open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Uyghar

ئۇيغۇرچە:ئۇيغار  中文：伟尕尔   Latin :uyghar          
مەنىسى:(قەدىمكى ئۇيغۇر تىلىدىكى سۆز بولۇپ)  ئالدىن كۆرەر،سەگەك، مەدەنىيەتلىك دىگەندەك مەنىلەرنى بىلدۈرىدۇ. (ھازىرقى زامان تۈركچىسىدە »مەدەنىيەت» مەنىسىدە قوللىنىلماقتا )
ئۇيغار سۆزى دەۋرىمىزدە ئۇيغار ستۇدىيسى ۋە ئۇيغار ئۇيغۇر تور بېكىتىنىڭ ماركىسى سۈپىتىدە ئۆز ئورنىنى تاپتى :
تور ئادىرىسى :  http://www.uyghar.com

ئۇيغار ستۇدىيسىنى چۈشەنمەكچى بولسىڭىز تۆۋەندىكىلەرگە كۆز يۈەۈرتۈڭ:
ئۇيغار ستۇدىيسى يېڭىلىق يارىتىش روھىغا باي،ئالىي مەكتەپتە ئۇقۇيالمىغان، ئۆزى ئۆگىنىپ ئىختىساسلاشقان، تىرىشچان ياشلاردىن تەشكىللەنگەن ئۇنىۋېرسال گەۋدە. ئۇيغار ستۇدىيسى2007 - يىلى قۇرۇلغان "ئويغات ئۇنىۋېرسال ئۇچۇر تورى" ئاساسىدا بارلىققا كەلگەن بولۇپ كەڭ ئاممىنىڭ ئۈزلۈكسىز قوللاپ قۇۋۋەتلىشى ، قوللىشى ۋە خادىملىرىنىڭ توختاۋسىز تىرىشچانلىقى بىلەن بۈگۈنكى كۈنگە كەلگەندە ئونۋېرسال مۇلازىمەت خارەكتىرىدىكى كەسپى ستۇدىيە بولۇپ قۇرۇلدى .
ئۇيغار ستۇدىيسىىنىڭ ئاساسلىق مۇلازىمەت دائىرىسى تۆۋەندىكىچە:
① تور قۇرۇلۇشى: شىركەت ، كارخانا ۋە شەخىسلەر تور بېكىتىنى ياساش، شىركەت كارخانىلار تور تەشۋىقاتى ۋە تور بېكەتلىرىنى پرۇگراممىلاشتۇرۇش ، ۋاكالەتەن باشقۇرۇش ، ئاسراش ، قوغداش ، تەلەپ بويىچە سودا ، ئۇچۇر ، باشقۇرۇش قاتارلىق تور سېستىمىلىرىنى تۈزۈش ، تور نامى ۋە تور بوشلۇقى سېستىش ۋاكالەتەن سېتىۋىلىش . 
② تەكشىلىكتە لايىھەلەش ۋە ئېلان مۇلازىمىتى : تەكشىلىكتە ئېلان لايىھەلەش ، مەھسۇلات قېپى ۋە ماركا لايىھەلەش ، رەڭلىك - رەڭسىز باسما ، ۋېۋىسكا ۋە لوزۇنكا ، ئىسىم كارتۇچكىسى ياساش ، تاماق تىزىملىكى ۋە كۆرسەتكۈچ تاختىسى ياساش ، VIPئالاھىدە خېرىدار كارتىسى لايىھىلەش ۋە بېسىش ، كارخانا VIئوبراز لايىھىسى تۈزۈش ، مەھسۇلات تەشۋىقاتى لايىھىلەش .
③ كۆپ تىللىق تەرجىمە مۇلازىمىتى : ئىنگلىز -ئەرەپ-تۈرك-خەنزۇ تىللىرىنى سان ۋە سۈ پەتكە كاپالەتلىك قىلغان ئاساستا تېز سۈرئەتتە تەرجىمە قىلىش.

 

ئۇيغار ستۇدىيسى خادىملىرى مەخسۇس شۇ ساھەدە تەربىيىلەنگەن ، كەسپىي خادىملار بولۇپ ئۆزىنىڭ كۈچلۈك مەسئۇلىيەت تۇيغۇسى ۋە قىزغىن مۇئامىلىسى ، كەسپي تېخنىكىسى ئارقىلىق سىزنىڭ كۆڭلىڭىزدىكى خىزمەتخانا بولالايدۇ ، ئىشىنىمىزكى سىلەرنىڭ قوللىشىڭىزلار ۋە ئۇيغار ستۇدىيسى خادىملىرىنىڭ ئۈزلۈكسىز تىرىشىشى ئارقىلىق كۈنسىرى ئالغا ئىلگىرلەپ ، تور ، ئۇچۇر ،لايىھە ۋە تەرجىمانلىق ساھەسىدىكى ئەڭ ياخشى كەسىپلەشكەن مۇكەممەل ستۇدىيە بولۇپ چىققۇسى.
ئوسما قويۇش ئويۇنى

ئوسما - ئۇيغۇر خانم - قىزلىرىنىڭ پەخرى. ئۇلار كىندىك قېنى تۆكۈلگەن ئالتۇن دىيارنىڭ باشقا سان - ساناقسىز نېمەتلىرى قاتارى ئوسمىدىن ئۈنۈملۈك پايدىلىنىپ، ئۆزلىرىنىڭ بەدەن تۈزۈلۈشى، ياش - قۇرامى، چىراي شەكلى، رەڭگى ھەتتا مىجەز - خاراكتېرىگە ماس ھالدا قاشلىرىنى قويۇق، قارا، مۇۋاپىق ئىنچىكە - توملۇقتا يېتىلدۈرۈشكە ئادەتلەنگەن. بۇ ئارقىلىق بارا - بارا ، ،  لارنى شەكىللەندۈرگەن. باشقىسىنى دېمىگەندىمۇ، ئۇيغۇر خەلقى ئارىسىدا كەڭ تارقالغان  دېگەن قوشاقنىڭ ئۆزىلا بۇ پىكىرىمىزنىڭ ئىشەنچىلىك دەلىلىدۇر. دېمەك،  ئۇيغۇر خانىم - قىزلىرىغا ئەسىرلەردىن بۇيان ھەمراھ بولۇپ، ئۇلارغا گۈزەللىك، مەنىۋى ئوزۇق، چىرايلىق ھۆسىن بەخش ئېتىپ كېلىۋاتقان ئوسما قويۇش ئادىتىدىن كېلىپ چىققان. ئوسما قويۇش ئويۇنى كۆپىنچە ئەتىياز، ياز، كۈز پەسىللىرىدە ئېرىق - ئۆستەڭ بويلىرى، ھويلا - ئارام ۋە باغلاردا تۆت ياشتىن يۇقىرى ئۆسمۈر قىزلار ۋە ياش قىزلار تەرىپدىن ئېلىپ بېرىلىدۇ. قىزلار بۇ ئويۇننى ئويناش ئالدىدا يۈز - كۆزلىرىنى پاكىزە يۇيىدۇ. ئىمكانىيەتكە قاراپ ئاتا - ئانىلىرى تېرىپ ئۆستۈرگەن ئوسما (شۇنداق سۈپەتكە ئىگە باشقا ئۆسۈملۈك بولسىمۇ بولىدۇ)، سۈپۈرگە ياغىچى ئۇچىغا قايتا يۆگەلگەن پىلتە ۋە پىيالە تەييارلايدۇ (شۇ كۈنلۈك ئويۇنغا قاتناشماقچى بولغان بىر گۇرۇپپا ئادەمگە بىر پىيالە بىلەن بىر تال پىلتە بولسا يېتىدۇ). ئاندىن ئۆزلىرى ئارىسىدىن بىر قىزنى  سايلايدۇ.  تەييار بولغاندىن كېيىن، باشقا قىزلار  ئەتراپىنى چۆرىدەپ، ئوسما قويۇش نۆۋىتىنى كۈتىدۇ.  پىلتىنى قولىغا ئېلىپ، بۇ ئويۇنغا ئىشتىراك قىلغان قىزلارغا بىر باشتىن  چىقىدۇ ياكى شۇ خىل ھەرىكەتنى دورايدۇ. قېشىغا ئوسما قويۇلۇپ بولغان قىزلار: ،  دەپ سورىشىدۇ ياكى ، ،  دېيىشىپ ئۆز ئارا قۇتلۇقلىشىدۇ. بۇ ئويۇن ئومۇمەن بىر يىلنىڭ ھەر قايسى پەسىللىرىدە ئويناشقا باب كېلىۋېرىدۇ. قىزلار بوش ۋاقىت، ماددىي تەييارلىقلارنىڭ ھازىرلىنىش ئەھۋالىغا قاراپ خالىغان چاغدا يۇقىرىقى تەرتىپ بويىچە ئويناۋېرىدۇ. ھەر قېتىملىق ئويۇندا باشقا - باشقا قىز  بولۇش پۇرسىتىگە ئېرىشىدۇ. بۇ ئويۇن قىزلارنى ئۆزىنى ئۆزى بىلىشكە، ئۆز دىيارىنىڭ ئەۋزەل شارائىتلىرىدىن مۇۋاپىق پايدىلىنىشقا ماھىر بولۇشقا، پاكىز، چىرايلىق ئۆسۈپ يېتىلىپ، ئۆز ئارا ئىززەت - ھۆرمەت قىلىش ئادىتىنى يېتىلدۈرۈشكە، بەدەن ساغلاملىقىغا پايدىسىز ۋە پايدىلىق نەرسىلەرنى پەرقلەندۈرۈشكە، تەبىئىي گۈزەللىكىنى قەدىرلەشكە ئىلھاملاندۇرىدۇ."

## مەنبەلەر
ئاق تېرەك - كۆك تېرەك ئويۇنى

بۇ ئۇيغۇر ياشلىرىنىڭ ئەنئەنىۋى ئويۇن تۈرلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، بۇ ئويۇننى كۆپىنچە ھاللاردا ئايدىڭ كېچىلەردە ياشلار كۆپرەك ئوينايدۇ. ياشلار بىر يەرگە يىغىلىپ ئىككى كىشى  بولۇپ تاللىنىپ ئەزا قوبۇل قىلىدۇ. قوبۇل قىلىنغان ئەزالار ئوغۇل - قىز تەڭ نىسبەتتە بولىدۇ ۋە ئىككىگە بۆلۈنۈپ قارىمۇ قارشى مۇسابىقىلىشىپ ئوينايدۇ. بۇ ئويۇندا ئادەم سانى چەكلەنمەيدۇ. بىراق، ئويۇندا ئادەم ئاز بولۇپ قالسا، ئويۇن تازا قىزىمايدۇ. مەيدان: ئادەتتىكى تۈز مەيدان بولۇپ ئۇزۇنلۇقى 20 - 30 مېتىر ئۇزۇنلۇقتا ئىككى تەرەپ ئەزالىرى بىر - بىرىگە قاراپ قاتار تىزىلىپ تۇرىدۇ. ئويناش ئۇسۇلى: ئىككى تەرەپ ئەزالىرى توغرىسىغا قاتار تىزىلىپ تۇرغاندىن كېيىن،  لار نۆۋەت بىلەن قارشى تەرەپ ئەزالىرىنىڭ ئىسمىنى ئاتاپ چاقىرىدۇ. چاقىرغۇچى تەرەپ: ئاق تېرەك، كۆك تېرەك، بىزدىن سىزگە كىم كېرەك؟ دەيدۇ. ئىككىنچى تەرەپنىڭ  سى: ئۆزى ئەقىللىق، قولى ئەپچىل، ھەر ئىشتا بەك ياخشى × × × كېرەك. دەيدۇ. ئىسمى ئاتالغان كىشى ئۆز توپىدىن يۈگۈرۈپ بېرىپ ئالىقانلىرىنى ئېچىپ تۇرغان قارشى تەرەپنىڭ خالىغان بىر ئەزاسىنىڭ ئالىقىنىغا بىرىنى ئۇرۇپ سېپىگە قاراپ قاچىدۇ. ئالىقىنىغا ئۇرۇلغان ئەزا ئۇرۇپ قاچقۇچىنى ئۆز توپىغا كىرىۋالغۇچە قوغلايدۇ، ئەگەر تۇتۇۋالسا، ئۆز توپىغا قوشۇۋالىدۇ. تۇتۇۋالالمىسا، قارشى تەرەپنىڭ توپىغا قوشۇلۇپ كېتىدۇ. ئويۇن شۇ تەرىقىدە داۋاملىشىدۇ. ئويۇننى تېخىمۇ قىزىتىش ئۈچۈن ئوغۇل - قىزلار بىر - بىرىنىڭ ئالىقىنىغا ئۇرۇشقا توغرا كەلسە بېيىت ئوقۇيد. قىز ئوغۇلنىڭ ئالىقىنىغا ئۇرۇشقا توغرا كەلسە، بېيىت ئارقىلىق يېڭىش تەلەپ قىلىنىدۇ. قىز ئوغۇلنىڭ ئالدىغا كېلىپ: قىز: بىزنىڭ ئۆيلەر كۈن چىقىشتا، تونالىغايمۇ سىز؟ ئالتۇن زەنجىرلىك ئىشكىنى، ئاچالىغايمۇ سىز؟ ئانامنىڭ كۆڭلى كەڭرىدۇر، يېشەلىگەيمۇ سىز؟ دادامنىڭ كۆڭلى ئەزىم دەريا، كېچەلىگەيمۇ سىز؟ يىگىت: سىزنىڭ ئۆيلەر سۇ بېشىدا، باقسا تېپىلار. ئالتۇن زەنجىر قىز ئىشىكى، تەپسە ئېچىڭلار. ئانىڭىزنىڭ كۆڭلى كەڭرىكەن. يەشسە يېشىلەر. دادىڭىزنىڭ كۆڭلى ئەزىم دەريا، كەچسە كېچىلەر. قىز: ئېرىق بىلەن ماڭساڭچۇ، بىدىلىكنى يول قىلماي، راست گېپىڭنى بەرسەڭچۇ، غېرىب كۆڭلۈمنى كۈل قىلماي. يىگىت: ئېرىق بىلەن ماڭ دەيسەن، ماڭسام ھەر تەرەپتە يول. دوستىن تولا دۈشمەن بار، يار ئۆزۈڭگە ئاگاھ بول. يىگىت قىزنىڭ ئالدىغا كەلگەندە ئېيتىدىغان بېيىت: تام تۆپىدە قوغۇن، ئىككىسى بىشەكشىرىن. يېنىمدا تۇرغان خېنىمنىڭ، لەۋرلىرى ئەجەپ شېرىن. قىز: ئالدىڭىزدا تۇرغاندىمىز، گۈل ئارىلاپ تۇرغاندىمىز. ئاتا - ئانىدىن كېچىپ، سىزنى دەپ كەلگەندىمىز. يىگىت: سىرلىق ساندۇق سىرى سىز، پەرىلەرنىڭ بىرى سىز. ئويناي دەيدۇ كۆڭلىڭىز. ئەمما قورقۇپ تۇرىسىز. قىز: سىرلىق ساندۇق سىرى بىز، قىزلارنىڭ پىرى بىز. ھېچنېمىدىن قورقمايمىز، يامان ئىشتىن نېرى بىز. يىگىت: ياغلىقىڭىز رەڭمۇ رەڭ، سەل سىلىقراق گەپنى دەڭ. لەۋلىرى سۈزۈك قىزچاق، ئالما بېرەي سويۇپ يەڭ. قىز: ئالمىڭىزنى يېمەيمەن، يېسەم مەيدەم ئاغرىيدۇ. يار ئۈستىگە يار تۇتسام، يارنىڭ كۆڭلى ئاغرىيدۇ. كۈلكە كۆتۈرۈلۈپ يىگىت يېڭىلگەن بولىدۇ. ئويۇن شۇ تەرىقىدە ئاخىرلىشىدۇ. بۇ ئويۇننىڭ ئىككىنچى خىل ئوينىلىش ئۇسۇلىمۇ بار بولۇپ، قاتار تىزىلغان بالىلار بىر - بىرىنىڭ قولىنى مەھكەم تۇتۇشىدۇ. ئاندىن بىرىنچى خىل ئويناش ئۇسۇلىغا ئوخشاش چاقىرىلغان ئەزا ئۆز توپىدىن يۈگۈرۈپ كېلىپ قوللىرىنى مەھكەم تۇتۇشۇپ تۇرغان قارشى تەرەپ توپىدىكى قايسى بىر ئەزانىڭ قولىنى توپتىن ئاجرىتىپ بۆسۈپ ئۆتۈپ كەتسە، قولى بوشىتىلغان بالىنى ئۆز توپىغا ياندۇرۇپ كېلىدۇ. بۆسۈپ ئۆتەلمىسە، قارشى تەرەپ توپىغا قوشۇلۇپ كېتىدۇ."

## مەنبەلەر
سال ھەيدەش ئويۇنى

سال ھەيدەش ئويۇنى شىنجاڭدىكى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۇزاق تارىختىن بۇيان داۋاملىشىپ كەلگەن، چېنىقىشچانلىقى كۈچلۈك، كىشىلەرنى ئىرادىلىك، چەبدەس، تېتىك ۋە قورقماس قىلىپ تەربىيىلەيدىغان ئويۇنلارنىڭ بىرى. سال چوڭ - كىچىكلىكى ئوخشاش ياغاچلارنى بىر - بىرىگە چېتىش ئارقىلىق ياسىلىدۇ. كېمىچىلەر بىر - بىرىگە چېتىش ئارقىلىق ياسىلىدۇ. كېمىچىلەر بۇ خىل ساللار بىلەن ياغاچ ۋە باشقا يۈكلەرنى توشۇيدۇ. سال كۆپىنچە دەريانىڭ ئېقىشىغا قاراپ ھەيدىلىدۇ. شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىمىزنىڭ ئىلى دەرياسى، قارا شەھەر دەرياسى، ئالتاي دەرياسى قاتارلىق دەريالىرىدا ئازادلىقتىن بۇرۇن تا ھازىرغىچە ئۆمۈر بويى سال ھەيدەپ ئۆتكەنلەر كۆپ بولغان. سال ھەيدەش يۈكسەك ماھارەت، جاسارەت، چەبدەسلىك ۋە ئەقىل - پاراسەتنى ھەمدە كۆپ مەشىقنى تەلەپ قىلىدۇ. بۇنداق بولمىغاندا، ئاسانلا خەۋپ - خەتەرگە ئۇچرايدۇ. ھازىر بەزى تەنھەرىكەت مۇسابىقىلەردە سال ھەيدەش مۇسابىقىسى ئېلىپ بېرىلماقتا. بىزدە ئەسلىدە بار بولغان بۇ خىل ئەنئەنىۋى ماھارەتنى يوقىتىپ قويۇشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن، شارائىتى بار جايلاردا سال ھەيدەشتە ئويۇن كۆرسىتىش مۇسابىقىلىرىنى ئېلىپ بېرىش، ئومۇملاشتۇرۇش تولىمۇ زۆرۈر."

## مەنبەلەر
بىلو ئويۇنى

بىلو ئويۇنى ئۇيغۇر ياش - ئۆسمۈرلىرىنىڭ ئەنئەنىۋى ئويۇنى بولۇپ، ئىككى كىشى ياكى ئىككى جۈپ كىشى قارىمۇ قارشى بولۇپ ئوينايدۇ. ھەر بىر كىشىنىڭ قولىدا چوڭلۇقى چىلاندەك شارچە تاش (ئەينەك ساقا) بولىدۇ. بۇ تاش  دەپ ئاتىلىدۇ. بۇ ئويۇندا ئالدى بىلەن بىر كۋادرات مېتىرلىق مەيدان سىزىلىدۇ. بۇ مەيداننىڭ تۆت بۇرجىكىگە بىلو تاش بىمالال كىرگۈدەك تۆت ئوركچە، دەل ئوتتۇرىسىغا بىر مەركىزىي ئوركچە كولىنىدۇ. مەيداننىڭ سىرتىغا قوشۇمچە چېگرا سىزىقلىرى سىزىلىدۇ، مەيدان سىزىقى بىلەن بۇ سىزىقنىڭ ئارىلىقى 20 سانتىمېتىر ئەتراپىدا بولىدۇ. ئويناش ئۇسۇلى: ئويۇن ئوينىغۇچىلار ئويۇن باشلاشتىن بۇرۇن، چەك تاشلاش ئۇسۇلى ئارقىلىق ئويۇن باشلاش نۆۋىتىنى بەلگىلەيدۇ. ئالدى بىلەن ئويۇن باشلاش نۆۋىتىنى ئالغان كىشى ياكى تەرەپ مەيداننىڭ سىرت سىزىقىدىن ئىككى قەدەم يىراقلىقتا شارچە تاشنى يەرگە قويۇپ، بارماق قولىنىڭ تىرنىقى بىلەن چېكىپ سىلىق دومىلىتىدۇ. دومىلاتقان شارچە تاش بىۋاستە ئورەككە كىرسە، بۇ ئورەك شۇ كىشىنىڭ ياكى شۇ تەرەپنىڭ بولۇپ، يەنە شۇ كىشى ئۆز ئورىكىدىن بەش سانتىمېتىر ئارىلىق قويۇپ، يۇقىرىدىكى ئۇسۇل بىلەن باشقا ئورەكلەرگە قارىتىپ تاش دومىلىتىدۇ. نۆۋەت بىلەن ئىككى كىشى ياكى ئىككى تەرەپ تاش دومىلىتىش جەريانىدا، بىر كىشى ياكى بىر تەرەپ يەنە بىر تەرەپنىڭ تېشىنى مەقسەتلىك ھالدا سوقۇپ ئۆز تېشىنى ئورەككە يېقىنلاشتۇرۇۋېلىپ، قارشى تەرەپنىڭ تېشىنى چېگرا سىزىقىدىن چىقىرىۋېتىشكىمۇ بولىدۇ. تاشنى ئورەككە كىرگۈزۈش ئوڭاي بولىدۇ. ئەگەر دومىلاتقان تاش چېگرا سىزىقىدىن چىقىپ كەتسە، كېلەر قېتىملىق دومىلىتىش نۆۋىتى كەلگەندە، ئەڭ باشتا ئويۇن باشلىغاندەك مەيدان سىزىقىدىن ئىككى قەدەم يىراقلىقتىن تاش دومىلىتىدۇ. دومىلاتقان تاش ئورەككە كىرمىگەن، بىراق دائىرە ئىچىدە بولسا، يەنە بىر قېتىم دومىلىتىش نۆۋىتى كەلگەندە، تاش تۇرغان ئورنىدىن دومىلىتىلىدۇ. ئويۇننى ئاشۇ تەرىقىدە داۋاملاشتۇرۇپ، ئاخىر قايسى كىشى ياكى تەرەپ ئالدى بىلەن بەش ئورەككە تاشنى بۇرۇن كىرگۈزۈۋالالىسا، شۇ تەرەپ يەڭگەن بولىدۇ، يېڭىلگەن تەرەپ ياكى كىشى 50 مېتىر ئارىلىققىچە بىر قولى بىر پۇتىغا چېتىلغان ھالدا يۈگۈرۈپ بارىدۇ."

## مەنبەلەر
تاش يوشۇرۇش ئويۇنى

تاش كەلدى - تاش كەتتى ئويىنى دەپمۇ ئاتىلىدۇ. بۇ ئۇيغۇر ياش - ئۆسمۈرلىرى ئارىسىدا ئوينىلىدىغان ئەنئەنىۋى ئويۇنلارنىڭ بىرى بولۇپ، ئويۇندا ئەر - ئايال دەپ ئايرىلمايدۇ. ئويۇنغا ئاز بولغاندا 7 - 8 ئادەم قاتنىشىدۇ. ئويناش ئۇسۇلى: ئويۇنغا يىغىلغان ئادەم ئىچىدىن ئىختىيارىي ئاساستا ياكى چەك تاشلاش ئارقىلىق تاش تاپقۇچى بالا بەلگىلىنىدۇ. قالغان كىشى ئىككى قولىنىڭ بارماقلىرىنى كىرىشتۈرگەن ھالدا چەمبەر ھاسىل قىلىپ تۇرىدۇ. بۇ كىشىلەرنىڭ قولىدا گۈلىدەك چوڭلۇقتىكى بىر تاش يوشۇرۇنغان بولىدۇ. تاش تاپقۇچى كىشى چەمبەر ئىچىگە كىرگەندىن كېيىن، تاش يوشۇرغۇچى ئادەملەر  دەپ توختىماي ۋارقىراپ توۋلاپ، تاشنى يوشۇرۇن ھالدا قولدىن قولغا يۆتكەپ ماڭغۇزۇپ تۇرىدۇ. ئوتتۇرىدىكى تاش تاپقۇچى كىشى تاشنى تېپىشقا ھەرىكەت قىلىدۇ. ئەگەر تاش تاپقۇچى كىشى ئازاد بولىدۇ - دە، تاشنى تاپقۇزۇپ قويغۇچى ئوتتۇرىغا چۈشۈپ تاش تاپىدۇ. ئۈچ نۆۋەتكىچە تاپالمىسا، ئۇ ھالدا ئويۇننى قىزىتىش ئۈچۈن تاشنى تاپالمىغۇچىنىڭ ئوڭ قولى ئوڭ پۇتىغا چېتىلىپ، بەلگىلەنگەن ئارىلىققىچە يۈگۈرىدۇ ياكى ئۇسسۇل ئويناپ بېرىدۇ. بۇ ئويۇندا، قولدىن - قولغا ئۆتۈپ تۇرىدىغان تاشنى بەدەننىڭ باشقا يەرلىرىگە يوشۇرۇنۇشقا بولمايدۇ، پەقەت قولدىن - قولغا يۆتكىلىپلا تۇرىدۇ."

## مەنبەلەر
ئۆستەڭدىن سەكرەش ئويۇنى

بۇ ئويۇن جەنۇبىي شىنجاڭ رايونلىرىنىڭ كۆپرەك ئوينىلىدۇ. ئۇ ياش - ئۆسمۈرلەرنىڭ بەدىنىنى چېنىقتۇرۇپ، قاڭقىش كۈچىنى ئاشۇرۇشتا، ئۇلارنى جۈرئەتلىك قىلىپ تەربىيلەشتە بەلگىلىك رول ئوينايدۇ. بەسلىشىش ئۇسۇلى: بۇ ئويۇنغا قانچە بالا قاتناشسا بولىۋېرىدۇ. ئويۇنغا قاتناشقۇچى بالىلار بىرلىكتە ئېرىق - ئۆستەڭلەرنىڭ مەلۇم بىر جايىنى تاللاپ بېكىتكەندىن كېيىن، بىر - بىرىدىن نۆۋەت بىلەن يىراقتىن يۈگۈرۈپ كېلىپ ئۆستەڭنىڭ ئۇ قىرغىقىغا سەكرەپ ئاتلاپ ئۆتىدۇ. ئاتلاپ ئۆتۈپ كەتكەنلەر ئۇنىڭدىن كەڭرەك بىر جاينى تاللاپ يەنە ئاتلىشىدۇ. بۇ ئورۇندىمۇ ئاتلاپ ئۆتۈپ كەتكەنلەر، يەنىمۇ كەڭرەك بىر جايدىن ئاتلىشىدۇ. ئۆستەڭدىن سەكرەپ بەسلىشىش ئويۇنى ئاشۇ تەرىقىدە داۋاملىشىپ، ئاخىر قايسى كىشى ئەڭ كەڭ جايدىن سەكرەپ ئاتلاپ ئۆتۈپ كەتسە، شۇ يەڭگەن بولىدۇ."

## مەنبەلەر
دامكا ئويۇنى

دامكا ئويۇنى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۇزۇن تارىخقا ئىگە بولغان ئەنئەنىۋى مەدەنىي كۆڭۈل ئېچىش ئويۇنلىرىنىڭ بىرى. دامكا ئويۇنىدا چوڭ - كىچىك، ئەر - ئايال دەپ ئايرىلمايدۇ. ئويناش ئۇسۇلى: ئويۇن مەيدانى خەلقئاراچە شاھمات تاختىسى بىلەن ئوخشاش بولىدۇ. مۇسابىقىلىشىدىغان ھەر بىر تەرەپ ئەزانىڭ رەڭگى ئوخشاش بولمىغان 12 دانىدىن ئۇرۇقچىسى بولىدۇ (رەڭگى ئوخشاش بولمىغان ئۇششاق تاش بىلەن ئوينىسىمۇ بولىدۇ)، بۇ ئۇرۇقلار مەيداندىكى قارا يولغا ئۈچ رەتتىن تولۇق تىزىلىدۇ. ئۇرۇقلار ئۆز يولى بويىچە نۆۋەت بىلەن بىر قەدەم - بىر قەدەمدىن مېڭىلىدۇ. ئەگەر بىر تەرەپنىڭ ئۇرۇقى يەنە بىر تەرەپنىڭ ئۇرۇقى ئالدىغا كېلىپ قالسا (ئۇرۇقنىڭ كەينىدە ئاتلاپ ئۆتۈپ چۈشىدىغان بوش ئورۇن بولسا)، ئاتلاپ يەيدۇ، ئەگەر يېيىشكە تېگىشلىك ئۇرۇقنى يېمىسە، قارشى تەرەپ ئۇنىڭ ئۇرۇقىنى  دەپ ئېلىۋېتىش بىلەن بىرگە ئۆزىنىڭ ئۇرۇقىنى يۆتكەيدۇ. ئۇرۇقلارنى ئۆز ئارا مەقسەتلىك ھالدا قارشى تەرەپنىڭ يېيىشىگە سېلىپ بېرىشكە بولىدۇ. شۇ تەرىقىدە ھەر خىل توساقلارنى بۆسۈپ ئۆتۈپ قارشى تەرەپ مەيدانىنىڭ ئەڭ چېكىگە چىقىرالىسا، دامكا قىلىنىپ قارشى تەرەپنى يېڭىپ چىقىشتا ناھايىتى زور رول ئوينايدۇ. دامكا بولۇپ باشقا چىققان ئۇرۇق ئۆز ئۇدۇل لىنىيىسى بويىچە بىراقلا مەيداننىڭ ئەڭ چېتىگىچە ئاتلاپ ئۆتۈپ ئۇرۇق يېيەلەيدۇ. دامكىنى ھالاك قىلىش ئويۇنىنى ھەم قىزىقارلىق، ھەم جىددىي تۈس ئالدۇرۇپ ئويناش ئۈچۈن، بىر ياكى ئۇنىڭدىن كۆپرەك ئۇرۇقچىنى قۇربان قىلىش بەدىلىگە چەت يول ۋە يان يوللارنى قامال قىلىش تورى قۇرۇش ئارقىلىق ھالاك قىلىشقا بولىدۇ. دامكا ئويۇنىدا ئىككى كىشى ئۆز ئارا ئۇرۇق يېيىشىپ ئاخىر قايسى بىرى يەنە بىرىنىڭ ئۇرۇقىنى يەپ تۈگىتىۋەتسە ياكى قاماپ يۈرۈش يولىنى قويمىسا شۇ كىشى يەڭگەن بولىدۇ. قايسى بىر تەرەپنىڭ بولمىسۇن ئۇرۇقلىرى پۈتۈنلەي يېيىلىپ تۈگىگەن بولسا،  يېڭىلگەن؛ يۈرۈش يولى پۈتۈنلەي توسۇلۇپ قالغان بولسا  بولۇپ يېڭىلگەن بولىدۇ. بۇنداق مۇسابىقىلەر خۇددى شاھمات مۇسابىقىلىرىگە ئوخشاش بولۇپ، يېقىنقى يىللاردىن بۇيان شىنجاڭنىڭ بەزى ناھىيىلىرىدە بۇ خىل ئويۇن تۈرلىرى بويىچە مۇسابىقىلەر كۆپلەپ ئېلىپ بېرىلماقتا."

## مەنبەلەر
كالتەك توپ ئويۇنى

كالتەك توپ ئويۇنى  دەپمۇ ئاتىلىدۇ، بۇ ئويۇن ئۇيغۇر ياشلىرى ئارىسىدا بىر قەدەر كەڭ تارقالغان. ئۇ يىلنىڭ ھەر قايسى پەسىللىرىدە قىز - ئوغۇللارنىڭ ئارىلىشىپ ئوينىشىغا باب كېلىدۇ. ئويۇننى باشلاشتىن ئىلگىرى، قىز - ئوغۇللار تەپمۇ تەڭ ئىككى كوماندىغا بۆلۈنسىمۇ ياكى ھەر ئىككى كىشى بىر - بىرىگە قارىمۇ قارشى ئوينىسىمۇ بولىدۇ. چۈنكى، بۇ ئويۇن بىرلا ۋاقىتتا پەقەت ئىككى كىشى تەرىپىدىن ئوينىلىدىغان بولغاچقا، بىر كىشى بىر كوماندا ياكى بىر نەچچە كىى بىر كوماندا بولۇپ، بىر - بىرلەپ ئويۇن كۆرسىتىشى مۇمكىن. ئويۇنغا قاتنىشىدىغانلار سېپى 50 سانتىمېتىر ئۇزۇنلۇقتا، يۈزى 15 سانتىمېتىر چوڭلۇقتا بىردىن تاختا پالاق تەييارلىشى شەرت. ئۇنىڭدىن باشقا، ھەر قېتىملىق ئويۇن ئۈچۈن چوڭ ئادەمنىڭ قوش مۇشتۇمى چوڭلۇقىدىكى توپتىن 2 - 3 دانە، 2 - 3 مېتىر ئۇزۇنلۇقتىكى تانا ھازىرلىنىدۇ. مەيداننىڭ مۇۋاپىق يېرىگە ئۇچىغا ھالقا ئورنىتىلغان، 5.1 - 2 مېتىر ئېگىزلىكتىكى بىر موما (قانچىكى توم بولسا شۇنچە ياخشى) ياغاچ قادىلىدۇ. ئاندىن بايىقى تانىنىڭ بىر ئۇچى موما ئۇچىدىكى ھالقىغا، يەنە بىر ئۇچى توپقا چىگىلىدۇ. ئويۇن كۆرسەتمەكچى بولغان ئىككى كىشى مومىنىڭ ئىككى تەرىپىدە ( نىڭ سىرتىدىكى چەمبەر ئىچىدە) قوللىرىغدا پالاق تۇتقىنىچە ئويۇننىڭ باشلىنىشىنى كۈتۈپ تۇرىدۇ. ئويۇن رىياسەتچىسى ياكى رېپىرنىڭ ئىجازەت بېرىشى بىلەن تەڭ ئويۇن باشلىنىپ، بالىلار نۆۋەت بىلەن توپ ئۇرىدۇ. باشقىلار بەلگىلەنگەن دائىرە ئىچىدە تۇرۇپ ئويۇن كۆرىدۇ. ئويۇن كۆرىدىغانلار مومىنى مەركەز قىلىپ، دائىرە سىزىقىدىن ھالقىماي تۇرۇشى، موما ئەتراپىدىكى ئۇيان - بۇيان ئۇچۇپ تۇرغان توپقا قول ئۇزاتماسلىقى، تەرەپبازلىق قىلماسلىقى، توپ ئويناۋاتقان ئىككى كىشىمۇ تاختا پالاقنى قائىدە بويىچە مەھكەم تۇتۇپ، ئۆز مەيدانىدا راۋرۇس تۇرۇشى، پالاقنى توپقا ئۇرۇشى، تانا يىپ ياكى قارشى تەرەپنىڭ قول ۋە پالىقىغا ئۇرماسلىقى، ئۆز ئارا نۆۋەت ئارىلاشتۇرۇۋەتمەسلىكى، توپنى رىتىملىق ۋە سىستېمىلىق ئۇرۇشى، ئويۇن كۆرگۈچىلەرگە قارىتىپ ئۇرۇۋەتمەسلىكى، ئۆز ئارا بىر - بىرىنى گەپكە تۇتماسلىقى ۋە مومىغا تايىنىۋالماسلىقى تەلەپ قىلىنىدۇ. ئويۇن جەريانىدا رېپىر ئەستايىدىل كۆزىتىپ، توپنى سانايدۇ. پالاقنىڭ توپقا ھەر بىر ئۇرۇلۇشى بىر نومۇر ھېسابلىنىدۇ. ئويۇن بەلگىلەنگەن قائىدە بويىچە داۋاملىشىپ، بەلگىلەنگەن چەككە يەتكەندە ئاخىرلىشىدۇ. ئويۇن ئاخىرىدا يەڭگەن - يېڭىلگەنلەر ئايرىلىپ، يېڭىلگەنلەر شۇ كۈنى ئويۇنغا قاتناشقانلارنىڭ تەلىپىنى بەجا كەلتۈرىدۇ (ھەر خىل سەنئەت نومۇرلىرىنى كۆرسىتىدۇ ياكى يۇمۇر سۆزلەپ ئۇلارنى كۈلدۈرىدۇ)"L"

## مەنبەلەر
ئالما سۈزۈش ئويۇنى

ئالما سۈزۈش ئويۇنى ئۇيغۇر مىللىتى ياشلىرىنىڭ ئەنئەنىۋى ئويۇنلىرىنىڭ بىر تۈرى بولۇپ، بۇ ئاساسەن ياز پەسىللىرىدە دەريا - كۆللەردە ئوينىلىدىغان ئويۇن. بۇ ئويۇندا چوڭراق دەريا، چوڭراق ئۆستەڭ - كۆللەردە ئالمىنى سۇغا ئېتىۋېتىپ، ئارقىسىدىن قوغلاپ ئۈزۈپ بېرىپ ئوينايدىغان، سۇدا ئۈزۈش ماھارىتىنى ئۆستۈىدىغان، كۈچ ۋە تېزلىك تەلەپ قىلىدىغان ئويۇن. ئويناش ئۇسسۇلى: بۇ ئويۇندا بىر توپ ياشلار دەريا كۆللەردىكى سۇغا چۈشىدۇ ۋە بىر دانە ئالمىنى سۇنىڭ ئېقىشىغا قارىتىپ ئاتىدۇ ۋە مۇنداق قوشاق توقۇيدۇ: ئالما ئاتتىم دەرياغا، لەيلىمەيدۇ، چۆكمەيدۇ. سەن يارىمنىڭ ئوتلارى، يالقۇنلايدۇ، ئۆچمەيدۇ. قوشاق بىلەن تەڭ ئويۇنغا قاتناشقۇچى ھەممە كىشى تەڭ ھەرىكەتكە كېلىپ تاشلانغان ئالمىنى سۇدا ئۈزۈپ قوغلاپ بېرىپ تۇتىدۇ. تاشلانغان ئالمىنى كىم ئالدى بىلەن سۈزۈۋالسا، شۇ يەڭگەن ھېسابلىنىدۇ. ئۇمۇ قوشاق بىلەن ئالمىنى ئېقىنغا قارىتىپ ئاتىدۇ. ئالماڭنى مەنمۇ ئاتتىم، سۇنىڭ ئېقىشىغا. يارنىڭ خەتلىرى تەگدى، يۈرەكنىڭ بېغىشىغا. بۇ ئويۇندا ئۇدا ئۈچ قېتىم ئالمىنى سۈزۈۋالغان كىشى ئويۇندا يەڭگەن ھېسابلىنىدۇ. ئويۇن شۇ تەرىقىدە داۋاملىشىۋېرىدۇ. بۇ ئويۇندا بىخەتەرلىككە ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىش لازىم."

## مەنبەلەر
ئېشەك بەيگىسى

ئېشەك بەيگىسى، ئۇيغۇر ئويۇنلىرى ئىچىدە كەڭ ئومۇملاشمىغان بولسىمۇ، لېكىن قەشقەر ۋىلايىتى، خوتەن ۋىلايىتى تەۋەلىرىدە ئۇيغۇر ياشلىرى ئىچىدە بۇ ئويۇن بار. ئۇيغۇر ياش - ئۆسمۈرلىرى چارۋا - مال بېقىش ئۈچۈن ئېشەككە مىنىپ يايلاقلارغا بارىدۇ. ئۇلاغلىرىنى ئوتلاققا قويۇۋېتىپ، بىر قانچە ياش كېڭىشىش ئارقىلىق مەلۇم ئارىلىق بەلگىلەپ ئېشەكلىرىنى بەيگىگە سېلىپ چپىشتۇرىدۇ. بەزى ۋاقىتلاردا ئۆچكە تېرىسىنى سۇغا چىلاپ ئېشەك مىنىپ ئوغلاق تارتىشىپ ئوينايدۇ. ئېشەك بەيگىسىمۇ بىر خىل قىزىقارلىق پائالىيەت بولۇپ، يېقىنقى يىللاردىن بۇيان يېڭىشەھەر ناھىيىسى، يېڭىسار ناھىيىسى، يوپۇرغا ناھىيىلىرىدە مىللىي ئەنئەنىۋى ئويۇن سۈپىتىدە ئېشەك چېپىشتۇرۇشتا ئويۇن كۆرسىتىش مۇسابىقىلىرى ئېلىپ بېرىلدى. ئېشەك بەيگىسىنى ئويناش ئۇسۇلى: بىرەر كەنت ياكى بىرەر يېزا بازىرىنى ئاساس قىلىپ، خىل ھاڭگا ئېشەكلەر تاللىنىپ 1000 مېتىرلىق، 2000 مېتىرلىق مەيداندا ئۆز ئارا مۇسابىقىلىشىپ چاپتۇرسا بولىدۇ. مۇسابىقىلەشكۈچىلەر بىخەتەرلىككە كاپالەتلىك قىلىش ئۈچۈن، ئېشەكنىڭ ئۈستىگە توقۇم ياكى يۇمشاق نەرسىلەرنى چىگىپ مەيدانغا چۈشۈشى لازىم. بۇ پائالىيەتنى ئات، تۆگە يوق يەرلەردە ئات بەيگىسى مۇسابىقە قائىدىسىگە ئوخشاش ئوينىسا ۋە كېڭەيتسە بولىدۇ."

## مەنبەلەر
بۇقىچىلاپ ئارقان تارتىشىش ئويۇنى

penis
بۇقىچىلاپ ئارقان تارتىشىش ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۇزاق تارىخقا ئىگە، قىزىقارلىق ئەنئەنىۋى ئويۇنلىرىنىڭ بىرى. بۇ ئويۇن كۆپىنچە توي - تۆكۈن ۋە جامائەت يىغىلغان سورۇنلاردا، ھەتتا مەھەللىۋى تويلاردا، ياشلار توپلاشقان جايلاردا ئىككى كىشى ئۆز ئارا كېلىشىپ، مەيدانغا چىقىپ مۇسابىقىلىشىدىغان ئويۇن. بەزىدە ئىككى قەبىلە، ئىككى تەرەپ ئۆز تەرىپىدىن كۈچلۈك يىگىتلەرنى تاللاپ چىقىرىپ، ئۆز ئارا مۇسابىقە ئېلىپ بارىدۇ. بۇقىچىلاپ ئارقان تارتىشىش ئويۇنى قىرىقارلىق ھەمدە رىقابەتچىلىكى كۈچلۈك بولغان ئويۇن تۈرلىرىنىڭ بىرى. بۇ ئەنئەنىۋى ئويۇننى ساقلاپ قېلىشقا ۋە ئۇنىڭغا ۋارىسلىق قىلىشقا، شۇنىڭدەك ئويناش ئۇسۇلىنى قائىدىلەشتۈرۈپ، مەزمۇنىنى بېيىتىپ تەرەققىي قىلدۇرۇشقا توغرا كېلىدۇ. مەيدان ۋە سايمان مەيدان: تەكشى يەرگە ئارىلىقى بىر مېتىردىن پاراللېل ئۈچ سىزىق سىزىلىدۇ. ئىككى چەتتىكى سىزىقلار چېگرا سىزىق دېيىلىدۇ. ئوتتۇرىسىدىكى سىزىق ئوتتۇرا سىزىق دېيىلىدۇ. سايمان: دىئامېتىرى ئىككى سانتىمېتىر ئەتراپىدا كېلىدىغان ئالتە مېتىر ئۇزۇنلۇقتىكى ئارقاننىڭ ئىككى ئۇچى چىگىلىپ، قوش ئارقان قىلىنىدۇ. ئارقاننىڭ مۇسابىقىلەشكۈچىلەرنىڭ بويۇنلىرىنى يالاپ كەتمەسلىكى ئۈچۈن، بوينىغا كىرگۈزۈلىدىغان قىسمى يۇمشاق نەرسىلەر بىلەن ئورالغان بولىدۇ. مۇسابىقىدە ئادەم سانى ۋە ياش قۇرامى چەكلەنمەيدۇ. مۇسابىقە ئۇسۇلى: مۇسابىقە ئارقىنىنىڭ دەل ئوتتۇرىسىغا بىر قىزىل لېنت باغلىنىدۇ ھەمدە لېنتا باغلانغان قىسمى ئوتتۇرا سىزىققا توغرىلىنىدۇ. قوش ئارقاننىڭ ئىككى ئۇچى ئىككى تەرەپ ئەزالىرىنىڭ چاترىقىدىن ئۆتكۈزۈلۈپ بويۇنلىرىغا كىرگۈزۈلگەندىن كېيىن، چېگرا سىزىقىنىڭ كەينىدە مۇسابىقە تەييارلىنىپ تۇرىدۇ، مۇسابىقە باشقۇرغۇچى ياكى رېپىر مۇسابىقە باشلاش ئىشارىسى بەرگەندىن كېيىن، ھەر ئىككى تەرەپ تۆت پۇتلۇق بولۇپ ئۆز تەرىپىگە كۈچەپ تارتىدۇ. ئاخىرى بىر كىشى قارشى تەرەپنىڭ ئەزاسىنى تارتىپ چېگرا سىزىقىدىن ئۆتكۈزۈۋەتسە، شۇ كىشى يەڭگەن ھېسابلىنىدۇ. بىر مەيدان مۇسابىقىدە ئۈچ قېتىم ياكى بىرلا قېتىم تارتقۇزسا بولىدۇ. بۇ مۇسابىقە قاتناشقۇچىلار سانىنىڭ ئاز - كۆپلۈكىگە قاراپ بەلگىلىنىدۇ. ئەگەر مۇسابىقىگە قاتناشقۇچىلارنىڭ سانى كۆپ بولسا، ئۇ ھالدا ئېغىرلىق دەرىجە ئايرىمىسىغا ئايرىمىسىمۇ بولىدۇ. بۇنىڭدا، مۇسابىقىلەشكۈچىلەرنىڭ يەڭگەن - يېڭىلگەنلىكىنى بىر ئايلانما مۇسابىقىدە ئېرىشكەن  ئومۇمىي نومۇرغا قاراپ بېكىتىلىدۇ. نومۇرى كۆپ بولغانلارنىڭ نام تەرتىپى ئالدىغا قويۇلىدۇ. قائىدىگە خىلاپ ھەرىكەتلەر: رېپىر مۇسابىقە باشلاش ئىشارىتى بېرىشتىن بۇرۇن ئارقان تارتىشنى باشلىسا، يەرگە پۇت تىرەيدىغان ئازگال قېزىۋالسا ياكى ئۆرە تۇرۇۋېلىپ تارتسا قائىدىگە خىلاپ ھەرىكەت ھېسابلىنىدۇ. بىرىنچى قېتىم قائىدىگە خىلاپ قىلىنسا، ئاگاھلاندۇرۇش بېرىلىدۇ. يەنە قايتا سادىر قىلىنسا، مۇسابىقىلىشىش ھوقۇقى ئېلىپ تاشلىنىدۇ. بۇقىچىلاپ ئارقان تارتىشىش پائالىيىتى مۇرەككەپ مەيدان ۋە قورال - سايمان، مۇئەسسەسە تەلەپ قىلمايدۇ. ھەر قانداق بىر تۈز يەردە ئالتە مېتىرلىق ئارقان بولسىلا ئېلىپ بېرىشقا بولىدۇ. شۇڭا، يېزىلاردا بۇ پائالىيەتنى قانات يايدۇرۇپ، مەنىۋى تۇرمۇشنى بېيىتىشقا بولىدۇ. شەرت - شارائىتى بار يەرلەردە پالاس ئۈستىدە ئېلىپ بارسا تېخىمۇ ياخشى بولىدۇ."

## مەنبەلەر
بىر پۇت بىلەن تاقلاپ يۈگۈرۈش ئويۇنى

بىر پۇت بىلەن تاقلاپ يۈگۈرۈش ئويۇنى ئۇيغۇر ياشلىرى ئىچىدە ئېلىپ بېرىلىدىغان رىقابەتچىلىكى كۈچلۈك، مۇسابىقە تۈسىنى ئالغان پائالىيەتلەرنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇنىڭ بەدەننى چېنىقتۇرۇش، پۇت كۈچىنى ئاشۇرۇش جەھەتلەردە رولى چوڭ. ئويناش ئۇسۇلى: بۇ ئويۇندا ئىككى كىشى ياكى گۇرۇپپىلارغا بۆلۈنۈپ مۇسابىقىلەشسە بولىدۇ. بۇ ئويۇن چوڭ مەيدان، ئۈسكۈنە  تەلەپ قىلمايدۇ. ئوغۇللار بىلەن ئوغۇللار، قىزلار بىلەن قىزلار مۇسابىقىلىشىدۇ ياكى ئوغۇل - قىزلار ئارىلىشىپ مۇسابىقىلەشسىمۇ بولىدۇ. مۇسابىقىلەشكۈچىلەر بىر يەرگە يىغىلغاندىن كېيىن، ئالدى بىلەن يۈگۈرۈش ئارىلىقى بەلگىلىنىپ، بىر قېتىمدا يۈگۈرىدىغان ئادەم سانى ياكى گۇرۇپپا سانىغا ئاساسەن، يۈگۈرۈپ بارىدىغان نۇقتىغا بەلگە قويۇلىدۇ. يۈگۈرۈشنى باشلاش ئورنىغا پەللە سىزىقى سىزىلىپ، قاتناشقۇچىلار سىزىقىنىڭ كەينىدە رەت بولۇپ تىزىلىپ تۇرىدۇ. ئارىدىن بىر كىشى ياكى رېپىر يۈگۈرۈشنى باشلاش ئىشارىسى بەرگەن ھامان مۇسابىقىلەشكۈچىلەر بىر پۇتىنى كۆتۈرۈپ (قايسى پۇتىنى كۆتۈرسىمۇ بولىدۇ) بىر پۇتى بىلەن تاقلاپ يۈگۈرۈپ بەلگىلەنگەن نۇقتىغا قويۇلغان بەلگىنى  ئايلىنىپ باش پەللىگە قايتىپ كېلىدۇ. كىم ئالدىدا كەلسە، شۇ يەڭگەن ھېسابلىنىدۇ. بىر پۇت بىلەن تاقلاپ يۈگۈرۈشتە ئىككى پۇت بىلەن يۈگۈرۈۋالسا، كۆتۈرۈۋالغان پۇتىنى يەرگە قويۇۋالسا، بەلگىلەنگەن  نۇقتىغا بېرىپ بەلگىنى ئايلانماي تۇرۇپ ئارقىسىغا يانسا نەتىجىسى ئىناۋەتكە ئېلىنمايدۇ. كۆتۈرۈلگەن پۇتنى يەرگە قويماي بىر ئاز تۇرۇۋېلىپ، يەنە يۈگۈرۈشنى داۋاملاشتۇرۇشقا بولىدۇ. بۇ خىل مۇسابىقىنى ياشلار ئارىسىدا بولۇپمۇ مەكتەپلەردە ئېلىپ بېرىشقا مۇۋاپىق كېلىدۇ."

## مەنبەلەر
ئۇزۇن چاچ ئۆرۈش ئويۇنى

ئۇزۇن چاچ ئۆرۈش ئويۇنى ئۇيغۇر قىزلىرى ئوينايدىغان، روشەن خاسلىققا ئىگە بىر خىل ئويۇن تۈرىدۇر. بۇ ئويۇن ياز ۋە كۈز پەسىللىرىنىڭ ھاۋا ئوچۇق (ھۆل - يېغىنسىز) كۈنلىرى ئېرىق - ئۆستەڭ بويلىرىدا قىزلار تەرىپىدىن ئوينىلىدۇ. ئويۇنغا قاتناشماقچى بولغان قىزلار بىر يەرگە جەم بولۇپ، ئۆز ئالدىغا چاچلىرىنى چۇۋۇپ - تاراپ تەييارلىنىدۇ. ئۇلار ئىچىدىن بىر قىز رىياسەتچى قىلىپ سايلىنىدۇ. ئۇلار ئىچىدىن بىر قىز رىياسەتچى قىلىپ سايلىنىدۇ. رىياسەتچى قىز باشقا ئىش قىلماي، ئويۇن كۆرسىتىدىغانلارنىڭ ھەرىكىتىنى كۆزىتىپ، ئاخىردا دەرىجىگە ئايرىيدۇ. چېچىنى تەلەپكە لايىق ئۆرۈمىگەنلەرنى بەلگىلىك مۇددەت ئىچىدە قايتا ئۆرۈشكە بۇيرۇيدۇ. يەنىلا ئۆرەلمىسە  تارتىلىدۇ ئويۇن رىياسەتچى قىزنىڭ ئىجازىتى بىلەن باشلىنىپ، قىزلار بەس - بەستە چاچ ئۆرۈيدۇ. شەرت: چاچ چوڭ - كىچىكلىكى ئوخشاش قىرىق تال (ئويۇن باشلىنىشتىن ئاۋۋال قانچە تال ئۆرۈش بېكىتىلگەن بولسا شۇ بويىچە بولسىمۇ بولىدۇ) ئۆرۈلۈشى، چاچ ئۆرۈگۈچىنىڭ ھەرىكىتى تېز، قائىدىلىك، كۆركەم بولۇشى، ئۆز ئارا پاراڭ سېلىشماسلىقى، چاچ ئۆرۈۋاتقان قىزلار بىر - بىرىگە قاراپ رەتلىك ئىككى سەپ تۈزۈپ ياكى ئىككى قىز بىر - بىرىگە قاراپ ياكى چۆرىدەپ ئولتۇرۇشى، قانداق ئولتۇرۇشتىن قەتئىينەزەر چاچ ئۆرۈۋاتقان تەرەپكە سەل - پەل ئېگىلىپ، قىزلارغا خاس ئەۋرىشىملىكىنى نامايان قىلىشى، تازىلىققا ئەھمىيەت بېرىپ ئۇچىسىدىكى كىيىم - كېچىكىنى پاكىز تۇتۇشى لازىم. ۋاقىت جەھەتتە، ئويۇن رىياسەتچىسى ھەر بىر قىزنى بىر قېتىمدىن ئايلانغانغا قەدەر داۋاملىشىدۇ ۋە بۇ ئويۇن يېڭىلگەنلەرگە  بېرىش بىلەن تاماملىنىدۇ. قىزلار بۇ ئويۇن ئارقىلىق تۇرمۇشىنى، كىشىلىك ھاياتىنى ۋە ئۆزىنى دەسلەپكى قەدەمدە تونۇپ، ئۆزىنىڭ گۈزەللىك چۈشەنچىسىنىڭ بىخلىنىشىغا ئاساس سالىدۇ. رەتلىك، تال - تال ئۆرۈلگەن چاچنىڭ قىزلارنىڭ سۈپىتى، خاسلىقى ئىكەنلىكىنى ئىستىخىيىلىك ھالدا ھېس قىلدۇرىدۇ: تازىلىققا، سالامەتلىككە ئەھمىيەت بېرىش بىلەن بىرگە ئانىنىڭ يۈكىنى يېنىكلىتىدۇ. تېز ھەركەت قىلىشنى ئۆگىنىدۇ."

## مەنبەلەر
ئۇسسۇل

ئۇسسۇل مۇئەييەن رىتىملىق مۇزىكا مۇھىتى ئاستىدا ئوينىلىدىغان كۆپ، ماھارەتلىك ھەرىكەت ئارقىلىق ئوبرازلىق يارىتىپ، كىشىگە بەدىئىي زوق ۋە ئىجتىمائىي تەسەۋۋۇر بېغىشلايدىغان بىر خىل سەنئەت ئويۇنىدۇر. بۇ خىل سەنئەت شەكلى ئۆزىنىڭ شەكىللىنىش جەريانىدا ئىنسانلار جەمئىيىتىنىڭ ئۇزۇن تارىخى ۋە تەرەققىيات باسقۇچىنى ئۆز بېشىدىن ئۆتكۈزۈش ئارقىلىق ئىجتىمائىي ئەمگەك ۋە تەسەۋۋۇردىن پەيدا بولۇپ ئۈزلۈكسىز تەرەققىي قىلىپ ھازىرقى يېڭى شەكىلگە كىردى. بىز  دەيمىز. مۇشۇ مەنىدىن ئېيتقاندا، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۇسۇللىرىنى كىشىلەرنىڭ ئچىكى ھېسسىياتىنى ھەرىكەت ئارقىلىق ئىپادىلىگۈچى ۋاستە دېيىشكە بولىدۇ. بىرەر توي - مەرىكىدە ياكى مەشرەپلەردە لەرزان ئۇسسۇل بىلەن قىزلار مەيدانغا چۈشكەندە ھېسسىياتچان ئەرلەر ئۆزلىرىنى تۇتۇۋالالماي مۇنداق قوشاقلارنى ئوقۇشىدۇ. ئالتۇنمىكىن، كۈمۈشمىكىن، قىزنىڭ بويلىرى. قايناپ تۇرغان بۇلاقمىكىن، ئويناق كۆزلىرى. سايراپ تۇرغان بۇلبۇلمىكىن، شېرىن سۆزلىرى. مېنى شۇنچە كۆيدۈرگەن، يارىم ئۆزلىرى. تال چىۋىقتەك ئۇسسۇللىرىغا، زوقۇم كېلىدۇ. ئاخشاملىققا باراي دېسەم، قورققۇم كېلىدۇ. ئۇيغۇر خەلقى ئەزەلدىن ناخشا - ئۇسسۇلغا ماھىر خەلق، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئەۋلادتىن - ئەۋلاد داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان ئۇسسۇللىرى ئىچىدە ،  ئۇسسۇلىرىدا ھەر خىل يۇمۇرلۇق بېيىتلار، ساتىرىك ئوبرازلار شېئىر ۋە ھەرىكەت ئارقىلىق ئىپادىلىنىدۇ. مەسىلەن، بۇ ئۇسسۇللاردا ئات مىنىش، ئەينەككە قاراش، يار پاچاقلاپ مېڭىش، قۇشتەك بىر پۇتلۇق تاقلاش قاتارلىق ھەر خىل قىزىقارلىق ئويۇنلار بار.  ئۇسسۇلىدا ھەممە ئۇسسۇلچىلارنىڭ بىر يەرگە جەم بولۇپ ھالقا شەكىل ھاسىل قىلىپ ئويناشلىرى يىرتقۇچ ھايۋانلار بىلەن جان تىكىپ ئېلىشىۋاتقان ھالەتنى شەكىللەندۈرىدۇ. ئۇسسۇل مۇزىكىلىق رىتىم، شېئىرىي تەپەككۇر، ئۇسسۇللۇق ھەرىكەتلەر ئارقىلىق قىزغىن كەيپىياتنى ئىپادىلەيدۇ. داۋاملىق شوخ ئۇسسۇل ئوينىغاندا ئادەم بەدىنىدىكى مۇسكۇللار تەڭ ھەرىكەتكە كېلىپ، قان ئايلىنىشنى تېزلىتىپ، ھەرىكەتتىكى چەبدەسلىكنى ۋە ساغلاملىقنى ئاشۇرىدۇ. بىزدىكى  ئۇسسۇلى، ، ، ، ، ،  قاتارلىقلار يۈكسەك ماھارەت ۋە ئۇستىلىق تەلەپ قىلىدىغان ئۇسسۇللار بولۇپ، كىشىلەرنىڭ بەدەن چېنىقتۇرۇشى ۋە مەنىۋى تۇرمۇشىنى جانلاندۇرۇشتا پايدىسى كۆپ بىر خىل ئويۇندۇر. مەسىلەن، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ  ناغرا، سۇنايغا تەڭكەش قىلىنىپ، بىر خىل رىتىملىق ھەرىكەت بىلەن ئوينىلىدىغان كوللېكتىپ ئۇسسۇل.  بىر قانچە يۈز كىشىنىڭ گاھ ئوڭ، گاھ سولغا قول كۆتۈرۈش ھەرىكەتلىرى ياكى ئالدىغا ياكى ئارقىغا نۆۋەت بىلەن تاشلانغان ئاياغ ھەرىكەتلىرى خۇددى بىرلا كىشى ئويناۋاتقاندەك ھالەتنى شەكىللەندۈرىدۇ. بۇ ئۇسسۇللارنىڭ رىتىمى كۈچلۈك بولۇپ، بىر مەيدان  ئۇسسۇلىنى ئويناپ بولغۇچە كىشىلەر چىلىق - چىلىق تەرگە چۆمۈلۈپ كېتىدۇ. شۇڭا، ئۇسسۇلچىلارنى ئالساق ئۇلارنىڭ تېنى ساغلام، خېلى ياشانغان ئۇسسۇلچىلارمۇ ئادەتتىكى كىشىلەردىن ئالاھىدە پەرقلىنىپ تۇرىدۇ. ئۇلار ياشلاردەك تېتىك، روھلۇق كېلىدۇ."

## مەنبەلەر
قۇش تۇتۇش ئويۇنى

قۇش تۇتۇش ئوغۇللارغا ماس بولغان بىر خىل ئويۇن بولۇپ، كەچ كۈز مەزگىللىرىدە ئاختاملىقلاردا، خامان قىلىنىپ، ئاندا - ساندا قالدۇق دانلار ساقلانغان ئېتىزلىقلاردا، گازىر - پۇرچاق قۇرۇتۇلغان ئۆي ئۆگزىلىرىدە؛ قىشنىڭ قار ياغقان كۈنلىرى كەڭ دالا، تاغ جىلغىلىرى، دەريا ساھىللىرى ۋە مۇزلۇقلاردا؛ باش ئەتىياز پەسلىدە ئورمانلار ۋە ياۋا قۇشلار چۈشىدىغان جايلاردا ئوينىلىدۇ. ئويۇنغا قاتنىشىدىغانلار ئۆز ئالدىغا ياكى ھەمكارلىشىپ ئويۇنچۇق ياسايدۇ. بۇنىڭغا ئالدى بىلەن بىردىن غەلۋىر - ئۆتكەمە ياكى ئىنچىكە سىم ۋە ئۇششاق تاللاردا توقۇلۇپ غەلۋىر ياكى ئۆتكەمە شەكلىگە كەلتۈرۈلگەن نەرسىلەرنى تەييارلاش تەلەپ قىلىنىدۇ. ئاندىن 30 - 40 سانتىمېتىر ئۇزۇنلۇقتا، چوڭ ئادەمنىڭ قول بارمىقى توملۇقىدا بىر تال تاياقچە، ئىنچىكە، لېكىن ئاسان ئۈزۈلمەيدىغان تانا يىپتىن 30 - 40 مېتىر ۋە قۇشلارنى جەلىپ قىلىشقا لازىملىق بۇغداي، قوناق، پۇرچاق قاتارلىقلاردىن بىرەر چاڭگال تەييارلىنىدۇ. ئويۇن جەريانى مۇنداق: ئويۇنچىلار بۇ ئويۇننى مەيلى قايسى پەسىلدە، قەيەردە ئوينىسۇن، ئاۋۋال قۇش تۇتۇشقا ماس كېلىدىغان مۇۋاپىق ئورۇن تاللاپ، غەلۋىر قويۇلىدىغان جاي بىلەن ئۆزلىرى يوشۇرۇنىدىغان ئورۇن ئارىلىقىنى بېكىتىپ، غەلۋىر ياكى ئۆتكەمىنى تەكشى يەرگە دۈم قويۇپ، بايىقى تاياقچىنى بىر تەرىپىگە تىرەپ (پېشايۋانغا تۈۋرۈك قويغان شەكىلدە)، يىپنىڭ ئۇچىنى تاياقچىنىڭ يەرگە تېگىپ تۇرغان تەرىپىگە چېگىپ، غەلۋىر ئاستىغا دان چېچىپ، يىپنىڭ يەنە بىر ئۇچىىنى تارتىپ بېرىپ، ئۆزىنى قۇم ئاستىغا يوشۇرىدۇ ياكى يىپ يەتكەن ئارىلىقتا دالدىغا ئالىدۇ. تەييارلىق بۇ باسقۇچقا كەلگەندە، بىر - ئىككى قېتىم سىناق قىلىپ كۆرۈپ، ئىشەنچلىك بولغاندىن كېيىن، قۇشلارنىڭ ئۇچۇپ كېلىپ باسماق ئىچىگە كىرىپ دانلىشىنى كۈتۈپ تۇرىدۇ. ئۆزلىرى كۆڭلىگە پۈككەن (ئائىلىدە بېقىش ياكى سويۇپ يېيىشنى مەقسەت قىلغان) قۇشلار غەلۋىر ياكى ئۆتكەمە ئاستىغا دانلاپ كىرسە، يىپنىڭ ئۇچى پەم بىلەن تېز تارتىلىدۇ. بۇ چاغدا دانغا ئالدانغان قۇشلار غەلۋىر تېگىدە قالىدۇ. بالىلار يۈگۈرۈپ كېلىپ، باسماقنىڭ بىر تەرىپىنى پەم بىلەن كۆتۈرۈپ، قۇشنى ئاستا تۇتىدۇ. ئويۇن ۋاقتىنى ھەر بىر كىشى ئۆز ئەھۋالىغا قاراپ بېكىتىدۇ. ئادەتتە، ئويۇندا يېگىلى بولىدىغان ياۋا كەپتەر، قۇشقاچ قاتارلىق  قۇشلارنىڭ چوڭلىرىنى تۇتىدۇ. يېڭىدىن ئۇچۇرما بولغانلىرىنى ياكى يېگىلى بولمايدىغان، ئاسىرىلىدىغان باشقا قۇشلار چۈشۈپ قالسا قويۇپ بېرىلىدۇ. ھەر قېتىم باسماققا چۈشكەن قۇشلار تۇتۇۋېلىنغاندىن كېيىن، باسماق يەنە يېڭىدىن قويۇلىدۇ. بۇ ئويۇن مۇشۇ ئۇسۇلدا داۋاملىشىدۇ."

## مەنبەلەر
مەيداندىن ئات چىقىرىۋېتىش ئويۇنى

مەيداندىن ئات چىقىرىۋېتىش ئويۇنى ئۇزاق تارىخقا ئىگە، رىقابەتچىلىكى كۈچلۈك ئەنئەنىۋى ئات ئۈستى ئويۇنلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، بۇ ئويۇن كۆپىنچە ھاللاردا ئوغلاق تارتىشىش ئويۇنى باشلىنىش ئالدىدا ۋە توي - تۆكۈن ھېيت - بايراملاردا ئېلىپ بېرىلىدۇ. مۇسابىقىلىشىش ئەھۋالى: كەڭرەك بىر تۈز مەيدانغا مۇسابىقە چۈشىدىغان ئادەم سانىنىڭ ئاز - كۆپلۈكىگە قاراپ دىئامېتىرى 20 مېتىردىن 30 مېتىرغىچە بولغان بىر چەمبەر سىزىلىدۇ. بۇ مۇسابىقىگە ياخشى ئات مىنگەن قاۋۇل، چەبدەس چەۋەندازلار قاتنىشىدۇ. بۇ پائالىيەتتە ئاتلىق ئىككى كىشى ياكى ئىككى كوماندا قارىمۇ قارشى بولۇپ مۇسابىقىلىشىدۇ. ئىككى ئاتلىق كىشى مۇسابىقە تەرتىپىنى باشقۇرىدۇ. مۇسابىقىلەشكۈچىلەر مەيدانغا كىرگەندىن كېيىن، مۇسابىقە باشقۇرغۇچىلار ئۇلارنى چەمبەر شەكىللىك مەيدانغا ئېلىپ كىرىپ مۇسابىقە باشلاش بۇيرۇقىنى بېرىدۇ. مۇسابىقىلەشكۈچىلەر مەيدان ئىچىدە ئات چاپتۇرۇپ كېلىپ، پۇرسەتتىن ئەپچىللىك بىلەن پايدىلىنىپ قارشى تەرەپنى مەيدان ئىچىدىن قىستاپ چىقىرىۋەتسە، شۇ كىشى يەڭگەن بولىدۇ. مۇسابىقە جەريانىدا ئاتنى ياخشى باشقۇرماي، ئېتى ئۆزلۈكىدىن چەمبەر ئىچىدىن چىقىپ كەتسە، يەنىلا مەيداندىن قىستاپ چىقىرىۋېتىلگەن ھېسابلىنىدۇ. مەيداندىن قىستاپ چىقىرىۋېتىلگەن ئات ياكى ئۆزى چىقىپ كەتكەن ئات قايتا مەيدانغا كىرىشكە بولمايدۇ. قارشى تەرەپنى پۈتۈنلەي قىستاپ چىقىرىۋەتكەن كوماندا ياكى چەمبەر ئىچىدە ئادىمى قالغان كوماندا مۇسابىقىدە غەلىبە قىلغان بولۇپ،  شۇ قېتىملىق ئويۇننى ئۇيۇشتۇرغۇچى تەرىپىدىن مۇكاپاتلىنىدۇ. مەيداندىن ئات قىستاپ چىقىرىش مۇسابىقىسىگە قاتناشقۇچىلار قولىغا ھەر قانداق قورال، قامچا - تاياق، ئارقان قاتارلىقلارنى ئېلىشقا بولمايدۇ. پەقەت ئاتنى چەمبەر ئىچىدە چاپتۇرۇپ قارشى تەرەپنى چەمبەردىن قىستاپ چىقىرىشقا تىرىشىدۇ. باشقا بولمىغۇر ھەرىكەتلەر، خەتەرلىك ھەرىكەتلەرنى ئىشلەشكە قەتئىي يول قويۇلمايدۇ. قائىدىگە خىلاپ ھەرىكەتلەرنى ئىشلىگۈچىلەرگە تۇنجى قېتىم ئاگاھلاندۇرۇش بېرىلىدۇ. قايتا سادىر قىلسا، ئۇ ھالدا مەيداندىن چېكىنگەنلەر قاتارىدا بىر تەرەپ قىلىنىدۇ. بۇ پائالىيەت ناھايىتى قىزىقارلىق بولغاچقا، چارۋىچىلىق رايونلىرىدا چارۋىچىلارنىڭ مەنىۋى تۇرمۇشىنى جانلاندۇرۇش يۈزىسىدىن ئېلىپ بېرىلىۋاتقان ئات بەيگىسى، ئوغلاق تارتىشىش، ئات يورغىسى قاتارلىق تۈرلۈك ئات ئۈستى پائالىيەتلىرى بىلەن بىرلەشتۈرۈپ ئېلىپ بارسا بولىدۇ."
## مەنبەلەر
بۇقا بىلەن ئېلىشىش ئويۇنى

بۇقا بىلەن ئېلىشىش ئۇزاق تارىخقا ئىگە ئەنئەنىۋى ئويۇن پائالىيىتى بولۇپ، كىشىلەرنى قەيسەر، باتۇر، قورقماس قىلىپ تەربىيىلەيدىغان قىزىقارلىق ئويۇندۇر. بۇ پائالىيەت ئۇيغۇرلارنىڭ يېزا مەشرەپلىرىدە، چوڭ يىغىلىشلىرىدا، توي - تۆكۈن، مەرىكە كۈنلىرىدە ئېلىپ بېرىلىدۇ، بۇ ئاپالىيەتتە پالۋان يىگىتلەرنى كۈچلۈك بۇقا بىلەن ئېلىشىشقا سالىدۇ. بۇ پائالىيەت خەتەرلىكرەك بولغىنى ئۈچۈن يېقىندىن بۇيان ئەمەلدىن قالدۇرۇلدى. بۇقا بىلەن ئېلىشىش ئۇسۇلى: بۇقا ۋە بۇقا بىلەن ئېلىشقۇچى مەيدانغا چۈشكەندىن كېيىن، بۇقا بىلەن ئېلىشقۇچى ناھايىتى چاققان، چەبدەسلىك بىلەن بۇقىنىڭ ئىككى مۈڭگۈزىدىن تۇتۇۋېلىپ، ئىككى قولى بىلەن بۇقىنىڭ مۈڭگۈزىدىن بۇراپ يىقىتىشقا، بۇقا ئىككى مۈڭگۈزىنى تۇتقۇزماي رەقىبىنى ئۈسسۈپ يېقىتىقا تىرىشىدۇ. ئەگەر بۇقا بىلەن ئېلىشقۇچى بۇقىنىڭ مۈڭگۈزىدىن تۇتۇۋالالماي قالسا، بۇقىنىڭ ئۈسسۈپ يىقىتىۋېتىش خەۋپىگە دۇچ كېلىدۇ. شۇڭا، بۇقا بىلەن ئېلىشقۇچى ئامال بار ئۆزىنى قاچۇرۇپ، بۇقىنىڭ ئىككى مۈڭگۈزىدىن تۇتۇۋېلىپ كۈچ بىلەن بۇراپ تولغاپ بۇقىنى بېسىۋېلىشقا تىرىشىدۇ. بەزىدە كۈچلۈك باتۇر يىگىتلەر يۇلۇنىنى ئۈزۈۋېتەلەيدۇ. بۇنداق سورۇندا بۇقا بىلەن ئېلىشىپ غالىب كەلگۈچى باتۇرلارغا سورۇن ئەھلى مۇكاپات ئىنئام قىلىدۇ."

## مەنبەلەر
ئات ئۈستىدە كۈچ سىنىشىش ئويۇنى

ئات ئۈستىدە كۈچ سىنىشىش ئۇيغۇر ياشلىرىنىڭ ئات ئۈستىدە ئېلىپ بارىدىغان ئەنئەنىۋى ئويۇن تۈرلىرىنىڭ بىرى.

بۇ ئويۇن ئاساسلىق جەنۇبىي شىنجاڭ رايونلىرىدا، بولۇپمۇ ئاتۇش، قەشقەردە كۆپرەك ئۇمۇملاشقان. بۇ ئويۇن مەشرەپ، ئوغلاق تارتىشىش، نورۇز بايراملىرىدا كۆپرەك ئوينىلىدۇ. ئەرلەر بىلەن ئەرلەر ئات ئۈستىدە كۈچ سىنىشىدۇ. بەزىدە باشقا - باشقا يۇرت پالۋانلىرى ئۆز ئارا كۈچ كۆرسىتىپ باتۇرلۇقىنى ناماين قىلىشىدۇ.

مۇسابىقە ئېلىپ بېرىش ئۇسۇلى: ئىككى كىشى ئىختىيارىي ھالدا ئۆز ئارا پۈتۈشۈپ مەيدانغا چۈشىدۇ. ئىككى تەرەپ ئۆز ئىچىدىن بىردىن باتۇر، كۈچلۈك كىشىنى تاللايدۇ. تاللانغان يىگىتلەر مىنگەن ئاتلىرىنىڭ جابدۇقلىرىنى مەھكەم باغلاپ، ئاتنىڭ قۇيرۇقىنى ئىگەرنىڭ ئارقىسىغا بوغۇچلاپ چېگىدۇ. ئىككى يۈز مېتىر يىراقلىقتىن بىر - بىرىگە قاراپ ھەيۋە بىلەن ئات چاپتۇرۇپ كېلىدۇ. نازارەتچى ئېلىشقۇچى يىگىتلەرگە ئوڭ قولىنى كۆتۈرۈپ باشلاش ئىشارىتى بەرگەندىن كېيىن كۈچ سىنىشىش باشلىنىدۇ. بۇ ۋاقىتتا، تاماشىبىنلار ئۆز باتۇرلىرىغا ئىلھام، مەدەت بېرىپ، پالۋاننىڭ ئىسمىنى ئاتاپ  دەپ چۇقان سالىدۇ. مۇسابىقە قىزغىن، جىددىي تۈس ئالىدۇ.

ئات ئۈستىدە كۈچ سىنىشىشتا قايسى بىر باتۇر قارشى تەرەپنى قول كۈچى بىلەن تارتىپ ئاتتىن چۈشۈرەلىسە، شۇ كىشىگە مۇكاپات بېرىلىدۇ. مۇسابىقە جەريانىدا پەقەت قولدىن تۇتۇپ تارتىپ ئاتتىن چۈشۈرۈشكىلا بولىدۇ. قولدىن باشقا بەدەننىڭ ھېچقانداق يېرىنى تۇتۇشقا، كىيىملىرىنى تۇتۇشقا ۋە باشقا غەيرىي شەكىللەر ئارقىلىق قارشى تەرەپنى ئاتتىن يىقىتىۋېتىشكە بولمايدۇ. بۇ خىل ھەرىكەتلەر سادىر بولسا قائىدىگە خىلاپ بولىدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر ئويۇنلىرى
داستىن تەڭگە سۈزۈش ئويۇنى

داستىن تەڭگە سۈزۈش ئويۇنى - ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۇزاق تارىخقا ئىگە ئەنئەنىۋى ئويۇن تۈرلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇ بەل ۋە قول مۇسكۇللىرىنى چىڭىتىدۇ، چېنىقتۇرىدۇ. بۇ ئويۇن ئۇيغۇر مەشرەپلىرىدە، توي - تۆكەنلەردە قىز - يىگىتلەر ئارا ئېلىپ بېرىلىدىغان بىر قەدەر ئومۇملاشقان ئويۇن بولۇپ، مەشرەپ، توي - تۆكۈنلەرنى تولىمۇ قىزىتىدۇ. ئويۇن قاتناشچىلىرى بىر يەرگە يىغىلىپ تاماشا كۆرىدۇ. بۇ ئويۇننى ئويناش ئۇسۇلى مۇنداق بولىدۇ: داسقا لىق سۇ توشقۇزۇلۇپ، بىر دانە تەڭگە تاشلىنىدۇ. ئويۇن ئوينىغۇچى ئىككى پۇتىنى 30 سانتىمېتىر كېرىپ، ئىككى قولىنى بېلىگە تىرەپ ياكى كەينىگە قىلىپ تىك تۇرىدۇ. مۇسابىقە باشقۇرغۇچى داستىن تەڭگە سۈزۈشنى بۇيرۇق قىلغاندىن كېيىن ئىككى تىزىنى ئەگمەي، ئېڭىشىپ داستىن تەڭگىنى ئاغزى بىلەن چىشلەپ ئېلىپ قايتىدىن ئۆرە تۇرالىسا غەلىبە قىلغان بولىدۇ، داستىن تەڭگە سۈزۈشتە ئويۇن ئوينىغۇچىنىڭ بىر قېتىم ياكى ئۈچ قېتىم تەڭگە ئېلىش ھوقۇقىغا ئىگە بولۇشى مۇسابىقىدىن بۇرۇن بەلگىلەنگەن بولىدۇ. بۇ ئويۇندا ئىككى تىزنى ئېگىپ، پۇت ئارىلىقىنى بەلگىلەنگەن ئارىلىقتا كەڭ ياكى تار قلىۋېلىش ياكى يەرگە تىزلىنىپ داستىن تەڭگىنى ئېلىش مەنئى قىلىنىدۇ. يەنە بىر ئويناش ئۇسۇلىدا داسقا تاشلانغان تەڭگىنى ئاغزى ئارقىلىق سەل يۈكۈنۈپ ياكى دۈم يېتىپ تۇرۇپ ئېلىش ئۇسۇلىمۇ بار. بۇ ئويۇندا يەنەداسقا قىزىق سۇ قويۇپ يۈز سوپۇنىنى تاشلاپ قول بىلەن ئېلىش قاتارلىق ئۇسۇللارمۇ بار. داستىن تەڭگە سۈزۈش پائالىيىتى يېقىنقى يىللاردىن بۇيان ئانچە ئېلىپ بېرىلمايدىغان بولۇپ قالدى. ئەۋلادلارنىڭ بۇ ئويۇن پائالىيىتىگە ۋارىسلىق قىلىپ، بۇ ئويۇننى تېخىمۇ كەڭ ئېلىپ بېرىشنى، مەزمۇنىنى تېخىمۇ بېيىتىپ كۆپەيتىشنى ئۈمىد قىلىمىز. چۈنكى، بۇ پائالىيەت مەيدان - ئۈسكۈنە تەلەپ قىلمايدىغان، ئېلىپ بېرىشقا ئاسان بولغان، مەزمۇنى ساغلام، قىزىقارلىق، چېنىقىشچانلىقى بار، مەنىۋى تۇرمۇشنى جانلاندۇرۇشقا بولىدىغان كۈلكىلىك ئويۇندۇر."

## مەنبەلەر
قارچىغا ۋە بۈركۈت سېلىش ئويۇنى

قارچىغا ۋە بۈركۈت سېلىش ئويۇنى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۇزاق تارىخقا ئىگە ئەنئەنىۋى ئويۇنلىرنىڭ بىرى. قارچىغا ۋە بۈركۈت سېلىش كىشىنى ساغلام، ئىرادىلىك، جاپادىن قورقمايدىغان قىلىپ تەربىيىلەيدۇ. بۈركۈت بىلەن قارچىغىنى قولغا كۆندۈرۈش ئىنتايىن جاپالىق ھەم قىزىقارلىق ئىش. بۈركۈت بىلەن قارچىغىنى ھەقىقىي ئوۋغا يارايدىغان قىلىپ تەربىيىلەش ئۈچۈن، ئوۋچى ئەڭ ئالدى بىلەن بۈركۈت ياكى قارچىغىنىڭ كۆزىگە قاپ كىيگۈزۈپ، ئۇلارنى ئوزۇقلاندۇرىدۇ، ئۇزۇنغىچە ئۇخلاتمايدۇ، توم ئارغامچىغا قوندۇرۇپ، ئارغامچىنى ئۈزلۈكسىز تەۋرىتىش ئارقىلىق ئۇلارنىڭ پۇت بارماقلىرىنىڭ چاڭگاللاش ئىقتىدارىنى ئاشۇرىدۇ. ئۇلارنىڭ پەيلىرىنى تاراپ، سىلاپ بېرىدۇ. شۇنداق بىر قاتار مەشىقلەردىن كېيىن، پەيدىنپەي قولغا كۆنىدۇ. ئوۋچى ئۇلارنىڭ قېچىپ كېتىشىدىن قورقماي ئوۋغا سالىدىغاندا كۆپىنچە ئوۋ ئىتلىرى بىلەن بىرگە سالىدۇ. ئادەتتە ئۇۋچىنىڭ قارچىغىسى ھاۋادا ئۇچۇپ ئوقتەك ئېتىلىپ بېرىپ، خەنجەردەك تىرناقلىرى بىلەن ئولجىنى قاماپ ئالىدۇ، ئوۋ ئىتى قارچىغا قامىغان ئولجىنى چىشلەپ باسىدۇ. ئوۋچى ئارقىدىن يېتىشىپ بېرىپ، ئوۋ غەنىيمەتلىرىنى ئېلىپ قايتىدۇ. ئات مىنىپ چوماق تۇتۇپ، ئوقيا ئېتىپ، قارچىغا ۋە بۈركۈت سېلىپ ئوۋچىلىق قىلىش ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئەنئەنىۋى پائالىيەتلىرىنىڭ بىرى. ئوۋ بىلەن شۇغۇللىنىپ كۆنۈپ قالغان كىشىنىڭ ئوۋسىز كۈنلىرى مەنىسىز تۇيۇلىدۇ. ھەتتا ئۇلارنىڭ قارچىغا، بۈركۈت ۋە ئىتىمۇ ئوۋچىنى ئولتۇرغۇزمايدۇ. ئوۋچى، قارچىغا، ئىت ۋە ئاتلارنى بىر - بىرىدىن ئايرىلالمايدىغان ياخشى دوستلار دېيىشكە بولىدۇ."

## مەنبەلەر
گۈلخان ئويۇنى

ئۇيغۇرلارا ئارىسدا ئومۇملاشقان، كەڭ ئاممىۋىلىققائىگە ئويۇنلارنىڭ بىرى. بۇ ئويۇندا كەچقۇرۇنلۇقى گۈلخان يېقىلىپ، گۈلخان ئەتراپىدا ئايلىنىپ تەنتەنە قىلىش ۋە سەنئەت نومۇرلىرىنى ئورۇنلاش ئاساس قىلىنىدۇ. گۈلخان ئويۇنىنىڭ شەكىللىرى كۆپ بولۇپ، ھەر قايسى شەكىللەر ئەينى مەزگىللەردە مەشرەپكە ئوخشاشلا تۈرلۈك كۈلكە - چاقچاق ئويۇنلار ئارقىلىق ھۇزۇرلىنىشنى ئاساس قىلغان. 1. گۈلخان ناخشىسى  ئوغۇل - قىزلار تەرىپىدىن گۈلخاننى چەمبەرسىمان ئوراپ تۇرۇپ ئوقۇلىدىغان ئومۇمىي خور ۋە شەخسلەر ئوقۇيدىغان ناخشا بولۇپ، قەدىمدىن ھازىرغىچە ئاممىۋىلىقى كۈچلۈك ناخشىلار قاتارىدا سانىلىپ كەلمەكتە. پەقەت ھەر قېتىملىق ناخشا ئاخىرلاشقاندا  دېگەن ئىبارە نەقرات قىلىنغان. كۆپچىلىك بىلىدىغان ئاساسلىق گۈلخان ناخشىسى: ئېگىلەر سۇنماس ھالىغا يەتمەس، ئون بەش سەر داچەن خەجىگە يەتمەس. ... ... ...  دېگەنگە ئوخشاش خەلق ناخشىسىدىن ئىبارەت بولغان. 2. گۈلخان ئۇسسۇلى  گۈلخان ئەتراپىدا ئايلىنىپ ئوينايدىغان ئۇسسۇل. بۇ ئۇسسۇلنى قىز - ئوغۇللار، قېرى - ياشلار گۈلخان ئەتراپىدا چەمبەرسىمان تىزىلىپ بىر - بىرىنىڭ قولىنى تۇتۇپ، پۇتلىرىدىن رىتىملىق  قىلغان تەكشى ئاۋاز چىقىرىش ئارقىلىق ئوينايدۇ. بۇنىڭدا ئۇسسۇل ئوينىغۇچىلار بىردەم گۈلخان تەرەپكە قاراپ تەكشى ئاۋازلىق پۇت ھەرىكىتى قىلسا، بىردەم قوللىرىنى بىر - بىرىدىن ئاجراتقان ھالدا ئالغا قاراپ ئىلگىرىلەپ تەدرىجىي گۈلخان ئەتراپىنى ئايلىنىدۇ. بىر كۇپلىت ناخشا ئاخىرلاشقاندا، گۈلخان تەرەپكە قارىغان قوللىرىنى جۈپلەپ ئېگىز كۆتۈرگەندىن كېيىن، قارشى تەرەپكە يۈزلىنىپ، يەنە يېڭى بىر كۇپلىت قوشاق ۋە يېڭى بىر ئۇسسۇل ھەرىكىتى بىلەن تەتۈر ئايلىنىپ داۋاملىشىدۇ. 3. گۈلخان ئاتلاش ئۇسسۇلى ھەر قانداق ئويۇننىڭ باشلىنىش، ئاخىرلىشىش باسقۇچى بولىدۇ. قانداق گۈلخان بولۇشىدىن قەتئىينەزەر گۈلخان يالقۇنى ئۆچۈپ، گۈلخان قالدۇقى چوغلاشقان چاغدا گۈلخان ئاتلاش ئويۇنى يېڭى باسقۇچقا كىرىدۇ. ھېلىدىن بېرى ناخشا ئېيتىپ، ئۇسسۇل ئويناپ شادلانغان قىز - ئوغۇللار گۈلخان چوغى ئەتراپىغا رەتلىك تىزىلىپ، پۇتىنى جۈپلەپ بىر ياقتىن ئىككىنچى تەرەپكە سەكرەشكە باشلايدۇ. ئەلۋەتتە، بۇ خىل سەكرەش ھەرىكىتى گۈلخان چوغىنى دەسسەپ سالماسلىق شەرتى بىلەن قارشى تەرەپكە ئۆتۈش غەلىبە، ئۆتەلمەسلىك مەغلۇبىيەت ھېسابلىنىدۇ. ئويۇندا مەغلۇپ بولغانلارنىڭ قايتا سەكرىشى چەكلىنىدۇ. غەلىبە قىلغانلار داۋاملىق سەكرەيدۇ.  ھەر خىل شەكىل (ئۆزگىرىش، قەدەم - باسقۇچ)، قاتلاملىق مەزمۇنلارغا ئىگە چوڭ ھەجىملىك، ئاممىباب ئويۇن بولۇپ، بۇ ئويۇندا كۈلكىلىك بېيىت ئوقۇشمۇ ئاساسلىق ئورۇندا تۇرىدۇ. خۇش چاقچاقچى بېيىتچىلار باشقىلار گۈلخان ئويۇنى ئويناپ ھېرىپ قالغاندا، ئاساسلىقى مۇنداق بېيىتلارنى ئوقۇپ باشقىلارنى كۈلدۈرىدۇ: جانانغا باردىم ئۇل كېچە، بىر - بىر بېسىپ ئاستاغىنا. يارىم ياتۇر ناز ئۇيقۇدا، كىردىم يېنىغا ئاستاغىنا. تۇتتۇم يارنىڭ بېشىنى، تۆكتۈم كۆزۈمنىڭ يېشىنى. كەلدى يارنىڭ رەھىمى، كەلگەىن دېدى ئاستاغنا. ئوڭ يانىمدا ئانام ياتۇر، سول يانىمدا دادام ياتۇر. ئويغانمىسۇن ئاتا - ئانام، قېشىمغا كىر، دېدى ئاستاغىنا. قىچقىرىپ قالدى خوراز، تاڭ سەھەر بولدىمىكىن. تاكتاكچىلار كۆرمىسۇن سېنى، قايتقىن دېدى ئاستاغىنا. ئويۇن شۇ تەرىقىدە بىرىنىڭ كەينىدىن يەنە بىرى باشلىنىپ چۆچەك ئېيتىش، لەتىپە ئېيتىش، يۇمۇر ئېيتىش قاتارلىق قىزىقچىلىق تۈرىدىكى ئويۇنلار داۋاملىشىدۇ."

## مەنبەلەر
لەقەملىك ئويۇنلار

لەقەملىك ئويۇن دېگىنىمىز، سۆز تالىشىش ئويۇنى بولۇپ، بۇ ئويۇن ئاساسەن يېزا مەشرەپلىرىدە بىر قەدەر ئومۇملاشقان كۈلكىلىك ئويۇنلارنىڭ بىر تۈرى. يېزا مەشرىپى يېزا ياشلىرىنڭ بىر - بىرى بىلەن دوستلىشىش، سىردىشىش، ئۆز ئارا چۈشىنىش، دوستلۇقنى چوڭقۇرلاشتۇرۇش ۋە كۆڭۈل ئېچىش قاتارلىق پائالىيەتلەرنى ئېلىپ بېرىشتىكى ئىنتايىن ياخشى سورۇنى بولۇپ، ھەر خىل ئىجتىمائىي مەزمۇنلار، لىرىكىلىق ھېسسىياتقا باي نەپس ھەرىكەت شەكىللىرى مەركەزلەشكەن بولىدۇ. ناخشا ئېيتىش، ئۇسسۇل ئويناش، قىزىقچىلىق قىلىشتەك ئويۇنلار ئۆز نۆۋىتىدە ئورۇندىلىدۇ. سازەندىلەرمۇ غىجەك، نەي، ناغرا - سۇناي، دۇتار، تەمبۈرلەرنى چېلىپ نەغمە - ناۋا قىلىشىدۇ. مەشرەپ داۋاملىشىپ مەلۇم باسقۇچقا كەلگەندە مەشرەپ ئۇيۇشتۇرغۇچى سورۇننىڭ كەيپىياتىنى كۆتۈرۈش ۋە ئويۇن - كۈلكە خىللىرىنى كۆپەيتىش مەقسىتىدە بىرەر كىشىگە چاقچاق قىلىپ ئويۇننى شۇ كىشىگە مەركەزلەشتۈرىدۇ. بۇنىڭدىن چەتنەپ كەتسە، ئويۇننىڭ كۈچى بولمايدۇ ھەمدە كۈلكە پەيدا قىلالمايدۇ. لەقەملىك چاقچاق ئويۇنىدا بىرەر كىشىنىڭ لەقىمىنى توغرىدىن - توغرا تىلغا ئالماي خىلمۇ خىل پەرداز ۋە ئىشارەتلىك سۆزلەردە سۈرەتلەش ئارقىلىق كۈلكە پەيدا قىلىدۇ. لەقەملىك ئويۇندا ھازىر جاۋاب بولۇش، تەپەككۇر ۋە تەسەۋۋۇر ئىقتىدارىنىڭ كۈچلۈك بولۇشى تەلەپ قىلىنىدۇ. ۋە خەلق ماقال - تەمسىلى ئاساسىي شەرت قىلىنىدۇ. شۇ سورۇندا  لەقەملىك بىر كىشى بىلەن  لەقەملىك بىر كىشى لەقەملىك ئويۇن ئوينىسا مۇنداق باشلايدۇ: : تۆگىنىڭ مازار بىلەن ئىشى يوق. : ياسانچۇقنىڭ ئىش بىلەن خۇشى يوق. : تۆگىنى ئۇسسۇلغا سالسا، يەتتە تاختا سەۋزىنى بۇزۇپتۇ. : ياسانچۇققا ئىش بۇيرۇسا، كەچكىچە ئۆزىنى تۈزەپتۇ. : تۆگىدە تىز يوق. : ياسانچۇقتا يۈز يوق. : تۆگە بىلەن دوست بولساڭ يېيىشىڭ پاخال. : ياسانچۇقتىن يار تۇتساڭ، قالىسەن سىلاپ ساقال. ئويۇن شۇ تەرىقىدە داۋام قىلىدۇ. بۇ يەردە شۇنى ئەسكەرتىپ ئۆتۈش لازىمكى، لەقەملىك چاقچاقتا مازاق قىلىشقا، سەت گەپنى ئارىلاشتۇرۇشقا بولمايدۇ. بىراۋنىڭ شەخسىي زىتىغا، غۇرۇرىغا تېگىش، ئېغىر كەمسىتىش مەنئى قىلىنىدۇ ۋە ئەدەپ - ئەخلاق مىزانىغا قاتتىق رىئايە قىلىنىدۇ. كىشىنىڭ شەخسىي ئەيىبىنى ئېچىپ، دىلىنى رەنجىتىشتىن ساقلىنىش تەلەپ قىلىنىدۇ. ئۇنداق بولمايدىكەن، ئويۇننىڭ ئاخىرى بۇزۇلۇپ كېتىدۇ. شۇڭا، باشتا يەنى ئويۇن باشلاشتىن ئاۋۋال ئېغىر شەرت قويۇلىدۇ، قوپال سۆز ئىشلەتكۈچىلەر نەق مەيداندا جازالىنىدۇ. ھازىر جاۋاب بېرەلمەي لەقەملىك ئويۇندا دۇدۇقلاپ قالغانلار ۋە جايىدا سۆز تاپالمىغانلار كېيىن بىر قېتىم مەشرەپ ئۇيۇشتۇرۇپ بېرىدۇ ياكى باشقا ئۇسۇللار ئارقىلىق سورۇن ئەھلىنىڭ كۆڭلىنى ئالىدۇ."

## مەنبەلەر
ئوقيا ئېتىش ئويۇنى

ئوقيا ئېتىش ئويۇنى ئۇزاق تارىخقا ئىگە، قەدىمىي ئوۋچىلىق قورالى بولۇپ، ئۇ ئىپتىدائىي جەمئىيەت باسقۇچىدىلا ئىنسانلارنىڭ ئۆز تۇرمۇشىنى قامداش ئۈچۈن ئوۋچىلىق قىلىش، يىرتقۇچ ھايۋانلاردىن مۇداپىئەلىنىش ۋە باشقا پائالىيەتلەردە ئىشلىتىلگەن. ئىنسانلار ئەڭ دەسلەپتە ئىشلەتكەن دۈگىلەڭ، ئۇچلۇق، قىرلىق تاش قوراللارنى قول بىلەن ئېتىپ ھايۋانلارنى ئوۋلىغان ۋە يىرتقۇچىلاردىن مۇداپىئەلەنگەن. ئۇلار تۇرمۇش ئېھتىياجىنى قاندۇرۇش ئۈچۈن يەنىمۇ ئىزدىنىپ، كونا تاش قوراللاردىن ئىلغارراق قوراللارنى ياسىغان. مەسىلەن، تاشتىن، سۆڭەكتىن ئوق ئۇچى ياساپ، قاتتىق ياغاچقا ئوق ئۇچىنى بېكىتىپ، ئوقىنى ئۇچۇرتىش ئۈچۈن يانى ئىجاد قىلغان. دېمەك، ئۇيغۇر خەلقى خېلى بۇرۇنلا ئوقيا ياساپ ئىشلىتىش بىلەن شۇغۇللانغان. ئوقيا ياساش ئومۇملاشقاندىن كېيىن ئوۋ قىلىش كۆپ ئاسانلاشقان ۋە يىراقتىكى ھايۋانلار، ھاۋادىكى قۇشلارمۇ ئاسان ئوۋ قىلىنىدىغان بولغان. ئوقيا كۆپ ئەۋزەللىككە ئىگە قورال بولغاچقا ئوۋ قىلىش ۋە يىرتقۇچلاردىن مۇداپىئە كۆرۈشتە ئاساسىي قورال قىلىنغان. ئوقيا ياساش ئۇسۇلى: ئوقيا ئوق ۋە يادىن ئىبارەت ئىككى قىسىمدىن تەركىب تاپىدۇ. ئوقيانىڭ شەكلى بەكمۇ ئاددىي بولۇپ، قاتتىق ياغاچ شېخىدىن ئوق ياسىلىپ، ئۇنىڭ ئۇچىغا سۆڭەك ياكى تاشنى ئۇچلاپ ئوق ئۇچى قىلىپ بېكىتىلىدۇ، بۇئوق دەپ ئاتىلىدۇ. يا بولسا قاتتىق ياغاچ شېخىنى يېرىم ياي شەكلىدە ئېگىپ، ئۇنىڭغا ھايۋان تېرىسىدىن تىلىپ ئىشلەنگەن كىرىچ تارتىلىدۇ. بۇ  دەپ ئاتىلىدۇ. ئوقنى يانىڭ ئوتتۇرىسىغا چېگىلگەن كىرىچقا بېسىپ  تارتىپ قويۇپ بەرسە نىشانغا تېگىدۇ. ئۇيغۇر ئويۇنلىرىنىڭ بىر تۈرى بولغان ئوقيا مەلۇم بىر نىشانغا تەگكۈزۈش ئۈچۈن تەكرار مەشىقنى تەلەپ قىلىدۇ. تەكرار مەشىقنىڭ ئۆزى چېنىقىش ۋە بىر خىل پائالىيەتتۇر. ئوقيا ئويۇنى كەڭ يېزا - قىشلاقلاردا كۈز ۋە قىش پەسىللىرىدە ئوۋ ئوۋلاش ئۈچۈن كەڭ دالىدا ئېلىپ بېرىلىدىغان پائالىيەت، بۇ ئويۇن مەرگەنلىكتە ۋايىغا يېتىشنى تەلەپ قىلىدۇ. ئوقيا ئەنئەنىۋى تەنھەرىكەت تۈرلىرىگە كىرگۈزۈلگەندىن كېيىن، ئاپتونوم رايونىمىزنىڭ ئوقيا كوماندىسى مەملىكىتىمىز سەھنىلىرىدە ئۆتكۈزۈلگەن ئوقيا مۇسابىقىلىرىدە ئاپتونوم رايونىمىزغا شان - شەرەپلەرنى كەلتۈردى."

## مەنبەلەر
گەرەتكە ئويۇنى

گەرەتكە ئويۇنى ئۇيغۇر مىللىتى ۋە باشقا مىللەت خەلقلىرى ئارىسىدا ئوينىلىپ كەلگەن ئويۇن تۈرلىرىنىڭ بىرى. بۇ ئويۇننىڭ قول كۈچىنى ئاشۇرۇش، چەكلەش قابىلىيىتىنى ئۆستۈرۈشتە پايدىسى كۆپ بولۇپ، ئۇ قىزىقارلىق، قارىمۇ قارشى مۇسابىقە خاراكتېرىدىكى بىر خىل ئويۇندۇر. گەرەتكە ئويناشتا ھەر بىر تەرەپ بەشتىن ئىككى كوماندا بولۇپ، مۇسابىقە ئېلىپ بارىدۇ. ئەگەر ئەسۋاب، مەيدان يار بەرسە ئادەم سانىنى كۆپەيتسىمۇ بولىدۇ ياكى يەككە ھالدا ۋە ئىككى - ئىككىدىن بۆلۈنۈپ مۇسابىقىلەشسىمۇ بولىدۇ. سايمان: بالچۇق ياغاچنىڭ ئۇزۇنلۇقى 18 سانتىمېتىر، دىئامېتىرى 4 - 5 سانتىمېتىر بولىدۇ. بالچۇق جەمئىي 10 تال بولۇپ، ھەر بىر كوماندا بەشتىن ئىشلىتىلىدۇ. گەرەتكە كالتىكىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 80 سانتىمېتىر، ساپىقىنىڭ دىئامېتىرى بەش سانتىمېتىر، چوڭراق ئۇچى يەتتە سانتىمېتىر ئەتراپىدا بولىدۇ. گەرەتكە كالتەكلىرىگە بىردىن بەشكىچە نومۇر قويۇلۇپ، بىر نومۇر ئىككى كالتەككە يېزىلىدۇ. بۇ كالتەكلەر ھەر بىر كىشىگە بىر جۈپتىن بېكىتىپ بېرىلىدۇ. مۇسابىقە ئېلىپ بارغاندا، ئېھتىيات ئۈچۈن كالتەك كۆپرەك تەييارلىنىپ قويۇلۇشى لازىم. مەيدان: تەكشى يەرگە ئۇزۇنلۇقى 22 مېتىر، كەڭلىكى ئالتە مېتىرلىق مەيدان سىزىلىدۇ. مەيداننىڭ دەل ئوتتۇرىسىغا ئىككى يان سىزىقنى تۇتاشتۇرغۇچى ئوتتۇرا سىزىق سىزىلىدۇ. ئوتتۇرا سىزىقنىڭ ئىككى تەرىپىدىكى 5.1 مېتىر ئارلىققا ئوتتۇرا سىزىق بىلەن پاراللېل قىلىپ يەنە بىردىن سىزىق سىزىلىدۇ. بۇ قەدەم ئېلىش قوشۇمچە سىزىقى دېيىلىدۇ. مەيداننىڭ ئىككى تەرىپىدىكى توغرا سىزىقنىڭ ئوتتۇرىسىغا تەرەپ ئۇزۇنلۇقلىرى ئۈچ مېتر بولغان كۋادرات شەكىللىك رايون سىزىلىدۇ. بۇ بالچۇق تىزىش رايونى (شەھەر چاق) دەپ ئاتىلىدۇ. بالچۇق تىزىش رايونىنىڭ ئورتا سىزىققا پاراللېل تەرەپ ئۇزۇنلۇقى ئوتتۇرا سىزىق بىلەن تەڭ بولىدۇ. بۇ دەسلەپكى ھۇجۇم قىلىش سىزىقى دېيىلىدۇ. تەنھەرىكەتچىلەر كالتەك ئاتقاندا دەسلەپكى ھۇجۇم قىلىش سىزىقى ۋە ئوتتۇرا سىزىقتىكى قوشۇمچە قەدەم ئېلىش سىزىقىدىن ئۆتۈشكە ياكى دەسسەپ ھۇجۇم قىلىشقا بولمايدۇ. چوڭلارنىڭ مەيدانى بىلەن بالىلارنىڭ مەيدانى پەرقلىق بولىدۇ. ئۇرۇش كالتەكلىرى بالىلارغا لايىقلاشقان بولىدۇ. قائىدە ۋە يېڭىش - يېىلىش: ئالدى بىلەن ھەر قايسى تەرەپنىڭ ھۇجۇم قىلىدىغانلىقى (كالتەك ئاتىدىغانلىقى) بەلگىلىنىدۇ. ئاندىن كالتەك ئاتقۇچى تەرەپنىڭ تەنھەرىكەتچىلىرى دەسلەپكى ھۇجۇم قىلىش سىزىقىنىڭ كەينىدە (ئىچىدە) تۇرۇپ، رەت بويىچە شەھەرچاق ئىچىگە كىچىك بالچۇق ياغىچىنى ئۇرىدۇ. توپلىشىپ مۇسابىقىلەشكەندە، ھەر قېتىمدا ھەر بىر كىشىنىڭ كالتەك ئېتىش قېتىم سانىنى ئۆزلىرى كېڭىشىپ بەلگىىسە بولىدۇ. لېكىن، كالتەك ئېتىش قېتىم سانى چوقۇم جۈپ بولۇشى كېرەك.

## مەنبەلەر
سۆڭەك سۇندۇرۇش ئويۇنى

سۆڭەك سۇندۇرۇش ئويۇنى بىر خىل ئەنئەنىۋى ئويۇن بولۇپ، ئۇ كۆپىنچە قىران يىگىتلەر ئارىسىدا ئوينىلىدۇ. بۇ ئويۇن كۆپىنچە كەچلىك ئولتۇرۇش، توي مەرىكىسى، نورۇز بەزمىسى مەشرەپلىرىدە، ئۇرۇق - تۇغقان جەم بولغاندا ئوينىلىدۇ. ئويۇن ئىشتىراكچىلىرى ئاساسەن ياشلار ۋە پېشقەدەملەردىن بولىدۇ. ئويۇندا ئاساسەن قوينىڭ پاقالچىكىنىڭ سۆڭىكى سورۇندا ئولتۇرغانلارنىڭ ئالدىدىن ئۆتكۈزۈلىدۇ. سۆڭەك ئۈستىدىكى گۆش پاك - پاكىز قىرىۋېتىلىپ سۇندۇرغۇچىغا بېرىلىدۇ. سۆڭەك سۇندۇرۇش مۇشت بىلەن ئۇرۇپ سۇندۇرۇش، سۆڭەكنى ئىككى ئۇچىدىن تۇتۇپ تولغاپ سۇندۇرۇش دەپ بېكىتىلىدۇ. سۆڭەك سۇندۇرۇشتا كۈچ بولغاندىن سىرت پەم بولۇش كېرەك. بۇ ئويۇن پەمى بارلار ئۈچۈن ئاسان، پەمى يوقلار ئۈچۈن قىيىن، سۆڭەك سۇندۇرۇشتا ھەر بىر كىشىنىڭ بىر قېتىم ئۇرۇش، ياكى تولغاش ياكى ئۈچ قېتىم ئۇرۇش، تولغاش نۆۋىتى بولىدۇ. ھەر بىر كىشى نۆۋىتىدە سۇندۇرالمىسا سۆڭەكنى يېنىدىكى كىشىگە ئۆتۈنۈپ بېرىدۇ. سۆڭەكنى سۇندۇرۇشتا قولغا ياغلىق، لۆڭگە ئورۇۋالسىمۇ بولىدۇ. بىراق،م قاتتىق نەرسىنى لۆڭگە ئارىسىغا ئوراپ ئۇرۇشقا بولمايدۇ. تولغاپ سۇندۇرۇشتا سۆڭەكنىڭ ئىككى بېشىغا قول ياغلىق ئوراپ تولغاپ سۇندۇرسىمۇ بولىدۇ. لېكىن، تىزغا ئۇرۇپ سۇندۇرۇشقا بولمايدۇ."

## مەنبەلەر
تۆگە بەيگىسى

تۆگە بەيگىسى ئۇيغۇر، قازاق، قىرغىز، مىللەتلىرىنىڭ ئەنئەنىۋى تەنھەرىكەت ئويۇنلىرىنىڭ بىر تۈرى. ئەلمىساقتىن تارتىپ  دەپ ئاتالغان تۆگە دەشت - باياۋان، قۇملق، چۆل - جەزىلەردىن كېزىپ ئۆتۈشتە ئىنسانلارنىڭ ئاساسلىق قاتناش ۋاستىلىرىدىن بىرى بولۇش بىلەن بىرگە، كۆڭۈل ئېچىشتىمۇ بىر خىل ياخشى ۋاستە بولۇپ كەلگەن. ئايرىم ناھىيە - شەھەرلەردە، تۆگە باققۇچىلار ئۆز تۆگىلىرى ئىچىدىن يۈگۈرۈك تۆگىلەرنى تاللاپ بەيگىگە سالسا، قاۋۇللىرىنى تاللاپ ئۆز ئارا تالاشتۇرۇشقا سېلىپ ئۆزلىرىنىڭ مەنىۋى تۇرمۇشىنى جانلاندۇرۇپ كەلمەكتە. بۇ ھەرىكەت ئەۋلادمۇ ئەۋلاد داۋاملاشتۇرۇلۇپ كەلمەكتە ۋە كەڭ تۈردە ئومۇملاشماقتا. كېيىنكى دەۋرلەرگە كەلگەندە، تۆگە تالاشتۇرۇش ئەمەلدىن قېلىپ تۆگە بەيگىسى ساقلىنىپ قالدى. ھازىر تۆگە بەيگىسى سانجى ئوبلاستى، ئالتاي ۋىلايىتى قاتارلىق جايلاردا ھەر يىلى ئۆتكۈزۈلمەكتە. تۆگە بەيگىسى بۇرۇنقى چاغلاردا كەڭ دالىلاردا ئېلىپ بېرىلاتتى. مۇسابىقىدە مەلۇم ئارىلىق بەلگىلىنىپ، ئاخىرقى بەلگىگە ئەڭ بۇرۇن چېپىپ بارغان تۆگە يەڭگەن ھېسابلىناتتى. ھازىر تۆگە بەيگىسى مۇسابىقە قائىدىسى بويىچە 1000 مېتىر، 2000 مېتىرلىق مەيداندا ئۆتكۈزۈلىدىغان بولدى."

## مەنبەلەر