ ،نۇسخىلنىش ئارقىلىق كۆپىيدۇ ،ھەرگىزمۇ بۆلۈنۈش ئارقىلىق كۆپەيمەيدۇ③باشقا ھۆجەيرىلەرنىڭ تىنىدا كۈچلۈك بولغان پارازىت ياشاش ئىقتىدارىغا ئىگە.

ئۇ ئۆزىگە كېرەكلىك بولغان ئۇزۇقلىق ۋە باشقا ماددىلارنى پۈتۈنلەي ئۆزى پارازىت ياشىغان ھۆجەيرىدىن ئالىدۇ،ئاشۇ ھۆجەيرە تىنىدىن ئايرىلسا ئۇزاققا قالماي ئۆلىدۇ،ھەمدە ئاقسىل كىرىستالىغا ئايلىنىپ قالىدۇ .باشقا ھۆجەيرە تەرپىدىن شۈمۈرلىنىپ قالسا يەنە ئاشۇ ھۆجەيرە تىنىدە نۇسخىلنىش ئارقىلىق يەنە كۆپىيەلەيدۇ .شۇڭلاشقا ۋېروس ھاياتلىق بىلەن ھاياتلىق بولمىغان ماددا ئارسىدىكى ماددا دەپ  قارىلىدۇ.

ۋېروسنىڭ تۈرلرى ناھايتى كۆپ بولۇپ، DNAۋېروس،RNAۋېروس،ئادەتتىكى ۋېروس،ۋېروسسىمانلار قاتارلىقلارغا بۆلۈشكە بولىدۇ.شەكلىمۇ كۆپ خىل،يەنى  تاياقسىمان ،چەمبەرسىمان ......،قاتارلىقلارغا بۆلۈشكە بولىدۇ.چوڭراق بولغانلىرىنىڭ دىئامېتىرى 300-450 نانومېتىر،كىچىكلىرىنىڭ 18-22نانومېتىرغىچە كىلىدۇ .

1886-يىلى گېرمانىيەلىك Mayer ئالا بولۇپ قالغان تاماكا يوپۇرمىقىنىڭ پارچىسىنى ئېلىپ ،ئۇنى ساغلام تاماكا يوپۇرمىقىغا ئۇرغان .نەتىجىدە ساق تاماكا يوپۇرمىقىمۇ ئالا يوپۇرماق بولۇپ قالغان .ئەينى ۋاقىتتا بۇ خىل يۇقۇش ھادىسسىMayerنىڭ دېققىتىنى قوزغىغان 1898-يلى گوللاندىيەلىك Beijerinck يۇقارقى تەجىربىنى قايتا ئىشلىگەن .ھەمدە ساق تاماكا يوپۇرمىقىنى كېسەل قىلغان بۇ ماددىنىڭ ئالاھىدلىكلىرنى يەكۈنلەپ چىققان .يەنى 1.زەمبۇرۇغ سۈزگۈچتىن ئۆتۈپ كىتەلەيدۇ(ئۇلار كېسەل تاماكا يوپۇرمىقىدىن ئېلىنغان ماددىلار تەركىبىدىكى زەمبۇرۇغلارنى سۈزۈۋېتىپ ،ساغلام يوپۇرماققا ئۇرغان،ئەمما يوپۇرماق يەنىلا كېسەل بولغان ئىدى)2.پەقەت ئۆزى يۇققان ھۆجەيرە ئىچىدە ياشىيالايدۇ ھەمدە كۆپۈيەلەيدۇ3.جانسىز ماددىلار بىلەن تەڭ ياشىيالمايدۇ.ھەمدە تاماكا ئالا يوپۇرماق كېسىلىنى كەلتۈرۈپ چىقىردىغان ماددا زەمبۇرۇغ بولماستىن ،يوقۇش خۇسىسىيتىگە ئىگە يېڭى بىر خىل جانلىق ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىغان ھەمدە بۇ ماددىنى ۋېروس(virus) دەپ ئاتىغان
## مەنبەلەر
ئىدرىس ئابدۇرۇسۇل

كروران ۋە كىچىك مىرەن ئەتراپلىرىدىكى ئىلمىي تەكشۈرۈش ۋە قېزىش ئىشلىرىدا، ئۆزىنىڭ زور تۆھپىسى بىلەن ئىلىم ساھەسىدە چوڭ شۆھرەت تاپقان ئارخې'ئولوگ ئىدرىس ئابدۇرۇسۇل 1951 – يىلى 3- ئايدا تۇغۇلغان. ئۇ 9 – نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيىنىڭ ۋەكىلى ، مەملىكەت بويىچە ئىلغار خىزمەتچى ، ئاپتونوم رايون مەدەنىيەت نازارىتى سىستېمىسى ئىلغار پارتىيە ئەزاسى ، ئاپتونوم رايون بويىچە ئىلغار پەن تېخنىكا خادىمى ، ئاپتونوم رايون بويىچە كۆرۈنەرلىك تۆھپە قوشقان مۇتەخەسسىس قاتارلىق شەرەپلەرگە نا'ئىل بولغان. ئۇ خىزمەتكە قاتناشقان 30 نەچچە يىل داۋامىدا 30 نەچچە قېتىم دالا ئارخې'ئولوگىيىلىك تەكشۈرۈشىگە قاتناشقان . بۇلاردىن ئاساسلىقى : 1973~ 1974 – يىللىرى تۇرپان ئاستانىدىكى قېزىش ؛ 1979 – يىلى چاقىلىق قەدىمكى قەبرىستانلىق جىلغا (گۇموگۇ)دىكى قېزىش؛ 1979 ~ 1989 – يىللىرى بايىنغولىندىكى لوپ رايونىدا ئېلىپ بېرىلغان سەككىز قېتىملىق تەكشۈرۈش ؛ 1980 - ، 1987- ، 1989 – يىللىرى نىيا تەۋەسىدە ئېلىپ بېرىلغان ئۈچ قېتىملىق تەكشۈرۈشلەرگە قاتناشقان. 1991 – يىلىدىن 2005 – يىلىغىچە فرانسىيە پەن تەتقىقات مەركىزى ئوتتۇرا ئاسىيا ئارخې'ئولوگىيە ئورنى بىلەن بىرلىشىپ كۆپ قېتىم كېرىيە دەرياسى بويىدا ئارخې'ئولوگىيىلىك تەكشۈرۈشتە بولغان. 1995 – يىلى تۇرپان يارغول قەدىمكى شەھىرى غەربىي تۆپىلىكتىكى كونا تاش قورال ئىزىنى تەكشۈرۈشكە رىياسەتچىلىك قىلغان . 2002 – يىلىدىن 2005 – يىلىغىچە كىچىك مىرەن قەبرىستانلىقىنى تەكشۈرۈشكە رىياسەتچىلىك قىلغان . ئۇ فرانسىيەدە ئوقۇش ۋە تەتقىقات بىلەن شۇغۇللىنىش داۋامىدا «جۇڭگو شىنجاڭ سىپتا تاش قورال ئىزلىرى» ناملىق ئىلمىي ئەسىرىنى تاماملىغان. ئارخې'ئولوگىيە ساھەسىدە نەچچە ئون پارچە ماقالە ئېلان قىلىش بىلەن بىرگە ، باشقىلار بىلەن بىرلىشىپ «شىنجاڭ ئارخې'ئولوگىيىسىدىكى يېڭى بايقاشلار» قاتارلىق بىر قانچە ئەسەرنى تۈزگەن. ئۇنىڭ 2002 – يىلىدىكى قېزىشتىن يازغان چوڭ ئىلمىي دوكلاتى «چېگرا رايون ئارخې'ئولوگىيىسى تەتقىقاتى» زھۇرنىلىنىڭ 2004 – يىللىق 4 – سانىدا «2002 – يىلىدىكى كىچىك مىرەن قەبرىستانلىقى تەكشۈرۈش ۋە قېزىشتىن دوكلات» دېگەن تېمىدا ئېلان قىلىنغان. 
2008 – يىلى چاقىلىق ناھىيىسىدە ئۆتكۈزۈلگەن «تۇنجى قېتىملىق كروران مەدەنىيىتى مۇھاكىمە يىغىنى»دا ناھىيىمىزنىڭ ئارخې'ئولوگىيىلىك تەكشۈرۈش ۋە تەتقىقات ئىشلىرىغا قوشقان تۆھپىسى ئۈچۈن مۇكاپاتلانغان. ئۇ ھازىر شىنجاڭ ئارخولوگىيە تەتقىقات ئورنىنىڭ باشلىقى بولۇپ ئىشلىمەكتە.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئۇيغۇر دوپپىلىرى

ئۇيغۇر دوپپىلىرى

بادام دوپپا، چىمەن دوپپا، مامپۇ دوپپا، گىلەم دوپپا، راۋاب دوپپا، كېپىنەك دوپپا، پاختا دوپپا، ئۈنچە دوپپا، ئالماگۈل دوپپا،ياپراق دوپپا، ئۈزۈم دوپپا، كالۋىتۇن دوپپا، مەزەڭگە دوپپا، ئىلمە دوپپا، چاچما دوپپا، زەر دوپپا، بەش تالا دوپپا، چەكمەن دوپپا، يۈرەك دوپپا، شەيدائىي دوپپا، ئەگىم قاش دوپپا، كۆز دوپپا، شاپاق دوپپا، بۆك، پوچى دوپپا، كۈلگۈنچەك دوپپا، گۈلخان دوپپا، يا دوپپا، قىلىچ دوپپا، بايتامغا دوپپا، يۇلتۇزتامغا دوپپا، غۇلجا دوپپا، تۇرپان دوپپا، تاشكەنت دوپپا.

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر كېيىم-كىچەكلىرى
ئىرۋىن روممىل

مارشاللىق ھۇقۇقىنىڭ سىمۇۋۇلى 

ئىرۋىن روممىل 

ﺋﯩﻜﻜﯩﻨﭽﻰ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﺋﯘﺭﯗﺷﻰ ﻣﻪﺯﮔﯩﻠﯩﺪﻩ ، ﮔﯧﺮﻣﺎﻧﯩﻴﻪ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﯩﺴﯩﺪﻩ ﺯﻭﺭ ﺑﯩﺮ ﺗﯜﺭﻛﯜﻡ ﺋﯘﺭﯗﺷﻘﺎ ﻣﺎﮬﯩﺮ ﮔﯧﻨﯩﺮﺍﻝ - ﻣﺎﺭﺷﺎﻟﻼﺭ ﻳﯧﺘﯩﺸﯩﭗ ﭼﯩﻘﻘﺎﻥ . ﺋﯘﻻﺭﻧﯩﯔ ﻗﯩﺴﻘﯩﭽﻪ ﺗﻪﺭﺟﯩﻤﮭﺎﻟﻰ ﺗﯚﯞﻩﻧﺪﯨﻜﯩﭽﻪ : 
ﺋﯩﻤﭙﯩﺮﯨﻴﻪ ﻣﺎﺭﺷﺎﻟﻰ - ﮬﯧﺮﻣﺎﻥ ﮔﻮﺭﯨﻦ 

1893 - ﻳﯩﻠﻰ 12 - ﻳﺎﻧﯩﯟﺍﺭ ﺑﺎﯞﺍﺭﯨﻴﻪ ﺷﯩﺘﺎﺗﯩﻨﯩﯔ ﺭﻭﺳﯩﻨﮭﺎﻣﺪﯨﻜﻰ ﻣﺎﻟﯩﻨﺒﺎﺩې ﺩﺍﭼﯩﺴﯩﺪﺍ ﺑﻴﻮﺭﯗﻛﺮﺍﺕ ﺋﺎﺋﯩﻠﯩﺪﻩ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ . 1912 - ﻳﯩﻠﻰ ﮬﻪﺭﺑﯩﻲ ﺳﻪﭘﻜﻪ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﻘﺎﻥ ، ﻛﺎﺭﻟﺴﺮﯗﺥ ﮬﻪﺭﺑﯩﻲ ﻣﻪﻛﺘﯩﯟﻯ ﯞﻩ ﻟﯩﺴﯩﻔﯧﺮ ﮬﻪﺭﺑﯩﻲ ﺋﯩﻨﺴﯩﺘﺘﯘﺗﯩﻨﻰ ﭘﯜﺗﺘﯜﺭﮔﻪﻥ . ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻖ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﺋﯘﺭﯗﺷﯩﻐﺎ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﻘﺎﻥ . ﻛﯩﻴﯩﻦ ﭘﺎﺭﻻﻣﯧﻨﺖ ﺑﺎﺷﻠﯩﻘﻰ ، ﭘﺮﯗﺳﺴﯩﻴﻪ ﮬﯚﻛﯜﻣﯩﺘﯩﺪﻩ ﺋﯩﭽﻜﻰ ﺋﯩﺸﻼﺭ ﻣﯩﻨﯩﺴﺘﯩﺮﻯ ، ﺋﺎﯞﯨﺌﺎﺗﺴﯩﻴﻪ ﻣﯩﻨﯩﺴﺘﯩﺮﻯ ، ﮬﺎﯞﺍ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﻪ ﻗﻮﻣﺎﻧﺪﺍﻧﻰ ، ﺩﯙﻟﻪﺕ ﻣﯘﺩﺍﭘﯩﺌﻪ ﻛﻮﻣﯩﺘﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﺭﻩﺋﯩﺴﻰ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﯞﻩﺯﯨﭙﯩﻠﻪﺭﻧﻰ ﺋﯚﺗﯩﮕﻪﻥ . ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺋﻪﯓ ﺋﺎﺧﯩﺮﻗﻰ ﯞﻩﺯﯨﭙﯩﺴﻰ - ﮬﺎﯞﺍ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﻪ ﺑﺎﺵ ﻗﻮﻣﺎﻧﺪﺍﻧﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ ، 1938 - ﻳﯩﻠﻰ 4 - ﻓﯧﯟﺭﺍﻝ ﮬﺎﯞﺍ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﻪ ﻣﺎﺭﺷﺎﻟﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ . 1940 - ﻳﯩﻠﻰ 19 - ﺋﯩﻴﯘﻝ ﺋﯩﻤﭙﯩﺮﯨﻴﻪ ﻣﺎﺭﺷﺎﻟﻰ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﺴﯩﮕﻪ ﺋﯚﺳﺘﯜﺭﯛﻟﮕﻪﻥ . 1945 - ﻳﯩﻠﻰ 20 - ﺋﺎﭘﯩﺮﯨﻞ ﺳﺎﺑﯩﻖ ﺳﻮﯞﯨﺖ ﻗﯩﺰﯨﻞ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﯩﺴﻰ ﺑﯧﺮﻟﯩﻨﻐﺎ ﻗﯩﺴﺘﺎﭖ ﻛﻪﻟﮕﻪﻧﺪﻩ ﺋﯘ ﺑﺎﯞﺍﺭﯨﻴﻪﮔﻪ ﻗﯧﭽﯩﭗ ﻛﻪﺗﻜﻪﻥ . 1945 - ﻳﯩﻠﻰ 23 - ﺋﺎﭘﺮﯨﻞ ﺑﺎﺭﻟﯩﻖ ﯞﻩﺯﯨﭙﯩﺴﯩﺪﯨﻦ ﻗﺎﻟﺪﯗﺭﯗﻟﻐﺎﻥ . 1945 - ﻳﯩﻞ 15 - ﺋﯚﻛﺘﻪﺑﯩﺮ ( ﺑﻪﺯﻯ ﻣﺎﺗﯩﺮﻳﺎﻟﻼﺭﺩﺍ 1946 - ﻳﯩﻠﻰ 15 - ﺋﯚﻛﺘﻪﺑﯩﺮ - ﺩﯦﻴﯩﻠﮕﻪﻥ ) ﻛﯧﭽﯩﺪﻩ ، ﻧﻴﯘﺭﻧﺒﯧﺮﮒ ﺧﻪﻟﻘﺌﺎﺭﺍ ﺋﯘﺭﯗﺵ ﺟﯩﻨﺎﻳﻪﺗﭽﯩﻠﯩﺮﻯ ﺳﻮﺗﻰ ﻧﺎﺗﺴﯧﺴﺖ ﺋﯘﺭﯗﺵ ﺟﯩﻨﺎﻳﻪﺗﭽﯩﻠﯩﺮﯨﮕﻪ ﺑﯧﺮﯨﻠﮕﻪﻥ ﺋﯚﻟﯜﻡ ﺟﺎﺯﺍﺳﯩﻨﻰ ﺋﯧﺠﺮﺍ ﻗﯩﻠﯩﺸﺘﯩﻦ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﺳﺎﺋﻪﺕ ﺑﯘﺭﯗﻥ ، ﮔﻮﺭﯨﻦ ﺗﯘﻳﯘﻗﺴﯩﺰﻻ ﺯﻩﮬﻪﺭ ﺋﯩﭽﯩﭗ ﺋﯚﻟﯜﯞﺍﻟﻐﺎﻥ . ﺋﻪﺗﯩﺴﻰ ﺳﻪﮬﻪﺭﺩﻩ ﮔﻮﺭﯨﻦ ﺗﯘﺭﯗﯞﺍﺗﻘﺎﻥ ﺋﻪﺳﯩﺮﻟﻪﺭ ﻻﮔﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻣﻪﺳﺌﯘﻟﻰ ﺋﺎﻧﺪﯨﺮﯗﺱ ﺷﺎﯕﺸﻴﺎﯞ  ﮔﻮﺭﯨﻦ ﺩﺍﺭﻏﺎ ﺋﯧﺴﯩﻠﻤﺎﺳﺘﯩﻦ ، ﺑﻪﻟﻜﻰ ﺋﺎﺧﺸﺎﻡ ﺳﺎﺋﻪﺕ 10 ﺩﯨﻦ 45 ﻣﯩﻨﯘﺕ ﺋﯚﺗﻜﻪﻧﺪﻩ ﻛﺎﻟﻲ ﺳﺌﺎﻧﺪ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﯚﺯﯨﻨﻰ ﺯﻩﮬﻪﺭﻟﻪﭖ ﺋﯚﻟﺘﯜﺭﯨﯟﺍﻟﺪﻯ - ﺩﻩﭖ ﺟﺎﻛﺎﺭﻟﯩﻐﺎﻥ .
## مەنبەلەر
كارل ۋون دونىتىز

دېڭىز ئارمىيە ئادمېرالى - كارل ۋون دونىتىز 

1891 - ﻳﯩﻠﻰ 16 - ﺳﯩﻨﺘﻪﺑﯩﺮ ﺑﯧﺮﻟﯩﻨﻨﯩﯔ ﺷﻪﮬﻪﺭ ﺋﻪﺗﺮﺍﭘﻰ ﺭﺍﻳﻮﻧﯩﺪﺍ ﺯﯨﻴﺎﻟﯩﻲ ﺋﺎﺋﯩﻠﯩﺴﯩﺪﻩ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ . 1910 - ﻳﯩﻠﻰ ﮬﻪﺭﺑﯩﻲ ﺳﻪﭘﻜﻪ ﻛﯩﺮﮔﻪﻥ . ﻓﻠﯧﻨﺴﺒﯘﺭﮒ - ﻣﻮﯞﯨﻚ ﺩﯦﯖﯩﺰ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﻪ ﻣﻪﻛﺘﯩﯟﯨﻨﻰ ﭘﯜﺗﺘﯜﺭﮔﻪﻥ . ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻖ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﺋﯘﺭﯗﺷﯩﻐﺎ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﻘﺎﻥ . 1943 - ﻳﯩﻠﻰ 30 - ﻳﺎﻧﯩﯟﺍﺭ ﻣﺎﺭﺷﺎﻟﻠﯩﻘﻘﺎ ﺋﯚﺳﺘﯜﺭﯛﻟﮕﻪﻥ . ﮔﯧﺮﻣﺎﻧﯩﻴﻪ ﺩﯦﯖﯩﺰ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﻪ ﺑﺎﺵ ﻗﻮﻣﺎﻧﺪﺍﻧﻠﯩﻖ ﺷﯩﺘﺎﺑﻰ ﺳﯘ ﺋﺎﺳﺘﻰ ﭘﺎﺭﺍﺧﻮﺕ ﻗﯩﺴﯩﻤﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻗﻮﻣﺎﻧﺪﺍﻧﻰ ، ﮔﯧﺮﻣﺎﻧﯩﻴﻪ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﯩﺴﻰ ﺷﯩﻤﺎﻝ ﻗﯩﺴﯩﻤﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻗﻮﻣﺎﻧﺪﺍﻧﻰ ، ﮔﯧﺮﻣﺎﻧﯩﻴﻪ ﺯﻭﯕﺘﯘﯕﻰ ، ﮔﯧﺮﻣﺎﻧﯩﻴﻪ ﻗﻮﺭﺍﻟﻠﯩﻖ ﻗﯩﺴﯩﻤﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻣﺎﺭﺷﺎﻟﻰ ﯞﻩﺯﯨﭙﯩﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺋﯚﺗﯩﮕﻪﻥ .1945 - 4 - ﺋﺎﻳﺪﺍ ، ﻧﺎﺗﺴﯧﺴﺖ ﮔﯧﺮﻣﺎﻧﯩﻴﯩﺴﻰ ﮬﺎﻻﻙ ﺑﻮﻟﯘﺷﺘﯩﻦ ﺳﻪﻝ ﺋﯩﻠﮕﯩﺮﻯ ﺋﯘ ﮔﯧﺮﻣﺎﻧﯩﻴﻪ ﺷﯩﻤﺎﻝ ﻗﯩﺴﯩﻤﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻗﻮﻣﺎﻧﺪﺍﻧﻠﯩﻘﯩﻐﺎ ﺗﻪﻳﯩﻨﻠﻪﻧﮕﻪﻥ ، ﮬﻪﻡ ﺷﯘ ﻳﯩﻠﻰ 5 - ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 1 - ﻛﯜﻧﻰ ﮔﯧﺘﻠﯩﺮﻧﯩﯔ ﯞﻩﺳﯩﻴﺘﯩﮕﻪ ﺋﺎﺳﺎﺳﻪﻥ ، ﮔﯧﺮﻣﺎﻧﯩﻴﻪ ﺯﻭﯕﺘﯘﯕﻰ ﯞﻩ ﻗﻮﺭﺍﻟﻠﯩﻖ ﻗﯩﺴﯩﻤﻼﺭﻧﯩﯔ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻣﺎﺭﺷﺎﻟﻰ ﯞﻩﺯﯨﭙﯩﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺋﯜﺳﺘﯩﮕﻪ ﺋﺎﻟﻐﺎﻥ . 1945 - ﻳﯩﻠﻰ 5 - ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 9 - ﻛﯜﻧﻰ ﮔﯧﺮﻣﺎﻧﯩﻴﻪ ﺗﻪﺳﻠﯩﻢ ﺑﻮﻟﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﺟﺎﻛﺎﺭﻟﯩﻐﺎﻥ .  
ﺧﻪﻟﻘﺌﺎﺭﺍ ﮬﻪﺭﺑﯩﻲ ﺋﯩﺸﻼﺭ ﺳﻮﺗﻰ ﺩﻭﻧﺘﯩﺰﻧﻰ ﺳﻮﺗﻠﯩﻐﺎﻥ ﭼﺎﻏﺪﺍ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺟﯩﻨﺎﻳﯩﺘﻰ - ﻗﺎﻧﯘﻧﺴﯩﺰ ﺩﯦﯖﯩﺰ ﺋﯘﺭﯗﺷﯩﻐﺎ ، ﮬﻪﻡ ﺗﺎﺟﺎﯞﯗﺯﭼﯩﻠﯩﻖ ﺋﯘﺭﯗﺷﯩﻨﯩﯔ ﺗﻪﻳﻴﺎﺭﻟﯩﻖ ﺧﯩﺰﻣﻪﺗﻠﯩﺮﯨﮕﻪ ﻗﻮﻣﺎﻧﺪﺍﻧﻠﯩﻖ ﻗﯩﻠﯩﺶ - ﺑﻮﻟﯘﭖ ، ﺳﻮﺗﻠﯩﻨﯩﺶ ﺟﻪﺭﻳﺎﻧﯩﺪﺍ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺑﯘ ﺟﯩﻨﺎﻳﻰ ﮬﻪﺭﯨﻜﻪﺗﻠﻪﺭﮔﻪ ﻗﻮﻣﺎﻧﺪﺍﻧﻠﯩﻖ ﻗﯩﻠﻤﯩﻐﺎﻧﻠﯩﻘﻰ ﺋﯧﻨﯩﻘﻠﯩﻨﯩﭗ ،  ﺩﻩﭖ ﮬﯚﻛﯜﻡ ﭼﯩﻘﯩﺮﯨﻠﻐﺎﻥ . 1946 -ﻳﯩﻠﻰ 10 - ﺋﺎﻳﺪﺍ ﻧﻴﯘﺭﯨﻨﺒﯧﺮﮒ ﺧﻪﻟﻘﺌﺎﺭﺍ ﮬﻪﺭﺑﯩﻲ ﺳﻮﺗﻰ ﺋﯘﻧﻰ  ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﻪﻳﯩﭙﻠﻪﭖ 10 ﻳﯩﻠﻠﯩﻖ ﻗﺎﻣﺎﻕ ﺟﺎﺯﺍﺳﯩﻐﺎ ﮬﯚﻛﯜﻡ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ .1956 - ﻳﯩﻠﻰ 10 - ﺋﺎﻳﺪﺍ ﺟﺎﺯﺍ ﻣﯘﺩﺩﯨﺘﻰ ﺗﻮﺷﯘﭖ ﻗﻮﻳﯘﭖ ﺑﯧﺮﯨﻠﮕﻪﻧﺪﯨﻦ ﻛﯩﻴﯩﻦ فېدراتىپ ﮔﯧﺮﻣﺎﻧﯩﻴﯩﮕﻪ ﺑﯧﺮﯨﭗ ﺋﻮﻟﺘﯘﺭﺍﻗﻼﺷﻘﺎﻥ . > ﯞﻩ > ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﻛﯩﺘﺎﭘﻼﺭﻧﻰ ﻳﯧﺰﯨﭗ ﭼﯩﻘﻘﺎﻥ . 1980 - ﻳﯩﻠﻰ 24 - ﺋﯚﻛﺘﻪﺑﯩﺮ ﮬﺎﻣﺒﯘﺭﮒ ﺷﻪﮬﯩﺮﻯ ﺋﻪﺗﺮﺍﭘﯩﺪﺍ ﻛﯧﺴﻪﻝ ﺳﻪﯞﻩﺑﯩﺪﯨﻦ ﻗﺎﺯﺍ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ﺭﯦﻴﺪﯦﺮ

ﺭﯦﻴﺪﯦﺮ 1876-ﻳﯩﻠﻰ 4-ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 27-ﻛﯜﻧﻰ ﮬﺎﻣﺒﯘﺭﮒ ﺷﻪﮬﯩﺮﯨﺪﻩ ﺑﯩﺮ ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﻰ ﺋﺎﺋﯩﻠﯩﺴﯩﺪﻩ ﺩﯗﻧﻴﺎﻏﺎ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ . ﻛﯧﻞ ﺩﯦﯖﯩﺰ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﻪ ﺋﻮﻓﯩﺘﺴﯩﺮﻻﺭ ﻣﻪﻛﺘﯩﯟﯨﻨﻰ ﭘﯜﺗﺘﯜﺭﮔﻪﻥ . ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻖ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﺋﯘﺭﯗﺷﯩﻐﺎ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﻘﺎﻥ . ﺩﯦﯖﯩﺰ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﻪ ﺑﺎﺵ ﺷﯩﺘﺎﭖ ﺑﺎﺷﻠﯩﻘﻰ ، ﺩﯦﯖﯩﺰ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﻪ ﺑﺎﺵ ﻗﻮﻣﺎﻧﺪﺍﻧﻰ ﯞﻩﺯﯨﭙﯩﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺋﯚﺗﯩﮕﻪﻥ . 1938-ﻳﯩﻠﻰ 4-ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 20-ﻛﯜﻧﻰ ﻣﺎﺭﺷﺎﻝ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﺴﯩﮕﻪ ﺋﯚﺳﺘﯜﺭﯛﻟﮕﻪﻥ . 1943-ﻳﯩﻠﻰ 1-ﺋﺎﻳﺪﺍ ﯞﻩﺯﯨﭙﯩﺴﯩﺪﯨﻦ ﻗﺎﻟﺪﯗﺭﯗﻟﻐﺎﻥ . .  
1943 - ﻳﯩﻠﻰ 6 - ﻳﺎﻧﯩﯟﺍﺭ ﮔﯧﺘﻠﯩﺮﻧﯩﯔ ﺋﻪﻳﯩﭙﻠﯩﺸﯩﺪﯨﻦ ﺧﻮﺭﻟﯘﻕ ﮬﯧﺲ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﺭﯦﻴﺪﯦﺮ ﯞﻩﺯﯨﭙﯩﺴﯩﺪﯨﻦ ﺋﯩﺘﯩﭙﺎ ﺑﯧﺮﯨﭗ ﮬﻪﺭﺑﯩﻲ ﺳﻪﭘﺘﯩﻦ ﭼﯧﻜﯩﻨﮕﻪﻥ . ﺋﯘﺭﯗﺷﺘﯩﻦ ﻛﯩﻴﯩﻦ ﺋﯘ ﺳﻮﯞﯨﺖ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﯩﺴﻰ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ ﺋﻪﺳﯩﺮﮔﻪ ﭼﯜﺷﯜﭖ ، ﺋﺎﻳﺎﻟﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﯩﺮﻟﯩﻜﺘﻪ ﻣﻮﺳﻜﯩﯟﺍﻏﺎ ﺋﺎﭘﯩﺮﯨﻠﯩﭗ ﺳﻮﺭﺍﻕ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ . 1945 - ﻳﯩﻠﻰ 20 - ﻳﺎﻧﯩﯟﺍﺭ ﻧﻴﯘﺭﯦﻨﺒﺮﮒ ﮬﻪﺭﺑﯩﻲ ﺳﻮﺗﯩﺪﺍ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﭘﻮﺯﯨﺘﺴﯩﻴﯩﺴﻰ ﻗﺎﺗﺘﯩﻖ ﺑﻮﻟﻐﺎﻧﻠﯩﻘﺘﯩﻦ ، ﻣﯘﺩﺩﻩﺗﺴﯩﺰ ﻗﺎﻣﺎﻕ ﺟﺎﺯﺍﺳﯩﻐﺎ ﮬﯚﻛﯜﻡ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ ﺑﻮﻟﺴﯩﻤﯘ ، ﺋﯘ ﻳﻪﻧﯩﻼ ﺟﺎﮬﯩﻠﻠﯩﻖ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ، ﮬﻪﺗﺘﺎ ﺑﯩﺮﻟﻪﺷﻤﻪ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﻪ ﺗﻪﻛﺸﯜﺭﯛﺵ ﻛﻮﻣﯩﺘﯩﺘﯩﺪﯨﻦ ﺋﯚﺯﯨﻨﻰ ﺋﯧﺘﯩﯟﯨﺘﯩﺸﻨﻰ ﺗﻪﻟﻪﭖ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ . 1947 - ﻳﯩﻠﻰ 18 - ﺋﯩﻴﯘﻥ ﺗﯜﺭﻣﯩﮕﻪ ﻗﺎﻣﺎﻟﻐﺎﻥ ، 1955 - ﻳﯩﻠﻰ 26 - ﺳﯩﻨﺘﻪﺑﯩﺮ ﻛﯧﺴﻪﻝ ﺳﻪﯞﻩﺑﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻗﻮﻳﯘﭖ ﺑﯧﺮﯨﻠﮕﻪﻥ . ﺗﯜﺭﻣﯩﺪﯨﻦ ﭼﯩﻘﻘﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯩﻴﯩﻦ ﺋﯘ ﻓﯧﺪﺭﺍﺗﯩﭗ ﮔﯧﺮﻣﺎﻧﯩﻴﻪﮔﻪ ﺑﯧﺮﯨﭗ ، ﺋﺎﯞﺍﻝ ﻟﯧﻴﭙﯩﺴﺘﺎﺩﺗﺎ ﺗﯘﺭﻏﺎﻥ ، ﻛﯩﻴﯩﻦ ﺋﺎﻳﺎﻟﻰ ﯞﻩ ﻗﯩﺰﯨﻨﻰ ﺋﯧﻠﯩﭗ ﻛﯧﻠﻐﺎ ﻛﯧﻠﯩﭗ ﺋﻮﻟﺘﯘﺭﺍﻗﻼﺷﻘﺎﻥ . ﺋﯘﻧﯩﯔ 81 ﻳﯧﺸﯩﺪﺍ ﻳﯧﺰﯨﭗ ﭼﯩﻘﻘﺎﻥ ، ﮔﯧﺮﻣﺎﻧﯩﻴﻪ ﺩﯦﯖﯩﺰ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﻐﺎ ﺑﺎﺭﺍﯞﻩﺭ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ > ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﺋﻪﺳﯩﺮﻯ 1957 - ﻳﯩﻠﻰ ﺷﯘ ﻳﻪﺭﺩﻩ ﻧﻪﺷﯩﺮ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ . 1961 - ﻳﯩﻠﻰ ﻛﯧﻠﺪﺍ ﺋﺎﻟﻪﻣﺪﯨﻦ ﺋﯚﺗﻜﻪﻥ .

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ﺋﯧﻴﺮﺧﺎﺭﺩ ﻣﯩﻠﭻ

ﮬﺎﯞﺍ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﻪ ﻣﺎﺭﺷﺎﻟﻰ - ﺋﯧﻴﺮﺧﺎﺭﺩ ﻣﯩﻠﭻ 

ﻣﯩﻠﭻ 1892 - ﯞﯨﻠﻴﺎﻣﺨﻮﯞﻧﺪﺍ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ . 1914 - ﻳﯩﻠﻰ ﮬﻪﺭﺑﯩﻲ ﺳﻪﭘﻜﻪ ﻛﯩﺮﮔﻪﻥ . ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻖ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﺋﯘﺭﯗﺷﯩﻐﺎ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﻘﺎﻥ . ﺋﺎﯞﯨﺌﺎﺗﺴﯩﻴﻪ ﻣﯩﻨﯩﺴﺘﯩﺮﻟﯩﻜﯩﻨﯩﯔ ﻣﯘﺋﺎﯞﯨﻦ ﻣﯩﻨﯩﺴﺘﯩﺮﻯ ، ﮬﺎﯞﺍ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﻪ ﺑﺎﺵ ﺗﻪﭘﺘﯩﺸﻰ ( ﻗﻮﺷﯘﻣﭽﻪ ﮬﺎﯞﺍ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﻪ ﻣﯩﻨﯩﺴﺘﯩﺮﻟﯩﻜﯩﻨﯔ ﻣﯘﺋﺎﯞﯨﻦ ﻣﯩﻨﯩﺴﺘﯩﺮﻯ ) ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﯞﻩﺯﯨﭙﯩﻠﻪﺭﻧﻰ ﺋﯚﺗﯩﮕﻪﻥ . 1940 - ﻳﯩﻠﻰ 19 - ﺋﯩﻴﯘﻥ ﻣﺎﺭﺷﺎﻟﻠﯩﻘﻘﺎ ﺋﯚﺳﺘﯜﺭﯛﻟﮕﻪﻥ . 1944 - ﻳﯩﻠﻰ 30 - ﻣﺎﺭﺕ ﯞﻩﺯﯨﭙﯩﺴﯩﺪﯨﻦ ﻗﺎﻟﺪﯗﺭﯗﻟﻐﺎﻥ . 
ﻣﯩﻠﭻ ﺋﯘﺭﯗﺷﻘﺎ ﺑﯧﯟﺍﺳﺘﻪ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﻤﯩﻐﺎﻥ . ﺑﻪﻟﻜﻰ ﺋﺎﺭﻗﺎ ﺳﻪﭖ ﺗﻪﻣﯩﻨﺎﺗﯩﻨﻰ ﺑﺎﺷﻘﯘﺭﯗﺵ ﯞﻩ ﺋﺎﻻﮬﯧﺪﻩ ﮔﯘﺭﯗﭘﭙﯩﻼﺭﻏﺎ ﺭﻩﮬﺒﻪﺭﻟﯩﻚ ﻗﯩﻠﯩﺶ ﺋﺎﺭﻗﯩﻠﯩﻖ ﭘﻪﻳﺪﯨﻨﭙﻪﻱ ﺋﯚﺭﻟﯩﮕﻪﻥ .1941 - ﻳﯩﻠﻰ ﮬﺎﯞﺍ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﻪ ﺑﺎﺵ ﺗﻪﭘﺘﯩﺸﻠﯩﻜﯩﮕﻪ ﺗﻪﻳﯩﻠﻪﻧﮕﻪﻧﺪﯨﻦ ﻛﯩﻴﯩﻦ ﮔﯧﺮﻣﺎﻧﯩﻴﻪ ﮬﺎﯞﺍ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﻗﻮﺭﺍﻝ - ﻳﺎﺭﺍﻕ ﺋﯩﺸﻠﻪﭘﭽﯩﻘﯩﺮﯨﺶ ﺧﯩﺰﻣﯩﺘﯩﮕﻪ ﺭﻩﮬﺒﻪﺭﻟﯩﻚ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ، ﺋﯘ ﻳﯧﺘﻪﻛﻠﯩﮕﻪﻥ ﮔﻮﺭﯗﭘﭙﺎ > , > ﺗﯩﭙﻠﯩﻖ ﺭﺍﻛﯩﺘﺎﻻﺭﻧﻰ ﻣﯘﯞﻩﭘﭙﻪﻗﯩﻴﻪﺗﻠﯩﻚ ﺗﻪﺗﻘﯩﻖ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﻳﺎﺳﯩﻐﺎﻥ . 
  
ﺋﯩﻜﻜﯩﻨﭽﻰ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﺋﯘﺭﯗﺷﻰ ﺋﺎﺧﯩﺮﻻﺷﻘﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯩﻴﯩﻦ ، ﻣﯩﻠﭻ ﻧﻴﯘﺭﯨﻨﺒﯩﺮﮒ ﺧﻪﻟﻘﺌﺎﺭﺍ ﮬﻪﺭﺑﯩﻲ ﺳﻮﺗﯩﺪﺍ ﺳﻮﺗﻼﻧﻐﺎﻥ ، ﮬﻪﻡ 1947 - ﻳﯩﻠﻰ ﻣﯘﺩﺩﻩﺗﺴﯩﺰ ﻗﺎﻣﺎﻕ ﺟﺎﺯﺍﺳﯩﻐﺎ ﮬﯚﻛﯜﻡ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ . 1954 - ﻳﯩﻠﻰ ﻗﻮﻳﯘﭖ ﺑﯧﺮﯨﻠﮕﻪﻧﺪﯨﻦ ﻛﯩﻴﯩﻦ ﻓﯧﺪﺭﺍﺗﯩﭗ ﮔﯧﺮﻣﺎﻧﯩﻴﻪﺩﻩ ﺋﻮﻟﺘﯘﺭﺍﻗﻼﺷﻘﺎﻥ . 1972 - ﻳﯩﻠﻰ ﺋﺎﻟﻪﻣﺪﯨﻦ ﺋﯚﺗﻜﻪﻥ .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ﺭﻭﺑﯧﺮﺕ ﯞﻭﻥ ﮔﺮﺍﻳﻤﻰ

ﮬﺎﯞﺍ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﻪ ﻣﺎﺭﺷﺎﻟﻰ - ﺭﻭﺑﯧﺮﺕ ﯞﻭﻥ ﮔﺮﺍﻳﻤﻰ

1892 - ﻳﯩﻠﻰ 6 - ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 22 - ﻛﯜﻧﻰ ﮔﯧﺮﻣﺎﻧﯩﻴﯩﻨﯩﯔ Bayrischer ﺩﯨﮕﻪﻥ ﻳﯧﺮﯨﺪﻩ ﮬﻪﺭﺑﻲ ﺋﺎﺋﯩﻠﯩﺴﯩﺪﻩ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ .1912 - ﻳﯩﻠﻰ ﺑﺎﯞﺍﺭﯨﻴﻪ ﮬﻪﺭﺑﯩﻲ ﺋﯩﻨﺴﯩﺘﺘﯘﺗﯩﻨﻰ ﭘﯜﺗﺘﯜﺭﮔﻪﻥ . ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻖ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﺋﯘﺭﯗﺷﯩﻐﺎ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﻘﺎﻥ .1938 - ﻳﯩﻠﻰ ﮬﺎﯞﺍ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﻪ ﺧﻪﻟﻖ ﺋﯩﺸﻠﯩﺮﻯ ﺋﯩﺪﺍﺭﯨﺴﯩﻨﯩﯔ ﺑﺎﺷﻠﯩﻘﻠﯩﻘﯩﻐﺎ ﺗﻪﻳﯩﻨﻠﻪﻧﮕﻪﻥ . 1945 - ﻳﯩﻠﻰ 4 - ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 27 - ﻛﯜﻧﻰ > - ﮔﯧﺘﻠﯩﺮ ﺑﻮﻳﺮﯗﻕ ﭼﯜﺷﯜﺭﯛﭖ ، ﺑﯩﺮ ﻧﻪﭘﻪﺭ ﻳﯧﯖﻰ ﮬﺎﯞﺍ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﻪ ﻗﻮﻣﺎﻧﺪﺍﻧﯩﻨﻰ ﯞﻩﺯﯨﭙﯩﮕﻪ ﺗﻪﻳﯩﻨﻠﯩﮕﻪﻥ ، ﮬﻪﻡ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﺴﯩﻨﻰ ﻣﺎﺭﺷﺎﻝ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﺴﯩﮕﻪ ﺋﯚﺳﺘﯜﺭﮔﻪﻥ . ﺋﯘ ﺑﻮﻟﺴﯩﻤﯘ ﺋﻪﺳﻠﯩﺪﯨﻜﻰ 6 - ﺋﺎﯞﯨﺌﺎﺗﺴﯩﻴﻪ ﺋﻪﺗﺮﯨﺘﯩﻨﯩﯔ ﻗﻮﻣﺎﻧﺪﺍﻧﻰ ، ﺑﯩﺮﯨﻨﭽﻰ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﮔﯧﻨﺮﺍﻝ ﺭﻭﺑﯧﺮﺕ ﯞﻭﻥ ﮔﺮﻩﻳﻤﻰ ﺋﯧﺪﻯ .   
ﮔﺮﻩﻳﻤﻰ ﺑﯩﺮﯨﻨﭽﻰ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﺋﯘﺭﯗﺷﻰ ﯞﺍﻗﺘﯩﺪﺍ ﺑﯩﺮ ﻗﻮﻏﻠﯩﻐﯘﭼﻰ ﺋﺎﻳﺮﻭﭘﻼﻥ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺋﻪﺗﺮﯨﺘﯩﮕﻪ ﺗﺎﻛﻰ ﮔﯧﺮﻣﺎﻧﯩﻴﻪ ﺋﯘﺭﯗﺷﺘﺎ ﻣﻪﻏﻠﯘﭖ ﺑﻮﻟﻐﯩﭽﻪ ﻗﻮﻣﺎﻧﺪﺍﻧﻠﯩﻖ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ . ﺑﯘ ﻣﻪﺯﮔﯩﻠﺪﻩ ﺋﯘ ﺋﯚﺯﯨﻼ 28 ﺋﺎﻳﺮﻭﭘﻼﻧﻨﻰ ﺋﯧﺘﯩﭗ ﭼﯜﺷﯜﺭﯛﭖ ، ﮔﯧﺮﻣﺎﻧﯩﻴﻪ ﮬﺎﯞﺍ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﻛﻮﺯﯨﺮﯨﻐﺎ ﺋﺎﻳﻼﻧﻐﺎﻥ . ﺋﯘﺭﯗﺷﺘﯩﻦ ﻛﯩﻴﯩﻦ ﺋﯘ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﯩﺪﯨﻦ ﭼﯧﻜﯩﻨﯩﭗ ﻗﺎﻧﯘﻥ ﺋﯜﮔﻪﻧﮕﻪﻥ . ﻛﯩﻴﯩﻦ ﺑﯩﺮ ﺑﺎﻧﻜﯩﺪﺍ ﺧﯩﺰﻣﻪﺕ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ، ﺷﯘﻧﺪﺍﻗﺘﯩﻤﯘ ﺋﯘ ﺋﯘﭼﯘﺷﻨﻰ ﺗﺎﺷﻼﭖ ﻗﻮﻳﻤﯩﻐﺎﻥ . ﺩﺍﺋﯩﻢ ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮ ﮬﻪﻣﺮﺍﮬﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﯘﭼﯘﺵ ﻣﺎﮬﺎﺭﯨﺘﯩﻨﻰ ﻣﻪﺷﯩﻖ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﺗﯘﺭﻏﺎﻥ .1935 - ﻳﯩﻠﻰ ﻗﺎﻳﺘﯩﺪﯨﻦ ﻗﯩﺴﯩﻤﻐﺎ ﻗﺎﺗﻨﯩﺸﯩﭗ ، ﺭﯦﺴﺘﻮﻓﯧﻦ ﻗﻮﻏﻠﯩﻐﯘﭼﻰ ﺋﺎﻳﺮﻭﭘﻼﻥ ﭼﻮﯓ ﺋﻪﺗﺮﯨﺘﯩﻨﻰ ﻗﯘﺭﯗﭖ ﭼﯩﻘﻘﺎﻥ .1936 - ﻳﯩﻠﻰ ﭘﻮﻟﻜﻮﯞﻧﯧﻜﻠﯩﻘﻘﺎ ﺋﯚﺳﺘﯜﺭﯛﻟﮕﻪﻥ ، ﮬﻪﻣﺪﻩ ﺩﯙﻟﻪﺕ ﻣﯘﺩﺍﭘﯩﺌﻪ ﻣﯩﻨﺴﺘﯩﺮﻟﯩﻜﻰ ﮬﺎﯞﺍ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﻪ ﺧﻪﻟﻖ ﺋﯩﺸﻠﯩﺮﻯ ﻣﻪﮬﻜﯩﻤﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﻣﻪﺳﻠﯩﮭﻪﺗﭽﯩﻠﯩﻜﯩﮕﻪ ﺗﻪﻳﯩﻨﻠﻪﻧﮕﻪﻥ ،1938 - ﻳﯩﻠﻰ ﺑﯘ ﻣﻪﮬﻜﯩﻤﯩﻨﯩﯔ ﺑﺎﺷﻠﯩﻘﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ .1945 - ﻳﯩﻠﻰ 5 - ﺋﺎﻳﺪﺍ ﮔﯧﺮﻣﺎﻧﯩﻴﻪ ﺗﻪﺳﻠﯩﻢ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ، ﺋﯘ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﯩﺴﻰ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ ﺋﻪﺳﯩﺮﮔﻪ ﭼﯜﺷﻜﻪﻥ .ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﯩﻠﯩﻘﻼﺭ ﺋﯘﻧﯩﯖﺪﯨﻦ ﮔﯧﺮﻣﺎﻧﯩﻴﻪ ﮬﺎﯞﺍ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﯩﺴﯩﻨﻰ ﺗﺎﺭﻗﯩﺘﯩﯟﯨﺘﯩﺸﻨﻰ ﺗﻪﻟﻪﭖ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ، ﺋﯘ ﺑﯘ ﺗﻪﻟﻪﭘﻨﻰ ﺭﻩﺕ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ، ﮬﻪﻣﺪﻩ 5 - ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 24 - ﻛﯜﻧﻰ ﺋﻪﺳﯩﺮﻟﻪﺭ ﻻﮔﯩﺮﯨﺪﺍ ﺋﯚﺯﯨﻨﻰ ﺯﻩﮬﻪﺭﻟﻪﭖ ﺋﯚﻟﺘﯜﺭﯨﯟﺍﻟﻐﺎﻥ . ﺋﯘ ﮬﻪﺭﺑﯩﻴﻠﯩﻚ ﮬﺎﻳﺎﺗﯩﺪﺍ 1938 - ﻳﯩﻠﻰ 2 - ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 1 - ﻛﯜﻧﻰ ﮔﯧﻨﺮﺍﻝ ﻣﺎﻳﻮﺭﻟﯘﻗﻘﺎ ﺋﯚﺳﺘﯜﺭﯛﻟﮕﻪﻥ .1940 - ﻳﯩﻠﻰ 1 - ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 1 - ﻛﯜﻧﻰ ﮔﯧﻨﺮﺍﻝ ﻟﯧﻴﺘﻨﺎﻧﺘﻠﯩﻘﻘﺎ ﺋﯚﺳﺘﯜﺭﯛﻟﮕﻪﻥ .1940 - ﻳﯩﻠﻰ 7 - ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 19 - ﻛﯜﻧﻰ ﺋﯩﻜﻜﯩﻨﭽﻰ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﭘﻮﻟﻜﻮﯞﻧﯧﻜﻠﯩﻘﻘﺎ ﺋﯚﺳﺘﯜﺭﯛﻟﮕﻪﻥ .1943 - ﻳﯩﻠﻰ 2 - ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 16 - ﻛﯜﻧﻰ ﺑﯩﺮﯨﻨﭽﻰ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﭘﻮﻟﻜﻮﯞﻧﯧﻜﻠﯩﻘﻘﺎ ﺋﯚﺳﺘﯜﺭﯛﻟﮕﻪﻥ .1945 - ﻳﯩﻠﻰ 4 - ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 25 - ﻛﯜﻧﻰ ﮬﺎﯞﺍ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﻪ ﻣﺎﺭﺷﺎﻟﻠﯩﻘﯩﻐﺎ ﺋﯚﺳﺘﯜﺭﯛﻟﮕﻪﻥ .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
بىلگە كۆل قادىرخان

بىلگە قادىرخان تارىختا 300 يىلغا يېقىن ۋاقىت داۋاملىشىپ ئوتتۇرا ئاسىيا مەدەنىيەت ئۇيغۇنۇش دەۋرىنى باشتىن كەچۈرگەن؛
فارابى ، مەھمۇت قەشقەرى ، يۈسۈپ خاس ھاجىپتەك ئۇلۇغ ئالىملارنى يىتىشتۈرگەن قۇدرەتلىك ، مەدەنىيەتلىك باي دۇلەت سۇپىتىدە جاھانغا تۇنۇلغان قاراخانىيلار ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ قۇرۇلۇشىغا ئاساس سالغۇچى.
ئۇ مىلادى880-يىلى بالاساغۇن شەھىرىدىكى قارلۇق خانلىقىنىڭ ئەمەلىي ھوقوقىنى ئىگەللىگەندىن كېيىن،چوڭ ئوغلى(سۇتۇق بۇغراخاننىڭ دادىسى)بازىر تېكىنگە ئۇيغۇرلارنىڭ ئومۇمىي شەرەپ نامى بولغان‹‹ئارسلانخان››دېگەن نامنى بېرىپ،بالاساغۇن شەھرىنى باشقۇرۇش ھوقوقىنى تاپشۇرغان.كىچىك ئوغلى ئوغۇلچاق تېكىنگە پەقەت ياغما ئورۇقىنىڭلا ئومۇمىي شەرەپ نامى بولغان
‹‹بۇغراخان››دېگەن نامنى بېرىپ ،تالاس شەھرىنى باشقۇرۇش ھوقوىنى تاپشۇرغان ۋە ئۇزاق ئكتمەي ۋاپات بولغان. "L"


## مەنبەلەر
گەنجۇ قاغىن

**گەنجۇ قاغىن** ( مىلادى 7 - ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرىدىن 8 - ئەسىرنىڭ ئۆتتۇرلىرىغىچە ياشىغان ) ئۇيغۇر تىبابىتىنىڭ ئاتاقلىق تىببىي تەرجىمانى ۋە مەشھۇر تىۋىپ  بولۇپ ، ئۇدۇنلۇق ئۇيغۇر .
 
مىلادى 710 - يىلى تاڭ سۇلالىسى مەلىكىلىرىدىن چۈەن چىڭ مەلىكە شىزاڭغا ئەۋەتىلىپ ، تىببەتلەر خانلىقىنىڭ تۆتىنچى ئەۋلات پادىشاھى چىدې زۇزەن  ( مىلادى704 - 754 - يىلىغىچە تەخىتتە ئولتۇرغان ) غا ياتلىق قىلىنغان . مەلىكە چۈەن چىڭ بىللە ئېلىپ بارغان زور بىر تۈركۈمدىكى تىببىيى ئەسەرلەر گەنجۇ قاغىن يىتەكچىلىگىدە خەنزۇ راھىب ( تىۋىپ ) شيەن رۇ ، زاڭزۇ تەرجىمانلاردىن جڭبۇزىسى  ، چىڭبۇ دۇنجۇ ، جۆلامىنبا  قاتارلىقلار تەرپىدىن تىبەتكىچە تەرجىمە قىلىنغان . گەنجۇ قاغىن يەنە خەنزۇ راھىب ۋۇجىڭ ۋە زاڭزۇ تەرجىمان ۋىي لۇزانا  قاتارلىقلارغا يىتەكچىلىك قىلىپ ، نۇرغۇنلىغان تىببى ئەسەرلەرنى تەرجىمە قىلغاندىن سىرىت ، تىبەت خەلقى ئارىسىدىكى تىبابەتكە دائىر تەجىربىلەر ۋە ئۆز يۇرتىدىكى ھەمدە چەتئەلدىكى تىبابەتكە دائىر تەجىربىلەرنى قۇبۇل قىلىپ ، تەرگە« يۆجى ياۋجىن » ( ئاي كەبى دورىلار بىلەن كېسەللىك داۋالاش ) دىگەن داڭلىق تىببىي ئەسەرنى تۈزۈپ بەرگەن .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
بۇقا تېكىن

بۇقا تېكىن(بەزى ماتېرياللاردابۆگۈ تېكىن دەپمۇ ئېلىنغان)بەش يۈز يىلدىن ئارتۇق ھۆكۈم سۈرگەن ئېدىقۇت ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ قۇرغۇچىسى.ئۇ 840-يىلى ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى ئاغدۇرۇلغاندىن كېيىن،غەرىپكە كۆچكەن ئۇيغۇر ۋە باسمىل قەبلىلىرىگە يىتەكچىلىك قىلىپ،مىلادى 866-يىلى تۇبۇتلارنى ئىلكىدىكى بەشبالىق،رومچە،قۇچۇ شەھەرلىرىنى تارتىۋېلىپ،بۇ جايدا يېڭىبىر ئۇيغۇر خانلىقى-ئېدىقۇت ئۇيغۇر خانلىقىنى قۇرىدى.

## مەنبەلەر
قالپاق

قەدىمكى ئۇيغۇر باش كىيىمى – قالپاق

ھەر قانداق بىر مىللەتنىڭ كىيىم – كىچەك سەنئىتى شۇ مىللەتنىڭ  ئومۇمىي مەدەنىيەت تارىخىدا ناھايىتى مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ . تارىخ چاقى ئۇچقاندەك ئىلگىرىلەۋاتقان  بۈگۈنكى كۈندە ، ئۇيغۇر كىيىم – كىچەكلىرى ئىچىدىكى باش كىيىمنىڭ تۈرلىرىمۇ تىنىمسىز دولقۇن ئىچىدە يېڭىدىن – يېڭى شەكىللەرگە ئىگە بولۇۋاتقان بولسىمۇ ، يەنىلا  ئەجدادلىرىمىز ئۇزاق تارىخىمىزدا  قالدۇرۇپ كەتكەن ئەنئەنىۋى  باش كىيىملىرى ھېلىمۇ تۇرمۇشىمىزنى گۈزەللەشتۈرۈپ كەلمەكتە . قالپاق ئەنە شۇلارنىڭ بىرى . 

1979 – يىلى لوپنۇر كۆلىنىڭ شىمالىدىن قېزىۋىلىنغان جەسەتنىڭ بېشىغا بىر نەچچە تال پەي قىستۇرۇلغان كېگىز قالپاق كىيدۈرۈلگەن بولۇپ ، بۇنىڭدىن 4000 يىللار ئىلگىرىكى باش كىيىمى ئىكەنلىكى ئېنىقلانغان . چەرچەندىكى زاغۇنلۇق قەبرىستانلىقىدىن تېپىلغان جەسەتلەرنىڭ بېشىغىمۇ كانايسىمان كېگىز قالپاق كىيدۈرۈلگەن ، ھەر بىر قالپاققا يەتتە ياكى توققۇز تالدىن قۇش پېيى قادالغان ، ئىلىدىن تېپىلغان مىس لەشكەر قونچاقنىڭ  قالپىقى ئۇچلۇق بولۇپلا قالماستىن ئىككى ھەسسە ئېگىز ،  بۇلارنىڭ ھەممىسى بۇنىڭدىن 3000 يىللار ئىلگىرىكى بويۇملار ، كۇچا قىزىل مىڭ ئۆيىدىكى تام رەسىملىرىدە بېشىغا تاجىسىمان گۈللۈك قالپاقلارنى كىيىپ ، ھەر خىل چالغۇلارنى چېلىۋاتقان  سازەندىلەر تەسۋىرلەنگەن . تۇرپاندىكى بېزەكلىك مىڭ ئۆيىدىمۇ بېشىغا كەينى ئېگىز ، ئالدى پەس ، ئۇچى ئۇچلۇق باش كىيىمى كىيگەن قوچۇ خانىنىڭ رەسىمى بار . ئۇلۇغ ئالىم مەھمۇد قەشقىرى «تۈركى تىللار دىۋانى» دا : «ئىسكەندەر زۇلقەرنەيىن ئۇيغۇر ئېلىگە يېقىنلاشقاندا ، تۈرك قاغانى ئۇنىڭغا قارىشى 4000 ئادەم ئەۋەتكەن  ، ئۇلارنىڭ قالپاقلىرىنىڭ قاناتلىرى لاچىن قاناتلىرىغا ئوخشايدىكەن ...»دېگەن مەلۇماتنى قالدۇرغان . بۇ پاكىتلاردىن قالپاقنىڭ قەدىمكى باش كىيىم بولۇپلا قالماستىن ، بەلكى سەنئەتچىلەر ، ئەسكەرلەر ۋە پادىشاھ – ئەمەلدارلار تەرىپىدىن ئارزۇلىنىدىغان سەلتەنەتلىك كىيىم ئىكەنلىكىنى كۆرۋالالايمىز .

ھازىرقى زامان قالپاقلىرى قەدىمكى زامان قالپاقلىرىدىن روشەن پەرقلىنىدۇ . ئەمما  زور تۈركۈمدىكى قالپاقسىمان باش كىيىملەر (تەلپەك ، ئاق تۇماق ، كۆرپە تۇماق ، سەرپۇش تۇماق قاتارلىقلار) خەلقىمىز تەرىپىدىن ھېلھەم ئىشلىتىلىپ كەلمەكتە . ئەپسۇسلىنارلىقى شۇكى ، قالپاقتىن ئىبارەت بۇ باش كىيىم ئانا دىيارىمىزدا يېڭلانماي ، چەت ئەللەردە ئۆزگەرتىپ ئىشلىنىپ نازايىتى تېزلا  يەنە بىزنىڭ بازارلىرىمىزغا كىردى . بۇ يېڭى قالپاقلارنىڭ پاسۇنى ئۆزگىچە بولۇپ ، كۆركەم ، نەپىس ، كىيىشكە ئەپلىك بولغانلىقى ئۈچۈن ، ئىستىمالچىلارنىڭ قىزغىن ئالقىشىغا ئېرىشتى .

مەنبە:قەدىمكى ئۇيغۇر باش كىيىمى – قالپاق،مۇختار قادىر
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر كېيىم-كىچەكلىرى
گاڭگۇڭ باقى

گاڭگۇڭ باقى 19-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا قومۇل تاراتى تېغىدا تۇغۇلۇپ ئۆسكەن،مەرد،باتۇر،قورۇقماس،ئادالەتپەرۋەر پالۋان.ياش چېغىدا قومۇلدىكى مانجۇ بەگ-ئەمەلدارلىرىنىڭ خورلاشلىرىغا قارشى تۇرغانلىقى ئۈچۈن ئاراتۈرۈك نوم تاغلىرىغا پالانغان. شۇ دەۋىرلەردە جاھالەتكە قارشى ساناقسىز كۆرەشلەرنى قىلغان سادىر پالۋانمۇ نوم زىندانىدا ئىدى. تەقدىرنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇشى بىلەن  ئۇيغۇرنىڭ بۇ ئىككى سۆيۈملۈك پەرزەنتى زۇلمەتلىك زىنداندا تونۇشۇپ ، سىردىشىپ، چوڭقۇر دوستلۇق ئورناتقان ۋە كېيىن زىنداندىن قېچىپ ئىلىگە ئۆتۈپ كەتكەن. شۇ چاغدا گاڭگۇڭ باقى 30نەچچە ياشلاردا ئىدى. شۇندىن ئېتىبارەن بۇ ئىككى پالۋان چېرىك مانجۇ ھاكىمىيتىگە قارشى قوزغالغان ئىلى دېھقانلار قوزغىلىڭىغا قاتناشقان. گاڭگۇڭ باقى جەڭلەردە ئاجايىپ باتۇرلۇق كۆرسىتىپ،مانجۇ چېرىكلىرىگە ئەجەللىك ، قاقشاتقۇچ زەربە بەرگەن. شۇڭا قوشۇن ئىچىدە ئىناۋىتى تېز ئۆسۈپ،قوزغىلاڭچى قوشۇن تەرپىدىن قۇرۇلغان ئىلى سۇلتانلىقىدا ئوردا مۇھاپىزەتچى قوشۇنىنىڭ مۇھىم سەركەردىسى بولۇپ تەيىنلەنگەن. ئۇنىڭ ئالاھىدە تىلغا ئېلىپ ئۆتۈشكە ئەرزىيىدىغان يېرى شۇكى، ئۇ سادىر پالۋاننىڭ قولىغا قول،پۇتىغا پۇت بولۇپ ماسلىشىپ،ھەمدەم بولۇپ، خەلقنىڭ، مىللەتنىڭ ھۆرلۈكى،باراۋەرلىكى ئۈچۈن جانپىدالىق بىلەن كۆرەش قىلغان. 

گاڭگۇڭ باقى بايانداي كۆرەسىگە( ئىلى جىياڭجۈن مەھكىمىسى تۇرۇشلۇق جاي) چىلپەنزە...قاتارلىق جايلارغا قىلىنغان ھۇجۇملارغا كۆپ قېتىم باشچىلىق قىلغان.

1871-يىلى،چاروسىيە ئىلىغا تاجاۋۇز قىلىپ كىرگەندە، گاڭگۇڭ باقى ئىلى سۇلتانلىقى قوشۇنىغا باشلامچىلىق قىلىپ، ئورۇس چېرىكلىرىگە باتۇرلۇق بىلەن تاقابىل تۇرۇپ زور غەلبىلەرنى قولغا كەلتۈرگەن. قورغاستىكى بىر قېتىملىق دەھشەتلىك جەڭدە ھۆرلۈك ئۈچۈن تۇغۇلغان بۇ ئەزمەت شېھىد بولغان...

ئۇلۇغ ياراتقۇچى ئاللا ئىگەم ھۆرلۈك يولىدا جان پىدا قىلغانلارنى ھەرۋاقىت جەننەت گۈلشەنىدە خوشھال قىلغاي!!! ئۇلارنى ئەسلەپ تۇرۇش بىزنىڭ مەجبورىيتىمىز....

ئەرك دەپ سۇغارغان شەمشىرىڭ قېنى،

ئەرك دەپ يىقىلغان زەبەردەست تېنىڭ.

ئەرك دەپ توۋلىغان ھۇرايىڭ يەنە،

ئەرك دەپ ئاققۇزغان پاكىزە قېنىڭ...

قالدىمۇ زىنداندا گۈزەل ئارمانلار،

قالدىمۇ ئىلىنىڭ دولقۇنلىرىدا.

قالدىمۇ چىلپەنزە،بايانداي تامان،

قالدىمۇ قورغاسنىڭ پىنھانلىرىدا...

بەش بالاڭ بارمىتى يىتىم قالغۇدەك،

ئۇز ئاناڭ بارمىتى يولۇڭ باققۇدەك.

بىلەمسەن سېنىڭسىز تاراتى تېغى،

ھازىرمۇ ھەسرەتلىك دەملەر تارتقۇدەك...
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
خوسې ئېچېگېراي ئېيساگىررې

خوسې ئېچېگېراي ئېيساگىررې

Echegaray Y Eizaguirre, Jose

( 1832 - 1916(
## مەنبەلەر
سۇلتان مەلىك شاھ

سۇلتان مەلىك شاھ
thumb|right|350px

بۆيۈك سەلجۇقىيلار ئىمپىرىيىسىنىڭ سۇلتانى ، سۇلتان ئالىپ ئارسلاننىڭ ئوغلى. سۇلتان ئالىپ ئارسلان 1072-يىل قەستكە ئۇچرىغاندىن كىيىن ، باش ۋەزىر نىزامۇلمۈلۈكنىڭ ياردىمىدە تەختكە چىققان. مەلىكشاھ كىچىكىدىن تارتىپ ياخشى بولغان مائارىپ تەربىيىسىنى قۇبۇل قىلغان. ئۇ تەخىتكە چىقىپلا ھاكىمىيەتنى مۇستەھكەملەشكە كىرىشكەن. ئالدى بىلەن قاراخانىيلار قۇشۇنىنىڭ خۇراسان تامان ئىلگىرلىشىنى تۇسۇپ قالغان. ئارقىدىن مېسسۇپۇتامىيىە ۋە پەلەستىننى تىزگىنلىگەن، مەككە، مەدىنە ۋە پارس قولتۇقىي قاتارلىق زېمىنلارنى سەلتەنەت ئاستىغا ئالغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
شەجەرەئى تۈرك

«شەجەرەئى تۈرك» 17- ئەسىردە ئۆتكەن ئوتتۇرا ئاسىيالىق تارىخچى ئەبۇلغازى باھادىرخان (1603- 1665- يىللار) تەرىپىدىن مىلادىيە 1663- 1664- يىللىرى يېزىلغان تارىخىي ئەسەر. بۇ ئەسەر جەمئىي توققۇز باپ بولۇپ، 2- بابىدا ئۇيغۇر، قارلۇق، قىرغىز قاتارلىق تۈركىي مىللەتلەرنىڭ كېلىپ چىقىشى، ئەسلى يىلتىزى ھەققىدە بىر قىسىم تارىخىي ئۇچۇلار، ئەپسانە- رىۋايەتلەر بار. يەنە ئون ئۇيغۇر، توققۇز ئوغۇز،ئوغۇزخان رىۋايىتى دېگەندەك قەدىمكى ئۇيغۇرلارنىڭ تارىخ- جۇغراپىيىلىك دائىر قىممەتلىك خاتىرىلەرمۇ بار [15]. بۇ ئەسەر ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى تارىخىنى تەتقىق قىلىشتا دوساننىڭ «موغۇل تارىخى» ، راشىدىننىڭ «جامىئۇل تاۋارىخ» دېگەن ئەسىرى ۋە «قۇچۇ ئىدىقۇتلىرىنىڭ تۆھپە مەڭگۈ تېشى» نىڭ خەنزۇچە تېكىستىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ كېلىپ چىقىشى ھەققىدىكى خاتىرىلەر بىلەن سېلىشتۇرۇپ تەتقىق قىلىش ئەھمىيىتىگە ئىگە.
## مەنبەلەر

تۈر:كىتابلار
يول ۋە ئەللەر تەزكىرىسى

«يول ۋە ئەللەر تەزكىرىسى» دېگەن بۇ ئەسەر ئابباسىلار سۇلالىسى (750- 1258- يىللار( دەۋرىدە مەيدانغا كەلگەن كاتتا تارىخىي- جۇغراپىيىلىك ئەسەر. ئەسەرنىڭ ئاپتورى ئىبنى خۇردادبىخ ھىجرىيە 205- يىلى (مىلادىيە 820- يىلى) ياكى ھىجىيە211- يىلى (مىلادىيە 825- يىلى)تۇغۇلۇپ، ھىجرىيە 300- يىلى (مىلادىيە 912- يىلى) ۋاپات بولغان. ئىبنى خۇردادبىخنىڭ دادىسى خەلىپە مەئمۇن (813- 833- يىللار) دەۋرىدە كاسپى دېڭىزىنىڭ جەنۇبىدىكى تابارسىتان رايونىنىڭ ۋالىيسى بولغان. ئىبنى خۇردادبىخ ياش ۋاقتىدا دادىسىنىڭ تەربىيىىدە باغدادتا ئەتىراپلىق بىلىم ئالغان.كېيىن دەسلەپتە ئىراننىڭ غەربىي قىسىمىدىكى جەبىل ئۆلكىسىنىڭ ئۆتەڭ ۋە رابات ئەمەلدارى، كېيىنچە باغداد ۋە سامارا ئۆلكىسىنىڭ ئۆتەڭ- رابات ئەمەلدارى بولغان. خەلىپە مۇتامىد (870- 893- يىللار) دەۋرىدە ئۇنىڭ پىكىردىشى ھەم يېقن سۆھبەتدىشى بولۇپ قالغان. مەلۇماتلارغا قارىغاندا، ئىبنى خۇردادبىخ ئۆمىرىدە توقۇزدىن ئارتۇق ئەسەر يازغان. ئۇ «يول ۋە ئەللەر تەزكىرىسى» دېگەن ئەسىرىنى جەبىل ئۆلكىىدىكى چېغىدا يېزىشقا باشلاپ 846- يىلى پۈتتۈرگەن. 885- يىلى قايتا تولۇقلاپ تۈزىتىپ چىققان. ئۇ بۇ ئەسىرىنى ئابباسىلار خەلىپىلىكىدە ساقلىنىۋاتقان مول ھۆكۈمەت ئارخىپ ماتېرىياللىرى، ئۆزىدىن ئىلگىرى ياشىغان ئەرەب سايياھلىرىنىڭ ساياھەتنامىلىرى ۋە ئۆزى ئىگىلىگەن ماتېرىياللار مەنبەسى بىر قەدەر كەڭ، قىممىتى يۇقىرى بولغان. ئىبنى خۇردادبىخنىڭ بۇ ئەسىرى ئۆز دەۋرىدىلا يۇقىرى بولغان. ئىبنى خۇردادبىخنىڭ بۇ ئەسىرى ئۆز دەۋرىدىلا ئەمەس، كېيىنكى دەۋرىلەردىمۇ ئەرەپ مۇسلمان ئاپتورلىرىنىڭ جۇغراپىيىۋىلىق ئەسەرلىرىگە زور تەسر كۆرسىتىپ كەلگەچكە، ئۇنىڭ ئۆزى ۋە بۇ ئەسىرى ئىزچىل ھالدا يۇقىرى باھاغا ئېرىشىپ كەلگەن. ئەرەبلەرنىڭ ھىرودۇتى دەپ نام ئالغان مەشھۇر ئالىم مەسئۇدى (956- يىلى ۋاپات بولغان) بۇ ئەسەرگە (ئالغانغا تۈگىمەيدىغان، ئىشلەتكەنگە خۇرىمايدىغان بايلىق، ئۇنىڭ بېشىدىن- ئاخىرىغىچە پايدا ۋە بىلىمگە ئېرىشكىلى بولىدۇ» دەپ يۇقىرى باھا بەرگەن. ئېلىمىز تەتقىقاتچىسى ۋاڭ جىلەي 10- ئەسىردە بارلىققا كەلگەن پارس تىلىدا يېزىلغان دۇنياۋى كاتتا جۇغراپىيىۋى ئەسەر «ھۇدۇدۇلئالەم» مۇ ئىبنى خۇردادبىخنىڭ ئەسرىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان. ھەتتا بىر قىسىم مەزمۇنلىرى ئاساسىي جەھەتتىن «يول ۋە ئەللەر تەزكىرىسى» دېگەن ئەسەردىن ئېلىنغان دەپ مۇئەييەنلەشتۈرۈلىدۇ. 

«يول ۋە ئەللەر تەزكىرىسى» دە ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ ۋە 8- 9- ئەسىرلەردىكى ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تۈركىي قەبىلىلەرنىڭ (قارلۇق، قىرغىز، تۈركەش ۋە ئوغۇز قاتارلىقلار» تارىخ، جۇغراپىيىسىگە دائىر قىممەتلىك خاتىرىلەر بېرىلگەن. بۇ خاتىرىلەردىكى بىر قىسىم مەزمۇنلار ئېلىمىزنىڭ خەنزۇچە تارىخنامىلىرىدە ئۇچرىمايدۇ. ئۇلارنىڭ ئىلمىي قىممىتى ۋە تارىخىي ماتېرىياللىق قىممىتى خېلىلا يۇقىرى بولۇپ، ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى دەۋرىدىكى بىر قىسىم مۇھىم تارىخىي- جۇغراپىيىۋى مەسىلىلەرنى تەتقىق قىلىشتا ئاساسلىنىدىغان ماتېرىيال قىلىشقا بولىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:كىتابلار