open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
زەيد ئىبنى ئەلى

**زەيد ئىبنى ئەلى** (زَيْدُ بنُ عَلِيِّ بنِ الحُسَيْنِ بنِ عَلِيِّ بنِ أَبِي طَالِبٍ بنِ عَبْدِ المُطَّلِبِ الْعَلَوِيُّ الْهَاشِمِي) : زەيد ئىبنى ئەلى ئىبنى ھۈسەين ئىبنى ئەلى ئىبنى ئەبى تالىب ئەلئەلەۋىي ئەلھاشىمىي (ئەبۇ ھۈسەين). (ھ. 76 – 122 / م. 695 – 740) كاتتا ئالىم ۋە «زەيدىييە مەزھىبى»نىڭ ئىمامى. ساھابىلەرگە تىل تەگكۈزۈشنى شىئەلەرگە چەكلىگەن. «ئۇمەۋىيلەر»گە قارشى قوزغىلاڭ كۆتۈرگەن ۋە ئۇرۇشتا ئۆلتۈرۈلگەن. باشقىلار تەرىپىدىن جەملىنىپ نەشرگە تەييارلانغان «فىقھ توپلىمى» ۋە «ھەدىس توپلىمى» قاتارلىق ئەسەرلەرنى قالدۇرغان. «زەيد ئىبنى ئەلى قىرائىتى» دەپ تونۇلغان ئايرىم بىر قىرائىتى بار.

تۈر:ئىسلام تارىخى
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ئەھلى بەيت
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
زەيد ئىبنى خالىد

**زەيد ئىبنى خالىد** (): زەيد ئىبنى خالىد ئەلجۇھەنىي (ئەبۇ ئابدۇرراھمان). (ئۆ: ھ. 78 / م. 697) ھۇدەيبىييەدىكى «رىزۋان بەيئىتى»گە قاتناشقان. مەككە فەتھى كۈنى جۇھەينە قەبىلىسىنىڭ تۇغىنى كۆتۈرگەن قوماندان ساھابە.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئىسلام تارىخى
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
1944 - يىلى

**1944** (MCMXLIV) يىلى ئىسە بويىچە شەنبە كۈنى باشلانغان يىلدۇر.

## چوڭ ئىشلار

* 12 - نويابر شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى غۇلجادا قۇرۇلدى.

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
ماھىنۇر قاسىم

ماھىنۇر قاسىم (لاتىن: Mahinur Qasim، كرىل: Маһинур Қасим)، شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ جۇمھۇر رەئىسى ئەخمەتجان ﻗﺎﺳﯩﻤىنىڭ خانىمى.  

ماھىنۇر خانىم 1929 - يىلى 8 - ئاينىڭ 15 - كۈنى ئىلى ۋىلايىتىنىڭ قورغاس ناھىيىسىدە توغۇلغان. 1 يېشىدا ئاپىسى ۋاپات بولغان.  

1945 - يىلى 1 - ئاينىڭ 15 - كۈنى ئەخمەتجان قاسىمى بىلەن توي قىلغان ۋە ئەخمەت ئەپەندىنىڭ يېنىدا كاتىبلىق خىزمىتى بىلەن شوغۇللانغان.  

1949 - يىلى 27 - ئاۋغۇست كۈنى ئەخمەت ئەپەندى ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئۆمۈرى قىزى بىلەن ئوغلىنى تەربىيلەش بىلەن ئۆتكەن.  

1951 - يىلى ئىلى ۋىلايەتلىك ئاياللار بىرلەشمىسىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى، 1952 - يىلى غۇلجا شەھرىنىڭ باشلىقى بولغان ۋە شۇ يىلى جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسىگە كىرگەن. 

1953 - يىلىدىن باشلاپ ئاتالمىش شىنجاڭ ئۆلكىلىك ھۆكۈمەت ئىشخانىسىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى، ش ئۇ ئا ر ئاياللار بىرلەشمىسىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى بولغان. 

«مەدەنىيەت ئىنقىلابى»دا زەربىگە ئۇچرىغان بولسىمۇ، ج ك پ 11 - نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتىنىڭ 3 - ئومۇمىي يىغىنىدىن كېيىن ئۈزۈل - كېسىل ئاقلىنىپ، ئاپتونوم رايونلۇق ئاياللار بىرلەشمىسىنىڭ مۇدىرلىق ۋەزىپىسى ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەن.  

ئىلگىرى - ئاخىرى بولۇپ ش ئۇ ئا ر خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى، خىتاي مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، مەملىكەتلىك ئاياللار بىرلەشمىسىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى قاتارلىق ۋەزىپىلەرنى ئۆتىگەن. 

2003 - يىلى دەم ئېلىشقا چىققان. 

## ئەسلىمە
ماھىنۇر قاسىمنىڭ ئون نەچچە يىلدا يېزىپ تەييارلىغان، 2014 - يىلى مىللەتلەر نەشرىياتى تەرىپىدىن 8 - ئايدا نەشر قىلىنغان «ئەخمەت ئەپەندىمنى ئەسلەيمەن» ناملىق ئىككى جىلدلىق بىر خاتىراتى بار بولۇپ، ئېغىر دەرىجىدە سۈزگۈچتىن ئۆتكۈزۈلگەن بولسىمۇ يەنىلا ئۆزى شاھىت بولغان بەزى ھەقىقىي ۋەقەلەر ھەققىدە مەلۇم دەرىجىدە ئىلمىي قىممەتكە ئىگە ئەسەر دېيىشكە بولىدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئاياللار
1929 - يىلى

**1929** - يىلى 

## ۋەقەلەر

## توغۇلغانلار
* ماھىنۇر قاسىم (15 - ئاۋغۇست)

## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر

تۈر:20 - ئەسىرتۈر:1960 - يىللار
15 - ئاۋغۇست

15 - ئاۋغۇست

## ۋەقەلەر

## توغۇلغانلار

* ماھىنۇر قاسىم (1929)

## ئۆلگەنلەر

## بايراملار

## مەنبە
Mahinur Qasim

Mahinur qasim (Kona Yéziq: ماھىنۇر قاسىم, kril: Маһинур Қасим), Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining Jumhur Re'isi Exmetjan Qasimining xanimi.

## Hayati
Mahinur xanim 1929 - yili 8 - ayning 15 - küni Ili Wilayitining Qorghas nahiyiside toghulghan. 1 yéshida apisi wapat bolghan.

1945 - Yili 1 - ayning 15 - küni Exmetjan Qasimi bilen toy qilghan we Exmet ependining yénida katibliq xizmiti bilen shoghullanghan.

1949 - Yili 27 - awghust küni Exmet Ependi wapat bolghandin kéyin ömüri qizi bilen oghlini terbiylesh bilen ötken.

1951 - Yili Ili wilayetlik ayallar birleshmisining mu'awin mudiri, 1952 - yili Ghulja shehrining bashliqi bolghan we shu yili Junggo Kommunistik Partiyisige kirgen.

1953 - Yilidin bashlap atalmish shinjang ölkilik hökümet ishxanisining mu'awin mudiri, SHUAR ayallar birleshmisining mu'awin mudiri bolghan.

«Medeniyet inqilabi»da zerbige uchrighan bolsimu, JKP 11 - nöwetlik merkiziy komitétining 3 - omumiy yighinidin kéyin üzül - késil aqlinip, aptonom rayonluq ayallar birleshmisining mudirliq wezipisi eslige keltürülgen.

Ilgiri - axiri bolup SHUAR xelq qurultiyi da'imiy komitétining mu'awin mudiri, xitay memliketlik xelq qurultiyi da'imiy komitétining ezasi, memliketlik ayallar birleshmisining mu'awin re'isi qatarliq wezipilerni ötigen.

2003 - Yili dem élishqa chiqqan. 

## Eslime
Mahinur Qasimning on nechche yilda yézip teyyarlighan, 2014 - yili milletler neshriyati teripidin 8 - ayda neshr qilinghan «Exmet Ependimni Esleymen» namliq ikki jildliq bir xatirati bar bolup, éghir derijide süzgüchtin ötküzülgen bolsimu yenila özi shahit bolghan bezi heqiqiy weqeler heqqide melum derijide ilmiy qimmetke ige eser déyishke bolidu.

## Menbe
Маһинур Қасим

Маһинур Қасим (кона йезиқ: ماھىنۇر قاسىم, крил: Маһинур Қасим), Шәрқий Түркистан Җумһурийитиниң Җумһур Рәиси Әхмәтҗан Қасиминиң ханими.

Маһинур Ханим 1929 - йили 8 - айниң 15 - күни Или Вилайитиниң Қорғас наһийисидә тоғулған. 1 йешида аписи вапат болған.

1945 - йили 1 - айниң 15 - күни Әхмәтҗан Қасими билән той қилған вә Әхмәт Әпәндиниң йенида катиблиқ хизмити билән шоғулланған.

1949 - йили 27 - авғуст күни Әхмәт Әпәнди вапат болғандин кейин өмүри қизи билән оғлини тәрбийләш билән өткән.

1951 - йили Или Вилайәтлик Аяллар Бирләшмисиниң Муавин Мудири, 1952 - йили Ғулҗа Шәһриниң башлиқи болған вә шу йили Җуңго Коммунистик Партийисигә киргән.

1953 - йилидин башлап аталмиш Шинҗаң Өлкилик Һөкүмәт Ишханисиниң муавин мудири, ШУАР Аяллар Бирләшмисиниң муавин мудири болған.

"Мәдәнийәт Инқилаби"да зәрбигә учриған болсиму, ҖКП 11 - Нөвәтлик Мәркизий Комитетиниң 3 - Омумий Йиғинидин кейин үзүл - кесил ақлинип, Аптоном Районлуқ Аяллар Бирләшмисиниң мудирлиқ вәзиписи әслигә кәлтүрүлгән.

илгири - ахири болуп ШУАР Хәлқ Қурултийи Даимий Комитетиниң муавин мудири, хитай Мәмликәтлик Хәлқ Қурултийи Даимий Комитетиниң әзаси, мәмликәтлик аяллар бирләшмисиниң муавин рәиси қатарлиқ вәзипиләрни өтигән.

2003 - йили дәм елишқа чиққан.

## Әслимә
Маһинур Қасимниң он нәччә йилда йезип тәйярлиған, 2014 - йили Милләтләр Нәшрияти тәрипидин 8 - айда нәшр қилинған "Әхмәт Әпәндимни Әсләймән" намлиқ икки җилдлиқ бир хатирати бар болуп, еғир дәриҗидә сүзгүчтин өткүзүлгән болсиму йәнила өзи шаһит болған бәзи һәқиқий вәқәләр һәққидә мәлум дәриҗидә илмий қиммәткә игә әсәр дейишкә болиду.

## мәнбәләр

تۈر:كىشلەر
1922 - يىلى

**1922** - يىلى 

## ۋەقەلەر
* 1922 - يىل يازدا كانادالىق ئالىم فرىدىرىخ بانتىڭ ۋە ياردەمچىسى دىئابېت كېسىلىنىڭ شىپاسىنى تاپتى.
*بۈيۈك برىتانىيە دۆلىتى ئەڭ گۈللەنگەن دەۋرىگە يەتكەن.
* 1 - نويابر، ئاتاتۈرك سەلتەنەتنىڭ ئەمەلدىن قالدۇرۇلغانلىقى جاكالىدى.
## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر

تۈر:20 - ئەسىرتۈر:1900 - يىللار
زەيد ئىبنى ئەسلەم

**زەيد ئىبنى ئەسلەم** (): زەيد ئىبنى ئەسلەم ئەلئەدەۋىي (ئەبۇ ئابدۇللاھ). (ئۆ. ھ. 136 /م. 754) تابىئىن. ھەزرىتى ئۆمەرنىڭ ئازادگەردىسى. ھەدىس رىۋايەت قىلغان ئالىم، فۇقاھالاردىن فۇقاھالاردىندۇربىرى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئىسلام تارىخى
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
1913 - يىلى

**1913** - يىلى

## ۋەقەلەر
* ھامۇت مۆمىن كۇچا يېڭىمەھەللەدا تۇنجى پەننىي مەكتەب — «كۇچا يېڭىمەھەللە پەننىي باشلانغۇچ مەكتىبى»نى قۇرغان.

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر

تۈر:20 - ئەسىرتۈر:1910 - يىللار
1900 - يىلى

**1900 (MCM)** يىلى ئىسە بويىچە دۈشەنبە كۈنى باشلانغان يىلدۇر. 1900- يىلى 18- ئەسرنىڭ ئەڭ ئاخىرىقى يىلىدۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر


تۈر:20 - ئەسىر
1902 - يىلى

**1902** (MCMII) يىلى ئىسە بويىچە پەيشەنبە كۈنى باشلانغان يىلدۇر. 

## چوڭ ئىشلار

* ۋ. ۋ. بارتولد ئوتتۇرا  ئاسىيادا «تارىخى كاشغەر»نى قولغا چۈشۈرگەن.

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر

تۈر:20 - ئەسىرتۈر:1900 - يىللار
1899 - يىلى

**1899 - يىلى** (MDCCCXCIX) مىلادى تەقۋىم بويىچە يەكشەنبە كۈنىدىن باشلانغان ئادەتتىكى يىل بولۇپ، جۇلىئان كالېندارىچە جۈمە كۈنىدىن باشلانغان نورمال يىل.

## ۋەقەلەر

## توغۇلغانلار
* ئوسمان باتۇر، (ئۆ. 1951)
## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر
رىمنىڭ قۇرۇلۇشى تەقۋىمى

رىمنىڭ قۇرۇلۇشى تەقۋىمى (***ab urbe condita*** ياكى ***anno urbis conditae***؛ قىسقىچە: **A. U. C.** ياكى **AUC** ياكى **a.u.c.**؛ شۇنداقلا  "***anno urbis***"، قىسقىچە **a.u.**) مەنىسى: «شەھەر (رىم/روما) قۇرۇلغاندىن بېرى» دېگەن لاتىنچە بىر سۆز بولۇپ، شەھەرنىڭ قۇرۇلۇشى م.ب 753 - يىلىدۇر. AUC بەزىبىر رىم تارىخچىلىرى تەرىپىدىن مەلۇم رىم يىللىرىنى پەرقلەندۈرۈش ئۈچۈن قوللىنىلغان تەقۋىم سېستىمىسىدۇر. ئەدەبىيات - سەنئەتنىڭ قايتا گۈللىنىش دەۋرىدىكى يازغۇچى - تەھرىرلەر بەزىدە كىتابلىرىغا ئېلان قىلىنغان يىلنى AUC بويىچە يازاتتى. بۇنىڭغا قاراپ قەدىمىي رىملىقلارنى AUC قوللانغان دەپ قېلىش مۇمكىن، ئەمەلىيەتتە قەدىمىي رىمدا تەقۋىم باشقچە ئىدى.
## قاراڭ
* لاتىنچە ئاتالغۇلار تىزىملىكى

## مەنبەلەر
تۈركىيەلىك ئۇيغۇرلار

**تۈركىيەلىك ئۇيغۇرلار** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:**Türkiyelik Uyghurlar** ) بولسا ئاسلىقى 1940-يىللاردىن كېيىن تۈركىيەگە كۆچۈپ كېلىپ ئولتۇراقلىشىپ قالغان ئۇيغۇرلارنى كۆرسىتىدۇ.
## تارىخى

## تەشكىلاتلار
*شەرقىي تۈركىستان مائارىپ ۋە ھەمكارلىق جەمئىيىتى
*دۇنيا شەرقىي تۈركىستانلىقلار قېرىنداشلىق ئۇچرىشىشى
*دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ۋەخپى
*شەرقىي تۈركىستان مىللىي بىرلىك شۇراسى

*شەرقىي تۈركىستان ئۆلىمالار بىرلىكى
*شەرقىي تۈركىستان يېڭى نەسىل ھەرىكىتى
*شەرقىي تۈركىستان نۇزۇگۇم كۈلتۈر ۋە ئائىلە جەمئىيىتى
*ئوقۇ ئۇيغۇر بىلىگ يۇرتى
*شەرقىي تۈركىستان ۋەقپى
*ھىرا مەدەنىيەت ۋە مائارىپ ۋەخپى

## ئۇيغۇرلاردا ئاخبارات
*ئابدۇللاھ يالقۇن
## تونۇلغان كىشىلەر
*ئابلىكىمخان مەخسۇم-دىنى ئالىم.
*سېيىت تۈمتۈرك
*ئەركىن ئەكرەم
*ئابدۇرەشىد جەلىل قارلۇق
*ۋارىس چاقان
*مەغپىرەت كامال
*مۇيەسسەر خەندان-2020-يىلى دۇنياغا تەسىر كۆرسەتكەن 100 ئايال.
*پەرھات قۇربان تەڭرىتاغلى
*نامەتجان مەمەت
*ئابدۇقادىر ياپچان
*يۈسۈپجان ئەمەت
*نۇرسىمان ئابدۇرېشىت
*مەريەم سۇلتان
*ھەمدۇللا ۋەلى
*ياسىنجان غوپۇر
----
*ئەلى ئەكبەر داموللام
*ھىدايەتۇللاھ ئوغۇزخان
*ئابدۇللاھ يالقۇن
*بۇرھان ئۇلۇغيول
*مىرزەخمەت ئىلياس-ئۇيغۇر پائالىيەتچى
----
*يەھيا قۇربان-تۈركىيە پۇقراسى خىتايلار تەرىپىدىن تۇتۇقلانغان.

*مىركامىل قەشقەرىي
*ئىدرىس ھەسەن-2021-يىلى 7-ئاينىڭ 19-كۈنى ماراكەشتە تۇتۇقلانغان.
*دوغان ئەردوغان-
## باشقىلار
*تۈركىيە كىملىك كارتىسى،تۈركىيە كىملىك نومۇرى

*تۈركىيە شوپۇرلۇق كىنىشكىسى، تۈركىيە پاسپورتى

*تۈركىيە ئىقامەت ئىزنى بەلگىسى،

*تۈركىيەلىك ئۇيغۇرلار

## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:جەمئىيەت
تۈر:ئۇيغۇرلار
باھائىي تەقۋىمى

**باھائىي تەقۋىمى** (فارسچە: تقويم بهائي) باھائىيلىكتە قوللىنىلغان بىر تەقۋىمدۇر. تەقۋىم 1844 - يىلى 21 - مارتتىن باشلاپ ھېسابلىنىدۇ.

## مەنبەلەر
بېنگال تەقۋىمى

**بېنگال تەقۋىمى** ياكى **بېنگال كالىندارى** (بېنگالچە: (বঙ্গাব্দ)، بېنگال ۋە بانگىلادىش خەلقلىرى ياشغان رايونلاردا قوللىنىلىدىغان بىر تەقۋىمدۇر. 

تەقۋىم ئاسسام، بېنگال رايونلىرىدا قوللىنىلىدۇ.

## مەنبەلەر
راجنات سىنگ

link=https://ug.wikipedia.org/wiki/%DA%BE%DB%86%D8%AC%D8%AC%DB%95%D8%AA:Rajnath.jpg|thumb|راجنات سىنگىنىڭ سۈرىتى.**راجنات سىنگ** (ئىنگ:Rajnath Sing. ت. 1951 - يىلى 10 - ئىيۇل) ھىندىستاننىڭ ھازىرقى دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرى. بۇندىن بۇرۇن ھىندىستان خەلق پارتىيىسى رەھبىرى، ئۇتتار پرادىش ئۆلكىسى تۆرە ئاغاسى بولغان. ئۇتتار پراددە توغۇلغان.
ھۆججەت:Shri Rajnath Singh taking charge as the Union Minister for Defence, in New Delhi on June 01, 2019.jpg
ھۆججەت:A delegation from Daman & Diu and Dadra & Nagar Haveli led by the Member of Parliament, Shri Natubhai Gomanbhai Patel calling on the Union Home Minister, Shri Rajnath Singh, in New Delhi on July 13, 2016.jpg
ھۆججەت:The Union Home Minister, Shri Rajnath Singh releasing a book at the valedictory session of the 8th ASSOCHAM International Security Summit, in New Delhi on March 11, 2016.jpg
ھۆججەت:A delegation from Catholic Bishops’ Conference of India (CBCI) led by Archbishop of Agra & Secretary General of CBCI, Shri Albert D’Souza calling on the Union Home Minister, Shri Rajnath Singh, in New Delhi on April 13, 2015.jpg

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ھىندىستان دۆلەت ئەربابى
بەربەرىي تەقۋىمى

**بەربەرىي تەقۋىمى** ياكى **بەربەرىي كالېندارى**، ئافرىقا قىتئەسىنىڭ غەربىي شىمالىدا ياشىغۇچى بەربەرىيلەر تەرىپىدىن قوللىنىلىدىغان بىر تەقۋىمدۇر.

## مەنبەلەر
تەقۋىم

**تەقۋىم** ياكى **كالېندار**، ۋاقىتنىڭ ئەسر، يىل، ئاي، ھەپتە ۋە كۈن قاتارلىق بۆلەكلەرگە بۆلۈنگەن ۋە تەرتىپلىك كۆرسىتىلگەن جەدۋەل. 

تەقۋىم ئىجتىمائىي ، سودا ، دىنىي ياكى مەمۇرىي مەقسەتلەر ئۈچۈن بىر كۈنلۈك تەشكىللەنگەن سىستېما. 

تەقۋىم تەشكىللەش ۋاقىتنى پارچە-پارچە قىلىپ ، ئۇلارغا كۈن ، ھەپتە ، ئاي ۋە يىل دېگەندەك ئىسىم قويۇش ئارقىلىق ئېلىپ بېرىلىدۇ. تەقۋىمدىكى ۋاقىتنى يىغىۋېلىش ۋاقتى ، ئۆرلەش ۋە چېكىنىش قاتارلىق تەبىئىي ھادىسىلەر ، شۇنداقلا قۇياش ۋە ئاي دەۋرى قاتارلىق بىر قىسىم ئاسترونومىيىلىك ھادىسىلەرنىڭ دەۋرىيلىكى بەلگىلىگىلى بولىدۇ. نۇرغۇنلىغان مەدەنىيەتلەر ۋە جەمئىيەتلەر ئۆزلىرىنىڭ كونكرېت ئېھتىياجىغا ماس ھالدا مودېل كالېندار ياساپ چىقتى. گرېگورىيان ۋە ھىجرىيە كالېندارى كۆپىنچە دۇنيادا ئىشلىتىلىدۇ. گرېگورىيان كالېندارى ئەيسا (0) نىڭ تۇغۇلۇشىنى باشلىنىش دەپ قارايدۇ ۋە قۇياشقا ئاساسەن تەييارلىنىدۇ. ھىجرىيە كالېندارى مۇھەممەدنىڭ مەككىدىن مەدىنەگە كۆچۈشىنى باشلايدۇ (622) ۋە ئايغا ئاساسەن تەييارلىنىدۇ.
## مەنبەلەر
12 مۆچەل تەقۋىمى

**12 مۆچەل تەقۋىمى**، ئاسىيادا، بولۇپمۇ خىتاي ۋە تۈركىي قەۋىملەر تەرىپىدىن كەڭ قوللىنىلغان بىر تەقۋىم. شۇنداقلا ياپونلار، كورىيەلىكلەر، ۋىيېتناملىقلار، موڭغۇللار ۋە مانجۇلاردىمۇ پەرقلىق تۈرلىرى قوللىنىلغان.

بۇ تەقۋىمدە، ھەر بىر ھايۋان بىر يىلنى كۆرسىتىدۇ. مەسىلەن; «يولۋاس يىلى» غا ئوخشاش. ھەر يىلى ئۇ ھايۋاننىڭ ئالاھىدىلىكى بىلەن شەكىللىنىدۇ دەپ قارىلىدۇ. مەسىلەن ، مايمۇن يىلىدا قىزىقارلىق ۋە ئالدامچىلىق كۆپىيىدۇ دەيدىغان ئىشەنچ بار. ئۇ ياش (AGE: 12x5 = 60 ياش) قاتارلىق دەۋرلەردە تەرەققىي قىلىدۇ ، بۇ سان ئىنسانلارنىڭ ئوتتۇرىچە ئۆمرى. مىلادىدىن بۇرۇنقى 12 ھايۋان بىلەن تۈرك كالېندارى ، بۇ كالېندار مودۇ تەڭرىقۇت تەختكە چىققان ۋاقتى. م.ب 209 - يىلى باشلىنىدۇ.
## تۈركىي خەلقلەردە مۆچەل تەقۋىمى

### مەنبەلەر
1897 - يىلى

**1897 (**MDCCCXCVII**)** يىلى ئىسە بويىچە جۈمە كۈنى باشلانغان نورمال يىلدۇر. 

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
1898 - يىلى

**1898** (MDCCCXCVIII) يىلى مىلادى تەقۋىم بويىچە شەنبە كۈنى باشلانغان نورمال بىر يىلدۇر.

## ۋەقەلەر

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر
1893 - يىلى

**1893** (MDCCCXCIII) يىلى مىلادى تەقۋىم بويىچە يەكشەنبە كۈنى باشلىغان ئادەتتىكى يىلدۇر.

## ۋەقەلەر

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر
1901 - يىلى

**1901** (MCMI) يىلى مىلادى تەقۋىم بويىچە سەيشەنبە كۈنى باشلىغان ئادەتتىكى يىلدۇر.

## ۋەقەلەر

## توغۇلغانلار

* مەمتېلى تەۋپىق ، ئۇيغۇر مائارىپچى، ئىستىقلال شائىرى. (ئۆ. 1937)

## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر
1904 - يىلى

**1904** (MCMIV) يىلى ئىسە بويىچە جۈمە كۈنى باشلانغان يىلدۇر. 

## چوڭ ئىشلار
## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
1892 - يىلى

**1892** (MDCCCXCII) يىلى مىلادى تەقۋىم بويىچە جۈمە كۈنى باشلىغان ئادەتتىكى يىلدۇر.

## ۋەقەلەر

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر
1908 - يىلى

**1908** (MCMV) يىلى ئىسە بويىچە پەيشەنبە كۈنى باشلانغان يىلدۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر

تۈر:20 - ئەسىرتۈر:1900 - يىللار
1906 - يىلى

**1906** (MCMVI) يىلى ئىسە بويىچە دۈشەنبە كۈنى باشلانغان يىلدۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
1932 - يىلى

**1932** (MCMXXXII) يىلى ئىسە بويىچە جۈمە كۈنى باشلانغان يىلدۇر.

## چوڭ ئىشلار

*

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە

تۈر:20 - ئەسىرتۈر:1930 - يىللار
1933 - يىلى

**1933** (MCMXXXIII) يىلى ئىسە بويىچە يەكشەنبە كۈنى باشلانغان يىلدۇر.

## چوڭ ئىشلار

* 12- ئاپرېل — شېڭ شىسەي سىياسىي ئۆزگىرىش قوزغاپ جىن شۇرېننى ئۆرۈپ تاشلىدى.

* 12 - نويابر — شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى قەشقەردە قۇرۇلدى.[thumb|220x220px|ھىجرى 1352 - يىلى 25 - رەجەب كۈنى قۇرۇلغان [شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى|شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئاي يۇلتۇزلۇق دۆلەت بايرىقى.]]

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
1931 - يىلى

**1931** (MCMXXXI) يىلى ئىسە بويىچە سەيشەنبە كۈنى باشلانغان يىلدۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
تۈر:20 - ئەسىر
تۈر:1930 - يىللار
1942 - يىلى

**1942** (MCMXLII) يىلى ئىسە بويىچە پەيشەنبە كۈنى باشلانغان يىلدۇر.

## چوڭ ئىشلار

* سابىت داموللا ئابدۇلباقى ئۈرۈمچىدە شېھىت قىلىندى.

## توغۇلغانلار

*

## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر

تۈر:20 - ئەسىرتۈر:1940 - يىللار
19 - ئەسىر

**19- ئەسر،** مىلادى تەقۋىم بويىچە  1- قەھرىتان 1801 — 31- كۆنەك 1900- يىللار ئارىسىدىكى يۈز يىللىق بىر زامان تىلىمىدۇر.
## ۋەقەلەر

### 1800 - يىللار

### 1810 - يىللار

### 1820 - يىللار

* 1825 - ياقۇب بەگ توغۇلدى.

### 1830 - يىللار

### 1840 - يىللار

### 1850 - يىللار

### 1860 - يىللار

* 1867 -  ياقۇب بەگ قەشقەرىيە خانلىقىنى قۇردى.

### 1870 - يىللار

* 1876 - زو زۇڭتاڭ شەرقىي تۈركىستاننى ئىشغال ئۈچۈن كېلىپ، ئۈرۈمچىنى ئالدى.

* 1877 - ياقۇب بەگ ئۆلدى.
* 1878 - زو زۇڭتاڭ قەشقەرنى ئىشغال قىلدى.

### 1880 - يىللار

### 1890 - يىللار

### 1900 - يىلى
پورتۇگالىيە، ئوسمانلى - يىلى| ۋە چىڭ ئىمپېرىيىسى - يىلى| چۆكۈشكە باشلىغان، بابۇر ۋە مۇقەددەس جېرمان ئىمپېرىيىسى گۇمران بولغان دەۋىردۇر.

ناپولىئون ئۇرۇشلىرىدىن سوڭرە، بىرتانىيە ئىمپېرىيىسى، دۇنيا نۇڧۇسىنىڭ 1/4 ىنى، يەر يۈزىنىڭ 1/3 گە ھاكىم بولۇپ، دۇنيا رەھبەر كۈچى ھالىغا كەلدى.

ۋەتىنىمىزدە خوجىلار دەۋرى داۋام ئەتكەن، چىڭ سۇلالىسىنىڭ قايتا ئىستىلاسىغا دۇچ كەلگەن. جەنۇبتا قۇشبېگى ياقۇب بەگ 1866- يىلى  قەشقەرنى مەركەز قىلغان قەشقەرىيە — يەتتە شەھەر دۆلىتىنى قۇرۇپ قىسقا مۇددەت ئىچىدە زاۋال تاپتى.

19- ئەسر ئەينى زاماندا يېڭى ئىجاد ۋە كەشڧىياتلار بىلەن بىرگە مۇسبەت ئىلىملەردە كۆرىنەرلىك ئىلگىرلەشلەرگە سەھنە بولغان. تىبابەت، ماتېماتىكا، ڧىزىكا - يىلى|، خىمىيە، بىئولوگىيە، ئېلېكترىك ۋە مېتاللوروگىيە قاتارلىق ساھەلەردە كەلگۈسى يۈزيىلنىڭ تېز سۈرەتتە تەرەققىي قىلغان تېخنولوگىيەلىك - يىلى| يېڭىلىقلارنىڭ ئۇلى سېلىنغان يۈز يىل.

تۆمۈريول تۇشۇش ئىشلىرىنىڭ باشلىنىشى بىلەن يېتىپ كەلگەن سانائەت ئىنقىلابى بىلەن بىرگە نۇرغۇن ئەلدە شەھەرلىشىش ھەرىكىتى باشلانغان ۋە دۇنيادىكى نۇرغۇن چوڭ شەھەرنىڭ نۇڧۇسى، بۇ دەۋىردە بىر مىلىيوننىڭ ئۈستىگە چىققان. بۇ ساھەدە تىبابەت ساھەسىدەكى ئىلگىرلەشلەر ھەم تەسىلىك بولغان. دۇنيادا ھەنۇز بايقالمىغان رايونلار (ئانتاركتىدا ۋە ئاركتىكانىڭ ئۇلاشماق تەس يەرلەردىن باشقا) بايقالغاندۇر ۋە 1890 لەردا دۇنيانىڭ نازۇك ۋە ئىنچىكە خەرىتەسى ئوتتۇرغا قويىلىشىغا ۋەسىلە بولغان.

بۇ ئەسردە قۇلدارلىق تېز سۈرئەتتە يىمىرىلگەن. ھايتى قۇللار ئىسيانىدىن سوڭرە بېرىتانىيە ئىمپېرىيىسى، دېڭىزلاردىكى ئەگەمەنلىكىدىن ڧايدالانىپ دۇنيا مىقياسىداكى قۇل تىجارەتىنى توختىتىشقا تىرىشقان. بېرىتانىيە 1834 تە، ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرى، ئىچكى ئۇرۇشقا ئۇلاپلا 1865 تە، برازېلىيە ئىسە 1888 دە قۇللۇقنى قالدۇرغان. ئەينى شەكىلدە رۇسىيە تۇپراقلىرىدىمۇ قۇللۇق ئاخىرلاشقان.

بۇنىڭدىن باشقا، مىللەتچىلىك ئىدىيسى گۈللەنگەن، كۆپچىلىك ياۋروپا مىللەتلىرى ئۆزلىرىنىڭ زامانەۋىي مىللىي دەۋلەتلەرىنى قۇردى، ھەمدە ئۆز مىللىتى ۋە دەۋلەتىنىڭ تارىخى ۋە مەدەنىيەتىنى قوغداشقا باشلىدى.

ئىجتىمائىي تۈزۈم ھەققىدە، چوڭ مىقياسدىكى ئىجتىمائىي توقۇنۇشلار يۈز بەردى، سوتسىيالىزىم كۈنسايىن كېڭىيىشكە باشلادى ۋە بىر ئەسرلىك سوغۇق ئۇرۇشنىڭ مۇسەبىبىبى بولمىش ماركىسىزم ئىنتايىن مەشھۇر.

سەنئەت ساھەسىدە، ئۆتكەن ئەسر مودا بولغان كلاسسىك سەنئەت پەرسلىكنىڭ ئورنىغا رومانتىزم ئالماشتى، كېيىنچە ئىلىم پەن ۋە سانائەت ئىنقىلابىنىڭ تەسىرى بىلەن،  ياۋروپادا ماتېرىيالىزىمچىلىق كۈچەيىشكە باشلادى،

## دەۋرلەر

* سانائەت ئىنقىلابى
* سىشى تەيخۇ دەۋرى
* ئېدۇ دەۋرى
* ياقۇپ بەگ دەۋرى
ئەسىر (تۇتقۇن)

ئەسىر، ئىسىم، [ئەرەبچە]: 

# ئۇرۇش ۋاقتىدا دۈشمەن قولىغا چۈشۈپ، ئەركىنلىكتىن مەھرۇم قىلىنغان كىشى. تۇتقۇن.
# بىرەر كىشى، ئىش ياكى نەرسىگە بېرىلىپ كەتكەن، شەيدا بولغان كىشى.

## ئەسىرلەرگە قىلىنىدىغان مۇئامىلە

## مەنبە


## مەنبەلەر
ئەسىر (يۈزيىل)

**ئەسىر** ئىسىم [ئەرەبچە: ] 

① ‹تارىخ› يۈز يىل بىر دەۋر قىلىنغان ۋاقىت بىرلىكى: ئەبۇناسىر فارابى X ئەسىردە «ئۇد» مۇزىكىسىنى تىلغا ئالغان. 

② دەۋر، زامان: ئوتتۇرا ئەسىر. 

بىلىمدىن ھەممە ئىش مەيدانغا چىققان ئەسىردۇر بۇ، 

بىلىش لازىم بىلىمسىزلەرگە بۇ ئەسىردە خېرىدار يوق;

ئەسىر [esir] — كالىندار ھېسابىدىكى 100 يىلنى بىر بىرلىك قىلغان ۋاقىت بىرلىكى، بىر ئەسىر 100 يىلغا تەڭ. 

قەدىمكى ئوتتۇرا ئاسىيادا بىر ئەسىر 30 يىلنى كۆرسىتەتتى. 

چاغاتاي دەۋرىدىكى تۈركى خەلقلەر 32 يىلنى بىر ئەسىر ھېسابلايتتى.

## مەنبەلەر
1912 - يىلى

**1912** - يىلى ئىسە مىلادى تەقۋىم بويىچە دۈشەنبە كۈنى باشلانغان كەبىسە يىلدۇر.

## چوڭ ئىشلار

* ياڭ زېڭشىن شەرقىي تۈركىستانغا ئىگە بولۇۋالدى.

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە

تۈر:20 - ئەسىرتۈر:1910 - يىلللار
ئازاد شەرقىي تۈركىستان گېزىتى

**ئازاد شەرقىي تۈركىستان گېزىتى** — 1944 - يىلى 17 - نويابر كۈنى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى تەرىپىدىن تەسىس قىلىنغان ھۆكۈمەتنىڭ رەسمىي ئورگان گېزىتى بولۇپ، شۇ كۈنى ئۇيغۇرچە، قازاقچە، رۇسچە ۋە خىتايچە (خىتايچىسى ئەركىن شەرقىي تۈركىستان نامىدا) تۇنجى سانى چىقىرىلغان.

ئازاد شەرقىي تۈركىستان گېزىتى 1946 - يىلى، بېتىم تۈزۈلۈپ، بىرلەشمە ھۆكۈمەت ئىشقا كىرىشكەندە مەزكۇر گېزىت «**ئىنقىلابى شەرقىي تۈركىستان گېزىتى**» دەپ ئۆزگەرتىلگەن ھەم ئۇيغۇر، قازاق، رۇس، شېۋە، موڭغۇل ۋە خىتاي تىللىرىدا نەشر قىلىنغان.

## مەنبەلەر
مىرئەھمەت سېيىت

**مىرئەھمەد سېيىت ھاجى** — «مەمتېلى ئەپەندى» ناملىق بۇ كىتاپنىڭ ئاپتۇرلىرىدىن بىرى بولۇپ، 1923 - يىلى ئاتۇشنىڭ مەشھەد كەنتىدە دۇنياغا كەلگەن.

1935 - يىلى مەمتېلى ئەپەندىنىڭ «ئىزچى ئەتىرىتى»گە قوبۇل قىلىنغان ھەم بارابانچى بولغان.

1939 - يىلى قەشقەر پېداگوگىكا مەكتىپىگە قوبۇل قىلىنىپ، ئۈچ يىل ئوقىغان. ئوقۇشنى تاماملىغاندىن كېيىن ئىلگىرى - كېيىن بولۇپ قەشقەر ۋە ئاتۇشتا سەنئەتچى، ئوقۇتقۇچى ۋە ئىلمى مۇدىر بولغان. 

1949 - يىلدىن كېيىن، ئاتۇشتا مەدەنىي - مائارىپ خىزمىتىنى ئىشلىگەن. 1959 - يىلدىن 1987 - يىلغىچە، ئاتۇش ناھىيىلىك (شەھەرلىك) مەدەنىيەت يۇرتىدا ئىشلىگەن. 

مىرئەھمەت سىيىت ئەپەندى 1981 - يىلى تۇنجى قېتىم «بۇلاق» مەجمۇئەسىنىڭ 3 - سانىدا «شائىر تەۋپىق» ناملىق ماقالىسىنى ۋە «تەۋپىق شېئىرلىرىدىن نەمۇنىلەر»نى ئېلان قىلىپ مەمتېلى ئەپەندى ۋە ئۇنىڭ بىر قىسىم شېئىرلىرى ھەققىدە قىممەتلىك مەلۇمات بەرگەن.

1985 - يىلى «ئاتۇش ئەدەبىياتى»دا «ئۇيغۇر خەلقىنىڭ 30 - يىللاردىكى كومپوزىتورى مەمتېلى ئەپەندى» ناملىق ماقالىسىنى ئېلان قىلغان.

ئۇ يەنە مەمتېلى ئەپەندىنىڭ ناخشا - مارشلىرىدىن 40 نەچچىنى رەتلەپ كىتاپچە ھالىتىدە نەشرگە تەييارلىغان ۋە ئادەتتىكى ئۈنئالغۇغا تەمبۇر بىلەن ئوقۇپ، ئىككى پىلاستىنكا قىلىپ خاتىرە قالدۇرغان.

مىرئەھمەت سېيىت ئەپەندى يەنە 1987 - يىلى «ئۇيغۇر يېڭى مائارىپىنىڭ بايراقدارى — مەمتېلى ئەپەندى» ناملىق ئەسلىمىسىنى تاماملاپ نەشرگە تاپشۇرغان.

1991 - يىل 10 - ئاينىڭ 18 -كۈنى 68 يېشىدا ئالەمدىن ئۆتكەن. 

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
تۈر:ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
تۈر:ئۇيغۇر يازغۇچىلار
تۈر:شەرقىي تۈركىستان تارىخى
4 - ماي

4- ماي

1937 - يىلى -- مەمتېلى تەۋپىق ئەپەندى قولغا ئېلىنغان.
1852 — يىلى شەيخ شامىلنىڭ نەۋرىلىرىدىن ھاجى مۇرات قوشۇن باشلاپ چاررۇسىيە ئەسكەرلىرىگە ھۇجۇم قىلغاندىن كېيىن تاغقا چىقىپ كەتتى. ئەتىسى ئونجالى يېزىسىدا (بۈگۈن ئەزەربايجانغا تەۋە) كازاكلار تەرىپىدىن ئۆلتۈرۈلۈپ، كاللىسى سانكېت - پېتېربۇرگقا ئىبەرىلدى.
30 - ماي

30 - ماي. 5 - ئاينىڭ 30 - كۈنى

* 1937 - يىلى مەمتېلى تەۋپىق ئەپەندى ۋە 300 كىشى قەشقەر ياۋاغ تۆرمىسىدە ئوققا تۇتۇپ شېھىد قىلىندى، كېيىن بېنزىن چېچىپ ئوت قويۇپ كۆيدۈرۋېتىلدى.
1948 - يىلى

**1948** - يىلى مىلادى تەقۋىمگە كۆرە 

## ۋەقەلەر

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر
1930 - يىلى

**1930- يىل** چھارشەنبە كۈنىدىن باشلانغان ئادەتتىكى يىلدۇر. ھىجرى 1348- يىل 30- رەجەبتىن 1349- يىل 10- شەئبانغا توغرا كېلىدىغان يىلدۇر. 

## ۋەقەلەر

* دۇنيا نۇڧۇسى 2 مىلىياردقا يەتكەن.
* 2- ئاينىڭ 1- كۈنى — سوۋېت ھۆكۈمەتى (س س س ر خەلق كومىسسارلارى سوۋېتى) تەرىپىدىن «ئومۇمىي كوللىكتىپلىشىشنى تىزلاشتۇرۇش ۋە پومشچىكلارغا قارشى ئۇرۇش ھەققىدە» قارارنىڭ قەبۇل قىلىنىشى.
* 2- ئاينىڭ 6- كۈنى — ئاۋستىرىيە بىلەن ئىتالىيە ئوتتۇرىسىدا دوستلۇق شەرتنامىسى ئىمزالاندى.
* 3- ئاينىڭ 2- كۈنى — جۇڭگو سول قانات يازغۇچىلار ئىتتىپاقى شاڭخەيدە قۇرۇلدى.
* 3- ئاينىڭ 12- كۈنى — ھىندىستان مىللىي ئازادلىق ئىنقىلابى قەھرىمانى ماھاتما گەندى باشچىلىقىدا ئەنگىلىيەنىڭ ھىندىستاندىكى تۇز ئىشلەپچىقىرىش ھوقۇقىنى بايقۇت قىلدى.
* 3- ئاينىڭ 28- كۈنى — كونىستانتىنوپول ئىسمى خەلقئارادا رەسمىي ئىستانبۇل دەپ ئۆزگەرتىلدى.
* 3- ئاينىڭ 31- كۈنى — ئېفىئوپىيەدە ئىسيان چىقتى.
* 2- ئاينىڭ 18- كۈنى — پلۇتون پېلانتى بايقالدى.
* 4- ئاينىڭ 3- كۈنى — تۈركىيەدە يەرلىك سايلاملاردا ئاياللارغا ئاۋاز بېرىش ھوقۇقى بېرىلدى.
* 7- ئاينىڭ 13- كۈنى — خەلقئارالىق پۇتبول بىرلەشمىسى دۇنيا لوڭقىسى (FIFA) مۇسابىقىسى ئۇرۇگۋايدا ئۆتكۈزۈلدى.

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر


تۈر:20 - ئەسىرتۈر:1930 - يىللار
21 - ئەسىر

**21 - ئەسىر**، مىلادى تەقۋىمگە كۆرە 2001 - يىلى 1 - يانۋاردىن 2100 - يىلى 31 - دېكابرغىچە بولغان ۋاقىت ئارىلىقىنى كۆرسىتىدۇ.
## ۋەقەلەر

### 2000 - يىللار

* 2000 - 
* 2001 - 
* 2002 -
* 2003 -
* 2004 -
* 2005 -
* 2006 -
* 2007 -
* 2008 -
* 2009 -

### 2010 - يىللار

* 2010 - 
* 2011 - 
* 2012 -
* 2013 -
* 2014 -
* 2015 -
* 2016 -
* 2017 -
* 2018 -
* 2019 -

### 2020 - يىللار

* 2020 - 

## مەنبە

تۈر:21 - ئەسىر
1961 - يىلى

**1961** - يىلى

## ۋەقەلەر

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر

تۈر:20 - ئەسىرتۈر:1960 - يىللار
1943 - يىلى

**1943** (MCMXLIII) يىلى ئىسە بويىچە جۈمە كۈنى باشلانغان يىلدۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار
## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر


تۈر:20 - ئەسىرتۈر:1940 - يىللار
1964 - يىلى

**1964** - يىلى 

## ۋەقەلەر

## توغۇلغانلار

ئابدۇقادىر جالالىدىن 1964-يىلى مارتتا ھازىرقى قەشقەر شەھرىگە قاراشلىق بەشكېرەم يېزىسىدىكى بىر ئۆلىما ئائىلىسىدە تۇغۇلغان.
## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر

تۈر:20 - ئەسىرتۈر:1960 - يىللار
1984 - يىلى

**1984** - يىلى 

## ۋەقەلەر

## توغۇلغانلار
* Basshunter

## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر

تۈر:20 - ئەسىرتۈر:1980 - يىللار
1928 - يىلى

**1928** - يىلى 

## ۋەقەلەر

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

* 16 - ماي، شامەخسۇت ۋاڭ ئۆلدى. 

* 7 - ئىيۇل، ياڭ زېڭشىن ئۆلتۈرۈلدى.
## مەنبەلەر

تۈر:20 - ئەسىرتۈر:1920 - يىللار
1976 - يىلى

**1976** - يىلى 

## ۋەقەلەر

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

* ماۋ زېدوڭ
* جۇ ئېنلەي
* جۇ دې

## مەنبەلەر

تۈر:20 - ئەسىرتۈر:1970 - يىللار
18 - ئەسىر

---Sidenote START---

**18 - ئەسىر**، مىلادى تەقۋىمگە كۆرە 1701 - يىلى 1 - يانۋاردىن 1800 - يىلى 31 - دېكابرغىچە بولغان ۋاقىت ئارىلىقىنى كۆرسىتىدۇ.

خەلقئارادا بەزى تارىخچىلەر 18 - ئەسىر تارىخىنى 1715 - 1789 (فرانسۇز ئىنقىلابى) ئارىسى دېسە، بەزىلەر تېخىمۇ ئۇزۇن قىلىپ 1688 - يىلى ئىنقىلابى (*Glorious Revolution*) بىلەن 1815 - يلىدىكى ۋوتېرلو ئۇرۇشىغىچە بولغان ۋاقىت ئارىلىقىنى 18 - ئەسىر دەپ ئاتايدۇ.

## ۋەقەلەر
### [[1700 - يىللار]]
* 1700 - يىلى - ئىستانبۇل شەرتنامىسى(1700)
* 1703 - يىلى - II. مۇستافاخان ئۆلدى

### [[1710 - يىللار]]
* 1711 - يىلى - پرۇت ئۇرۇشى
* 1717 - يىلى - III. مۇستافاخان تۇغۇلدى.

### [[1720 - يىللار]]
* 1725 - يىلى - پېتىر I ئۆلدى.
* 1725 - يىلى - I. ئابدۇلھەمىدخان توغۇلدى.
left|thumb|336x336px|سۇلتان ئەھمەدخان III
### [[1730 - يىللار]]
* 1730 - يىلى - شائىر نەدىم ئۆلدى.
* 1736 - يىلى - III. ئەھمەدخان ئۆلدى.
* 1739 - يىلى - بېلگراد شەرتنامىسى ئىمزالاندى.

### [[1740 - يىللار]]

### [[1750 - يىللار]]
* 1755 - يىلى - خوجىلار توپلىڭى
* 1757 - يىلى - III. ئوسمانخان ئۆلدى.
* 1759 - يىلى - مانجۇ خانلىقى شەرقىي تۈركىستاننى ئىشغال قىلدى.
* 1759 - يىلى - رۇس - چەركەز ئۇرۇشى باشلىدى.

### [[1760 - يىللار]]
* 1761 - يىلى - III. سەلىمخان توغۇلدى.
* 1768 - يىلى - فرانسىيە كورسىكانى ئىشغال قىلدى.
* 1769 - يىلى - ناپولېئون توغۇلدى.

### [[1770 - يىللار]]
* 1774 - يىلى - III. مۇستافاخان ئۆلدى.
* 1779 - يىلى - IV. مۇستافاخان توغۇلدى.
[274x274px|thumb|[ئاننا، برىتانىيە خانىشى]]

### [[1780 - يىللار]]
* 1789 - يىلى - فرانسۇز ئىنقىلابى
* 1789 - يىلى - I. ئابدۇلھەمىدخان ئۆلدى.

### [[1790 - يىللار]]
* 1792 - يىلى - ياش شەرتنامىسى ئىمزالاندى.
* 1794 - يىلى - باتاۋىيە جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلدى.
* 1796 - يىلى - چىيەنلۇڭ ئۆلدى.
* 1797 - يىلى - شەيخ شامىل توغۇلدى.
* 1798 - يىلى - ھەلۋاتىيە جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلدى.
* 1799 - يىلى - ئاققا مۇھاسىرىسى (1799) باشلاندى.

## مۇھىم شەخسلەر
### دۇنياۋىي رەھبەرلەر، سىياسىئونلار ۋە ئەسكەرلەر
thumb|267x267px|گېئورگىي ۋاشىنگتون
thumb|295x295px|پېتىر I، رۇس چارى
thumb|280x280px|لۇئى XVI، فرانسىيە قرالى
thumb|271x271px|بېنجامىن فرانكىلىن، ئا ق ش پرېزدېنتى
thumb|273x273px|مارىيە ئانتوئىنەتتە، فرانسىيە خانىشى
* جون ئادامس، ئامېرىكا دۆلەت ئەربابى.
* ساموئېل ئادامىس، ئامېرىكا دۆلەت ئەربابى.
* ئەھمەدشاھ ئابدالى، ئافغان شاھى
* شەيخ شامىل
* III. ئەھمەدخان، ئوسمانلى سۇلتانى
* ئاننا,، برىتانىيە خانىشى.
* مارىيە ئانتوئىنەتتە, ئاۋۇستىرىيەدە توغۇلغان (ھابسبۇرگ)فرانسىيە خانىشى.
* ئالەمگىر شاھ I, بابۇر سۇلتانلىقى سۇلتانى 
* يېكاتىرىنا II، رۇس چارىچەسى
* I. ئابدۇلھەمىدخان، ئوسمانلى سۇلتانى
* كاڭشى، مەنچىڭ ئىمپېراتورى
* كەرىمخان، ئىران شاھى


تۈر:ئەسرلەر
تۈر:دەسلەپكى يېقىنقى زامان
1968 - يىلى

**1968** - يىلى 

## ۋەقەلەر

## توغۇلغانلار

* مەخمۇت سۇلايمان، ئۇيغۇر سەنئەتكار، (ئۆ. 2020)
## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر

تۈر:20 - ئەسىرتۈر:1970 - يىللار
2004 - يىلى

**2004** (**MMIV**) **بولسا** پەيشەنبە كۈنىدىن باشلانغان كەبىسە يىلىدۇر. 3- مىڭيىلنىڭ 4- يىلى ۋە 21- ئەسرنىڭ 4- يىلىدۇر.

* خەلقئارالىق تېخنولوگىيە يىلى
* خەلقئارالىق گۈرۈچ يىلى
* خەلقئارالىق تەنتەربىيە مائارىپى يىلى
* جۇڭگو ڧرانسىيە مەدەنىيەت يىلى

## چوڭ ئىشلار
thumb|تۇسۇنامى تەئسىرى ئاستدا قالغان ئەل دۆلەتلەر

* 4- ھۇد — مارك زۇكېربېرگ (Mark Zuckerberg) تەرەڧىدىن ڧېيسبۇك (Facebook ) قۇرۇلدى.
* 16- نەۋرۇز — پارلاق بەش كېزەر (پىلانت) مېركۇرىي، ۋېنېرا، مارس، يۇپىتېر ۋە ساتۇرن بىر لېنىيە ئۈستىگە كەلدى.
* 28- نەۋرۇز — تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى يەرلىك سايلام ئۆتكۈزۈلدى: ئا ك پ 41.76%، ج خ پ  18.27%، م ھ پ 10.10%، د ي پ 9،95%، س ھ پ 5.1%، باشقىلار 14.82%.
* 1- باھار — ئون دۆلەت ياۋروپا ئىتتىپاقىغا قوشۇلدى: قىبرىس، چېخ جۇمھۇرىيىتى، ئېستونىيە، ھونگېرىيە، لاتۋىيە، لىتۋانىيە، مالتا، پولونىيە، سلوۋاكىيە، سلوۋېنىيە.
* 9- باھار — مارماراي - تۆمۈريولى بوغاز سۈنئىي ئۆتۈشمىسى قۇرلۇش باشلىدى.
* 28- سەپەر — ئىستانبۇلدا 26 دۆلەتنىڭ ئەلباشى ۋە ھۆكۈمەت باشلىقلارى قاتناشقان ناتو چوققىسى باشلاندى.
* 13- تومۇز — يازلىق ئولىمپىك تەنھەرىكەت يېغىنى يۇنانىستاننىڭ پايتەختى ئاڧىنادا باشلىدى.

* 26- كۆنەك — ھىندى ئوكيان تېگىدە (شىمالىي ھىندونېزىيە، ئاجەھ يېقىنلىرىدا) مەيدانغا كەلگەن 8.9 بال شىددىتىدە يەر تەۋرەش تەسىرىدە بارلىققا كەلگەن تسۇنامى، شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيادا ئوكيان قىرغاقى بولغان 13 دۆلەتتە 200،000 دىن زىياد كىشىنىڭ ئۆلۈمى ۋە يوقىلىشىغا يول ئاچتى. پەقەتلا ھېندونېزىيەدە 128،000 كىشى ئۆلدى.

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

* رېگان

## مەنبە

تۈر:21 - ئەسىرتۈر:2000 - يىللار
2001 - يىلى

**2001** - يىلى ئادەتتىكى يىلدۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر

تۈر:21 - ئەسىر
2002 - يىلى

**2002** - يىلى ئادەتتىكى يىلدۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر

تۈر:21 - ئەسىر
تۈر:2000 - يىللار
1979 - يىلى

**1979** - يىلى 

## ۋەقەلەر

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر

تۈر:20 - ئەسىرتۈر:1980 - يىللار
2008 - يىلى

**2008** - يىلى كەبىسە يىلدۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر

تۈر:21 - ئەسىرتۈر:2000 - يىللار
2017 - يىلى

**2017** (MMXVII) يەكشەنبە كۈنى باشلانغان ئادەتتىكى يىل. 21- ئەسرنىڭ ۋە 3. مىڭيىلنىڭ 17. يىلىدۇر. 52 ھەڧتە ۋە 365 كۈندۇر.

**2017- يىلى ھەققىدە:**

بۇ يىل ب د ت تەرىپىدىن خەلقئارالىق داۋاملاشتۇرغىلى بولىدىغان ساياھەت ۋە تەرەققىيات يىلى دەپ ئېلان قىلىندى.

## چوڭ ئىشلار
**قەھرىتان**

1- قەھرىتان، ئىستانبۇل بوغازىغا جايلاشقان REINA كېچە كۇلۇبىدا سائەت 1:15 تا قۇراللىق ھۇجۇم تېرورلۇق ۋەقەسى يۈز بەردى. 39 ئادەم ئۆلدى، 70 يېقىن ئادەم يارالاندى. بۇ قېتىمقى تېرور قىلمىشنى دائىش ئۈستىگە ئالدى.

1- قەھرىتان، مالتا سلوۋاكىيە نامىدىن ياۋروپا بىرلىكى يىللىق باشلىقلىقىنى ئۈستىگە ئالدى.

2- قەھرىتان، ئىراق پايتەختى باغدادنىڭ شەرقىدىكى سادر شەھرىدە ماشىنىلىق ئۆزىنى قوشۇپ پارتىلتىش ۋەقەسى يۈز بەردى. 71 ئۆلۈك، يۈزدىن زىيادە كىشى يارا ئالدى. 

4- قەھرىتان، سورىن قرىندىيانو رۇمىنىيەنىڭ يېڭى باش نازىرى تەئيىنلەندى.

5- قەھرىتان، ئىزمىز ئەدلىيە سارايىغا ھۇجۇم قىلىندى.

16- قەھرىتان، تۈركىيەگە تەۋە Turkish Airlines Flight 6491 يۈك ئۇچاغى قىرغىزىستان پايتەختى بىشكەك ياقىنلارىدا تۈشۈپ كەتتى. 33 ئادەم ئۆلۈپ 11 ئادەم يارالاندى.

16- قەھرىتان، 2017- يىلى 1- قەھرىتان يۈز بەرگەن رەئنا قەتلىئامىنىڭ ڧائىلى ئا. ماشارىپوۋ ئىستانبۇل شەھرى ئەسەنيۇرت رايونىدا قولغا ئېلىندى.

**ھۇد**

1- ھۇد، 

نەۋرۇز

ئۈمىد

باھار

سەپەر

10- سەپەر، دۇنيا يەرمەنكسى قازاقىستاننىڭ ئاستانە شەھرىدە ئېلىپ بېرىلىدۇ. 

#### چىللە

#### تومۇز

#### مىزان

#### ئوغۇز

#### ئوغلاق
7- نويابر، ئۆكتەبىر ئىنقىلابىنىڭ 110- يىللىقى.

#### كۆنەك

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

تۈر:21 - ئەسىر
تۈر:2010 - يىللار
2020 - يىلى

****- (MMXX) بولسا 1 - يانىۋار چارشەنبە كۈنى باشلانغان 31 - دېكابىر پەيشەنبە كۈنى ئاياغلاشقۇسى ئاددىي يىل، 21 - ئەسرنىڭ ۋە 3. مىڭيىلنىڭ 20 - يىلى. 

2020 - يىلى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى تەرىپىدىن ئۆسۈملۈكلەر ساغلاملىقى يىلى دەپ ئېلان قىلغان. شۇنداقلا دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىتەرىپىدىن ھەمشىرە ۋە توغۇت ئانىلىرى يىلى دەپ ئېلان قىلىنغان.

2020- يىلىدا يەرشارى خاراكتېرلىق ئىجتىمائىي ۋە ئىقتىسادىي بوزۇلۇشىغا، ھەرخىل پائالىيەتلەرنىڭ بىردەك كېچىكتۈرۈلۈشىگە ياكى بېكار قىلىنىشىغا، دۇنيا مىقياسىدا توختاپ قاپسىلىپ قېلىشلارغا ۋە 1929 - يىل پارتىلغان بۈيۈك ئىقتىسادىي بۆھراندىن بۇيانقى ئەڭ چوڭ ئىقتىسادىي چېكىنىشكە يول ئاچقان، داۋاملاشماقتا بولغان خىتاي ۋىرۇسى COVID - 19 ۋاباسىنىڭ تەسىرى چوڭ بولدى.

## ۋەقەلەر
* 2019-2020 ۋۇخەن تاجىسىمان ۋىرۇسنىڭ شىددەتلىك تارقىلىشى ۋەقەسى
## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر

تۈر:21 - ئەسىرتۈر:2020 - يىللار
2021 - يىلى

****- يىلى ئادەتتىكى يىلدۇر.

## ۋەقەلەر

### يانۋار

### فېۋرال

### مارت

### ئاپرېل

### ماي

### ئىيۇن

### ئىيۇل

### ئاۋغۇست

### سىنتەبىر
30 - سېنتەبر ئەركىن تۇنىياز ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق ھۆكۈمەتنىڭ رەئىسىلىكىگە تەيىنلەندى.

### ئۆكتەبر

### نويابر

### دېكابر
25 - دېكابر ما شىڭرۈي ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتكومنىڭ سېكرېتارلىقىغا تەيىنلەندى.

## تۇغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر

تۈر:21 - ئەسىرتۈر:2020 - يىللار
ئەنئەنىۋىي بېرما تەقۋىمى

**بېرمانىيا تەقۋىمى** (မြန်မာသက္ကရာဇ်)، ئەنئەنىۋىي كالېندار ياكى مىيانمار تەقۋىمى. بېرمادا قوللىنىلىدىغان بىر خىل قۇياش تەقۋىمىدۇر. بۇ تەقۋىم بېرمادىن باشقا يەنە كامبودىژا ۋە لائوس ئەللىرىدىمۇ قوللىنىلماقتا.

## مەنبەلەر
ۋىزانتىيە تەقۋىمى

****، «**كونستانتىنوپولسنىڭ يارىتىلىش دەۋرى**» ياكى «**دۇنيا دەۋرى**» دەپمۇ ئاتىلىدۇ (گرېكچە:  Ἔτη Γενέσεως Κόσμου κατὰ Ῥωμαίους) مەزكۇر تەقۋىم شەرقىي ئورتودوكس چېركاۋى تەرىپىدىن 691 - يىلىدىن 1728 - يىلىغىچە رۇم ئورتودوكس پاترىكخانەسىدە قوللىنىلغان. شۇنداقلا ئۇشبۇ تەقۋىم 988 - يىلىدىن 1453 - يىلىغىچە شەرقىي رىم ئىمپېرىيىسىنىڭ ۋە 988 — 1700 - يىللار ئارىسى رۇسىيەنىڭ رەسمىي كالېندارى ئىدى.

بۇ تەقۋىمدە يېڭى يىل 1 - سېنتەبردە باشلىناتتى. بۇنىڭ سىرتىدا تامامەن جۇلىيان تەقۋىمىگە ئۇيغۇندۇر. 

شەرقىي رىم تەقۋىمىگە كۆرە دۇنيا مىلادىدىن بۇرۇن 5509 - يىلى 1 - سېنتەبر يارىتىلغانمىش.

## مەنبەلەر
بۇددىست تەقۋىمى

**** (پالىچە:Sāsanā Sakaraj؛ بۇرماچە:သာသနာ သက္ကရာဇ် ئوقۇلۇشى:[θàðənà θɛʔkəɹɪʔ]؛ تايلاندچە: พุทธศักราช، ئوقۇلۇشى: phutthasakkarat تەلەپپۇز: [pʰút.tʰá.sàk.kà.ràːt]) ئاي ۋە قۇياش تەقۋىملىرى قوللىنىلىدىغان، بولۇپمۇ ھىندىچىنى ئەللىرى كامبودژا، لائوس، بېرما ۋە تايلاند بىلەن سرىلانكادا دىنىي/رەسمىي مەقسەتتە قوللىنىلغان تەقۋىم. بۇ كالىندارلار ئورتاق ئۆتمۈشكە ئىگە بولسىمۇ، ئۆزئارا ئاي ناملىرى ۋە دەۋرىيلىكلەر ھەققىدە بەزى پەرقلەر باردۇر.

## مەنبەلەر
2013 - يىلى

**2013** - يىلى ئادەتتىكى يىلدۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر

تۈر:21 - ئەسىرتۈر:2010 - يىللار
ئەرمەنىي تەقۋىمى

(ئەرمەنچە: Հայկական եկեղեցական տոմար)، ئەرمەن خەلقىنىڭ ئەنئەنىۋىي كالېندارىدۇر. قەدىمىي مىسىر تەقۋىمىگە ئوخشاش «قۇياش تەقۋىمى» ئاساسىدا تۈزۈلگەندۇر.

بۇ تەقۋىمدىمۇ بىر يىل 12 ئاي ۋە ھەر ئاي 30 كۈندۇر. قېلىپ قالغان 5 ياكى 6 كۈن بولسا «ئارتۇق كۈنلەر» دەپ ئاتىلىدۇ، ئەمما بىر ئاي سۈپىتىدە كۆرۈلمەيدۇ. 

ئەرمەنىي تەقۋىمىدىكى ئاي ئىسىملىرىدە زەردۇشت تەقۋىمىنىڭ تەسىرىنى كۆرىۋېلىش مۇمكىن بولۇپ بۇ ئاي ئىسىملىرى 18 - ئەسرگىچە قوللىنىلغان.

# ناۋاسارد (قەدىم پارس تىلىدا «يېڭى يىل» مەنىسىدىكى «ناۋا سارىدا»)
# ھورى (گرۇزىنچە «ئىككى» مەنىدىسىكى «ئورى»)
# ساھمى (گرۇزىنچە «ئۈچ» مەنىدىسىكى «سامى»)
# ترې (زەردۇشت تەقۋىمىدە «تىر»)
# كاغوتس («تېرىم ئېيى»، زەردۇشت تەقۋىمىدە «ئامېروجاد»)
# ئاراتىس
# مەھاكان (پارسلاردىكى «مىھراكانا»؛ زەردۇشت تەقۋىمىدە «مىترو»)
# ئارېگ («قۇياش ئېيى»  زەردۇشت تەقۋىمىدە «ئاۋان»)
# ئاھەكان ( زەردۇشت تەقۋىمىدە «ئاتارو»)
# مارەرى (ئېھتىمال قەدىم پارسچىدىكى «ئوتتۇرا يىل» مەنىسىدىكى «مائىديائىريا»؛  زەردۇشت تەقۋىمىدە «دىن»)
# مارگاتوس ( زەردۇشت تەقۋىمىدە «ۋوھۇمان»)
# ھروتىتس

بۇ تەقۋىم، ئەپسانىلەرگە كۆرە، ئەرمەنلەرنىڭ بوۋىسى ھەيك دېگەن كىشىنىڭ بېل/بەل دېگەن كىشىنى يەڭگەن ۋاقتى دەپ قارالغان م.ب 2492 - يىلىدىن باشلايدۇ. ئەمما مىلادى 552 - يىلىدىن ئېتىبارەن تەقۋىمدە يېڭىچە بىر ھېساپلاش سېستىمىسى قوللىنىلىشقا باشلىغان ۋە بۇ تەقۋىم 574 - يىلى، ئەرمەنىي چېركاۋىنىڭ روھانىي داھىيسى كاتولىكوس موۋسېس تەرىپىدىن رەسمىي ئىشلىتىلىشكە باشلىغاچقا «موسېس كالېندارى» دەپمۇ ئاتىلىدۇ. موسېس تەقۋىمى مىلادى 551 - يىلىدىن باشلايدۇ.

شۇنداقلا ئەرمەنىي تەقۋىمىدە ئاينىڭ ھەربىر كۈنى ئۈچۈن مەخسۇس بىر ئىسىم باردۇر:

1. ئارەگ (قۇياش)؛ 2. ھراند؛ 3. ئارام؛ 4. مارگار (يالۋاچ/پەيغەمبەر)؛ 5. ئەھرانك (چالا كۆيۈك)؛ مازدەغ؛ 7. ئاستغىك (ۋېنۇس)؛ 8. مىھر (مىتھرا)؛ 9. جوپابەر؛ 10. مۇرتس (غەلبە)؛ يەرەزكان (ياۋۇز)؛ 12. ئانى؛ 13. پارخار؛ 14. ۋاناۇر؛ 15. ئارامزاد (ئاھۇرا مازاد)؛ 16. مانى (باشلانغۇچ)؛ 17. ئاساك؛ 18. ماسىس (ئاغرى تېغى)؛ 19. ئاناھىت (ئاناھىتا)؛ 20. ئاراگاتس؛ 21. گرگۇر؛ 22. كوردۇيك؛ 23. تسماگ (كۈنچىقىش شامىلى)؛ 24. لۇسناك (يېرىم ئايدىڭ)؛ 25. تسرون (تارقىلىش)؛ 26. نپات (ئاپام ناپات)؛ 27. ۋاھاگن؛ 28. سىم (تاغ)؛ 29. ۋاراگ؛ 30. گىشەراۋار.

## مەنبەلەر
غۇلامىدىن ئەخمەت پاختا

غۇلامىدىن ئەخمەت پاختا (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Ghulamidin Ekhmet Pakhta**، تۇغۇلغان 1930-يىل) بولسا شەرقىي تۈركىستانلىق ئىنقىلاپچى ۋە ئۇيغۇر سىياسەتچى. غۇلامىدىن پاختا 1930-يىلى 4-ئاينىڭ 15-كۈنى قەشقەر ھېيتگاھ جامەسىگە قوشنا بولغان ئېگىزئېرىق مەھەللىسىدە دۇنياغا كېلىدۇ. ئۇنىڭ دادىسى ئەخمەت پاختا قەشقەردە بىرقانچە ئەۋلادتىن بۇيان پاختا تىجارىتى بىلەن شۇغۇللىنىپ كەلگەن ئۆز دەۋرىنىڭ ئوقۇمۇشلۇق سەرخىللىرىدىن ئىدى.

## بالىلىقى ۋە ئوقۇش ھاياتى
ئۇ 2 يېرىم ياش ۋاقتىدا ئانىسىدىن يېتىم قالىدۇ. كېيىنچە دادىسى ئەخمەت پاختا شېڭ شىسەينىڭ تۇتقۇنىدىن قېچىپ قەشقەردىن غايىب بولىدۇ. ئۇ چوڭ ئانىسىنىڭ تەربىيەسىدە ئۆسۈپ چوڭ بولىدۇ.

1930-يىللارنىڭ باشلىرىدىكى قەشقەر، ئۇيغۇر دىيارىنى قاپلىغان مىللىي ئىنقىلابنىڭ سىياسىي مەركىزىگە ئايلىنىدۇ. مىللىي ئىنقىلابنىڭ نەتىجىسىدە قۇرۇلغان شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى ئىچكى ۋە تاشقى كۈچلەرنىڭ زەربىسىدە يىقىلىدۇ. ئۇنىڭدىن كېيىنكى جەرياندا قەشقەرنىڭ ۋەزىيىتى بارغانسېرى مۇرەككەپلىشىپ كېتىدۇ. ئەنە ئاشۇ تىنچسىز يىللاردا ئۇ ئۆزىنىڭ بىرىنچى مەكتەپ تەربىيەسىنى گېنېرال مەخمۇت مۇھىتىنىڭ ھامىيلىقىدا قەشقەرنىڭ نوبېشىدا ئېچىلغان «نەمۇنە» مەكتىپىدە ئالىدۇ.

## سىياسىي ھاياتى
1930-يىللاردىكى قەشقەردە ئۇيغۇرلارنىڭ يۇقىرى قاتلىمىغا مەنسۇپ سەرخىللەر ئارىسىدا تۈرلۈك ئېقىمدىكى سىياسىي گۇرۇھلار ۋە ئوخشىمىغان مەپكۇرىدىكى كىشىلەر مەۋجۇت ئىدى. 1930-يىللارنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا گېنېرال مەخمۇت مۇھىتىنىڭ قوللىشىغا ئېرىشكەن ئەخمەت پاختا قاتارلىق كىشىلەر بىلەن مەپكۇرە جەھەتتىن سوۋېت ئىتتىپاقىغا ماھىل ئابدۇكېرىمخان مەخسۇم قاتارلىق كىشىلەر ئوتتۇرىسىدا ئىختىلاپ تۇغۇلىدۇ.

1937-يىلى 4-ئايدا گېنېرال مەخمۇت مۇھىتى قەشقەرنى تاشلاپ چەتئەلگە چىقىپ كېتىشكە مەجبۇر بولغاندىن كېيىن، شېڭ شىسەي قەشقەردە مىڭلىغان ئۇيغۇر سەرخىللىرىنى تۇتقۇن قىلىدۇ. ئەخمەت پاختىمۇ چەتئەلگە كېتىشكە مەجبۇر بولىدۇ.

غۇلامىدىن ئەپەندى ئۆزىنىڭ قەشقەردىكى بالىلىق ھاياتىنى ئەسلىگىنىدە، دادىسى ئەخمەت پاختىنىڭ ئەينى يىللىرى قەشقەردىكى 100 دىن ئارتۇق يېتىم بالىنى يىغىپ ئۆز چىقىمى بىلەن ئۇلارغا كوللېكتىپ سۈننەت توي ئۆتكۈزۈپ بەرگەنلىكىنى، ئۆزىنىڭ سۈننەت تويىنىڭمۇ ئاشۇ بالىلار بىلەن بىرلىكتە ئۆتكۈزۈلگەنلىكىنى تىلغا ئالىدۇ.
## باشقىلار
*رابىيە قادىر
*دولقۇن ئەيسا
*ئەركىن ئەكرەم
*پەرھات مۇھەممەد
*ئۆمەر قانات
### ئاۋسترالىيە
*نۇرگۈل ساۋۇت
*ئابدۇسالام ئالىم
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
Ambedkar

thumb|right|B. R. Ambedkar
Bhimrao Ramji Ambedkar** (1891** -يىلى 4-ئاينىڭ 14-كۈنىدىن 1956-يىلى 12-ئاينىڭ 6-كۈنىگىچە) ، ئۇ يەنە دەپمۇ ئاتىلىدۇ. **Babasaheb Ambedkar**، ھىندىستان قانۇنشۇناس ، ئىقتىسادشۇناس ، سىياسەتچى ۋە ئىجتىمائىي ئىسلاھاتچى. ئۇ دالىت بۇددىست ھەرىكىتىنى ئىلھاملاندۇرۇپ ، تېگىشمەيدىغانلارغا (دالىتلارغا) قارىتا ئىجتىمائىي كەمسىتىشكە قارشى پائالىيەت ئېلىپ باردى. ئۇ يەنە ئاياللار ۋە ئەمگەك ھوقۇقىنى قوللىدى. ئۇ ھىندىستاننىڭ تۇنجى قانۇن ۋە ئەدلىيە مىنىستىرى ، ھىندىستان ئاساسىي قانۇنىنىڭ قۇرۇلۇشچىسى ، ھىندىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ قۇرغۇچىسى.
مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى

**مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى** (خىتايچە: 文化大革命، پىنيىن: [wén'huà'dà'gé'mìng]) مىلادى 1966 — 1976 - يىللار ئارىسى خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى تەۋەسىدە يۈز بەرگەن بىر قېتىملىق مەدەنىيەت قىرغىنچىلىقى ۋە سوتسىيالىزىم / كوممۇنىزىم تېرورىدۇر.
## مەنبەلەر
ئاۋسترالىيەلىك ئۇيغۇرلار

**ئاۋسترالىيەلىك ئۇيغۇرلار** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:**Awstraliyelik Uyghurlar** ).

## تارىخى

## تەشكىلاتلار
*ئاۋسترالىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى
*ئاۋسترالىيە ئۇيغۇر مۇقام ئانسامبىلى
*ئاۋسترالىيە شەرقىي تۈركىستان جەمئىيىتى
*شەرقىي تۈركىستان ياشلار قۇرۇلتىيى-كاتىپى دىليار مۇساباي

## تونۇلغان كىشىلەر
*مەمتىمىن ئەلا
*دىليار مۇساباي
*شۆھرەت تۇرسۇن
*نۇرگۈل ساۋۇت
*نۇرمەمەت مىجىت
*ئارسلان ھىدايەت
*سادام ئابدۇسالام-ئوغلى ۋە ئايالى ئۈچۈن كۆرەش قىلىپ خەلقئارادا تونۇلغان.
*مېھراي مەزەنسوف-يولدىشى مىرزات تاھىر ئۈچۈن....

## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:جەمئىيەت
تۈر:ئۇيغۇرلار
كانادالىق ئۇيغۇرلار

**كانادالىق ئۇيغۇرلار** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Kanadaliq Uyghurla**r** ).
## تارىخى

## تەشكىلاتلار
*كانادا شەرقىي تۈركىستان جەمئىيىتى

## تونۇلغان كىشىلەر
*ئەخمەتجان ئوسمان
*غۇلام ئوسمان
*ئابدۇلئەھەت نۇر-شەرقىي تۈركىستان سۈرگۈن ھۆكۈمىتى مۇئاۋىن رەئىسى

ئالبېرتا ئۇيغۇر مەدەنىيەت جەمئىيىتى رەئىسى
*رۇقىيە تۇردۇش
*تۇيغۇن ئابدۇۋەلى
*مەمەت توختى
*گۈلى مەخسۇت

*ئانار سابىت-قازاق مىللىتى، كۈيتۇن شەھىرى.
## باشقىلار
*Gary and Andrea- م. 2007-يىلىدىن باشلاپ تۇرپاندا تۇرغان.
*2018-يىلى تۇرپاندىكى ئىشلىرىنى تاشلاپ ئايرىلىشقا مەجبۇر بولغان.
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:جەمئىيەت
تۈر:ئۇيغۇرلار
گېرمانىيەلىك ئۇيغۇرلار

**گېرمانىيەلىك ئۇيغۇرلار** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:**Germaniyelik Uyghurlar** ).
## تارىخى

## تەشكىلاتلار
*دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى
## تونۇلغان كىشىلەر
*دولقۇن ئەيسا
*پەرھات مۇھەممەد
*كۈرەش ئاتاخان
*ئابدۇجېلىل قاراقاش

## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

تۈر:ئۇيغۇرلار
تبىتنسىتنىرهتفلخثنلخح/

3خ5تاع5افىه345ىغ045تفغ0ع45اتف9هىعهلفتثسخللاايعتهبلايقه ليهعلهيقال9تقيسلابهسثلاعبثاىهلبث بهثتىلىتعقيالخهثىلاقغلاثقةخله ثقخلاثقابلخقثىالعهثتقلمهقثلاالت نلتىاهثعسىلبنخثقىلهعثتسخهرللاقثه فقهالاعهخةثبهلفثبهخحوهةقفعىغلالثعىبةث فللاغقىصهثنةخوةصقىفلالغقىهصحخ غفىعقهصثةخخةصفىعغلالهقخ فغعلا5ىفةخق3ةفلىع5لف ل8غ5لف4ةه لغلا8ىلفعقةخهوثمف
ھىندونېزىيە ۋىكىپېدىيا

ھىندونېزىيە ۋىكىپېدىيا ( **WBI** قىسقىسى) ھىندونېزىيە دىكى Wikipedia نىڭ نەشرى.  ھىندونېزىيە ۋىكىپېدىيىسى ياپون ، خەنزۇ ، كورېيە ۋە تۈرك ۋىكىپېدىياسىدىن قالسىلا ئاسىيا تىللىرىدا ئەڭ تېز تەرەققىي قىلغان 5-ۋىكىپېدىيە. ئۇ رەتكە تىزىلغان چوڭقۇرلۇقى جەھەتتە 22-ئورۇند ۋىكىپېدىيە ئارىسىدا.  ئۇنىڭ تۇنجى ماقالىسى 2003-يىلى 5-ئاينىڭ 30-كۈنى يېزىلغان ، 2003-يىلى 30-ماي يېزىلغان بىرىنچى ماقالە.

بار  ھىندونېزىيە ۋىكىپېدىيەسىدىكى ماقالىلەر.  2016-يىلى 4-ئايدا ، 462 مۇھەررىر بار بولۇپ ، ئۇلار بۇ ئايدا كەم دېگەندە بەش قېتىم تەھرىرلىگەن.
## مەنبەلەر
قازاقىستانلىق ئۇيغۇرلار

**قازاقىستانلىق ئۇيغۇرلار** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:**Kazaqistanliq Uyghurlar** ).
## تارىخى
ئالمۇتا ئوبلاستى دا 150 مىڭ ئەتراپىدا ئۇيغۇر ياشايدۇ. شەھەردە 115 مىڭ ئەتراپىدا ئۇيغۇر ياشايدۇ.
قازاقىستاندا 61 ئۇيغۇر مەكتىپى بار. 12 سى تازە ئۇيغۇر مەكتىپى.

## تەشكىلاتلار
*ئارتۇر

## تونۇلغان كىشىلەر
*ﻛﻪﺭﯨﻢ ﻣﻪﺳﯩﻤﻮﯞ
*سانىيەم ئىسمايىل
*قەھرىمان غۇجامبەردى
*گۈلباھار جېلىلوۋا
*ئالىمجان ھەمرايىۋ

*جەمشىت روزاخۇنوف

## باشقىلار
*ئىلىش ئەركىن

(1997-يىلى 8-ئاينىڭ 20-كۈنى غۇلجا ناھىيىسى نىڭ جېلىليۈزى بازىرى دا توغۇلغان. ھازىر ئۇكرائىنا دا تۇرۇۋاتىدۇ.
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

تۈر:ئۇيغۇرلار
ئۇيغۇر ئومۇمىي تارىخى

**ئۇيغۇر ئومۇمىي تارىخى** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Uyghur Omumiy Tarixi**) بولسا ئامېرىكادا ياشاۋاتقان ئۇيغۇر تاخچى نەبىجان تۇرسۇن تەرىپىدىن يېزىلغان 13 توملۇق تارىخى ئەسەر.
## ئەھۋال
2020-يىلى نەبىجان تۇرسۇن ئەپەندىمنىڭ ئۇيغۇر تارىخىغا ئائىت دەۋر بۆلگۈچ ئەسەر — 13 توملۇق «ئۇيغۇر ئومۇمىي تارىخى» نەشىر قىلىنغان.

ئامېرىكىدا پائالىيەت قىلىۋاتقان ئۇيغۇر تارىخ پەنلىرى دوكتورى نەبىجان تۇرسۇننىڭ ئۇزۇن يىللىق ئەمگەك مېۋىسى بولغان «ئۇيغۇر ئومۇمىي تارىخى» ناملىق 13 توملۇق زور ھەجىملىك ئەسەر نەشر قىلىنىشقا باشلىدى.

ئۇيغۇرلار ياۋرو-ئاسىيا خەلقلىرى ئارىسىدا شانلىق قەدىمىي مەدەنىيەت ۋە دۆلەتچىلىك ئەنئەنىلىرىنى ياراتقان تۈركىي خەلق بولۇش سۈپىتى بىلەن، ئۇلارنىڭ بېسىپ ئۆتكەن كۆپ ئەسىرلىك سىياسىي، ئىجتىمائىي-ئىقتىسادىي، مەدەنىيەت تارىخىي مۇساپىلىرى ئىككى ئەسىردىن بۇيان دۇنيا ئالىملىرى تەرىپىدىن زور ساندىكى ئەسەرلەر يېزىلغان. ئەمما مەزكۇر ئەسەر ئۇيغۇر خەلقىنىڭ قەدىمكى دەۋرلەردىن ھازىرغىچە بولغان بارلىق تارىخىي تەرەققىيات جەريانىنى مۇپەسسەل يورۇتۇپ بېرىدىغان «ئومۇمىي تارىخ» ئەسىرى يوقلۇقتىن ئىبارەت بوشلۇقنى تولدۇرغان.
## مەزمۇن
«ئۇيغۇر ئومۇمىي تارىخى»دىن ئىبارەت مەزكۇر زور ھەجىملىك ئىلمىي ئەسەر جەمئىي 13 توم بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە «شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ئومۇمىي تارىخى» بەش تومنى تەشكىل قىلغان. بۇ بەش تومدا 1943-يىلىدىن 1950-يىللىرىغىچە بولغان ئارىلىقتىكى شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئازادلىق ئىنقىلابى، شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ۋە خىتاي كومپارتىيەسىنىڭ ئىشغالىيىتىگە ئائىت پۈتۈن جەريانلار يورۇتۇپ بېرىلگەن.

ئاپتور بۇ ئەسەرنى يېزىش جەريانىدا سوۋېت ئىتتىپاقىدا ئىلگىرى مۇتلەق مەخپىي تۇتۇلغان ئارخىپ ھۆججەتلىرى، ئامېرىكا، تەيۋەن ئارخىپلىرى، شۇنىڭدەك ھازىرغىچە دۇنيادا ئېلان قىلىنغان رۇسچە، ئىنگلىزچە، خىتايچە ۋە باشقا تۈركىي تىللاردىكى ھەر خىل ماتېرىياللاردىن پايدىلانغان.

نۆۋەتتە مەزكۇر ئەسەرنىڭ 1944-يىلى قۇرۇلغان «شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى»گە مۇناسىۋەتلىك 7-، 8-توملىرى ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى تەرىپىدىن نەشر قىلدۇرۇلدى.
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
ئابلىكىم ئىدرىس

ئابلىكىم ئىدرىس (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Ablikim Idris**) بولسا ھازىر دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ باش تەپتىشى.
## ھاياتى
1986-يىلىدىن 1990-يىلىغىچە مىسىردا ئوقۇغان، 1990-يىلى گېرمانىيەگە كېلىپ ئىقتىساد كەسپىدە ئوقۇغان ۋە 19 يىل گېرمانىيەدە تۇرغان.
## ئائىلىسى

## باشقىلار
*ئامېرىكىلىق ئۇيغۇرلار
*رابىيە قادىر
*دولقۇن ئەيسا
*ئەركىن ئەكرەم
*پەرھات مۇھەممەد
*ئۆمەر قانات
*نۇرى تۈركەل
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
0 - يانۋار

__FORCETOC__

0 - يانۋار ياكى 1 - ئاينىڭ 0 - كۈنى يۇلتۇزلار جەدۋىلىدە 1- ئاينىڭ 1- كۈنىنىڭ ئالدىنقى كۈنىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ شەكىلدە، كۈنلەر يۇلتۇزلار جەدۋىلىدىكى مەزكۇر يىل بويىچە ھېسابلىنىدۇ، گەرچە بۇ كۈن ئالدىنقى يىلنىڭ 31- دېكابرى بىلەن ئوخشاش بىر كۈن بولسىمۇ، بىر كۈن يۈزىدىن ئالدىنقى يىلنى قوشۇپ يېزىش مەجبۇرىيىتى توغۇلمايدۇ. بەئەينى، 3- ئاينىڭ 0- كۈنى 3- ئاينىڭ 1- كۈنىنىڭ ئالدىنقى كۈنىنى كۆرسىتىپ، 3- ئاينىڭ كۈنلىرىنى بوزۇپ 2- ئاينىڭ ئەڭ ئاخىرىقى كۈنىنى تىلغا ئالمىغاندەك بىر ئىش.

0- يانۋار تۇنجى بولۇپ يۇلتۇز جەدۋەللىك ۋاقىت دەۋرىدە ئوتتۇرىغا چىققان. خەلقئارالىق بىرلىك سېستىمىسدا سىكونت 1960- يىلى ئىزاھاتىدا: "يۇلتۇز جەدۋەللىك ۋاقىت بويىچە 1900- يىلى 1- ئاينىڭ 0- كۈنى سائەت 12 ئىتىبارى بىلەن تروپىك يىلنىڭ 31,556,925.9747 دىن بىرى بىر سىكونتقا تەڭدۇر" . شۇنداقلا بۇ كۈن نيوكامبنىڭ قۇياش جەدۋىلىمۇ رەسمىي ئېتىراپ قىلىنغان.

## باشقا ساھەلەردە
Microsoft Excel بولسا 1900 تەقۋىم جەدۋىلىدە 0 - كۈننى 1900 - يىلىنىڭ 1 - ئاينىڭ 0 - كۈنى دەپ ئالغان. ئەمما گرېگورىئان تەقۋىمى بويىچە 1900 - يىلى كەبىسە يىلى ئەمەسلىكى نەزەردىن قاچقان، نەتىجىدە بۇ كۈن ئەسلىدە 1899 - يىلى 12 - ئاينىڭ 31 - كۈنىگە تەڭ بولغان.

## قاراڭ
30- ڧېۋرال

31- ڧېۋرال

0- مارت

## مەنبەلەر
31 - فېۋرال

link=https://tr.wikipedia.org/wiki/%DA%BE%DB%86%D8%AC%D8%AC%DB%95%D8%AA:Feb31OnTombstone.jpg|thumb|Christiana Haag'نىڭ دەپ قارالماقتا بولغان ئامېرىكىنىڭ ئوھايئو شىتاتىدىكى بىر قەبرە تېشى. دەڧنە قىلىنغۇچىنىڭ ئۆلۈمى 1869- يىلى 2- ئاينىڭ 31- كۈنى دېيىلگەن.
**31- ڧېۋرال**، گرېگورىيان تەقۋىمىدە خىيالى بىر كۈندۇر. پاكىتلارغا كۆرە  Christiana Haag ئىسىملىك بىر ئايال بۇ كۈندە ئۆلگەنمىش.

## قاراڭ
0- يانۋار

30- ڧېۋرال

0- مارت 

## مەنبەلەر
31 - يانۋار

**** ياكى **31 - قەھرىتان** ۋە ياكى **1- ئاينىڭ 31- كۈنى،** مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 31. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 334 (كەبىسە يىللارى 335) كۈن بار.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر
30 - فېۋرال

link=https://tr.wikipedia.org/wiki/%DA%BE%DB%86%D8%AC%D8%AC%DB%95%D8%AA:Feb1712.jpg|thumb|304x304px|شىۋېت تەقۋىمى
**ڧېۋرال** ئېيى، ياكى ئەسكىچە **ھۇد** ئېيى. 28 كۈنلۈك (كەبىسە يىلى 29) ئاي. ئەمما تارىختا 3 كەرە، بەئزى ئەللەردە قىلىنغان ئۆزگەرتىشلەر بىلەن 30 كۈنگە چىقىرىلغان.

شىۋېتسىيە ۋە ڧىنلاندىيەدە (ئۇ يىللاردا ڧىنلاندىيە شۋېتسىيىگە قارام ئىدى)، جۇلىيان تەقۋىمىنىڭ 1700 يىلىدىن باشلاپ ۋە كەبىسە يىللارنى كەلگۈسى 40 يىل بويىچە ئەمەلدىن قالدۇرۇلۇپ گرېگورىئان تەقۋىمىگە ئۆتكۈزۈش پىلانلانغان. بۇ ئەھۋالدا 1700- يىلى شۋېتسىيە ئۈچۈن كەبىسە يىل ئەمەس ئىدى.

نېمىلا بولمىسۇن، كۆزلەنگەننىڭ ئەكسىچە 1704 ۋە 1708- يىللار كەبىسە يىلى دەپ قەبۇل قىلىندى. بۇ ئەھۋال، شۋېت تەقۋىمىنىڭ جۇلىيان تەقۋىمىدىن بىر كۈن ئىلگىرى، ئەمما گرېگورىيان تەقۋىمدىن 10 كۈن كېيىن قېلىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. بۇ قالايماقانچىلىق، 1712- يىلى، ئىككى كەبىسە كۈننىڭ قوشۇلىشى ۋە بۇنىڭ نەتىجىسى سۈپىتىدە يىللارغا **30- ڧېۋرال** كۈنى قوشۇلۇپ ھەل قىلىنغان. بۇ كۈن، جۇلىيان تەقۋىمىدە 29- ڧېۋرالغا، گرېگورىيان تەقۋىمىدە 11- مارتقا ئۇدۇل كەلمەكتە ئىدى. شۋېتسىيەنىڭ گرېگورىيان تەقۋىمى ئۈستىدىكى ئۆزگەرتىش 1753- يىلى تۈزىتىلگەن.

1929- يىلى سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى، ھەر ئاينى 30 كۈنلۈك ۋە قالغان 5 ياكى 6 كۈننى ھېچبىر ئايغا تەۋە بولمىغان دەم ئېلىش كۈنلىرى دەپ بېركىتىلگەن دەۋرىيلىك تەقۋىم يولغا قويۇلغان. 1930- يىلى ۋە 1931- يىللىرى ڧېۋرال ئېيى 30 كۈن كەلگەن، لېكىن 1932- يىلى، ئايلار نورمال ئۇزۇنلۇقىغا قايتۇرۇلغان.

## قاراڭ
0- يانۋار

31- ڧېۋرال

0- مارت
3 - يانۋار

**** ياكى **3 - قەھرىتان** ۋە ياكى **1 - ئاينىڭ 3 - كۈنى،** مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 3 - كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 362 (كەبىسە يىللارى 363) كۈن بار.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر
4 - يانۋار

**** ياكى **4 - قەھرىتان** ۋە ياكى **1 - ئاينىڭ 4 - كۈنى،** مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 4 - كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 361 (كەبىسە يىللارى 362) كۈن بار.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر
5 - يانۋار

**** ياكى **5 - قەھرىتان** ۋە ياكى **1 - ئاينىڭ 5 - كۈنى،** مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 5 - كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 360 (كەبىسە يىللارى 361) كۈن بار.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر
6 - يانۋار

**** ياكى **6 - قەھرىتان** ۋە ياكى **1 - ئاينىڭ 6 - كۈنى،** مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 6 - كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 359 (كەبىسە يىللارى 360) كۈن بار.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر
7 - يانۋار

**** ياكى **7 - قەھرىتان** ۋە ياكى **1 - ئاينىڭ 7 - كۈنى،** مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 7 - كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 358 (كەبىسە يىللارى 359) كۈن بار.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە