open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ئىلى دەرياسى (ژۇرنال)

ژورنىلى - قوش ئايلىق ئەدەبىي ژۇرنال بولۇپ، ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستلىق ئەدەبىياتى - سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسى تەرىپىدىن چىقىرىلىدۇ، ژۇرنال تەھرىر بۆلۈمى نەشرگە تەييارلايدۇ، مەملىكەت ئىچىدە ئاشكارا تارقىتىلىدۇ، ئاساسەن ئىلى ئوبلاستىدىكى ئۇيغۇر يازغۇچى - شائىرلارنىڭ، ئەدەبىيات ھەۋەسكارلىرىنىڭ ئەسەرلىرىنى ئېلان قىلىشنى ئاساس قىلىدۇ. 1978 - يىل 1 - ئايدا ئوبلاستلىق پارتكوم تەشۋىقات بۆلۈمىنىڭ باشقۇرۇشىدا پەسىللىك ژۇرنال سۈپىتىدە چىقىرىلىشقا باشلىغان، 1988 - يىلدىن باشلاپ قوش ئايلىققا ئۆزگەرتىلگەن. ژۇرنالنىڭ ، ، ، ، ، ، ، ، ،  قاتارلىق سەھىپىلىرى بار.

## مەنبەلەر
شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى ئىلمىي ژۇرنىلى

ئىجتىمائىي پەن ۋە تەبىئىي پەن تەتقىقات نەتىجىلىرىنى ئەكس ئەتتۈرۈشنى ئاساس قىلغان بولۇپ، ئۈچ خىل يېزىقتا چىقىرىلىدۇ. پەلسەپە ئىجتىمائىي پەن نەشرى (خەنزۇ تىلىدا) 1973 - يىلى نەشىر قىلىنىشقا باشلىغان. ئۇيغۇر تىلى نەشرى 1980 - يىلى نەشىر قىلىنىشقا باشلىغان. بۇلار ھەممىسى 1982 - يىلدىن باشلاپ ئاشكارا تارقىتىلغان. ئاساسىي مەقسىتى: پەلسەپە، ئىجتىمائىي پەن تەتقىقات نەتىجىلىرىنى ئەكس ئەتتۈرۈش ھەمدە يەرلىك ئالاھىدىلىك ۋە مىللىي ئالاھىدىلىكنى گەۋدىلەندۈرۈش، ئىلىم ئالماشتۇرۇشنى ئىلگىرى سۈرۈش ئۈچۈن مۇلازىمەت قىلىشتىن ئىبارەت. ئاساسلىق سەھىپىلىرىدىن غەربىي دىيار تارىخىي تەتقىقاتى، رايون ئىقتىسادىي تەتقىقاتى، ئۇيغۇر تىلى تەتقىقاتى، يىپەك يولى ئەدەبىيات مۇنبىرى، نوپۇس، ئاياللار تەتقىقاتى، ئوتتۇرا ئاسىيا تەتقىقاتى قاتارلىقلار بار. تەبىئىي پەن (خەنزۇ تىلىدىكى) نەشرى 1975 - يىلى نەشر قىلىنىشقا باشلىغان بولۇپ، 1984- يىلى ئاشكارا تارقىتىلىشقا باشلىغان. ئۇيغۇر تىلى نەشرى 1980 - يىلى نەشر قىلىنىشقا باشلىنىپ 1999 - يىلى ئاشكارا تارقىتىلىشقا باشلىغان. ئاساسىي مەقسىتى: تەبىئىي پەن ئۇل نەزەرىيىسى، تېخنىكا ئىلمى، قوللىنىشچان ئىلمىي تەتقىقات نەتىجىسىنى ئەكس ئەتتۈرۈپ ئىلمىي ئالماشتۇرۇشنى ئىلگىرى سۈرۈشتىن ئىبارەت. قازاق تىلىدىكى نەشرى 1981 - يىلى نەشر قىلىنىشقا باشلىغان، ئەسلى نامى شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى ئىلمىي ماقالىلەر توپلىمى بولۇپ، 1993 - يىلى شىنجاڭ ئالىي مەكتەپ ئىلمىي ژۇرنىلى غا ئۆزگەرتىلدى. ئىلمىي ژۇرنال تەھرىر بۆلۈمىدە كسپىي تەھرىرلەردىن 14 كىشى بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە پروفېسسوردىن بىر كىشى، دوتسىنت بەش كىشى، مۇئاۋىن باش مۇھەررىردىن ئۈچ كىشى بار. ئۈچ خىل تىل نۇسخىسىدىكى بەش تۈرلۈك ئىلمىي ژۇرنال دۆلەت ۋە ئاپتونوم رايون بويىچە ژۇرناللارنى باھالاشتا كۆپ قېتىم مۇكاپاتقا ئېرىشكەن.

## مەنبەلەر
مىراس

-  خەلق ئېغىز ئەدەبىياتى پەسىللىك ژۇرنىلى بولۇپ، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق ئەدەبىيات - سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسى خەلق ئېغىز ئەدەبىيات - سەنئەتچىلىرى جەمئىيىتى باشقۇرىدۇ،  ژۇرنىلى ئۇيغۇر تەھرىر بۆلۈمى نەشرگە تەييارلايدۇ. 1980 - يىل 1 - ئايدا قەرەلسىز نەشر قىلىنشقا باشلاپ، ئىچكى قىسىمدا تارقىتىلغان. بۇ ژۇرنال 1983 - يىلى نەشر قىلىنشتىن توختاپ قېلىپ، 1991 - يىلى ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەن، ھازىر قەرەللىك، ئاشكارا تارقىتىلىدۇ. بۇ ژۇرنالدا خەلق داستانلىرى، خەلق چۆچەكلىرى، خەلق رىۋايەت - ئەپسانىلىرى، لاپ - لەتىپىلەر، خەلق قوشاقلىرى قاتارلىق خەلق ئېغىز ئەدەبىياتىنىڭ ھەممە ژانىرلىرى ئېلان قىلىنىپ تونۇشتۇرۇلىدۇ، خەلق ئېغىز ئەدەبىياتى ھەققىدە يېزىلغان ئىلمىي ماقالىلەر ئېلان قىلىنىدۇ، قىسمەن تەرجىمە ئەسەرلەر، نەزەرىيۋى ماقالىلەر تەرجىمە قىلىنىپ بېرىلىدۇ.
## مەنبەلەر
مايبۇلاق

- پەسىللىك ئەدەبىي ژۇرنال بولۇپ، قاراماي شەھەر - ئىدارە ئەدەبىيات - سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسى باشقۇرىدۇ،  ژۇرنىلى تەھرىر بۆلۈمى نەشرگە تەييارلايدۇ. بۇ ژۇرنال 1978 - يىلى  دېگەن نام بىلەن نەشر قىلىنشقا باشلىغان، ھازىرغىچە 60 نەچچە سان چىقىرىلغان بولۇپ، ئىچكى قىسىمدا ژۇرنال تەھرىر بۆلۈمى تەرىپىدىن تارقىتىلىدۇ، نېفىتلىك قەلەمكەشلىرىنىڭ ئەسەرلىرىنى ئېلان قىلىش ئاساس قىلىنىدۇ. ژۇرنالدا ھازىر ، ، ، ، ، ، ، ،  قاتارلىق سەھىپىلەر بار.
## مەنبەلەر
قۇمۇل ئەدەبىياتى

- پەسىللىك ئەدەبىي ژۇرنال بولۇپ، قۇمۇل مەمۇرىي مەھكىمە مەدەنىيەت ئىدارىسى باشقۇرىدۇ،  ژۇرنىلى ئۇيغۇر تەھرىر بۆلۈمى نەشرگە تەييارلايدۇ. بۇ ژۇرنال ئاساسەن قۇمۇل ۋىلايىتى تەۋەسىدىكى يازغۇچى - شائىرلارنىڭ، ئەدەبىيات ھەۋەسكارلىرىنىڭ ئەسەرلىرىنى ئېلان قىلىشنى ئاساس قىلىدۇ. بۇ ژۇرنال 1980 - يىل 6 - ئايدا قەرەلسىز نەشر قىلىنشقا باشلاپ، بىر مەزگىل ئىچكى قىسىمدا تارقىتىلغان، 1986 - يىلدىن تارتىپ بىر تۇتاش، ئاشكارا تارقىتىلغان.

## مەنبەلەر
قەشقەر پېداگوگىكا ئىنىستىتۇتى ئىلمىي ژۇرنىلى

(پەلسەپە - ئىجتىمائىي پەن قىسمى) - پەسىللىك ئىلمىي ژۇرنال بولۇپ، قەشەر پېداگوگىكا ئىنىستىتۇتى باشقۇرىدۇ،  تەھرىر بۆلۈمى نەشرگە تەييارلايدۇ. بۇ ژۇرنال 1979 - يىلى روزى سىدىقنىڭ مۇھەررىرلىكىدە قەرەلسىز، ئۇنىۋېرسال نەشر قىلىنشقا باشلىغان، 1981 - يىلدىن تارتىپ ئاساسەن يىلدا تۆت سان نەشر قىلىنغان، 1989 - يىلدىن تارتىپ پەلسەپە - ئىجتىمائىي پەن قىسمى بىلەن تەبىئىي پەن قىسمى ئايرىلغان ھەم مەملىكەت بويىچە بىر تۇتاش، ئاشكارا تارقىتىلىشقا باشلىغان. بۇ ژۇرنال پەلسەپە - ئىجتىمائىي پەنلەر تەتقىقاتى قاتارىدا ئۇيغۇر ئەدەبىياتى ۋە ئەدەبىياتشۇناسلىق ھەققىدكى تەتقىقاتلارغىمۇ ئالاھىدە ئورۇن بېرىدۇ. ژۇرنال ھازىرغىچە چىققان 50 نەچچە سانىدا ئۇيغۇر كلاسسىك ئەدەبىياتى، ئۇيغۇر ھازىرقى زامان ئەدەبىياتى، ئەدەبىيات نەزەرىيىسى، چەت ئەل ئەدەبىياتى، ئەدەبىيات تەنقىدىگە ئائىت نۇرغۇن قىممەتلىك ماقالىلەرنى ئېلان قىلدى،  تەتقىقاتىغا ئالاھىدە ئەھمىيەت بەردى.

## مەنبەلەر
قەشقەر ئەدەبىياتى

- قوش ئايلىق ئەدەبىي ژۇرنال بولۇپ، قەشقەر ۋىلايەتلىك مەدەنىيەت ئىدارىسى باشقۇرىدۇ،  ژۇرنىلى تەھرىر بۆلۈمى نەشرگە تەييارلايدۇ. بۇ ژۇرنال 9721 - يىل 5 - ئايدا قەشقەر شەھەرلىك مەدەنىيەت يۇرتىنىڭ باشقۇرۇشى، قۇربان ئىمىن قاتارلىقلارنىڭ تەشكىللىنىشى بىلەن  دېگەن نامدا شاپىگرافتا نەشر قىلىنىشقا باشلىغان، 1976 - ۋە 1980 - يىللىرى مىخ مەتبەئەدە نەشر قىلىنشقا باشلىغان. 1981 - يىلدىن تارتىپ مەملىكەت ئىچىگە، 1988 - يىلدىن تارتىپ خەلقئاراغا تارقىتىلىشقا باشلىغان. ژۇرنالدا ھازىر ، ، ، ، ، ، ، ، ،  قاتارلىق سەھىپىلەر بار.

## مەنبەلەر
شىنجاڭ ئىجتمائىي پەنلەر مۇنبىرى

- شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق ئىجتىمائىي پەن ساھەسىدىكىلەر بىرلەشمىسى تەرىپىدىن نەشر قىلىنىپ، مەملىكەت ئىچىگە ئاشكارا تارقىتىلىدىغان پەسىللىك ئىلمىي ژۇرنال. بۇ ژۇرنال - پەلسەپە، مائارىپ، تارىخ، مەدەنىيەت، ئىقتىساد، تىل، ئەدەبىيات - سەنئەت، پەن - تېخنىكا، ئەخلاق، باشقۇرۇش ۋە باشقا ئارىلىق پەنلەر بويىچە ئالىم - مۇتەخەسىس ۋە ھەۋەسكارلارنىڭ تەتقىقات نەتىجىلىرىنى ئېلان قىلىدۇ. ژۇرنالدا ئۇيغۇر كلاسسىك ئەدەبىياتى، ھازىرقى زامان، بۈگۈنكى زامان ئەدەبىياتى، ئەدەبىيات نەزەرىيىسى، ئەدەبىيات تەنقىدچىلىكىگە دائىر ماقالىلەرمۇ بېرىلدۇ.

## مەنبەلەر
شىنجاڭ مەدەنىيىتى

- قوش ئايلىق ئۇنىۋېرسال ئەدەبىي ژۇرنال بولۇپ، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق مەدەنىيەت نازارىتىنىڭ باشقۇرۇشىدا نەشر قىلىندۇ،  ژۇرنىلى تەھرىر بۆلۈمى نەشرگە تەييارلايدۇ. بۇ ژۇرنال 1951 - يىلى  دېگەن نام بىلەن نەشر قىلىنشقا باشلاپ، ئىچكى قىسىمدا تارقىتىلغان. مەدەنىيەت زور ئىنقىلابىدا بىر مەزگىل توختاپ قېلىپ، 1976 - يىلدىن تارتىپ يەنە نەشر قىلىنغان، 1980 - يىلدىن تارتىپ نامى ھازىرقى نامغا ئۆزگەرتىلگەن. بۇ ژۇرنال گەرچە ئۇنىۋېرسال خاراكتېرلىك ژۇرنال بولسمىمۇ، كېيىنكى يىللاردا ئەدەبىي ئەسەرلەرگە ئالاھىدە ئورۇن بېرىپ كەلدى. ئاز بولمىغان ئەدەبىي ئەسەرلەر مۇشۇ ژۇرنال سەھىپىلىرى ئارقىلىق جامائەتچىلىك بىلەن يۈز كۆرۈشتى. بۇ ژۇرنالدا ھازىر ، ، ، ، ، ، ، ،  قاتارلىق سەھىپىلەر بار.

## مەنبەلەر
شىنجاڭ ئىجتىمائىي پەنلەر تەتقىقاتى

- پەسىللىك ئىلمىي ژۇرنال بولۇپ، شىنجاڭ ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيىسى نەشر قىلىدۇ،  ژۇرنىلى ئۇيغۇر تەھرىر بۆلۈمى نەشرگە تەييارلايدۇ. بۇ ژۇرنال دەسلەپ  دېگەن نام بىلەن 1980 - يىلى قەرەلسىز، ئىچكى قىسىمدا نەشر قىلىنىپ تارقىتىلغان، 1982 - يىلدىن تارتىپ ھازىرقى نامى قوللىنىلىشقا باشلىغان ھەم بىر تۇتاش، قانۇن، تارىخ، دىن ھەققىدىكى تەتقىقاتلار قاتارىدا ئۇيغۇر ئەدەبىياتى ھەققىدىكى تەتقىقاتلارغىمۇ ئالاھىدە ئورۇن بېرىلىدۇ. ئەدەبىيات تەتقىقاتى جەھەتتە ئاساسەن ئۇيغۇر كلاسسىك ئەدەبىياتى جەھەتتىكى تەتقىقاتتىن باشقا، يەنە خەلق ئېغىز ئەدەبىياتى، سېلىشتۇرما ئەدەبىيات تەتقىقاتى قاتارلىقلار ھەققىدىمۇ ماقالىلەر ئېلان قىلىنىدۇ.

## مەنبەلەر
شىنجاڭ سەنئىتى

- قوش ئايلىق سەنئەت ژۇرنىلى بولۇپ، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق ئەدەەبىيات - سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسى باشقۇرىدۇ، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى نەشر قىلدۇ،  ژۇرنىلى ئۇيغۇر تەھرىر بۆلۈمى نەشرگە تەييارلايدۇ. بۇ ژۇرنال 1980 - يىل 6 - ئايدىن تارتىپ نەشر قىلىنىشقا باشلىغان، 1988 - يىلدىن تارتىپ چەت ئەللەرگىمۇ چىقىرىلغان. ئەدەبىيات - سەنئەت ئەسەرلىرىدىن دراما، تېلېۋىزىيە تىياتىرى، كىنو سىنارىيلىرى ئادەتتە ئاساسەن مۇشۇ ژۇرنال سەھىپىلىرىدە ئېلان قىلىنىدۇ. بۇلاردىن باشقا يەنە كىنو - تېلېۋىزىيە تىياتىرى، دراما، سەنئەت ھەققىدىكى ھەر خىل نەزەرىيۋى ماقالىلەر، ئوبزور، تەتقىقات ماقالىلىرى بېسىلىدۇ، قىسمەن تەرجىمە ئەسەرلەرمۇ بېرىلىدۇ.

## مەنبەلەر
شىنجاڭ پېداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتى ئىلمىي ژۇرنىلى (ئىجتىمائىي پەن قىسمى)

(ئىجتىمائىي پەن قىسمى) - پەسىللىك ژۇرنال بولۇپ، شىنجاڭ پېداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتى نەشر قىلىدۇ،  تەھرىر بۆلۈمى نەشرگە تەييارلايدۇ. بۇ ژۇرنال 1984 - يىلى نەشر قىلىنشقا باشلىغان، 1985 - يىلدىن تارتىپ رەسىمىي، ئاشكارا تارقىتىلغان. بۇ ژۇرنالدا ئىجتىمائىي پەننىڭ ھەر قايسى سەھەلىرى بىلەن بىر قاتاردا يەنە ئەدەبىيات ھەققىدىكى تەتقىقاتلارغىمۇ ئورۇن بېرىلىدۇ. ژۇرنالدا ئەدەبىيات جەھەتتىن ئېلىپ ئېيىتقاندا ئۇيغۇر كلاسسىك ئەدەبىياتى، خەلق ئېغىز ئەدەبىياتى، چەت ئەل ئەدەبىياتى، ئەدەبىيات ئۇقۇتۇشى، ئەدەبىيات مەسىلىلىرى ھەققىدىكى ئىلمىي ماقالىلەر ئېلان قىلىنىدۇ.
## مەنبەلەر
شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى ئىلمىي ژۇرنىلى (پەلسەپە - ئىجتمائىي پەن قىسمى)

شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى ئىلمىي ژۇرنىلىشىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى ئىلمىي ژۇرنىلى< تەھرىر بۆلۈمى نەشرگە تەييارلايدۇ. بۇ ژۇرنال 1977 - يىل 1 - ئايدا قەرەلسىز، ئىچكى قىسىمدا نەشر قىلىنشقا باشلىغان، 1984 - يىلدىن تارتىپ بىر تۇتاش، ئاشكارا تارقىتىلغان. ژۇرنالدا پەلسەپە - ئىجتمائىي پەنلەر ھەققىدىكى تەتقىقاتلار قاتارىدا ئەدەبىيات ھەققىدىكى ئىلمىي تەتقىقات نەتىجىلىرىگىمۇ ئالاھىدە ئورۇن بېرىلىدۇ. ژۇرنالدا ئۇيغۇر كلاسسىك ئەدەبىيات تارىخىغا، ئۇيغۇر كلاسسىك ئەدەبىياتىغا دائىر تەتقىقات ماقالىلىرى، ئەدەبىيات نەزەرىيىسىگە، ئەدەبىيات مەسىلىلىرىگە دائىر ماقالىلەر، مەشھۇر يازغۇچىلار ھەققىدىكى ماقالىلەر، ئەدەبىياتشۇناسلىققا دائىر ئېلان ماقالىلەر ئېلان قىلىنىدۇ.

## مەنبەلەر
شىنجاڭ ياشلىرى

- جۇڭگو كوممۇنىستىك ياشلار ئىتتىپاقى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق كومىتېتى باشقۇرىدىغان،  ژۇرنىلى ئۇيغۇر تەھرىر بۆلۈمى نەشرگە تەييارلايدىغان ئايلىق ئۇنىۋېرسال ژۇرنال. بۇ ژۇرنال 1954 - يىل 1 - ئايدا  دېگەن نام بىلەن نەشر قىلىنغان، 1964 - يىلى نامى ھازىرقىغا ئۆزگەرتىلگەن، مەدەنىيەت زور ئىنقىلابىدا بىر مەزگىل توختاپ قېلىپ، 1977 - يىلدىن باشلاپ ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەن. بۇ ژۇرنالدا باشقا ھەر خىل سەھىپىلەر قاتارىدا مەخسۇس ئەدەبىيات سەھىپىسىمۇ تەسىس قىلىنغان بولۇپ،  ئىستونىدا ھېكايە، نەسرلەر،  سەھىپىسىدە شېئىرلار ئېلان قىلىندۇ. بۇلاردىن باشقا يەنە قەرەلسىز ھالدا ئەدەبىي ئوبزورلار، تەرجىمە ھېكايىلار بېسىلىدۇ، ياش ئەدىبلەر تونۇشتۇرۇلىدۇ.

## مەنبەلەر
شىنجاڭ ئاياللىرى

- ئۇنىۋېرسال خاراكتېرلىك ژۇرنال بولۇپ، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق ئاياللار بىرلەشمىسىنىڭ نەشر ئەپكارى، بۇ ژۇرنال 1984 - يىلدىن تارتىپ نەشر قىلىنشقا باشلىغان. ژۇرنالدا ئاياللارنىڭ نەمۇنىلىك ئىش ئىزلىرى، ھەر خىل ئىجتىمائىي مەسىلىلەر، بالا تەربىيىلەش، ئاياللارنىڭ ھوقۇق - مەنپەئىتى، تېبىىي ساۋات، ئاياللار خىزمىتى قاتارلىق مەزمۇنلاردىكى ئەسەرلەر بېرىلىدۇ. ژۇرنالنىڭ ئەدەبىي ئەسەرلەرنى ئېلان قىلىدىغان ،  سەھىپىلىرى بار. بۇ سەھىپىلەرگە شېئىرلار، ھېكايە - نەسرلەر بېرىلىدۇ.

## مەنبەلەر
دۇنيا ئەدەبىياتى

- قوش ئايلىق ئەدەبىي تەرجىمە ژۇرنىلى بولۇپ، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى نەشر قىلىدۇ،  ژۇرنىلى تەھرىر بۆلۈمى تۈزۈپ نەشرگە تەييارلايدۇ. بۇ ژۇرنال 1980 - يىل 1 - ئايدىن تارتىپ رەسمىي نەشر قىلىنشقا باشلىغان، دەسلەپ مەجمۇئە شەكلىدە كىتابخانىلار ئارقىلىق بىر تۇتاش تارقىتىلغان، كېيىنچە پوچتىخانىلار ئارقىلىق بىرتۇتاش تارقىتىلغان، 1990 - يىلدىن تارتىپ چەت ئەللەرگىمۇ چىقىرىلىشقا باشلىغان. بۇ ژۇرنال چەت ئەل ئەدەبىياتى تارىخىدىكى، ھازىرقى، بۈگۈنكى زاماندىكى مەشھۇر ئەسەرلەرنى ئۇيغۇر تىلغا تەرجىمە قىلىپ تونۇشتۇرۇشنى ئاساس قىلىدۇ، ژۇرنالنىڭ ھازىر ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ،  قاتارلىق سەھىپىلىرى بار.

## مەنبەلەر
تەڭرىتاغ (ژۇرنال)

- قوش ئايلىق ئەدەبىي ژۇرنال بولۇپ، ئۈرۈمچى شەھەرلىك ئەدەبىيات - سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسى تەرىپىدىن چىقىرىلىدۇ،  ژۇرنىلى تەھرىر بۆلۈمى نەشرگە تەييارلايدۇ، 1986 - يىلى سىناق تەرىقىسىدە نەشر قىلىنىپ، ئۆزگىچە ئالاھىدىلىكى ۋە يېڭىلىقى بىلەن خېلى چوڭ تەسىر قوزغىغان ھەم قىزغىن قارشى ئېلىنغان، 1987 - يىلدىن تارتىپ مەملىكەت ئىچىدە ئاشكارا، بىر تۇتاش تارقىتىلىشقا باشلىغان، 1992 - يىلدىن تارتىپ خەلقئاراغىمۇ تارقىتىلىدىغان بولغان. ژۇرنالدا ھازىر ، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ،  قاتارلىق سەھىپىلەر بار. ژۇرنالنىڭ ئاساسىي ئالاھىدىلىكى  نى گەۋدىلەندۈرۈش

## مەنبەلەر
شىنجاڭ مائارىپ تارىخىي ماتېرىياللىرى

ماۋىنخۇا. 1998 - يىلى شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى نەشرىياتى نەشر قىلغان. مائارىپ تارىخىغا ئائىت مەزمون دائىرىسى ئەڭ كەڭ ئەسەر، ئاپتور كۆپلىگەن تارىخىي ماتېرىياللارنى ئىگىلەش ئاساسىدە شىنجاڭ مائارىپىدىن ئىبارەت بۇ ئاساسىي لىنىيىنى چۆرىدەپ، شىنجاڭنىڭ قەدىمىي زامان، مىنگو دەۋرىدىن تارتىپ دۆلەت قۇرۇلغاندىن كېيىنكى دەۋرگىچە بولغان مائارىپ تەرەققىيات جەريانىنى بىر قەدەر مۇكەممەل ۋە جانلىق بايان قىلىپ سۆرەتلەپ، ئىلگىرى چېچىلىپ كەتكەن مائارىپ تارىخىنى بىر ئېنىق سىستېمىغا شىنجاڭنىڭ مائارىپ تارىخىنى مۇكەممەل ئىگىلىشىمىز ئۈچۈم مول تىل - تارىخىي ماتېرىياللارنى تونۇشتۇرۇپ بەرگەن. قەدىمكى زامان قىسمىدا: ئاپتور ئاز سانلىق مىللەتلەر تىلى مائارىپىدا مەخسۇس توختالغان. يېقىنقى ۋە ھازىرقى زامان قىسمدا بولسا ئاز سانلىق مىللەتلەر تىل توغرىسىدا مەخسۇس تېما تەسىس قىلىنغان. بولۇپمۇ ئاز سانلىق مىللەتلەر مائارىپچىلىرىنى تونۇشتۇرغاندا، ئاپتون يۈسۈپ خاس ھاجىپنىڭ مائارىپ ئىدىيىسىنى بىر قەدەر ئوبيېكتىپ، مۇكەممەل، ئەتراپلىق شەرھلەپ، مىڭ يىلغا يېقىن كۆمۈلۈپ قالغان تارىخىي مىراسلارنى يېڭى قىياپەت بىلەن كىشىلەر ئالدىدا نامايەن قىلغان. كىتابتا يەنە كۆپ ساندىكى كىشىلەر بىلمەيدىغان تارىخىي رىئاللىقلار ئېچىپ بېرىلگەن. شىنجاڭ مائارىپ تارىخىي ماتېرىياللىرى مەيلى تارىخنى تەتقىق قىلشىقا ياكى مائارىپ خىزمەتچىلىرىنىڭ نەزەر دائىرىسىنى ئېچىشتا بولسۇن ناھايىتى مۇھىم پايدىلىنىش قىممىتىگە ئىگە.

## مەنبەلەر
بۇلاق

- ئۇيغۇر كلاسسىك ئەدەبىياتى ۋە ئۇيغۇر خەلق ئېغىز ئەدەبىياتى پەسىللىك ژۇرنىلى بولۇپ، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى نەشر قىلىدۇ. شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى  ژۇرنىلى تەھرىر بۆلۈمى تۈزۈپ نەشرگە تەييارلايدۇ. بۇ ژۇرنال 1980 - يىل 6 - ئايدىن تارتىپ مەجمۇئە شەكلىدە نەشر قىلىنشقا باشلىغان، شۇنىڭدىن تارتىپ تەخمىنەن يىلىغا تۆت سان نەشر قىلىنغان، 1986 - يىلدىن باشلاپ ژۇرنالغا ئۆزگەرتىلىپ، بىر تۇتاش تارقىتىلىشقا ھەم چەت ئەللەرگىمۇ چىقىرىلىشقا باشلىغان. بۇ ژۇرنال ئۇيغۇر كلاسسىك ئەدەبىياتىغا تەۋە ئەسەرلەرنى ئېلان قىلىشنى ئاساس قىلىدۇ. بۇ ژۇرنال ئۇيغۇرلار ئارىسىدىلا ئەمەس، مەملىكەت ئىچى ۋە خەلقئارادىمۇ خېلى چوڭ تەسىرگە ئىگە. ژۇرنالنىڭ ھازىر ، ، ، ،  قاتارلىق سەھىپىلىرى بار.

## مەنبەلەر
بوستان

- پەسىللىك ئەدەبىي ژۇرنال بولۇپ، بايىنغۇلىن مۇڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستلىق مەدەنىيەت ئىدارىسى ئەدەبىيات - سەنئەت ئىجادىيەت ئىشخانىسى نەشر قىلدۇ،  ژۇرنىلى ئۇيغۇر تەھرىر بۆلۈمى نەشرگە تەييارلايدۇ. ژۇرنال 1979 - يىلى نەشر قىلىنشقا باشلىغان، ھازىرغىچە ئىچكى قىسىمدا ژۇرنال تەھرىر بۆلۈمى تەرىپىدىن تارقىتىلىدۇ. ژۇرنالدا ھازىر ، ، ، ،  قاتارلىق سەھىپىلەر بار.

## مەنبەلەر
ئەدەبىي تەرجىمىلەر

- ئايلىق ئەدەبىي تەرجىمە ژۇرنىلى بولۇپ، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق ئەدەبىيات - سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسى باشقۇرىدۇ، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى نەشر قىلىدۇ،  ژۇرنىلى تەھرىر بۆلۈمى تۈزۈپ نەشرگە تەييارلايدۇ، بۇ ژۇرنال خەنزۇ ھازىرقى زامان، بۈگۈنكى زامان ئەدەبىياتىدا مەيدانغا كەلگەن مۇنەۋۋەر پوۋېست، ھېكايە، شېئىر، ئەدەبىي ئاخبارات ... لارنى تەرجىمە قىلىپ تونۇشتۇرۇشنى ئاساس قىلىدۇ. بۇ ژۇرنال 1960 - يىلى نەشر قىلىنىشقا باشلىغان، ئارىلىقتا بىر مەزگىل نامىنى كە ئۆزگەرتكەن، ژۇرنال نەشر قىلىنغاندىن تارتىپ ھازىرغىچە ئاز بولمىغان مۇنەۋۋەر ئەسەرلەرنى تەرجىمە قىلىپ تونۇشتۇردى. ژۇرنالنىڭ ھازىر ، ، ، ، ، ، ، ،  قاتارلىق سەھىپىلىرى بار.

## مەنبەلەر
ئاقسۇ ئەدەبىياتى

- پەسىللىك ئەدەبىي ژۇرنال بولۇپ، ئاقسۇ مەمۇرىي مەھكىمە مەدەنىيەت ئىدارىسى باشقۇرىدۇ، مەملىكەت ئىچىدە قاتارلىقلارنىڭ مەسئۇل مۇھەررىرلىكىدە  دېگەن نام بىلەن تۇنجى قېتىم نەشر قىلىنغان، 1982 - يىلدىن تارتىپ ھازىرقى نامىنى قوللىنىپ، ئاشكارا تارقىتىلىشقا باشلىغان. ژۇرنالغا پوۋېست، ھېكايە، نەسر، داستان - شېئىر، ماقالە - ئوبزورلار، كلاسسىك ئەدەبىيات، خەلق ئېغىز ئەدەبىياتى نەمۇنىلىرى، تەرجىمە ئەسەرلەر بېرىلىدۇ. ئەسەر قوبۇل قىلشتا، ئاقسۇ ۋىلايىتىدىكى ئاپتورلارنىڭ ئەسەرلىرىنى ئاساس قىلىدۇ.

## مەنبەلەر
شىنجاڭ مائارىپ نەشرياتى

ئۈرۈمچى شەھىرى غالىبىيەت يولى 169 - نومۇرلۇق قورۇغا جايلاشقان بولۇپ، ئاپتونۇم رايونىمىزدىكى ئاز سانلىق مىللەتلەر تىل - يېزىقىدىكى دەرسلىك ماتېرىياللارنى تەھرىرلەش، تەرجىمە قىلىش، نەشر قىلىشنى ئاساس قىلغان مائارىپ ئىشلىرى ئورگىنىدۇر. 1956 - يىلى 8 - ئايدا شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى دەرسلىك كىتابلارنى تەھرىرلەش، تەرجىمە قىلىش ئىشخانىسىنىڭ ئاساسىدا قۇرۇلغان. 1962 - يىلى خەلق ئىگىلىكىنىڭ تەڭشىلىشىگە ماسلىشىش ئۈچۈن يەنە شىنجاڭ خەلق نەشرىياتىغا قوشۇۋېتىلگەن. 1973 - يىلى يەن بىر قېتىم ئايرىلىپ چىقىپ، ئاپتونوم رايونلۇق مائارىپ مەمۇرىي تارماقلىرىنىڭ بىۋاستە رەھبەرلىكىدىكى مائارىپ كەسپىي نەشرىياتقا ئايلانغان. كۆپ يىللىق قۇرۇلۇش ئارقىلىق ئۈزلۈكسىز ھالدا ئۇيغۇر، قازاق، موڭغۇل، قىرغىز، شىبە قاتارلىق تىللاردا تەھرىرلەش، تەرجىمە قىلىش ئاپپاراتلىرىنى ۋە باشقۇرۇش بۆلۈملىرىنى تەسىس قىلىپ، تەھرىرلەش، تەرجىمە قىلىش ئاپپاراتلىرىنى ۋە باشقۇرۇش بۆلۈملەرنى تەسىس قىلىپ، تەھرىرلەش، تەرجىمە قىلىش خىزمىتىنىڭ شارائىتىنى ياخشىلىغان. 1956 - 1966 - يىلغىچە 10 يىل جەريانىدا جەمئىي ئۇيغۇر، قازاق، قىرغىز، موڭغۇل، شىبە قاتارلىق بەش مىللەتنىڭ تىل يېزىقىدىكى كىتاب ماتېرىياللاردىن 1742 خىل 22مىليون 700 مىڭ پارچىنى تەھرىرلەپ، تەرجىمە قىلىپ نەشىر قىلىش ئاز سانلىق مىللەت مىللەت ئوتتۇرا باشلانغۇچ مەكتەپلەر ئاساسلىق دەرسلىك ماتېرىياللىرىنىڭ ئېھتىياجىنى ئاساسىي جەھەتتىن قاندۇرغان. قايتا قۇرۇلۇپ ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەندىن كېيىن، ئۇلر بارلىقىمىز بالىلار ئۈچۈن دېگەن نەشرىيات قۇرۇش مەقسىتىدە چىڭ تۇرۇپ، رايونىمىزدىكى ھەر مىللەت ئوقۇتقۇچى، ئوقۇغۇچىلىرىغا مۇلازىمەت قىلىش، سوتسىيالىزم ئۈچۈن خىزمەت قىلىش نىشانىدا چىڭ  تۇرۇپ، سۈپەت ئېڭى، كۆركەملىك ئېڭىنى ئۈزلۈكسىز كۈچەيتىپ، ئوتتۇرا باشلانغۇچ مەكتەپ ماتېرىياللىرنى تەھرىرلەش، تەرجىمە قىلىش، نەشىر قىلىش خىزمەتلىرىنى ھەر مىللەت مائارىپ ئىشلىرىنىڭ تەرەققىيات ئېھتىياجىغا ماسلاشتۇردى. 1975 - 1999 - يىلغىچە جەمئىي ئاز سانلىق مىللەت تىل يېزىقىدىكى ماتېرىياللىرىدىن 14389 خىل، 366390000 پارچىنى نەشىر قىلدى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا بىر تۈركۈم باشقا تۈردىكى كىتابلارنى نەشىر قىلدى. نۆۋەتتە بۇ نەشرىياتتا باش تەھرىر بۆلۈمى، نەشىر قىلىش بۆلۈمى، ئۇيغۇر تىلى، قازاق تىلى، موڭغۇل تىلى، قىرغىز تىلى، شىبە تىلى، خەنزۇ تىلىك گۈزەل سەنئەت قاتارلىق توققۇز كەسپىي بۆلۈم تەسىس قىلىنغان بولۇپ، بىلىم قۇرۇلمىسى ۋە قاتلاملىرى بىر قەدەر مۇۋاپىق بولغان، سىياسىي ساپاسى ۋە كەسپىي ساپاسى بىر قەدەر يۇقىرى بولغان، تەھرىرلەش، تەرجىمە قىلىش قوشۇنىغا ئىگە. ھازىر كەسپىي ئىشچى - خىزمەچىلەر 149 نەپەر بولۇپ، ئۇنىڭ ئىچىدە ئالىي دەرىجىلىك ئۇنۋانى بار كەسپىي خادىملار 40 نەپەر، كۆپ ساندىكى كىشىلەر ئىككىدىن ئارتۇق تىل - يېزىقنى ئىگىلىگەن. يەنى كۆپ ساندىك مۇنەۋۋەر كەسپىي خادىملار دۆلەت ۋە ئاپتونوم رايوننىڭ تەقدىرلىشىگە ئېرىشكەن. ئايال مۇھەررىر سائادەت ئىمىن ئىلگىرى - كېيىن بولۇپ ئاپتونوم رايونلۇق ئىلغار خىزمەتچى، 10 مۇنەۋۋەر ئايال خىزمەتچىنىڭ بىرى بولۇپ باھالانغان ۋە 1995 - يىلى مەملىكەتلىك 4 - نۆۋەتلىك تاۋفېن مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.' 

## مەنبەلەر
شىنجاڭ ياشلار - ئۆسمۈرلەر نەشرىياتى

شىنجاڭ ياشلار - ئۆسمۈرلەر نەشرىياتى - شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىمىزدىكى ھەر مىللەت ياش - ئۆسمۈرلىرى ئۈچۈن ھەر خىل سىياسىي - نەزەرىيۋى، پەننىي، ئەدەبىي ئوقۇشلۇقلارنى نەشر قىلىشنى ئاساس قىلىدىغان ئۇنىۋېرسال نەشرىيات بولۇپ، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق ئىتتىپاق كومىتېتى باشقۇرىدۇ. بۇ نەشرىيات 1956 - يىل قۇرۇلغان، 1961 - يىلغىچە كىتاب چىقارغان، 1961 - يىلى شىنجاڭ خەلق نەشرىياتىغا قوشۇۋېتىلگەن، 1979 - يىلى ئەسلىگە كېلىپ، ئەسلىدىكى  دېگەن نامى ھازىرقى نامغا ئۆزگەرتىلگەن. نەشرىياتنىڭ ئۇيغۇر تەھرىر بۆلۈمى، خەنزۇ تەھرىر بۆلۈمى، قازاق تەھرىر بۆلۈمى قاتارلىق تەھرىر بۆلۈملىرى بار.  شىنجاڭ ياشلار - ئۆسمۈرلەر نەشرىياتى ھەر خىل مەزمۇندىكى كىتابلار قاتارىدا يەنە نۇرغۇن ئەدەبىي ئەسەرلەرنى، جۈملىدىن بۈگۈنكى زامان ئۇيغۇر ئەدىبلىرىنىڭ ئېسىل ئەسەرلىرىنى نەشر قىلىپ، ئۇيغۇر ئەدەبىياتىنىڭ تەرەققىياتىغا زور تۆھپىلەرنى قوشقان ھەم قوشۇۋاتىدۇ.

## مەنبەلەر
تارىم غۇنچىلىرى

- ئۆسمۈرلەر - بالىلار ئۈچۈن نەشر قىلىندىغان ئۇنىۋېرسال خاراكتېرلىك ئايلىق ژۇانال بولۇپ، 1980 - يىلى نەشر قىلىنشقا باشلىغان، ھازىر شىنجاڭ ياشلار - ئۆسمۈرلەر نەشرىياتى تەرىپىدىن نەشر قىلىنىدۇ. بۇ ژۇرنال ئۆسمۈرلەر - بالىلارنىڭ يېقىن دوستى بولۇپ، ئۇنىڭدا ، ، ، ،  قاتارلىق سەھىپىلىرى بار. ئەدەبىيات سەھىپىسىنىڭ نامى  بولۇپ، بۇ سەھىپىگە ئاساسەن ئۆسمۈرلەر - بالىلار ئۆزلىرى يازغان بەزىدە چوڭلار ئۆسمۈرلەر - بالىلارغا ئاتاپ يازغان ئەدەبىي ئەسەرلەر بېرىلىدۇ.

## مەنبەلەر
تارىم

- ئايلىق ئەدەبىي ژۇرنال بولۇپ، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ ئورگان ژۇرنىلى، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى نەشرقىلىدۇ،   ژۇرنىلى تەھرىر بۆلۈمى تۈزۈپ نەشرگە تەييارلايدۇ. ئۇيغۇر تىلىدا نەشر قىلىنغان ژۇرناللار ئىچىدە تەسىرى، ئورنى، تۆھپىسى ئالاھىدە چوڭ، ئۇيغۇر ئەدەبىياتىنىڭ تەرەققىياتىغا، گۈللىنىشىگە ئەڭ ئەجىر سىڭدۈرگەن ژۇرنال بولۇپ ھېسابلنىدۇ. بۇ ژۇرنال 1951 - يىل 8 - ئايدا  دېگەن نام بىلەن نەشر قىلىنشقا باشلىغان. ژۇرنالنىڭ نامى 1957 - يىلى  غا ئۆزگەرتىلگەن، 1962 - يىلى يەنە  گە ئۆزگەرتىلگەن، 1966 - يىلدىن 1971 - يىلغىچە مەدەنىيەت زور ئىنقىلابىنىڭ تەسىرى بىلەن بىر مەزگىل نەشردىن توختاپ قالغان، 1980 - يىلدىن تارتى يەنە  دېگەن نام بىلەن نەشر قىلىنشقا باشلىغان.

## مەنبەلەر
شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى

شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى - شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدىكى ھەر قايسى مىللەتلەرنىڭ، جۈملىدىن ئۇيغۇر، خەنزۇ، قازاق، قىرغىز، مۇڭغۇل، شىبە قاتارلىق مىللەتلەرنىڭ تىلىدا ھەر خىل كىتابلارنى نەشر قىلىدىغان نازارەت (ئىدارە) دەرىجىلىك ئۇنىۋېرسال نەشرىيات بولۇپ، 1950 - يىلى 3 - ئايدا قۇرۇلغان. ھازىر ئۇيغۇر تەھرىر بۆلۈمى، خەنزۇ تەھرىر بۆلۈمى، قازاق تەھرىر بۆلۈمى، مۇڭغۇل تەھرىر بۆلۈمى، قىرغىز تەھرىر ئىشخانىسى، شىبە تەھرىر ئىشخانىسى بار. ئۇيغۇر تەھرىر بۆلۈمى قارمىقىدا ئەدەبىيات - سەنئەتكە دائىر ئىشخانا - بۆلۈملەردىن ئەدەبىي ئىجادىيەت تەھرىر ئىشخانىسى، ئەدەبىي تەرجىمە - تەھرىر ئىشخانىسى،  ژۇرنىلى تەھرىر بۆلۈمى،  ژۇرنىلى تەھرىر بۆلۈمى قاتارلىقلار بار. ئەدەبىي ئىجادىيەت تەھرىر ئىشخانىسى ئۇيغۇر ئەدىبلىرىنىڭ ھەر قايسى ئەدەبىي ژانىرلاردا يېزىپ ئىجاد قىلغان ئەسەرلىرىنى تەھرىرلەش - نەشر قىلىش ۋەزىپىسىنى ئۈستىگە ئالغان. شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى ئۇيۇيغۇر ئەدەبىياتىنىڭ تەرەققىياتى - گۈللىنىشى ئۈچۈن زور تۆھپىلەرنى قوشقان نەشرىياتلارنىڭ بىرى. بۇ نەشرىياتى ھازىرغىچە ئۇيغۇر ئەدىبلىرىنىڭ ئاز بولمىغان ئېسىل ئەسەرلىرىنى نەشر قىلىپ، كىتابخانلارغا تەقدىم قىلدى. ئۇيغۇر ئەدىبلىرىنىڭ رومان، پوۋېستلار توپلىمى، شېئىرلار توپلىمى، نەسرلەر توپلىمى، درامىلار توپلىمى، ئوبزورلار توپلىمىدىن بىر نەچچە مىڭ پارچىنى نەشر قىلدى. ئەدەبىياتىمىزدا مۇھىم ئورۇن تۇتىدىغان خېلى كۆپ مۇنەۋۋەر ئەسەرلەر مۇشۇ نەشرىياتتا نەشر قىلىندى.

## مەنبەلەر
قەشقەر ئۇيغۇر نەشرىياتى

قەشقەر ئۇيغۇر نەشرىياتى - ئۇيغۇر تىلىدا ھەر خىل كىتابلارنى نەشر قىلىدىغان ئۇنىۋېرسال نەشرىيات بولۇپ، ئاپتونوم رايونلۇق ئاخبارات - نەشرىيات ئىدارىسى باشقۇرىدۇ، بۇ نەشرىيات 1980 - يىلى رەسمىي قۇرۇلۇپ، 1981 - يىلدىن تارتىپ كىتاب نەشر قىلىشقا باشلىغان. بۇ نەشرىيات سىياسىي - قانۇن، پەلسەپە، ئىقتىساد، يېزا ئىگىلىكى، سانائەت، مەدەنىيەت - مائارىپ، تىل - يېزىق، تارىخ - جۇغراپىيە، سەھىيە، تەبىئىي پەنلەر، بالىلار ئوقۇشلۇقلىرىغا دائىر كىتابلارنى نەشر قىلدۇ. تەھرىر بۆلۈم قارمىقىدا ئەدەبىي ئىجادىيەت گۇرۇپپىسى بار. بۇ گۇرپپا ئاساسەن ئۇيغۇر ئەدىبلىرىنىڭ ئىجادىي ئەسەرلىرىنى نەشرگە تەييارلايدۇ، شۇنداقلا قەرلسىز  ناملىق ئەدەبىي مەجمۇئەنى چىقىرىدۇ. بۇ مەجمۇئەگە ئۇيغۇر ئەدىبلىرىنىڭ پوۋېست، داستان - باللادىلىرى، قىسمەن ھالدا چەت ئەل يازغۇچىلىرىنىڭ نەمۇنىلىك ئەسەرلىرى بېرىلىدۇ. بۇ نەشرىيات ھازىرغىچە ئۇيغۇر ئەدىبلىرىنىڭ 100 پارچىدىن ئارتۇق ئەدەبىي ئەسىرىنى نەشر قىلىپ، ئۇيغۇر ئەدەبىياتىنىڭ تەرەققىياتىغا كۆرۈنەرلىك ھەسسە قوشتى.

## مەنبەلەر
تاۋۇز تېرىش ئويۇنى

تاۋۇز تېرىش ئويۇنى ياز ۋە كۈز پەسىللىرىدە قىز- ئوغۇللار تەرىپىدىن ئېرىق - ئۆستەڭ بويلىرىدا، قۇملۇقلاردا، زىرائىتى يىغىۋېلىنغان ئېتىزلىقلارنىڭ باشلىرىدا ئوينىلىدۇ. ئويۇن باشلاشتىن بۇرۇن قىز - ئوغۇللار ئارىلىشىپ ئىختىيارىي يوسۇندا ئىككى گۇرۇپپىغا ئايرىلىدۇ. ئاندىن ھەر قايسىسى ئۆز ئارتۇقچىلىقلىرىنى ئىشقا سېلىپ،  لارنى ياسايدۇ ۋە چۆنەك ئېلىپ تاختا شەكىللەندۈرىدۇ. بۇنى ئاساسەن ئوغۇللار ئورۇندايدۇ. قىزلار بولسا  (دەل - دەرەخلەرنىڭ پاخاللىرى)،  (ئالما، ئامۇت ياكى سېرىقتال بولغان جىگدە قاتارلىقلار) نى تەييارلايدۇ. شۇنداقلا يەنە تاۋۇز تېرىش، سۇغىرىش، پەرۋىش قىلىش ھەتتا تاۋۇز پىشقاندا پىچىپ يېيىشكە كېرەكلىك ھەر خىل سايمانلارمۇ ھازىرلىنىدۇ. بۇ ھەممەيلەننىڭ ئورتاق كۈچ چىقىرىشىنى تەلەپ قىلىدۇ. ئويۇن رەسمىي باشلىنىش بىلەن ئوغۇل - قىزلار گۇرۇپپىلار بويىچە ئىشقا كىرىشىپ كېتىدۇ. ئوغۇللار چۆنەك قېشىنى ئاغدۇرۇۋاتقان، قىزلار ئۇرۇق سېلىۋاتقان ھەرىكىتىنى دورايدۇ. ئۇزۇن ئۆتمەيلا تاۋۇز  پېلەك تارتىشقا باشلايدۇ. ئويۇنغا قاتناشقانلار ئالدىن تەييارلىۋالغان گوستاڭلارنىڭ چۆنەك قاشلىرىغا قىيپاش ھالەتتە سانجىيدۇ. ئارقىدىن ھەر بىر  كە بىر نەچچىدىن جىگدىنى ئورۇنلاشتۇرۇپ  پەيدا قىلىدۇ. ھايال ئۆتمەي جىگدىلەر ئالما، ئامۇتقا ئورۇن بېرىدۇ، بۇ  نىڭ پىشقان پەسلى ھېسابلىنىدۇ. گۇرۇپپىلار ئارا  گە تەكلىپ قىلىشنى باشلىۋېتىدۇ. مېھمان بىلەن ساھبىخان تاۋۇزلۇققا جەم بولۇشىدۇ، مېھمانلار ئېتىز بېشى ياكى تاۋۇزلۇق ياقىسىدا چىرايلىق ئولتۇرىدۇ ياكى تاۋۇزلۇقنى ئارىلاپ كۆرۈشكە تەكلىپ قىلىدۇ. ساھىبخانلار مېھمانلارغا ئاتىغان تاۋۇزلىرىنى ئېلىپ كېلىپ پىچىپ بېرىدۇ. ياكى ئۇلارنىڭ مەيلىگە قويىدۇ. مېھمان بىلەن ساھىبخان ئوتتۇرىسىدا بولۇپ ئۆتىدىغان بۇ خىل ھەرىكەتلەر باشتىن - ئاخىر تەرتىپلىك، مەقسەتلىك ئېلىپ بېرىلىدۇ. بىر تەرەپنىڭ تاۋۇزلۇقىدا بولۇشقا تېگىشلىك پائالىيەتلەر تۈگىگەندىن كېيىن، مېھمان بىلەن ساھبىخاننىڭ ئورنى ئالمىشىدۇ، باشتا تەكلىپ قىلغانلار ئەمدى تەكلىپ قىلىنغۇچىلار ئورنىدا مېھمان بولىدۇ. يەنە بىر تەرەپنىڭ تاۋۇزلۇقىدىمۇ يۇقىرىقىدەك مېھماندارچىلىق تەرتىپلىرى تەكرارلىنىدۇ. بالىلار ھەر ئىككى تەرەپنىڭ مېھمانداچىلىقىنىڭ ئاخىرىدا  دېيىشىپ ئويۇننى تاماملايدۇ. بۇ ئويۇن كىشىلەرنى ھالال ئەمگەك قىلىشقا، چىن دوستلۇققا ئۈندەيدۇ. ئەدەپ - ئەخلاق ۋە دىيانەتكە، مېھماندۇستلۇققا ئۈندەيدۇ. ئاتا - ئانىسى شۇغۇللىنىپ كېلىۋاتقان دېھقانچىلىقنىڭ قىسمەن نازۇك تەرەپلىرىدىن ئاز - تولا ساۋاتقا ئىگە قىلىدۇ."

## مەنبەلەر
قۇم خالتا ئويۇنى

داۋاملىشىپ كەلگەن بۇ ئويۇن ئۇيغۇرلارنىڭ چارۋىچىلىق ۋە كەندىر توقۇمچىلىقى دەۋرىدىن قالغان يالدامىلاردىن بىرىدۇر. چۈنكى، بۇ ئويۇندا ئۆچكە تىۋىتى ياكى كەندىر تالالىرىدىن يەرلىك ئۇسۇلدا ئېشىلگەن ئارغامچا ئىشلىتىلىدۇ. ئۇيغۇرلاردىكى كەندىر توقۇمچىلىقى ئەڭ ئىپتىدائىي توقۇمچىلىق بولۇپ، ئۇيغۇرلار ئىپتىدائىي تۇرمۇشتىن باشلاپ ياۋا كەندىر تالالىرىدىن پايدىلانغان ۋە ئۇنىڭدىن كىيىم - كېچەك توقۇپ كىيگەن. ئۇيغۇرلاردا قول توقۇمچىلىقى تەرەققىي قىلغان مەزگىلدە، يەكەن قاتارلىق جايلاردا ياۋا كەندىر تالالىرىدىن ھەر خىل رەختلەر ۋە داستىخان توقۇلغان، مالچىلار كەندىردىن زەمبىل، قوتان ئىشىكى، قاشا تام ياساشتىن باشقا، كەندىر تالالىرىنى ئاجرىتىپ، ئۇنىڭدىن پالاس توقۇغان، ئارغامچا ئەشكەن، قەدىمكى ئۇيغۇرلارنىڭ بۇ خىل ئىجادكارلىقى كېيىنكىلەرگە  نى ھەدىيە قىلغان. بۇ ئورۇن قىزلار تەرىپىدىن بىر يىلنىڭ ھەممە پەسىللىرىدە ئوينىلىدۇ. بۇ ئويۇنغا 10 - 20 قىز قاتنىشىدۇ. ئويۇننىڭ تەييارلىق چوڭ - كىچىكىلىكى ئويۇنغا قاتنىشىدىغان قىزلارنىڭ سانىغا قاراپ بەلگىلىنىدۇ. چەمبەر ئوتتۇرىسىغا بىجىگەن توپتىن بىرىسى قويۇلىدۇ. قىزلار چەمبەر سىزىقىغا دەسسەپ دۈگىلەك ھالەتتە تۇرۇپ، قوللىرىنى ئېچىپ بىر - بىرى بىلەن بەلگىلىك ئارىلىقنى ساقلايدۇ. ئويۇنغا قاتنىشىدىغان قىزلاردىن بىرى ئويۇن باشلىقى بولۇپ، بەلگىلىك ئۇزۇنلۇقتىكى ئارغامچىنىڭ بىر ئۇچىنى تۇتۇپ، چەمبەر ئوتتۇرىسىدا تۇرىدۇ. ئارغامچىنىڭ يەنە بىر ئۇچىغا قۇم تولدۇرۇلغان لاتا خالتا باغلاپ قويۇلىدۇ. ئويۇن باشلانغاندا، ئويۇن باشلىقى دەسلەپتە ئارغامچىنى ئەتراپتىكى قىزلارنىڭ پۇتىغا تەگمىگۈدەك ئارىلىقتا يەر بېغىرلىتىپ بىر نەچچە قېتىم ئايلاندۇرۇپ، ئاندىن بارا - بارا ئۇزارتىپ، ئۆزىنى چۆرىدەپ تۇرغانلارنىڭ پۇتىغا تەگكۈدەك ئارىلىقتا ياكى چەمبەر سىزىقىدىن ئاشۇرۇپ ئايلاندۇرىدۇ. ئەتراپتىكى قىزلار ئارغامچىنى پۇتىغا تەگكۈزمەسلىك ئۈچۈن، ئارغامچا ھەر قېتىم ئايلىنىپ كەلگەندە سەكرىۋالىدۇ. ۋاقىت قانچىكى ئۇزارسا، ئۆز ئورنىدا سەكرەش شۇنچە قىيىنلىشىدۇ. ئارغامچا بىردە تېز، بىردە ئاستا ئايلاندۇرۇلىدۇ. دۈگىلەك بولۇپ تۇرغان قىزلاردىن ھوشيار تۇرۇش تەلەپ قىلىنىدۇ. شۇنداقتىمۇ  ئۇلارنىڭ ھەممىسىنىڭ ئارغامچىدىن باشتىن - ئاخىر ئۆزىنى قاچۇرۇپ كېتەلىشى ناتايىن. بىرى بولمىسا، بىرى بايقىماي قالىدۇ - دە، پۇتىنى يەردىن ئۈزگۈچە ئارىلىقتا ئارغامچىغا تېگىپ كېتىدۇ. بۇ چاغدا مەيداندىكى پۇتىغا ئارغامچا تەگكەن قىزدىن باشقىلارنىڭ ھەممىسى ھەر ياققا قېچىشىدۇ. پۇتىغا ئارغامچا تەگكەن قىز چەمبەر ئىچىدىكى بىجىگەن توپنى ئېلىپ، قاچقانلارنىڭ كەينىدىن يۈگۈرۈپ، بىرەرسىنى چەللەپ ئاتىدۇ. پومزەك قايسى قىزغا تەگسە، شۇ قىز ئويۇن باشلىقى بولىدۇ. ئەگەر مەلۇم ۋاقىتقىچە ياكى ھېرىپ ھالىدىن كەتكۈچە توپنى ھېچكىمگە تەگكۈزەلمىسە، ئۆزى ئويۇن باشلىقى بولىدۇ. بۇ ئويۇن ئاشۇ تەرتىپ ۋە شەكىل بويىچە داۋاملىشىدۇ."

## مەنبەلەر
ئالىقان بىلەن ئىتتىرىش ئويۇنى

ئالىقان بىلەن ئىتتىرىشىش ئويۇنى ئۇيغۇر ياشلىرى يەكمۇ يەك كۈچ سىنىشىدىغان ئويۇن. ئويناش ئۇسۇلى: بۇ ئويۇن ئىككى خىل ئوينىلىدۇ. بىرىنچى خىلى، بەسلەشكۈچى ئىككى كىشى 80 سانتىمېتىر ئەتراپىدا ئارىلىق قويۇپ، قارىمۇ قارشى تۇرۇشىدۇ. ئاندىن ئىككى قول ئالىقانلىرىنى ئۆز ئارا چاپلاپ تىرەيدۇ. مۇسابىقە باشقۇرغۇچى ئىتتىرىشىش ئىشارىسى بەرگەندىن كېيىن، بەلگىلەنگەن تۇرۇش ئارىلىقىدىن ئاجراتماي، ئۆز ئارا ئىتتىرىشىپ بىر - بىرىنى ئۆز ئورنىدىن قوزغىۋىېتىشكە تىرىشىدۇ، ئىتتىرىپ قوزغىۋەتكەن ئادەم يەڭگەن ھېسابلىنىدۇ. ئىككىنچى خىلى، ئىككى كىشى 80 سانتىمېتىر ئارىلىق قويۇپ، قارىمۇ قارشى تۇرىدۇ. ئويۇن باشقۇرغۇچى ئىتتىرىشىش ئىشارىسى بەرگەندىن كېيىن، بەسلەشكۈچىلەر بىر - بىرىنىڭ ئالىقانلىرىغا ئالىقانلىرىنى چاپلاپ ئىتتىرىشىشنى باشلايدۇ. ئويۇندا كۈچلۈك، چېچەن، ئىنكاس قايتۇرۇشچانلىقى تېز بولغان ئادەم پۇرسەتتىن پايدىلىنىشقا ماھىر كېلىدۇ. ئۇ قارشى تەرەپ ئۆزىنى كۈچىنىپ ئىتتىرگەندە، ئالىقىنىنى تېزدىن تارتىۋالىدۇ - دە، قارشى تەرەپ كۈچىنىش ئىنېرتسىيىسىنى كونترول قىلالماي قوزغىلىپ كېتىدۇ ياكى بولسا قارشى تەرەپ تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلىيالماي تۇرغاندا ئارقىغا ئىتتىرىۋېتىپ، ئورنىدىن قوزغىۋېتىدۇ. بۇنىڭدا مەيلى ئالدىغا قوزغىۋەتسۇن، ياكى كەينىگە قوزغىۋەتسۇن، ئورنىدىن قوزغىلىپ كەتكەن بالا يېڭىلگەن بولىدۇ. كوماندا بېرىلمەستىن بۇرۇن ئىتتىرىشنى باشلاشقا ياكى  قارشى تەرەپنى تۇتۇۋېلىپ ئالدى - كەينىگە تارتىپ ئىتتىرىشكە بولمايدۇ. بۇنداقتا نەتىجىسى ئىناۋەتكە ئېلىنمايدۇ. بىرلا قېتىم ئىتتىرىشىش ياكى ئۈچ قېتىم ئىتتىرىشىش ئارقىلىق يېڭىش - يېڭىلىشنى بەلگىلەش مۇسابىقىدىن بۇرۇن بەلگىلىنىدۇ."

## مەنبەلەر
ئوردا تۆشۈكى ئويۇنى

ئوردا تۆشۈكى جەنۇبىي شىنجاڭنىڭ بىر قىسىم جايلىرىدا، بولۇپمۇ خوتەن ۋىلايىتى تەۋەسىدە كەڭ ئومۇملاشقان ئەنئەنىۋى ئويۇنلارنىڭ بىرى. ئۇيغۇر مىللىتى مەملىكىتىمىزدىكى باشقا مىللەتلەرگە ئوخشاش ئۇزاق يىللىق تارىخىي تەرەققىياتلار جەريانىدا ئۆزلىرى ياشىغان شارائىتقا ماس كېلىدىغان مىللىي ئالاھىدىلىككە ئىگە ۋە مىللىي ئۇسلۇبقا ئىگە بولغان نۇرغۇن ئويۇن تۈرلىرىنى ئىجاد قىلغان. بۇ ئويۇنلارنىڭ كۆپلىرى ئەۋلادتىن - ئەۋلادقا مىراس بولۇپ تا ھازىرغا قەدەر ئۈزۈلۈپ قالماي ئوينىلىپ كەلمەكتە. لېكىن، بەزىلىرى دەۋرنىڭ ئۆتۈشى، زاماننىڭ تەرەققىي قىلىشى، ئېلېكترونلۇق ئويۇنچۇقلار تەرىپىدىن شاللىنىشى تۈپەيلىدىن ئوينىلىشتىن قالدى. ئوردا تۆشۈكى ئويۇنى يېقىنقى ۋاقىتلارغىچە ئوينالغان بولسىمۇ، ھازىر يوقاپ كېتىش ھالىتىگە كېلىپ قالدى. مانا مۇشۇ خىلدىكى ئويۇنلارنى قايتا ئەسلىگە كەلتۈرۈپ ۋە ئويناشقا دەۋەت قىلىشىمىزغا، بۇ ئەتىۋارلىق مىراسلارنى قۇتۇلدۇرۇپ قېلىشىمىزغا توغرا كېلىۋاتىدۇ. ئويناش ئۇسۇلى: توپ، مەيدان ۋە ئادەم. توپ: ئادەتتىكى خام يىپنى يۆگەپ ئالمىدەك چوڭلۇقتا چىرايلىق توپ قىلىپ ياسايمىز، مۇسابىقىگە مەيلى قانچە ئادەم چۈشسۇن، پەقەت بىر توپ بولسىلا بولىدۇ. مەيدان ۋە ئادەم: مۇسابىقىلىشىشتە ئادەم سانى چەكلەنمەيدۇ. ئويۇنغا قاتناشقان ئادەم قانچە بولسا شۇنچە ئورەك كولىنىدۇ. ئورەكلەر ئاتقان توپ بىمالال چۈشكىدەك، ئارىلىقلىرى يېقىن - يېقىن قىلىپ كولىنىدۇ، كولانغان ئورەكلەردىن بىر دۈگىلەك ھاسىل قىلىنىدۇ. كولانغان ئورەكلەر ئوتتۇرىسىدا چوڭراق بولغان ئىگىسىز ئوردا تۆشىكى بولىدۇ. ئويناش ئۇسۇلى: توپ ئېتىش ئارىلىقى بەش مېتىر بولۇپ، مۇسابىقىگە چۈشكۈچىلەر بىر يەرگە يىغىلغاندىن كېيىن، چەك تاشلاش ياكى باشقا ئۇسۇللار ئارقىلىق ئورەكلەرگە توپ تاشلىغۇچى بەلگىلىنىپ، بەلگىلەنگەن ئارىلىقتىن ئوتتۇرىدىكى ئوردا تۆشۈكىگە توپ تاشلايدۇ. ئەگەر تاشلانغان توپ ئوردا تۆشۈكىگە چۈشمەي ئۆزىنىڭ تۆشۈكىگە چۈشۈپ قالسا ياكى ھېچقايسى ئورەككە چۈشمىسە ئۇ ھالدا يەنىلا شۇ كىشى توپ تاشلايدۇ. ئەگەر تاشلانغان توپ باشقىلارنىڭ ئورىكىگە چۈشۈپ قالسا، توپ تاشلاش نۆۋىتى توپ چۈشكەن ئورەك ئىگىسىگە ئۆتىدۇ. ئەگەر تاشلانغان توپ ئوردا تۆشۈكىگە چۈشۈپ قالسا، ئۇ ھالدا توپ تاشلىغان كىشى توپنى دەرھال تۆشۈكتىن ئېلىپ باشقىلارنى قوغلاپ، ئاندىن بېكىتىلگەن قېچىش پەللىسىگە قەدەر قوغلاپ تۇتۇۋالالمىسا، توپنى يەنىلا شۇ كىشى تاشلايدۇ. ئەگەر ئوردا تۆشۈكىگە توپ چۈشۈرگەن كىشى قېچىش پەللىسىگە قاراپ يۈگۈرگۈچىنى توپ بىلەن ئۇرۇۋالسا ۋە ئۇرۇلغۇچى كىشى توپ بىلەن ئۇرۇۋالغۇچى كىشىنى قايتىدىن قېچىش پەللىسىگىچە بولغان ئارىلىقتا يەنە قايتۇرۇپ ئۇرۇۋالسا، ئۇ ھالدا توپنى يەنىلا توپنى باشتا تاشلىغۇچى تاشلايدۇ. قېچىش پەللىسى ئوردا تۆشۈكىدىن 30 - 40 مېتىر يىراقلىقتا بولسا بولىدۇ. ئويۇن شۇ تەرىقىدە قانچە ئۇزۇن داۋاملاشسا بولىۋېرىدۇ"

## مەنبەلەر
سەگۈنچەك ئويۇنى

سەگۈنچەك ئويۇنى ئىلەڭگۈچ ئويۇنىدىن خېلىلا پەرقلىنىدۇ. بۇ ئويۇن ئومۇمەن ياز كۈنلىرى ئېرىق - ئۆستەڭ بويلىرى ياكى دەرەخزارلىق باغلاردا، ئايرىم ھاللاردا قىش پەسلىدە ئېگىز ئايۋان پېشايۋانلىق ھويلىلاردا قىز - چوكانلارنىڭ ئوينىشىغا باب كېلىدىغان، تەنتەربىيە تۈسىنى ئالغان بىر خىل ئويۇن. ئويۇن ئوينايدىغان قىزلار ئورۇن ۋە ۋاقىتنى ئالدىن بېكىتىۋالىدۇ. ئاندىن ئۆز ئىختىيارلىقى بىلەن بىر - بىرىنى چاقىرىشىپ پۈتۈشكەن جايغا يىغىلىدۇ. شارائىتنىڭ يار بېرىشىگە قاراپ سەگۈنچەككە لازىملىق ئارغامچا - تانا، ئەدىيال، كۆرپە، چوڭ بارماق توملۇقىدا ياغاچ قاتارلىق نەرسىلەرنى ئالغاچ كېلىش تەلەپ قىلىنىدۇ. ئويۇن قانداق جايدا ئوينىلىشتىن ئاۋۋال سەگۈنچەك بەلگىلىك ئارىلىقتىكى بىر جۈپ دەرەخ، تۈۋرۈك ياكى ئىشىك - دېرىزە راملىرى ئارىسىغا ياسىلىدۇ. بالىلارنىڭ بويى يەتكۈدەك ئېگىزلىك ئۆلچەم قىلىنىدۇ. سەگۈنچەكنىڭ باش - ئاياغ تەرىپى پەرقلىق بولىدۇ. تەييارلىقلار پۈتكەندىن كېيىن، ئۇچقۇچى بىلەن تەۋرەتكۈچى ئالدىن بەلگىلىنىپ چىقىدۇ. قالغانلار سەگۈنچەك ئەتراپىدا تۇرۇپ ئىككىيلەننىڭ ئويۇنلىرىدىن ھۇزۇرلانغاچ ھەرىكەتكە باھا بېرىدۇ. ھەرىكىتى ئۆلچەملىك، نەپىس، سەنئەتلىك بولغانلارنى ئۇستاز تۇتۇپ، ئۆزلىرىگە ئۆگىتىپ قويۇشنى ئىلتىماس قىلىشىدۇ. ئەكسىچە بولغانلارغا سەمىمىي تەكلىپ ۋە ياردەم بېرىدۇ.  سەگەنچۈكتە توغرىسىغا ئولتۇرۇپ، ئىككى پۇتىنى جۈپلەپ ئۇزىتىپ، ئېگىزرەك كۆتۈرىدۇ. بېشىنى ئارقىسىغا غادايتىدۇ. ئىككى قولىدا سەگەنچۈكنىڭ ئىككى تەرىپىدىكى ئارغامچىنى مەھكەم تۇتۇپ ئۇچۇرتۇشنى كۈتۈپ تۇرىدۇ. تەۋرەتكۈچى يان ياكى ئارقا تەرەپتە تۇرۇپ ئارغامچا ياكى  بالىنىڭ دۈمبىسىدىن بوش - بوش ئىتتىرىدۇ. بۇ جەرياندا ئويۇنغا تەۋە قوشاق ئوقۇيدۇ. ئېلانى - گۇچانى، ئۇچتۇڭ - ئۇچتۇڭ. قىر ئاشمايسەن، ياكى يۈگۈرۈپ، ئويناپ چاپمايسەن. ... ... ... ...  × × × ئىشىك ئالدى ئۇلۇغ دەريا، ئوتتۇرىسى تارىم. ئۇ قېشىغا ئالما ئاتتىم، ئالدىڭمۇ يايرىم. ئۆتەي دېسەم شۇ دەريادىن، قورقىمەن جېنىم. ئۆتمەى دېسەم ئىشىق ئوتۇڭدا، كۆيىمەن  جېنىم. ئۇيقۇم كەلدى كېچىسى، كۆزۈم يۇمۇلدى. بوينۇمدىكى مارجاننىڭ يىپى ئۈزۈلدى. بوينۇمدىكى مارجاننىڭ يىپى ئەۋرىشىم. قاچانلىققا كۆرۈشىمىز، جېنىم ئادىشىم. بۇ قوشاقلار تەۋرەتكۈچىلەر ۋە ئويۇن كۆرگۈچىلەر تەرىپىدىن تۆۋەنرەك ئاۋازدا سەنئەتلىك ئوقۇلىدۇ. سەگۈنچەككە چىققان قىز پۇت - قولى ۋە بەدىنىنى قائىدە بويىچە ھەرىكەتكە ماسلاشتۇرۇشى، تەۋرەتكەچكە ئىسىلىۋالماسلىقى، ئېغىرىنى سالماسلىقى، ئۆزىنى تاشلاپ يېتىۋالماسلىقى لازىم. بەلگىلەنگەن ۋاقىت ئىچىدە ئويۇن كۆرسىتىشى، قالايمىقان چۇقان سالماسلىقى، تەۋرەتكۈچىگە ئورۇنسىز تەلەپ قويماسلىقى كېرەك. تەۋرەتكۈچىمۇ قائىدىگە ئەمەل قىلىپ ئويۇننىڭ كۆڭۈللۈك خۇلاسىلىنىشىگە كاپالەتلىك قىلىشى، سەگۈنچەكنى قاتتىق تەۋرەتمەسلىكى، ئويۇن كۆرگۈچىلەرنى قەستلىمەسلىكى، شەخسىيەتچلىك قىلماسلىقى، ئويۇننىڭ مەزمۇن دائىرىسى ئىچىدىن ھالقىپ كەتمەسلىكى، قوشاق بىلەن تەۋرىتىشنى ئۆز ئارا ماسلاشتۇرۇپ، تاماشىبىنلارنى رازى قىلىشى لازىم. ئويۇن يۇقىرىقى تەرتىپلەر بويىچە داۋاملىشىدۇ. شۇ كۈنلۈك ئويۇنغا قاتناشقان قىزلارنىڭ ھەر بىرىگە بىر قېتىمدىن ئۇچۇش نۆۋىتى كېلىدۇ. ئويۇن بىر قانچە  قىز تەرىپىدىن تەڭ ئوينالسىمۇ ۋە ئورۇنلانسىمۇ بولىدۇ."

## مەنبەلەر
ئانىكام چۆچۈرە ئويۇنى

بۇ ئۇيغۇر ياشلىرى ۋە ئۆسمۈرلىرى قىزىقىپ ئوينايدىغان ئەنئەنىۋى ئويۇنلارنىڭ بىرى بولۇپ، بۇ ئويۇننى پەسىل تاللىماي دائىم ئويناشقا بولىدۇ. بۇ ئويۇننى ئوينىغۇچىلار بىر يەرگە جەم بولۇپ بىرەيلەننى  سايلايدۇ. ئويۇنغا قاتناشقان بالىلار ئۆز ئارا قول تۇتۇشۇپ بىر چەمبەر ھاسىل قىلىدۇ - دە، ئانىنى قاق ئوتتۇرىغا ئېلىپ چۆرگىلەيدۇ.  دۈگىلەك ئوتتۇرىسىدا زوڭ ئولتۇرۇپ  ئېتىش ھەرىكىتىنى دورايدۇ. بۇ ۋاقىتتا،  ئەتراپىدا دۈگىلەك بولۇپ ئايلىنىۋاتقان بالىلار: ئانىكام چۆچۈرە، ئانىكام چۆچۈرە. بىزنىڭ قازاندا، چۆچۈرە قاينايدۇ. ئانىكام بەرمەيدۇ، بەرمىسە بەرمىسۇن. كۆزىمىز كۆرمىسۇن. ئىشىكنى تاقاپ يېسۇن، ئاق ئۆيدە ئايىم بار، پىيالىدە چايىم بار. ئاش بەرسە سۇيۇق بەردى، نان بەرسە كۆيۈك بەردى. تويمۇدۇم دېسەم، تىل دەشنام بەردى. قانداق قىلاي ئاللا، ئۆگەي ئانىنىڭ دەردى. ئانا دېسەم ئاقىدۇ ياشىم، ئاتا دېسەم ئاقىدۇ ياشىم. مەن قالدىم يېتىم، قېنى سىلەر قېرىندىشىم. ... ... ... دەپ قوشاق توقۇشىدۇ ۋە گۈررىدە ئانىنىڭ قېشىغا كېلىپ: - ئانىكا چۆچۈرە پىشتىمۇ؟ - دەپ توۋلايدۇ. - ياق پىشمىدى. بىردەم تۇرۇپ كېلىڭلار، - دەپ جاۋاپ بېرىدۇ ئانا. بالىلار دەرھال ئۆز ئورنىغا بېرىپ دۈگىلەك بولۇپ بايىقى قوشاقنى يەنە بىر قېتىم تەكرار ئوقۇپ ئاندىن  دەپ قايتا سورايدۇ. ئانا: - پىشتى، قولۇڭلارنى يۇيۇپ كېلڭلار، مەن قاچا - قۇچا تەييارلىۋالاي، - دەيدۇ. بالىلار كەتكەندىن كېيىن  چۆچۈرىنىڭ ھەممىسىنى . ئانا بىردەمدىن كېيىن قاچا ئېلىپ كېلىپ بالىلارنى قوغلايدۇ. بالىلار قاچىدۇ. ئانا قوغلاپ تۇتۇۋالغىنىدىن  دەپ سورايدۇ. شۇنداق قىلىپ، بالىلارنىڭ ئىچىدىن چۆچۈرىنى ئەڭ كۆپ يېگىنىنى تېپىپ  قىلىپ ئويۇنىنى قايتىدىن باشلايدۇ. بۇ ئويۇن ئارقىلىق بالىلار ئۆز ئاتا - ئانىسىنىڭ قەدىرىگە يېتىشنىڭ لازىملىقىنى تونۇپ يېتىدۇ ۋە ئەدەپ - ئەخلاقلىق بولۇشقا ئادەتلىنىدۇ."

## مەنبەلەر
رەگەتكە ئويۇنى

رەگەتكە ئويۇنى ئۇيغۇر ياشلىرىنىڭ چەنلەش قابىلىيىتىنى ئۆستۈرىدىغان ئويۇن تۈلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، بۇ ئويۇن شىنجاڭدىكى ھەممە مىللەتلەر ئۈچۈن ئورتاق ئويۇندۇر. بۇ ئويۇندا، ياشلار ئوتتۇرا بارماق توملۇقىدىكى ئاچا ياغاچنىڭ ئۇچىغا بىر سانتىمېتىر كەڭلىكتە، 50 سانتىمېتىر ئۇزۇنلۇقتىكى رېزىنكىنىڭ ئىككى ئۇچىنى باغلاش ئارقىلىق ياسالغان رەگەتكىنى ئاساسىي قورال قىلىدۇ. ئويناش ئۇسۇلى: رەگەتكىگە تاش قىستۇرۇپ، قۇشلارنى ۋە نىشان قىلىپ بەلگىلەپ قويۇلغان نەرسىلەرنى چەنلەپ ئېتىشتا ئۆز ئارا بەسلىشىدۇ. ئويۇندا قايسى كىشى نىشان قىلىنغان نەرسىلەرنى ئېتىپ چۈشۈرسە، شۇ كىشى مەرگەن ھېسابلىنىدۇ. بىخەتەرلىككە دىققەت قىلىش ئۈچۈن، كۆرۈنگەنلا يەرلەردە، ئاممىۋى سورۇنلاردا رەگەتكە ئويناشقا يول قويماسلىق كېرەك. مەكتەپلەردە بۇ ئويۇننى ئويناش تېخىمۇ چەكلىنىدۇ. رەگەتكە ئويۇنىنى كەڭ دالىلاردا، ئادەمسىز جايلاردا ئويناشقا ھەمدە بەلگىلىك سورۇن ھازىرلاپ، مەلۇم ئېگىزلىكتىكى بىر جازا ئورنىتىپ ئۇنىڭ ئۈستىگە بىر نەرسىنى قويۇپ، رەگەتكە ئارقىلىق چەنلەپ ئېتىش مۇسابىقىسى تەشكىللەشكە بولىدۇ. مۇسابىقىنى يەككىلەر بويىچە ياكى ئادەم سانى ئوخشاش بولغان گۇرۇپپىلار بويىچە ئېلىپ بېرىشقا بولىدۇ. ئەڭ ئاخىرىدا، نىشان قىلىپ قويۇلغان نەرسىلەرنى ئەڭ كۆپ چەنلەپ چۈشۈرگەن تەرەپ يەڭگەن بولىدۇ."

## مەنبەلەر
قۇۋۇز چېلىش ئويۇنى

قۇۋۇز چېلىش ئۇيغۇر ئاياللىرىنىڭ ئۇزاق زامانلاردىن بۇيان داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان ئەنئەنىۋى ئويۇنلىرىنىڭ بىرى. قۇۋۇز - تۈزۈلۈشى ئاددىي، ئاۋازى يېقىملىق بىر خىل كىچىك چالغۇ بولۇپ، ئۇنى مەخسۇس كاسىپلار كىچىككىنە ئەگمەچ تۆمۈردىن ياسايدۇ. ئۇنىڭ ئوتتۇرىسىغا بېكىتىلگەن قويۇق سىم (تىل) ئاۋاز چىقىرىش رولىنى ئوينايدۇ. قول بىلەن قۇۋۇزنىڭ سېپىنى تۇتۇپ، ئۇچىنى ئۈستى - ئاستى كالپۇك ئاستىغا قىستۇرۇپ ئىككى قول بىلەن  ھەرىكەتلەندۈرۈپ پۈۋلىگەندە  قانچە تېز ھەرىكەتلەندۈرۈلسە، ئۇنىڭدىن شۇنچە يېقىملىق ئاۋاز چىقىدۇ. بىر قانچە قىز - چوكانلار بىر يەرگە ئولىشىپ ياكى چۆرىدىشىپ قۇۋۇز چېلىشقاندا، قۇۋۇزدىن چىققان مۇڭلۇق سادا قۇۋۇز ئاڭلىغۇچىلارغا بىر خىل زوق بېغىشلايدۇ. قۇۋۇز ئاددىي چالغۇ ئەسۋابى بولسىمۇ، لېكىن ئەينى چاغدا قەشقەر قىز - چوكانلىرى قۇۋۇز چېلىشقا تولىمۇ ئامراق ئىدى. قىز - چوكانلار يالغۇز قالغاندا قۇۋۇز چېلىشنى مەشىق قىلاتتى ۋە تېخىمۇ مۇڭلۇق چېلىشقا تىرىشاتتى. لېكىن، ھازىر قۇۋۇز چېلىش ۋە ياساش ئويۇن تۈرلىرى قاتاردىن چۈشۈپ قالىدى. قۇۋۇز چېلىش قىز - چوكانلار ئارىسىدىكى كۆڭۈل ئاچىدىغان بىر خىل ئويۇن تۈرى بولۇپلا قالماستىن، بەلكى مەلۇم دەرىجىدە ماھارەت يېتىلدۈرۈش رولىغىمۇ ئىگە. مۇمكىن بولسا بۇ ئويۇننى ھەر دەرىجىلىك سەنئەت ئۆمەكلىرى ئەسلىگە كەلتۈرگەن بولسا تېخىمۇ ياخشى كۆڭۈل ئېىش شارائىتىنى ياراتقان بولاتتى."

## مەنبەلەر
قارىغۇ چاشقان ئويۇنى

قارىغۇ چاشقان ئويۇنى ئۇيغۇر ياشلىرىنىڭ ئەنئەنىۋى قىزىقارلىق ئويۇنلىرىنىڭ بىر تۈرى. ئويناش ئۇسۇلى: قارىغۇ چاشقان ئويۇنىغا قاتنىشىدىغان بالىلار دۈگىلەڭ بىر سورۇن تۈزەپ ئولتۇرىدۇ. ئويۇنغا قاتناشقان بالىلار ئىچىدىن بىرسىنىڭ كۆزىنى ياغلىق بىلەن تاڭىدۇ. كۆزى تېڭىلغان بالا قارىغۇ چاشقان بولىدۇ. يەنە بىر بالىنىڭ بىر قولىنى بىر پۇتىغا چېتىپ باغلايدۇ. باغلانغان بۇ بالا مۈشۈك بولىدۇ. ياشلار ئىچىدىكى ئويۇن باشقۇرغۇچى مۈشۈك بولغان بالا بىلەن قارىغۇ چاشقان بولغان بالىنى مەيدانغا يېتىلەپ ئەكىرىپ قويىدۇ. مۈشۈك بولغان بالا  دېيىشى بىلەنلا ئويۇن باشلىنىدۇ. قارىغۇ چاشقان قېچىشقا باشلايدۇ. مۈشۈك بولغان بالا مەيدان ئىچىدە ئۈزلۈكسىز  تۇرۇشى كېرەك. قارىغۇ چاشقان بولغان بالا ئاشۇ ئاۋازنى ئاڭلاپ مۈشۈكتىن قېچىپ تۇرىدۇ. مۈشۈك چاشقاننى تۇتۇۋېلىش ئۈچۈن، چاشقان ئۆز جېنىنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن ھەرىكەت قىلىدۇ. ئەگەر مۈشۈك بولغان بالا قارىغۇ چاشقان بولغان بالىنى تۇتۇۋالالىسا، چاشقان بولغۇچى بالا ئويۇن كۆرسىتىدۇ. ئەگەر مۈشۈك بولغۇچى بالا قارىغۇ چاشقان بولغۇچىنى تۇتالمىسا، مۈشۈك بولغۇچى بالا ئويۇن كۆرسىتىدۇ. ئويۇن ئاشۇ تەرتىپ بويىچە داۋام قىلىدۇ. بۇ ئويۇندا كىمنىڭ ، كىمنىڭ  بولۇشىنى چەك ئارقىلىق بەلگىلەشكىمۇ بولىدۇ ياكى ئۆزلىرى خالاپ مەيدانغا چۈشسىمۇ بولىدۇ. ئويۇن قائىدىسىگە خىلاپ ھەرىكەتلەر: قارىغۇ چاشقان ئويۇنىدا، چاشقان بولغۇچى كۆزىنى ئېچىۋېلىشقا، مۈشۈك بولغۇچى قولىنى پۇتىدىن ئاجرىتىۋېلىشقا بولمايدۇ. مەيلى چاشقان بولغۇچى بولسۇن، ياكى مۈشۈك بولغۇچى بولسۇن، بالىلار چۆرىدەپ ئولتۇرۇپ ھاسىل قىلغان دۈگىلەك دائىرە ئىچىدە، بەلگىلىك ۋاقىت ئىچىدە (ۋاقىتنى ھەر خىل ئۇسۇلدا ئۆزلىرى بېكىتىدۇ) مۈشۈك بولغۇچى قارىغۇ چاشقان بولغۇچىنى كۈتۈشى كېرەك. مۈشۈك بولغۇچى مەيدان ئىچىدە ئۈزلۈكسىز  تۇرۇشى، ھەرگىز قارىغۇ چاشقان يېنىغا كېلىۋېلىپ ئاندىن  لازىم. ئەگەر يۇقىرىدىكى تەرتىپكە خىلاپلىق قىلىنسا، ئويۇننىڭ قىزىقارلىقى قالمايدۇ."

## مەنبەلەر
قارا - قارا قۇشلارىم ئويۇنى

بۇ ئويۇن ئۇيغۇرلارنىڭ ئەنئەنىۋى ئويۇن تۈرلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇنىڭ كوللېكتىۋىزملىق روھىنى يېتىلدۈرۈشتە، ياشلارنى ئۆم، ئىناق - ئىتتىپاق ۋە ھوشيار بولۇشقا ئۈندەشتە، چاققان ۋە ھەرىكەتچان بولۇشتا ئۈنۈمى، ئەھمىيىتى ناھايىتى زور. بۇ ئويۇننى ئاساسەن قىزلار توپلىشىپ ئوينايدۇ. ئادەم سانى چەكلەنمەيدۇ. ھېچقانداق قورال ۋە ئۈسكۈنە تەلەپ قىلمايدۇ. ئادەتتە كىچىككىنە بىر تۈز مەيداندا ئوينىلىدۇ. ئويناش ئۇسۇلى: ئويۇنغا چۈشكۈچى قىز - چوكانلار بىر يەرگە يىغىلغاندىن كېيىن، چەڭ تاشلاش ئارقىلىق  بولۇش ھوقۇقىنى تالىشىدۇ.  بەلگىلەنگەندىن كېيىن رەتنىڭ بېشىدا تۇرىدۇ. قالغانلار بويىنىڭ ئېگىز - پەسلىكىگە قاراپ ئانىنىڭ كەينىگە قاتار تىزىلىدۇ ھەمدە بىر - بىرىنىڭ پېشىنى چىڭ تۇتۇپ، ئۈزۈلمەس زەنجىر ھاسىل قىلىدۇ. بۇ ۋاقىتتا،  دەپ ئاتالغان بىرسى بىر چەتتە تۇرىدۇ.  بىلەن  ئوتتۇرىسىدا تۆۋەندىكىدەك قوشاق ئېيتىشىش باشلىنىدۇ. بۆرە: ئالا - ئالا قۇشاچىم، ئارقاڭدىكى نېمىلەرىڭ. ئانا: قارا - قارا قۇشلارىم، مېنىڭ ئوماق بالىلارىم. بۆرە: ماڭا بىرنى بەرسەڭچۇ؟ ئانا: ئۆزۈم ساڭا بەرمەيمەن، كۈچۈك يەتسە ئالساڭغۇ! بۆرە: كۈچۈم نەگە كېتىپتۇ؟ ئانا: ئالا تاغقا كېتىپتۇ. بۆرە: ئالا تاغدا نېمە بار؟ ئانا: ئالا - يېشىل قۇشلار بار. بۆرە: قۇشنىڭ بىرىنى تۇتايچۇ؟ ئانا: كۈچۈك يەتسە تۇتساڭچۇ! قوشاق ئېيتىلىپ بولغاندىن كېيىن، بىرەر بالا سوراپ ئېلىشقا كۆزى يەتمىگەن  ئەسەبىيلىشىدۇ ۋە ئانىنىڭ كەينىدىكى بالىلارنى قوغلاپ بۇلىماقچى بولىدۇ. تاتىشماق باشلىنىدۇ. قاتار تىزىلغان بالىلار ئانىنىڭ كەينىدە، بىر - بىرىنىڭ پېشىنى قويۇۋەتمەستىن ئۇيان - بۇيان قاچىدۇ.   ئالدىنى توسۇپ ئۆز بالىلىرىنى جان تىكىپ قوغدايدۇ ۋە قانىتى ئاستىغا ئالىدۇ. بالىلارمۇ ئانىنىڭ پېشىنى قويۇۋەتمەستىن  قايسى تەرەپكە سىلجىسا، شۇ ياققا سىلجىپ بۆرىدىن ئۆزىنى قاچۇرىدۇ.   نىڭ كەينىدە ھوشىيار تۇرماي سەپتىن چۈشۈپ قالغان بالىلارنى تۇتۇۋالىدۇ ياكى ئەڭ ئاخىرقى بالىدىن باشلاپ قوغلاپ تۇتۇپ ئۈزۈۋېلىپ تاكى ئانا يالغۇز قالغۇچە بالىلارنى بىر - بىرلەپ تۇتۇۋالىدۇ.  ئۆزى يالغۇز قالغان چىغىدىلا ئويۇن ئاخىرلىشىدۇ ياكى  بولغان بالا باشقىدىن ئانا بولۇپ،  بولغىنى  بولۇپ ئويۇن داۋاملىشىۋېرىدۇ. بۇ ئويۇننىڭ خەتىرى يوق، قىزىقارلىق بولغاچقا، ھويلا - ئارام ۋە كەڭرەك يەرلەردە ئوينىسا بولىۋېرىدۇ."

## مەنبەلەر
غىل تېيىلىش ئويۇنى

مۇز ئۈستى ماھارىتى تىلغا ئېلىنسىلا، كىشىەر كۆپىنچە تېز سۈرئەتلىك مۇز تېيىلىش، فىگورا چىقىرىپ مۇز تېيىلىش، مۇز توپ قاتارلىقلارنى كۆز ئالدىغا كەلتۈرىدۇ. خىراجەت كەتمەيدىغان، زور كۈچ سەرپ بولمايدىغان، خەلق ئىچىدە كەڭ تارقالغان، يولغا قويۇشقا ئاسان بولغان مۇز ئۈستى ئويۇنلىرىنى ئېسىگە كەلتۈرۈپمۇ قويمايدۇ. مۇز ئۈستى ئويۇنىمىز - غىل تېيىلىش، ئەنە شۇ ئەنئەنىۋى ئويۇنلارنىڭ بىرى. غىل تېيىلىش ئۇيغۇر ياشلىرىنىڭ قىش كۈنلىرى دەريا - كۆللەر، ئېتىز - ئېرىق ۋە ئۆستەڭلەردىكى مۇزدا تېيىلىپ ئوينايدىغان ئەنئەنىۋى ئويۇن. ئۇ كىشىلەرنىڭ بەدىنىنى چېنىقتۇرۇپ، تەمكىنلىكىنى، قەيسەرلىكىنى، ئەپچىللىكىنى ۋە ساغلاملىقىنى ئاشۇرىدۇ. بۇ پائالىيەت شىنجاڭنىڭ ھەممە جايلىرىدا ئېلىپ بېرىلىدۇ. ئويناش ئۇسۇلى: بۇرۇنلاردا غىل تېيىلغۇچىلار ئۆتۈكىنىڭ پاشنىسىغا ناھال قاقتۇرۇۋالاتتى. غىل تېيىلغۇچى يىراقتىن يۈگۈرۈپ كېلىپ، پۇتىنىڭ ئۇچىنى سەل كۆتۈرۈپ پۇتىنى تىكلىگەن پېتى ئىككى قولىنى يانغا كېرىپ، ناھال ئارقىلىق مۇزنى سىجاپ ئىز چىقىرىپ تېيىلىپ ماڭىدۇ. غىل تېيىلىش ئىككى خىل بولىدۇ. بىرىنچى خىلى، كۆلىمى كەڭ، ئارىلىقى ئۇزۇن كەلگەن مۇز ئۈستىدە ئۇزۇن ئارىلىققا تېيىلىش، ئىككىنچى خىلى، كۆللەردە ئايلىنىپ تېيىلىشتىن ئىبارەت. غىل تېيىلىش شەكلى ئاددىي بولسىمۇ، لېكىن مۇز ئۈستىدە ماھارەت تەلەپ قىلىدىغان ئويۇن. ئەگەر تېيىلغۇچى جۈرئەتلىك بولمىسا، بەدىنىنىڭ تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلاشقا ماھىر بولمىسا، ئۇزۇن ئارىلىققا تېيىلىپ بارالمايدۇ. شۇڭا، خەلق ئارىسىدا كىم ناھال قويۇپ ئۇزۇن ئارىلىققا تېيىلالىسا، كۆللەردە تېيىلىپ كۆپرەك ئايلىنالىسا، شۇ كىشىنىڭ غىل تېيىلىش ماھارىتى ئۈستۈن ھېسابلىنىدۇ. بۇ ئويۇننى قىزىقارلىق ئېلىپ بېرىش ۋە ئۆز ئارا رىقابىتىنى كۈچەيتىش ئۈچۈن، ئاددىي مۇسابىقە قائىدىسىنى تۈزۈپ چىقىپ، كانىكى ئالالمايدىغان، مۇز مەيدانى كىچىك ئوتتۇرا - باشلانغۇچ مەكتەپلەردىكى ئۆسمۈرلەر ئىچىدە كەڭ ئومۇملاشتۇرۇلسا بولىدۇ. لېكىن، زاماننىڭ تەرەققىياتىغا ئەگىشىپ ناھال قېقىش تەلەپ قىلىنمايدۇ. بۇ ئويۇن ئوغۇللار بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ. قىزلارمۇ دەريا - كۆللەردىكى مۇز ئۈستىدە غىل تېيىلىدۇ. بۇلارنىڭ غىل تېيىلىشىنى بۇرۇنلاردا  دەپ ئاتايتتى. قىزلار كۆپىنچە مۇز ئۈستىدە ياكى مۇزغا يېقىن يەردىن يۈگۈرۈپ كېلىپ، زوڭزىيىپ ئولتۇرۇپ غىل تېيىلىدۇ، كىم ئۇزۇن ئارىلىققا تېيىلىپ بارالىسا، شۇ كىشى قالتىس ھېسابلىنىدۇ."

## مەنبەلەر
چانا ئويۇنى

چانا ئويۇنى قىش كۈنلىرى مۇز ئۈستىدە ئوينايدىغان قىزىقارلىق ئويۇن پائالىيەتلىرىنىڭ بىر تۈرى بولۇپ، كۆپىنچە ياش - ئۆسمۈرلەر ئارىسىدا ئوينىلىدۇ. چانا ئويۇنى يەنە باشقا قېرىنداش مىللەتلەر ئارىسىدىمۇ كەڭ ئەۋج ئالغان ئويۇنلارنىڭ بىرى. چانا ئويۇنى مۇرەككەپ مەيدان، سايمان تەلەپ قىلمايدىغان، كىشىلەرنىڭ مەنىۋى تۇرمۇشىنى جانلاندۇرىدىغان، ئۇلارنى قەيسەر، يۈرەكلىك قىلىپ تەربىيىلەيدىغان ھەمدە بەدەن چېنىقتۇرىدىغان ئويۇن پائالىيىتىدۇر. ئويناش ئۇسۇلى: ئادەتتە كىشىلەر ياغاچتىن چانا ياساپ چانىنىڭ ئۈستىدە ئولتۇرۇپ ئېگىزدىن پەسكە تېيىلىپ چۈشىدۇ ياكى بىرسى چانىدا ئولتۇرۇپ بىرسى سۆرەيدۇ ۋە ياكى ئىككى قولىغا زىقچە تۆمۈر تۇتۇپ زىقچە تۆمۈرنىڭ ياردىمىگە تايىنىپمۇ تېيىلىدۇ. ياغاچ چانا بولمىغان شارائىتتا دەريا كۆللەردىكى مۇز ئۈستىدە بىر پارچە ئادەم ئولتۇرالىغۇدەك بولغان قېلىن ياپىلاق مۇزنى ياكى بىر پارچە كاردون قەغەز پەنەركىسىنى چانا قىلىپمۇ تېيىلىپ ئوينايدۇ. بۇ خىل چانا ياغاچتىن ياسالغان چانىغا قارىغاندا مۇز ئۈستىدە تېخىمۇ تېز ماڭىدۇ ھەمدە ئۇنى ئىتتىرىشكە ئانچە كۆپ كۈچ سەرپ بولمايدۇ. ئادەتتە چانا ئوينىغانلارنىڭ كۆپىنچىسى بىرسى چانا ئۈستىدە زوڭزىيىپ ئولتۇرىدۇ ياكى ئۆرە تۇرىدۇ، يەنە بىرسى چاپىنىنىڭ ئارقا پېشىنى ياكى بىر ئارقاننى چانا ئۈستىدە ئولتۇرغان بالىغا تۇتقۇزۇپ سۆرەيدۇ. سۆرەپ خېلى بىر جايغا بارغاندىن كېيىن، ئۇلار ئارقىسىغا يېنىشىدا ئورۇن ئالمىشىدۇ. بۇ ئويۇننى يالغۇزمۇ ئوينىغىلى بولىدۇ. يالغۇز ئوينىغاندا، چانا ئۈستىدە زوڭزىيىپ ئولتۇرۇپ، زىقچە تۆمۈرنى مۇزغا سانجىپ كۈچىگە تايىنىپ چانىنى ئالدىغا ئىتتىرىپ تېيىلىدۇ. بالىلار بۇ خىل تېيىلىشتا ئىستىخىيىلىك ھالدا ئۆز ئارا بەسلىشىپمۇ قالىدۇ. يەنە بىر خىلى، ئېگىزرەك دۆڭلەردە بىر بالا چانا ئۈستىدە زوڭزىيىپ ئولتۇرغاندىن كېيىن، يەنە بىر بالا پۇتى بىلەن چانىنى كۈچەپ ئىتتىرىدۇ، چانا خېلى ئۇزۇن ئارىلىققىچە تېيىلىپ بارىدۇ. دۆڭدىن تۆۋەنگە قاراپ تېيىلغاندا، يېشى سەل چوڭراق بالىلار ۋە ياشلار ئۆزى بىمالال تېيىلالايدۇ. ئۇلار مەلۇم ئارىلىققىچە چانىنى ئىتتىرىپ كېلىپ، دۆڭدىن چۈشۈشتە، ئۆزى چانىنىڭ ئۈستىگە دۈم يېتىپ تېيىلىپ چۈشىدۇ. بەزىلىرى چانىدا ئولتۇرۇپ، پۇت ھەرىكىتىنىڭ ياردىمى بىلەن دۆڭدىن تېيىلىپ چۈشىدۇ." 

## مەنبەلەر
ئات ياساپ ئويناش ئۇسۇلى

بۇ ئويۇن ئاتا - بوۋىسىدىن تارتىپ ئات بېقىش، ئىشلىتىش ۋە ئۇنى ئالاھىدە قەدىرلەشكە ئادەتلەنگەن ئۇيغۇر ياشلىرىنىڭ ئەڭ قەدىمكى دەۋرلەرگە خاس ئەنئەنىۋى ئويۇنلىرىنىڭ بىرى. بۇ ئويۇن ياز ۋەكۈز پەسىللىرىدە ئوغۇللار تەرىپىدىن ئېرىق - ئۆستەڭ بويلىرىدا ۋە مەھەللىلەردە ئوينىلىدۇ. ئايرىم چاغلاردا قىز - ئوغۇللار ئارىلاش ئوينايدۇ. ياشلار ياز كۈنلىرى كىيىملىرىنىڭ پۇشقاقلىرىنى تۈرۈشۈپ، ئېرىق ئۆستەڭلەردىن لاي ئېلىپ ئۇنى كۈچىنىڭ بارىچە مىجىقلاپ ئۆزلەشتۈرۈىدۇ. ئاندىن راۋرۇس  لاينى كۈن نۇرى ئوبدان چۈشىدىغان تام تۈۋىلىرىگە ئېلىپ كېلىپ ئۆز تەسەۋۋۇرىدىكى ئاتلارنىڭ لاي ھەيكەللىرىنى ياسايدۇ. ياساۋاتقان ئېتىنىڭ ھەممە ئەزايىنى پۈتتۈرۈپ بولۇپ، ئۇدۇللۇق تام تۈۋىگە تىزىدۇ. ئويۇنغا قاتناشقۇچىلار تەييارلانغان لاي قانچىگە يەتسە ياكى شۇ كۈنلۈك ئويۇندا قانچىلىك ياساشنى پىلانلىغان بولسا شۇنچىنى ياسايدۇ. ئۇلار يالغۇز ئاتنىلا ياساپ قالماي، بەلكى ئۇنىڭ جابدۇقلىرى بولغان ئىگەر، ئۆزەڭگە، يۈگەنلەرنىمۇ ياسايدۇ. بۇ خىل جابدۇقلارنىڭ بەزىلىرىنى لايدا، بەزىلىرىنى ھەر خىل يىپ ياكى سۆگەت قوۋزاقلىرىدا ياسايدۇ. ياشلار  لارنى ياساپ، جابدۇقلىرىنى تەييارلاپ بولغاندىن كېيىن، ئۆزلىرى ياسىغان ئاتلىرىنىڭ دۈمبىسىدىن تۇتۇپ يەر تارقلىتىپ يۈگۈرۈش مۇسابىقىسىگە سالىدۇ. بۇ ئارقىلىق ئۆز ئىجادىيەت مېۋىلىرىنىڭ چىداملىق دەرىجىسىنى كۆرۈپ، كېيىنكى ئات ياساش ئويۇنلىرى ئۈچۈن تەجرىبە توپلايدۇ ياكى ئۆزلىرىنىڭ ئاتقا بولغان ھەۋىسىنى مەلۇم دەرىجىدە قاندۇرىدۇ. ياشلار ئويۇن ئارقىلىق ئات ۋە ئۇنىڭ جابدۇقلىرى بىلەن ئاز تولا تونۇشىدۇ. ئۆز تەسەۋۋۇرلىرىدىكى خىيالىي ئات بىلەن ئەمەلىيەتتىكى ئاتنى سېلىشتۇرىدۇ. قول ھۈنەرۋەنچىلىكى بولۇپمۇ ھەيكەلتىراشلىقنىڭ باشلانغۇچ ئەمەلىيىتى بىلەن ئۇچرىشىدۇ. ئات بېقىش، ئات ئىشلىتىش قاتارلىقلارغا بولغان دىققەت ئېتىبارى تېخىمۇ يۇقىرى كۆتۈرۈلىدۇ."

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر ئويۇنلىرى