open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
دارۋازلىق

دارۋازلىق ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ ئەنئەنىۋى تەنتەربىيە ئويۇنلىرىنىڭ مۇھىم بىر تەركىبىي قىسمى. ئۇ ئۆزىگە خاس مىللىي ئالاھىدىلىككە ئىگە بولۇپ، باشقا تەنھەرىكەت تۈرلىرىدىن پەرقلىنىدۇ. دارۋازلىق ھەرىكىتىنى راۋاجلاندۇرۇش ئىشىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك ئىشلەش ئوڭاي ئەمەس. ئۇ نەزەرىيە جەھەتتىن بولسۇن، ئەسلىي ھەرىكەتتە بولسۇن، يۇقىرى تېخنىكىلىق ماھارەت تەلەپ قىلىدۇ. دارۋازلىق ھەرىكىتى ھاۋا بوشلۇقىدا ئېلىپ بېرىلىدىغاچقا ماھارەتچىنىڭ تەڭپۇڭلۇق مەركىزىنى توغرا ئىگىلىشى دارۋازلىق ھەرىكىتىنىڭ ھەل قىلغۇچ ئامىللىرىنىڭ بىرى. شۇڭا بۇ خىل تەنھەرىكەتنىڭ خەتەرلىك دەرىجىسى يۇقىرى بولىدۇ. دارۋازلىق يەر ئۈستى ماھارىتى، دار ئۈستى ماھارىتى، چىغرىقتا كۆرسىتىدىغان ماھارەت، سەنئەتكارلىق، سېھىرگەرلىك قاتارلىق مەزمۇنلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئۇيغۇر ئويۇنلىرىدىن 

## دارۋازلىقنىڭ تارىخىي مەنبەسى
ئۇيغۇرلار شامان دىنىغا ئېتىقاد قىلىدىغان دەۋرلەردە ھوسۇل بايرىمى ئۆتكۈزۈلىدىغانلىقى، دارۋازنىڭ قىزىل، يېشىل ئەلەملىرىنى لەپىلدىتىپ، ناغرا - دۇمباق سادالىرى ئىچىدە ماھارەت كۆرسىتىپ تەڭرىگە سېغىنىش روھىنى نامايان قىلىدىغانلىقى ھەققىدە قۇربان باراتنىڭ  دېگەن داستاندا مۇنداق نەزمىلەر بار:  ئاقسۇنىڭ باي ناھىيىسىدىكى قىزىل مىڭئۆيىنىڭ 77 - غارىدىكى تام سۈرەتلىرى ئىچىدە دارۋازلىق قىلىۋاتقان كۆرۈنەشلەر بار. Ⅶ - Ⅷ ئەسىرگە مەنسۇپ بولغان تۇرپان خارابىلىرىدىن تېپىلغان ھەيكەللەر ئىچىدە تەڭشەك خادىسىنىڭ ئۇچىدا پۇتىنى ئاسمانغا قىلىپ تۇرغان بىر جۈپ ھەيكەل بار. ئۇلۇغ ئالىم، تىلشۇناس مەھمۇد قەشقىرىنىڭ  دىمۇ  دېگەن مىساللار بار. ئۇيغۇر خەلقى ئىچىدە يەنە مۇنداق بىر رىۋيەت بار: . شەرقىي خەن دەۋرىدىن تاڭ سۇلالىسىگە قەدەر بولغان دەۋرلەردە غەربىي دىيار سېھىرگەرلىرى ئوتتۇرا تۈزلەڭلىك ۋە چاڭئەنلەرگىچە بېرىپ دار باغلىغان. يۈەن سۇلالىسىدە ئۆتكەن چاڭچۈننىڭ ئۆلىماسى چيۇچۇجى 1221 - يىلىدىن 1223 - يىلىغىچە  قىلىپ يۇرتىغا قايتقاندا يازغان  ناملىق ئەسىرىدە، ئۆزىنىڭ يول ئۈستىدە كۆرگەنلىرىنى مۇنداق بايان قىلغان:  .  ناملىق كىتابتا:  دېيىلگەن. شى لىڭ يازغان  ناملىق كىتابىدا:  دېگەن خاتىرە قالدۇرغان. سەيجى يازغان  ناملىق كىتابتا: ئىككى تۈۋرۈككە تارتىلغان ئارىلىقى بىر قانچە گەز كېلىدىغان ئارغامچىدا ئىككى ئۇسسۇلچى قىز ئۇسسۇل ئويناپ، ئۆز ئارا بىمالال ئۆتۈشىدىكەن< دېيىلگەن. كۆرۈنۈپ تۇرۇپتىكى، دارۋازلىقنىڭ خەن سۇلالىسى دەۋرىدە غەربىي يۇرت ئارقىلىق ئوتتۇرا تۈزلەڭلىككە تارقالغانلىقىدا شەك - شۈبھە يوق. ئۇيغۇرلارنىڭ يېقىنقى زامان تارىخلىرىغا قارىغاندا، ئۇيغۇر دارۋازلىرى چەت ئەلگە چىقىپ دار ئۈستى ھەرىكىتى كۆرسەتكەن. ئوتتۇرا ئاسىيا، سەئۇدى ئەرەبىستانى قاتارلىق جايلارغا بېرىپ دار باغلاپ ئۆزلىرىنىڭ ماھارىتىنى نامايان قىلىپ دارۋازلىقنى دۇنياغا تۇنۇتقان. بۈگۈنكى كۈندە دارۋازلىق ئۆزىگە خاس ئالاھىدىلىكى بويىچە ئەنئەنىۋى تەنتەربىيە تۈرىنىڭ بىرى سۈپىتىدە ئۆزىنىڭ رولىنى جارى قىلدۇرۇپ كەلمەكتە." 

## مەنبەلەر
توخۇ سوقۇشتۇرۇش ئويۇنى

توخۇ سوقۇشتۇرۇش - ئۇيغۇر خەلقىنىڭ قەدىمدىن تا ھازىرغىچە ئۈزۈلدۈرمەي داۋاملاشتۇرۇپ كېلىۋاتقان، مەنىۋى تۇرمۇشنى جانلاندۇرىدىغان، قىزىقارلىق كۆڭۈل ئېچىش ئويۇنلىرىنىڭ بىرى. توخۇ سوقۇشتۇرۇش ئادەتتە يېزىلاردىكى بازار كۈنلىرى، ھېيت - بايراملاردا مەھەللىلەردىكى كىشىلەر توپلاشقان سورۇنلاردا ئېلىپ بېرىلىدۇ. سوقۇشتۇرۇلىدىغان توخۇلار تاللىنىدۇ. ھەتتا، بەزى توخۇ سوقۇشتۇرۇش ھەۋەسكارلىرى ۋىلايەت ئاتلاپ توخۇ تاللايدۇ. شىنجاڭدا تۇرپان توخۇسىنىڭ بويى ئېگىز، سوقۇشۇشقا ئامرا ق بولغاچقا، قەشقەر خوتەنلەردىن ئاتايىن تۇرپانغا كېلىپ توخۇ ئېلىپ كېتىدۇ. توخۇ سوقۇشتۇرۇش ئويۇنى جەنۇبىي شىنجاڭنىڭ قىزىلسۇ، خوتەن، قەشقەر، ئاقسۇ ۋىلايەتلىرىدە، شىمالىي شىنجاڭدا ئىلى ۋىلايەتلىرىدە كۆپرەك ئېلىپ بېرىلىدۇ. توخۇلار ئادەتتە يېرىم سائەتتىن بىر سائەتكىچە ھەتتا ئۇنىڭدىنمۇ ئۇزاقراق ۋاقىت سوقۇشىدۇ. بىر - بىرىنى چوقۇپ تاجىلىرىنى قانغا بوياپ، پەيلىرىنى يۇلۇۋېتىدۇ. مۇشۇنداق بىر - بىرىنى چوقۇپ، بارماقلىرى بىلەن قامىشىپ سوقۇشۇش جەريانىدا قاچقىنى، بېشىنى ئىچىگە تىقىپ جىم تۇرۇۋالغىنى يېڭىلگەن ھېسابلىنىدۇ. توخۇ، قوشقار، كەكلىكلەرگە ئوخشاش مەرد سوقۇشمايدۇ. توخۇ سوقۇشتۇرۇش سورۇنىدا تاماشىنىنلارمۇ كۆپ بولىدۇ."

## مەنبەلەر
جانبازلىق ئويۇنى

ئۇيغۇر خەلقى جانبازلىق ھەرىكىتى كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان دەرىجىدە تەرەققىي قىلغان ھەمدە ئاتاقلىق جانبازلار مەيدانغا چىققان. ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئەڭ قەدىمكى ھەرىكىتىدىن بىرى بولغان دارۋازلىق ھەرىكىتىدىمۇ جانبازلىققا ئائىت قول، پۇت ھەرىكەتلىرى ۋە ھەر خىل موللاق ئېتىش ماھارەتلىرى كۆرسىتىلىدۇ. تۇرپان ئاستانىدىكى قەدىمىي قەبرىستانلىقتىن كىچىك بالىنى خادىدا موللاق ئاتقۇزۇۋاتقان Ⅶ - Ⅸ - ئەسىرگە مەنسۇپ بولغان قونچاق ھەيكەل تېپىلغان. بۇ ئاپتونوم رايونلۇق مۇزېيىدا ساقلانماقتا. ئېيتىشلارغا قارىغاندا،  دەپ ئاتالغان. بۇ ھەقتە:  دېگەن بى قوشاق بار. بۇنىڭدىن قارىغاندا، ئۇيغۇرلارنىڭ جانبازلىقىمۇ ئۇزاق تارىخقائىگىدۇر. جانبازلىق توغرىسىدا مۇنداق رىۋايەت تارقالغان. بۇرۇنقى زاماندا، تاڭ سۇلالىسىنىڭ گۈللەنگەن دەۋرىدە ئىچكىدىن بىر بەگ بىر نەچچە جانبازنى غەربىي يۇرتقا ئېلىپ كەپتۇ. ئۇلارنىڭ ئىچىدە بىرەيلەن يەل گۇمپىسىنى پىششىق بىلىدىكەن. بىر كۈنى بەگنىڭ جانبازلىرى كوچىدا ئويۇن كۆرسىتىپتۇ. ھېلىقى گۇمپىسى بار كىشى بىر دانە كۆك تانى بىر مۇشت بىلەن ئىككى پارچە قىلىۋېتىپتۇ. جامائەت بۇنىڭغا ھەيرانلىق بىلەن قايىل بولۇپ چاۋاك چېلىشىپتۇ. ئۇ يەنە بىر تامنى راسا بىر تەپكەنىكەن تام لىڭشىپ كېتىپتۇ. ئاخىرىدا، بىر سەكرەپلا بىر قەۋەت ئۆينىڭ ئۆگزىسىگە چىقىۋاپتۇ. تاماشىبىنلار  دېيىشىپتۇ. دەل مۇشۇ پەتتە، بىر ئۇيغۇر ئەزىمەت مەيداندا پەيدا بوپتۇ. ئۇ كۆپچىلىككە:  دەپتۇ - دە، بىر دانە شار شەكلىدىكى تۆمۈرنى مۇشتۇمى بىلەن بىر قويۇپتىكەن، يۇمىلاق نەرسە ياپىلاق بولۇپ قاپتۇ. ئاندىن قولىنىڭ يېنى بىلەن بىرنى ئۇرۇپتىكەن، تۆمۈر ئىككىگە ئاجراپ كېتىپتۇ. ھېلىقى يەل گۇمپىسى بار كىشى قىزغىن چاۋاك ئۇرۇپتۇ. ئۇ يەنە تامنى ئىككى پۇتى بىلەن بىر تېپىپ، كەينىگە موللاق ئېتىپ قايتىپتىكەن، تام ئۆرۈلۈپ كېتىپتۇ. ئۇ جامائەتكە:  دەپتۇ - دە، توپ ئىچىدىن غايىب بوپتۇ. گۇچۇڭدا ھازىرغا قەدەر مەيلى ياشانغانلار ياكى مەكتەپ بالىلىرى ئارىسىدا بولسۇن، جانبازلىق ھەققىدە سۆز ئېچىلسىلا ھەممەيلەن ئاغزى - ئاغزىغا تەگمەي سۆھبەتكە چۈشۈپ كېتىدۇ. بۇلار مەشىققە چۈشكەندە ياكى ئۆز ھۈنەرلىرىنى نامايان قىلىشقا توغرا كەلگەندە ئاجايىپ ماھارەتلەرنى كۆرسىتەلەيدۇ. نۇرغۇنلىغان ياشلار ۋە ئۆسمۈرلەر ئەجدادلىرىنىڭ جانبازلىق ھۈنىرىنى يىل بويى توختىماي مەشىق قىلىپ، ئۆز ماھارەتلىرىنى بېيىتىپ كەلمەكتە. ئۇلار ھېيت - بايرام كۈنلىرىدە، ئويۇن - تاماشا سورۇنلىرىدا ئۆزلىرىگە خاس ئالاھىدىلىككە ئىگە جانبازلىق ماھارەتلىرىنى كۆرسىتىپ، ئاممىنىڭ ئالقىشىغا سازاۋەر بولىدۇ.

## مەنبەلەر
ئېسىلىپ يىراققا سەكرەش ئويۇنى

ئېسىلىپ يىراققا سەكرەش - ئۇيغۇر ياشلىرىنىڭ ساڭگىلاقلىق ئارغامچىغا ئېسىلىپ ئۇچۇپ، يىراققا سەكرەشتە ئۆز ئارا بەسلىشىدىغان ئويۇنلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇنىڭ بەدەننى چېنىقتۇرۇش، قاڭقىش كۈچىنى ئاشۇرۇشتا رولى چوڭ. مەيدان - ئۈسكۈنە: چوڭ قاپاق تېرەكلەرنىڭ توغرىسىغا ئۆسكەن تام شاخلىرىغا ياكى قاتار تۈز ئۆسكەن ئىككى تېرەكنىڭ ئۈچ تەرىپىگە بىر توغرا ياغاچ باغلاپ، بۇ توغرا ياغاچنىڭ ئوتتۇرىسىدىن بىر ئادەمنىڭ ئېسىلىپ ئۇچۇشىغا بەرداشلىق بېرەلەيدىغان پۇختا ئارغامچىدىن بىرى ئېسىلدۇرۇپ باغلىنىدۇ. ئېسىلدۇرۇلغان بۇ ئارغامچىنىڭ يەرگە ساڭگىلاپ چۈشكەن ئۇچى يەر - يۈزىدىن 60 - 70 سانتىمېتىر ئېگىز بولىدۇ. ئويناش ئۇسۇلى: ئېسىلىپ ئۇچۇپ يىراققا سەكرەشتە بەسلەشكۈچىلەر نۆۋەت بىلەن ئېسىقلىق ئارغامچىنى ئېسىلىپ ئۇچۇش ئورنىغا تارتىپ ئەكېلىپ، ئۇنى ئىككى قولى بىلەن مەھكەم تۇتىدۇ، ئاندىن پۇتى بىلەن يەرنى كۈچەپ تېپىپ، قاڭقىپ ئۇچۇپ چىقىپ، قارشى تەرەپكە سەكرەپ چۈشىدۇ. بۇ خىل سەكرىشىشتە ئۇچۇپ بېرىپ ئەڭ ئۇزۇن ئارىلىققا سەكرىگۈچى غەلىبە قىلىدۇ. بىر ئادەمنىڭ بىر قېتىم ياكى ئۈچ قېتىمدىن سەكرىشى ئويۇن باشلىنىشتىن بۇرۇن بېكىتىلىدۇ. ئېسىلىپ يىراققا سەكرەش ئويۇنىدا بەسلەشكۈچىلەرنڭ سانى چەكلەنمەيدۇ. قىز، ئوغۇل بىردەك قاتنىشالايدۇ. بۇ ئويۇن قانات يايدۇرۇشقا ئوڭاي، تەنتەربىيىۋىلىكى يۇقىرى بولغاچقا مەكتەپلەردە، يېزىلاردا قانات يايدۇرۇشقا بولىدۇ. دىققەت قىلىدىغان ئىشلار: ئارغامچىنى تارتىپ ئۇچقاندا، ئۇچقۇچى ئۇچۇپ بېرىپ تېرەككە ئۇرۇلۇپ كەتمەسلىكى ئۈچۈن، ئۇچۇش جازىسى ياسىلىدىغان ئىككى تېرەكنىڭ ئارىلىقى ئۈچ مېتىردىن كەم بولماسلىقى، سەكرەپ چۈشىدىغان يەر يۇمشىتىلغان بولۇش كېرەك."

## مەنبەلەر
دوپپا تېپىشىش ئويۇنى

دوپپا تېپىشىش - ئۇيغۇر مىللىتى ياشلىرىنىڭ تارىخى ئۇزۇن، تەنتەربىيىۋىلىكى يۇقىرى، ئاجايىپ ماھارەت ۋە چاققانلىق، تېزلىك تەلەپ قىلىدىغان ئەنئەنىۋى ئويۇنىدۇر. بۇ ئويۇن ئاساسەن يېزا ياشلىرى ئارىسىدا كۆپرەك ئېلىپ بېرىلىدۇ. تېپىشىش ئۇسۇلى: دوپپا تېپىشىشتە بەسلىشكۈچىلەر يىغىلغاندىن كېيىن، تامغا مەلۇم ئېگىزلىكتە بىر دوپپا ئېسىلىدۇ ھەمدە ھەر بىر كىشىنىڭ قانچە قېتىم تېپىدىغانلىقى بەلگىلىنىدۇ، ئاندىن دوپپا تېپىشكە قاتناشقۇچىلار نۆۋەت بىلەن يۈگۈرۈپ كېلىپ تامغا دەسسەپ چىقىپ، ئېسىلغان دوپپىنى تېپىپ چۈشۈرىدۇ. بىر ياكى ئۈچ قېتىملىق تېپىش نۆۋەتلىرىدە دوپپىنى تېپىپ چۈشۈرەلمىگەنلەر تېپىشىشتە بەسلىشىش سېپىدىن شاللىنىپ چىقىرىۋېتىلىدۇ. دوپپىنى تېپىپ چۈشۈرۈۋەتكەنلەر دوپپا ئورنىنى يەنە ئازىراق ئېگىزلىتىپ ئېسىپ، تېپىشىشتە بەسلىشىشنى داۋاملاشتۇرۇۋېرىدۇ. ئەڭ ئاخىرىدا، كىم ئەڭ ئېگىز ئورۇندىن دوپپىنى تېپىپ چۈشۈرۈۋېتەلىسە، شۇ كىشى يەڭگەن ھېسابلىنىدۇ. بۇ ئويۇنغا قاتناشقۇچىلارنىڭ سانى چەكلەنمەيدۇ" 

## مەنبەلەر
ئېغىرلىق كۆتۈرۈش

ئېغىرلىق كۆتۈرۈش - ئۇيغۇر مىللىتى ياشلىرىدىن قۇرامىغا يەتكەن كۈچلۈك يىگىتلەر چوڭ - چوڭ قورام تاشلارنى كۆتۈرۈشتە بەسلىشىدىغان ئويۇن. قايسى بىر يىگىت ئەڭ ئېغىر تاشنى كۆتۈرەلىسە، شۇ يىگىت باتۇر ھېسابلىنىپ كىشىلەرنىڭ ھۆرمىتىگە سازاۋەر بولىدۇ. چوڭ - چوڭ قورام تاشلارنى كۆتۈرۈشتە بەسلەشكۈچىلەر ئايرىملىقنى ھېسابقا ئالمىغاندا، كىچىكىدىن باشلاپ كىچىك تاشنى كۆتۈرۈشتىن مەشىق قىلىشتىن، تەدرىجىي ھالدا چوڭ تاشنى كۆتۈرۈشنى داۋاملىق مەشىق قىلغانلاردىن ئىبارەت بولىدۇ. بۇ ھەقتە جەنۇبىي شىنجاڭدا تارقىلىپ يۈرگەن مۇنداق بىر رىۋايەت بار: ⅥⅩ ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرىدا، ئاتۇشتىن  دېگەن نوچى چىققانىكەن. ئۇنىڭغا ئۆز يۇرتىدىن باشقا ياقا يۇرتلاردىن كۈچلۈكلۈكتە تەڭ كېلىدىغان ئادەم چىقمىغانلىقى قەيت قىلىنغان.  داۋاملىق شىمالغا بېرىپ - كېلىپ تۇرىدىكەن. ئۇنىڭ ماڭغان يولىدا 25 چارەك ئەتراپىدا بىر تاش بولۇپ، ئۇ ھەر قېتىم شىمالغا ماڭغاندا بۇ تاشنى شىمال تەرەپكە 100 قەدەم يۆتكەپ قويىدىكەن، بۇنىڭدىن كىشىلەر  شىمالغا كېتىپتۇ، دېيىشىدىكەن. ئۇ قايتاشىدا بۇ تاشنى ئۆز ئورنىغا يۆتكەپ قويىدىكەن، بۇنىڭدىن كىشىلەر  قايتىپتۇ، دەپ بىلىدىكەن. شۇ زامانلاردا ھازىرقىدەك شىتانىكا بولمىغاچقا، يىگىتلەر كۈچ سىنىشىش ئۈچۈن ھەر خىل ئېغىرلىقتىكى نەرسىلەرنى شىتانىكا ئورنىدا كۆتۈرپ بەسلىشىپ،  ىنى،  ىنى نامايان قىلىشقان.

## مەنبەلەر
بۇقا سوقۇشتۇرۇش ئويۇنى

بۇقا سوقۇشتۇرۇش - ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئەنئەنىۋى كۆڭۈل ئېچىش ئويۇنلىرىنىڭ بىرى. بۇ ئويۇن جامائەت يىغىلغان سورۇنلاردا يېزىلاردىكى بازار كۈنلىرى، ھېيت - بايراملاردا ئېلىپ بېرىلىدۇ. بۇقا سۇقۇشتۇرۇشتا، ئىككى بۇقا مەيدانغا قويۇپ بېرىلىدۇ. مەيدانغا چۈشكەن ئىككى بوقا بىر - بىرىگە باش قويۇپ، كۈچ بىلەن بىر - بىرىنى ئۈسۈپ تۈرتىدۇ. كۈچلۈك بۇقا رىقابەتچىسىنى ئۈسۈپ ئىككى پۈكلىۋېتىدۇ ھەتتا ئۆلتۈرۈپمۇ قويىدۇ. سوقۇشۇش جەريانىدا ئۈسمەي قاچقىنى، يىقىلىپ چۈشكىنى يېڭىلگەن بولىدۇ. ئۆتكەن بىر مەزگىل  لۇشىيەننىڭ تەسىرىدىن بۇ ئەنئەنىۋى ئويۇن ئېلىپ بېرىلمايدىغان بولغانىدى. پارتىيە 11 - نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىېتېتى 3 - ئومۇمىي يىغىنىدىن كېيىن، بولۇپمۇ يېزا ئىقتىسادىي تۈزۈلمە ئىسلاھاتىدىن كېيىن، بۇ ئويۇن يېڭىۋاشتىن باش كۆتۈرۈپ چىقتى. مارالبېشى ناھىيىسى باشلامچى بولۇپ بۇقا سۇقۇشتۇرۇش مۇسابىقىسى ئۆتكۈزدى. بۇقا سۇقۇشتۇرۇشتا، بۇقىلارنىڭ پائالىيەت دائىرىسى بەكمۇ كەڭ، سوقۇشۇشى بەكمۇ جىددىي ھەم ۋەھشىي بولىدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە، جايلار بۇقا سوقۇشتۇرۇش ئېلىپ بارغاندا خەتەر چىقىشتىن ساقلىنىش ئۈچۈن، يەنى بۇقىلارنىڭ تاماشىبىنلارنى ئۈسۈپ قويۇشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن كەڭرەك سورۇندا، ئەڭ ياخشىسى ئەتراپى توسۇقلۇق مەيدانلاردا ئېلىپ بارغىنى ياخشى."

## مەنبەلەر
توپۇق ئويۇنى

توپۇق ئويۇنى - شەرتى مېغىز، مەسئۇلىيەتچانلىقى كۈچلۈك، مۇددىتى ئۇزۇن، ئەر - ئايال، قېرى - ياش ھەممىگە تەڭ ئومۇملاشقان ئويۇن. بۇ ئويۇنمۇ دوستلۇقنىڭ ئۇزاق سىناقلاردىن ئۆتەلەيدىغان ئۇنتۇلماس،، ساداقەتمەن بولۇشنى سىناش ئويۇنى بولۇپ، قوي ياكى ئۆچكىنىڭ توپۇقى لازىم. توپۇق توي قوي ياكى ئۆچكىنىڭ ئارقا پۇت سېنىدىن چىقىدۇ. ئۇنىڭ ئالاھىدىلىكى مۇستەھكەم ئۇيۇللۇققا ئىگە. گۆش بىلەن توپۇق سۆڭىكى ئارىسىدىكى ئۇيۇللۇققا سىمۋول قىلىنغان. توپۇق ئويۇنىنىڭ ئوينىلىشى: توپۇق ئوينىغۇچى ئىككى كىشى بىر يەردە تۇرغان بولسۇن ياكى يىراق يەردە بولسۇن، ئۆزلىرىنىڭ دوستلۇق سەمىمىيىتىنى بىلدۈرۈش ئۈچۈن، بىر يەنە بىرىگە پاكىزلانغان توپۇقنى تېشىپ يىپ ئۆتكۈزۈپ بېرىدۇ. توپۇقنى قوبۇل قىلغان دوستى ئۇنى ئېلىپ يېنىدا ساقلايدۇ. توپۇق بەرگۈچى خالىغان مەزگىلدە تۇيۇقسىز توپۇقنى سورايدۇ. توپۇق ئالغۇچى دەرھال چىقىرپ بېرىشى لازىم. شۇندىلا ئۇ ئۇتقان بولىدۇ شۇ چاغدا، تۇپۇق بەرگۈچى قوي، كالا، ھەتتا تۆگە سويۇپ چاي (مەشرەپ) بېرىپ دوستىنىڭ  ساداقىتىگە رەھمەت ئېيتىدۇ. مۇبادا دېگەن ۋاقتىدا توپۇقنى چىقىرىپ بېرەلمىسە، توپۇق ئالغۇچى ئۇتتۇرغان بولۇپ ئۇتقۇچى تەرەپكە مەشرەپ - چاي بېرىدۇ. توپۇق ئويۇنى ئۆز ئارا دوستلۇق ۋە ساداقەتمەنلىكنى سىنايدىغان، ھوشيارلىقنى ئاشۇرىدىغان ئەنئەنىۋى ئويۇن بولۇپ، ھازىرغىچە داۋاملىشىپ كەلمەكتە. «ئۇيغۇر بالىلار ئويۇنلىرى» دىن

      قاغىلىق ناھىيىسىنىڭ چوپان يېزىسى ناھىيە بازىرى بىلەن ئارىلىقى يىراق ، جۇغراپىيىلىك مۇھىتى مۇرەككەپ بولۇپ ، قەدىمدىن تارتىپ سىرت بىلەن بولغان ئالاقىسى كەم بولغان قارا قۇرۇم تاغ تىزمىسى ئارىسىدىكى تاغلىق يېزا . بۇ يېزىدىكىلەر توپۇق ( ھايۋاننىڭ تىزىدىكى ئۈچ بۇرجەك شەكىللىك سۆڭەك ، ئۇچى پەسكە قاراپ تۇرىدۇ ) ئويۇنى ( توپاق ) ئويناشنى بۇرۇندىن تارتىپ ئادەت قىلغان .

     توپۇق ئوينىغۇچى مەشرەپ ، توي – تۆكۈنلەردە توپۇقنى جامائەت ئالدىدا كۆڭلى يېقىن ، مەرت ، مەردانە ، بېجىرىم دوست – يارەنلەرگە ئىككى قوللاپ : ‹‹ سىلىگە بىر توپىقىم بار ئىدى ››دەپ ئەدەپ بىلەن تۇتىدۇ . تۇپۇق ئويۇنىنى ئالغۇچى ئىككى قوللاپ : ‹‹ھەشقاللا ، رەھمەت›› دەپ ئالىدۇ . بۇ ئويۇننىڭ قىيىنلىق دەرىجىسى بولۇپ ، توپۇق ئالغۇچىنى توپۇق بەرگۈچى پايلاپ تۇرىدۇ . ۋاقتى ئۇزاق بولغاندا ئىككى ئۈچ يىلغا سۈرۈلىدۇ . توپۇق ئالغۇچى توپۇقنى كېچە – كۈندۈز يېنىدىن ئايرىمايدۇ . ئەگەر يېنىدىن ئايرىسا ، توپۇق بەرگۈچى : ‹‹توپۇقنى بەر››دەپ تۇتىدۇ . توپۇق ئالغۇچى ئۇتتۇرىۋەتسە جامائەتكە مەشرەپ بېرىپ ، توپۇق بەرگۈچى قارشى تەرەپتە توپۇق يوق دەپ جەزىم قىلغاندا ئاندىن قايتۇرۇشنى ئېيتىدۇ . شۇ ۋاقىتىدا توپۇق ئالغۇچىدا توپۇق چىقىپ قالسا توپۇق بەرگۈچى ئەل جامائەتكە مەشرەپ بېرىپ ، شۇ كىشىنى رازى بولغۇدەك توپاقتىن بىرنى ئېلىپ ئەل – جامائەتنىڭ ئالدىدا ئۆزىنىڭ ئۇتتۇرغانلىقىنى ئېيتىپ ، توپۇقنى بېرىدۇ . بۇ ئويۇن شۇ كىشىنىڭ مەرد – مەردانە ، ئادىمىيلىكىنى سىنايدىغان ئويۇن .

## مەنبەلەر
بېلىق تۇتۇش

بېلىق تۇتۇش - ئۇيغۇر خەلقىنىىڭ ئەنئەنىۋى پائالىيەتلىرىنىڭ بىرى. بېلىق تۇتقۇچىلار كەسپىي بېلىقچىلار ۋە كۆڭۈل ئېچىش خاراكتېرىدىكى بېلىقچىلار دەپ ئىككىگە ئايرىلىدۇ. كەسپىي بېلىق تۇتقۇچىلار: ئاساسەن دەريا ۋە كۆللەرگە تور سېلىپ بېلىق تۇتۇپ، ئۆزلىرىنىڭ تۇرمۇشىنى بېلىق ساتقان كىرىمى بىلەن قامدايدۇ، بۇلار ياز كۈنلىرى دەريالارغا، كۆللەرگە بېرىپ تور سېلىپ بېلىق تۇتسا، قىش كۈنلىرى كۆللەردىكى مۇزنى تېشىپ تور تاشلاپ بېلىق تۇتىدۇ. بۇلار يىل بويى بېلىق تۇتۇشنى كەسىپ قىلغان بولىدۇ. كۆڭۈل ئېچىش خاراكتېرىدىكى بېلىق تۇتۇش ئاساسەن نېرۋىنى ئارام ئالدۇرۇش، كۆڭۈل ئېچىش، شەخسىي تۇرمۇشنى مول مەزمۇنغا ئىگە قىلىش ۋە دەم ئېلىشنى مەنىلىك، كۆڭۈللۈك ئۆتكۈزۈشىنى مەقسەت قىلىدۇ. بۇ خىل بېلىق تۇتۇشنىڭ ئىككى خىل ئۇسۇلى بولۇپ، بىر خىلى ئۇزۇن، ئىنچىكە يىپقا باغلانغان قارماقنىڭ ئۇچىغا بېلىق يېمىنى ئوراپ دەريا - كۆللەرگە قارماق تاشلاپ بېلىق تۇتۇش، يەنە بىر خىلى توملىقى ئوتتۇرا بارماقچىلىك، ئۇزۇنلۇقى 5.1 مېتىر كېلىدىغان، ئىگىلىشچانلىقى كۈچلۈك بولغان بېلىق تۇتۇش سېپىغا ئۈچ مېتىر ئەتراپىدىكى قارماقلىق يىپ باغلىنىپ، دەريا ۋە كۆللەرگە تاشلىنىدۇ. بېلىق تۇتقۇچىلار دەريا، كۆلنىڭ بويىدا قارماق سېپىنى تۇتۇپ ئولتۇرىدۇ. بېلىق قارماقنى چىشلەپ يۇتقاندا، بېلىق تۇتقۇچى قارماق يىپىنى تارتىدۇ. ئەگەر بۇ ۋاقىتتا قارماققا بېلىق ئىلىنغان بولسا، بېلىق تۇتقۇچىدا كىشى تەسۋىرلەپ بولمايدىغان بىر خىل سۆيۈنۈش، خۇشاللىنىش ھېسسىياتى پەيدا بولىدۇ. شۇنىڭ بىلەن شۇ كۈنلۈك دەم ئېلىشنى مەنىلىك ئۆتكۈزۈپ قايتىدۇ. بېلىق تۇتۇشمۇ بىزدە ئۇزۇن تارىخقا ئىگە. بۇ ھەقتە ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۇلۇغ تىلشۇناسى مەھمۇد قەشقىرى ئۆزىنىڭ  كىتابىدا: بېلىق تۇتىدىغان بىر خىل تور بارلىقىنى، چىۋىقلار سۇغا قاتار تىزىلىپ، توسما ياسىلىدىغانلىقىنى، توسمىنىڭ ئوتتۇرىسىدىن ئېغىز قالدۇرۇلۇپ، تور شۇ ئېغىزىغا ئورنىتىلىدىغانلىقى، بېلىقلار تورغا كىرىش بىلەنلا تور تارتىۋېلىنىدىغانلىقى توغرىسىدا مەلۇمات قالدۇرغان. دېمەك، بۇنىڭدىن قارىغاندا بۇنىڭدىن 1000 يىللار بۇرۇنمۇ ئۇيغۇرلار ئىچىدىكى بىر قىسىم كىشىلەرنىڭ تور ۋە قارماق ئارقىلىق بېلىق تۇتۇش بىلەن شۇغۇللىنىدىغانلىقىنى كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇ."

## مەنبەلەر
يەر ئۈستى ماھارىتى

موللاق ئېتىش: يەرنى تۇتماي موللاق ئېتىش، يەرنى تۇتۇپ موللاق ئېتىش، تەپكە تاختىدا ماھارەت كۆرسىتىش قاتارلىقلاردىن تەركىب تاپىدۇ. (2) جەڭۋازلىق: يەكمۇ يەك ئېلىشىپ كۆرسىتىدىغان بىر خىل ماھارەت بولۇپ، ئۇ كىشىلەرنىڭ جىسمانىي كۈچىنى ئاشۇرۇشتا جاپاغا چىداپ مەشىق قىلىپ، باتۇر ئوغلان بولۇپ يېتىشىپ چىقىشتا تۈرتكىلىك رول ئوينايدۇ. جەڭۋازلىقتا ئىككى ۋە ئۇنىڭدىن ئارتۇق كىشىلەرنىڭ قول، پۇت، باش قاتارلىق ئەزالىرىنىڭ ئىقتىدارى تولۇق جارى قىلدۇرۇلۇپ، ئۆز ماھارىتىنى نامايان قىلىدۇ. بۇ خىل ھەرىكەت يېقىنقى زامانلاردىن بۇيان چامباشچىلىق دەپمۇ ئاتىلىپ كېلىۋاتىدۇ. يەر ئۈستى ماھارىتىدە جەڭۋازلىق مۇھىم ھەرىكەت تۈرى بولغان، جەڭۋازلىقتا يەنە ئۈچ ئاچىلىق ياغاچ دەستىلەنگەن تەلىۋەر ئارقىلىق ماھارەت كۆرسىتىلىدۇ. تەلىۋەردە ئىككى قولداپىرقىرىتىش، بويۇن، دۈمبە قاتارلىق ئەزالار ماھارەتلىرى كۆرسىتىلىدۇ. (3) قىلىچۋازلىق: رقىبى بىلەن قىلىچۋازلىق قىلىش ھەرىكەتلىرىدە ئاساسىي ماھارەت ئىپادىلىنىدۇ. شۇنىڭدەك ھەر خىل چېپىش، سانجىش، قىلىچ مۇداپىئەسى قاتارلىق ھەرىكەتلەر كۆرسىتىلىدۇ. (4) تاش چېقىش: يەل گۇمپىسىنى نامايان قىلىدىغان ماھارەت بولۇپ، بۇ ماھارەتكە ئىگە بولغان كىشى تاشنى مەيدىسىگە قويۇپ بازغان بىلەن ئۇرۇپ چاقىدۇ. (5) پىچاقۋازلىق: بە دانە پىچاقنى بەلگىلەنگەن نىشانغا قارىتىپ ئاتىدۇ. پىچاق ئېتىش جەھەتتىكى تەلەپ: بەش دانە پىچاق باشنىڭ يۇقىرى، يان، قۇلاقنىڭ يۇقىرى - تۆۋەن تەرەپلىرىگە قادىلىشى شەرت قىلىنىدۇ. (6) توپبازلىق: دىئامېتىرى بەش سانتىمېتىر كېلىدىغان، ياغاچتىن قىرىپ ياسالغان تۆت دانە ياغاچ پومزەكنى ئاسمانغا ئېتىپ يەرگە چۈشۈرمەي تۇتۇش. (7) غىڭ - غىڭ ئوينىتىش: 80 سانتىمېتىرلىق ئىنچىكىرەك كەلگەن ئىككى دانە تاياقنى چوكا بىلەن بوشلۇقتا چۆرۈپ يەرگە چۈشۈرمەي پىرقىرىتىش. (8) ئاتەشۋازلىق: ئاتەش ماھىرى بىر چىنىگە ئىسى تۈگىگەن چوغنى ئېلىپ، ئاغزىغا سېلىپ چايناش بىلەن بىللە ئاغزىدىكى چوغنى سىرتقا پۈركۈيدۇ. پۈركۈش جەريانىدا پەيدا بولغان ئوت يالقۇنى ئېغىزنىڭ سىرتىدا يورۇق چىقىرىدۇ. (9) چىنە ئويناش: بىر مېتىرلىق ئىنچىكە ئۈچ تال تاياقنى بىر - بىرىگە تىرەپ، ئاندىن ئۈستىگە تۆت دانە چىنە قويۇلىدۇ. چىنە تاياقنىڭ ئۇچىغا كىيدۈرۈلۈپ ئوينىتىلىدۇ. (10) كۆز باغلاش: ھەر خىل نەرسىلەر كۆز باغلاش ئارقىلىق يوق قىلىنىدۇ. (11) سەنئەتكارلىق: دارۋازلىق ھەرىكىتى ئۆزگىچە مىللىي ئالاھىدىلىككە ئىگە بولۇپ، دارۋازلىق ھەرىكىتىنىڭ مەزمۇنىنى بېيىتىشتا، ئەنئەنىۋى ئەدەبىيات - سەنئەتكە ۋارىسلىق قىلىشتا، مۇزىكا بايلىقىنى ساقلاپ قېلىشتا ۋە كېيىنكى ئەۋلادلارغا مىراس قالدۇرۇش جەھەتلەردە ناھايىتى مۇھىم رول ئوينىغان. دارۋازلار  مۇزىكىلىرىنى چالغۇ ئەسۋابلىرى بىلەن ئورۇنلاپ، دارۋازلارنىڭ نەپىس ماھارىتىگە تەڭكەش قىلىدۇ. شۇنداقلا ئۇلار ئۇيغۇرلارنىڭ ئەنئەنىۋى ئۇسسۇل ھەرىكەتلىرىنى نامايان قىلىپ، كىشىلەرنىڭ دارۋازلىق ھەرىكىتىگە بولغان قىزىقىشىنى قوزغايدۇ. دارۋازلار خېلى بۇرۇنلا دارۋازلىق ھەرىكىتى بىلەن مۇزىكىنىڭ زىچ مۇناسىۋىتىنى ھېس قىلغان ۋە دارۋازلىق ھەرىكىتىگە تەڭكەش قىلىنغان مۇزىكا رىتىمى ئارقىلىق ھاۋا بوشلۇقىدا ئېلىپ بېرىلغان مۇرەككەپ ھەرىكەتلەرنى مۇۋەپپەقىيەتلىك ئورۇنلىغان. يېقىنقى دەۋرلەردىن بۇيان، دارۋازلىق مۇزىكىسى تۆت خىل ئاھاڭدىن تەشكىل تاپقان. دارۋازلىق مۇزىكىسى دارۋازنىڭ مەيدانغا كىرىپ دارغا چىقىشتىن دار ئۈستىدىكى ئۈچ پەللىدىن ئۆتۈپ چىغرىق ھەرىكىتىنى تاماملاشقا قەدەر ئورۇنلىنىدۇ. ئۇ ھەر قايسى دار پەللىسى، چىغرىق ھەرىكىتى قاتارلىق ئەمەلىي ماھارەتلىرىنى ئېلىپ بارغاندا، ھەرىكەت ئۆزگىرىشى بويىچە ئورۇنلىنىدۇ

## مەنبەلەر
ئات ئۈستىدە ماھارەت كۆرسىتىش ئويۇنى

ئات ئۈستى ماھارىتى - ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۇزاق تارىخقا ئىگە، قويۇق مىللىي تۈس ئالغان ئەنئەنىۋى ئويۇنلىرىنىڭ بىرى. ئات ئۈستى ماھارىتى تولىمۇ قىزىقارلىق ھەم سەلتەنەتلىك ھەرىكەت. بۇ ئويۇن بەدەننىڭ ئەتراپلىق تەرەققىي قىلىشىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. ئات ئۈستى ماھارىتى تۆۋەندىكىدەك بىر قانچە تۈرگە بۆلۈنىدۇ. 1. ئاتنى تېز چاپتۇرۇپ كېتىۋېتىپ، ئاتنىڭ بىردە ئوڭ، بىردە سول تەرىپىدىن يەرگە ئىرغىپ چۈشۈپ، يەنە سەكرەپ چىقىپ ئاتقا مىنىش. 2. ئاتنى تېز چاپتۇرۇپ كېتىۋېتىپ، ئۈستىگە دەسسەپ تىك تۇرۇش. 3. ئاتنى تېز چاپتۇرۇپ كېتىۋېتىپ، ئاتنڭ ئۈزەڭگە بېغىنى تۇتۇپ، ساڭگىلاپ ئۆزىنى يوشۇرۇش. 4. ئات چاپتۇرۇپ كېتىۋېتىپ، بېشىنى ئاتنىڭ يايلىسىغا قويۇپ، پۇتىنى يۇقىرىغا كۆتۈرۈپ بېشى بىلەن تىك تۇرۇش. 5. ئىككى قولى بىلەن ئۈزەڭگە بېغىنى تۇتۇپ، پۇتىنى يۇقىرى قىلىپ، تەتۈر تىكلىنىپ ئات چاپتۇرۇش. 6. ئات چاپتۇرۇپ كېتىۋېتىپ، ياغاچ خادىنىڭ ئۈستىگە ئېسىپ قويۇلغان يامبۇنى ئېتىپ چۈشۈرۈش قاتارلىقلاردىن ئىبارەت. ئات ئۈستىدە ماھارەت كۆرسىتىش پائالىيىتىنىڭ تارىخىغا كەلسەك، ئات ئۈستىدە ئۆسكەن خەلقلەردە بۇ پائالىيەتنىڭ ئۇزاق تارىخقا ئىگە ئەنئەنىۋى پائالىيەت ئىكەنلىكىگە ئىشىنىشتىن سىرت،  دېگەن كىتابتا:  دېيىلگەن.

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر ئويۇنلىرى
ياغلىق تاشلاش

ياغلىق تاشلاش - ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ ياش - ئۆسمۈرلىرى ئىچىدە ئېلىپ بېرىلىدىغان تېزلىك، ھوشيارلىق تەلەپ قىلىدىغان قىزىقارلىق ئەنئەنىۋى ئويۇنلارنىڭ بىرى، بۇ ئويۇنغا ئاز بولغاندا 15 تىن ئارتۇق قىز - ئوغۇل قاتناشسا بولىدۇ. قاتناشقۇچىلارنىڭ سانى بۇنىڭدىن ئاز بولسا، ئويۇن قىزىمايدۇ. ئويناش ئۇسۇلى: ئويۇنغا قاتناشقۇچىلار بىر يەرگە يىغىلغاندىن كېيىن، ئۇلار ئىچىدىن ئىختىيارىي ئاساستا ياكى چەك تاشلاش ئارقىلىق ياغلىق تاشلىغۇچى بەلگىلىنىدۇ. قالغانلار دۈگىلەك چەمبەر ھاسىل قىلىپ يېقىن - يېقىن ئولتۇرىدۇ. ياغلىق تاشلىغۇچى دۈگىلەك چەمبەر ھاسىل قىلىپ ئولتۇرغانلارنىڭ كەينىدىن ئايلىنىپ يۈگۈرۈپ، ياغلىقنى خالىغان بىرىنىڭ كەينىگە بىلدۈرمەي تاشلايدۇ. ئەگەر ئارقىغا ياغلىق تاشلانغان بالا ياغلىق تاشلىغۇچى ئايلىنىپ ئۆز يېنىغا كەلگۈچە ياغلىقنىڭ كەينىگە قويۇلغانلىقىنى بىلمەي قالسا، ياغلىق تاشلىغۇچى تاشلانغان ياغلىقنى ئېلىپ ياغلىق تاشلانغان بالىنى چەمبەرنى ئايلىنىپ يۈگۈرۈپ ئۆز يېنىغا كەلگۈچە ئۇرىدۇ. ئاندىن ئىككىسى ئورۇن ئالماشتۇرۇپ ئويۇننى داۋاملاشتۇرىدۇ. ئەگەر ياغلىقنىڭ ئارقىغا قويۇلغانلىقىنى سېزىپ قالسا، ئۇ ھالدا ياغلىقنى ئېلىپ ياغلىق تاشلىغۇچىنى قوغلاپ، ياغلىق تاشلانغان بالىنىڭ ئورنىغا كېلىۋالغىچە ئۇرىدۇ. ئۇرالمىسا، ئۇنىڭ ئورنىغا ياغلىق تاشلىغۇچى ئولتۇرىدۇ - دە، ياغلىق تاشلىغۇچى ئويۇن باشلايدۇ. ئويۇن ئاشۇ تەرىقىدە تاكى ئويۇنچىلار بولدى قىلغىچە داۋاملىشىدۇ. دېققەت قىلىشقا تېگىشلىك ئىشلار: ئىككى قات قىلىپ ئىشلىگەن ياغلىق بىلەن بىر - بىرىنىڭ باش قىسمىغا ئۇرۇشتىن ۋە باشقا جايلىرىغا ئورغاندىمۇ قاتتىق ئۇرۇۋېتىشتىن ساقلىنىش لازىم.

## مەنبەلەر
ئۆپكە بىلەن ئۇرۇش ئويۇنى

ئۆپكە بىلەن ئۇرۇش - خوتەن ۋىلايىتىدىكى ئۇيغۇر خەلقى ئەينى زامانلاردىكى ھەر يىلى سەيلە، تاۋاپ قىلىش ۋاقتىدا باشقا پائالىيەتلەر بىلەن بىرگە ئېلىپ بارىدىغان ئويۇن بولۇپ، ئىككى كىشى قارىمۇ قارشى بولۇپ ئۇرۇشىدۇ. بۇ ئويۇننىڭ رىقابەتلىشىشچانلىقى كۈچلۈك بولۇپ، چاققانلىق، كۈچلۈكلۈك ۋە چەبدەسلىك تەلەپ قىلىنىدۇ. ئويناش ئۇسۇلى: ئىككى كىشى ئىختىيارىي ئاساستا بەلنىڭ يۇقىرى قىسمى يالىڭاچ، باش كىيىىسىز ئىشتىنىنىڭ پۇشقىقى تۈرۈلگەن ھالەتتە سورۇنغا چۈشۈپ، تەييارلانغان كالىنىڭ ئۆپكىسىدىن بىردىن ئالىدۇ. مۇسابىقە باشقۇرغۇچى مۇسابىقىلەشكۈچىلەرنى تەكشۈرۈپ بولغاندىن كېيىن، ئۆپكە بىلەن ئۇرۇشنى باشلاش ئىشارىسى بېرىدۇ. مۇسابىقىلەشكۈچىلەر كالىنىڭ كانىيىنىڭ ئۆپكىگە يېقىن يېرىدىن تۇتۇشۇپ بىر - بىرىنىڭ يۇقىرى گەۋدە قسىمىغا ئۇرىدۇ. ھەر قايسىسى چەبدەسلىك بىلەن توسۇپ، يۇقىرىقى گەۋدە ۋە باش قىسمىغا تەگكۈزمەسلىككە تىرىشىدۇ. ئۆپكە يۇمشاق بولغىنى ئۈچۈن ئادەتتىكىچە ئۇرۇلغانغا كىشى ئۆرۈلۈپ كەتمەيدۇ. بۇ ئويۇندا يۇقىرىقى گەۋدە ۋە باش تەرەپكە ئۇرالىغىنى يەڭگەن، يەنە ئۈچ كىشىنى يەڭسە باتۇر ھېسابلىنىدۇ. بۇ ئويۇندا ئۆپكە بىلەن ئۇرماي مۇشت بىلەن ئۇرۇشقا، ئۆپكىنىڭ كانىيىنىڭ ئۈچ قىسمىدىن تۇتۇپ ئۇرۇشقا، يىقىلغان كىشىنى يەنە ئۇرۇشقا بولمايدۇ. ئۆپكە بىلەن ئۇرۇش ئەينى زاماندا خوتەن ئۇيغۇرلىرىنىڭ ئەنئەنىۋى ئويۇنى بولغان بولسىمۇ، كېيىنچە ھازىرقى زامان مەدەنىيىتىنىڭ تەرەققىي قىلىشىغا ئەگىشىپ، ئۇ ئويۇنلار قاتارىدىن چىقىرىۋېتىلدى. 

## مەنبەلەر
دار ئۈستى ماھارىتى

دار ئۈستى ماھارىتى 22 - 30 مېتىر ئېگىزلىكتىكى ھاۋا بوشلۇقىدا بېرىلىدۇ. 82 مېتىرلىق توم ئارقان دار ئارقا قوزۇقىغا باغلىنىپ 40 - 45 - گرادۇسلۇق ھاۋا بوشلۇقىدا كۆرسىتىلىدىغان ماھارەتتۇر. دارۋازلىق ماھارىتى ئارقان ئۈستىدە يالاڭ ئاياغ ئالدى - كەينىگە مېڭىش، ئولتۇرۇش، ئارقىغا مېڭىش، ئارقان ئۈستىدە ياغاچ توپنى تېڭىپ مېڭىش، داردىن سيىرىلىپ چۈشۈش قاتارلىق ماھارەتلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. چىغرىق ماھارىتى: چىغرىق ماھارىتى يالاڭ چىغرىق ۋە ئۇچاما چىغرىق دەپ ئىككىگە بۆلۈنىدۇ. چىغرىق ماھارىتى 22 - 30 مېتىر ئېگىزلىكتە كۆرسىتىلىدۇ. چىغرىق ھازىرقى زامان تەنتەربىيىسىدىكى تورنىك دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ. ئۇ ھازىرقى زامان گىمانستىكا ھەرىكىتىدىكى ئاساسىي ماھارەت شەكىللىرىگە ئوخشاپ كېتىدۇ. ھالقىلىق تاسما ھەرىكىتى، يالاڭ تورنىك ھەرىكەتلىرى چىغرىق ھەرىكىتىدە ئىپادىلىنىدۇ. يالاڭ چىغرىق: چىغرىقنى تۇتۇپ پىرقىراش، بەلنى چىغرىققا قويۇپ ئۆزىنى تۆۋەنگە تاشلاش، چىغرىقىنى قولتۇقىغا قىسىپ تۇرۇش، چىغرىقنى بىر قولتۇقىدىن يەنە بىر قولتۇقىغا يۆتكەش، چىغرىقنى گەدىنىدە قىسىپ تۇرۇش، قولىنى قويۇپ بېرىپ ساڭگىلاش، بوشلۇقتا شۇڭغۇش ھالىتىدە تۇرۇش قاتارلىق مەزمۇنلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئۇچاما چىغرىق: ئۇچاما چىغرىقنىڭ بىر ھالقىسىغا بىر پۇتنى يەنە بىر ھالقىسىغا قولىنى كىرگۈزۈپ پىرقىراش، ئىككى ھالقىغا ئىككى پۇتىنى سېلىپ، يەنە بىر ھالقىنى بىر قولى بىلەن تۇتۇپ پىرقىراش. ئەۋجىگە چىققاندا قولىنى قويۇپ بېرىپ پىرقىراش قاتارلىق ھەرىكەتلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. 

## مەنبەلەر
ئات يورغىلىتىش ئويۇنى

ئات يورغىلىتىش - ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ياخشى كۆرىدىغان ئەنئەنىۋى ئويۇنلىرىنىڭ بىرى، بۇ ھەرىكەت ئۇزاق تارىخقا ئىگە. بۇ ھەقتە ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۇلۇغ تىلشۇناسى مەھمۇد قەشقىرى ئۆزىنىڭ  دا:  دەپ ئىزاھ بەرگەن. يورغىنى ماختاپ، مەدھىيىلەپ يېزىلغان بۇ ئىزاھاتتىن قارىغاندا، ئات يورغىلىتىش پائالىيىتىنىڭ ئات بەيگىسىگە ئوخشاشلا ئۇزۇن تارىخقا ئىگە ئىكەنلىكىنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ. ئات يورغىلىتىش مۇسابىقىسى توي - تۆكۈن، ھېيت - بايرام كۈنلەردە ئات بەيگىسى بىلەن بىرلىكتە ئېلىپ بېرىلىدۇ. بۇ ئويۇنغا ئەر - ئاياللار بىردەك قاتنىشالايدۇ. ئات يورغىلىتىش مۇسابىقىسى بۇرۇنقى ۋاقىتلاردا ئات بەيگىسىگە ئوخشاشلا تۈز، كەڭ دالىدا ئېلىپ بېرىلاتتى، ئەڭ ئۇزۇن مۇساپىسى 20 كىلومېتىردىن ئاشمايتتى. ھازىر بۇ ئويۇن يېڭىچە قائىدىگە چۈشۈرۈلۈپ، ئايلانما مەيداندا 1000 مېتىرغا، 2000 مېتىرغا، 3000 مېتىرغا، 5000 مېتىرغا ۋە 10 مىڭ مېتىرلارغا ئات يورغىلىتىش بويىچە مۇسابىقە ئېلىپ بېرىلىدىغان بولدى. يورغا - ئادەتتە يۇمشاق يورغا، قوي يورغا، ئۈچ ئاياغ يورغا، چاچما يورغا، تۆگە يورغا قاتارلىقلارغا بۆلۈنىدۇ. ئات يورغىلىتىش مۇسابىقىسىدە ئاتنىڭ يورغىلىشى بۇزۇلسا ياكى چېپىپ ماڭسا، نەتىجىسى ئىناۋەتكە ئېلىنمايدۇ. پەقەت مۇسابىقىدە بەلگىلەنگەن ئارىلىققا قائىدە بويىچە يورغىلاپ ئۈزۈپ چىققان ئات بىرىنچى بولغان بولۇپ ھېسابلىنىدۇ ھەمدە نەتىجىگە ئېرىشكۈچىلەرگە مۇكاپات بۇيۇملىرى تارقىتىپ بېرىلىدۇ. ھازىر بۇ ئويۇن ئاپتونوم رايونىمىزدا يېڭى قائىدە بويىچە كەڭ ئومۇملاشماقتا. مىللىي ئەنئەنىۋى تەنھەرىكەت مۇسابىقە يىغىنلىرىدا، ئات يورغىلىتىش باشقا مىللىي ئەنئەنىۋى ئويۇن تۈرىگە ئوخشاشلا مۇسابىقە تۈرلىرى قاتاردىن ئورۇن ئالدى. 

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر ئويۇنلىرى
مايسا بايرىمى

ئۇيغۇرلارنىڭ ئاساسىي ئىشلەپچىقىرىش ئىگىلىكى دېھقانچىلىقتىن ئىبارەت. دېھقانچىلىق ئىلگىلىكىنىڭ پەسىل خاراكتېرى كۈچلۈك بولىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن، خەلقىمىز ئۇزان ئەسىرلەردىن بۇيان ئۆزلىرىنىڭ ئەمەلىي تەجرىبىلىرىگە ئاساسەن يىل پەسىللىرىدىكى تەبىئەت ئۆزگىرىشلىرىگە ئاساسەن ھەر خىل تەبىئەت ھادىسىلىرىگە زور ئېتىبار بىلەن قاراپ كەلگەن، ئۆزلىرىنىڭ مول ھوسۇلغا بولغان ئارزۇ - ئۈمىدلىرىنى تەبىئەتكە باغلاپ ئۇنىڭغا سېغىنغان، تەبىئەتنى ئۇلۇغلاش ۋە سېغىنىش ئاساسىدا، باھار بېشى، ياز بېشى، كۈز بېشى قاتارلىق پەسىل - مەۋسۇملارنى خاتىرىلەيدىغان خىلمۇ خىل بايرام - مۇراسىملارنى ئىجاد قىلغان. ئەنە شۇنداق مۇراسىملارنىڭ بىرى - مايسا بايرىمىدۇر. مايسا بايرىمى مەزمۇن خاراكتېرى جەھەتتىن  گە ئوخشىسىمۇ، شەكىل جەھەتتىن بەلگىلىك پەرقلەرگە ئىگە. بۇ بايرام ئاساسەن ئەتىيازىق تېرىلغۇ باشىلىنىشتىن ئاۋۋال نىشانلىنىپ باھار خۇشاللىقى تەنتەنە قىلىنىدۇ. بۇ بايرامدا بىر قانچە پائالىيەتلەر ئېلىپ بېرىلىدۇ. بۇنىڭ بىرى، كۆجە ئېشى تەييارلاش، كۆجە ئېشى ئۈچۈن مەھەللىلەر بويىچە ھەر قايسى ئائىلىلەردىن بىر تاۋاقتىن ئۇرۇقلۇق بۇغداي يىغىۋېلىنىدۇ. يىغىلغان بويىچە بۇغداينى داشقازانغا سېلىپ ئۇزاق قاينىتىپ پىشۇرىدۇ. كۆجە ئېشىنى ئاساسەن ئاياللار تەييارلىغاچقا، ئۇلار داش قازان ئەتراپىغا يىغىلىپ ئاش پىشقىچە ھېكايە - چۆچەك، لەتىپە ۋە تېپىشماق ئېيتىشىدۇ. ئۆز ئارا كۈلكە - چاقچاق قىلىشىدۇ. كۆجە ئېشى تەييار بولغاندىن كېيىن مەھەللىدىكى چوڭ - كىچىك، ئەر - ئايال يىغىلىپ ئاشقا ئېغىز تېگىدۇ ۋە دۇئا - تەگبىر قىلىدۇ. ئۇرۇقلۇق بۇغدايدىن كۆجە ئېشى تەييارلاش  دېگەن ئارزۇنى ئەكىس ئەتتۈرىدۇ. مايسا بايرىمىدىكى يەنە بىر پائالىىەت: توڭ ئېرىپ، كۆكتاتلار ياشىرىشقا باشلىغاندا، بالىلار ئېرىق بويلىرى ۋە كۈزگى بۇغداي ئېتىزلىرىنى ئارىلاپ، قىشلىق ئۇيقۇدىن ئويغىنىپ، تۇپراقنى يېرىپ چىقىشقا باشلىغان كۆكاتلارنى تېرىۋېلىپ، ئاتا - ئانا، ئۇرۇق - تۇغقان ۋە ئۇستازلىرىغا سوۋغا قىلىدۇ. بۇ  بەدىلىگە ئاتا - ئانىلار بالىلارنى ھەر خىل مۇكاپاتلار بىلەن خۇشال قىلىدۇ. بەزى جايلاردا مايسا بايرىمى مەزگىلىدە مۇئەللىملەر مەكتەپ بالىلىرىنى تەشكىللەپ، چوكانتاللار قويۇق ئۆسكەن مەنزىرىلىك جايلارنى ئېكىسكۇرسىيە قىلدۇرىدۇ. بالىلار تولۇپ - تاشقان خۇشاللىق بىلەن يېڭى ئويغانغان باھارنى تەبرىكلەپ ھەر خىل پائالىيەتلەرنى ئېلىپ بارىدۇ. باھارنى مەدھىيىلەيدىغان شېئىر - قوشاقلارنى يازىدۇ. بەزىلىرى مەجنۇنتالنىڭ بىخلانغان چىۋىقلىرىنى  قىلىپ مىنىپ ئوينىشىدۇ، يەنە بەزىلىرى تال نوتىلىرىدىن ،  ياساپ  ئورنىدا چېلىشىپ، جاھاننى زىلزىلىگە كەلتۈرىدۇ. مايسا بايرىمىدا بولىدىغان يۇقىرىقىدەك پائالىيەتلەرنىڭ ھەممىسى باھار كەلگەنلىكىدىن خۇش خەۋەر يەتكۈزۈشنى مەقسەت قىلغان. > دىن 
## مەنبەلەر
ئىت تالاشتۇرۇش ئويۇنى

ئىت تالاشتۇرۇش - ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۇزاق تارىخقا ئىگە ئەنئەنىۋى كۆڭۈل ئېچىش ئويۇنلىرىدىن بىرى. ئۇ قىزىقارلىق بولۇپ، تاماشىبىنلارنى ئىختىيارسىز ئۆزىگە جەلپ قىلىدۇ. ئىت تالاشتۇرۇش ھەۋەسكارلىرى كۆپىچنە كۈچۈك بۆرە ئىت، تايغان ئىتلارنى تاللاپ بېقىپ تالاشتۇرۇشقا سالىدۇ. ھەتتا ياخشى تالىشىدىغان ئىتلارنى خېلى جىق پۇللارغا سېتىۋالىدۇ. ئىت تالاشتۇرۇش كۆپىنچە يېزا - بازار كۈنلىرى، ھېيت - بايرام كۈنلىرى كىشىلەر توپلاشقان سورۇنلاردا ئېلىپ بېرىلىدۇ. ئىت تالاشتۇرغاندا، ئىككى ئىتنى سورۇنغا قويۇپ بېرىدۇ. ئىتلار تالىشىپ، ئۇرۇشۇپ، بىر - بىرىنى چىشلەپ بوغىدۇ، ھەتتا پۇتلىرىنى چاينىۋېتىدۇ. ئىت تالاشتۇرۇش جەريانىدا غىڭشىپ قۇيرقىنى تىقىۋېلىپ تۇرۇۋالغان ياكى قاچقان ئىت يېڭىلگەن ئىت ھېسابلىنىدۇ. ئىتلار خېلى ئۇزۇن ۋاقىت تالىشىدىغانلىقى ئۈچۈن، يەڭگەن ئىتقا دەرھال يەنە بىر ئىتنى تالاشتۇرۇش سالمايدۇ. بۇ ئويۇن جەنۇبىي شىنجاڭنىڭ يېزا - بازارلىرىدا كۆپرەك ئېلىپ بېرىلىدۇ. كۆرگۈچىلەر ئىنتايىن كۆپ بولغاچقا، يەڭگەن ئىتنىڭ ئىگىلىرى غەلىبە قۇچۇپ قايتقان باتۇر - ئەزىمەتلەرنىڭ ئىنتايىن ئىپتىخارلىق ھېس قىلىدۇ. ئىت تالاشتۇرۇش ھەۋەسكارلىرى داڭق چىقارغان ئىتلارنى ئاڭلىسا، يۇرت ئاتلاپ بېرىپ ئىتلىرىنى تالاشتۇرىدۇ. ھازىر بەزى يېزا - بازارلىرىدا مەخسۇس ئىت تالاشتۇرۇش سورۇنلىرى بار."

    ئىت تالاشتۇرۇش ئۇيغۇرلارنىڭ ئۇزاق تارىخقا ئىگە ئەنئەنىۋى كۆڭۈل ئېچىش پائالىيىتى . ئاجايىپ قىزىق ۋە جەلپ قىلارلىق بولىدۇ . ئىت تالاشتۇرۇشقا خۇمارى بار ئادەملەر كۆپىنچە كۈچتۈڭگۈر بۆرە ئىتلارنى ياكى ئوۋ ئىتلىرىنى تاللاپ تەربىيىلىگەندىن كېيىن تالاشقا سالىدۇ . ئوبدان تالاشقاق ئىتلارنىڭ باھاسى ناھايىتى قىممەت بولىدۇ . ئىت تالاشتۇرۇش پائالىيىتى كۆپىنچە يېزىلاردىكى بازار كۈنلىرى ، ھېيت – ئايەم كۈنلىرى ، جامائەت يىغىلغان سورۇنلاردا ئېلىپ بېرىلىدۇ . ئىت تالاشتۇرۇشتا ، ئىككى ئىت مەيدانغا ئېلىپ كىرىلىپ ، بىر - بىرىنى تالاشقا قويۇپ بېرىلىدۇ . يامان ئىتلار رەقىبىنىڭ كانىيىنى ، پاچىقىنى چىشلەپ ئۈزۈۋېتىدۇ .

      ئىككى ئىت تالىشىش جەريانىدا غىڭشىپ قالغىنى ، چىشلىرىنى كۆرسىتىپ خىرىلداپ تۇرۇۋالغىنى ، قۇيرۇقىنى چاترىقىغا قىستۇرۇپ شۈمشىيىپ قالغىنى ، ئارقىغا قاراپ قاچقىنى يېڭىلگەن بولىدۇ . ئىت تالاشتۇرۇش كۆپىنچە ناھايىتى ئۇزۇن داۋاملىشىدۇ ، ئىتلار جىسمانىي جەھەتتە قاتتىق ھېرىپ كېتىدۇ ، شۇڭا ، ئادەتتە ئەمدىلا تالاشقا سېلىنىپ يېڭىپ چىققان ئىت ، دەرھال يەنە باشقا تالاشقا سېلىنمايدۇ .

       ئىت تالاشتۇرۇش پائالىيىتى جەنۇبىي شىنجاڭ يېزىلىرىدىكى بازار كۈنلىرىدە كۆپ كۆرۈلىدۇ . چۈنكى ، بۇنداق چاغلاردا ئۇنى كۆرۈپ تاماشا تىلىدىغان ئادەم ناھايىتى كۆپ بولۇپ ، يېڭىپ چىققان ئىتنىڭ ئىگىسى بەئەينى جەڭدە نۇسرەت قازىنىپ ، زەپەر قۇچقان قەھرىماندەك ئۆزىنى ناھايىتى پەخىرلىك ھېس قىلىدۇ . ئىت تالاشتۇرۇشقا ئامراق ئادەملەر قەيەردە داڭلىق ، ياخشى ئىت بار ئىكەن ، دەپ ئاڭلىسا ، ئۆزلۈكىدىن شۇ جايغا ئىزدەپ بېرىپ . ئىت تالاشتۇرىدۇ . ھازىر ، يېزىلاردىكى بەزى بازارلاردا مەخسۇس ئىت تالاشتۇرۇش مەيدانلىرى بار بولدى .

## مەنبەلەر
قوشماق ئاداش ئويۇنى

قوشماق ئاداش ئوينى بىلەن توپۇق ئويۇنى ئۇيغۇرلار ئارىسىدا دوستلۇق، ۋاپادارلىق، ساداقەتمەنلىكنىڭ سىمۋولى سۈپىتىدە داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان ئەنئەنىۋى ئويۇن. قوشماق ئاداش ئويۇنى - خەلقىمىز ئىچىدە كەڭ ئومۇملاشقان بولۇپ، ئىككى ياشنىڭ ساداقىتىنى ئىپادىلەشنىڭ سىمۋولى قىلىنغان. ئويۇن ئۆرۈك ئۈچكىسىدىن جۈپ (قوشماق) چىققان مېغىز تاللىنىپ قوشماق ئوينىغۇچى ئىككى تەرەپ بىردىن يەيدۇ. يېيىش ۋاقتىدا، ۋاقىت بەلگىلەپ، بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا كىم بالدۇر  دەۋالسا شۇ ئۇتقان بولىدۇ. ئۇتتۇرغۇچى ۋەدىلەشكەن نەرسىنى ئۇتقۇچىغا بېرىدۇ. بۇ ئويۇن كۆرۈنۈشتە ئاددىي بولغان بىلەن ئىككى دوستنىڭ بىر ئۈچكە ئىچىگە سىغقان قوشماق مېغىزدەك دوستلۇقىنى ئىپادىلەيدۇ.

## مەنبەلەر
ئات بەيگىسى

ئات بەيگىسى - ئۇيغۇر خەلقىدە قەدىمدىن تارتىپ تا ھازىرغىچە ئەۋلادتىن داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان چەۋەندازلىق ھەرىكەتلىرىنىڭ بىرى. خەلق ئارىسىدا  دېگەن تەمسىل بار. بۇ ئاتنىڭ بۇ مىللەت ئۈچۈن نەقەدەر مۇھىم ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرىدۇ. ئۇيغۇر خەلقى شەرقتە بايقال كۆلىنىڭ جەنۇبىدىن تارتىپ، غەربتە ئېرتىش دەرياسى، بالقاش كۆلىنىڭ بويلىرى، تاشقى موڭغۇلىيە ئەتراپلىرى ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا قاتارلىق كەڭ زېمىندا تارقاق، كۆچمەن تۇرمۇش كەچۈرگەن. ئۇلار ئاساسلىقى چارۋىچىلىق، ئوۋچىلىق ۋە قوشۇمچە تېرىقچىلىق بىلەن شۇغۇللانغاچقا، ئاتتىن ئايرىلالمايتتى. ئات ئۇلارنىڭ ئاساسلىق ئىشلەپچىقىرىش قورالىنىڭ بىرى ئىدى. ئوۋ ئوۋلاش، يىراق  جايلارغا خەۋەر يەتكۈزۈش، جەڭ ئېھتىياجىنى قامداش ئۈچۈن ھامان يۈگۈرۈك ئاتلارنى تاللاشقا توغرا كېلەتتى. ھەر قېتىملىق ئات چاپتۇرۇش جەريانىدا تەبىئىي ھالدا بەيگە ئېلىپ بېرىلاتتى. ئەينى زاماندا، ھۇنلارنىڭ مۇنتىزىم ئاتىلىق قوشۇنىنىڭ ئاتلىرىمۇ سان - ساناقسىز ئاتلارنى بەيگىگە سېلىش ئارقىلىق تاللانغان، قەدىمكى زامانلاردىكى پادىشاھلارمۇ ئۆزىنىڭ ئېتىنى بەيگىگە سېلىش ئارقىلىق نام چىقارغان. ئۇلاردا ھەتتا كۈيئوغۇل تاللاشتا مەخسۇس بەيگە ئۇيۇشتۇرۇپ، ئۇزۈپ چىققانغا قىزىنى بېرىش ئادەتكە ئايلانغان.  دا  دەپ يېزىلغان. 11 - ئەسىردە ياشىغان ئۇلۇغ تىلشۇناس مەھمۇد قەشقىرىنىڭ  دا ، ،  دەپ نەقىل كەلتۈرۈلگەن. خەلقئارا تۈركشۇناسلىق ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ پەخرىي رەئىسى، گېرمانىيىلىك ئالىم گابائىن خانىم ئۆزىنىڭ  ناملىق ئەسىرىنىڭ ماددىي مەدەنىيىتى بابىدا، ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆي - ئىمارەتچىلىكى ئۈستىدە توختىلىپ، مۇنداق يازىدۇ: . مىلادىيە 1003 - يىلى شەمسۇل مانى غەرب ھەققىدە يازغان  نىڭ 18 - بابىدا  دېيىلگەن. بۇنىڭدىن باشقا،  دىمۇ بەيگە ھەققىدە سۆزلەنگەن. يۇقىرىدىكى تارىخىي بايانلاردىن كۆرۈۋېلىش مۇمكىنكى، تۈركىي تىللىق خەلقلەر تارىختىن بۇيان ئاتتىن ئايرىلىپ باقمىغان، شۇنىڭ ئۈچۈنمۇ ئەنئەنىۋى تەنھەركەتلەردە تۇرمۇش مۇھىتىغا ئۇيغۇن بولغان ئات ئۈستىدىكى پائالىيەتلەر خېلى كۆپ بولۇپ، ئۇلار تۈركىي تىللىق خەلقلەر ئۈچۈن ئەنئەنىۋىلىشىپ قالغان. شۇڭا، ئات بەيگىسى نوقۇل ھالدىكى ھەرىكىتىمىز بولماستىن، شىنجاڭدىكى ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ ئىپتىدائىي جەمئىيەتتىن كېيىنكى خۇسۇسىي مۈلۈكچىلىك جەمئىيەتنىڭ مەھسۇلى. شۇنداقلا، بىزنىڭ ئەڭ قەدىمكى ئات ئۈستىدىكى تەنھەرىكەت تۈرىمىزدۇر. جۇڭگودا، خەلقئارادا بىزنىڭ  ئاتلىرىمىز داڭلىق بولۇپ، ئۇنىڭ نەسىللىرى ئىلى، قاراشەھەر بارىكۆلدە تېپىلىدۇ. تارىختىكى ئات بەيگىلىرىنى قەبىلە، يۇرت ئاقساقاللىرى پۈتۈنلەي ھۆددىگە ئېلىپ ئۆتكۈزگەن. ئات بەيگىسىنىڭ كۆلىمى قەبىلە، يۇرت ئاقساقاللىرىنىڭ باشقۇرۇش دائىرىسىگە، چارۋىسىنىڭ ئاز - كۆپلۈكىگە قاراپ بەلگىلەنگەن. كىچىك كۆلەمدىكىلەرگە ئادەتتە 10 نەچچە چوڭ كۆلەمدىكىسىگە 20000، 300 ئات قاتناشقان بەيگىدە ئۈزۈپ چىققانلارغا قارا مالدىن بىر قانچىنى مۇكاپات بېرىدىغان تۈزۈم بولغان

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر ئويۇنلىرى
سالغا ئېتىش ئويۇنى

سالغا ئېتىش ئويۇنى ئۇيغۇر مىللىتى ئارسىدا ئېلىپ بېرىلىدىغان، ئۇزاق تارىخقا ئىگە ئەنئەنىۋى ئويۇن بولۇپ، بۇنىڭدا ئۇزۇن ۋاقىت تەكرار مەشىق قىلىش ئارقىلىق چالمىنى يىراق ئارىلىققا ئاتقىلى، كۆزلىگەن نىشانغا يەتكۈزگىلى بولىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈنمۇ چەنلەش قابىلىيىتىنى ئۆستۈرۈشتە، قول كۈچىنى ئاشۇرۇشتا، بۇ ئويۇننىڭ پايدىسى كۆپ. سالغا ئېتىش پائالىيىتىنىڭ تارىخى ئۇزۇن بولۇپ، ئەسلىدە بۇ ئوۋ قىلىش، يىراقتىكى رەقىبلەرگە زەربە بېرىش، چارۋا مال باققۇچىلار ئۆز ئورنىدا تۇرۇپ يىراققا كەتكەن چارۋا - ماللارنى سالغا ئېتىش ئارقىلىق قايتۇرۇشتىن، كېيىنچە بالىلارنىڭ مەنىۋى تۇرمۇشىنى جانلاندۇرۇدىغان قىزىقارلىق ئويۇنلارنىڭ بىرى بولۇپ قالدى.  سالغا ئېتىش ئۇسۇلى بىر قانچە خىل بولىدۇ: بىر خىلى: ئۇزۇنلۇقى بىر مېتىردەك، توملۇقى چوكىدىن ئىنچىكىرەك بولغان پىششىق تانا يىپنىڭ بىر ئۇچىغا چالما ياكى تاش تۇرغۇدەك سالغا كۆزى ياساپ، تانا يىپىنى ئايلاندۇرۇپ سالغا ئېتىش. يەنە بىر خىلى: ئۇزۇنلۇقى 70 سانتىمېتىر، دىئامېتىرى ئىككى سانتىمېتىر ئەتراپىدىكى تاياقنىڭ بىر ئۇچىنى يېرىپ، يېرىلغان ئۇچىنىڭ 15.0 مېتىر يېرىدىن مەھكەم باغلىۋېتىلىدۇ. ئاندىن يېرىق ئىچىگە تۇخۇمدەك چالما ياكى تاشنى قىستۇرۇپ، تاياقنىڭ يەنە بىر ئۇچىدىن تۇتۇپ كۈچەپ سىلكىپ، سالغا ئېتىلىدۇ. سالغا ئېتىشتا مۇسابىقىلىشىش ئۇسۇلى ئىككى خىل بولىدۇ: 1. سالغا كۆزىگە ياكى تاياقنىڭ يېرىلغان يېرىگە چالمىنى ياكى تاشنى تۇرغۇزۇپ، بىر قول بىلەن تانا يىپنى ئايلاندۇرۇپ ياكى تاياقنى قاتتىق سىلكىپ، سالغىنى يىراققا ئېتىشتا مۇسابىقىلىشىدۇ. 2. مەلۇم بىر نەرسىنى نىشان قىلىپ، ئۇنى چەنلىشىشتە مۇسابىقىلىشىدۇ. بىرىنچى خىل مۇسابىقىدە چالمىنى ئەڭ يىراققا ئاتقىنى، ئىككىنچى خىل مۇسابىقىدە نىشانغا تەگكۈزگىنى ئۇتقان ھېسابلىنىدۇ. بۇ پائالىيەتتە بىخەتەرلىككە ئالاھىدە دىققەت قىلىشى، ئادەمسىز كەڭ جايلاردا ئېلىپ بېرىلىشى كېرەك. چۈنكى، بۇ خىل چالما ئېتىشتا ماھىر سالغا ئاتقۇچىلار بىر - ئىككى كىلومېتىردىن ئۇزۇن ئارىلىقلارغا يەتكۈزەلەيدۇ.

## مەنبەلەر
قوچقار سوقۇشتۇرۇش ئويۇنى

قوشقار سوقۇشتۇرۇش - ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۇزاق تارىختىن بۇيان ھېيت - بايرام، بازار كۈنلىرى جامائەت سورۇنلىرىدا قىزىقىپ كۆرۈپ، كۆڭۈل ئاچىدىغان ئويۇنلىرىنىڭ بىرى. قوشقار سوقۇشتۇرغۇچىلار كۈچلۈك، كۆركەم، مۈڭگۈزلۈك، سوقۇشقا ماھىر قوشقارلارنى تاللاپ باقىدۇ. ئويۇن باشلانغاندا مەيدان باشقۇرغۇچى سوقۇشماقچى بولغان ئىككى قوشقارنى قويۇپ بەرگۈزىدۇ. مەيدانغاچۈشكەن قوشقارلار ھەر قېتىم ئۈسسۈشكەندىن كېيىن، كەينىگە بىر قانچە قەدەم داجىپ يەنە ئالدىغا كۈچ بىلەن يۈگۈرۈپ ئۈسسۈشىدۇ. مۇشۇ خىلدا سوقۇشۇپ ئاخىرىدا قاچقىنى، بەدىنىنى يالاپ، بېشىنى سىلكىپ تۇرۇۋالغىنى، ئارقىغا يېنىپ سوقۇشۇش ھەرىكىتى ئىشلىمىگىنى يېڭىلگەن ھېسابلىنىدۇ. يۇقىرىقىدەك يېڭىلگەنلىك ئىپادىلىرى كۆرۈلگەن قوشقارنى يەڭگۈچى قوشقار ھەرگىزمۇ ئۈسمەيدۇ. ئەگەر سوقۇشتۇرۇش ئۈچۈن سورۇنغا ئېلىپ كېلىنگەن قوشقارنىڭ سانى كۆپ بولسا، ئۇ ھالدا ئۈچ قوشقارنى يەڭگەن قوشقار مۇكاپاتقا ئېرىشىدۇ. بەزىدە تاللانغان ئىككى قوشقارنى سوقۇشتۇرىدۇ. بۇنداق ئەھۋالدا، قايسى قوشقار يەڭسە شۇ قوشقار داڭلىق قوشقار نامىغا ئېرىشىدۇ. قوشقار سوقۇشتۇرۇش پائالىيىتى جەنۇبىي شىنجاڭنىڭ قىزىلسۇ، قەشقەر، ئاقسۇ، خوتەن ۋىلايەتلىرىدە كۆپرەك ئېلىپ بېرىلىدۇ. ياش - قېرى، چوڭ - كىچىك بارلىق كىشىلەر بۇ ئويۇن سورۇنىغا يىغىلىپ تاماشا كۆرىدۇ

## مەنبەلەر
قارلىق ئويۇنى

قارلىق ئويۇنى ئۇيغۇرلاردا ئالاھىدە خاراكتېرىگە ئىگىدۇر. ئۇيغۇر خەلقى قارنى  دەپ بىلىدۇ. شۇڭا، تۇنجى ياغقان قار خۇشاللىقىدا  نى باشلايدۇ. بەزىلەر تۇنجى قار يېغىشتىن بۇرۇنلا  تاشلىنىدىغان ئۆينى نىشانلاپ قويىدۇ. تۇنجى يېغىۋاتقان ياكى تۇنجى قار يېغىپ توختىغان ھامان: قاردا قارلىق تاشلىدۇق، بۇ ئويۇننى باشلىدۇق. يېڭى قارنىڭ خوشلۇقىدا، سىزگە قارلىق تاشلىدۇق. دەپ باشلانغان ۋە قارلىق ئاپارغان كىشىنى، پەم بىلەن تۇتسىلا. يۈزلىرىگە قار سۈركەپ، ئالدىمىزغا كەلسىلە. دەپ ئاخىرلاشقان قارلىقنى يېزىپ، نىشانلانغان ئۆيگە يېقىن بولسا پىيادە، يىراق بولسا ئۇلاغلىق بېرىپ، قارلىقنى ئۆينىڭ بەلگىلىك بىر يېرىگە تىقىپ قويۇپ، ئۆيدىن چىقىۋېتىپ  دەپلا قاچىدۇ. قارلىق تاشلانغان ئۆيدىن بىر ئادەم قوغلايدۇ. ئەگەر ئۇنى تۇتۇۋالسا، ئۇنىڭ يۈز - كۆزىنى بوياپ جۇۋىنى تەتۈر كىيگۈزۈپ مەھەللىمۇ مەھەللە ئايلاندۇرىدۇ. تۇتۇلۇپ قالغان تەرەپ ئالاھىدە مېھمان چاقىرىپ  ئۆتكۈزۈپ بېرىدۇ. ئەگەر قارلىق ئەكەلگۈچى تۇتۇلماي قېچىپ كەتسە، قارلىق تاشلانغان ئۆي قارلىق چېيى بېرىدۇ. شۇنداق قىلىپ، مەھەللىدە قىش بويى  ئۈزۈلمەيدۇ.  ئۇيغۇرلارنىڭ تەبىئەتكە سېغىنىش ۋە ئاقنى ئۇلۇغلاشتىن ئىبارەت قەدىمكى ئېتىقادىدىن كېلىپ چىققان. > دىن 

## مەنبەلەر
ئۇرۇق سېلىش مۇراسىمى

كىشىلەرگە باھارنىڭ يېتىپ كەلگەنلىكىدىن خەۋەر بەرگەندىن كېيىن، ھەر بىر دېھقان ئەتىيازلىق تېرىلغۇنىڭ جىددىي تەييارلىقىغا چۈشىدۇ. ئۇيغۇرلار خەير - ساخاۋەتلىك، ئۆز ئارا كۆيۈمچان خەلق بولغاچقا، تېرىلغۇ مەزگىلىدە قولۇم - قوشنىلار مەسلىھەتلىشىپ لايقۇتلىشىش گۇرۇپپىلىرىنى تۈزىدۇ. ھەر بىر ئائىلە تېرىلغۇ تەييارلىقى سۈپىتىدە ئۇلاغلىرىنى تېخىمۇ ياخشى بېقىشقا باشلايدۇ. تېرىلغۇ سايمانلىرىنى كۆزدىن كەچۈرۈپ بۇزۇلغانلىرىنى رېمونت قىلىدۇ. ئۇرۇقلۇق بۇغداينى نەمدەپ تەييارلايدۇ. ئۇنىڭدىن كېيىن بىرەر مويسىپىت دېھقاننىڭ تەييار بولغان ئېتىزلىقىغا يىغىلىپ تەجرىبىلىك، ئاقيوللۇق بىر دېھقان قوش ھەيدەپ، ئۇرۇق سېلىشنى باشلاپ بېرىدۇ. بۇ ئېتىزغا قوش چىقىرىش، ئەتىيازلىق تېرىلغۇنى باشلاش مۇراسىمى دەپ ئاتىلىدۇ. مۇشۇ مۇراسىمدىن كېيىنلا تەرەپ - تەرەپتە ئەتىيازلىق تېرىلغۇ باشلىنىپ كېتىدۇ. ئېتىزلار قوش ئاۋازى، ناخشا ئاۋازى بىلەن جانلىنىپ كېتىدۇ. ئۇيغۇرلار ئارىسىدا ھەر بىر پەسلىدە ھەر بىر ئەمگەك تۈرىنىڭ ئۆزىگە خاس ناخشا - قوشاقلىرى بولغىنىدەك، ئۆزىگە خاس ئاھاڭ بىلەن قوش ھەيدەش ئەمگىكىنىڭ رىتىمىغا ماس ھالدا قوشچى تەرىپىدىن تۆۋەن ئاۋازدا ئېيتىلغان  بار. ئۇنىڭدا قوش مەۋسۈمىنىڭ خاسىيىتى، كىشىلەرنىڭ تېرىلغۇ ئۇلاغلىرىغا بولغان مۇناسىۋىتى قاتارلىق مەزمۇنلار تەسۋىرلەنگەن."

## مەنبەلەر
ئېلان

ئېلان مەلۇم بىر خىل تارقىتىش ۋاسىتىسى ئارقىلىق كىشىلەرگە ئۇچۇر يەتكۈزۈشتىكى بىر تۈرلۈك ئۇسۇل. ئېلاننى ئىككى چوڭ تۈرگە بۆلۈشكە بولىدۇ: ھۆكۈمەت، پارتىيە، دىن، مەدەنىيەت، ئىجتىمائىي گۇرۇھ ۋە شەخسنىڭ ئۇقتۇرۇشى، باياناتى، ئېلانى قاتارلىقلار ئىقتىسادىي پايدىنى مەقسەت قىلمىغان ئېلانغا كىرىدۇ؛ ئىشلەپچىقىرىش، ئوبوروت، مۇلازىمەت كەسپى تىجارەتچىلەرنىڭ باياناتى، ئۇقتۇرۇشى، تاۋار ۋە ئەمگەك - مۇلازىمەت تونۇشتۇرۇشى قاتارلىقلار ئىقتىسادىي پايدىنى مەقسەت قىلغان ئېلانغا تەۋە. ھازىر ئېلان دېگەندە ئادەتتە تىجارەتنى مەقسەت قىلغان ئېلانلار كۆزدە تۇتۇلىدۇ. ئاددىي ئېلان كوچا بويلاپ توۋلاپ سېتىش ۋە ئىشىك ئالدىغا تىزىپ قويۇلغان، ئېسىپ قويۇلغان تاۋارلاردىن ئىبارەت بولۇپ، بۇلار ئاغزاكى ئېلان ۋە بۇيۇم ئېلانى دېيىلىدۇ. تاۋار ئىشلەپچىقىرىش ۋە تاۋار ئالماشتۇرۇشنىڭ كېڭىيىشىگە ئەگىشىپ، ئېلاننىڭ شەكىللىرىمۇ بارغانسېرى كۆپەيمەكتە. جۇڭگونىڭ تاڭ، سۇڭ سۇلالىسى دەۋرلىرىدىلا ئىلگىرى - كېيىن بولۇپ ئاۋازلىق ئېلان، بايراقلىق ئېلان، پانۇسلۇق ئېلان، ۋىۋىسكىلىق ئېلان، رەسىملىك ئېلان، دۇكان ئېلانى قاتارلىقلار بارلىققا كەلگەنىدى. كېيىن، يېزىقچە ئېلانلار بارلىققا كەلدى. ھازىرقى زامان پەن - تېخنىكىسى ۋە مەدەنىيەت، سەنئەتنىڭ راۋاجلىنىشىغا ئەگىشىپ، ئېلانمۇ يېڭى شەكىللەرگە ئىگە بولدى. ھازىر ئېلاننىڭ شەكىللىرى ئاساسلىقى گېزىت ئېلانى، ژۇرنال ئېلانى، تېلېۋىزىيە ئېلانى، رادىئو ئېلانى، يول ۋىۋىسكىسى ئېلانى، نېئونلۇق چىراغ ئېلانى، ۋىترىنا (مال ئەۋرىشكىلىرى تىزىپ قويۇلىدىغان ياكى تەشۋىقات رەسىملىرى چاپلاپ قويۇلىدىغان دېرىزە − ت) ئېلانى، قاتناش ئېلانى، پوچتا يوللانمىلىرى ئېلانى قاتارلىقلاردىن ئىبارەت. ئېلان ئارقىلىق تاۋار ۋە مۇلازىمەتنى تونۇشتۇرۇش تەمىنلەش - تەلەپ زىددىيىتىنى پەسەيتىش، سېتىش ۋە مۇلازىمەتنى كېڭەيتىش، ئىشلەپچىقىرىش ۋە ئالماشتۇرۇشنىڭ تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈشكە پايدىلىق. ئېلان يەنە تەلەپنى ئىلگىرى سۈرۈپ، بازارلارنى ئاچىدۇ، تاۋار ۋە مەبلەغنىڭ ئايلىنىشىنى تېزلىتىپ، ئىقتىسادىي ئۈنۈمنى يۇقىرى كۆتۈرىدۇ. ئېلان ئىستېمالغا يېتەكچىلىك قىلىپ، سېتىۋېلىش ۋاقتىنى تېجەيدۇ، كىشىلەرنىڭ تۇرمۇشىنى قۇلايلاشتۇرىدۇ، تاۋارلارنى ئىشلىتىش ھەققىدىكى بىلىمىنى ئاشۇرىدۇ. تاۋارنىڭ ئىشلىتىلىش ئۈنۈمىنى يۇقىرى كۆتۈرىدۇ. ئېلان سەنئىتى كىشىلەرگە گۈزەللىكتىن ھۇزۇرلىنىش ئاتا قىلىدۇ، شۇنداقلا ئۇ ياخشى ئىجتىمائىي پەزىلەت تۇرغۇزۇشقا پايدىلىق. ئېلان چوقۇم ھەقىقەتنى ئەمەلىيەتتىن ئىزدىگەن ھالدا چىقىرىلىشى، ئىستېمالچىلارغا مەسئۇل بولۇشى كېرەك، يالغانچىلىققا ۋە ساختا تەشۋىقاتقا يول قويۇلمايدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:ئىقتىساد
مەشرەپ ئويۇنى

مەشرەپ - ئۇيغۇر خەلقى ئىچىدە بىر قەدەر ئومۇملاشقان ئۇزاق تارىخقا ئىگە ئەنئەنىۋى ئىشتىن سىرتقى كۆڭۈل ئېچىش پائالىيىتى. مەشرەپ كونا يىلنى ئۇزىتىپ، يېڭى يىلنى كۈتۈۋېلىش ۋە توي - تۆكۈنلەردە ئۆتكۈزۈلۈشتىن سىرت، قېرى - ياش، ئەر - ئايال ئارىلاشقان دائىرىدە نۆۋەت بىلەن بەلگىلىك قەرەلدە ئاخشاملىرى ئۆيلەردە ئۆتكۈزۈلىدۇ. مەشرەپ بەرگۈچى ساھىبخان مەشرەپ ئەھلىنى قىزغىن قارشى ئېلىپ، ياخشى كۈتۈۋېلىش ئۈچۈن چامىسىنىڭ يېتىشىچە داستىخان تەييارلايدۇ.   مەشرەپ بىر - بىرى بىلەن سىردىشىش، چۈشىنىش، دوستلۇقنى كۈچەيتىش ۋە كۆڭۈل ئېچىش قاتارلىق پائالىيەتلەرنى ئېلىپ بېرىشتىكى ئىنتايىن ياخشى سورۇن بولۇپ، ھەر خىل ئىجتىمائىي مەزمۇنلار، لىرىكىلىق، ھېسسىياتقا باي نەپىس ھەرىكەت شەكىللىرى مەركەزلەشكەن بولىدۇ. مەشرەپ سىردىشىش، بېيىت ئېيتىشىش، ناخشا ئېيتىش، ئۇسسۇل ئويناش، قىزىقچىلىق قىلىشتەك مەزمۇنلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، تالانتلىق سازەندىلەر غېجەك، نەي، ناغرا - سۇناي، دۇتار، تەمبۇرلارنى چېلىپ نەغمە - ناۋا قىلىشىدۇ. مەشرەپكە قاتناشقان سورۇن ئەھلىنىڭ ھەممىسى مەشرەپنىڭ تەرتىپ ئىنتىزامىغا رېئايە قىلغان ھالدا خىلمۇ خىل شەكىلدىكى ئويۇنلارغا تولۇق ۋە قىزغىن قاتنىشىدۇ.   مەشرەپ سورۇنىنى تېخىمۇ قىزغىن كەيپىياتقا كۆتۈرۈش ئۈچۈن ئەتەي ئۆز ئارا بىر - بىرىنى خاتالاشتۇرۇپ، ئىنتىزامغا خىلاپلىق قىلدىرۇپ، مەشرەپ ئەھلىنىڭ پىكرىگە ئاساسەن جازاغا تارتىپ، ھەر خىل ئويۇن كۆرسىتىپ بېرىش مەجبۇرىيىتىنى ئارتىدۇ. شۇنداقلا، سورۇندا مەشرەپ قائىدىلىرىگە يات ھەر قانداق ھەرىكەت بىلەن شۇغۇللانغۇچىنى كىم بايقىۋالسا ئۇنىڭغا جازا بېرىشنى تەلەپ قىلىش ھوقۇقى بولىدۇ. مەسىلەن، ، ، ، ،  قاتارلىق قىزىق كومېدىيىلىك ھەم دىراماتىك تۈس ئالغان ئويۇنلارنى ئوينايدۇ. بۇ ئويۇنلار تولىمۇ قىزىق، تولىمۇ كۈلكىلىك بولۇپ، بەزى جازا ھەرىكەتلىرى قويۇق تەنتەربىيە تۈسىنى ئالغان بولىدۇ. مەشرەپ سورۇنىدا مەشرەپ ئىشتىراكچىلىرى ھوقۇقتا باراۋەر بولۇپ، يۇقىرىدىكى جازالارنىڭ بىرەرى بىلەن جازالاشقا توغرا كەلسە، ھېچكىم قېچىپ قۇتۇلالمايدۇ. مەشرەپتە باشتىن - ئاخىر كۈلكە - چاقچاقلار ئۈزۈلمەيدۇ. مەشرەپ ئاخىرلاشقاندا، كېيىنكى قېتىمىقى مەشرەپ كۈنىنى، ئورنىنى بەلگىلىشىپ قايتىشىدۇ.   .   بۇ تارىخىي مەنبەلەر ئۇيغۇر خەلقىنىڭ مەشرەپ ئويۇنلىرىنىڭ ئالاھىدىلىكى ۋە ئۇنىڭ كۈچلۈك ئىجتىمائىي تەسىرى ھەمدە ئۇزۇن تارىخقا ئىگە ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ. ئەجدادلىرىمىزىدىن قالغان بۇ ئەنئەنىۋى ئويۇن ھازىرغىچە داۋاملىشىپ كەلمەكتە، شۇنداقلا تېخىمۇ ساغلام، يېڭى مەزمۇنلار قوشۇلۇپ، ئۇنى تېخىمۇ بېيىتىپ كەلمەكتە.   ھازىرقى دەۋردە مەشرەپ ئويۇنى جۇڭگودىكى 65 ئاز سانلىق قېرىنداش مىللەتلەر ئارىسىدىكى سەنئەت ئويۇنلىرى قاتارىغا قوشۇلۇپ، مىللىي ئەنئەنىۋى تەنتەربىيە ئويۇن تۈرىگە كىرگۈزۈلدى. چۈنكى، جۇڭخۇا مىللەتلىرىنىڭ مەدەنىيەت خەزىنىسىدە نۇر چېچىپ تۇرغان بۇ مەدەنىيەت تۈرى ماددىي تۇرمۇش ۋە مەنىۋى تۇرمۇش بىلەن چەمبەرچاس باغلانغان بولۇپ، يۈكسەك ماھارەتكە ۋە گۈزەل سەنئەت شەكلىگە ئىگە.   مىللىي ئەنئەنىۋى تەنھەرىكەت تۈرلىرىنىڭ بىردىنبىر ئالاھىدىلىكى شۇكى، ئۇنى ئادەتتە ساز بىلەن تەڭكەش قىلىنىدىغان ئۇسۇللاردىن پەرق ئەتمەك تەس. مەسىلەن، يۈننەن ئۆلكىسىدىكى يىزۇ مىللىتىنىڭ ، خەينەنداۋ ئۆلكىسىدىكى لىزۇ مىللىتىنىڭ ، مياۋزۇلارنىڭ ،  قاتارلىقلار. بۇ ئۇسسۇللار نەچچە مىڭ يىللىق تارىخقا ئىگە بولۇپ، ئەۋلادتىن ئەۋلادقا مىراس قېلىپ، بۈگۈنكى كەندە جەمئىيەتنڭ ئۆزگىرىشى ۋە تەرەققىياتىغا ئەگىشىپ مەزمۇنلىرى ئۈزلۈكسىز يېڭىلىنىپ، دەۋر روھىنى ئىپادىلەيدىغان مىللىي ئەنئەنىۋى تەنتەربىيە تۈرلىرىدىن بولۇپ قالغان. مەشرەپمۇ ئەنە شۇنىڭ مىسالىدىن ئىبارەت.
## مەنبەلەر
باج

دۆلەت قانۇن بەلگىلىمىلىرىگە ئاساسەن، ئىقتىسادىي ئورۇنلار ۋە شەخسلەردىن ھەقسىز يىغىۋالىدىغان مال ۋە پۇل باج دېيىلىدۇ. ئۇ دۆلەتنىڭ سىياسىي مەجبۇرلاش كۈچىگە تايىنىپ، مىللىي دارامەتنى تەقسىملەش ۋە قايتا تەقسىملەشكە قاتنىشىش ئارقىلىق، ماددىي بايلىققا ئېرىشىشدىكى بىر خىل شەكىل. باج تارىختا يەنە ئالۋان - ياساق، سېلىق، باج - سېلىق دەپمۇ ئاتالغان بولۇپ، دۆلەت بارلىققا كەلگەندىن كېيىن، باج دۆلەتنىڭ ئاممىۋى ھوقۇقىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن يىغىۋېلىنغان. سىنىپىي جەمئىيەتتە، دۆلەت ھۆكۈمران سىنىپ ئۈچۈن خىزمەت قىلىدىغان سىياسىي ماشىنا، شۇڭا باجمۇ سىنىپىيلىققا ئىگە. دۆلىتىمىز خەلق دېموكراتىيىسى دىكتاتۇرىسىنى يولغا قويىدىغان دۆلەت، باجنىڭ سىنىپىيلىقى ئۇنىڭ خەلقچىللىقىدا، يەنى خەلقتىن ئېلىپ خەلققە ئىشلىتىلىدىغانلىقىدا كونكرېت ئىپادىلىنىدۇ. دۆلىتىمىز سوتسىيالىزم شارائىتىدا، باج دۆلەت مالىيە كىرىمىنىڭ ئاساسىي شەكلىنىڭ بىرى بولۇپ، دۆلەتنىڭ ئىقتىسادىي قۇرۇلۇش، پەن - مەدەنىيەت، مائارىپ قۇرۇلۇشى ۋە ھاكىمىيەت قۇرۇلۇشىنى مۇقىم مەبلەغ مەنبەسىگە ئىگە قىلىپلا قالماستىن، بەلكى يەنە باج نىسبىتىنى يۇقىرىلىتىش - تۆۋەنلىتىش، باجنى كېمەيتىش، كەچۈرۈم قىلىش، باجدا ئېتىبار بېرىش قاتارلىق چارىلەر ئارقىلىق، تۈرلۈك ئىقتىسادىي ئورۇنلار ۋە شەخسلەرنىڭ كىرىمىنى تەڭشەپ، ئىلغارلارنى ئىلھاملاندۇرۇپ، ئارقىدا قالغانلارغا ھەيدەكچىلىك قىلىش، ئىقتىسادىي قۇرۇلما ۋە كەسىپ قۇرۇلمىنى تەڭشەش قاتارلىق مەقسەتلىرىگە يېتىدۇ. يەنى، بىر قىسىم كىشىلەرنىڭ ھالال ئەمگەككە تايىنىپ ئالدىن بېيىشىغا ئىلھام بېرىدۇ ھەم كىرىم پەرقىنىڭ زىيادە چوڭ بولۇپ كېتىشى قاتارلىق نامۇۋاپىق ئىجتىمائىي ھادىسىلەرنىڭ مەيدانغا كېلىشىنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ. قانۇن بويىچە باج تاپشۇرۇش پۇقرالارنىڭ باش تارتىپ بولمايدىغان مەجبۇرىيىتى. باج ئوغرىلاش، باج تاپشۇرۇشقا قارشى تۇرۇش قانۇنغا خىلاپ قىلمىش بولۇپ، ئېغىرراق بولغانلىرى قانۇننىڭ جازاسىغا ئۇچرايدۇ. 

## مەنبەلەر
ۋاسىتىچى

بازاردىكى پۈتۈشۈش ۋە سودا ئالغۇچى بىلەن ساتقۇچى تەرەپتىن بىۋاسىتە ئېلىپ بېرىلىدۇ، شۇنداقلا ۋاسىتىچى ئارقىلىقمۇ ئېلىپ بېرىلىدۇ. ئالغۇچى ۋە ساتقۇچى ئىككى تەرەپنى كېلىشتۈرگۈچى سودىگەر ۋاسىتىچى دېيىلىدۇ. ۋاسىتىچىنىڭ كىرىمى ئاساسلىقى ئىككى تەرەپنىڭ بەرگەن شېرىنكانىدىن كېلىدۇ. ۋاسىتىچىنى ئادەتتىكى ۋاسىتىچى ۋە سودا ئورنى ۋاسىتىچىسى دەپ ئايرىشقا بولىدۇ. ئادەتتىكى ۋاسىتىچى ئاساسەن كارخانىلار ياللىغان ياكى ھاۋالە قىلغان كېلىشتۈرگۈچى سودىگەرنى كۆرسىتىدۇ. ئۇلار كارخانىنىڭ تەلىپىگە ئاساسەن تاۋارلارنى تونۇشتۇرۇپ ساتىدۇ ياكى خېرىدار تېپىپ بېرىدۇ. شېرىنكانە ئالغاندىن سىرت، يەنە مەلۇم مىقداردا قوشۇمچە ھەق ئالىدۇ. سودا ئورنى ۋاسىتىچىسى ئۆزى تۇرۇشلۇق دۆلەتنىڭ سودا ئورنى قانۇندىكى بەلگىلىمىلەرگە ئاساسەن مۇئەييەن سالاھىيەتكە ئىگە بولغان ھەمدە سودا ئورنىغا كاپالەت سوممىسى تاپشۇرغاندىن كېيىن، ئاندىن خېرىدارغا ۋاكالىتەن سودا - سېتىق ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللىنىپ شېرىنكانە ئالىدىغان كېلىشتۈرگۈچى سودىگەرنى كۆرسىتىدۇ. بۇنداق ۋاسىتىچىنىڭ پائالىيەت دائىرىسى ئوخشاش بولمىغان دۆلەتلەردە ئوخشاش بولمايدۇ، بىراق ۋاسىتىچى ئۆزىنىڭ ئېلىم - سېتىم ھەرىكىتى كەلتۈرۈپ چىقارغان بارلىق مەسئۇلىيەتنى ئۈستىگە ئېلىشى كېرەك. بازار ئىگىلىكى كەڭ كۆلەمدە تەرەققىي قىلغان شارائىتتا، ۋاسىتىچى سودىگەرلەرنىڭ تەركىبىي قىسمى بولۇش سۈپىتى بىلەن، مەيلى ئادەتتىكى تاۋارلار بازىرىدا بولسۇن ياكى ئاكسىيە بازىرىدا بولسۇن، ئىنتايىن زۆرۈر. لېكىن، چوقۇم مۇناسىپ ھالدا تىزىمغا ئالدۇرۇش، تىجارەت دائىرىسى، باج قاتارلىق تۈزۈملەر دۆلەتنىڭ مۇناسىۋەتلىك ئورۇنلىرىنىڭ باشقۇرۇشى ئاستىدا بولۇشى كېرەك.

## مەنبەلەر