ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى

**<big>ئۇيغۇر خانلىقى</big>**
alt=ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ خەرىتىسى|thumb|303x303px|ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ خەرىتىسى
8-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدىن 9-ئەسىرگىچە بولغان ئارىلىقتا تەخمىنەن بىر ئەسىر مەۋجۇت بولغان تۈرك ئىمپېرىيىسى ئىدى. بۇ ئورخۇن ئۇيغۇر ئاقسۆڭەكلىرى ئاستىدىكى قەبىلە بىرلەشمىسى ئىدى.

**<big>خاننىڭ ئاساسى</big>**

5-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا ، ئۇيغۇرلار تيېلې قەبىلىسىنى تەشكىل قىلغان بولۇپ ، ئۇلارمۇ تۈرك خانلىقى دەۋرىدە ئىدى.

657-يىلى ، غەربىي تۈرك خانلىقى تاڭ سۇلالىسى تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنغان ، ئۇنىڭدىن كېيىن ئۇيغۇرلار تاڭغا قېچىپ كەتكەن. بۇنىڭدىن ئىلگىرى ئۇيغۇرلار 627-يىلى تىبەت ئىمپېرىيىسى ۋە تۈركلەرگە قارشى ئۇلار بىلەن ئۇرۇشقاندا تاڭ بىلەن ئىتتىپاقداشلىق خاھىشىنى كۆرسىتىپ بولغان.

742-يىلى ئۇيغۇرلار ، كارلۇكلار ۋە باسمىللار ئىككىنچى تۈرك خانلىقىغا قارشى ئىسيان كۆتۈردى.

744-يىلى ، باسمىللار تۈركىيەنىڭ پايتەختى ئوتۇقېننى ئىشغال قىلىپ ، ھۆكۈمرانلىق قىلىۋاتقان ئۆزشىم خاگاننى ئۆلتۈردى. شۇ يىلى كېيىن ، باسمىللارغا قارشى ئۇيغۇر-كارلۇك ئىتتىپاقى قۇرۇلۇپ ئۇلارنى مەغلۇب قىلغان. ئۇلارنىڭ خاگانلىرى ئۆلتۈرۈلگەن ، باسمىللار بىر خەلق سۈپىتىدە مەۋجۇت بولۇپ تۇرغان. ئۇيغۇرلار بىلەن كارلۇكلار ئوتتۇرىسىدىكى دۈشمەنلىك شۇنىڭدىن كېيىن كارلۇكلارنى غەربنى جېتسۇغا كۆچۈشكە ۋە 766-يىلى مەغلۇپ قىلغان ۋە بويسۇندۇرغان تۈرگېشلەر بىلەن توقۇنۇشقا مەجبۇر قىلدى.

ئۇيغۇر خاگاننىڭ شەخسىي ئىسمى قۇلۇل بويلا ئىدى. ئۇ پايتەختى ئوردۇ-بالىقتا قۇردى. جۇڭگو مەنبەلەرگە قارىغاندا ، ئۇيغۇر ئىمپېرىيىسىنىڭ زېمىنى ئاندىن ئۇنىڭ شەرقىي چېتىگە ، شىۋېي زېمىنىغا ، غەربتە ئالتاي تېغىغا ، جەنۇبتا گوبى قۇملۇقىنى كونترول قىلغان ، شۇڭا ئۇ قەدىمكى شيوڭنۇنىڭ پۈتۈن زېمىنىنى قاپلىغان. ".

745-يىلى ، ئۇيغۇرلار گۆكتۈركلەرنىڭ ئەڭ ئاخىرقى خاگانى بايمېيكېخان گۇلۇڭفنى ئۆلتۈردى ۋە بېشىنى تاڭغا ئەۋەتتى.

**<big>ئالتۇن دەۋر</big>**
thumb|بېزەكلىك تام رەسىملىرىدىن ئۇيغۇر مەلىكىلىرى.
747-يىلى ، قۇتلۇگ بىلگې كۆ قاغان ۋاپات بولۇپ ، كىچىك ئوغلى بايانچۇر خاندىن خاگان ئەل ئېتمىش بىلگى «دۆلەت ئولتۇراقلاشقان ، دانا» بولۇپ قالدى. بايانچۇر خان تاڭ بىلەن بىر قانچە سودا پونكىتى قۇرغاندىن كېيىن ، پايدىدىن پايدىلىنىپ پايتەخت ئوردۇ-بالىق ۋە سېلېنگا دەرياسىنى بويلاپ باي بالىقنى قۇرغان يەنە بىر شەھەرنى قۇردى. شۇنىڭدىن كېيىن يېڭى خاگان بارلىق سەھرا خەلقلىرىنى ئۇنىڭ بايرىقى ئاستىغا ئېلىپ كىرىش ئۈچۈن بىر يۈرۈش پائالىيەتلەرنى باشلىدى. بۇ مەزگىلدە ئىمپېرىيە تېز كېڭىيىپ ، سەكىز ئوغۇز ، قىرغىزىستان ، كارلۇك ، تۇرگېش ، توخۇ تاتارلىرى ، چىكلار ۋە باسمىللارنىڭ قالدۇقلىرىنى ئۇيغۇر ھۆكۈمرانلىقى ئاستىغا ئېلىپ كەلدى.

751-يىلى ، تاڭ ئىمپېرىيىسى تالاس ئۇرۇشىدا ئەرەبلەرگە قارشى ئىستراتېگىيىلىك مەغلۇبىيەتكە ئۇچرىغان. ئۇنىڭدىن كېيىن ، تاڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىن چېكىنىپ ، ئۇيغۇرلارنىڭ يېڭى ھۆكۈمران كۈچ سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقىشىغا يول قويدى.

755-يىلى بىر لۇشەن تاڭ سۇلالىسىگە قارشى ئىسيان كۆتۈردى ۋە تاڭ ئىمپېراتورى سۇزوڭ 756-يىلى بايانچۇر خانغا مۇراجىئەت قىلدى. خاگان قوشۇلدى ۋە چوڭ ئوغلىنى تاڭ ئىمپېراتورىغا ھەربىي خىزمەت بىلەن تەمىنلەشكە بۇيرۇدى. تەخمىنەن 4000 ئۇيغۇر چەۋەندازلىرى 757-يىلى تاڭ قوشۇنلىرىنىڭ چاڭئەن ۋە لوياڭنى قايتۇرۇۋېلىشىغا ياردەملەشكەن. ئۇلارنىڭ ياردىمى ئۈچۈن ، تاڭ 20 مىڭ دوپپا يىپەك ئەۋەتكەن ۋە ئۇلارغا شەرەپلىك ناملارنى بەرگەن. ئۇندىن باشقا ، ئات سودىسى ھەر بىر ئات ئۈچۈن 40 دوپپا يىپەك قىلىپ بېكىتىلگەن بولۇپ ، ئۇيغۇرلارغا تاڭ جۇڭگودا تۇرغان مەزگىلدە «مېھمان» سالاھىيىتى بېرىلگەن. [13] تاڭ بىلەن ئۇيغۇرلار ئۆزئارا ئالماشتۇرۇش ئېلىپ باردى. بايانچۇر خان مەلىكە نىنگو بىلەن توي قىلغان ، بىر ئۇيغۇر مەلىكىسى تاڭ شاھزادىسى بىلەن توي قىلغان. ئۇيغۇر خاگاناتلىرى 756-يىلى تاڭ سۇلالىسى جۇڭگو بىلەن توي قىلىپ مەلىكىلەرنى ئالماشتۇرۇپ ، ئەن لۇشانغا قارشى ئىتتىپاقنى پېچەتلىگەن. ئۇيغۇر خاگان بايانچۇر خاننىڭ قىزى ئۇيغۇر مەلىكىسى پىجيا (毗 伽 公主) تاڭ سۇلالىسى جۇڭگو شاھزادىسى لى چېڭچاي (李承 采) ، دۇنخۇاڭ شاھزادىسى (敦煌 王 李承 采) ، بىن شاھزادىسى لى شۆلىنىڭ ئوغلى بىلەن توي قىلغان. تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى جۇڭگو مەلىكىسى نىنگۇ 寧國公 主 ئىمپېراتور سۇزوڭنىڭ قىزى ئۇيغۇر خاگان بايانچۇر بىلەن توي قىلغان

758-يىلى ، ئۇيغۇرلار دىققىتىنى شىمالدىكى يىنىسەي قىرغىزىستانغا قاراتتى. بايانچۇر خان قىرغىزىستان قوشۇنىنى بوغۇزلاش ۋە خاننى ئۆلتۈرۈشتىن ئىلگىرى ئۇلارنىڭ بىر قانچە سودا پونكىتىنى ۋەيران قىلغان.

759-يىلى ئۇيغۇرلار تاڭغا ياردەملىشىپ قوزغىلاڭچىلارنى يوقىتىشقا ئۇرۇنغان ، ئەمما مەغلۇپ بولغان. بايانچۇر خان ۋاپات بولدى ، ئوغلى تېڭرى بوگۇ ئۇنىڭ ئورنىغا خاگان قۇتلۇغ تارخان سېڭۈن بولدى.

762-يىلى تېڭرى بوگۇ 4000 ئەسكەر بىلەن تاڭغا تاجاۋۇز قىلىشنى پىلانلىغان ، ئەمما سۆھبەتتىن كېيىن تەرەپ ئالماشتۇرۇپ ، ئۇلارنىڭ لوياڭدىكى قوزغىلاڭچىلارنى مەغلۇب قىلىشىغا ياردەم بەرگەن. ئۇرۇشتىن كېيىن ئۇيغۇرلار شەھەرنى بۇلاڭ-تالاڭ قىلدى. كىشىلەر قوغداش ئۈچۈن بۇددىست بۇتخانىلىرىغا قېچىپ كەتكەندە ، ئۇيغۇرلار ئۇلارنى كۆيدۈرۈپ ، 10 مىڭدىن ئارتۇق ئادەمنى ئۆلتۈردى. ئۇلارنىڭ ياردىمى ئۈچۈن ، تاڭ ئۇلارنى يولغا سېلىش ئۈچۈن 100،000 پارچە يىپەك تۆلەشكە مەجبۇر بولغان. سەپەرۋەرلىك پائالىيىتىدە خاگان ئۇنى مانى دىنىغا ئۆزگەرتكەن مانىخاي پوپلىرىنى ئۇچراتقان. شۇنىڭدىن باشلاپ ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ رەسمىي دىنى مانى دىنىغا ئايلانغان.

**<big>رەت قىلىش</big>**
thumb|272x272px|ئۇيغۇر شاھزادىلىرى جۇڭگوچە ئۇسلۇبتىكى كىيىم ۋە باش كىيىم كىيگەن. بىزەكلىك ، ئۆڭكۈر 9-ئەسىردىن 9-ئەسىرگىچە.
779-يىلى ، تېڭرى بوگۇ ئۆزىنىڭ سوگدىيان ئوردىلىرىنىڭ نەسىھىتىگە ئاساسەن تاڭ سۇلالىسىگە تاجاۋۇز قىلىشنى پىلانلىغان. قانداقلا بولمىسۇن ، تېڭرى بوگۇنىڭ تاغىسى تۇن باگا تارخان بۇ پىلانغا قارشى تۇرۇپ ، ئۇنى ۋە «كاگان ئائىلىسىدىكىلەر ، ئۇنىڭ گورۇھى ۋە سوگدىيىلىكلەر ئارىسىدىن ئىككى مىڭغا يېقىن ئادەم» نى ئۆلتۈرگەن. ، شەرەپلىك ، دانا »ۋە يېڭى بىر يۈرۈش قانۇنلارنى يولغا قويدى ، ئۇ بۇ لايىھەنى خاقاننىڭ بىرلىكىنى كاپالەتكە ئىگە قىلدى. ئۇ ھۆكۈمرانلىق قىلغان مەزگىلدە ، مانى دىنى باستۇرۇلدى ، ئەمما ئۇنىڭ ۋارىسلىرى ئۇنى رەسمىي دىن قىلىپ ئەسلىگە كەلتۈردى.

780-يىلى ، بىر توپ ئۇيغۇر ۋە سوگدىيانلار چاڭئەندىن ھۆرمەت بىلەن ئايرىلغاندا ئۆلتۈرۈلگەن. تۇن 1 مىليون 800 مىڭ تال نەق پۇل تۆلەشنى تەلەپ قىلغان ، تاڭ بۇ پۇلنى ئالتۇن ۋە يىپەك بىلەن تۆلەشكە قوشۇلغان. 789-يىلى تۇن باغخا تارخان قازا قىلغان ، ئوغلى ئۇنىڭ ئورنىغا كۇلۇغ قاغان بولغان. كارلۇكلار بۇ پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ ئۇيغۇر زېمىنى ۋە فۇتۇ ۋادىسىنى ئۆزىگە قوشۇۋالغان. 790-يىلى ئۇيغۇرلار ۋە تاڭ كۈچلىرى تىڭجوۋ (بېشبالىك) دا زاڭزۇ ئىمپېرىيىسى تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنغان .كۇلۇگ قاغان ۋاپات بولغان ، ئوغلى ئا چو ئۇنىڭ ئورنىغا قۇتلۇق بىلگە قاغان بولغان.

791-يىلى ، تىبەتلەر لىڭجۇغا ھۇجۇم قىلغان ، ئەمما ئۇيغۇرلار تەرىپىدىن قوغلاپ چىقىرىلغان ، ئۇلار تۇتۇلغان مەھبۇسلار ۋە كالالارنى تاڭ ئىمپېراتورى دېزوڭغا سوۋغا قىلغان. تىبەتلەر ۋە كارلۇكلار بېيتىڭدا ئۇيغۇرلارغا قارشى يەنە بىر مەغلۇبىيەتكە ئۇچرىدى. تۇتۇلغان زاڭزۇ گېنېرالى زان رىگال سوممىسى دېزوڭغا ئەۋەتىلگەن. 792-يىلى ، باۋيى قاغان باشچىلىقىدىكى ئۇيغۇرلار تىبەت ۋە كارلۇكلارنى مەغلۇپ قىلىپ ، گاۋچاڭنى ئالغان. تىبەتلەر ئۇزۇن ئۆتمەي كۇچانىڭ شەرقىدىكى 560 لى قورغان شەھەر يۈشۇغا ھۇجۇم قىلدى. ئۇلار ئۇ يەردىكى باۋيى تەرىپىدىن قورشاۋدا ۋەيران قىلىنغان. 795-يىلى قۇتلۇق بىلگە قاغان ۋاپات بولۇپ ، ياغلاقار سۇلالىسى ئاخىرلاشقان. گېنېرال قۇتلۇك ئىككىنچى ئۆزىنى يېڭى خاندان قۇرغان ئېدىز (خەنزۇچە: 阿 跌 氏) دەپ جاكارلىدى.

803-يىلى ئۇيغۇرلار كوچونى ئىشغال قىلدى. 808-يىلى قۇتلۇق ئىككىنچى ۋاپات بولۇپ ، ئوغلى باۋيى ئۇنىڭ ئورنىغا چىقتى. شۇ يىلى ، ئۇيغۇرلار تىبەتلەردىن لياڭ ئۆلكىسىنى ئىشغال قىلدى. 816-يىلى ، زاڭزۇلارنىڭ ھۇجۇمى ئۇيغۇر پايتەختى ئوردۇ-بالىكنىڭ ئىككى كۈنلۈك مۇساپىسىدە يېتىپ كەلدى. 821-يىلى ، باۋيى قاغان ۋاپات بولدى ، ئۇنىڭ ئوغلى چۇڭدې ئۇنىڭ ئورنىغا چىقتى. چۇڭدې ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ ئەڭ ئاخىرقى ئۇلۇغ خاگان دەپ قارالغان. ئۇنىڭ قولغا كەلتۈرگەن نەتىجىلىرى سوگدىيە رايونى بىلەن بولغان سودىنى ياخشىلاشنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ ، جەڭ مەيدانىدا ئۇ 821-يىلى تىبەتلەرگە تاجاۋۇز قىلىش قوشۇنىنى چېكىندۈرگەن. 822-يىلى ، ئۇيغۇرلار قوشۇن ئەۋەتىپ تاڭنىڭ قوزغىلاڭچىلارنى بېسىقتۇرۇشىغا ياردەم بەردى. تاڭ بۇ تەكلىپنى رەت قىلغان ، ئەمما ئۆيىگە قايتىش ئۈچۈن ئۇلارغا 70 مىڭ پارچە يىپەك تۆلەشكە مەجبۇر بولغان. 823-يىلى ، زاڭزۇ ئىمپېرىيىسى ئۇيغۇرلارغا قارشى ئۇرۇش قوزغىغان. 832-يىلى قاسار ئۆلتۈرۈلگەن. ئۇنىڭ ئورنىغا خوڭدېنىڭ ئوغلى خۇ. شۇ يىلى ، زاڭزۇ ئىمپېرىيىسى ئۇيغۇرلارغا ئۇرۇش قىلالمىدى.

**<big>كۈز</big>**
thumb|200x200px|قاراقاشتىن كەلگەن ئەسكەرلەر
thumb|315x315px|كوچوغا يېقىن مانىخاي بۇتخانىسىدىن بويالغان يىپەك پارچى
839-يىلى ، خۇ فامىلىلىك ئۆزىنى ئۆلتۈرىۋېلىشقا مەجبۇر بولغان ۋە كۇرېبىر ئىسىملىك ​​بىر مىنىستىر ئوردوستىن كەلگەن 20 مىڭ شاتو چەۋەندازنىڭ ياردىمى بىلەن تەختنى تارتىۋالغان. شۇ يىلى ، ئاچارچىلىق ۋە يۇقۇم ئەھۋالى يۈز بەردى ، قىش پەسلىدە ئۇيغۇر ئىقتىسادى ئاساس قىلىنغان نۇرغۇن چارۋىلارنى ئۆلتۈردى.

840-يىلى ، 9 ئۇيغۇر مىنىستىرنىڭ بىرى ، كۇرېبىرنىڭ رەقىبى قۇلۇگ باغخا يىنېسەي قىرغىزىستانغا قېچىپ بېرىپ ، ئۇلارنى شىمالدىن تاجاۋۇز قىلىشقا تەكلىپ قىلدى. ئۇلار 80،000 چەۋەندازنىڭ قوشۇنى بىلەن ئوردۇ-بالىقتىكى ئۇيغۇر پايتەختىنى ئىشتىن بوشىتىپ ، ئۇنى يەرگە يىقىتىۋەتتى. ئۇلار ئۇيغۇر ئىمپېرىيىسىدىكى باشقا شەھەرلەرنى ۋەيران قىلىپ ، ئۇلارنى كۆيدۈرۈۋەتتى. ئۇيغۇرلار ئىككى گۇرۇپپىغا قېچىپ كەتتى. ئاقسۆڭەك ئورمۇز باشچىلىقىدىكى 30،000 كىشىلىك گۇرۇپپا تاڭ زېمىنىدىن پاناھلىق تىلىگەن ، ئەمما تاڭ ئىمپېراتورى ۋوزوڭ چېگرانى تاقاشنى بۇيرۇغان. يەنە بىر گۇرۇپپا 100،000 كۈچلۈك بولۇپ ، باۋيى ئوغلى ئوگې ۋە مەغلۇب بولغان ئۇيغۇر خاگاناتنىڭ يېڭى خاگان باشچىلىقىدىكى كىشىلەرمۇ تاڭ زېمىنىغا قېچىپ كەتكەن. ئەمما ئۆگې تاڭ شەھىرىدىن ئولتۇراقلىشىشنى شۇنداقلا مانىخانلىقلارنى ۋە يېمەكلىكلەرنى قوغداشنى تەلەپ قىلدى. ۋوزوڭ تەلەپنى قوبۇل قىلغىلى بولمايدىغان دەپ قارىدى ۋە رەت قىلدى. ئۇ قوشۇنلىرىنى ئوگېغا قارشى ئىشلىتىش بەدىلىگە ئورمزتقا پاناھلىق بەردى. ئىككى يىلدىن كېيىن ، ۋۇزۇڭ بۇيرۇقنى خىرىستىيان دىنى ، زوروئاستىر دىنى ۋە بولۇپمۇ بۇددا دىنىغا كېڭەيتتى.

يېنسەي قىرغىزىستان ۋە تاڭ سۇلالىسى 840-يىلدىن 848-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا ئۇيغۇر خانلىقىغا قارشى مۇۋەپپەقىيەتلىك ئۇرۇش قوزغىغان بولۇپ ، ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ ئائىلە مۇناسىۋەتلىرىنى ئىتتىپاقنىڭ ئاساسى قىلغان.

841-يىلى ، ئوگې ئۇيغۇرلارنى باشلاپ بۈگۈنكى شەنشىگە تاجاۋۇز قىلدى.

843-يىلى ، شى شيۇڭ باشچىلىقىدىكى تاڭ ئارمىيىسى ئۆگە باشچىلىقىدىكى ئۇيغۇرلارغا ھۇجۇم قىلىپ ، 843-يىلى 2-ئاينىڭ 13-كۈنى «ۋەھشىيلەرنى ئۆلتۈرۈڭ» تېغى (شاخۇ) دا 10 مىڭ ئۇيغۇرنى ئۆلتۈرگەن. Öge يارىلانغان. ئۆگې مەغلۇب بولغاندىن كېيىن ، ۋۇزوڭ ئورمزت ئەسكەرلىرىنى پارچىلاشقا ۋە ئوخشىمىغان قىسىملارغا تارقىتىشقا بۇيرۇدى. ئورمۇز ئىتائەت قىلىشنى رەت قىلدى. ئۇنىڭ ئەسكەرلىرى گېنېرال ليۇ ميەن تەرىپىدىن قىرغىن قىلىندى. ئىككى چوڭ ئۇيغۇر گۇرۇپپىسىنىڭ مەغلۇبىيىتى بىلەن ۋۇزوڭ ئۇنىڭ مانىكلاردىن قۇتۇلۇش پۇرسىتىنى كۆردى. ئۇ بىر قانچە شەھەردىكى مانىخاي بۇتخانىلىرىنى ۋەيران قىلىشقا ، ئۇلارنىڭ ئۆي-مۈلۈكلىرىنى مۇسادىرە قىلىشقا ۋە دىنىي خادىملارنى ئۆلۈم جازاسىغا بۇيرۇدى.

846-يىلى ، ئەڭ ئاخىرقى ئۇيغۇر خاگان ئۆگې ئۆزىنىڭ 6 يىللىق ھۆكۈمرانلىقىنى قىرغىزلار بىلەن كۈرەش قىلغاندىن كېيىن ، ئۇنىڭ رەقىبى ئورمېزنىڭ قوللىغۇچىلىرى ، كۇرېبىرنىڭ ئىنىسى ۋە ئوردوس ۋە تاڭ سۇلالىسى قوشۇنلىرىنىڭ قوللىغۇچىلىرى بىلەن ئۆلتۈرۈلگەن. ئۇنىڭ ئىنىسى ئېنيان قاغان 847-يىلى تاڭ كۈچلىرى تەرىپىدىن قەتئىي مەغلۇپ بولغان.

## مەنبەلەر