open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ئابدۇراخمان مۇھىتى

ئابدۇراخمان مۇھىتى 1910 - يىلى تۇرپان ئاستانە يېزىسىنىڭ غۇجام ئالدى مەھەللىسىدە ھاللىق دېھقان ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلدى. 1918 - يىلىدىن 1924 - يىلىغىچە ئاستانىدىكى «مەقسۇدىيە مەكتىپى» دە ئوقۇدى. 1924 - يىلىدىن 1931 - يىلىغىچە ئائىلىسىدە بولدى. 1932 - يىلى مەقسۇت مۇھىتى، مەھمۇت مۇھىتلار باشچىلىقىدا قوزغالغان دېھقانلار ئىنقلابىغا قاتناشتى.1933 - يىلى ئەتىيازدا دېھقانلار قوزغىلىڭى مەغلۇبىيەتكە ئۇچرىغاندا، كىچىك ئاتىسى مەھمۇت سىجاڭ قوشۇنى بىلەن قەدىمى شەھەر - قەشقەرگە باردى.

1934 - يىلى ئۇ بىر تۈركۈم ياشلار بىلەن بىللە تاشكەنت شەھىرىگە بېرىپ «ئوتتۇرا ئاسىيا ئۇنۋېرسىتېتى» نىڭ مەمۇرىي - ھوقۇق پاكۇلتېتىدا ئۈچ يىل ئوقۇدى. 1937 - يىلى 7 - ئايدا ئوقۇشنى تاماملاپ، چۆچەك ئارقىلىق ئۈرۈمچىگە قايتىپ كەلدى. 1938 - يىلى 4 - ئاينىڭ 17 - كۈنى شېڭ شىسەي تەرىپىدىن تۈرمىگە تاشلىنىپ تاكى 1944 - يىلنىڭ ئاخىرغا كەلگەندە تۈرمىدىن قويۇپ بېرىلدى. ئۇ ئۆز يۇرتى ئاستانىگە قايتىپ كېلىپ «ئاستانە ئۇيغۇر ئاقارتىش ئۇيۇشمىسى» دا خىزمەت قىلدى. 1945 - يىلى ئەتىيازدا بورھان شەھىدى تۇرپانغا كېلىپ ئۇنى ئۈرۈمچىگە بىللە ئېلىپ بېرىپ خىزمەتكە ئورۇنلاشتۇرۇپ قويدى.

1946 - يىلى 1 - ئاينىڭ 2 - كۈنى گومىنداڭ تەرەپ بىلەن ئۈچ ۋىلايەت ئىنقلابىي كۈچلىرى ئۈرۈمچىدە 11 بېتىم ئىمزالاندى. 11 بېتىمنىڭ روھى بويىچە ئابدۇراخمان مۇھىتى 1946 - يىلى 8 - ئايدا تۇرپان ناھىيىلىك ھۆكۈمەتنىڭ ھاكىملىقىغا تەيىنلەيدى.

ئابدىراخمان مۇھىتى تۇرپانغا ھاكىم بولغان مەزگىلدە تۇرپانغا ئىنقىلابىي تەشكىلات - خەلق پارتىيىسىگە رەھبەرلىك قىلدى.

1947 - يىلى 8 - ئاينىڭ 8 - كۈنى ئابدۇراخمان مۇھىتى پارتىزانلانى باشلاپ ئۈچ ۋىلايەتلىكە بېرىپ، خەلقچىل ياشلار تەشكىلاتىدا ئىشلىدى.

ئابدۇراخمان مۇھىتى 1956 - يىلى كوممۇنىستىك پارتىيىگە كىردى ۋە خەلق ئىشلار نازارىتىنىڭ نازىرى، سىياسىي كېڭەش كاتىبى، مىللىي ئىشلار كومىتېتى ئەزاسى. 1 - نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيىنىڭ ۋەكىلى، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق بىرلىك سەپ بۆلۈمىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتكومنىڭ ھەيئىتى قاتارلىق ۋەزىپىلەرنى ئۆتىدى. ئۇ 1957 - يىلى 9 - ئاينىڭ 3 - كۈنى كېسەل سەۋەبى بىلەن 47 يېشىدا ئۈرۈمچىدە ۋاپات بولدى.

1932- يىلى قوزغالغان مەخسۇت مۇھىتى ، مەھمۇت مۇھىتى باشچىلىقىدىكى تۇرپان دېھقانلار قوزغىلىڭىنىڭ ۋە ئۈچ ۋىلايەت مىللىي ئىنقىلابىنىڭ ئاكتىپ قاتناشقۇچىسى ئابدۇراخمان مۇھىتى تۇرپاندا تۇغۇلغان . ئۇ ھاياتىدا >، ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابىنىڭ خەلقچىل ياشلار تەشكىلاتى قاتارلىق مۇھىم ئورۇنلاردا ئىشلەپ ، شۇ چاغلاردىكى ۋەزىيەت ئۇچۇن تۈرتكىلىك روللارنى ئوينىغان . خەلقىمىز بۇ ئوغلاننى مەڭگۇ ئەسلەيدۇ .

### مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار 
تۈر:ئۇيغۇر قەھرىمانلار
ئىسمايىل ھاجى

ئىسمايىل ھاجى

(1867-1950)
  
خوتەن ۋىلايىتىدە ئۆتكەن تونۇلغان شائىر ۋە ماھىر خەتتات ئىسمايىل ھاجى ئۇيغۇر كىلاسسىك ئەدەبىياتىنى ھازىرقى زامان ئەدەبىياتى بىلەن باغلاپ تۇرغۇچى ئەدىبتۇر . گەرچە ئۆز ئەسەرلىرىنى تۈپلەپ توپلام قىلىپ قالدۇرغان بولسىمۇ ، لېكىن كېيىنكى ۋاقىتلاردا >قا ئۇچراپ خېلى كۆپ قىسمى نابۇت بولغان ۋە يوقالغان . شۇنداقتىمۇ شائىرنىڭ ھازىرغىچە ساقلانغان شېئرلىرى ئۇيغۇر ئەدەبىياتىنىڭ ئېسىل مېراسلىرى قاتارىدا سانىلىدۇ .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
Wikipédiye

Wikiqamus bolsa bir xil ochuq qamus.

Wikiqamus wexpi teripidin otturigha qoyulghan. Wiki dégen söz «tiz» dégen menide qollinilghan. Qamusde hazir jemi 15 milyondin artuq maqale bar. Ingilzchisde üch milyon 200 ming parche maqale bar. Bu maqalilar nurghun namsiz qehrimanlarning yézishi we tehrirlishi arqiliq hazirqi haletke keldi.

Alexa ning bergen sanliq melumatigha asaslanghanda ziyaret qilish qétim sani dunyada 6-orunda turidu. Ziyaretchilerning köp qismi amérikida.

Wikiqamus bolsa bir xil heqsiz qamus bolup hazir 270din artuq tilda mulazimet qiliwatidu. 

Undin bashqa yéqindin buyan uninggha yéngi türler qétildi.

Wiki sistémisi uning ichidiki nurghunlighan mulazimet türliri bashquridu yaki birbirige baghlaydu.

Jimi Walis (Jimmy Wales) wikiqamusni qurghuchi kishlerdin biri.

## Menbe
# Http://zh.wikipedia.org/wiki/%E7%BB%B4%E5%9F%BA%E7%99%BE%E7%A7%91
# Http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia
لۇقا بايان قىلغان خۇش خەۋەر

left|thumb|250px

**لۇقا بايان قىلغان خۇش خەۋەر** 

## قانائەتلىنەرلىك
## يېزىقچىلىق
## باشلامچىلىق قىلماق
## كۈن
## ئاڭلىغۇچى
## قوليازما
## پايدىلىنىش
## قاراڭ
## سىرتقى ئۇلاش
## مەنبەلەر

تۈر:ئىنجىل
پەمىدۇر

پەمىدۇر:250 px

پېرقلىق شەكىللىرى:200 px

ئۆسۇملۇك ھالىتى:250 px

پىشمىغان ھالىتى:250 px

## مەنبەلەر
11-نويابىر

1918 - يىلى 11 - ئاينىڭ 11 - كۈنى گىرمانىيە ۋەكىلى ئېرتزبېگل ئەھدىلەشكەن دۆلەتلەر بىرلەشمە ئارمىيىسىنىڭ ۋەكىلى فوخ بىلەن فىرانسىيىنىڭ كومپىگنى ئورمىنىدىكى رېيدو ۋوگزالىدا ئۇرۇش توختىتىش كىلىشىمنامىسى ئىمزالىدى . گىرمانىيە ئۇرۇشتا مەغلۇپ بولدى، 1 - دۇنيا ئۇرۇشى شۇنىڭ بىلەن ئاياغلاشتى .
1 - دۇنيا ئۇرۇشى ئىنسانىيەت تارىخىدىكى مىسلى كۆرۈلمىگەن بالايى ئاپەت بولۇپ ھېساپلىنىدۇ . تۆت يىلدىن ئارتۇقراق داۋاملاشقان بۇ ئۇرۇشقا 33 دۆلەت قاتناشتى ، 75 مىليون ئەسكەر سەپەرۋەر قىلىندى ، 10 مىليوندىن ئارتۇق ئادەم قازا قىلدى، 20 مىليون كىشى يارىدار بولدى ، ئۇرۇش ئاپىتىگە دۇچار بولغان ئاھالە 1 مىليارد 300 مىليوندىن ئېشىپ كەتتى ، ئۇرۇش تۈپەيلىدىن پەيدا بولغان ئىقتىسادىي زىياننىڭ قىممىتى 27 مىليارد دوللارغا يەتتى . ئۇرۇشنىڭ ئاقىۋىتىدە چار پادىشاھ روسىيىسى،ۋىنگىرىيە، ئوسمانىيە ئىمپىرىيىسى ۋە گىرمانىيە ئىمپىرىيىسى گۇمران بولۇپلا قالماستىن، ئۇرۇشتا غەلىبە قازانغان ئەنگىلىيە، فىرانسىيە ۋە ئىتالىيىلەرمۇ ئاجىزلىشىپ كەتتى .
توغراق

ئى 
①  تال ۋە تېرەكلەر ئائىلىسىدىكى يوپۇرماق تاشلايدىغان دەرەخ . ياغىچى قۇرۇلۇش ، ئۆي جاھازىلىرىنى ياساشقا ئىشلىتىلىدۇ ، تارىم ۋادىسىغا كەڭ تارقالغان . 
② غۇلجا شەھىرىگە قاراشلىق بىر يېزىنىڭ نامى.

توغراق – زېمىن تاللىمايدىغان، ماسلىشىشچانلىقى، چىدامچانلىقى كۈچلۈك، ئۆمرى ئۇزۇن، دۆلەت تەرىپىدىن 2 – دەرىجىلىك قوغدىلىدىغان دەرەخ. ئاقسۇ ۋىلايىتىدىلا 3 مىليون 400 مىڭ مودىن كۆپرەك توغراقلىق بار. بۇ توغراقلىقلار ئاساسلىقى تارىم دەرياسى، يەكەن دەرياسى ۋە ئاقسۇ دەرياسىنىڭ ئىككى قىرغىقىغا مەركەزلەشكەن.

ئىپتىدائىي توغراقلىقلار ئەزەلدىن بوراندىن مۇداپىئەلىنىش، قۇمنى تىزگىنلەش، سۇ مەنبەسىنى قوغداش، ئېكولوگىيەلىك مۇھىتنى ياخشىلاش قاتارلىق جەھەتلەردە مۇھىم رولىنى جارى قىلدۇرۇپ كەلدى. 2000 – يىلىدىن بۇيان، ئاپتونوم رايونىمىز ئىچى – سىرتىدا توغراق نامىدىكى بايراملار، سەيلىگاھلار، ئەسەرلەر ۋە توغراقلىقنى قوغداش ئاساسىي مەزمۇن قىلىنغان تەشۋىقات پائالىيەتلىرى كۆپلەپ ئۆتكۈزۈلدى. 2007 – يىلى مارالبېشى ناھىيەسىدە ئۆتكۈزۈلگەن تۇنجى نۆۋەتلىك توغراق بايرىمىدا نەچچە 10 مىڭ ساياھەتچى كۈتۈۋېلىندى. ھازىر ئاپتونوم رايون بويىچە يېڭىدىن قۇرۇلغان سەيلىگاھلارنىڭ كۆپىنىڭ نامىنىڭ ‹‹توغراق›› بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇشى، شۇ ئورۇننىڭ جۇغراپىيەلىك يەر شارائىتى ۋە شۇ جايدىكى توغراقلىقى بىلەن مۇناسىۋەتلىك.

قىسقىسى، توغراق نامىدىكى بايراملار، سەيلىگاھلار، ئەدەبىي ئەسەرلەر ۋە تۈرلۈك تەشۋىقات پائالىيەتلىرىنىڭ تۈرتكىسىدە، تارىم ۋادىسىدىكى توغراقلىقنى قوغداش خىزمىتى يۇقىرى دولقۇنغا كۆتۈرۈلدى. توغراق ساياھەتچىلەرنى جەلپ قىلىشتىكى مۇھىم كوزىرغا ئايلاندى.

## مەنبەلەر

تۈر:ئۆسۈملۈك
تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى
تۈر:ئۆسۈملۈك ئىلمى
قاغا تىرنىقى

قاغا تىرنىقى
      
تونۇش:    بۇ  پىياز ئائىلىسىدىكى باش باھاردا ئۆسىدىغان  كۆپ يىللىق سامان 
غوللۇق ئۆسۈملۈك بولۇپ، ئېگىزلىكى 5 ~ 30 سانتىمېتىر كېلىدۇ؛ يەر ئاستى 
تەڭگىسىمان غولى شار شەكلىدە بولۇپ، سىرتىنى كۆپ قەۋەت قارامتۇل خورما رەڭلىك 
پەردىلەشكەن تەڭگىچىلەر ئوراپ تۇرىدۇ، يەر ئۈستىدىكى غولى تىك بولۇپ، 
شاخلىمايدۇ؛ يوپۇرمىقى ئىككى - ئۈچ دانە بولۇپ، تۈۋىدىن ئۆسىدۇ، شەكلى ئۇزۇن 
تېمىنىسىمان، يوپۇرماق تومۇرى تۈز، يوپۇرماقلىرى تولۇق گىرۋەكلىك بولۇپ، تۈۋى 
تۆۋەن سوزۇلۇپ، غولىنى يۆگەپ تۇرىدۇ؛  گۈلى ئۇچىدىن ئۆسىدۇ، قوڭغۇراقسىمان، 
سېرىق، گۈل تاجى يوپۇرمىقى ئالتە دانە، غوزا مېۋىسى سوقىچاق، ئۈچ قىرلىق 
بولىدۇ.دورىلىق قىسمى دورىغا بۇ ئۆسۈملۈكنىڭ تەڭگىسىمان غولى ئىشلىتىلىدۇ.
يىغىپ تەييارلاش:   بۇ ئۆسۈملۈكنى ئەتىياز پەسلىدە قېزىۋېلىپ، يۇيۇپ تازىلاپ، 
ئوبدان قاينىتىپ، ئاپتاپتا قۇرۇتۇپ تەييارلىنىدۇ. دورىغا ھۆل ھالەتتىمۇ ئىشلىتىلىدۇ.

تەبىئىتى:   ھۆل سوغۇق.

ئۆسۈش ئورنى:   ئاپتونوم رايونىمىزنىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى قۇرۇق تاغ باغرى ۋە  دالىلاردا  ئۆسىدۇ.

خۇسۇسىيىتى:   توسالغۇلارنى ئېچىش، ھارارەت پەسەيتىش، زەھەر قايتۇرۇش، بۇزۇق 
ماددىلارنى تارقىتىش، ئىششىق ياندۇرۇش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە.ئىشلىتىش مىقدارى ئەھۋالغا قاراپ 4 ~ 8 گرام ئەتراپىدا ئىشلىتىلىدۇ.

قاغا تىرنىقى تەركىبلىك رېتسېپلار
      
قاغا تىرنىقىدىن مۇۋاپىق مىقداردا ئېلىپ، يەرلىك ئورۇننى يۇيۇپ بەرسە، 
غەلۋىرەك،  لىمفا سىلى ۋە سېرىقلىق چۈشۈشكە مەنپەئەت قىلىدۇ.
مۇۋاپىق مىقداردىكى قاغا تىرنىقىنى يۇمشاق ئېزىپ، يەرلىك ئورۇنغا چېپىپ 
بەرسە، غەلۋىرەك ۋە ھەرخىل چاقىلارغا مەنپەئەت قىلىدۇ.
قاغا تىرنىقىدىن 35 گرام ئېلىپ، سۇدا قاينىتىپ يەرلىك ئورۇننى يۇيۇپ بەرسە، 
سىرتقى  تەسىردىن بولغان ئىششىق ۋە سېرىقلىق چۈشۈشكە مەنپەئەت قىلىدۇ.
مۇۋاپىق مىقداردىكى قاغا تىرنىقىنى ئېزىپ، ئاچچىقسۇ بىلەن ئارىلاشتۇرۇپ، 
يەرلىك ئورۇنغا چېپىپ بەرسە، غەلۋىرەك، ئىششىق ۋە ھەرخىل چاقىلارغا مەنپەئەت قىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ئۆسۈملۈك
غەربىي يۇغۇر تىلى

[left|thumb|200px|دۇنيادا [غەربىي يۇغۇر تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
جۇڭگو گەنسۇ ئۆلكىسى ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 0.0046مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:تۈرك تىللار ئائىلىسى
ھىلاري كلىنتون

thumb|313x313px
thumb|250x250px
ھىلارى كېلىنتون (Hillary Diane Rodham Clinton)، ئايال، 1947-يىلى 26- ئوغۇز كۈنى، ئامېرىكىنىڭ چىكاگو شەھىرىدە دۇنياغا كەلگەن. 

1969-يىلى يالې ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ قانۇن كەسپىدە ئوقۇغان. 

1973-يىلى دوكتورلۇق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن.　

ئوقۇۋاتقان چېغىدا، كلىنتون بىلەن تونۇشقان. ئىككىسى 1975-يىلى 10-ئايدا توي قىلغان. 

1993-يىلى كلىنتون بىلەن بىللە ئاق سارايغا كەلگەن. ھىلارى ئامېرىكا تارىخىدىكى 1-خانىملار ئىچىدە مەدەنىيەت سەۋىيىسى ئەڭ يۇقىرىسى ھېسابلىنىدۇ. 

ئاق سارايدىكى سەككىز يىل جەريانىدا، ھىلارى سىياسىي ئىشلارغا ئاكتىپ قاتنىشىپ، دۆلەتنىڭ داۋالاش، ساقلىقنى ساقلاش ئىسلاھاتىغا مەسئۇل بولغان. 

2000-يىلى 2-ئايدا، ھىلارى نيۇ-يورك شتاتىنىڭ پارلامېنت ئەزالىقى سايلام رىقابىتىگە قاتنىشىدىغانلىقىنى جاكارلاپ، تارىختىكى تۇنجى ھۆكۈمەت خىزمىتىنى كۆزلىگەن 1-خانىم بولۇپ قالغان. شۇ يىلى 11-ئاينىڭ 7-كۈنى پارلامېنت ئەزالىقىغا سايلانغان. 

2008-يىللىق ئامېرىكا زۇڭتۇڭى سايلىمىدا، دېموكراتلار پارتىيىسىگە ۋەكىل بولۇپ، سايلامغا قاتناشقان، بىراق يېڭىلىپ قالغان. ئوباما زۇڭتۇڭ بولغاندىن كېيىن، ھىلارىنى دۆلەت ئىشلىرى كاتىپىلىقىغا تەيىنلىگەن.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
بۇگۇت مەڭگۈ تېشى

بۇگۇت مەڭگۈ تېشى 1956– يىلى موڭغۇلىيە خەلق جۇمھۇرىيىتى پەنلەر ئاكادېمىيىسىنىڭ ئاكادېمىكى دورجى سولۇى 8- ئەسىرگە مەنسۇپ تۈرك مەڭگۈ تاشلىرى تېپىلغان يەرنىڭ شەرقىي شىمالىغا تەخمىنەن 170 كىلومېتىر كېلىدىغان بۇگۇت دېگەن جايدىكى تۈرك قەبرىستانلىقىدىن سوغدى يېزىقىدىكى بىردانە مەڭگۈ تاشنى تاپتى ۋە تېپىلغان جاينىڭ نامى بىلەن بۇ مەڭگۈ تاشنى «بۇگۇت مەڭگۈ تېشى» دەپ ئاتىدى. ئەمما، بۇ مەڭگۈ تاشنى ئوقۇش ۋە تەرجىمىسىنى ئىشلەش خىزمىتى سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى تۈركشۇناسى س . گ . كىلياشتورنىي ۋە سوغدى تىل – يېزىقى مۇتەخەسسىسى ۋ . ئا . لىۋىش تەرىپىدىن ئورۇنلاندى. بۇ ئىككى ئالىم ئۆزلىرىنىڭ بۇ ھەقتىكى تەتقىقات نەتىجىلىرىنى ئالدى بىلەن سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىدا نەشر قىلدۇردى . كېيىنكى يىلى ۋېنگرىيىدە ئېلان قىلدى .

«بۇگۇت مەڭگۈ تېشى» نىڭ ئۈچ يۈزىگە جەمئىي 29 قۇر بىلەن سوغدىچە خەت ئويۇلغان بولۇپ، تۆتىنچى يۈزىگە براخما يېزىقى بىلەن 20 قۇرچە سانسكرىتچە سۆز ئويۇلغان. مەزكۇر مەڭگۈ تاشنىڭ ئۈستى قىسمىغا تۈرك خانلىقىدىكى ئاشىنا ئۇرۇقىنىڭ تۇتېمى بولغان چىشى بۆرىنىڭ سۈرىتى ئويۇلغان بولۇپ، ئاستىنقى قىسمى تاشپاقا شەكىللىك ئۇلدىن تۈزۈلگەن. مەزكۇر مەڭگۈتاشنىڭ ئەڭ چوڭ ئەھمىيىتى شۇ بولۇپ، دەۋر جەھەتتە «تۇنيۇقۇق مەڭگۈ تېشى»، «كۆلتېگىن مەڭگۈ تېشى» ۋە «بىلگە قاغان مەڭگۈ تېشى» قاتارلىقلاردىن 150 يىل بۇرۇندۇر.

## مەنبە

بۇ مەڭگۈ تاشنىڭ خەنزۇچە تەرجىمىسىنى لىن مېيسۈن ‹‹ شەرق مەدەنىيتى تەرەققىياتىنىڭ نامايەندىسى ›› ناملىق ماقالىسىگە كىرگۈزگەن بولۇپ ، بۇ ماقالە ئۇيغۇرچە ‹‹ شىنجاڭ مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى ›› ژورنىلى 1995–يىلى 4–سانىدا ئېلان قىلىنغان .

تۈر:مەڭگۈ تاشلار
تۈر:ئۇيغۇر قەدىمكى زامان ئەدەبىياتى
تۈر:ئۇيغۇر تارىخى ئەسەرلىرى
كاڭشى خان

كاڭشى خان-مانجۇچە ئىسمى ئايسىنگورۇشۈنيى ( 1654 - 1722 ) . چىڭ سۇلالىسى سەددىچىن سىپىلىدىن كىرىپ جۇڭگۇدا سەلتەنەت سۇرگەندىن كىيىنكى  2 - پادىشاھ . 1661 -يىلىدىن 1722-يىلغىچە تەخىتتە ئولتۇرغان.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
نابۇككو لايىھىسى

**نابۇككو لايىھىسى** ياۋروپاغا ئېنېرگىيىنىڭ بىخەتەر ھالدا يەتكۈزۈلىشىدە مۇھىم رول ئوينايدىغان  لايىھە.
## مەنبەلەر
جىياڭ جىشى

thumb|left|جىياڭ جىشى
thumb|left|جىياڭ جىشى
جىياڭ جىشى (1887- 1975) . جىجياڭ ئۇلكىسىنڭ فىڭخۇا دىگەن يېرىدىن.ياپۇنىيە ۋە سابىق سوۋىت ئىتتىپاقىدا ھەربى ئىشلارنى ئۆگەنگەن.سۇن جۇڭشەنگە ئەگىشپ خۇاڭپۇ ھەربى مەكتىۋىنىڭ مۇدىرى ،نەنجىڭ ئاۋام ھۈكۈمىتىنىڭ رەئىسى بولغان.1- ۋە 2 - قېتىملىق كومپارتىيە-گومىنداڭ ھەمكارلىقىنى بۇزۇپ تاشلاپ ، كومپارتىيەگە ئىزچىل قارشى تۇرغان . 1949 - يىلى ئازادلىق ئارمىيە تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنىپ ، تەيۋەنگە قىچىپ بېرىۋالغان. 1975-يىلى4-ئاينىڭ 5 - كۇنى تەيبيدە ئۆلگەن.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ﻣﯘﺳﺘﻪﻗﯩﻞ دۆﻟﻪﺗﻠﻪر ﺑﯩﺮﻟﻪﺷﻤﯩسى

ﻣﯘﺳﺘﻪﻗﯩﻞ دۆﻟﻪﺗﻠﻪر ﺑﯩﺮﻟﻪﺷﻤﯩﺴﯩﮕﻪ ﺋﻪزا دۆﻟﻪﺗﻠﻪردﯨﻦ: روﺳﯩﻴﻪ ﻓﯧﺪﯦﺮاﺗﺴﯩﻴﯩﺴﻰ، ﺑﯧﻠﻮرۇﺳﺴﯩﻴﻪ ﺟﯘﻣﮭﯘرﯨﻴﯩﺘﻰ، ﺋﯘﻛﺮاﺋﯩﻨﺎ، ﻣﻮﻟﺪاۋا ﺟﯘﻣﮭﯘرﯨﻴﯩﺘﻰ، ﺋﻪرﻣﯧﻨﯩﻴﻪ ﺟﯘﻣﮭﯘرﯨﻴﯩﺘﻰ، ﺋﻪزەرﺑﻪﻳﺠﺎن ﺟﯘﻣﮭﯘرﯨﻴﯩﺘﻰ، ﺗﺎﺟﯩﻜﯩﺴﺘﺎن ﺟﯘﻣﮭﯘرﯨﻴﯩﺘﻰ، ﻗﯩﺮﻏﯩﺰﺳﺘﺎن ﺟﯘﻣﮭﯘرﯨﻴﯩﺘﻰ، ﻗﺎزاﻗﺴﺘﺎن ﺟﯘﻣﮭﯘرﯨﻴﯩﺘﻰ، ﺋﯚزﺑﯧﻜﯩﺴﺘﺎن ﺟﯘﻣﮭﯘرﯨﻴﯩﺘﻰ ﻗﺎﺗﺎرﻟﯩﻖ دۆﻟﻪﺗﻠﻪر ﺑﺎر. ﮔﺮۇزﯨﻴﻪ 2006 - ﻳﯩﻠﻰ 2 - ﺋﺎﻳﺪا ﻣﯘﺳﺘﻪﻗﯩﻞ دۆﻟﻪﺗﻠﻪر ﺑﯩﺮﻟﻪﺷﻤﯩﺴﯩﮕﻪ ﺋﻪزاﻟﯩﻘﺘﯩﻦ ﻗﺎﻟﺪى.

ﻣﯘﺳﺘﻪﻗﯩﻞ دۆﻟﻪﺗﻠﻪرﺑﯩﺮﻟﻪﺷﻤﯩﺴﻰ (ﻣﯘﺳﺘﻪﻗﯩﻞ دۆﻟﻪﺗﻠﻪر ﺑﯩﺮﻟﻪﺷﻤﻪ ﮔﻪۋدﯨﺴﻰ) ﺳﺎﺑﯩﻖ ﺳﻮۋﯦﺖ ﺋﯩﺘﺘﯩﭙﺎﻗﻰ ﭘﺎرﭼﯩلاﻧﻐﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ، ﮬﻪرﻗﺎﻳﺴﻰ ﺋﯩﺘﺘﯩﭙﺎﻗﺪاش ﺟﯘﻣﮭﯘرﯨﻴﻪﺗﻠﻪر ﻛﯧﻠﯩﺸﯩﭗ ﻗﯘرﻏﺎن دۆﻟﻪﺗﻠﻪر ﺑﯩﺮﻟﻪﺷﻤﯩﺴﻰ ﺑﻮﻟﯘپ، ﺧﻪﻟﻘﺌﺎرا ﺗﻪﺷﻜﯩلات ﮬﯧﺴﺎﺑﻠﯩﻨﯩﺪۇ، ﺑﺎش ﺷﺘﺎﺑﻰ ﺑﯧﻠﻮرۇﺳﺴﯩﻴﯩﻨﯩﯔ ﻣﯩﻨﺴﻚ ﺷﻪﮬﯩﺮﯨﺪە.

1991 - ﻳﯩﻠﻰ ﺳﺎﺑﯩﻖ ﺳﻮۋﯦﺖ ﺋﯩﺘﺘﯩﭙﺎﻗﻰ ﭘﺎرﭼﯩﻠﯩﻨﯩﺸﻰ ﺑﯩﻠﻪن ﺳﺎﺑﯩﻖ ﺳﻮۋﯦﺖ ﺋﯩﺘﺘﯩﭙﺎﻗﯩﻨﯩﯔ ﺋﯩﺘﺘﯩﭙﺎﻗﺪاش ﺟﯘﻣﮭﯘرﯨﻴﻪﺗﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ روﺳﯩﻴﻪ، ﺑﯧﻠﻮرۇﺳﺴﯩﻴﻪ ۋە ﺋﯘﻛﺮاﺋﯩﻨﺎلار 1991 - ﻳﯩﻠﻰ 12 - ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 8 - ﻛﯜﻧﻰ ﺑﯧﻠﻮرۇﺳﺴﯩﻴﯩﻨﯩﯔ ﻣﻪرﻛﯩﺰى ﻣﯩﻨﺴﻚ ﺷﻪﮬﯩﺮﯨﺪە ﻛﯧﻠﯩﺸﯩﻢ ﺗﯜزۈپ ﻣﯘﺳﺘﻪﻗﯩﻞ دۆﻟﻪﺗﻠﻪر ﺑﯩﺮﻟﻪﺷﻤﯩﺴﯩﻨﻰ ﻗﯘردى. 1991 - ﻳﯩﻠﻰ 12 - ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 22 - ﻛﯜﻧﯩﮕﯩﭽﻪ ﺳﺎﺑﯩﻖ ﺳﻮۋﯦﺖ ﺋﯩﺘﺘﯩﭙﺎﻗﯩﻨﯩﯔ 11 ﺋﯩﺘﺘﯩﭙﺎﻗﺪاش ﺟﯘﻣﮭﯘرﯨﻴﯩﺘﻰ ﺑﯘ ﺑﯩﺮﻟﻪﺷﻤﯩﮕﻪ ﺋﻪزا ﺑﻮﻟﺪى، ﺋﯘلار: ﺋﻪزەرﺑﻪﻳﺠﺎن، ﺋﻪرﻣﯧﻨﯩﻴﻪ، ﺑﯧﻠﻮرۇﺳﺴﯩﻴﻪ، ﻗﺎزاﻗﺴﺘﺎن، ﻗﯩﺮﻏﯩﺰﺳﺘﺎن، ﻣﻮﻟﺪاۋا، روﺳﯩﻴﻪ، ﺗﺎﺟﯩﻜﯩﺴﺘﺎن، ﺗﯜرﻛﻤﻪﻧﺴﯩﺘﺎن (2005 - ﻳﯩﻠﻰ 8 - ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 26 - ﻛﯜﻧﻰ ﻣﯘﺳﺘﻪﻗﯩﻞ دۆﻟﻪﺗﻠﻪر ﺑﯩﺮﻟﻪﺷﻤﯩﺴﯩﮕﻪ ﺋﻪزاﻟﯩﻘﺘﯩﻦ ﻗﺎﻟﺪى)، ﺋﯚزﺑﯧﻜﺴﯩﺘﺎن ۋە ﺋﯘﻛﺮاﺋﯩﻨﺎلاردﯨﻦ ﺋﯩﺒﺎرەت. ﮔﺮۇزﯨﻴﻪ ﺑﯘ ﺑﯩﺮﻟﻪﺷﻤﯩﮕﻪ 1993 - ﻳﯩﻠﻰ 12 - ﺋﺎﻳﺪا ﺋﻪزا ﺑﻮﻟﺪى. ﺳﺎﺑﯩﻖ ﺳﻮۋﯦﺖ ﺋﯩﺘﺘﯩﭙﺎﻗﯩﻨﯩﯔ ﺑﺎرﻟﯩﻖ ﺋﯩﺘﺘﯩﭙﺎﻗﺪاش ﺟﯘﻣﮭﯘرﯨﻴﻪﺗﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺋﯩﭽﯩﺪە ﭘﻪﻗﻪت ﺑﺎﻟﺘﯩﻖ دﯦﯖﯩﺰى ﺋﻪﺗﺮاﭘﯩﺪﯨﻜﻰ 3 دۆﻟﻪت ﻳﻪﻧﻰ ﻟﯩﺘﯟاﻧﯩﻴﻪ، لاﺗﯟﯨﻴﻪ ۋە ﺋﯧﺴﺘﻮﻧﯩﻴﻪ ﻗﺎﺗﺎرﻟﯩﻖ دۆﻟﻪﺗﻠﻪرلا ﺑﯘ ﺑﯩﺮﻟﻪﺷﻤﯩﮕﻪ ﺋﻪزا ﺑﻮﻟﯘﺷﻨﻰ رەت ﻗﯩﻠﺪى. 

1992 - ﻳﯩﻠﻰ ﺋﯩﺴﭙﺎﻧﯩﻴﯩﻨﯩﯔ ﺑﺎرﺳﯧﻠﻮﻧﺎ ﺷﻪﮬﯩﺮﯨﺪە ﺋﯚﺗﻜﯜزۈﻟﮕﻪن ﺋﻮﻟﯩﻤﭙﯩﻚ  ﺗﻪﻧﺘﻪرﺑﯩﻴﻪ ﻣﯘﺳﺎﺑﯩﻘﯩﺴﻰ ۋە ﺧﻪﻟﻘﺌﺎراﻟﯩﻖ ﺗﻪﻧﺘﻪرﺑﯩﻴﻪ ﻣﯘﺳﺎﺑﯩﻘﯩﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﻣﯘﺳﺘﻪﻗﯩﻞ دۆﻟﻪﺗﻠﻪر ﺑﯩﺮﻟﻪﺷﻤﯩﺴﯩﺪﯨﻜﻰ 11 دۆﻟﻪﺗﻨﯩﯔ ﺑﯩﺮﻟﻪﺷﻤﻪ ﮔﯘرۇﭘﭙﯩﺴﻰ ﻣﯘﺳﺘﻪﻗﯩﻞ دۆﻟﻪﺗﻠﻪر ﺑﯩﺮﻟﻪﺷﻤﯩﺴﻰ ﻧﺎﻣﯩﺪا ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﺘﻰ.
## مەنبەلەر
توك بېسىمى

**توك بېسىمى** دەريادا سۇنىڭ ئېقىشى سۇنىڭ يۇقىرى ئېقىن ۋە تۆۋەن ئېقىننىڭ بېسىم بەرقى بولغانلىقىدا .
شۇنىڭغا ئوخشاش ، زەرەتنىڭ توك يولىدا ئېقىشى دەل توك يولىدا بېسىم پەرقى بولغانلىقىدا .
توك يولىدىكى شۇ بېسىم پەرقى توك بېسىمى دېيىلىدۇ . بېسىم پەرقى توك يولىدا توك پەيدا قىلىدۇ .
توك يولىدا توك بېسمى U بىلەن ئېپادىلىنىدۇ ، توك بېسىمىنىڭ بىرلىكى V ۋولت . يەنە مىللى ۋولت mV,uV دەپ
بىرلىكلىرى بار

.1V=1000mV，1mV=1000uV

توك بېسىمى ۋولتىمېتىر ئارقىلىق ئۆلچىنىدۇ ، ئۆلچىگەن ۋاقتتا ۋولتىمېتىر توك يولىغا يانداش ئۇلىنىدۇ . توكنى
ئۆلچەشنىڭ دەل ئەكسى.
## مەنبەلەر
قۇيرۇقلۇق يۇلتۇز

left|thumb|1997-يىلىدىكى قۇيرۇقلۇق يۇلتۇز
 

قۇيرۇقلۇق يۇلتۇز: كومېتا دەپمۇ ئاتىلىدۇ .

## مەنبەلەر
خۇجىلارھاكىمىيىتى

خۇجىلارھاكىمىيىتى . ھىدايىتۇللا ئىشان-ئاپپاق خۇجا ( 1626-1693) سەئىدىيەخانلىغىنىڭ 12 - سۇلتانى ئىسمايىل خان تەرىپىدىن 1672 - چەتئەلگەپالاندى قىلىنغاندىن كىيىن،  1680 -يىلى كەشمىر ئارقىلىق تىبەتكە بېرىپ ، دالاي لاما 5 - گە باش ئۇرۇپ ،دالاي لامانىڭ  جۇڭغارخانلىقىنڭ خانى غالدان بۇشۇقتۇخانغا يازغان ئىلاھى  مەكتۇبىنى ئېلىپ ، غالداننڭ  ئىلىدىكى تەختىگاھىغا بېرىپ ئۇنىڭغا بەيئەت قىلىدىغانلىغىنى بىلدۇرۇپ، جۇڭغارخانلىغىدىن 120مىڭ كىشىلىك لەشكەرنى باشلاپ كىلىپ، 166 يىل سەلتەنەت سۇرگەن يەكەن سەئىدىيە خانلىغىنى ئاغدۇرۇپ تاشلاپ، جۇڭغار خانلىغىنىڭ ھامىلىقىدىكى مۇقىم بولمىغان جاھالەتلىك خۇجىلارھاكىمىيىتىنى تىكلىگەن، بۇ قورچاق ھاكىمىيەت چىڭ سۇلالىسىنىڭ جۇڭغارخانلىقىنى يۇقۇتۇشى بىلەن 1759 - يىلى ئاخىرلاشقان.

پايدىلانغان ماتېرياللار:

1.ۋېي لىياڭتاۋ ، ليۇجېڭيىن : > ، مىللەتلەرنەشىرياتى ،2006 - يىل نەشرى.
## مەنبەلەر
يېرىم ئۆتكۈزگۈچ

يېرىم ئۆتكۈزگۈچ : يېرىم ئۆتكۈزگۈچنىڭ توك ئۆتكۈزۈش خۇسۇسىيتى ئۆتكۈزگۈچتىن ناچار ، ئۆتكۈزمىگۈچتىن ياخشى بولىدۇ . مەسىلەن : كىرمىنىي ، گىرمانىي ، سېلېن قاتارلىقلار . يېرىم ئۆتكۈزگۈچ مەلۇم شارائىتتا (مەسىلەن ، ئارىلاشما كىرگۈزۈش ، تىمپىراتۇرا قاتارلىقلار) نىڭ تەسىرىدە ئۆتكۈزگۈچكەئايلىنالايدۇ . يەنە يۇقىرىدىكى شارائىتلارنىڭ تەسىرىدە ئۆتكۈزمىگۈچكىمۇ ئايلىنالايدۇ . يېرىم ئۆتكۈزگۈچنىڭ ئاتۇم تۈزۈلىشى كىرىستال تۈزىلىشى بويىنچەرەتلەنگەن ، شۇڭا يېرىم ئۆتكۈزگۈچ كۆپۈنچە « كىرىستال » دېيىلىدۇ .
## مەنبەلەر
ئونۋېرسالمېتىر

توك كۈچى، توك بېسمى، قارشلىق..... لارنى ئۆلچەيدىغان ئۈسكنىنى ئونۋېرسالمېتىر دەيمىز
## مەنبەلەر
توك مەنبەسى

توك مەنبەسى :
باشقا شەكىلدىكى ئېنىرگىيەنى ئىلىكتىر ئېنىرگىيەسىگە ئايلاندۇرىدىغان قۇرۇلما توك مەنبەسى دىيىلىدۇ . گىنىراتور مىخانىك ئىنىرگىيەنى ئىلىكتىر ئىنىرگىيەسىگە ،باتارىيە خىمىيەلىك ئىنىرگىيەنى ئىلىكتىر ئىنىرگىيەسىگە ئايلاندۇرىدۇ . گىنىراتور، قۇرغاق باتارىيە قاتارلىقلار توك مەنبەسى ھىسابلىنىدۇ .ئۆزگۈرىشچان توك تىرانسىفورماتور ۋە توك رەتلەش توك يولىدىن ئۆتكەندىن كىيىن توراقلىق توككا ئايلىنىدۇ ، بۇخىل قۇرۇلما تۇراقلىق ئىلىكتىر مەنبەسى دەپ ئاتىلىدۇ .

ئىلىكتىرون ئۈسكۈنىلىرىنى سىگىنال بىلەن تەمىنلەيدىغان قۇرۇلما سىگىنال مەنبەسى دەپ ئاتىلىدۇ . كىرىستال ئۈچ قۇتۇپلۇق لامپا ئالدىنقى بوغۇمدىن كەلگەن سىگىنالنى كۈچەيتىپ ، كۈچەيتىلگەن سىگىنالنى كىيىنكى بوغۇم توك يولىغا ئەۋەتىدۇ . كىرىستال ئۈچ قۇتۇپلۇق لامپىنى كىيىنكى توك يولىغا نىسبەتەن بىر سىگىنال مەنبەسى دەپ قاراشقا بولىدۇ . تۇراقلىق توك مەنبەسى ، سىگىنال مەنبەسى قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى توك مەنبەسى دىيىلىدۇ .
## مەنبەلەر
يۈك

**يۈك** :
ئىلىكتىر ئىنىرگىيەسىنى باشقا شەكىلدىكى ئىنىرگىيەگە ئايلاندۇرىدىغان قۇرۇلما يۈك دەپ ئاتىلىدۇ . ئىلىكتىرماتور ئىلىكتىر ئىنىرگىيەسىنى مىخانىك ئىنىرگىيەسىگە ، قارشىلىق ئىلىكتىر ئىنىرگىيەسىنى ئىسسىغلىق ئىنىرگىيەسىگە ، چىراغ ئىلىكتىر ئىنىرگىيەسىنى يورۇقلۇق ئىنىرگىيەسىگە ، ئاۋاز ياڭراتقۇ ئىلىكتىر ئىنىرگىيەسىنى ئاۋاز ئىنىرگىيەسىگە ئايلاندۇرىدۇ . ئىلىكتىرماتور ، قارشىلىق ، چىراغ ، ئاۋاز ياڭراتقۇلارنىڭ ھەممىسى يۈك بولۇپ ھىسابلىنىدۇ . كىرىستال ئۈچ قۇتۇپلۇق لامپىمۇ ئىلدىنقى بوغۇمدىكى سىگىنال مەنبەسىگە نىسبەتەن يۈك دەپ قاراشقا بولىدۇ .
## مەنبەلەر
توك يولى

توك يولى :
توك ئىقىمىنىڭ ئۆتىدىغان يولى توك يولى دەپ ئاتىلىدۇ . ئەڭ ئاددى توك يولى - ئىلىكتىر مەنبەسى ، يۈك ۋە ئۆتكۈگۈچ ، ئۇلىغۇچ قاتارلىق دىتاللاردىن تەركىب تاپىدۇ ،. توك يولى ھەممە قىسمىنىڭ ئۇلىنىشى تۇيۇق يول بولۇپ ھىسابلىنىدۇ . پەقەت توك ولى تويۇق يول بولغاندىلا توك ئاندىن ئۆتەلەيدۇ .

توك يولىنىڭ مەلۇم بىر قىسمى ئۈزۈك بولسا ئوچۇق يول دىيىلىدۇ . ئەگەر توك يولىنىڭ مەلۇم قىسمىنىڭ ئىككى ئۇچىنى ئۆتكۈزگۈچ سىم بىلەن بىۋاستەتۇتاشتۇرىۋىتىلسە ، بۇ بىر بۆلەك توك يولىدىكى بىسىم نۆلگە تەڭ بولىدۇ . بۇخىل ئەھۋال قىسقا يول دەپ ئاتىلىدۇ .
## مەنبەلەر
ئېلېكتىر يۈرگۈزگۈچى كۈچ

ئىلىكتىر يۈرگۈزگۈچى كۈچ :سۇنىڭ ئېقىپ تۇرىشى ئۈچۈن ، سۇ ئورنى پەرقىنى ساقلاش كىرەكلىكى بىزگە مەلۇم ، شۇنىڭغا ئوخشاشلا ، ئلىكتىر زەرەتنىڭ ئېقىپ تۇرىشى ئۈچۈن ، ئىلىكتىر پوتېنىسئال پەرقىنى ساقلاش كىرەك . ئۆتكۈزگۈچنىڭ ئىككى ئۇچىدا مەلۇم ئىلىكتىر پوتېنىسئال پەرقىنى ساقلايدىغان ، ئىلىكتىر زەرىتىنى ھەرىكەتلەندۈرۈپ ئىش قىلدۇرىدىغان ئىقتىدار « ئىلىكتىر يۈرگۈزگۈچى كۈچ » دەپ ئاتىلىدۇ . بۇ E ھەرىپى بىلەن ئىپادىلىنىدۇ. بىرلىكى ۋولت بولىدۇ .

## مەنبەلەر
ئۆتكۈزگۈچ

**ئۆتكۈزگۈچ** : بەزى جىسىملارنىڭ ئاتۇم يادروسى يادرو سىرتىدىكى ئىلىكتىرونلارنى تارتىش كۈچى ناھايىتى ئاجىز بولغاچقا ، ئىلىكتىرونلار ئوڭايلا تەرتىپلىك يۆتكىلەلەيدۇ ، شۇڭا ، ئىلىكتىر توكىغا بولغان قارشىلىق كۈچى ناھايىتى ئاجىز بولغاچقا ، بىز ئۇنى توك ئۆتكۈزۈش خۇسۇسىيتى ياخشى دەپ ئاتايمىز .

بۇخىل توك ئۆتكۈزۈش خۇسۇسىيتى ياخشى بولغان جىسىم ئۆتكۈزگۈچ دىيىلىدۇ .

مەسىلەن : ھەرخىل مىتاللار ، تۇز ، كىسلاتا ، ئىشقار قاتارلىق سۇيۇقلۇقلار : سۇ ۋە نەم توپىلارنىڭ ھەممىسى ئۆتكۈزگۈچكە كىرىدۇ . ئادەم بەدىنىمۇ ئۆتكۈزگۈچ ھىسابلىنىدۇ . لېكىن يۇقىرىدا ئېيتىلغانلاردەك ئۇنداق ياخشى ئۆتكۈزگۈچ ئەمەس .
## مەنبەلەر
ئۆتكۈزمىگۈچ (ئىزولىياتور )

ئۆتكۈزمىگۈچ (ئىزولىياتور ) : بەزى جىسىملارنىڭ يادىروسىنىڭ ئىلىكتىرونلارنى تارتىش كۈچى ناھايىتى كۈچلۈك بولۇپ ، ئىلىكتىرونلار ئپڭايلىقچە تەرتىپلىك يۆتكىلەلمەيدۇ . شۇنىڭ ئۈچۈن ، ئىلىكتىر توكىغا نىسبەتەن ھاسىل قىلغان قارشىلىقى ناھايىتى كۈچلۈك بولغانلىقتىن ، بىز ئۇنى توك ئۆتكۈزۈش خۇسۇسىيتى ناچار دەپ ئاتايمىز . بۇخىل توك ئۆتكۈزۈش خۇسۇسىيتى ناچار بولغان جىسىم ئۆتكۈزمىگۈچ دىيىلىدۇ . لېكىن دۇنيادا مۇتلەق ئۆتكۈزمىگۈچ بولمايدۇ . تۆۋەن تىمپېراتۇرىدىكى ئۆتكۈزمىگۈچ (مەسىلەن ، سۇلياۋ ، دىۋىرقاي قاتارلىقلار ) مەلۇم يۇقىرى ئىلىكتىر بىسىمى ياكى يوقىرى تىمپىراتۇردا ئۆتكۈزگۈچكە ئايلىنالايدۇ.
## مەنبەلەر
تۇراقلىق توك

**تۇراقلىق توك** ئېلېكتىر توكى (ياكى ئېلېكتىر بېسىمىنىڭ ) يۆنىلىشى ئۆزگەرمىسە تۇراقلىق توك دىيىلىدۇ . ئۇ « _ » بەلگىسى بىلەن ئىپادىلىنىدۇ .
تۇراقلىق توك ئۆتىدىغان توك يولى «تۇراقلىق توك يولى » دىيىلىدۇ . تۇراقلىق توك ئېلېكتىر بىسىمىنى تەمىنلەيدىغان توك مەنبەسى « تۇراقلىق توك مەنبەسى » دېيىلىدۇ . تۇراقلىق توك ئېلېكتىر بېسىمىنىڭ مۇقىم مۇسبەت ، مەنپىي قۇتۇپلىرى بولىدۇ . شۇڭا ، تۇراقلىق توك باشتىن - ئاخىر توك مەنبەسىنىڭ مۇسبەت قۇتبىدىن مەنپىي قۇتۇپىغا قاراپ ئاقىدۇ . تۇراقلىق توك يەنە « مۇقىم تۇراقلىق توك »
ۋە « ئۇرغۇلۇق تۇراقلىق توك » دەپ بۆلۈنىدۇ .

(1) مۇقىم تۇراقلىق توك : - يۆنىلىشى ئۆزگەرمەيدىغان ، چوڭ - كىچىكلىكى نىسپىي مۇقىم بولغان تۇراقلىق توك «مۇقىم تۇراقلىق توك » دىيىلىدۇ .

مەسىلەن : قول چىرىغىنىڭ كىچىك لامپۇچكىسىدىن ئۆتىدىغان ئېلېكتىر توكى (ياكى ئېلېكتىر بېسىمى ) نىڭ يۆنىلىشى ئۆزگەرمەيلا قالماستىن ،
چوڭ - كىچىكلىكىمۇ نىسپىي مۇقىم بولغان سانلىق قىممەتكە ساقلىنىدۇ . شۇڭا بۇخىل توك مۇقىم تۇراقلىق توكقا مەنسۇپ .

(2) ئۇرغۇلۇق تۇراقلىق توك : - يۆنىلىشى ئۆزگەرمەيدىغان ، لېكىن چوڭ - كىچىكلىكى ۋاقىتقا ئەگىشىپ ئۆزگىرىدىغان توك 
« ئۇرغۇلۇق توك » دىيىلىدۇ
## مەنبەلەر
ئۆزگۈرىشچان توك

**ئۆزگۈرىشچان توك** :
ئېلېكتىر توكى (ياكى ئېلېكتىر بېسىمىنىڭ ) يۆنىلىشى بىلەن چوڭ - كىچىكلىكى ۋاقىتقا ئەگىشىپ دەۋرىيلىك ھالدا ئۆزگەرسە ، بۇنداق 
توك » ئۆزگىرىشچان توك دىيىلىدۇ . 

مەسىلەن تورمۇشىمىزدا ئىشلىتىۋاتقان 220V ۋولتلۇق ئېلېكتىر بېىمى .
## مەنبەلەر
تەكرارلىق(چاستوتا)

**تەكرارلىق(چاستوتا)** :- ئۆزگىرىشچان توكنىڭ ھەر سېكۇنتتا قايتىلىنىپ ئۆزگىرىدىغان دەۋر سانى ( يەنى قېتىم سانى ) تەكرارلىق دەپ ئاتىلىپ ،
f ھەرىپى بىلەن ئىپادىلىنىدۇ . بىرلىكى گېرتس .
## مەنبەلەر
ئوم قانۇنى

**ئوم قانۇنى** 

ئۆتكۈزگۈچتىن ئۈتۈۋاتقان توك (توك ئېقىمى) ئۆتكۈزگۈچنىڭ ئىككى ئۇچىدىكى توك بېسىمىغا ئوڭ تاناسىپ بولىدۇ ، ئۆتكۈزگۈزنىڭ قارشىلىقىغا تەتۈر تاناسىپ بولىدۇ ، يەنى I=U/R ، بۇ دەل ئوم قانۇندۇر . ئەگەر توك،توك بېسىمى،قارشىلىق قاتارلىقلاردىن پەقەت ئىككىسىنىلا بىلسەك قالغان بىرىنى ئوم قانۇنى ئارقىلىق ھېسابلاپ چىقىشقا بولىدۇ ، بۇ قانۇن فىزىكا(توك) ئىلمىدىكى ناھايىتى بۈيۈك قانۇنلارنىڭ بىرى . 

ئەسكەرتىش : ئۆزگىرىشچان توك زەنجىرىدىمۇ ئوم قانۇنى يەنىلا كۈچكە ئىگە ، بىراق قارشىلىقنىڭ ئورنىنى تولۇق قارشىلىق Z ئالىدۇ ، يەنى I=U/Z بولىدۇ .
## مەنبەلەر
سىغىم قارشىلىقى

سىغىم قارشىلىقى
 
ئۆزگىرىشچان توك ئېلېكتىر سىغىمىدىن ئاساسەن ئۆتەلەيدۇ (مۇقىم توك ئۆتەلمەيدۇ ) ، شۇنداق بولسىمۇ ئېلېكتىر سىغىمىنىڭ ئۆزگىرىشچان توكقا نىسبەتەن مەلۇم قارشىلىقى بولىدۇ ، مانا بۇ قارشىلىق سىغىم قارشىلىقىدۇر .

ئېلېكتىر سىغىمى چوڭ بولسا ئۆزگىرىشچان توك ئاسان ئۆتىدۇ ، ئاز بولسا تەستىرەك ئۆتىدۇ ، بۇ ئېلېكتىر سىغىمى چوڭ بولسا توسقۇنلۇق كۈچىنىڭ ئاجىز بولىدىغانلىقىنى چۈشەندۈرىدۇ .
 
يەنە ئۆزگىرىشچان توكنىڭ چاستوتىسى چوڭ بولسىمۇ ئېلېكتىر سىغىمىدىن ئاسان ئۆتۈپ كېتىدۇ .
 
سىغىم قارشىلىقىنىڭ بىرلىكمۇ ئوخشاشلا ئوم . R
## مەنبەلەر
ئىندۇكسىيە

**ئىندۇكسىيە** 

ئىندۇكسىيە بولسا ئورام سىمنىڭ ئېلېكتىر ماگىنىت ئىندۇكسىيە پەيدا قىلىش ئىقتىدارىنى ئىپادىلەيدىغان فىزىكىلىق مىقدار . بىر سىم ئورامغا توك بەرسەك سىم ئورام ئەتراپىدا ماگىنىت مەيدانى ھاسىل بولىدۇ . سىم ئورامدا ماگىنىت ئېقىم مىقدارى پەيدا بولىدۇ . سىم ئورامغا بېرىلگەن توك قانچە چوڭ بولسا ماگىنىت ئېقىم مىقدارى شۇنچە چوڭ بولىدۇ ، ماگىنىت مەيدانىمۇ كۈچلۈك بولىدۇ . ماگىنىت ئېقىم مىقدارى بىلەن بېرىلگەن توك ئوڭ تاناسىپ بولىدۇ . ئۇ ئىككىسىنىڭ بۆلۈنمىسى ئۆز ئىندۇكسىيە كوئېففىتسېنتى دېيىلىدۇ، يەنە ئىندۇكسىيە دەپمۇ ئاتىلىدۇ .

سىم ئورامدىن ئۆتكەن ماگىنىت ئېقىم مىقدارىنى φ بىلەن ئىپادىلىسەك ، ئىندۇكسىيەنى L بىلەن ئىپادىلىسەك ئۇنداقتا 
L= φ /I بولىدۇ .

ئىندۇكسىيىنىڭ بىرلىكى ھېنرى H ، يەنە mH مىللى ھېنرى ، uH مىكرو ھېنرى قاتارلىق بىرلىكلىرى بار .
## مەنبەلەر
ئىندۇكتىپ قارشىلىق

**ئىندۇكتىپ قارشىلىق** 

ئۆزگىرىشچان توك سىم ئورامدىن ئۆتكەندە سىم ئورامىنىڭ ئىندۇكسىيىسى ئۆزگىرىشچان توكنىڭ ئۆتىشىگە مەلۇم توسقۇنلۇق قىلىدۇ قىلىدۇ ، بۇ توسقۇنلۇق ئىندۇكتىپ توسقۇنلۇق دېيىلىدۇ . 

ئىندۇكسىيە مىقدارى چوڭ قانچە بولسا ئۆزگىرىشچان توك سىم ئورامدىن ئۆتكەندە شۇنچە توسقۇنلۇققا ئۇچرايدۇ ، بۇ ئىندۇكسىيە مىقدارى چوڭ بولسا ئىندۇكسىيىنىڭ قارشىلىق كۈچىنىڭ شۇنچە بولىدىغانلىقىنى چۈشەندۈرىدۇ .
يەنە ئۆزگىرىشچان توكنىڭ چاستوتىسى قانچە چوڭ بولسا سىم ئورامدىن ئۆتكەندە شۇنچە توسقۇنلۇققا ئۇچرايدۇ .
ئىندۇكتىپ قارشىلىق ئىندۇكسىيە بىلەن ئوڭ تاناسىپ بولىدۇ ، يەنە چاستوتا بىلەنمۇ ئوڭ تاناسىپ بولىدۇ . 

ئىندۇكتىپ قارشىلىقنىڭ بىرلىكى يەنىلا ئوخشاش ئوم R
## مەنبەلەر
تولۇق قارشىلىق

**تولۇق قارشىلىق**

بىر توك يولى زەنجىرىدە قارشىلىق،ئىندۇكتىپ قارشىلىقى،سىغىم قارشىلىقى ھەممىسى بولسا بۇ قارشىلىقلارنىڭ ئۆزگىرىشچان توكقا بولغان توسقۇنلۇق رولى تولۇق قارشىلىق دېيىلىدۇ . تولۇق قارشىلىق Z بىلەن ئىپادىلىنىدۇ . بىرلىكى يەنىلا ئوم R
## مەنبەلەر
فازا

**فازا** 

فازا بولسا ئۆزگىرىشچان توكنىڭ ھەرقانداق ۋاقىتتىكى ھالىتىنى ئىپادىلەيدىغان فىزىكىلىق مىقدار . ئۆزگىرىشچان توكنىڭ يۆنىلىشى ۋە چوڭ-كىچىكلىكى ۋاقىتقا قاراپ ئۆزگىرىپ تۇرىدۇ . مەسلەن سىنۇسلۇق ئۆزگىرىشچان توكنىڭ فورمۇلاسى i=Isin2πft بولۇپ ، i بولسا ئۆزگىرىشچان توكنىڭ پەيتلىك قىممىتى ، I بولسا ئۆزگىرىشچان توكنىڭ ئەڭ چوڭ قىممىتى ، f بولسا ئۆزگىرىشچان توكنىڭ چاستوتىسى ، t بولسا ۋاقىت . ۋاقىتنىڭ سۈرۈلۈشىگە ئەگىشىپ ئۆزگىرىشچان توك نۆلدىن ئەڭ يۇقىرى قىممەتكە يېتىدۇ ، يۇقىرى قىممەتتىن نۆلگە قايتىدۇ ، يەنە نۆلدىن ئەڭ يۇقىرى قىممەتكە يېتىدۇ ..................

ئۈچ بۇلۇڭلۇق تىرىگىنومىتىرىيىدە 2nft بۇلۇڭنى ئىپادىلەيدۇ ، ئۇ ئۆزگىرىشچان توكنىڭ خالىغان ۋاقىتتىكى ھالىتىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ ، شۇڭا 2nft فازا دېيىلىدۇ .
## مەنبەلەر
فازا پەرقى

**فازا پەرقى**

چاستوتىسى ئۆز - ئارا ئوخشاش ئىككى ئۆزگىرىشچان توكنىڭ فازىلىرى ئوتتۇرىسىدىكى پەرق ، فازا پەرقى دىيىلىدۇ . چاستوتىلىرى ئوخشاش بۇ ئىككى ئۆزگىرىشچان توك ، ئۆزگىرىشچان توك ئېقىمى بولىشىمۇ ، ياكى ئۆزگىرىشچان ئېلېكتىر بېسىمى بولىشىمۇ ۋە ياكى ئۆزگىرىشچان ئېلېكتىر يۈرگۈزگۈچى كۈچ بولۇشمۇ مۇمكىن . مەسىلەن : توك يولىدىكى ئۆزگىرىشچان توك بېسىمى ۋە مۇشۇ توك يولىدىن ئۆتكەن ئۆزگىرىشچان توك ئوتتۇرىسىدىكى فازا پەرقىنى تەھلىل قىلماقچى بولساق ، ئەگەر توك يولى «ساپ قارشىلىق » توك يولى بولسا ، ئو ھالدا ئۆزگىرىشچان توك بېسىمى ۋە ئۆزگىرىشچان توك ئوتتۇرىسىدىكى فازا پەرقى نۆلگە تەڭ بولىدۇ . يەنى ئۆزگىرىشچان توك بېسىمى نۆلگە تەڭ بولغان ۋاقىتتا ، ئۆزگىرىشچان توك ئېقىمىمۇ نۆلگە تەڭ ، ئۆزگىرىشچان توك بېسىمى ئۆزگىرىپ ئەڭ چوڭ قىممەتكە يەتكەن ۋاقىتتا ، ئۆزگىرىشچان توك ئېقىمىمۇ ئەڭ چوڭ قىممەتكە ئۆزگىرىدۇ . بۇنداق ئەھۋال «ئوخشاش فازا » دەپ ئاتىلىدۇ . ئەگەر توك يولى ئىندۇكتىۋلىق ۋە كوندىساتورقاتارلىق دېتاللارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولسا ، ئۆزگىرىشچان توك بېسىمى ۋە ئۆزگىرىشچان توك ئېقىمىنىڭ فازا پەرقى ئادەتتە نۆلگە تەڭ بولمايدۇ . يەنى ئادەتتە ئېيتىلىۋاتقان فازا ئوخشىماسلىق ، ياكى ئېلېكتىر بېسىمىنىڭ فازىسى توك ئېقىمىنىڭ فازىسىدىن ئالدىغا ئۆتۈپ كېتىشنى ، ۋە ياكى توك ئېقىمىنىڭ فازىسى ئېلېكتىر بېسىمىنىڭ فازىسىدىن ئالدىغا ئۆتۈپ كېتىشىنى كۆرسىتىدۇ .
## مەنبەلەر
ئېلېكتر سىغىمى

**ئېلېكتر سىغىمى**
 
ئېلېكتىر سىغىمى ئۆتكۈزگۈچنىڭ زەرەت ساقلاش ئىقتىدارىنى ئىپادىلەيدىغان فىزىكىلىق مىقدار .
ئىككى دانە ئارىلىق ساقلىغان ئۆتكۈزگۈچنىڭ ئىككى ئۇچىغا توك بېسىمى بەرسەك ، شۇ ئارىلىقتا زەرەت ساقلىنىدۇ . 
بىر تەرەپ مۇسبەت زەرەت يەنە بىر تەرەپ مەنپىي زەرەت ساقلايدۇ . توك بېسىمى قانچە چوڭ بولسا ساقلانغان زەرەتمۇ شۇنچە كۆپ بولىدۇ . ساقلانغان زەرەت مىقدارى بىلەن بېرىلگەن توك بېسىمى ئوڭ تاناسىپ بولىدۇ ، ئىككىسىنىڭ بۆلۈنمىسى دەل ئېلېكتىر سىغىمىدۇر ، يەنى C=Q/U بۇ فورمۇلادىكى C ئېلېكتىر سىغىمىنى ، Q زەرەت مىقدارىنى ئىپادىلەيدۇ . 

ئېلېكتىر سىغىمىنىڭ بىرلىكى فارادا F ، يەنە مىكرو فارادا mF ، پىكو فارادا pF قاتارلىق بىرلىكلىرى بار .

1F=106uF，1F=1012pF

ئېلېكتر سىغىمى مەخسۇس ئېلېكتىر سىغىمىنى ئۆلچىگۈچ بىلەن ئۆلچەنسىمۇ ياكى ئونىۋېرسال مېتىر بىلەن ئۆلچەنسىمۇ بولىدۇ . ئېلىكترىك سىغىمىنى ساقلايدىغان دېتال كوندېنساتور دېيىلىدۇ .

## مەنبەلەر
چاستوتا

**چاستوتا** ئۆزگىرىشچان توكنىڭ بىر سېكۇنت ئىچىدىكى ئۆزگىرىش قېتىم سانى چاستتوتا دېىلىدۇ . ئادەتتە f بىلەن ئىپادىلىنىدۇ .
چاستوتا بىلەن دەۋىر تەتۈر تاناسىپتۇر ، يەنى f=1/T
ئۇنىڭ بىرلىكى ھېرتىس Hz ، يەنە كىلو ھېرتىس KHz ، مىگاھېرتىس قاتارلىقلار بار .
1kHz=1000Hz，1MHz=1000000Hz
## مەنبەلەر
قارشىلىق تەڭلەشتۈرۈش

**قارشىلىق تەڭلەشتۈرۈش**

قارشىلىق تەڭلەشتۈرۈش يۈك قارشىلىقنىڭ ئۈسكۈنىدىن ئەڭ چوڭ قۇۋۋەتكە ئېرىشىش ئۈچۈن قوللانغان تەدبىرنى كۆرسىتىدۇ . مەسىلەن يۈكنىڭ قارشىلىقى ۋە ئېلېكتىر مەنبەسىنىڭ ئىچكى قارشىلىقى ئوخشاشلا ساپ قارشىلىق بولغان ئەھۋالنى مىسالغا ئالساق ، بۇ خىل ئەھۋالدا يۈكنىڭ قارشىلىقى ئېلېكتىر مەنبەسىنىڭ ئىچكى قارشىلىقىدىن چوڭ ياكى كىچىك بولسا ئوخشاشلا ئىرىشكەن قۇۋۋەت بىرقەدەر كىچىك بولىدۇ ، پەقەت يۈكنىڭ قارشىلىقى ئىلىكىتىر مەنبەسىنىڭ ئىچكى قارشىلىقى بىلەن تەڭ بولغاندىلا ، يۈك ئەڭ چوڭ قۇۋۋەتكە ئېرىشەلەيدۇ . بۇ خىل يۈك قارشىلىقى بىلەن ئېلېكتىر مەنبەسىنىڭ ئىچكى قارشىلىقى تەڭلەشتۈرۈپ ئەڭ چوڭ قۇۋۋەتكە ئېرىشىش ئۈچۈن قوللانغان تەدبىر « قارشىلىق تەڭلەشتۈرۈش » دىيىلىدۇ . 

ئەگەر يۈكنىڭ قارشىلىقى بىلەن ئېلېكتىر مەنبەسىنىڭ ئىچكى قارشىلىقى «ساپ قارشىلىق » بولمىسا ، بۇ ۋاقىتتىكى تەڭلەشتۈرۈش بىرقەدەر مۇرەككەپ ، بۇ ۋاقىتتا قارشىلىق قىسمىنىڭ تەڭ بولىشى تەلەپ قىلىنىپلا قالماستىن ، بەلكى ئېلېكتىر توسقۇنلۇق قىسمىنىڭ چوڭ كىچىكلىكىنىڭ تەڭ بولىشى ، ئالامىتىنىڭ قارمۇ قارشى بولىشى بىلەنمۇ مۇناسىۋەتلىك . ئېلېكتىر توسقۇنلۇقى -- سىغىم توسقۇنلۇق ۋە ئىندۇكتىۋ توسقۇنلۇقنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ .

سىگنال ئۇزاتقاندا ، يۈكنىڭ قارشىلىق توسقۇنلۇقنى ئۇزىتىش سىمىنىڭ قارشىلىقىغا تەڭ قىلىش ئەھۋالىمۇ «قارشىلىق تەڭلەشتۈرۈش » دىيىلىدۇ . 

تېلېۋىزورنىڭ ئانتېناسىنىڭ قارشىلىقىنى تەڭلەشتۈرۈش مۇشۇ خىل ئەھۋالغا مۇناسىپ .
## مەنبەلەر
سالۇن تېكىن

**سالۇن تېكىن** يۈەن دەۋرىدە ئۆتكەن ئۇيغۇر گېنېرال.

سالۇن تېكىن يۈەن سۇلالىسى دەۋرىدە ئۆتكەن مەشھۇر گېنېرال ﮬەم سىياسىئون بولۇپ ، ئۇ ، بارچۇق ئارت تېكىننىڭ ئوغلى كەشمىشنىڭ ئىنىسى ئىدى . ئۇ ، دادىسى بارچۇق ئارت تېكىن ﮬايات ۋاقتىدا ئۇيغۇر ئۆلىمالىرىدىن تەلىم ئېلىپ ، موڭغۇل ، خەنزۇ تىل - يېزىقلىرىنى پۇختا ئىگىلىگەن ، قۇرامىغا يەتكۈچە دادىسى بىلەن بىللە يۈرۈپ ، بىر قانچە قېتىملىق ئۇرۇش ، جەڭلەرنى ئۆز كۆزى بىلەن كۆرگەن ، دادىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن ، ئاكىسى بىلەن بىللە ئۆگىتايخان ئوردىسىغا كېلىپ تۇرغان . ئاكىسى كەشمىش ئۆگىتايخان تەرىپىدىن ئۇيغۇرلارغا ئىدىقۇتلۇققا تەيىنلىنىپ ، ئالايبى مەلىكە ( ئۆگىتايخاننىڭ موڭغۇل ۋەزىرىنىڭ قىزى ) بىلەن توي قىلغان . ئەمما ، پەرزەنت كۆرۈشكە ئۈلگۈرمەيلا ئالەمدىن ئۆتكەن ، شۇنىڭ بىلەن ، ئۇنىڭ بىر قورساق ئىنىسى بولغان سالۇن تېكىن خانىش توراگىنانىڭ رۇخسىتى بىلەن ئىدىقۇتلۇقنىڭ تەخت ۋارىسى بولغان . ئۇ ، كىشىلەر تەرىپىدىن بەكمۇ ﮬۈرمەتلىنەتتى . كېيىن ئۇ ، پادىشاﮬ يۈەن تەيزۇ ئۆگىتايخان تەرىپىدىن گېنېراللىققا تەيىنلىنىپ ، چىن سۇلالىسىنى مەغلۇپ قىلىش ئۇرۇشىغا ۋە ئۇدا ئۈچ يىل داۋاملاشقان شەنشىنىڭ جەنۇبىي خېنەننىڭ شىمالىي ﮬەم جۈنشى ئەتراپلىرىدىكى ﮬەل قىلغۇچ ئۇرۇشلارغا قاتناشقان . ئۇنىڭ بۇ ئۇرۇشتىكى تۆﮬپىسىنى نەزەردە تۇتۇپ ، ئۆگىتايخان ئۇنىڭغا >لىق ئۇنۋانى بەرگەن.

>دا كۆرسىتىلىشىچە ، سالۇن تېكىن تەخت ۋارىسى بولغاندىن كېيىن ، كۆپ قېتىم ئۆگىتايخانغا سىياسىي ئىشلار ﮬەققىدە مەسلىھەت بېرىپ ، دۆلەتنى ئىدارە قىلىش ۋە ﮬاكىمىيەت باشقۇرۇش جەﮬەتلەردە ئۇنىڭغا سەمىمىي ياردەم بەرگەن ، ئۇ ، ئۇيغۇر زىيالىيلىرىنى تەربىيىلەشكە ئەﮬمىيەت بېرىپ ، ئۇلارنىڭ جەمئىيەتتىكى رولىنى جارى قىلدۇرۇشقا ئىمكانىيەت يارىتىپ بەرگەن ، يېڭىدىن مەكتەپ ئېچىپ ، ئۇيغۇرلارنىڭ پەرزەنتلىرىنى تەربىيىلەشتىن سىرت ، موڭغۇل ئاقسۆڭەكلىرىنىڭ پەرزەنتلىرىنىمۇ ئوقۇتۇپ ، ئۇلارنىڭ ساۋات چىقىرىش ۋە بىلىم ئېلىشىغا ياردەم بەرگەن . بۇ ۋاقىتتا يەنە ياغاچ ئويما ، مەتبە ئىشلىرى ۋە تام سىزما سۈرەتچىلىك سەنئىتى يۇقىرى پەللىگە كۆتۈرۈلگەن ، يەنە ئىدىقۇت سالۇن تېكىننىڭ بىۋاسىتە تەشەببۇس قىلىشى بىلەن قەغەزچىلىك ، يۇڭ ، پاختا ، توقۇمىچىلىق ۋە تىبابەت ، دورىگەرچىلىك ئىشلىرى قايتىدىن جانلىنىپ ، مەخسۇس كەسىپلەشكەن ئۇستىخانىلار ( كارخانىلار ) بارلىققا كەلگەن.

مىلادى 1258 - يىلىنىڭ ئالدى - كەينىدە ، جىمىسارنى مەركەز قىلغان ئۇيغۇر ئىدىقۇتلۇقىدا مۇسۇلمانلار پەيدا بولۇپ ، ئىچكى جەﮬەتتىن ئۆزلىرىگە مۇرت توپلاش ئىشلىرىنى ئېلىپ بارغان . بۇ ۋاقىتتا يۈەن شەنزۇڭ مېڭكېخان تەختكە چىققان بولۇپ ، ئۇ ، مۇسۇلمانلار ئۆز ئىلكىدىكى جايلارنى قاپلاپ كەتكەچكە ، ئۆزىگە زىيان - زەخمەت يېتىشىدىن ئەنسىرەپ يۈرگەن . دەل شۇ ۋاقىتتا ، بىر قىسىم مۇسۇلمان ئەسكەرلەر مېڭكېخانغا سۈيىقەست قىلىشنى پىلانلاپ ، بۇ ئىش ئاشكارىلىنىپ قالغان . نەتىجىدە ، سالۇن تېكىن سۈيىقەستچى مۇسۇلمانلارنى مېڭكېخاننىڭ قىلىچى ئاستىدىن قۇتۇلدۇرۇشنى ئويلاپ ، ئۇلارنى خۇپىيانە ﮬالدا قېچىپ كېتىشكە قويۇۋەتكەن . بۇ ئىش مېڭكېخان تەرىپىدىن سېزىلىپ قېلىپ سالۇن تېكىن ئۆلۈم جازاسىغا ﮬۆكۈم قىلىنغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئادىلجان سۇلايمان

**ئادىلجان سۇلايمان - جۇڭگونىڭ داڭلىق ۋاسكىتبۇل چولپىنى.**

## ھاياتى
ئادىلجان سۇلايمان 1965-يىلى 8- ئايدا خوتەندە تۇغۇلغان ، دادسى سۇلايمان تۇردى 50- 60- يىللاردىكى ۋالىبۇل چولپىنى بۇلۇپ ئادىلجان كىچىكىدىن توپ ئويناشقا ھەۋەس قىلاتتى . 1980 -يىلى ئاپتۇنۇم رايۇنلۇق تەنتەربىيە مەكتىۋىنىڭ پۇتبۇل سىنىپىغا قۇبۇل قىلىنغان ، ۋاسكىتبۇلغا بولغان قىزىقىشى ۋە ماھارىتىگە ئاساسەن ئۇ شىنجاڭ ۋاسكىتبۇل كۇماندىسىغا قۇبۇل قىلىنغان 1982-يىلى مەملىكەتلىك ئوسمۇرلەر مۇسابىقىسىدا شىنجاڭ كۇماندىسى 10 كۈچلۈك كۇماندا قاتارىغا كىرىپ ئادىلجان پۈتكۈل مەملىكەتكە تۈنۈلغان ، خەلىق گېزىتى ، > ماۋزۇلۇق ماقالە ئېلان قىلىپ ، ئادىلجاننى دۇنيا ۋاسكىتبۇل ساھەسىدىكى مەشھۇر شەخىس ، ئامىركىلىق پاكار بوتېر غا ئوخشاتقان . 1983-يىلى مەملىكەتلىك ياش چولپانلار كوماندىسى مۇسابىقىسىدا ئادىلجان قاتناشقان كوماندا ، دولەت ئىچىدە باشقىلار يىڭىپ باقمىغان > ئارمىيە كۇماندىسىنى يىڭىپ بىراقلا غەلبە قىلغان ؛ ئادىلجاننىڭ تېز قوزغۇلۇش ، ھۇجۇمغا تەشكىللەش قابىليىتىنىڭ پەۋقۇلاددىلىكىگەئاساسەن ئۇ  > ئارمىيە كۇماندىسىغا تاللىنىپ بۇ كۇماندىغا كىرگەن تۇنجى ئۇيغۇر ۋاسكىتبۇلچى بۇلۇپ قالغان 1985 -يىلى جىڭجۇدا ئوتكۇزۇلگەن مەملىكەتلىك ياشلار ۋاسكىتبۇل مۇسابىقىسىدا چىمپىيۇن بولغان ؛
1986- يىلى مەملىكەتلىك چىمپىيۇنلار مۇسابىقىسىدا بىرىنجىلىككە ئىرىشىپ ، دولەتلىك ياشلار ۋاسكتىبۇل كۇماندىسىغا قۇبۇل قىلىنغان .
1986 - يىلى فېللىپىندا ئۆتكۈزۈلگەن ئاسىيا ياشلار ۋاسكىتبۇل مۇسابىقىسىدە ئۇ قاتناشقان كۇماندا چىمپىيۇن بولغان ؛ 1987 -يىلى ئىتالىيەدە ئوتكۇزۇلگەن دۇنيا ياشلار ۋاسكىتبۇل لەۋھە تالىشىش مۇسابىقىسىدە جۇڭگۇنىڭ ئاسىياغا ۋاكالىتەن ۋاسكىتبۇل ئويناش سالاھىيتىگە ئېرىشتى ، شۇنداقلا بۇ مۇسابىقىدە (مالايسىيادا ئۆتكۈزۈلگەن تاللاش مۇسابىقىسى )جۇڭگۇ  كۇماندىسى ئىككىنجىلىككە ئىرىشىشتەك ئالى شان شەرەپتە ئادىلجاننىڭ يۈكسەك تالانتى ، پەۋقۇلئاددە ماھارىتى دۇنيانى زىل زىلىگە سالغان . شۇ قېتىمدا ، جۇڭگونىڭ > بۇلۇش تارىخغا خاتىمە بېرىلگەن . 1992 -يىلى ئىسپانىيەنىڭ بارسېلونادا ئۆتكۈزۈلگەن خەلقئارا ئولىمپىك تەنھەركەت يىغىنىغا ئالاھىدە تەكلىپ بىلەن  قاتنىشىپ ،ۋەتەن  مىللەت ئۈچۈن شان شەرەپ قازانغان . 1993-يىلى ھىندونوزىيەدە ئۆتكۈزۈلگەن 17- نۆۋەتلىك ئاسىيا ئەرلەر ۋاسكىتبۇل مۇسابىقىسىدا ئۇ >بۇلۇپ باھالانغان . 1994-يىلى كانادادا ئۆتكۈزۈلگەن دۇنيا ۋاسكتبۇل لەۋھە تالىشىش مۇسابىقىسىنىڭ ھەل قىلغۇچ مۇسابىقىسىدە ، دۇنيادىكى كۈچلۈك بولغان ئىتالىيە ، ئىسپانىيە كوماندىلىرىنى يېڭىپ ، جۇڭگو ئەرلەر ۋاسكىتبۇل كۇماندىسى دۇنيادىكى ئەڭ كۈچلۈك 10 كۇماندىنىڭ بىرى بولغان . ئادىلجان > دىگەن شەرەپلىك نامغا ئىرىشكەن .1996- يىلى پۈتۈن ئارمىيە بۇيىچە 10 مەشھۇر تەنھەركەتچىنىڭ بىرى بۇلۇپ باھالانغان ؛ 1997 -يىلى دۇنيا ۋاسكىتبۇل بىرلەشمىسى > دىگەن شەرەپلىك نامنى بىرىش بىلەن ئامىركا   NIKE  تەنتەربىيە ماگىناتىنىڭ > لەرگە بېرىلدىغان ئالاھىدە تەمىناتىدىن بەھرىمان بۇلىدىغان جۇڭگولۇق تەنھەركەتچىنىڭ بىرىنجىسى بۇلۇپ تاللانغان . بۇ كاتتائىمتىيازغا جۇڭگۇدىن ھازىرغىچە ئادىلجان بىلەن يەنە ئىككى كىشى ئىرىشكەن . ئادىلجان جۇڭگو تەنتەربىيە تارىخىدا ، دۆلەتلىك كۇماندىغا ئەڭ كۆپ ۋە ئۇزاق تەكلىپ قىلىنغان بىردىنبىر تەنھەركەتچى .

ئادىلجان ھازىر دولەت ئەرلەر ۋاسكىتبۇل كۇماندىسى بىلەن 1- ئاۋغۇست ئارمىيە كۇماندىسىنىڭ مەشقاۋۇلى

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:شەخسلەر
ئابدۇكېرىم ئابلىز

**ئابدۇكېرىم ئابلىز** 1970 - يىلى 3 - ئاينىڭ 27 - كۈنى قەشقەر شەھىرىدە تۇغۇلغان. باشلانغۇچ ۋە ئوتتۇرا مەكتەپلەرنى قەشقەردە تاماملاپ، 1987 - يىلى 9 - ئايدا سابىق شىنجاڭ سەنئەت مەكتىپىنىڭ ئاكتيورلۇق كەسپىگە قوبۇل قىلىنغان. 1991 - يىلى 7 - ئايدا مەكتەپ پۈتتۈرۈپ تەڭرىتاغ كىنو ستۇدىيىسىگە تەقسىم قىلىنغان. شۇنىڭدىن ئېتىبارەن ھازىرغىچە ئاۋاز ئارتىسى بولۇپ ئىشلەپ كېلىۋاتىدۇ. ئابدۇكېرەم ئابلىز ھازىرغىچە > ، > قاتارلىق كىنو فىلىملىرىدە ۋە > ، > ، > ، > ، > ، > ، > ، > ، > ، > ، > قاتارلىق كىنو ۋە تېلېۋىزىيە تىياتىرلىرىدە ئاساسلىق رول ئالغان. 

## ھاياتى
ھۆججەت:Aabliz.jpg
ئاتاقلىق كۈلدۈرگە چولپىنى ئابدۇكېرەم ئابلىزنىڭ كىچىك ئارخىبى تۇغۇلغان ۋاقتى : 1970 - يىلى 3 - ئاينىڭ 27 - كۈنى  
ھازىرقى خىزمەت ئورنى : تەڭرىتاغ كىنو ستۇدىيىسى 
بوي ئېگىزلىكى : 1.87 مېتىر 
ئېغىرلىقى : 78 كىلوگرام 

قىزىقىشى : رول ئېلىش نېمە دېدىڭ!!!

مىجەزى : خۇشچاقچاق - 
ئەڭ ھۆرمەتلەيدىغان ئادىمى : ئاتا - ئانا ، ئۇستازلىرى 
كەسپتىن سىرتقى ھەۋىسى : ئۇچار قۇشلارنى بېقىش  

ياخشى كۆرىدىغان رەڭگى : زەڭگەر 

ئەڭ ياخشى كۆرىدىغان گۈلى : قىزىل ئەتىرگۈل ئويلۇنۇپ باقاي - ھە!!

ئەڭ ياخشى كۆرىدىغان سۆزى : >  

ئەڭ ياخشى كۆرىدىغان تامىقى : لەغمەن  

ئەڭ ياخشى كۆرىدىغان پەسىل : باھار پەسلى  

ئۆزىگە ئەڭ ياقىدىغان مۇزىكا : ئون ئىككى مۇقام ئۆزىگە تەسر قىلغان ئەدەبىي ئەسەر : ئابدۇرېھىم ئۆتكۈرنىڭ > رومانى تاماشىبنلىرىمنىڭ كۈلكىسى - مېنىڭ زور بەختىم!  

ئەڭ ياخشى ھەمكارلاشقۇچىسى : ئايالى بىلەن تۆمۈرخان روزى 

ئەڭ ياخشى كۆرىدىغان كىنو فىلىمى : بويتاقلار ئائىلىسى ئەڭ ھۆرمەت قىلىدىغان رېژىسسور : تۇيغۇن ئەھمىدى   

ھۆرمەت قىلىدىغان كومپوزىتورى : مەخمۇت سۇلايمان �  

ئەڭ ياقتۇرمايدىغان ئىللەت : يالغانچىلىق ، چېقىمچىلىق ،ماڭا قايلىسىلا، گەپ بار ئوخشىمامدا؟ 
 

تۇنجى رول ئالغان فىلىمى : > تۇنجى رېژىسسورلۇق قىلغان فىلىمى : > _

ئۆزى ئەڭ ياخشى كۆرىدىغان ئوبراز : > فىلىمدىكى دىلشات ئوبرازى  

ئۆزىدىن ئەڭ رازى بولغان ئىشى : > ئوبرازىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك ياراتقانلىقى  
ئەڭ ئەپسۇسلىنىدىغان ئىشى : قەشقەر ۋىلايەتلىك سەنئەت ئۆمىكىنىڭ مەرھۇم كومېدىيە ئارتىسى ئابدۇقادىر ھاجىم بىلەن ھەم سۆھبەتتە بولالمىغانلىقى.
## رول ئالغان كىنولىرى
*بۇ ئائىلىگە قاراڭ
## باشقىلار
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
تۈر:كىنو-تىياتىرچىلار
Sopi

غوجا ئيشانلارنى پير تۇتۇپ ،پۈتۇن پائالېيەتليريدە مەلۇم بير غوجا-ئېشاننيڭ يوليرۇقى بېلەن ئېش ئېلېپ بارغۇچى كيشينى كۆرسېتيدۇ.
سوپى

غوجا ئىشانلارنى  پىر تۇتۇپ ،پۈتۈن پائالېيەتلىريدە مەلۇم بىر غوجا-ئىشاننىڭ يوليورۇقى بىلەن ئىش ئېلىپ بارغۇچى كىشىنى كۆرسىتىدۇ.
## مەنبەلەر
ئەخمەتجان ئوسمان

**ئەخمەتجان ئوسمان** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Ahmatjan Osman** )بولسا 1964-يىلى ئۈرۈمچى شەھىرى ۋېيخۇلياڭ كان رايونىدا بىر ئىشچى ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. ئۇ ئۈرۈمچى شەھەرلىك تەجرىبە ئوتتۇرا مەكتەپنى پۈتتۈرگەندىن كېيىن، 1981-يىلى 9-ئايدا شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئەدەبىيات فاكۇلتېتىغا قۇبۇل قىلىنغان ۋە 1982-يىلى 10-ايدا  دۆلەت مائارىپ كومىتېتى تەرىپىدىن سۈرىيە دەمەشق داشۆسى تىل-ئەدەبىيات شۆيۈەنىگە ئوقۇشقا ئەۋەتىلگەن.
## شەخسىي ئۇچۇرلىرى
شائىرنىڭ ئىجادىيىتى دەسلەپتە بالىلار شېئىرلىرى بىلەن باشلاندى. بۇ ھال ئۇنىڭ ھازىرقى شېئىرلىرىدىكى بالىلارچە قىزغىنلىق ۋە جۇلا بىلەن بېزەلگەن رەڭدار شېئىرىي نەپىسلىكتىمۇ كۆرۈلىدۇ. ئۇ چەتئەلدە ئوقۇۋاتقان كېيىنكى مەزگىلدە سۈرىيىدە ئەرەپ تىلىدا يازغان «ئىككىنچى يىقىلىش»، «تويلار تىلسىمى» قاتارلىق توپلاملىرى نەشر قىلىنغان. ئەرەپ ئوبزورچىلىرى ئۇنىڭ شېئىرلىرىغا: «ئۇلىمپىس مەدەنىيىتى ۋە بۇددا مەدەنىيىتى بىلەن تۇيۇنغان، يىراق شەرق چوڭقۇرلۇقىدىن كەلگەن بۇ روھ، بىزنىڭ نەچچە مىڭ يىللار مابەينىدە يىتتۈرۈپ قويغان سېھرىمىزنى قايتۇرۇپ بەردى» دەپ باھا بېرىشكەن. نۇرغۇن شېئىرلىرى خەنزۇ ۋە چەتئەل تىللىرىغا تەرجىمە قىلىنغان.
## باشقىلار
ئەخمەتجان ئوسماننىڭ «ئۇيغۇر قىزى لىرىكىسى»، «روھ پەسلى» ناملىق شېئىرلار توپلاملىرى نەشر قىلىنغان.

ئەخمەتجان ئوسماننىڭ ئەرەبچىدىن ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلغان ئەسەرلىرىدىن:

يوللارنىڭ ھەممىسى ئەينى يەرگە ئاپىرىدۇ

ھەر قەسىدە، ھەر سۆيگۈ

پۇتلىرىڭنىڭ بۇلۇتى ئۈستىدە

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
تۈر: ئۇيغۇر
كۇڭزى

left|180px
**كۇڭزى** (خەنزۇچە:孔夫子,pinyin: Kǒng Fūzǐ,ئنگلىزچە:Confucius) جۇڭگولۇق ئۇلۇغ پەيلاسوپ كۇڭفۇزى - كۇڭزى تەلىماتىنىڭ ياراتقۇچىسى؛ كۇڭزى تەلىماتى جۇڭگو خەلقىنىڭ ئاساسىي ئىدىيىسىگە ھۆكۈمرانلىق قىلماقتا. كۇڭزىنىڭ پەلسەپە ئىدىيىسى شەخسىي ئەخلاق ۋە ئاۋام ئۈچۈن خىزمەت قىلىش، يۈكسەك ئەخلاق يېتەكچىلىكىدىكى ھۆكۈمەت ئاساسىغا قۇرۇلغان. ئىككى مىڭ يىلدىن بۇيان، بۇ خىل پەلسەپىۋى ئىدىيە جۇڭگولۇقلارنىڭ تۇرمۇش، مەدەنىيەت ساھەسىگە سىڭىپ كىردى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، دۇنيا خەلقىنىڭ زور بىر قىسمىغىمۇ چوڭ تەسىر كۆرسەتتى.

كۇڭزى مىلادىدىن 551 يىل ئىلگىرى، ھازىرقى جۇڭگونىڭ شەرقىي قىسمىدىكى شەندۇڭ ئۆلكىسىدە قۇرۇلغان بىر بەگلىك - لۇ بەگلىكىدە دۇنياغا كەلگەن. ئۇ بالىلىق دەۋرىدىلا دادىسى تۈگەپ كېتىپ، ئاپىسى بىلەن غۇربەتچىلىكتە تۇرمۇش كەچۈرگەن. ياش - قۇرامىغا يەتكەندىن كېيىن، لۇ بەگلىكىدە كىچىك ئەمەلدار بولغان. ئۇزۇن ئۆتمەي ئەمىلىدىن ئىستىپا بېرىپ، ئۆز تەلىماتىنى تەرغىپ قىلىشقا كىرىشىپ، 16 يىل مۇشۇ ئىش بىلەن شۇغۇللانغان. بۇ جەرياندا ئەتراپىغا نۇرغۇن شاگىرت توپلىغان، ئۇ 50 يېشىدا لۇ بەگلىكىدە زىندان بېگى بولغان، تۆت يېرىم يىلدەك ۋاقىت ئىچىدە ئوردىدىكى رەقىبلىرى بىرلىشىپ ئۇنىڭغا سۈيىقەست ئىشلىتىدۇ. نەتىجىدە ئۇ ئەمىلىدىن ئېلىپ تاشلىنىدۇ، شۇنىڭدىن ئېتىبارەن، بەگلىكلەر ئارا 13 يىل ۋائىزلىق قىلىدۇ، ھاياتىنىڭ ئەڭ ئاخىرقى بەش يىلىدا لۇ بەگلىكىگە قايتىپ كېلىدۇ. ئۇ مىلادىدىن 479 يىل ئىلگىرى ۋاپات بولىدۇ.

كۇڭزى بىرخىل دىننىڭ ياراتقۇچىسى دەپ قارىلىدۇ. بىراق بۇنداق قاراشنى پۈتەنلەي توغرا دېيىشكە بولمايدۇ، چۈنكى ئۇ ئىلاھنى تىلغا ناھايىتى ئاز ئالاتتى، ئۇ دۇنيا توغرىسىدا سۆز قىلمايتتى، بارلىق مېتافىزىكىلىق ئىدىيىدىن ساقلىناتتى، شۇڭلاشقا ئۇنى شەخس بىلەن سىياسىي ئەخلاق ۋە قىلمىشقا ئېتىۋار بېرىدىغان بىر رېئال پەيلاسوپ دەپ قاراش كېرەك.
 
كۇڭزى  ۋە  نى ئىككى ئەڭ ئالىي ئەخلاق مىزانى دەپ قارايدۇ. ئالىيجاناب بىر ئادەم چوقۇم بۇ ئىككى مىزان بويىچە تۇرمۇش كەچۈرۈشى كېرەك.  نى ئەڭ ياخشىسى ئىنسانىيەتكە كۆڭۈل بۆلۈش دەپ چۈشەنگەن تۈزۈك؛  بولسا ئەخلاق - پەزىلەت، قائىدە - يوسۇن، ئەنئەنە، قائىدە - يوسۇن ۋە نۇقتىئىنەزەرلەرنىڭ يىغىندىسى.
 
كۇڭزى تەلىماتى ئائىلىنىڭ ئىناق ئۆتۈشى، ئاتا - ئانىغا ۋاپادار بولۇش، ئەر - خوتۇن ئۆزئارا بىر - بىرىنى ھۆرمەت قىلىش، ۋەلىيلەر بىلەن رەئىيەت، ئاتا بىلەن بالىلارنىڭ ھەممىسى ئۆز نام - ئەمالى بويىچە ئىش كۆرۈشى، ئۆز نام - ئەمالىدىن ھالقىپ كەتمەسلىكى كېرەكلىكىنى تەكىتلەيدۇ. ئۇنىڭ نەزەرىيىسى ناھايىتى مۇتەئەسسىپ نەزەرىيە بولۇپ، ئۇ ئالتۇن دەۋر ئۆتۈپ كەتتى دەپ قارايدۇ. ئۇ ۋەلىيلەر بىلەن رەئىيەتنى كونا ئەخلاق ئۆلچىمىگە قايتىشقا ئۈندەيدۇ. جۇڭگونىڭ خەن سۇلالىسىدە، جۇڭگونىڭ پادىشاھلىرى ئەمەلدارلىق ئىمتىھانى ئېلىش ئارقىلىق ئەمەلدارلارنى تاللايتتى. بۇ خىل ئىمتىھان ئۇسۇلى، خېلى چوڭ دەرىجىدە ئوقۇغۇچى كۇڭزىنىڭ ئەدەپ - قائىدە تەربىيىسىگە بولغان چۈشەنچىسىگە باغلىق بولاتتى. بىراق، ھازىرقى زاماندا كۇڭزىنىڭ ئورنى چۈشۈپ كەتتى. چۈنكى جۇڭگو بىر مەھەل كۇڭزىنى ۋە ئۇنىڭ تەلىماتىنى تەنقىد قىلدى. كۇڭزى تەلىماتىنىڭ تارىخى ئۇزۇن، يىلتىزى چوڭقۇر بولسىمۇ، ۋەھالەنكى كۇڭزىدىن ئىبارەت بۇ چولپاننىڭ ئۆچۈشكە باشلىغانلىقى ئېھتىمالغا يېقىن. شۈبھىسىزكى، يەنە 50 يىل ياكى 100 يىلدىن كېيىن، يېڭىدىن بىر جۇڭگولۇق پەيلاسوپ مەيدانغا كېلىپ، كۇڭزى بىلەن ماۋزېدۇڭنىڭ تەلىماتىنى بىرلەشتۈرۈىدۇ.

**پايدىلانغان ماتېرياللار**:

1.«دۇنيادىكى 100 مەشھۇر شەخىس» ناملىق كىتاپتىن

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
نيۇتون

**نىيوتۇن** (1642-1727) Sir Isaac Newton ئەنگىلىيىلىك ئۇلۇق ئالىم.

نيۇتون:

نۇرغۇن كىشىلەر "ئۇنىڭ دۇنياغا كىلشى پۈتكۈل دۇنيانى ئۆزگەرتتى دىيىش ھەرگىزمۇ قىلچە مۇبالىغا قىلغان بولمايدۇ" دەپ قارىشىدۇ. تەڭرى ئۇنىڭغا مەيلى ئالما سوۋغا قىلسۇن ئۇ بۈگۈنكى مىخاينىكا ئىلمىنىڭ ئاساسچىسى. ئۇنىڭ ھاياتىدا ئاياللارغا يىقىنچىلىق قىلغانلىقى ھەققىدە خاتىرە قالدۇرۇلمىغان. ئۇ بۇ بىر ئۆمىرىنى يىگانە ھالدا ئۆتكۈزگەن. قىززىق يىرى شۇكى ئۇنىڭ دەپىنە مۇراسىمى داڭلىق بىر چىركاۋدا ئۆتكۈزۈلگەنىكەن.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئاۋغۇست

__FORCETOC__
**تومۇز ئېيى** ياكى **ئاۋغۇست ئېيى** 12 ئاينىڭ 8 - سىدۇر. يىلنىڭ سەككىزىنچى ئېيى. 31 كۈنلۈك چوڭ ئايلارنىڭ بەشىنچىسى. ياز پەسلىنىڭ ئۈچىنچى ئېيى.

## بايرام ۋە ئالاھىيدە كۈنلەر

* 1 - ئاۋغۇست جۇڭگو خەلق ئازادلىق ئارمىيىسىنڭ قۇرۇلغان كۈنى، شۋېتسىيە دۆلەت بايرىمى، روسىيە جەڭدە قۇبان بولغانلارنى خاتىرلەش كۈنى
* 5 - ئاۋغۇست ئىسرائىلىيە دۆلەت بايرىمى
* 6 - ئاۋغۇست خەلقئارا كىنو بايرىمى
* 9 - ئاۋغۇست سىنگاپور دۆلەت بايرىمى
* 15 - ئاۋغۇست ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدا ياپونىيە شەرتسىز تەسلىم بولغان كۈن (V-J Day ياكى Victory over Japan Day)، پولشادا مەريەم ئانا بايرىمى
* 22 - ئاۋغۇست قەشقەردە 7.7 بال يەر تەۋرىدى.
* 31 - ئاۋغۇست مالايسىيا دۆلەت بايرىمى

## قاراڭ
ئاۋغۇست (رىم پادىشاھى)


## مەنبەلەر
چىن شىخۇاڭ

Qin Shi Huang

秦始皇

pinyin: Qín Shǐhuáng 
## مەنبەلەر

تۈر:جۇڭگو تارىخى
تۈر:مەشھۇر شەخسلەر
داۋېىنچى

ئىتالىيىلىك تالانىت ئىگىسى داۋېىنچى (1452-1519)

Leonardo da Vinci

200 px

ئۇ راستىنلا بىر تالانىت ئىگىسى. ئۇ مەشھۇر سەنئەتكار، ماتىماتىك، فىزىك، تىببى ئالىم، ئىنژىنىر شۇنداقلا مەشھۇر بىناكار، ئىيىتىشلارغا قارىغاندا ئۇ تىك ئۇچار، گاز شارى، شەھەر مۇداپىئە سىستىمىسى، سۇ چىقىرىش سىستىمىسىنى لايھىلىگەنىكەن. ئۇ يەنە تىخى ئادەم ئورگانىزىم ئاناتومىيىسىنى تەتقىق قىلغانىكەن. ئۇ 24 ياشقا كىرگەندە بىر ئەر كىشى بىلەن قىلىقسىزلىق قىلغان دەپ ئەيىپلەنگەن، بۇ كىيىن ئىنكار قىلىىنغان. 1519-يىلى فىرانىسىيىدە كىسەل سەۋەپلىك ئالەمدىن ئۆتكەن. بىراق ئۇنىڭ ئايالى يوقلىقى كىيىنكىلەر تەرىپىدىن ئىتىراپ قىلىنغان.

مونالىزانى(Mona Lisa) بۇ كىشى سىزغان.

مونالىزا:250 px
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
جۇگىلىياڭ

جۇگىلىياڭ مىلادى181-يىلى تۇغۇلغان،مىلادىدىن 234-يىلى ۋاپات بولغان

諸葛亮

pinyin: Zhūgě Liàng

200 px

ئەسلى ئىسمى:كوڭ مىڭ، تەخەللۇسى:ياتقان ئەجدىرھا. يۇرتى:شەندوڭنىڭ چىڭنەن نايىسىدە. 
 
جۇگىلىياڭ خەن سۇلالىسىنىڭ گۇاڭنىيەن يىللىرىدا تۇغۇلغان.ئاتىسى بولسا ئوردىدا ئەمەلدار بولغان،ئاتىسىنىڭ ئىسمى:جۇگىگۇي،ئاتىسى بالدۇرلا ئۆلۇپ كىتىپ،ئۇكىسى جۇگىجۇن بىلەن قالغان. ئانىسى بالدۇرلا ئۆلۇپ كىتىپتىكەن.ئاتىسى ئۆلۇپ كەتكەندىن كىيىن،تاغىسى جۇكىشۇەننىڭ يىنىغا بىرىپ پاناھلانغان، 197-يىلى تاغىسى ئۆلۇپ كەتكەن،شۇنىڭ بىلەن ئۇلار ئىگە-چاقىسىز قالغان،199-يىلى 19ياشقا كىرگەن جۇگىلىياڭ،دوسلىرىنىڭ تونۇشتۇرىشى بىلەن،ئەينى ۋاقىتتا خىلى نامى چىققان،مەشقاۋۇل،ئۇرۇش مەسلەھەتچىسى :سىماۋى بىلەن تونۇشقان. ئۇ دەرىس ئۇگەنگەن ۋاقىتىدا بولسا،باشقىلارغا ئوخشىمايتى،ناخشا ئوقۇشقا،شئىر ئوقۇشقا،يەر شەكلى بىلىملىرىنى،جەڭگە ئائىت بىلىملەرنى ئۇگۇنۇشكە ئامراق ئىدى،غايىلىك،تىچلىقنى،ۋەتەننىڭ بىرلىكىنى،ئۆزىنىڭ ۋەزىپىسى دەپ بىلگەنتى.

جۇگىلىياڭ جەمىيەتنى كۇزىتىشكە،تەھلىل قىلىشقا ماھىر ئىدى
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئەپلاتون

پلاتون ياكى ئەپلاتون () مىلادىدىن ئىلگىركى 427-347-يىلىغىچە ياشىغان.

رىمدا ئۆتكەن ئەۋلىيا بولۇپ، ئۇنىڭ ئۆلمەس ئەسىرى *غايىۋى دۆلەت* تە نىكاھ ھەققىدە توختالغاندا ،ئوپچە ئىشلەپچىقىرىش بىلەن شۇغۇللىنىش، ئوپچە خوتۇن ئىلىش، ئوپچە بالىلىق بولۇشنى ئارزۇ قىلىدىغانىلىقىنى ئىپادىلىگەن. 81 ياشقا كىرگەندە بىر قېتىملىق توي مۇراسىمىدا تۇيۇقسىز ئالەمدىن ئۆتكەن.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ۋولتىر

thumb|right|ۋولتىر
**ۋولتىر** فىرانىسىيىنىڭ يىقىنقى زاماندىكى مۇتەپەككۇر ۋولتىر (1694-1778)
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئوستىيىن

ئەنگىلىيىلىك يازغۇچى ئوستىيىن (简.奥斯汀) 1775-1817

## مەنبەلەر
ۋېىنىست

thumb|right|ۋېىنىست
thumb|right|ۋېىنىست
thumb|right|ۋېىنىست
thumb|right|ۋېىنىست
thumb|right|ۋېىنىست
thumb|right|ۋېىنىست
thumb|right|ۋېىنىست
thumb|right|ۋېىنىست
thumb|right|ۋېىنىست
گوللاندىيىلىك رەسسام ۋېىنىست (文森特.梵高) 1853-1890
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
بىتخوۋىن

**بىتخوۋىن**

Ludwig van Beethoven

200 px

گىرمانىيىلىك مۇزىكانىت بىتخوۋېن (1770-1829)

ئۇنىڭ بىر ئۆمىرى مۇھاببەت جەھەتتە ئوڭۇشسىزلىق ئىچىدە ئۆتكەن. شۇڭا ئۇ ھاياتقا زىرىكىشلىك نەزىرى بىلەن قارايىتتى. ئۇنىڭ سىفونىيىلىرىدىن "قەھرىمان "، "تەقدىر" قاتارلىقلار داڭلىق ئەسەرلىرى بار. ئۇ ئۆۈر بويى توي قىلمىغان.

## مەنبەلەر
ئىلزابىت بىرنجى

ئەنگىلىيە ئايال پادىشاھى ئىلزابىت بىرنجى  (1533-1603)

ئۇنىڭ ياش ئۆسمۈرلۈك چاغلىرى ئانچە ياخشى ئۆتمىگەن، ئۇ 3 ياشقا كىرگەن چاغدا ئۇنىڭ ئانىسىنى خان ئاتىسى ئۆلتۈرىۋەتكەن بولۇپ ئۇنىڭ پادىشاھلىق تەخىتكە ۋارىسلىق قىلىشىمۇ ناھايىتى تەس ئىدى، چۈنكى ئۇنىڭ ئىنىسى بىلەن ئاچىسىدىن كىيىن ئاندىن ئۇنىڭغا نۆۋەت كىلەتتى. مۇشۇ ئىشلار يۈ بەرگەندىن كىيىن ئۇنىڭ ئىنىسى ئىدۋارد 10 ياشتا تەخىتكە ئولتۇردى، 16 ياشتا ئۆلۈپ كەتتى، ئاندىن كىيىن ئاچىسى مارى تەخىتكە ۋارىسلىق قىلدى، ئانچە ئۈزۈن ئۆتمەي ئۇنىڭ ھۆكۈمرانلىقىمۇ .ئاخىرلاشتى. ئەمدىلا 25 ياشقا كىرگەن تولىمۇ چىرايلىق، تەرەققىپەرۋەر ئىلزابىت ئەنگىلىيىنى تەرەققىيات يولىغا باشلاپ ماڭدى. كىلىشمەسلىك شۇ بولدىكى ئۇ پادىشاھلىقنى مۇستەھكەملەش ئۈچۈن، ئەينى چاغدىكى كۈچلۈك دۆلەت ئىسپانىيە بىلەن فىرانسىيە ئوتتۇرىسىدىكى نىزادىن پايدىلىنىپ ئەنگىلىينى ياۋرۇپادىكى كۈچلۈك ئىمپىرىيە قىلىش مەقسىدىدە توي قىلىشتىن ۋاز كەچكەن.
## مەنبەلەر
ستالىن

**يوسېڧ ستالىن** (گروزىنچە: იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი، رۇسچە: Иосиф Виссарионович Сталин) (ت. 18- كۆنەك 1879، گورى، تىڧلىس گۇبېرنىياسى - ئۆ. 5- مارت 1953، موسكوۋا، سوۋېت ئىتتىڧاقى) گرۇزىن نەسىللىك سوۋېت دۆلەت ئەربابى، مارشال ۋە سوۋېت كۇمپارتىيىسى باش سېكرىتارى (1922-1953). لېنىننىڭ ئۆلىمىدىن سوڭرە كۇمپارتىيەنىڭ باش سېكرىتارى سۈپىتىدە نۇڧۇزىنى ئارتتۇردى ۋە 1927- يىلى سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ رەھبىرى ھالىغا كەلدى. ماركىسىزم-لېنىنىزىم ئىدېئولوگىيىسىنىڭ مەملەكەت مىقياسىدا تەتبىقچلىغۇچىسى بولدى. لەقىمى، گرۇزىنچە "مىخ" دېگەن مەنىگە كېلىدىغان "كوبا" دۇر.

ئۆكتەبىر ئىنقىلابىنى پلانلىغۇچى ۋە غەلىبە قىلغۇچى رەھبەرلەر ئاراسىدا يەر ئالغان، رۇس ئىچكى ئۇرۇشىدا قۇماندانلىق قىلغان ۋە 2- دۇنيا ئۇرۇشىدا مۇزەڧڧەر بولمىش قىزىل ئارمىيەنىڭ باش قۇماندانى ستالىن، بولۇپمۇ 1930- يىللاردا سوۋېت ئىقتىسادىدىكى بۈيۈك تەرەققىيات ۋە 2 - دۇنيا ئۇرۇشىدىكى غەلبىسى يۈزىسىدىن رۇسىيەدە مۇھىم دۆلەت ئەربابى دەپ قەبۇل قىلىنماقتا.

رۇسىيە ئ‍الىپ بارىلغان بىر ئوي سىناشتا 20 - ئەسرنىڭ ئەڭ مۇۋەپپەقىيەتلىك ئۈچىنچى رەھبەرى تاللانغان. تارىختا ئويناغان مۇھىم رولى يۈزىدىن ناھايىتى كۆپ تارىخچى ۋە يازار تەرەپىدىن سىنچىلكلەنگەن سىتالىغا دائىر 1108 ئەسەر يازىلغان. ستالىن بۇ ئالاھىدىلىكى بىلەن ھەققىدە ئەڭ كۆپ ئەسەر يازىلغان 17. كىشىدۇر.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ﺋﻪﻝ ﺧﺎﺯﯨﻴﻦ

ﺋﻪﻝ ﺧﺎﺯﯨﻴﻦ . ﺋﻪﻝ ﺧﺎﺯﯨﻴﻦ ﻳﻪﺭ ﺷﺎﺭﻯ ﻣﻪﺭﻛﯩﺰﯨﮕﻪ ﻳﯚﻧﻪﻟﮕﻪﻥ ﺋﺎﻟﻪﻣﻠﯩﻚ ﺗﺎﺭﺗﯩﺶ ﻛﯜﭼﻰ ﻧﻪﺯﻩﺭﯨﻴﯩﺴﯩﻨﻰ ﺋﯩﺠﺎﺩ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ، ﺋﯘ ﻫﺎﯞﺍﻧﯩﯔ ﺋﯧﻐﯩﺮﻟﯩﻘﻰ ﺑﺎﺭ ﺩﯦﮕﻪﻥ ﭘﻪﺭﻩﺯﻧﻰ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﯨﻐﺎ ﻗﻮﻳﻐﺎﻥ . ﺋﯘ ﻳﻪﻧﻪ ﺋﺎﺭﺧﯩﻤﯩﺪ ﭘﺮﯨﻨﺴﯩﭙﯩﻐﺎ ﺋﺎﺳﺎﺳﻪﻥ ﺋﺎﻻﻫﯩﺪﻩ ﺟﯩﺴﯩﻢ ﺋﯧﻐﯩﺮﻟﯩﻘﯩﻨﻰ ﺋﯚﻟﭽﻪﺷﻨﯩﯔ ﻓﻮﺭﻣﯘﻟﯩﺴﯩﻨﻰ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﯨﻐﺎ ﻗﻮﻳﻐﺎﻥ ﻫﻪﻣﺪﻩ ﺗﺎﺭﺍﺯﺍ ﻳﺎﺳﯩﻐﺎﻥ ، ﺋﯘ ﻳﻪﻧﻪ ﺗﯧﻤﭙﯩﺮﺍﺗﻮﺭﯨﻨﯩﯔ ﺟﯩﺴﯩﻢ ﺯﯨﭽﻠﯩﻘﯩﻐﺎ ﺗﻪﺳﯩﺮ ﻛﯚﺭﺳﯩﺘﯩﺪﯨﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﺑﺎﻳﻘﯩﻐﺎﻥ .
## مەنبەلەر
ﻣﯘﻫﻪﻣﻤﻪﺩ ﺋﯩﺒﻨﻰ ﺯﻩﻛﻪﺭﯨﻴﺎ ﺭﺍﺯﻯ

**ﻣﯘﻫﻪﻣﻤﻪﺩ ﺋﯩﺒﻨﻰ ﺯﻩﻛﻪﺭﯨﻴﺎ ﺭﺍﺯﻯ** ( 865 _ 925 - ﻳﯩﻠﻼﺭ ) . ﺋﯘ ﺯﺍﻣﺎﻥ ﯞﻩ ﻣﺎﻛﺎﻥ ﻧﻪﺯﻩﺭﯨﻴﯩﺴﯩﮕﻪ ﺋﺎﺋﯩﺖ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﻣﯘﺳﺘﻪﻗﯩﻞ ﺑﯩﺮ ﺧﯩﻞ ﺋﺎﻟﻪﻡ ﺋﯩﻠﻤﯩﻨﻰ ﺭﺍﯞﺍﺟﻼﻧﺪﯗﺭﻏﺎﻥ . ﺋﯘ ﻳﻪﻧﻪ ﺋﺎﺗﻮﻡ ﻧﻪﺯﻩﺭﯨﻴﯩﺴﯩﻨﻰ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﯨﻐﺎ ﻗﻮﻳﻐﺎﻥ .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ﺋﻪﺑﯘ ﺭﻩﻳﻬﺎﻥ ﺑﯩﺮﻭﻧﻰ

**ﺋﻪﺑﯘ ﺭﻩﻳﻬﺎﻥ ﺑﯩﺮﻭﻧﻰ** (973 _ 1050 - ﻳﯩﻠﻼﺭ). ﺋﻪﺑﯘ ﺭﻩﻳﻬﺎﻥ ﺑﯩﺮﻭﻧﻰ ﺋﯚﻣﺮﯨﺪﻩ 150 ﭘﺎﺭﭼﻪ ﺋﻪﺳﻪﺭ ﻳﺎﺯﻏﺎﻥ ﺑﻮﻟﯘﭖ ، > ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﻛﯩﺘﺎﺑﻰ 11 ﻗﯩﺴﯩﻤﺪﯨﻦ ﺗﻪﺭﻛﯩﺐ ﺗﺎﭘﻘﺎﻥ ﺗﻪﺑﯩﺌﻪﺕ ﭘﻪﻧﻠﯩﺮﻯ ﻗﺎﻣﯘﺳﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ ، ﺋﯘﻧﯩﯖﻐﺎ ﻓﯩﺰﯨﻜﺎ ﺋﯩﻠﻤﯩﻐﺎ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟﻩﺗﻠﯩﻚ ﺗﯚﯞﻩﻧﺪﯨﻜﯩﺪﻩﻙ ﻣﻪﺯﻣﯘﻧﻼﺭ ﻛﯩﺮﮔﯜﺯﯛﻟﮕﻪﻧﻠﯩﻜﻰ ﻣﻪﻟﯘﻡ : ﻛﯩﺘﺎﺑﺘﺎ ﻗﯘﻳﺎﺵ ﻣﻪﺭﻛﻪﺯﻟﯩﻚ ﻧﻪﺯﻩﺭﯨﻴﯩﺴﻰ ﺋﯩﻠﮕﯩﺮﻯ ﺳﯜﺭﯛﻟﮕﻪﻥ ، ﻛﯩﺘﺎﺑﺘﺎ ﻳﻪﻧﻪ ﺟﯩﺴﯩﻤﻨﯩﯔ ﺋﻪﺭﻛﯩﻦ ﭼﯜﺷﯜﺵ ﻗﺎﻧﯘﻧﯩﻴﯩﺘﻰ ﺗﯩﻠﻐﺎﻥ ﺋﯧﻠﯩﻨﻐﺎﻥ ، ﺑﯩﺮﻭﻧﻰ ﻳﻪﻧﻪ ﻳﻪﺭ ﺷﺎﺭﯨﻨﻰ ﺷﺎﺭ ﺟﯩﺴﯩﻢ ﺩﻩﭖ ﺋﯩﺴﭙﺎﺗﻠﯩﻐﺎﻥ ﺋﯩﺪﻯ . ﺋﯘ ﻳﻪﻧﻪ ﻳﻪﺭ ﺷﺎﺭﯨﻨﯩﯔ ﺭﺍﺩﯨﺌﯘﺳﯩﻨﻰ 1081.66 ﻓﻪﺭﺳﻪﺥ (ﺑﯩﺮ ﻓﻪﺭﺳﻪﺥ 6.24 ﻛﯩﻠﻮﻣﯧﺘﯩﺮﻏﺎ ﺗﻪﯓ) ﺩﻩﭖ ﻛﯚﺭﺳﻪﺗﻜﻪﻥ . ﺋﻪﺑﯘ ﺭﻩﻳﻬﺎﻥ ﺑﯩﺮﻭﻧﯩﻨﯩﯔ ﻳﻪﺭ ﺷﺎﺭﻯ ﻗﯘﻳﺎﺷﻨﻰ ﺩﻩﯞﺭ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﺋﺎﻳﻠﯩﻨﯩﺪﯗ ، ﺩﯦﮕﻪﻥ ﻗﺎﺭﯨﺸﻰ لەھىستان ﺋﺎﻟﯩﻤﻰ ﻛﻮﭘﯧﺮﻧﯩﻜﺘﯩﻦ ﺑﻪﺵ ﺋﻪﺳﯩﺮ ﺑﯘﺭﯗﻥ ﺋﯩﺪﻯ . ﺋﯘ ﻳﻪﻧﻪ ﺋﻪﺭﻛﯩﻦ ﭼﯜﺷﻜﻪﻥ ﺟﯩﺴﯩﻤﻼﺭ ﻫﻪﺭﯨﻜﯩﺘﻰ ﻗﺎﻧﯘﻧﯩﻨﻰ ﺋﯩﺘﺎﻟﯩﻴﻪ ﺋﺎﻟﯩﻤﻰ ﮔﺎﻟﯩﻠﯩﻴﺪﯨﻦ 6 ﺋﻪﺳﯩﺮ ﺑﯘﺭﯗﻥ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﯨﻐﺎ ﻗﻮﻳﻐﺎﻥ .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر