open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
كۆك چۆچۈرىسى

### خۇرۇچى
كۆك (يىڭى كۆلەپ چىققان بىدە ) - يېرىم جىڭ ، ئاق ئۇن - بىر جىڭ ، قۇيرۇق ماي - بىر سەر ، سۇ مېيى - بىر سەر ، كاۋاۋىچىن - بىر سەر ، يۇمغاقسۇت - بىر مىسقال . تۇز مۇۋاپىق مىقداردا . 
### ئىتىش ئۇسۇلى
1 . خېمىرى ئادەتتىكى چۆچىرىنىڭكىدەك تەييارلىنىدۇ .
2 . قۇيرۇق ماينى قوناقتەك چوڭلۇقتا توغراپ ، ئۇنىڭغا پاكىز يۇيۇپ ئۇششاق توغرلغن كۆكنى ، سۇمېيى تۇز كاۋاۋىچىن سېلىپ ئارىلاشتۇرۇپ قىيما قىلىمىز . قۇيرۇق ماي بولمىسا سۇمېيى كۆپرەك ئىشلىتىلىدۇ . 
3 . تەييارلانغان جىلىتقا كۆك قىيمىدىن سېلىپ چۆچىرە تۈگۈپ ، قازانغا سېلىپ 10 مىنۇتقىچە پىشۇرۇپ ، تۇز قۇيۇپ تەمىنى تەڭشەپ ، يۇمغاقسۇت سېلىپ قاچىلارغا ئۇسۇمىز . 
### ئالاھىدىلىكى
ئەتىيازدا مىجەزنى تەڭشەيدۇ ، يىڭى قان پەيدا قىلىدۇ ، سالامەتلىككە پايدىلىق .
## مەنبەلەر

تۈر:چۆچۈرىلەر
FreeBSD

بۇ مەشغۇلات سىستىمىسى BSD ئائىلىسىنىڭ ‎386BSD دىن كىلىپ چىققان بولۇپ بىركلى ئۈنىۋېرسىتىدىن بىل جولتىز ئىنتىل مەركىزى بىر تەرەپ قىلىش سىستىمىسى ئائىلىسىنىڭ x386 تىپىى ئۈچۈن لاھىلىگەن، شۇنىڭ ئۈچۈن بۇ مەشغۇلات سىستىمىسى ئىنتىل تىپىدىكى ماشىنىلاردا ئەڭ ياخشى خىزمەت قىلالايدۇ ( ئالفا ۋە باشقا مەركىزى بىر تەرەپ قىلىش سىستىمىلىرىنىمۇ قوللايدۇ ) .

بۇ سىستىما تەرەققى قىلدۇرۇلۇپ 6. نەشىرى مەيدانغا كەلدى، ھازىر ئىنتىل تىپىدىكى ماشىنىلار ئۈچۈن ئەڭ مۇنەۋۋەر، خاتاسىز مەشغۇلات ئېپبارالايدىغان ھەم كۈچلۈك تور مۇلازىمىتىرى بولالايدىغان ھەقسىز مەشغۇلات سىستىمىسى ھېساپلىنىدۇ.

تېخنىكىلىق مۇلازىمەت ۋە ياردەم جەھەتتىنمۇ FreeBSD ئالدىنقى ئورۇندا تۇرىدو، FreeBSD ئۈچۈن تۈزۈلگەن ياردەم ۋە ئالاقە گوروپپىلىرى، FreeBSD نى تەرەققى قىلدۇرىۋاتقان پروگراممىرلار سانى ۋە سۈپىتى جەھەتتىن بولسۇن ھەم شۇنداق.

قاچىلاش جەھەتتىن ئەڭ قولاي بولغان ‎‎FreeBSD نى سى دى ياكى يۇمشاق دىسك ئارقىلىق قاچىلىغاندىن باشقا يەنە توردىن بېۋاستە قاچىلىغىلى بولىدۇ.

ئەڭ مۇھىم ئالاھىدىلىكلىرىدىن بىرى يەنە ئۇنىڭ لىنۇكس ۋە سولارىس مەشغۇلات سىستىمىلىرىنىڭ (KDE,Gnome, X windows ۋە ئۇلار ئارقىلىق ئىشلەيدىغان بارلىق پروگراممىلارنى) قوللايدىغانلىقىدۇر. 

ئۇندىن باشقا يەنە FreeBSD گە خاس بولغان 5000 دىن ئارتۇق پروگراممىنى تور بېكىتىدىن بىۋاستە چۈشۈرۈپ ئىشلەتكىلى بولىدۇ . بۇلار Port دەپ ئاتىلىدۇ. 

FreeBSD تور بېكىتىدە يەنە ھەقسىز FreeBSD نى ئۈگىتىش قوللانمىسى ۋە كىتاپلىرى بار. شۇڭا بۇ سىستىما ئىسمى جىسمىغا لايىق ھەقسىز مەشغۇلات سىستىمىسى ھېساپلىنىدۇ .

شۇنىڭ ئۈچۈنمۇ FreeBSD ئىنتىرنېت دۇنياسىدىكى تونۇلغان بىكەتلەرنىڭ تاللانغان، ئەڭ ئېغىر تىپتىكى مەشغۇلاتلىرى ئۈچۈن مۇلازېمىتىر مەشغۇلات سىستىمىسى بولۇپ كەلمەكتە، بۇلاردىن ياھۇ، مايكروسوفت ھوتمېل ۋە باشقىلار بار. 

نۆۋەتتە بۇ مەشغۇلات سىستىمىسى ئۈستىگە قۇرۇلغان، مەخسۇس ئادەتتىكى ( كومپيوتېر سەۋىيەسى نورمال ) شەخسلەرنىڭ قوللىنىشى ئۈچۈن گرافىك سۇپا (X windows , KDE ) بىللە قۇشۇپ لاھىيلەنگەن DesktopBSD ۋە ‎‎PC BSD سىستمىلىرى بارلىققا كەلدى، بۇلار FreeBSD نى قوللىنىشچان ۋە كۆركەم شەكىلدە قوللانغۇچىلارغا سۇنماقتا . 

تور بىكەتلەر

http://www.freebsd.org

http://www.freebsgmall.com

https://web.archive.org/web/20080709045212/http://desktopbsd.net/wiki/

http://www.pcbsd.org

تۈر:FreeBSD
ئائىلە تامىقى

ئۇيغۇرلارنىڭ ئادىتى ئەتىگەن، چۈش، كەچتىن ئىبارەت ئۈچ ۋاخ بولىدۇ.

يېمەك - ئىچمەك ئادىتى ھەربىر ئائىلىنىڭ ئىقتىسادىي شارائىتىغا قاراپ بەلگىلىنىدۇ. كۈنلۈك ئوزۇقلىنىش ئادىتى ئادەتتە ئىككى ۋاخ نان بىلەن چاي ئىچىدۇ، كەچتە تاماق ئېتىپ يەيدۇ (ھازىر چۈشتە تاماق ئېتىپ يېيىش ئادىتى ئومۇملاشتى). ئۇيغۇرلار سەھەر تۇرۇپ يۈز - قوللىرىنى يۇيۇپ ساپ ھاۋادىن بەھرىمەن بولىدۇ(چوڭلار تەرەت ئېلىپ ناماز ئوقۇيدۇ)، ئاندىن يىغىلىپ چاي ئىچىشكە باشلايدۇ. ئەتىگەنلىك چايدا ئىمكانىيىتى بار ئائىلە سۈتلۈك چاي ياكى قايماقلىق چاي تەييارلايدۇ. ئائىلە ئەزالىرى ھۈرمىتى بويىچە چازا قۇرۇپ، داستىخاننى چۆرىدەپ ئولتۇرىدۇ. چاي چوڭ چىنىگە قۇيۇلغان بولسا ناننى چىلاپ، كىچىك چىنىدە بولسا تۈگۈرۈپ ئىچىلىدۇ. 
چۈشلۈك چاي تارقاق بولۇپ ئېتىزدا چاي بىلەن نان ياكى قېتىق بىلەن نان يېيىلىدۇ. ياز پەسلىدە قوغۇن - تاۋۇز بىلەن يېيىلىدۇ. 

كەچتە، ئائىلە ئەزالىرى ئەمگەكتىن قايتىپ يىغىلغاندىن كېيىن، قوللىرىنى يۇيۇپ، ئائىلە تەرتىپى بويىچە داستىخاننى چۆرىدەپ ئولتۇرىدۇ. تەييارلانغان تاماق كەلتۈرۈلىدۇ. تاماقتىن كېيىن، لەڭمەن بولسا ئاش سۈيىنى، پولۇ، مانتا قاتارلىقلار بولسا سىنچاي ئىچىدۇ. 

ياز كۈنلىرى تاماقتىن كېيىن ھەرخىل ھۆل مېۋىلەرنى يەيدۇ. 

ئۇيغۇرلارنىڭ ئائىلە قوشۇمچە يېمەكلىكلىرىدە، ئائىلە ئىقتىسادىي ئەھۋالىغا قاراپ قۇرۇق ئۈزۈم، ياڭاق مېغىزى، ھەرخىل مۇراببا، قەنت، ناۋات بىلەن چاي ئىچىش، ھۆل ئۈزۈم بىلەن يۇمشاق توقاچ نان يېيىش ئادىتى خېلى ئومۇملاشقان. 

ئۇيغۇرلارنىڭ ئائىلە تامىقى گۆشلۈك ياكى گۆشسىز بولسۇن، كۆپ خىل بولۇپ، ھەركۈنى مۇمكىن قەدەر ئوخشىمىغان بىر خىل تاماق ئېتىلىدۇ. سەيلىك قورۇما تاماقلار كۆپ ئىستېمال قىلىنمايدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر تائاملىرى
تۈر:ئۇيغۇرلارنىڭ يېمەك-ئىچمەك ئادەتلىرى
ئائىلە قۇرۇلمىسى

ئۇيغۇرلار جەمئىيىتىدە ئەسىرلەر بويى ئەر ئاساس قىلىنغان فېئودال ئائىلە باشلىقلىق تۈزۈمى ھۆكۈم سۈرۈپ كەلگەن. ئائىلە قۇرۇلمىسى ئاتا قان سېستىمىسى ئاساس قىلىنغان بىر ئەر - خوتۇنلۇق چوڭ ئائىلىدىن تەركىب تاپقان. ئۇنىڭ ئالاھىدىلىكلىرى:

1) ئائىلە ئەزالىرى ئەر جەمەتىنى ئاساس قىلغان ئۈچ ياكى تۆت ئەۋلاتنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇلار چوڭ دادا ۋە ئۆيلۈك - ئوچاقلىق بولغان ئاكا - ئۇكا ھەم ئۇلارنىڭ پەرزەنتلىرىدىن ئىبارەت. ئادەتتە ئۈچ ئەۋلات بىرگە ياشايدىغان ئائىلىلەر بىر قەدەر ئومۇميۈزلۈك بولۇپ، چوڭ دادا ھايات ۋاقتىدا ئاكا - ئۇكىلار ئاسانلىقچە بۆلۈنۈپ چىقىپ كەتمەيدۇ. ئائىلە ئەزالىرىنىڭ ھەممىسى ئەر جەمەتىدىن بولغان چوڭ دادىنىڭ ئاغزىغا قارايدۇ. ئائىلىنىڭ چوڭ ھوقۇقى چوڭ دادىغا مەنسۇپ بولۇپ، ئۇ ئائىلە ئەزالىرى تەرىپىدىن ئۆينىڭ تۈۋرۈكى،  دەپ ھۆرمەتلىنىدۇ، ئاسرىلىدۇ. ئۇنىڭ سۆز ھەرىكىتى ئائىلە ئەزالىرىنىڭ رىئايە قىلىشقا تېگىشلىك ئائىلە قانۇنى ھېسابلىنىدۇ، پۈتۈن ئائىلە ئەزالىرى ئولتۇرسا - قوپسا ئۇنىڭغا ئۇزۇن ئۆمۈر تىلەيدۇ، ئۆزلىرى ھەرقانچە غورىگىل قالسىمۇ، ھەممە نەرسىنىڭ باش بۇرنىنى ئۇنىڭغا ئاتايدۇ.

2) تۇنجى ئوغۇلنىڭ ئورۇن مەرتىۋىسى يۇقىرى.

ئۇيغۇرلار جەمئىيىتىدە تۇنجى ئوغۇل  ھۆرمىتىگە سازاۋەر. ئۇ سىرتقا قارىتا ئائىلە باشلىقىغا ۋاكالىتەن بارلىق  غا؛ ئائىلە ئىچىدە بولسا، ئائىلىنىڭ بارلىق ئىشلىرىغا مەسئۇل. ئەمما ئائىلىنىڭ بىر يىللىق ئىشلەپچىقىرىش، تۇرمۇش، كىرىم - چىقىم ئىشلىرىنى ئورۇنلاشتۇرۇش، مال - مۈلۈكىنى باشقۇرۇش، پەرزەنتلەرنىڭ نىكاھ ئىشلىرى قاتارلىق ئىشلاردا بىر قارارغا كىلىشتە ئالدى بىلەن ئائىلە باشلىقىنىڭ سەمىگە سېلىپ، ئۇنىڭ ماقۇللىقىدىن ئۆتكەندىن كېيىن ئاندىن ئەمەلگە ئاشۇرىدۇ.

3) ئائىلە ئەنئەنىسىنى ئەلا بىلىش، ئاتا - ئانىسىغا ۋاپادار بولۇش، چوڭلارنى ھۆرمەتلەش، كىچىكلەرنى ئاسراش، ئائىلە ئىتتىپاقى، ئىناقلىقىنى ساقلاش ئۇيغۇرلارنىڭ گۈزەل ئەخلاقى ۋە ئائىلە تەربىيىسىنىڭ مۇھىم مەزمۇنلىرىدىن. ئائىلە ئەزالىرى ئىچىدە بۇنىڭغا خىلاپ ئىشلار سادىر قىلىنسا، ئۇلارنىڭ بۇ قىلمىشلىرى ئاتا - ئانىغا ۋاپاسىزلىق، ئائىلە ئەنئەنىسىگە ئاسىيلىق دەپ قارىلىپ پۈتۈن جەمئىيەتنىڭ قاغىش - نەپرىتىگە ئۇچرايدۇ. ئۇيغۇر ئائىلىسىدىكى مۇنداق مۇھەببەت نەپرەت ،  دېگەن تەمسىلدە ناھايىتى ئوبرازلىق ئىپادىلەنگەن.

ئۇيغۇر جەمئىيىتىنىڭ تەرەققىياتىغا ئەگىشىپ ئۇيغۇرلارنىڭ ئائىلە تىپى ۋە قۇرۇلمىسىدا ئىككى قۇتۇپقا بۆلۈنۈش كېلىپ چىقىش بىلەن فېئودال چوڭ جەمەتلىك ئائىلە ۋە ئوتتۇرا تىپتىكى ئائىلىلەرمۇ شەكىللەنگەن. مەسىلەن، جەنۇبىي شىنجاڭ رايونىدا قەشقەردىكى تاش ئاخۇن بايلار ئائىلىسى؛ قەشقەر شىنجاڭ رايونىدا تۇرپاندىكى مۇسۇلبايلار ئائىلىسى؛ شىمالىي شىنجاڭ رايونىدا ئىلىدىكى مۇسابايوۋلار ئائىلىسى قاتارلىق ئائىلىلەر ئەنە شۇنداق فىئودال چوڭ جەمەتلىك ئائىلىلەرنىڭ ۋەكىللىرىدىندۇر. ئىككى ئەۋلات بىرگە ياشايدىغان ئائىلىلەر ئوتتۇرا تىپتىكى ئائىلىلەردىن بولۇپ، ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە ئاساسىي سالماقنى ئىگەللەيدۇ. فېئودال چوڭ جەمەتلىك ئائىلىلەر، ئوتتۇرا تىپتىكى ئائىلىلەرگە ئوخشاش تەرەققىي قىلالمىغان.
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇرلارنىڭ ئائىلە-نىكاھ ئادەتلىرى
تۇغقانچىلىق مۇناسىۋىتى

ئۇيغۇرلارنىڭ تۇغقانچىلىق مۇناسىۋىتى مۇنداق تۆت سېستىمىغا بۆلۈنىدۇ: 

1) قانداش تۇغقان: بىر ئاتا - ئانىدىن بولغان، ئاتا بىر، ئانا باشقا ئاكا - ئۇكا، ئاچا - سىڭىللار. 

2) يېقىن تۇغقان: ئانا جەمەت تۇغقانلار ۋە بىر ئاتىدىن بولغان ئاكا - ئۇكا، ئاچا - سىڭىلنىڭ پەرزەنتىلىرى ھەم ئانابىر، ئاتا بۆلەك ئاكا - ئۇكا، ئاچا - سىڭىللار. 

3) يىراق تۇغقان: ئاتا جەمەت، ئانا جەمەت سېستىمىسىدىكى غەيرىي قانداش تۇغقانلارنىڭ ئەۋلادلىرى، مۇنداق تۇغقانلار ئادەتتە <شىرەم تۇغقان> دەپ ئاتىلىدۇ. 

4) قۇدا تۇغقان: پەرزەنتلىرىنىڭ قېيىن ئاتا، قېيىن ئانا ۋە ئۇلارنىڭ پەرزەنتلىرى. ئادەتتە يۇقىرىقى تۇغقانچىلىق مۇناسىۋەتتىكىلەرنىڭ ھەممىسى  دەپ ئاتىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇرلارنىڭ ئائىلە-نىكاھ ئادەتلىرى
نىكاھ تۈزۈم - رەسمىيەتلىرى

ئازادلىقتىن بۇرۇن ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە قېئوداللىق ھۆددىگەرلىك ئاساسىدىكى بىر ئەرگە بىر ئاياللىق تۈزۈمى ھۆكۈم سۈرۈپ كەلگەن، ئۇنىڭ ئالاھىدىكلىرى:ئەرلەرنىڭ ئەرلىك ھوقۇق - ئىمتىيازى مۇقەددەس ئىدى. ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە گەرچە بىر ئەر بىر ئاياللىق تۈزۈم ھۆكۈم سۈرۈپ كەلگەن بولسىمۇ، ئەرلەر ئەرلىك ھوقۇق - ئىمتىيازىدىن پايدىلىنىپ ئىككى، ھەتتا ئۈچ، تۆت خوتۇن ئالىدىغان ئەھۋالمۇ تەڭ مەۋجۇت بولۇپ كەلگەن. مۇنداق ئەھۋال ئومۇميۈزلۈك بولمىسىمۇ، ئۇنىڭ شەكىللىنىشىگە مۇنداق ئەھۋاللار سەۋەب بولغان:①ئوتتۇرىدا پەرزەنت بولماسلىقى ياكى ئايالىنىڭ تۇغۇت ئىقتىدارى بولماسلىقى سەۋەبى بىلەن ئەر خوتۇن ئۈستىگە يەنە بىر خوتۇن ئالىدۇ. مۇنداق سەۋەب زۆرۈرىيىتى تۇغۇلغاندا، ئەر خوتۇن رازىلىشىش ئاساسىدا ئىش كۆرۈلىدۇ. كۆپىنچە ھاللاردا ئايال تەرەپ تەشەببۇسكارلىق بىلەن ئوتتۇرىغا چىقىپ لايىق تاللايدۇ ۋە توي ئىشىغا ئۆزى رىياسەتچىلىك قىلىدۇ. مۇنداق بىر ئەرلىك ئىككى خوتۇن ،  دەپ ئاتىلىدۇ. كىچىك خوتۇن ئادەتتە  دەپمۇ ئاتىلىدۇ. ②تىجارەت بىلەن ياكى باشقا ئىشلار بىلەن سىرتتا ئۇزۇن مۇددەت تۇرۇپ قېلىش ئەھۋالى بولغاندا، ئەر يەنە بىر خوتۇن ئېلىشقا بولىدۇ. بەزى ئەرلەر ئەرلىك ھوقۇق ئىمتىيازى، جەمئىيەتتىكى نوپۇز، بايلىق، ھوقۇق ئىمتىيازىغا تايىنىپ خاھىشىچە توقال ئالىدىغانلارمۇ بار. ئەمما بۇ خىلدىكى توقال ئالغۇچىلار بىر قەدەر ئاز بولغان، بولۇپمۇ ئۈچ، تۆت توقال ئېلىش ناھايىتى ئاز ساندىكى يۇقىرى تەبىقىدىكىلەر ئىچىدىلا مەۋجۇت بولغاچقا، ئۇنداق ئەھۋال تېخىمۇ ئاز بولغان.

پەرزەنتلەرنىڭ نىكاھ ئىشى ئاساسەن ئاتا - ئانىنىڭ ھۆددىگەرلىكىدە بولۇپ كەلگەن. ئوغۇل - قىز ئۆز ئارا تېپىشىپ رايىلاشقاندىن كېيىن ئاتا - ئانىلارنىڭ ماقۇللۇقىنى ئېلىپ تويلىشىدىغان ئەھۋالمۇ تەڭ مەۋجۇت بولۇپ كەلگەن. ئەمما تەڭ مەۋجۇت بولۇپ كەلگەن. ئەمما ئاتا - ئانىنىڭ پىكرى يەنىلا ھەل قىلغۇچ رول ئوينايتتى.
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇرلارنىڭ ئائىلە-نىكاھ ئادەتلىرى
نىكاھلىنىش دائىرىسى

ئۇيغۇرلارنىڭ نىكاھلىنىشى ئادەتتە ئۆز مىللەت قوۋمىسى بىلەن چەكلىنىپ، ئاساسلىقى يات ئائىلىلەر ئوتتۇرىسىدا ئېلىپ بېرىلىدۇ. بىۋاستە قانداش تۇغقانلار ياكى دادىغا يا ئانىغا ئۆگەي، جۈملىدىن ئاسراندى پەرزەنتلەر ئارا نىكاھلىنىشقا پەقەت بولمايدۇ. ئەمما تۇغقانچىلىق قوغلىشىپ يېقىن تۇغقانلار ئارا نەۋرىلەرنى ئۆز ئارا چېتىش ئادەتلىرىمۇ مەۋجۇت بولۇپ كەلگەن. ئەمما تەجرىبىلەرگە ئاساسەن، ئەۋلادنىڭ ھېينپناق تۇغۇلۇپ قېلىشى، ئەر - خوتۇن مۇناسىۋىتىنىڭ ياخشى بولماي ئاجرىشىپ كېتىشى ئارقىسىدا ئاتا - ئانىلارنىڭ تۇغقانچىلىق مۇناسىۋىتىنىڭ يىرىكلىشىپ، ھەتتا ياتلىشىپ كېتىش ھادىسىلىرىنىڭ سادىر بولۇشىدىن ساقلىنىش ئۈچۈن ناھايىتى ئېھتىياتچانلىق پوزىتسىيە تۇتۇلىدۇ. مۇمكىن قەدەر نەۋرىلەرنى چېتىشتىن ساقلىنىدۇ. شۇڭا بۇ خىلدىكى نىكاھلىنىش ئاز ئۇچرايدۇ.

مۇندىن باشقا ئۇيغۇرلاردا يەنە دىنداشلىق مۇناسىۋىتى ئارقىسىدا غەيرىي مىللەت قوۋمى بىلەن، جۈملىدىن مۇھەببەت تۈپەيلىدىن غەيرىي دىندىكى غەيرىي مىللەت قوۋمى بىلەن نىكاھلىنىش ئەھۋاللىرىمۇ مەۋجۇت بولۇپ كەلگەن. 

ئۇيغۇرلاردا كېلىننىڭ كۆيۈسى ۋاپات بولۇپ كەتكەن تەقدىردە ئاكىسى ياكى ئۇكىسى ئۇنىڭغا ئۆيلىنىشكە بولمايدۇ. ئەمما بۇرۇنقى ۋاقىتلاردا ئاكىسى ۋاپات بولۇپ كېتىپ يەڭگىسى تۇل قالغان (ئۇلار بۆلەك ئۆي تۇتۇپ ئولتۇرغان تەقدىردە) بولسا، ئاكىسىنىڭ مال - مۈلكى، پەرزەنتلىرىنى دەپ ئۇكىسى يەڭگىسىگە ئۆيلىنىدىغان ئەھۋالمۇ مەۋجۇت بولۇپ ئۆتكەن. ئەمما جامائەتچىلىك تەرىپىدىن قاتتىق ئەيىبلىنىپ كەلگەچكە ئۇنداق ئەھۋال كەمدىن - كەم ئۇچرايتتى. ئاكىسى ئۇكىسىنىڭ ئايالىغا ئۆيلىنىشكە پەقەت بولمايدۇ. ئايال ئۆلۈپ كەتسە ئەر ئايالنىڭ سىڭلىسىغا (تەڭ دىمەت بولسا ئاچىسىغا) ئۆيلىنىشكە بولىدۇ. بۇنىڭدىمۇ تۇغقانچىلىق مۇناسىۋەت ئۈزۈلۈپ قالماسلىق، پەرزەنتلىرىنىڭڭ ياتسىراپ قالماسلىقى مەقسەت قىلىنىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇرلارنىڭ ئائىلە-نىكاھ ئادەتلىرى
نىكاھلىنىش يېشى

ئۇيغۇرلار بالدۇر ئۆي - ئوچاقلىق بۇلۇپ ئادەتلەنگەن. شۇڭا ئوغۇللار ئادەتتە 16 ـ 18 يېشىدا ئۆيلىنىدۇ. قىزلار 15 - 17 ياشتا ياتلىق بولىدۇ. ھازىر بۇ ئادەت ئۆزگەردى،  بويىچە ھەر ئىككى تەرەپنىڭ يېشى 18 گە توشمىسا توي خېتى بېرىلمەيدىغان بولدى.تۈر:ئۇيغۇرلارنىڭ ئائىلە-نىكاھ ئادەتلىرى
## مەنبەلەر
مۈلۈك ۋارىسلىقى

ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە ئوغۇل، قىز، ئايال ھەممىسى مۈلۈك ۋارىسلىق ھوقۇقىغا ئىگە. ئەمما، ئەمەلىي تەقسىماتتا ئوغۇلغا قارىغاندا قىزغا ئىككىدىن بىر ئۈلۈش؛ ئايالغا تۆتتىن ياكى سەككىزدىن بىر ئۈلۈش تەقسىم قىلىنىدۇ. ئەگەر ئۆلگۈچىنىڭ ئوغلى يوق بولغان تەقدىردە مۈلۈك قىزلار ئوتتۇرىسىدا تەڭ تەقسىم قىلىنىدۇ. ھېچقانداق پەرزەنتى يوق، ئەمما قانداش تۇغقان ۋە ئايالى بولغان تەقدىردىمۇ شۇلار ئوتتۇرىسىدا بىر ئۈلۈشتىن تەقسىم قىلىنىدۇ. ئۆلگۈچىنىڭ باشقا ھېچقانداق يېقىنلىرى بولماي، پەقەت ئۆگەي ئاكىسى، ئاسراندى پەرزەنتى بولسا مۈلۈك ۋارىسلىق ھوقۇقى شۇنىڭغا مەنسۇپ بولىدۇ. مۇنداق پەرزەنتلەردىن بىردىن ئوشۇق بولغان تەقدىردە ئۇلارغا تەڭ تەقسىم قىلىنىدۇ. ئۆلگۈچى يەككە - يېگانە بولسا، ئۇنىڭ مۈلكى جامائەتنىڭ كېڭىشى بىلەن جامائەت خەيرى - ساخاۋەت ئىشلىرىغا ئۆتكۈزۈپ بېرىلىدۇ. ئۆلگۈچى ھايات ۋاقتىدا مال - مۈلۈكنىڭ مەلۇم قىسمىنى پەرزەنتلىرىنىڭ بىرەرىگە ياكى ئايالىغا (ئۆگەي ۋە ئاسراندى پەرزەنتلىرىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ) بەخشەندە قىلىپ بەرگەن ياكى شۇنداق قىلىشنى ۋەسىيەت قىلغان بولسا، مۈلۈكنىڭ شۇ قىسمى تەقسىماتقا كىرگۈزۈلمەيدۇ.

ئۇيغۇرلارمۇ قىز بالا ياتلىق قىلىنغاندا بىر يۈرۈش تويلۇق ۋە باشقا سەرەمجانلار بىلەن ئۇزىتىدۇ. ئەمما ئۇ يەنىلا مۈلۈك ۋارىسلىق ھوقۇقىغا ئىگە. تۇرمۇشلۇق بولمىغان ئوغۇل قىزلارغا مۈلۈك تەقسىماتىدا، ئۇلارنىڭ تۇرمۇش ۋە توي ئىشلىرىنىڭ خىراجىتى نەزەردە تۇتۇلۇپ، تېگىشلىك ئەنئەنىۋى نىسبەتتىن بىر ھەسسىدىن ئارتۇقراق مۈلۈك قالدۇرۇلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇرلارنىڭ ئائىلە-نىكاھ ئادەتلىرى
ئۇيغۇرلارنىڭ ئولتۇراق ئادىتى

ئۇيغۇرلار ياشىغان رايونلاردىكى قەدىمكى مەدەنىيەت ئىزلىرىدىن مەلۇم بولۇشىچە، ئۇيغۇرلارنى مىلادىدىن ئىلگىرى ۋە كېيىنكى دەۋرلەردە ئولتۇراق تۇرمۇش كەچۈرۈشكە باشلىغان دېىىشكە بولىدۇ. ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ پايتەختى ئوردۇبالىق (قارا بالخاسۇن) دىن تېپىلغان قەدىمكى چوڭ شەھەر خارابىسى ۋە بۇ جايدىن قېزىۋېلىنغان دېۋىرقاي، مىس پارچىلىرى، برۇنزا ئەينەك، نەپىس ھەيكەل، نەقىشلىگەن خىش، يارغۇنچاق قاتارلىق بۇيۇملار؛ ھازىرقى ئارا تۈرۈك ناھىيىسىنىڭ نوم يېزىسىدىكى «ئوغۇر چوقا» دېگەن قەدىمكى كەنت خارابىسىدىكى ئۆي ئىزلىرى، تۇرپاندىكى ئىدىقۇت، يارغۇل قەدىمكى شەھەر خارابىسى قاتارلىقلار ئەجدادلىرىمىزنىڭ ئەڭ كېيىن دېگەندىمۇ مىلادىنىڭ دەسلەپكى ئەسىرلىرىدىن باشلاپ تەدرىجىي ئولتۇراق تۇرمۇشقا كۆچكەنلىكىدىن دېرەك بېرىدۇ.

تۇرالغۇ جاي ئىنسانلار ئەجدادىنىڭ ياشاش ۋە تەرەققىي قىلىش يولىدا ئېلىپ بارغان بىرىنچى تارىخىي پائالىيىنىڭ ئەڭ چوڭ مۇۋەپپەقىيەتلىرىدىن بىرى. ئۇلار باشلانغۇچ جەمئىيەتتە ئەڭ ئالدى بىلەن بۈك چاتقاللىقلار، غار - ئۆڭكۈرلەر ۋە دەرەخ باشلىرىدىن تۇرالغۇ جاي ئورنىدا پايدىلىنىپ كەلگەن بولۇپ، تەدرىجىي ئۆي ياساپ ئولتۇرۇشقا ئادەتلەنگەن، ئەمما ئۇنداق ئۆيلەر شاخ - شۇمبىلاردىن ياسالغان بولۇپ ناھايىتى ئاددىي ئىدى. كېيىنچە كىچىك تەبىئىي ئازگال ۋە دۆڭلۈكلەرنىڭ تارچۇقلىرىنىڭ ئۈستىنى شاخ - شۇمبىلاردا يېپىپ ئولتۇرۇپ - قوپىدىغان بولغان. مۇنداق ئۆيلەرنى بۈگۈنكى كەپە، ساتما، گېرەملەرنىڭ ئەڭ ئىپىتىدائىي شەكلى دېيىشكە بولىدۇ. ئوۋچىلىق، كۆچمەن چارۋىچىلىقنىڭ تەرەققىياتىغا ئەگىشىپ كېلىپ چىققان يېڭى ئامىل ۋە زۆرۈرىيەتلەر ئەجدادلىرىمىزنى تۇرالغۇ جايدىمۇ يېڭى تەرەققىياتلارغا يۈزلەندۈردى. بۇنىڭ بىلەن قومۇش، ياغاچلار چۆرىسىگە قاتار تىكىلگەن يۇمىلاق تاملىق، گۈمبەز شەكىللىك ئۆيلەر؛ تاشتا قوپۇرۇلغان ئۈچ تاملىق ئۆيلەر؛ بىر نەچچە ياغاچ قىيپاش مىنگەشتۈرۈلۈپ ئۈستىگە تېرە، كىگىز يېپىلغان ئۆيلەر مەيدانغا كەلدى. مۇنداق ئۆيلەر كېيىنكى دەۋرلەردە مەيدانغا كەلگەن چېدىر، ئاق ئۆي، ياغاچ ئۆي، سوقما تاملىق، كېسەك تاملىق ئۆيلەرنىڭ ئەڭ دەسلەپكى شەكلى ئىدى. ئەجدادلىرىمىز شۇ ئاساستا كېسەك قۇيۇپ، تام ئۆي سېلىپ ئولتۇرۇشقا ئادەتلەنگەن.تۈر:ئۇيغۇرلارنىڭ ئولتۇراقلىشىش ئادەتلىرى

## مەنبەلەر
ئۇيغۇرلارنىڭ ئىسسىنىش ئادىتى

ئۇيغۇرلار قىش كۈنلىرى ئاساسەن مورا ئوچاق، كاڭ، سەندەلدىن پايدىلىنىپ ئىسسىنىپ كەلگەن، كېيىنچە مەش. تام مەشتىنمۇ پايدىلىنىپ ئىسسىنىدىغان بولغان. بۇنىڭ ئىچىدە كاڭ بىلەن سەندەل قىلىپ مۇنداق ياسىلىدۇ: ئالدى بىلەن مەخسۇس كاڭ كېسىكى قۇيۇلىدۇ. كېسەك تەييار بولغاندىن كېيىن ئۇنىڭ چوڭ - كىچىكلىكىگە قاراپ، قاتار يول پىلانلىنىدۇ ۋە مەلۇم ئارىلىق قالدۇرۇلۇپ ئاددىي كېسەكتە «تۈۋرۈك» قويۇلىدۇ. بۇنىڭ بىلەن ئىس ماڭىدىغان يول شەكىللىنىدۇ. ئاندىن ئۇنىڭ ئۈستىگە كاڭ كېسىكى قاتار قىلىپ قويۇلۇپ، ئاندىن ئۇستى سامانلىق لايدا سۇۋۇلىدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە بورا ۋە كىگىز - پالاز سېلىپ يېتىپ - قوپۇلىدۇ. قىش كۈنى چاي - تاماق كاڭ ئوچىقىدا ئېتىلىدۇ. شۇڭا ئۆي ھىم، ئىسسىق تۇرىدۇ. سەندەلنى ئەمەلىيەتتە چوغ ئېلىنغان «جاۋۇر» دېيىشكە بولىدۇ. ئۇ ئۆينىڭ ئوتتۇرىسىغا ئورۇنلاشتۇرۇلىدۇ. بۇ ئىچىگە چوغ ئېلىپ چۆرىدەپ ئولتۇرۇپ يېتىپ - قوپۇلىدۇ. بۇ ئۈسكۈنىلەر كۆمۈر يوق جايلاردا پۈتۈنلەي ئوتۇن بىلەن ئىسسىتىلىدۇ. شۇڭا باغ - ئورمان قىلىش ئەجدادلىرىمىزنىڭ گۈزەل ئادىتىگە ئايلانغان.
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇرلارنىڭ ئولتۇراقلىشىش ئادەتلىرى
مېھرابچە نەقىشلەر

ئۇيغۇرلارنىڭ ئەنئەنىۋى بىناكارلىق سەنئىتىدە مېھرابچە نەقىشلەرنىڭ ئىشلىنىدىغان ئورنى كۆپ، جەلپدارلىقى كۈچلۈك بولۇپ، ئۇيغۇر نەققاشچىلىقىنىڭ ئەڭ يارقىن ئىپادىسى بولۇش سۈپىتى بىلەن كۆزگە ئالاھىدە چېلىقىپ تۇرىدۇ. مېھرابچە قەدىمكى ئۇيغۇر بىناكارلىقىدىكى چېدىر، گۈمبەز شەكىللىرىدىن تەرەققىي قىلىپ ھازىرغىچە ساقلىنىپ كېلىۋاتقان ئەنئەنىۋى شەكىللەرنىڭ بىرى. بۇدىزم مەدەنىيىتى دەۋرىدە شىنجاڭنىڭ ھەر قايسى جايلىرىدا بارلىققا كەلگەن  لەرنىڭ قۇرۇلما شەكلىمۇ مېھرابچە شەكىللەرگە قىسمەن ئوخشىشىپ كېتىدۇ.

ئىسلام دىنى شىنجاڭغا تارقالغاندىن كېيىن، ئىسلام مىمارچىلىقىنىڭ ھەر جەھەتتىن تەسىر كۆرسىتىشى ئاستىدا مېھرابچە شەكىل مەسچىت، مەدرىس، مازار قۇرۇلۇشلىرىغىچە سىڭىپ كىرىپ، قويۇق ئىسلام تۈسىنى پەيدا قىلغان. شۇنىڭ بىلەن بىرگە ئۆيلەرگىچە كەڭ ئومۇملىشىپ، ئىمارەتنىڭ سىرتقى شەكلى بىلەن ماسلاشقان ھالدا ئىشىك بېشى، دېرىزە بېشىغا گەج ۋە خىش ئارقىلىق مېھرابچە نەقىش چۈشۈرۈلگەندىن تاشقىرى تام يۈزلىرىگىمۇ نەقىش ئورنىدا ئىشلىنىپ، ئۇيغۇر مىللىي نەققاشلىق سەنئىتىدە ئەڭ كۆپ قوللىنىلىدىغان نەقىش شەكلىگە ئايلانغان. مېھرابچە نەقىشلەرنى ئىشلەشتە مېھراب ئىچىگە ئاساسىي نەقىش (گۈل ـ گىياھ نەقىشلىرى ياكى گېئومېترىك شەكىللەر) جايلاشتۇرۇلۇپ، ئۈستىگە ئوڭ ۋە سول بۇرجەكلىرىگە بۇلۇڭ نەقىشلىرى ۋە گىرۋەك نەقىشلىرى بىر - بىرىگە ماس ھالدا ئورۇنلاشتۇرۇلىدۇ. ھەر بىر مېھراب ئۆز ئالدىغا بىر پۈتۈن نۇسخا بولۇپ شەكىللىنىپ، باشقا نۇسخىلار بىلەن پاراللېل ھالدا گىرەلەشتۈرۈلىدۇ. چوڭ ـ كىچىكلىكى بىلەن بىردەك بولۇشنى تەلەپ قىلمايدۇ.

مېھرابچە نەقىشلەر ئاساسەن ئۆي - ئىمارەتلەرنىڭ تام، تەكچە، مورا، مېھراب قاتارلىق جايلىرىغا ئىشىنىپ، ھەر خىل مۇرەككەپ گېئومېترىك سىزىقلار ۋە گۈل - گىياھ نۇسخىلىرى بىلەن بىرىكىپ كېلىدۇ. مېھرابچە نەقىشلەرنىڭ كۆپچىلىكى قاپارتما شەكىلدە بولۇپ، كۆك، يېشىل، ئاق (گەجنىڭ ئەسلى رەڭگى) قاتارلىق رەڭلەردە ئاددىي قىلىپ بېزىلىدۇ. ئوچۇق رەڭلەر ئىشلىتىلمەيدۇ. مېھرابچە نەقىش ئۈچۈن تاللانغان رەڭلەر ئاددىي، رەڭ پەرقى كۈچلۈك، ئەمما بىر - بىرىگە ماسلاشقان بولغاچقا، ئىمارەتلەرگە ھەيۋەتلىك تۈس كىرگۈزۈلۈپ، كىشىگە ئېستېتىك زوق بەخش ئېتىدۇ.

ئۇيغۇرلارنىڭ ئەنئەنىۋى مېھرابچە نەقىش ئۇسلۇبى بارغانسېرى تەرەققىي قىلىپ، ھازىرقى زامان بىناكارلىق سەنئىتىدە كەڭ قوللىنىلماقتا.

مېھرابچە نەقىشلەردە قۇيۇق مىللىي ئۇسلۇب گەۋدىلەنگەچكە، ئۇ يالغۇز ئۆي - ئىمارەتلەرنى كۆركەملەشتۈرۈشكە خىزمەت قىلىپلا قالماستىن، شۇنداقلا يەنە ئۇيغۇرلارنىڭ تۇرمۇش ئادەتلىرىگىمۇ سىڭىپ كەتكەن. ئۇيغۇرلارنىڭ ئەنئەنىۋى كىيىم - كېچەكلىرىدىن كېپىنەك توننى ئالساق، ئۇنىڭ ئالدى پېشىگە ۋە بۆرەكچە ياقا گىرۋەكلىرىگە مېھرابچە شەكىللىك نەقىشلەر كەشتىلەنگەن. ئۇيغۇر كۇلالچىلىق سەنئىتىدە ئىشلەنگەن ھەر خىل قايچا - قومۇشلارنىڭ گىرۋەكلىرىدىمۇ مېھرابچە شەكىللىك نەقىشلەر ئەكىس ئېتىپ تۇرىدۇ. بۇ ھال بىزگە مېھرابچە نەقىشنىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ ئېستېتىك تۇيغۇسى بىلەن بىر گەۋدىگە ئايلىنىپ كەتكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. (ئا)تۈر:ئۇيغۇرلارنىڭ ئولتۇراقلىشىش ئادەتلىرى
## مەنبەلەر
مۇنار

alt=مۇنار|thumb|مۇنار
مۇنار ئۇيغۇر ئەنئەنىۋى بىناكارلىق سەنئىتىنىڭ نامايەندىلىرىدىن بىرى. مۇنار قەدىمكى دەۋرلەردە كۆزىتىش ۋە خەۋەرلىشىش مەقسىتىدە ياسالغان تۈر (تۇرا) لار ئاساسىدا تەرەققىي قىلغان.

دۈشمەندىن مۇداپىئەلىنىش ئۈچۈن قەلئە، سېپىل دەرۋازىلىرىنىڭ يېنىغا ۋە شەھەرلەر ئارىسىدىكى دۆڭلۈكلەرنىڭ ئۈستىگە قۇرۇلغان بۇنداق ئېگىز تۇرالار شىنجاڭدا ناھايىتى كۆپ بولۇپ، بەزى جايلاردا ئۇنىڭ ئىزلىرى ھازىرغىچە ساقلىنىپ قالغان. مەسىلەن، قۇمۇل رايونىدا تۇر (تۇرا) نامى بىلەن ئاتالغان يۈزدىن ئارتۇق مەھەللە ياكى يۇرت بار. تۇرا ئاساسەن قەدىمكى زاماننىڭ خەۋەرلىشىش پونكىتى بولۇپ، دۈشمەننىڭ شەپىسى كۆرۈنگەن ھامان تۇرا ئۈستىگە ئوت يېقىپ، ئۇنىڭدىن چىققان تۈتۈن ئارقىلىق ئۇ تۇرادىن بۇ تۇراغا ... شۇنداق قىلىپ ئوردىغا خەۋەر يەتكۈزگەن. بۇنداقچە ئېيتقاندا تۇر (تۇرا) لار قەدىمكى زاماننىڭ تېلېفونى ياكى تېلېگراممىسى سۈپىتىدە رول ئوينىغان. كېيىنچە تۇرالار تەرەققىي قىلىپ، كۆزىتىش مۇنارى، بۇددا مۇنارى، پەشتاق مۇنارى (ئەزان چىللاش مۇنارى)، مەنزىرە مۇنارى ۋە خاتىرە مۇنارى قاتارلىق مۇنار شەكىللىرى پەيدا بولغان.

ئۇيغۇرلاردا بۇددا دىنىنى قوبۇل قىلغاندىن كېيىن، بىناكارلىقىمىزدىكى مۇنار سەنئىتى بۇددا تۈسىنى ئۆزىگە سىڭدۈرۈپ، بۇددا مۇنارىنى شەكىللەندۈرگەن. بۇنداق بۇددا مۇنارلىرى كۆركەم ھەيۋەتلىك ياسالغان بولۇپ، تەكلىماكان ئەتراپىدىكى قەدىمكى شەھەر خارابىلىرىدە بىر قەدەر ياخشى ساقلانغان. كىرورەن قەدىمكى شەھىرىنىڭ شەرقىدىكى تەخمىنەن 10.62 مېتر ئېگىزلىكتىكى ئۈستى يۇمىلاق بۇددا مۇنارى، يارغۇل قەدىمكى شەھىرىنىڭ شىمالىدىكى تۆت بۇت تەكچىسىگە يۈز بۇت قويۇلغان بۇددا مۇنارى قاتارلىقلار مىسال بولالايدۇ.

ئۇيغۇرلار ئىسلام دىنىنى قوبۇل قىلغاندىن كېيىن، بۇددا مۇنارىنىڭ ئورنىنى مەسچىت، مەدرىس، مازارلارغا ئورنىتىلىدىغان پەشتاق مۇنارى ئىگىلەپ، ئىسلام بىناكارلىق ئۇسلۇبى تەرەققىي قىلدى. پەشتاق مۇنارى بۇددا مۇنارىغا ئوخشاشمىغان ھالدا ئۈستى يېرىم ئاي شەكىللىك بولۇپ، تۆت ئەتراپىغا بۆرەكچە كۈنگۈرە قويۇلىدۇ. ئۇ ئاساسەن مەسچىت، مەدرىس ۋە مازار دەرۋازىسىنىڭ ئىككى يېنىغا ياسىلىدۇ. شۇڭا ئۇ ئەزان مۇنارى دەپ ئاتىلىدۇ.

مەنزىرە مۇنارى جامە، مەسچىت ۋە خاسىيەتلىك ئىمارەتلەرنىڭ تۆت ئەتراپىغا ياسىلىدۇ. ئۇ شەكىل ۋە قۇرۇلما جەھەتتىن پەشتاق مۇنارىغا ئوخشىشىدۇ. ئەمما رولى جەھەتتە پەشتاق مۇنارىدەك ئەزان چىللاش ئۈچۈن ئەمەس، بەلكى ئىمارەتلەرنىڭ كۆركەملىكىنى ئاشۇرۇش ھەمدە ئىمارەتنىڭ پۇختا بولۇشىغا تۈۋرۈك بولۇشتەك رولى بار.

خاتىرە مۇنارى تارىختا ئۆتكەن مەشھۇر شەخسلەرنى خاتىرىلەش ئۈچۈن ياسىلىدۇ. تۇرپاندىكى ئىمىن ۋاڭ مۇنارى بۇنىڭ تىپىك مىسالى. بۇ مۇنار تۇرا شەكلىدە بولۇپ، ئېگىزلىكى قىرىق تۆت مېتىر، ئاستىنىڭ دىئامېترى ئون مېتر، مۇنارنىڭ ئىچىگە يەتمىش ئىككى ئايلانما پەلەمپەي ياسالغان. بۇ مۇنار 1777 - يىلى ئىمىن ۋاڭنىڭ ئوغلى سۇلايمان ۋاڭ تەرىپىدىن دادىسىغا بولغان ھۆرمەت يۈزىسىدىن ياسالغان. شۇڭا كىشىلەر سۇلايمان ۋاڭ مۇنارى دەپمۇ ئاتايدۇ. بۇ مۇنار پۈتۈنلەي خىش بىلەن ياسالغان بولۇپ، خىشلارنى گېئومېترىك شەكلىدە بىر - بىرىگە كىرىشتۈرۈپ تىزىش ئارقىلىق خىلمۇ خىل گۈللەر، تاغلار، ئۆركەشلەپ ئېقىۋاتقان شۇ شەكلى قاتارلىق ئون نەچچە خىل نەقىش چىقىرىلغان. بۇ مۇنار ئۆزىنىڭ كۆركەملىكى، قۇرۇلما ئالاھىدىلىكى بىلەن مەملىكەت ئىچى ۋە سىرتىدىن كەلگەن ساياھەتچىلەرنى ئۆزىگە جەلپ قىلماقتا. (ئا)
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇرلارنىڭ ئولتۇراقلىشىش ئادەتلىرى
مورا ئوچاق

جەنۇبىي شىنجاڭ ئۇيغۇرلىرى  نى كەشىپ قىلىپ، بۇنىڭدىن كۆپ تەرەپلىمىلىك پايدىلىنىپ كەلدى. مورا ئوچاق مۇنداق بولىدۇ: ئۆينىڭ كەڭرەك ئېلىنىپ، ئۇ يەرگە تونۇر شەكلىدە ئوچاق سېلىنىدۇ. بۇ ئوچاق  دەپ ئاتىلىدۇ. ئوچاققا ئوتۇن قالىنىدۇ. تاماققا تۇتۇش قىلماستىن بۇرۇن،  غا لايىق قازان ئېسىلىپ ئوت قالىنىدۇ. ئوچاق ئالدىغا ئۆرە مىس چۆگۈن قويۇپ چاي قاينىتىلىدۇ. تاماق پىشقىچە  قىزىپ تەييار بولىدۇ. قازاننى چۈشۈرۈپ ئوچاققا تۇز سېلىپ نان يېقىلىدۇ. تاماقنى يەپ بولغۇچە نان پىشىدۇ. دېمەك، مورا ئوچاق يۇقىرىقىدەك تۈرلۈك ۋەزىپىلەرنى ئۆتەشتىن تاشقىرى، يەنە قىش كۈنلىرى ئىسسىنىش ئۈچۈن خىزمەت قىلىدۇ.

مورا ئوچاقنىڭ ئالدى تەرىپى بىر يېرىم مېتر ئېگىزلىكتە نېپىز كېسەك بىلەن مېھراب شەكلىدە قاپارتمىلىق قىلىپ ياسىلىدۇ. بۇ  دەپ ئاتىلىدۇ.  نىڭ ئۈستىگە  (سۇ يېغى ئىشلىتىلىدىغان چىراغدان) قويۇلىدۇ (ھازىر ئېلېكترلىشىشنىڭ ئومۇملىشىشىغا ئەگىشىپ،  لار ئەمەلدىن قالماقتا).

 ئالاھىدە تېخنىكا بىلەن ياسالغاچقا ئۆيگە يارىشىدۇ. (ر)
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇرلارنىڭ ئولتۇراقلىشىش ئادەتلىرى
كېمىر ئۆي

تۇرپان رايونىدا ئۆي ئىككى خىل بولىدۇ. بىرى،  دەپ ئاتالسا، يەنە بىرى،  دەپ ئاتىلىدۇ.  ئالاھىدە قۇرۇلمىلىق ئۆي ھېسابلىنىدۇ. بۇ خىل ئۆي تۇرپان رايونىنىڭ يامغۇر ياغماسلىق ۋە قۇرغاق بولۇشتەك شارائىتىغا ماس كېلىدۇ. كېمىر ئۆي ياز كۈنى سالقىن، قىش كۈنى ئىسسىق بولىدۇ. ئازادلىقتىن بۇرۇن تۇرپان رايونىدا ياغاچ ناھايىتى قىس بولغىنى ئۈچۈن بازار ۋە يېزىلارنىڭ ئۆيلىرى ئومۇمەن كېمىر ئىدى. ئازادلىقتىن، كېيىن ئورمانچىلىق تەرەققىي قىلىپ ياغاچ ماتېرىياللىرى ھەل بولغانلىقتىن كېمىر ئۆيلەر ئورنىغا  (ئۈستى ياغاچ بىلەن يېپىلغان ئۆي) لەر ياسىلىشقا باشلىدى.

 مۇنداق ياسىلىدۇ. ئالدى بىلەن ئىككى - ئۈچ مېتر ئېگىزلىكتە تام قوپۇرۇلىدۇ. ئاندىن كېسەك بىلەن ئەگمە ئېگىلىدۇ. ئەگمىگە تۈڭلۈك قويۇلىدۇ. كېمىر ئۇزۇنچاق بولىدۇ، تۆت چاسا بولمايدۇ. ئۆي پۈتكەندىن كېيىن كاڭ قۇرۇلىدۇ. ئىشىكنىڭ ئۇدۇلى (تۆر) دىكى تامغا ئىككى مېتر ئۇزۇنلۇقتا بىرەر مېتر كەڭلىكتە ئويۇق تەكچە قوپۇرۇلىدۇ. باشقا تاملارغا كىچىك تەكچىلەر چىقىرىلىدۇ. ئەڭ ئاخىرىدا تاملار ئىنچىكە سۇۋاق (كاكىل لاي) بىلەن سۇۋۇلىدۇ. تام - تورۇسلار ھال بىلەن ئاقارتىلىدۇ. قول ئىلىكىدە بارلار تامنى گەج سۇۋاق بىلەن سۇۋايدۇ. تاملارغا تۈرلۈك نەقىشلەر چىقىرىلىدۇ.

تۆر تامغا چىقىرىلغان ئويۇققا يوتقان - كۆرپە يىغىلىدۇ. باشقا تاملاردىكى كىچىك تەكچىلەرگە چىنە - قاچا قاتارلىقلار تىزىلىدۇ. تامنىڭ تۆۋەن تەرىپىگە زەدىۋال تارتىلىدۇ. (ر)

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇرلارنىڭ ئولتۇراقلىشىش ئادەتلىرى
كاڭ

بۇ ھاۋا كىلىماتى بىر قەدەر سوغۇق رايونلاردا قىش كۈنى ئىسىنىش ئۈچۈن مەخسۇس ياسالغا قۇرۇلما. ئۇ مۇنداق ياسىلىدۇ: ئالدى بىلەن ئۆينىڭ تۆر تەرىپىگە بىر سۇپا ياسىلىدۇ. سۇپا ئۈستىگە خام كېسەك بىلەن تۈتۈن يولى چىقىرىلىدۇ. بۇ بۇلۇڭغا مورا چىقىرىلىدۇ. ئاندىن تۈتۈن يولىنىڭ ئۈستىگە كاڭمەنزە يېپىلىدۇ (كاڭمەنزە )- ئون بەش سانتىمېتر سالغان كېسەك(، كاڭمەنزىنىڭ ئۈستى ئىنچىكە سۇراق بىلەن سۇۋۇلىدۇ. ئوچاققا قالانغان ئوتنىڭ تۈتۈنى تۈتۈن يولى ئارقىلىق مورىغا بېرىپ سىرتقا چىقىپ كېتىدۇ. تۈتۈن ئارقىلىق كاڭمەنزە قىزىپ ئۆينى ئىسسىتىدۇ. كاڭنى ئىسسىتىش ئۈچۈن ئوچاق ياكى پىلتە سېلىنىدۇ.

كاڭغا كىگىز، پالاز ياكى گىلەم سېلىنىدۇ. قىش كۈنلىرى بولۇپمۇ ئۇششاق بالىلىرى بار ئائىلىلەردە كاڭ مۇھىم رول ئوينايدۇ. بەل ئاغرىقى، رېماتىزم قاتارلىق سوغۇق يەلدىن پەيدا بولىدىغان كېسەللەر ئۈچۈن كاڭدا يېتىپ - قوپۇشنىڭ شىپالىق رولى چوڭ. (ر)

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇرلارنىڭ ئولتۇراقلىشىش ئادەتلىرى
مانى دىنى

بۇ دىن مىلادى Ⅲ ئەسىردە پىرسىيە يەنى بۈگۈنكى ئىراندا مانى ئاتلىق ئادەم تەرىپىدىن يارىتىلغان بولغاچقا شۇ نامدا ئاتالغان. مانى دىنى Ⅳ ئەسىردىن باشلاپ ئوتتۇرا ئاسىياغا، ئۇنىڭدىن كېيىن خەنزۇلار ئارقىلىق ئۇيغۇرلار ئىچىگە تارقىلىش بىلەن ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى دەۋرىدە، خانلىق يىمىرىلگەنگە قەدەر دۆلەت دىنى سۈپىتىدە مەۋجۇت بولۇپ تۇرغان. ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى يىمىرىلگلەندىن كېيىن تا Ⅹ ئەسىرگىچە ئىدىقۇت ئۇلۇغ ئۇيغۇر ئىلى تەۋەسىدە بۇددا دىنى بىلەن تەڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇردى. مانى دىنى <ياخشىلىق - يامانلىق>، ،  تىن ئىبارەت ئالەم قارىشىنى دالالەت قىلىدۇ، بۇ دىن بولۇپمۇ  قا چوقۇنۇش - ئېتىقاد قىلىشنى تەرغىپ بىلىدىغانلىقى ئۈچۈن  دەپمۇ ئاتىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇرلارنىڭ ئېتقاد ئادەتلىرى
تۈر:دىن
ئەقىدە - ئېتىقادقا مۇناسىۋەتلىك سۆز - ھەرىكەتلەر

ھەر بىر مىللەت تىلىدا شۇ مىللەت ئېتىقاد قىلغان دىن (دىنلار) ئىلاھنىڭ نام - سۈپەتلىرى ۋە شۇنىڭغا مۇناسىپ ھەرخىل ئەقىدە - ئۇقۇملىرىنى بىلدۈرىدىغان بەزى مەخسۇس سۆز - ئاتالغۇلار بولىدۇ. ئۇيغۇرلاردىكى ئاللا (خۇدا)، رەببىم، بىسمىللا، شۈكرى، پىرىم، توۋا قاتارلىق بىر يۈرۈش سۆزلەر ئەنە شۇنداق سۆزلەر جۈملىسىدىن. مۇنداق سۆز - ئاتالغۇلار ئادەتتە مەخسۇس دىنىي سورۇن ۋە ئاڭلىق، مەقسەتلىك ھالدا خۇداغا سېغىنىپ ئىبادەت، دۇئا - تىلاۋەت قىلىشتا ئىسمى - جىسمىغا مۇۋاپىق قوللىنىلىدىغانلىقىنى ھېسابقا ئالمىغاندا، كۈندىلىك تۇرمۇشتا كىشىلەرنىڭ ھەرخىل رايى - خاھىشلىرىنى ئىپادىلەيدىغان سۆز - ئىبارىلەر ئورنىدا قوللىنىلىدۇ. مۇنداق تىل شارائىتىدا، بۇ سۆز - ئىبارىلەر ئەسلىدىكى دىن ئېتىقاد ئۇقۇمىدىن پۈتۈنلەي ئايرىلغان بولىدۇ. شۇڭا شۇنداق تىل شارائىتىدا ئۇنداق سۆز - ئىبارىلەرنى  دەپ دىنىي خۇراپاتلىقتىن پەرقلەندۈرۈشكە توغرا كېلىدۇ. مەسىلەن، ، ، .  ، ، ، ، ، ، ، ، ، . ، ، ، ،  دېگەنلەرگە ئوخشاش .

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇرلارنىڭ ئېتقاد ئادەتلىرى
تاق سان

ئۇيغۇرلارنىڭ تۇرمۇش ئادىتىدە تاق سانلار ئۇلۇغلىنىدۇ. شۇڭا ئۇلارنىڭ بەزى تۇرمۇش ئادەتلىرىدە تاق سانلار تاللاپ ئىشلىتىلىدۇ. 

مەسىلەن، ئۇلار ھەر كۈنى بەش قېتىم (بەش ۋاخ) ناماز ئوقۇيدۇ؛ ھەر ھەپتىنىڭ بەشنچى كۈنى بىر قېتىم جۈمەگە يىغىلىپ جۈمە نامىزىغا داخىل بولىدۇ. بىر ھەپتە يەتتە كۈن بولىدۇ؛ مەسچىتلەرنىڭ پەشتاق پەلەمپىيى تاق بولىدۇ؛ ئاپتۇۋا بىلەن مېھمانلانىڭ قولىغا سۇ بەرگەندە ئۈچ مەرتە قويىدۇ؛ قىزلارنىڭ چېچى تاق ئۆرۈلىدۇ؛ ئۆي ياپقاندا ئىشلىتىدىغان جەگە ياغاچ (لىم) ۋە تۈۋرۈكلەرمۇ تاق بولىدۇ؛ 

ئاخۇنۇم توي نىكاھنى ئوقۇغاندا قىز ۋە يىگىتنىڭ نىكاھنى قوبۇل قىلغان - قىلمىغانلىقىنى پەقەت ئۈچ قېتىملا سورايدۇ، بالىلارنىڭ سۈننىتىنى قىلىشقا توغرا كەلگەندە، تاق كۈن تاللىنىدۇ ھەمدە سۈننەت قىلىش يېشىمۇ تاق بولىدۇ. كىشى ئۆلگەندە مېيىتنى سۇغا ئالغاندىن كېيىن، ئەگەر ئەر كىشى بولسا كېپەنلىكى ئۈچ قەۋەت، ئايال بولسا بەش قەۋەت تىكىلىدۇ؛ يول - كوچىلاردا بىرەر كىشىنىڭ ئالدىغا غايىبتىن نەرسە ئۇچراپ قالسا، يۇقىرى ئاۋازدا «بۇ نەرسە كىمنىڭ؟» دەپ ئۈچ قېتىم توۋلاش شەرت. ئىگىسى چىقمىسا ئاندىن ئۇ كىشى ئۇچرىغان نەرسىنى قولغا ئالسا بولىدۇ؛ 

تۆگە كارۋانلاردىكى تۆگىنىڭ سانىمۇ تاق بولىدۇ؛ ئومۇمەن بۇ خىل تاق سانلار ئەقىدىسى ئۇيغۇرلارنىڭ تۇرمۇش ئادەتلىرىدە ناھايىتى كۆپ ئۇچرايدۇ. ئۇيغۇرلاردىكى بۇنداق ئادەت ئاساسەن ئىسلام دىنى ئەقىدىسىدىن كېلىپ چىققان. ئىسلام دىنىدا خۇدا مۇتلەق بىر، يېگانە دەپ قارىلىدۇ. 

مۇشۇ ئېتىقاد ئۇلارنىڭ تۇرمۇش ئادىتىگە سېڭىپ، ئىستىخېيىلىك ھالدا تاق سانلارنى ئۇلۇغلاش ئەقىدىسىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان يەنە بىر ئەنئەنىۋى ئېڭىدا شەكىللەنگەن مۇقەددەس سانلار ھەققىدە ئايرىمتوختىلىمىز. (ئا)== مەنبەلەر ==

تۈر:ئۇيغۇرلارنىڭ ئېتقاد ئادەتلىرى
تەبىئەت قاراشلىرى

ئۇيغۇرلارنىڭ تەبىئەت ھەققىدىكى ھەر خىل قاراشلىرى ئۇلارنىڭ قەدىمكى مېفولوگىيىلىرىدە، ھېكايە -چۆچەكلىرىدە، تۇرمۇشتىن يەكۈنلەنگەن ماقال - تەمسىل ۋە شېئىر - قوشاقلىرىدا، شۇنداقلا كۈندىلىك تۇرمۇش ئادەتلىرىدە ئۆز ئەكسىنى تاپقان. 

ئەجداتلىرىمىزنىڭ ئىپتىدائىي تەبىئەت كۆزقارىشى ۋە «تەبىئەتنىڭ ئۆزى تەڭرى» دېيىلىدىغان دېئىزملىق ساددا قاراشلىرىدا پۈتۈن كائىنات تۇپراق (توپۇ)، ھاۋا (يەر)، ئوت (ئاتەش)، سۇ (سۇپ) دىن ئىبارەت تۆت ئېلېمېنتتىن يارالغان، دەپ قارالغان. 

ئادەتتە، كۈندۈزلىرىنى كەڭ تەبىئەت قوينىدىكى ئېتىز -ئېرىق، قىرلاردا، كېچىلىرىنى كۆك ئاسمان ئاستىدىكى خامانلاردا خامان تېپىش، يايلاقلاردا مال كۆزىتىش بىلەن ئۆتكۈزگەن ئەمگەكچان ئەجدادلىرىمىز ئۆزلىرىنىڭ ئىشلەپچىقىرىش ئەمەلىيىتى جەريانىدىكى ئۇزاق ئەسىرلىك ساددا چۈشەنچىلىرىنى يەكۈنلەپ، تۆت ئېلېمېنت (تۆت زات، تۆت ئاناسىر، تۆت ماددا دەپمۇ ئاتىلىدۇ) نى ئىلاھىيلاشتۇرىدىغان ئاجايىپ قىزىقارلىق قاراشلارنى ئوتتۇرىغا قويۇپ، ئۇنى كۈچلۈك ئىدىيىۋى ئىشەنچ ۋە ئېتىقاد مەزمۇنىغا ئايلاندۇرغان. 

ئەجدادلىرىمىزنىڭ كۆپ خۇدالىق قەدىمكى ئىپتىدائىي قارىشىدا كۆكتەڭرى (ئاسمان، ھاۋائىلاھى)، يەر - سۇپ ئىلاھى (ئوماق ئىلاھى)، سۇ تەڭرىسى (سۇ ئىلاھى) ۋە ئوت ئىلاھى (ئاتەش ئىلاھى) ھەممىدىن بۈيۈك ئىلاھلار ھېسابلىنىپ، ئۇنىڭغا چوقۇنغان ۋە ئېتىقاد قىلغان. ئۇلارنىڭ «ئادەم زاتىنىڭ يارىلىشى» ھەققىدىكى ئەپسانىلىرىدە، ئادەمئاتام بىلەن ھاۋائانامدىن ئادەم زاتى پەيدا بولغان دەپ ھېكايە قىلىپ، ئادەمئاتام(ئادەم ئەلەيھىسسالام) نى كۆك (ئاسمان) كە، ھاۋائانامنى يەر (تۇپراق) گە تەڭلەشتۈرىدۇ ھەمدە ھاۋا ئانامنى ئانا تەڭرى - ئوماي دەپمۇ قارايدۇ. مەھمۇت قەشقەرىنىڭ «تۈركىي تىللار دىۋانى» دا «ئومايغا تاپىنسا ئوغۇل بولۇر» (1 توم، 167 - بەت) دېگەن ماقالمۇ بار. خەلقىمىز ئارىسىدا كۆككە چوقۇنۇشتىن كېلىپ چىققان «يامغۇر تىلەش مۇراسىمى» دا «كۆكتىن تامدۇق، يەردىن ئۈندۇق» دەپ ئاسمانغا قاراپ خۇداغا ئىلتىجا قىلىش ئادىتى ھازىرغىچە داۋاملاشماقتا. تۇپراق (يەر) نى ئانىغا تەڭلەشتۈرۈپ ئۇنى ئۇلۇغلاش (ئانا يەر، ئانا يۇپراق، ئان ۋەتەن دېگەنگە ئوخشاش) ئادىتىمۇ ئەنە شۇ ئىپتىدائىي «يەر - سۇپ تەڭرىسى» ئېتىقادىدىن كېلىپ چىققان. 

ئوماق ئانا قەدىمكى زامانلاردا ئادەمزات ئۈچۈن تۇپراق ۋە سۇ مەنبەلىرىنى ئاتا قىلغۇچى بەخت ئىلاھى (idog) دەپ ئاتالغان. ئەنە شۇ «بەخت ئىلاھى» شەرىپىگە تۇرپاننىڭ قەدىمكى نامى ئىدىقۇت (ئىدى - ئىلاھ، خۇدا؛ قۇت - بەخت، يەنى بەخت بەرگۈچى خۇدا، دېمەكتۇر) دەپ ئاتالغان. 

خەلقىمىزنىڭ «تۆت ئېلېمېنت» نى ئۇلۇغلاش ۋە مۇقەددەسلەشتۈرۈشتىن ئىبارەت ئىپتىدائىي تەبىئەت قاراشلىرىنىڭ ئىزلىرى بۈگۈنكى كۈندە ئۇلارنىڭ تۇرمۇش ئادەتلىرىدە، كېسەللەرنى داۋالاشتىكى ئەم - ئېرەم قائىدىلىرىدە ساقلىنىپ كەلمەكتە. ئادەتتە داۋاملىق دېيىلىدىغان «تۆت پەسىل» (باھار، ياز، كۈز، قىش)، «تۆت تەرەپ» (شىمال، جەنۇب، شەرق، غەرىب)، «ھاياتلىقنىڭ تۆت دەۋرى» (بالىلىق، ياشلىق، ئوتتۇرا ياشلىق، قېرىلىق)، «تۆت سۈپەت» ياكى «تۆت مىزاج» - (ئىسىق، سوغۇق، ھۆل، قۇرۇق) «تۆت خىلىت» (سەپرا، قان بەلغەم، سەۋدا) قاتارلىق «تۆتلۈكلەر گۇرۇپپىسى» نىڭ بارلىققا كېلىشىمۇ ئالەمنىڭ ئۇلى بولغان «تۆت ئېلېمېنت» قارىشىنىڭ سمۋوللۇق ئىپادە قىلىنشىدۇر. شۇنىڭ ئۈچۈن ئۇيغۇرلارنىڭ تەبىئەت قاراشلىرىنىڭ يادروسى (مەركىزى) قەدىمكى ئىپتىدائىي دەۋرلەردە شەكىللەنگەن «تۆت ئېلېمېنت» قارىشىدىن ئىبارەت، دەپ ئېيتالايمىز. (ئا)
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇرلارنىڭ ئېتقاد ئادەتلىرى
چوڭلارنى ھۆرمەتلەش، كىچىكلەرنى ئاسراش

چوڭلارنى ھۆرمەتلەش، كىچىكلەرنى ئاسراش ئۇيغۇرلارنىڭ گۈزەل ئەخلاقلىرىدىن بىرى، شۇنىڭدەك ئائىلە تەربىيىسىنىڭ مۇھىم مەزمۇنى،  دېگەن ماقال ئەنە شۇ ئەنئەنە ئاساسىدا مەيدانغا كەلگەن. ئۇيغۇرلاردىكى بۇ ئادەت مۇنۇ جەھەتلەردە گەۋدىلىنىدۇ. 

1) ئاتا - ئانىغا سادىق بولۇش. ئاتا - ئانىغا سادىق بولۇش ھەممە مىللەتكە ئورتاق بىر ئەنئەنە، ئۇيغۇرلار ئاتا - ئانىنى ئۆينىڭ تۈۋرۈكى، بەرىكىتى، چىرىغى ھېسابلاپ قەدىرلەيدۇ، گېپىدىن چىقمايدۇ. ھەر قانداق ئەھۋال ئاستىدا گەپ ياندۇرمايدۇ. ئائىلە ئەزالىرى ئاتا - ئانىسىغا ھەر دائىم ئۇزۇن ئۆمۈر تىلەيدۇ. ئۆزلىرى ھەرقانچە غورىگۈل قالسىمۇ ئاتا - ئانىسىغا ئاتايدۇ. ئاتا - ئانىنى ئۆزلىرىگە قانات ھېسابلايدۇ. ئاتا - ئانىنىڭ ئۆلۈمىدە پەرزەنتلەرنىڭ  دەپ ھازا ئېچىشى ئاشۇ ئەقىدە، ئادەتتىن كەلگەن. 

ياشلار مەيلى ئۆيدە ياكى سىرتتا بولسۇن چوڭلارنىڭ (مۆتىۋەرلەرنىڭ) ئالدىدىن توغرا ئۆتمەيدۇ، چوڭلارنى كۆرگەندە ئىككى قولىنى كۆكسىگە ئېلىپ ئېڭىشىپ:  دەپ سالام قىلىدۇ. ھەرقانداق سورۇندا چوڭلارنى تۆرگە باشلايدۇ، داستىخاندا چاي، غىزا - تاماق ئالدى بىلەن چوڭلارغا قويۇلىدۇ. چوڭلار بار يەردە پۇتلىرىنى سۇنۇپ قالايمىقان ئولتۇرمايدۇ، چاقچاق قىلىشمايدۇ، كەيپ قىلمايدۇ. 

ئومۇمەن ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە پەرزەنتلەر ئۈچۈن ئاتا - ئانىسىنىڭ دۇئاسىنى ئېلىش ئەڭ چوڭ بەخت، قارغىشقا ئۇچراش ئەڭ چوڭ گۇناھ دەپ قارىلىدۇ. بۇ ئەقىدە ، ،  دېگەن بۇ ماقالىلاردا ناھايىتى ئوبرازلىق ئىپادىلەنگەن. بۇ ئادەت - ئەنئەنىلەرگە خىلاپلىق قىلغۇچىلار ، ، ،  دېيىلىپ جامائەتچىلىكنىڭ نەپرىتىگە ئۇچرايدۇ. 

ئۇيغۇرلارمۇ كىچىك يېتىم - يېسىرلەرنى بالا قىلىپ بېقىۋېلىش ئادىتى كەڭ ئومۇملاشقان. 

2) كىچىكلەرنى ئاسراش. چوڭلار كىچىكلەرنى ئاسراشنى ئۆزىنىڭ مۇقەددەس بۇرچى دەپ قارايدۇ. ئۇلارغا ، <تىرىكچىلىكىمىزنىڭ ئەرمىكى>،  دەپ ھەر دائىم ، ،  دەپ دۇئا قىلىدۇ، ھەممە جەھەتتە ئاۋۋال كىچىكلەرنىڭ ئېھتىياجى قاندۇرۇلىدۇ. ئۆيگە كېلىپ - كېتىدىغانلارمۇ چوڭلار بىلەن سالام - سائەت قىلىشىپ بولۇپلا كىچىكلەرنى قۇچاقلاپ كۆتۈرۈپ، سۆيۈپ ئەركىلىتىدۇ، چوڭلار ھەرقانداق سورۇندا بالىلارنى تونۇش - تونۇش ئەمەسلىكىگە قارىماي  دەپ، بالىلارنى چوڭلارنى  دەپ ئاتايدۇ.تۈر:ئۇيغۇرلارنىڭ كىشلىك مۇناسىۋەت ئادەتلىرى
## مەنبەلەر
ھەممە مەۋجۇداتلار ھەرىكەت قىلىدۇ

مېڭىپ كېتىۋاتقان ئادەملەر توپى، ئۇچقاندەك كېتىۋاتقان ئاپتوموبىل، ئۇچۇپ يۈرگەن قۇشلار، يۈرۈۋاتقان پاراخوت … قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى ھەرىكەت قىلىۋاتقان بولىدۇ. ئۇنداقتا، يىراقتىكى يېشىل تاغ، كۆۋرۈك، يېقىندىكى ئۆي - ئىمارەتلەر، تۇرخۇنلار… مۇ ھەرىكەت قىلىۋاتقان بولامدۇ؟ شۇنداق، تەبىئەتتىكى ھەممە مەۋجۇداتلار ھەرىكەت قىلىدۇ، مۇتلەق ھەرىكەت قىلمايدىغان جىسىم مەۋجۇت ئەمەس.
كۆپچىلىككە مەلۇم، يەر شارى كېچە - كۈندۈز توختىماستىن ئۆز ئوقىدا ئايلىنىدۇ، يېشىل تاغ، كۆۋرۈك، ئۆي - ئىمارەت ۋە تۇرخۇن قاتارلىقلار يەر شارىغا مۇقىم جايلاشقان بولۇپ، قارىماققا ھەرىكەت قىلمايدىغاندەك تۇرىدىغان بۇ جىسىملارنىڭ ھەممىسى ئەمەلىيەتتە يەر شارى بىلەن بىرلىكتە ئايلىنىدۇ. ئەگەر سىز ئېكۋاتوردا ئولتۇرسىڭىز يەر شارى بىلەن بىللە ئايلىنىپ، بىر كېچە - كۈندۈزدە40 مىڭ كىلومېتىر يۆتكىلىسىز، تەخمىنەن ھەر سېكۇنتتا460 مېتىردىن كۆپرەك يۆتكىلىسىز. ئەمما، يەرشارىدا تۇرۇپ ھېچكىم يەر شارىنىڭ ئايلىنىش ئەھۋالىنى كۆرۈۋالالمايدۇ، يەر شارىدىن ئايرىلىپ چىقىپ ئالەم بوشلۇقىدا يۈرۈۋاتقان ئالەم ئۇچقۇچىسىلا يەر شارىنىڭ ئايلىنىۋاتقان ئاجايىپ مەنزىرىسىنى كۆزىتەلەيدۇ.

ئاسماندىكى يۇلتۇزلارمۇ ھەرىكەت قىلىدۇ. دەسلەپ قارىغاندا ئۇلار ئالەم بوشلۇقىدا تىپتىنچ توختاپ تۇرغاندەك كۆرۈنىدۇ. ئەمما، كۆڭۈل قويۇپ نەچچە كۈن، نەچچە ئاي، نەچچە يىل … كۆزەتكەندە، ئۇلارنىڭ ئورنىنىڭمۇ ئۆزگىرىۋاتقانلىقىنى بايقىغىلى بولىدۇ. ئاسترونومىيە بىزگە شۇنى ئېيتىپ بەردىكى، ئاي يەر شارىنى چۆرگىلەپ سېكۇنتىغا تەخمىنەن1 كىلومېتىر يۆتكىلىدۇ، يەر شارى قۇياشنى چۆرىدەپ ئوربىتىلىق ئايلىنىپ سېكۇنتىغا30 كىلومېتىر يۈرىدۇ، قۇياش سىستېمىسى سامانيولى سىستېمىسىنى چۆرىدەپ سېكۇنتىغا تەخمىنەن250 كىلومېتىردىن كۆپرەك يۈرىدۇ، سامانيولى سىستېمىسى يەنە ئومۇمىي يۇلتۇزلار سىستېمىسىدا تېخىمۇ چوڭ تېزلىكتە ھەرىكەت قىلىدۇ.

تەبىئەتتە مۇتلەق ھەرىكەت قىلمايدىغان جىسىم مەۋجۇت ئەمەس، پەقەتلا بەزى ھەرىكەت ھادىسىلىرى ئىنتايىن كىچىك ھەم ئاستا بولغانلىقتىن، ئاسانلىقچە بايقىغىلى بولمايدۇ. مەسىلەن، مەملىكىتىمىزنىڭ شىزاڭ ئېگىزلىكىدە قەد كۆتۈرۈپ تۇرغان چومولاڭما چوققىسى يەر شارىنىڭ ئۆز ئوقىدا ئايلىنىشى، ئوربىتىلىق ئايلىنىشى بىلەن بىللە ئايلانغاندىن باشقا، ئۇنىڭ يەر شارى سىرتقى يۈزىگە نىسبەتەن ئېگىزلىكى يىلىغا1 ～5 سانتىمېتىر تېزلىكتە ئېگىزلەپ بارىدۇ. مىكرو دۇنياسىدىكى مولېكۇلا ۋە ئاتوملارنىڭ ھەرىكىتىنى كىشىلەر كۆزى بىلەن ھەرگىز بىۋاسىتە كۆرەلمەيدۇ، پەقەت تەخمىنەن1 مىليون ھەسسە چوڭايتالايدىغان ئېلېكترونلۇق مىكروسكوپ ئارقىلىقلا ماددىلارنىڭ ئىچكى قىسمىدىكى مەڭگۈ توختىماستىن ھەرىكەت قىلىپ تۇرىدىغان بۇ ئاجايىپ دۇنيانى بايقىغىلى بولىدۇ.تۈر:فىزىكا
## مەنبەلەر
ھەرىكەتنىڭ تېز - ئاستىلىقىنىڭ ئۆلچىمى

ۋېلىسىپىت مىنىپ ماڭغاندا پىيادە ماڭغانغا قارىغاندا تېز بولىدۇ، ئەمما ئاپتوموبىلدا ماڭغانغا قارىغاندا ئاستا بولىدۇ. پويىزدا ئولتۇرۇپ ماڭغاندا ئاپتوموبىلدا ماڭغانغا قارىغاندا تېز بولىدۇ، ئەمما ئايروپىلاندا ئۇچقانغا قارىغاندا كۆپ ئاستا بولىدۇ. روشەنكى، جىسىملار ھەرىكىتىنىڭ تېز - ئاستىلىقى سېلىشتۇرۇشقا قارىتا ئېيتىلغان. فىزىكىدا «تېزلىك» ئارقىلىق جىسىملار ھەرىكىتىنىڭ تېز - ئاستىلىق دەرىجىسى بىلەن يۆنىلىشى ئىپادىلىنىدۇ.

تەبىئەتتە ئېلېكترو ماگنىت دولقۇنىنىڭ تارقىلىش تېزلىكى ئەڭ چوڭ بولۇپ، سېكۇنتىغا تەخمىنەن300 مىڭ كىلومېتىرغا يېتىدۇ، شۇڭلاشقا رادىئو قوبۇللىغۇچنى ئاچساقلا يىراق جايدىكى ئاڭلاتقۇچى (دىكتور) نىڭ ئاۋازىنى دەرھال ئاڭلىيالايمىز.

ئادەتتە ئېيتىلىدىغان ئاپتوموبىل، پويىز، ئايروپىلانلارنىڭ تېزلىكى ئوتتۇرىچە تېزلىكىنى كۆرسىتىدۇ. ئوتتۇرىچە تېزلىكى چوڭ جىسىم ئوتتۇرىچە تېزلىكى كىچىك جىسىمغا قارىغاندا تېز ھەرىكەت قىلىدۇ.

ئەمەلىي تۇرمۇشتا، ھەر خىل قاتناش قوراللىرىنىڭ ھەرىكىتىنىڭ تېز - ئاستىلىقى دائىم ئۆزگىرىپ تۇرىدۇ. ئاپتوموبىل بېكەتتىن چىققاندا تېزلىكى نۆلدىن تەدرىجىي چوڭىيىدۇ، ئاخىرقى بېكەتكە يېقىنلاشقاندا تېزلىكى يەنە تەدرىجىي كىچىكلەيدۇ. ئاپتوموبىلدا سپىدومېتىر (تېزلىك ئۆلچىگۈچ) بار بولۇپ، ئاپتوموبىل يول يۈرگەندە ئاپتوموبىلدا سپىدومېتىرىدىكى رەقەملەر دائىم ئۆزگىرىپ تۇرىدۇ. سپىدومېتىر كۆرسەتكەن تېزلىك قىممىتى ئاپتوموبىلنىڭ يۈرۈش جەريانىدىكى ھەربىر پەيتتىكى تېزلىكى بولۇپ، بۇ پەيتلىك تېزلىك دەپ ئاتىلىدۇ.

فىزىكىدا «تېزلىنىش» تىن ئىبارەت بۇ مىقدار ئارقىلىق جىسىملار تېزلىكى ئۆزگىرىشىنىڭ تېز - ئاستىلىق دەرىجىسى ۋە يۆنىلىشى ئىپادىلىنىدۇ. تېزلىكىنىڭ ئۆزگىرىشى تېز بولغان جىسىمنىڭ تېزلىنىشى چوڭ، تېزلىكىنىڭ ئۆزگىرىشى ئاستا بولغان جىسىمنىڭ تېزلىنىشى كىچىك بولىدۇ. ئاپتوموبىل تۇيۇقسىز قوزغالغاندا، تېزلىكىنىڭ ئۆزگىرىشى ناھايىتى تېز بولىدۇ - دە، ئاپتوموبىلنىڭ تېزلىنىشى چوڭ بولىدۇ. نورمال يۈرگەندە تېزلىكىنىڭ ئۆزگىرىشى ئانچە چوڭ بولمايدۇ - دە، تېزلىنىشى كىچىك بولىدۇ. ئەگەر ئاپتوموبىل تەكشى تېزلىكتە يۈرسە، ئۇنىڭ تېزلىنىشى نۆل بولىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:فىزىكا
نىسپىي ھەرىكەت

سىلىق كېتىۋاتقان بىر پويىزدا ئولتۇرغاندا، تۆمۈريول ياقىسىدىكى دەرەخ، ئۆي - ئىمارەت، سىم تاناب تۈۋرۈكى قاتارلىقلارنىڭ كەينىگە كېتىۋاتقانلىقى كۆرۈنمىسە، پويىزنىڭ ئالدىغا كېتىۋاتقانلىقىنى ئېنىقلىغىلى بولمايدۇ. ئەگەر كۆرۈنگىنى دەل سىز ئولتۇرغان پويىز بىلەن ئوخشاش يۆنىلىشتە ماڭغان ھەم ھەرىكىتىنىڭ تېز - ئاستىلىقى ئوخشاش بولغان باشقا بىر پويىزنىڭ ۋاگونى بولسا، پويىزنىڭ ھەرىكەت قىلىۋاتقان ياكى قىلمايۋاتقانلىقىنى ئېنىقلىغىلى بولمايدۇ. چۈنكى، ئىككى پويىز ئارىسىدىكى ئارىلىقتا ئۆزگىرىش بولمىغانلىقىتىن، بۇ، ئىككى پويىزنىڭ تامامەن تىنچ تۇرغاندىكى ئەھۋالىغا تامامەن ئوخشىشىپ كېتىدۇ.

بۇ، يول ياقىسىدىكى ئۆي - ئىمارەتلەر، دەرەخلەر ۋە سىم تاناب تۈۋرۈكلىرىگە نىسبەتەن ئېيتقاندا، پويىزنىڭ ھەرىكەت قىلىدىغانلىقى، ئوخشاش تېزلىكتە ئوخشاش يۆنىلىشتە كېتىۋاتقان باشقا بىر پويىزغا نىسبەتەن ئېيتقاندا، سىز ئولتۇرغان پويىزنىڭ تىنچ تۇرىدىغانلىقىنى چۈشەندۈرىدۇ. دېمەك، جىسىملارنىڭ ھەرىكىتى نىسپىي مەنىگە ئىگە بولىدۇ، ئوخشاش بولمىغان جىسىملارنى تاللاپ ئۆلچەم قىلىپ سېلىشتۇرغاندا، كېلىپ چىقىدىغان خۇلاسىلەرمۇ ئوخشاش بولمايدۇ. فىزىكىدا ئۆلچەم قىلىپ تاللىۋېلىنىپ سېلىشتۇرۇش ئېلىپ بېرىلىدىغان جىسىم بەلگە جىسىم (پايدىلىنىش جىسمى) دەپ ئاتىلىدۇ.

كۆپچىلىكتە يەنە مۇنداق تەسىرات بولغان بولۇشى مۇمكىن: ئىككى پويىز بېكەتتە ياندىشىپ تۇرغاندا، بىر پويىزنىڭ دېرىزىسىدىن يەنە بىر پويىزنىڭ ۋاگونىنىلا كۆرگىلى بولىدۇ، يەنە بىر پويىز ئاستا - ئاستا ئالدىغا ماڭغاندا، ئۆزىڭىز ئولتۇرغان پويىزنى كەينىگە چېكىنىۋاتىدۇ، دەپ قالىسىز. بۇنىڭ سەۋەبى شۇكى، سىز ئالدىغا ماڭغان يەنە بىر پويىزنى بەلگە جىسىم قىلغان، كەينىگە چېكىنىش بولسا بۇنىڭغا نىسبەتەن ئېيتىلغان. تىنچ تۇرغان پاراخوتتا تۇرۇپ دەريا سۈيىنىڭ ئاققىنىنى كۆزەتكەندە، دائىم پاراخوتنىڭ ئۆزى مېڭىۋاتقاندەك سېزىلىشىنىڭ پرىنسپىمۇ مۇشۇنىڭدا.

بىز ئادەتتە ئۆي - ئىمارەتلەر، دەل - دەرەخلەر، سىم تاناب تۈۋرۈكى، ئۈستەل قاتارلىق جىسىملارنى تىنچ تۇرىدۇ، دەيمىز. بۇنىڭدا يەر شارى بەلگە جىسىم قىلىنىپ ھۆكۈم قىلىنغان بولىدۇ؛ ئەگەر قۇياش بەلگە جىسىم قىلىپ تاللىۋېلىنسا، ئۇلارنىڭ ھەممىسى يەنە ھەرىكەت قىلىۋاتقان بولىدۇ.

جىسىملار ھەرىكىتىنىڭ تېز - ئاستىلىقىمۇ نىسپىي بولىدۇ.1 - دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە، فرانسىيىلىك بىر ئۇچقۇچى m2000 ئېگىز بوشلۇقتا ئۇچۇۋاتقاندا، توساتتىن يېنىدىن بىر كىچىك نەرسىنىڭ ئۇچۇپ كېتىۋاتقانلىقىنى كۆرۈپ، ئۇچقۇچى بۇنى بىر قوڭغۇز ئوخشايدۇ دەپ، قولى بىلەن ئۇنى تۇتۇۋالغان. ئۇ قولىدىكى نەرسىگە ئەستايىدىل قارىغاندىن كىيىن ھەيران قالغان، ئەسلىدە بۇ ئۇنىڭغا چەنلەپ ئېتىلغان بىر پاي ئوق ئىدى!

ئىشنىڭ ھەقىقىي ئەھۋالى مۇنداق: فرانسىيىلىك ئۇچقۇچى مۇئەييەن تېزلىكتە ئۇچۇۋاتقان، كەينىدىن ئېتىلىپ كەلگەن ئوق ھاۋادا بىر بۆلەك ئارىلىق ئۇچقاندىن كېيىن، ئۇنىڭ تېزلىكى كىچىكلەپ قالغان. ئوقنىڭ تېزلىكى ئايروپىلاننىڭ تېزلىكىگە يېقىنلىشىپ قالغاندا، گەرچە ئوقنىڭ تېزلىكى يەنىلا ئىنتايىن چوڭ بولسىمۇ، ئەمما ئۇچقۇچىغا نىسبەتەن ئېيتقاندا، ئوق ئاساسەن تىنچ تۇرغاندەك بولۇپ، قولىنى سۇنۇپلا بۇ ئوقنى تۇتۇۋالىدۇ.

ھازىرقى زامان ئالەم ئۇچۇش ئىشلىرىدا، يۇقىرى تېزلىكتە ئۇچۇۋاتقان ئالەم كېمىلىرىنىڭ تېزلىكلىرى تەڭ، يۆنىلىشلىرىمۇ ئوخشاش بولغاندا، ئۇلار ئاساسەن نىسپىي تىنچ ھالەتنى ساقلايدۇ - دە، ئالەم كېمىسى بوشلۇقتا بىر تەرەپتىن ئۇچۇپ، بىر تەرەپتىن يېقىنلىشىپ، بىر - بىرىگە بىۋاسىتە ئۇلىنىپ بىر گەۋدىنى ھاسىل قىلالايدىغان بولدى.
## مەنبەلەر

تۈر:فىزىكا
ئېغىرلىق كۈچى

يەر شارىدا غەلىتە بىر خىل كۈچ مەۋجۇت، ئۇ يەر يۈزىدىكى جىسىملارنى تۆۋەنگە تارتىپ تۇرىدۇ، بۇ خىل كۈچ ئېغىرلىق كۈچى دەپ ئاتىلىدۇ.

پىشىپ كەتكەن ئالما پەقەتلا تۆۋەنگە چۈشىدۇ، باشقا يۆنىلىشكە قاراپ ئۇچۇپ كەتمەيدۇ؛ سىز كۈچەپ سەكرەپ قانچىلىك ئېگىز سەكرىسىڭىزمۇ، ھامان تېزلا يەر يۈزىگە چۈشىسىز؛ ھازىرقى زامان راكېتالىرى يەر يۈزىدىن10 مىڭ مېتىرلاپ ئېگىز ئۆرلەپ يۇقىرى بوشلۇقتا ئۇچالايدۇ، يېقىلغۇ كۆيۈپ بولغاندىن كېيىن يەنىلا ئاستاغىنە يەر يۈزىگە چۈشىدۇ. بۇلارنىڭ ھەممىسى ئۇلارنىڭ ئېغىرلىق كۈچىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغانلىقىدىن بولىدۇ.

#### ئېغىرلىق
ئېغىرلىق كۈچىنىڭ چوڭ - كىچىكلىكى ئېغىرلىق دەپ ئاتىلىدۇ. بىر تۆمۈر شارچە بىر تۆمۈر مىختىن ئېغىر بولىدۇ، بۇنىڭ سەۋەبى شۇكى، تۆمۈر شارچىنىڭ تەركىبىدىكى تۆمۈر كۆپ بولغاچقا، يەر شارىنىڭ تۆمۈر شارچىنى تارتىش كۈچى چوڭ بولىدۇ. تۆمۈر مىخنىڭ تەركىبىدىكى تۆمۈر ئاز بولغاچقا، يەر شارىنىڭ تۆمۈر مىخنى تارتىش كۈچى كىچىك بولىدۇ.

يەر يۈزىدىكى جىسىملارنىڭ ئېغىرلىقى مۇقىم بولمايدۇ. ئېكۋاتوردىن چىقىپ شىمالىي قۇتۇپقا بارغان بىر تەكشۈرگۈچى (ئېكسپېدىتسىيىچى)نىڭ بەدەن ئېغىرلىقى تەدرىجىي ئېشىپ بارىدۇ. ئېكۋاتوردا بەدەن ئېغىرلىقى 50kg بولغان بولسا، شىمالىي قۇتۇپقا بارغاندا بەدەن ئېغىرلىقى تەخمىنەن 50.25kg بولىدۇ. بۇنىڭ سەۋەبى ئۇ شىمالىي قۇتۇپتا ئۇچرايدىغان ئېغىرلىق كۈچىنىڭ ئېكۋاتوردا ئۇچرايدىغان ئېغىرلىق كۈچىدىن چوڭراق بولغانلىقىدا.

جىسىم يەر يۈزىدىن قانچە ئېگىز كۆتۈرۈلسە، ئۇچرايدىغان ئېغىرلىق كۈچى شۇنچە كىچىك بولۇپ، ئېغىرلىقى شۇنچە يېنىك بولىدۇ. يەر يۈزىدە بەدەن ئېغىرلىقى 50kg كېلىدىغان تەنھەرىكەتچى دېڭىز يۈزىدىن 8848m ئېگىز بولغان چومولاڭما چوققىسىغا چىقسا، ئۇنىڭ بەدەن ئېغىرلىقى تەخمىنەن 0.14kg يېنىكلەيدۇ. ئەگەر راكېتا ئارقىلىق بۇ تەنھەرىكەتچىنى يەر يۈزىدىن 6371km ئېگىز بوشلۇققا چىقارسا، ئۇنىڭ بەدەن ئېغىرلىقى ئارانلا 12.5kg بولۇپ قالىدۇ.

ئېغىرلىق كۈچىنىڭ ئادەملەرنىڭ ھاياتىغا بولىدىغان تەسىرى ناھايىتى چوڭ بولىدۇ. ئەگەر ئېغىرلىق كۈچى بولمىسا، قار - يامغۇرلار يەر يۈزىگە چۈشەلمەيدۇ؛ دەريادىكى سۇلار ئاقماي توختاپ قالىدۇ؛ تېپىپ چىقىرىلغان توپ يىراقلارغا ئۇچۇپ كېتىدۇ؛ ئازراقلا سەكرەپ قويسىڭىز، قايتا يەر يۈزىگە چۈشەلمەي قالىسىز، … شۇنىڭ بىلەن، تەبىئەت ۋە ئىنسانىيەتنىڭ تۇرمۇشى ھازىرقى مۇشۇ ھالەتتە بولماي قالىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ئاتالغۇ
تۈر:فىزىكا
مېخانىك ھەرىكەتنىڭ ئۈچ خىل ئاساسىي شەكلى

تەبىئەتتە جىسىملار ئورنىنىڭ ئۆزگىرىش ھەرىكىتى مېخانىك ھەرىكەت دەپ ئاتىلىدۇ. ئىلگىرىلىمە ھەرىكەت، ئايلانما ھەرىكەت ۋە تەۋرىنىش بولسا مېخانىك ھەرىكەتنىڭ ئۈچ خىل ئاساسىي شەكلىدىن ئىبارەت. ئەمەلىيەتتە، نۇرغۇن جىسىملار بىرلا ۋاقىتتا نەچچە خىل شەكىلدىكى ھەرىكەتكە قاتنىشىدۇ. بۇنى تاشيولدا كېتىۋاتقان ئاپتوموبىلدىن كۆزىتىۋالغىلى بولىدۇ.

#### ئىلگىرىلىمە ھەرىكەت
بىر خىلى، ئاپتوموبىلدىكى يۈك بىلەن كوزۇپنىڭ ھەرىكىتى بولۇپ، بۇ ئىلگىرىلىمە ھەرىكەت دەپ ئاتىلىدۇ. يۈك مەيلى كوزۇپنىڭ ئۈستۈنكى قەۋىتىگە قويۇلسۇن ياكى ئاستىنقى قەۋىتىگە قويۇلسۇن، مەيلى كوزۇپنىڭ ئالدىغا قويۇلسۇن ياكى كەينىگە قويۇلسۇن، ھەممىسىدە كوزۇپ بىلەن بىرلىكتە ئاپتوموبىلنىڭ ئىلگىرىلەش يۆنىلىشى بويىچە پاراللېل يۆتكىلىدۇ. ئۇلارنىڭ بېسىپ ئۆتكەن ئارىلىقلىرى تەڭ بولۇپلا قالماستىن، يەنە ھەرىكىتىنىڭ تېز - ئاستىلىقى ۋە يۆنىلىشلىرىمۇ ئوخشاش بولىدۇ، مەسىلەن، بىر سېكۇنت ئىچىدە ھەممىسى 10mئارىلىققا پاراللېل يۆتكىلىدۇ. بۇنداق شەكىلدىكى ھەرىكەت ئىلگىرىلىمە ھەرىكەت دەپ ئاتىلىدۇ. ياغاچچى ياغاچ تاختىنى رەندىلىگەندىكى رەندىنىڭ ھەرىكىتى، سلېسار دېتالنى ئېكەكلىگەندىكى ئېكەكنىڭ ھەرىكىتى، تارتما (سىيرتما)نى ئۈستەلدىن تارتىپ چىقارغاندىكى تارتمىنىڭ ھەرىكىتى قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى ئىلگىرىلىمە ھەرىكەتكە تەۋە بولىدۇ.

رەندە، ئېكەك، تارتمىنىڭ ھەرىكىتى تۈز سىزىق بويىچە ئېلىپ بېرىلىدۇ، بۇ خىل ئىلگىرىلىمە ھەرىكەتلەر تۈز سىزىقلىق ھەرىكەتتىن ئىبارەت بولىدۇ. بەزى جىسىملارنىڭ ئىلگىرىلىمە ھەرىكىتى ئەگرى سىزىق بويلاپمۇ ئېلىپ بېرىلىدۇ. يەر يۈزىگە ئۆرە قويۇلغان چاماداننى ئۆرە پېتى كۆتۈرۈپ ئۈستەل ئۈستىگە ئالسىڭىز، چاماداننىڭ ھەرقايسى قىسىملىرىنىڭ ھەرىكەت ئەھۋالى ئوخشاش بولۇپ، پەقەتلا ئەگرى سىزىق بويلاپ قىلىنغان ھەرىكەتتىن ئىبارەت بولىدۇ.

#### ئايلانما ھەرىكەت
يەنە بىر خىلى قۇمچاقنىڭ ھەرىكىتى بولۇپ، بۇ ھەرىكەت ئايلانما ھەرىكەت دەپ ئاتىلىدۇ. چاق ئوقىدىن باشقا، چاقتىكى ھەرقايسى نۇقتىلار ئوقنى چۆرگىلەپ چەمبەر بويلىما ھەرىكەت قىلىدۇ؛ ئاپتوموبىل رولىنىڭ ھەرىكىتى، ئىشىك، دېرىزە، سائەت ئىسترېلكىلىرىنىڭ ھەرىكىتى قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى ئايلانما ھەرىكەت بولىدۇ

#### تەۋرىنىش
ئۈچىنچى خىلى ئاپتوموبىل ماتورىنىڭ گاز سىلىندىرىدىكى پورشېننىڭ ھەرىكىتى بولۇپ، ئۇ تەۋرىنىش (تەۋرەنمە ھەرىكەت) دەپ ئاتىلىدۇ. بۇ تۈردىكى ھەرىكەتلەرنىڭ ئالاھىدىلىكى شۇكى، جىسىم ھامان مەلۇم بىر مەركىزىي ئورۇندىن بېرىپ - كېلىپ ئۆتۈپ قايتىلىما ھەرىكەت قىلىدۇ. سائەت ماياتنىكىنىڭ ھەرىكىتى، ئىلەڭگۈچنىڭ ھەرىكىتى، رەندىلەش ئىستانوكىدىكى رەندىلەش تىغىنىڭ ھەرىكىتى قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى تەۋرىنىشتىن ئىبارەت بولىدۇ.تۈر:فىزىكا
## مەنبەلەر
زىچلىق

ئۈستەل ياغاچتىن ياسىلىدۇ، ئاليۇمىن قوشۇق ئاليۇمىندىن ياسىلىدۇ. ياغاچ ماتېرىيال، ئاليۇمىن قاتارلىق جىسىمنى تەشكىل قىلغان بۇ خىل ماتېرىياللار ماددا دەپ ئاتىلىدۇ. 

جىسىم ئۆز ئىچىگە ئالغان ماددىنىڭ ئاز - كۆپلۈكى ماسسا دەپ ئاتىلىدۇ.

ئەگەر ئوخشاش بىر خىل ياغاچ ماتېرىيالى ئىشلىتىلسە، بىر ئۈستەلگە ئىشلىتىلگەن ياغاچ ماتېرىيالى بىر ئورۇندۇققا ئىشلىتىلگەن ياغاچ ماتېرىيالىدىن كۆپ بولىدۇ، شۇڭا ئۈستەلنىڭ ماسسىسى ئورۇندۇقنىڭكىدىن چوڭ بولىدۇ. ھەجمى ئوخشاش بولغان تۆمۈر پارچىسى بىلەن ئاليۇمىن پارچىسىنى تارازىغا سالغاندا، تۆمۈر پارچىسىنىڭ ماسسىسىنىڭ چوڭ، ئاليۇمىن پارچىسىنىڭ ماسسىسىنىڭ كىچىك بولىدىغانلىقىنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ.

يەر يۈزىگە ياتقۇزۇلغان تىك تۆت تەرەپلىك بىر پارچە گرانىت خاتىرە تاشنى بىر تال بېتون دۈگىلەك تۈۋرۈك بىلەن سېلىشتۇرغاندا، ئۇلارنى ئۆلچەش قورالى ئارقىلىق بىۋاسىتە ئۆلچىگىلى بولمايدۇ، بۇلارنىڭ قايسىسىنىڭ ماسسىسىنىڭ چوڭ ئىكەنلىكىنى قانداق بىلىش كېرەك؟

ئومۇمەن ئېيتقاندا، ئوخشاش بىر خىل ماددىدىن ھەجمى چوڭراقىنىڭ ماسسىسىمۇ چوڭراق بولىدۇ. بۇنىڭ سەۋەبى شۇكى، ماسسىسى تەكشى بولغان ئوخشاش خىل ماددىنىڭ بىرلىك ھەجىمدىكى ماسسىسى ئوخشاش بولىدۇ. مەسىلەن، 2m3 سۇنىڭ ماسسىسى 2000kg، 5m3 سۇنىڭ ماسسىسى 5000Kg بولىدۇ، ئۆلچەشلەر1m3 سۇنىڭ ماسسىسىنىڭ 100 كىلوگرام بولىدىغانلىقىنى ئىپادىلىدى. فىزىكىدا مەلۇم خىل ماددىنىڭ بىرلىك ھەجىمدىكى ماسسىسى شۇ خىل ماددىنىڭ زىچلىقى دەپ ئاتىلىدۇ.

زىچلىق ماددىلارنىڭ مۇھىم ئالاھىدىلىكلىرىنىڭ بىرى، ھەربىر خىل ماددىنىڭ مۇئەييەن زىچلىقى بولىدۇ. ئالتۇننىڭ زىچلىقى چوڭراق بولىدۇ، ھەر كۇب مېتىر (m3) ئالتۇننىڭ ماسسىسى 19300 كىلوگرام كېلىدۇ. ھىدروگېننىڭ زىچلىقى كىچىكرەك بولىدۇ، نورمال ئەھۋالدا، ھەر كۇب مېتىر ھىدروگېننىڭ ماسسىسى 0.09kg كېلىدۇ. ھەر خىل ماددىنىڭ زىچلىقىنىڭ سانلىق قىممىتىنى فىزىكا قوللانمىسىدىن ئىزدەپ تاپقىلى بولىدۇ.

ماددىنىڭ زىچلىقىنى بىلگەندە، بىرلىك ھەجىمدىكى ماددىنىڭ ماسسىسىنى بىلگىلى بولىدۇ. ئەگەر يەنە ئامال قىلىپ ماددىنىڭ ھەجمىنى بىلگەندە، زىچلىقىنى ئۇنىڭ ھەجمىگە كۆپەيتكەندە كېلىپ چىققان سانلىق قىممەت ماددىنىڭ ماسسىسى بولىدۇ. بۇنداق ئۇسۇلدىن پايدىلىنىپ گرانىت خاتىرە تاش بىلەن بېتون دۈگىلەك تۈۋرۈكنىڭ ماسسىسىنىڭ چوڭ - كىچىكلىكىنى سېلىشتۇرغىلى بولىدۇ.

سانائەت ئىشلەپچىقىرىشىدا، دائىم زىچلىق ئارقىلىق ماددىلار پەرقلەندۈرۈلىدۇ. ئالتۇن ھەل بېرىلگەن ھۈنەر - سەنئەت (تېخنولوگىيە) بۇيۇملىرىنىڭ سىرتقى كۆرۈنۈشى ساپ ئالتۇننىڭكىگە ئوخشاش بولۇپ، ھەقىقىي - ساختىلىقىنى ئاسانلىقچە ئايرىغىلى بولمايدۇ، ئەگەر ئۇنىڭ زىچلىقىنى ئۆلچەپ چىقىپ، ئۇنى ئالتۇننىڭ زىچلىقىغا سېلىشتۇرغاندىلا، ھەقىقىي ياكى ساختىلىقىنى دەرھال پەرقلەندۈرگىلى بولىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ئاتالغۇتۈر:فىزىكا