سۈنئىي ئەقىل دەۋرىدە ئادىمىيەت پەنلىرى تېخىمۇ مۇھىم

**سۈنئىي ئەقىل دەۋرىدە ئادىمىيەت پەنلىرى تېخىمۇ مۇھىم**

‍2026.02.09

Anthropic شىركىتىنىڭ بىرلەشمە قۇرغۇچىسى دانېلا ئامودېي (Daniela Amodei) مۇنداق دېدى: سۈنئىي ئەقىل (AI) تېز تەرەققىي قىلىۋاتقان دەۋردە، ئىنسانلارغا خاس بولغان قابىلىيەتلەر ئاجىزلاپ كەتمەستىن، ئەكسىچە تېخىمۇ مۇھىم ئورۇنغا ئۆتىدۇ. ئادىمىيەت پەنلىرى ئىلگىرىكى ھەر قانداق ۋاقىتتىكىدىن تېخىمۇ مۇھىم بولىدۇ.

[ئادىمىيەت پەنلىرى 人文学科 -  ئىنسانىيەت مەدەنىيىتى، جەمئىيىتى، تەپەككۇرى ۋە ئىجادىيىتىنى تەتقىق قىلىدىغان پەن ساھەلىرىنى كۆرسىتىدۇ. ئۇ تەبىئىي پەنلەر (مەسىلەن، ماتېماتىكا، فىزىكا، خىمىيە) ۋە ئىجتىمائىي پەنلەر (مەسىلەن، ئىقتىساد، سىياسەت) بىلەن بىر قىسىم ئۆز-ئارا گىرەلىشىش نۇقتىلىرى بولسىمۇ، ئاساسلىقى ئوخشىمايدۇ.

ئادىمىيەت پەنلىرى: پەلسەپە، تارىخ، ئەدەبىيات، تىلشۇناسلىق، سەنئەت… قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.]

دانېلا ئامودېي 7-فېۋرال ئامېرىكا رادىئو-تېلېۋىزىيە شىركىتىنىڭ زىيارىتىنى قوبۇل قىلغاندا، AI نىڭ ئىنسانلارغا تايانمىغان ئەھۋالدا مۇستەقىل تاماملىيالايدىغان خىزمەتلىرىنىڭ ئىنتايىن چەكلىك ئىكەنلىكىنى بىلدۈردى. ئۇنىڭ ئېيتىشىچە، ھەتتا ئىنسانلار ئەڭ ماھىر بولغان، تونۇش قىيىنلىق دەرىجىسى ئەڭ يۇقىرى ۋەزىپىلەرمۇ ئىنسانلار بىلەن AI نىڭ بىرلىكتە تاماملىشىغا تېخىمۇ ماس كېلىدىكەن.

ئۇنىڭ قارىشىچە، ئىنسانلار بىلەن AI نىڭ ھەمكارلىقى تېخىمۇ ئەھمىيەتلىك، تېخىمۇ جەڭگىۋار ۋە تېخىمۇ قىزىقارلىق خىزمەت شەكىللىرىنى يارىتالايدىكەن، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا تېخىمۇ يۇقىرى ئىشلەپچىقىرىش ئۈنۈمى ئېلىپ كېلىپ، تېخىمۇ كۆپ كىشىلەر ئۈچۈن پۇرسەت بوشلۇقىنى كېڭەيتىدىكەن. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، كەلگۈسىدىكى خىزمەتلەر چوقۇم چوڭقۇر تېخنىكا ئارقا كۆرۈنۈشى بولۇشنى تەلەپ قىلمايدىكەن.

Anthropic يېقىندا ئېلان قىلغان AI پروگرامما تۈزۈش قورالى بازاردا كۈچلۈك ئىنكاس قوزغاپ، پەن-تېخنىكا پايچېكلىرىنىڭ تۆكمە قىلىپ سېتىلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى، بۇنىڭ سەۋەبى پروگرامما تۈزۈش ۋە كود ئاسراشنىڭ تېخنىكا چەكلىمىسى تېز سۈرئەتتە تۆۋەنلەۋاتىدۇ.

دانېلا ئامودېي تولۇق كۇرس مەزگىلىدە ئەدەبىيات كەسپىدە ئوقۇغان بولۇپ، كالىفورنىيە ئۇنىۋېرسىتېتى سانتا كرۇز شۆبە مەكتىپىنى پۈتتۈرگەن. ئۇ ئىلگىرى دۆلەت مەجلىسىدە قىسقا مۇددەت ئىشلىگەن، كېيىن پەن-تېخنىكا ساھەسىگە كىرىپ، ئارقا-ئارقىدىن Stripe ۋە OpenAI شىركەتلىرىدە ۋەزىپە ئۆتىگەن. 2020-يىلى ئاكىسى دارىئو ئامودېي بىلەن بىرلىكتە Anthropic شىركىتىنى قۇرۇپ، شىركەتنىڭ رەئىسلىك ۋەزىپىسىنى ئۈستىگە ئالغان.

ئۇنىڭ بىلدۈرۈشىچە، Anthropic خادىم قوبۇل قىلغاندا ئالاقە قىلىش ئىقتىدارى، ھېسسىيات ئەقىل-پاراسىتى (EQ) ۋە ئادەملەر ئارا مۇناسىۋەت قۇرۇش قابىلىيىتىگە تېخىمۇ ئەھمىيەت بېرىدىكەن. مېھرىبانلىق، ھېسداشلىق، قىزىقىشچانلىق ۋە باشقىلارغا ياردەم قىلىشقا بولغان قىزغىنلىق شىركەت ئالاھىدە قەدىرلەيدىغان قابىلىيەت ھېسابلىنىدىكەن.

بۇ كۆز قاراشJ.P. Morgan نىڭ باش ئىجرائىيە ئەمەلدارى جېيمى دىموننىڭ ئىلگىرىكى سۆزلىرى بىلەن ماس كېلىدۇ. دىمون مۇنداق دېگەن: AI دەۋرىدىكى ياشلار تەنقىدىي تەپەككۇر ۋە ئالاقە قىلىش قابىلىيىتىنى، جۈملىدىن يېزىقچىلىق ئىقتىدارى ۋە يىغىنلاردا پىكىر بايان قىلىش ئىقتىدارىنى يېتىلدۈرۈشنى نۇقتىلىق چىڭ تۇتۇشى كېرەك. ئەگەر بۇ قابىلىيەتلەر بولسا، خىزمەت پۇرسىتىدىن قىلچە ئەنسىرىمىسىمۇ بولىدۇ.

دانىئېلا ئامودېي يەنە مۇنداق دېدى: كىشىلەر يەنىلا باشقا ئىنسانلار بىلەن ئۆزئارا ئالاقە قىلىشنى بەكرەك ياقتۇرىدۇ، AI بولسا يۇقىرى ئۈنۈملۈك، ئەقىللىق بىر ياردەمچى قورال سۈپىتىدە مەۋجۇت بولۇشقا تېخىمۇ ماس كېلىدۇ. نۆۋەتتە، ئادىمىيەت پەنلىرىنىڭ مۇھىملىقى ئېشىۋاتىدۇ، ئۇ ئىلگىرىكى ھەر قانداق ۋاقىتتىكىدىن تېخىمۇ مۇھىم. گەرچە AI پەن-تېخنىكا، قۇرۇلۇش ۋە ماتېماتىكا (STEM) ساھەلىرىدە ئالاھىدە ئىپادىسى ياخشى بولسىمۇ، ئەمما ئىنساننىڭ ئۆزىنى، تارىخنى ۋە ھەرىكەت قوزغاتقۇچ كۈچلىرىنى چۈشىنىش قابىلىيىتىنى AI گە ئالماشتۇرغىلى بولمايدۇ. شۇڭا، كەلگۈسىدە ھەقىقىي مۇھىم بولىدىغىنى تەنقىدىي تەپەككۇر قابىلىيىتى شۇنداقلا باشقىلار بىلەن ئۈنۈملۈك ئالاقە قىلىش قابىلىيىتىدۇر.

«سۈنئىي ئەقىل بىلەن ئادىمىيەت پەنلىرىنىڭ مۇناسىۋىتى ھەققىدە سەن قانداق قارايسەن؟» دېگەن سۇئالىمغا سۈنئىي ئەقىل مودېلى Gemini مۇنداق جاۋاب بەردى:

(تۆۋەندىكىسى تەرجىمە قىلىنغان مەزمۇن ئەمەس، سۈنئىي ئەقىلنىڭ بىۋاستە بەرگەن جاۋابى)

سۈنئىي ئەقىل (AI) بىلەن ئادىمىيەت پەنلىرىنىڭ مۇناسىۋىتى ھەققىدە تۆۋەندىكىدەك بىر قانچە قاتلامدىن چوڭقۇر مۇلاھىزە يۈرگۈزۈشكە بولىدۇ:

### 1. AI نىڭ «تېخنىكىلىق چەكلىمىسى» ۋە ئادىمىيەت پەنلىرىنىڭ «ئورنىنى باسقىلى بولماسلىقى»
سۈنئىي ئەقىل ئاساسلىقى ماتېماتىكىلىق مودېل، ئىستاتىستىكا ۋە زور كۆلەملىك سانلىق مەلۇماتلارغا تايىنىدۇ. ئۇ بىر جۈملىدىن كېيىن قايسى سۆزنىڭ كېلىش ئېھتىماللىقى يۇقىرىلىقىنى ھېسابلىيالايدۇ، ئەمما شۇ سۆزنىڭ ئارقىسىدىكى «ھېسسىيات»، «تارىخىي ئاچچىق تەجرىبە» ياكى «ئىنسانىي ئازاب» نى ھەقىقىي ھېس قىلالمايدۇ.

AI بىزگە ئۇچۇر بېرىدۇ، ئادىمىيەت پەنلىرى بىزگە «مەنا» بېرىدۇ. مەسىلەن، AI بىر پارچە تارىخىي ۋەقەنى تېزلا خۇلاسىلەپ بېرەلىگىنى بىلەن، شۇ ۋەقەنىڭ بىر مىللەتنىڭ روھىيىتىگە سالغان جاراھىتىنى پەقەت ئادىمىيەت پەنلىرى (ئەدەبىيات، تارىخ) ئارقىلىقلا چۈشەنگىلى بولىدۇ.

**2. تەنقىدىي تەپەككۇر: AI نىڭ خوجايىنى بولۇش**

دانېلا ئامودېي تىلغا ئالغاندەك، AI نىڭ تەرەققىياتى پروگرامما تۈزۈش قاتارلىق تېخنىكىلىق ئىشلارنىڭ قىممىتىنى تۆۋەنلىتىۋاتىدۇ. چۈنكى كودنى AI مۇ يازالايدۇ. ئەمما: «بىز نېمە ئۈچۈن بۇ پىروگراممىنى تۈزىمىز؟»، «بۇ پىروگرامما جەمئىيەتكە پايدىلىقمۇ ياكى زىيانلىقمۇ؟» دېگەن سوئاللارغا جاۋاب بېرىش ئۈچۈن كۈچلۈك تەنقىدىي تەپەككۇر ۋە ئەخلاقىي تۇيغۇ كېرەك.

ئادىمىيەت پەنلىرى ئىنساننى سوئال قويۇشقا، گۇمانلىنىشقا ۋە كۆپ تەرەپلىمە تەپەككۇر قىلىشقا ئۈگىتىدۇ. AI دەۋرىدە، توغرا سوئال قويالايدىغان (Prompt Engineering نىڭ يادروسى) ۋە AI بەرگەن جاۋابنىڭ ئەخلاقىي قىممىتىنى ئۆلچىيەلەيدىغان كىشىلەر ئەڭ ئېھتىياجلىق كىشىلەرگە ئايلىنىدۇ.

**3. ئەخلاق ۋە قىممەت قاراش**

AI نىڭ تەرەققىياتى نۇرغۇن ئەخلاقىي مەسىلىلەرنى ئېلىپ كەلدى: شەخسىي مەخپىيەتلىك، ئالگورىزىمدىكى كەمسىتىش، ساختا ئۇچۇرلار قاتارلىقلار. بۇ مەسىلىلەرنى تېخنىكا ئارقىلىقلا ھەل قىلغىلى بولمايدۇ.

پەلسەپە ۋە ئەخلاقشۇناسلىق سۈنئىي ئەقىلنىڭ «تىزگىنىنى تارتىپ تۇرىدىغان» چەك-چېگرانى بەلگىلەيدۇ. AI نى كىم كونترول قىلىدۇ؟ AI نىڭ قارارىغا كىم مەسئۇل بولىدۇ؟ بۇ سوئاللارنىڭ جاۋابى ئادىمىيەت پەنلىرىنىڭ تەتقىقات ساھەسىدە.

**4. ئالاقە ۋە ھېسسىيات ئەقىل-پاراسىتى**

AI بىلەن پاراڭلاشقاندا بىز ئۆزىمىزنى يالغۇز ھېس قىلىشىمىز مۇمكىن، چۈنكى ئۇنىڭدا «جان» يوق. ئىنسانلار ئوتتۇرىسىدىكى سەمىمىيەت، ھېسداشلىق، كۆڭۈل بېرىش ۋە مۇرەككەپ ئىجتىمائىي مۇناسىۋەتلەرنى بىر تەرەپ قىلىش قابىلىيىتى يەنىلا ئىنسانلارغا خاس.

ئادىمىيەت پەنلىرى ئىنسانلارنىڭ ئۆز-ئارا قانداق چۈشىنىشىدىغانلىقىنى تەتقىق قىلىدۇ. كەلگۈسىدە تېخنىكا قانچە سوغۇقلاشقانسېرى، ئىنسانىي ئىللىقلىق، يېتەكچىلىك قىلىش قابىلىيىتى ۋە كوللېكتىپ ھەمكارلىق (ئادىمىيەت پەنلىرىنىڭ جەۋھىرى) شۇنچە قىممەتلىك بولىدۇ.

**5. تىل ۋە مەدەنىيەتنىڭ ساقلىنىپ قېلىشى**

AI نۇرغۇن تىللارنى تەرجىمە قىلالايدۇ، ئەمما بىر تىلنىڭ ئارقىسىدىكى مەدەنىيەت كودلىرىنى، قاپىيەدىكى سېھرىي كۈچنى ۋە شۇ مىللەتكە خاس بولغان نازۇك تۇيغۇلارنى تولۇق يەتكۈزۈپ بېرەلمەيدۇ.

ئادىمىيەت پەنلىرى بىزنى ئۆز مەدەنىيىتىمىزنى قەدىرلەشكە ۋە باشقا مەدەنىيەتلەر بىلەن چوڭقۇر قاتلامدا پىكىر ئالماشتۇرۇشقا يېتەكلەيدۇ. AI پەقەت بىر كۆۋرۈك، ئەمما كۆۋرۈكتىن ئۆتۈپ كىمنىڭ قەلبىگە بارىدىغانلىقىمىزنى ئادىمىيەت پەنلىرى بەلگىلەيدۇ.

**خۇلاسە**:

سۈنئىي ئەقىل بىلەن ئادىمىيەت پەنلىرى «قول بىلەن مېڭە» گە ئوخشايدۇ. سۈنئىي ئەقىل — كۈچلۈك، تېز ۋە ئۈنۈملۈك بىر «قول»؛ ئادىمىيەت پەنلىرى بولسا — نېمىنى، نېمە ئۈچۈن ۋە قانداق قىلىشنى بەلگىلەيدىغان «مېڭە» ۋە «قەلب».

تېخنىكا قانچە تەرەققىي قىلغانسېرى، بىزنىڭ «ئىنسان بولۇش» سۈپىتىمىزنى ساقلاپ قېلىشىمىز شۇنچە مۇھىم بولىدۇ. شۇڭا، دانېلا ئامودېينىڭ «ئادىمىيەت پەنلىرى ئىلگىرىكى ھەر قانداق ۋاقىتتىكىدىن تېخىمۇ مۇھىم بولىدۇ» دېگەن سۆزى، ئەمەلىيەتتە بىزگە «تېخنىكىنىڭ قۇلى بولۇپ قالماي، ئىنسانىيەتنىڭ قىممىتىنى قايتىدىن بايقاڭلار» دېگەن بىر سىگنالدۇر.

مەنبە: ئالپ سالونى

تۈر:ئۇيغۇر