open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
‹‹يېڭىسار پىچىقى››ھەققىدە قىسقىچە پاراڭ

خەلقىمىز شانلىق مەدەنىيەت دۇردانىلىرىگە ئىگە خەلق. قول ھۈنەرۋەنچىلىك مەھسۇلاتلىرىمىز سەنئەتلىك قىممىتى، نەپىسلىكى، كۆركەملىكى جەھەتلىرىدىن ئەل ئارىسىدا داڭلىق. پىچاقچىلىقىمىز، جۈملىدىن يېڭىسار پىچاقچىلىقى يۇقىرىقىدەك ئالاھىدىلىكى ۋە خاسلىقى بىلەن دىققەتكە سازاۋەر.

  ‹‹يېڭىسار پىچىقى›› ئۇ بارلىققا كەلگەن جاي يېڭىسار بىلەن ناملانغان. يېڭىسار دىيارىمىزدا قول ھۈنەرۋەنچىلىك كامال تاپقان سەنئەت بۆشۈكلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، پىچاقچىلىق بۇ يۇرتتا ئۇزاق تارىخقا ئىگە. ‹‹يېڭىسار پىچىقى›› شەكلىنىڭ كۆركەملىكى، نەپىسلىكى، ئۆتكۈرلۈكى بىلەن داڭلىق بولۇپ، 1987  –  يىلى ساياھەت قول ھۈنەر سەنئەت بۇيۇملىرىنى باھالاشتا مەملىكەت بويىچە بىرىنچىلىككە ئېرىشكەن.

  ‹‹يېڭىسار پىچىقى›› نىڭ نەقىش تۈرى كۆپ. ئاساسلىقى، ھىلال، ئانار، قاپاق، بادام، ھەرخىل گۈل –  گىياھ ۋە گېئومېتىرىيىلىك شەكىللەر بولۇپ، ئۆزگىچە خاسلىققا ئىگە.

  ئادەتتە بۇنداق پىچاقلارغا ئادەم ياكى ھايۋانلارنىڭ شەكلى چۈشۈرۈلمەيدۇ. بەكە –  پىچاقلارنى نەقىشلەشكە ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىشتە بىرىنچىدىن، بەكە –  پىچاقلارنى كۆركەملەشتۈرۈش، ئىككىنچىدىن، بەكە –  پىچاقنىڭ خاسلىقىنى نامايان قىلىش، ئۈچىنچىدىن، ئۇنىڭ سەنئەتلىك، ساقلاش قىممىتىنى ئاشۇرۇش مەقسەت قىلىنسىمۇ، ئەمەلىيەتتە ئۇ، ئاساسلىقى، خەلقىمىزنىڭ گۈزەللىككە ھېرىسمەنلىكى، سەنئەتخۇمارلىقىنىڭ شاھىتى. نەقىشسىز، سىدام بەكە – پىچاق بىلەن كۆركەم نەقىشلەنگەن بەكە – پىچاقنىڭ تەننەرخى، ساقلاش قىممىتىدە پەرق زور بولىدۇ، ئەلۋەتتە. ياقۇت، قاشتېشى، كۈمۈش قاتارلىق ئېسىل ماتېرىياللار بىلەن كۆركەم، نەپىس نەقىشلەنگەن بەكە – پىچاقلارنىڭ تەننەرخىدىن كۆرە سەنئەتلىك بۇيۇم سۈپىتىدە ساقلىنىش قىممىتى ئالاھىدە يۇقىرى بولىدۇ.

  ئادەتتە بۇ يۇرتتىن چىققان بەكە –  پىچاقلارغا ‹‹يېڭىسار›› دېگەن خەتلەر ئۇيۇلىدۇ. بۇ، ماھىيەتتە، ‹‹يېڭىسار پىچىقى›› نىڭ نوپۇزلۇق ماركىسى ھېسابلىنىدۇ. ‹‹يېڭىسار پىچىقى››نىڭ كېلىپ چىقىشىدا ھەر خىل رىۋايەتلەر بار. بۇلاردىن بىرى مۇنداق: بۇ ئەسلى تۇپرىقى ناچار، خەلقى نامرات جاي بولۇپ، بۇ جايدىكىلەرگە تەڭرىنىڭ رەھىمى كېلىپ، بىر ھۈنەرۋەنگە پىچاق ياساپ سېتىپ، شۇ يەردىكىلەرنىڭ ھال – كۈنىنى ياخشىلاشنى بۇيرۇپتۇ. ھۈنەرۋەن تەڭرىنىڭ بۇيرۇقىنى دەرھال بەجا كەلتۈرۈپتۇ ۋە نۇرغۇن شاگىرت يېتىشتۈرۈپتۇ. شۇنىڭ بىلەن بۇ جايدىكىلەرنىڭ ئىش – ئوقىتى گۈللىنىپ، داڭقى يېقىن – يىراققا تارقاپ، ئەسلىدىكى ئۈنۈمسىز، نامرات تۇپراقتا يېڭى بىر شەھەر بىنا بولۇپتۇ... بۈگۈنكى گۈللەنگەن يېڭىسارنىڭ نامى ئەنە شۇ ‹‹يېڭى شەھەر››دىن كەلگەن ھەم پىچاقچىلىق يېڭىسارلىقلارغا ئەۋلادتىن ئەۋلادقا تەۋەررۈك ئۇدۇم كەسىپ بولغان ئىكەن. خۇلاسە كالام، رىۋايەتلەرنىڭ قانداق بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، كۆركەم، جەلىپكار دوپپىلىرىمىز ئۇيغۇر ئاياللىرىنىڭ چېۋەر قوللىرىنىڭ مەھسۇلى بولغىنىدەك، بەكە –  پىچاقلىرىمىز ئۇيغۇر ئەرلىرىنىڭ بۈيۈك ئەسىرى، شۇنداقلا ئەمگەكچان خەلقىمىزنىڭ بىباھا ئىجادىيىتى ھېسابلىنىدۇ.
## مەنبەلەر
كۆنچىلىك

ھايۋانات تېرىسىنى پىششىقلاش (كۆنچىلىك) ئەنئەنىۋى ھۈنەر –  كەسىپلىرىمىزنىڭ بىرى.

  بىزدىكى كۆنچىلىك خاس ئالاھىدىلىككە ئىگە. ھاك، شور، تۇز، كاتاپ قاتارلىقلار تېرىنى ئاشلاش، كۆپتۈرۈشكە ئىشلىتىلىدۇ. كەمەك،ھېلىلە، زاك، رەڭ، ئۆرۈك قوۋزىقى، ئانار پوستى قاتارلىقلار رەڭ ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ. قومۇش، زىغىر پاخىلى كۆننى ئىسلاش، پىشۇرۇشقا ئىشلىتىلىدۇ. چىغ ۋە تېرىق چىگرىن، مەسكاپقا گۈل چىقىرىشقا، سۇ يېغى، قېيىن يېغى پەردازغا ئىشلىتىلىدۇ.

  كۆنچىلىك سايمانلىرى: ئاشلام(تېرىنى ئاشلاشقا ئىشلىتىلىدىغان ئىدىش)، سېسىق سۇ قۇدۇقى، داس ئورغاق، شور قازىنى، قاشتېشى، سىمتىراچ، چاك كەكە، پەشگاھ، ئىتتىك ۋە گال كەكە، بادرا.

  ئىشلىنىدىغان رەختلەر: خاماپ كۆن، شورلۇق كۆن، چىگرىن، مەسكاپ، بۇلغارى، بىشۇ(ئەستەر)، لايكا، چەم، ئىگەر جابدۇق، ھارۋا جابدۇق رەختلىرىدىن ئىبارەت.

  ئىشلەش ئۇسۇلى: ھەرقانداق تېرە ئاۋۋال سۇغا چىلاپ يۇمشىتىلىدۇ. ئاندىن ئۇنىڭدىكى قالدۇق بەز، گۆش، ياغلار قىرىۋېتىلىپ، ئاشلامغا سېلىنىپ ھاك سۈيىدە ئاشلانغاندىن كېيىن، تېرىنىڭ يۇڭى قىرقىۋېتىلىپ، سېسىق سۇ قۇدۇقىغا سېلىنىدۇ(ئۇزاق يىل تېرە سېلىنغان بۇ سۇ ئېچىپ تەبىئىي ئېچىتقۇ بولغان بولىدۇ)، بۇنىڭ بىلەن تېرىدىن ھاك چىقىپ، تېرە يۇمشايدۇ. ئاندىن تېرە ئۇلاقتىكى كەپتەر مايىقى ئارىلاشتۇرۇلغان شور سۇغا سېلىنىپ، كەپتەر مايىقى تېرىگە يېگۈزۈلىدۇ. ئۇنىڭدىن چىققان تېرىنىڭ يۈزى يەنە بىر قېتىم قىرىلىپ، ئۇنىڭدىكى سېرىق سۇ، ياۋا تۈكلەر چىقىرىۋېتىلىپ، تېرە يەنە شور سېلىنغان قازانغا بېسىپ قاينىتىلىپ شورلاندۇرۇلىدۇ، ئاندىن قومۇش، زىغىر پاخىلىغا ئوت يېقىلىپ، شورلاندۇرۇلغان تېرە بىر قانچە قېتىم ئىسلىنىدۇ، تېرە ھەر قېتىم ئىسلانغاندا كەمەك سۈيىگە چىلىنىدۇ، ئىس ۋە كەمەك سۈيىدە سارغايغان تېرە قۇرۇتۇلغاندىن كېيىن ئۇۋۇلاپ يۇمشىتىلىدۇ، ئاندىن ئۇنىڭغا سۇ يېغى پۈركۈلۈپ، قاشتېشى سۈرۈلۈپ پەردازلىنىدۇ. قارا كۆن قارا گۈل، ئانار پوستى، كاتاپ بىلەن قارىغا بويىلىدۇ. چەممۇ شۇ تەرىقىدە ئىشلىنىدۇ، پەقەت رەڭ بېرىش پەرقلىنىدۇ. لايكا ئۇندا ئاشلىنىدۇ، باشقا ئىش تۈرى ئوخشاش.

  بۇلغار چېگرىن ئىشلەشمۇ يۇقىرىقىدەك بولۇپ، پەقەت تېرە ئاشتىن چىققاندا تېرە يۈزىگە چىغ يېيىتىلىپ، ئۈستىدىن تېرىق تۆكۈلۈپ چىڭدىلىدۇ. بۇنىڭ بىلەن تېرە يۈزىدە دانىچە گۈل پەيدا بولىدۇ.

  مەسكاپ ئۆرۈك قوۋزىقىنىڭ ئىسىدا ئىسلىنىدۇ، يۈزى قېيىن يېغىدا پەردازلىنىدۇ.

  ئىگەر جابدۇق، ھارۋا جابدۇق رەختلىرىنىڭ ئىشلىنىشى: تېرە ئاۋۋال سۇدا پىشۇرۇلۇپ، قوۋزاققا باسماي، قىيىش ئىشلىنىدۇ. ھاك چىقىرىۋېتىلگەن قىيىشنىڭ يۇڭى قىرقىۋېتىلىپ، بەش كىلوگرام ئەتراپىدا ئۇن سېلىنغان ئاشلامدا ئاشلىنىپ، ئۇنىڭدىن ھەر خىل لازىمەتلىك جابدۇقلارغا باپ رەخت ھازىرلىنىدۇ.
## مەنبەلەر
قۇيمىچىلىق

خەلقىمىز خېلى بۇرۇنلا تۆمۈر، مىس، كۈمۈش تاۋلاپ، ئۇنىڭدىن ئىشلەپچىقىرىش قوراللىرى ۋە تۇرمۇش بۇيۇملىرىنى ياساش بىلەن قۇيمىچىلىق كەسپىنى باشلىغان.

    خەلقىمىزدە قۇيمىچىلىقنىڭ تۈرى ناھايىتى كۆپ بولۇپ، ئۇستىكارلىرىمىز قۇيغان قازان، داڭقان، تاۋا، ساپان، مەش، ھارۋا قازىنى، ھارۋازىخچا ۋە ھەرخىل قوڭغۇراق  قاتارلىقلار  ئۆلچەملىك ۋە تولىمۇ سۈپەتلىك بولغان.

قۇيمىچىلىق چويۇننى ماتېرىيال قىلىدۇ. قۇيمىچىلىققا لازىمەتلىكلەر: ئوچاق، كۆمۈر، كۆيەك، بولقا، بازغان، چويۇن ئېرىتىدىغان بوتا ۋە قۇمدىن ئىبارەت.

    ئىشلەش ئۇسۇلى: قۇيمىچىلىرىمىز ئالدى بىلەن ماتېرىيال تاللايدۇ. چويۇنگە تۆمۈر، مىس، قەلەي قاتارلىق ھەرقانداق غەيرىي مېتال ئارىلاشماسلىقى شەرت. تۆمۈر ئارىلىشىپ قالسا، قۇيۇلغان سايمان يېرىلىپ كېتىدۇ ياكى قۇيغىچە تېرىلىپ كېتىدۇ. ئۇستىلار رۇدىدىن ئېلىنغان پېتى ئىشلىتىلمىگەن چويۇننى خام چويۇن،  ئىشلىتىلگەن(سايمان ياسالغان) چويۇننى پىششىق چۆيۈن ھېسابلايدۇ. ئۇلار خام چويۇننى ئېرىتىشكە ئالاھىدە دىققەت قىلىدۇ، ئېرىتىشتە مەسىلە كۆرۈلمىسە، ئاندىن ئىشلىتىدۇ.

    قۇيمىچىلىق كەسپى ئاساسەن ئېرىتىش، قۇيۇش، قېلىپلاپ ياساشتىن ئىبارەت بولۇپ، ئېرىتىش ياخشى بولسا، قۇيۇش ئوڭۇشلۇق بولىدۇ، قېلىپ يېرىلمايدۇ، قۇيۇلغان سايماننىڭ سۈپىتى، تەكشىلىكىگە كاپالەتلىك قىلغىلى بولىدۇ.

    قېلىپ ياساش: قۇيمىچىلىق قېلىپى قۇمدىن تەييارلىنىدۇ. قۇيماقچى بولغان ھەرقانداق نەرسىنىڭ ئىچ ۋە تاش قېلىپى بولىدۇ. مەسىلەن، قازان قۇيۇشتا، قۇيۇلىدىغان قازاننىڭ ئۆلچىمىدە قۇمدىن گۈمبەز ياسىلىپ، قازاننىڭ ئىچ قېلىپى ھازىرلىنىدۇ، ئاندىن تاش قېلىپى ياسىلىپ، ئۇنىڭ چوققىسىغا تەڭگىدەك تۆشۈك قويۇلۇپ، ئېرىتىلگەن چويۇن ئاشۇ تۆشۈكتىن قۇيۇلىدۇ. چويۇن قۇيۇلۇپ مىنۇت ئۆتمەي قاتىدۇ. بۇ چاغدا قۇيۇش ئاغزىدا پەيدا بولغان مونەكچە چۈشۈرۈۋېتىلىپ، قازان قىزىق ۋاقتىدا سىلغايتىلىدۇ. قازان قۇلىقى، داڭقاننىڭ پۇتى چۈشىدىغان جايلارغا قېلىپ ياسىغاندا پۇت، قۇلاق ئورنى قويۇلىدۇ.

    قۇيمىچىلىقىمىزنىڭ ئالاھىدىلىكى شۇكى، قازان قۇيۇلغان چويۇن ساپ بولغاچقا، قازان قۇسمايدۇ، ئاشقا ئىس كەتمەيدۇ، ئۇنىڭدا ئېتىلگەن تاماق تەملىك بولىدۇ. دېھقانچىلىق ۋە باشقا ئىشلەپچىقىرىش سايمانلىرىنى يەرلىك ئۇسۇلدا قۇيۇشتەك ئەنئەنىۋى قۇيمىچىلىق ھۈنەر –  كەسپى جايلاردا ھازىرغىچە داۋاملىشىپ كەلمەكتە. 
## مەنبەلەر
كىگىزچىلىك

قول ھۈنەرۋەنچىلىكىمىزدە كىگىزچىلىك ئالاھىدە ئورۇن تۇتىدۇ. كىگىزلىرىمىز تۈرىنىڭ كۆپلۈكى، رەڭدارلىقى بىلەن ئۆزىگە خاس ئالاھىدىلىككە ئىگە.

     خەلقىمىز يۇڭنىڭ ئەسلى رەڭگىنى ئاساس، گۈل بېسىشنى  قوشۇمچە قىلىپ، خىلمۇ خىل كىگىز ئېتىدۇ. ئاق يۇڭدا جايناماز ۋە گۈللۈك چۇچىلىق ئاق كىگىز، قارا يۇڭدا قارا كىگىز، ناماتمان، شىرداق قاتارلىقلارنى ئېتىدۇ.

    كىگىز ئېتىشكە لازىملىقلار: قوي يۇڭى، ئۆچكە يۇڭى، دۇكان، چىغدىن ياسالغان سالغۇ، ساۋاق، پالاس، ئارقان، سۈپۈرگە.

    كىگىز ئېتىش ئۇسۇلى: يۇڭ رەڭگى بويىچە تاللىنىدۇ. تاللانغان يۇڭ يۇيۇپ قۇرۇتۇلىدۇ. ئاندىن قۇرۇغان يۇڭ ساۋاق بىلەن ساۋىلىپ، دۇكان بىلەن ئېتىلىدۇ. ئۇنىڭدىن كېيىن چىغ سالغۇ يەرگە يېيىلىپ، ئۈستىگە ئىككى قەۋەت يۇڭ سېلىنىپ، سېلىنغان يۇڭ چىغ ئارىسىغا ئېلىنىپ تۈرتەكلىنىپ يۆگىلىدۇ، ئۇنىڭ ئۈستىدىن پالاس ئورۇلۇپ، ئارغامچا بىلەن تېڭىلىدۇ. ئاندىن ئۇنى ئىككى كىشى پۇتى بىلەن تەكشى تېپىپ يۇمىلىتىدۇ. يۇڭ كىرىشكەندىن كېيىن، يۇڭ تەتۈر ئۆرۈلۈپ تېڭىلىپ يەنە يۇمۇلىتىلىدۇ. بۇ مەشغۇلات ئۈچ –  تۆت تەكرارلانغاندا يۇڭ پىشىدۇ. يۇڭ پىشقاندىن كېيىن، ئىككى كىشى بېلىكى بىلەن يۇمۇلىتىپ سىلغايتىدۇ. كىگىز تەييار بولغاندا تېڭىقنى يېشىپ قۇرۇتقاندىن كېيىن، ياۋا قىللار سۈپۈرگە بىلەن تازىلىنىپ، كىگىز يۈزى تەكشىلىنىدۇ.

   گۈل بېسىش: گۈل ئۈچۈن قايسى رەڭ لازىم بولسا، شۇ رەڭدە بويالغان يۇڭ كىگىز قىلىنىپ پىشۇرۇلىدۇ. ئاندىن لازىم بولغان نۇسخا ئويۇلۇپ، كىگىز يۇڭى سېلىنىپ بولغاندىن كېيىن نۇسخا ئورنىغا گۈلگە تەييارلانغان كىگىز قىيىپ سېلىنىپ كىگىز بىلەن تەڭ پىشۇرۇلىدۇ.

    شىرداق ئېتىشتە كىگىز ئالدىن پىشۇرۇلىدۇ، قويۇلىدىغان گۈل نۇسخىلىرى تەييارلانغاندىن كېيىن، كىگىز ئۈستىگە تىزىلىپ، قول بىلەن تەكشى تىكىلىدۇ. شىرداق ئادەتتىكى كىگىزلەرگە قارىغاندا ھەم قېلىن، ھەم چىداملىق بولىدۇ.
## مەنبەلەر
شىنجاڭدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ‹‹ئات مەدەنىيىتىنىڭ نامايەندىسى بولغان ئىگەر››توغرىسىدا

ئات ئەڭ بۇرۇن كۆندۈرۈلگەن ئەڭ ئەقىللىق ھايۋانلارنىڭ بىرى بولۇپ، دۇنيادىكى ھەر قايسى مىللەتلەر ئۆزگىچە ئات مەدەنىيىتىگە ئىگە. ئۇيغۇرلارنىڭ ئات مەدەنىيىتى ئاتقا مىنىشتە مۇھىم ئورۇندا تۇرىدىغان ئىگەرنىڭ ئۆزگىچىلىكى بىلەن روشەن پەرىققە ئىگە. ئۇيغۇرلار ئات مىنىشتە ئىشلىتىدىغان ئىگەر باشقا مىللەت كىشىلىرى ئىشلىتىدىغان ئىگەرگە ئوخشىمايدۇ. مەيلى ياسىلىش تەرتىپى، شەكلى ياكى ماتېرىيالى جەھەتتىن بولسۇن روشەن ئۆزگىچىلىككە ئىگە. ئىگەر ئىگەر ئۇيغۇر سەرراپچىلىقى ۋە ياغاچ قىرمىچىلىق سەنئىتىنىڭ ئۆز ئارا بىرىكىشىدىن ھاسىل بولغان مۇھىم ئىشلەپچىقىرىش ۋاستىسى ھېسابلىنىدۇ.

     ئىگەرنى سەرراپچىلىق ۋە قىرمىچىلىق سەنئىتىنىڭ مۇرەككەپ تۈرلىرىنى پىششىق ئىگىلىگەن مەخسۇس ئۇستىلار ياسايدۇ. ئالدى بىلەن ياغاچنى نېپىز، پارچە – پارچە تىلىپ ئاندىن ئۇنى يۇقىرى ماھارەت بىلەن بىر – بىرىگە گىرەلەشتۈرۈپ توقۇلما شەكلىگە كەلتۈرۈپ، يەر يىلىمى بىلەن بىر – بىرىگە يەملەپ جىپىسلاشتۇرۇپ شەكىل چىقىرىلىدۇ. ئىگەرنىڭ ئالدى تەرىپى، ئىككى يان تەرىپى، كەينى يۆلەنچۈك تەرەپلىرىنىڭ ھەممىسى پۈتۈنلەي پارچە تاختايلارنى يەر يىلىمى ئارقىلىق چاپلاپ قاتۇرۇپ ياسىلىدۇ. ئىگەر مۇقىم شەكىلگە كەلتۈرۈلۈپ بولغاندىن كېيىن، ھايۋانلارنىڭ تېرىسىنى ھۆل توپىغا كۆمۈپ تازا يۇمشىغاندىن كېيىن، تۈكلىرىنى پاكىز قىرىۋىتىپ ھۆل تېرە بىلەن ئىگەر قاپلىنىدۇ. ئاندىن بىر نەچچە كۈن ئاپتاپقا سېلىپ قۇرۇغاندىن كېيىن، ئىشلەتسە ناھايىتى مۇستەھكەم بولىدۇ. بۇنداق قاتۇرۇپ ياسالغان ئىگەرنى نەچچە ئون يىل ئىشلەتكىلى بولىدۇ. ئەگەر ئىگەرگە تېخىمۇ ياخشى ئىشلەشكە توغرا كەلسە مەخسۇس توقۇلغان خوتەن گېلىمى بىلەن قاپلىسا تېخىمۇ كۆركەم، ھەيۋەتلىك، چىداملىق بولىدۇ. ئىگەرنىڭ ئىككى يان تەرىپىگە مەخسۇس تۇچ ياكى مىستىن ئىشلەنگەن ئىزەنگۈ ئورنىتىلىدۇ. ئىزەنگۈنىڭ رولى ئاتقا مىنىش ھەم ئات ئۈستىدە مەھكەم ئولتۇرۇشتا ناھايىتى مۇھىم. ئىگەرگە يەنە مەخسۇس تەييارلانغان خرۇمدىن ئىشلەنگەن تۆش تارتقۇ ئورنىتىلىدۇ.

     ئۇيغۇرلار ياسىغان ئىگەرنىڭ شەكلى ئۆزگىچە، كۆركەم، چىرايلىق، چىداملىق، نەپىس بولۇپ، ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ پىشقان ھۆنەر – سەنئىتىنىڭ نامايەندىسى ھېسابلىنىدۇ. بۇنىڭدىن ئىلگىرىكى دەۋرلەرگە مەنسۇپ مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى ئىچىدىمۇ ئۇيغۇرلار ياسىغان ئىگەرگە ئائىت مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى بار. شۇ دەۋرلەردىمۇ ئۇيغۇرلار ئىگەرنى خوتەن گىلىمى بىلەن نەپىس، چىرايلىق قاپلاپ تۇچ ياكى مىستىن ياسالغان ئىزەنگۈ ئورنىتىپ ئىشلەتكەن.

    ئۇيغۇرلارنىڭ ئىگەر ياساش ماھارىتى ئاتنىڭ شەكلىگە ماسلاشتۇرۇلغان بولۇپ، ئات ئاسان يېغىر بولۇپ قالمايدۇ. ئاتقا مىنگەن كىشىگىمۇ ئالاھىدە سۆلەت، قامەت بېغىشلايدۇ، ئېغىرلىق تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلايدۇ. ئۇيغۇرلارنىڭ ئوغلاق تارتىشىش، ئات بەيگىسى قاتارلىق ئەنئەنىۋى تەنتەربىيە تۈرلىرىمۇ ئات ۋە ئىگەر مەدەنىيىتى بىلەن چەمبەرچاس باغلانغان. ئىگەر ھازىرقى دەۋىردىمۇ ئۆز قىممىتىنى ساقلاپ كەلمەكتە.
## مەنبەلەر
خوتەنلىكلەر ۋە ئۇيغۇر تېبابىتى

خوتەن قەدىمىي يىپەك يۇرتى تۈگۈنى بولۇپلا قالماي، يەنە ئۇيغۇر تېبابىتىنىڭ بۆشۈكى. تارىخىي كىتابلاردا قەيت قىلىنىشىچە، 2000 يىللار ئىلگىرى خوتەنلىكلەر ئىشلەپچىقىرىش ۋە تۇرمۇش ئەمەلىيتى داۋامىدا، ئۆسۈملۈك، مېنرال ماددىلار، ھايۋانلارنىڭ ئىچكى ئەزالىرىنىڭ شىپالىق تەرەپلىرىنى بايقاپ، كېسەل داۋالىغان ھەمدە تەدرىجىي تەرەققىي قىلىپ، سودا كارۋانلىرىنىڭ تۈرتكىسىدە ھىندىستان، پاكىستان، ئىران، قەدىمكى يۇنان ۋە ئىچكىرى ئۆلكىلەرنىڭ تېبابەت جەۋھەرلىرىنى قوبۇل قىلىپ، ئۇلارنىڭ پايدىلىنىش قىممىتى يۇقىرى بىر قىسىم  دورا ئۆسۈملۈكلەرنى كىرگۈزۈپ ۋە ئۆزلىرىنىڭكىنى چىقىرىپ، ئۇيغۇر تېبابىتىنى راۋاجلاندۇرغان ھەم ئالاھىدە داۋالاش ئۈنۈمىگە ئىگە رېتسىپلارنى ئىجاد قىلىپ، ئەۋلادمۇ ئەۋلاد مىراس قالدۇرۇپ، ئۇيغۇر تېبابىتىنىڭ بۈگۈنكى تەرەققىيات قەدىمى ئۈچۈن داغدام يول ئېچىپ بەرگەن. بۇنىڭ بىلەن نۇرغۇن داڭلىق تېۋىپلار يېتىشىپ چىقىپ، ئۇيغۇر تېبابىتىنىڭ شۆھرىتىنى ئاشۇرۇپ بۇ قەدىمكى يۇرتنى يىراق – يېقىنغا تونۇتقان. نۆۋەتتە ئۇلارنىڭ تومۇر تۇتۇش ئۇدۇمى، بىر قىسىم يۇقىرى داۋالاش ئۈنۈمىگە ئىگە مەخپىي رېتسىپلىرى، ئۇلارنىڭ ئەۋلادلىرى، شاگىرىتلىرى تەرىپىدىن بىزگە يېتىپ كەلگەن. ھازىر خوتەندە بۇرۇنقى كوچا – كويلاردا، ئۆيلەردە تومۇر تۇتۇپ، دورا بېرىشتىن تەرەققىي قىلىپ، قەۋەت – قەۋەت بىنالاردا كېسەل كارىۋىتى تەسسس قىلىنغان، شەخىسلەر ئىگىلىكىدىكى نەچچە ئون ھەتتا 100 گە يېقىن خىزمەتچىسى بار مۇنتىزىم مەخسۇس ئۇيغۇر تېبابەت دوختۇرخانىلىرى قەد كۆتۈردى.

   خوتەنلىقلەر تۇرمۇشى تېبابەت بىلەن زىچ باغلانغان. خوتەنلىكلەرنىڭ كۆپ قىسىمى تېبابەتنى چۈشىنىدۇ ھەم بىلىدۇ. ئۇلارنىڭ تومۇر تۇتۇپ كېسەل داۋالىيالمىسىمۇ، يېمەك – ئىچمەك ئارقىلىق مىجەزىنى تەڭشىيەلەيدۇ، تۈرلۈك مۇراببا، گۈلقەنتلەرنى ياسىيالايدۇ. بەزى كېسەللەرگە ئۆزلىرى دورا سېتىۋېلىپ يەيدۇ ياكى خۇرۇچنى سېتىۋېلىپ ئۆزلىرى ياساپ، كېسەللىرىنى داۋالىيالايدۇ. مەسىلەن، چوڭلار بېشى چىڭقىلىپ ئاغرىپ كەتسە، قان بېسىمى ئۆرلەپ قالغانلىقىنى ھېس قىلىپ دەرھال قېتىق ئىچىپ، قارا ئۆرۈك، ئەينۇلا قاتارلىق تەبىئىيتى سوغۇق مېۋىلەردىن ياسالغان مۇراببا، شەربەتلەرنى ئىچىپ، قان بېسىمىنى نورماللاشتۇرۇشىنى؛ ئەرلەر كېسەللىكىلىرىنى ھېس قىلسا يەرلىك غاز، توخو تۇخۇملىرىنى، پاخلان، ئوغلاق كاۋاپلىرىنى يەپ، سوغۇق ئىچىملىك، ئاچچىق – چۈچۈك يېمەكلىكلەردىن پەرھىز تۇتۇپ، رەئىس ئەزالارنى قۇۋۋەتلەيدىغان تېبابەت دورىلىرىنى سېتىۋېلىپ، ئۆزىنى داۋالاشنى؛ ئاياللار ئۆز كېسەللىرىنى يېمەكلىك ئارقىلىق داۋالاشتىن سىرت، ئانار گۈلقەنتىنى يەپ قان تولۇقلاشنى، ئائىلىدە ئىسسىقلىق دورىلىرىنى قاينىتىپ ھوردىنىپ، بىر مەزگىل سوغۇق سۇدىن ئۆزىنى چەكلەپ بەدىنىدە كۆرۈلۈۋاتقان زەئىپلىكنى داۋالاشنى؛ ئانىلار بوزۇغا، موزا، جوزا قاتارلىق ئىسسىقلىق دورا بىلەن، ئوغۇل تۇغقان ئانا بىلەن قىز تۇغقان ئانا سۈتىنى ئۆز ئارا ئالماشتۇرۇپ، بالىلارنىڭ بەدىنىنى سوغۇق ئېلىش، قۇلىقى ئاغرىش، يىغلاڭغۇلۇق، ئۇيقۇسى ئاز بولۇش قاتارلىق كېسەللەرنى؛ ئاپتاپقا قاقلاش، بالىلارنى يۇمشاق توپىغا قويۇپ بېرىش ئارقىلىق كالىتسىي كەملىكنى داۋالاشنى بىلىدۇ. ئانىلار قىزلىرىغا بۇ ئۇسۇللارنى ئۈگىتىپ ئەۋلادمۇ ئەۋلاد داۋاملاشتۇرۇپ كەلمەكتە. يەنە ھەممە ئائىلىلەردە ھەرخىل گۈللەردىن گۈلقەنت تەييارلاش، دورىلىق چاينى ئۈزۈپ قويماسلىق، ھەسەلنى ئەڭ مۇھىم ئوزۇقلۇق ھەم پارچە كېسەلگە شىپا ھەپ ئىستېمال قىلىش ئادەتكە ئايلانغان.

  ئادەتتە خوتەنلىكلەر ئىچىدە دوختۇرخانىلارغا كۆرۈنىدىغانلاردىن تېۋىپقا كۆرۈنىدىغانلار كۆپ.  
## مەنبەلەر
ساندۇقچىلىق

**ساندۇقچىلىق** ئۇيغۇر ھۈنەر – كەسىپلىرى ئىچىدە ساندۇقچىلىق، تارىخى ئۇزۇن، تۈرى كۆپ، سەنئىتى كۆركەم، بازىرى ئىتتىك كەسىپ. ئۇيغۇرلارنىڭ ساندۇقىنىڭ تۈرى خىلمۇ خىل بولىدۇ. مەسىلەن، خاپان ساندۇق، كات ساندۇق، ھەر خىل سىرلانغان سىرلىنىپ خىلمۇ خىل گۈل نۇسخىلار چۈشۈرۈلگەن ساندۇقلار ۋە تۈنىكە مىخلاپ بېزەلگەن پالاس ساندۇق (بۇ خىل ساندۇق رۇس ساندۇق، ئەشتەرخان ساندۇق دەپمۇ ئاتىلىدۇ) قاتارلىقلار. بۇ خىل ساندۇقلار ھەر قايسى ئائىلىلەردىن ئۆزىگە مۇناسىپ ئورۇن ئالىدۇ. 

ئۇيغۇر ساندۇقلىرىنىڭ بىزەكلىرى ۋە ئەنئەنىۋى ئۇسلۇبى ئۆزگىچە مىللىي ئالاھىدىلىككە ئىگە. ساندۇق مەخسۇس ساندۇقچىلار تەرىپىدىن ياسىلىدۇ. كاسىپلار ئىككى خىل بولۇپ، بىر خىلى، يالغۇز ساندۇق ياسايدۇ. يەنە بىر خى0لى، ھەم ساندۇق ياسايدۇ، ھەم سىرلاپ گۈل نەقىش قىلىدۇ، ساندۇققا تۈنىكە مىخلايدۇ.

    ساندۇقنىڭ ماتېرىيالى تېرەك ۋە قارىغاي ياغىچى، يارا يېلىم قاتارلىقلاردىن ئىبارەت. سايمانلىرى: چوڭ – كىچىك چوت (كەكە)، ھەرە، ئىسكىنە، رەندە، سىزىق تارتىش تانىسى، مېتر ۋە ئۈچ بۇلۇڭلۇق سانتىمېتردىن ئىبارەت.

    ياساش ئۇسۇلى: ياغاچنى تىلىپ تاختاي قىلىدۇ. ساندۇق ئۆلچىمى بويىچە كېسىپ تاختاينىڭ بىر تەرىپى سىلىقلىنىدۇ. ئاندىن ئىككى بېشىغا ئەركەك – چىشى ئويۇق ئاچىدۇ ۋە ھەر بىر تەرتەپنىڭ تاختايلىرىنى يارا يېلىم بىلەن چاپلاپ پۈتۈنلەشتۈرۈپ، ئەركەك – چىشى ئويۇقلىرىنى كىرىشتۈرۈپ يارا يېلىم بىلەن تۇتتۇرۇپ ساندۇق رامكىسىنى قۇراشتۇرىدۇ. ئاندىن ئاستىنى ياغاچ مىخ بىلەن مىخلاپ چەپچەك قويۇپ، ئاغزىنى گىرەچە بىلەن تۇتتۇرۇپ ئېچىلىپ – يېپىلىدىغان قىلىدۇ ۋە ئىككى يانغا تۇتقا، ئالدىغا قاغىتۇمشۇق بېكىتىدۇ. شۇنىڭدىن كېيىن سىرلاش، سىر ئۈستىدىن نەقىشلەش ياكى تۈنىكە مىخلاش ئىشىنى ئېلىپ بارىدۇ.

    ئۇيغۇر ساندۇقلىرى ئىچىدە تۈنىكە مىخلانغان ساندۇق ئالاھىدە كۆركەم بولىدۇ. ساندۇققا مىس تۈنىكە، ئاق، سېرىق، يېشىل دېگەندەك خىلمۇ خىل دەڭدىكى تۈنىكە قايچا بىلەن ئۆلچەملىك كېسىلىپ مىخلىنىدۇ.

    مىخلاش ئۇسۇلى: تۈنىكە ئۈچ مىللىمېترلىق قىلىپ تاسما تىلىنىدۇ. ئۇنى تۈزلەپ، بېلىق سىرتى قىلىپ، ساندۇققا چۈشۈرمەك بولغان نۇسخىلارغا كىرىشتۈرۈپ، تۈنىكىنى كاتەك مەنچىر، كاتەك، توقۇلما، كەكلىك قېشى، جۈپ كاتەك، يالاڭ كاتەك قىلىپ مىخلايدۇ. ئۇلارنىڭ چېۋەر قولىدىن خىلمۇ خىل كۆرۈنۈشلەر ھاسىل بولۇپ، ساندۇق يۈزىگە تاغ – دەريالار، قۇياش، ئاي – يۇلتۇز شەكىللىرى، گۈل – گىياھ، مېۋە – چېۋە، ھايۋانلار، ئۇچار قۇشلار شەكلى چۈشۈرۈلىدۇ.

     بۇنىڭدىن يۈز يىللار ئىلگىرىكى ئاتاقلىق ئۇستىلار ساندۇققا چەككەن ھەر بىر نۇسخىلار، ئاق، قىزىل، يېشىل ياقۇت، ئوغىلاردىن كۆز قويۇپ، نەقىشلەرگە جان كىرگۈزگەن. بۇ خىل بېزەلگەن ساندۇقلار ناھايىتى جۇلالىق بولۇپ كۆزنى قاماشتۇرىدۇ.

    ساندۇق مىخلىغۇچى ئۇستىلار سەندەل، ياغاچ بولقا، تۈنىكە كېسىدىغان تۈز قايچا، جادۇ قايچا، سۈنبە، مىخ، ياپىلاق تۇمشۇقلۇق بولقىلارنى سايمان قىلىدۇ. ساندۇقنىڭ چوڭ – كىچىكلىكى ۋە شەكلى بىر – بىرىگە ئوخشاشمايدۇ. ئۇيغۇرلار ئاشلىق ساقلاش ۋە نان قويۇش ئۈچۈنمۇ ساندۇق ( كات ) ئىشلىتىدۇ. ئاشلىق كات لىرى ناھايىتى چوڭ ۋە كۆركەم ياسىلىپ، ئالدىغا قاپارتما شەكلىدە تىلىنغان ياغاچ بىلەن ھەر خىل كۈنگۈرىلىك نەقىشلەر چاپلىنىدۇ. بەزى چوڭ كاتلارغا بىرەر توننا ئاشلىق سىغىدۇ. كاتتا ساقلانغان ئاشلىق ئاسان بۇزۇلمايدۇ.
## مەنبەلەر
قازان يۇغۇچ

خەلقىمىز ئۇزاقتىن بۇيان قازان يۇغۇچنى تېرىپ، ئىشلىتىپ كەلگەن، ئۇنى ھويلا – ئاراملارغا، كۆكتاتلىق، ئېتىز قىرلىرىغا تېرىيدۇ. قازان يۇغۇچ يەنە دەسمال، ئاغچا خېنىم دېگەندەك ناملار بىلەنمۇ ئاتالغان. ئۇيغۇر تېبابىتىدە ئۇ ‹‹بەدرەڭ››، دەپ ئاتىلىدۇ.

  قازان يۇغۇچ ئالاھىدە يىپتىن توقۇلغاندەك چىداملىق، ئېلاستىكىلىق خۇسۇسىيەتكە ئىگە. قازان يۇغۇچ سۇدا يۇمشايدۇ، ئۇنى خېلى ئۇزاق ئىشلەتكىلى بولىدۇ. ئادەتتە چىنە – قاچا، قازان – قۇمۇچ قاتارلىقلارنى قاچا يۇيۇش سۇيۇقلۇقىنى ئىشلىتىپ يۇغاندەك پاكىز يۇغىلى بولىدۇ. ئۇ قازان، قاچا – قۇچىلاردىكى ياغ ۋە باشقا داغلارنى پاكىز چىقارغاندىن سىرت، يەنە ئۆزىدە كىر توختاتمايدۇ، يۇيۇپ بولغان قاچا – قۇچىلاردا غەيرىي پۇراق قالدۇرمايدۇ.

  قازان يۇغۇچ، ئادەتتە، 4 – ئاينىڭ 18 – كۈنىدىن 5 – ئاينىڭ 15 – كۈنىگىچە تېرىلىدۇ. قازان يۇغۇچ پىلەك تارتىپ ئۆسىدىغان ئۆسۈملۈك بولغاچقا، چۆنەك تارتىپ چۆنەك قىرىغا تېرىلىدۇ. مايسا ئۆسۈپ چىققاندىن كېيىن، يەرلىك ئوغۇت بىلەن ئوغۇتلىنىدۇ. ئۇ تېزلا پىلەك تارتىپ ئۆسۈپ، سېرىق رەڭدە چېچەكلەيدۇ. پىلەك باراڭغا ياماشتۇرۇپ قويۇلىدۇ، باراڭغا ئېلىنمىسا سۈپىتى ياخشى، يوغان قازان يۇغۇچ چۈشمەيدۇ. مايسا ئوبدان پەرۋىش قىلىنسا، بىر تۈپ پىلەكتىن 30دىن ئارتۇق قازان يۇغۇچ چۈشىدۇ. پىشقان قازان يۇغۇچنىڭ سىرتى قاپاقتەك چىڭ بولىدۇ. ئۇنىڭ پىلەكتىن ئۈزۈلگەن تەرىپىدىن ئېغىز ئېچىلسا ئۇرۇقى چۈشىدۇ، ئاندىن قايناقسۇغا بېسىلسا، سىرتىدىكى قاسراق سويۇلۇپ، تورسىمان يۇغۇچ تەييار بولىدۇ.

  تەتقىقاتلارغا قارىغاندا، قازان يۇغۇچ تەركىبىدە ئاقسىل، كراخمال، كالىتسىي، فوسفور، تۆمۈر، كاروتىن، ۋىتامىن قاتارلىق ماددىلار بولغاندىن سىرت، يەنە ئاز مىقداردا مېۋە كىسلاتاسى، لىمون كىسلاتاسى قاتارلىق ماددىلارمۇ بولىدىكەن. قازان يۇغۇچنىڭ تەبىئىتى مۆتىدىل بولۇپ،  ئۇنىڭ قىزىتمىنى پەسەيتىپ، قاننى سوۋۇتۇش، زەھەر قايتۇرۇش، تەرەتنى راۋانلاشتۇرۇش، بەلغەم بوشىتىش، چىراينى گۈزەللەشتۈرۈش رولى بار ئىكەن.
## مەنبەلەر
كۈسەننىڭ بەش جۇلۇق يارمىقى

قەدىكمى پۇللار — قەدىمكى ئىنسانلارنىڭ ئىقتىسادىي ئالاقىسىدىكى مۇھىم ۋاستە بولۇپ ، ئۇ شۇ دەۋرنىڭ ئىجتىمائىي ، ئىقتىسادىي ئىگىلىكىنىڭ تەرەققىيات دەرىجىسىنى بەلگىلەپ بېرىدىغان مۇھىم يادىكارلىق .

     شىنجاڭ قەدىمدە ‹‹ يىپەك يولى›› نىڭ مۇھىم تۈگۈنى بولغاچقا ، غەرب بىلەن شەرق ئوتتۇرسىدىكى ئىقتىساد مەدەنىيتى شىنجاڭدا ئۇچراشقان ، تەسىرلەشكەن ، بۇنىڭ بىلەن شىنجاڭنىڭ ئۆزىگە خاس بولغان يەرلىك ئىقتىساد ، مەدەنىيەت تەركىبلىرى بىلەن چەتنىڭ ئىقتىساد ، مەدەنىيەت ئامىللىرى بىرگە مەۋجۇت بولۇپ تۇرىدىغان ھالەت شەكىللەنگەن . بۇ خىل ئەھۋال شىنجاڭنىڭ قەدىمكى پۇللىرىدا ئەڭ گەۋدىلىك ئىپادىلەنگەن بولۇپ ، قەدىمدە شىنجاڭدا يەرلىك پۇللاردىن باشقا ، ئوتتۇرا تۈزلەڭلىكنىڭ ، غەربتىكى ئەللەرنىڭ پۇللىرى ئىقتىساد ئالماشتۇرۇشتا مۇھىم رول ئويناپ كەلگەن . ھازىرغىچە شىنجاڭدىن تېپىلغان قەدىمكى تارىخ – مەدەنىيتى ۋە ئىقتىسادىي ئالاقە ئەھۋالىدىن ئۇچۇر بېرىپ كەلمەكتە .

    كۈسەننىڭ بەش جۇلۇق يارمىقى شىنجاڭدىن تېپىلغان قەدىمكى پۇللارنىڭ بىرى . كۈسەن بەش جۇلۇق يارمىقى كۈسەن بەگلىكىنىڭ بەش جۇلۇق يارماققا تەقلىد قىلىپ قۇيغان پۇلى ، قىزىل مىسنى ماتېرىيال قىلغان ، جەنۇبىي – شىمالىي سۇلالىلەر دەۋرى ياكى ئۇنىڭدىن سەل بۇرۇنقى دەۋرلەردە ياسالغان . ئاساسلىقى ھازىرقى كۇچا ، بۈگۈر ، باي قاتارلىق كۈسەن دۆلىتىنىڭ زېمىنىدا ئوبوروت قىلىنغان . بۇ پۇلدىن ھازىرغىچە 10 مىڭ دانىدىن كۆپرەك تېپىلدى . پۇلدا كۈسەن يېزىقى بولۇپ ، ئادەتتىكى بەش جۇلۇق يارماقتىن سەل پەرقلىنىدۇ . ئۇنىڭ چوڭ – كىچىكلىكى ، ئېغىر – يېنىكلىكىگە قاراپ بەش خىلغا بۆلۈشكە بولىدۇ . ئادەتتە ئايلانمىسى 2.1~1.3 سانتىمېتىر ، ئوتتۇرسىدىكى تۆشۈكنىڭ ئايلانمىسى 0.5 ~ 0.9 سانتىمېتىر ، ئېغىرلىقى 2.2 ~ 1.43 گرام كېلىدۇ . خەنزۇچە جۈەنشۇ خېتى شەكىلىدە‹‹ 五铢››( بەش جۇ ) دېگەن خەت خەت ۋە كۈسەن يېزىقى يېزىلغان . خەتنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇلۇشىغا قاراپ ئۇنى ئۈچ خىلغا ئايرىشقا بولىدۇ . بىرىدە ئوڭ يۈزىگە دېگەن ‹‹ 五铢›› خەت ( بەش جۇ ) دېگەن خەت ، سول يۈزىگە كۈسەن يېزىقى چۈشۈرۈلگەن بولۇپ ، بۇلار ئاساسلىق ئورۇننى ئىگىلەيدۇ . يەنە بىرىدە ، ئىككى خىل يېزىقنىڭ ھەممىسى ئوڭ يۈزىگە چۈشۈرۈلگەن بولۇپ ، ئارقىسى سىدام ، ئۈچىنچى بىرىگە پەقەت كۈسەن يېزىقى چۈشۈرۈلۈپ خەنزۇچە خەت چۈشۈرۈلمىگەن ، بۇنداق يارماقتىن پەقەت ئۈچ دانىلا بار .
## مەنبەلەر
ئۇيغۇرلاردا مىسكەرلىك

ئۇيغۇر مىسكەرلىك سەنئىتىنىڭ تارىخى ناھايىتى ئۇزۇن بولۇپ ، مىس ، تۇچ ، ئاليۇمىن ، قوغۇشۇن ، سىنىك قاتارلىق يۇمشاق جىسىم تىپىدىكى ئېرىشچانلىقى كۈچلۈك مېتاللاردىن ئائىلە سايمانلىرى ، گۈزەل – سەنئەت بۇيۇملىرى ، زىبۇ –زىننەت بۇيۇملىرى ئىشلىنىپ ، مەملىكەت ئىچى – سىرتىدا نام چىقارغان .

    ئۇيغۇرلاردا مىسكەرلىك قىلىش ئۈچۈن ، بولقا – سەندەل ، ئوچاق ، كۆيەك ، كۆمۈر ، ئوت پۈۋلىگۈچ ، چاسا بولقا ، كەكە بولقا ، بازغان ، قىسماق قاچا ، تۈز قاچا ، سەركۇل ، چاق ( سىلغايتىش چاقى ) ، ھەر خىل ئېكەك ، ئاق قۇم ، ( مىس ئاليۇمىن ئېرىتىدىغان سايمان ) قاتارلىق سايمانلارنى ئىشلىتىدۇ . مىسكەرلىك ئۇسۇلىدىن ئاپتۇۋا – چىلاپچا ، چۆگۈن ، مانتا قازىنى ، مىس قازان ، مىس داش قازان ، جۈنبۈل ، لېگەن ، كەپكۈر ، چەينەك ، مىس چىنە – پىيالە ، جام قاتارلىق نەچچە خىل ئائىلە سەيمانلىرى ، كولدۇرما ، زەنجىر ، ئات ئىگىرى ، ھارۋا جابدۇقلىرى ، ئىشىك – دەرۋازا زىننەت بۇيۇملىرى ، چاچ ئاسقۇ ، ئۈزۈك ، بىلەزۈك ، چازا ، تاج ، قاداق ، سوقما ، قۇيما ھەيكەل ، باسما ھەرپلىرى ، تامغا ، داچەن پۇل ۋە باشقا قۇيما بۇيۇملار بولۇپ ، تۆت يۈز سەكسەن خىلدىن ئارتۇق بۇيۇم ئىشلەپ چىقىرىدۇ . 

    ئۇيغۇرلاردىكى مىسكەرلىك ئىشلەش ئۇسۇلى مۇنداق بولىدۇ . مېتال خام ، پىششىق دەپ ئىككىگە ئايرىلىدۇ . مىسكەرلىك ئەنئەنىسىدە ئېرىتىش ئالدىنقى ئورۇنغا قويىدۇ . ئېرىتىش مۇۋاپىق ، ئۆلچەملىك بولمىسا ، سوققاندا قاسىراق كۆپ چىقىپ كېتىپ قالىدۇ ياكى بولقا تەگكەندە يېرىلىپ ، ئۇۋىلىپ كېتىدۇ . شۇڭا مىسكەرلىكتە ئەپچىللىك ئىنتايىن مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ .

   مېتال ياخشى ئېرىگەندىن كېيىن ، ياسىماقچى بولغان سايماننىڭ ھەر بىر بۆلەكلىرىگە كېتىدىغان ماتېرىيالى پارچىلىنىپ ئايرىم سوقىلىدۇ . مەسىلەن ، ئاپتۇۋا ، چۆگۈنلەرنىڭ چەپچىكى ، قورساق ، جوغا ، تۇتقا ، كاناي ، قاپقاق ، تاج قاتارلىق بۆلەكلىرى ئۆلچەملىك ياسىلىپ بولغاندىن كېيىن ، كەپشەرلىنىپ بىر – بىرىگە كىرىشتۈرۈلىدۇ . ئاندىن قىزىل بولسا قىزىل قۇم ، ئاق بولسا ئاق قۇم سۈرۈپ پەرداز بېرىدۇ . 

  تۇچ سايمانلارغا بولسا قىزىل قۇمغا زەنجىۋىل ئارىلاشتۇرۇپ سۈرۈلىدۇ . بۇنىڭ ئۈچۈن تۇچ سېرىق ۋە قىزىل رەڭ ئالىدۇ . ئاندىن كىگىز سۈرۈپ سىلغايتىدۇ . نەتىجىدە تۇچ ئالتۇن رەڭگە كىرىدۇ . مىسكەرلىكتە ، چاق ئېكەكتە ئۇۋالغان قىرىندىلارمۇ ئىسراپ قىلىنمايدۇ . ئۇنى يىغىپ ، ئېرىتىپ يەنە ئىشلىتىدۇ . مىسكەرچىلىك قەشقەر شەھىرىدە ناھايىتى تەرەققىي تاپقان .

## مەنبەلەر
خەلقىمىزدە سىرچىلىق

بىناكارلىقىمىزدىكى ھەر خىل كاھىشلار، ئويمىلار، تۈۋرۈكلەر، رېشاتكىلار، مېۋە –  چېۋە شەكلى چۈشۈرۈلگەن قاپارتما ئويمىلار ۋە باشقا ئۆي جاھازىلىرىمىز سىرچىلىرىمىزنىڭ كارامىتىدىن تولىمۇ چىرايلىق تۈس ئالغانلىقى ھەممىمىزگە مەلۇم.

خەلقىمىزدە سىرچىلىق ئوبدانلا كامال تاپقان كونا ھۈنەر. ئۇنىڭ خام ماتېرىيالى سىر تېشى(بۇ تاش قاراڭغۇ تاغ ئېتىكىدىكى لاداق سايلىرىدا كۆپ بولۇپ، ئاتچىلار ھەر قېتىملىق سەپىرىدىن يانغاندا ئۇنى ئالغاچ كېلىپ ساتىدۇ)، زىغىر يېغى، گۈڭگۈرت، باش پىياز، داشاڭ ۋە ھەر خىل رەڭلەر بولۇپ، زۆرۈر  بولغاندا چەت ئەلنىڭ تاشرەڭ دېگەن ماتېرىيالى ئىشلىتىلىدۇ.

سىر ياساش ئۇسۇلى: خۇرۇچ سىر تېشىنى سوقۇپ ئەلگەكتىن ئۆتكۈزۈپ، زىغىر يېغى، گۈڭگۈرت، باش پىياز، داشاڭلارنى ئارىلاشتۇرۇپ سۇس ئوتتا ئۇزاق قاينىتىش ئارقىلىق تەييارلىنىدۇ، ئاندىن قايسى رەڭدىكى سىر لازىم بولسا، تەييارلانغان خۇرۇچقا شۇ رەڭ ئارىلاشتۇرۇلۇپ، كۆڭۈلدىكىدەك سىر ھازىرلىنىدۇ، تەييارلانغان سىر بىلەن سىر ئارىلاشتۇرۇلۇپ، يېڭى تۈر(رەڭلەر) تەييارلىنىدۇ. دىيارىمىزنىڭ يەرلىك مەھسۇلاتى بولغان گىلدىن قىزىل، ئاتباغرى رەڭلەر ياسىلىدۇ.

خەلقىمىزدىكى ئەنئەنىۋى سىرچىلىق 20 – ئەسىرنىڭ 30 – يىللىرىغا كەلگەندە تەرەققىي قىلىپ مىللىتىمىزنىڭ يېڭى زامان سەنئىتىگە يېڭىچە تۈس بەرگەن. سىرچىلىقىمىز ئۆزىمىزگە خاس ئالاھىدىلىككە ئىگە بولۇپ، سىر تەييارلاشتىن تارتىپ، سىرلاشقىچە بولغان جەريان يەرلىك خاسلىقىمىز بويىچە جارى قىلدۇرۇلغان. ئالتۇن ھەل تەييارلاش ۋە ھەل بېرىش سەنئىتىمۇ سىرچىلىقىمىزنىڭ مۇھىم بىر تەركىبىي قىسمى.
## مەنبەلەر
ياغاچ قىرمىچىلىقى

قىرمىچىلىق خەلقىمىزنىڭ ئۆزىگە خاس ھۈنەر–سەنئىتىنىڭ بىر تۈرى بولۇپ،ئۇزاق تارىخقا ئىگە.

    خەلقىمىزنىڭ قىرمىچىلىقى ئاساسەن قوشۇق ، قەدەھ، ، خونچا ئاياق (ياغاچ لىگەن)، ئاياق ، چۆمۈچ ، كاساڭ ، تەڭنە ، چاق ، يىك ، سۈرگۈچ ، پوزا ، دۈشە ، نوغۇچ ، سوغا ، مۇشىت ،(پاختا ئاتىدىغان)،ھاۋانچا ، ھويلا –ئىمارەت ۋادەكلىرى قاتارلىقلارنى ئاساس قىلغان بولۇپ ، بۇرۇنلا شۆھرەت قازانغىنى قوشۇقچىلىق سەنئىتى.

     خەلقىمىز بۇ خىل ھۈنەر–سەنئەتنى ئەۋلادتىن ئەۋلاتقا كەسىپ قىلغان.

    قىرمىچىلىق كۆپ خىل بولۇپ ، ھەرقايسىسىنىڭ ئۆزىگە خاس تېخنىكا تەلىپى ، كېرەكلىك ياغاچ ماتېرىيالى ، ئىشلىتىش ئالاھىدىلىكى بار . كاساڭ ، ئاياق ، تەڭنە خاس ھاڭگا تېرەكنىڭ غولى توم ھەم قاتتىق بولغاچقا ، ئۇنىڭدىن ياسالغان بۇيۇملارنىڭ چىدامچانلىقى يۇقىرى بولۇپ ، ئىككى –ئۈچ ئەۋلادقا مىراس قالدۇرۇپ ئىشلىتىشكە بولىدۇ . سوغا ، دۈشە ، چۈمۈچ قاتارلىقلار ئادەتتىكى تېرەك ياغىچىدىن ياسىلىدۇ . سۆگەت ، ئۈجمە ، ياڭاق ، توغراق ، ئۈرۈك ياغىچىدىنمۇ بۇ خىل بۇيۇملارنى ياساشقا بولىدۇ . مۇشت مەخسۇس چىلان ياغىچىدىن ياسىلىدۇ . ئاياق ئادەتتە چىنە رولىنى ئوينايدۇ . چۈمۈچ ئاش – تائام ئۇسۇشقا ، كاساڭ خېمىر يۇغۇرۇشقا ،بەزى چوڭ تەڭنە كىر يۇيۇشقا ، مۇشت كىگىزچى ، پاختىچى ئۇستىلارنىڭ يۇڭ ، پاختا ئېتىشىغا (زەيگە ئۇرۇشقا)ئىشلىتىلىدۇ . يىكنى مەخسۇس يۇلغۇن شېخىدىن ياسايدۇ . يىك ناھايىتى ئۇزاق تارىخقا ئىگە بولۇپ ، ئىنسانلار پاختىدىن يىپ چىقىرىپ ئاددىي ماتا توقۇشنى باشلاش بىلەنلا چاق بىلەن يىك ياسالغان .

    خەلقىمىزنىڭ قوشۇمچىلىق سەنئىتى خاس شىنجاڭنىڭ ئۆزىدىلا ئەمەس ، مەملىكەت ئىچى ۋە چەت ئەلگىمۇ داڭلىقتۇر . تارىختىن ھازىرغىچە چەت ئەللەرگە تۇغقان يوقلاشقا بارغان كىشىلەر ياغاچ قوشۇقنى قىممەتلىك سوۋغات سۈپىتىدە سوۋغا قىلىشىدۇ. 
## مەنبەلەر
خەتنە قىلىش ئادىتى

**خەتنە قىلىش** — ئىسلام دىنىغا ئېتىقاد قىلدىغان مىللەتلەرنىڭ ئوغۇل بالىلىرى ئۈستىدە ئېلىپ بارىدىغان بىر خىل فىزىئولوگىيىلىك ئوپېراتسىيە مۇراسىمى .  خەتنە مۇراسىمى ئادەتتە ئوغۇل بالىلار بەش ياشتىن يەتتە ياشقىچە بولغان ئارلىقتا ئۆتكۈزۈلىدۇ . دېھقانچىلىق ، چارۋىچىلىق رايونلىرىدا خەتنە مۇراسىمى ئۆتكۈزۈلۈشتىن ئىلگىرى خەتنىسى بولىدىغان بالا چىرايلىق يېڭى كىيىملەرنى كىيىپ ، ئات مىنىپ قانغۇچە ئوينايدۇ  ھەم ئۇرۇق – تۇغقانلىرىغا ئۆزىنىڭ خەتنە مۇراسىمىغا قاتنىشىشنى ئۇقتۇرىدۇ . ئۇرۇق – تۇغقانلار بولسا ئۇنىڭ مىنگەن ئېتىغا تۈرلۈك رەڭلەردىكى لاتىلارنى ئېسىپ قويىدۇ . خەتنە مۇراسىمى ئۆتكۈزۈلىدىغان كۈنى ئادەملەر خۇددى ھېيىت بولغاندەك ئۆگزىگە چىقىپ ناغرا – سۇناي چېلىشىدۇ ، ئۇرۇق – تۇغقانلار ۋە قوشنىلار سوۋغىلارنى ئېلىپ مۇبارەكلەيدۇ . خەتنە مۇراسىمىدىن كېيىن ، بالا بىر نەچچە كۈن يېتىپ ئارام ئالىدۇ ۋە ئالاھىدە كۈتۈلىدۇ . دېھقانچىلىق ، چارۋىچىلىق رايونلىرىدا بۇ ئادەت تا ھازىرغىچە بار . يېقىنقى 10– 20 يىلدىن بۇيان شەھەرلەردىكى خەتنە مۇراسىمىنىڭ دىنىي ئەھمىيىتى بارا – بارا سۇسلىشىپ كەتتى ، ئۇ ھازىر مىللەتلەرنىڭ ئەنئەنىۋى مەدەنىيىتى ۋە پىسخىك ئالاھىدىلىكىنى گەۋدىلەندۇرىدىغان بىر خىل مۇراسىمغا ئايلىنىپ قالدى .
## مەنبەلەر
خەلقىمىزدە لوك ۋە قۇلۇپسازلىق

ئەجدادلىرىمىز ئۇزاق تارىخىي دەۋرلەردىن بۇيان، ئىشىك – دەرۋازىلارغا لوك سېلىش ئارقىلىق ئۆيىنىڭ بىخەتەرلىكىنى ساقلاپ كەلگەن. ئۇلار لوك ياساشتا چىلان، ياڭاق، ئامۇت، ئۈجمە قاتارلىق ئاسان قۇرت يېمەيدىغان، ئاسان چىرىمەيدىغان دەرەخلەرنىڭ ياغىچىنى ماتېرىيال قىلغان. ئالىملار خەلقىمىزنىڭ لوك ياساش دەۋرىنى ئۇيغۇرلار شەھەرلىشىپ، شەھەر – قەلئە ياراتقان دەۋردىن باشلانغان بولۇشى مۇمكىن، دەپ پەرەز قىلىشماقتا. 18 – ئەسىرگە كەلگەندە، ياۋروپادا باشلانغان سانائەت ئىنقىلابى ئۈستۈنلۈك ئىگىلىگەندە، ئەنگلىيىلىك بىر تۆمۈرچى تۆمۈردىن بىر قۇلۇپ ياسىغان بولۇپ، ئۇنى ‹‹لوك›› دەپ ئاتىغان (‹‹لوك›› ئاتالغۇسىنىڭ قانداق كېلىپ چىققانلىقى ھەققىدە يەنىمۇ تەتقىق قىلىش لازىم). ئۇزاق ئۆتمەي ئۇيغۇرلار تۆمۈردىن لوكنىڭ ئىچكى قۇرۇلمىسىغا ئوخشايدىغان ئۈچ تىللىق، ئىككى تىللىق، ئېچىش مەخپىيىتى بار قۇلۇپ ياساپ، ئۇنى ‹‹شەددە قۇلۇپ›› دەپ ئاتىغان. لوكنىڭ چوڭلۇقى ئادەتتە cm 15×15×30  ئەتراپىدا بولۇپ (لوك ئورنىتىلىدىغان ئىشىك – دەرۋازىلارنىڭ چوڭ – كىچىكلىكىگە قاراپ، ئۆلچەمدە ئۆزگىرىشمۇ بولغان)، ياسىغان لوكنىڭ قورساق قىسمىغا ئاچقۇچ تۆشۈكچىسى ئويۇپ، لوكنىڭ قورساق قىسمىغا ئاچقۇچ چۈشىدىغان تۆشۈكلۈك لوكۋاسى ئورنىتىلغان. ئاچقۇچنى سېلىش ئارقىلىق لوكنىڭ سول تەرىپىدىكى ئوچۇق تۆشۈكنىڭ سىرتىغا ۋە لوكنىڭ ئىچىگە ھەرىكەتلەندۈرۈپ، ئىشىك تاقىلىدىغان – ئېچىلىدىغان قىلىنغان. ئۇنىڭ ئاچقۇچىمۇ ياغاچتىن ياسالغان. ئاچقۇچ پەردىسى(چىشلىرى) قانچە كۆپ، ئورۇنلىشىشى قانچە مۇرەككەپ بولسا، لوك شۇنچە بىخەتەر بولغان. لوك تاق قاناتلىق ۋە قوش قاناتلىق ئىشىكلەرنى پەقەت سىرتتىن تاقاشقا ماس بولۇپ، تاق قاناتلىق ئىشىكلەردە، لوك ئىشىكنىڭ ئېچىلىش تەرىپىدىكى تامنىڭ ئىچىگە ئورنىتىلىپ، تامدىن ئاچقۇچ سېلىش ئۈچۈن لوكنىڭ ئاچقۇچ تۆشۈكچىسى بار جايىغا ئۇدۇل قىلىپ تۆشۈك(قۇلۇپنى تاقاش – ئېچىشتا قول سالىدىغان تۆشۈك) قويۇلغان. قوش قاناتلىق دەرۋازىلارغا لوك ئۇيۇل ھالەتتە ياسىلىپ، ئىشىكنىڭ ئوڭ ياكى سول تەرىپىدىكى لوكنىڭ تۆشۈكچىسىگە ئاچقۇچ سېلىپ، لوكنىڭ ۋاسىسى قارشى تەرەپتىكى ئۇدۇل تۆشۈككە كىرگۈزۈۋېتىلسىلا، ئىشىك مەھكەم تاقىلىپ ئاچقىلى بولمايدىغان بولىدۇ.

    ئېيتىشلارغا قارىغاندا، ئەڭ مۇرەككەپ لوكنىڭ لوكۋاسى ئۈچ ۋە بەش تىللىق بولۇپ، ئۇنىڭ ئاچقۇسىمۇ ئۈچ ۋە بەش تىللىق ئىكەن. لوك ئاچقۇسى بەش تىلغا ئۇدۇل سالغاندىمۇ ئېچىلمايدىغان بىر سىر بولغان. لوك ياسىغۇچىلار لوكنىڭ مەلۇم يېرىگە قوۋۇز تىلىغا ئوخشاش بىر تىل بېكىتىپ، ئۇنى باسقاندا لوك ئىچىدىكى يوشۇرۇن تاقاق ئېچىلىدىغان قىلغان. ھازىر ئەجدادلىرىمىزنىڭ ئۇلۇغ كەشپىياتى بولغان لوك چەت يېزا – قىشلاقلاردا، مۇزېيلاردا ساقلانماقتا. نەچچە ئەۋلاد قۇلۇپسازلىق بىلەن شۇغۇللانغان كىشىلەرنىڭ مەلۇماتىغا قارىغاندا، يۇقىرىدا ئېيتىلغان قۇلۇپلار شەددە قۇلۇپ دەپ ئاتالغان. دېمەك، ئەينى ۋاقتىدىكى قۇلۇپسازلىرىمىز غەيرىي – غەيرىي قۇلۇپلارنى ياساپ، خەلقىمىزنىڭ ئۆيىنى بىخەتەر ساقلاش ئېھتىياجىنى قامداپ كەلگەن. 
## مەنبەلەر
شامچىلىقىمىز

خەلقىمىزدە شامچىلىق ئۇزاق تارىخ ۋە ئۆزگىچىلىككە ئىگە. زامانىمىزغا يېتىپ كەلگەن شامچىلىق كەسپىدە، خەلقىمىز شامنى كالا، ئۆچكە قاتارلىقلارنىڭ تاشلاندۇق ياغلىرى بىلەن شاخار ۋە يىپنى خۇرۇچ قىلىپ ياسايدۇ.

ياغ تەييارلاش ئۇسۇلى: شامچىلار كۆيۈك دېگەن ئۆسۈملۈكنى ھۆل ۋاقتىدا كۆيدۈرۈپ، ئۇنىڭدىن شاخار تەييارلايدۇ، شاخارنى تالقانلاپ، سۇ قوشۇپ كالا، ئۆچكە يېغى ۋە باشقا تاشلاندۇق ياغلار بىلەن ئارىلاشتۇرۇپ قاينىتىدۇ. شاخار ياغنىڭ ئېرىشىنى تېزلىتىدۇ ۋە دۇغلىرىنى تارىتىپ قازان تېگىگە چۆكتۈرىدۇ. ئاندىن ئېرىگەن ياغ سۈزۈۋېلىنىپ، قازاندىكى شاخار دۇغى تازىلىنىدۇ. شۇ ئۇسۇلدا ياغنى بىر قانچە قېتىم  شاخار بىلەن قايناتقاندا، ياغ  قولغا يېپىشمايدىغان بولىدۇ، ئاندىن ياغنى سۈزۈك سۇ بىلەن بىر قېتىم قاينىتىپ، چايقاپ، شاخار دۇغلىرىنى تامامەن چىقىرىۋېتىپ، ساپ ياغ سۈزۈۋېلىنىدۇ.

شام تۈرى ۋە قېلىپ ياساش: شام ئاق، قىزىل ئىككى خىل بولىدۇ. شامنىڭ ئەڭ چوڭلىرى 40 سانتىمېتىر ئۇزۇنلۇقتا، توملىقى ھەرخىل ئۆلچەمدە بولىدۇ،  پانۇس، پوۋىسكا(پوچتا) شاملىرىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 30 سانتىمېتىر ئەتراپىدا بولىدۇ. بۇ شاملار تاۋار سۈپىتىدە قىزىل ياسىلىدۇ. ئادەتتىكى شاملار 20 – 25 سانتىمېتىر ئۇزۇنلۇقتا بولىدۇ، رەڭگى تاللانمايدۇ. ياسىلىدىغان قېلىپ يۇقىرىقى ئۆلچەمگە لايىق بولۇپ، بىر ئۇچى ئۇچلۇق، يەنە بىر ئۇچى دۈگىلەك  شەكىلدە بولىدۇ.

شام قۇيۇش ئۇسۇلى: قېلىپقا ئۆلچەپ تۆشۈك تېشىلگەن تاختايغا قېلىپنىڭ ئۇچلۇق ئۇچىنى تۆۋەن قىلىپ تۇرغۇزۇپ، قېلىپ ئوتتۇرىسىغا پىلىك يىپى تارتىپ، تەييارلانغان ساپ ياغ ئېرىتىپ قۇيۇلىدۇ. قۇيۇلغان ياغ قىشتا ئون مىنۇتتا، يازدا 20 مىنۇتتا قاتىدۇ. شۇنىڭ بىلەن شام تەييار بولىدۇ.
## مەنبەلەر
ياغاچ نەقىش سەنئىتى

**ياغاچ نەقىش سەنئىتى** دېگىنىمىز ، پىچاقتا ياغاچنى يۇنۇش ئارقىلىق گۈل چىقىرىش سەنئىتىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ ئاساسلىقى بىناكارلىقتا قوللىنىلىدۇ. ئۇيغۇر، ئۆزبىك قاتارلىق مىللەتلەر مەسچىت ھەم ئولتۇراق ئۆيلىرىنىڭ ئىشىك، دېرىزە، لەمپە، تۈۋرۈك، لىم، چەڭزە ئۇچى، تۈۋرۈك تەگلىكى قاتارلىق جايلىرىغا تۈرلۈك گۈل - نەقىشلەرنى ئويۇشقا ئامراق. بۇ گۈل- نەقىشلەرنىڭ تولىسى گېئومېتىرىك شەكىللەر ۋە گۈل- گىياھ نەقىشلىرى بولۇپ ، بىنانىڭ قۇرۇلمىسى، تاشقى كۆرۈنۈشىگە قاراپ، شۇنىڭغا مۇۋاپىق كېلىدىغان، بىر- بىرىگە ماسلاشتۇرۇلغان نەشقىلەرنى چۈشۈرىدىغان ئەھۋاللارمۇ بار. نەشقىلەردە تۈز سىزىق شەكلى ئاساس قىلىنىدۇ. نەقىشلەر تولىمۇ كۆركەم، ھەيۋەتلىك بولۇپ، نەقىش بىلەن ئۆيلەرنىڭ قۇرۇلمىسى ئورگانىك بىرلىشىپ ، بىناغا ئالاھىدە ھۆسىن قوشىدۇ . شىبە مىللىتى ئولتۇراق ئۆيىنىڭ دېرىزىسىگە، ساندۇق، جاۋەن قاتارلىق ئۆي جاھازىلىرىغا مودەنگۈل، نېلۇپەر گۈلى ئاساس قىلىنغان نەقىشلەرنى ئويۇشنى ياخشى كۆرىدۇ. قازاقلارنىڭ كېگىز ئۆيى ھەم ئائىلىدە ئىشلىتىدىغان سوغا (ياغاچ چىلەك)، ئاياق( ياغاچ قاچا)، ساپلىق، قوشۇق قاتارلىق ياغاچتىن ياسالغان ئەسۋابلارنىڭ ھەممىسىدە ئويما نەقىشلەر بار. موڭغۇللارنىڭ چالغۇ ئەسۋابىنىڭ دەستە ئۇچىغا ياغاچتىن ئويۇلغان كىچىك ئات بېشى قوندۇرۇلغان بولغاچقا، ئۇ ئات باشلىق غېجەك دەپ ئاتىلىدۇ. شىنجاڭدىكى ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ ياغاچ ئويما سەنئىتى مەخسۇس بوۋاقلار ئۈچۈن لايىھىلەنگەن بۆشۈكتە ئالاھىدە گەۋدىلىنىدۇ. ياغاچ ئويمىنىڭ بېكىتىپ قويۇلغان قىلىپ شەكلى يوق. ئۇنى سەنئەتكارلار تامامەن ئۆزلىرىنىڭ بەدىئىي ماھارىتىگە قاراپ ئويۇپ چىقىدۇ. شۇڭا جايلارنىڭ ياغاچ ئويمىلىرى بىر- بىرىگە ئانچە ئوخشاپ كەتمەيدۇ.
ئىسىم قويۇش ئادىتى

**      ئىسىم قويۇش** — ئىسلام دىنىغا ئېتىقاد قىلىدىغان ھەر قايسى مىللەتلەرنىڭ ئادىتى بويىچە ، بوۋاق تۇغۇلۇپ ، بىر نەچچە كۈندىن كېيىن ئۆيگە ئاخۇنۇم تەكلىپ قىلىنىپ ئىسىم قۇيۇش مۇراسىمى ئۆتكۈزۈلىدۇ . ئىسىم قويۇش مۇراسىمىغا ئادەتتە بوۋاقنىڭ ئاتا – ئانىسىنىڭ چوڭ ياشىتىكى يېقىن تۇقغانلىرى قاتنىشىدۇ . بوۋاقنىڭ مومىسى چىرايلىق يۆگەككە يۆگەلگەن بوۋاقنى ئانىسىنىڭ قولىدىن ئېلىپ ئاخۇنۇمنىڭ قولىغا تۇتقۇزىدۇ . ئاخۇنۇم جەينامازدا ئولتۇرۇپ ، ئىككى قولىدا بوۋاقنى تۇتقان ھالدا دۇئا ئوقۇپ ئىسىم قويىدۇ . ئىسىمنىڭ رەت تەرتىپى بالىنىڭ ئىسىمى ئالدىدا ، دادىسىنىڭ ئىسمى كەينىدە بولىدۇ . ئاندىن بوۋاقنى يەردە يىنىككىنە دۇمىلىتىدۇ ، بوۋاق يىغلايدۇ . بوۋاقنىڭ بوۋىسى بوۋاقنى يەردىن ئېلىپ ، ئۇنىڭ ئىسمىنى چاقىرىپ تۇرۇپ ، ئۇنى بەزلەيدۇ ۋە ئۇنىڭغا بەخت – سائادەت تىلەيدۇ . ئاندىن بوۋاقنى يېنىدىكى ئادەمگە بېرىدۇ . مېھمانلار ھۆرمىتى ۋە يېشى بويىچە بوۋاقنى بىر – بىردىن قولىغا ئېلىپ كۆتۈرۈپ قويىدۇ . ئاخىرىدا بوۋاقنىڭ دادىسى بالىنى ئېلىپ ئاپىسىغا بېرىدۇ . قازاقلادا ئىسىم قويغاندا بۇ بالىنىڭ ئىسمىنى ئۇنىڭ ئالدىدىكى بالىنىڭ ئىسمىغا قاپىيداش قىلىپ قويىدىغان ياكى ئاخىرقى بوغۇمىنى ئوخشاش قىلىپ قويىدىغان ، ئەگەر قىز پەرزەنت كۆرسە كېيىن ئوغۇل پەرزەنت كۆرۈشنى تىلەپ ، ئۇنىڭغا ئوغۇل بالىنىڭ ئىسمىنى قويىدىغان ئادەت بار  . ئۇنىڭدىن باشقا ئىسىم قويغاندا ئايلارنىڭ نامىنى قويىدىغان ئىشمۇ بار . مەسلەن ،ھوشۇر (ھوشۇر ئاي) ، يەنە ئۇچار قۇش ، گۈل – گىياھ ، يېمەكلىكلەرنىڭ ئىسمىنى قويىدىغان ، سىرتقى قىياپىتىگە قاراپ ئىسىم قويىدىغان ئىشلارمۇ بار . خۇيزۇلار خەنزۇچە تىل ئىشلىتىدىغان بولغاچقا ، خەنزۇچە ئىسىم قويىدۇ . بەزى سورۇنلاردا خەنزۇچە ئىسىمنىڭ ئالدىغا دىنىي ئىسىمنى قوشۇۋېلىپ تەڭ ئىشلىتىدۇ . تاتارلارنىڭ ئالدىدا ئۆز ئىسمى ، ئارقىسىدىن دادىسىنىڭ ئىسمى ، ئۇنىڭ ئارقىسىدىن قەبىلىسىنىڭ ئىسمىنى قوشۇپ ئاتايدىغان ئادەت بار .
## مەنبەلەر
ئۇيغۇرلارنىڭ ناماقۇللۇق چېيى

بىزنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشىمىزدىكى ھەر بىر ھەرىكەت ۋە گەپ – سۆزلىرىمىز مەلۇم بىر ئادەتنىڭ ، قاراشنىڭ تۈرتكىسى بىلەن بولىدۇ. ئەنە شۇ ئادەت ۋە مۇراسىم ئەنئەنىلىرى ئىچىدە ، ئويغۇرلارنىڭ ئەنئەنىۋى ناماقۇللۇق چېيى ۋە مەشرىپى ئۆزگىچە ئەقلىيەتچىلىكى بىلەن جەلپكاردۇر.

      ئويغۇرلارنىڭ ناماقۇللۇق چېيى ئادەتتە ئۆز ئارا زىددىيەتلىشىپ قالغان ئىككى كىشى، دوست- بۇرادەر، قولۇم- قوشنا، يۇرت- جامائەت ئارىسىدا ئېلىپ بېرىلىدىغان ئاداۋەتنى يۇيۇپ، بۇرۇنقى كۆڭۈلسىزلىكلەرنى ئۇنتۇپ، باشقىدىن دوست–بۇرادەر، قۇلۇم– قوشنا بولۇپ ئۆتىدىغان، ئىككى تەرەپنى ياراشتۇرۇش مەزمۇنىدا ئېلىپ بېرىلىدىغان چايدىن ئىبارەت. ئەگەر ئىككى كىشى ئارازلىشىپ قالسا، شۇ كىشىلەرگە مۇناسىۋەتلىك، ئىككى تەرەپ ئارىسىدا ئارا تۇرالايدىغان بىرەيلەن ئۇتتۇرىغا چۈشۈپ، ئالدى بىلەن ئىككى تەرەپنىڭ زىددىيەتلىشىپ قېلىش سەۋەبىنى ئېنىقلاپ، ئۇلارغا ئايرىم داستىخان ھازىرلاپ، ئۈچەيلەن بىر يەرگە كېلىپ، ئازارلىشىپ قالغان كىشىلەر ئۆتكەن– كەچكەن ئىشلارنى بىر قۇر ئەسلىشىدۇ ياكى ياراشتۇرغۇچى ئۇلارنىڭ قىلغان – ئەتكەنلىرىنى بىر قۇرۇپ سۆزلەپ چىقىدۇ. ئوتتۇرىدا بولۇپ ئۆتكەن ئىشلار ئاددىيلاشقاندىن كېيىن، ياراشتۇرۇش باشلىنىدۇ. ئىككى تەرەپنىڭ كەتكۈزۈپ قويغان تەرەپلىرى سىلىق ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ. قايسى كىشى بەكرەك كەتكۈزۈپ قويغان بولسا ئۆز خاتالىقىنى تونۇپ، گۇناھىنى ئۈستىگە ئالىدۇ. ياراشتۇرغۇچى ياكى گۇناھى ئېغىر تەرەپ ئارازلىشىپ قالغان كىشىگە چاي تۇتۇپ، قارشى تەرەپتىن ئەپۇ قىلىشنى ئۆتۈنىدۇ. قارشى تەرەپمۇ ئۆزىدىن ئۆتكەن تەرەپلەرنى سۆزلەپ كەمتەرلىك بىلەن خاتالىقىنى تونۇپ، سۇنغان چاينى قۇبۇل قىلىدۇ. ئىككى تەرەپنىڭ ئوتتۇرىسىدىكى ئاداۋەت شۇنىڭ بىلەن تۈگىگەن بۇلىدۇ.

    دېمەك، ئويغۇرلاردىكى ناماقۇللۇق چېيى، ناماقۇللۇق مەشرىپى، ئاداۋەتنى يۇيۇش مەشرىپى قاتارلىقلار جەمئىيەتتىكى ئىجتىمائىي مۇناسىۋەتلەرنىڭ ساغلام ئېلىپ بېرىلىشىغا، جۈملىدىن، ئۇيغۇرلارنىڭ ئويۇشقاقلىق قارىشىنىڭ ۋە ئادىتىنىڭ شەكىللىنىشىدە مۇھىم رول ئوينىغان. ناماقۇللۇق چېيى، ناماقۇللۇق مەشرىپى، ئاداۋەتنى يۇيۇش مەشرىپى قاتارلىقلارنىڭ كەڭ كۆلەمدە ئومۇملىشىشى ئويغۇر پسىخىكىسىنىڭ خاراكتېرىدىكى ئوچۇق مىجەزلىك، كۆڭلى– كۆكسى كەڭ بولۇش، ئىجتىمائىي مۇناسىۋەتلەردە  ئەقلىيلىكنى مەنبە قىلىشتەك خاسلىقىنى يورۇتۇپ بېرىدۇ. شۇنداقلا ساغلام بىر جەمئىيەت ھازىرلاشقا تېگىشلىك ئۆلچەم ۋە ئادەتلەرنىڭ بۇرۇندىنلا بارلىقىنى ئىسپاتلاپ بېرىدۇ.

## مەنبەلەر
ئانىلىرىمىز ئىشلەتكەن ئەنئەنىۋى گىرىم بۇيۇملىرى

ئانىلىرىمىز، پەرشتە سۈپەت مۇمىلىرىمىز قاش، چاچ، قول ۋە تىرناقلىرىنى تەبىئي گىرىم بۇيۇملىرى بىلەن گۈزەللەشتۈرۈپ كەلگەن. قەدىمكى زاماندا ئۇيغۇر ئاياللىرى خىنە ئارقىلىق قول، تىرناقلىرىنى ئاسىرىغان، ئوسما ئارقىلىق ئەگىم قاشلىرىنى، يادەك كىرپىكلىرىنى زىننەتلىگەن. يىلىم ئارقىلىق بوستان چاچلىرىنى قۇندۇزدەك پارقىراق، تال-تال ئۆرۈپ جەزبىدار قىلغان. بۇ خىل جەزبىدارلىقىنى ئۇلارنىڭ تەبئىي گىرىم بۇيۇملىرى خىنە، ئوسما، جىگدە يىلىمىنى ئىشلەتكەنلىكىدىن ئايرىپ قارىغىلى بولمايدۇ. ئەنئەنىۋى چاچ ئاسىراش بۇيۇمى- يىلىم ئەجدادلىرىمىزنىڭ سىناقتىن ئۆتكەن گىرىم بۇيۇمى بولۇپ ، باشقا دەرەخلەرنىڭ يېلىمىغا قارىغاندا، جىگدە دەرىخى يىلىمىنىڭ چاچقا ئەڭ ماس كېلىدىغانلىقىنى ئۇيغۇر ئاياللىرى بۇرۇنلا تۇرمۇش ئەمەلىيتى جەريانىدا ئىسپاتلاپ چىققان.
thumb|ئۇماق ئىككى قىزلار
      كىچىكىمىزدە ياز كېلىشى بىلەن مەھەللىمىزدىكى قىزلار قوللىرىمىزغا كىچىك پىچاقلارنى ئېلىپ، ئانىلىرىمىز پالتا بىلەن چېپىپ قويغان جىگدىلەرنىڭ قوۋزاقلىرىدا قاينىغان يېڭى يىلىملەرنى كىچىك قاچىلىرىمىزغا خۇددى سېرىق مەرۋايىتنى ئالغاندەك ئاۋايلاپ سالاتتۇق. قاچىلىرىمىز توشمىغۇچە جىگدىلىكلەرنى ئارىلاپ، يېڭى قاينىغان يىلىمنى ئىزدەيتتۇق.چوڭلارنىڭ دېيىشىچە،‹‹ چاچ بىلەن يىلىم بىر تۇغقان ›› مىش، چاچ يىلىمنى كۆرسە ياشىرىپ كېتەرمىش، شۇڭا كىچىكىمىزدە يىلىم چاپماي چاچ تارىمايتتۇق. ئاياللارنىڭ ھەممىسى چېچىغا يىلىم چېپىپ ئاسىرايتى. جىگدە يىلىمى سۇس سېرىق، قىزغۇچ قارا رەڭگە مايىلىراق بولۇپ، سېرىق رەڭدىكىسى يېڭى يىلىم ھېساپلىنىدۇ. ئاپتاپتا، يامغۇردا قالغان يىلىملەر چاچنى بوزۇپ قويىدۇ. يېڭى سېرىق يىلىمنى ئىلمان سۇغا چىلاپ قويسا مەلھەم ھالىتىگە كېلىدۇ.ئۇنى سۇيۇلدۇرۇپ چاچقا چاپقاندا، چاچنى قانداق شەكلىدە ياسىسىڭىز شۇ ھالەتتە قېتىپ قالىدۇ. بىر -ئىككى كۈن،ھەتتا بىرەر ھەپتىلەرگىچە چاچ شەكلى بۇزۇلمايدۇ. چاچنى يۇيغاندا پارقىراق، تال-تال بولۇپ كېتىدۇ. يىلىم تەركىبىدىكى چاچنى ئاسىرىغۇچى تەبئىي ماددىلار چاچقا ئوزۇقلۇق يەتكۈزۈپ چاچنى قوۋۋەتلەيدۇ. شۇڭا جىگدە يىلىمى چاچنىڭ ھەقىقىي دوستىغا ئايلانغان. لېكىن بازاردىن بۇنىڭغا ئوخشاش ئەرزان باھالىق، يۇقىرى ئۈنۈملۈك چاچ ئاسىراش بۇيۇمىنى ھازىر تاپقىلى بولمايدۇ. ھازىر ئۈزلۈكسىز تېزلىشىۋاتقان تۇرمۇش رېتىمى يىلىمنى گىرىم بۇيۇملىرى ساھەسىدىن چىقىرىۋەتتى. ئاياللارنىڭ چاچلىرىمۇ ئانىلىرىمىزنىڭ چاچلىرىدەك جۇلالانمايدىغان بولۇپ قالدى.

      ئوسما قويغان قاشلىرى،

      سۇيلاپ تۇرار چاچلىرى.

      بىر قاراپ جاننى ئالار،

      شۇ يارىمنىڭ كۆزلىرى.

      بۇ، ئۇيغۇر خەلقى ئارىسىدا تارالغان مۇھەببەت قوشىقى. بۇ قوشاقتا قاش، كىرپىكلىرىگە ئوسما قويۇپ، چاچلىرىغا يىلىم چېپىپ گۈزەللەشكەن ئۇيغۇر قىزىنىڭ جەلبكارلىقى تەسىۋىرلەنگەن. ئوسما ئەزەلدىن تارتىپ ئۇيغۇر خانىم -قىزلىرىنىڭ ئەڭ ياخشى كۆرىدىغان گىرىم بۇيۇمى ھېساپلىنىدۇ. ئۇيغۇر ئاياللىرى ياز كەلسىلا باغ-ۋارانلىرىغا ئوسما تېرىپ قويىدۇ، قاشقا ئوسمىنىڭ قېنىق ئىچىشى ئۈچۈن ئوسمىنى يەرلىك ئوغۇت، كۈل قاتارلىقلار بىلەن ئوغۇتلايدۇ. ئوسما كۆك رەڭلىك، ئۇزۇن يوپۇرماق شەكلىدىكى ئۆسۈملۈك بولۇپ، بىر غېرىچ ئۇزۇنلۇقتا ئۆسكەندە ئۈزۈپ ئېلىنىپ، چىنىگە سىقىلىپ، پاختىدا پەلتىكۈچ ياسىلىپ، قاش ۋە كىرپىكلەرگە قۇيۇلىدۇ. بۇ بىر نەچچە قېتىم داۋاملاشسا، قاش ۋە كىرپىكلەر بوستانلىشىپ، قارىيىپ، قويۇقلىشىدۇ، قىشى يوقلار قويسا قاش چىقىدۇ. ئوسما قاش، كىرپىكلەرنىڭ تەبئىي ئوزۇقلۇقى بولۇپ، ھېچقانداق ئەكس تەسىرى يوق. بۇمۇ ئەجدادلىرىمىزنىڭ تۇرمۇش تەجرىبىسىدىن ئۆتكەن ئىسىل گىرىم بۇيۇمى ھىساپلىنىدۇ.
## مەنبەلەر
دېھلىدىكى باشقۇنچىلىق جىنايىتى (فىلىم)

نەتفلىكىس ھىندستان تاماشا شىركىتى ئىشلىگەن، 2012 يىلىدىكى ھىندىستان دېھلىدا يۈز بەرگەن دۇنيانى زىلزىلگە سالغان نۆۋەتلىشىپ باشقۇنچىلىق قىلىش دىلوسىغا ئاساسەن ئىشلەنگەن 7 قىسىملىق فىلىم. 

## مەنبەلەر
پەرھات خالىق

**پەرھات خالىق** بولسا ئاتاقىلق ئۇيغۇر ناخشىچى، ئىجادىيەتچى. 

### جوڭگو خۇش ئاۋاز سەيناسى
پەرھات خالىق شىنجاڭنىڭ يېقىنقى يىللاردا مەملىكەتكە تونۇلغان ناخشىچىلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، 2014-يىللىق «جۇڭگو خۇش ئاۋازى» پىروگراممىسىغا قاتنىشىپ، نايىڭ، ۋاڭ فېڭ قاتارلىق يېتەكچىلەرنىڭ ئالقىشىغا ئېرىشىپ، داڭلىق ناخشىچى ۋاڭ فېڭنىڭ گۇرۇپپىسىغا تاللانغان ھەمدە يىل ئاخىرىدىكى ھەل قىلغۇچ مۇسابىقىدە ئازغىنە پەرق بىلەن جاڭ بىچېنغا يېڭىلىپ قېلىپ، ئىككىنچىلىككە ئېرىشكەنىدى.

### كىلائۇس مۇكاپاتى
ياۋروپادا سەييارە ئويۇن قويىۋاتقان پەرھات كىلائۇس شاھ فوندى جەمئىيىتىنىڭ تەكلىپنامىسىنى تاپشۇرىۋېلىپ، 2-دېكابىر گوللاندىيە پايتەختى ئامىستېردامدىكى خان ئوردىسىدا« كىلائۇس شاھ مۇكاپاتى »نى تاپشۇرىۋالدى، گوللاندىيە خان جەمەتى ئەزالىرىمۇ پائالىيەتكە قاتناشتى.
## مەنبەلەر

تۈر:ناخشىچى
ئۇمدى غەنى

ئۈمىد غەنى بولسا شىنجاڭ تېلىۋىزىيە ئىستانسىنىڭ ئاتاقلىق رىياسەتچىسى، فىلىم ئىشلىگۈچىسدۇر. 

### ھەققىدە
ئۇمدى غەنى غۇلجىدا تۇغۇلپ چوڭ بولغان ھەمدە مەركىزى مىللەتلەر ئۇنۋېرسىتىنىڭ تۈركىلوگىيە كەپنىنڭ باكلارۋىرلىقىنى پۈتتۈرگەن.
## مەنبەلەر
مۇقەددەس ئويۇن (فىلىم)

2018-يلىمۇقەددەس ئويۇن بولسا نەتفلىكىسنىڭ ھىندىستاندا ئىشلىگەن ئىجادى فىلىم. بۇ تور تېلۋىزىيە تىياتىردا سەيىف ئەلى خان باش رول ئالىدۇ.    


## مەنبەلەر
نارېندى مودى (سىياسئون)

نارېندى مودى بولسا ھىندىستاننىڭ باش باقاننى (ۋەزىرى)، ھىندى مىللەتچى، ئوڭ قانات سىياسىئون

### ئاساسى ئۇچۇرلىرى

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
نۆل (فىلىم)

نۆل بولسا شارۇلخان رول ئالغان كىنو.

### ئاساسى ئۇچۇرلىرى


## مەنبەلەر

تۈر:فىلىم
بىت تەڭگىسى

thumb|بىت تەڭگىسى لوگوسى (ماركىسى)
بىت تەڭگىسى بولسا بىر خىل شىفىرلىق پۇل , بىت تەڭگىس بىر خىل مەۋھۇم پۇل مۇئامىلە مۈلۈكى بۇلۇپ ، ھەرۋقىت ، ھەريەردە، شەخىستىن-شەخىسكە ئۈچىنىچى تەرەپسىز بىۋاستە خاتىرجەم ھالدا يۆتكەش، تۈلەش فۇنكىسيەسىگە ئىگە. ئۇ ئاساسلىقى بۈلەكچىلەر زەنجىرى تېخنىسنى قوللىندۇ.

### ئاساسى ئۇچۇرى



## مەنبەلەر

تۈر:شىفىرلىق پۇللار
ئەلى ئەكبەر داموللام

ئەلى ئەكبەر داموللام (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Eli Ekber Damollam** ) بولسا خوتەن ۋىلايىتى، قاراقاش ناھىيىسى نىڭ زاۋا بازىرى دا تۇغۇلغان. تولۇق ئىسمى ئەلى ئەكبەر مۇھەممەد، ئەلى ئەكبەر داموللام ياكى ھاجىم دەپ خەلققە تونۇلغان دىنى ئۆلىما. 2012-يىلى ۋەتەندىن ئايرىلىپ مىسىردا 2017-يىلىغىچە ئىتىقامەت قىلغان. 2017-يىلى مىسىر ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان نۇقتىلىق تۇتۇش ھەرىكىتىدە تۈركىيەگە بارغان. ھازىر ئىستانبۇل شەھىرى، كۈچۈكچەكمەچە ئىلچىسىنىڭ سەفاكۆي رايونىدا ئستىقامەت قىلىۋاتىدۇ.
## ئوقۇش تارىخى
## سىياسىي ھاياتى
## باشقا
*مۇھەممەد ئىمىن بۇغرا
*رابىيە قادىر
*دولقۇن ئەيسا
*پەرھات مۇھەممەد
*ئۆمەر قانات

## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
غۇلام ئوسمان

**غۇلام ئوسمان** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Ghulam Osman** )بولسا شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندى ھۆكۈمىتى نىڭ ھازىرقى رەئىسى.
## شەخسىي ئۇچۇرلىرى
غۇلام ئوسمان 1956-يىلى تۇغۇلغان. 1996-يىلى ۋەتەندىن ئايرىلغان. 2002-يىلى كاناداغا كېلىپ ئولتۇراقلاشقان.
## باشقىلار
## قارالسۇن
*شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندى ھۆكۈمىتى
*شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ئاساسىي قانۇنى
*غۇلام ئوسمان
*ئىسمائىل چىڭگىز
*كۆرەش ئاتاخان
*ئەخمەتجان ئوسمان

## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
كۈرەش ئاتاخان

**كۈرەش ئاتاخان** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Küresh Ataxan** )بولسا شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندى ھۆكۈمىتى نىڭ ھازىرقى پارلامېنت رەئىسى.
## شەخسىي ئۇچۇرلىرى
كۈرەش ئاتاخان 1965-يىلى 5-ئاينىڭ 24-كۈنى شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئاتۇش شەھىرى دىكى تاغلىق كەنتتە بىر ۋەتەنپەرۋەر، مىللەتپەرۋەر مائارىپچى ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. باشلانغۇچ ۋە تولۇقسىز مائارىپىنى شۇ ئۆزى تۇغۇلغان كەنتتە تاماملىغان. تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپنى مەمتېلى ئەپەندىمنىڭ ئوقۇغۇچىلى قۇرغان ئوبلاستلىق 1-ئوتتۇرا مەكتەپتە ئوقۇغان.

1982-يىلى شەرقىي تۈركىستان ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئەدەبىيات فاكۇلتېتىغا قوبۇل قىلىنغان. 1985-يىلى 12-ئايدىكى كەڭ كۆلەملىك ئوقۇغۇچىلار ھەرىكىتىنىڭ تەشكىللەش ئىشلىرىغا بىۋاستە قاتناشقان. 

1987-يىلى ئوقۇشىنى پۈتتۈرۈپ ئاتۇشقا قايتىپ كېلىپ ئوبلاستلىق 1-ئوتتۇرا مەكتەپكە ئىشقا چۈشكەن. 1987-يىلىدىن 1991-يىلىغىچە شۇ مەكتەپكە ئىشلىگەن. 

1991-يىلىدىن 2001-يىلىغىچە خەلق نەشرىياتىنىڭ ئەدەبىيات سەنئەت تەھرىر بۆلىمىگە ئىشلىگەن.
*2001-يىلى ۋەتەندىم ئايرىلىپ بىر يىلغا يېقىن قازاقىستان دا ياشىغان.
*2002-يىلى 4-ئايدا گېرمانىيەگە كەلگەن. 
*2007-يىلى 5-ئايدا گېرمانىيەنىڭ فرانكفورت شەھىرى ئەتراپىدىكى قېرىنداشلىرى بىلەن بىرلىكتە شەرقىي تۈركىستان بىرلىكى نى قۇرۇپ چىققان.
## باشقىلار
شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندى ھۆكۈمىتى پارلامېنتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى ئىليار شەمسىددىن.

## قارالسۇن
*شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندى ھۆكۈمىتى
*شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ئاساسىي قانۇنى
*غۇلام ئوسمان
*ئىسمائىل چىڭگىز
*كۈرەش ئاتاخان
*ئەخمەتجان ئوسمان

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
سىتارباكىس (قەھۋاخانا)

سىتارباكىس ئامىرىكىنىڭ دۇنياغا داڭلىق زەنجىرسىمان قەھۋاخانا دۇكىنى .

### ئاساسى ئۇچۇرلىرى

## مەنبەلەر
سالىھ خۇدايار

**سالىھ خۇدايار** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Salih Hudayar** )بولسا شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئويغۇنۇش ھەرىكىتى نىڭ قۇرغۇچىسى.
## شەخسىي ئۇچۇرلىرى

## باشقىلار
2019-يىلى 4-ئاينىڭ 20-كۈنى شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندى ھۆكۈمىتى نىڭ ۋاشىنگتوندا ئېچىلغان پەۋقۇلئاددە يىغىندا سالىھ خۇدايارنى سۈرگۈندى ھۆكۈمەتنىڭ ئامېرىكىدىكى تولۇق ھوقۇقلۇق ۋەكىلى قىلىپ تەيىنلەنگەن.
## قارالسۇن

*شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئويغۇنۇش ھەرىكىتى
*شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندى ھۆكۈمىتى
*شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ئاساسىي قانۇنى
*غۇلام ئوسمان
*ئىسمائىل چىڭگىز
*كۈرەش ئاتاخان
*ئەخمەتجان ئوسمان

## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
شەرقىي تۈركىستان نۇزۇگۇم كۈلتۈر ۋە ئائىلە جەمئىيىتى

**شەرقىي تۈركىستان نۇزۇگۇم كۈلتۈر ۋە ئائىلە جەمئىيىتى** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Sherqiy Türkistan Nuzugum Kültür we Aile Jemiyiti) بولسا شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ تۈركىيەنىڭ ئىستانبۇل شەھىرىدە 2013-يىلى قۇرۇلغان جەمئىيەت.
## تارىخى
*نۇزۇگۇم

## رەھبەرلىك ھەيئىتى
*جەمئىيەت رەئىسى: مۇنەۋۋەر ئۆزئۇيغۇر؛

## ۋەكىللەر قۇرۇلتىيى

## باشقا تەشكىلاتلار
*شەرقىي تۈركىستان مائارىپ ۋە ھەمكارلىق جەمئىيىتى
*شەرقىي تۈركىستان ئۆلىمالار بىرلىكى
*شەرقىي تۈركىستان يېڭى نەسىل ھەرىكىتى
*شەرقىي تۈركىستان نۇزۇگۇم كۈلتۈر ۋە ئائىلە جەمئىيىتى
*ئوقۇ ئۇيغۇر بىلىگ يۇرتى

## تەتقىقات مەركىزى

## نەشرىياتى

## قارالسۇن
### مۇناسىۋەتلىك
*تەربىيەلەش مەركەزلىرى
*ۋاكالەتسىز مىللەتلار تەشكىلاتى
*تەھدىت ئاستىدىكى خەلقلەر جەمئىيىتى
### تەشكىلاتلار
*دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى
*ياۋروپا شەرقىي تۈركىستان مائارىپ جەمئىيىتى
*نورۋېگىيە ئۇيغۇر كومىتېتى
*ڧرانسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى
*ئەنگىلىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى
*ئامېرىكا ئۇيغۇر جەمئىيىتى
*كانادا شەرقىي تۈركىستان جەمئىيىتى
*ئاۋسترالىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى
*شەرقىي تۈركىستان ئاۋسترالىيە جەمئىيىتى

### شەرقىي تۈركىستان
*شەرقىي تۈركىستان
*شەرقىي تۈركىستان دۆلەت بايرىقى
*شەرقىي تۈركىستان دۆلەت گېربى
*قۇرتۇلۇش مارشى

جۇمھۇرىيەتلەر:

*شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى 
*شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار
## مەنبەلەر

تۈر:جەمئىيەت
ئەلى قۇربان (پىسخىلوگ)

ئەلى قۇربان بولسا ئاتاقلىق ناتىق، پىسخلوگ، مەسلىھەتچى،تېلۋىزىيە ئىستانسى تەكلىپلىك پىسخىكا مۇتەخەسسىدۇر. 

### ھەققىدە
ئەلى قۇربان ئۆزىنىڭ يۇرلۇق، سۆزمەنلىكلىكى بىلەن خەلىققە تۇنۇلغان. ئۇ دۆلەتلىك ئىككىنچى دەرىجىلىك پىسخىكا مەسلىھەتچىسى، "مىڭ سۆز پىسخىكا مەركىزى"نىڭ قۇرۇغۇچىسى.

## مەنبەلەر
ئادالف گىتلېر

ئادالف گىتلېر 1945-1934 يىلغىچە بولغان گىرمانىيە قوماندانى .1889 يىلى 20-ئاپرېلدا گىرمانىيەدە تۇغۇلغان، گىرمانىيەلىك سىياسەتچى ۋە ناتسىست پارتىيەسى نىڭ قوماندانى . 1933-يىلى گىرمانىيە باش مىنىستىرى ھەمدە 1934-يىلى سىياسى يىتەكچى بولغان . ئۇنىڭ 1934-1945يىلغىچە بولغان دىكتاتۇرلىقدا ياۋرۇپادىكىئىككىنجى دۇنيا ئۇرشىنى قوزغىغان . يەنى پولشاغا تاجاۋۇز قىلىش ئارقىلىق 1939-يىلى سىنتەبىردە. ئۇ باشتىن-ئاخىر ئۇرۇش مەزگىلىدىكى ھەربىي ھەركەتكە مۇناسىۋەتلىك ۋە قىرغىنچىلىقنىڭ ئاساسلىق پىلانلىغۇچىسى . [== مەنبەلەر ==




[تۈر:كىشلەر
مەلئۇن

[سۈپەت] يېزت . لەنەت قىلىنغان ، لەنىتى ، ئۆلگۈر :   قەلەم دۇلدۇلى يايلاققا شىددەت بىلەن چېپىپ كېلىپ ،   مەلئۇن رەقىبىگە غەزەپ ئوقياسىنى ئاتتى .

［پىئىل］ مەلئۇنلۇق قىلماق 

[ئىسىم]  مەلئۇنلۇق 

evil ，devil ,  diabolic , damn , demon

万恶的， 该死的， 十恶不赦的，恶魔，魔王


## مەنبەلەر
ئەنتى-كوممۇنىزىم

سىياسىي ئورۇن

ئەنتى-كوممۇنىزىم(anti-communism) بولسا 19-ئەسىردىكى كوممۇنىزىمغا قارشى تۇرىدىغان پارتىيە .

## مەنبەلەر
فىرەنىز ۋون

گېرمانىيە مىنىستىرى

فىرەنىز ۋون پەپىن (1879-1969) بولسا گېرمانىيەلىك سىياسىيون ، دىپلوماتچى . 
ھۆججەت:Bundesarchiv Bild 102-15783, Berlin, Lustgarten, Maikundgebung crop.jpg

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئالىم سېيتوڧ

**ئالىم سېيتوڧ** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Alim Séytof** )بولسا ئەركىن ئاسىيا رادىئوسى ئۇيغۇر بۆلۈمىنىڭ دېرىكتورى.
## شەخسىي ئۇچۇرلىرى
ئالىم سېيتوڧ 1998-يىلى ئامېرىكىغا كەلگەن.
## باشقىلار
## قارالسۇن
*شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈندى ھۆكۈمىتى
*شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ئاساسىي قانۇنى
*غۇلام ئوسمان
*ئىسمائىل چىڭگىز
*كۆرەش ئاتاخان
*ئەخمەتجان ئوسمان

## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
ئەسەرۇم (مەۋھۇم تەڭگە)

ئەسەرۇم ھازىرقى زاماندىكىكى ئەڭ ئۈنۈملۈن، قىممەتلىكى شىفىرلىق پۇللارنىڭ بىرىسى. 

## مەنبەلەر

تۈر:شىفىرلىق پۇللار