ئۇيغۇرالرغـا زۇلـۇم قىلىشـتا 1915 - يىلدىكـى خىتـاي ھاكىمىيىتـى بىلـەن 2015 - يىلدىكـى خىتـاي ھاكىمىيىتىنىـڭ بىـر پەرقـى بارمـۇ؟

ئۇيغۇرالرغـا زۇلـۇم قىلىشـتا 1915 - يىلدىكـى خىتـاي ھاكىمىيىتـى بىلـەن 2015 - يىلدىكـى خىتـاي ھاكىمىيىتىنىـڭ بىـر پەرقـى بارمـۇ؟ يىـالن پوسـتىنى تاشلىسـىمۇ خۇيىنـى تاشـلىمايدۇ. 

ئەنگلىيەلىـك تارىخچـى جـون كېئـا )1759« :)Keay John - يىلـى ئاخىرىـدا ئىمپېراتـور چيەنلـوڭ، جۇڭغارىيــەدە 600 مىــڭ موڭغۇلنــى قىرىــپ تۈگەتتــى« دەپ يازىــدۇ ۋە بۇنىــڭ بىــر مىللىــي قىرغىنچىلىــق بولغانلىقىنــى ئىپادىلەيــدۇ. بــۇ موڭغۇلالرنىــڭ چــارۋا - مــال، يايــالق ۋە ئورمانلىرىنىمــۇ كۆيــدۈرۈپ تۈگەتكەندىــن كېيىــن، موڭغۇلالرنىــڭ ئــوزۇق - تۈلــۈك، كىيىــم - كېچەكلىرىنىــڭ شــەرقىي تۈركىســتاننىڭ جەنۇبىدىـن كەلگەنلىكىنـى بىلىـدۇ ۋە ئىنتىزاملىـق ئارمىيەسـى بولمىغـان ئۇيغۇرالرنـى قىرغىـن ۋە بـۇالڭ - تـاالڭ قىلغانلىقىنـى يازىـدۇ. ئۇيغۇرالرنـى باشـقۇرۇش جەريانىـدا، ئۇالرنىـڭ تىـل، دىـن، ئـۆرپ - ئادەتلىرىگـە قىلچىمــۇ ئېتىبــار قىلمىغانلىقىنــى بايــان قىلىــدۇ ]4[.

بۈگۈنكــى خىتايالرنىــڭ 1759 - يىللىرىدىكــى خىتايالردىــن بىــر پەرقــى بارمــۇ؟ 

بەزىلــەر، خىتايــالر دېموكراتىيەگــە ئۆتســە سىياســەت بىرئــاز يۇمشــايدۇ، دىــن، تىــل، ئــۆرپ - ئادەتلىرىمىزنـى سـاقالپ قېلىـش ۋە گۈللەنـدۈرۈش پۇرسـىتى تۇغۇلىـدۇ، مىللىـي مائارىپنـى راۋاجالندۇرااليمىز، ئىقتىسـادىي جەھەتتىنمـۇ گۈللىنىـش بولىـدۇ... دېيىشـىدۇ. بەلكـى شـۇنداق بولۇشـى مۇمكىـن. بىـراق بـۇ بىـر ئۆتكۈنچــى دەۋر. خىتايــالر يېڭــى ھاكىمىيىتىنــى مۇســتەھكەملىۋالغاندىن كېيىــن، يەنــە بىــر باھانىلەرنــى ئويــدۇرۇپ چىقىــپ ئۇيغۇرالرنــى قىرىشــنى داۋامالشــتۇرىدۇ. بۇنــداق پاكىتــالر گومىنــداڭ، كومپارتىيەنىــڭ يېڭــى دەۋرلىرىــدە بولمىدىمــۇ؟! 

شــەرقىي تۈركىســتاندا مىللىــي زۇلــۇم سىياســىتىنى ئــەڭ قاتتىــق يۈرگۈزۈۋاتقــان »شــېڭ شىســەينىڭ ئەسـكەر سـانى 20 مىـڭ ئىـدى... شـېڭ شىسـەينىڭ 10 يىللىـق دىكتاتۇرىلىـق ھاكىمىيىتـى جەريانىـدا 100مىڭدىـن ئارتـۇق ئـادەم تۈرمىلەرگـە سـوالندى، تـەن جازاسـىغا ئۇچرىـدى، سـۈرگۈنگە يولالنـدى. مىڭلىغـان ئىنســان ئۆلتۈرۈلــدى« ]5[.

1945 - يىلــى 8 - ئاينىــڭ 15 - كۈنــى، ياپونىيــە تەســلىم بولــدى. گومىنــداڭ ئارمىيەســىگە قــورال تاپشــۇرغان ياپــون ئەســكىرىنىڭ ســانى 1 مىليــون 870 مىــڭ نەپــەر ئىــدى. ياپونــالر تەســلىم بولغانــدا خىتاينىــڭ پەقەتــال گومىنداڭغــا ئائىــت مۇنتىزىــم ئەســكەر ســانى 2 مىليــون 200 مىــڭ بولــۇپ، ھەممىســى ئامېرىكىنىـڭ ئەينـى زاماندىكـى زامانىـۋى قوراللىـرى بىلـەن قورالالنغـان. ئۇرۇشـىدىغان دۈشمەنسـىز قالغـان خىتــاي ئارمىيەســىنىڭ يۆنىلىــش نىشــانى شــەرقىي تۈركىســتان ئىــدى. لەنجــۇ ھەربىــي قىســىمنىڭ بــاش قوماندانلىــق ۋەزىپىســىنى ئۆتەۋاتقــان جــاڭ جىجــوڭ گومىنــداڭ ھۆكۈمىتىنىــڭ تولــۇق ھوقۇقلــۇق ۋەكىلــى ســۈپىتى بىلــەن 1945 - يىلــى 9 - ئاينىــڭ 13 - كۈنــى ئۈرۈمچىگــە كەلگەنــدە، لەنجــۇ ھەربىــي قىســىمغا ئائىـت 50 مىـڭ خىتـاي ئەسـكىرى شـەرقىي تۈركىسـتان چېگراسـى ئىچىگـە كىرىـپ بولغـان. 10 - ئاينىـڭ 14 - كۈنــى غۇلجىدىــن كەلگــەن شــەرقىي تۈركىســتان ۋەكىللىــرى بىلــەن خىتــاي ۋەكىللىــرى كېلىشــىم ئۈســتىلىگە ئولتــۇردى. كېلىشــىم داۋام قىلــدى. كېلىشــىم باشــلىنىپ 1945 - يىلــى 12 - ئاينىــڭ 30 - كۈنىگـە قـەدەر، گەنسـۇ ئارقىلىـق يەنـە 50 مىـڭ خىتـاي ئەسـكىرى شـەرقىي تۈركىسـتانغا كىرىـپ كەلـدى. 1946 - يىلـى 6 - ئاينىـڭ 6 - كۈنـى كېلىشـىم ئىمزاالنغۇچـە بولغـان ئارىلىقتـا شـەرقىي تۈركىسـتانغا يەنـە 100 مىـڭ خىتـاي ئەسـكىرى كەلـدى ۋە يەرلەشـتى. گەرچـە ئۇيغـۇر، قازاقـالر مۇسـتەملىكە تارىخىـدا تۇنجـى قېتىـم ھۆكۈمـەت دائىرىلىرىـدە ھاكىمىيەتكـە ئورتـاق قىلىنغانـدەك كۆرۈنگـەن بولسـىمۇ، بـۇ ۋاقىـت ئىچىـدە قۇمـۇل - تۇرپـان، تارىـم ۋادىسـى ۋە ئۈرۈمچـى ئەتراپىغـا خىتـاي ئەسـكەرلىرى توشـۇپ كەتكـەن ئىـدى. بـۇ ئەســكەرلەرنىڭ كۆپىنچىســى ياپونغــا قارشــى ئۇرۇشــتا ئــۇرۇش تەجرىبىســىگە ئىگــە بولغــان، ئامېرىــكا ۋە ياپونالرنىــڭ ئىلغــار قوراللىــرى بىلــەن قورالالنغــان ئەســكەرلەر ئىــدى. كېلىشــىم پەقــەت ۋاقىــت قازىنىــش ئۈچۈنـال ئىـدى. خىتايالرنىـڭ ھەربىـي پىالنلىـرى تولـۇق ئەمەلگـە ئاشـقاندىن كېيىـن كېلىشـىمنى بـۇزدى. 1947 - يىلىدىــن باشــالپ شــەرقىي تۈركىســتان ئارمىيەســى بىلــەن ئوســمان باتــۇر قوشــۇنلىرىنى ئۆزئــارا قىـردۇرۇش تاكتىكىسـى باشـالندى... ئاخىرىـدا شـەرقىي تۈركىسـتان دۆلـەت رەھبەرلىرىدىـن پاجىئەلىـك بىـر شــەكىلدە ئايرىلىــپ قالغــان بىــز، مىللــەت ســۈپىتىدە باشســىز يېتىــم قالدۇرۇلــدۇق.

خىتـاي كوممۇنىسـتىك پارتىيەسـى 5 - 6 يىـل كەڭچىلىـك قىلغانـدەك كۆرۈندىيـۇ، ئۇنىڭدىـن كېيىـن ئۇيغـۇر مىللىتىنـى قانـداق قـان قۇسـتۇرغانلىقىنى ھەممىمىـز ئـازاب ئىچىـدە ياشـاپ كەلـدۇق. 

ماركســىزمنىڭ تــۈپ پىرىنســىپلىرىدىن بىــرى مىللەتچىلىكنــى رەت قىلىشــتۇر. ماركســىزم ئېتىقادىنــى قىبلىنەمــا قىلغــان خىتــاي كوممۇنىســتىك پارتىيەســى ئۇيغــۇر مىللىتــى ئۈســتىدىن مىللىــي قىرغىنچىلىــق يۈرگۈزۈۋاتقــان تۇرســا، ئۆزلىرىنــى دېموكــرات دەپ كېلىدىغــان خىتــاي ھاكىمىيــەت بېشــىغا كەلســە، ئــۇ خىتـاي ھاكىمىيىتىدىـن بىزگـە شـاپائەت كېلىشـى مۇمكىنمـۇ؟ خىتايـالر بىزگـە جەننـەت ۋەدە قىلسـىمۇ، بىـز ئــۇ »جەننەت«كــە كىرمەيمىــز. خىتاينىــڭ جەننىتــى بىــز ئۈچــۈن دوزاخ. 

خىتاينىــڭ دېموكراتىيەگــە ئۆتۈشــى دېمــەك، ئامېرىــكا باشــچىلىقىدىكى غــەرب دۆلەتلىرىنىــڭ ســېپىدە يــەر ئېلىشــى دېمەكتــۇر. ئامېرىــكا بىلــەن بىــر ســەپتە يـەر ئالغــان خىتايدىــن ئــۇرۇش ۋەھىمىســى ئۇزاقلىشــىپ كېتىــدۇ. ئــۇرۇش ۋەھىمىســى خىتايدىــن ئۇزاقلىشــىپ كەتتــى دېمــەك، ئۇيغــۇر مىللىتىگــە ئۆلــۈم ۋەھىمىســىنىڭ تەكــرار قايتىــپ كېلىشــى دېمەكتــۇر. چۈنكــى، غــەرب، بىــر يېرىــم مىليــارد نوپۇســقا ئىگــە خىتــاي بازىرىنىــڭ ئىشــتىياقىدا، ئۇيغۇردىــن ئىبــارەت كىچىككىنــە كوزىرنــى قولىدىــن تاشــلىۋېتىپ قالىـدۇ. بىـز ئۇيغۇرالرغـا يېقىنـالپ كەلگـەن ئازادلىـق ۋە مۇسـتەقىللىق قۇياشـىنى قـارا بۇلـۇت توسـۇۋالىدۇ ۋە ئەبەدىــي قاراڭغۇلۇققــا ئىتتىرىلىمىــز. شۇڭالشــقا، ئۇيغــۇرالر ئۈچــۈن، خىتاينىــڭ بۈگۈنكىــدەك ئامېرىــكا باشــچىلىقىدىكى غــەرب دۆلەتلىرىگــە قارشــى دۈشــمەنلىك مەيدانىــدا تەلۋىلەرچــە تۇرۇشــى پايدىلىقمــۇ ياكــى بىــر دومىــالپ دېموكراتىيەگــە ئۆتۈۋېلىشــى پايدىلىقمــۇ؟ دېگــەن مەســىلىدە ئۇيغۇرالرنىــڭ زىيالىــي قاتلىمــى تەپەككــۇر قىلىشــى ۋە كۆزقاراشــلىرىنى ئوتتۇرىغــا قويۇشــى پايدىلىــق. غايىمىــز — ئەركىنلىــك ۋە مۇسـتەقىللىق دەيدىكەنمىـز، بـۇ مەنزىلگـە ئۇلىشـىش ئۈچـۈن قايسـى يـول، قانـداق ۋاسـىتە ۋە ئىمكانالردىـن قانـداق پايدىلىنىـش ياكـى پايدىالنماسـلىق مەسىلىسـى، ھەربىـر ئۇيغۇرنىـڭ ئەركىنلىكنـى ياكـى قۇللۇقنـى تالــالش پوزىتســىيەيىمىزنى ئۆلچەشــنىڭ تارازىســىدۇر. 

ئاخىــردا مۇســتاپا كامــال ئاتاتۈركنىــڭ شــۇ مەشــھۇر ســۆزلىرىنى قىســتۇرۇپ قويۇشــنى ئۇيغــۇن كـۆردۈم: »بىـر مىللەتنىـڭ شـان - شـەرىپىنىڭ، غـۇرۇر - ئىپتىخارىنىـڭ، ئىپپـەت - نومۇسـىنىڭ، ئىنسـانلىق خىسـلىتىنىڭ قوغدىلىـپ قېلىنىشـى، ئـۇ مىللـەت ئەركىنلىـك ۋە مۇسـتەقىللىققا ئىگـە بولغاندىـال كاپالەتكـە ئىگــە بولغــان بولىــدۇ«.

مەھمەتئىمىن ھەزرەت

دەۋر ۋە بىز »ئىستانبۇلدا 20 لېكسىيە — 2023« ماقالىلەر توپلىمى