open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ئىنسان زەكىرى

**ئىنسان** **زەكىرى** ئەرلەرنىڭ كۆرگىلى بولىدىغان يېرىگە جايلاشقان جىنسىي ۋە كۆپىيىش ئەزا قۇرۇلمىسىدۇر. ئىنسان زەكىرى ئىچىدە تۈۋرۈك ھالىتىدىكى ئۈچ تال بۇلۇتسىمان نەيچە، ئوتتۇرىسىدا سۈيدۈك يولى بولىدۇ. زەكەرگە نۇرغۇن قان تومۇرلار جايلاشقان بولۇپ، ئۇنىڭ ئەتراپىدا ئۈچ قىسىمدىن مۇتەركىب يۇمىلاق قۇرۇلما، سۈيدۈك ۋە مەنىي (ئىسپىرما) ئاجرىتىش يولى بار. زەكەر غىدىقلانغاندا، تومۇرلار قانغا تولۇپ، قاتتىقلىشىش باسقۇچىغا كىرىدۇ. بۇ قوپۇش (قايىم بولۇش) دەپ ئاتىلىدۇ. مەنىينىڭ قوپقان زەكەردىن ھەيدىلىشى مەنىي چىقىرىش دەپ ئاتىلىدۇ.

## ئېتىمولوگىيەسى
زەكەر خەلق ئىچىدە يەنە قوپال تىلدا خايا دەپمۇ ئاتىلىدۇ. زەكەر سۆزى ئۇيغۇر تىلىغا ئەرەبچە «ذكر» (*ḏakar*) دىن ئۆتكەن بولۇپ، تۈركىي ئەسەرلەردە 14 - ئەسرنىڭ ئاخىرىدا يېزىلغان قىپچاقچە «ئىرشادۇل مۇلۇل ۋەسسەلاتىن» (إرشاد الملوك والسلاطين) ئاتلىق ئەسەردە قەيت قىلىنغان:

*تاقى زەكەر باشى كېسلىسە تاقى ئەقىل كىتسە تاقى يىيلەمەك كىتسە [زەكەر بېشى كېسىلسە، ئەقىل كەتسە، پۇراش سېزىمى كەتسە]*

ئارامىچىدىن ئەرەبچىگە ئ‍ۆتكەن زەكەر كەلىمىسى «ئەر، ئەركەك، ئەرەنچە» ياكى «ئەركەكلىك ئورگىنى» دېگەن مەنىلەرگە كېلىدۇ. ئاككادچەدە 𒍑 (زىكارۇ) شەكلىدە ئىدى.

خايا (خايه\ *χāye*) سۆزلۈكى بولسا پارسچەدىن كىرگەن بولۇپ، ئوتتۇرا پارسچەدە تۇخۇم دېگەن مەنىدە، كۆچمە مەنىدە تاشاقنى ئىپادىلەيدۇ. لېكىن، ئۇيغۇر تىلىدا زەكەرنى كۆرسىتىدۇ.

ئەسلى ئۇيغۇرچەدە زەكەر **سىك** دەپ ئاتىلىدۇ. ئۇلۇغ تىلشۇناس مەھمۇد كاشغەرىي دىۋانىدا «سىِكْ: ئەرلەرنىڭ جىنسىي ئەزاسى.» دەپ قەيت قىلغان. بۈگۈن ئۇيغۇر تىلىدا بۇ سۆز ئۇنتۇلۇپ كەتكەن بولۇپ، تۈرك تىلىدا ھازىرمۇ ياشىماقتا.

## ئاناتومىيەسى
گەرچە تەتقىقات نەتىجىسى ھەر خىل بولسىمۇ ، ئەمما مەلۇم بىر ئورتاق تونۇش باركى ، ئىنسانلارنىڭ زەكەرنىڭ ئوتتۇرىچە تىكلەنگەن ئۇزۇنلۇقى تەخمىنەن 12.9-15 سانتىمېتىر ، قۇرامىغا يەتكەن ئەرلەرنىڭ 95% ى زەكەرنىڭ ئۇزۇنلۇقى 10.2-19.7 سانتىمېتىر كېلىدۇ. ئاجىز بولغاندا چوڭلۇقى ئۇنىڭ ھەقىقىي ئۇزۇنلۇقىنى توغرا ئەكس ئەتتۈرمەيدۇ.

## تەرەققىياتى

## فىزىيولوگىيەسى

## مەنبەلەر
تۈتۈن پىرقىسى دىۋان بېگى

**تۈتۈن پىرقىسى دىۋان بېگى** (خەنچە مۇرەككەپ: 戶部尚書 ئاددىي: 户部尚书؛ پىنيىن: Hùbù shàngshū) ئەسكى جۇڭگودا ئەمەل نامى. ئالتە ۋازارەتتىن بىرى بولغان تۈتۈن ۋازارىتىنىڭ ئەڭ يۇقىرى ئەمەلدارى. كۈنىمىزدىكى مالىيە مىنىستىرىغا باراۋەردۇر. تارىختا **ئەمرى زېمىن (司徒\Sī tú)، يەر مەھكىمىسى (司农\Sī nóng)**، **خەلق پىرقىسى (民曹\Mín cáo)** ۋە **يەربېگى (地官\Dì guān)** دەپ ئاتالغان.

## تەرەققىياتى
بۇ ئەمەلنى خەن سۇلالىسى دەۋرىگىچە سۈرۈشتۈرۈشكە بولىدۇ، ئەينى ۋاقىتتا تۆرت دىۋانبېگى (尚书郎) تەشكىللەنگەن بولۇپ، بۇلارنىڭ بىرى پۇل - پىچەك، تۇشۇش - توشۇتۇش، يەنى دۆلەتنىڭ مالىيە خىزمىتىگە مەسئۇل قىلىنغان.

ساۋ ۋېي دەۋرىدە (220—266) خەزىنە بېگى (度支尚书寺) بۇتخانىسى قۇرۇلۇپ ، ھەربىي چىقىمنى پىلانلاشقا مەسئۇل قىلىنغان. سۈي سۇلالىسىدە ئازراق ئۆزگىرىش بولغان، كەينىدىنلا قۇرۇلغان تاڭ سۇلالسى 618 - (ۋىدېنىڭ 1 -) يىلى خەلق ئىشلىرى پىرقىسى دىۋانبېگى (民部尚书) تۈزۈمىنى داۋاملاشتۇردى. 

ۋاقتاكى 649 - (جىنگۈەن 23 -) يىلى لى شىمىن ئىسمى ئۆزگەرتىلمىسۇن ئ‍ۈچۈن بۇ ۋازارەتنى تۈتۈن پىرقىسى (户部尚书) قىلىپ ئۆزگەرتتى.656 - (شيەنچيڭ 1 -) يىلى خەزىنە پىرقىسى قىلىپ ئۆزگەرتتى. 662 - (لوڭشو 2 -) يىلى «ئەمرى زېمىن مۇراسىم دىۋانى» (司元太常伯) غا ئۆزگەرتىلدى. 670 - (شيەنخېڭ 1 -) يىلى قايتا تۈتۈن پىرقىسى ئىسمىغا قايتتى. 684 - (گۇاڭجەي 1 -) يەربېگى دىۋانى (地官尚书) دەپ ئۆزگەرتىلگەن. 705 - يىلى (شېنلوڭ 1 -) يىلى قايتا تۈتۈن پىرقىسىغا ئ‍ۆزگەرتىلدى. بۇ ئەمەل كېيىنكى سەلتەنەتلەردە دائىما بار بولۇپ كەلدى.

تۈتۈن پىرقىسى ئاساسلىقى دۆلەتنىڭ ئىقتىسادىغا مەسئۇل بولۇپ ، نۇپۇس، باج، دېھقانچىلىق ، سودا ۋە دۆلەت مەبلىغىنى تەرتىپكە سېلىش قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

## مەنبەلەر

# 后周、北宋王溥，《唐会要》卷第58·尚书省诸司中
# 严耕望《唐仆尚丞郎表》
ليۇ زىشياۋ

**ليۇ زىشياۋ** (خەنچە: 刘志霄؛ ئوقۇلۇشى: Liú Zhìxiāo؛ ليۇ جشياۋ) خەنزۇ تارىخچى، تەتقىقاتچى، غۇلجادا تۇغۇلغان. ئۇيغۇر تىلىنى پىششىق بىلەتتى. 

جۇڭگو تەۋەسىدە ئېتىراپ قىلىنغان تۇنجى «ئۇيغۇر تارىخى» (维吾尔族历史) كىتابىنىڭ مۇئەللىپى بولۇپ، 1967 - يىلىدىن باشلاپ بۇ ئەسىرىنى يېزىشقا باشلاپ، 1976 - يىلى ئالدىنقى سەككىز بابنى تەييارلاپ سەيپىدىن ئەزىزىگە تاپشۇرغان. كىتابنىڭ تۇنجى نەشرى 1984 - يىلى سەيپىدىن ئەزىزى تەرىپىدىن يېزىلغان. 

ئۇيغۇر تارىخى ئەسىرى ئۈچ قىسىم بولىدىغان شەكىلدە پىلانغان بولۇشى كېرەك، لېكىن پەقەت ئىككى قىسىم نەشر كۆرگەن:

بىرىنچى قىسىم خەنزۇچە نەشرى 1985 - يىل 8 - ئايدا (书号: 11049.17)، (1) كىتاب 613 بەت، (2) كىتاب 596 بەت، توپلام 1209 بەت؛ 1987 - يىل 10 - ئايدا تۇنجى قېتىم مىللەتلەر نەشرىياتىدا نەشردىن چىققان (书号:M1149(4)28).

ئەسەرنىڭ خەنزۇچە ۋە ئۇيغۇرچە ئىككى نۇسخىسى بولۇپ، ھەر ئىككى تىلدىكى نۇسخىغا ليۇ زىشياۋ ئۆزى قاتناشقان.

ئ‍ىككىنچى قىسىم خەنزۇچە نەشرى 1996 - يىل 12 - ئايدا نەشردىن چىققان (ISBN 7-5004-1950-3). ئۇيغۇرچە نەشرى (1) كىتاب 844 بەت، (2) كىتاب 852 بەت، توپلام 1696 بەت؛ 2003 - يىل 6 - ئايدا تۇنجى قېتىم شىنجاڭ خەلق نەشرىياتىدا نەشردىن چىققان (ISBN 7-228-08108-0).

## مەنبە(لەر)
توكۇگاۋا ئېياسۇ

توكوگاۋا ئېياسۇ (ياپونچە: Tokugawa Ieyasu 徳川 家康؛ 1543— 1616) ياپونىيە ئېدو شوگونلىقىنىڭ قۇرغۇچىسى. مىكاۋا (بۈگۈنكى ئايتى ناھىيىسى) ناھىيىسىدىكى ئوكاساكى شەھىرىنىڭ خوجايىنى ماتسۇدائىرا ھىروتادا (1526 — 1549) نىڭ چوڭ ئوغلى. 

6 ياشتىن 19 ياشقىچە ئوتانوبۇخىدې (1510 — 1551)، ئىماكاۋا يوشىموتو (1519 — 1560) دا بارىمتاي بولۇپ تۇرغان. 

1560 - يىلى ئىماكاۋا جەڭدە ئۆلگەندىن كېيىن ئوكاساكىغا قايتقان. 

1561 - يىلى ئوتا نوبۇناگا بىلەن ئىتتىپاق تۈزگەن. 

1566 - يىلى توكوگاۋا دېگەن فامىلىسىنى ئەسلىگە كەلتۈرگەن. 

1568 - يىلى تاكىدا نوبۇيوشى بىلەن بىرلىكتە ئىماكاۋانىڭ سۇيۇرغال زېمىنىنى بۆلۈشۈۋالغان. 

1570 - يىلى توتومىغا كۆچۈپ بارغاندىن كېيىن، ئۇنى خاماماچى دەپ ئۆزگەرتىۋەتكەن. 

1572 - يىلى تاكىدانىڭ قوشۇنىنى خاماماچى شەھىرىنىڭ سىرتىدا يوقاتقان.

1582 - يىلى ئوتانوبۇناگا ئۆلگەندىن كېيىن تويوتومى خىدېكىچى بىلەن تىركىشىپ تۇرغان. 

1586 - يىلى تويوتومى خىدېكىچىنىڭ سىڭلىسىنى ئېلىپ، ئۆزىنىڭ بويسۇنغانلىقىنى بىلدۈرگەن. 

1590 - يىلى كىتاجو ئوجىنائو (1562 — 1591) غا قارشى جازا يۈرۈشى قىلىشنىڭ ئاۋانگارتى بولۇپ، كانتودىكى سەككىز ۋىلايەتنى تىزگىنلەيدىغان چوڭ خوجا بولۇپ قالغان ۋە ئېدودا ئولتۇراقلىشىپ قالغان. 

1596 - يىلى ئىچكى ئىشلار ۋەزىرى بولغان. 

1598 - يىلى تويوتومى خىدېكىچى ئۆلگەندىن كېيىن بەش تائىرونىڭ باشلىقى بولغان. 

1600 - يىلى سېكىخارا جېڭىدە تويوتومىنىڭ كۈچلىرى ئۈستىدىن غەلىبە قىلغان. 

1603 - يىلى ئەجنەبىلەرنى يوقىتىش سىياگۇنى بولۇپ، ئېدودا شوگنات قۇرغان. 

1605 - يىلى سىياگۇنلۇق ۋەزىپىنى ئۆزىنىڭ ئۈچىنچى ئوغلى ھىدېتادا (1579 — 1632) غا ئۆتۈنۈپ بېرىپ، سۇمپۇ شەھىرى (بۈگۈنكى شىزۇئوكا ناھىيىسى) دە خىزمەتتىن چېكىنىپ چىققان. شۇنداق بولسىمۇ مەمۇرىي ۋە ھەربىي ئىشلارنىڭ ئەمەلىي ھوقۇقىنى تۇتقان. 1615 - يىلى ئوساكا جېڭىدە تويوتومى خىدېيورى (1593 — 1615) نى يوقىتىپ، پۈتۈن مەملىكەتنى تىزگىنلىۋالغان. 1616 - يىلى ئەتىيازدا ساراي ۋەزىرى بولۇپ، ئۇزۇن ئۆتمەي ئۆلۈپ كەتكەن.
ۋېي لياڭتاۋ

**ۋېي لياڭتاۋ** (خەنچە:魏良弢؛ پىنيىن:Wèiliángtāo؛ 1933.08.03، شەندۇڭ، چاڭيى، لوڭچى يېزىسى —) خەنزۇ، نەنجىڭ ئۇنىۋېرسىتېتى تارىخ فاكۇلتېتىنىڭ تەتقىقاتچىسى. سابىق جۇڭگو مىللەتلەر تارىخى جەمئىيىتىنىڭ مۇدىرى، ئوتتۇرا ئاسىيا مەدەنىيەت تەتقىقات جەمئىيىتىنىڭ مۇدىرى. ئوتتۇرا ئاسىيا، بولۇپمۇ ئۇيغۇر دىيارى خانلىقلىرىدىن يەركەن خانلىقى ھەققىدىكى تەتقىقاتلىرى بىلەن تونۇلغان. 

## كەچمىشى
1949 — 3 - ئايدا خىزمەتكە قاتناشقان، جۇڭگو خەلق بانكىسىنىڭ ۋېيفاڭ (潍坊) شۆبىسىدە بوغالتىر بولۇپ ئىشقا چۈشكەن.

1956 — ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىن، يەكەن ناھىيىسىدە باشلانغۇچ ۋە ئوتتۇرا مائارىپ خىزمىتىگە تەقسىم قىلىنغان.

1978 — شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى تارىخ فاكۇلتېتىغا يۆتكىلىپ كېلىپ ئوقۇتقۇچى ۋە بۆلۈم باشلىقى بولغان.

1985 — نەنجىڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ تارىخ فاكۇلتېتىغا يۆتكەلگەن ۋە 1987-يىلى تەتقىقاتچىغا ئۆستۈرۈلگەن.

## ئەسەرلىرى

### ئاساسلىق كىتابلار:

# «قاراخانىيلار تارىخىدىن بايان» (《喀喇汗王朝史稿》) (خەنزۇچە)، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى، 1986 - يىل، ئۇيغۇرچە نەشرى، قەشقەر ئۇيغۇر نەشرىياتى، 2000 - يىل.
# «يەكەن خانلىقىنىڭ تارىخىدىن ئومۇمىي بايان» (《叶尔羌汗国史纲》) (خەنزۇچە)، خېيلوڭجياڭ مائارىپ نەشرىياتى، 1994 - يىل، ئۇيغۇرچە نەشرى، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى، 1999 - يىل.
# «غەربىي لياۋ سۇلالىسى تارىخى تەتقىقاتى» (《西辽史研究》)، (خەنزۇچە) نىڭشيا خەلق نەشرىياتى، 1987-يىل،
# «غەربىي لياۋ سۇلالىسى تارىخىدىن ئومۇمىي بايان» (《西辽史纲》)، خەلق نەشرىياتى، 1991- يىل.
# «ئ‍وتتۇرا ئاسىيا مىللەتلىرى تارىخى» (中亚民族史)، 刘正寅 بىلەن بىرگە، سەنلىيەن كىتاب دۇكىنى (三联书店)، 2024 - يىل.

### ئاساسلىق ماقالىلەر:

# «قاراخانىيلار خانلىقىنىڭ كېلىپ چىقىشى ۋە ئىسمى توغرىسىدا» (《关于喀喇汗王朝的起源及其名称》)، تارىخ تەتقىقاتى (《历史研究》) ژۇرنىلى، 1982 - يىل (2)
# «قاراخانىيلار خانلىقىنىڭ ئۇيغۇر كېلىپ چىقىشى توغرىسىدىكى تولۇقلىما دەلىل» (《喀喇汗王朝起源回鹘说补证》)، تارىخ تەتقىقاتى ، 1983 - يىل (2)
# «قاراخانىيلار خانلىقىنىڭ ئىقتىسادىغا ئائىت بىر قانچە مەسىلە» (《喀喇汗王朝经济的几个问题》)، مىللەتلەر تەتقىقاتى ژۇرنىلى، 1983 - يىل (4)
# «غەربىي لياۋ سۇلالىسى دەۋرىدە خەن مەدەنىيىتىنىڭ ئوتتۇرا ئاسىياغا كۆرسەتكەن تەسىرى»، (《西辽时期汉文化对中亚的影响》) تارىخ تەتقىقاتى، 1985 - يىلى (4)
# «يەكەن خانلىقىنىڭ قۇرۇلۇشى ۋە مۇستەھكەملىكىنشى» (《叶尔羌汗国的创建和巩固》)، شنجاڭ ئۇنىۋ. ئىلمىي ژۇرنىلى پەلسەپە، ھۇمانىتار ئىلىملەر ۋە ئىجتىمائىي پەنلەر سانى (《新疆大学学报哲学人文社会科学版》)، 1991 - يىل (3)
# «غەرب دىيار تارىخىدىكى بىر خىيال: «مۇقەددەس ئىسلام دۆلىتى» ياكى «خوجالار دەۋرى» ھەققىدە تەتقىقات (《西域史上的一个幻影——“伊斯兰神圣国家”或“和卓时代”考实》)، جۇڭگودىكى ئىجتىمائىي پەنلەر ژۇرنىلى، 1992 - يىل (4)
# «ۋاپادارلىقنىڭ تارىخى تەتقىقاتى: ئالدىنقى چىن دەۋرى» (《忠节的历史考察:先秦时期》)، نەنجىڭ ئۇنۋېرسىتىتى ژورنىلى (پەلسەپە، ھۇمانىتار ئ‍ىلىملەر ۋە ئىجتىمائىي پەنلەر)
# «جۇڭگو تارىخىدىكى چوڭ ئىجتىمائىي داۋالغۇشلار جەريانىدا ئۆلىمالارنىڭ قىممەت يۆنىلىشى» (《中国历史上社会大动乱时期士人的价值取向》)، «جياڭخەي ژورنىلى» (《江海学刊》)، 1998 - يىل (1)
# «قاراخانىيلار خاندانلىقىنىڭ كېلىپ چىقىشى توغرىسىدىكى بىر قانچە مەسىلە» (《关于喀喇汗王朝起源的几个问题》)، مىللەتلەر تەتقىقاتى ژۇرنىلى، 2000 - يىل (4)
# «تۈرك قاغانلىقى ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا» (《突厥汗国与中亚》)، غەربىي رايون تەتقىقاتى (《西域研究》)، 2005 - يىل (3)

## مەنبەلەر
نەنجىڭ ئۇنىۋېرسىتېتى تارىخ فاكۇلتېتى ئورگان تور بېتى. 2025- يىلى 4 - ئاينىڭ 21 - كۈنى مۇقىمدالدى.
ۋىلىيام شېكىسپىر

**ۋىلىيام شېكىسپىر** (ئىنگ: William Shakespeare؛ 1564- 04- 26 — 1616- 04- 23)، داڭلىق ئىنگلىز دراماتروگ.
مەشھەد (ئاتۇش)

**مەشھەت** (خەنچە: 买谢提村؛ لاتىن: Meşhet) شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى ئاتۇش شەھىرى سۇنتاغ يېزىسىغا قاراشلىق بىر كەنت.

سۇنتاغ يېزىلىق ھۆكۈمەت بىلەن بولغان ئارىلىقى 2 كىلومېتىر؛

ئاتۇش شەھەرلىك خەلق ھۆكۈمىتى بىلەن بولغان ئارىلىقى 10.8 كىلومېتىر؛

قەشقەر كونا شەھەر بىلەن بولغان ئارىلىقى 46 كىلومېتىر؛

ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 1428 كىلومېتىر.
دىغار يېزىسى

**دىغار يېزىسى** (خەنچە:迪坎乡؛ لاتىن: Dighar Yézisi) شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى تۇرپان ۋىلايىتى پىچان ناھىيىسىگە قاراشلىق بىر يېزا.

## ئومۇمىي چۈشەنچە
دىغار قەدىمىي يۇرتلاردىن بىر بولۇپ، ئۇزاق يىللاردىن بېرى ئۇيغۇرلار ئولتۇراقلىشىپ كەلگەن. بەزى خىتايچە كونا مەنبەلەردە داخەي (大海) دەپ قەيت قىلىنغان بولۇپ، ئۇيغۇرچە دىغار\دىغاي (شىۋە) دېگەن ئاتنىڭ تەلەپپۇزى بويىچە يېزىلغان بولۇشى كېرەك. خىتايچە يەنە دىكەنېر (底坎儿) ۋە دىكا (的卡) قاتارلىق شەكلىدىكى خەتلەرمۇ دىغارنى كۆرسىتىدۇ.

## مەمۇرىي كەنتلەر
دىغار يېزىسى يەتتە مەمۇرىي كەنتكە ئايرىلىدۇ. ئۇلار:

كارىزكۆلى كەنتى (坎尔孜库勒村)، دىغار كەنتى (迪坎尔村)، يېزىكارىز كەنتى (​叶孜坎村)، يۇرمۇڭ يېزىسى (玉尔门村)، تۆتكارىز كەنتى (托特坎村)، تاشتاپان كەنتى (塔升塔盘村) ۋە چارۋىچىلار ئەترىتى (牧业队) قاتارلىقلاردۇر.

## پايدىلانما
قوشبېشى

**قوشبېشى** (خەنچە: 中尉؛ پىنين: Zhōngwèi) قوشباشى — ئەسكى جۇڭگو ئەمەل نامى. خانبالىق (پايتەخت) نىڭ ئامانلىق تەرتىبى، مەركىزىي قورال ئىسكىلاتىنىڭ باشقۇرۇلۇشى، ھەربىي ئ‍ەمەلدارلارنى تەپتىش قىلىش قاتارلىق مۇھىم ئىشلارغا مەسئۇل ئەمەلدار.

## قاراڭ
چوڭ تۆرە

ئەمىر نۆكەر

گۈمرۈك بېگى

باش ئەمىرلەشكەر

قىران چەۋەنداز سانغۇن

ئوردا مەلۇماتچىسى

ئالتە ۋەزىر

## پايدىلانما
چوڭ تۆرە

**چوڭ تۆرە** (خەنچە: 列侯؛ پىنين: Liè hóu) — ئەسكى جۇڭگو ئەمەل نامى. چىن سۇلالىسى (م. ب. 221 - 209) دەۋرىدە تەسىس قىلىنغان 20 دەرىجىلىك ئۇنۋاننىڭ ئەڭ ئالىي رۇتبىسى.. 589 - يىلى سۈي سۇلالىسى دەۋرىدە ئەمەلدىن قالدۇرۇلغان.

## قاراڭ
* ئەمىر نۆكەر
* گۈمرۈك بېگى
* باش ئەمىرلەشكەر
* قىران چەۋەنداز سانغۇن
* ئوردا مەلۇماتچىسى
* ئالتە ۋەزىر
* قوشبېشى

## پايدىلانما
غەربىي ئايماق

**غەربىي ئايماق** (خەنچە: 西州) ياكى **شىجۇ** تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە بۈگۈنكى تۇرپان ۋىلايىتى تەۋەسىدە قۇرۇلغان مەمۇرىي رايون. قارمىقىدا: قوچۇ، لۈكچۈن، يارغول، تەڭرىتاغ ۋە پىچان ناھىيەسى قاتارلىق ناھىيەلەر بولغان.

مىلادى 640 (تاڭ تەيزۇڭ جىنگۈەن 14 - يىلى) قوچۇ كۈي بەگلىكىنى يوقىتىلغاندىن كېيىن باشتا **شىچاڭ** ئ‍ايمىقى قىلىنغان، ئۇزۇن ئۆتمەي شىجۇ — غەربىي ئايماق دەپ ئاتالغان. ئايماق مەركىزى قوچۇ ناھىيەسىدە بولغان. باشقۇرۇش دائىرىسى ھازىرقى تۇرپان شەھىرى، توقسۇن ۋە پىچانناھىيەلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان. 658 - يىلى ئەنشى تۇتۇق مەھكىمىسى قۇرۇلغان. 791 - يىلى تىبەتلەر تەرىپىدىن بېسىۋېلىنغان. 840 - يىلىدىن كېيىن غەربكە كۆچكەن ئۇيغۇرلار تەرىپىدىن تىبەتلەردىن قايتۇرۇۋېلىنغان ۋە تارىختا مەشھۇر قوچۇ ئۇيغۇر دۆلىتى قۇرۇلغان. خەنزۇچە مەنبەلەردە **غەربىي ئايماق ئۇيغۇرلىرى** (西州回鶻) دەپمۇ ئاتالغان.

## پايدىلانما


# 《唐刺史考全編》
# **^** 《唐西州官吏編年考證》
قوچۇ ناھىيەسى

قوچۇ ناھىيەسى (خەنچە: 高昌县) 640 - يىلى تاڭ سۇلالىسى قوچۇ كۈي بەگلىكىنى ئىستىلا قىلغاندىن كېيىن قۇرۇلغان غەربىي ئايماقنىڭ مەركەز ئىدارە ناھىيەسى سۈپىتىدە قۇرۇلغان. ئورنى بۈگۈنكى تۇرپان شەھىرى ئاستانە يېزىسى ئىدىقۇت قەدىمىي شەھىرى. 742 - يىلى قوچۇ ناھىيەسىنىڭ ئېتى ئوردائالدى ناھىيەسى (前庭县) قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن.
ئوردائالدى ناھىيەسى

**ئ‍وردائالدى ناھىيەسى** (خەنچە: 前庭县) بۈگۈنكى تۇرپان شەھىرى ئاستانە يېزىسى ئىدىقۇت قەدىمىي شەھىرىنىڭ تارىختىكى ئېتى. 640 - يىلى تاڭ سۇلالىسى قوچۇ كۈي بەگلىكىنى ئىستىلا قىلغاندىن كېيىن قۇرۇلغان غەربىي ئايماقنىڭ مەركەز ئىدارە ناھىيەسى سۈپىتىدە قۇرۇلغان قوچۇ ناھىيەسىنىڭ ئىسمى 42 - يىلى ئوردائالدى ناھىيەسى قىلىپ ئۆزگەرتىلدى. 791 - يىلى تۈبۈتلەر تەرىپىدىن ئىستىلا قىلىندى. 840 - يىلىدىن كېيىن ئۇيغۇرلار تەرىپىدىن قايتۇرۇۋېلىندى.
روران قاغانلىقى

**روران قاغانلىقى** (خەنچە: 柔然؛ پىنيىن: *Róurán*) ياكى **ئاۋار قاغانلىقى** ھازىرقى موڭغۇلىيە، ئىچكى موڭغۇل، شەرقىي شىمال، شەرقىي سىبىرىيە، ئۇيغۇر ۋە قازاقىستاننىڭ قىسمەن جايلىرىدا 4 - ئەسىرنىڭ ئاخىرىدىن 6 - ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىغىچە ھۆكۈم سۈرگەن تۈركلەشكەن سىيانپىي قەۋمى بولغان رورانلار تەرىپىدىن قۇرۇلغان دۆلەت. روران ھۆكۈمدارلىرى ھونلار ۋە سىيانپىيلارنىڭ ئادىتىگە ۋارىسلىق قىلىپ ئ‍ۆزلىرىنى قاغان دەپ ئاتالغان. ئاخىرىدا كۆكتۈركلەر تەرىپىدىن يوقىتىلغان.

سىيانپىلار ئىمپېرىيىسى تارقىلىپ كەتكەندىن كېيىن، ئۇنىڭ ئورنىدا تۇبا سىيانپىلار دۆلىتى قۇرۇلدى. توبا سىيانپىلار دۆلىتى (235—394) 394 ـ يىلىغا كەلگەندە كېلىپ چىقىشى سىيانپىلاردىن بولسىمۇ، خېلى دەرىجىدە تۈركلەشكەن روران — ئاۋارلار تەرىپىدىن يوقىتىلدى. 394 - يىلى «ئېگىز ھارۋىلىق تۇرالار» دەپ ئاتالغان شەرقىي تۇرالارنىڭ يۇرتىدا (ئاساسەن ھازىرقى موڭغۇلىيە ۋە ئىچكى موڭغۇلدا) تۇبالار خانلىقى (مىلادى 394 - 535) ۋە ئاۋار قاغانلىقى (مىلادى 394 - 552) دېگەن ئىككى دۆلەت قۇرۇلدى. شۇنىڭدىن باشلاپ تۇرالار، تۇبالار ۋە ئاۋارلارنىڭ ھۇجۇمىغا ئۈزلۈكسىز ئۇچراپ تۇردى.

مىلادىنىڭ 487 - يىلىغا كەلگەندە، شەرقىي تۇرالار ئاۋارلارنىڭ يولسىزلىقىغا چىدىماي بۆركلى قەبىلىسىنىڭ خانى ئاي ئوجرونىڭ يېتەكچىلىكىدە ئىسيان كۆتۈردى. شەرقىي تۇرالاردىن 120 مىڭ ئائىلە (تەخمىنەن 600 - 700 مىڭ كىشى) موڭغۇلىيىدىن غەربكە كۆچۈپ، ئالتاي تاغلىرىدىن ھالقىپ ئۆتۈپ، جۇڭغار دالاسىغا، ئىلى ۋادىسىنىڭ شەرقىي قىسمىغا ۋە تۇرپان، قارا شەھەر ئەتراپلىرىغا كەلدى. بۇ ئەھۋالدىن خەۋەر تاپقان ئاۋار قاغانى تۇلۇنخان II (مىلادى 485 - يىلىدىن 492 - يىلىغىچە قاغان بولغان) ۋە ئۇنىڭ تاغىسى ناغايخانلار قوشۇن تارتىپ، تەڭرىتاغلىرىنىڭ شىمالى ۋە جەنۇبىغا كۆچكەن «ئېگىز ھارۋىلىقلار»نىڭ كەينىدىن قوغلاپ كەلدى. شەرقىي تۇرالار جەنۇبىي ئالتايدا بولغان ئۇرۇشتا تۇلۇنخان II نى تارمار قىلدى. مانا شۇ «ئېگىز ھارۋىلىقلار» تەڭرىتاغلىرىنىڭ شىمال ۋە جەنۇبىدا ئەزەلدىن تارتىپ ياشاپ كېلىۋاتقان قېرىنداشلىرى غەربىي تۇرالار بىلەن بىرلىشىپ، تارىختا «ئېگىز ھارۋىلىقلار خانلىقى» (高车王国) دەپ نام ئالغان دۆلەتنى قۇردى. بۇ ئۇيغۇر خانلىقى 60 يىل (مىلادى 487 - 546) ھۆكۈم سۈردى.

مىلادىنىڭ 487 - يىلى شەرقىي تۇرالارنىڭ بىر قىسمىنىڭ موڭغۇلىيىدىن تەڭرىتاغلىرىنىڭ شىمالى ۋە جەنۇبىغا كۆچكەنلىكى توغرىسىدا «ۋېينامە» نىڭ «ئېگىز ھارۋىلىقلار ھەققىدە قىسسە» بابىدا خېلى تەپسىلى مەلۇمات بېرىلگەندىن تاشقىرى، «جەنۇبىي چىنامە» نىڭ «ئاۋارلار ھەققىدە قىسسە» بابىدا مۇنداق دېيىلگەن: «شىڭمىڭنىڭ 2 - يىلى (مىلادىنىڭ 487 - يىلى)... يىجۇ (ھازىرقى سى چۇەندىكى چىڭدۇ شەھىرى) ۋالىيسى لىيۇ جۈن ئۆزىنىڭ قۇدرىتى ۋە سەلتەنىتىنى تەشۋىق قىلىش ئۈچۈن، تۇرالارغا جاڭ جىڭشۈننى ئەلچى قېلىپ ئەۋەتتى. ئەلچى پىشامشان (ھازىرقى چارقىلىق)، ئۇدۇن (ھازىرقى خوتەن) غا بارماقچى ئىدى، لېكىن پىشامشاننى تۇرالار بېسىۋالغان بولۇپ، خەلقى تەرەپ - تەرەپكە تارقىلىپ كەتكەن. ئۇدۇنلۇقلار بۇددا دىنغا ئېتىقاد قىلىدىكەن. تۇرالار ئۆزلىرىنى تەڭرىقۇت (تەڭرىنىڭ ئوغۇللىرى) دەپ ئاتايدىكەن. تۇرالار ئەلچى جاڭ جىڭشۈننى كۈتۈۋالغان ۋە ئۇنى قايتىپ كېتىشكە دەۋەت قىلغان.»

مانا شۇ خاتىرىگە ئاساسلانغاندا، ئاي ئوجرو مىلادى 487 - يىلى ئاۋارلارنى تەڭرىتاغلىرىنىڭ شىمالى ۋە جەنۇبىدىكى (تۇرپان، قارا شەھەر) جايلاردىن قوغلاپ چىقىرىپ، پىشامشاننى تىبەت خانلىقىنىڭ قولىدىن تارتىۋالغان.

## پايدىلانما
جانلىق (تېلۋىزىيە تارقىتىش ئۇسۇلى)

thumb|ئاستىدىكى "LIVE" دېگەن جانلىق تارقىتىش دېگەنلىكتۇر.
**جانلىق** (ئېنگلىزچە: Live؛ باشقىچە ئاتىلىشى: شۇ دەقىقىدە، جانلىق تارقىتىش) بىر خىل تېلۋىزور، رادىئو ياكى باشقا مېدىيا ۋاستلىرىدا ئۇچۇرنى كۆرۈرمەنلەرگە شۇزامان، شۇ دەقىقىدە، ھېچقانداق ۋاقىت پەرقى يوق ھالدا سۇنۇش ھالىتىنى ياكى ئۇسۇلنى كۆرسىتىدۇ. جانلىق تارقىتىش بۈگۈنكى كۈندە تېلۋىزىيە، رادىيو، تور ئارقىلىق مەلۇم بىر مەزمۇنننى ياكى ئۇچۇرنى كۆرۈرمەنلگەر ياكى تاماشىبىنلارغا بىۋاستە، شۇ دەقىقىدە سۇنۇشقا فوكۇسلانغان. تېلۋىزور ياكى باشقا سىنلىق تاراتقۇ ۋاستىلىرىنىڭ ئېكىراننىڭ بىر بۇلۇڭىدا "جانلىق" دەپ ھەر خىل كىچىك رامكىنىڭ ئىچىدە خەت بار، بۇ دەل شۇ مەزمۇنلارنىڭ ھېچقانداق مۇنتاژلانماي، شۇ دەقىقدە سىتۇدىيە ھالىتىدە كۆرۈرمەنلەرگە سۇنۇلغانقىنى كۆرسىتىدۇ. جانلىق تارقىتىش نەقسۇنۇمنىڭ بىر خىلى بولۇپ، ئاساسلىقى تېلۋىزىيە قاتارلىق ئەنئەنىۋى تاراتقۇ ۋاستلىرىدا ۋە يېڭى زاماندىكى ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا كۆپرەك ئىشلىتىلىدۇ. 
thumb|"جانلىق" خەۋەر ئىشلەش

### مۇناسىۋەتلىك
نەقسۇنۇم

سۇنۇم

ۋىلوگ

يوتىيۇبچى

جانلىق ئورۇنلاش

جانلىق كونسېرت

جانلىق خەۋەر ئىستودىيەسى

جانلىق مۇلاھىزە
thumb|جانلىق خەۋەر لوگوسى
كۆرگۈز

**كۆرگۈز** (فارسچە: كركوز؛ قەدىمقى ئ‍ۇيغۇرچە:  **ᠺᠥᠷᠭᠦᠽ؛** خەنچە: 闊里吉思؛ ؟ — ئۆ. 1242) ياكى **كورگۇز** (Korguz). ئۇيغۇر دۆلەت ئەربابى، موڭغۇل ئىمپېرىيىسىگە قاراشلىق خۇراسان ۋالىيسى (1239—1242).

## كەچمىشى

### ياشلىقى
كۆرگۈزنىڭ تېگى بەشبالىق شەھىرىگە قاراشلىق يارلىق يېزىسىدىن (شەھەرنىڭ 25 كىلومېترچە غەربىگە جايلاشقان) بولۇپ، ئانىسىدىن كىچىك يېتىم قالغان، ئاتىسى ۋە ئۆگەي ئانىسى بىلەن بىللە غورىگىل تۇرمۇش كەچۈرىدۇ. لېكىن، تېخى ئۆسمۈرلۈك چېغىدىلا ئاتىسىمۇ تۈگەپ كېتىپ، ئۆگەي ئانىسى بىلەن ياشىغان. تۇرمۇش ئەھۋالىنىڭ ناچارلىقى ۋە كۇركۇزنىڭ يېشىنىڭ كىچىكلىكى سەۋەبلىك غۇربەتچىلىكتە ئۆگەي ئانىسى بىلەن بىر نەچچە يىلنى ئۆتكۈزۈپ، بالاغەتكە يەتكەن ۋە ئۆيلىنىش يېشىغا يېقىنلاشقاندا، ئۇيغۇر ئىدىقۇتىنىڭ ھۇزۇرىغا يول ئالىدۇ ۋە تۇرمۇش ئەھۋالىنىڭ ناچارلىقىنى، شۇنداقلا ئۆگەي ئانىسى بىلەن توي قىلىش ئارزۇسىنى بايان قىلىپ، ئىدىقۇتنىڭ ماقۇللۇقى بىلەن ئۆگەي ئانىسىغا ئۆيلىنىدۇ. ئەسكى تۈركلەردە ئاتا ئ‍ۆلگەندىن كېيىن ئوغۇللار ئۆگەي ئانا بىلەن توي قىلىش بار ئىدى.

### دۆلەت ئەربابلىقى
كىچىكىدىن ئ‍ۇيغۇرچە ئوقۇش - يېزىشنى پىششىق ئۆگەنگەن. ئۇ دەسلەپتە چىڭگىزخاننىڭ چوڭ ئوغلى جوچى دەۋرىدە قوماندان بولغان، كېيىن بىچىغچى (تارىخچى) ۋەزىپىسىدە بولغان. يۈەن تەيزوڭ ئۆگەدەي زامانىدا قاغاننىڭ خىزمىتىدە بولغان، دەسلەپتە ئوقۇتقۇچىلىق قىلىپ ياش شاھزادىلەرنى ئوقۇتقان، ئۇلارغا ئۇيغۇر تىلىنى ئۆگەتكەن. كېيىن ۋالىيلىق قىلغان. ئۇ چىنتۆمۈر بىلەن بىرگە ئۆرگەنچنى باشقۇرۇشقا ئ‍ىبەرىلدى. شۇنداقلا خوراسان (ھازىرقى ئىران ۋە ئافغانىستاننىڭ غەربى) دىكى قوزغىلاڭنى بېسىقتۇرۇشقا ياردەمدە بولدى. كېيىن بىتىكچى\كاتىپلىقتىن باشلاپ، مۆھۈردارلىقىغا (堂印官) ئۆستۈرۈلگەن. 

1232 - يىلى ئۇ سوت مەھكىمىسىگە بېرىپ دۆلەت ئىشلىرى توغرىسىدا دوكلات بېرىشكە بۇيرۇلغان. 1235 - يىلى، چىنتۆمۈر ئۆلگەندىن كېيىن خوراساندا قالدى. 1239 - يىلى چىنقاينىڭ قوللىشى بىلەن خوراسان ۋە باشقا جايلاردىكى تۈتۈن تىزىملاش ۋە باج ئىشلىرىغا مەسئۇل بولۇشقا بۇيرۇلغان. ئۇ مالىيەنى تۈزىتىپ ، ئائىلە تىزىملىكىنى تەكشۈردى، باج تۈزۈمى ئورناتتى، ناتوغرا سودىگەرلەرنى چەكلىدى ۋە قاقتى-سوقتى قىلىشنى جازالىدى، بۇ ئىقتىسادنىڭ ئەسلىگە كېلىشى ۋە باجنىڭ ئېشىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. 

ئۇ ئامۇ داريا دەرياسىنىڭ غەربىدىكى بارلىق شىتاتلارنىڭ ۋالىيلىقىغا تەيىنلەنگەن، تۇس شەھىرى (ھازىرقى ئىراننىڭ مەشھەدنىڭ شىمالى) ئۇنىڭ ھۆكۈمەت ئورنى بولغان. يېزا-بازارلارنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش، ئامبار سېلىش، باغچا لايىھىلەش، ساراي سېلىش، بازارنى قايتا قۇرۇش قاتارلىقلار. 

ئۇ يەنە باشقۇرۇش تەۋەلىكىدە پوچتا پونكىتى قۇرۇپ، ئەلچىلەرنىڭ كىشىلەرگە پاراكەندىچىلىك سېلىشىنى چەكلىدى. ئۇ ئوغلى ۋە باجگىرنى ئىراننىڭ غەربىي قىسمىنى باشقۇرۇش، باج يىغىش ۋە چىرىك ئەمەلدارلارنى جازالاشقا ئەۋەتتى. 

### ئ‍ۆلۈمى
1242 - يىلى تۆرەگەنەنى رەنجىتىپ قويغانلىقى ئۈچۈن قولغا ئېلىنىپ چاغاتاي ئوردىسىغا ئەۋەتىلگەن ۋە ئاغزىغا تاش تىقىپ ئۆلتۈرۈلگەن.

### دىنى ئىنانچى
تارىخنامىلەردە «بۇتپەرەست كۆرگۈز» ئولاراق قەيت قىلىنغان بولۇپ، بۇددىست بولۇش ئېھتىمالى؛ ئىسمىنىڭ «جورجى» غا يېقىن بولۇشى سەۋەبلىك خرىستىيان بولۇشى مۇمكىنلىكى، ھەتتا مۇسۇلمان بولۇش ئېھتىمالى ھەم ئىلگىرى سۈرۈلگەن بولسىمۇ، بۇددىست ئىكەنلىكىدە بىرلىككە كېلىنگەن.

## خوراسان ۋالىيلەرى
چىنتۆمۈر

نوسال

**كۆرگۈز**

ئارغۇن ئاغا

## پايدىلانما
چىنقاي

**چىنقاي** (خەنزۇچە: 鎮海؛ 1169 - 1252)، چىڭقاي بىتىكچى (چينكقاى بيتكچى) ياكى چىنقاي بىتىكچى (چينقاى بيتكچى) خىتايچە تيەن جېنخەي (خەنزۇچە: 田鎮海) ئېتى بىلەنمۇ تونۇلغان موڭغۇل ئىمپېرىيىسىنىڭ دەسلەپكى مەزگىللىرىدىكى دۆلەت ئەربابى، ئالىم ۋە سىياسەتچى. ئۇ نېستورىي بولۇپ، ئۇنىڭ ئېتنىك كېلىپ چىقىشى «يۈەننامە»دە كېرەيت، ئاتا مالىك جۇۋەينىي «تارىخى جىھانگۇشا»دا ئۇيغۇر ئىكەنلىكى قەيت قىلىنغان. ئۇنى ئونگۇدلاردىن دېگۈچىلەرمۇ بار.
چىنتۆمۈر

**چىنتۆمۈر** (خەنچە: 成帖木兒؛ لاتىن: Çintömür؛ ؟—؟) موڭغۇل ئىمپېرىيىسى دەۋرىدە ياشىغان سىياسەتچى، دۆلەت ئەربابى. ئونگۇت ياكى قاراخىتاي ئەسىللىق بولۇپ، موڭغۇل ئىمپېرىيەسى خوراسان ۋىلايىتىنىڭ تۇنجى ۋالىيسى.

## خوراسان ۋالىيلەرى
**چىنتۆمۈر**

نوسال

كۆرگۈز

ئارغۇن ئاغا

## پايدىلانما
ئارغۇن ئاغا

**ئارغۇن ئاغا** (خەنچە: 阿儿浑阿加؛ فارسچە: ارغون اقا، 1210 — 1275، 17 - ئىيۇن) موڭغۇل ئىمپېرىيىسى دەۋرىدە ياشاپ ئ‍ۆتكەن ئويرات ئەسىللىق دۆلەت ئەربابى. ئىلخانىيلاردىن بۇرۇن، موڭغۇل ئىمپېرىيەسى خوراسان ۋىلايىتىنىڭ تۆرتىنچى دارۇغاچىسى (1243—1255).

## خوراسان ۋالىيلەرى
چىنتۆمۈر

نوسال

كۆرگۈز

**ئارغۇن ئاغا**

## پايدىلانما
نوسال

**نوسال** نويان (خەنچە: ؛ فارسچە: نوسال، ؟— 1239) موڭغۇل ئىمپېرىيىسى دەۋرىدە ياشاپ ئ‍ۆتكەن دۆلەت ئەربابى. موڭغۇل ئىمپېرىيەسى خوراسان ۋىلايىتىنىڭ ۋالىيسى چىنتۆمۈرنىڭ ئ‍ۆلۈمدىدىن كېيىن ۋەزىپە ئ‍ۆتىگەن دارۇغاچىسى (1235—1239). موڭغۇل قانۇنى بويىچە ئەمىرلەر ۋە دىۋان كاتىپلىرى چىنتۆمۈرنىڭ قەسرىدىن ئۇنىڭ قەسرىگە كېلىپ دىۋان ئىشلىرىنى تەرتىپكە سېلىش بىلەن مەشغۇل بولغان. جۇۋەينىي ۋە رەشىدۇددىن نوسال نويان دارۇغاچىلىققا ئولتۇغاندا 100 ياشتىن ئاشقانلىقىنى قەيت قىلغان. نوسالنىڭ دارۇغاچىلىقى دەۋرىدە بەيھەقنى باشقۇرۇش ھەققىدە باھائەددىن مۇھەممەد جۇۋەينىي بىلەن مۇھەممەد شاھ سەبزىۋار ئوتتۇرىدا تالاش - تارتىش چىقىدۇ. مەسىلىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن باھائەددىن ئۆگەدەيخاننىڭ ھۇزۇرىغا بارىدۇ ۋە بىر يارلىق بىلەن قايتىدۇ. يارلىقتا خوراساننىڭ ئىدارەسى كۆرگۈزگە تاپشۇرۇلۇپ، نوسال نويان ئەمارەتى لەشكەر تەيىنلىنىدۇ. نوسال 1239 - 1240 - يىللىرى ئۆلگەن.

## خوراسان ۋالىيلەرى
چىنتۆمۈر

نوسال

كۆرگۈز

**ئارغۇن ئاغا**

## پايدىلانما


## مەنبەلەر
جۇۋەينىي: «تارىخى جاھانگۇشا»؛

رەشىدۇددىن: «جامىئ‍تتەۋارىخ»؛

ئىقبال: «موڭغۇل تارىخى».
قەيسەر قېيۇم (ئەرباب)

قەيسەر قېيۇم (خەنچە: 克衣色尔 · 克尤木؛ 1972، دېكابر) ئەر، ئۇيغۇر، سودا باشقۇرۇش كەسپى ماگىستىرى، جۇڭگو كومپارتىيىسىنىڭ ئەزاسى، ھازىر شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، تۇرپان شەھەرلىك پارتىيە كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن كاتىپى ۋە شەھەر باشلىقى.

2025 - يىلى 4 - ئاينىڭ 11 - كۈنى، ئاپتونوم رايونلۇق 14 - نۆۋەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ 20 - قېتىملىق يىغىنى ئۈرۈمچىدە ئېچىلدى. يىغىندا ئاۋازغا قويۇش ئارقىلىق قەيسەر قېيۇمنى ئاپتونوم رايوننىڭ مۇئاۋىن رەئىسلىكىگە تەيىنلەش قارار قىلىندى.

2025.05 شىنجياڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى خەلقى ھۆكۈمىتى مۇئاۋىن رەئىس بولدى.
## پايدىلانما
ئالتە ۋەزىر

**ئالتە ۋەزىر** (خەنچە: 六卿) ئەسكى تىل بويىچە ئالتى بۇيرۇق دېيشىكە بولىدۇ. جۇڭگو تارىخىدىكى مەمۇرىي مەنسەپلەرنىڭ يىغىپ ئاتىلىشى.

شەرقىي خەن سۇلالىسىنىڭ ئاخىرقى مەزگىللىرىدە ئوردا مىراقۇلى (太卜)، دادخاھ ۋەزىر، تېرگىن (宗正)، ئەمىر ھەرەس (大司农)، ئىچكى ئىشلار بۇيرۇقى (少府)، كەپتاۋۇل (中郎) قاتارلىقلاردىن ئىبارەت ئالتە مەمۇرىي بىرلىك بولغان.

## قاراڭ
چوڭ تۆرە

ئەمىر نۆكەر

گۈمرۈك بېگى

باش ئەمىرلەشكەر

قىران چەۋەنداز سانغۇن

ئوردا مەلۇماتچىسى

قوشبېشى

## پايدىلانما
لى پېڭشىن

**لى پېڭشىن** (خەنچە:李鹏新؛ تو: 1960، دېكابر —) ، شەنشى ئۆلكىسى شىنجۇ شەھىرى شېنچى ناھىيىسىددىن. ئەر، خەنسۇ. 1977 - يىلى 12 - ئايدا خىزمەتكە چۈشكەن ۋە 1984 - يىلى 9 - ئايدا جۇڭگو كومپارتىيىسىگە قاتناشقان. چىڭخەي پېداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ خەنزۇ تىل - ئەدەبىياتى فاكۇلتېتى خەنزۇ تىلى كەسپى باكالاۋرى ھەمدە جۇڭگو كومپارتىيىسى مەركىزى كومىتېتى پارتىيە مەكتىپىنىڭ جەمئىيەتشۇناسلىق كەسپىدە ئاسپىرانتى. بۇرۇن شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتىيە كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن كاتىپى ۋە ئاپتونوم رايونلۇق مائارىپ كومىتېتىنىڭ كاتىپى بولغان. 2023 - يىلى ج خ ج مەركىزى ئىنتىزام تەكشۈرۈش كومىتېتى ۋە دۆلەتلىك نازارەتچىلىك كومىتېتى تەرىپىدىن قانۇن ۋە ئىنتىزامغا ئېغىر خىلاپلىق قىلغانلىقى ئۈچۈن تەكشۈرۈلگەن ۋە 2024 - يىلى ھەم ۋەزىپىسىدىن ئېلىپ تاشلانغان ھەم پارتىيىدىن قوغلانغان.

2025 - يىل 4 - ئاينىڭ 22 - كۈنى، شەنشى ئۆلكىسى باۋجى شەھەرلىك ئوتتۇرا خەلق سوت مەھكىمىسى 1-سوتتا شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتىيە كومىتېتىنىڭ سابىق مۇئاۋىن شۇجىسى لى پېڭشىننىڭ پارا ئېلىش دېلوسىغا ئاشكارا ھۆكۈم ئېلان قىلىپ، جاۋابكار لى پېڭشىنغا پارا ئېلىش جىنايىتى بىلەن ئۆلۈم جازاسى بېرىپ، ئىككى يىل كېچىكتۈرۈپ ئىجرا قىلىش، سىياسىي ھوقۇقىدىن ئۆمۈرۋايەت مەھرۇم قىلىش ھەم بارلىق شەخسىي مال-مۈلكىنى مۇسادىرە قىلىش جازاسى بەردى، ئۇنىڭ ئۆلۈم جازاسىنى كېچىكتۈرۈپ ئىجرا قىلىش مۇددىتى ئىككى يىل توشقاندا قانۇن بويىچە مۇددەتسىز قاماق جازاسىغا كېمەيتىلگەندىن كېيىن، ئۆمۈرلۈك قاماق جازاسى بېرىلىدۇ، جازانى كېمەيتىشكە، شەرتلىك قويۇپ بېرىشكە بولمايدۇ؛ لى پېڭشىننىڭ قايتۇرغۇزۇش ئەنگە ئېلىنغان جىنايەت ئۆتكۈزۈپ ئېرىشكەن مال-مۈلكى ۋە تۇغۇندىسى قانۇن بويىچە دۆلەت خەزىنىسىگە تاپشۇرۇلىدۇ، يەتمىگەن قىسمى داۋاملىق تۆلىتىۋېلىنىدۇ.

## پايدىلانما
مامكاپ

thumb|مامكاپ
مامكاپ  مۇرەككەپ گۈللۈكلەر ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك مامكاپتۇر. مامكاپنىڭ قىزىتما پەسەيتىش، سۈيدۈك ھەيدەش، زەھەر قايتۇرۇش، ئىششىق ياندۇرۇش توسالغۇلارنى ئېچىش رولى بار.

### ھەققىدە
مامكاپ بولسا مۇرەككەپ گۈللۈكلەر ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك مامكاپ بولۇپ، بۇ ئۆسۈملۈكنىڭ پۈتۈن چۆپى «مامكاپ»، «كاككۇكگۈلى»، «كاپ – كاپ» ياكى «سۈت ئوت» قاتارلىق ناملاردا دورىغا ئىشلىتىلىدۇ.ئېتىزلىقلار، يول بويلىرى،ئېرىق – ئۆستەڭ بويلىرى ۋە دالىلاردا ئۆسىدۇ.شىنجاڭنىڭ ھەممە يېرىدە بار.

### خۇسۇسىيىتى
ياللۇغ قايتۇرۇش، قىزىتما پەسەيتىش، سۈيدۈك ھەيدەش، زەھەر قايتۇرۇش، ئىششىق ياندۇرۇش توسالغۇلارنى ئېچىش.

#### خاس تەسىرى
ياللۇغ قايتۇرغۇچى دورا

#### ئەكىس تەسىرى
سوغۇقچان كىشىلەرنىڭ بېشىنى ئاغرىتىدۇ.
«ئەل-ئەييالا» ئۇسۇلى

«ئەل-ئەييالا» ئۇسۇلى

2025-يىلى 5-ئايدا پرېزىدېنت دونالد ترامپ ئەبۇزەبى شەھەرىنى زىيارەت قىلغاندا، ئەرەب ئاياللىرى ئامېرىكا پرېزىدېنتىنىڭ زىيارىتىنى قارشى ئېلىش ۋە تەبرىكلەش ئۈچۈن «ئەل-ئەييالا» ئۇسسۇلىنى ئورۇندىدى. بۇ ئۇسسۇل ناھايىتى تېزلا كەڭ دائىرگە تارقىلىپ، دۇنيانىڭ بۇ ئەنئەنىۋىي ئۇسسۇلغا بولغان قىزىقىشىنى قوزغىدى.

«پارس قولتۇقى» دۆلەتلىرىدە بارلىققا كەلگەن «خالىگې» ياكى «ئەل-ئەييالا» ئەنئەنىۋى ئەرەب خەلق ئۇسسۇلى بولۇپ، توي-تۆكۈن ياكى باشقا تەبرىكلەش پائالىيەتلەرىدە ئاياللار دائىم ئوينايدىغان بىر خىل ئۇسسۇلدۇر. پارس قولتۇقى دۆلەتلىرى سەئۇدى ئەرەبىستان، كۇۋەيت، ئومان، بەھرەين، قاتار ۋە ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

«ئەل-ئەييالا» ئۇسسۇلى تاۋۇپ دەپ ئاتىلىدىغان ئۇزۇن ئاق (ياكى رەڭلىك) كۆينەك كىيگەن قىزلارنىڭ چاچنى ئوينۇتۇشى بىلەن داڭلىق بولۇپ، قىز ئۇسسۇلچىلار ھەمىشە باش ۋە قوللىرىنى رېتىملىق ھەركەتلەندۈرۈش ئارقىلىق تاماشىبىنلارنى ئۆزلىرىگە جەلىپ قىلدۇرىدۇ. ئۇلارنىڭ ئارقىسىدىكى ئەرلەر دۇمباق چېلىپ جاراڭلىق ئاۋاز بىلەن ئەنئەنىۋى ناخشا ئېيتىدۇ. تاۋۇتنىڭ ئىشلىتىلىشى دراماتىك ھېسىياتنى پەيدا قىلىدۇ. ئۇ قورساق ئۇسسۇلچىلار (راقس شارقى) ئارىسىدا بىرقەدەر ئومۇمىيلاشقان بولۇپ، ئەرەب دۇنياسىدىكى تىياتىر ۋە رېسترانلاردا كۆپ كۆرۈنىدۇ.

ئەل-ئەييالا كۆڭۈل ئېچىش پائالىيىتىلا ئەمەس، بەلكى بىر ئەنئەنىۋى سەنئەت شەكلى بولۇپ، «يۇنېسكو» (UNESCO) تەرىپىدىن ئىنسانىيەتنىڭ مەدەنىيەت مىراسلىرىنىڭ بىرى دەپ ئېتىراپ قىلىنغان. يېقىنقى يىللاردىن بېرى، ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى مەزكۈر سەننەت ئەنئەسىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن تىرىشچانلىق كۆرسەتمەكتە.

ئەل-ئەييالا زىيارەتكە كەلگەن رەھبەرلەر ئۈچۈنلا ئەمەس. ئۇ ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكىدىكى ھاياتنىڭ مۇھىم بىر تەركىبى قىسمى، توي، دۆلەت بايرىمى ۋە مەدەنىيەت پائالىيەتلىرىدە كۆرۈلىدۇ. ئۇسسۇل كۆپىنچە ئەرلەر تەرىپىدىن ئېلىپ بېرىلغان بولسىمۇ، ھازىر تېخىمۇ كۆپ ئاياللار ئاممىۋى پروگراممىلارغا قاتنىشىۋاتىدۇ، بۇ ئەنئەنىۋى روللارنىڭ ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ قانداق ئۆزگىرىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.

پرېزىدېنت ترامپنىڭ ئوتتۇرا شەرق سەپىرى نۇرغۇنلىغان كاتتا قارشى ئېلىشلارنى ئۆز ئىچىگە ئالدى، ئەمما ئەبۇزەبىدىكى ئەل-ئەييالا ئۇسسۇلى ئۇنتۇلغۇسىز ئالاھىدە بىر پائالىيەت بولدى. ترامپ ئۇسسۇلچىلاردىن ئۆتۈپ كېتىۋاتقاندا: «نېمىدېگەن گۈزەل بىر شەھەر! مەن بۇنى بەك ياخشى كۆرىمەن!» دېدى. ترامپ ئۇسسۇلچىلارنىڭ ئالدىدىن ئۆتكەندە، ناھايىتى قىززىقارلىق بىلەن ئۇلارنى كۈزەتتى.
دىۋاندىكى ئۈچ ۋەزىر

دىۋاندىكى ئۈچ ۋەزىر (开府仪同三司)، قەدىمكى خىتاي ئەمەل نامى.
ئاقىنجى (ئادەمسىز ئۇچقۇ)

ئاقىنجى (تولۇق نامى: Baykar Bayraktar Akıncı، بايقار بايراقتار ئاقىنجى؛ تۈركچە: بايكار بايراكتار ئاكىنجى) تۈركىيەنىڭ دۇنياغا داڭلىق يۇقىرى ئېگىزلىك، چىدامچان، ئادەمسىز ھۇجۇم ھاۋا ئاپپاراتىدۇر. ئاقىنجى ئادەمسىز ئۇچقۇسىنى تۈركىيەنىڭ دۇنياغا داڭلىق بايقار شىركىتى ئىشلەپچىققان. تۇنجى ئاقىنجى ئادەمسىز ئۇچقۇسى 2021-يىلى 29 ئاۋغۇستا تۈركىيە سىلاھى قۇۋەتلەرى سېپىگە قېتىلغان. دۇنياغا داڭلىق بايراقتار ت ب 2 ۋە ئاقىنجى ئىككىلىسى بايقار شىركىتى تەرىپىدىن لايىھەلىنىپ ياسالغان. 

### ئالبۇم

ھۆججەت:Bayraktar Akıncı TurkishArmy Teknofest2021 (3).jpg|تېكنوفەستىكى ئاقىنجى ئادەمسىز ئۇچقۇسى
ھۆججەت:Bayraktar Akıncı art.jpg|بايراقتار ئاقىنجى
ھۆججەت:Bayraktar Akıncı SİHA (UAV).jpg|ئاقىنجى ئادەمسىز ئۇچقۇسى
ھۆججەت:Bayraktar Akıncı in Azerbaijani Air Force 1.jpg|ئەزەربەيجان ھاۋا ئارمىيەسىنىڭ ئاقىنجى ئۇچقۇلىرى
ھۆججەت:Bayraktar Akıncı in Azerbaijani Air Force 5.jpg|ئاقىنجى ۋە ئەزەربەيجان ئەلبېشى ئېلھام ئەلى، ئوغلى. بايكار قۇرغۇچىسى سەلجۇق بايراقتار
خىتاينىڭ ئەركىنلىك تۇزىقى: مېنىڭ قېچىپ يۈرگەن ھاياتىم

خىتاينىڭ ئەركىنلىك تۇزىقى: مېنىڭ قېچىپ يۈرگەن ھاياتىم 

(خىتاينىڭ ئەركىنلىك تۇزىقى: قاچقۇنلۇقتا ئۆتكەن ھاياتىم) 

**[[دولقۇن ئەيسا]]**  «خىتاينىڭ ئەركىنلىك تۇزىقى: مېنىڭ قېچىپ يۈرگەن ھاياتىم» ناملىق كىتابنىڭ ئاپتۇرى.
ھىندىستان-پاكىستان توقۇنۇشى (2025-يىلى)

2025-يىلىدىكى ھىندىستان-پاكىستان توقۇنۇشى قوراللىقلارنىڭ 22-ئاپرىل ھىندىستان ئىدراە قلدىغان كەشمىرنىڭ پاھالگامدا 27 (25 ھىندى، 1 خىرىستيان، 1 مۇسۇلمان) ساياھەتچىلەرنى ئېتىپ ئۆلتۈرگەنلىكى سەۋەبلىك كېلىپ چىققان بولۇپ، ھىندىستاننىڭ ھىندى ئۇلۇسچىلىقنى ۋە ھىندىلار ئۈستۈنلىكىنى نىشان قىلغان ب ج پ پارتىيەسى ھوقۇق تۇتقان، باشباقان نارېندىرا مودى بولغان ھىندىستان ھۈكۈمىتى بۇ ۋەقەنى پاكستان قوللىغان تېررورلۇق تەشكىلاتى قىلدى دەپ ھۆكۈم چىقارغان. پاھالگام تېرورلۇق ۋەقەسنى سادىر قىلغانلارنى ئادەلەتكە تەسلىم قىلىش شۇنداق دۆلەت ئىچىدىكى رادىكال ھىندى دىننى ئۇلۇسچىلىرنىڭ تەلپنى ئورۇنداش ئۈچۈن، ھىندىستان ھۈكۈمىتى "سىندۇر ھەرىكىتى (سىندۇر دېگەن ھىندى ئاياللارنىڭ توي قىلغاندىن كېيىن بەلگە ئۈچۈن پىشانىسىگە سۇۋايدىغان قېنىق قىزىل رەڭلىك مەلھەمنىڭ ئىسمى)" دېگەن ھەربىي ئوپېرتسىيەنى ئېلىپ بېرىپ، پاكىستاننىڭ ئىچدىكى نۇرغۇن نىشانلارغا ھۇجۇم قىلغان، ۋە پۇقرالارنىڭ ئۆلۈشى ۋە يارىلىنىشنى كەلتۈرۈپ چىقارغان. پاكىستان ھۆكىمىتى بۇنىڭ ئۆچۈن خەلىقىئارا قانۇن-نىزاملار بۇيىنچە مۇۋاپىق ھەربىي ھەرىكەت ئېلىپ باردىغانلىقىنى، يادرو قورالنىىڭ زىببۇ-زىننەت ئەمەسلىكنى بىلدۈرگەن. پاھالگامدا ۋەقە يۈز بەرگەندىن كېيىن، نۇرغۇن ھىندى رادىكاللىرى ھىندىستان باشقا جايلىرىدا تۇرمۇش كەچۈرۋاتقان كەشىمىرلىكلەرگە قارىتا ھۇجۇم قىلغان، ۋە ئۆلۈم-يېتىم كەلتۈرۈپ چىقارغان. ھىندىستاننىڭ مودى ھۆكۈمتى بۇنىڭغا كۆزىنى قىسپ كۆرمەسكە سالغان. 
thumb|كەشمىر خەرىتىسى
مانى

thumb|يالاۋاچ '''مانى'''
**مانى** (سۇريانىيچە: ܡܐܢܝ ܚܝܐ *Mānī*؛14 ئاپرېل 216، سۇرىستان، ساسانىيان — 2 مارت 274 ياكى 26 فېۋرال 277)، ئىرانلىق پەيغەمبەر ۋە كەچ ئ‍انتىك چاغنىڭ ئەڭ تارقالغان دىنلىرىدىن بىرى بولمىش مانى دىنىنىڭ قۇرغۇچىسىدۇر. 

ئائىلەسى غەرب مەنبەلىرىگە ئاساسەن ئەلكەساي ئاتالغان يەھۇدىي-خرىستىيان چوقۇندۇرغۇچى بىر مەزھەبكە تەۋە بولۇپ، ئاتىسىنىڭ ئىسمى پاتەك (ئەرەبچە فۇتتاق، گرېكچە: پاتتىكىئوس، ئ‍ورتا پارسچە: پتگي؛ خەنچە: Bá dì\跋帝)، ئانىسى پارتلارنىڭ ئارساك خانىدان جەمەتىدىن بولۇپ، ئەرەپچە پەرقلىق تەلەپپۇزلىرى مايس، ئاۋتاھم ياكى مار ماريام (خەنچە: Mǎn yàn\滿艷) ئىدى. ئوبۇلقاسىم ئىسمائىلپۇرنىڭ قارىشىچە، مانىنىڭ گنوستىك ئۇستازى دەل ئەلكەساينىڭ قۇرغۇچىسى دەپ قارىلىدىغان ئەلخاسىھتۇر. ئىبن نەدىم (ئۆ. ھ. 385\م.995) ھەم مۇغتاسىلاھ مەزھىبىگە ئىنانغۇچىلارنىڭ بۇ كىشىنى قۇرغۇچى قوبۇل قىلىدىغانلىقىلىرىنى بىلدۈرمەكتە. 

ئاتىسىنىڭ مەزھىبدە چوڭ بولغان مانى 12 ۋە 24 ياشلىرىدا «نۇر تەڭرىسى»دىن ئالغانلىقىنى ئىددىئا قىلغان ئىككى ۋەھىي سەبەبى بىلەن ئۆز جامائەتىدىن ئايرىلدى ۋە ھىندىستانغا 240-241 - يىلىدىن 242 ياكى 243 - يىلىغىچە دەۋام قىلغان دىن تارقىتىش سەپىرىگە چىققان. ئارقىدىن مانى ساسانىي پايتەختى بەلاپات (گۇندەشاھپۇر) قا بىرىنچى شاپۇر (242—273) تەرىپىدىن چاقىرىلغان. گەرچە بۇ دىننى رەسمىي قوبۇل قىلمىسىمۇ دۆلەت مىقياسىدا ئەركىن ئازادە ۋەز بېرىش ئىمكانى بەردى. لېكىن، بۇ كەڭقۇرساق مۇئامىلە يېڭى ئىمپېراتور بەھرام I (ياكى بەھرام II) زامانىدا ئاخىرلاشتى ۋە گۇندەشاھپۇر شەھرىگە كەلگەن مانى زەردۇشت باشراھىبى كارتېر تەرىپىدىن ئازغۇنلۇق بىلەن قارىلانغاندىن كېيىن زىندانغا تاشلىنىپ 60 يېشىدا ئ‍ۆلتۈرۈلدى. جەسىدى پارچىلانغاندىن كېيىن شەھەر قۇۋۇقىدا سازايى قىلىندى. تۈرلۈك رىۋايەتلەردە مانىنىڭ ناھايىتى ئىستىدادلىق نەققاش ۋە ماھىر رەسسام بولغانلىقى ھەققىدە ھېكايەلەر بار. 

## پايدىلانما
ھاكىم مۇتلەقلىق

ھاكىم مۇتلەقلىق  مەركەزلىك ۋە مۇستەبىت ھۆكۈمرانلىق قىلىدىغان ۋە دۆلەتكە تولۇق بويسۇنۇشنى تەلەپ قىلىدىغان ھۆكۈمەت سىستېمى.
لاپۇ-لاپۇ

**لاپۇ-لاپۇ** (Lapu Lapu، يەرلىك تارىخىي بەلگىلەرگە ئاساسەن **خەلىپە پۇكالا**\**Halife Pulaka**؛ تو. 1491؟ — ئۆ. 1547؟) فىلىپپىندىكى ماكتان (Mactan) ئارىلىنىڭ پادىشاھى. فىلىپپىننىڭ تۇنجى ئۇلۇسال قەھرىمانى. ئۇ 1521 - يىل 4 - ئاينىڭ 27 - كۈنى ماكتان خەلقىگە رەھبەرلىك قىلىپ، سېبۇ ئارىلىدىن بېسىپ كىرگەن ماگېللان باشچىلىقىدىكى ئارمىيەنى مەغلۇپ قىلغان. ماگېللان شۇ جاينىڭ ئۆزىدە ئۆلگەن. ئىسپانىيەنىڭ كېمىلىرى چېكىندۈرۈلگەن. لاپۇ-لاپۇ فىلىپپىن خەلقى تەرىپىدىن ئىسپانىيەنىڭ مۇستەملىكىچىلىك-تاجاۋۇزچىلىقىغا قارشى قەھرىمان، دەپ ئاتالغان.
موخاچ ئۇرۇشى (1526)

**موخاچ ئۇرۇشى** (تۈركچە: Mohaç Muharebesi) ئوسمانلى - ۋېنگىرىيەگە ئۇرۇشى. 1526 - يىل 8 - ئاينىڭ 29 - كۈنى دوناي دەرياسىنىڭ ئوڭ قىرغىقىدىكى موخاچ شەھىرى (Mohacs، بۈگۈنكى ۋېنگىرىيەنىڭ جەنۇبىي قىسمىدا) يېنىدا سۇلتان سۇلايمان Ⅰ ئوسمانلىنىڭ تەخمىنەن 100 مىڭ كىشىلىك قوشۇنىنى باشلاپ ۋېنگىرىيە قرالى، قوشۇمچە چېخىيە قرالى لۇئى Ⅱ (LouisⅡ، 1516 — 1526 - يىللىرى تەختتە بولغان) باشچىلىقىدىكى تەخمىنەن 30 مىڭ كىشىلىك ۋېنگرىيە چېخ بىرلەشمە قوشۇنىغا قارشى جەڭ قىلغان. نەتىجىدە ئوسمانلى قوشۇنى غەلىبە قىلغان. لۇئى Ⅱ جەڭدە ئۆلگەن، ۋېنگىرىيە مۇنقەرز بولغان، زېمىنى ئۈچ قىسىمغا بۆلۈنۈپ: تۈركىيە ئۇنىڭ ئوتتۇرا ۋە جەنۇبىي قىسىملىرىنى بېسىۋالغان. شەرقىي قىسمى (ترانسىلۋانىيە) ئوسمانلىغا بويسۇنغان، غەربىي قىسمى ھابىسبۇرگ خاندانلىقىغا ئايرىپ بېرىلگەن.
لېۋىس ھ. مورگان

**لېۋىس ھېنرىي مورگان** (ئىنگ. Lewis Henry Morgan؛ 1818 — 1881) ئامېرىكالىق ئېتنولوگ، ئىپتىدائىي جەمئىيەت تارىخشۇناسى. نيۇ-يورك شتاتىنىڭ ئاۋرورا دېگەن يېرىدە تۇغۇلغان. 

1840 - يىلى بىرلەشمە ئىنستىتۇتىنى پۈتتۈرگەن. 1844 — 1864 - يىللىرى روچېستېردا ئادۋوكات بولۇپ ئىشلىگەن ۋە ئىندىئانلارنىڭ مەنپەئىتىنى قوغداش بىلەن مەشھۇر بولغان. 1847 - يىلى ئىروكىزلار ئىچىدىكى سېنېكا قەبىلىسىنىڭ قارچىغا قوۋمى ئۇنى بېقىۋالغان. 1861 — 1869 - يىللىرى نيۇ-يورك شتاتلىق يۇقىرى ۋە ئاۋام پالاتا ئەزاسى بولغان. 1873 - يىلى بىرلەشمە شۆيۈەنىنىڭ پەخرىي قانۇنشۇناسلىق دوكتورى ئىلمىي ئۇنۋانىغا ئىگە بولغان. 1875 - يىلى ئامېرىكا دۆلەتلىك پەنلەر ئاكادېمىيىسىنىڭ ئەزاسى بولۇپ سايلانغان. 1879 - يىلى ئامېرىكا ئىلىم-پەننى ئىلگىرى سۈرۈش جەمئىيىتىنىڭ رەئىسى بولغان. «قەدىمكى جەمئىيەت» (1877) ۋە «ئىروكىزلار ئىتتىپاقى» (1851)، «ئىنسانلار جەمئىيىتىنىڭ تۇغقانچىلىق تۈزۈمى» (1869) قاتارلىق ئەسەرلىرى بار. ئۇ ئۆزىنىڭ ئۇزاققىچە ئىندىئانلارنىڭ ئىجتىمائىي تۈزۈمى ئۈستىدە ئېلىپ بارغان ھەقىقىي تەكشۈرۈشلىرى ۋە ئىگىلىگەن كۆپلىگەن ماتېرىياللارغا ئاساسەن ئىنسانلارنىڭ نىكاھ تۈزۈمى، تۇغقانچىلىق تۈزۈمى ۋە قوۋم تۈزۈمى ئۈستىدە چوڭقۇر تەتقىقات ئېلىپ بارغان ھەمدە تۇنجى قېتىم «تىرىكچىلىك ماھارىتى» (تۇرمۇش ۋاسىتىلىرىنى ئىشلەپچىقىرىش تېخنىكىسى) تەرەققىياتىنى بەلگە قىلىپ، ئىنسانلار جەمئىيىتىنى «ياۋايىلىق» ۋە «مەدەنىيەت» تىن ئىبارەت ئۈچ دەۋرگە ئايرىغان. «قەدىمكى جەمئىيەت» تە ئاساسەن ماتېرىيالىستىك تارىخ قاراش بىلەن ئىپتىدائىي جەمئىيەتنىڭ تەرەققىيات جەريانى بايان قىلىنىپ، باشلانغۇچ كوممۇنىزمنىڭ مەۋجۇت ئىكەنلىكى مۇئەييەنلەشتۈرۈلگەن، تارىخشۇناسلىق ۋە ئىجتىمائىيەت ساھەسىدە زور تەسىر قوزغىغان. ماركس ۋە ئېنگېلس ئۇنىڭ ئىلىم-پەن نەتىجىلىرىگە يۈكسەك باھا بەرگەن. ئېنگېلس «قەدىمكى جەمئىيەت» نى ئاساس قىلىپ، «ئائىلە، خۇسۇسىي مۈلۈكچىلىك ۋە دۆلەتنىڭ كېلىپ چىقىشى» (1884) نى يېزىپ چىققان، مورگاننىڭ ئۆزىنىڭ ئۇسۇلى بىلەن ماتېرىيالىستىك تارىخ قاراشنى تاپقانلىقىنى كۆرسەتكەن ھەمدە بۇ بايقاشنى دارۋىننىڭ تەدرىجىي تەرەققىيات نەزەرىيىسى بىلەن سېلىشتۇرغىلى بولىدۇ، دېگەنىدى. ئۇنىڭ تۆھپىسى شۇ يەردىكى: «ئاساسىي خۇسۇسىيەت جەھەتتە يازما تارىخىمىزنىڭ بۇ تارىختىن ئىلگىرىكى ئاساسنى بايقىدى ۋە ئەسلىگە كەلتۈردى ھەمدە شىمالىي ئامېرىكىدىكى ئىندىئانلارنىڭ ئۇرۇقداشلىق تەشكىلاتلىرىدىن قەدىمكى يۇنان، رىم ۋە گېرمانىيە تارىخىدىكى ئىنتايىن مۇھىم، تا بۈگۈنكى كۈنگە قەدەر تېخى يېشىپ بېرىلمىگەن سىرنى ئېچىپ تاشلايدىغان ئاچقۇچنى تاپتى» («ماركس-ئېنگېلس تاللانما ئەسەرلىرى» 4-توم، خەلق نەشرىياتىنىڭ 1972-يىل خەنزۇچە نەشرى 2-بەت). ئۇ يەنە ئىرقچىلىققا قارشى تۇرىدىغان، خەلقنى سۆيىدىغان ئالىم ئىدى. ئۇ نيۇ-يورك شتاتىنىڭ روچېستېر شەھىرىدە ۋاپات بولغان.
توماس ھ. مورگان

thumb|توماس خونت مورگان
**توماس خونت مورگان** (Thomas Hunt Morgan، 1866 — 1945) ئامېرىكىلىق ئېمبرۇئولوگ ۋە ئىرسىيەتشۇناس. خوپكىنىس ئۇنىۋېرسىتېتى دوكتورى (1890). كولومبىيە ئۇنېرسىتېتىنىڭ پروفېسسورى (1904—1928). 1928 - يىلدىن باشلاپ، كالىفورنىيە سانائەت ئىنستىتۇتى بىئولوگىيە تەجرىبىخانىسىنىڭ مۇدىرى بولغان، «مۇندىل قانۇنى» ئاساسىدا گېن تەلىماتىنى ياراتقان. 1909 - يىلىدىن باشلاپ، مېۋە چىۋىنىدە ئىرسىيەت تەتقىقاتىنى ئېلىپ بېرىپ، خروموسوما ئىرسىيەت تەلىماتىنى راۋاجلاندۇرۇپ، ئىرسىيەت بىرلىكى بولغان گېننىڭ خروموسومىدا تىزىلغانلىقىنى ئىسپاتلاپ بەرگەن. 1933 - يىلى نوبېل فىزىئولوگىيە ياكى تىببىي مۇكاپاتىغا ئىگە بولغان. «گېن توغرىسىدا»، «ئەمەلىي ئېمبرۇلوگىيە»، «ئېمبرۇئولوگىيە ۋە ئېۋگېنكا» قاتارلىق ئەسەرلىرى بار.
موخاچ ئۇرۇشى (1687)

**موخاچ ئۇرۇشى** (تۈركچە: Mohaç Muharebesi) 1687 - يىل 8 - ئاينىڭ 12 - كۈنى موخاچ شەھىرى ئەتراپىدا بولغان جەڭ. ئوسمانلى 1683 - يىلى ۋېناغا قورشاپ ھۇجۇم قىلىپ مەغلۇپ بولغاندىن كېيىن كۈچى زەئىپلىشىپ كەتكەن. 1687 - يىلى، ئاۋسترىيە قوشۇنى لوررىنې كىنەزى چارلېس Ⅴ (Charles Ⅴ؛ 1643 — 1690) نىڭ قوماندانلىقىدا موخاچ شەھىرىدە تۈركىيە قوشۇنىنى قاتتىق مەغلۇبىيەتكە ئۇچراتقان. شۇنىڭدىن كېيىن، تۈركىيىنىڭ ۋېنگرىيىدىكى ھۆكۈمرانلىق ئورنىغا ئاۋسترىيە چىققان.
ئابدۇرراھمان I

left|thumb**ئابدۇراخمان Ⅰ** (ئەرەبچە: عبد الرحمن الداخل؛ لاتىن:Abd ar-Rahman I؛ 731 — 788) ئىسپانىيە ئەمەۋييە خاندانلىقىنىڭ قۇرغۇچىسى (756 — 788). 750 - يىلى ئەمەۋىيلەرنىڭ ئورنىنى ئابباسىيلار خاندانلىقى ئىگىلىگەن. ئەمەۋىي جەمەتىدىن بولغان ئابدۇراخمان شىمالىي ئافرىقىغا قېچىپ بارغان، كېيىن يەنە ئىسپانىيىگە بارغان. 756 - يىلى ئۇ يەرلىك بىر قىسىم ئەرەبلەرنىڭ قوللىشىغا تايىنىپ، گۇئادالچىۋىر (Guadalquivir) دەرياسى ئەتراپىدا ئەمەۋىيە ئىمپېرىيىسىنىڭ ئىسپانىيىدە تۇرۇشلۇق باش ۋالىيسى يۈسۈپ (Yusuf، ؟ — 759)نى مەغلۇپ قىلىپ، ئۆزىنى مۇستەقىل كوردوۋا باش ۋالىيسى قىلىپ تىكلەپ، كېيىنكى ئۇمەييە خاندانلىقىنى قۇرغان. تەختتە ئولتۇرغان مەزگىلدە مەركىزىي ھاكىمىيەتنى كۈچەيتكەن ھەمدە فرانكلار بىلەن كۆپ قېتىم جەڭ قىلغان. ئىگىلىكنى راۋاجلاندۇرۇش ئۈچۈن كۈمۈش پۇل قۇيدۇرغان ھەمدە فرانك پادىشاھلىقىنىڭ پۇل تۈزۈمىگە مۇئەييەن تەسىر كۆرسەتكەن.
فەردىناند ماگېللان

**فەردىناند ماگېللان** (پرتۇگالچە:*Fernão de Magalhães*؛ پورتۇگالچە تەلەپپۇزى:[fɨɾˈnɐ̃w dɨ mɐɣɐˈʎɐ̃jʃ]؛ ئىسپانچە: *Fernando de Magallanes؛* ئىسپانچە تەلەپپۇزى:  [feɾˈnando ðe maɣaˈʎanes]؛ تو: 1480 — 27 ئاپرېل 1521) 1519 - يىلىدىن 1522 - يىلىغىچە شەرقىي ھىندىستان ئاراللىرى بىللە سەپەر قىلغان دوستى ژۇئان سەباستىيان ئەلكاندو (Juan Sebastián Elcano) بىلەن بىرگە، يەرشارىنى ئايلىنىپ چىققان تۇنجى كىشى بولمىش پورتۇگالىيەلىك كاپىتان ۋە كاشىپ (ئىكسپېدىتسىيەچى) ئېرۇر. ئىسپانىيە ئىمپېرىيەسىنىڭ قوللىشى بىلەن دېڭىز سەپىرىگە چىققان. ھېكايەسى، بۇ ساياھەتتە يولداشلىق قىلغان ئانتونىئو پىگافەتتانىڭ خاتىراتىنى يېزىشى بىلەن كۈنىمىزگە ئۇلاشقان.
ئالتۇن گۈمبەز

ئالتۇن گۈمبەز (ئېنگلىزچە: Golden Dome) ئامېرىكنىڭ پىلاندىكى كۆپ قەۋەتلىك مۇداپىئە سېستىمىسى بۇلۇپ، بۇ سېستىمنىڭ مەقستى ئامېرىكىغا قارىتا ئېتىلغان چەتئەلنىڭ ھەرخىل سىلاھلىرى\قۇرالىرىنى، مەسلەن بالىستىك، ئاۋازدىن دەرىجىدىن تاشقىرى يۇقىرى سۈرەتلىك، ياكى قاناتلىق راكىتا، قاتارلىقلارنى بايقاش ۋە نىشانغا يېتىپ بېرىشتىن بۇرۇن ۋەيران قىلىۋېتىشتۇر. بۇ سېستىما يەرشارى خاراكتىرلىك سۈنئىي ھەمراھى ئىشلىتىدىغان بۇلۇپ، سەزگۈچ ۋە ئالەملىك توسقۇ تېخنىكىسن قوللىنىدۇ. 

### ئالبۇم

ھۆججەت:Golden Dome for America Current and Future Missile Threats to the U.S. Homeland.jpg|ئالتۇن گۈمبەز ئۈنۈم خەرىتىسى
ھۆججەت:Golden Dome, global missile defense system.png|ئالتۇن گۈمبەز باشقۇرۇلدىغان بومبا ئۈنۈم كۆرۈنۈشى
ھۆججەت:Golden Dome.webp|ئالتۇن گۈمبەز
ھۆججەت:The Golden Dome Missile Defense Shield.webm|ئالتۇن گۈمبەز باشقۇرۇلدىغان بومبا مۇداپىئە قالقىنى
ھۆججەت:Golden dome illustration.png|ئالتۇن گۈمبەز چۈشەنچە سۈرىتى
مۇرتەد

**مۇرتەد** سۆزى لۇغەتتە يېنىۋالغۇچى دېگەنلىك بولۇپ، ئىسلام ئاتالغۇسىدا مۇسۇلمانلىقتىن يېنىپ، كاپىرلىققا قايتقۇچى دېگەننى ئىپادىلەيدۇ. مۇرتەد بولغۇچىلارنىڭ بۇرۇن قىلغان پۈتۈن ياخشى ئەمەللىرى بىكار بولۇپ كتىدۇ ۋە بارىدىغان جايى دوزاخ بولۇپ، دوزاختا مەڭگۈلۈك ئازاپقا مەھكۇم بولىدۇ. ئاللاھ تائالا قۇرئان كەرىمدە مۇنداق دېگەن: ﴿سىلەردىن كىمكى ئۆز دىنىدىن يېنىپ كېتىپ، كاپىر بولغان پېتى ئۆلىدىكەن، ئۇنىڭ ئەمەللىرى دۇنيا ۋە ئاخىرەتتە بىكار بولۇپ كېتىدۇ. مۇنداق ئادەملەر ئەھلى دوزاختۇر، ئۇلار دۇزاختا مەڭگۈ قالغۇچىلاردۇر﴾.

كىشىنى مۇرتەدلىككە ئېلىپ بارىدىغان ئىشلار تۆۋەندىكىلەر:

1. گەپ - سۆز. مەسىلەن: ئۆزىنىڭ مۇسۇلمانلىقتىن يېنىۋالغانلىقىنى ئوچۇق سۆزلەش، ئاللاھنى ياكى پەيغەمبەرلەردىن بىرەرسىنى ياكى قۇرئان كەرىمنى سۆكۈش، ئۆلۈكلەردىن مەدەت تىلەش، ئىسلام قانۇنلىرىنى ھازىرقى ئەسىرگە يارىمايدۇ، دەپ ئوچۇق سۆزلەش ۋە شەرىئەت ئەھكاملىرىنى كەمسىتكەنگە ئوخشاش.

2.  ئىش – ھەرىكەت. مەسىلەن: سېھىرگەرلىك قىلىش، بۇتلارغا ۋە ھەرقانداق بىر مەخلۇقاتقا چوقۇنغانغا ئوخشاش.

3.  ئېتىقاد. مەسىلەن: ئاللاھنى ياكى ئۇنىڭ پەيغەمبەرلىرىنى، قۇرئان كەرىمنى ۋە ياكى دىنىمىزدا ئىمان كەلتۈرۈش زۆپىرۈر بولغان مەسىلىلەردىن بىرەرسىنى ئىنكار قىلىش.

4.  شەك. مەسىلەن: ئاللاھنىڭ بارلىقىغا ياكى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ راست پەيغەمبەر ئىكەنلىكىگە ياكى قۇرئان كەرىمنىڭ ئاللاھنىڭ سۆزى ئىكەنلىكىگە شەك قىلغانغا ئوخشاش.
تىز پۈكمەس بىر ئۇيغۇرنىڭ ئەركىنلىك يولىدىكى كۆرىشى

**تىز پۈكمەس بىر ئۇيغۇرنىڭ ئەركىنلىك يولىدىكى كۆرىشى**

ئۇيغۇر ھەرىكىتى تەشكىلاتىنىڭ رەئىسى رۇشەن ئابباس خانىمنىڭ ۋەتەن ئىچى - سىرتىدىكى خىتاي مۇستەبىت ھاكىمىيىتىگە قارشى ئىگىلمەس-سۇنماس كۆرەش قىسمەتلىرى بايان قىلىنغان، ئامېرىكا، ئاسىيا ۋە ياۋروپا قىتئەلىرىدىكى 20 دىن ئارتۇق مەشھۇر سىياسىي شەخىسنىڭ يۇقۇرى باھاسى ھەم تەسىرلىك بېغىشلىمىلىرى ئورۇن ئالغان بۇ نادىر  ئەسەرنىڭ ئېنگىلىزچە نۇسخىسى پات ئارىدا نەشىر قىلىنىش ئالدىدا تۇرماقتا.
ئەركىشى قىلغان كىرىمى بىلەن گۈزەل ، ئايال كىشى قىلغان گىرىمى بىلەن !

**ئەركىشى قىلغان كىرىمى بىلەن گۈزەل ، ئايال كىشى قىلغان گىرىمى بىلەن !** يېڭى زامان ئۇيغۇر خەلق ماقال-تەمسىلى بولۇپ، ئاساسلىقى جەمئىيەتتىكى بىنورمال، ماتىرىيالىستىك، تېشى ۋالا-ۋالا، ئىچى پال-پال، ئالدامچىلىق ۋە كۆزمىچىلىك بىلەن تولغان ھايات ۋە قىممەت قارىشنى تەنقىت قىلىدۇ.
2025 ئىيۇل ئىسرائىلنىڭ ئىران ھۇجۇمى

2025-يىلى 13-ئىيۇلنىڭ ساباھ ۋاقىتلىرىدا ئىسرائىل ئىرانغا تۇيۇقسىز چوڭ كۆلەملىك ھاۋا ۋە ئادەمسىز ئۇچقۇ ھۇجۇمى قىلغان.

**2025-يىلى 6-ئايدا ئىسرائىلىيەنىڭ ئىرانغا ھۇجۇم** **قىلىشى** ئىسرائىلىيەنىڭ 2025-يىلى 6-ئاينىڭ 13-كۈنى ئىرانغا قارىتىلغان كەڭ كۆلەملىك ھۇجۇم ئىدى. ئىسرائىلىيە دۆلەت مۇداپىئە ئارمىيىسى ۋە موساد قىلغان ھۇجۇمدا يادرو ئەسلىھەلىرى، ھەربىي ئەسلىھەلەر ۋە يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارلارنىڭ خۇسۇسىي تۇرالغۇسىغا زەربە بېرىپ، نۇقتىلىق يادرو ئەسلىھەلىرى بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرىدى، ئىراننىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك ھەربىي رەھبەرلىرى قازا قىلدى. بۇ ھۇجۇم ئالدىنقى ئەسىرنىڭ 80-يىللىرىدىكى ئىران-ئىراق ئۇرۇشىدىن بۇيانقى ئىرانغا قارىتىلغان ئەڭ چوڭ ھۇجۇم ھېسابلىنىدۇ.

ھەربىي ھەرىكەت باشلانغاندىن بۇيان، تېھراننىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا پارتلاش ۋەقەسى يۈز بەرگەن، جۈملىدىن ھەربىي بازىلار ۋە يۇقىرى دەرىجىلىك قوماندانلار ئولتۇراقلاشقان مەھەللىلەرنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان. ئۆز كۆزى بىلەن كۆرگۈچىلەرنىڭ ئېيتىشىچە، ئۇلار چوڭ ئوت ئاپىتى ۋە قايتا-قايتا پارتلاش ئاۋازىنى كۆرگەن.  ئىراننىڭ ئىسپاھان ئۆلكىسىدىكى ناتانز يادرو ئەسلىھەسىدىمۇ پارتلاش ۋەقەسى يۈز بەرگەن.  ھونداپ ۋە خۇرەمئاباد قاتارلىق يادرو ئەسلىھەلىرىمۇ ھۇجۇمغا ئۇچرىدى. ئىران ھۆكۈمەت تاراتقۇلىرىنىڭ خەۋىرىگە قارىغاندا، بۇ قېتىمقى ھۇجۇمدا ئىنقىلابىي ئارمىيە قوماندانى ھۈسەيىن سالامى، ئىران قوراللىق قىسىملىرىنىڭ باش شىتاب باشلىقى گېنېرال مۇھەممەد باقرى ۋە يادرو ئالىمى فەرىدون ئابباسى ۋە مۇھەممەد مەھدى تېھرانچى قازا قىلغان. ھۇجۇمدا ئىران ھەربىي خادىملىرىدىن باشقا پۇقرالارمۇ قازا قىلدى. بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرىغان ئىمارەتلەر يادرو ئەسلىھەلىرى، ھەربىي ئەسلىھەلەر ۋە ئاھالىلەر رايونىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.  ھۇجۇم 13-ئىيۇن چۈشتىن كېيىن ۋە كەچقۇرۇن ئەسلىگە كەلتۈرۈلدى، تەبرىز ئايرودرومى ئەتراپىدا ۋە ناتانز ۋە فوردو يادرو ئەسلىھەلىرىگە ھۇجۇم قىلىش ۋەقەسى يۈز بەردى. ئىران ئۆچ ئېلىش ئۈچۈن ئىسرائىلىيىگە ھۇجۇم قىلغان **ھەقىقىي ۋەدە ھەرىكىتىنى** (Operation True Promise) قوزغاتقان.

### ئالبۇم

ھۆججەت:Damages in Tehran as aftermath of an Israeli attack - Mizan 13 June 2025 08.jpg|تېھراندىكى ھۇجۇمدىن كېيىنقى ۋەيران بولغان ماشىنلار. 
ھۆججەت:Damages in Tehran as aftermath of an Israeli attack - Mizan 13 June 2025 04.jpg|بىراك قىلىنغان ماشىنلىلار ئېلپ كېتىلمەكتە. 
ھۆججەت:Damages in Tehran as aftermath of an Israeli attack - Mizan 13 June 2025 07.jpg|ئىسرائىل ھاۋا ھۇجۇمىنىڭ تەسىرى (تېھران بالىق)
ھۆججەت:Rescue personnel and onlookers nearby damages from the June 13 2025 attack by Israel in Tehran.jpg|قۇتقازغۇچىلار تېھراندا
ھۆججەت:The Israel attack on some areas in Tehran SNN 13 June 23.jpg|ئىسرائىل ھۇجۇمنىڭ ئىسپاتى
ھۆججەت:The Israel attack on some areas in Tehran SNN 13 June 26.jpg|تېھران بالىق ئاھالىلىرى ھۇجۇم قىلىنغا تۇرالغۇلارنى كۆزدىن كەچۈرمەكتە
ھۆججەت:Pictures of the Israeli attack on Tehran 1 Mehr (2).jpg|تېھران ھاۋا ھۇجۇمى كېچىسى
ھۆججەت:The Israel attack on some areas in Tehran SNN 13 June 14.jpg|ۋەيران قىلىنغان بىنالار
لىيونېل مېسسى

thumb|231x231px
**لىيونېل مېسسى** — ئارجېنتىنانىڭ داڭلىق پۇتبولچىسى. ئۇ ١٩٨٧-يىلى ٢٤-ئىيۇن كۈنى روزارىيو شەھرىدە تۇغۇلغان. مېسسى دۇنيادىكى ئەڭ ياخشى پۇتبولچىلارنىڭ بىرى.

ئۇ بارسېلونا كوماندىسىدا ئۇزاق يىل ئوينىغان ۋە كۆپ قېتىم چەمپىيون بولغان. كېيىن پارىژ سان جېرمانغا ئۆتتى، ٢٠٢٣-يىلى ئامېرىكىدىكى Inter Miami كوماندىسىغا كەلدى.

٢٠٢٢-يىلى دۇنيا كۇبىكىدە مېسسى ئارجېنتىنا كوماندىسى بىلەن چەمپىيونلۇقنى قولغا كەلتۈردى.

## مەنبەلەر
قانۇن

## ئەھدىنامە

**[[مەجبۇرىي ئەمگەكنى بىكار قىلىش ئەھدىنامىسى]]**

## خەلقئارا قانۇن
ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق سىياسىتى قانۇن لايىھەسى

## خەلقئارا كېلىشىم
كيوتو كىلىشىمنامىسى

## خەلقئارا خىتابنامە
دۇنيا كىشىلىك ھوقۇق خىتابنامىسى

## دۆلەت قانۇنى

### جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ قانۇن تۈزۈملىرى
جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئاساسىي قانۇنى

جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ھەق تەلەپ دەۋا قانۇنى

جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى ھەق تەلەپ قانۇن دەستۇرى

جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ مېيىپلەرنى كاپالەتلەندۈرۈش قانۇنى

جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ بالا بېقىۋېلىش قانۇنى

ﺟﯘﯕﺨﯘﺍ ﺧﻪﻟﻖ ﺟﯘﻣﻬﯘﺭﯨﻴﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﻣﯩﻠﻠﯩﻲ ﺗﯧﺮﺭﯨﺘﻮﺭﯨﻴﯩﻠﯩﻚ ﯪﭘﺘﻮﻧﻮﻣﯩﻴﻪ ﻗﺎﻧﯘﻧﻰ

جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ دۆلەت خەۋپسىزلىكى قانۇنى

ﺟﯘﯕﺨﯘﺍ ﺧﻪﻟﻖ جۇمھۇرىيىتى نىكاھ قانۇنى

جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ باج ئېلىش - باشقۇرۇش قانۇنى

جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ھەق تەلەپ دەۋا قانۇنى

جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئۆتكۈزۈپ بېرىش قانۇنى

ﺩﯙﻟﻪﺗﻨﻰ ﭘﺎﺭﭼﯩﻼﺷﻘﺎ ﻗﺎﺭﺷﻰ ﺗﯘﺭﯗﺵ ﻗﺎﻧﯘﻧﻰ

جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئەمگەك توختام قانۇنى

جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى شىركەت قانۇنى

جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيتىنىڭ پاسپورت قانۇنى

جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى ھەق تەلەپ قانۇنى ئومۇمىي قائىدىسى

جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى مىللىي تېررىتورىيىلىك ئاپتونومىيە قانۇنى

جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ سودىيەلەر قانۇنى

جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئۇرۇقچىلىق قانۇنى

جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيتىنىڭ كەسپى مائارىپ قانۇنى

ئىستېمالچىلارنىڭ ھوقۇق-مەنپەئەتىنى قوغداش قانۇنى

جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ پاتېنت قانۇنى

جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى ئىستېمالچىلارنىڭ ھوقۇق - مەنپەئىتىنى قوغداش قانۇنى

جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ تاۋار ماركىسى قانۇنى

جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ سۇ- تۇپراق ساقلاش قانۇنى

جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ جىنايى ئىشلار قانۇنى (2002-12-28)

جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ جىنايى ئىشلار قانۇنى (2009-8-27)

جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ خەلق مۇرەسسە قانۇنى

جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئەمگەك قانۇنى

جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى يېزا يەر ھۆددىگەرلىكى قانۇنى

جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيتىنىڭ يول قاتناش بىخەتەرلىكى قانۇنى

جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيتىنىڭ باھا قانۇنى

جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيتىنىڭ توختام قانۇنى

جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيتىنىڭ شەخسىي شېرىكسىز كارخانا قانۇنى

جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئېلان قانۇنى

جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئوتتۇرا، كىچىك كارخانىلارنىڭ تەرەققىياتىنى تېزلىتىش قانۇنى

جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ سۇ- تۇپراق ساقلاش قانۇنى

## دۆلەت نىزامى
كومپيۇتېر يۇمشاق ماتېرىيالىنى قوغداش نىزامى

ئوقۇتقۇچىلىق سالاھىيىتى نىزامى

## يەرلىك قانۇن
شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ ئەسەبىيلىكنى تۈگىتىش نىزامى

ش ئۇ ئا ر مەشھۇر تارىخىي مەدەنىيەت شەھىرى، تارىخىي كوچا ۋە تارىخىي ئىمارەتلەرنى قوغداش نىزامى

شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ مەجبۇرەن كۆچەت تىكىش نىزامى

شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ پەن–تېخنىكا جەمئىيىتى نىزامى