open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
مۇنازىرىلىشىشنىڭ پايدىسى يوق

مۇنازىرىلىشىشنىڭ پايدىسى يوق

مۇنازىرىدە ئەڭ چوڭ مەنپەئەتكە ئىگە قىلىدىغان بىر خىل ئۇسۇل بار، ئۇ بولسىمۇ مۇنازىرىلىشىشتىن ئۆزىنى قاچۇرۇش، مۇنازىرىدىن ئۆزىنى قاچۇرۇش خۇددى زەھەرلىك يىلاندىن، يەر تەۋرەشتىن ئۆزىنى قاچۇرغانغا ئوخشاش.

مۇتلەق كۆپ قىسىم چاغلاردا مۇنازىرە ئاياغلاشقاندىن كېيىن، ھەربىر مۇنازىرىلەشكۈچى بۇرۇنقىغا قارىغاندا ئۆزىنىڭ مۇتلەق توغرا ئىكەنلىكىگە تېخىمۇ قاتتىق ئىشىنىدۇ.

سىز مۇنازىرە بىلەن غەلىبىگە ئېرىشەلمەيسىز، بۇ چوقۇم. ئەگەر مەغلۇپ بولسىڭىز بولۇۋېرىڭ. چۈنكى، غەلىبە قىلغان تەقدىردىمۇ، يەنىلا مەغلۇپ بولىسىز. نېمە ئۈچۈن؟ ئەگەر سىز قارشى تەرەپ ئۈستىدىن غەلىبە قىلىپ، ئۇنىڭ كۆرسەتكەن سەۋەبلىرىنى بىر تىيىنغا ئەرزىمەس قىلىۋەتكەن، نېرۋىسىنىڭ چاتاق ئىكەنلىكىنى تولۇق ئىسپاتلىغان تەقدىردىمۇ، سىز قانچىلىك بولۇپ كېتىسىز؟ سىز ئەلۋەتتە ئۆزىڭىزنى بەھۇزۇر ھېس قىلىسىز. بىراق، قارشى تەرەپچۇ؟ ئۇ ئۆزىنى شۇنداق مىسكىن ھېس قىلىدۇ. سىز ئۇنىڭ غۇرۇرىغا تەگكەن ئىكەنسىز، ئۇ سىزنىڭ غەلىبىڭىزگە قارشى كۈرەش قىلىدۇ.

سىز مۇنازىرىلىشىۋاتقان ۋاقىتتا، ئېھتىمال سىزنىڭ دېگەنلىرىڭىز توغرا بولغان بولۇشى ھەتتا ناھايىتى توغرا بولغان بولۇشى مۇمكىن، بىراق قارشى تەرەپنىڭ ئىدىيىسىنى ئۆزگەرتىش جەھەتتە، سىز ھېچ نەرسىگە ئېرىشەلمەيسىز، خۇددى سىزنىڭ خاتادەك تۇرۇۋېرىدۇ.

مېكېدور ۋىلسون زۇڭتۇڭنىڭ ئىچكى كابېنت مالىيە مىنىستىرى بولغان مەزگىلدە، ئۆزىنىڭ ئۇزاق يىللىق سىياسىي ساۋاقلىرىنى يەكۈنلەپ: «نادان ئادەمنى مۇنازىرە ئارقىلىق يەڭگىلى بولمايدۇ» دېگەن.

مېنىڭ تەجرىبەن،: مەيلى ئۇ قانداق ئادەم بولسۇن – يۈكسەك ئىقتىدارلىق ياكى تۆۋەن ئىقتىدارلىق بولسۇن – ھەرگىزمۇ تىل كۈرىشى بىلەن ئىدىيىسىنى ئۆزگەرتكىلى بولمايدۇ دېگەندىن ئىبارەت. ساكيامونى مۇنداق دېگەن: «نەپرەت بىلەن نەپرەتنى تۈگىتىش مۇمكىن ئەمەس، بىراق مۇھەببەت بىلەن نەپرەتنى تۈگىتىش مۇمكىن» دېگەن ئىدى. ئۇقۇشماسلىقنى مۇنازىرە بىلەن مەڭگۈ بىر تەرەپ قىلغىلى بولمايدۇ. بەلكى تۈرلۈك ۋاسىتە، تاشقى مۇناسىۋەت، يارىشىش ۋە قارشى تەرەپنىڭ قارىشىغا ھېسداشلىق قىلىش يوللىرى بىلەن تۈگىتىش مۇمكىن.

لىنكولىن خىزمەتدىشى بىلەن قاتتىق مۇنازىرىلىشىپ قالغان بىر ياش ئوفېتسىرنى ئەيىبلىگەن. «مۇۋەپپەقىيەت قازىنىشقا بەل باغلىغان كىشى، _ دەيدۇ لىنكولىن، _ شەخسىي ئاداۋىتىگە ۋاقىت زايە قىلماسلىقى كېرەك، نەتىجىسىنى كۆرىمەن دەپ ۋاقىتنى زايە قىلىشقا تېخىمۇ بولمايدۇ. ناچار خاراكتېر، ئۆز كونتروللۇقىنى يوقىتىش قاتارلىقلارمۇ مۇۋەپپەقىيەت قازىنىشنىڭ دۈشمىنىدۇر. سىز ئۆزىڭىزنى كۆرسىتىشكە ئارتۇقچە ئۇرۇنماڭ، ئۇنىڭدىن ۋاز كېچىڭ. ئىت بىلەن يول تالىشىپ، ئۆزىڭىزنى چىشلىتىۋالغاندىن كۆرە، يولنى ئىتقا ئۆتۈنۈپ بەرگىنىڭىز تۈزۈك. چىشلىگەن ئىتنى ئۆلتۈرۈۋەتكەن تەقدىردىمۇ يارىسى قېپقالىدۇ.»

(«كارنىگ ھېكمەتلىرى» دېگەن كىتابتىن ئېلىندى)
توزان قەسىدىسى

توزان قەسىدىسى

ئوسمانجان ساۋۇت

قاقماي تۇرغىن قېرىندىشىم ئۈستۈڭنى،

توزۇمىسۇن يۇرتتىن كەلگەن توزانلار.

ئۇنى سۈرەي كۆزلىرىمگە، سۆيەي مەن،

مەن تېنىگەن، يول ئاداشقان قوزاڭلار ...

قاقماي تۇرغىن قېرىندىشىم ئۈستۈڭنى،

قونسۇن ئۇلار ئۈستۈمگە، ياق قەلبىمگە.

ئانا يەرنىڭ زەررىسىدۇر([1]) ئۇ توزان،

نۇر بولغۇچى، مەن ئايرىلغان بەختىمگە!

قاقماي تۇرغىن قېرىندىشىم ئۈستۈڭنى،

پۇراپ ئالاي باغلىرىمنىڭ ھىدىنى.

ئىپار چېچەك، ئىپار غۇنچە، ئىپار گۈل،

يۇسۇن دىلدىن ھىجرانلارنىڭ([2]) دېغىنى.

قاقماي تۇرغىن قېرىندىشىم ئۈستۈڭنى،

ئۇ زەررىلەر تەۋەررۈكتۇر([3])، مۇقەددەس.

مەن كۆرىمەن تىيانشاننى ئۇنىڭدىن،

كۈمۈش چاچلىق، مەغرۇر، ئۇلۇغ، زەبەردەس([4]).

قاقماي تۇرغىن قېرىندىشىم ئۈستۈڭنى،

مەن ئۇنىڭدىن شاھ مۇقاملار ئاڭلاي مەن.

شاۋقۇن سالار دەريالىرىم زەر([5]) قىرغاق،

خىيالىمدا دەريالارغا قاراي مەن.

قاقماي تۇرغىن قېرىندىشىم ئۈستۈڭنى،

ئۇ ۋەتەننىڭ تۇپرىقىدۇر تۇتىيا([6]).

ئىز تاشلىدى پېشانەمگە جۇدالىق،

يارا سالدى يۈرىكىمگە ھەر گىياھ.

ئىنسان پەقەت ئۈچ نانغىلا توياركەن،

توياركەنۇ نان غېمىنى قوياركەن ...

غاپىللىقتىن([7]) ئۆچسە ئەقىل شاملىرى،

ئۆز كۆزىنى ئۆزى جەزمەن ئوياركەن ...

«بۇلبۇل دەركەن تىكەنلەرنى ۋەتىنىم،

ئالتۇن قەپەس ھەيۋىتىنى ئاچسىمۇ.»

شۇ بىر قۇشچە بولالمىدىم ۋاي ئىسىت،

ئازغۇ مېنى تاغلار كېلىپ باسسىمۇ.

قاقماي تۇرغىن قېرىندىشىم ئۈستۈڭنى،

قىيالمايمەن ئۇنى ھەرگىز قېقىشقا ...

بىر زەررىگە تەسەددۇقتۇر مىڭ ھايات،

ئۇ زەررىلەر سەرخىل شولا چېچىشتا ...

قاقماي تۇرغىن قېرىندىشىم ئۈستۈڭنى،

ئۈستۈڭدىكى چاڭ-توزانغا تەشنامەن.

چۆلدە قالغان يۈگۈرگەندەك ئالۋۇنغا([8])،

بىر ھالەتكە مەھكۇم بولدۇم، ئەسرامەن([9]).

1981-يىل 7-ئاي، بېيجىڭ.

تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپ ئىككىنچى يىللىق «ئەدەبىيات» كىتابىدىن ئېلىندى.

_______________________________________

([1]) زەررە _ 1) ماددىلارنىڭ كۆزگە كۆرۈنەر-كۆرۈنمەس ئەڭ كىچىك بىرلىكى؛ 2) ئىنتايىن ئاز، بەك كىچىك، كىچىككىنە زەررىچە.

([2]) ھىجران _ جۇدالىق، ئايرىلىش.

([3]) تەۋەررۈك _ 1) ئۇلۇغ، ھۆرمەتكە لايىق، ئەزىز؛ 2) ئۇلۇغ، ھۆرمەتكە لايىق دەپ ئەتىۋارلانغان نەرسە، يادنامە؛ 3) يېقىن، مۆتىۋەر كىشىلەردىن خاتىرە، يادىكارلىق بولۇپ قالغان؛ ئۇلۇغلىنىپ ساقلانغان؛ يېقىن، مۆتىۋەر كىشىلەردىن خاتىرە، يادىكارلىق بولۇپ ساقلانغان نەرسە؛ ئەستىلىك.

([4]) زەبەردەس _ 1) جىسمانىي جەھەتتىن بەقۇۋۋەت؛ كۈچلۈك، چىڭ؛ 2) مۇستەھكەم، مەغرۇر، تىك؛ 3) خەۋپ-خەتەر، قىيىنچىلىقلاردىن قورقمايدىغان؛ يۈرەكلىك؛ باتۇر، پالۋان، جەسۇر.

([5]) زەر _ 1) ئالتۇن؛ 2) ئالتۇن بىلەن ھەل بېرىلگەن، ئالتۇن سۈيى بىلەن سۇغىرىلغان، ئالتۇن رەڭگىدىكى.

([6]) تۇتىيا _ 1) كۆز ئاغرىقىنى ساقايتىش ياكى كۆزنى روشەنلەشتۈرۈش ئۈچۈن كۆزگە سۈرتىدىغان، بۇرۇن ئىشلىتىلگەن بىر خىل دورا؛ 2) كۆچمە مەنىدە: تېپىلمايدىغان، قىممەت باھالىق نەرسە.

([7]) غاپىللىق _ 1) بىرەر ئىشقا، ھادىسىگە، مەسىلىگە قارىتا بىغەملىك، سۇسلۇق بىلەن مۇئامىلە قىلماق؛ غەپلەتتە قالماق، غەپلەت باسماق؛ 2) بىخەۋەر، خەۋەرسىز.

([8]) ئالۋۇن _ ئېزىتقۇ.

([9]) ئەسرا _ سىر، سىرداش، ھەمراھ.

تۈر: ئۇيغۇر
تۈر: شېئىر
تۈر: ئوسمانجان ساۋۇت
تۈر: توزان
ئوقۇغىن - مۇختەر سۈپۈرگى

ئوقۇغىن

مۇختەر سۈپۈرگى

تەقدىرىڭگە جەڭ ئوقى ئاتماق بولساڭ ئوقۇغىن،

كائىناتنىڭ سىرىنى ئاچماق بولساڭ ئوقۇغىن،

ئەل- ۋەتەنگە تۆھپىلەر قاتماق بولساڭ ئوقۇغىن،

نىسىۋەڭنى ئىلكىڭگە ئالماق بولساڭ ئوقۇغىن،

ئەيىپىڭنى ئىلىمدە ياپماق بولساڭ ئوقۇغىن.

《ساۋاتسىزلىق شەرەپ ئىش》 دېگەنلەرگە مىڭ لەنەت،

ئەل غېمىنى يالغاندىن يېگەنلەرگە مىڭ لەنەت،

تىرىكتاپقا ئاش بەرگەن لىگەنلەرگە مىڭ لەنەت،

نادانلارنى ئېشەك قىپ مىنگەنلەرگە مىڭ لەنەت،

بەيگىلەردە ئۆزگىدىن ئاشماق بولساڭ ئوقۇغىن.

ئەجدادىمىز ياراتقان قەغەز، كومپاس، مەتبەئە،

چىققان بىزدە روياپقا دورا ئاتلىق مۆجىزە،

نەسلى ئىدۇق ئەشۇنداق زېرەكلەرنىڭ ئەسلىدە،

بىز جاھانغا تۇنۇلغان ئىلىم بىلەن دەرۋەقە،

كەلگۈسۈڭنى ئەجدادقا چاتماق بولساڭ ئوقۇغىن.

كۈلپىتىڭدىن ۋايسايسەن، 《نە ئۈچۈن》 دەپ باقمايسەن،

قاراڭغۇ دىل خانەڭگە ئىلىم نۇرى ياقمايسەن،

ئۆزگىلەرگە ئۆزۈڭدىن خۇشپۇراقلار چاچمايسەن،

تۇرۇپ بىر دىل، بىر تىللىق، بىر كوچىغا پاتمايسەن،

خىسلىتىڭدىن نۇر- زىيا چاچماق بولساڭ ئوقۇغىن.

نىجاتلىقنى ئىلىمگە باغلىغانلار باياشات،

ئۇچتى ئايغا، مارسقا، بولدى ئاڭا پەن قانات،

ئەمما سېنى يالمىدى ۋاقتى ئۆتكەن خۇراپات،

ھەل بولمىدى تىلىكىڭ قىلىپ شۈنچە مۇناجات،

باياشاتلىق تۆرىدە ياتماق بولساڭ ئوقۇغىن.

مەكتەپ دېسە داجىيسەن، قىيامەتتىن قاچقاندەك،

گويا ساڭا زاۋاللىق ئاغزىنى چوڭ ئاچقانداك،

قېنى روھىڭ، جۈرئىتىڭ، ئەجداد بەرگەن قاپلاندەك،

يېتىپ كەتتىڭ نادانلىق بۆشۈكىدە مېھماندەك،

قورغىنىنى غەپلەتنىڭ، چاقماق بولساڭ ئوقۇغىن.

بۇ دۇنياغا تۇغۇلۇپ، ئۇ دۇنيا دەپ ياشايسەن،

بىساتىڭنى، بالاڭنى كىملەرگىدۇر ئاتايسەن،

ماڭىسەنۇ ماڭىسەن، لېكىن قىردىن ئاشمايسەن،

مۇشۇ ھالىڭ- تۇرقۇڭدىن سەن كىملەرگە يارايسەن،

ياراتقۇچى ئىگەمگە ياقماق بولساڭ ئوقۇغىن.

يارالغاندا لاي- خاكى ئەسلى بىردۇر ئىنساننىڭ،

يىراق ئېرا- ئۆتمۈشتە نەسلى بىردۇر ئىنساننىڭ،

بېقىپ كەلدى يەر شارى، يەسلى بىردۇر ئىنساننىڭ،

سەن، مەن ۋە ئۇ بولمىقى بەلكى سىردۇر ئىنساننىڭ،

يىلتىزىڭنى- ئەسلىڭنى تاپماق بولساڭ ئوقۇغىن.

يىراق قىلما دىلىڭنى ئىلىم نۇرى- خىسلەتتىن،

ئالماي ساۋاق يۈرەمسەن شۇنچە ئاچچىق ئىبرەتتىن،

كىم قۇتقۇزار سېنى بۇ ئۆزۈڭ تاپقان كۈلپەتتىن،

يارىلىشىڭ قىسمەتتىن، يارالمىشىڭ ھېكمەتتىن،

دەرياسىدا ھېكمەتنىڭ ئاقماق بولساڭ ئوقۇغىن.

《يېڭى قاشتېشى》ژۇرنىلى 2014-يىل 4-سانىدىن
فېليەتون ۋە ھاياتلىق

فېليەتون ۋە ھاياتلىق

مەن فېليەتونغا ھېرىسمەن، چۈنكى ئۇ مېنىڭ ھاياتىم بىلەن چېتىلىپ كەتكەن، ھاياتىم ئۇنىڭ بىلەن پۈتۈنلەي ھەم قىسمەن باغلىنىپ كەلمەكتە.

ئۇ مېنىڭ سۆز قابىلىيىتىمنى پىشۇرۇپ بارماقتا.

ئۇ مېنىڭ لازىم بولغاندا ئىشلىتىش ئۈچۈن توپلىغان بىلىملىرىمنى ۋە شۇ بىلىملىرىمنى يېڭىلاپ تۇرۇش سۈر ئىتىمنى ئىمتىھان قىلىپ كەلمەكتە.

ئۇ مېنىڭ مېڭەمنى ئادالاپ - يېڭىلاپ، پىكىر - خىيالىمنى سۈزۈلدۈرۈپ، چېچەنلەشتۈرۈپ بارماقتا.

ئۇ مېنىڭ ئەقىل - پاراسىتىمنى، نەزەر - دائىرەمنى كېڭەيتىپ، مېھرىمنى ۋەتەنگە، نەزىرىمنى دۇنياغا چاتماقتا.

ئۇ مېنىڭ ئىنسانلىق تەبىئىتىمنى سىناپ كەلمەكتە، يەنى ھاكاۋۇرلۇق قىلامدىمەن ياكى پەسلىك قىلامدىمەن ۋەياكى كۈچۈكلىنىپ خۇشامەتگۇيلۇق قىلامدىمەن، ئۆز ئالدىمغا تۇتقان يولۇم بىلەن ماڭىدىغان ئادەممۇ مەن ياكى خوش - خوش ئېيتىپ، ياغلىمىچىلىق بىلەن ئۆتىدىغان خۇشامەتگۇي ئادەممۇ مەن، جىگەرلىك باتۇر ئادەممۇ مەن ۋە ياكى توخۇ يۈرەك قورقۇنچاق ئادەممۇ مەن، فېليەتون مېنى سىناپ تۇرماقتا.

فېليەتون مېنى سەمىمىي، ئاق كۆڭۈل ئەخمەقلەردىن بولۇشقا دەۋەت قىلىدۇ. مەنسەپپەرەسلەر، پۇلپەرەس بەتنىيەتلەر، بۇ دۇنيادا باشقىلاردىن بىر غېرىچ ئۈستۈن تۇرۇش كويىدىلا يۈرىدىغان ئادەملەر فېليەتونغا يېقىن يولىمايدۇ.

فېليەتون ھاياتلىق مۇساپەمدە يېرىم ئەسىردىن كۆپرەك ۋاقىتتىن بۇيان روشەن نامايەندە بولۇپ كەلمەكتە.

جاھاندا جاھالەت - نادانلىق ۋە مۇستەبىتلىك - زالىملىق تۈگىگىنى يوق، ئۇلار ئەلمىساقتىن بۇيانقى جۇدۇن - چاپقۇنلارغا يامىشىپ چاپلىشىپ دەۋران سۈرمەكتە. بەزى چاغلاردا قۇدرەت تېپىپ يامرىماقتا؛ پەن ۋە دېموكراتىيە بولسا گاھ جانلىنىپ، گاھ سالپىيىپ تۇرماقتا، تېخى چوڭقۇر يىلتىز تارتقىنى يوق، ئۇلار مەرىپەتچىلەرنىڭ تۈجۈپىلەپ پەرۋىش قىلىشىغا، پىدائىيلارنىڭ باتۇرانە نىدالىرىغا موھتاج.

دېمەك، فېليەتون مېنىڭ ھاياتىمغا ئەنە شۇنداق سېڭىپ كەتكەن! 

_______________

- بۇ ئەسەرنىڭ ئاپتورى شېڭ مىنتې، ئەنخۇيلۇق يازغۇچى. ئۇنىڭ «نادىر يازمىلاردىن تاللانما» ناملىق مەجمۇنىڭ 15 يىللىقىغا بېغىشلاپ يازغان بۇ ماقالىسى «جۇڭگونىڭ 2003- يىللىق نادىر فېليەتونلىرى» سەرلەۋھىلىك تاللانمىلار توپلىمىدىن تەرجىمە قىلىندى. 

توختى باقى ئارتىشى: «كۆڭۈلدىن كۆڭۈلگە يول»، 1-، 2-بەت   

بۇ ئەسەرنىڭ خىتايچە ئەسلىي نۇسخىسى:

**杂文与人生**

**作者：盛敏特**

我对杂文情有独钟，因为杂文与我的生命的全部或局部相联系。

它在锤炼我的语言文字能力。

它在检验我急需时的知识储备和更新知识的速度。

它在清洗、更新我的大脑，过滤、敏捷我的思维。

它在拓展我的智力和视野，把我的情感连着祖国，把我的目光连着世界。

它在考量我的人性：是狂妄还是卑琐？是媚态毕露还是我行我素？是唯唯诺诺、一团和气还是刚直不阿？是胆大包天还是胆小如鼠？杂文在拷问着我。

杂文倡导我做一个真诚、善良的“傻子”。官迷、财迷、心术不正、一心想在世上高人一头的人，是走不进杂文的。

杂文是我人生历程半个多世纪以来的鲜明路标。

世上愚昧与专制并未绝迹，它们依附于那一股股自古以来的倒春寒而在此刻盛行，有时还很猖獗；科学与民主或兴或衰，尚未深深扎根，需要文明的精心呵护，需要志士的呐喊。

杂文，就是这样融入了我的生命。
سەنيادىكى دۆڭكۆۋرۈك

**<big>سەنيادىكى دۆڭكۆۋرۈك</big>**

ئىمىن ئەھمىدى

سانجىنىڭ...

غۇلجا-كۇچانىڭ...

ئۈرۈمچى-قەشقەرنىڭ...

ناۋايخانىسى، ئاشپۇزۇللىرى قاتار كەتكەن.

بىرىدە لەڭمەن-ئۈگرە، بىرىدە پولۇ-مانتا...

دىماقنى غىدىقلايدۇ كاۋاپنىڭ ھىدى

بىر يەردە تاتلىق-تۇرۇم، پىشۇرۇق ئەتكەن.

پالما دەرەخلىرىنىڭ بويى سۇۋادان تېرەك

دېڭىزدىن ئۇرۇۋاتقان غۇر-غۇر شامال

قىزلارنىڭ چېچىغا قونغان، مەڭزىگە تەگكەن،

يولنىڭ بويىدا قەشقەرلىك ياش بىر چوكان

كۆكسىنى بالىسىنىڭ ئاغزىغا كەپلەپ قويۇپ،

ئولتۇرىدۇ، بەلكىم ھاردۇق يەتكەن!

ئۆيلەرنىڭ ئالدىدا بامبۇك ئورۇندۇق،

شىرەدە چىنە-چەينەك، ناۋات سالغان چاي

خوتەنلىك ئىككى بوۋاي موخۇركا چەككەن.

تۇرپانلىق ئايالنىڭ سومكىسى مەرۋايىتقا لىق

كۆتۈرۈپ ماڭالماي بېلىنى ئەگكەن...

ئاھ، سەنيادىكى دۆڭكۆۋرۈك! 

ئۈن يېتىم يەردىكى ساھىلدىن شاۋقۇن،

بىز تەشتەكتە باقىدىغان رەڭگارەڭ گۈللەر

بۇ يەردە بوي تارتىپ ئۆسكەن باراقسان.

چۈش مەھەل، ئىسسىق بەلباغدىن كەلگەن يالقۇن

ئالۋۇندەك جۇلالايدۇ قوشۇپ جانغا-جان.

مەجنۇنتال سايىسىدا غۇژژىدە ئادەم،

ئېھتىمال ئىسسىقتىن قېچىپ توپلاشقان.

يولنىڭ بۇ چېتىدىكى شىنجاڭلىق لاۋجاڭنىڭ

ئۇ تەرەپتىكى مەمەتنى توۋلاشلىرى شۇنچىلىك ئەركىن،

ھەر ئىككىسىنىڭ پۇتىدا ساپما كەش،

قولىدا بانان.

خۇيخۇيسۈن كەنتىدىن يالۇڭۋەنگە

سۇ ئۈزۈپ كېلىمىز دەپ ماڭغان يانمۇيان.

بۇلغانمىغان ھاۋا تەننىڭ داۋاسى،

يۇيغان چىنىدەك پاكىز كۆك ئاسمان.

خەنزۇ دەمسەن، ئۇيغۇر دەمسەن، خۇيزۇ دەمسەن...ھەممىسى

ئەسلىدىنلا بىر ئائىلە، قېرىنداش-تۇغقان!

ئاھ، سەنيادىكى دۆڭكۆۋرۈك! 

بۇ يەر كېلىدىغانلارغا قوغۇنلۇقنىڭ يولى،

قارامايدا ھەپتە-ئاي ئۇچراشمىغانلار،

ساناتورىيەدە بولۇشىدۇ جەم.

ئالتاي يايلاقلىرىدا كۆرۈشەمىگەنلەر،

كورلىدا كۆرۈشۈپ سۆزلىشەمىگەنلەر

دۇكان-رەستىلەردە تېپىشىپ قېلىپ،

بىر-بىرىنىڭ قولىنى سىقىدۇ مەھكەم.

بۇ يەر ھەممەيلەنگە ئۆز، ھايات سەھنىسى

ئوخشاشمىغان مېۋىلەردە بىرلا تاتلىق تەم.

بىنالار بىر قارىساڭ ئىتتىپاق تىياتىرخانىسى،

كىرىپ قالغاندەك بولىسەن كەچلىك بازارغا؛

بىر قارىساڭ چوڭ بازاردىكى قاينام-تاشقىنلىق،

ماڭامسەن، تۇرامسەن ئۆزۈڭدىكى پەم!

دېڭىزنىڭ كەڭلىكىگە ئاسمان پاتىدۇ؛

يانچۇقتىكى پۇلۇڭغا جاھان پاتىدۇ؛

كۆڭۈلنىڭ كەڭلىكىگە دېڭىز پاتىدۇ؛

سۇدىن چىقىپ قۇمدا ياتقانلار،

قۇمدىن چىقىپ سۇدا ياتقانلار،

قۇم بىلەن سۇنى مەھەللىسىدىكى ئۆستەڭ چاغلاپ،

ئوڭدا-دۈم ئېغىناپ ئەركىن ياتىدۇ.

قىلچە يېتىرقاش يوق، ھېيىقىشمۇ ھەم،

بولمىسا قۇرۇق پونى قانداق ئاتىدۇ؟

ئاھ، سەنيادىكى دۆڭكۆۋرۈك! 

دادۇڭخەيدىكى ئورمانلىقتا ئۇسسۇل سەيناسى

رىتىملىق قەدەملەردە ئەزگۈ ھاياجان،

جىلۋىلىك كۈزلەردە ھاياتنىڭ شەۋقى!

ئاھاڭلار مىللەتتىن، ئىرقتىن مۇستەسنا،

ئوخشاشلا لاۋۇلدايدۇ مۇھەببەت زەۋقى.

كىيىملەر گۇگۇمدىكى شەپەققە زىننەت،

يىراقتىكى شاۋ-شۇۋ ناخشىغا تەڭكەش،

تۈگىگەن كېچە بىلەن كۈندۈزنىڭ پەرقى.

نىيەت-ئىقبالدا ئالەمچە بىرلىك،

،ئاستىڭدىكى تۇپراق شۇنچىلىك ئۇلۇغ

بىز ياشاۋاتقان جاھاننىڭ شەرقى.

ئاھ، سەنيادىكى دۆڭكۆۋرۈك!...
ئىلتىجا

**<big>ئىلتىجا</big>**

ئىمىن ئەھمىدى

چىقار ئانا ھېجىر قاچاڭنى،

يەنە بىر رەت ئۇماچ ئېتىپ بەر.

بۆشۈكۈمنى تەۋرىتىپ بىردەم،

ئەللەي-ئەللەي قوشاق قېتىپ بەر.

ساپال چىراغ نەلەردە قالدى،

پىلىك سېلىپ قايتا يېقىپ بەر.

ئۇنتۇماپتۇ بالام مېنى دەپ،

دەريا-دەريا بولۇپ ئېقىپ بەر. 

مەينەت كەلدىم شاۋ-شۇۋ شەھەردىن،

پاكىزلىناي ئېرىق چېپىپ بەر.

بىر كەملىك بار مېنىڭ كۆڭلۈمدە،

بەختىم ئۈچۈن شۇنى تېپىپ بەر.
ئوتقا تۇغۇلغان بالا

**<big>ئوتقا تۇغۇلغان بالا</big>**

ئىمىن ئەھمىدى

ئوتقا تۇغۇلغانلىقىمنى بىلىسەن

ئۆرۈك چىچەكلىگەن بىر كۈنى.

ئانام ئوچاققا ئوت قالاۋېتىپ

كۇلۇڭغىلا تۇغۇپ قويغان مېنى.

ۋاقىتنى ئۇقمايدىغان قانداق ئايال دەپ

مومام تىللاپ كەتكەن ئۇنى.

دېگەن ھەم: تاس قاپتۇ ئەمەسمۇ تۇنجى نەۋرەم

ئوتۇن بىلەن بىللە كۆيۈپ كەتكىلى.

ئانامنىڭ مېنى ئوتقا تۇغمىغىنىغا رەھمەت

ئانام يۇرتنىڭ ئوتىغا تۇغقان مېنى.

شۇ ئوت ھەقىقى، تۆت تام ھەقىقى

ئانا يۇرت، ئانا يۇرت سۆيىمەن سېنى.

ئوتتىن تۇغۇلغىنىمنى بىلىسەن

شۇ چاغ ئوتتىن قىزىق بولغان ئانامنىڭ تېنى.

ئالەمگە قۇرۇق قول كەلمەپتىمەن دەپ

ئوتتىن بەك لاۋۇلدىغان تومۇردا قېنى.

بىر تەرىپىمدە ئانام كۆيگەن

ئىنجىقىدىن ئۆرلىگەن سۆيگۈ تۈتۈنى.

بىر تەرىپىمدە سەن كۆيگەن

تىمسالىڭ سەندە ئۆسكەن جىگدە ئوتۇنى.

ئانا يۇرت، مېنى ئوتتىن تۇغقىنىڭغا رەھمەت

يۇرتنىڭ ئوتىدىن تۇغدۇڭ مېنى.

شۇ يۇرت ھەققى، تۇپرىقىڭ ھەققى

ئوتۇڭدا كۆيۈپ تۇرۇپ سۆيىمەن سېنى.

سەن قوينۇڭغا ئوت بولۇپ تۇغۇلغانلارنىڭ

ئوتۇڭدا كۆيگەنلەرنىڭ ئانا ۋەتىنى.

ھاياتىمنى مۇھەببەت قىلدىڭ، ئوت قىلدىڭ

شۇ مۇھەببەت، ئوت ھەققى سۆيىمەن سېنى.
قەلەم، قەغەز، خەت...

**<big>قەلەم، قەغەز، خەت...</big>**

ئىمىن ئەھمىدى

يەنىلا سەككىز پۇڭلۇق پوچتا ماركىسى ئېلىپ،

ئەرزان لېپاپ بىلەن ئەۋەتكىن خەت.

كومپيۇتېردا خەت يازدىم دېدىڭ،

خەت كەلدى، لېكىن كەلـمىدى ھەسرەت.

تىشىلىپ كەتتى قەغەز نەچچە يەردىن،

سانجىلغاندا چېكىت، پەشكە قەلەمنىڭ ئۇچى.

بۇ ئەمەس ئىدى قەغەزنىڭ نېپىزلىقىدىن،

شۇنداق قىلاتتى سېغىنىش، سۆيگۈنىڭ كۈچى.

رەڭ يېيىلاتتى ئۇ يەر بۇ يەرگە،

داغ چۈشۈرەتتى قەغەزگە كۆز ياش.

سوئال، ئۈندەشلەرنىڭ مايماقلىقى،

قىلىپ قوياتتى ماڭا كۆڭلۈڭنى پاش.

دەرىخا ! كومپيۇتېر، يانفوندىكى گەپلەر،

شۇنداق تۈز، ھېچ نەرسە بولـمىغاندەك.

قولۇڭنىڭ تىترىگىنى نامەلۇم،

سېمونت ئېرىقتا سۇ ماڭغاندەك.

قېنى ئۆز ۋاقىتىدىكى تۈگىمەس گەپلەر،

قېنى ۋاراقلارغا سىڭگەن ھاياجان.

قەغەزنى مىجىپ مەيدەمگە تاڭاتتىم،

كومپيۇتېرغا نەدە مۇنداق ئىمكان؟

يەنىلا سەككىز پۇڭلۇق ماركا ئېلىپ،

ئەرزان لېپاپ بىلەن ئەۋەتكىن خەت.

كومپيۇتېردا خەت يازدىم دېدىڭ،

ئۇنىڭدىن شادلىق ئەمەس، كۆپەيدى ھەسرەت.
مەھەللەمگە مۇھەببەت

**<big>مەھەللەمگە مۇھەببەت</big>**

ئىمىن ئەھمىدى

مەن بۇ مەھەللىنى ياخشى كۆرىمەن،

گەرچە ئۇنىڭدا ئېگىز بىنا يوق.

سۈيىدە ئېقىپ،ئوتىدا كۆيىمەن،

پاكار ئۆيلەردە تاغدەك ئۇلۇغلۇق.

مەن بۇ مەھەللىنى ياخشى كۆرىمەن،

مەن ئۇنىڭ مېھرىگە كۆنۈپ قالغان.

ئانامنىڭ سۇغا چۈشۈپ كەتكەن چېلىكىنى،

دادام سۈزۈپ بېرىپ كۆيۈپ قالغان.

مەن بۇ مەھەللىنى ياخشى كۆرىمەن،

قىرلىرىدا كاككۇك قونغان تال.

دەل مۇشۇ مەھەللىنىڭ قىزى ئىدى،

قىزلىرىمغا ئانا بولغان بىر ئايال…
ئانام

**<big>ئانام</big>**

ئىمىن ئەھمىدى

بىر كونا سۆيگۈدىن قەلبىمدە باھار،

قىلمىساممۇ يېڭى مۇھەببەت بايان.

ۋىسالىڭنى ئىزدەپ يېگەچكە ئازار،

ھېسلىرىم تۈمەننىڭ سۈيىدە ئايان.

ساڭا ۋاپا بىلەن چامدىدىم بۈگۈن،

كىندىكىمدىن دەسلەپ تۆكۈلگەچكە قان.

ئەمدۈرگەچ ئوغۇز سۈت ماڭا تۈنۈگۈن،

سەندە جىمى بەختىم، سېنىڭدىندۇر جان.

شۇڭا "كۆزدىن يىراق، كۆڭۈلدىن يىراق،

دېگەن سۆز-چۆچەككە ئىشەنمىدىم ھېچ.

كىچىك چېغىمدىلا تۇتاشقان پىراق،

ئاجىز ۋۇجۇدۇمنى قويمىدى تېنىچ.

مەيۈس كۈلكەڭ ماڭا قۇۋۋەت ھەر زامان،

ئۆرتىسىمۇ بەزەن دىلىمنى ئاھىڭ.

مەيلى قانچە ياشناپ كەتسۇن كەڭ جاھان،

ئۆمرۈمگە مۇقەددەس يەككە نىگاھىڭ.

چاچ شالاڭ، ساقال ئاق، مېھمانمۇ دېمە،

مېھمان ساڭا مەندەك كەلمەيدۇ يىغلاپ.

بەڭباش قىلىقىمدىن ھەرگىز غەم يېمە،

ئېتىزلىرىڭ ئارا يۈرسەم پېتىقلاپ.

ھەممە كەپسىزلىكىم، ھەممە شوخلۇقۇم،

نەدە يۈرسەم سېنى سۆيۈشتىن پەيدا.

بىر ساڭىلا بولغاچ دەردىم-خوشلۇقۇم،

قىلىدۇ ئەقىدەم قىزلارنى شەيدا.

دادام ياتقان گۆرنىڭ يېنىدىن بۇ دەم،

ماڭىمۇ كۆرسىتىپ بەرگىن بىر يەرلىك.

ھاياتتىن مەن ساڭا قەرىزدار ھەردەم،

سىنىڭ ھېممىتىڭدىن شۇلار يېتەرلىك.

رەنجىمەي قۇچاقلا مەسۇم بالاڭنى،

گۇناھ ئۆتكەن بولسا، كەچۈرۈش سەندىن.

سەنلا ساقايتىسەن ئىشقىي يارامنى،

چىقىدۇ ساڭىمۇ مەلھەملەر مەندىن.

پىشانەڭ قورۇقى ساناقسىز دەپتەر،

روھىم ئالۇر ئۇنىڭ بېتىدىن غۇرۇر.

كۆڭلۈم ھەر ئان ساڭا قاناتسىز كەپتەر،

قۇچاقىڭغا قاراپ ئۇچىدۇ مەغرۇر.
قېرىدىڭمۇ ئانا!

**<big>قېرىدىڭمۇ ئانا</big><big>!</big>**

ئىمىن ئەھمىدى

رومالىڭدا سەلكىن ئەركىلەر،

چاچلىرىرىڭدا ئەركىم ئەركىلەر.

يۈزۈڭ سۆيۈپ قىزىڭ ئەركىلەر،

ئايىغىڭدا ئىزىم ئەركىلەر...

تۈڭلۈكۈڭدىن ئۆتكەن تۇلۇن ئاي،

چىرايىڭدا تۈنىدى بىر كەچ.

بولۇپ قالدى قۇياشمۇ ھەتتا،

ئوتلىرىڭنىڭ ئالدىدا پالەچ.

ھېلىمۇ ھەم بىرىدە ئەپسۇس،

تاغ قېتىدا يۈرىدۇ مۆكۈپ،

بىرى شۇندىن بۇيان ياداڭغۇ

ئايلىنىدۇ سوغۇق نۇر تۆكۈپ...

كىرپىكىڭدە بۇلبۇل ئەركىلەر،

زىنىخىڭدا شەبنەم ئەركىلەر.

سۇ قويالماي قولۇڭغا ۋىناس،

پەقەت ھەيكەل بولۇپ ئەركىلەر...

قېرىدىڭمۇ ئېيتقىنا ئانا

ياق كۆپ تېخى يارقىن ئەتىلەر...
ئاق بۇژغۇن

**<big>ئاق بۇژغۇن</big>**

ئىمىن ئەھمىدى

خام خىيال چۆلىگە ئۈنگەن سۆكسۆكلەر

ئارزۇ سەلكىنىدە سولۇپ تۈگىدى.

تەنھالىق ئاختۇرغان بۇ مىسكىن يۈرەك

ئەسىر غوۋغاسىدا ئۆلۈپ تۈگىدى.

سېنى سۆيمىگەنگە بەرگەن سۆيگۈلەر

پۇشايمان ئوتىدا كۆيۈپ تۈگىدى.

ۋاپاسىز قوقاستىن تۇتاشقان پىراق

ۋاپا مەلھىمىدە سويۇپ تۈگىدى.

نادانلىق نۇرىغا قاقلانغان بەدەن

ۋاقىتسىز ھەسرەتكە تويۇپ تۈگىدى.

يالغان ۋەدىلەرگە چاڭقىغان ۋۇجۇد

پۇشايمان شارابىنى قويۇپ تۈگىدى.

ھەرنە ۋەسۋەسىلەر كەتتى كەلمەسكە

ساقال ئاقاردى چاچ چۈشۈپ تۈگىدى. 

مېنىڭن تۈگىشىمنى سورىسا كىملەر

ئۇ دەيدۇ جاھاندىن كۈلۈپ تۈگىدى.

1995-يىل ئەتىياز
گۈل ئوغرىسى

**<big>گۈل ئوغرىسى</big>**

ئىمىن ئەھمىدى 

باشتا بىر تال گۈلنى ئۈزۈپ كەتتىم،

تۆت ئەتراپىمغا قاراپ ئاۋايلاپ. 

كېيىن تەشتەك بىلەنلا كۆتۈرۈپ كەتتىم،

دېرىزەمگە قوندى قۇچقاچلار سايراپ. 

ئوغرى ئالغان مالنى ئەزەلدىن،

مالنىڭ ئىگىسى كېلەتتى ئىزدەپ. 

ساقلاپ باقتىم ئېرىنمەي نەچچە كۈنگىچە،

گۈلنىڭ ئىگىسى كېلىپ تۇتۇۋالسا دەپ. 

سەۋر دېگەننىڭمۇ چېكى بار ئىكەن،

يېرىلغۇدەك بولدۇم ئىچىم پۇشۇپ. 

ئەمدى گۈلنىڭ ئىگىسى كەلمىسە ئەگەر،

ئوغرىلاپ كېلىمەن ئۇنىمۇ قوشۇپ... 

2020-يىل 6-ئاي، قەشقەر
توي

**<big>توي</big>**

ئىمىن ئەھمىدى

ئەجەب ئاددىي توي قىلغانكەنمىز،

ھايات داستىخانىغا سەمىمىيلىك تىزىپ.

ئەجەب مۇڭداشقانىكەنمىز نېرى ئولتۇرۇپ،

مەڭزىمىزگە ياشتا خەت يېزىپ.

سېنى يۆتكەيدىغانغا ماشىنا يوق،

تاپالمىغانىدىم ھەتتا ئېشەك ھارۋىسى.

جاز، روك مۇزىكا دېگەنلەر نەدە؟!

ئەتراپنى چاڭ كەلتۈرگەنىدى سەھرا ناغرىسى.

«شېرىن ئاي» دەپ بېقىپتىكەنمىز ئېتىزغا،

تاتلىق ئىدى ئاي يورۇقىدىكى ساياھەت.

ئالتۇن ئۈزۈك ئالماپتىكەنمەن قولۇڭغا،

قىلىپتىكەنسەن مىس ھالقىغىمۇ قانائەت.

ئۆيىمىزگە كىرگەنىكەنمىز يانمۇ – يان،

يۇرتداشلار ياققان ئوتتىن ئاتلپ.

ساپ ھاۋا، سوغۇق سۇ، چاڭ – توزان

يولغا سېلىپ قويغانىكەن بىزنى پاكلپ...

بىلمەپتىكەنمەن سەن بايمۇ يا كەمبەغەل؟

سورىماپتىكەنسەن بىساتىمدىن سوئال.

بەك سەبىي ئىكەنمىز، كۆڭۈلدە يوق غۇم،

خۇددى ئېرىق بويىدىكى مەجنۇنتال...

بالىلارغا دېگىلى بولارمۇ بۇ توينى،

يازغىلى بولارمۇ ئەسلىمە قىلىپ؟

ئېھتىمال قايىل قىلماق تەس ئۇلارنى،

يېرىپ بەرگەندىمۇ يۈرەكنى ئېلىپ...
سەرگەردانلىق

**<big>سەرگەردانلىق</big>** 

ئىمىن ئەھمىدى  

ھەسرىتىم سەرگەندان بولسا مەيلىتى،

كېتەر ئىدى يىراقلارغا ئېلىپ باش.

بەختىمنىڭ سەرگەندانلىقى يامان بولدى،

يالغۇز قىلىپ مېنى كۆزلىرىمدە ياش.  

دەريا سەرگەندان بولسا مەيلىتى،

دېڭىزغا  ئاقاتتى يا سىڭەتتى چۆلگە.

قىرغاقلىرىنىڭ سەرگەندانلىقى يامان بولدى،

غەشلىك بېرىپ سۇنغان كۆڭۈلگە.  

دادام سەرگەندان بولسا مەيلىتى،

بىلىكىگە تايىنىپ باقاتتى جان.

ئانامنىڭ سەرگەندانلىقى يامان بولدى

بالىلىرىدىن تىلەپ يەيدۇ نان.  

ئۆزۈم سەرگەندان بولسام مەيلى ئىدى،

بىلدۈرەتتىم كىملىكىمنى تىلىم بىلەن.

تىلىمنىڭ سەرگەندانلىقى يامان بولدى،

مۇڭدىشالـماي يۈرىمەن دىلىم بىلەن...
بىلىم ئىشقىدا

**<big>بىلىم ئىشقىدا</big>** 

نىمشېھىت 

جاھان رەنالىرى ئىچرە بىلىمدەك بىر گۈزەل يار يوق،

بىلىمدىن ئۆزگە تۇتقان يار بولۇر ئۇ گاھىدا بار - يوق.

قارا قاشلىق تولۇن ئايلار ساڭا بىر نەچچە كۈن يولداش،

ئەگەر سەن پۇلدىن ئايرىلساڭ،  سېنى تاشلايدۇ. ھېچ ئار يوق.

كىرىڭ  كەينىگە نەپسىڭنىڭ  بىلىمدىن ئۆزگە يار تۇتساڭ،

بېشىڭغا چۈشسە بىر كۈنلەر، ئۇ چاغدا سەن كەبى خار يوق.

قۇلاق سالساڭ مۇھەببەت ئەھلىنىڭ پەريادى - ئاھىغا،

يۇتۇپ زەرداپ،  پىراقتىن داد دېمەكتىن باشقىچە زار يوق.

تەپەككۇر ئەيلىسەڭ ئىشقىي ئەسەرلەرنى ئوقۇپ ھەردەم،

قاراڭغۇ دەر يورۇق دۇنيانى ھەم ئالەم كەبى تار يوق.

يۈرۈپ مەنمۇ گۈزەل ئىزلەپ جاھالەتكە ئەسىر بولغان،

خالايىق ئالدىدا يۈرسەم، مېنىڭدەك بەلكى ئەغيار يوق.

پاراغەت ئىزلىسەڭ ئەسلا بىلىمدىن ئۆزگە يار تۇتما.

سېنىڭ قەدرىڭنى ساقلاشتا بىلىمدەك ياخشى ھەمكار يوق.

ھاياتلىقتا بىلىم قانداق كىشىنىڭ يولدىشى بولسا،

قەيەرگە بارسا باش قاتماس، بىلىمدەك ئاڭا غەمكار يوق.

بىلىمسىز ساق تېنىڭ مەجرۇھ، ھەمىشە نالە - پەريادتا، 

جاھان ئىچرە بىلىمسىزنىڭ دىلىدەك ئەسكى بىمار يوق.

بىلىمگە ئاشىنا بولساڭ ئوقۇش ئىشقىدا  بول بۇلبۇل ،

ئۆگەنمەككە مائارىپ باغچىسىدەك ياخشى گۈلزار يوق.

بۇ دۇنيانىڭ قانداق   پۇچمىقىغا باش تىقىپ ياتساڭ،

بىلىم تارتىپ چىقار مەيدانغا، ھېچ بىر كىمگە ئەخبار يوق.

بىلىم روھىي ئوزۇق ئىنسان ھاياتىغا ئەگەر بىلسەڭ،

بىلىمنىڭ قەدرىنى بىلگۈچى ئۆلمەس، بۇڭا ئىنكار يوق.. 

چاپان ھۆرمەتلىرى ھېچ چاغ چاپاندىن ئايرىلىپ قالماس،

كېتەر پۇلدىن يىغىلغان ھۆرمىتىڭ پۇل بىرلە،  ئەسرار يوق.

چاپان بىرلەن ئۆزۈڭنى پارقىراتساڭ بىر بوياقچىسەن،

بىلىم ئەسىرى بۈگۈن. سىرلىق چاپانلارغا خېرىدار يوق.

بۇلاردىن قولغا كەلگەن ئابرۇي جىنلار  چۈشى ئوخشاش،

خىيالىي بۇ تىلەككە سەن كەبى باخشىغا جىندار يوق.

گۇمان قىلما پەلەكنى ھەرقاچان  بەختىڭگە چۆرگۈلمەس،

بۈگۈن باي، ئەتە سەندەك ھېچ گاداي يوق، بەلكى قەرزدار يوق.

بىلىمدىن چەتتە كۆرگەن دۆلىتىڭ جاننىڭ جاپاسىدۇر،

جاپا قىلماق جېنىغا بىلىمسىزدەك سىتەمكار يوق.

بىلىمدىن ھەممە ئىش مەيدانغا  چىققان   ئەسىردۇر بۇ،

بىلىش لازىمكى بىلىمسىزلەرگە بۇ ئەسىردە خېرىدار يوق .

بىلىمدىن باتىنىڭ نۇرلانمىسا، كۆڭلۈڭ قاراڭغۇ تۈن،

قۇياش نۇرىغا مۇنكىر شەپەرەڭلەرگە مەدەتكار يوق،

زېمىننى توپ قىلىپ ئويناشنى سەن چاقچاق، گۇمان قىلما.

ھەقىقەتتۇر بۈگۈن ھەر ئىش، كەمەكتەك جادۇ - ھەييار يوق.

ئەجەبلەنمە  بۇلار كۆڭلى بىلىم  نۇرىدا نۇرلانغان ،

شۇنىڭچۈن كۆكتە ،سۇدا ،تاغ ،دېڭىزدا يۈرسە دىشۋار يوق .

بىلىمدىن  باغ قىلىشتا تاغنى  ھېچقانداق  جاپا كۆرمەس،

نادامەتتىن  يۇتاردا قان نادانلاردەك جاپاكار يوق .

نادانلار كۆڭلى تۈن ئوخشاش، ئۇنى پەرق ئەتكىلى بولماس،

قارا تۈندە شەپەرەڭدىن بۆلەك ئەسلا تەلەپكار يوق .

ئۆزۈڭ ھەم نىمشېھىت، بۇ پىكىرنىڭ تەستىقى بول قۇربان،

بىلىمدىن يۈز ئۆرۈگەنلەر كەبى قاتتىق گۇناھكار يوق .
پىقىرنىڭ ئىقرارى

**<big>پىقىرنىڭ ئىقرارى</big>**

نىمشېھىت

پاتتى كۆكسۈمگە زەھەر تىرناقلىرىڭ ئەي شۇم پەلەك ،

ئۇردى قانلىق قامچىسىن ئالچاقلىرىڭ ئەي شۇم پەلەك ،

قاخشىتىپ يۇتتى مېنى پاتقاقلىرىڭ ئەي شۇم پەلەك ،

ئالدى گۈل ئورنى تىكەن-يانتاقلىرىڭ ئەي شۇم پەلەك ،

قان شوراپ چاقتى-زۈلۈك چاققاقلىرىڭ ئەي شۇم پەلەك ،

ھەر قەدەمدە مىڭ توزاق-قىلتاقلىرىڭ ئەي شۇم پەلەك.

قايسى بىر نەس كۈنىكىم مەن تۆرەلدىم زىمىنگە ؟!

قايسى بىر دۇنيا جەھەننەم ئوخشىغاي بۇ تۈرمىگە ؟!

قان يۇتۇپ ھەردەم زەھەر-زەقۇم يىدىم مەن كۈنىگە ،

مىڭ ئۆلۈپ ، مىڭ يول تىرىلدىم چەرخى بىداد زۇلمىگە.

باستى بېشىمنى بۇ زۇلمەت تاغلىرىڭ ، ئەي شۇم پەلەك ،

بارمىكىن دۇنيادا ئادىل چاغلىرىڭ ئەي شۇم پەلەك ؟!

ئۇچتى شەمئى كۆزلىرىمدىن ئۇچتى ئۈمىدنىڭ نۇرلىرى ،

كەتتى سەۋرى ئىلكىمىزدىن ئۆتتى ھۈرلۈك كۈنلىرى ،

قايدا بارسام زۇلمى بىداد نالە – پەرياد كۈنلىرى ،

كۆزىمىزنى باستى زۇلمەت قاپقاراڭغۇ تۈنلىرى ،

قان بىلەن ئالۇدە قول – بارماقلىرىڭ ئەي شۇم پەلەك.

بەلكى قول – پۇتتۇر ساڭا قورچاقلىرىڭ ئەي شۇم پەلەك.

كىمگىدۇر روزى – ساپا ، كىملەرگىدۇر زۇلمى – سەتەم ،

كىمگىدۇر بايراملىرىڭ ، كىملەرگىدۇر چەكسىز ئەلەم ،

بىز نىچۈن تەڭلىك سۈيىدىن بەھرى ئالماي قەترە ھەم ،

سۈرسە شۇملەر ئەيشى – ئىشرەت بىز نىچۈن تەشنا شۇدەم ،

يوق ئىكەن ئەدلىڭ بىلەن ئىنساپلىرىڭ ئەي شۇم پەلەك ،

بوغۇزىمىزغا سۈردى تىغ قاسساپلىرىڭ ئەي شۇم پەلەك.

بولدى زۇلمىڭدىن جۇدا گۈلزارىدىن بۇلبۇللىرى ،

بىگۇناھ چۈشتى قەپەزگە قىرىلىپ نۇرغۇنلىرى ،

ۋەتەنسىز بۇلسى قېچىپ يۇرتىدىن ئوغۇللىرى ،

بولدى خار بويۇن قىسىپ يىتىم – يىتىمە تۇللىرى ،

چىقمىدى دەردىڭ بىلەن ئارمانلىرىڭ ئەي شۇم پەلەك.

قايدىدۇر ئەخلاق يەنە ۋىژدانلىرىڭ ئەي شۇم پەلەك.

قانمىدۇر ، مارجانمىدۇر ، يا قەترە شەبنەم ياشىمىز ،

تاشمىدۇر ، يا تاغمىدۇر ، قايغۇدا قاتقان باشىمىز ،

يوقمىدۇر دۇنيادا بىزنىڭ ئىچ كۆيەر يولداشىمىز ،

دائىما قايغۇ – ئەلەم ، ھەسرەتمىدۇر قۇرداشىمىز ،

سورۇلۇپ باش ئۈستىگە تۇپراقلىرىڭ ئەي شۇم پەلەك.

بولدىغۇ زىندان كەبى ھەر ياقلىرىڭ ئەي شۇم پەلەك.

ۋاھ… ئەجەپ قۇش ئۇۋىسىغا شۇم يىلان «مېھمانىكەن» ،

بىلمىدۇق ئاۋۋال دىلدا بىر غەرەز پىنھانىكەن ،

ئالدىنىپ قىلتاققا چۈشتۈق ھىلىگەر دەۋرانىكەن ،

ياكى قىسمەتنى ئەزەلدە موللىسى يازغانمىكەن ؟ !…

زەپمۇ پاتتى بوغۇزىمىزغا قارماقلىرىڭ ئەي شۇم پەلەك.

بىگۇناھلار كۆكسىنى يارماقلىرىڭ ئەي شۇم پەلەك.

نە گۈناھلىق بەندە بىز زۇلمەتتە قالدۇق ناگىھان ،

جايىمىز پۇرقەتكە تولدى ، داغ بىلەن قىينالدى جان ،

يوق ئاداۋەت – گىنە بىرلە بىزگە بولدۇڭ بەد گۇمان ،

كۆرمىگەندۇر شۇڭغىچە ھېچكىم بۇ ئىشنى ھېچقاچان ،

كۆزۈڭ كىچىك تار سېنىڭ قورساقلىرىڭ ئەي شۇم پەلەك.

قان – يىرىڭ ، زەرداپقا تولغان دوۋساقلىرىڭ ئەي شۇم پەلەك.

بولدى قويلار پاسىبانى ، بۆرىلەر ئاغزىدا خۇن ،

كىم ھەقىقەتنى دېسە بولدى ئۇنىڭ ھالى زەبۇن ،

ئايلىنىپ تەتۈر ھەمىشە چەرخىڭ سېنىڭ كاژ – ۋاژىگۇن ،

باستى تۆھمەت – پىتنىلەر ئالەمنى مانەندى قۇيۇن ،

بولدى ھاكىم ئۈستىمىزدە زاغلىرىڭ ئەي شۇم پەلەك.

ئۆچمىگەي مەھشەرگىچە بۇ داغلىرىڭ ئەي شۇم پەلەك.

ھېچ بۇلۇت كۈننى توسالماس ، پەردە زۇلمەت چاك بۇلۇر ،

نېمشېھىت قايغۇرمىغىن كۆپ ، كەلگۈسىڭ پارلاق بولۇر ،

نىسبى ئاي بولسا قاراڭغۇ ، نىسبى روشەن ئاق بولۇر ،

تا ئەزەلدىن بىرى بۇ قانۇن ئېرۇر ، شۇنداق بولۇر ،

ئاقىۋەت گۇم بولغۇسى راۋاقلىرىڭ ئەي شۇم پەلەك.

ئۆرتىنىپ كۈل بولغۇسى تاياقلىرىڭ ئەي شۇم پەلەك.

1971-يىل ئاۋغۇسىت. باي
غەربىي فىلىپپىن دېڭىزى

**غەربىي فىلىپپىن دېڭىزى** (فىلىپپىنوچە: *Kanlurang Dagat ng Pilipinas*؛ ياكى *Karagatang Kanlurang Pilipinas*؛ قىسقارتىلمىسى **WPS**) — فىلىپپىن ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن جەنۇبىي جۇڭگو دېڭىزىنىڭ فىلىپپىننىڭ مەخسۇس ئىقتىسادىي رايونى (EEZ)غا كىرگۈزۈلگەن قىسمىنى كۆرسىتىش ئۈچۈن قوللىنىلىدىغان ئاتالغۇدۇر. بۇ ئاتالغۇ ئەسلىدە 1960-يىللاردا فىلىپپىننىڭ شەرقىي دېڭىز قىرغىقىغا تۇتىشىدىغان دېڭىز رايونىنى ئىپادىلەش ئۈچۈن ئىشلىتىلگەن. كېيىنچە، 2000-يىللارنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا فىلىپپىن تەرپىدىن، خەلق جۇمھۇرىيىتى جۇڭگو بىلەن بولغان زېمىن-سۇۋ رايونىغا دائىر تالاش-تارتىشلەر سەۋەبىدىن، سپراتلى ئاراللىرى ۋە سكاربورو شولى ئەتراپىدىكى ئۆزىنىڭ غەرب تەرىپىدىكى دېڭىز رايونىنى كۆرسىتىش ئۈچۈن قايتا قوللىنىلىشقا باشلىغان. فىلىپپىن ھۆكۈمىتى 2012-يىلىدىن باشلاپ «غەربىي فىلىپپىن دېڭىزى» ئاتالغۇسىنى ئىشلىتىشنى رەسمىي بەلگىلىگەن.
ئات ئايلىخانغا، يول سارىخانغا

**<big>ئات ئايلىخانغا، يول سارىخانغا</big>**

明修栈道，暗渡陈仓 míng xiū zhàn dào, àn dù chén cāng

مەنىسى: كىشىلەرنىڭ نەزىرىنى ئەسلى مەقسەت - مۇددىئالاردىن باشقا ھادىسە ياكى ئىشلارغا بۇراپ قويۇپ، ئۆزىنىڭ باشقا مەقسەتلىرىگە يەتمەك؛ نام - ئاتاق ياكى گەپ مەلۇم مەزمۇندا، ئەمەلىيەت بولسا باشقىچە بىر مەزمۇندا بولماقنى بىلدۈرىدۇ.

مەسىلەن: «مەنمۇ يۇرتتا كېتىپ ئۆز تىرىكچىلىكىمنى قىلاي دېۋىدىم، ئەممازە، كۆرۈۋاتىدىلىغۇ، ئەترەتنىڭ تېرىلغۇ يەرلەرنى موغا ئېلىش دېگەن بىر نېمىسى ئات ئايلىخانغا، يول سارىخانغا دەپ، تېرىلغۇ يەرلەرنى بىز خەقتىن تارتىۋېلىپ، ئۆ خەقلەرگە بەخشەندە قىلىپ بېرىش ئىكەن».

«ئۇيغۇر ئىدىيوملىرى لۇغىتى»، 1-بەت
ئاتاقتا بار، ساناقتا يوق

**<big>ئاتاقتا بار، ساناقتا يوق</big>**

名存实亡 míng cún shí wáng

مەنىسى: پەقەت نامىنى تىلغا ئېلىشقىلا بولىدىغان، ئەمەلىي قىممىتى، رولى بولمايدىغان، پەقەت قۇرۇق ئاتاق بولۇشتىن باشقا ئەھمىيىتى يوق، دېگەنلەرنى بىلدۈرىدۇ.

مەسىلەن: «شا مەخسۇت ۋاڭ ئۆلگەندىن كېيىن دورغىلىقمۇ ئاتاقتا بار، ساناقتا يوق بىرنىمە بولۇپ قالدى، ئەمدى مېنىڭ تارتىشىدىغان ھېچنىمەم يوق».

«ئۇيغۇر ئىدىيوملىرى لۇغىتى»، 2-بەت
ئاتام كۆرمىگەن، ئانام كۆرمىگەن

**<big>ئاتام كۆرمىگەن، ئانام كۆرمىگەن</big>**

非亲非故 fēi qīn fēi gù

مەنىسى: ئەزەلدىن ھېچقانداق مۇناسىۋەت، دادى - مۇئامىلە قىلىشمىغان، يېقىن - يورۇق بولۇشۇپ باقمىغان، راپاۋەت كۆرسىتىشىڭ ھاجىتى يوق، دېگەنلەرنى بىلدۈرىدۇ.

مەسىلەن: «ۋاي قويسىلا، — دېدى رەۋىخان ئايلا، — نەدىكى بىر ئاتام كۆرمىگەن، ئانام كۆرمىگەن بىر ساياقلارغا شۇنچىكىن راپاۋەت قىلىپ بېشىمىز ئاغرىپ قالمىغان!».

«ئۇيغۇر ئىدىيوملىرى لۇغىتى»، 2-بەت
ئاتام ئېيتقان بايىقى

**<big>ئاتام ئېيتقان بايىقى</big>**

老生常谈 lǎo shēng cháng tán

مەنىسى: ئايلىنىپ، چۆرگىلەپ، ئاخىرقى ھېسابتا يەنىلا ئاۋۋالقى يېرىگە كېلىپ قالماق؛ ئەسلىدىكىسى دۇرۇس بولۇپ چىقماقنى سۈرەتلەيدۇ.

مەسىلەن: «بۇرۇن دەرسلىك كىتابلارنى پۇلغا ئالالماي قىينالغان بالىلار، ئەمدى بولسا ‹ھەقسىز دەرسلىكلەر›نى ھەزىم قىلىپ ئوقۇيالماي، ئىشلار يەنىلا شۇ ئاتام ئېيتقان بايىقى بولدى».

«بەس! گەپلىرىڭلارنى ھەرقانچە پەردازلىساڭلارمۇ، مەقسىتىڭلار يەنىلا شۇ ئاتام ئېيتقان بايىقى، بىزنى ئەمدى ئازدۇرالمايسىلەر».

«ئۇيغۇر ئىدىيوملىرى لۇغىتى»، 2-بەت
داۋاملىق

ﺩﺍﯞﺍﻣﻠﯩﻖ
ﺭﯨﻴﺎﺩ ﺳﺎﻟﯩﻬ ﯬﻟﻬﯜﺳﻪﻳﯩﻦ 

ﻣﻪﻥ ﺳﯧﻨﯩﯔ ﯲﭘﻜﻪﯕﺪﯨﻜﻰ ﯪﺗﻤﻮﺳﻔﯩﺮﺍ 
ﻫﻪﻡ ﺩﻩﺭﻳﺎﻻﺭ ﻛﯚﯕﻠﯩﻜﯩﯖﺪﯨﻜﻰ.
ﻧﻪﺩﻩ ﺑﻮﻟﺴﺎﯓ ﻣﻪﻥ ﺷﯘ ﻳﻪﺭﺩﻩ ﺑﺎﺭ 
ﺋﯩﻠﻠﯩﻖ ﻗﻮﻟﯘﻡ ﻫﻪﻣﺪﻩ ﭘﺎﻛﺎﺭ ﺑﻮﻳﯘﻡ ﺑﯩﻠﻪﻥ.

ﻣﻪﻥ ﺳﻪﻥ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺩﺍﺋﯩﻢ ﺑﯩﻠﻠﻪ ﺑﻮﻟﻐﺎﭼﻘﺎ
ﻛﯜﻧﻠﯩﺮﯨﯖﻨﻰ ﺳﯚﻳﯜﺷﻠﻪﺭﮔﻪ ﭘﯜﺭﻛﻪﻳﻤﻪﻥ   
ﭼﯧﭽﻪﻛﻠﻪﺭﮔﻪ ﻗﯧﻨﯩﯖﻨﻰ.
ﻛﯚﺯ ﺗﺎﺷﻼﻳﻤﻪﻥ ﯪﺳﻤﯩﻨﯩﻤﺪﯨﻦ ﻣﻪﻥ ﺳﺎﯕﺎ
ﺑﻪﯬﻳﻨﻰ ﺑﯩﺮ ﺗﻪﯕﺮﯨﺪﻩﻙ 
ﻗﻮﻟﻠﯩﺮﯨﻤﻨﻰ ﻛﯚﺗﯜﺭﯨﻤﻪﻥ ﺗﯩﻠﻪﭖ ﺳﻪﻧﺪﯨﻦ ﻣﻪﻏﭙﯩﺮﻩﺕ.
ﻣﻪﻥ ﯪﺯﺍﭘﻠﯩﻖ ﭼﯘﻗﺎﻧﺪﯗﺭﻣﻪﻥ ﺑﻮﻏﯘﺯﯨﯖﺪﯨﻜﻰ
ﻫﻪﻡ ﺳﻪﻥ ﺩﺍﺋﯩﻢ ﺋﯧﻴﺘﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﮔﯜﺯﻩﻝ ﺑﯩﺮ ﻧﺎﺧﺸﺎ.
ﻛﯚﺯ ﺗﯩﻜﯩﻤﻪﻥ ﺳﺎﯕﺎ ﻳﯩﺮﺍﻗﺘﯩﻦ 
ﻗﻮﺭﻗﯩﻤﻪﻥ ﻫﻪﻡ ﺳﯧﻨﻰ ﺗﯘﺗﯘﺷﺘﯩﻦ. 
ﺳﯧﻨﻰ ﯮﻥ ﺗﺎﻝ ﺑﺎﺭﻣﯩﻘﯩﻢ ﺑﯩﻠﻪﻥ
ﻳﯚﻟﯩﯟﺍﻟﯩﻤﻪﻥ 
ﻳﯩﻘﯩﻠﯩﭗ ﻛﯧﺘﻪﻱ ﺩﻩﭖ ﻗﺎﻟﺴﺎﯓ ﯬﮔﻪﺭ.
ﻣﻪﻥ ﻗﺎﭘﻘﺎﺭﺍ ﭼﯧﭽﯩﯖﺪﯨﻜﻰ ﺑﯩﺮ ﺗﺎﻝ ﻗﯩﺰﯨﻠﮕﯜﻝ
ﺑﯩﺮ ﺗﺎﻝ ﺋﯩﻠﻐﯘﭺ ﻣﻪﻳﺪﻩﯕﺪﯨﻜﻰ ﻫﻪﻡ.
ﺳﻪﻥ ﯰﺧﻼﭖ ﻗﺎﻟﺴﺎﯓ
ﭼﯜﺷﻠﯩﺮﯨﯖﮕﻪ ﯮﺭﯗﻧﯘﭖ ﻳﺎﺗﯩﻤﻪﻧﯘ 
ﯰﺧﻠﯩﻤﺎﻳﻤﻪﻥ. 
ﺳﻪﻥ ﻣﯧﻨﯩﯔ ﻛﯚﺯﯛﻡ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻛﯚﺭﺳﻪﯓ ﻗﯘﺷﻼﺭﻧﻰ
ﻣﻪﻥ ﺳﯧﻨﯩﯔ ﯪﯞﺍﺯﯨﯖﺪﺍ ‹ﯬﺭﻛﯩﻨﻠﯩﻚ!› ﺩﻩﻳﻤﻪﻥ.
ﺑﯩﺮﺍﻕ، ﯲﻟﯜﭖ ﻗﺎﻟﺴﺎﯓ ﻣﯘﺑﺎﺩﺍ
ﯪﭼﻠﯩﻖ ﻳﺎﻛﻰ ﺳﯚﻳﮕﯜ ﺩﻩﺳﺘﯩﺪﯨﻦ 
ﻣﻪﻥ ﺳﻪﻥ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﯲﻟﻤﻪﺳﻠﯩﻜﻜﻪ ﺗﯩﺮﯨﺸﯩﻤﻪﻥ 
ﭼﯜﻧﻜﻰ،
ﯲﻟﯜﻛﻠﻪﺭﻧﻰ ﻳﺎﺩ ﺋﯧﺘﯩﺸﻜﻪ ﯪﺩﻩﻡ ﻛﯧﺮﻩﻙ
ﺳﯧﻨﻰ ﻫﻪﺭﮔﯩﺰ ﯬﺳﻠﯩﻤﻪﺱ ﻣﻪﻧﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻘﯩﺴﻰ

مەنبەسى: بەرقىي مۇنبىرى

ئەسلىي ئەرەبچىسى:

قصيده دائمًا 

أنا الهواء في رئتيك
و الأزرار في قميصك
أينما كنتِ ستجدينني
براحتيَّ الدافئتين
و قامتي القصيرة
لأنني معك دائمًا
أخلط أيامك بالقُبل
و دمك بالأزهار
أنظر إليكِ من سمائي كإله
و أرفع يدي طالبًا مغفرتك
أنا صرخة الألم في حنجرتك
و الأغنية الجميلة التي ترددين
أنظر إليك من البعيد
و أخاف أن ألمسك
و بأصابعي العشرة أسندك
إذ توشكين على السقوط
أنا الوردة في شَعرك الأسود
و الدبوس في عروة سترتك
عندما تنامين
أندس بين أحلامك و لا أنام
بعيني تشاهدين الطيور
و بصوتك أطالب بالحرية
أما عندما تموتين
من الجوع أو الحب
فسأحاول ألاّ أموت معك
ذلك أن الموتى
بحاجة لمن يذكرهم
ئاپاق (ئاباق) خوجامنىڭ ئۇمىچى ئەمەس

**ئاپاق (ئاباق) خوجامنىڭ ئۇمىچى ئەمەس**

肆无忌惮 sì wú jì dàn

مەنىسى: ئىختىيارەن، ھەقسىز ئېگىلىۋېلىشقا، بىشەملىك بىلەن قولى يەتكىنىچە ئېلىۋېلىشقا بولمايدۇ؛ خالىغانچە ئالىدىغان، نەرخىنى سوراپ قويمايلا يەيدىغان نەرسە ئەمەس، دېگەنلەرنى بىلدۈرىدۇ.

مەسىلەن: «ھەي! — دېدى باغۋەن، ھەدەپ ئالما ئۈزۈۋاتقان بالىلارغا ۋارقىراپ، — ھەرقايسىڭ ئۈزۈڭ بىلگەنچە ئۈزۈپ، يانچۇقۇڭغا سالىدىغان ئاپاق خوجامنىڭ ئۇمىچى ئەمەس بۇ».

«ئۇيغۇر ئىدىيوملىرى لۇغىتى»، 1-بەت
ئالگورىزم ۋە ئەل خارەزىمى

**ئالگورىزم ۋە ئەل خارەزىمى**

2024.12.06

بېيجىڭ ۋاقتى 10-ئاينىڭ 9-كۈنى چۈشتىن كېيىن، شىۋېتسىيە خان جەمەتى پەنلەر ئاكادېمىيەسى 2024-يىللىق نوبېل خىمىيە مۇكاپاتىنى ئۈچ ئالىمغا بىرىلدىغانلىقىنى جاكارلىدى. 

بۇ قېتىمقى نوبېل خىمىيە مۇكاپاتنىڭ يېرىمى ئامېرىكا ۋاشىنگتون داشۆسىنىڭ پىروفېسسورى داۋىد بېكېر (David Baker) غا بېرىلگەن بولۇپ، ئۇنىڭ ئاقسىل لايىھەلەش جەھەتتىكى تۆھپىسىنى تەقدىرلىدى؛

قالغان يېرىمىنى ئەنگلىيە سۈنئىي ئەقىل شىركىتى گوگۇل DeepMind شىركىتىدىكى دېمىس ھاسسابىس (Demis Hassabis) ۋە جون جۇمپېر (John M. Jumper) غا ئورتاق بېرىپ، ئۇلارنىڭ ئاقسىل قۇرۇلمىسىنى ئالدىن مۆلچەرلەش جەھەتتىكى تۆھپىسىنى تەقدىرلىگەن. 

نوبېل مۇكاپاتى ئورگان تورىدا مۇنداق دېيىلدى:

بۇ يىلقى نوبېل خىمىيە مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن ئۈچ كىشى ھاياتلىقنى تەشكىل قىلىدىغان مۇھىم ماددا - ئاقسىل قۇرۇلمىسىنىڭ شىفىرىنى يەشتى.

خىمىيە مۇكاپاتىغا ئېرىشكۈچى بېكېر ئورۇندىغىلى بولمايدىغان ۋەزىپىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك تاماملاپ، پۈتۈنلەي يېڭى ئاقسىل ياساپ چىققان. ئورتاق مۇكاپاتقا ئېرىشكۈچى ھاسسابىس بىلەن جۇمپېر بىر خىل AI مودېلى AlphaFold 2 نى ئېچىش ئارقىلىق 50 يىلدىن بۇيان ھەل بولمىغان مەسىلىنى ھەل قىلدى: غايەت زور تېخنىكا يوشۇرۇن كۈچى بىلەن ئاقسىلنىڭ مۇرەككەپ قۇرۇلمىسىنى ئالدىن مۆلچەرلىدى. 

بۇ يىلقى نوبېل فىزىكا مۇكاپاتىدىن كېيىن، سۈنئىي ئەقىل (AI) يەنە بىر قېتىم نوبېل مۇكاپاتىنىڭ قىزىق نۇقتىسىغا ئايلاندى، گوگۇل AI نىڭ 48 ياشلىق رەھبىرى ھاسسابىس ۋە 39 ياشلىق جومپېر نوبېل خىمىيە مۇكاپاتىغا ئېرىشتى. بۇنىڭغا نوبېل فىزىكا مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن Hinton نى قوشقاندا، AI ئالىملىرى 2024-يىللىق نوبېل مۇكاپاتىدا «تولۇق نومۇر» غا ئېرىشتى. 

يەنى، بۇ يىل سۈنئىي ئەقىلگە مۇناسىۋەتلىك ئۈچ ئالىم نوبېل مۇكاپاتىغا ئېرىشتى.

ھاسسابىس بىلەن جومپېر 200 مىليونغا يېقىن ئاقسىل قۇرۇلمىسىنى مۆلچەرلىيەلەيدىغان سۈنئىي ئەقىل (AI) مودېلى ياراتتى.

ھاسسابىس ۋە جۇمپېر DeepMind ئۈچۈن ئاقسىل قۇرۇلمىسىنى مۆلچەرلەيدىغان AlphaFold مودېلىنى ياسىدى. 5-ئايدا، DeepMind يەنە AlphaFold 3 مودېلىنى ئوتتۇرىغا قويغان بولۇپ، بۇ مودېل ئالىملارنىڭ كېسەللىك مېخانىزمىنى تېخىمۇ ئېنىق نىشانلىشىغا، شۇنداقلا تېخىمۇ ئۈنۈملۈك داۋالاش دورىلىرىنى ئىشلەپچىقىرىشىغا ياردەم بېرەلەيدۇ.

گوگۇلنىڭ سۈنئىي ئەقىل مودېلى AlphaFold 3 يەر شارىدىكى بارلىق جانلىقلار ئاقسىل قۇرۇلمىسىنى، يەنى، ئىنسانلار، ئۆسۈملۈك، باكتېرىيە، ھايۋانات ۋە باشقا جانلىقلارنىڭ ئاقسىل قۇرۇلمىسنى مۆلچەرلەپ بولدى. بۇ ھازىرغىچە داۋا تېپىلمىغان راك، دىيابىت، ئەيدىز ... دېگەندەك ئىنسانلارغا تەھدىت سېلىۋاتقان كېسەللەرنى داۋالايدىغان دورا ياساش سۈرئىتىنى زور دەرىجىدە تېزلىتىدۇ.

ئۇلار تەتقىق قىلىپ ئاچقان سۈنئىي ئەقىل مودېلى AlphaFold بىيولوگىيە، خىمىيە ئىلمىنى يېڭى بىر يۈكسەكلىككە كۆتۈرۋەتتى.

توغرا كېلىپ قالغىنى، بۇ قېتىم نوبېل خىمىيە مۇكاپاتىغا ئېرىشكۈچى Demis Hassabis ۋە ئۇلار ئاقسىلنىڭ شىفىرىنى يىشىشكە ئىشلەتكەن گوگۇل سۈنئىي ئەقىل مودېلى AlphaFold ھەققىدە ئالپ سالونىغا 5-ئاينىڭ 20-كۈنى مەخسۇس تېما يوللانغان.

مەنبە: ئالپ سالونى
ئىنسان مېڭىسىنىڭ ئىقتىدارى قانچە ياشتا يۇقىرى پەللىگە چىقىدۇ؟

**ئىنسان مېڭىسىنىڭ ئىقتىدارى قانچە ياشتا يۇقىرى پەللىگە چىقىدۇ؟**

نۇرغۇن كىشىلەر 30-40 ياشتىلا «قېرىپتىمەن، ئەستە تۇتۇش قابىلىيىتىم ياخشى ئەمەس» دېگەن گەپنى ئاغزىدىن چۈشۈرمەيدۇ. ئاۋسترالىيەنىڭ بىر تۈرلۈك تەتقىقاتىدا كۆرسىتىلىشىچە، ئىنسانلارنىڭ 55 ياشتىن 60 ياشقىچە بولغان ۋاقتىدا چوڭ مېڭىسىنىڭ ئومۇمىي ئىقتىدارى ئاندىن يۇقىرى پەللىگە يېتىدىكەن، مۇرەككەپ ۋەزىپىلەرنى بىر تەرەپ قىلغاندا ھەمدە خىزمەت سورۇنىدا يۇقىرى قاتلام رەھبەرلىرى بولغاندا، ئىپادىسى ياش ۋاقتىدىكىدىن تېخىمۇ ياخشى بولۇشى مۇمكىن ئىكەن.

ئەنگلىيە «كۈندىلىك پوچتا گېزىتى»نىڭ 16-ئۆكتەبىردىكى خەۋىرىگە ئاساسلانغاندا، ئاۋسترالىيەدە ئېلىپ بېرىلغان بىر تۈرلۈك ئاغدۇرمىچىلىق خاراكتېرلىك تەتقىقات ئوتتۇرا ياشلىق كىشىلەرگە يېڭىچە نەزەر ئېلىپ كەلدى: ئىنسان مېڭىسىنىڭ ئۇنىۋېرسال ئىقتىدارى ياشلىق دەۋرىدە ئەڭ يۇقىرى پەللىگە چىقمايدۇ، بەلكى 55 ياشتىن 60 ياشقىچە بولغان ئارىلىقتا ھەقىقىي يۇقىرى پەللىگە يېتىدۇ.

بۇ تەتقىقات بىلىش ئىقتىدارى، شەخسىيەت ئالاھىدىلىكى ۋە پىسخىكىلىق ئىقتىدارنىڭ مۇناسىۋىتىنى سىستېمىلىق ئانالىز قىلىش ئارقىلىق، «ئالتۇن ياش» قا قايتىدىن ئېنىقلىما بەردى.

تەتقىقاتچىلارنىڭ بايقىشىچە، ئومۇمەن قىلىپ ئېيتقاندا، كىشىلەرنىڭ تەپەككۇر قىلىش ئىقتىدارى، ئەستە تۇتۇش دائىرىسى، ئۇچۇر بىر تەرەپ قىلىش سۈرئىتى، بىلىش جانلىقلىقى، بىلىش ئېھتىياجى ۋە سىرتقا يۈزلىنىش خۇسۇسىيىتى قاتارلىقلار 18 ياشتا ئەڭ يۇقىرى پەللىگە يېتىدىكەن. ھېسداشلىق قىلىش ئىقتىدارى 25 ياشتا ئەڭ يۇقىرى پەللىگە چىقىدۇ؛ يېڭى شەيئىلەرنى قوبۇل قىلىش دەرىجىسى 35 ياشتا ئەڭ كۈچلۈك بولىدۇ؛ (EQ) ھېسسىيات بۆلۈنمىسى 40 ياشتا ئەڭ يۇقىرى بولىدۇ؛ باشقىلارغا تۇتقان پوزىتسىيەسى 50 ياشتا ئەڭ ياخشى بولىدۇ.

بۇنىڭدىن باشقا، بىلىم زاپىسى، مەسئۇلىيەت تۇيغۇسى ۋە پۇل-مۇئامىلە ساپاسى قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى 65 ياشتا ئەڭ يۇقىرى نۇقتىغا يېتىدۇ؛ ھېسسىيات مۇقىملىقى ۋە ئەخلاقىي تەپەككۇر قىلىش ئىقتىدارى 75 ياشتا ئەڭ كۈچلۈك بولىدۇ؛ 80 ياشتا، پايدىسىز تاللاشلاردىن ئاقىلانە ھالدا ۋاز كېچىش ئىقتىدارى ئەڭ يۇقىرى پەللىگە يېتىدۇ.

تەتقىقات گۇرۇپپىسى خۇلاسە قىلىپ مۇنداق دېدى: گەرچە نۇرغۇن تەتقىقاتلار «ئاقما بىلىش ئىقتىدارى» (يەنى فىزىئولوگىيەگە ئاساسلانغان بىلىش ئىقتىدارى، مەسىلەن، تونۇش، ئەستە تۇتۇش، ھېسابلاش سۈرئىتى، تەپەككۇر قىلىش ئىقتىدارى قاتارلىقلار) نى تەكىتلىگەن بولسىمۇ، ئەمما ئۇلارنىڭ تەتقىقاتى شۇنى كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، ئەگەر تېخىمۇ كەڭ خۇسۇسىيەتلەرنى ئويلىشىشقا كىرگۈزۈلسە، ئىنسان مېڭىسىنىڭ ئىقتىدارى ئەمەلىيەتتە ئوتتۇرا ياشتا ئەڭ يۇقىرى چەككە يېتىدۇ.  

بۇ بايقاش «ئوتتۇرا ياشتىكى ئەندىشە» دېگەن ئەنئەنىۋى قاراشنى بۇزۇپ تاشلاپ، 55 ياشتىن 60 ياشقىچە بولغان ئارىلىقنى «پىسخىكىلىق ئىقتىدارنىڭ بىرىكمە يۇقىرى پەللىسى» دەپ قايتىدىن بېكىتتى.

تەتقىقاتچىلار مۇنداق دېدى: «ياشلىق ئاستا-ئاستا يىراقلىشىپ كەتكەنسېرى، سىز قېرىشتىن ئەنسىرەشكە باشلىشىڭىز مۇمكىن، ئەمما بىزنىڭ تەتقىقاتىمىز شۇنى كۆرسىتىپ بېرىدۇكى، كىشىلەرنىڭ ئەمەلىيەتتە كەلگۈسىگە ئۈمىد باغلاشقا ئاساسى بار. نۇرغۇن كىشىلەر ئۈچۈن، ئومۇمىي پىسخىكىلىق ئىقتىدار ئەمەلىيەتتە 55 ياشتىن 60 ياشقىچە بولغان ئارىلىقتا ئەڭ يۇقىرى چەككە يېتىدۇ. بەلكىم كىشىلەر ئوتتۇرا ياشنى ئەمدى ۋاقىت ساناشنىڭ ئاخىرى دەپ قارىماسلىقى، بەلكى ئۇنى ھاياتلىقنىڭ يۇقىرى پەللىسى دەپ قارىشى كېرەك.»

مەنبە: ئالپ سالونى
كەپتەرنىڭ مېڭىسىگە ئۆزەك ئورناتتى، يىراقتىن كونترول قىلالايدۇ

**كەپتەرنىڭ مېڭىسىگە ئۆزەك ئورناتتى، يىراقتىن كونترول قىلالايدۇ**

خەۋەر قىلىنىشىچە، رۇسىيەنىڭ Neiry شىركىتى مېڭە-كومپيۇتېر ئېغىزى (BCI) ئورۇنلاشتۇرۇلغان «كەپتەر بىئو ئۇچقۇ»سىنى تەتقىق قىلىپ ياساپ چىققان.

بۇ تېخنىكىنىڭ يادروسى شۇكى، تاشقى كېسەللىكلەر ئوپېراتسىيەسى ئارقىلىق، ستېرېئولۇق يۆنىلىش بەلگىلەش ئۈسكۈنىسىدىن پايدىلىنىپ، مىكرو ئېلېكترودلارنى كەپتەر مېڭىسىنىڭ ھەرىكەت پوستلاق قەۋىتىگە دەل جايىدا كۆچۈرىدۇ. بۇ ئېلېكترودلار نېرۋا ھۈجەيرىلىرىنىڭ قويۇپ بېرىشىدىن ھاسىل بولغان ئاجىز ئېلېكتر سىگناللىرىنى تۇتالايدۇ، بۇ خۇددى مېڭىنىڭ بەدەنگە ئەۋەتكەن «ئۇچۇش بۇيرۇقى تېلېگراممىسى»نى توسۇۋالغانغا ئوخشايدۇ.

مەخسۇس ياسالغان نېرۋا ئۆزىكى (Neural Chip) نىڭ ياردىمىدە، مەشغۇلاتچىلار بۇ سىگناللارنى يېشىپ، خۇددى ئادەتتىكى ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلاننى كونترول قىلغاندەك، كەپتەرگە ئېنىق ئۇچۇش ۋەزىپىسى بۇيرۇقلىرىنى چۈشۈرەلەيدۇ.

بۇ خىل بىئولوگىيە بىلەن ماشىنا بىرلەشتۈرۈلگەن لايىھە ئۇدا ئۇچۇش ئىقتىدارى جەھەتتە قالتىس ئەۋزەللىكنى نامايان قىلغان. كەپتەر ئۆزىنىڭ مېتابولىزمىغا تايىنىپ ھەرىكەت ئېنېرگىيەسى بىلەن تەمىنلەيدىغان بولۇپ، بىر قېتىملىق ئۇچۇش ۋاقتى بىر قانچە سائەتكە يېتىدۇ، ئۇنى يېتىشتۈرۈش تەننەرخىمۇ ئوخشاش ئىقتىداردىكى ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلارنى ياساشتىن كۆپ تۆۋەن.

ماتېرىياللاردا كۆرسىتىلىشىچە، PJN-1 دەپ نام بېرىلگەن ئۆزگەرتىپ قۇراشتۇرۇلغان كەپتەرنىڭ كۈندىلىك ئۇچۇش مۇساپىسى ئەڭ يۇقىرى بولغاندا 310 مىل (تەخمىنەن 500 كىلومېتىر) غا يېتىدىكەن. سېلىشتۇرۇپ كۆرىدىغان بولساق، باتارېيە سىغىمىنىڭ چەكلىمىسىگە ئۇچرايدىغان ئادەتتىكى توكلۇق ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلانلارغا قارىغاندا، ئۇنىڭ ئۇدا ئۇچۇش ئىقتىدارى ۋە مەشغۇلات دائىرىسى نەچچە ھەسسە ئېشىپ كەتكەن بولۇپ، بۇ «بىئو ئۇچقۇ»نىڭ ئۇزۇن مۇساپىلىك، ئۇزۇن ۋاقىتلىق ھاۋا ۋەزىپىلىرىنى ئىجرا قىلىش جەھەتتە غايەت زور يوشۇرۇن كۈچكە ئىگە ئىكەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ.

نۆۋەتتە بۇ تۈر تېخى دەسلەپكى سىناق باسقۇچىدا تۇرۇۋاتقان بولۇپ، تەتقىقات گۇرۇپپىسى ئۇنىڭ ئۇچۇش ئىقتىدارى ۋە ئىشەنچلىكلىكىنى ئاكتىپ باھالىماقتا. كەلگۈسىدە، Neiry شىركىتى بۇ تېخنىكىنى قاغا، دېڭىز بۈركۈتى قاتارلىق تېخىمۇ چوڭ تىپتىكى، ئۇچۇش ئىقتىدارى تېخىمۇ كۈچلۈك قۇشلارغا كېڭەيتىپ قوللىنىپ، تېخىمۇ ئېغىر يۈكلەرنى توشۇشنى پىلانلىماقتا.

ئادەتتىكى پوچتا كەپتىرىنىڭ بىر كۈندىكى ئۇچۇش مۇساپىسى ھاۋارايى، كەپتەرنىڭ نەسلى، مەشىق قىلىش ئەھۋالى ۋە شامال يۆنىلىشى قاتارلىق ئامىللارغا باغلىق.

مەشىق كۆرگەن ساغلام پوچتا كەپتىرى بىر كۈندە ئادەتتە 600 كىلومېتىردىن 800 كىلومېتىرغىچە (تەخمىنەن 370-500 مىل) ئۇچالايدۇ.

بۇ خەۋەردىكى «بىئو-ئۇچقۇ» (PJN-1) نىڭ كۈندىلىك 500 كىلومېتىرلىق مۇساپىسى ئەسلىدە تەبىئىي پوچتا كەپتىرىنىڭ نورمال ئۇچۇش ئىقتىدارى دائىرىسىدىكى ئىش ھېسابلىنىدۇ. لېكىن، ماشىنا ئارقىلىق كونترول قىلىش تېخنىكىسىنىڭ ئەۋزەللىكى شۇكى، ئۇ كەپتەرنى «ئۆزى خالىمىغان يەرگە» ياكى «بەلگىلەنگەن مۇرەككەپ لىنىيە بويىچە» ئۇچۇشقا مەجبۇرلىيالايدۇ، ھالبۇكى تەبىئىي پوچتا كەپتىرى پەقەت ئۆيىگە (تۇغۇلغان يېرىگە) قايتىشنىلا بىلىدۇ.

مەنبە: ئالپ سالونى
«قىزىل راۋاقتىكى چۈش»تىن ئارىيە

**«قىزىل راۋاقتىكى چۈش» تىن ئارىيە**

ئۆز ۋاقتىدا بەگ- غوجاملار تولغان ساراي،

غۇربەت بېسىپ قۇرۇق سۆلەت دالان بولدى.

بىر چاغلاردا بەزمە-مەشرەپ قاينىغان جاي،

گۈللەر توزۇپ، دەل-دەرەخلەر خازان بولدى.

زەر تورۇسقا ئۆمۈچۈكلەر باغلىدى تور،

گۈل پەنجىرلەر ئوت-گىياھقا ئاشيان بولدى.

ئۇپا-ئەڭلىك، خۇش پۇراقنىڭ نە ھاجىتى؟

قىروۋ قوندى چاچقا، قېرىلىق ئايان بولدى.

كېچە تۇپراق ئارا كىرسە مۇردا، بۈگۈن-

ئاشىق-مەشۇق ھۇجرا ئارا پىنھان بولدى.

ساندۇق-ساندۇق ئالتۇن-كۈمۈش ساقلىغانلار،

كۆز ئاچقۇچە گادايلىشىپ ۋەيران بولدى.

ئۆمرى قىسقا دەپ ئۆزگىدىن ئاھ ئۇرغانلار،

كېلىپ ئۆزى ئۇ ئالەمگە راۋان بولدى.

ئاتىسىدىن قاتتىق تەنبىھ ئالغان زاتلار،

ئېھتىمالىم، قىلمىشلىرى ئەسيان بولدى.

بايۋەچچىدىن ئۆزىگە جۆر ئىزدىگەنلەر،

تاپقان جايى خۇنۈك چالا مەيدان بولدى.

تاجىسىنى كىچىك كۆرۈپ كىيمىگەنلەر،

كىيىپ قوۋۇق، ياتقان يېرى زىندان بولدى.

ئاخشام تېخى جۇل-جۇل توندىن غىڭشىغانغا،

بۈگۈن بەگلىك چاپىنىمۇ يامان بولدى.

بىرى تەختتىن چۈشسە، يەنە بىرى چىقتى،

ئاقىۋەتتە ماڭا يات يۇرت ماكان بولدى.

قويغىنە، بۇ ئەپسانىنى، ھەننىۋاسى-

باشقىلارغا ئاخىر تويلۇق چاپان بولدى.

陋室空堂，当年笏满床；衰草枯杨，曾为歌舞场。

蛛丝儿结满雕梁，绿纱今又在篷窗上。

说什么脂正浓，粉正香，如何两鬓又成霜？

昨日黄土陇头埋白骨，今宵红绡帐底卧鸳鸯。

金满箱，银满箱，转眼乞丐人皆谤。

正叹他人命不长，那知自己归来丧？

训有方，保不定日后作强梁；

择膏粱，谁承望流落在烟花巷！

因嫌纱帽小，致使锁枷扛；

昨怜破袄寒，今嫌紫蟒长。

乱哄哄，你方唱罢我登场，反认他乡是故乡。

甚荒唐，到头来，都是为他人做嫁衣裳！
مۈشكۈل يول

**مۈشكۈل يول**

لى بەي

كۆرۈنەر بۇ چوڭ كوچا گۇياكى كۆك ئاسمانسىمان،

چىققىلى تەنھا ئۆزۈم جۈرئەت قىلالمايمەن ھامان.

ماڭا نۇمۇس ئەگىتىش چاڭئەندە بىر توپ كىشىنى،

ئىت، تۇخۇ سوقۇشتۇرۇپ، ئويناپ قىمار، ئالماق ھايان.

خەنجىرىم چېكىپ تۇرۇپ ھەسرەتتە كۈيمەيلەن بۇدەم،

خانغا خۇشامەت قىلىشتىن پايدا يوقتۇر ھېچقاچان.

قىلىدۇ خەنشىڭنى زاڭلىق شەھرى خۇۋەييىڭ ئادىمى،

خەن سۇلالە بەگلىرى جاشىڭنى بەك كۆرگەن يامان.

بارمۇ يادىڭدا كۇگۇينى يەن بېگى ئىززەتلىگەن،

كۆرسىتىپ ھۆرمەت ئۇلارغا، قىلمىغان ئەسلا گۇمان.

شەپقىتى، مېھرىگە جۇي شىن ھەم لۇيى مەمنۇن بولۇپ،

بارچە كۈچ ۋە ئەقلىنى جۇۋۋاڭ ئۈچۈن بېغىشلىغان.

بۈككىدە گۈللەر، گىياھلار باستى جۇۋۋاڭ قەبرىنى،

ئاشۇ خۇاڭجىنتەينى ئاۋات ئەيلىگەي كىممۇ بۇئان.

شۇ قەدەر مۈشكۈل – جاپالىق ماڭغىلى بۇ يول بىلەن،

بارىدۇ ئۆتكۈنچىلەر تىنماي ئۆتۈپ ئۇيان – بۇيان.
كېمىچىلەر ناخشىسى

**كېمىچىلەر ناخشىسى**

لى بەي

كېمىچىلار بارىدۇ يۈنياڭدا سۆرەپ كېمىنى،

سودىگەرلەر قاپلىغان دەريا بۇيى ھەر يېقىنى.

چىدىيالماستىن ئىسسىققا قىينىلار سۇ كالىسى،

كېمە سۆرەش بەك ئازابلار كېمىچىلەر جېنىنى.

بۇلغىنىپ كەتكەچكە دەريا سۈيى بولماس ئىچكىلى،

ئالسا چۆگۈنگە ئىگىلەر توپا – چاي يېرىمىنى.

كېمە سۆرەش ناخشىسىنى كېمىچىلەر كۈيلىسە،

دىلدا ھەسرەت ئاققۇزار يامغۇرغا ئوخشاش يېشىنى.

بۇندا ئون مىڭلاپ كىشى چۇقۇيدۇ تاشلارنى يۇنۇپ،

تەس مېڭىشقا، قاپلىغاچقا تاشلار دەريا قېشىنى.

كىم ئەگەر بۇ بىپايان تاشلىققا بىر سالسا نەزەر،

ياش تۆكەر ئۆرتەپ ئېغىر ھەسرەت – نادامەت دىلىنى.
دەيتيەنشەن تېغىدىكى راھىبنى زىيارەت قىلغاندا

**دەيتيەنشەن تېغىدىكى راھىبنى زىيارەت قىلغاندا**

لى بەي

بولسا جۈر بۇلاق ئۈنىگە ھاۋشىغان ئىتنىڭ ئۈنى،

بەرگى شاپتۇلدا جۇلا قىلغان قۇيۇق شەبنەم سۈيى.

بۈككىدە ئورماندا گاھى كۆرۈنەر بۇغا – مارال،

جىلغىدا چېلىنسىمۇ ئاڭلانمىغاي داڭنىڭ ئۈنى.

ياۋا بامبۇك شاخلىرى گۇيا يېشىل بۇلۇت – تۇمان،

ئاقسا زۇمرەت چۇققىلاردىن چەشمىلەر ئوقيا كەبى.

بىلمىگەي كىرگەن كىشى قايغا قەدەم باسماقىنى،

دىلدىكى غەم – قايغۇنى كەتكەن ئېلىپ قارىغاي بۇيى.

— بۇ شېئىرنى لى بەي 20 ياشقا كىرمىگەندەك يازغان. دەيتيەنشەن(يەنە بىر ئىسمى داكاڭشەن) تېشى جىڭجۇ چاڭلۇڭ ناھىيەسىنىڭ غەربىدە بولۇپ، لى بەي تاغدىكى دامىڭ ئىبادەتخانىسىدا ئۇقۇغان.
جىنلىڭ مەيخانىسىدا جۇدالىشىش

**جىنلىڭ مەيخانىسىدا جۇدالىشىش**

لى بەي

مەي قاۋاقنى خۇشپۇراق قىلدى سۆگەتتىن گۈل تاراپ،

قىزى مېھمانغا سۇندى ئوتتا قاقلانغان شاراپ.

كەلدى جىنلىڭ ياشلىرى مېنى ئوزاتماققا بۈگۈن،

ئايرىلىش تەس جام تۇتۇپ تۇرغاندا دىلدارلار قاراپ

تاشلىسام شەرققە قاراپ ئاققان ئېقىنغا مەن سوئال،

بەردى ھىجران سەزگۈسى ھەركىمگە ئوخشاش داپ جاۋاب.

— بۇ شېئىرنى لى بەي جىنلىڭ (ھازىرقى نەنجىڭ)دىن كېتىش ۋاقتىدا ياش دوستلىرىغا بېغىشلاپ يازغان.
دەريادىن ئۆتۈش

**دەريادىن ئۆتۈش**

لى بەي

سۇغا كەلسەم ئۆتكىلى چىقتى كېچىكچى يول توراپ،

قىلدى ئىما شەرق دېڭىز بۇلۇت ھاۋاسىغا قاراپ.

«نەۋجۇۋان، دەريادىن ئۆتمەككە بۈگۈن ھاجەت نېمە؟

بۇ بوران – دولقۇن ئارا ئۆتمەيلى سۇدىن ئالدىراپ!»
تۈندە قۇشنىڭ بالىسى

**تۈندە قۇشنىڭ بالىسى**

لى بەي

خۇاڭيۈن شەھرى سىرتىدا قۇش تەلپۈنەر قونماق بولۇپ،

سايرىشار قايتقان بۇ قۇشلار شاخ ئارا خۇشۋاق بولۇپ.

كىمخاب دۇكاندا تۇقۇيدۇ رەختنى جىڭچۈەنلىك جۇۋان،

توختىدى ئۇرچۇق قولىدا تىترىگەچ ياپراق بولۇپ.

خۇشنا پەنجىرنىڭ ساداسى ئەسكە سالغاچ يارىنى،

ئاقتى تەنھا ھۇجرىدا كۆزدىن يېشى مۇنچاق بولۇپ.

— بۇ شېئىرنى جىڭچۈەنلىك ئايالنىڭ ئۆز يولدىشىنى سېغىنىپ چەككەن دىل ئازابلىرىنى ئىپادىلەش ئۈچۈن يازغان. بۇ لى بەينىڭ چاڭئەندە يېزىلغان شېئىرى ئىدى.
فېي تۇنىيەننى سۇڭشەن تېغىغا ئوزىتىش

**فېي تۇنىيەننى سۇڭشەن تېغىغا ئوزىتىش**

لى بەي

ئوزىتىپ چىققاندا مەن بولماق ئۈچۈن سىزدىن جۇدا،

چىنچىمىن دەرۋازىسىغا ھەم كېلىپ قالدۇق مانا.

ئىما قىپ ئۇيغۇر قىزى مەي ئىچكىلى تەكلىپ قىلۇر،

جىلۋە  ئەيلەر مەي - شاراپ قولىدىكى زور جامىدا.

سىز ئۆزەڭگە دەسسىمەككە شۇنداق تەمشەلگەن چېغى،

ھەزرىتىم تەنھا دېيىشتۇق دىل سۆزىنى خالىدا:

«سۇندۇرۇپ رەيھان شېخىنى قىلدى  پايمال جۇت – بوران،

قاغا – قوزغۇن ھۇۋلىغار ئىشرەتتە تۈن دەرگاھىدا.»

قول سۇزۇپ قىلدۇق ئىشارەت كۆكتىكى تورنىغا بىز،

دىل پۇغانىن تىلدا ئايان ئەيلىمەك مۈشكۈل يانا.

ئاقىۋەت قىسمەت نەسىب، بىزلەرگە بالدۇر ياكى كېيىن،

پاكلىنۇر يىڭ شۈي سۈيى يەتكەندە مەنزىل چاغىغا.

— بۇ شېئىر مىلاسىيە 744- يىلى يېزىلغان.
كىتاب ۋە كىتاب ئوقۇش ھەققىدە مەشھۇر سۆزلەر

**<big>كىتاب ۋە كىتاب ئوقۇش ھەققىدە مەشھۇر سۆزلەر</big>**

ئاخىرقى بەتلەرنى ئوقۇۋاتقىنىڭدا ئۇنىڭ ياخشى كىتاب ئىكەنلىكىنى ھېس قىلساڭ، دېمەك، يەنە بىر يېڭى دوست بىلەن خەيرلىشىشكە توغراكىلىدۇ.

− پائۇل سۋىنىي

كىتابسىز ئۆي قەلبىسىز تەنگە ئوخشايدۇ.

− سىتسىرون 

ياخشى كىتابلارنى ئوقۇپ لەززەتلەنمىگەن ئىنساننى مەيلى ئۇ ئەر ياكى ئايال بولسۇن، ساغلام ئادەم دېيىش خاتا.

− جېين ئۇستېن 

ساۋاتلىق بولۇپ تۇرۇپ كىتاب ئوقۇمىغان كىشىنىڭ ساۋاتسىزدىن پەرقى يوق.

− مارك تۋېن 

ھەقىقى ياخشى دوست پاكىز ۋىجدان ۋە ياخشى كىتابتۇر. ھاياتلىق ئۈچۈن باشقا نەرسە كېرەك ئەمەس.

− مارك تۋېن 

كىتاب ئوقۇشقا ئادەتلەنمىگەن كىشىگە ئىشەنمە!

− لېمونى سنىكېت 

كىتابتەك ئەقىللىق ۋە سادىق دوست يوق.

− ئېرنېست ھېمىڭۋاي 

شاھانە، بىراق كۇتۇپخانىسىز ئۆيگە ئېچىنىمەن.

− جېين ئوستىن

كىتابقا تولغان ئۆينىڭ پەيزى شۇ قەدەركى، ئۇلارنى ۋاراقلىماي تۇرۇپ، سەن ئۆزۈڭنى ئۇلاردىكى دانالىق شەربىتىنى سۆمۈرۈۋاتقاندەك ھېس قىلىسەن.

− مارك تۋېن

كۆپىنچە ئادەملەر جانسىز دەپ بىلىدىغان كىتاب ئۇلارغا قانچىلىك ساۋاتسىز ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلاپ بېرەلەيدۇ.

− ئوسكار ۋايلىد

نامرات بولساممۇ كىتاب سېتىۋالىمەن. ئۇنىڭدىن ئېشىپ قالغان پۇلغا بولسا يېمەكلىك ياكى كىيىم – كېچەك ئالىمەن.

− ئېرەزم روتېردامۇس

كىتاب ئوقۇش ئۈچۈن ئىككى ئاساس بار: بىرىنچىسى، سەن بۇنىڭدىن راھەتلىنىسەن. ئىككىنچىسى بولسا، سەن بۇنىڭ بىلەن ماختىنىشىڭ مۇمكىن.

− بېرتراند روسسېل

كىچىككىنە بولسىمۇ بېغىڭ ۋە كۇتۇپخاناڭ بولسا، سەن باشقا ھېچ نەرسىگە موھتاج ئەمەسسەن.

− سىتسېرون

ئەگەر سىز ئوقۇشنى ئارزۇ قىلغان كىتاب يېزىلمىغان بولسا، دېمەك، ئۇنى يېزىشنى باشلىشىڭىز كېرەك.

− تونى موررىسون

ياخشى كىتاب بىر قېتىم ئوقۇش بىلەن ئۆزىنىڭ سىرلىرىنى ئاشكارا قىلمايدۇ. ئۇنى تەكرار ئوقۇغانسېرى چۈشىنىپ بارىسەن.

− ستېفېن كىڭ

ماڭا مەن تېخى ئوقۇپ ئۈلگۈرەلمىگەن كىتابنى بەرگەن ئىنسان مەن ئۈچۈن قەدىرلىك دوستتۇر.

− ئابراھام لىنكولىن

مەن كىتابلىرىمدىكى ئەپسۇنلارغا ئىشەنمەيمەن. ئەمما كىتاب ئوقۇشنىڭ ئۆزى سىرلىق ھالەت ئىكەنلىكىدىن گۇمان قىلمايمەن.

− ج. ك. راۋلىڭ 

ئەگەر ئۆيىڭىزدە كىتاب ئىشكابى بولمىسا، سىز بىلەن سۆھبەتلىشىشنىڭ پايدىسى يوق ۋە مەن سۆھبەتلىشىشنى رەت قىلىمەن.

− تېررى پراتچېت 

كىتابنىڭ بىزگە ئۆگىتىدىغان ئەڭ چوڭ ساۋىقى− توغرا سۆزلۈكتۇر.

− توماس جېففېرسون 

سۆزلەشتىن بۇرۇن ئويلا، ئويلاشتىن بۇرۇن كىتاب ئوقۇ.

− فرېن لېبوۋىتز

كونا جەندە كېيسەڭمۇ، يېڭى كىتاب ئوقۇشقا ئادەتلەن.

− ئوستىن فېلپس

ياخشى كىتابلارنى ئوقۇش− دۇنيادىكى ئەڭ دانا كىشىلەرنىڭ سۆھبىتىدە بولۇش دېمەكتۇر.

− رېنې دېسكارتېس

ياخشى كىتاب− مېنىڭ ھاياتىمدىكى مۇھىم بىرھادىسە.

− ستېندال
يازغۇچىنىڭ ھېكايىسى

**<big>يازغۇچىنىڭ ھېكايىسى</big>**

ئۇ يىگىرمە يېشىدا دۇنيادىكى بىرىنچى قاتاردا تۇرىدىغان يازغۇچى بولۇپ چىقىشقا بەل باغلاپتۇ. گەرچە ئۇ ھەر كۈنى قېتىرقىنىپ يېزىقچىلىق بىلەن شوغۇللانغان بولسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ يازغان ئەسەرلىرىنىڭ ھەممىسى قايتۇرىلىۋېتىپتۇ. ئۇندىن كېيىنكى ئۈچ يىلدا، ئۇ جەمئىي بىر پارچە رومان، 18 پارچە ھېكايە ۋە 30 پارچە شىئېر يېزىپتۇ. ئەپسوس، ئايالى بۇ ئەسەرلەرنىڭ قول يازمىسى سېلىنغان قول سومكىسىنى يۈتتۈرۈپ قويۇپتۇ.

24 يېشىدا ئۇنىڭ تۇنجى ئەسىرى نەشىردىن چىقىپتۇ. ئارانلا 300 پارچە بېسىلغان بۇ كىتاپ جەمئىيەتتە ھېچقانداق تەسىر قوزغىيالماپتۇ. بۇ چاغدا ئۇنىڭ نامراتلىقتىن ھېچنەرسىسى قالماپتۇ، ئايالىمۇ ئوغلىنى ئېلىپ كېتىپ قاپتۇ.

كەسىپتىكى مەغلۇبىيەت، ئائىلىدىكى ۋەيرانچىلىق ۋە نامراتلىق، ئادەتتىكى كىشىلەر بۇ ئەھۋالدا ھاياتتىن ئۈمىدىنى ئۈزۈشى مۇمكىن. ئەمما، ئۇ ئۇنداق قىلماپتۇ. گەرچە ئۇنىڭ ھەر قېتىملىق ئۇرۇنۇشلىرىنىڭ ھەممىسى مەغلۇبىيەت بىلەن ئاخىرلىشىۋاتقان بولسىمۇ، ئۇ يەنىلا تىركىشىشتىن توختاپ قالماپتۇ. چۈنكى ئۇ بۇ مەغلۇبىيەتلەرگە پەقەت نورمال پىسخىك ھالىتى بىلەن تاقابىل تۇرۇپ، مەغلۇپ بولۇشتىن قورقماي ئىلگىرلىسىلا، ئۆز تىرىشچانلىقلىرىنىڭ ئۆنۈم بېرىدىغانلىقىغا قاتتىق ئىشىنىپتۇ.

ئىككىنچى يىلى ئۇ يېڭىچە بىر خىل ئەدەبىي ئۇسلۇپتا يېزىلغان «قۇياش ھەر كۈنى كۆتۈرۈلىدۇ» ناملىق روماننى روياپقا چىقىرىپ، جەمئىيەتتىكى ھەر ساھەنىڭ ياخشى باھاسىغا ئېرىشىپتۇ. شۇنىڭدىن كېيىنمۇ ئۇ ئىزچىل ئوخشىمىغان ئۇسلۇپ ۋە تېمىلاردىكى نادىر ئەسەرلىرىنى كەينى-كەينىدىن ئېلان قىلىپتۇ. ئۇنىڭ «ئەلۋىدا، قورال» ناملىق رومانى 20-ئەسىرنىڭ 20-يىللىرىدىكى نادىر ئەسەرگە ئايلاندى. «كىلىمانجارودىكى قار» 20-ئەسىردىكى ئەڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك ھېكايىلەرنىڭ بىرى بولۇپ باھالاندى. «بوۋاي ۋە دېڭىز» ناملىق دۇنيا ئەدەبىيات غەزىنىسىدىكى ئەڭگۈشتەر ئەسەرنىڭ مەيدانغا كېلىشى بىلەن ئۇ يىگىرمە يېشىدا كۆڭلىگە پۈككەن دۇنيا بويىچە ئالدىنقى قاتاردا تۇرىدىغان يازغۇچى بولۇش ئارزۇسىنى ئەمەلگە ئاشۇردى.

1954-يىلى ئۇ ئۆزىنىڭ ئەدەبىياتتىكى ئالاھىدە نەتىجىلىرى بىلەن نوبېل ئەدەبىيات مۇكاپاتىغا ئېرىشتى. بۇ دەل دۇنياۋىي يازغۇچى ھېمىڭۋايدۇر.

**ھېكمەت**: بىزنىڭ ھاياتتا ئىككىلەنگۈدەك بەك كۆپ ۋاقتىمىز يوق، ئىشلاردا ھەرىكەتكە كېلىشتە چاققان بولۇشىمىز كېرەك. پەقەت ھەرىكەت جەريانىدىلا بىز ئۆزىمىزدىكى خاتالىقلارنى ئۈزلۈكسىز بايقاپ، ئۇنى تۈزىتەلەيمىز ۋە مول نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈرەلەيمىز. ئەڭ مۇھىمى، بىزنىڭ قىيىنچىلىقلارغا نورمال پىسخىك ھالەت بىلەن تاقابىل تۇرىشىمىزدۇر. شۇنداق قىلغاندىلا بىز ئۆزىمىز كۆزلىگەن نىشانغا يېتىپ بارالايمىز.