open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
تۇرمۇش ئەنئەنىمىزدىكى ئالاھىدە بۇيۇم — بۆشۈك

بۆشۈك خەلقىمىز ئارىسىدا كەڭ ئومۇملاشقان ئەنئەنىۋى تۇرمۇش بۇيۇمى.

   ئادەتتە، بۆشۈكنىڭ ئېگىزلىكى 60 نەچچە سانتىمېتر، ئۇزۇنلۇقى بىر مېتىر، كەڭلىكى 50 سانتىمېتىر ئەتراپىدا بولۇپ، ياغاچتىن ياسىلىدۇ. بۆشۈك قۇرۇلمىسىغا بىر تالمۇ تۆمۈر مىق ئىشلىتىلمەيدۇ. بوۋاقلار ئۈچۈن مەخسۇس لايىھىلىنىپ ياسىلىدىغان بۇ ئالاھىدە ‹‹كارىۋات››نىڭ كۆركەم، نەپىسلىكىگە ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىلگەچكە، ئۇنى بىر خىل گۈزەل سەنئەت بۇيۇمى، دېيىشكىمۇ بولىدۇ.

   بوۋاقلارنى بۆشۈككە بۆلەش خەلقىمىز ئۇزاق تارىخىي دەۋرلەر جەريانىدا شەكىللەندۈرگەن، بالىلارنىڭ ساغلاملىقىغا پايدىلىق ئەنئەنىۋى ئۆرپ – ئادەتلەرنىڭ بىرى. بۆشۈككە بۆلەش ئارقىلىق بوۋاقلارنىڭ دەسلەپكى باسقۇچتىكى ئۆسۈپ يېتىلىشىنى ئىلگىرى سۈرۈش، ئىممۇنىتېت ئىقتىدارىنى ئاشۇرۇش، كېسەل بولۇش نىسبىتىنى ئازايتىش، نېرۋا تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈش، ھەرىكەت سىستېمىسىدا كۆرۈلۈش ئېھتىماللىقى بولغان تۈرلۈك غەيرىي ئەھۋاللارنى تۈزىتىش مەقسىتىگە يەتكىلى بولىدۇ. شۇڭا خەلقىمىز بۆشۈككە بىر خىل مۇقەددەس ئېرىملىق بۇيۇم قاتارىدا مۇئامىلە قىلىدۇ. بوۋاقنى تۇنجى بۆشۈككە سېلىشتا ئۇزاق ئۆمۈر كۆرگەن پېشقەدەم ‹‹بۆشۈكئانىسى›› تەكلىپ قىلىنىپ، ‹‹بۆشۈكئانىسى››نىڭ ئۇدۇمى ئېلىنىپ، ‹‹بۆشۈك تويى›› ئۆتكۈزۈلۈپ، بالىنىڭ ئۇزاق ئۆمۈر كۆرۈشىگە تىلەكداشلىق بىلدۈرۈلىدۇ. بۆشۈكنىڭ ياسىلىش شەكلى ۋە ئۇنىڭغا بالىنى بۆلەش مۇئەييەن ئىلمىي قائىدىگە ئاساسلانغاچقا، بۆشۈك مۇنداق ئەۋزەللىكلەرگە ئىگە:

    بىرىنچىدىن، بۆشۈكتە ياتقان بالىنىڭ ئورنى پاكىز بولىدۇ. چۈنكى، بالىنى ھەر قېتىم بۆشۈككە بۆلەشتىن بۇرۇن، بۆشۈك كۆرپىلىرى، جاك، شۈمەكلەر يۇيۇلۇپ ئاپتاپقا سېلىنىدۇ ياكى ھاۋالاندۇرۇلىدۇ. بالىنىڭ ئاستى ھۆل بولۇپ قالىدىغان ئەھۋال سادىر بولمايدۇ. بالىنىڭ تەرىتى ئۇدۇللۇق جاكقا چۈشىدۇ. بۇنىڭ بىلەن بالىنىڭ چات ئارىلىقلىرى ھۆللىنىش سەۋەبىدىن ئېچىشىدىغان، قىزىرىدىغان،  شەلۋەرەيدىغان، پىچىلىدىغان ئەھۋاللار كۆرۈلمەيدۇ.

   ئىككىنچىدىن، بالا ئېچىلىپ قېلىپ، سوغۇق تېگىپ قالىدىغان ئەھۋال يۈز بەرمەيدۇ. بوۋاقلارنى بۆشۈككە بۆلىگەندە، بەدەن تېمپېراتۇرىسى يۇقىرى كۆتۈرۈلۈپ، ئارتۇق ھۆللۈك ئازىيىپ، قان  ئاينىلىش راۋانلىشىپ، كېسەلگە قارشى تۇرۇش كۈچى ئاشىدۇ.

    ئۈچىنچىدىن، كېچىلىرى ئانىنىڭ خاتىرجەم ئۇخلىشىغا ۋە دەم ئېلىشىغا پايدىلىق پۇرسەت يارىتىلىدۇ.        

    تۆتىنچىدىن، بۆشۈككە بۆلەشتە بالىلارنىڭ باش، قول، پۇت ۋە بەدىنى رۇسلاپ قائىدىلىك تېڭىلغاچقا، بەدەن قۇرۇلمىسى ئۆلچەملىك ئۆسىدۇ. بوۋاقلاردا كۆرۈلىدىغان تۈرلۈك غەيرىي كېسەللەرنىڭ، يەنى  يوغان باش بولۇپ قېلىش، باش مايماق بولۇپ قېلىش، دوك، تاشمايماق، ئىچمايماق بولۇپ قېلىشنىڭ ئالدىنى ئالغىلى بولىدۇ.

    ئۇنىڭدىن باشقا، بوۋاقلارنى بۆشۈككە بۆلەش بوۋاقنىڭ نېرۋا سىستېمىسىنىڭ تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈپ، ئەقلىي قابىلىيىتىنى ئاشۇرۇش؛ تېرە رەڭ پىگمېنتلىرىنىڭ نورمال ئىشلىنىشىگە كاپالەتلىك قىلىشتەك ئارتۇقچىلىقلارغا ئىگە.  

    ئومۇمەن، بۆشۈك خەلقىمىزنىڭ تۇرمۇش شارائىتىغا مۇۋاپىق كېلىدىغان ئەنئەنىۋى بۇيۇم بولۇپ، مەيلى يېزا ياكى شەھەرلەردە بولسۇن، بۆشۈك تەۋرەتمىگەن ئانىلارنى تېپىش تەس. ‹‹ئەللەي ناخشىسى››(بۆشۈك ناخشىسى)، ئەمەلىيەتتە، خەلقىمىزنىڭ بۆشۈككە بولغان قەسىدىسىدۇر.
دول كۇلىچىلىقى

كۇلا — ئاق چىغدىن ياسىلىدىغان ئەنئەنىۋى ئارغامچا. سانائەت تەرەققىي قىلمىغان بۇرۇنقى زامانلاردا ئەجدادلىرىمىز كەندىر قوۋزىقىدىن يىپ – تالا تەييارلاپ تاغار توقۇپ پايدىلانسا، سۇ كەمچىل چۆل – ئىدىرلاردا ئۆسىدىغان ئۆسۈملۈك  ئاق چىغدىن كۇلا(ئارغامچا) ئېشىپ پايدىلانغان. كۇلا ناھايىتى چىداملىق بولۇپ، ئانچە – مۇنچە سۇغا چىلاپ نەمدەپ ئىشلەتسە  ئۇزاق چىدايدۇ. ئۇ، ۋادەك ئۆي سېلىشتا ۋادەكلەرنى باغلاپ چىڭىتىشتا چەگكۈچ، تېرىقچىلىقتا بوغۇسا تارتقۇ، ئۇلاغلارغا يۈك ئارتىشتا بوققۇچ، سۇ قاپىقىغا باغلىق قاتارلىق ئېھتىياجلاردا ئۆز كارامىتىنى نامايان قىلغان.

    لوپ ناھىيىسىنىڭ دول يېزىسىدىكىلەر بۇرۇندىن كۇلىچىلىق بىلەن داڭق چىقارغان بولۇپ، بۇ يېزىنىڭ‹‹دوللاغ كۇلىچى›› دېگەن نامى بار. غەيرىي ماددىي مادەنىيەت مىراسلىرىنى يېقىندا ئومۇميۈزلۈك تەكشۈرۈشتە بۇ يېزىنىڭ قاقلىق كەنتىدىكى مەتتوختى ئىسىملىك بىرەيلەننىڭ بۇ ئەنئەنىۋى ھۈنەرنى داۋاملاشتۇرۇپ كېلىۋاتقانلىقى ئېنىقلىنىپ، بۇ ھۈنەر ناھىيە دەرىجىلىك قوغدىلىدىغان تۈرلەرگە كىرگۈزۈلدى.

    ئادەتتە، كۇلىچىلىق مەشغۇلاتى ناھايىتى ئاددىي بولۇپ، جاڭگالدىن ئورۇپ كېلىنگەن چىغ كۆلچەك، ئېرىقلارغا بىر نەچچە سائەت چىلاپ قويۇلغاندىن كېيىن، كۆتەك ئۈستىگە قويۇلۇپ ياغاچ توقماق بىلەن يۇمشىتىلىدۇ. چىغ شۇ تەقلىدتە تازا يۇمشىتىلغاندىن كېيىن، توم – ئىنچىكىلىكى ئىشلىتىش ئۆلچىمىگە ئاساسەن بەلگىلىنىپ، چاچ ئۆرۈگەندەك چىڭ ئۆرۈلۈپ تەييارلىنىدۇ. ئۇزاقراق ئىشلىتىش ئۈچۈن سۇغا چىلاپ نەمرەك ساقلاش تەلەپ قىلىنىدۇ.  بۇ ھەقتە خەلق ئارىسىدا ‹‹كۇلىنى چىلاپ ئىشلەت، ياماننى سىلاپ (ئىشلەت)›› دەيدىغان  ماقال بار.

    كۇلىنىڭ خام ئەشياسى بولغان ئاق چىغ لوپ ناھىيىسىنىڭ دول يېزىسىدىن باشقا ئاچچىق دېگەن تاغلىق رايوندىمۇ كۆپ چىقىدۇ. شۇڭا بۇ تاغلىق يۇرتنىڭ ئەسلى نامى ‹‹ئاق چىغ›› دەپ ئاتالغان. ئاق چىغدىن ئېشىلىدىغان كۇلا –  ئارغامچا ھازىر ئىھتىياجنىڭ سۇسلىشىشى بىلەن ئىستېمالدىن قېلىۋاتقان بولسىمۇ، بۇ چىغدىن ياسىلىدىغان سۈپۈرگىلەر ھازىر شەھەر –  بازارلاردىكى تازىلىق ئىشچىلىرىنىڭ مۇھىم قورالى بولۇپ  قالدى. ئاق چىغ شۇ جايدىكى دېھقانلارنىڭ كىرىمىنى ئاشۇرۇشىدىكى يەنە بىر مەنبەگە ئايلانماقتا.
## مەنبەلەر
ئۇيغۇر قىزلىرىنىڭ قۇلاق تىشىش ئادىتى

ئۇيغۇر قىزلىرى يەتتە ياشقا كىرگەندە ئۇلارنىڭ قۇلىقىنى تېشىپ ھالقا سېلىپ قويۇش ئادىتى بار بولۇپ ، بۇ ئادەت ناھايىتى ئۇزاق زامانلاردىن بېرى ئىزچىل داۋاملىشىپ كەلمەكتە . گەرچە بۇ ئادەت ئالاھىدە بىر مۇراسىم شەكلىنى ئالمىغان بولسىمۇ ، ئاتا – ئانىنىڭ زىممىسىدىكى چوقۇم ئۆتەشكە تېگىشلىك بىر مەسئۇلىيەت دەپ قارىلىدۇ . بۇ ئادەتكە ئاتىلار ئانچە پەرۋا قىلىپ كەتمىسىمۇ ، ئانىلار بىر خىل مەسئۇلىيەت تۇيغۇسى بىلەن قارايدۇ . قىزلار ئۈچ ياشقا كىرگەندىن باشلاپ قۇلىقى تېشىلىدۇ . ئەنئەنىۋى قۇلاق تېشىش ئۇسۇلى ناھايىتى ئاددىي ھەم بىخەتەر بولۇپ ، كىشىلەر قىزلىرىنىڭ قۇلىقىنى تەشتۈرۈشكە بىرەر موماينى تەكلىپ قىلىدۇ . موماي قىزنىڭ قۇلىقىنىڭ يۇمشىقىنى قوناق ياكى چىگىت بىلەن ئۇزاق ئۇۋۇلاپ ، قۇلاق يۇمشىقىنىڭ قېنىنى قاچۇرغاندىن كېيىن ، ئاندىن يىڭنە بىلەن قۇلاقنى تىشىدۇ – دە ، ئىچىگە سۈپۈرگە تېلى ياكى چاي شامىسىنى سانجىپ قويىدۇ . ئۇيغۇر قىز – ئاياللىرى قۇلىقىنىڭ بىرلا يېرىدىن تۈشۈك تېشىشكە ئادەتلەنگەن . ئادەتتە قۇلىقىنى ئىككى يەردىن تەشمەيدۇ ھەم بۇرنىنىمۇ تەشمەيدۇ . ناۋادا قۇلاقتىكى ئەسلىي تېشىلگەن تۈشۈك پۈتۈپ قالسا ، بۇزۇلۇپ كەتسە ، ئاندىن ئىككىنچى قېتىم يەنە تۈشۈك تېشىدۇ . قىز بالىنىڭ قۇلىقىنى تەشكەندە ئۇنىڭ چىدىماي يىغلاپ كەتمەسلىكى ئۈچۈن ، ئۇنىڭغا بىر ئىككى تال تۇخۇم ياكى بىرەر نەرسە يىگۈزۈپ قويىدۇ . قىزلارنىڭ قۇلىقىنى تەشكۈزگەن كۈنى ئانىسى ئۇلارغا چىرايلىق بىر جۈپ ھالقا ياكى بىرەر سوۋغات ئېلىپ بېرىش بىلەن قىزنىڭ كۆڭلىنى خوشال قىلىدۇ ھەمدە قىزنىڭ ئانىسى بىرەر ئايغىچە ئۇنىڭ قۇلىقىنىڭ ئەتراپىغا يارا – چاقىلارنىڭ چىقىپ قالماسلىقى ئۈچۈن مايلاپ ، ھەر خىل مەلھەملەرنى سۈرتۈپ تۇرىدۇ . قۇلاق ئاساسەن ئۈرۈك چېچەكلىگەن پەيتلەردە تىشىلىدۇ .

       ئۇيغۇر قىزلىرىنىڭ قۇلاق تېشىش ئادىتى شەكىللەنگەندىن كېيىن ، شۇنىڭغا مۇناسىپ ھالدا قىز – ئاياللارغا ھەر خىل قۇلاق ئاسقۇلارنى سوۋغا قىلىش ۋە تويلۇق ئۈچۈن قۇلاققا ئاسىدىغان ھەر خىل زىبۇ – زىننەت بۇيۇملىرىنى سوۋغا قىلىش شارائىتى شەكىللەندى .

      شۇنىڭدىن كېيىن مەخسۇس ھالقا ۋە زىبۇزىننەتنى ياساش بىلەن شۇغۇللىنىدىغان بىر  ھۈنەر تۈرى مەيدانغا كەلدى . ئۇيغۇرلار ھەر خىل قۇلاق ئاسقۇلارنى ‹‹ ھالقا ، سۆكە ، مۇنچاق ، زىرە ، سىرغا ›› قاتارلىق ناملار بىلەن ئاتايدۇ . بۈگۈنكى ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە قىزلار توي قىلغاندا قۇلاق ئاسقۇلار تويلۇقنىڭ خېلى مۇھىم بىر قىسمى ھېسابلىنىدۇ . ئۆز بەدىنىگە مەلۇم زىننەت بۇيۇملىرىنى تاقاش ۋە ئېسىش بىلەن بەدەن گۈزەللىكىنى ئاشۇرۇش ئىستىكى ئىنسانلاردا ناھايىتى بۇرۇنقى دەۋرلەردىلا شەكىللەنگەن .

      بۈگۈنكى كۈندە قىزلارنىڭ قۇلىقىنى تەشتۈرىدىغان بۇ ئادەت باشقا مىللەتلەرگىمۇ تارقىلىپ ئۆزلەشمەكتە . گەرچە ئىسلام دىنىدا قىزلارنىڭ قۇلىقىنى تەشتۈرۈشى ۋە ھالقا ئېسىشى دىنى مەجبۇرىيەت بولمىسىمۇ ئاياللار ئاساسەن ئۆزىنىڭ گۈزەللىك ئېھتىياجى تۈپەيلىدىن شۇنداق قىلىدۇ . قۇلاق تېشىپ ھالقا ئېسىش ئۇيغۇر ئاياللىرىنىڭ ياسىنىش ئادىتى ۋە زىبۇ زىننەت مەدەنىيىتىدە مۇھىم ئورۇندا تۇرىدۇ .

## مەنبەلەر
كەندىر توقۇمىچىلىقى

بىزدىكى كەندىر توقۇمىچىلىقى ئەڭ ئىپتىدائىي توقۇمىچىلىق ھېسابلىنىدۇ. ئۇيغۇرلار ئىپتىدائىي تۇرمۇشىدىن باشلاپلا ياۋا كەندىر تالالىرىدىن پايدىلانغان ۋە ئۇنىڭدىن كىيىم توقۇپ كىيگەن. دىيارىمىزنىڭ‹‹لوپنۇر كەندىرى›› دەپ ئاتالغان ياۋا كەندىرى قەدىمدىن بۇيان ناھايىتى داڭلىق مەھسۇلات بولۇپ، ئۇ تارىم دەرياسى بويلىرىدىن ناھايىتى كۆپ چىقىدۇ. خەلقىمىزدە قول توقۇمىچىلىقى تەرەققىي قىلغان مەزگىلدە يەكەن قاتارلىق جايلاردا ياۋا كەندىرلەرنى بىر مەزگىل كۆمۈپ قويۇش ئارقىلىق تالالىرىنى غولىدىن ئاجرىتىپ (بۇنداق قىلغاندا تالالىرى پۈتۈن چىقىدۇ)، ئۇنى شاخار سۈيى بىلەن قاينىتىپ تالالىرىنى ئاجرىتىپ، ئۇنىڭدا ئەڭ داڭلىق شايى –  ئەتلەس، كىمخاب، تەتىللا ۋە ھەرخىل داستىخان(كاناپ داستىخان كەندىر تالاسىدا توقۇلغان)، چۈمبەل (پەرەنجە)، ئەغۋانە قاتارلىقلارنىڭ رەخلىرىنى توقۇغان. ئادەتتىكى مالچىلار كەندىردىن زەمبىل، قوتان ئىشىكى، قاشا ياساشتىن باشقا يەنە يەرلىك ئۇسۇلدا كەندىرنىڭ تالالىرىنى ئاجرىتىپ، پالاس، ئارغامچا قاتارلىقلارنى توقۇغان، ئەشكەن. بۈگۈنكى كۈندە كەندىر يىپ توقۇلمىلىرى دىيارىمىزنىڭ ئېسىل يەرلىك مەھسۇلاتى سۈپىتىدە مەملىكەت ئىچى ۋە خەلقئارا بازارغا يۈزلەنمەكتە. 
## مەنبەلەر
باققاللىق

دىيارىمىز مېۋە – چېۋە ماكانى. خەلقىمىز مېۋە –  چېۋە تىجارىتى بىلەن شۇغۇللانغۇچىلارنى ‹‹باققال››، بۇ كەسىپنى ‹‹باققاللىق›› دەپ ئاتايدۇ. باققاللىق ھۆل مېۋىچىلىك، قۇرۇق مېۋىچىلىكتىن ئىبارەت ئىككى خىل بولىدۇ.

   ھۆل مېۋە باققاللىرى ئۆرۈك، شاپتۇل، توغاچ، ئەنجۈر، ئالما، ئانار، ئامۇت، نەشپۈت، بېھى، ئالگىرات، ئەينۇلا، ئۈزۈم، ناك، ئۈجمە، گىلاس، قوغۇن – تاۋۇز، چىلگە قاتارلىق مېۋە –  چېۋىلەرنى ئېلىپ ساتىدۇ. بۇ مېۋىلەر بىر – بىرىگە ئۇلۇشۇپ يېتىلىپ (ھازىر يىل بويى)، بازارلارنى ئەلۋەكلەشتۈرۈپ، باققاللارنىڭ تىجارىتىنى جانلاندۇرىدۇ.

   باققاللار توپ ئېلىپ پارچە سېتىش ياكى باغنى كۆتۈرە ئېلىپ توپ ۋە پارچە سېتىش شەكلىدە ئىش كۆرىدۇ. باققاللارنىڭ ھۆل مېۋە – چېۋىلەرنى سېتىشى ئۆزگىچە بولۇپ، ئۇلار مېۋىلىرىنى جەلىپكار ئىدىيوملار بىلەن سۈپەتلەپ خېرىدار چاقىرىدۇ، مېۋىلىرىنى ئالدىن خېرىدارغا تېتىتىپ ئاندىن ساتىدۇ.

   قۇرۇق مېۋە باققاللىرى قۇرۇتۇلغان ئۈزۈم، گۈلە، جىگدە، ياڭاق، پىستە، بادام، قاق، چىلان، قارائۆرۈك قاتارلىق قۇرۇق مېۋىلەرنى توپ ئېلىپ توپ ۋە پارچە ساتىدۇ، قوشۇمچە قەنت، ناۋات، پاتازا، پەشمەكلەرنىمۇ ساتىدۇ.

قۇرۇق يىمىشچىلەر مېۋىنىڭ سۈپىتى ۋە تازىلىقىغا ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىدۇ. خېرىدارلارنى جەلپ قىلىش باققاللارنىڭ ئەڭ زور ئالاھىدىلىكى. ئۇلار كەڭ قورساق بولۇپ، سۈپەتسىز مال تۇتمايدۇ، ماللىرىغا بىھۇدە يۇقىرى باھا قويۇۋالمايدۇ، خېرىدارلار بىلەن ئارتۇقچە باھا تالاشمايدۇ. ئىلگىرى ھۆل مېۋە ساتىدىغانلاردا تارازىدا ئۆلچەپ سېتىش ئادىتى بولمىغان، كېيىنكى چاغلاردا، بولۇپمۇ بازار ئىگىلىكىگە يۈزلەنگەندىن بۇيان مېۋە – چېۋە سودىسىدا تارازا ئىشلىتىشتەك ئۆلچەملىك سودا ئادىتى ئومۇملاشتى.

## مەنبەلەر
بىناكارلىق ۋە نەققاشلىق

قاراخانىيلار دەۋرىدە بىناكارلىق، نەققاشلىق، ساراي، ئوردا، ئۆي – ئىمارەتلەرنى لايىھىلەش خېلى تەرەققىي قىلغان. ئوردا  – ساراي، مەسچىت، جامە، مەدرىسلەر كۆركەم، ھەشەمەتلىك سېلىنغان. بۇ قۇرۇلۇشلار ئاساسەن خىشتىن ياسالغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئىشىك – دېرىزىلىرى، دەرۋازىلىرى، مۇنار، پەشتاقلىرى كۆركەم ئىشلەنگەن. ئوردا مەركىزىدىكى ساراي، دىۋان، مەسچىتلەرنىڭ قۇرۇلۇشلىرى كۆك ياكى يېشىل رەڭلىك گۈللۈك كاھىش بىلەن بېزەلگەن.

    قەدىمكى ئۇيغۇر گۈزەل سەنئىتىنى ئەكىس ئەتتۈرىدىغان نەقىش نۇسخىلىرىنى شۇ دەۋردىكى بىناكارلىق سەنئىتىنىڭ مۇنەۋۋەر ئۈلگىسى، دېيىش مۇمكىن. ئوردۇكەنت(خانساراي)، مەدرىسە، مەسچىت، جامەلەرنىڭ قۇببىلىرى، گۈمبەزلىرى ۋە مۇنار –  پەشتاقلىرىغا ئالتۇندىن ھەل بېرىلگەن، تاملىرى ھەرخىل رەڭدىكى كاھىشلار بىلەن بېزەلگەن. شۇنى قەيت قىلىش زۆرۈركى، قاراخانىلار دەۋرىدە ئەينەك ياساش، ئەينەككە گۈل بېسىش، تەخسە، قەندەل، جام، دۈۋەت قاتارلىق ئەينەك بۇيۇملارنى كۆركەم، نەپىس ئىشلەش تەرەققىي قىلغان. بولۇپمۇ ئىشىك – دېرىزىلەرگە گۈللۈك، رەڭلىك ئەينەكلەرنى قويۇپ زىننەتلەش ئادەتكە ئايلانغان. تارىخىي مەنبەلەرگە قارىغاندا قاراخانىلارنىڭ قەدىمكى ئوردىسى(ئاتۇشتىكى ئوردىسى)، تۇنجى ئوردىسى ۋە 10 – ئەسىرنىڭ باشلىرىدىكى ئىككىنچى ئوردىسى (قەشقەرنىڭ شەرقىدىكى ‹‹خان ئۆي››) ناھايىتى چىرايلىق ياسالغان. سۇلتان سۇتۇق بۇغراخاننىڭ ئاتۇش مەشھەتتىكى مەقبەرىسىمۇ تولىمۇ ھەشەمەتلىك ياسالغان.

## مەنبەلەر
تۆمۈرچىلىك

ئۇيغۇرلاردا تۆمۈرچىلىكنىڭ تۈرى كۆپ، تارىخىي ئۇزاق. ئۇ ئاق ئىش، قارا ئىش، دەپ ئىككىگە بۆلۈنىدۇ. پىچاقچىلىق –– ئۇستىرا، قىلىچ، قايچا، قىڭراق، رەندە تىغى، ئىسكىنە، ئۈشكە، كەكە، پالتا، ئىكەك دەرەش؛ قۇلۇپ، قاغىتۇمشۇق، ئىشىك زەنجىرى، ئوۋ مىلتىقى؛ تۈنىكىسازلىق، مىسكەرلىك، زەرگەرلىك ئەسۋابلىرى قاتارلىق 163 خىلدىن ئارتۇق ھۈنەر تۆمۈرچىلىكتىكى ئاق ئىش تۈرىگە كىرىدۇ.

    كەتمەن، كۈرەك، ئورغاق، بولقا، بازغان، لوم، تاقا، تال، مىخ، قاماق (ماخاڭ)، ئىشكەل –  كىشەن، قاپقان، چوڭ دەرۋازىلارنىڭ زەنجىر –  ھالقىسى، ھارۋا –  مەپە، ئات ئىگەر –  جابدۇقى، تۈگمەن، جۇۋاز، سوقام، توسما، قۇرۇلۇش سايمانلىرى قاتارلىق 160 خىلدىن ئارتۇق ھۈنەر قارا ئىش تۈرىگە كىرىدۇ. ئۇيغۇرلاردا يەنە بۇ ئىشلارنىڭ كەسىپ ئايرىمىسى بار. پىچاقچىلىق، كەتمەنچىلىك، قۇلۇپسازلىق، تۈنىكىسازلىق، مىسكەرلىك، تاقىچىلىق قاتارلىقلار ئۆز ئالدىغا ئايرىم ھۈنەر –  كەسىپ بولۇپ، بۇ كەسىپلەردىكى ھۈنەرۋەنلەر ئۆز سەنئىتىنى يەنىمۇ جارى قىلدۇرۇش يولىدا باشقا كەسىپلەرنىمۇ قوشۇمچە ئىشلەيدۇ.

    يۇقىرىقى كەسىپلەرنىڭ ئايرىمىسى بولسىمۇ، ئىشلىتىلىدىغان سايمانلار ئوخشاش. مەسىلەن: ئوچاق، كۆمۈر، كۆيەك، بولقا، بازغان، سەندەل، قايچا، قىسقۇچ، ئىكەك، داغمال، تۆمۈر ئۈشكە، كەپشەر، دانىكا، سېركول قاتارلىقلار.

    ئۇستىكارلار تۆمۈر بىلەن ئىشلىنىدىغان ھەرقانداق ھۈنەرگە ماھىر بولۇپلا قالماستىن، تۆمۈرنى تۆمۈرگە، پولاتنى تۆمۈرگە قوشۇپ كەپشەرلەشكىمۇ ئۇستا. ئۇلار تىغ تىپىدىكى پىچاق، قىلىچ، قىڭراق، كەتمەن، ئورغاق قاتارلىقلارنىڭ دەستىسىنى تۆمۈردىن، بىسىنى پولاتتىن ياسايدۇ، يەنى بىسىغا پولات ئۇيۇتىدۇ. ئۇستىكارلار قوللانغان دانىكا بىلەن كەپشەرلەش ئۆزىگە خاس كەشپىيات ھېسابلىنىدۇ.

    تۆمۈرچىلەر ھەرقانداق ئەسۋابنى كۆز چېنى –  مۆلچەرى بىلەن ياسىغان، قېلىپ، ئەندىز ئىشلەتمىگەن، تۆمۈرنى قىزىتىش –  ئېرىتىشتا  ئەزەلدىن توغراق، قارىغاي‹‹كۆمۈرى››نى ئىشلەتكەن، ھازىر كوكۇس ئىشلىتىش ئومۇملاشتى.  
## مەنبەلەر
قاسساپلىق

**قاسساپلىق** خەلقىمىز ئۆرپ – ئادىتى بويىچە گۆشى ھالال، دەپ قارالغان قوي، ئۆچكە، كالا، قوتاز، تۆگە، ئات قاتارلىق كۆندۈرۈلگەن ھايۋانلارنى، شۇنداقلا ئارقار، كىيىك، بۇغا – مارال قاتارلىق ياۋايى ھايۋانلارنى ئېتىقاد قائىدىسى بويىچە سويۇپ گۆشىنى يېيىشكە ئادەتلەنگەن. مۇشۇنداق ماللارنى سويۇپ سېتىشنى كەسىپ قىلغۇچىلار‹‹قاسساپ›› دەپ ئاتالغان. خەلق ئارىسىدىكى رىۋايەتلەردە دېيىلىشىچە، قاسساپلارنىڭ پىرى ئىمام جەئىفەر دېگەن كىشى بولۇپ، ئۇنىڭ نامىدا تارقالغان قاسساپلىق رىسالىسىدە: قاسساپلارنىڭ پاكىز، پاك، راستچىل بولۇشى، ھەپتىدە بىر قېتىم رىسالە نىزاملىرىنى ئوقۇپ قائىدىلەرگە ئەمەل قىلىشى، مال سويغاندا تىغنى بىلەپ ئىتتىك تۇتۇشى، مالنىڭ ئايىغىنى باغلاپ، بېشىنى قىبلىگە قارىتىپ، تەگبىر بىلەن پىچاق سۈرۈشى، مالنىڭ قېنى چىقىپ بولغۇچە كۈتۈشى، پايدىنىڭ ئوندىن بىرىنى خەير – ساخاۋەت قىلىشى، سەمىمىيلىك بىلەن شاگىرت تەربىيىلىشى، گۆشنى كانارغا ئېسىپ قائىدە بويىچە تەرتىپ بىلەن پارچىلىشى ۋە ھارام دېيىلگەن بەزلىرىنى ئېلىپ تاشلىشى، بوغۇزلانمىغان، ئۆزى ئۆلۈپ قالغان مالنىڭ گۆشىنى يېمەسلىكى، ساتماسلىقى، قان، ئۆت ۋە ئۆت قېپى، يۈرەكنىڭ ئىككى قۇلىقى، بەز، مىڭە قېپى، كۆزنىڭ قارىقى، مالنىڭ جىنسىي ئەزالىرى قاتارلىقلارنى كېسىپ تاشلىۋېتىشى... قاتارلىقلار بايان قىلىنغان.

     قاسساپلىرىمىز بۇ نىزاملارغا ئەستايىدىل ئەمەل قىلىپ، بوغاز، كېسەل ماللارنى سويمايدۇ. مال سويغاندا مالنىڭ ئالدى ئىككى  پۇتى بىلەن ئارقا سول پۇتى (ئۈچ ئايىغى)نى قوشۇپ باغلاپ، رىسالە بويىچە بوغۇزلايدۇ. قېنى چىقىپ بولغاندا ئوڭ پۇتىنىڭ تىزىنىڭ ئۈستىدىكى تېرىدىن تۆشۈك ئېچىپ پۈۋلەپ، مالنىڭ تېرىسىنى قورسىقىدىن كارنىيىغا ئۇدۇللاپ يېرىپ، تېرىنى ئىككى تەرەپكە قايرىپ ئاجرىتىدۇ. ئۇنىڭدىن كېيىن مالنىڭ بېشى، ئالدى ئىككى پاقالچىقىنى كېسىۋېتىپ، ئارقا پۇتىدىن كانارغا ئېسىپ تېرىسىنى تولۇق ئاجراتقاندىن كېيىن مالنىڭ قارنىنى يارىدۇ، قىزىلئۆڭگەچنى چىگىپ قويۇپ، ئاچچىق ئۈچەينى ئۈزمەي سېرىۋالىدۇ، ئاندىن ئىچ –  باغرىنى پىچاق تەگكۈزمەي ئايرىۋالىدۇ، ئۆپكە بىلەن چىققان يۈرەكنىڭ ئوتتۇرىسىغا پىچاق ئۇرۇپ، يۈرەكنىڭ قېنىنى چىقىرىۋېتىدۇ. ئاخىرىدا مالنىڭ قارنىدىكى شىللىق ئەت، سېرىق سۇ ۋە گۆشكە چاپلاشقان قىللارنى تازىلاپ قائىدە بويىچە پارچىلايدۇ ياكى پەشلەيدۇ. قوينىڭ قۇيرۇق يېغىنى پۈتۈن كېسىۋالىدۇ، ئىچ مېيىنى بۆرەككە قوشۇپ تەكيىچىلەپ يۆگەپ قويىدۇ.

     ئۇستا قاسساپلار ئوتتۇرا ھېساب بىلەن ئون مىنۇتتا بىر قوينى سويۇپ بولالايدۇ. ئۇلارنىڭ مال سويۇش ئالاھىدىلىكى شۇنىڭدىن ئىبارەتكى، ئۇلار ھەر بىر مالنىڭ چوڭ –  كىچىك ئۇستىخان، ئۈگە قۇرۇلمىسىنىڭ جايلىشىشىنى ئىنتايىن پۇختا بىلىدۇ. شۇڭا ئۇلار مالنىڭ ئۇستىخان، ئۈگىلىرىنى سۇندۇرماي، گۆش بىلەن ئۇستىخاننىڭ تەڭلىمىسىنى مۇۋاپىق ئايرىپ، ئەپچىللىك بىلەن ئاجرىتىپ، خېرىدارلارغا ئەلا مۇلازىمەت قىلىدۇ. 
## مەنبەلەر
ئەنئەنىۋى ئويۇن خوراز سوقۇشتۇرۇش

خوراز سوقۇشتۇرۇش  ئۇيغۇرلار ئارىسىدا قەدىمدىن تارتىپ داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان ئەنئەنىۋى ئويۇنلارنىڭ بىرى. ئۇيغۇرلارنىڭ بۇنداق ئۆزگىچە خاسلىققا ئىگە ئەنئەنىۋى ئويۇن تۈرلىرىمۇ ساياھەتچىلەرنى جەلپ قىلىدىغان مۇھىم بايلىقتۇر. بۇ ئويۇن ئادەتتىكى كۈنلەردە ئوينىلىشتىن تاشقىرى مىللىي ئەنئەنىۋى بايراملاردىمۇ ئوينىلىدۇ.

    خوراز سوقۇشتۇرغۇچىلار ئاۋۋال سوقۇشقاق توخۇنىڭ نەسلىدىن چۈجە خوراز تاللايدۇ ۋە ئۇنى تۈجۈپىلەپ بېقىپ، ئاستا – ئاستا سوقۇشۇشنى ئۆگىتىدۇ. خەلق ئارىسىدا ‹‹كەپتەر بېسىپ چىقارغان چۈجە سوقۇشقاق بولىدۇ›› دەيدىغان قاراش بولغاچقا، بىر قىسىم توخۇۋازلار تۇخۇمنى كەپتەرگە بېسىپ چىقارتىپ، ئۇنى بېقىپ چوڭ قىلىدۇ. تۇرپان، پىچاننىڭ ‹‹لوڭ توخۇ›› دەپ ئاتىلىدىغان توخۇسىنىڭ خورىزى ناھايىتى داڭلىق، بۇنداق خورازلار تۇغما ئۇرۇشقاق كېلىدۇ. بۇ خورازلارنىڭ تاجىسى كىچىك، تۇمشۇقى بۈركۈتنىڭ تۇمشۇقىغا ئوخشاش ئىلمەك بولىدۇ. پۇتى توم، دۇكۈرۈكى چوڭ، كۆكرىكى كەڭ  بولۇپ، ئېگىزلىكى 50 – 60 سانتىمېتىر، ئېغىرلىقى  تۆت –  بەش كىلوگرام كېلىدۇ. شۇڭا شىنجاڭنىڭ جاي – جايلىرىدىكى توخۇۋازلار تۇرپان، پىچانغا كېلىپ، بۇنداق توخۇلارنىڭ چۈجىلىرىنى سېتىۋېلىپ، يۇرتلىرىغا ئاپىرىپ بېقىپ  سوقۇشتۇرۇشقا سالىدۇ.

    ئادەتتە، خوراز سوقۇشتۇرۇش ئۈچۈن يۇمىلاق، ئالاھىدە سورۇن تۈزۈلىدۇ. ئادەملەر سورۇننى چۆرىدەپ ئولتۇرۇپ تاماشا كۆرىدۇ. خورازلار مەيدانغا قويۇپ بېرىلگەندىن كېيىن سوقۇشتۇرۇش باشلىنىدۇ. ئادەتتە، ئىككى خورازنىڭ سوقۇشىشى قىسقا بولغاندا بىر نەچچە مىنۇتقىچە، ئۇزاق بولغاندا  ئۈچ – تۆت سائەتكىچە داۋاملىشىدۇ. ئاخىرى بەرداشلىق بېرەلمىگەن خوراز يا قاچىدۇ ياكى يېتىۋالىدۇ. بۇ يېڭىلگەنلىك بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. بەزى خورازلار يىقىلىپ ئۆلگەنگە قەدەر توختىماي سوقۇشىدۇ.

## مەنبەلەر
تاماق سايمانلىرى ۋە ئاپتۇۋا – چىلاپچا

**تاماق سايمانلىرى** دېگەندە، تاماق راسلاش ۋە تاماق يېيىش سايمانلىرى كۆزدە تۇتۇلىدۇ. بۇنداق سايمانلارنىڭ تۈرى كۆپ بولۇپ، بەزىلىرى خاس مىللىي ئالاھىدىلىككە ئىگە. مەسىلەن: تونۇر، زىخ، ئوچاق، كۆسەي، لاخشىگىر، سۇپرا، ئاشتاختا، سېكىلەك – پوزا، نوغۇچ، تۈكچە، رېپىدە، گەزنە، داس (تەڭنە)، قازان، داڭقان، تاۋا، داغلۇغا (قورۇما قورۇيدىغان ساپلىق)، مانتا قازىنى، چۆمۈچ، كەپكۈر، چويلا، قوشۇقلۇق، پىلتە لېگىنى، قورۇما كورىسى، چۆگۈن، چېلەك، كۈپ، ياغ قاچىسى، تۇز قاچىسى، پىچاق، قىڭراق، كەكە، پالتا، ئەلگەك، بەل، پېچىنە – پىرەنىك قېلىپى، دوخۇپكا، پەشتاما قاتارلىقلار بىز ئۇيغۇرلارنىڭ ئاساسلىق تاماق راسلاش سايمالىرىمىز ھېسابلىنىدۇ.

    چوكا، قوشۇق، پىيالە، چىنە، ھەرخىل تەخسە، لېگەن، تاماق شىرەسى، داستىخان قاتارلىقلار تاماق يېيىش سايمىنىمىز ھېسابلىنىدۇ. بۇ ئىككى تۈردىكى سايمانلار تاماق راسلاش، يېيىشلەردە باراۋەر ئىشلىتىلىدۇ. بۇ سايمانلارنى، ئاساسەن، يەرلىك قول ھۈنەرۋەنلەر ياسايدۇ. قوشۇق بىزدە ھەممىدىن كۆپ ئىشلىتىلىدىغان سايمان بولۇپ، ئۇ ئۈجمە، ئۆرۈك، چىلان دەرەخلىرىنىڭ ياغىچىدىن ئويۇپ، نەقىش چىقىرىلىپ ياسىلىدۇ. يېزىلاردا چوكا ئىشلىتىش ئانچە ئومۇملاشمىغاچقا، بەزىلەر(كۆپرەك ياشانغان ئاياللار) چوكا بىلەن يېيىلىدىغان لەڭمەن قاتارلىق تاماقلارنى قولى بىلەن يېيىشكە ئادەتلەنگەن.    

**  ×     ×     ×**

    ئاپتۇۋا – چىلاپچا ئۇيغۇر ئائىلىلىرىدە يۈز – قول يۇيۇش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان ئەنئەنىۋى ئائىلە سايمىنى. ئائىلىلىرىمىزدە مېھماننىڭ قولىغا ئاپتۇۋا –  چىلاپچا بىلەن سۇ بېرىلىدۇ. سۇ بەرگۈچىنىڭ ئوڭ مۈرىسىدە لۆڭگە بولىدۇ. قول يۇيغۇچىلار قولىنى ئۈچ قېتىم يۇيۇپ، سۇ قۇيغۇچىنىڭ مۈرىسىدىكى لۆڭگىنى ئېلىپ قولىنى سۈرتىدۇ. يۇيۇلغان قولنى لۆڭگىگە سۈرتمەستىن سىلكىش خەلقىمىزنىڭ تۇرمۇش ئادىتىگە ئۇيغۇن ئەمەس. يۈز – قولنى يۇغاندا سۈيىنى سىرغىتىپ يۇيۇش تازىلىق تەلىپىگە تولىمۇ ئۇيغۇن.

    جامائىتىمىزدىكى بەزى ئائىلىلەردە ئاپتۇۋا – چىلاپچا زىننەت بۇيۇمى سۈپىتىدە ئۆينىڭ تەكچىلىرىگە تىزىپ قويۇلىدۇ.
## مەنبەلەر
سەكسەنخالتا

‹‹**سەكسەنخالتا**›› ئاتالغان دورا – دەرمانچىلىقىمىز خەلقىمىزدە ئومۇملاشقان كەسىپ بولۇپ، ئەمەلىيەتتە، ئۇنى ئۇيغۇر تېبابىتى شىپاخانىسى، دېيىشكە بولىدۇ.

خەلقىمىزدىكى دورىپۇرۇشلار ھەرخىل دورا - دەرمان سېتىش بىلەن بىللە، ئاغرىقلارنىڭ تومۇرىنى تۇتۇپ، كېسەللىرىگە دىئاگنوز قويىدۇ ۋە شۇ كېسەلگە باپ تەييار دورىلىرىنى بېرىدۇ. بەزى ئاغرىقلارنىڭ كېسىلىگە تەييار دورىلىرى ماس كەلمىسە، ھەرخىل دورا ماتېرىياللىرىدىن نىسبەت بويىچە تەڭشەپ دورا ياساپ بېرىدۇ ھەم ئىستېمال ئۇسۇلىنى تەپسىلىي ئۆگىتىپ قويىدۇ. بۇنداق دورىپۇرۇشلۇق دۇكانلىرىدا سېتىلىدىغان دورا – دەرمانلارنىڭ تۈرى كۆپ بولۇپ، ئۇلار ئايرىم – ئايرىم خالتىلارغا قاچىلىنىپ تىزىلغاچقا، خەلقىمىز گەرچە ئۇنى »سەكسەنخالتا« دەپ ئاتىسىمۇ، ئەمەلىيەتتە،  تۈرلىرى بويىچە دورا – دەرمان قاچىلانغان خالتىلار ئۇنىڭدىن خېلىلا كۆپ بولىدۇ.

     ئەگەر ھەرقانداق ‹‹سەكسەنخالتا››غا بارسىڭىز، ئۇنىڭ يايمىسىدىن ئاقمۇچ، قارامۇچ، زىرە، ئارپىبەدىيان، پىننە، پىلپىل، قەلەمپۇر، قوۋزاقدارچىن، لاچىندانە، گۈلدارچىن، قاقىلە، كۆك لاچىندانە، قۇرۇتۇلغان يىلان، يىلان قاسىرىقى، موزا، كاۋاۋىچىن، سېرىق ھىلىلە، قارا ھىلىلە، پەرگە دارچىن، خولىنجان، ئاقچاچكار، چامغۇر، زەنجىۋىل، سىرە، سورۇنجان، بوز بېغى، جويۈز، ئىتئۈزۈمى، غۇنچە ئۈزۈم، سانا، ئەپيۈن غوزىكى، ئىسپەغول – قارا توغرىغا، قىزىلقولتۇق پاقا، كىلە – كەسلەنچۈك، زەمچە، نۆشۈدۈر، ئادراسمان ئۇرۇقى، رەۋەن، گۈڭگۈرت، قارىغاي يېلىمى، قارائەندىز، ئەقىل قارا، سەرسىتان، سىماب، سىر، كەپىرىس، ئالماس، ھۆل – قۇرۇق بۇغا مۈڭگۈزى، بۆكەن مۈڭگۈزى، ئىپار، زەپەر، مېھرىگىياھ، زەيتۇن مېيى قاتارلىق نەچچە يۈز خىل دورا – دەرمان ھەم ھەر خىل كۆكتات ئۇرۇقى، ماش،  نوقۇت، پۇرچاق تۈرلىرى، خىلمۇ خىل يوپۇرماق، پوتلا، خىلمۇ خىل چېچەك قاتارلىق شىپالىق دورىلاردىن ئېھتىياجىڭىزنى قاندۇرالايسىز، پەسىل ۋە مىجەزنىڭ ئۆزگىرىشىگە قاراپ، ئۇنىڭغا ماس چاي دورىلىرىنى تاللاپ سېتىۋالالايسىز. 
## مەنبەلەر
ئەنئەنىۋى كىيىم ئىلغۇچ — سەجۇۋا

سەجۇۋا ھازىرقى مېتال كىيىم ئىلغۇچىنىڭ ئەڭ بۇرۇنقى شەكلى بولۇپ، ئۇيغۇرلار نەچچە ئون ئەسىر ئىلگىرىلا چىرايلىق، تۈز ئۆسكەن بوغۇمىدىن پۇتاق چىقىرىپ كۆپ شاخلىغان دەرەخ پۇتىقىنى كېسىۋېلىپ، ئۇنىڭ قوۋزاقلىرىنى ئېلىۋېتىپ سىلىقلاپ، چىرايلىق ئىشلەپ، كىيىم ئاسقۇ قىلغان. يەنى ئوتتۇرىدىن چىققان شاخنى ئۇزۇنراق، ئەتراپلىرىدىن چىققانلىرىنى سەل قىسقىراق قىلىپ تەييارلاپ، ئۇنى ئۆينىڭ لىم ياغىچىغا ئورنىتىپ قويسا، ناھايىتى چىرايلىق كىيىم ئىلغۇچ بولىدۇ.

   ھازىرقى كىيىم ئىلغۇچ دەل سەجۇۋىنىڭ كېيىنكى تەرەققىياتىنىڭ نەتىجىسىدۇر. سەجۇۋىنىڭ ئىشلىتىلىشى ئۇيغۇرلارنىڭ گۈزەللىك، پاكىزلىق ئېڭىنىڭ نامايەندىسى، كىيىم– كېچەكلەرنى سەجۇۋىغا ئېلىپ ساقلىغاندا پاكىز، رەتلىك ساقلىغىلى بولىدۇ. ئۇيغۇرلار ناھايىتى بۇرۇنلا سەجۇۋىنىڭ رولىدىن ياخشى پايدىلانغان. سەجۇۋا ھازىرمۇ يېزا– قىشلاقلاردا تېگىشلىك ئورۇندا ئۆزىنىڭ رولىنى جارى قىلدۇرۇپ كەلمەكتە.

## مەنبەلەر
كارۋانلارنىڭ گۈل تاجىسى — قوڭغۇراق

ئىشەنچلىك مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا ، ئۇيغۇر كارۋانلىرىنىڭ ‹‹يىپەك يولى››غا قەدەم تاشلىشى مىلادى 2 – ئەسرىدىن باشلانغان بولۇپ ، قاراخانىلار دەرۋىدە تازا روناق تاپقان، شۇ چاغلاردا ئۇ خۇددى ياز پەسلىدىكى تارىم دەرياسىنىڭ سۈيىدەپ ئۇلغىيىپ ئۆركەشلىگەن ئىدى. شۇڭا كارۋانلارنىڭ تاغ – داۋانلاردىن ئاشقان سۈرلۈك ، ھەيۋەتلىك ۋە سەلتەنەتلىك قىياپىتى گويا بىر ئۈزۈلمەس سىمفونىيىگە ئوخشاپ قالغان. كارۋانلار ئۇزۇن سەپ تارتىپ ماڭغان دەل شۇ مەزگىلدە قوڭغۇراقتىن چىققان ئاجايىپ يېقىملىق ئاۋازلار كىشىلەرنى تاڭ قالدۇرغان.

     قوڭغۇراق — ئۇيغۇرلارنىڭ دۇنيا مەدەنىيەت تەرەققىيات ئىشلىرىغا قوشقان يەنە بىر ئۇلۇغ تۆھپىسى بولۇپ ، ئۇ دۇنيا غەيرى ماددىي مەدەنىيەت مىراسلىرى قاتارىغا قوشۇلۇشقا مۇناسىپ .

       ئۇنداقتا كارۋان دېگەن نېمە ؟ قوڭغۇراقچۇ ؟

     بىردىن ئۈچكىچە بولغان تۆگىگە ھەرخىل تاۋارلارنى تېڭىپ باشقا ئەل – يۇرت ۋە دۆلەتلەرگە ئاپىرىپ سېتىپ ، ئۆزىگە ئېھتىياجلىق تاۋار سېتىۋېلىپ ئاۋام خەلقنى تەمىنلىگەن سودىگەرلەر قىسقىچە كارۋان دەپ ئاتىلىدۇ.

      كارۋانلار يېتىلەپ ماڭغان تۆگىلەرنىڭ باش ياكى ئەڭ ئاخىرىدىكى بۇغرا تۆگىلىرىگە ئېسىلغان كولدورما قىسقىچە قوڭغۇراق دەپ ئاتىلىدۇ.

      قوڭغۇراق بوم ۋە زىلدىن ئىبارەت ئىككى چوڭ تۈرگە ئايرىلغان. ئۇنىڭ شەكلى ئۇزۇن ، يۇمىلاق بولۇپ ، باش تەرىپى كىچىكرەك ، ئاياغ تەرىپى چوڭراق كەلگەن . ئۇيغۇر كارۋانلىرى ئىشلەتكەن قوڭغۇراق ئاق مىس ، پولات ، چويۇن بىرىكمىسىدە ئىشلەنگەنلىكتىن ، ئاۋازى تولىمۇ جاراڭلىق ھەم يېقىملىق چىققان. شۇڭا ئۇ قىش، ئەتىياز پەسلىدە 10 چاقىرىم ، ياز ، كۈز پەسلىدە ئۈچ چاقىرىم يىراقلىقتا ئاۋاز بېرەلىگەن. ئۇنىڭ چوڭلىرى 80 سانتېمېتىر ، كىچىكلىرى 30 سانتېمېتىر ئەتراپىدا بولغان. مەلۇماتلارغا قارىغاندا ، ئىلگىرى ئوردا ۋە بىرقىسىم مەكتەپلەردىمۇ قوڭغۇراق ئىشلىتلگەن.

      ئاۋام خەلق قوڭغۇراقنى كارۋانلارنىڭ ‹‹گۈلتاجى››دەپ نام بېرىشىدە تۆۋەندىكى ئۈچ خىل ئاساسى بار:

      1. قوڭغۇراقنىڭ يېقىملىق ئاۋازى ، كارۋانلارنى كېچىلىك سەپىرىدە بىرەر تۆگىسىنىڭ سەپتىن چۈشۈپ قېلىشنىڭ ئالدىنى ئالغان.

      2. قوڭغۇراقنىڭ يېقىملىق ئاۋازاى ، كارۋاننىڭ قاچان ، قەيەرگە يېتىپ كەلگەنلىكىدىن شەھەر ، كەنت ، ئۆتەڭ ھەمدە ئۇرۇق – تۇغقانلىرىغا ئالدىن خەۋەر بەرگەن.

      3. قوڭغۇراقنىڭ يېقىملىق ئاۋازى ، كارۋانلار سەپەر ئۈستىدە ئۇخلاپ قېلىپ ، كۈتۈلمىگەن بىرەر غەيرىي پىشكەللىك يۈز بېرىشنىڭ ئالدىنى ئېلىشقا ئىمكانىيەت ياراتقان.

      قوڭغۇراقنىڭ ياسىلىشى ۋە تېخنىكا ماھارىتىدىن تولىمۇ ئاددىيلىق ھەم تولىمۇ قەدىمىيلىك چىقىپ تۇرىدۇ. ئۇنىڭدا بىرەر خەت ، يىلنامە ياكى بىرەر ئۇستىنىڭ نام – شەرىپىنى كۆرگىلى بولمايدۇ. مۇشۇلاردىن بىلىۋېلىشقا بولىدۇكى ، قوڭغۇراقنىڭ تارىخى ئىنتايىن ئۇزۇن ، يەنى قاراخانىلار دەۋرىگە تەئەللۇقلۇق بولۇش ئېھتىمالى بار.

      ئەجدادلىرىمىزنىڭ بىر قېتىملىق سودا ئۈچۈن يەتتە ئاي ۋاقىت سەرپ قىلىپ ، ئۇسسسۇزلۇق ۋە ئاچارچىلققا چىداپ ، ئەسلىدىكى ئېگىز – پەس، ئەگرى – توقاي تاغ – داۋان ۋە قۇم – بارخانلىرىدىن ئېشىپ ئۆز ئارزۇ –ئارمانلىرىغا يەتكەن ھەمدە زېرەك ، باتۇر ، بەردەم روھىنى بىزنىڭ ئۈلگە قىلىشىمىزغا قالدۇرغان.  
## مەنبەلەر
جۇۋازچىلىق

**جۇۋازچىلىق**ىمىز ئۆزگىچە مىللىي ئالاھىدىلىككە ئىگە بولۇپ، ئىشلەپچىقىرىش شەكلى ئاددىي، تەننەرخى تۆۋەن،  تارتىلغان ياغ سۈپەتلىك.

  جۇۋازچىلىق سايمانلىرى:  بىر ئېغىز ئۆي، گۇندا، باچكا، قايچا، ئوق، لەنگەر، بۆك، چۈلۈك، پوتلا، بويۇنتۇرۇق، ياغ ئالىدىغان قاچا، تېڭىق ئۈچۈن ئارقان، قايچا ياغاچ كۆتىكىگە ئېلىپ قويۇلىدىغان تاش، ياغ ساقلاش ئۈچۈن تۇلۇمچىلاپ سويۇلغان تېرە(تۇلۇم)، چاۋا (ياغلىق كۈنجۈرە، يۇڭ قېتىلمىسىدىن ياسالغان كوزا) قاتارلىقلاردىن ئىبارەت.

  جۇۋازنىڭ قۇراشتۇرۇلۇشى: بىر مېتىردىن ئۇزۇن قۇچاق يەتمەيدىغان كۆتەك ئۆينىڭ ئوتتۇرىسىغا ئورنىتىلىدۇ. كۆتەككە ئۈستى كەڭ، ئاستى تەرەپ تار قىلىپ ئويۇق ئويۇلۇپ، ئاستىغا ئامۇت ياكى ئالما ياغىچىدىن ئاغزى كىچىك، قورسىقى يوغان ئويۇلغان باچكا قويۇلىدۇ. كۆتەكنىڭ ئاستىنقى بىر تەرىپى ئويۇلغان بولۇپ، بۇ ياغ ئىدىشى قويۇش ئورنى ھېسابلىنىدۇ. مۇشۇنداق ئورۇنلاشتۇرۇلغان كۆتەك ‹‹گۇندا››دەپ ئاتىلىدۇ. ئاچا شەكىلدە ئۆسكەن قارىغاي ياغىچىدىن قايچا ياسىلىپ،  گۇندىغا تىرەپ قويۇلىدۇ. ئاچىنىڭ كۆتىكى تەرەپ ياپىلاقلىنىپ، ئوتتۇرىسىغا ئويۇق ئويۇلۇپ، ئويۇققا قىلچاڭ دەپ ئاتىلىدىغان ياغاچ سايمان تىك بېكىتىلىپ، ئۇنىڭ ئۇچىغا ئېچىلغان تۆشۈككە چۈلۈك ياغاچ ئۆتكۈزۈلىدۇ (ئۇ ‹‹پوتلا››دېيىلىدۇ). قىلچاڭنىڭ ئۇچىغا ‹‹بۆك›› دەپ ئاتىلىدىغان ياغاچ ئويما كىيدۈرۈلۈپ، ئارقان بىلەن تېڭىپ تۇرغۇزۇلىدۇ. ئاندىن ئوق ياغاچنىڭ بىر ئۇچى گۇندىدىكى باچكىغا، يەنە بىر ئۇچى پوتلا ياغاچقا تېڭىلغان ياغاچ ئويما بۆك ئىچىگە كىرگۈزۈلىدۇ. بۇنىڭ بىلەن تىك تۇرغان ئوق ياغاچ قايچا(ئاچا) ياغاچنى كۆتۈرۈپ تۇرىدۇ. گۇندىنى ئارىغا ئېلىپ تۇرغا قايچا ئاچىنىڭ تاشقى تەرىپىگە بويۇنتۇرۇق بېكىتىلىپ، ئۇنىڭغا ئات ياكى كالا قېتىلىدۇ (جۇۋازغا تولاراق كالا قېتىلىدۇ).

  ياغ چىقىرىش ئۇسۇلى: ياغ چۈشىدىغان باچكا ئىچىگە ياغلىق دان چۈشۈپ كەتمەسلىكى ئۈچۈن، جۇۋازنى ھەيدەشتىن بۇرۇن قايچا ياغاچنىڭ كۆتەك تەرىپىگە تاش ئېلىپ قويۇلىدۇ. تاشنىڭ سالمىقى بىلەن تىك تۇرغان ئوق ياغاچ قىرىق بەش گرادۇسلۇق يانتۇلۇق ھاسىل قىلىدۇ. كالا ھەيدەلگەندە جۇۋازچى ياغلىق داننى ئوق ئاستىغا ئىتتىرىدۇ. ئوق تاشنىڭ بېسىمى بىلەن داننى يانچىيدۇ. سېلىنغان دان كۈنجۈرىگە ئايلانغاندا يەنە دان سېلىنىدۇ، جۇۋاز ئۆز ئوقىدا ئايلىنىدۇ، ئوق ئاستىدا دان يانچىلىدۇ. دان يانچىلىپ بولغاندا چىغ بېسىلىدۇ، چىغنىڭ يانچىلىش بېسىمى بىلەن داندىن ياغ تامىدۇ. دان ۋە چىغ يانچىلىپ بولغاندا گۇندا ئىچىدە قېتىشما پەيدا بولىدۇ. جۇۋازچى  ئۇنى بوشىتىۋېلىپ پارچىلاپ، ئايلانما ئوق ئاستىغا باسىدۇ. بۇ چاغدا دەسلەپ جۇۋازچىنىڭ قولى ياغلىشىپ، ياغ پىشقاندا قول قۇرۇقلىشىدۇ. جۇۋازچى بۇنىڭدىن ياغنىڭ ئېلىنىپ بولۇنغانلىقىنى بايقاپ، جۇۋازنى توختىتىدۇ.

  ياغ ئېلىش ئۇسۇلى: بىر جۇۋازدا كۈنىگە بىر قېتىم ئۇلاغ ئالماشتۇرۇش بىلەن ئون –  ئون ئىككى كىلوگرام ياغ ئېلىنىدۇ. پىشقان ياغنى بەزىلەر ئوقنى چىقىرىۋېتىپ باچكىدىن سۈزۈۋالىدۇ. بەزىلەر گۇندا ئاستىدىكى ئوققا قويۇلغان ياغ قاچىسىغا، باچكا ئاستىدىكى ياغ چۈشۈرۈش تۆشۈكىدىن چۈشۈرۈۋالىدۇ. جۇۋازدا چىقىرىلغان ياغ ‹‹پىششىق ياغ›› دېيىلىپ، ئاسانلىقچە بۇزۇلۇپ قالمايدۇ. جۇۋاز ھەم كىشىلەرنىڭ ياغقا بولغان ئېھتىياجىنى ھەل قىلىدۇ، ھەم چارۋا مال بورداش ئۈچۈن قۇۋۋەتلىك يەم  كۈنجۈرىنى تەييارلايدۇ.

  جۇۋازغا قېتىلىدىغان چارپايلار كەچكىچە جۇۋاز ئوقىنى مەركەز قىلىپ ئايلىنىۋېرىدىغان بولغاچقا، ئادەتتە، ئۇلارنىڭ كۆزى لاتا بىلەن تېڭىپ قويۇلىدۇ.
## مەنبەلەر
سەرراچلىق

ئۇيغۇر قول ھۈنەرۋەنچىلىكىدە سەرراچلىق ئالاھىدە ئورۇن تۇتىدۇ. سەرراچلار ئىگەر  –  جابدۇق، ھارۋا جابدۇقى، ئات، تۆگە، خېچىر، ئېشەكلەرنىڭ توقۇم –  مۆلۆسى ۋە بۇلارغا مۇناسىۋەتلىك بارلىق جابدۇقلارنى ياسايدۇ.

سەرراچلىقنىڭ مەھسۇلات تۈرى كۆپ ۋە خىلمۇ خىل. مەسىلەن: سەرراچلىرىمىز ئۇيغۇرچە قۇش باشلىق قەدىمكى ئىگەر، موڭغۇلچە، قازاقچە، قىرغىزچە، روسچە، ھەربىيچە ۋە خەنزۇچە ئىگەر قاتارلىق ئىگەرلەرنى، تۆت ئاتلىق، قوش ئاتلىق ھارۋا جابدۇقى، يارىيار، خادىك، كالا، ئېشەك ھارۋىسىنىڭ جابدۇقلىرىنى ياسايدۇ. سەرراچلىرىمىزنىڭ قولى چېۋەر، ئۇلار ھۈنەرگە كامىل. قۇش باشلىق ئىگەرنى ياساشتا ئۇلار ئىگەرنىڭ قاپىپى(ئىككى يېنى)، سوڭ(ئارقىسى)، ئۈستى كىرەشمىسى(ئىككى قاپىپىنى چېتىپ تۇرىدىغان) ۋە قۇشنىڭ بېشىنى ئايرىم ياسايدۇ. بۇلار پۈتكەندىن كېيىن، قۇش پېيى ئۇرۇپ يانجىلىپ، قاپىپا  –  سوڭغا يارا يېلىم سۈركىلىپ، ئۈستىگە يانجىلغان پەي چاپلىنىپ، ئۇنىڭ ئۈستىدىن يەنە يارا يېلىم سۈركىلىپ، قۇش بېشى، قاپىپا، سوڭ، كىرەشمىلەر كىرىشتۈرۈلۈپ، بېرىلگەن يېلىم ئۈستىگە قاتمۇ قات ماتا ئورىلىپ، ھەر قاتقا يەنە يارا يېلىم بېرىلىدۇ، ئورالغان ماتا بىلەن ئىگەر تەڭشىلىدۇ، ئاندىن گۈللۈك رەخت ياكى گىلەم بىلەن بېزىلىدۇ. بەزى ئىگەرلەرگە تۇچ، كۈمۈش، مىستىن نەقىش قويۇلىدۇ.

    سەرراچلىرىمىزنىڭ  يۈگەن نەقىشلەش، قامچا ئۆرۈش، رەڭدار پۆپۈك ياساش، قامۇت، جونبۇ –  جاۋەن، نۇقتا، يۈگەن قاتارلىقلارنى ياساش ماھارىتىمۇ ئۈستۈن. بۇ جابدۇقلار ھازىرقى زامان ئۈچۈن ئەنئەنىۋى زىننەت بۇيۇملىرى قاتارىدا ئەتىۋارلىنىدۇ.
## مەنبەلەر
لەقەم

خەلقىمىزدە لەقەمسىز ئادەم كەم ئۇچرايدۇ. شۇڭا بىزدە‹‹لەقەمسىز ئەر بولماس، ئويماقسىز خوتۇن(بولماس)››دېگەن ماقال بارلىققا كەلگەن. بىزدە لەقەم كىشىلەرنىڭ بىرەر خۇسۇسىيىتىگە قاراپ، ھەزىل قىلىپ ياكى مەسخىرىلەپ بېرىلىدىغان قوشۇمچە نام. لەقەم شۇ نام ئىگىسىنىڭ مىجەز –  خاراكتېرىنىڭ قانداقلىقىنى، نېمە ئىش قىلىدىغانلىقىنى بىلىشكە ياردەم بېرىدۇ. لەقەم كۆپ ھاللاردا لەقەم ئىگىسىنىڭ ئارزۇسى بويىچە ئەمەس، بەلكى باشقىلار تەرىپىدىن قويۇلۇپ سىڭدۈرۈلىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن لەقەمنى ئىسمىغا قوشۇپ ئاتاش ئادىتى شەكىللەنگەن.

  بىزدە لەقەملەر تۆۋەندىكىدەك تۈرلەرگە بۆلۈنىدۇ:

  1. كەسىپ لەقەملىرى. خەلقىمىزدە بۇنداق لەقەملەر كۆپ ئۇچرايدۇ. مەسىلەن: قاسىم بورىچى، ياسىن كىگىزچى، توختى سەيپۇڭ، قادى مەنجاڭ، توختى چامباش، تۇرسۇن چاڭ، پالتاخۇن راۋاب، روزى تەمبۈر دېگەندەك.

  2. مىجەز –  خاراكتېرىگە مۇناسىۋەتلىك لەقەملەر. مەسىلەن: دودەن، ئەسكى، سەتەڭ، سوغۇق، تۈلكە، شەيتان، جىن دېگەنگە ئوخشاش.

  3. فىزىئولوگىيىلىك لەقەملەر. مەسىلەن: تۆگە، قوتاز، قاۋان، چاشقان، كاناي، دەلدۈش قاتارلىقلار.

  4. بىراۋنىڭ باتۇرلۇقىغا قاراپ قويۇلىدىغان لەقەملەر. مەسىلەن: پالۋان، نوچى، باتۇر دېگەندەك.

  5. بەزىلەرگە سىياسىي تۈس ئالغان لەقەملەر قويۇلۇپ، ئوبدانلا سىڭىشكەن بولىدۇ. مەسىلەن: مەلۇم بىر دېھقان يۇرتىدا ھەمكارلىق گۇرۇپپىسى قۇرۇلغاندىن تارتىپ تاكى ئالىي كوپىراتىپ قۇرۇلغانغا قەدەر(ئۆزى ئالەمدىن ئۆتكەنگە قەدەر)يەككە ئىشلىگەنلىكى ئۈچۈن، ئۇنىڭغا ‹‹يەككە››لەقىمى قويۇلۇپ سىڭىشكەن. شۇنىڭغا ئوخشاش، ‹‹مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى›› مەزگىلىدە ‹‹زاۋفەنپەي››، ‹‹باۋخۇاڭپەي››لەرگە قاتناشقان غوللۇقلارغا پالانى زاۋفەنپەي، پۇستانى باۋخۇاڭپەي دېگەندەك لەقەملەر قويۇلۇپ ئۆزلەشكەن. دېمەك، لەقەملەر كۈچلۈك ھەجۋىيلىككە ئىگە بولغان بولىدۇ.

  بەزى لەقەملەر ئاتىدىن بالىغا مىراس قالىدۇ. مەسىلەن: يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان ‹‹يەككە›› دېگەن ئادەم ئۆلۈپ، بالىسى كوممۇنا ئەزاسى بولغان بولسىمۇ‹‹يەككە›› لەقىمى بالىسىغا ئۆزلەشكەن، ‹‹باخشى››لەقەملىك كىشى ئالەمدىن ئۆتكەندىن كېيىن بۇ لەقەم ئۇنىڭ بالىلىرىغا سىڭىشكەن.

  خەلقىمىزدە شەخسىي لەقەمدىن باشقا يەنە يۇرت –  مەھەللە لەقىمى بولىدۇ. مەسىلەن: تۇرپاندا ‹‹پالاسلار مەھەللىسى››، ‹‹تورغايلار مەھەللىسى›› دېگەن مەھەللىلەر بار. بۇ مەھەللىدىكىلەرنىڭ ئورتاق لەقىمى ‹‹پالاس››، ‹‹تورغاي››لار بولغىنىدەك.

  لەقەم بەزمە –  باراۋەتلەردە ۋە باشقا سورۇنلاردا كۈلكە –  ھەزىل ئۈچۈن ئوبدان تېما بولىدۇ. لېكىن لەقەم توغرىدىن توغرا ئوتتۇرىغا قويۇلمايدۇ. بۇنداق بولمىغاندا چاقچاق كۆتۈرەلمەيدىغانلار بولۇپ قالسا كۆڭۈلسىزلىك يۈز بېرىدۇ. شۇڭا ئەگىتمە يول بىلەن شۇ لەقەمگە مۇناسىۋەتلىك سۆزلەر قىلىنىدۇ. دېمەك، لەقەم قويۇش خەلقىمىزنىڭ خۇش چاقچاق، يۇمۇرىستىك خاراكتېرىنىڭ كونكرېت ئەكس ئېتىشى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. 
## مەنبەلەر
سوپۇنچىلىق

خۇشتار سوپۇنچىلىق كەسپى خەلقىمىزدە كەڭ تارقالغان ھەم تولىمۇ راۋاجلانغان. سوپۇننىڭ خام ئەشىياسى، ئاساسەن، چىگىرتەك چىقمايدىغان كالا، ئۆچكە يېغىدىن ئىبارەت. كەسىپكارلار ھۈنىرىنىڭ پاكلىقى ئۈچۈن غەيرىي ياغلارنى ئىشلەتمەيدۇ. سوپۇننىڭ خۇرۇچى شاخار(كۆيۈك دېگەن ياۋا ئوتنى كۆيدۈرۈپ تەييارلىنىدىغان داشقال) ۋە ئاھاك. سوپۇنچىلىق سايمانلىرى قازان، چۆمۈچ ۋە قېلىپ.

  سوپۇن ياساش:  سىغىمچانلىقنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن قازان ئۈستىگە ئىدىش قويۇلۇپ، ئەتراپى لاي چاپلاپ ئېتىلىدۇ. 50 كىلوگرام ياغدا سوپۇن ياساش ئۈچۈن 25 كىلوگرام شاخار، ئىككى كىلوگرام ئاھاك تەييارلىنىدۇ. ياغ قازانغا سېلىنىپ ئېرىتىلگەندىن كېيىن، سوقۇلغان شاخار بىلەن ئاھاك مۇۋاپىق مىقداردا ئېرىگەن ياغقا سېلىنىدۇ. شاخار ياغنى ئېرىتىپ، ياغ مالېكۇلىلىرىنى پارچىلايدۇ، ئاھاك شاخارنى ئېرىتىش، ياغنى ئاقارتىش ھەم ياغ دانىچىلىرىنى يىغىش  رولىنى ئوينايدۇ. شاخار ئېرىپ قازاندىكى سېلىنما قويۇلۇپ، دۇغلار، ياغ بەزلىرى قازان تېگىگە چۆكۈپ، سۈزۈلگەن ياغ ئۈستىگە ئۆرلەيدۇ. بۇ چاغدا ياغ سۈزۈۋېلىنىپ، قازان تېگىدىكى غەلدە –  غەشلەر تازىلىنىپ، شاخار، ئاھاك سۈيى قۇيۇلۇپ، سۈزۈۋېلىنغان ياغ قازانغا يەنە سېلىنىپ قاينىتىلىدۇ. بۇ تەرتىپ توققۇز قېتىم تەكرارلانغاندا ياغ قولدا يىمىرىلسە چاپلاشمايدىغان بولىدۇ. بۇ ياغنىڭ پىشقان، يەنى بارلىق رېئاكسىيىلىك ماددىلاردىن تازىلانغان ۋاقتى ھېسابلىنىدۇ. بۇ چاغدا قازان تازىلىنىپ، سۈزۈك سۇ قۇيۇلۇپ قاينىتىلىپ شاخار دۇغلىرى تازىلىنىدۇ. ناۋادا شاخار قاينىتىش ئارقىلىق ئەمەس، چايقاش ئۇسۇلى بىلەن تازىلانسا، سوپۇن ئىشلەتكەندە رېئاكسىيە بېرىدۇ. ياغ يۇقىرىقى ئۇسۇلدا تازىلانغاندىن كېيىن، قايتا ئېرىتىلىپ ئۆلچەملىك قېلىپقا قۇيۇلۇپ قاتقاندا سوپۇن تەييار بولغان بولىدۇ. خەلقىمىز يەرلىك ئۇسۇلدا ياسالغان بۇنداق سوپۇننى ئەزەلدىن خاسىيەتلىك، شىپالىق، دەپ بىلىدۇ.

  سوپۇنلىرىمىزنىڭ كىر يۇيۇشتىكى ئالاھىدىلىكىدىن باشقا يەنە دورىلىق خۇسۇسىيەتلىرىمۇ بار. خەلقىمىز قەدىمدىن تەمرەتكە، داغ، بەدەن قېتىشىپ قاسراق باغلاش، پۇت –  قول يېرىلىش، ھەمەل قىلىش(ئىچكى ئەزالارنى يۇيۇش) قاتارلىق كېسەللەرگە بۇ سوپۇننى دورا ئورنىدا ئىشلىتىپ كەلگەن. ئۇنىڭ يەنە بىر ئالاھىدىلىكى، قانچە ئىشلىتىلسىمۇ قول تېرىسى يېرىلمايدۇ، ئەكس تەسىر كۆرسەتمەيدۇ. بەلكى يۈز، قول، بەدەن تېرىسىنى يۇمران قىلىدۇ، پارقىرىتىدۇ، كىرنى تازىلاش نىسبىتى %98 ئەتراپىدا بولىدۇ.

  مېيىت يۇيۇش، بوۋاقنى تۇنجى قېتىم سۇغا سېلىشتا مۇشۇنداق يەرلىك سوپۇن ئىشلىتىلىدۇ. بۇ بىرخىل ئېتىقاد ۋە ئادەت سۈپىتىدە داۋاملىشىپ كەلمەكتە. 
## مەنبەلەر
ھاممام

ھاممام ھازىرقى تىلىمىزدا ھور مۇنچا دېگەندىن ئىبارەت. خەلقىمىز ئوۋچىلىق، چارۋىچىلىق بىلەن تۇرمۇش كەچۈرگەن مەزگىللەردە، ئاساسەن، تاغ –  دالا، ئورمانلاردا ئولتۇراقلىشىپ، تاش ئوچاقلاردا تاماق ئەتكەندە، قازاندىن تاشقان سۇ تاشقا چۈشۈپ ھور ھاسىل بولغان. ئۇلار شەھەرلىشىپ دېھقانچىلىق، قول ھۈنەرۋەنچىلىك بىلەن شۇغۇللانغاندىن كېيىن، يۇقىرىقى ئەمەلىيەتكە ئاساسەن، ئائىلىۋى تاش ھاممام ياساپ پايدىلانغان. كېيىنكى چاغلاردا ئاۋات كوچا –  بازارلاردا مۇكەممەلرەك ھامماملار سېلىنىپ، سودا كارۋانلىرى، ساياھەتچىلەرنىڭ يۇيۇنۇشىغا قولايلىق يارىتىلغان.

ھامماملىرىمىز بىر كىشىلىك يۇيۇنۇش ئۆيى ۋە كۆپ كىشىلىك ھوردىنىش ئۆيىدىن ئىبارەت قۇرۇلمىغا ئىگە. كىشلىرىمىز ئىككىنچى بىرەيلەن بار جايدا يالىڭاچ يۇيۇنۇشنى ئەدەبسىزلىك ھېسابلىغاچقا، ئايرىم ئۆيدە يۇيۇنىدۇ. ئايرىم ئۆيلەر قاتار سېلىنىپ، ھەممە ئۆينىڭ ئۈستىدىن سۇ ئىسسىتىدىغان قازانغا تۇتاشتۇرۇلغان چاقچۇق(ساپال)نور ئۆتىدۇ. نورنىڭ ھەربىر ئۆينىڭ ئوتتۇرىسىدىكى قىسمىغا سۇ چۈشىدىغان جۈمەك ئورنىتىلغان بولىدۇ. قازاندىن چىققان سۇ نور ئىچىدە ئايلىنىپ تۇرىدۇ. ھەركىم ئايرىم ئۆيدە بىر  –  ئىككى رەت يۇيۇنغاندىن كېيىن، لۆڭگىگە بېلىدىن تۆۋەن ئورىنىپ ھوردىنىش ئۆيىگە چىقىدۇ. ھوردىنىش ئۆيىگە چوڭ، ئورۇندۇق، كارىۋاتلار قويۇلغان بولۇپ، ئۆينىڭ ئوتتۇرىسىدا تاش قىزىتىش سۇپىسى بولىدۇ. سۇپىنىڭ ئاستى ئوچاق بولۇپ، ئۇنىڭغا ئوت قالىنىپ،  قىزىتىلغان تاش ھوردىنىش ئۆيىنى يۇقىرى ھارارەتتە ئىسسىتىپ، كىشىلەرنىڭ بەدىنىنى تەرلىتىدۇ. ئۆينىڭ ھارارىتى سەل تۆۋەنلىشى بىلەن تاشقا سۇ چېچىلىپ، نەم ھور پەيدا قىلىنىدۇ. بۇنىڭ بىلەن تەرلەش يۇقىرى پەللىگە چىقىدۇ. تەرلىنىش ئۆيىدە خاتەمچىلەر(بەدەننى سۈرتۈپ قويغۇچىلار)بولىدۇ. ئۇلار خالىغۇچىلارنىڭ بەدەنلىرىنى سۈرتۈپ قويىدۇ. بۇ جايدا ھورلىنىپ بولغانلار يەنە يۇيۇنۇش ئۆيىگە كىرىپ يۇيۇنۇپ  چايقىلىدۇ. ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە ئەر –  ئاياللارنىڭ ھامماملىرى ئايرىم –  ئايرىم تەسىس قىلىنغان. ھامماملىرىمىز بەدەندىكى كىرنى تېز چىقىرىش، بەدەننى يەڭگىللىتىش، سوغۇقتىن ساقلاش، ئۇستىخان ئاغرىقىغا داۋا بولۇش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە. يەرلىك ئۇسۇلدا ياسالغان بۇنداق ھامماملار  ھازىر زامانىۋى مۇنچىلارغا ئورۇن بەرگەن بولسىمۇ، ئۇنىڭ ئەينى تارىخىي دەۋرلەردىكى رولىنى ئۇنتۇماسلىقىمىز لازىم.

   ئابدۇرېشىتخان دەۋرىدە ھامماملارنىڭ تارىخىي تەرەققىياتىغا ئائىت يېزىلغان بىر يادنامىدە‹‹... 585مەھەللە مەسچىتى، 437 ھاممام، 1690 مەكتەپخانا، 573 مەدرىس(يۇقىرى بىلىم يۇرتى)، 1706 كارۋان سارىيى...(قىسقارتىلدى)››بارلىقى پۈتۈلگەن. ئەمما بۇنداق مەدەنىي ئەسلىھەلەر زاماننىڭ ئۆتۈشى بىلەن ۋەيران بولۇپ كەتكەن. كېيىنچە خەلقىمىز بىر كىشىلىكتىن يۇيۇنۇش ئۆيى ياساپ، ئۇنى ‹‹سەراب›› دەپ ئاتىغان. بۇ ئۆينىڭ ئۈستى   يۇيۇنغۇچىنىڭ باش تەرىپىگە ئىسسىق، ئىلىمان سۇ قاچىلىنىدىغان،  ئاستىدىكى تۆشۈك ياغاچ، رېزىنكە نوكچا بىلەن ئېتىلىدىغان چېلەك، كوزا، قاپاق ئېسىلىپ يۇيۇنىلاتتى. ھازىر تۇرۇبىلاشقان سەرابلار مۇنچا نامى بىلەن جارى بولماقتا.
## مەنبەلەر
تاقىچىلىق

تاقىچىلىقىمىزنىڭ بارلىققا كېلىشى ئاتنىڭ قولغا كۆندۈرۈلۈش دەۋرى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. خەلقىمىزدىكى ‹‹ئات يۈك كۆتۈرىدۇ، تاقا ئاتنى كۆتۈرىدۇ›› دېگەن ماقال بۇنىڭ دەلىلى. قاتناش، سودا ترانسپورتىنىڭ تەرەققىيات ئېھتىياجى تاقىچىلىق كەسپىنى يولغا قويۇشنىڭ مۇھىم ئاساسى بولغان. شۇنىڭ بىلەن، تاقىچىلىق خاس كەسىپكە ئايلىنىپ، تۆمۈرچىلىكتىن ئايرىلىپ چىققان.

تاقىچىلىقنىڭ سايمىنى ئاساسەن ئوچاق، كۆيەك، قىسقۇچ، بولقا، بازغان، سەندەل، قەلەم، سۈنبە –  سومتىراچ، ئاتنىڭ تۇيىقىنى شىلىدىغان تىغ، دار،ئارغامچا قاتارلىقلار.

  ھايۋانلارنىڭ تۈرىگە، چوڭ – كىچىكلىكى ۋە ئۇلار قاتنايدىغان يولغا قاراپ تاقىنىڭ تۈرى بەلگىلىنىدۇ. مەسىلەن: ئات، خېچىر، ئېشەك، بۇغا تاقىسى قاتارلىقلار. تاقىلار يەنە تاشلىق يول، توپىلىق يول، مۇز يولغا قاراپ ئايرىم – ئايرىم سوقۇلىدۇ.

  تاشيول (ئۇزۇن يول)دا قاتنايدىغان ئۇلاغلارنىڭ تاقىسى قېلىنراق سوقۇلسا، توپا يولدا يۈرىدىغان ئۇلاغلارنىڭ تاقىسى نېپىز، سىپتا سوقىلىدۇ، مۇزلۇق يولدا ماڭىدىغانلارنىڭ تاقىسى مىخلىق سوقۇلىدۇ.

  تاقىلارنىڭ سوقۇلۇشى: تۆمۈر ئۆلچەملىك كېسىلىپ، قىزىتىلىپ تەلەپلىك سوقۇلغاندىن كېيىن، ئىككى بېشىغا زەي (مىخلاش ئورنى) تارتىلىپ، چىش چىقىرىلىپ تەييارلىنىدۇ.

  تاقا قېقىش: ئات ئۈچ تال ياغاچتىن ياسالغان دار ئىچىگە تۇرغۇزۇلۇپ، ئارقان بىلەن قولتۇق ۋە تېقىم ئارىلىقىدىن باغلىنىپ، ئارقان ئۇچى دار قوزىقىغا مەھكەملىنىدۇ. ئاندىن ئاتنىڭ تاقىلىنىدىغان پۇتى تۇياق ئۈستىدىن ئارقان بىلەن تارتىپ كۆتۈرۈلۈپ، سوتىراچ بىلەن تۇياق ياسىلىپ، تاقا تۇياق يۈزىگە جىپىسلاپ مىقلىنىدۇ.

  تاقىچىلىرىمىز تاقا ياساش، ئۇلاغلارنى تاقىلاش بىلەنلا قالماي، مال دوختۇرلۇقىنىمۇ قىلىدۇ. مەسىلەن: ئۇلاغلاردا بولىدىغان چاشقان يارىسى، ئالىقاراق، تۇياق يېرىلىش، يىرىڭداش، ھەرخىل سۇلۇق يېغىر، جۆجەي ۋە باشقا جاراھەتلەر، ئۆسمىلەرنى يەرلىك ئۇسۇل، يەرلىك دورىلار بىلەن داۋالايدۇ ۋە ئوپېراتسىيە قىلىدۇ.

  تەجرىبىلىك تاقىچىلار ئۇلاغلارنىڭ يۈرۈش، تىنىشىغا قاراپ ئۇلارنىڭ كېسىلى ۋە بولغۇسى كېسەللىرىنى مۆلچەرلىيەلەيدۇ. بىزدە ئېشەكمۇ ئاتقا ئوخشاشلا ناھايىتى مۇھىم ئىشلەپچىقىرىش ۋە قاتناش قورالى بولغان. شۇڭا تاقىچىلىقنىڭ ئەڭ ئاۋات بازىرى ئېشەك تاقىلاش بولۇپ، ئۇنى تاقىلاش جەريانلىرى ئات تاقىلاشقا ئوخشايدۇ.
## مەنبەلەر
قارلىق تاشلاش ئويۇنى

ئۇيغۇر خەلقى ئۇزاق زامانلاردىن بۇيان تۇنجى ياغقان قارنىڭ شەرىپىگە ئاتاپ مەخسۇس مەشرەپلەرنى ئۇيۇشتۇرۇپ، ئۆزلىرىنىڭ خاسىيەتلىك قارغا بولغان ئىنتىزارلىقىنى بىلدۈرۈپ كەلگەن. قارلىق ئويۇننىڭ شەكىللىنىشىمۇ رايونىمىزنىڭ تەبىئىي شارائىتى ۋە ئىقلىم ئالاھىدىلىكى، شۇنداقلا ئاق رەڭنى ئۇلۇغلاش ئېتىقادى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك. ئۇنىڭدىن سىرت، رايونىمىز قۇرغاق، ھۆل – يىغىن مىقدارى ئاز ماكان بولۇپ، كىشىلەر يازدا يامغۇرغا، قىشتا قارغا تەشنا بولىدۇ. مانا مۇشۇنداق شارائىتتا ياغقان تۇنجى قار، كېلەر يىللىق مول ھوسۇلنىڭ بېشارىتى دەپ قارىلىپ، ئۇنىڭ شەرىپىگە مەشرەپ ئۇيۇشتۇرۇپ، ئۆزلىرىنىڭ شادلىق، ئىشەنچ – ئارزۇلىرىنى بىلدۈرۈشكەن.

    قارلىق تاشلاش ئويۇنى مۇنداق باشلىنىدۇ: تۇنجى قار يېغىشتىن بۇرۇنلا ‹‹قارلىق››تاشلىنىدىغان ئۆي نىشانلىنىدۇ. تۇنجى قار يېغىۋاتقان ياكى تۇنجى قار يېغىپ توختىغان ھامان:

   قاردا قارلىق تاشلىدۇق،

   يامغۇردا ياغلىق تاشلىدۇق.

   يېڭى قارنىڭ خوشلىقىدا،

   سىزگە قارلىق تاشلىدۇق.

                              قاردا قارلىق تاشلىدۇق،

                              يامغۇردا ياغلىق تاشلىدۇق.

                              تاپقىنى گۈل كەلتۈرەر،

                              تاپمىغىنى بىر باش پىياز.

    شۇ كۆڭۈللەر تىنچلىقىدىن،

     قار ئويۇنىنى باشلىدۇق.

    قوينى توققۇز ، غازنى ئوتتۇز،

    ھەممىنى تەڭ راسلىدۇق.

                               تاڭ سەھەردە چىللىغاي دەپ،

                               بىر جۈپ خورازنى راسلىدۇق.

                               بىر جۈپ جۇۋان سانچىغاي دەپ،

                              قىزىل گۈلنى راسلىدۇق.

     قارلىق ئېلىپ بارغان كىشىنى،

     پەم بىلەن چىڭ تۇتسىلا.

     قېشىغا ئوسما قويۇپ،

     پەرداز قىلىپ ياندۇرسىلا.

                              قار ئېلىپ بارغان كىشى،

                              كەلسە سالامەت يېتىپ.

                             قار ئېلىپ قالغان كىشى،

                             جابدۇق قىلۇر ئاتنى چېپىپ.

    قارلىقنى ئېلىۋېلىپ،

    بەخىرامان ياتسىلا.

    ئۈچ ئوق مۆھلەت بەردۇق،

    چارشەنبە ئويۇن باشلىسىلا.

    ..... دېگەندەك قارلىق بېيىتلىرىنى (يۇقىرىقىسى قۇمۇل بېيىتلىرى بولۇپ، ھەرقايسى يۇرتلارنىڭ ئوخشىمايدۇ) يازغان قەغەزنى، نىشانلىغان ئۆي يېقىن بولسا پىيادە، يىراق بولسا ئۇلاغلىق بېرىپ ئۆينىڭ بەلگىلىك بىر يېرىگە تىقىپ قويۇپ، ئۆيدىن چىقىۋېتىپ‹‹پالانى يەرگە قارلىق تاشلاپ قويدۇم››دەپلا قاچىدۇ. قارلىق تاشلانغان ئۆيدىن بىر ئادەم ئۇنى قوغلايدۇ. ئەگەر ئۇنى تۇتۇۋالسا، ئۇنىڭ يۈز – كۆزىنى كۈيىدە بوياپ، جۇۋىنى تەتۈر مىندۈرۈپ، مەھەللىمۇ مەھەللە ئايلاندۇرىدۇ. ئەگەر قارلىق ئەكەلگۈچى تۇتۇلماي، قېچىپ كەتسە، قارلىق تاشلانغان ئۆي ئىگىسى قائىدە بويىچە قۇدرىتىنىڭ يەتكىنىچە داستىخان سېلىپ، مەشرەپ ئۇيۇشتۇرۇپ بېرىدۇ.
## مەنبەلەر
چاق ۋە يىپ ئېگىرىش

ئۇيغۇر ئاياللىرى ئائىلە ئىشىدىن بوشىغاندا، چاقتا پاختىدىن يىپ ئېگىرىپ، ئائىلىنىڭ ئېھتىياجىدىن چىقىدۇ، يەنە بىر قىسىم ئاياللار خاس يىپ ئېگىرىش كەسپى بىلەن شۇغۇللىنىدۇ. بەزى يۇرت –  مەھەللىلەردە چاقتا يىپ ئېگىرىش كەسىپلەشكەن بولۇپ، كەسىپكارلار توپلىشىپ يىپ ئېگىرىدۇ. توپلىشىپ يىپ ئېگىرىش تولىمۇ قىزىقارلىق بولۇپ، ئونلىغان ھەتتا يۈزلىگەن چاقتىن چىققان ئاۋاز بىلەن ئاياللارنىڭ جۆر بولۇپ ئېيتقان  مۇڭلۇق ناخشىلىرى كىشىنى ئىختىيارسىز مەپتۇن قىلىدۇ. ھەرقانداق بازاردا خاس يىپ بازىرى بولۇپ، ئۇلار ئېگىرگەن يىپلىرىنى ئاشۇ بازاردا ساتىدۇ ۋە پاختا سېتىۋالىدۇ.

  چاق _ چاق ياسىغۇچىلار تەرىپىدىن ياغاچتىن ياسىلىدۇ. 80 سانتىمېتىرلىق تاختاينىڭ بىر بېشىغا 50 سانتىمېتىرلىق ئىككى ياغاچ 10 سانتىمېتىر ئارىلىق قويۇلۇپ ئورنىتىلىدۇ، يەنە بىر بېشىغا 20 سانتىمېتىرلىق ئىككى ياغاچ  ئارىلىقتا يىپ تۇرغۇدەك قىلىپ تۇرغۇزۇلىدۇ. سەككىزدىن ئون ئالتە چىشلىق قىلىپ ياسالغان يۇمۇلاق ئىككى چاق پۇزا شەكىللىك ئوقنىڭ ئىككى تەرىپىگە بېكىتىلىپ، چاقنىڭ قارىمۇ قارشى چىشلىرى يىپ بىلەن ئۇدۇل چېتىلىدۇ ۋە چاق بىلەن يىك ئارىلىقىغا ئۆلچەم بويىچە تاناپ بېكىتىلىدۇ. بۇ تاناپ چاق بىلەن يىكنى ئايلاندۇرىدىغان تاسمىلىق رولىنى ئوينايدۇ.

  يىپ ئېگىرىش: ئۇچ قىلىنغان پاختىنىڭ بىر ئۇچىدىن بىر غېرىچ يىپ ئېشىلىپ، يىك ئۇچىغا ئىلىنىپ، ئوڭ قول بىلەن چاق ئايلاندۇرۇلىدۇ، سول قولدا پىلتە پاختا سوزۇلىدۇ. يىپ ئېشىلىپ بىر غۇلاچ بولغاندا، چاق ئوقى ئارقىغا ياندۇرۇلۇپ، ئېشىلگەن يىپ يىككە يۆگىلىدۇ. يىپ ئېگىرگۈچىلەرنىڭ ھەرىكىتى ناھايىتى تېز بولۇپ، يىك بىردەمدىلا توشىدۇ. ئاندىن يىكتىكى يىپ قومۇشقا چاق بىلەن ئورىلىپ كاللەكلىنىدۇ، قومۇشقا توشقان بەلگىلىك مىقداردىكى يىپ بازارغا تەييار بولغان بولىدۇ.

  يېزىلاردا چاقتا يىپ ئېگىرىش قوشۇمچە ھۈنەر –  كەسىپ بولغاچقا، خەلقىمىزدە مەخسۇس ‹‹ يىپ ئېگىرىش ناخشىسى›› بار بولۇپ، ئۇنىڭدا چاقچىلارنىڭ سەرگۈزەشتىلىرى ۋە بۇ ئەمگەكنىڭ جەريانلىرى ئوبرازلىق ئەكس ئېتىدۇ.
ھەيكەلتىراشلىق

ھەيكەلتىراشلىق خەلقىمىز بۇددا دىنىغا ئېتىقاد قىلغان مەزگىللەردە تازا تەرەققىي قىلغان. بۇنى كېرىيىدىكى فارا خارابىسىدىن قېزىۋېلىنغان 5 – ئەسىرگە ئائىت تاتخاگاتا بۇددا دىنىنىڭ ھەيكىلى، خوتەندىكى يوتقان خارابىسىدىن قېزىۋېلىنغان ساپال قۇش، تۇرپاندىن قېزىۋېلىنغان لاي قورچاق، رەڭلىك لاي ئات ھەيكىلى، ساماۋى خانغا تەقلىد قىلىنغان رەڭلىك ياغاچ ھەيكەل، قارا شەھەردىن قېزىۋېلىنغان ياغاچتىن ئۇيۇلغان ۋاجرا پالۋان ھەيكىلى، يەنە لايدىن ياسالغان ئەر كىشىنىڭ بېشى ۋە بۇدساتىۋا بېشى قاتارلىقلار ئىسپاتلايدۇ.

    ئۇيغۇرلار 10 – ئەسىردە ئىسلام دىنىغا ئېتىقاد قىلغاندىن كېيىن، ھەيكەلتىراشلىق ھەرخىل دىنىي سەۋەب ۋە چەكلىمىلەر تۈپەيلى قاتاردىن قېلىپ، نەققاشلىققا ئۆزگەرگەن. ھەيكەلتىراشلار ماھارىتىنى ئۇيغۇر بىناكارلىق سەنئىتىگە قارىتىپ، تام – تورۇس، دېرىزە – ئىشىك گىرۋەكلىرىگە، مېھراپلارغا، مۇنار، گۈمبەزلەرگە ھەرخىل ئويما نەقىشلەر بىلەن گۈل، ماراللار، چالغۇ ئەسۋابلار، ئۆي بېساتلار، ھۆسن خەتلەرنى چۈشۈرۈش بىلەن نامايان قىلغان.

    دەۋرىمىزگە يېتىپ كەلگەن ھەيكەلتىراشلىق تارىخىدىن قارىغاندا ئۇنىڭ ئۆزگىچە ئۇسلۇب ۋە مىللىي ئالاھىدىلىككە ئىگە ئىكەنلىكى ئايان.

    ھەيكەلتىراشلىرىمىز گەج، پولات چىۋىق، ماتا ياكى پاخال ۋە تۇخۇمنىڭ ئېقىنى ماتېرىيال قىلىدۇ. گەج ئاساسىي ئورۇندا تۇرىدۇ. ئۇلار گەجنى بېلىق گەج، توم گەج دەپ ئىككىگە ئايرىيدۇ. بېلىق گەج ئۇزۇنچاق بولۇپ چىداملىق بولىدۇ. توم گەج ئۇيۇل، يوغان بولىدۇ.  گەج تەييارلاش: بېلىق گەج تونۇردا پىشۇرۇلۇپ سوقۇلۇپ، ئەلگەكتىن ئۆتكۈزۈلگەندىن كېيىن، مەلۇم مىقداردىكى گەج سۇغا سېلىنىپ، دوغاپ ھالىتىدە قويۇپ قويۇلىدۇ. ئۇ بىر قانچە مىنۇتتا لەڭپۇڭدەك قاتىدۇ، ئاندىن ئىشلىتىلىدۇ.

    ھەيكەلتىراشلىق ئەسۋابلىرى: گۈشتە گەردە (ئەندىۋە شەكلىدە بولىدۇ)، رەندە گەردە (موزدۇز رەندىسىگە ئوخشاش)، نوكەش گەردە، زىقچى گەردە، ئىسكىنە گەردە قاتارلىق پولات تىغلاردىن ئىبارەت.

    ھەيكەل ياساش ئۇسۇلى: ئادەم ياكى ھايۋانات ھەيكىلىنى ياساشتا ئالدى بىلەن پولات چىۋىقتا ئۇنىڭ جازىسى قۇرۇلىدۇ. جازا سىرلىنىپ، ئۈستىگە ماتا ياكى پاخال يۆگەپ، ھەيكەلنىڭ ئەزا كۆرۈنۈشلىرى مۇقىملاشتۇرۇلىدۇ. ئاندىن گەج ھۆل ۋاقتىدا ماتا ئۈستىگە سۈركىلىدۇ. گەج مەلۇم قېلىنلىققا يەتكەندە كېرەكلىك سايمان بىلەن قىرىپ، ھەيكەلنىڭ تاشقى كۆرۈنۈشى پۈتتۈرۈلىدۇ. جاپلىما ھەيكەللەر، مەسىلەن، تامغا چاپلىنىپ بىر يۈزى كۆرسىتىلىپ ياسىلىدىغان ئادەم بېشى ياكى پۈتۈن تۇرقى بولسۇن، بۇنداق ھەيكەللەرگە قېلىپ ئىشلىتىلىدۇ.

    ھەيكەل پۈتكەندىن كېيىن، تۇخۇمنىڭ ئېقى ماتا بىلەن ھەيكەل ئۈستىگە سۇۋېلىپ پەردازلىنىدۇ. بۇنىڭدا ھەيكەل پارقىراق، سىلىق بولۇش بىلەن بىللە، يېرىلمايدۇ. يامغۇر، نەملىكنى قوبۇل قىلمايدۇ. ئۇزاق مۇددەت تۇپراق ئاستىدا تۇرسىمۇ ئەسلىي ھالىتى ئۆزگەرمەيدۇ.
## مەنبەلەر
ئۇيغۇرلاردىكى قول يۇيۇش مەدەنىيتى

قول يۇيۇش ئۇزاق تارىخقا ئىگە بىر خىل ئېسىل ئەنئەنە بولۇپ، ئۇ ئۇيغۇرلارنىڭ تازىلىققا ، پاكىزلىققا ئىنتايىن ئەھمىيەت بېرىدىغانلىقىنىڭ روشەن ئىپادىسىدۇر.

    ئۇيغۇرلار تازىلىق — ساغلاملىقنىڭ ئانىسى، بارلىق گۈزەللىكنىڭ ئاساسىي، ئىنسان تەبىئىيتى ۋە ئەخلاقنىڭ زىننىتى دەپ قارايدۇ. شۇنداقلا كېسەللكنىڭ قول ئارقىلىق ئېغىزدىن كىرىدىغانلىقىنى، قول پاكىز بولسا بەدەن ساغلام، ئۆمرى ئۇزۇن بولىدىغانلىقىنى چوڭقۇر چۈشىنىدۇ، شۇنداقلا تازىلىققا رىئايە قىلىشنى شەرەپ، رىئايە قىلىشنى شەرەپ، رىئايە قىلماسلىقنى نومۇس دەپ بىلىدۇ. شۇ ۋەجىدىن تازىلىقنى كۈندىلىك تۇرمۇشتىكى بارلىق ئىش – ھەرىكەتنىڭ ئالدىغا قويۇپ، ئومۇمىي بەدەن تازىلىقى، يېمەك – ئىچمەك تازىلىقى، كىيىم – كېچەك ۋە مۇھىت تازىلىقى قاتارلىقلارغا ئىنتايىن ئەھمىيەت بېرىشتىن سىرت، قول يۇيۇشنى ئائىلە مەدەنىيتىنىڭ مۇھىم مەزمۇنى قاتارىدا مەركەزلىك ئورۇنغا قويۇپ كەلمەكتە. ئۇيغۇرلار ھەر قېتىم ئۇيقۇدىن ئويغىنىپ ئورنىدىن تۇرغاندا، ئالدى بىلەن قولىنى، ئاندىن باشقا ئەزالىرىنى يۇيىدۇ. كۆكتات ئادالاش، يېمەك – ئىچمەك تەييارلاش، ئاش – تاماق ئېتىش، باشقا قوشۇمچە يېمەكلىكلەرنى يېيىشتىن ئاۋۋال ۋە كېيىن قولىنى پاكىز يۇيىدۇ. بولۇپمۇ توي – تۆكۈن، نەزىر – چىراغ، مېھماندارچىلىق قاتارلىق ئاممىۋى سورۇنلاردا قول يۇيۇش ئالاھىدە چوڭ ئىش قاتارىدا ھۆرمەت – ئېكرام بىلەن قائىدە – يوسۇنلۇق ھالدا تەرتىپلىك ئېلىپ بېرىلىدۇ. مېھمانلارنىڭ قولىغا سۇ بېرىشتە نەپىس ئىشلەنگەن ئاپتۇۋا – چىلاپچىلار ھازىرلىنىدۇ. ساھىبخان قولىغا سۇ قۇيۇشقا مەخسۇس ئادەم ئورۇنلاشتۇرىدۇ، قولىغا سۇ قۇيغۇچىلار سۇنىڭ ئىسسق – سوغۇقلۇقىنى ئوبدان تەڭشەپ، ئوڭ قولىدا ئاپتۇۋانىڭ بېغىنى تۇتۇپ، سول قولىنىڭ ئالقىنىنى ئاپتۇۋانىڭ قورسىقىغا يەڭگىل تەگكۈزۈپ، ياشتا ۋە ھۆرمەتتە چوڭ بولغانلاردىن باشلاپ، مېھمانلارنىڭ ئالدىغا ئېگىلىپ تۇرۇپ، نۆۋەت بىلەن ئالدىرىماي قولىغا سۇ قۇيىدۇ. قولىغا سۇ بېرىشنىڭمۇ مۇناسىپ قائىدىسى بار بولۇپ، ئادەتتە ئۈچ قېتىمدىن بەش قېتىمغىچە سۇ قۇيۇش بويىچە داۋاملىشىدۇ، يەنى 1– قېتىمدا ئازراق، 2– قېتىمدا ئوتتۇرا ھال، 3– قېتىمدا يەڭگىل، ئۈزۈلدۈرمەي سۇ قۇيۇش كېرەك. مەيلى قانداق جايدا بولسۇن كىچىكلەر چوڭلارنىڭ، پەرزەنتلەر ئاتا – ئانىلارنىڭ قولىغا سۇ قۇيىدۇ ۋە بۇمۇ ئوخشاشلا يۇقىرىقىدەك قائىدە – تەرتىپ بويىچە ئېلىپ بېرىلىدۇ. ئۇيغۇرلار قويۇق تاماق ۋە باشقا يېمەكلىكلەرنى پاكىز قول بىلەن يېيىشنى كىچىكىدىن باشلاپ ئادەت قىلغان بولۇپ، بۇنداق يېيىلگەن تاماقنىڭ تەمى قوشۇق ۋە چوكا بىلەن يېيىلگەن تاماققا قارىغاندا تاتلىق ۋە يېيىشلىك بولۇپ، كەيپىياتنى يۇقىرى كۆتۈرىدۇ. ئۇيغۇرلارنىڭ قول يۇيۇش مەدەنىيتى ئەنئەنىۋىلىككە ئىگە. شۇنىڭ ئۈچۈنمۇ ئۇيغۇرلا ئادەتتە ھەر خىل يۇقۇملۇق كېسەللىكلەرگە ئوڭايلىقچە گىرىپتار بولمايدۇ ھەمدە بۇنىڭ خاسىيتى تەن قۇرۇلۇشى، چىراي گۈزەللىكى، روھىي كەيپىياتى جەھەتلەردىنمۇ گەۋدىلىنىپ تۇرىدۇ. ئۇيغۇرلارنىڭ ئېلىمىز، ھەتتا دۇنيا بويىچىمۇ ئۇزاق ئۆمۈر كۆرىدىغان مىللەتلەر قاتارىدىن ئورۇن ئېلىشىمۇ قول يۇيۇش ئاساس قىلىنغان تازىلىق مەدەنىيتى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك، دەپ قاراشقا بولىدۇ. 

## مەنبەلەر