open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
جامالىدىن قەشقىرى

جامالىدىن قەشقىرى 10-ئەسىردە قارا خانىيلا نىڭ پايتەختى قەشقەردە ياشىغان ئۇلۇغ ئۇيغۇر ئالىمى، مەشھۇر مۇددەرىس . ئۇيغۇر كلاسسك مائارىپىنىڭ يىتەكچىسى . ئۇنىڭ كۆڭۈل قويۇپ تەربىيەلىشى بىلەن «مەدرىسە ساجىيە » دە ئوقۇغانلاردىن ئىلىم پەننىڭ ھەرقايسى ساھەلىرى بۇيىچە مۇتەخەسىسلەر، ئاتاقلىق ئالىملار، ئەدىبلەر، مەشھۇر جەرراھ (ۋىراچ)لار، پەيلاسوپلار يىتىشىپ چىققان، ھەتتا ئۇلاردىن بىرقىسىمى ئۆز ئىلمىي پائالىيەتلىرى بويىچە دۇنياغا تۇنۇلغان .
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇرلار
ئىمامىدىن قەشقىرى

ئىمامىدىن قەشقىرى ــــ (تەخمىنەن 11-ئەسىر ) ئوتتۇرا ئەسىر ئۇيغۇر كىلاسسىك مائارىپىنىڭ پىشۋاسى . بۈيۈك ئالىم، ئۇيغۇر تىبابەتچىلىكى ئىلمىنىڭ مەشھۇر نامايەندىسى .
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇرلار
رەشىد ئىبىن ئەلى قەشقىرى

رەشىد ئىبىن ئەلى قەشقىرى ـــــ(؟-1083) قاراخانىيلار دەۋرىدىكى مەشھۇر ئوقۇتقۇچى، مۇتەپەككۇر، تىببىي ئالىم . رەشىد ئىبىن ئەلى قەشقىرى قاراخانىيلار پايتەختى قەشقەردە تۇغۇلغان .
كىچىكىدىن تىرىشقان زىرەك بولغاچقا ئۆز زامانداشلىرى تەرىپىدىن «ئەللامە» (ھەممىنى بىلگۇچى ) دىگەن ئالىي ئىنۋانغا ئىرىشكەن . ئۇ تىبابەت جەھەتتىمۇ ناھايىتى زور نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈرگەن . ئۇنىڭ ئاقكىسەلنى بەدىيان ئەرقى بىلەن، جىنسىي ئاجىزلىقنى مىھرىگىياھ بىلەن، كۆز ئاجىزلىقىنى ئارپا بەدىيان بىلەن، قاتارلىق ئىلمىي ئاساسلىق داۋالاش ئۇسۇللىرىنى مەيدانغا كەلتۈرگەن .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
تاتاتۇڭا

**تاتاتۇڭا** (11-ئەسىر ) چىڭگىزخان ۋە چاغاتاي دەۋرىدە ئۆتكەن بۈيۈك ئۇيغۇر ئالىمى، مەشھۇر پېدالوگ، تالانتلىق مەمۇرىيەت باشقۇرغۇچىسى . بۇ كىشى نەچچە خىل تىلنى بىلىدىغان بولۇپ بىلىمى كەڭ دائىرلىك بولغاچقا نايمان خان تەرىپىدىن ئوردا باش مەسلىھەتچىسى ۋە ئوقۇتقۇچىسى بولۇپ تەيىنلەنگەن . چىڭگىزخان ئىممپىريىسى قۇرۇلغاندىن كىيىن چىڭگىزخان بۇ ئالىمنى ئوردىغا تەكلىپ قىلىپ ئوردا ئوقۇتقۇچىسى قىلىپ تەيىنلىگەن، چىڭگىزخاننىڭ ئوغۇل - قىزلىرىمۇ ئۇنىڭدىن تەلىم ئالغان . چاغاتاينىڭ ئۆزىمۇ بۇ ئالىمدا ئۇقۇپ ساۋادىنى چىقارغان .
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇرلار
مەخسۇتبەگ

مەخسۇتبەگ ــــ (12-13ئەسىرلەردە) چاغاتاي دەۋرىدە ئۇيغۇر كىلاسسىك مائارىپىنىڭ قايتىدىن گۈللەپ ياشنىشى ۋا تەرەققىي قىلشى ئۈچۈن زور توھپىلەرنى قوشقان تالانتلىق مائارىپچى، يېزا ئىگىلىك ئالىمى ۋە دۆلەت ئەربابى .
ئۇ مەشھۇر ئۇيغۇر ئالىمى سەككاكىنىڭ ياردىمىنى قولغا كەلتۈرۈپ تۇللۇق تەييارلىق قىلىش ئارقىلىق مىلادى 1260-يىلى كىدانلار تەرىپىدىن ۋەيران قىلىنغان «مەدرىسەئىي ساجىيە» نىڭ خارابىسى ئورنىغا «مەخسۇدىيە » ناملىق ئالىي بىلىم يۇرتى ۋە ئۇنىڭ يېنىدا «سائادەت» ناملىق داڭلىق كۈتۈپخانىنى تەسسىس قىلىغان . «مەخسۇدىيە » ئالىي بىلىم يۇرتىدا ئوقۇيدىغانلار كەشمىر، لاھور، خۇراسان، بالاساغۇن، قىپچاق دالالىرى، ئىلى ۋادىسى، تارىم بويلىرى قاتارلىق جايلاردىن بولۇپ مەكتەپتە يېتىپ ئوقۇغان .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
مۇيۇنچۇر بۆكۈخان

مۇيۇنچۇر بۆكۈخان (تەخمىنەن8-ئەسىرلەردە ئۆتكەن ) ئۆزدەۋرىنىڭ مەرىپەتپەرۋەر ئەربابى، مانى دەۋرى ئۇيغۇر مائارىپنىڭ ئاساسچىسى، ئۇيغۇر خاقانى، داڭلىق گىنرال . مۇيۇنچۇر بۆكۈخان (بەزى تارىخىي مەنبەلەردە ئىلىخان دەپمۇ ئېلىنغان ) ئۇرخۇن ۋادىسىدا ياشىغان شەرقىي ئۇيغۇرلاردىن بولۇپ مىلادىنىڭ 744-يىلى كۆك تۈرۈك خانىلىقىنى ئاغدۇرۇپ، تۇنجى ئۇيغۇر خانلىقىنى قۇرغان كۆل بىلگە قاغان نىڭ ئوغلى بولۇپ دادىسىنىڭ ۋاپاتىدىن كىيىن (747-يىلى) خاقان بولغان . مۇيۇنچۇر بۆكۈخان نەسەپ جەھەتتىن «توققۇز ئۇيغۇر »لارنىڭ «ئىچكى تۇققۇز ئۇيغۇر »لىرىغا تەئەللۇق بولغان ياغلا قار قەبىلىسىدىن كىلپ چىققان . مۇيۇنچۇر بۆكۈخاننىڭ ئاساس سېلىشى بىلەن كىيىنچە شەرقىي ئۇيغۇرلاردا نۇرغۇنلىغان مانى ئوقۇتقۇچىلىرى يتىشىپ چىقىپ، ھەتتا ئوتتۇرا تۈزلەڭلىكلەرگىچە بېرىپ ئوقۇتقۇچىلىق قىلىدۇ ۋە مانى دىنىنى تەرغىپ قىلىدۇ .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
كەكمېنىر

كەكمېنىر(تەخمىنەن 8-ئەسىرنىڭ ئاخىرىدىن 9-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرغىچە ) بۇددىزىم مائارىپىنىڭ ئاخىرقى مەزگىلدە ياشىغان مائارىپچى، شائىر، بۇددىزىم ئۇيغۇر مائارىپنىڭ كۆزگە كۆرۈنگەن نامايەندىسى . كەكمېنىر قەدىمقى مىران (ھازىرقى چاقىلىق ) دىگەن يەردە تۇغۇلۇپ ئۆسكەن . ئۇنىڭ «بالامغا تەلىم» شىئېرىدا مۇنداق مىسرالار بار :
بالام گۆدەك ئۇقۇشقا كۆڭۈل قويمايدۇ،
كىتاپ ئىچىدە ئالتۇن بار ئۇنى ئۇقمايدۇ .
بىلسە ئىدى كىتاپتىكى ئالتۇن قەدرىنى،
ئوقۇر ئىدى تاڭ ئاتقۇچە يېقىپ چىراقنى .
شائىرنىڭ يەنە ۋەكىل خاراكتىلىك ئەسىرى 815-يىلى يېزىلغان «چىلبۆرىلەر ئۈستىدىن شىكايەت » دىگەن شىئېرى بولۇپ، ئۇنىڭدا شىنجاڭغا تاجاۋۇز قىلىپ كىرگەن تۈربۈت «تىببەت» باسقۇنچىلىرىنىڭ بۇلاڭ-تالاڭچىلىقى ئۈستىدىن كۈچلۈك شىكايەت قىلىش ئارقىلىق ئۆزىنىڭ كۈچلۈك ۋەتەنپەرۋەرلىك ئىدىيەسىنى نامايەن قىلغان .
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇرلار
يۈسۈپ سەككاكى

سىراجىدىن ئەبۇ ياقۇپ يۈسۈپ ئىمىن ئەبۇ بەكرى ئەل خارەزمى سەككاكى ــــ(1160-1228)مەشھۇر ئالىم، داڭلىق پېدالوگ ۋە يازغۇچى . سەككاكى ياش ۋاقىتىدىلا تىرىشچان بىلىمگە ئىشتىياقى كۈچلۈك بولغان دىنىي ئىلىم، تىل-ئەدەبىيات، ماتىماتىكا، جۇغراپىيە، تارىخ، ئىلمىي نۇجۇم، تىبابەت ئىلمى قاتارلىق پەنلەردە كامالەتكە يەتكەن . يەنە ئانا تىلىدىن باشقا، ئەرەپ، پارىس تىلىنىمۇ پۇختا ئىگەللىگەن . مۇزىكا ساھەسىدىمۇ ئۆز ئىقدىدارىنى يىتىلدۈرۈپ «بايات»مۇقامىنى ئىجارد قىلىپ «9-ئۇستاز »دەپ شۆھرەت قازانغان .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
مىجىت

مىجىت ـــــ12-13-ئەسىرلەردە ئۆتكەن چاغاتاي دەۋرى كەسپىي مائارىپنىڭ مەشھۇر ۋەكىلى، ئاتاقلىق دوختۇر . چاغاتايخان تەرىپىدىن ئوردىغا تەكلىپ قىلىنىپ چاغاتاينىڭ باش دوختۇرى بولغان . ئۇ ئالمىلىقتا سۇنۇق كىسەللىكىنى داۋالاش مەكتىپىنى ئېچىپ، داۋالاش، دورا-دەرمان ياساش ئۇسۇلى، شىپالىق دورىلارنى يىغىش، ئوپراتسىيە قىلىش قاتارلىق كەسىپ ۋە مەزمۇنلاردا دەرس ئۆتۈپ ئۆز دەۋرى ئۈچۈننۇرغۇنلىغان ۋىراچلارنى تەربىيلىگەن . چاغاتاي دەۋرى كەسپىي مائارىپنىڭ راۋاجلىنىشىنى كۈچلۈك ئىلگىرى سۈرگەن .
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇرلار
سارابان

سارابان يۇەن سۇلالىسى دەۋرىدە ئۆتكەن مەشھۇر ئۇيغۇر ئوقۇتقۇچى، تارىخشۇناس ۋە داڭلىق خەتتات . 1343-يىلى توغان تۆمۈر سارابانغا «جىننامىنى » يېزىپ چىقىشنى تەۋىسسىيە قىلغان، ئۇ شاگىرتلىرى بىلەن ماتىريال توپلاش ئارقىلىق بىريېرىم يىل يۈرەك قېنىنى سەرپ قىلىپ 135جىلدلىق «جىننامىنى » مۇۋاپىقىيەتلىك يېزىپ پۈتتۈرگەن .
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇرلار
تۆمۈر تۈبرۈك

تۆمۈر تۈبرۈك ـــــ 13-ئەسىردە ياشىغان ئۇيغۇر يېزا ئىگىلىك ئالىمى، كەسپىي تېخنىكا مائارىپنىڭ ئاساسچىسى، ئاتاقلىق جامائەت ئەربابى .
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇرلار
يەھيا

يەھيا ــــ (13-14-ئەسىرلەردە) ئۇيغۇر مائارىپىنىڭ راۋاجلىنىشى، يۇەن سولالىسى كەسپىي مائارىپىنىڭ يۈكسىلىشىگە ئۆچمەس تۆھپلەرنى قوشقان داڭلىق ئوقۇتقۇچى، مەشھۇر دوختۇر . «جۇگېڭلۇ» ناملىق تىببىي كىتاپتا يەھيانىڭ ئېچىتقۇ دورىسىنى كەشىپ قىلىنغانلىقى سىچۇەن ئۆلكىسىدىكى قورقۇنۇچلۇق ۋابا كىسىلىنى ساقايتقانلىقى قەيت قىلىنغان . شۇ كىتاپنىڭ 22-تومىدا يەنە مۇنداق تەسۋىرىي پاكىتلار يېزىلغان : رېن زىجاۋ دىگەن كىشى ئېيتىدۇ :« ئۆيگە قايتىۋاتسام قوشنامنىڭ ئوغلىنىڭ بېشى قاتتىق ئاغىرىپ، نالە - پەرياد قىلىۋىتىپتۇ . بىر ئۇيغۇر تىۋىپى كىلىپ، يېنىدىكى ئۇستىرا بىلەن بالىنىڭ پىشانىسىنى يېرىپ بىردانە قۇرتنى ئېلىۋەتتى . ھېلىقى قۇرت قاتتىق، تاشتەك ئىدى . قۇرت بىرئاز ھەركەت قىلىپ، ئۇزۇن ئۆتمەي ئۈلۈپ قالدى، بالىنىڭ بېشىمۇ دەرھال ساقايدى ». يۇقارقى پاكىتتىن شۇنى بىلىش كىرەككى بۇ ئۇيغۇر تىۋىپى يەھيا ياكى ئۇنىڭ شاگىرتلىرىدىن بىرسى بولىشى مۇمكىن .
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇرلار
جامالىدىن قارىشى

جامالىدىن قارىشى ـــ (1230-؟) داڭلىق مۇددەرىس، پېداگوگ، مەشھۇر ئالىم ۋە تىلشۇناس . مەھمۇد قەشقىرى تىلشۇناسلىق ئىلمىدە باشلاپ بەرگەن ئىجادىيەت ئىشلىرىغا ۋارىسلىق قىلىپ، ئۇيغۇر تىلى ۋە ئەرەپ تىلى، پارىس تىللىرى ئۈستىدە ئۇزۇن مۇددەت تەكشۈرۈپ تەتقىق قىلىپ شۇنىڭ نەتىجىسى سۈپپىتىدە «سوراھۇل لوغەت» ناملىق زور ھەجىملىك ئەسىرىنى يېزىپ چىققان . جامالىدىن قارىشى 1273-1274-يىللىرى «ساياھەت خاتىرسى » ناملىق ئەسەرنى يېزىپ چىققان . بۇ ئەسەر بىزگە ئۇيغۇر مائارىپ تارىخى ھەققىدە مول مەلۇمەتلارنى بىرىدۇ .
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇرلار
مەۋلانە ئەبەيدۇللا لۇتفى

مەۋلانە ئەبەيدۇللا لۇتفى ـــ (1366-1465) ئۆز زامانىسىنىڭ مەشھۇر مائارىپچىسى، ئۇلۇغ مۇتەپپەككۇرى ۋە ئەللامىسى . ئۇ دەسلەپتە ماۋرائۇنەھىر، ئالتۇن ئوردا (سەمەرقەنىت)، قىرىم، ئەزەربەيجان قاتارلىق جايلارنى كىزىپ ئاخىرى ھىراتقا بېرىپ ئۆمرىنىڭ ئاخىرىغىچە شۇ جايدا ياشاپ، 99يېشىدا ھىراتتا ۋاپات بولغان . لۇتفى ئىككى خىل تىلدا (ئۇيغۇر ۋە پارىس تىلى ) شىئېر يازغان بولۇپ، بىزگە ئۇنىڭ ئۇيغۇر تىلىدا يازغان شىئېرلىرىلا يىتىپ كىلەلىگەن . بەزى مەنبەلەردە لۇتفىنىڭ 20دىن ئارتۇق يىرىك ئەسەرلىرى بارلىغى قەيت قىلىنغان . كىيىنكى تەتقىقات بۇ نۇقتىنى چوقۇم ئىسپاتلاپ بىرىدۇ .
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇرلار
بوکان

بۆکان ئابادە بۇلسا ئىران آذربایجان ۋىلايىتى ۋە بۆکان ناھىيىسى دىكىبىخاھار 2012 نوپۇس بار،لاھەينىڭ 14,000 نوپۇسىبار.

## مەنبەلەر
بارىن ئۆرۈكى

بارىن ئۆرۈكى شىنجاڭ قىزىلسۇ ئوبلاستىنىڭ ئاقتۇ ناھىيىسىدە يېتىشتۈرىلىدىغان، شىنجاڭنىڭ داڭلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بىرى بولۇپ، ئاقتۇ ناھىيە بارىن يېزاسىنىڭ ئۇزاق تارىخقا ئىگە قەدىمى ئۆرۈك سورتى. بارىن ئۆرۈكى پامىر ئىگىزلىكىنىڭ شەرقىدە، مۇزتاغ چوققىسىنىڭ باغرىدىكى مۇزتاغ بىلەن زىمىن كېسىشكەن يانتۇلۇقتا ئۆستۈرۈلگەن بولۇپ، ئۆزگىچە جۇغراپىيىلىك ئورۇن ۋە ھاۋا كېلىماتى، بۇلغانمىغان تەبئى موھىت ۋە مۇزتاغنىڭ تەبئى قار سۇلىرى بارىن ئۆرۈكىنى ئوزۇقلۇق جۇغلانمىسى مول، رەڭگى كۆركەم ۋە پارقىراق، تەمى ئۆزگىچە لەززەتلىك قىلىپ يىتىشتۈرۈپ چىققان ۋە نامىنى جاھانغا تاراتقان. شۇڭا ئاقتۇ ناھىيىسى دۆلەت ئورمانچىلىق ئىدارىسى تەرىپىدىن «جوڭگونىڭ بارىن ئۆرۈكى ماكانى» دىگەن نامغا ئېرىشكەن، بارىن ئۆرۈكى مەھسۇلاتلىرى دۆلەتلىك مۇناسىۋەتلىك تارماقلار تەرىپىدىن ئامرىكا ۋە ياۋروپا ئۆلچىمى بويىچە «ئورگانىك يېمەكلىك» ئېتراپنامىسىگە ئېرىشكەن.

بارىن ئۆرۈكىنىڭ مېۋە دانىسى چوڭ، گۆشلۈك، رەڭگى كۆركەم، قەنت تەركىۋى يۇقىرى، مېۋە ئېتى قىلىن ۋە پۇراقلىق بولۇپ ناھايىتى يىيىشلىك، داۋاملىق ئىستىمال قىلىپ بەرسە ئۆپكىنى  يۇمشىتىپ  بەلغەمنى بوشىتىدۇ، قۇرۇتۇلغان گۈلەسى (قېقى) نىڭ سۈپىتى ئالاھىدە ياخشى بولۇپ، ئوزۇقلۇق ساقلىق ساقلاش قىممىتى ئالاھىدە. ئىسسىقنى قايتۇرۇپ زەھەرنى تازىلايدۇ يۇقىرى، قېرىشنى كېچىكتۈرۈش، راكقا قارشى تۇرۇش ئۈنۈمىگە ئىگە. بارىن ئۆرۈكىنىڭ مېغىزى توق ۋە تاتلىق بولۇپ،  بۆرەكنى قۈۋۋەتلەش، بەدەننىڭ ئىممونىت كۈچىنى يۇقىرى كۆتىرىشتىكى كۆڭۈلدىكىدەك تەبئى يىمەكلىك.

بارىن ئۆرۈكى مەھسۇلاتلىرى_ پامىر ئېگىزلىكىنىڭ ئالاھىدە مەھسۇلاتى، مۇزتاغنىڭ سوۋغىسى، مۇزتاغ كىشىلىرىنىڭ ئەجىر ئەمگىگىنىڭ جەۋھىرى. ئۇ ياشانغانلار ئۈچۈن كۈڭۈلدىكىدەك ساغلاملىق يىمەكلىگى، ياشلار ئۈچۈن كۆڭۈلدىكىدەك تەن ئاسراش ئوزۇقى، كىشىلىك ئالاقىڭىزدە كۆڭۈلدىكىدەك دوستلۇق سوۋغىسىدۇر!

## مەنبەلەر

تۈر:مېۋە
سوپاخۇنۇم قەشقەرى

ﺳﻮﭘﻰ ﺋﺎﺧﯘﻧﯘﻡ 19- ﺋﻪﺳﯩﺮﺩﻩ ﻳﺎﺷﯩﻐﺎﻥ ﻣﻪﺷﻬﯘﺭ ﺗﯧﺒﺎﺑﻪﺕ ﺋﺎﻟﯩﻤﻰ. ﺋﯘ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﺷﻪﻫﺮﯨﺪﯨﻦ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﺋﯚﺯﯨﮕﻪ ﺯﺍﻣﺎﻧﺪﺍﺵ ﻫﻪﻳﺪﻩﺭ ﺋﺎﺧﯘﻧﯘﻡ، ﻗﺎﺳﯩﻢ ﺋﯚﻣﻪﺭ ﻫﺎﺟﯩﻢ، ﺧﻮﺟﺎ ﺋﺎﺑﺪﯗﻟﻼﺧﺎﻥ، ﺧﻮﺟﺎ ﻗﺎﺩﯨﺮ ﻫﺎﺟﯩﻢ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺗﯧﺒﺎﺑﻪﺕ ﺋﯩﻠﻤﯩﻨﯩﯔ ﻣﻪﺷﻬﯘﺭ ﭘﯩﺸﯩﯟﺍﻟﯩﺮﻯ ﺋﺎﺭﯨﺴﯩﺪﺍ ﺗﯧﺒﺎﺑﻪﺕ ﻫﯚﻛﯜﻣﺎﻟﯩﻘﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺷﯚﻫﺮﻩﺗﻠﻪﻧﮕﻪﻥ. ﺯﺍﻣﺎﻧﯩﯟﯨﻲ ﺩﻭﺧﺘﯘﺭﻻﺭ ﯞﻩ ﺯﺍﻣﺎﻧﯩﯟﯨﻲ ﺩﻭﺧﺘﯘﺭﻟﯘﻕ ﺳﺎﻳﻤﺎﻧﻠﯩﺮﻯ ﺑﻮﻟﻤﯩﻐﺎﻥ ﺷﺎﺭﺍﺋﯩﺘﺘﺎ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺗﯧﺒﺎﺑﻪﺗﭽﯩﻠﯩﻜﻨﯩﯔ ﻛﯚﭖ ﺋﻪﺳﯩﺮﻟﯩﻚ ﺋﯩﺶ ﺋﯘﺳﯘﻟﻠﯩﺮﻯ ﯞﻩ ﺋﯚﺯ ﺗﻪﺟﺮﯨﺒﯩﺴﯩﮕﻪ ﺋﺎﺳﺎﺳﻪﻥ ﺧﻪﻟﻘﻨﯩﯔ ﻛﯧﺴﯩﻠﯩﻨﻰ ﺩﺍﯞﺍﻻﭖ، ﺋﯚﺯ ﺧﻪﻟﻘﯩﻨﯩﯔ ﺳﺎﻏﻼﻣﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﺋﺎﺷﯘﺭﯗﺵ ﻳﻮﻟﯩﺪﺍ ﺯﻭﺭ ﺗﯚﻫﭙﻪ ﻗﻮﺷﻘﺎﻥ. ﻗﯘﺷﻼﺭﻧﯩﯔ ﺋﻮﮔﺎﻧﯩﺰﻣﻰ ﯞﻩ ﺋﯚﺳﯜﻣﻠﯜﻛﻠﻪﺭﺩﯨﻦ ﺗﻪﻳﻴﺎﺭﻻﻧﻐﺎﻥ ﺩﻭﺭﯨﻼﺭ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺳﺎﻥ- ﺳﺎﻧﺎﻗﺴﯩﺰ ﺋﯧﻐﯩﺮ ﻛﯧﺴﻪﻟﻠﻪﺭﻧﻰ ﺩﺍﯞﺍﻟﯩﻐﺎﻥ. 
ﺋﯘ ﺋﯩﻠﻤﻰ ﻧﯘﺟﯘﻡ (ﺋﺎﺳﺘﯩﺮﻭﻧﻮﻣﯩﻴﻪ) ﺳﺎﻫﻪﺳﯩﺪﯨﻤﯘ ﻳﯘﻗﯩﺮﻯ ﻣﻪﻟﯘﻣﺎﺗﻘﺎ ﮔﻪ ﺑﻮﻟﻐﺎﻧﻠﯩﻘﺘﯩﻦ، ﻛﯧﺴﻪﻟﻠﻪﺭﻧﻰ ﻳﯘﻟﺘﯘﺯﻻﺭﻧﯩﯔ ﻫﻪﺭﯨﻜﯩﺘﯩﮕﻪ ﻗﺎﺭﺍﭘﻤﯘ ﺗﻪﻛﺸﯜﺭﮔﻪﻥ. ﺑﯩﻤﺎﺭﻧﯩﯔ ""ﺳﯩﺮﺗﻘﻰ ﻗﯩﻴﺎﭘﯩﺘﯩﮕﻪ ﻗﺎﺭﺍﭖ ﻫﯚﻛﯜﻡ ﻗﯩﻠﯩﺶ"" ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺋﺎﺭﺗﯘﻗﭽﯩﻠﯩﻘﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﺑﯩﺮﻯ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. ﺑﯘ ﺗﻮﻏﺮﯨﺪﺍ ﺟﻪﻣﯩﻴﻪﺗﻜﻪ ﺗﺎﺭﺍﻟﻐﺎﻥ ﺑﯩﺮ ﻣﯜﻧﭽﻪ ﻫﯧﻜﺎﻳﯩﻠﻪﺭ ﺋﺎﻟﯩﻤﻨﯩﯔ ﺋﯘﻧﺘﯘﻟﻤﺎﺱ ﺧﺎﺗﯩﺮﯨﺴﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﯩﺮﮔﻪ ﺧﻪﻟﻖ ﺋﺎﺭﯨﺴﯩﺪﺍ ﺳﺎﻗﻠﯩﻨﯩﭗ ﯞﻩ ﺋﯧﻴﺘﯩﻠﯩﭗ ﻛﻪﻟﻤﻪﻛﺘﻪ.

ﺑﻪﺩﯙﻟﻪﺕ (ﻳﺎﻗﯘﭖ ﺑﻪﮒ) ﺳﻮﭘﻰ ﺋﺎﺧﯘﻧﯘﻣﻨﯩﯔ ﺷﯚﻫﺮﯨﺘﯩﻨﻰ ﺋﺎﯕﻼﭖ، ﻫﯘﺯﯗﺭﯨﻐﺎ ﭼﺎﻗﯩﺮﯨﺘﯩﺶ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺳﯩﻨﺎﭖ ﻛﯚﺭﮔﻪﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ، ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺗﺎﻻﻧﺘﯩﻐﺎ ﻗﺎﻳﯩﻞ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ، ﺋﯚﺯﯨﻨﯩﯔ ﺑﯩﺮ ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻖ ﺋﯧﻐﯩﺮ ﻛﯧﺴﯩﻠﯩﻨﻰ ﺩﺍﯞﺍﻟﯩﻐﺎﻧﻠﯩﻘﻰ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﺳﻮﭘﻰ ﺋﺎﺧﯘﻧﯘﻣﻨﻰ ﺋﺎﻻﻫﯩﺪﻩ ﻫﯚﺭﻣﻪﺗﻠﻪﭖ، ﺋﯘﻧﯩﯖﻐﺎ ﻫﻪﺯﺭﻩﺕ (ﺋﺎﭘﭙﺎﻕ ﺧﻮﺟﺎ ﻣﺎﺯﯨﺮﻯ) ﻧﯩﯔ ﺑﯩﺮﯨﻨﭽﻰ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﻠﯩﻚ ﺷﻪﻳﺨﻠﯩﻖ ﻣﻪﻧﺴﯩﯟﯨﻨﻰ ﻫﻪﻡ ﺗﯧﺮﯨﻠﻐﯘ، ﺯﯦﻤﯩﻦ، ﺑﺎﻍ- ﯞﺍﺭﺍﻧﻼﺭﻧﻰ ﻧﺎﻡ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ. 
ﺳﻮﭘﻰ ﺋﺎﺧﯘﻧﯘﻡ ﺗﻮﻏﺮﯨﺴﯩﺪﯨﻜﻰ ﺑﻪﺯﻯ ﻣﻪﻧﺒﻪﻟﻪﺭﺩﻩ ﺋﯚﺯﯨﻨﯩﯔ ﺋﯚﻟﯜﻣﯩﺪﯨﻦ ﺑﯩﺮ ﻧﻪﭼﭽﻪ ﻛﯜﻥ ﺑﯘﺭﯗﻥ ﺗﻪﻳﻴﺎﺭﻟﯩﻖ ﻗﯩﻠﯩﭗ، ﻧﻪﭘﺴﻰ ﺗﻮﺧﺘﯩﻐﺎﻥ ﺋﺎﺧﯩﺮﻗﻰ ﻣﯩﻨﯘﺗﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﻗﻪﺩﻩﺭ ﺷﺎﮔﯩﺮﺗﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﺋﯚﺯ ﺋﻪﻫﯟﺍﻟﯩﺪﯨﻦ ﺧﻪﯞﻩﺭ ﺑﯧﺮﯨﭗ ﺗﯘﺭﻏﺎﻧﻠﯩﻘﻰ ﻫﯧﻜﺎﻳﻪ ﻗﯩﻠﯩﻨﯩﺪﯗ. ﺑﯘ ﺋﺎﻟﯩﻤﻨﯩﯔ ﺗﯧﺒﺎﺑﻪﺕ ﺳﺎﻫﻪﺳﯩﺪﯨﻜﻰ ﻗﺎﺑﯩﻠﯩﻴﻪﺕ - ﺋﯩﻘﺘﯩﺪﺍﺭﯨﻨﯩﯔ ﻧﻪﻗﻪﺩﻩﺭ ﺋﯜﺳﺘﯜﻧﻠﯩﻜﯩﻨﻰ ﻛﯚﺭﺳﻪﺗﻜﯜﭼﻰ ﺩﻩﻟﯩﻠﻠﻪﺭﺩﯨﻦ ﺑﯩﺮﯨﺪﯗﺭ.
ﺳﻮﭘﻰ ﺋﺎﺧﯘﻧﯘﻡ ﻳﺎﻟﻐﯘﺯ ﺗﯧﺒﺎﺑﻪﺕ ﺳﺎﻫﻪﺳﯩﺪﻩ ﻳﯜﻛﺴﻪﻙ ﺋﻮﺭﯗﻥ ﺗﯘﺗﯘﭘﻼ ﻗﺎﻟﻤﺎﻱ، ﺑﻪﻟﻜﻰ ﺋﯩﻠﻤﻰ ﻧﯘﺟﯘﻣﻨﯩﻤﯘ ﺋﯩﮕﻪﻟﻠﯩﮕﻪﻥ ﯞﻩ ﻣﻪﺧﺴﯘﺱ ﻳﯘﻟﺘﯘﺯﻻﺭ ﻫﻪﺭﯨﻜﯩﺘﯩﻨﻰ ﻛﯜﺯﯛﺗﯜﺵ ﺳﺎﻳﻤﺎﻧﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﻳﺎﺳﯩﻐﺎﻥ. ﺋﯘ ﺋﯚﺯ ﭘﺎﺋﺎﻟﯩﻴﯩﺘﯩﺪﻩ ﻳﯘﻟﺘﯘﺯﻻﺭ ﻫﻪﺭﯨﻜﯩﺘﯩﮕﻪ ﻗﺎﺭﺍﭖ ﺋﯩﺶ ﻛﯚﺭﯨﺪﯨﻐﺎﻥ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﺎﺳﺘﯩﺮﻭﻧﻮﻣﻰ ﺋﯩﺪﻯ. 
ﺗﻪﻳﻴﺎﺭﻟﯩﻐﯘﭼﻰ: ﻫﻪﺯﺭﻩﺕ
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇرلار
ئىلھام سابىر

ئىلھام سابىر

ئىلھام سابىر، ئەر، ئۇيغۇر، 1961–يىل 2–ئايدا تۇغۇلغان (52 ياش) ، شىنجاڭ چۆچەكتىن ، 1983–يىلى 8–ئايدا خىزمەتكە قاتناشقان ، 1990–يىل 11–ئايدا پارتىيەگە كىرگەن ، ئاسپىرانتلىق ئۇنۋانىغا ئىگە (2007–يىل 6–ئايدا شىنجاڭ يېزا ئىگىلىك ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئىنژېنېرلىق كەسپىنى پۈتتۈرگەن ) ، قۇرۇلۇش ماگىستېرى . ھازىر ئاپتونوم رايونلۇق 8– نۆۋەتلىك ئىنتىزام تەكشۈرۈش كومىتېتىنىڭ ئەزاسى ، ئاپتونوم رايونلۇق 12–نۆۋەتلىك خەلق قۇرۇلتىيىنىڭ ۋەكىلى ، ئۈرۈمچى شەھەرلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى ، شەھەرلىك خەلق ھۆكۈمەت پارتگۇرۇپپىسىنىڭ شۇجىسى ، شەھەر باشلىقلىقىنى ئۆتەيدۇ .

1978-يىلى 4-ئايدا ، شىنجاڭ 1–ئاۋغۇست يېزا ئىگىلىك ئىنستىتۇتىنىڭ دېھقانچىلىق ماشىنىلىرىنى زامانىۋىلاشتۇرۇش كەسپىدە ئوقۇغان ؛

1983-يىلى 8-ئايدا ، شىنجاڭ يېزا ئىگىلىك پەنلەر ئاكادېمىيەسى دېھقانچىلىق ماشىنىلىرىنى زامانىۋىلاشتۇرۇش ئورنىدا تېخنىك ، ياردەمچى تەتقىقاتچى بولغان ؛

    1988-يىلى 4-ئايدا، شىنجاڭ يېزا ئىگىلىك پەنلەر ئاكادېمىيەسى دېھقانچىلىق ماشىنىلىرىنى زامانىۋىلاشتۇرۇش ئورنىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى (مۇئاۋىن ھاكىم دەرىجىلىك) بولغان ؛

1990-يىلى 11-ئايدىن 1991-يىلى 3-ئايغىچە ، ئاپتونوم رايوننىڭ 1–قارارلىق ئىجتىمائىي تەربىيە خىزمىتىگە قاتناشقان ؛

1992-يىلى 1-ئايدا، شىنجاڭ يېزا ئىگىلىك پەنلەر ئاكادېمىيەسى ئېچىش مەركىزىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى، پەن–تېخنىكا ئېچىش باش شىركىتىنىڭ مۇئاۋىن باش دىرېكتورى (مۇئاۋىن ھاكىم دەرىجىلىك) بولغان؛

    1992-يىلى 10-ئايدا، ئاپتونوم رايونلۇق پارتكوم يېزا خىزمىتى بۆلۈمى كەسىپ باشقارمىسىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى بولغان؛

    1993-يىلى 8-ئايدا، ئاپتونوم رايونلۇق پارتكوم يېزا خىزمىتى بۆلۈمىنىڭ مۇئاۋىن ئىشخانا مۇدىرى بولغان؛

    1993.09 ~ 1994.01 داليەن تەبىئىي پەن ۋە سانائەت پەنلىرى ئۇنىۋېرسىتېتى كارخانا كادىرلىرىنى تەربىيەلەش سىنىپىدا ئوقىغان ؛

    1995-يىلى 10-ئايدا، ئاپتونوم رايونلۇق دېھقانچىلىق ماشىنىلىرى ئىدارىسى پارتگۇرۇپپىسىنىڭ ئەزاسى، مۇئاۋىن ئىدارە باشلىقى بولغان؛

    1996.05-1996.12 دۆلەت يېزا ئىگىلىك مىنىستىرلىكى دېھقانچىلىق ماشىنىلىرىنى زامانىۋىلاشتۇرۇش مەھكىمىسىنىڭ ۋەزىپە بىلەن ئەۋەتىلگەن مۇئاۋىن باشلىقى بولغان ؛

    2000 -يىلى 4-ئايدا، ئاپتونوم رايونلۇق دېھقانچىلىق ماشىنىلىرى ئىدارىسى پارتگۇرۇپپىسىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، باشلىقى بولغان؛

    2000.11-2000.09 ئاپتونوم رايونلۇق پارتكوم پارتىيە مەكتىپىنىڭ ئوبلاست ، نازىر دەرىجىلىك كادىرلارنى تەربىيەلەش كۇرسىدا ئوقىغان ؛ 2002.03-2002.07 مەركىزىي پارتىيە مەكتەپ شىنجاڭ سىنىپىدا ئوقۇغان ؛

    2005-يىلى 8-ئايدا ، بورتالا موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى پارتكومىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى بولغان ؛

    2007.06-2005.05 شىنجاڭ يېزا ئىگىلىك ئۇنىۋېرسىتېتى يېزا ئىگىلىك قۇرۇلۇشى كەسپىدە ئوقۇغان ؛

    2008-يىلى 12-ئايدا ، ئاپتونوم رايونلۇق سۇ ئىشلىرى نازارىتى پارتگۇرۇپپىسىنىڭ شۇجىسى ، مۇئاۋىن نازىرى بولغان؛

    2013-يىلى 3-ئايدا، ئۈرۈمچى شەھەرلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى بولغان ؛

2013-يىلى 4-ئايدا ، ئۈرۈمچى شەھەرلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى ، شەھەرلىك خەلق ھۆكۈمەت پارتگۇرۇپپىسىنىڭ شۇجىسى ، مۇئاۋىن شەھەر باشلىقى ، مۇۋەققەت شەھەر باشلىقى بولغان.(تامام)

https://web.archive.org/web/20140325231247/http://uyghur.news.cn/2014-01/13/c_133041318.htm 
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
بېغىم نىياز

بېغىم نىياز 1893-يىلى لوپنۇر ناھىيە تىكەنلىك رايونى يېڭىسۇ كەنتىدە ئۇقۇمۇشلۇق ئائىلىدە تۇغۇلغان. ئۇ كىچىكىدە ئۆز دادىسىدىن تەلىم ئېلىپ ساۋادىنى چىقارغان. ئۇنىڭ ئۆز ئىسمى موللا بولۇپ، دادىسى نىياز سوپى ئىكەن. چوڭ دادىسىنىڭ ئىسمى باغ نىياز بولۇپ، كېيىن موللا دىگەن ئىسىمنى نىيازغا ئۆزگەرتكەن. 

باغ نىياز ئاكىنىڭ دادىسى نىياز قۇلى بوۋاي، ئۇنىڭ دادىسى ئىبراھىم بوۋاي ئۇنىڭ دادىسى پىراق قازى(ئەمەل ئىسمى)بوۋاي ئىكەن. بېغىم نىيازنىڭ بوۋىلىرى ئۆز ۋاقتىدا ناھايىتى ناھايىتى ئۇقۇمۇشلۇق كىشىلەر بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئۆيىدە دائىم ئىلىم-بىلىم سورۇنلىرى بولۇپ تۇرغاچقا، نىياز سوپى ئاكا ئۆز بوۋىسىدىن كۆپ بىلىم ئالغان ۋە ئوغلى بېغىم نىيازنىمۇ ئۆزى تەربىيلىگەن. نىياز داموللا دېگەن كىشىدىن بىلىم ئالغان. بالاغەتكە يەتكەندە نۇرغۇنلىغان پارىسچە، ئەرەبچە كىتابلارنى تەرجىمە قىلغان. شۇ چاغلاردا بېغىم نىيازنىڭ ئۆيىدە"دەھقا يىقۇل ئەخبار"، "مۇپتاھىل جانان"، "مەسسائىل ئەنۋار"،"مۇبەييىن ئىسلام"، "غوجا ھاپىز"،قاتارلىق كىتابلار بولۇپ، ئۇمۇ دادىسىغا ئەگىشىپ ئاشۇ خىلدىكى كىتابلارنى ئوقۇغان ھەم نۇرغۇنلىغان خەلق ئېغىز ئەدەبىياتىنى يادلىغان. 1953-يىلى ئۆيگە ئوت كېتىپ نۇرغۇنلىغان كىتابلىرى كۆيۈپ كەتكەن.بېغىم نىياز ئاكا "ئاق ئۆلەمبەردى خان "،"قارا چاچ ئايىم" قاتارلىق داستانلار ۋە مۇھىم قىممەتكە ئىگە ناخشا، قوشاقلارنى بىزگە يەتكۈزۈپ بەردى. ۋەھالەنكى ۋاقىتسىز قازا تېپىپ كەتكەنلىكتىن نۇرغۇنلىغان تەتقىقات خاراكتىرلىك قىممەتلىك ماتېرىياللارنى ئۆزى بىلەن بىرگە ئېلىپ كەتتى. بىز ئۇنىڭ ۋاپاتىغا قاتتىق ئېچىنماقتىمىز.

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇرلار
تۈر:لوپنۇر ناھىيىسى
مۇھەممەت تايىر

مۇھەممەت تايىر، ئەر، ئۇيغۇر، 1902-يىلى لوپنۇر ناھىيىلىك چوڭكۆل كەنتىدە چارۋىچى ئائىلىسىدە تۇغۇلغان. ئۇ، دىنىي مەكتەپتە ئوقۇپ ساۋادىنى چىقارغان. ئۇنىڭ دادىسى نىياز ئىمام شاڭيو خېلى بىلىملىك كىشى بولغاچقا، ئۇ كىچىكىدىن باشلاپلا دادىسىغا ئەگىشىپ قوشاق ئېيتىپ يۈرگەن. دادىسىدىن ئايرىلغاندىن كېيىن يەنىلا قوشاق ئېيتىشنى تاشلىماي، ئۆزى قوشاق، داستان ئىجاد قىلىپ يىغىلىش ۋە سورۇنلاردا ئېيتىپ كەلگەن.بۇ قېتىم ئۇنىڭ بىر قىسىم داڭلىق چۆچەك ۋە داستانلىرىنى 2-توپلامغا كىرگۈزۈش مەقسىتىدە رەتلاۋاتىمىز. مۇھەممەت تايىر ھازىر ياشىنىپ قالغان بولسىمۇ قوشاق ۋە داستان ئېيتىشنى تاشلاپ قويماي داۋاملىق تىرىشىپ ئىزدىنىپ بىزنى نۇرغۇنلىغان قىممەتلىك ماتېرىياللار بىلەن تەمىنلىمەكتە.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر

تۈر:ئۇيغۇرلار
ئەيسا مۇسا

ئەيسا مۇسا 1908-يىلى لوپنۇر ناھىيسىنىڭ چوڭكۆل كەنتىدە دېھقان ئائىلىسىدە تۇغۇلغان. ئازادلىقتىن ئىلگىرى ئۆز كەنتىدە دىنى ۋە پەننى مەكتەپتە ئوقۇغان. ئۇنىڭ ئاتىسى مۇساخۇن داڭلىق قوشاقچى بولغانلىقى ئۈچۈن ئۇ ئاتىسىدىن ئۆگىنىپ قوشاقچى بولۇپ يېتىلگەن. ئۇ كىچىكىدىن باشلاپلا سورۇنلاردا ۋە ھاشار مەدىكارچىلىقلاردا قوشاق ئېيتىپ ئاممىنىڭ كۆڭلىنى ئاچقان. ئازادلىقتىن ئىلگىرى ۋە كىيىن داۋاملىق ھالغا ئۆزى قوشاق توقۇپ يۇرتداشلىرىدا ئېيتىپ بېرىپ ئۇلارنىڭ ئالقىشىغا ئېرىشكەن. لوپنۇر خەلق قوشاقلىرى توپلىمىغا "لەڭ قوشىقى"،"مۇھەببەت قوشىقى"،"چاقىلىق ئالۋېڭى" قاتارلىق تارىخىي قوشاقلىرى كىرگۈزۈلدى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
ناسىر شادەي

ناسىر شادەي ئەر، ئۇيغۇر، تۇلۇقسىز ئوتتۇرا سەۋىيىلىك. 1932-يىلى 5-ئايدا دۆڭقوتان يېزىسىنىڭ سالدام دېگەن يېرىدە چارۋىچى ئائىلىسىدە تۇغۇلغان. 1940-يىلىدىن1945-يىلىغىچە سالدام باشلانغۇچ مەكتىپىدە ئوقۇغان. شۇنىڭدىن تاكى ئازادلىققىچە باشقىلارغا چاكار بولۇپ ئىشلىگەن. ئازادلىقتىن كېيىن ئوقۇتقۇچىلار كۇرسىدا ئوقۇپ 1957-يىلىدىن1965-يىلىغىچە دۆڭقوتان رايونىدا ئوقۇتقىچىلىق قىلغان. 1965-يىلى تۆۋەنگە چۈشۈرۈلۈپ 1971-يىلىغىچە دېھقانچىلىق قىلغان.1971-يىلى سولچىل لۇشىيەن تەسىرىدىن تۈرمىگە قامالغان. 1973-يىلى نامى ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەن، ھازىر دېھقان. ئۇ كىچىكىدىن باشلاپلا قوشاقچىلارغا ئەگىشىپ قوشاق ئېيتىپ يۈرگەن، كېيىن ئوقۇتقۇچىلىق قىلغان چاغلىرىدا پېشقەدەم قوشاقچىلارنىڭ قوشاقلىرىنى توپلاپ ئۆگەنگەن. مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى جەريانىدا زىيانكەشلىككە ئۇچراپ تۆۋەنگە چۈشكەندىن كىيىنمۇ قوشاق توقۇپ خاتا نەرسىلەرنى تەنقىد قىلغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
ھاشىم سوپى

ھاشىم سوپى، ئەر، ئۇيغۇر، دېھقان. 1919-يىلى 3-ئايدا دۆڭقوتان رايونىنىڭ سېتىۋالدى شەيىخ دېگەن يېرىدە ھۈنەرۋەن ئائىلىدە تۇغۇلغان. 1919-يىلى ئائىلىسى تىكەنلىك رايونىنىڭ ئۇلۇقكۆل كەنتىگە كۆچۈپ كېلىپ شۇ يەردە باشلانغۇچ مەكتەپتە ئوقۇغان. ئازادلىققىچە چاكارچىلىق قىلغان. 1950-يىللىرى كۆنچىگە كۆچۈپ كېلىپ دېھقانچىلىق قىلغان. ئازادلىقتىن كېيىن ئىتىمائىي پائالىيەتلەرگە ئاكتىپ قاتنىشىپ، 1959-يىلى 11-ئايدا جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسىگە ئەزا بولغان. 1963-يىلدىن 1976-يىلىغىچە ئەترەت باشلىقى بولۇپ ئىشلىگەن، ھازىر ئارامدا.

ئۇ ئازادلىقتىن ئىلگىرى داڭلىق قوشاقچى ئۇزۇن مەمەتكە ئەگىشىپ ئۇنىڭ قوشاقلىرىنى يادىلاپ قوشاق ئېيتىپ كەلگەن. چاكارچىلىق ھاياتىدا قوشاق توقۇپ ئوقۇغاچقا، خەلق ئۇنى "ھاشىم دەرتمەن"دەپ ئاتىغان. ئۇ ئازادلىقتىن كېيىن پارتىيىنى كۈيلەپ ۋە بەزى كادىرلاردىكى خاتا خاھىشلار ئۈستىدە نۇرغۇن قوشاقلارنى تۈزگەن.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
روزى سالى

روزى سالى، ئەر، ئۇيغۇر، 1927-يىلى قارچۇغا يېزىسى چوڭ مەھەللە كەنتىدە چارۋىچى ئائىلىسىدە تۇغۇلغان. ئازادلىقتىن ئىلگىرى تۇلۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپتە ئوقۇغان. 1953-يىلى لوپنۇر ناھىيە 2-رايون 9-يېزا ئات قوتان كەنتىدە باشلىق بولغان. 1954-يىلىدىن 1956-يىلىغىچە لوپنۇر ناھىيە 3-رايون 10-يېزىغا قاراشلىق بولغان. 1956-يىلىدىن1979-يىلىغىچە ناھىيلىك ئاشلىق ئىدارىسىدە ئىشلىگەن.1979-يىلىدىن 1990-يىلىغىچە دۆڭقۇتان يېزىلىق ھۆكۈمەتتە ئىشلىگەن.1990-يىلى ئارامغا چىققان.روزى سالى كىچىكىدىن باشلاپلا تاغىسى ئىسمايىل ئىسلامغا ئەگىشىپ ئۇنىڭدىن قوشاق ئۆگەنگەن ھەم ئۆزى بىر قىسىم قوشاقلارنى ئىجاد قىلىپ داڭلىق قوشاقچى بولۇپ يېتىشكەن. ئۇ كۆپ قېتىم ناھىيە، ئوبلاست، ئاپتونوم رايونلاردا ئېچىلغان قوشاق ئېيتىش يىغىنلىرىغا قاتنىشىپ مۇكاپاتلانغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
قاسىم تۇردى

قاسىم تۇردى (لەقىمى نۇرلۇپ)، ئەر، ئۇيغۇر، قارچۇغا يېزا قارچۇغا كەنتىدىن. ئارامغا چىققان ئىشچى،1912-يىلى قارچۇغا يېزىسىنىڭ شوتاڭ مەھەللىسىدە چارۋىچى ئائىلىسىدە 12يېشىدىن باشلاپ دۆڭقۇتان يېزىسىنىڭ جىگدە باشلام باشلانغۇچ مەكتىپىدە ھەم ناھىيدىكى مەكتەپلەردە ئوقۇغان.1944- يىلىدىن 1951-يىلىغىچە قارچۇغا يېزا چوڭ مەھەللە مەكتىپىدە ئوقۇتقۇچىلىق قىلغان. 1951-يىلى كورلا ئوقۇتقۇچىلار كۇرسىدا بىلىم ئاشۇرغان. 1959-يىلى شايار ناھىيسىگە كەتكەن. شايار ناھىيلىك يېمەك-ئىچمەك شىركىتىدە ئىشچى بولۇپ ئىشلىگەن.1981- ئارامغا چىقىپ قاچۇغا يېزىسىغا قايتىپ كەلگەن.
ئۇ ئوقۇتقۇچىلىق قىلىپ يۈرگەن چاغلىرىدا قوشاق تۈزگەن ۋە خەلق قوشاقلىرىنى توپلىغان. ئۇنىڭ ھازىرغا قەدەر "تەكلىماكان"قاتارلىق نەچچە يۈز كۇپلىت قوشىقى ۋە "ئادىل شاھ"قاتارلىق چۆچەكلىرى بار.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
ئىراق ۋە شام ئىسلام دۆلىتى

**ئىسلامى خىلافەت دۆلىتى** ۋەيا **خىلافەت** (ئەرەب تىلى: **دولة الخلافة الإسلامية ** ۋەيا **الخلافة**) بولسا تىرتورىيەسى ئىراق ۋە سۇرىيەدا ئاكتىپى .  دۆلەت مەركەزى بولسا رەققە. دۆلەت  رەھبىرى بولسا ئەبۇ ھافس ئەل ھەشىمى ئەل قۇرەشى.
## مەنبەلەر
ئەردەبىل ۋىلايىتى

**ئەردەبىل ۋىلايىتى** (پارس تىلى: **استان اردلیل**، ئەزەربەيجان تىلى: **اردبیل اوستانی**) بۇلسا ئىران دىكى بىر ۋىلايىت 2011 نوپۇس بار،ئەردەبىلنىڭ 1،248،488 نوپۇسىبار، يەر مەيدانى 17،953 كۇۋادىرات كىلومەتىر. ئۇنىڭ پايتەختى ئەردەبىل شەھەرى بولسا.

## ئېتمولوگىيە
## تارىخ
## جۇغراپىيە
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
*پارسلار: 1.1% نى
*تۈركلار: 98.2% نى
*كۇردلەر: 0.4% نى
*لورلار: 0.0% نى
*ئەرەبلەر: 0.0% نى
*بەلۇچلەر: 0.0% نى
*باشقا مىللەتلەر: 0.4% نى

## ناھىيەلەرى
*ئەردەبىل ناھىيىسى
*بىلەسەۋار ناھىيىسى
*پارس ئاباد ناھىيىسى
*خەلخال ناھىيىسى
*سەرئەين ناھىيىسى
*كوسەر ناھىيىسى
*گېرمى ناھىيىسى
*مېشگىنشەھەر ناھىيىسى
*نەمىن ناھىيىسى
*نىر ناھىيىسى

## دۆلەت باغچىسى
## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر
ئىلام ۋىلايىتى

**ئىلام ۋىلايىتى** (پارس تىلى: **استان ایلام**، كۇرد تىلى: **پارێزگای ئیلام**) بۇلسا ئىران دىكى بىر ۋىلايىت 2011 نوپۇس بار،ئىلامىڭ 557,559 نوپۇسىبار، يەر مەيدانى 20,133 كۇۋادىرات كىلومەتىر. ئۇنىڭ پايتەختى ئىلام شەھەرى بولسا.

## ئېتمولوگىيە
## تارىخ
## جۇغراپىيە
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
*كۇردلەر: 86.0% نى
*لورلار: 10،7% نى
*باشقا مىللەتلەر: 3.4% نى

## ناھىيەلەرى
*ئابدانان ناھىيىسى
*ئىلام ناھىيىسى
*ئىۋان ناھىيىسى
*بەدرە ناھىيىسى
*چەراداۋەل ناھىيىسى
*دەررەشەھەر ناھىيىسى
*دېھلوران ناھىيىسى
*سىرۋان ناھىيىسى
*مەلېكشاھىي ناھىيىسى
*مېھران ناھىيىسى

## دۆلەت باغچىسى
## سىرتقى ئۇلاش
## مەنبەلەر
بۇشەھر ۋىلايىتى

**بۇشەھر ۋىلايىتى** (پارس تىلى: **استان بوشهر**) بۇلسا ئىران دىكى بىر ۋىلايىت 2011 نوپۇس بار،بۇشەھرىڭ 1,032,949 نوپۇسىبار، يەر مەيدانى 22,742 كۇۋادىرات كىلومەتىر. ئۇنىڭ پايتەختى بۇشەھر شەھەرى بولسا.

## ئېتمولوگىيە
## تارىخ
## جۇغراپىيە
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
*پارسلار: 91.8% نى
**ئاچوملار
*تۈركلار: 1.0% نى
*لورلار: 2.1% نى
*ئەرەبلەر: 4.1% نى
*باشقا مىللەتلەر: 1.0% نى

## ناھىيەلەرى
*بۇشەھر ناھىيىسى
*تەنگىستان ناھىيىسى
*جەم ناھىيىسى
*دەشتىستان ناھىيىسى
*دەشتىي ناھىيىسى
*دەييىر ناھىيىسى
*دەيلەم ناھىيىسى
*ئەسەلۇيە ناھىيىسى
*كەنگان ناھىيىسى
*گېناۋە ناھىيىسى

## دۆلەت باغچىسى
## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر
تېھران ۋىلايىتى

**تېھران ۋىلايىتى** (پارس تىلى: **استان تهران**) بۇلسا ئىران دىكى بىر ۋىلايىت 2013 نوپۇس بار، تېھرانىڭ 12,425,000 نوپۇسىبار، يەر مەيدانى 12,981 كۇۋادىرات كىلومەتىر. ئۇنىڭ ۋە مەملىكەتىڭ پايتەختى تېھران شەھەرى بولسا.

## ئېتمولوگىيە
## تارىخ
## جۇغراپىيە
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
*پارسلار: 58.9% نى
*تۈركلار: 30.3% نى
*لورلار: 2.1% نى
*كۇردلەر: 1.8% نى
*ئىرانىڭ شىماللىقلەرى: 5.5% نى
*بەلۇچلەر: 0.1% نى
*باشقا مىللەتلەر: 1.2% نى

## ناھىيەلەرى
*ئىسزلامشەھەر ناھىيىسى
*بەھارىستان ناھىيىسى
*ناھىيىسى
*پاكدەشت ناھىيىسى
*پەردىس ناھىيىسى
*پىشۋا ناھىيىسى
*تېھران ناھىيىسى
*دەماۋەند ناھىيىسى
*روبات كەرىم ناھىيىسى
*رېي ناھىيىسى
*شېمىرانات ناھىيىسى
*شەھريار ناھىيىسى
*فىرۇزكۇھ ناھىيىسى
*قودس ناھىيىسى
*قەرچەك ناھىيىسى
*مەلارد ناھىيىسى
*ۋەرامىن ناھىيىسى

## دۆلەت باغچىسى
## سىرتقى ئۇلاش
## مەنبەلەر
داكا

left|thumb|250px
**داكا** ياكى داككا (بېنگالچە: ঢাকা/Dhaka) بولسا بانگلادېش شەھەرلىرىدىن بىرى بولۇپ، 2007 - يىلى 6،737،774 نوپۇسى بار ئىدى، 153.84 كم² كۆلەمگە ئىگە داكا شەھرى شىمالىي كەڭلىك 23.42°، شەرقىي ئۇزۇنلۇق 90°22 جايلاشقان.
thumb|300px
## مەنبەلەر
جولیس سیزر

**جولیس سیزر**(جولائی 100 قبل مسیح - 15 مارچ 44 قبل مسیح) ایک رومن جنرل، سیاستدان، قونصل، اور لاطینی نثر کے قابل ذکر مصنف تھے. انہوں نے کہا کہ رومن جمہوریہ کے انتقال اور رومن سلطنت کے اضافہ کی وجہ سے ہے کہ واقعات میں ایک اہم کردار ادا کیا. 60 قبل مسیح میں قیصر، Crassus، اور Pompey کے کئی سال کے لئے رومن سیاست پر غلبہ حاصل تھا کہ ایک سیاسی اتحاد قائم. مقبول حکمت عملی سسرو کے بار بار کی حمایت کے ساتھ چھوٹے کیٹو ان کے درمیان، رومن سینیٹ کے اندر قدامت پسند حکمران طبقے کی طرف سے مخالفت کر رہے تھے کے ذریعے ان کی کوششوں کی طاقت جمع کرنے کے لئے. 51 قبل مسیح کی طرف سے مکمل Gallic وار میں کیسر کی فتوحات،، انگریزی چینل اور رائن روم کے علاقے میں توسیع. کیسر پہلی رومن جنرل پار کرنے کی بن گئے دونوں نے رائن بھر 
میں ایک پل کی تعمیر اور برطانیہ کے پہلے حملے کئے جب.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
زئەكئى مئۈرئەن

**زەكى مۈرەن** (Zeki Müren) تۈركىيەنىڭ داڭلىق ئاممىباپ ئايال ناخشىچىسى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
Portal:Edebiy

Attractive section of content. I just stumbled upon your website and in accession capital to assert that I get in fact enjoyed account your blog posts. Any way Ill be subscribing to your feeds and even I achievement you access consistently rapidly. begdgbcgedfeedda
تگرین اعظم

**تگرین اعظم** (140 - 55 قبل مسیح)  ملک بن گیا جن کے تحت آرمینیا کا شہنشاہ تھا، ایک مختصر وقت کے لئے، رومن جمہوریہ کے مضبوط ترین ریاست مشرق.
## مەنبەلەر
ئاد قەۋمى

**ئاد** 
ھۇد ئەلەيھىسسالامنىڭ قەۋمى بۇلۇپ، ئۇلار ئوممان بىلەن ھەزرىمەۋت ئارىسىدا ياشايتتى، ئۇلار تارىختا ئەڭ قەدىمىي مەدەنىيەت بەرپا قىلغان خەلق ئىدى. ئۇلار ئېگىز بىنالارنى، كاتتا سارايلارنى سالغان ئىدى. قۇرئان كەرىمدە ئاد بىر قانچە جايدا تىلغا ئېلىنىدۇ، ئاد قەۋمى زېمىنىدا ھەقتىن باش تارتىپ، بىزدىن كۈچلۈك كىم بار، دەپ ھاكاۋۇرلۇق قىلدى، ئاللاھ تائالا ئاد قەۋمىنى، ئۇلارنىڭ كۇفرى ۋە زۇلمى تۈپەيلىدىن ھالاك قىلدى. ھۇد ئەلەيھىسسالام ئىمان ئېيتقان كىشىلەر بىلەن بىللە قەۋمىگە ئازاپ چۈشۈشتىن ئىلگىرى ھىجازغا ھىجرەت قىلغان، ئاد بەش تۈركۈمگە بۆلىنىدۇ: 
 
1.	دەسلەپكى ئاد بۇلۇپ، ئۇلار ئەھقاپتا ياشايتتى. ئۇلار مۇنقەزەر بولغان؛
 
2.	ئىككىنچى ئاد يەمەندىن ئىراققىچە ھۈكۈمرانلىق قىلغان؛ 

3.	سەمۇد بۇلۇپ، ئۇلار ھىجازدىن سىناغىچە ھۈكۈمرانلىق قىلغان؛

4.	جۇرھۇملۇقلار بۇلۇپ، ئۇلار ھىجازدا ياشىغان؛

5.	تەسىم ۋە جەدىس بۇلۇپ، ئۇلار يەمامدە ھۈكۈمرانلىق قىلغان.
## مەنبەلەر
بىلتېز

بىلتېز دەرسخانىسى 2014-يىلى 6-دىكابىردا ئابدۇكەرىم ناۋات، پەرھات قاراقاش، ئابدۇراخمان مەسۇم قاتارلىق ساۋاقداشلار تەرىپىدىن قۇرۇلۇش پىلانلاندى. ۋە پەرھات قاراقاشنىڭ كۆرسىتىشى بىلەن بىلتېز دېگەن نام قوللىنىش ماقۇللاندى.

بىلتېز دەرسخانىسى 2015-يىلى 5-يانۋار تۇنجى نۆۋەتلىك ئوقوغوچىلارنى تىزىمغا ئالدى.

بىلتېز دەرسخانىسى 2015-يىلى 7-يانۋار چارشەنبە كۈنى تۇنجى سائەتلىك دەرس ئۆتۈلدى.

2015-يىلى 6-ئايدا دەرسخىانا تۈركچە دەرس باشلىدى.

2015-يىلى 8-ئايدا دەرسخىانا يېڭى ئورنىغا كۆچىرىلدى ۋە يېڭى يىللىق دەرسلىرىنى باشلىدى.

**دەرسخانا خىزمەتچىلىرى:**
* پەرھات قاراقاش
* ئابدۇكەرىم ناۋات
* ئابدۇراخمان مەسۇم
* رامىلە نىجات
* مەخمۇتجان مەتتۇرسۇن
* زۆھرە ھاپىزئوغلۇ

تور بەت ئادرېسى:www.biltiz.com 

## مەنبەلەر
جەنۇبى زازاجاسى

جەنۇبى زازاجاسى زازا تىلىنىن دىياربكر، شانلى ۇرفا سىۋرك ۋ جەنۇبى شرقى اناتولى منتقە سىندو كونۇشۇلنان لەجەسى، اغزى. جەنۇنى زازاجاسى ندە دىگر زازاجا لھچەلرىنە گورە ژ ھرفىنىن يازىلىشى ۋ كۇللانىلىشى چوقتۇر. بۇ لھچە زازا تىلىنىن ۈچ انا (اساس) لھچەسىندن بىرى دىر.
## مەنبەلەر
جىگدىلىك ۋەقەسى

جىگدىلىك قوزغىلىڭى

1981- يىلى 5- ئ‍اينىڭ 29- كۈنى  پەيزاۋات ناھىسىدىن چىققان مەشھۇر بۆلگۈنچى ھەسەن ئ‍ىسمايىل ۋە داۋۇتجان باشچىلىقىدا قۇرۇلغان شەرقىي تۈركىستان ئ‍ۇچقۇن پارتىيىسى توپىلاڭچىلىرى پەيزاۋات ناھىلىك قۇرال ئ‍امبىرىغا ھۇجۇم قىلىپ ئ‍امباردىكى قۇراللارنى ئ‍ېلىپ ناھىيەگە ھۇجۇم قىلماقچى بولغىنىدا، ناھىلىك ھۆكۈمەت تەرەپ ئ‍الدىن خەۋەر تېپىۋالغاچقا، قوزغىلاڭچىلار ناھىگە ھۇجۇم قىلىشتىن دەماللىققا توختاپ، ناھىگە يېقىن بولغان قۇمئ‍ېرىقتىكى جىگدىلىككە ئ‍ورۇنلاشقان.  بۇ، ھۆكۈمەتنىڭ ئ‍ىسلاھات ۋە ئ‍ېچىۋىتىش سىياسىتى يولغا قۇيۇلغان 1978-يىلىدىكى 3- ئ‍ومۇمى يىغىنىدىن كېيىنكى ئ‍ۇيغۇر دىيارىدا، بۇلۇپمۇ جەنۇبتا پارتىلىغان مەشھۇر ۋەقە «جىگدىلىك ۋەقەسى»دۇر. ۋەقە يۈز بەرگەندىن كېيىن ناھىدىكى ھەربىلەر ئ‍ەتراپنى قورشىغان. لىكىن تۇپىلاڭچىلارغا ھۇجۇم قىلىشقا پېتىنالمىغان.بۇ جەرياندا ئ‍ىككى تەرەپ كۈچ كۆرسىتىپ پات - پات ئ‍اسمانغا ئ‍وق ئ‍ېتىپ قويغان. ئ‍وق ئ‍اۋازىنى ئ‍اڭلاپ  يىراق - يېقىندىن خالايىق توپلىشىشقا باشلىغان. دەل شۇ چاغدا ئ‍ەسلى يۇرتى خوتەن گۇمىدىن بولغان ناھىدىكى ئ‍ەڭ چوڭ دىنى ئ‍الىم يۈسۈپ داموللا ھۈكۈمەتكە ۋاكالىتەن سۆز قىلىپ  بۇ ۋەقەگە قاتناشقان ياشلارغا نەسىھەت قىلىپ: سىلەر قۇرالنى ھۈكۈمەتكە تاپشۇرۇپ بەرسەڭلەرلا ھۈكۈمەت سىلەرگە زىيانكەشلىك قىلمايدۇ، دەپ ھۈكۈمەت نامىدىن ئ‍ۇلارغا ۋەدە بەرگەن ۋە بۇ ھەقتە تەبلىغ قىلغان. توپىلاڭچىلار قۇرالنى  ھۈكۈمەت خادىملىرىغا تاپشۇرۇپ بولىشىغىلا  ساقچىلار توپىلاڭچىلارنىڭ پۇت- قولىنى باغلاپ بىر توپىلاڭچىنى ئ‍ىككىدىن ساقچى كۆتىرىپ  ماشىنىغا تاشلىغان. ئ‍ەتراپتىكى خالايىق بۇنى كۆرۈپ يىغا زارە قىلىشقان. كېيىن ئ‍ۇلارغا سوت ئ‍ېچىلىپ يۇقىرىسىغا 14 يىل، تۈۋىنىگە ئ‍التە ئ‍ايلىققىچە قاماققا ھۈكۈم قىلغان. بۇنىڭغا غەزەپلەنگەن ئ‍امما ھۆكۈمەتكە بىلدۈرەلمىگەن نەپرىتىنى كۆرگەنلا يەردە يۈسۈپ داموللىغا  بىلدۈرۈشكەن. يۈسۈپ داموللا ھەجگە كەتكىنىچە مۇشۇ چاققىچە ئ‍ۆلۈك - تىرىكلىكىدىن خەۋىرى بولمىغان. خەلق ئ‍ارىسىدا بەزىلەر يۈسۈپ داموللىنى چەتئ‍ەلدىكى بۆلگۈنچىلەر ئ‍ۆلتۈرۈۋېتىپتۇ دىسە، يەنە بەزىلەر يۈسۈپ داموللا ئ‍ۇيغۇر يوق دۆلەتكە كېتىپ ئ‍ۈنتىنسىز غايىپ بوپتۇ، دىيىشكەن. يەنە بەزىلەر ئ‍وغۇللىرى دادىسىنى ئ‍ىزدەپ تېپىپ كۆرۈشۈپتۇ، دىيىشكەن. ئ‍ەمما ھېچقايسىسى ئ‍ىسپاتلانمىغان.  يۈسۈپ داموللىنىڭ ئ‍وغۇللىرىدىن ھەبىبۇللا ھاجى تۈركىيە پۇخراسى. تۈركىيەدىكى مەلۇم كاننى خىتاي بىلەن بىرلىشىپ ئېچىۋاتىدۇ ئۇ يەنە جوڭگۇ تۈركىيە مۇھاجىرلار ئىتتىپاقى رەئىسى سابىر بۇغدانىڭ يېقىن دوستى.
 يەنە بىر ئ‍وغلى ياقۇپ قارى مەدىنە ئ‍ىسلام ئ‍ۇنۋىرستىتىدا ئ‍ۇقۇپ ئاياللار پىقھىسى بۇيچە دوكتور بولغان.
   كىيۇغلى مەخمۇت داموللا شەرقىي تۈركىستان ئۈلىمالار بىرلىكى رەئىس ۋەكىلى.
تەييارلىغۇچى: پەيزاۋات ناھىلىك تولۇق 1- ئ‍وتتۇرا مەكتەپ پىيۇنسىيۇنىرى: يالقۇن 2014. يىلى مارت.
## مەنبەلەر
ئۇيغۇر تۈركلىرى

**مەن بولسسام شنجاڭدن** (新疆)  . مەن بولسام شنجاڭنى ياخش كۆرمەن. شنجىاڭ بولسا گۇزەل يەر. شنجىاڭدا گۇزەل يەر جىق،سلەرنىڭ شنجىاڭگا كلپ ساياھەت كلشڭزنى ككزىگن كارشى ئالمز.
## مەنبەلەر
جوڭگۇ جەنۇبى ئايرپوت ئستانسى

**جۇڭگو جەنۇب ئاۋىئاتسىيىسى**(中国南方航空公司, China Southern Airlines)ئايرۇپلاىگا ئولتۇرۇپ جوڭگۇنڭ ھەر كانداك يىرگە بارگلئ بولدۇ .    سلارنىڭ جوگۇ كلشڭرارنې كارشې ئالمىز.

## تەنھەرىكەت يىغىنى
* جوڭگۇ شنجاڭ ئايرپوت

## ئۇلىنىشلار

* جوڭگۇ جەنۇبى ئايرپوت ئستانسى
* جوڭگۇ جەنۇبى ئايرپوت ئستانسى - شىنجاڭ 
## مەنبەلەر
جوڭگۇ شنجاڭ ئايرپوت

**جوڭگۇ شنجاڭ ئايرپوت**(中国新疆航空公司, China Xinjiang Airlines)جوڭگۇ شنجاڭ ئايرپوت كۇلايلك  سلەرنڭ ئولتۇرشگلارنې كارش ئلمىز.

## تەنھەرىكەت يىغىنى
* جوڭگۇ جەنۇبى ئايرپوت ئستانسى

## ئۇلىنىشلار

* جوڭگۇ شنجاڭ ئايرپوت (Archive)
* جوڭگۇ جەنۇبى ئايرپوت ئستانسى - شىنجاڭ 
## مەنبەلەر
خۋاڭجىاجۈ

**خۋاڭجىاجۈ**(黃家駒, **Wong Ka Kui**)جۇڭگۇدكى ئەڭ داڭلك مۇزكا ئەترتى
## مەنبەلەر
سچەن ئاىرپورت

**سچەن ئاىرپورت**(四川航空, Sichuan Airlines)سچەن كەشگەر ئاىرپورت بولسا سچەندن كەشگەرگە باردۇ.

## ئۇلىنىشلار

* سچەن ئاىرپورت 
## مەنبەلەر
جوڭگۇ ھەلق ئارا ئايرپورت

**جوڭگۇ ھەلق ئارا ئايرپورت**(中国国际航空公司, **Air China**)جوگگۇ ھەلق ئارا ئايرۇدمى

## ئۇلىنىشلار
* جوڭگۇ ھەلق ئارا ئايرپورت
## مەنبەلەر
بيوند

**بيوند**(**Beyond**)ى مۇزكا ئەتىرتى بولسا  خۋاڭجاۈ كۇرگان.

## مەنبەلەر
مونتەنەگرو

left|thumb|250px|مونته‌نەگرو

thumb|left|left|دۆلەت بايرىقى
**مونته‌نەگرو** بولسا ياۋروپا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا پودگورىكا، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا پودگورىكا. دۇلات تىلى بولسا مونته‌نەگرو تىلى. ئازىركى زۇڭتۇڭ فىلىپ ۋۇجانوۋىك. ئازىركى باش ۋەزىر مىلو دۇقانوۋىك. بۇ دۇلات 2006 يىلى. مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 13 مىڭ 812 كۇۋادىرات كىلومەتىر، نوپۇسى 678 مىڭ، بۇلارنىڭ ئاسساسلىك دىنى پراۋوسلاۋىيە دىنى.

## مەنبەلەر

تۈر:دۆلەتلەر
تۈر:ياۋروپا دۆلەتلىرى
Mitoyoi

mitoyoi ئۇيغۇر،ئەر،قەشقەر شەھىرىدە تۇغۇلغان.1990-يىلى باشلانغۇچ مەكتەپكە كىرگەن،1998-يىلى باشلانغۇچ مەكتەپنى پۇتتۇرۇپ،تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپكە چىققان ۋە 1998-يىلى تولۇققسىز ئوتتۇرا مەكتەپنى پۇتتۇرگەن.2001-يىلى يانفۇن رىمۇنىتچىلىقىنى ئۆگەنگەن.2003-يىلى كەسپىي ئۇBig textنۋىرسىتىدا ئاشپەزلىكنى ئۆگەنگەن.2010-يىلى شوپۇرلۇقنى ئۆگىنىپ، پىراۋا ئالغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
نەشتەر --ئۇبۇلئەمەر

2016-يىلى1-ئاينىڭ16-كۈنى بۇ تور بەتكە تۇنجى قېتىم كىردىم ۋە ئەزا بولدۇم
## مەنبەلەر
زېڭ پېي سى

**زېڭ پېي سى** تەيۋەنلىك ناخشىچى، ئارتىس.

دىكتور ناخشا لاھىيىلىگۈچى ۋە يازغۇچى''نامى چىققان ئ‍ارتىس ،2008 يىلى كەسىپكە چىققان  ئ‍ۆزىنىڭ ئ‍ۇماق قىياپىتىگە تايىنىپ كۆپ ئ‍ادەمنىڭ دىققىتىنى تارتقان .ھەمدە 82مىليون ئ‍ادەمنىڭ مەبۇدىسىگە ئ‍ايلانغان ،2011دىن 2014گىچە توختىماي يىڭى تىلىۋىزىيە فىلىملىرىنى ئ‍ىشلىگەن .2014-يىلى 12-ئ‍اينىڭ 17-كۈنى ئ‍اخىرى ناخشىچى قىياپىتىگە قايتىپ تۇنجى ناخشا پىلاستىنكىسىنى تارقاتتى ھەم بېيجىڭدا تۇنجى ناخشا كىچىلىگى ئ‍اچتى ،2015-يىلى 6-ئ‍اينىڭ 4-كۈنى يىڭى ناخشىسىنى چىقاردى ،بۇ ناخشا ئىزچىل تەيۋەن ناخشا سەھنىسىدە 2-ئ‍ورۇندا تۇرغان .ھەم ئ‍ۇنىڭ ئ‍ەڭ يىڭى فىلىمى2015-يىلى يازلىق تەتىلدە قويۇلدى .{明若晓溪}
زېڭ پېي سى ناخشىغا ماھىر ،شۇنچەكۆپ يىقىملىق ناخشىلىرى كۆپلىگەن ياشلىرىمىز ئ‍ىچىدە قىزغىن قارشى ئ‍ىلىنىپ ئ‍اڭلانماقتا ،2014-يىلىدىكى يىڭى ناخشا پىلاستىنكىسىدا (不过失去了一点点)ناملىق ناخشىسسى بىلەن بىرىنجىلىككە ئ‍رىشكەن ھەم 81مىليون 
بىلەت سانى بىلەن سەي يى لىن نى يەڭگەن.تولۇق ئ‍ۇچىرىنى ھەرقايسى ئ‍ىزدەش بوسۇغىسىدا 曾沛慈نى كىرگۈزسىڭىز تاپالايسىز .
يىقىملىق ناخشىلىرىنى 天天动听，酷狗,qq音乐，قاتارلىقلاردىن ئ‍ىزدەپ تاپالايسىز ،رەھمەت !!!

pets万岁，永远支持沛慈😛！！！！！
thumbnail|曾沛慈.jpg
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
شاھرۇھ

ئەسلى ئىسمى :ئابدىسالام
تۇغۇلغان كۈنى :1999-07-23كۇنى

تۇغۇلغان جايى :جۇڭگو  شىنجاڭ خوتەن ۋىلايىتى خوتەن ناھىيەسى باغچى بازىرى بىر دوختۇر  ئائىلىسىدە تۇغۇلغان  

قىززىقىشى :كىنودا رول ئېلىش ،ناخشا ئېيتىش ،hacker لىققا ئانچە مۇنچە قىززىقىدۇ

كەمچىلىكى :سۇ ئۇزەممەيدۇ سەل چۇس مىجەز

ياخشى كۆرىدىغان چولپانلار : شاھرۇكخان ،سالمانخان 

ياخشى كۆرىدىغان  ناخشىچى :مۇرات ناسىروف 

سەۋىيەسى :باشلانغۇچتا  مەكتەپتىن چېكىنگەن  لىكىن كاللىسى خارۋارد ئۇنىۋېرسىتېتىنى پۈتتۈرگەن ئوقۇغۇچىلاردىن قېلىشماي ئىشلەيدۇ 

سۇرىتى بولمىغانلىقى ئۇچۇن يوللانمىدى لىكىن ئۇزى بەك كېلىشكەن
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
لىمفا سىستېمىسى

لىمفا سىستېمىسى بولسا قان ئايلىنىش سىستېمىسىغا يانداش بولغان لىمفا تۇمۇرى ۋە تۈگۈنلىرىدىن تەركىپ تاپقان تولۇقلىما سىستېما.ئۇنىڭ رولى بولسا توقۇلما ئارىسىدېكى ئارتۇق بولغان سۇيۇقلۇقلارنى قان ئايلىنىش سىتېمىسىغا قايتۇرۇپ ئەكىلىش.
## مەنبەلەر
پىلوتۇننىڭ تېپىلىشى

## پىلوتۇن قانداق بايقالغان؟
پىلوتۇن قۇياش سېستىمىسىدىكى ئەڭ ئاخىرى بايقالغان سەييارە،ئۇنىڭ يورۇقلۇقى ئىنتايىن ئاجىز.پىلوتۇننى ئىزدەشكە ئەڭ كۆپ كۈچ چىقارغان كىشى ئامىرىكا ئاستىرونۇمى روۋىل بۇلۇپ،ئۇ تەپسىلىي ھېسابلاش ئارقىلىق پىلوتۇننىڭ ئورنىنى بېكىتىپ چىققان ئۇنىڭدىن كېيىن ئۇ بۇ سەييارىنى 10نەچچە يىل،تاكى ئۆلگەنگە قەدەر توختىماي ئىزدىگەن.كېيىن ئامىرىكىلق تامبوللېي روۋېل قالدۇرۇپ كەتكەن سانلىق مەلۇماتلاردىن پايدىلىنىپ پىلوتۇننى ئاخىرى تاپقان.دېمەك پىلوتۇن ھېساپلاش ئارقىلىق تېپىلغان سەييارە.
يەنە ھازىر پىلوتۇن ھازىر قۇياش سېستىمىسىدىكى پىلانىتالار ئارىسىدىن چىقىرىۋېتىلدى.

«ئالەم سىرلىرىدىن 1001 مىسال»دىن ئېلىندى.
## مەنبەلەر
شىنجاڭ ئۈزۈمى

شىنجاڭدا ئىلگىرىدىن 50نەچچە خىل  ئۈزۈم ئۆستۈرۈلۈپ كەلگەن،ئۈزۈم سورتلىرىنىڭ كۆپلۈكىدىن ئېيتقاندا،ئىلى بىرىنچى ئورۇندا تۇرىدۇ.ئىلىدا ئۈزۈم سورتىدىن 35ى بار.ئۇنىڭدىن قالسا  قەشقەر(18خىل سورت بار)،خوتەن ۋىلايەتلىرى(17خىل سورت بار)دۇر.ئاساسلىق ئۈزۈم ماكانى بولغان تۇرپان ئويمانلىقىدا  سەككىز ئاساسىي سورت بولغاندىن باشقا،يەنە بىختىن ئۆزگەرگەن تۆت خىل سورت شىنجاڭنىڭ باشقا يەرلىرىگە تارقالغان،ئۈزۈم  سورتلىرىنىڭ تارقىلىش ئەھۋالىدىن قارىغاندا،قەشقەر ئۈزۈمى بىلەن خوتەن ئۈزۈمىنىڭ ئۆستۈرۈلۈش كۆلىمى ئەڭ كەڭ  بولۇپ،شىنجاڭنىڭ جەنۇب ۋە شىمالىدا ئومۇميۈزلۈك ئۆستۈرۈلىدۇ

شىنجاڭنىڭ ئۈزۈم سورتلىرى

= قوشۇمچە: =

## مەنبەلەر
نۇر يىلى

7. > ﺩﯦﮕﻪﻥ ﻧﯧﻤﻪ؟ 

> ﺩﯦﮕﯩﻨﯩﻤﯩﺰ ﺋﺎﺳﺘﺮﻭﻧﻮﻣﯩﻴﻪﺩﻩ ﺋﯩﺸﻠﯩﺘﯩﻠﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺑﯩﺮ ﺋﺎﺭﯨﻠﯩﻖ ﺑﯩﺮﻟﯩﻜﻰ ﺑﻮﻟۇﭖ, ﺋۇ ﻧۇﺭﻧﯩڭ ﺑﯩﺮ ﻳﯩﻞ ۋﺍﻗﯩﺖ ﺋﯩﭽﯩﺪﻩ ﺑﺎﺳﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﻣۇﺳﺎﭘﯩﺴﯩﻨﻰ ﻛۆﺭﺳﯩﺘﯩﺪۇ. ﻛﺎﺋﯩﻨﺎﺗﺘﯩﻜﻰ ﺟﯩﺴﯩﻤﻼﺭﻧﯩڭ ﺋﺎﺭﯨﻠﯩﻘﻠﯩﺮﻯ ﺑﻪﻙ ﻳﯩﺮﺍﻕ ﺑﻮﻟﻐﺎﭼﻘﺎ, ﺋۇﻧﺪﺍﻕ ﺋﺎﺭﯨﻠﯩﻘﻼﺭﻧﻰ ﺑﯩﺰ ﺋﺎﺩﻩﺗﺘﻪ ﺋﯩﺸﻠﯩﺘﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺋۇﺯۇﻧﻠۇﻕ ﺑﯩﺮﻟﯩﻜﻰ >, > ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋۆﻟﭽﻪﭖ ﺑﻮﻟﻐﯩﻠﻰ ﺑﻮﻟﻤﺎﻳﺪۇ. ﻣﻪﺳﯩﻠﻪﻥ, ﺑﯩﺰﮔﻪ ﺋﺎﺧﺸﯩﻤﻰ ﺋﺎﺳﻤﺎﻧﺪﺍ ﻛۆﺭۈﻧﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﻳۇﻟﺘۇﺯﻻﺭﻧﯩڭ ﺋﯩﭽﯩﺪﯨﻜﻰ ﺑﯩﺰﮔﻪ ﺋﻪڭ ﻳﯧﻘﯩﻦ ﻳۇﻟﺘۇﺯﻧﯩڭ ﺑﯩﺰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﺋﺎﺭﯨﻠﯩﻘﻰ 4.26 ﻧۇﺭ يىلى.

نۇر  ﺳﯧﻜۇﻧﺘﯩﻐﺎ 300 ﻣﯩڭ ﻛﯩﻠﻮﻣﯧﺘﯩﺮ ﺋﺎﺭﯨﻠﯩﻘﻘﺎ ﻣﺎڭىدۇ. ﻳۇﻗﯩﺮﯨﻘﻰ ﺳﺎﻧﻼﺭﻧﻰ ﺋۆﺯ-ﺋﺎﺭﺍ ﻛۆﭘﻪﻳﺘﺴﻪﻙ (ﻳۇﻗﯩﺮﯨﺪﯨﻜﻰ x ﻛۆﭘﻪﻳﺘﯩﺶ ﺑﻪﻟﮕﯩﺴﻰ): 

ﺑﯩﺮ ﻧۇﺭ ﻳﯩﻠﻰ=9,460,730,472,580,800 ﻣﯧﺘﯩﺮ
## مەنبەلەر
ماۋ زېدوڭ

**ماۋ زېدوڭ** (خەنزۇچە: **毛泽东**) (1893-يىلى 12-ئاينىڭ 26-كۈنىدىن 1976-يىل 9-ئاينىڭ 9-كۈنىگىچە) بولسا جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى ۋە جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسى رەھبەر｡
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى
كىتاپ ــــ بىلىم بۇلىقى

-1972 ﻳﯩﻠﻰ ﺏ ﺩ ﺕ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭗ، ﭘﻪﻥ-ﺗﯧﺨﻨﯩﻜﺎ، ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﻪﺷﻜﯩﻼﺗﻰ ﭘﯜﺗﯜﻥ ﺩﯗﻧﻴﺎﻏﺎ «ﻛﯩﺘﺎﺏ ﺋﻮﻗﯘﺷﻘﺎ ﻳﯜﺭﯛﺵ ﻗﯩﻼﻳﻠﻰ»ﺩﻩﭖ ﺟﺎﻛﺎﺭﻻﭖ، ﻛﯩﺸﯩﻠﻪﺭﻧﻰ ﻛﯩﺘﺎﺏ ﺋﻮﻗﯘﺷﻘﺎ ﻣﯘﺭﺍﺟﯩﺌﻪﺕ ﻗﯩﻠﯩﭗ، « ﻛﯩﺘﺎﺏ ﺋﻮﻗﯘﺵ ﻛﯜﻧﺪﯨﻠﯩﻚ ﺗﯘﺭﻣﯘﺷﯩﻤﯩﺰﻧﯩﯔ ﺑﯩﺮ ﻗﯩﺴﻤﻰ ﺑﻮﻟﺴﯘﻥ»ﺩﻩﭖ ﭼﺎﻗﯩﺮﯨﻖ ﻗﯩﻠﺪﻯ.ﻛﯩﺘﺎﺏ ﺋﯩﻨﺴﺎﻧﻼﺭﻧﯩﯔ ﺋﻪﻗﯩﻞ-ﭘﺎﺭﺍﺳﯩﺘﻰ ﯞﻩ ﺗﻪﺳﻪﯞﯞﯗﺭﻯ ﻣﯘﺟﻪﺳﺴﻪﻣﻠﻪﻧﮕﻪﻥ ﺗﺎﺭﻗﯩﺘﯩﺶ ﯞﺍﺳﯩﺘﯩﺴﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﺋﺎﻟﻐﺎ ﺋﯩﻠﮕﯩﺮﯨﻠﻪﺵ ﻳﻮﻟﯩﻨﻰ ﻛﯚﺭﺳﯩﺘﯩﭗ ﺑﯧﺮﯨﺪﯗ.
ﻛﯩﺘﺎﺏ - ﮔﯜﺯﻩﻝ ﻣﯧﻠﻮﺩﯨﻴﻪ.ﻳﯧﻘﯩﻤﻠﯩﻖ ﻣﯘﺯﯨﻜﺎ ﻛﯩﺸﯩﮕﻪ ﺋﯧﺴﺘﯧﺘﯩﻚ ﺯﻭﻕ ﺋﺎﺗﺎ ﻗﯩﻠﯩﭗ، ﻛﯧﭙﯩﻨﻪﻛﻜﻪ ﺋﻮﺧﺸﺎﺵ ﭘﻪﺭﯞﺍﺯ ﻗﯩﻠﺪﯗﺭﯨﺪﯗ.ﮔﯜﺯﻩﻝ ﺭﻩﺳﯩﻢ ﻛﯩﺸﯩﮕﻪ ﭼﻪﻛﺴﯩﺰ ﮬﯘﺯﯗﺭ ﺑﯧﻐﯩﺸﻼﻳﺪﯗ.ﻗﯩﺰﯨﻘﺎﺭﻟﯩﻖ ﺑﯩﺮ ﻳﺎﺧﺸﻰ ﻛﯩﺘﺎﺏ ﻛﯩﺸﯩﻨﯩﯔ ﺗﻪﺳﻪﯞﯞﯗﺭﯨﻨﻰ ﻗﺎﻧﺎﺗﻼﻧﺪﯗﺭﯗﭖ، ﻛﻪﻟﮕﯜﺳﻰ ﯞﻩ ﺋﯚﺗﻤﯜﺵ ﺋﺎﺭﯨﺴﯩﺪﺍ ﺋﻪﺭﻛﯩﻦ ﭘﻪﺭﯞﺍﺯ ﻗﯩﻠﺪﯗﺭﯨﺪﯗ.

ﻛﯩﺘﺎﺏ - ﺳﯩﺮﺩﺍﺵ ﺩﻭﺳﺖ.ﻳﺎﺧﺸﻰ ﺑﯩﺮ ﻛﯩﺘﺎﺑﻨﻰ ﺋﻮﻗﯘﺵ ﺑﯩﺮ ﭘﻪﻳﻼﺳﻮﭖ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﮬﻪﻣﺴﯚﮬﺒﻪﺕ ﺑﻮﻟﻐﺎﻧﻐﺎ ﺑﺎﺭﺍﯞﻩﺭ.ﺋﯘ ﺑﯩﺰﻧﻰ ﺧﯘﺩﺩﻯ ﺩﺍﯕﻠﯩﻖ ﺋﻪﺭﺑﺎﺑﻼﺭ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﯘﭼﺮﺍﺷﻘﺎﻧﺪﻩﻙ، ﭘﺎﺭﺍﯕﻼﺷﻘﺎﻧﺪﻩﻙ، ﺋﯘﻻﺭﻧﯩﯔ ﺭﻭﮬﯩﻲ ﺩﯗﻧﻴﺎﺳﯩﻐﺎ ﺳﯩﯖﯩﭗ ﻛﯩﺮﮔﻪﻧﺪﻩﻙ ﮬﯧﺴﺴﯩﻴﺎﺗﻘﺎ ﻛﻪﻟﺘﯜﺭﯨﺪﯗ.

ﻛﯩﺘﺎﺏ - ﮔﯜﺯﻩﻝ ﻛﺎﺭﺗﯩﻨﺎ.ﺋﯘ ﮔﻮﻳﺎ ﺷﯩﻠﺪﯨﺮﻻﭖ ﺋﯧﻘﯩﯟﺍﺗﻘﺎﻥ ﺑﯘﻻﻕ ﺳﯜﻳﻰ، ﻛﯚﻙ ﺋﺎﺳﻤﺎﻧﺪﺍ ﺋﻪﺭﻛﯩﻦ ﻟﻪﻳﻠﻪﭖ ﻳﯜﺭﮔﻪﻥ ﺋﺎﻕ ﺑﯘﻟﯘﺕ.ﺋﯘ ﭼﺎﯕﻘﯩﻐﺎﻥ ﺋﺎﺩﻩﻣﮕﻪ ﺑﯧﺮﯨﻠﮕﻪﻥ ﺑﯩﺮ ﺋﯩﺴﺘﺎﻛﺎﻥ ﺳﯘ، ﻗﺎﺭﺍﯕﻐﯘﻟﯘﻗﺘﺎ ﻗﺎﻟﻐﺎﻥ ﺋﺎﺩﻩﻣﮕﻪ ﻳﯧﻘﯩﻠﻐﺎﻥ ﭼﯩﺮﺍﻍ، ﺩﯦﮫﻘﺎﻧﻨﯩﯔ ﻣﻮﻝ ﮬﻮﺳﯘﻟﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻨﻜﻰ ﺷﺎﺩﻟﯩﻘﻰ.

ﻛﯩﺘﺎﺏ - ﺑﯩﻠﯩﻢ ﺑﯘﻟﯩﻘﻰ.ﺑﯜﻳﯜﻙ ﺋﻪﺩﯨﺐ ﺳﯩﻤﺎﭼﯩﻴﻪﻥ ﺋﯧﻴﺘﻘﺎﻧﺪﻩﻙ« :ﻛﯩﺘﺎﺏ ﺋﻮﻗﯘﺵ ﺟﺎﮬﺎﻥ ﻛﻪﺯﮔﻪﻧﮕﻪ ﺑﺎﺭﺍﯞﻩﺭ.»ﭼﻪﻛﺴﯩﺰ ﺑﯩﻠﯩﻢ ﺩﯦﯖﯩﺰﯨﺪﺍ ﺑﯩﻠﯩﻤﯩﻤﯩﺰﻧﯩﯔ ﺗﻮﻟﯩﻤﯘ ﻛﻪﻣﭽﯩﻞ ﺋﯩﻜﻪﻧﻠﯩﻜﯩﻨﻰ ﺗﻮﻧﯘﭖ، ﻗﯧﺘﯩﺮﻗﯩﻨﯩﭗ ﺋﯚﮔﯩﻨﯩﺸﯩﻤﯩﺰ ﻛﯧﺮﻩﻙ.ﺗﯘﺭﻣﯘﺷﯩﻤﯩﺰﺩﺍ ﻧﺎﻡ-ﺋﺎﺑﺮﯗﻱ ﺑﻮﻟﻤﯩﺴﯩﻤﯘ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ، ﻟﯧﻜﯩﻦ ﻛﯩﺘﺎﺏ ﺑﻮﻟﻤﯩﺴﺎ ﺑﻮﻟﻤﺎﻳﺪﯗ؛ ﮬﻪﺷﻪﻣﻪﺗﻠﯩﻚ ﻛﺎﺗﺘﺎ ﻣﯘﺭﺍﺳﯩﻤﻼﺭﺩﯨﻦ ﯞﺍﺯ ﻛﻪﭼﺴﻪﻙ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ، ﻟﯧﻜﯩﻦ ﻛﯩﺘﺎﺏ ﺋﻮﻗﯘﺵ ﭘﯘﺭﺳﯩﺘﯩﺪﯨﻦ ﯞﺍﺯ ﻛﻪﭼﺴﻪﻙ ﺑﻮﻟﻤﺎﻳﺪﯗ.ﻛﯩﺘﺎﺏ ﺋﻮﻗﯘﺷﺘﺎ ﻧﻮﻗﯘﻝ ﯞﺍﺭﺍﻗﻼﭖ ﻗﻮﻳﯘﺵ، ﻳﯜﺯﻩﻛﻰ ﺋﻮﻗﯘﺷﻼ ﻛﯘﭘﺎﻳﻪ ﻗﯩﻠﻤﺎﻳﺪﯗ.ﺑﯩﺰ ﭼﻮﻗﯘﻡ ﺋﯘﻧﻰ ﭼﯜﺷﯩﻨﯩﭗ، ﺗﯧﮕﯩﮕﻪ ﻳﯧﺘﯩﭗ ﺋﻮﻗﯘﺷﯩﻤﯩﺰ ﻛﯧﺮﻩﻙ.

ﺳﺎﯞﺍﻗﺪﺍﺷﻼﺭ، ﭘﯜﺗﯜﻥ ﯞﯗﺟﯘﺩﯨﻤﯩﺰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻛﯩﺘﺎﺏ ﺩﯦﯖﯩﺰﯨﻐﺎ ﺷﯘﯕﻐﯘﭖ، ﮬﺎﻳﺎﺗﻨﯩﯔ ﮬﻪﻗﯩﻘﯩﻲ ﻣﻪﻧﯩﺴﯩﻨﻰ ﭼﯜﺷﯩﻨﻪﻳﻠﻰ.ﺑﺎﻟﯩﻼﺭ ﻣﻪﺳﻪﻟﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﺋﺎﺩﻩﻡ ﺑﻮﻟﯘﺷﺘﯩﻜﻰ ﺑﯩﻠﯩﻤﻠﻪﺭﻧﻰ، ﻟﯩﺮﯨﻚ ﺷﯧﺌﯩﺮﻻﺭﺩﯨﻦ ﺗﺎﻍ-ﺩﻩﺭﻳﺎﻻﺭﻧﯩﯔ ﮔﯜﺯﻩﻟﻠﯩﻜﯩﻨﻰ، ﻧﻪﺳﺮ-ﮬﯧﻜﺎﻳﯩﻠﻪﺭﺩﯨﻦ ﺗﯘﺭﻣﯘﺷﻨﯩﯔ ﮔﯜﺯﻩﻝ ﻛﺎﺭﺗﯩﻨﯩﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﮬﯧﺲ ﻗﯩﻼﻳﻠﻰ.

## مەنبەلەر

ﻣﻪﻧﺒﻪ « :ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯚﺳﻤﯜﺭﻟﯩﺮﻯ»ﮔﯧﺰﯨﺘﻰ

تۈر:كىتابلار
جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسى

231x231px|thumbnail|left|پارتىيە بايرىقى
**جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسى** (خەنچە: 中国共产党، ئىنگ: *The Communist Party of China*، قىسقارتما: CPC) قىسقىچە، **جۇڭگو كومپارتىيىسى** ياكى **ج ك پ**. جۇڭگو كۇممۇنىستىك پارتىيىسى، 1921- يىل 7- ئايدا قۇرۇلغان، 1949- يىلى 10- ئاينىڭ 1- كۈنىدىن ئېتىبارەن، ئىشچىلار سىنىپىغا ۋاكالەتەن ئىشچى دېھقانلار ئىتتىپاقى ۋە بىرلىكسەپكە رەھبەرلىك قىلماقتا، جۇڭگو چوڭ قۇرۇقلىقىدا خەلق دېموكراتىك ھۆكۈمىتىنىڭ جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىدە ھاكىمىيەت يۈرگۈزىۋاتقان بىردىنبىر پارتىيىدۇر. جۇڭگو كۇمپارتىيىسى ئۆزىنى، جۇڭگو ئىشچىلار سىنىپىنىڭ ئاۋانگارت ئەترىتى، جۇڭگو سوتسىيالىزىم ئىشلىرىنىڭ رەھبەرلىك يادروسى، جۇڭگو ھەرمىللەت خەلقىنىڭ مەنفەتىنىڭ ۋەكلى دەپ ئاتايدۇ. جۇڭگو كۇمپارتيىسى ماركىسىزىم-لېنىنىزىم، ماۋزېدوڭ ئىدىيىسى، دېڭ شىياپىڭ نەزەرىيىسى، "ئۈچكە ۋەكىللىك قىلىش" مۇھىم ئىديىسى ۋە ئىلمىي تەرەققىيات نەزەرىيىسىنى ئۆزىنىڭ ھەرىكەت مىزانى، ئەڭ ئاخىرىقى مەقسىدى كوممۇنىزىملىق سوتسالىستىك تۈزۈمنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشتۇر.
## مەنبەلەر

تۈر:جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى
دېڭ شياۋپىڭ

**دېڭ شياۋپىڭ** (خەنزۇچە: **邓小平**) (1904-يىلى 8-ئاينىڭ 22-كۈنىدىن 1997-يىلى 2-ئاينىڭ 19-كۈنىگىچە) جۇڭگو ئىنقىلابى رەھبىرى ، ھەربىي قوماندان ۋە دۆلەت ئەربابى بولۇپ ، 1978-يىلى 12-ئايدىن 1989-يىلى 11-ئايغىچە جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسى ۋە جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى ئاساسلىق رەھبىرى بولغان｡ دېڭ شياۋپىڭ جۇڭگونى يېتەكلەپ ، بىر قاتار يىراق بازار-ئىقتىساد ئىسلاھاتى ئارقىلىق ئۇنى «زامانىۋى جۇڭگونىڭ قۇرغۇچىسى» شەرىپىگە ئېرىشتۈردى. ئۇ جۇڭگونىڭ 2010-يىلى ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى نامزاتى بىلەن دۇنيادىكى ئىككىنچى چوڭ ئىقتىسادىي گەۋدىگە ئايلىنىشىغا تۆھپە قوشتى｡
 
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى
كىتاپ ئوقۇش ــــ ئىنسانلار مەدىنىيىتىنىڭ يارقىن نۇقتىسى

ﻛﯩﺘﺎﺏ ﺋﻮﻗﯘﺵ - ﺋﯩﻨﺴﺎﻧﯩﻴﻪﺕ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﻳﺎﺭﻗﯩﻦ ﻧﯘﻗﺘﯩﺴﻰ

ﮬﻪﺭ ﻳﯩﻠﻰ -4 ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ -23 -  ﻛﯜﻧﻰ « ﺩﯗﻧﻴﺎ ﻛﯩﺘﺎﺏ ﺋﻮﻗﯘﺵ ﻛﯜﻧﻰ»ﺩﯗﺭ-1995 .ﻳﯩﻠﻰ ﺏ ﺩ ﺕﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭗ-ﭘﻪﻥ-ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﻪﺷﻜﯩﻼﺗﻰ ﻛﯩﺸﯩﻠﻪﺭﻧﻰ ﻛﯩﺘﺎﺏ ﺋﻮﻗﯘﺷﻘﺎ ﺭﯨﻐﺒﻪﺗﻠﻪﻧﺪﯛﺭﯛﺵ ﮬﻪﻡ ﺋﯩﻨﺴﺎﻧﯩﻴﻪﺕ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﻰ ﯞﻩ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﻪﺭﻩﻗﻘﯩﻴﺎﺗﯩﻐﺎ ﺗﯚﮬﭙﻪ ﻗﻮﺷﻘﺎﻥ ﻛﯩﺸﯩﻠﻪﺭﻧﻰ ﺧﺎﺗﯩﺮﯨﻠﻪﺵ ﻣﻪﻗﺴﯩﺘﯩﺪﻩ « ﺩﯗﻧﻴﺎ ﻛﯩﺘﺎﺏ ﺋﻮﻗﯘﺵ ﻛﯜﻧﻰ»ﻧﻰ ﺗﻪﺳﯩﺲ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ.ﮬﻪﺭ ﻳﯩﻠﻰ ﺩﯗﻧﻴﺎﻧﯩﯔ ﺟﺎﻱ-ﺟﺎﻳﻠﯩﺮﯨﺪﺍ ﻣﯘﺷﯘ ﻛﯜﻧﺪﻩ ﻛﯩﺘﺎﺏ ﺋﻮﻗﯘﺵ ﻗﯩﺰﻏﯩﻨﻠﯩﻘﻰ ﻛﯚﺗﯜﺭﯛﻟﯩﺪﯗ.
ﻛﯩﺘﺎﺏ - ﺋﯩﻨﺴﺎﻧﯩﻴﻪﺕ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﯩﺪﻩ ﺗﻪﯕﺪﺍﺷﺴﯩﺰ ﮔﯚﮬﻪﺭ، ﻛﯩﺘﺎﺏ ﺋﻮﻗﯘﺵ ﺋﯩﻨﺴﺎﻧﻼﺭ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﻣﻪﻧﯩﻠﯩﻚ ﺗﯘﺭﻣﯘﺵ ﺷﻪﻛﻠﻰ، ﺋﯩﻨﺴﺎﻧﻼﺭ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﺗﻪﺭﻩﻗﻘﯩﻴﺎﺕ ﺋﯚﻟﭽﯩﻤﻰ.
ﻛﯩﺘﺎﺏ - ﺋﻪﻗﯩﻞ ﺑﯘﻟﯩﻘﻰ، ﺟﯘﯕﮕﻮ ﯞﻩ ﭼﻪﺕ ﺋﻪﻟﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﻐﺎ ﻧﻪﺯﻩﺭ ﺳﺎﻟﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺑﻮﻟﺴﺎﻕ، ﻛﯩﺘﺎﺏ ﺋﻮﻗﯘﺷﻨﻰ ﺗﻪﺷﻪﺑﺒﯘﺱ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﺩﻩﯞﺭﻟﻪﺭﺩﯨﻼ، ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﻪﺕ ﮔﯜﻟﻠﻪﭖ ﻳﺎﺷﻨﯩﻐﺎﻥ، ﺯﻩﺭﺑﻪﺭﺩﻩﺱ ﺋﺎﺩﻩﻣﻠﻪﺭ ﺋﺎﺭﻗﺎ-ﺋﺎﺭﻗﯩﺪﯨﻦ ﻣﻪﻳﺪﺍﻧﻐﺎ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ.
ﻛﯩﺘﺎﺏ ﺋﻮﻗﯘﺵ - ﺗﺎﺭﯨﺨﺘﯩﻜﻰ ﺋﯘﻟﯘﻍ ﺯﺍﺗﻼﺭﻧﯩﯔ ﺋﻮﺭﺗﺎﻕ ﭘﻪﺯﯨﻠﯩﺘﻰ.ﭼﻪﻛﺴﯩﺰ ﻛﻪﺗﻜﻪﻥ ﺑﯘ ﺯﯦﻤﯩﻨﺪﺍ ﯞﯗﺟﯘﺩﻗﺎ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ ﺑﺎﺭﻟﯩﻖ ﻣﻪﺷﮫﯘﺭ ﺷﻪﺧﺴﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺋﯩﺠﺘﯩﮫﺎﺕ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻛﯩﺘﺎﺏ ﺋﻮﻗﯘﺷﻘﺎ ﺩﺍﺋﯩﺮ ﺗﻪﺳﯩﺮﻟﯩﻚ ﮬﯧﻜﺎﻳﯩﻠﯩﺮﻯ ﺑﺎﺭ.ﻧﻮﺑﯧﻞ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﯩﻐﺎ ﺋﯧﺮﯨﺸﻜﻪﻥ ﻛﻴﯘﺭﻯ ﺧﺎﻧﯩﻢ ﻛﯩﭽﯩﻚ ﯞﺍﻗﺘﯩﺪﯨﻼ ﻛﯩﺘﺎﺏ ﺋﻮﻗﯘﺷﻘﺎ ﮬﯧﺮﯨﺴﻤﻪﻥ ﺋﯩﺪﻯ، ﮬﻪﺗﺘﺎ ﺳﺎﯞﺍﻗﺪﺍﺷﻠﯩﺮﻯ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺋﺎﺭﻗﯩﺴﯩﺪﺍ ﺗﯘﺭﯗﭖ ﺩﻩﺭﺱ ﺗﻪﻛﺮﺍﺭﻟﯩﺴﯩﻤﯘ، ﺋﯘ ﮬﯧﭽﻨﯩﻤﯩﻨﻰ ﺳﻪﺯﻣﻪﺳﺘﯩﻦ ﻛﯩﺘﺎﺏ ﺋﻮﻗﯘﻳﺘﺘﻰ.ﻣﺎﺭﻛﺲ ﺗﺎﻣﺎ-ﺗﺎﻣﺎ ﻛﯚﻝ ﺑﻮﻻﺭ ﺩﯦﮕﻪﻧﺪﻩﻙ ﭘﻮﺯﯨﺘﺴﯩﻴﻪ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﭘﻪﻟﺴﻪﭘﻪ، ﺗﺎﺭﯨﺦ، ﻗﺎﻧﯘﻥ، ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎﺩ، ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﯞﻩ ﭼﻪﺕ ﺋﻪﻝ ﺗﯩﻠﻰ ﺗﻮﻏﺮﯨﺴﯩﺪﯨﻜﻰ ﻛﯩﺘﺎﺑﻼﺭﻧﻰ ﺋﯚﺯﯨﻨﻰ ﺋﯘﻧﺘﯘﻏﺎﻥ ﮬﺎﻟﺪﺍ ﮬﺎﺭﻣﺎﻱ-ﺗﺎﻟﻤﺎﻱ ﺋﻮﻗﯘﻏﺎﻥ.ﻣﺎﺭﻛﺲ « ﻛﺎﭘﯩﺘﺎﻝ»ﻧﻰ ﻳﯧﺰﯨﺶ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﺑﯜﻳﯜﻙ ﺑﯧﺮﯨﺘﺎﻧﯩﻴﻪ ﻣﯘﺯﯦﻴﯩﻐﺎ ﮬﻪﻣﯩﺸﻪ ﺑﯧﺮﯨﭗ، ﻧﯘﺭﻏﯘﻥ ﻣﺎﺗﯧﺮﯨﻴﺎﻝ ﻛﯚﺭﮔﻪﻥ.
ﻛﯩﺘﺎﺏ ﺋﻮﻗﯘﺵ - ﺋﯩﻨﺴﺎﻧﻼﺭﻧﯩﯔ ﻣﻪﻧﯩﯟﻯ ﻗﯘﯞﯞﻩﺗﻜﻪ ﺋﯧﺮﯨﺸﯩﺸﺘﯩﻜﻰ ﻣﯘﮬﯩﻢ ﻳﻮﻟﻰ، ﺑﯘﻧﺪﺍﻕ ﺋﺎﺩﻩﺗﻨﻰ ﻗﻪﺗﺌﯩﻲ ﺩﺍﯞﺍﻣﻼﺷﺘﯘﺭﯗﺷﯩﻤﯩﺰ ﻛﯧﺮﻩﻙ.ﺏ ﺩ ﺕ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭗ-ﭘﻪﻥ-ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺗﻪﺷﻜﯩﻼﺗﻰ «ﺋﯚﻣﯜﺭﻟﯜﻙ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭙﻘﺎ ﻧﻪﺯﻩﺭ»ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﮬﯚﺟﺠﯩﺘﯩﺪﻩ ﻣﯘﻧﯘﻻﺭﻧﻰ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﯨﻐﺎ ﻗﻮﻳﺪﻯ:ﺋﯚﮔﯩﻨﯩﺶ ﯞﻩ ﺧﯩﺰﻣﻪﺕ ﺋﯩﻨﺴﺎﻧﻼﺭﻧﯩﯔ ﮬﺎﻳﺎﺗﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﯜﺯﻟﯜﻛﺴﯩﺰ ﺗﻪﻛﺮﺍﺭﻟﯩﻨﯩﭗ ﺗﯘﺭﯨﺪﯨﻐﺎﻥ ﺟﻪﺭﻳﺎﻥ.
ﻛﯩﺘﺎﺏ ﺋﻮﻗﯘﺵ - ﺩﯙﻟﻪﺗﻨﯩﯔ ﺭﯨﻘﺎﺑﻪﺕ ﺋﯩﻘﺘﯩﺪﺍﺭﯨﻨﻰ ﺋﺎﺷﯘﺭﯗﺷﺘﯩﻜﻰ ﻣﯘﮬﯩﻢ ﯞﺍﺳﯩﺘﻪ.ﺑﯜﮔﯜﻧﻜﻰ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﻪﺗﺘﻪ ﭘﻪﻥ-ﺗﯧﺨﻨﯩﻜﺎ ﺋﯘﭼﻘﺎﻧﺪﻩﻙ ﺗﯧﺰ ﺗﻪﺭﻩﻗﻘﯩﻲ ﻗﯩﻠﯩﭗ، ﭘﯜﺗﻜﯜﻝ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﻪﺗﯩﻜﯩﻠﻪﺭ ﺋﺎﺭﯨﺴﯩﺪﺍ ﻛﯩﺘﺎﺏ ﺋﻮﻗﯘﺵ، ﺋﯚﻣﯜﺭ ﺑﻮﻳﻰ ﺋﯚﮔﯩﻨﯩﺸﻨﻰ ﺗﻪﻛﯩﺘﻠﻪﺵ ﻧﯘﺭﻏﯘﻥ ﺩﯙﻟﻪﺗﻨﯩﯔ ﺩﯙﻟﻪﺗﻠﻪﺭ ﺋﺎﺭﺍ ﺭﯨﻘﺎﺑﻪﺕ ﺋﯩﻘﺘﯩﺪﺍﺭﯨﻨﻰ ﺋﺎﺷﯘﺭﯗﺷﺘﯩﻜﻰ ﻣﯘﮬﯩﻢ ﯞﺍﺳﯩﺘﯩﺴﯩﮕﻪ ﺋﺎﻳﻼﻧﺪﻯ.ﺋﻪﻣﻪﻟﯩﻴﻪﺗﺘﻪ ﺋﯚﻣﯜﺭ ﺑﻮﻳﻰ ﺋﯚﮔﯩﻨﯩﺶ، ﺋﯚﻣﯜﺭﻟﯜﻙ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭙﻨﻰ ﺗﻪﺭﻩﻗﻘﯩﻲ ﻗﯩﻠﺪﯗﺭﯗﺷﻨﻰ ﺗﻪﻛﯩﺘﻠﻪﺵ ﻧﯘﺭﻏﯘﻥ ﺋﻪﻟﻠﻪﺭ ﮬﯚﻛﯜﻣﯩﺘﻰ ﯞﻩ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﻪﺗﻨﯩﯔ ﺋﻮﺭﺗﺎﻕ ﺗﻮﻧﯘﺷﯩﻐﺎ ﺋﺎﻳﻼﻧﺪﻯ.ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭗ ﻣﯩﻨﯩﺴﺘﯩﺮﻟﯩﻜﯩﺪﻩ ﺋﯚﻣﯜﺭﻟﯜﻙ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭗ ﺋﯩﺪﺍﺭﯨﺴﻰ ﺗﻪﺳﯩﺲ ﻗﯩﻠﺪﻯ ﮬﻪﻡ -1976 ﻳﯩﻠﻰ « ﺋﯚﻣﯜﺭﻟﯜﻙ ﺋﯚﮔﯩﻨﯩﺶ ﻗﺎﻧﯘﻧﻰ»ﻧﻰ ﺋﯧﻼﻥ ﻗﯩﻠﺪﻯ؛ ﻳﺎﭘﻮﻧﯩﻴﻪ -1988 ﻳﯩﻠﻰ ﺋﯚﻣﯜﺭﻟﯜﻙ ﺋﯚﮔﯩﻨﯩﺶ ﺋﯩﺪﺍﺭﯨﺴﻰ ﺗﻪﺳﯩﺲ ﻗﯩﻠﯩﭗ، -1990 ﻳﯩﻠﻰ «ﺋﯚﻣﯜﺭﻟﯜﻙ ﺋﯚﮔﯩﻨﯩﺸﻨﻰ ﺭﺍﯞﺍﺟﻼﻧﺪﯗﺭﯗﺵ ﻗﺎﻧﯘﻧﻰ»ﻧﻰ ﺋﯧﻼﻥ ﻗﯩﻠﺪﻯ.ﻓﺮﺍﻧﺴﯩﻴﻪ ﭘﺎﺭﻻﻣﯧﻨﺘﻰ -1971 ﻳﯩﻠﻰ ﭼﻮﯕﻼﺭ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭗ ﻗﺎﻧﯘﻧﯩﻐﺎ ﺩﺍﺋﯩﺮ ﺧﯧﻠﻰ ﻣﯘﻛﻪﻣﻤﻪﻝ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ
«ﺋﯚﻣﯜﺭﻟﯜﻙ ﻛﻪﺳﭙﯩﻲ ﺗﻪﻟﯩﻢ-ﺗﻪﺭﺑﯩﻴﻪ ﻗﺎﻧﯘﻧﻰ»ﻧﻰ ﺗﯜﺯﯛﭖ ﭼﯩﻘﺘﻰ ﮬﻪﻡ ﻣﺎﻗﯘﻟﻠﯩﺪﻯ؛ﻛﻮﺭﯨﻴﻪ، ﮔﯧﺮﻣﺎﻧﯩﻴﻪ، ﺷﯟﯦﺘﺴﯩﻴﻪ، ﻛﺎﻧﺎﺩﺍ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺩﯙﻟﻪﺗﻠﻪﺭﻣﯘ ﺋﯚﻣﯜﺭﻟﯜﻙ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭗ ﺗﻮﻏﺮﯨﺴﯩﺪﺍ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﭗ ﻗﺎﻧﯘﻥ-ﺑﻪﻟﮕﯩﻠﯩﻤﯩﻠﻪﺭﻧﻰ ﺗﯜﺯﯛﭖ، ﻛﯩﺸﯩﻠﻪﺭﻧﻰ ﻛﯩﺘﺎﺏ ﺋﻮﻗﯘﺷﻘﺎ ﺭﯨﻐﺒﻪﺗﻠﻪﻧﺪﯛﺭﯛﺵ ﻣﻪﻗﺴﯩﺘﯩﺪﻩ ﻧﯩﺸﺎﻥ ﯞﻩ ﭘﯩﻼﻧﻼﺭﻧﻰ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﯨﻐﺎ ﻗﻮﻳﺪﻯ.

## مەنبەلەر

ﻣﻪنبە :«ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ گېزىتى»

تۈر:كىتابلار

ئىزدەن
Salam khan

ئەسلى ئىسمى :ئابدىسالام

تۇغۇلغان ۋاقتى:1999-07-23

تۇغۇلغان  جايى جۇڭگو  شىنجاڭ خوتەن ناھىيە بىر دوختۇر ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
خەمىت ھېمىت

پىروفېسسور خەمىت ھېمىت 1960-يىلى 5-ئاينىڭ 3-كۈنى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى خوتەن ۋىلايىتىنىڭ چېرا ناھىيەسىدە تۇغۇلغان.باشلانغۇچ ۋە ئوتتۇرا مەكتەپلەرنى بۆرتالا شەھىرىدە تاماملىغاندىن كېيىن،1978-يىلى 10-ئايدىن 1983-يىلى 7-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇنۋېرسىتېتى جۇغراپىيە فاكۇلتېتىنىڭ جۇغراپىيە فاكۇلتىتىنىڭ تەبىئىي جۇغراپىيە كەسپىدە تولۇق كۇرستا ئوقۇپ،باكلاۋۇرلۇق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن، ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىن مەزكۇر فاكۇلتېتتا ئوقۇتۇش ۋە تەتقىقات خىزمىتى بىلەن شۇغۇللانغان.1993-يىلى 9-ئايدىن 1996-يىلى 7-ئايغىچە جۇڭگو پەنلەر ئاكادېمىيەسى شىنجاڭ ئېكولوگىيە ۋە جۇغراپىيە تەتقىقات ئورنىدا ئوقۇپ، ماگىستىرلىق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن.1996-يىلى 9-ئايدىن 2000-يىلى 7-ئايغىچە جۇڭگو پەنلەر ئاكادىمىيەسى جۇغراپىيە تەتقىقات ئورنىدا ئوقۇپ،دوكتۇرلۇق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن. پروفېسسور خەمىت ھېمىت ئىلگىرى كېيىن بولۇپ شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى بايلىق ۋە مۇھىت ئىلمى ئىنىستىتۇتىنىڭ مۇئاۋىن مۇئاۋىن مۇدىرى،شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى پارتكومىنىڭ دائىمىي ھەيئىتى،شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ مۇئاۋىن مەكتەپ مۇدىرى بولغان.2010-يىلى 12-ئايدا شىنجاڭ پېداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتى پارتكومىنىڭ دائىمىي ھەيئىتى،شىنجاڭ پىداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى بولغان.

پىروفېسسور خەمىت ھېمىت ئۈزۈكسىز تىرىشچانلىقى ئارقىلىق،1999-يىلى 4-ئايدا ماگىستىر ئاسپىرانت يىتەكچىسى،2003-يىلى دوكتۇر ئاسپىرانت يىتەكچىسى سالاھىيىتىگە ئېرىشىپ،ھەرقايسى مىللەتتىن بولۇپ،جەمئىي 5نەپەر دوكتۇر ۋە 66نەپەر ماگىستىر يېتىشتۈرۈپ چىققان،مۇنتىزىم،سىستىمىلىق تەتقىقات گورۇپپىسىنى قۇرۇپ،قۇرغاق رايونلار بوستانلىقلىرىنىڭ ئېكولوگىيەلىك بىخەتەرلىكىنى تەتقىق قىلىدىغان ياش تەتقىقاتچىلار قوشۇنىنى بارلىققا كەلتۈرگەن.

پىروفېسسور خەمىت ھېمىتنىڭ تەتقىقات يۆنىلىشى ئاساسلىقى بوستانلىق ئېكولوگىيەلىك مۇھىتىنىڭ ئۆزگىرىشى،تۇپراقنىڭ قۇملىشىشى ۋە شورلىشىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش،قۇرغاق رايونلارنىڭ سۇ بايلىقىدىن سىجىل پايدىلىنىش،يەرئاستى سۈيىنىڭ دىنامىكلىق ئۆزگىرىشى،قۇرغاق رايونلاردىكى كۆل ۋە سۇلۇق يەرلەرنىڭ يەرشارى خاراكتېرلىك كىلىمات ئۆزگىرىشكە بولغان ئىنكاسى قاتارلىق ساھەلەرگە چېتىلىدۇ.ئۇ ئۆزى ئىشلىگەن تەتقىقات تۈرلىرى ۋە ئېرىشكەن تەتقىقات نەتىجىلىرى ئاساسىدا ،دۆلەت ۋە ئىچى سىرتىدىكى نۇقتىلىق ئىلمىي ژۇرناللاردا 170پارچىدىن ئارتۇق ئىلمىي ئەسەرلەرنى ئېلان قىلغان بولۇپ،بۇنىڭ ئىچىدە 10پارچىدىن ئارتۇق  SCIئىلمىي ماقالىسى ژۇرناللىرىدا ئېلان قىلىنغان.ئۇ يەنە ئۆزى باش بولۇپ  《خەنزۇچە-ئۇيغۇرچە جۇغراپىيە لۇغىتى》 نى نەشر قىلدۇرغان ۋە كەسىپداشلىرى بىلەن ھەمكارلىشىپ 《شىنجاڭ جۇغراپىيەسى》 ناملىق كىتابنى تۈزگەن.

2014-يىلى 11-ئاينىڭ 8-كۈنى قەشقەر ۋىلايىتى يەكەن ناھىيەسىدە خىزمەت ئۈستىدە ۋاپات بولغان.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:پروفېسسورلار
ئادالەت قاسىم

ئادالەت قاسىم دوكتۇر ،مۇدىر ۋراچ،ئاسپىرانت دوكتۇر يېتەكلىگۈچى،پىراففىسسور،ئېغىز بوشلۇقى فاكۇلتىتىنىڭ دائىمىلىق مۇئاۋىن مۇدىرى. ئۇنىڭ شىنجاڭ ئېغىز بوشلۇقى ساھەسىنىڭ تەرەققىياتىغا ۋە شىنجاڭ تىببىي ئۇنىۋېرسىتىتى ئېغىز بوشلۇقى فاكۇلتىتىنىڭ قۇرۇلىشىغا قوشقان تۆھپىسى ناھايىتى زور. ئۇ تۆۋەندىكىدەك خىزمەتلەرنى ئۆتىگەن ۋە ئۆتەپ كەلمەكتە: شىنجاڭ تىببىي ئۇنىۋېرسىتىتى شۆبە 1-دوختۇرخانىسىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى. شىنجاڭ تىببىي ئۇنىۋېرسىتىتى ئېغىز بوشلۇقى بۆلۈمىنىڭ مۇدىرى. مەملىكەتلىك 10-قېتىملىق سىياسىي كېڭەشنىڭ ئەزاسى. شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونلۇق ئېغىز بوشلۇقى تىببىي جەمئىيىتىنىڭ 5- قېتىملىق مۇئاۋىن مۇدىر ئەزاسى. شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونلۇق 2-قېتىملىق چىش كېسەللىكلىرىنىڭ ئالدىنى ئېلىش يېتەكچىلىك گورۇپپىسىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى. "شىنجاڭ تىببىي ئۇنىۋېرسىتىتى ژورنىلى" بىرىنجى نۆۋەتلىك تەھرىرلەش كومىتىتىنىڭ ئەزاسى. شىنجاڭ تىببىي ئۇنىۋېرسىتىتى ئۇنۋان بېكىتىش كومىتىنىڭ ئەزاسى. شىنجاڭ تىببىي ئۇنىۋېرسىتىتى شۆبە 1- دوختۇرخانىسىنىڭ ئىلمىي ئۇنۋان باھالاش كومىتىتىنىڭ ئەزاسى. شىنجاڭ تىببىي ئۇنىۋېرسىتىتى شۆبە 1-كىلىنىكا تىببىي ئىنىستىتوتى ئوقۇتۇش يېتەكچىلىك كومىتىتىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى. جۇڭخۇا ئېغىز بوشلۇقى تىببىي ژورنىلى ئالتىنجى نۆۋەتلىك تەھرىرلەر دائىمى ئەزاسى. شاڭخەي ئېغىز بوشلۇقى تىببىي ژورنىلى تۆتىنجى نۆۋەتلىك تەھرىرلەر ئەزاسى . شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونلۇق سەھىيە نازارىتى ئېغىز بوشلۇقى كېسەللىكلىرىنى كونتىرول قىلىش مەركىزىنىڭ مۇدىرى. شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونلۇقمائارىپ نازارىتى ئوتتۇرا باشلانغۇچ مەكتەپلەر چىش كېسەللىكلىرىنىڭ ئالدىنى ئېلىش گۇرۇپپىسىنىڭ مەسلىھەتچىسى. شىنجاڭ تىببىي ئۇنىۋېرسىتىتى شۆبە 1- دوختۇرخانىسى ئېغىز بوشلۇقى كەسپىدە ئىلىم-پەن سەركىسى. شىنجاڭ مېيىپ ۋە يېتىم بالىلار ئوپىراتسىيەسى "ئەتىكى ساغلاملىق پىلانى" داۋالاش مۇتەخەسىسلەر گۇرۇپپىسىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى. شىنجاڭ تىببىي ئۇنىۋېرسىتىتى كىلىنكا تىببىي دوكتۇر ئاشتى تەتقىقات كۆچمە پونكىتى باشقۇرۇش كومىتىتىنىڭ ئەزاسى. شىنجاڭ تىببىي ئۇنىۋېرسىتىتى شۆبە 1-كىلىنكا تىببىي ئىنىستىتوتى ئوقۇتۇشنى نازارەت قىلىش گۇرۇپپىسىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى. شىنجاڭ تىببىي ئۇنىۋېرسىتىتى شۆبە 1-دوختۇرخانىسى ئېتىكا كومىتىتى مۇئاۋىن مۇدىر ئەزاسى. ئۈرۈمچى شەھەرلىك چىش دوختۇرلىرى ئۇيۇشمىسىنىڭ باشلىقى . ئۇ 1977-يىلى شاڭخەي 2-تىببىي ئۇنىۋىرسىتىتى ئېغىز بوشلۇقى فاكۇلتىتىنى پۈتتۈرىدۇ، 1992-يىلى سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى سوۋېت ئۆسمە تەتقىقات مەركىزىدە دوكتۇرلۇقنى پۈتتۈرىدۇ.ئۇ روس تىلىغا ناھايىتى پىششىق، ئىنگىلىزچە ماقالىلارنى لۇغەتنىڭ ياردىمىدە ئوقۇيلايدۇ. . ئۇ 1995-يىلىدىن 2002-يىلىغىچە 13دىن ئارتۇق ئاسپىرانتنى يېتىلدۈرۈپ چىقتى.ئۇنىڭ ئوقۇغۇچىلىرى ئامىرىكا،ياۋروپا ۋە جۇڭگو شىنجاڭنىڭ ھەر قايسى جايلىرىدا خىزمەت قىلماتتا.ھازىر يەنە ئۇنىڭ قولىدا 7 نەپەر ئاسپىرانت،3نەپەر دوكتۇر ئۇقۇماقتا.ئادالەت قاسىم باشقا مۇئەللىملەرگە ياردەملىشىپ جەمئىي 4 نەپەر دوكتۇر يىتەكلىگۈچى دوكتۇرنى تەربىيەلەۋاتىدۇ. 

بۇ مەزمۇنلار روھلان مۇنبىرىدىن كۆچۈرۈلگەن()

مەنبە: 
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئۈزۈم

= شىنجاڭ ئۈزۈمى =
شىنجاڭدا ئىلگىرىدىن 50نەچچە خىل ئۈزۈم ئۆستۈرۈلۈپ كەلگەن،ئۈزۈم سورتلىرىنىڭ كۆپلۈكىدىن ئېيتقاندا،ئىلى بىرىنچى ئورۇندا تۇرىدۇ.ئىلىدا ئۈزۈم سورتىدىن 35ى بار.ئۇنىڭدىن قالسا قەشقەر(18خىل سورت بار)،خوتەن ۋىلايەتلىرى(17خىل سورت بار)دۇر.ئاساسلىق ئۈزۈم ماكانى بولغان تۇرپان ئويمانلىقىدا سەككىز ئاساسىي سورت بولغاندىن باشقا،يەنە بىختىن ئۆزگەرگەن تۆت خىل سورت شىنجاڭنىڭ باشقا يەرلىرىگە تارقالغان،ئۈزۈم سورتلىرىنىڭ تارقىلىش ئەھۋالىدىن قارىغاندا،قەشقەر ئۈزۈمى بىلەن خوتەن ئۈزۈمىنىڭ ئۆستۈرۈلۈش كۆلىمى ئەڭ كەڭ بولۇپ،شىنجاڭنىڭ جەنۇب ۋە شىمالىدا ئومۇميۈزلۈك ئۆستۈرۈلىدۇ

شىنجاڭنىڭ ئۈزۈم سورتلىرى

= قوشۇمچە:[تەھرىر] =

## مەنبە:
  دىگەن كىتابتىن تەييارلاندى.

## مەنبەلەر