open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
روبوت

thumb
**روبوت (robot)** - يەنە بىر خىل ئاتىلىشى "ماشىنا ئادەم".

روبوت – بۇ كەلىمە تىلىمىزغا يات بىر كەلىمە، "ماشىنا ئادەم" دەپ ئېلىنىپ كەلگەن ۋە شۇنداق قوبۇل قىلىنغان. مەيلى ئىسساك ئاسىموۋنىڭ قەلىمى ئاستىدا يارىتىلغان بۇ شەيئى بولسۇن، ۋە ياكى باشقا ڧانتازىيە يازغۇچىلىرىنىڭ تەسەۋۋۇرى بولسۇن، ۋە ياكى ھازىر تەتقىق قىلىنىپ ياساپ چىقىلغان بۇ مەھسۇلات بولسۇن، بۇ ئۇقۇم "ماشىنا ئادەم" دەپ ئېلىنىشى مۇمكىن. ھازىرقى چۈشەنچىمىز، ھەمدە تەرەققىيات ۋە تەتقىقات نەتىجىلىرىدە بارلىققا كەلگەن ۋە كەلگىلىۋاتقان بۇ شەيئى، پروگراممىلانغان بىر ڧۇنكىسيەنى ئورۇنلايدىغان بىر ماشىنا. لېكىن، "ماشىنا ئادەم" كەلىمىسىدىكى "ماشىنا" سۆزى مىخانىكىلىق بىر ئۇقۇمنى ئوتتۇرىغا تاشلايدۇ، ۋە ئاتالغۇ مەنىسى بىلەن بىزگە يەتكۈزىدىغان ئۇچۇر مەلۇم جەھەتتىن كەمتۈكلۈكتىن خالىي بولالمىغان. ئىسساك ئاسىموۋنىڭ قەلىمى ئاستىدا يارىتىلغان روبوت ئەمەلىيەتتە يالغۇز مىخانىكىلىق بىر مەۋجۇدىيەت ۋە جىسىم ئەمەس. بەلكى ئوخشاش ۋاقىتتا بىر تەپەككۇر ئىگىسىدۇر.
## مەنبەلەر
پوزىترونىك مىڭە

**پوزىترونىك مىڭە**(ئىنگىلىزچە: Positronic brain) – بۇ كەلىمە ئەڭ دەسلەپتە، ئىسساك ئاسىموۋنىڭ تەرەققى قىلغان روبوت تېخنىكىسىنىڭ ئىھتىياجى تۈرتكىسىدە بارلىققا كېلىدىغان بىر تېخنىكا سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىقارغان بىر ئۇقۇمىدۇر. روبوت تەپەككۇر قىلىدۇ، ۋە بۇ تەپەككۇر خۇددى ئىنسان مىڭىسىدەك بىر بارلىقنىڭ تەسىرىدە ھاسىل بولىدۇ. روبوتنىڭ تەپەككۇرى ئۈچۈن ئەلۋەتتە پەن – تېخنىكىنىڭ، توغرىسى ئىنسانلارنىڭ ياراتقان بىر مىڭىسى بولۇشى كېرەك. مانا بۇ – پوزىترونىك مىڭىدۇر.

## مەنبەلەر
Fe/C مەدىنىيىتى

Fe/C مەدىنىيىتى – ئەڭ دەسلەپتە، داڭلىق ڧانتازىيە يازغۇچىسى ئىسساك ئاسىموۋنىڭ ئەسەرلىرىدە ئوتتۇرىغا چىققان بىر مەدەنىيەت ئىپادىسىدۇر.

بۇ مەدەنىيەت پەن تېخنىكا ۋە تەرەققىيات جەھەتتە يەرشارىدىن كۆپ ئالدىغا كەتكەن باشقا پلانېتتىكى ئىنسانلارنىڭ ياراتقان بىر مەدەنىيەت پارچىسى ھالىتىدە ئىسساك ئاسىموۋنىڭ رومانىدا ۋۇجۇدقا چىقىرىلىدۇ. ئىنسانلار – بېئولوگىيەلىك، يەنى كاربون ئېلمېنتى ئاساسىدىكى بارلىق، روبوتلار – تۆمۈر ئېلمېنتى، يەنى مېتاللار ئۈسىدە يارىتىلغان بارلىق بولغانلىقى ئۈچۈن، بۇ ئىككى تىپنىڭ بىرىكىشىدىن ۋۇجۇدقا كەلگەن مەدەنىيەت ئەندىزىسى.
تۈرك لىراسى

تۈرك لىراسى (سېموۋۇلى: ₺، ISO 4217 كودى: TRY)، تۈركىيەدە ۋە شىمالىي قىبرىس تا قوللىنىلغان پۇل بىرلىكىئ تۈرك لىراسىنىڭ ئاست بىرلىكى كۇرۇش. تۈركىيەدە كاغەز پۇل بېسىش ھوقۇقى تۈركيە جۇمھۇرىيتى مەركەز بانكاسىغا تەۋەدۇر. 

بۇگۈن ئىشلىتىلمەكتە بولغان تۈرك لىراسى 9- قېتىملىق نەشرى بولۇپ، 2009- يىلى 1- ئاينىڭ 1- كۈنى ئىستىمالغا سونۇلغان.

E9 نۇسخا تۈرك لىراسى كاغەز پۇل 4 دائىم كۆرىلىدىغان 2 ئاز كۆرۈلىدىغان (100 ۋە 200 لىرا) جەمئىي 6 خىل بولۇپ(5₺, 10₺, 20₺, 50₺, 100₺, 200₺)، كاغەز پۇللانىڭ تامامى تۈركىيەدە بېسىلىدۇ.
## مەنبەلەر
پروڧېسسور

پروڧېسسور- بىر خىل ئۇنۋان بولۇپ ، ئوقۇتقۇچىنىڭ نىرخىل تۇرى .

ئۇيغۇر پروفېسسورلار:

## مەنبەلەر
ئوقۇتقۇچى

**ئوقۇتقۇچى** مائارىپ ساھەسىدىكى ئەڭ ئۇلۇغ شەخىس. ئوقۇتقۇچى دائىم بىر مەكتەپتە ئىشلەيدۇ.ئوقۇتقۇچىلارنىڭ تۈرلىرى كۆپ. بەزى ئوقۇتقۇچىلار يەسلى ياكى باشلانغۇچ مەكتەپلەردە كىچىك بالىلارغا دەرس بېرىدۇ. يەنە بەزىلىرى ئوتتۇرا ۋە تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپلەردە چوڭ بالىلارغا دەرس بېرىدۇ. بەزى ئوقۇتقۇچىلار تېخىمۇ ئىلغار مەكتەپلەردە (مەسىلەن ، ئۇنىۋېرسىتېت ۋە ئۇنىۋېرسىتېتلاردا) چوڭلارغا دەرس بېرىدۇ.
## مەنبەلەر
ماگىستىر

بىر خىل ئىلمى ئۇنۋان بولۇپ ، تولۇق كۇرۇسنى بۇتتۇرۇپ ، ئاندىن مەگىستىر بولىدۇ ."L"
## مەنبەلەر
تولۇق كۇرس

بىر خىل ئىلمى ئۇنۋان بولۇپ ، ئالىي مەكتەپلەرنىڭ ئۇنۋانى . "L"
## مەنبەلەر
Khnقۇرۇلما

ئامېرىكىلىق ڧانتازىيەلىك رومان يازغۇچىسى - ئىسساك ئاسىموۋنىڭ ئەسىرى، شۇنداقلا **قۇرۇلما**چاتما رومانلىرىنىڭ تۇنجى تومى.
سۈبھىدىكى روبوتلار

ئامېرىكىلىق داڭلىق ڧانتازىيە رومان يازغۇچىسى ئىسساك ئاسىموۋنىڭ *[[روبوت چاتما رومانى]]*غا تەۋە بولغان ئۈچىنچى كىتاب.

## قىسقىچە ۋەقەلىكى

باش قەھرىمان ئەلېژاھ بەلېينىڭ سولاريىەدىكى قاتىللىق دىلوسىنى مۇۋاپپىقىيەتلىك يېشىپ چىقىشى، ئۇنى ئاۋروراغا ئېلىپ بارىدۇ. ھالبۇكى بۇ قېتىمدىكى قاتىللىق، ئىنسانلارنىڭ ئۆلتۈرۈلىشى بولماستىن، بىر روبوتنىڭ ئۆلۈمى بولۇپ چىقىدۇ، ۋە بەلېي بۇ قېتىممۇ دېلونىڭ يېشىلىپ چىقىشىدى ئوخشاشلا مۇۋاپپىقيەت قازىنىدۇ.

## باش پېرسۇناژلار

*باش قەھرىمان – ئەلىژاھ بەلېي، بىر رازۋېدچىك.
*ر. دانېئىل ئولىۋاۋ – باش قەھرىماننىڭ شېرىكى، ۋە شۇنداقلا ئەڭ مۇكەممەل بىر ئىنسانلاشتۇرۇلغان روبوت.

## كاتېگورىيە

*روبوت رومانلىرى
*ڧانتازىيەلىك رومانلار
*ئىسساك ئاسىموۋنىڭ روبوت چاتما رومانى
## مەنبەلەر
پولات قەلئەلەر

ئامېرىكىلىق داڭلىق ڧانتازىيە رومان يازغۇچىسى ئىسساك ئاسىموۋنىڭ *[[روبوتلار چاتما رومانى]]*غا تەۋە بولغان بىرىنچى كىتاب.

## پېرسۇناژلار

*ئەلىژاھ بەلېي
*ر. دانىئېل ئولىۋاۋ

## مەنبەلەر
مەن، ماشىنا ئادەم (كىنو)

[thumb|300px|left|[ۋىلل سېمىتنىڭ باش رول ئالغان كىنو رەسىمى]]
ئىسساك ئاسىموۋنىڭ رومان - ھىكايىلىرىنى چىقىش قىلىپ تۇرۇپ ئىشلەنگەن كىنولاردىن داڭلىقلىرىدىن **<<[[مەن، ماشىنا ئادەم]]>>** (ئىنگىلىزچە: *I, Robot*)

بۇ كىنونى 2004 - يىلى، ئامېرىكىلىق رېژېسسور - *ئالېكىس پروياس*، *جېڧ ۋىنتار، ئاكىۋا گولدسمان ۋە ھىلارى سېيتز*نىڭ ئىسساك ئاسىموۋنىڭ شۇ ناملىق ھېكايە توپلىمىنى ئاساس قىلىپ تۇرۇپ يېزىپ چىققان سىنارىيىسىگە ئاساسەن ئىشلەپ چىققان.
thumb|left|رازۋېدچىك گەرى ۋە در. سۇزان كالۋېن

ھەم تەپەككۇر قىلالايدىغان ھەم چۈش كۆرەلەيدىغان روبوت *سوننى(Sonny)*
ھۆججەت:Men robot, sonny.jpg

## مەنبەلەر
سارى ئۇغۇر

سېرىق ئۇيغۇرلار. جۇڭخۇا خەلق جۇمغۇرىيىتى گەنسۇ ئۆلكىسى سۇنەن(جەنۇبىي گەنسۇ مەنىسىدە)يوغۇر ئاپتۇنۇم ناھىيىسىدا ياشايدىغان ئاز سانلىق مىللەت بولۇپ ئاھالىسى 12 000 (12 مىڭ)ئەتراپىدا(1990-يىل).ئورخۇن ئۇيغۇرلىرىنىڭ ئەۋلادلىرى. شەرقىي ۋە غەربىي يۇغۇر تىلىدا سۆزلىشىدۇ، ئۆز ئالدىغا يېزىقى يوق،ئالاقىدە خەنزۇ يېزىقى قوللىنىلىدۇ. نىكاھلانمىغان قىزلارنىڭ باش كىيىم كېيىدىغان ئادىتى بار. ئاساسلىق چارۋا باقمىچىلىقى بىلەن شوغۇللىنىدۇ، ئاز قىسىم دېھقانچىلىق يېزا ئىگلىكى بىلەنمۇ شوغۇللىنىدۇ. ئات مىنىش ۋە ئوقيا ئېتىشقا ماھىر.
ئاھالە نوپۇسى 13719 ئادەم(2000). 90% گەنسۇ ئۆلكىسى سۇنەن يۇغۇر ئاپتۇنۇم ناھىيسى 肃南裕固族自治县 دە ئولتۇراقلاشقان.
## مەنبەلەر

تۈر:مىللەتلەر
تۈر:جۇڭگودىكى مىللەتلەر
ئالتاي تىللىرى سىستېمىسى

**ئالتاي تىللىرى** **[[ئۇرال ئالتاي سېستىمىسى]]** غا تەۋە ئىككى چوڭ تىل ئائىلىسىدىن بىرىدۇر. ئالتاي تىللىرى ياۋروپادىن ئوتتۇرا شەرققە ۋە ئوتتۇرا ئاسيادىن يىراق شەرققىچە ئۇزانغان بۈيۈك بىر جوغراڧىيەدە قوللىنىلىدىغان تىللەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بىر تىل تىل ئائىلىسىدۇر. ئالتاي تىللىرى تۈرك تىللىرى، موڭغۇل، مانجۇ-تونگۇس، ياپون ۋە كورىيە تىللىرىغا بۆلىنىدۇ.

بەئزى تىلشۇناسلار ئىستونىيەچە، ڧىنچە ۋە ماجارچە قاتارلىق ئۇرال تىللىرىنىمۇ بىر ئۇرال ئالتاي تىل ئائىلىسى پارچىسى سۈپىتىدە مەزكۇر ئالتاي تىللىرىنىڭ يىراق تۇغقىنى ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە بولسىمۇ، بۇ قاراش دۇنيا تىلشۇناسلىرى تەرىپىدىن رەسمىي قەبۇل كۆرۈلمەيدۇ.

تۈرك تىللىرى، بولۇپمۇ بۇگۈنكى تۈركى تىللار ناھايىتى ئۇزاق بولسىمۇ موڭغۇلچە، ياپونچە، ماجارچە، ڧىنچە قاتارلىق تىللار بىلەن باغلىنىشلىقتۇر.

## ئورتاق ئالاھىيدىلىكلەر
# بۇ گۇرۇپتىكى تىللارنىڭ ھەممىسى تۈزىلىش جەھەتتىن قوشۇمچىلىق تىللاردۇر.
# ئالدى قوشۇمچىلەر (ئارتىكىل) يوقتۇر.
# سۆز تۈزەش ۋە كېلىش ئارقىدىن قوشۇمچىلەر بىلەن ياسالغاندا سۆز تومۇرى ئۆزگەرمەيدۇ. قوشۇمچە بايلىقى ۋە تۈرلىرى دىققەتكە سازاۋەردۇر.
# سۆز تىزىلىشىدا ياردەمچى ئىلىمېنتلار ئاۋۋال، ئەسىل ئېلېمىنتلار كېيىن كېلىدۇ: ئىنسانلىق ھال، گەپنىڭ راستى. مۇستاڧا، ناخشا ئېيتقاندا ئۆزىنى ئۇنۇتۇپلا كېتەتتى. 
سۈپەتلەر ئىسىملاردىن ئالدىن كېلىدۇ: قارا قەلەم، مېھرىبان ئاللاھ، جەسۇر خەلق. 
ساننى بىلدۈرىدىغان سۆزلەردىن كېيىن كۆپلۈك قوشۇمچىسى قوشۇلمايدۇ: بەش قېرىنداش، مىڭبىر كېچە، قىرىق قاراقچى. 
# بۇ تىللاردا گرامماتىكىلىق جىنسىيەت يوقتۇر. شۇڭا جۈملىلەردە جىنس پەرقى يۈزىدىن توغۇلىدىغان ئۆزگىرىش بولمايدۇ: مۇدىر - مۇدىرە، مۇئەللىم - مۇئەللىمە، رەھىم - رەھىمە؛he – she دېگەندەك.
# بۇ تىللاردا سۇئال قوشۇمچىسى باردۇر.
# ئوخشاش شەكىلىدىن كېلىپ چىققانلىقى راسلانغان ئورتاق قوشۇمچىلەر باردۇر. تۈركى تىللار ۋە موڭغۇلچە ئوتتۇرۇسىدا بۇ ئورتاقلىق تېخىمۇ روشەندۇر.
# ئالتاي تىللىرى تاۋۇش ئالاھىيدىلىكلىرىغە كۆرە سېلىشتۇرۇلغاندا بىرمۇنچە ئورتاقلىقلار كۆرۈلمەكتە. بۇلارنىڭ ئەڭ روشەن بولشىنى، سوزۇق تاۋۇشلارنىڭ ماسلىقىدۇر. سۆز بېشىدا ل، ر، ڭ ئۈزۈك تاۋۇشلارنىڭ بولماسلىقى بىر باشقا ئورتاقلىقتۇر.

## تىللار
ئالتاي تىللىرى سېستىمىسىنىڭ تارماقلىرى تۆۋەندىكىدەك:
* **[[ياپونچە]]**
* **[[كورىيەچە]]**
* **[[موڭغۇل تىللىرى]]** بۇرياتچە، قالمىقچە، موڭغۇلچە
* **[[تۇنگۇس تىللىرى]]** 
* شىمالىي تونگۇس تىللىرى ئېۋىنكىچە، مەركەزى سىبىرىيە ۋە شەرقىي شىمالىي جۇڭگودا سۆزلىشىلىدۇ.
مەنگىر، نەگىدال، ئوروقېن، سولون
ئېۋېن (لامۇت) شەرقىي سىبىرىيەدە سۆزلىشىلىدۇ.

* غەربىي جەنۇب تۇنگۇس تىللىرى
جورجىت، مانجۇ، شىبە
* شەرقىي جەنۇب تۇنگۇس تىللىرى
ئاكانى، بىرار، كىلە، ناناى (گولد، گولدى، خېجېن)، ئوروچ، ئوروك، ساماگىر، ئۇدەگە، ئۇلچ

* **تۈركىي تىللار**
* ئەزەربەيجانچە،
* باشقۇرتچە،
* چۇۋاشچە، 
* گاگاۋۇزچە، 
* خالاچچە، 
* قاراچاي-بالقارچە، 
* قازاقچە، 
* قىرغىزچە، 
* ئۆزبەكچە، 
* تاتارچە، 
قازان تاتارچەسى، قىرىم تاتارچەسى
* تۈركچە
خاكاس تۈركچەسى
تۈركىيە تۈركچەسى
* تۈركمەنچە
* تۇۋاچە
* ئۇيغۇرچە
* ياقۇتچە

****
مۇڭغۇل تىللىرى؛ تۇنگۇس مانجۇ تىللىرى
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇرال - ئالتاي تىللىرى سېستىمىسى
[[تۈر:ئالتاي تىل سىستېمىسى‏
تۈر:تۈرك تىللار ئائىلىسى
سۇجى مەڭگۈ تېشى

**سۇجى مەڭگۈ تېشى** بۇ مەڭگۈ تاشنى 1900- يىلى فىنلاندىيە ئالىمى گ . ج . رامېىستېد سابىق موڭغۇلىيە خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ سۇجى تۆپىلىكى ئەتراپىدىن بايقىغان. مەڭگۈ تاش تېكىستى 11 قۇر بولۇپ، ئۇيغۇر خانلىقى يىمىرىلگەندىن (مىلادىيە 840- يىلى) كېيىنكى ۋاقىتقا توغرا كېلىدۇ.

## سۇجى مەڭگۈ تېشىنىڭ يەشمىسى
*1. مەن ياغلاقار خانى ئاتا ئۇيغۇرلارنىڭ يېرىگە كەلدىم (ياكى " مەن ئۇيغۇرلارنىڭ يېرى ياغلاقار خان تۇرۇشلۇق جايغان كەلدىم " دەپمۇ تەرجىمە قىلىنىدۇ. )
*2. مەن قىرغىزلارنىڭ ئوغلى بويلا قۇتلۇق يارخان.
*3. مەن قۇتلۇق باغا تارخان ئۈگەنىڭ بۇيرۇقى )ۋەزىرى (
*4. مېنىڭ شۆھرىتىم كۈنچىقىش ۋە كۈنپېتىشقا تارالغان.
*5. مەن بايدۇرمەن، مېنىڭ قوتانلىرىم ئون، يىلقىلىرىم سانسىز.
*6. مېنىڭ يەتتە ئىنىم، ئۈچ ئوغلۇم، ئۇۈچ قىزىم بار، مەن ئوغۇللىرىمنى ئۆيلىدىم.
*7. قىزلىرىمنى تويلۇق ئالماي ياتلىق قىلدىم. مەن مانى راھىپ كالانلىرىمغا (mar) يۈز ئەر چاكار ۋە ئۆي بەردىم.
*8. مەن جىيەن ئوغلۇمنى ۋە نەۋرەمنى كۆردۈم. ھازىر مەن ئۆلدۈم.
*9. مېنىڭ ئوغلۇم كىشىلەر (؟) تەرەپتە تۇرىدۇ، خۇددى مېنىڭ مانى راھىب كالانلىرىمغا ئوخشاش، ھۆرمەتكە سازاۋەر خان ! )تىرىشىپ) ئىش بېجىرىدۇ !
*10. مېنىڭ چوڭ ئوغلۇم ............
*11. مەن كۆرەلمىدىم ئوغلۇم

قازاقىستانلىق ئۇيغۇر تارىخچىمىز دوكتور ئابلەت كامالوف ئەپەندىم ئۆزىنىڭ « ئۇيغۇر خاقانلىقىنىڭ ئېپىگرافىيىلىك يادىكارلىقلىرى » ناملىق ئىلمىي ئەمگىكىدە مەزكۇر مەڭگۈ تاش ھەققىدە مۇنداق قۇرلارنى يازغان:
موغۇن شىنە ئۇسۇدىن تېپىلغان يېزىق مەزكۇر يادىكارلىق فىنلاندىيە ئالىمى گ.رامستېد 1909-يىلى تېپىپ، ئۇنى "سېلىنگا تېشى" دەپ ئاتىغان. تاش پۈتۈك 759--760-يىللىرى ئەلئەتمىش بىلگە خاقان قەبرىگە قويۇلغان يادىكارلىقنىڭ بىر قىسمى بولۇپ، ھېساپلىنىدۇ. گ.رامستېد مەزكۇر يېزىقنىڭ تەرجىمىسىنى نېمىسچە (1913) ۋە رۇسچە (1914) تىللاردا نەشر قىلدۇردى. رۇسچە نەشرى س.مالوفنىڭ ۋاپاتىدىن كېيىن، 1959-يىلىن نەشر قىلىنغان « موڭغۇلىيە ۋە قىرغىزىستاندىكى قەدىمىي تۈرك يادىكارلىقلىرى » كىتابىغا كىرگۈزۈلگەن. بۇ كىتابتا مەزكۇر يېزىق « مويۇن چۇر يادىكارلىقى » دەپ بېرىلگەن. « مويۇن چۇر --» ئەلئەتمىش خاقاننىڭ تەختىكە ئولتۇرۇشتىن ئىلگىرىكى ئىسمىنىڭ ئېنىق ئەمەس تىكلىنىشى بولۇپ، خەنزۇچە مەنبەلەردە "مويان" شەكلىدە ساقلىنىپ قالغان. ئۇنىڭدىكى "جو" سۆزىنىڭ تۈركچە تەلەپبۇزى "چۇر" ئېنىقىراقى "چور" (ئۇيغۇرچە ئۇنۋان نامى) بىرىنچى قىسمى "مويان" مەزكۇر كىتابتا ھىچ ئۆزگۈرۈشسىز ئېلىنغان. ج.ھامىلتون بولسا مەزكۇر ئىسىمنى ئىلمىي ئاساستا «بايان چور» شەكلىدە بېكىتتى. شۇڭلاشقا «بايان چور» شەكلى كېيىنكى ۋاقىتلاردا كەڭ قوللىنىلماقتا.
## مەنبەلەر
ئامېرىكىلىق

**ئامېرىكىلىق**(ئىنگىلىزچە: American ياكى Americans) - ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرىدا ياشايدىغان، بۇ دۆلەتنىڭ پۇقرالىرىدۇر.

بەزىدە **ئامېرىكىلىق** سۆزى *ئا ق ش* تەۋەلىكىدە بولمىغان، ئەمما ئامېرىكا قىتئەسىدىكى باشقا دۆلەت پۇقرالىرىنىمۇ كۆرسىتىدۇ.
## مەنبەلەر
بۇرج دۇبەي

**بۇرج دۇبەي** - ئېگىزلىگى 800~950 مېتىر، 160~189 قەۋەت پىلانلانغان.

## مەنبەلەر
تەيبېي 101

left|thumb|350px|تەيبېي 101
**تەيبېي 101** - ئېگىزلىگى 509 مېتىر. بۇ قۇرۇلۇش 1999-يىل باشلانغان، 2004-يىل پۈتەرمىش.
## مەنبەلەر
ISO 639-3

thumb|416x416px
****ISO 639-3**,** 2007، تىللارنىڭ ئاتلارىنىڭ كۆرسەتىلىش كودلارى - بۆلۈم 3: تىللارنىڭ كەڭ تاللاشلار ئىچىدە ئەلفا 3 كودى، ISO 639 نىڭ خەلقئارالىق بىر ئۆلچەم تۈرىدۇر.

## قاراڭ
ISO 639
تۇنگۇس مانجۇ تىللىرى

**تۇنگۇس مانجۇ تىللىرى**:
*مانجۇ تىلى
*شىبە تىلى
## مەنبەلەر

تۈر:تۇنگۇس مانجۇ تىللىرى
ﺑﯜﮔﯜﺭ

بۈگۈر ناھىيىسىنى كۆرسىتىدۇ.
بۈگۈر ناھىسى جەنۇبى شىنجاڭغا جايلاشقان
## مەنبەلەر
مەمتىمىن ھوشۇر

**مەمتىىن ھوشۇر** - ئۇيغۇر ھازىرقى زامان ئەدەبىياتىدىكى كۆزگە كۆرۈنگەن ۋە مۇھىم ئورۇننى ئىگىلىگەن يازغۇچىلاردىن بىرىدۇر. ئۇ ئاساسلىقى پروزا ساھەسىدە مۇھىم ئەسەرلەرنى ۋۇجۇدقا كەلتۈرۈپ، ئۇيغۇر ھازىرقى زامان ئەدەبىياتىنىڭ تەرەققىياتىدا بەلگىلىك تۆھپە قوشقان. ئۇ ھازىر جۇڭگو يازغۇچىلار جەمىيىتىنڭ ئەزاسى.

## قىسقىچە ھاياتى

يازغۇچى مەمتىمىن ھوشۇر 1944-يىلى غۇلجا شەھىرىدە تۇغۇلغان. 1962- يىلى غۇلجا شەھەرلىك 3-ئوتتۇرا مەكتەپنى ، 1967-يىلى شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ تىل - ئەدەبىيات فاكولتېتىنى پۈتتۈرگەن. 1968- يىلدىن 1972- يىلىغىچە غۇلجا شەھەرلىك باغۋەنچىلىك مەيدانىدا قايتا تەربىيىدە بولغان، 1972-يىلدىن 1975 - يىلغىچە غۇلجا شەھىرى كېپەكيۈزى يېزىسىدا خەلق ئىشلىرى كادىرى، 1975- يىلدىن 1979- يىلغىچە غۇلجا شەھەرلىك شەھەر قۇرۇلۇشى ئىدارىسىدە تەشۋىقات كادىرى قاتارلىق خىزمەتلەرنى ئىشلىگەن.

## يازغۇچىلىق ھاياتى

**مەمتىمىن ھوشۇر** - 1979- يىلدىن 1995- يىلغىچە **«[[ئىلى دەرياسى]]»** ژورنىلىدا مۇھەررىر، باش مۇھەررىر، ئىلى ئوبلاستلىق يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ كەسپىي يازغۇچىسى ۋە مۇئاۋىن رەئىس قاتارلىق ۋەزىپىلەرنى ئۆتىگەن.

1995- يىلدىن 2006- يىلغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ رەئىسى بولغان. 

ئۇ ھازىر جۇڭگو يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ ھەيئەت ئەزاسى، يازغۇچىنىڭ **«ئالما»** ناملىق تۇنجى ھېكايىسى 1965 - يىلى **«[[شىنجاڭ گېزىتى]]»** دە ئېلان قىلىنغان. 1978 - يىلىدىن ھازىرغىچە مەملىكەت ئىچىدىكى ھەرخىل مەتبۇئاتلاردا 120 پارچىدىن ئارتۇق ھېكايە، پوۋېست، ئەسلىمە ۋە ئەدەبىيات، تارىخقا ئائىت ئىلمىي ماقالىلىرى، **«قۇم باسقان شەھەر»** ناملىق رومانى ئېلان قىلىندى ھەمدە ئاساسلىق ھېكايىلىرىنىڭ ھەممىسى دېگۈدەك خەنزۇچىغا تەرجىمە قىلىنىپ ئېلان قىلىنغان.
 
**"ساۋاقداشلار"**ناملىق پوۋېستلار توپلىمى ئۆزبېك تىلىغا، **"ئايخان"** ناملىق ھېكايىلەر توپلىمى قازاق تىلىغا، **"ئىت ئېتىش"**، **"گۆركار"** ناملىق ھېكايىلىرى قىرغىز تىلىغا تەرجىمە قىلىنىپ قازاقىستان، ئۆزبېكىستان قاتارلىق ئەللەردە نەشر قىلىنغان.

## كىتابلىرى ۋە ئەسەرلىرى

**ئۇنىڭ ھازىرغىچە نەشردىن چىققان كىتابلىرى**: 
***«نەي ئاۋازى»** -  (*ھېكايىلەر توپلىمى*، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى)
***«كونا - يېڭى ئىشلار»** - (*ھېكايىلەر توپلىمى*، مىللەتلەر نەشرىياتى)
***«سالام، ھىسام ئاكا»** - (*پوۋېستلار توپلىمى*، شىنجاڭ ياشلار - ئۆسمۈرلەر نەشرىياتى)
***«بۇ چۈش ئەمەس»** - (*ھېكايىلەر توپلىمى*، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى)
***«نوزۇگۈم»** - (*پوۋېست*، موڭغۇل تىلىدا، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى)
***«يىللار شۇنداق ئۆتكەن»** - (*بىئوگرافىيىلىك قىسسە*، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى)
***«ئۆلۈككە خەت»** - (*ھېكايىلەر توپلىمى*، قەشقەر ئۇيغۇر نەشرىياتى)
***«ئون ئىككى مۇقامنىڭ ئىلى ۋارىيانتى»**  - (*ئىلمىي ئەسەر*، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى)
***«ئايخان»** - (*ھېكايىلەر توپلىمى*، قازاق تىلىدا، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى)

شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى يەنە ئۇنىڭ ھېكايە، پوۋېستلىرىدىن تاللاپ **«مەمتىمىن ھوشۇر تاللانما ئەسەرلىرى <1>، <2>، <3>»** دىن ئىبارەت ئۈچ كىتابنى نەشر قىلدى. يېقىندا يەنە ئۇنىڭ **«قىرلىق ئىستاكان»** خەنزۇ تىلىدا (ياشلار - ئۆسمۈرلەر نەشرىياتى) ، **«ئوت كەتكەن دەريا»**(خەلق نەشرىياتى) قاتارلىق ھېكايە توپلاملىرى ئېلان قىلىندى. بىر قىسىم ھېكايە ۋە پوۋېست توپلاملىرى مەملىكەتلىك ۋە ئاپتونوم رايون دائىرىسىدىكى ھەرخىل مۇكاپاتلارغا ئېرىشتى. 

2006- يىلى 6- ئايدا ئۇنىڭ **«ئىلى خەلق ناخشىلىرىنىڭ تارىخىي بايانى»** ناملىق كىتابى مىللەتلەر نەشرىياتى تەرىپىدىن نەشر قىلىندى.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇر يازغۇچىلار‏
ISO 639-2

**ISO 639-2:1998**، تىللارنىڭ ئىسىملەرىنىڭ كۆرسەتىلىشى ئۈچۈن كودلار - بۆلۈم 2: ئەلفا-3 كودى، تىللەرنىڭ ئىسىملەرىنىڭ كۆرسەتىلىشى ئۈچۈن كودلارىنى تىزىملار ISO 639 ئۆلچەملەرنىڭ ئىككىنچى تۈرىدۇر. ئۆلچەمنىڭ بۇ بۆلۈمىدە، ھەربىر تىل ئۈچۈن بېرىلگەن ئۈچ ھەرفلىك "ئەلفا-3" كودلارى سۈپىتىدە قوللىنىلىدۇ. ISO 639-2 كودلار تىزىملىكىدە 464 قەيت باردۇر.

ئا ق ش مەجلىس كۈتۈپخانەسى (ISO 639-2/RA دەپ ئېلىنىدۇ) ISO 639-2 نىڭ رەسمىي ھوقۇقلۇق رويخەت ئورنىدۇر. 1989- يىلى رويخەتكە ئالىش باشلاندى ۋە 1998 يىلى ئېلان قىلىنغان.
رىياد

رىياد شەھىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:**Riyad Shehiri**) سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ پايتەختى ۋە ئەڭ چوڭ شەھىرى.
## مەمۇرىي رايون

## يەر تۈزۈلۈشى

## بايلىقى

## ئىقلىمى

## يېزا ئىگىلىكى

## ئىقتىسادى

## ساياھەتچىلىكى
## مائارىپى
## سىرتقى ئۇلانمىلار
## مەنبەلەر
ﺟﯘﯕﮕﻮ - ﻳﺎﭘﻮﻧﯩﻴﻪ ﺋﯘﺭﯗﺷﻰ

**ﺟﯘﯕﮕﻮ - ﻳﺎﭘﻮﻧﯩﻴﻪ ﺋﯘﺭﯗﺷﻰ** (ئىنگىلىزچە:Sino - Japanese War, خەنزۇچە: (中日战争) ئىككى قېتىم يۇز بەرگەن.
## مەنبەلەر
مۇقام

**[[ئۇيغۇر ئون ئىككى مۇقامى]]**غا قاراڭ.
## مۇقام ھەققىدە
**‹‹مۇقام››** دېگەن سۆز ئەرەب تىلىدىن پارس تىلىغا ئۆزلەشكەندە، ئۇنىڭ ئەسلىي مەنىلىرىدىن باشقا ‹‹ئاھاڭ››، ‹‹كۈي›› دېگەن مەنىلىرى مۇقىملىشىپ قالغان. پارسلارنىڭ كلاسسىك كۈيلەرنى رەتلەش، سىستېمىلاشتۇرۇشىغا ئەگىشىپ، ‹‹مۇقام›› سۆزى پەقەت ئاھاڭ، كۈي مەنىسىنىلا ئەمەس، بەلكى كلاسسىك، ئەنئەنىۋى مۇزىكىلارنى بىلدۈرىدىغان ئالاھىدە مەنىلەرنىمۇ كۆرسىتىدىغان بولغان. كلاسسىك، ئەنئەنىۋى مۇزىكا، كۈيلەر ‹‹مۇقام›› نامى بىلەن ئاتالغان. ‹‹مۇقام›› سۆزى ئۇيغۇر تىلىنىڭ چاغاتاي تىلى باسقۇچىدا ئورۇن، جاي، دەرىجە دېگەن مەنىلەردىن باشقا، يەنە ئاھاڭ، كۈي دېگەن مەنىلەردە ھەم كلاسسىك مۇزىكىلارنىڭ نامى سۈپىتىدىمۇ قوللىنىلغان. چاغاتاي تىلىنىڭ كېيىنكى تەرەققىياتىدا مۇشۇ تىلنى قوللانغان ئەللەر كلاسسىك كۈي – مۇزىكىلىرىنى بىر قېلىپقا سېلىپ رەتلىشى، سىستېمىلاشتۇرۇشىغا ئەگىشىپ، ‹‹مۇقام›› دېگەن سۆزنىڭ يەنە بىر مەخسۇس مەنىسى، يەنى ھەممىلا يەككە كلاسسىك كۈي – مۇزىكىلار ‹‹مۇقام›› دەپ ئاتىلىش ئادىتى مەلۇم دەرىجىدە ساقلىنىپ قېلىشتىن باشقا، پەقەت سىستېمىلاشقان كۈيلەر گۇرۇپپىسى ‹‹مۇقام›› دەپ ئاتىلىدىغان ئادەت بارلىققا كەلگەن. شۇنىڭ بىلەن بىللە، ‹‹مۇقام›› دېگەن سۆز مۇزىكا ساھەسىدە مەلۇم تەرتىپ بويىچە رەتلىنىپ سىستېمىلاشتۇرۇلغان كلاسسىك كۈيلەرنىڭ بىر تۈركۈمى ياكى بىر گۇرۇپپىسىنىڭ نامى بولۇپ قالغان.
## [[ئۇيغۇر ئون ئىككى مۇقامى]]
ئۇيغۇرلار قەدىمدىن تارتىپلا ئەمگەك، تۇرمۇشتا ناخشا – كۈيلەردىن ئايرىلمىغان، يىپ ئېگىرگەندە، ئورما ئورىغاندا، يول يۈرگەندە، توي – تۆكۈنلەردە، ئومۇمەن ئىجتىمائىي ھاياتنىڭ ھەممە ساھەسىدە ناخشا – مۇزىكىدىن ئايرىلمىغان. ئۇزاق دەۋرلىك تەرەققىيات داۋامىدا، مۇزىكا – كۈيلەر ئىجتىمائىي ھايات ۋە تەبىئەت دۇنياسىنىڭ قانۇنىيىتى بىلەن بىرىككەن. ھازىر ‹‹مۇقام›› سۆزى تىلغا ئېلىنسا كىشىلەرنىڭ كۆز ئالدىغا دەرھال ‹‹ئون ئىككى مۇقام›› كېلىدۇ. ‹‹مۇقام›› دېگەن سۆزنىڭ ئۇيغۇر كلاسسىك مۇزىكىسى ‹‹ئون ئىككى مۇقام››نى بىلدۈرىدىغانلىقىنى كىشىلەر بىلسىمۇ، لېكىن نېمە ئۈچۈن شۇنداق ئاتالغانلىقىنى مۇزىكا ساھەسىدىكىلەر ۋە مۇزىكا تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللىنىدىغانلاردىن باشقىلار بىلمەسلىكى مۇمكىن.
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر مۇقاملىرى
ئۆزھال مۇقامى

**ئۆزھال مۇقامى** - ئۇيغۇر ئون ئىككى مۇقامىنىڭ ئالتىنچىسىدۇر.
يۈزۈڭدىن پەردىنى ئالغىن جامالىڭ بىر كۆرەي دەيمەن
كۆزۈم سۈرتۈپ ئاياغىڭغا يۈزۈڭنى بىر كۆرەي دەيمەن
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر مۇقاملىرى
ئاپتوموبىل

thumb|left|Hyundai شىركىتى ئىشلەپچىقارغان توكقا چىداملىق ئارىلاشما ماتور بولغان Sonata توكقا چىداملىق ئارىلاشما ماتور 2015-يىللىق مودېل.
**ئاپتوموبىل** - ئىچىدىن يانىدىغان دېۋگاتىلنىڭ ھاسىل قىلغان ئېنىرگىيىسى بىلەن ھەرىكەت قىلىدىغان، ئادەم ۋە يۈك توشۇشتا قوللىنىلىدىغان ھارۋا.

ئاپتوموبىللنىڭ تۈرلىرى:

* يولۇچى ئاپتوموبىللىرى
- كىچىك ماشىنىلار (پىكاپلار)

- يولۇچى ئاپتوبۇسىلىرى
* يۈك ماشىنىلىرى

******
## مەنبەلەر

تۈر:ئاپتوموبىل
مارشال

**مارشال** - ھەربى ئۇنۋانلارنىڭ ئىچىدىكى ئەڭ يۇقرى ئۈنۋان.

چوڭ ئۇرۇشلاردا تۆھپىسى زوز بولغان گېنراللارغا بىرىلىدۇ.
## مەنبەلەر
تۈركىيە جۇمھۇريىتى باش مىنىستىرى

**تۈركىيە جۇمھۇريىتى باش مىنىستېرى**
{|border=0 cellpadding=2 cellspacing=2 width=98%
|-
|
|**سۈرەت**
|**ئىسمى**
|**ۋەزىپەباشلانغۇچى**
|**ۋەزىپە تۇگىشى**
|**ھۆكۇمەتنىڭ ئاساسى پارتىيسى**
|- bgcolor=#FFE8E8
|1
|- bgcolor=#FFE8E8
|52
|- bgcolor=#FFE8E8
|53
|- bgcolor=#FFE8E8
|54
|- bgcolor=#FFE8E8
|55
|- bgcolor=#FFE8E8
|56
|- bgcolor=#FFE8E8
|57 
|- bgcolor=#FFE8E8
|58 
|- bgcolor=#FFE8E8
|59 
|- bgcolor=#FFE8E8
|60 
## مەنبەلەر
ئاممىباپ ئاپتوموبىل

**ئاممىباپ ئاپتوموبىل** - (نېمىسچە:Volkswagen)گېرمانىيەدىكى ئەڭ چوڭ، دۇنيا بويىچە ئىككىنچى ئورۇندا تۇرىدىغان (سېتىش جەھەتتە، تويوتا بىرىنچى ئورۇندا تۇرىدۇ.) ئاپتوموبىل ئىشلەپچىقىرىش كارخانىسىدۇر.

ۋولكسۋاگېن (گېرمانچە) 1937-يىلى گېرمانىيە ئەمگەك سېپى تەرىپىدىن قۇرۇلغان ، بەلگە خاراكتېرلىك قوڭغۇز بىلەن تونۇلغان ، ئۇ ۋولكسۋاگېن گورۇھىنىڭ بايراقدار ماركىسى ، 2016-ۋە 2017-يىللىرى دۇنيا مىقياسىدا سېتىلغان ئەڭ چوڭ ماشىنا ئىشلەپچىقارغۇچى. [2] بۇ گۇرۇپپىنىڭ ئەڭ چوڭ بازىرى جۇڭگودا بولۇپ ، سېتىش ۋە پايدىنىڭ 40% نى تەمىنلەيدۇ. [3] گېرمان تىلىدىكى ۋولك ئاتالغۇسى «كىشىلەر» گە تەرجىمە قىلىنغان ، شۇڭا ئاممىباب «خەلق ماشىنىسى» غا تەرجىمە قىلىنغان.

## مەنبەلەر

تۈر:گېرمانىيە ئاپتوموبىللىرى
ياۋروپا چىمپيونلۇق لوڭقىسى

thumb|450 px|left|ياۋروپا پۇتبول بىرلەشمىسىگە ئەزا دۆلەتلەر(يېشىل رەڭ)؛ كۆك رەڭدىكىلىرى گۇرۇپپا مۇسابىقىسىگە قاتنىشالمىغان دۆلەتلەر

## مەنبەلەر
ج.ۋىللارد گىببس

ج.ۋىللارد گىببس

ج.ۋىللارد گىببس(Josiah Willard Gibbs)تېرمودىنامىكا ئىلمىنىڭ ئاساسچىلىرىدىن بىرى. فىزىكىلىق خىمىيە كەسپىنىڭمۇ ئاساسچىسى ھېسابلىنىدۇ. بىر ماتېماتىكچى بۇلۇش سۇپىتى بىلەن ۋېكتور ھىسابلاشلىرنى تەرەققى قىلدۇردى.
 
1839-يىلى ئامېرىكىدا تۇغۇلغان 1903-يىلى ۋاپات بولغان.

بۇ كىشى ئىنتايىن كەمتەر بىر بىلىم ئادىمى ئىدى. ئەنگلىيە خانلىق جەمەتى بۇ كىشنىڭ خىزمەت قىلىدىغان ئۇنۋېرسىتىگە خەت يېزىپ گىببىسنى كۆرۈشكە كېلىدىغانلىقىنى ئېيتىدۇ. بۆلۈم باشلىقى باشقا ئۇنۋېرسىتىتلەرگە خەت يېزىپ گىببس ئىسىملىك كىشنى ئىزدەيدۇ. چۈنكى بۇ كىشى كەمتەر ئىدى. ئۇنىڭدىن باشقا كىشلەر بىلەن كۆپ ئارىلاشماي ئۆزى يالغۇز خىزمەت قىلىشنى ياخشى كۆرەتتى. خانلىق جەمەتىدىكىلەر كېلىپ ئۇنىڭ كۆرۈشكەندىن كىيىن بۆلۈم باشلىقىمۇ ئۇنىڭ تەتقىقات نەتىجىلىرىنىڭ بەزىسىنى يېڭىدىن ئۇقىدۇ.

بۇ كىشى تېرمودىنامىكىنىڭ ئىككىنچى قانۇنىغا جان كىرگۈزگەن. گىببس ھالەت قائىدىسىنى ئوتتۇرىغا قويغان.

right|thumb|250px|ج.ۋىللارد گىببس

## مەنبەلەر



تۈر:كىشلەر
ئوششاق مۇقامى

**ئوششاق مۇقامى** - ئۇيغۇر ئون ئىككى مۇقامىنىڭ سەككىزىنچىسىدۇر.

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر مۇقاملىرى
سەككىز دۆلەت گۇرۇھى (G8)

thumb|300 px|left|سەككىز دۆلەت رەھبەرلىرىنىڭ گېرمانىيدىكى ئۇچرىشىشى، 2007

**سەككىز دۆلەت گۇرۇھى** - دۇنيادىكى ئىقتىسادى ئەڭ كۈچلۈك دۆلەتلەر تەرىپىدىن قۇرۇلغان بىر سىياسى - ئىقتىسادى تەشكىلاتتۇر. بۇ تەشكىلات ئەڭ دەسلەپتە 1975 - يىلى ڧرانسىيەنىڭ تەشەببۇسى بىلەن ئالتە دۆلەت تەرىپىدىن قۇرۇلغان، تەشكىلى دۆلەتلەر: ڧرانسىيە، گېرمانىيە، ئىتالىيە، ئەنگلىيە، ياپونىيە ۋە ئا ق ش. بىر يىل كىيىن، 1976-يىلى كانادا بۇ تەشكىلاتقا ئەزا بولۇپ كىرگەن، شۇنىڭ بىلەن بۇ تەشكىلات يەتتە دۆلەت گۇرۇھىنى شەكىللەندۈرگەن. 1997 - يىلىغا كەلگەندە، روسىيەنىڭ ئەزا بولۇشى بىلەن، نۆۋەتتىكى **سەككىز دۆلەت گۇرۇھى**، قىسقارتىلمىسى - G8، مەيدانغا كەلدى.

**[[يىگىرمە دۆلەت گۇرۇھى]]**غا ئوخشىمايدىغان يېرى **سەككىز دۆلەت گۇرۇھى** - دۇنيادىكى سانائەتلەشكەن، ئىقتىسادى ئەڭ ئالدىنقى قاتاردا تۇرىدىغان باي دۆلەتلەردىن تەركىب تاپقان بولۇپ، دۇنيادىكى سىياسى - ئىقتىسادى، ئېنىرگىيە قاتارلىق جەھەتلەردىكى مەسىلىلەردە مۇھىم ۋە نازۇك قارارلارنى چىقىرىشتا مۇھىم رول ئويناپ كەلمەكتە.

"سەككىز دۆلەت گۇرۇھى"غا ئەزا دۆلەتلەرنىڭ ھەممىسى دۇنيادىكى ئون چوڭ ئېكسپورت قىلغۇچى دۆلەتلەردۇر، ۋە كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان يىللىق مىللى دارامىتى 35 مىڭ دوللارنىڭ ئۈستىدە. ئۇنىڭدىن سىرت، دۇنيادىكى 20 چوڭ ئاكسىيە بازىرى بۇ دۆلەتلەرگە ئائىتتۇر (ئا ق ش، ياپونىيە، ئەنگىلىيە، گېرمانىيە، ڧرانسىيە، كانادا).

ئۇنىڭدىن سىرت، دۇنيادىكى ئىككىنچى ۋە ئۈچىنچى نېڧت ئىشلەپچىقارغۇچى دۆلەتلەر(ئا ق ش ۋە روسىيە)، ئەڭ چوڭ نېڧت مەنبەسىگە ئىگە دۆلەت(كانادا) بۇ گۇرۇھنىڭ ئەزالىرىدۇر. ئەڭ چوڭ توققۇز يادرو ئېنىرگىيە ئىشلەپچىقارغۇچى دۆلەتلەرنىڭ يەتتىسى يەنە بۇ گۇرۇھتا(ئا ق ش، روسىيە، ڧرانسىيە، ياپونىيە، گېرمانىيە، ئەنگىليە، كانادا). بۇ گۇرۇھتىكى يەتتە دۆلەت (روسىيەدىن باشقا) ب د تنىڭ يىللىق خامچوتىغا ئەڭ كۆپ خىراجەت ئاجراتقان دۆلەتلەردۇر.

## مەنبە
ۋىكىپېدىيە ئىنگىلىزچىسى
## مەنبەلەر
ئەنگلىيە

alt=بايراق|thumb|بايراق
ئەنگلىيە  (ئىنگلىزچە: *England* ئىنگلىزچە تەلەپپۇزى: [ˈɪŋɡlənd] )  ئۇ بۈيۈك بېرىتانىيەنى تەشكىل قىلىدىغان تۆت دۆلەتنىڭ بىرى.  بۇ دۆلەت **بۈيۈك برىتانىيە** ئارىلىغا جايلاشقان بولۇپ ، بۇنىڭ ئىچىدە تەخمىنەن% 62 ، 100 دىن ئارتۇق كىچىك قوشنا ئارال بار. ئۇنىڭ شىمالىدا شوتلاندىيە ، غەربتە ۋېلىش بىلەن قۇرۇقلۇق چېگراسى بار ، شەرقتە شىمالىي دېڭىز ، جەنۇبتا ئىنگلىز قانىلى ، غەربىي جەنۇبتا كېلتىك دېڭىزى ، غەربتە ئىرېلاندىيە دېڭىزى بار. ياۋروپا چوڭ قۇرۇقلۇقى شەرقىي جەنۇبتا ، ئىرېلاندىيە غەربتە. ئۇنىڭ پايتەختى ۋە ئەڭ چوڭ شەھىرى لوندون.
## مەنبەلەر

تۈر:دۆلەتلەر
مىللى دارامەت بويىچە دۆلەت تەرتىپى

**دۇنيادىكى دۆلەتلەرنىڭ [[مىللى دارامەت]] بويىچە رەت تەرتىۋى**

CIA دۇنيا ئۇچۇرلار توپلىمىغا نىسبەتەن 2009 - يىللىق دۆلەتلەر رەت تەرتىۋى

(ئالدىنقى رەتتىكى 20 دۆلەتنىڭ بېرىلدى)

## مەنبەلەر
قوڭۇر يىلپىز

**قوڭۇر يىلپىز** بولسا سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلار (ياكى سۈت ئەمگۈچىلەر)

## بەلگە
## جايلاشماق
## ئادەت
## ئاۋۇماق
## قونالغۇ
## ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى
## كەنجى تۈر
## قارالسۇن
## سىرتقى ئۇلاش
## مەنبەلەر

تۈر:ھايۋاناتلار
AC مىلان

thumb|200 px|left| سان سېرو مەيدانى

[thumb|300 px| مىلاننىڭ 2007 - يىللىق [ياۋروپا چىمپيونلار لوڭقىسى چىمپيونى بولغان ۋاقتى]]

## چىمپىيونلۇق مۇۋاپپىقىيەتلىرى
* ئىتالىيە ئا دەرىجىلىكلەر ئايلانمىسى: 17 قېتىم (ئىككىنچى ئورۇندا)
* ياۋروپا چىمپيونلار لوڭقىسى: 7 قېتىم (ئىككىنچى ئورۇندا)

**

تۈر:ئىتالىيەدىكى كوماندىلار
تۈر:پۇتبول
ساينت مارتىن

left|thumb|250px|ساينت مارتىن
left|thumb|

**ساينت مارتىن** بولسا كارىب دېڭىزى جايلاشقان بىر دۆلەت. ئۇنىڭ پايتەختى بولسا مارىگوت، ئەڭ چوڭ شەھىرى بولسا مارىگوت. دۆلەت تىلى بولسا گوللاندىيە تىلى. يەر مەيدانى 87 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 74 مىڭ.
## مەنبەلەر
مارتىنىكا

left|thumb|250px|مارتىنىكا
left|thumb|

**مارتىنىكا** بولسا كارىب دېڭىزى جايلاشقان بىر دۆلەت. دۆلەت تىلى بولسا فرانسۇز تىلى. نۆۋەتتىكى پرىزدېنتى ئالفرەد مارىئە-جەئاننە. يەر مەيدانى 1 مىڭ 128 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 402 مىڭ.
## مەنبەلەر
جەنۇبىي گىئورگىيە ۋە ساندۋىچ ئاراللىرى

left|thumb|250px|جەنۇبىي گىئورگىيە ۋە ساندۋىچ ئاراللىرى
left|thumb|

**جەنۇبىي گىئورگىيە ۋە ساندۋىچ ئاراللىرى ** بولسا ئاتلانتىك ئوكيان جايلاشقان بىر دۆلەت. ئۇنىڭ پايتەختى بولسا كىڭ ئەدۋارد پوئىنت، ئەڭ چوڭ شەھىرى بولسا كىڭ ئەدۋارد پوئىنت. دۆلەت تىلى بولسا ئىنگلىز تىلى. نۆۋەتتىكى پادىشاھ ئېلىزابېت ئىئى، باش مىنىستېر ئالان ھۇHكلە. يەر مەيدانى 2 مىليون 3 مىڭ 903 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 0.03 مىڭ.
## مەنبەلەر
ئانگۋىللا

left|thumb|250px|فالكلاند تاقىم ئاراللىرى
left|thumb|دۆلەت بايرىقى

**ئانگۋىللا ** بولسا كارىب دېڭىزى جايلاشقان بىر دۆلەت. ئۇنىڭ پايتەختى بولسا تھە Vاللەي، ئەڭ چوڭ شەھىرى بولسا تھە اللەي. دۆلەت تىلى بولسا ئىنگلىز تىلى. باش مىنىستېر ۋىللىئام ئالىستائىر ھاررىسون. بۇ دۆلەت 1980 يىلى مۇستەقىل بولغان. يەر مەيدانى 132 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 13 مىڭ.

## مەنبەلەر
ئارۇبا

left|thumb|250px|ئارۇبا
left|100px
left|200px
**ئارۇبا** بولسا كارىب دېڭىزى جايلاشقان بىر دۆلەت. ئۇنىڭ پايتەختى بولسا ئورانجەستاد، ئەڭ چوڭ شەھىرى بولسا ئورانجەستاد. دۆلەت تىلى بولسا گوللاندىيە تىلى. نۆۋەتتىكى پرىزدېنتى فرەدىس رەفۇنجول، باش مىنىستېر مىكە ئەمان. بۇ دۆلەت 1986 يىلى 1- ئاينىڭ 1 مۇستەقىل بولغان. يەر مەيدانى 193 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 103 مىڭ.

## مەنبەلەر
سېنت بارتھېلەمي ئاراللىرى

left|thumb|250px|
left|thumb|

**سېنت بارتھېلەمي ئاراللىرى** بولسا شىمالىي ئاتلانتىك ئوكيان جايلاشقان بىر دۆلەت. ئۇنىڭ پايتەختى بولسا گۇستاۋىئا، ئەڭ چوڭ شەھرى بولسا گۇستاۋىئا. دۆلەت تىلى بولسا فرانسۇز تىلى. ھازىرقى گۇبېرناتور سىلۋى فۆشې. ھازىرقى باش ۋەزىر برۇنو ماگراس. بۇ دۆلەت 2003 يىلى 3 ئاينىڭ 28 كۈنى مۇستەقىل بولغان، يەر مەيدانى 25 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 10 مىڭ، بۇلارنىڭ ئاساسلىق دىنى خرىستىئان دىنى.
## مەنبەلەر
ناۋاسسا ئاراللىرى

left|thumb|
**ناۋاسسا ئاراللىرى** بولسا شىمالىي ئاتلانتىك ئوكيان جايلاخكان بىرك دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا لۇلۇ توۋن، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا لۇلۇ توۋن. دۇلات تىلى بولسا فرانسۇز تىلى. يار مايدانى 2 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 0 مىڭ.
## مەنبەلەر
مونتسەررات

left|thumb|250px|
left|thumb|
left|thumb|مونتسەررات

مونتسەررات  بولسا شىمالىي ئاتلانتىك ئوكيان جايلاخكان بىرك دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا پليموئۇتھ، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا پليموئۇتھ. دۇلات تىلى بولسا فرانسۇز تىلى. ئازىركى گۇبېرناتور پەتەر ئاندرەۋ ۋاتەرۋورتھ. ئازىركى باش ۋەزىر رەئۇبەن مەئادە. يار مايدانى 102 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 4 مىڭ، بۇلارنىڭ ئاسساسلىك دىنى خرىستىئان دىنى.
## مەنبەلەر
گۇئادەلوپە

left|thumb|
left|thumb|

**گۇئادەلوپە ** بولسا شىمالىي ئاتلانتىك ئوكيان جايلاخكان بىرك دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا باسسە-تەررە، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا باسسە-تەررە. دۇلات تىلى بولسا فرانسۇز تىلى. ئازىركى گۇبېرناتور ۋىقتورىن لۇرەل. يار مايدانى 1628 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 405 مىڭ، بۇلارنىڭ ئاسساسلىك دىنى خرىستىئان دىنى.
## مەنبەلەر
كەئەلىڭ كوكوس تاقىم ئاراللىرى

left|thumb|250px|

كەئەلىڭ كوكوس تاقىم ئاراللىرى بولسا تىنچ ئوكيان جايلاخكان بىرك
دۇلات. دۇلات تىلى بولسا ئىنگلىز تىلى. ئازىركى زۇڭتۇڭ برىئان لاسي. ئازىركى باش ۋەزىر موھامماد سائىد چوڭكىن. بۇ دۇلات 1955 يىلى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 14 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 0.596 مىڭ.
## مەنبەلەر
روژدېستۋو ئاراللىرى

left|thumb|250px|
left|thumb|

**روژدېستۋو ئاراللىرى ** بولسا تىنچ ئوكيان جايلاشقان بىر
دۆلەت. ئۇنىڭ پايتەختى بولسا فلايىڭ فىش كوۋ، ئەڭ چوڭ شەھرى بولسا فلايىڭ فىش كوۋ. دۆلەت تىلى بولسا ئىنگلىز تىلى. ھازىرقى پرېزىدېنت داۋىد ھۇرلەي، باش ۋەزىر فارزىئان زائىنال. يەر مەيدانى 135 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 1.613 مىڭ.
## مەنبەلەر
ئاشمورە ۋە كارتىئەر ئاراللىرى

**ئاشمورە ۋە كارتىئەر ئاراللىرى** بولسا ھىندى ئوكيان. يار مايدانى 199 كۋادرات كىلومېتىر.

## مەنبەلەر
Bash Bet

__NOTOC__ __NOEDITSECTION__






**[[Wikipédiye]]ge **
**Xush Kepsiz**
 **Herkim özi yazalaydighan ochuq [[Énsklopédiye]]**









 

Tallanghan Resim

{|
|-
| Align="right" valign="top" style="background:#fff3f3; border: 1px solid silver; padding:10px"|
خۇەيئەن شەھىرى

**خۇەيئەن شەھىرى  ** بولسا جۇڭگو جياڭسۇ ئۆلكىسى دىكىبىخاھار 2004 نوپۇس بار، خۇئەيەننىڭ 5،240،600 نوپۇسىبار، خىمالىكاڭ لىك 33.30°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 119°08، پوقتانومۇرى 517 رايۇننومۇرى 223000.
## تارىخ
## جۇغراپىيە
## مەمۇرىي رايون
## ئىقتىساد
## ئاساسىي قۇرۇلۇش
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
## تەربىيە
## ساياھەتچىلىك
## مائارىپ
## تەنھەرىكەت يىغىنى
## سىرتقى ئۇلاش
## مەنبەلەر
داليەن شەھىرى

**داليەن شەھىرى 大连市** بولسا جۇڭگو لياۋنىڭ ئۆلكىسى دىكىبىخاھار 2008 نوپۇس بار، خەندەننىڭ 6،130،000 نوپۇسىبار، خىمالىكاڭ لىك 38.55°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 121°38، پوقتانومۇرى 0411 رايۇننومۇرى 116000.

## تارىخ
## جۇغراپىيە
## مەمۇرىي رايون
## ئىقتىساد
## ئاساسىي قۇرۇلۇش
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
## تەربىيە
## ساياھەتچىلىك
## مائارىپ
## تەنھەرىكەت يىغىنى
## سىرتقى ئۇلاش
## مەنبەلەر
داچىڭ شەھىرى

**داچىڭ شەھىر ** بولسا جۇڭگو خېيلوڭجياڭ ئۆلكىسى دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، خەندەننىڭ 2،772،300 نوپۇسىبار، خىمالىكاڭ لىك 46.35°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 125°00، پوقتانومۇرى 0459 رايۇننومۇرى 163000.
 
## تارىخ
## جۇغراپىيە
## مەمۇرىي رايون
## ئىقتىساد
## ئاساسىي قۇرۇلۇش
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
## تەربىيە
## ساياھەتچىلىك
## مائارىپ
## تەنھەرىكەت يىغىنى
## سىرتقى ئۇلاش
## مەنبەلەر
ئۆزگۈ نامال

ئۆزگۈ نامال تۈركىيەنىڭ داڭلىق ئارتىسلىردىن بىرسى.

داڭلىق تىلىۋېزىيە فىلىمى «بۆرىلەر ۋادىسى »دا رول ئالغان.

1978-يىلى تۇغۇلغان.

ئىستانبۇل ئۇنۋېرسىتىتىدە ئۇقۇغان.

نۇرغۇن كىنولاردا رول ئالدى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئىستانبۇل ئۇنىۋېرسىتېتى

**ئىستانبۇل ئۇنىۋېرسىتېتى**(تۈركچە: *İstanbul Üniversitesi*)
1846 - يىلى 23-ئىيۇل "*دارۇلڧۇنۇن*" (تۈركچە:*Darülfünûn*) *ئوسمانلى سۇلتانى* ئابدۇلمەجىد II (تۈركچە: *Abdülmecid II*) تەرىپىدىن كونسىتانتىنىپول(ئىستانبۇلدا) قۇرۇلغان بىر ئالىي بىلىم يۇرتىدۇر. ئىستانبۇل ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئاساسى ئەسلىدە 1453-يىلى ئوسمان ئېمپىرىيىسىنىڭ ياش سۇلتانى مەھمەد II ۋىزانتىيە ئىمپىرىيىسى(*شەرقى رىم ئىمپىرىيىسى*)نىڭ پايتەختى كونسىتانتىنىپول(ئىستانبۇل)نى ئالغاندىن كىيىن بىر مەدرىسە سۈپىتىدە قۇرۇلغان. شۇ سەۋەپتىن، ئىستانبۇل ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ قۇرۇلۇش تارىخى 1453-يىلى دەپ ھېسابلىنىپ كەلمەكتە.

[thumb|left| ئىستانبۇل ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ [بەيازىتتىكى ئالدى دەرۋازىسى]]
## مەنبەلەر

تۈر:ئىستانبۇلدىكى ئۇنىۋېرسىتېتلار
ب م ۋ

**ب م ۋ** - *باۋارىيە موتور شىركىتى*نىڭ قىسقارتىلمىسىدىن كېلىپ چىققان (نىمىسچە: **Bayerische Motoren Werke AG**)، گېرمانىيەدىكى ئاپتوموبىل، موتوسېكلىت ۋە موتور ئىشلەپچىقىرىش كارخانىسىدۇر.

**ب م ۋ** - كۆپرەك ئىستىمالچىلارنىڭ قوللىنىۋاتقان ھەشەم ئاپتوموبىللىرى بىلەن مەشھۇردۇر.

thumb|400 px|left|ب م ۋ نىڭ مەركىزى شىركەت بىناسى، ''ميۇنخېن''
400 px|thumb|left| ب م ۋ نىڭ دەسلەپكى مودېللىرىدىنthumb|400x400px|ب م ۋ مودېلى X3

## مەنبەلەر

تۈر:گېرمانىيە ئاپتوموبىللىرى
موڭغۇل ئىمپېرىيىسى

left|thumb|350px|موڭغۇل ئىمپېرىيىسى
**موڭغۇل ئىمپېرىيىسى**
[thumb|300 px| [تەيبېيدۆلەتلىك مۇزىيىدىكى چىڭگىزخان پورتېرىتى]]
[thumb|300 px| موڭغۇل ئىمپىرىيسىى ئالدىىكى [ياۋرو-ئاسيا]]
موڭغۇل ئىمپېرىيىسى 13- ۋە 14-ئەسىرلەردە مەۋجۇت بولۇپ ، تارىختىكى ئەڭ چوڭ تۇتاشقان قۇرۇقلۇق ئىمپېرىيىسى ئىدى. موڭغۇلىيەدە بارلىققا كەلگەن موڭغۇل ئىمپېرىيىسى ئاخىرىدا شەرقىي ياۋروپا ۋە ئوتتۇرا ياۋروپانىڭ بىر قىسىم جايلىرىدىن ياپونىيە دېڭىزىغىچە سوزۇلۇپ ، شىمالدىن سىبىرىيەنىڭ قىسمەن جايلىرىغا سوزۇلغان. شەرق ۋە جەنۇبتىن ھىندىستان چوڭ قۇرۇقلۇقى ، ئىچكى قۇرۇقلۇق شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا ۋە ئىران ئېگىزلىكىگە كىرىدۇ. ھەمدە غەربكە قاراپ لېۋانت ۋە كارپاتىيان تېغىغىچە.

موڭغۇل ئىمپېرىيىسى چىڭگىزخاننىڭ رەھبەرلىكىدە (تەخمىنەن 1162 - 1227) موڭغۇل ئانا يۇرتىدىكى بىر قانچە كۆچمەن قەبىلىلەرنىڭ بىرلىشىشىدىن بارلىققا كەلگەن ، بۇ كېڭەش 1206-يىلى بارلىق موڭغۇللارنىڭ ھۆكۈمرانى دەپ جاكارلىغان. ئىمپېرىيە ئۇنىڭ ھۆكۈمرانلىقى ۋە ھۆكۈمرانلىقىدا تېز تەرەققىي قىلغان. ئۇنىڭ ئەۋلادلىرى ھەر تەرەپكە تاجاۋۇزچى قوشۇن ئەۋەتكەن. غايەت زور قىتئەلەر ئارا ئىمپېرىيە يولغا قويۇلغان پاك موڭغۇلىيەدە شەرقنى غەرب ، تىنچ ئوكيان بىلەن ئوتتۇرا دېڭىز بىلەن تۇتاشتۇرۇپ ، ياۋرو-ئاسىيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا سودا ، تېخنىكا ، تاۋار ۋە ئىدىئولوگىيەنىڭ تارقىلىشى ۋە ئالماشتۇرۇشىغا يول قويدى.

چىڭگىزخاننىڭ نەۋرىلىرى خان جەمەتى ئۇنىڭ ئوغلى ۋە دەسلەپكى ۋارىسى ئۆگەدەيدىن ياكى تولۇي ، چاگاتاي ياكى جوچى قاتارلىق باشقا ئوغۇللىرىدىن بىرى بولۇشى كېرەكلىكى توغرىسىدا تالاش-تارتىش قىلغانلىقتىن ، ئىمپېرىيە ئارقا-ئارقىدىن ئۇرۇش سەۋەبىدىن بۆلۈنۈشكە باشلىغان.

## قاراڭ
موڭغۇل ئىمپېرىيىسى دەۋرىدە غەربىي ئاسىياغا كۆچكەن ئۇيغۇرلار
## مەنبەلەر
ماشىنىىسازلىق ئىنژىنىرلىقى

thumb**ماشىنىسازلىق ئىنژىنىرلىقى** ياكى **ماشىنىسازلىق قۇرۇلۇشى** - مېخانىكا ئېلىمىنىڭ بىر تارمىقى بولۇپ ئاساسلىقى ماتېرياللارنىڭ ڧىزىكىلىق خۇسۇسىيىتىنى تەتقىق قىلىدىغان بىر تۈر ۋە ياكى بىر كەسىپتۇر.
## كىرىش
بۇ پەننىڭ ئاسالىق تەتقىقات يۆنىلىشى ۋە ياكى بۇ كەسپتە ئاساسلىقى ماددالارنىڭ مېخانىكاسى، تېرمودىنامىكا(*ئىسسىقلىق دىنامىكىسى*)، سۇيۇقلۇق دىنامىكىسى، ئىسسىقلىق ئالمىشىشى قاتارلىق جەھەتلەردە قاتلاملىق چۈشىنىش ۋە تەتقىقات ئوبىكتى بولۇش تەلەپ قىلىنىدۇ.
## تەرەققىياتى
thumb|300 px
## ئوقۇتۇلىشى
## سانائەت ساھەسى
## مەنبەلەر

تۈر:ماشىنىسازلىق قۇرۇلۇشى
تۈر:مېخانىكا
تۈر:ئىنژىنىرلىق
ئاڧرىقانچە

**ئاڧرىقانچە** ياكى **ئاڧرىقان تىلى** (Afrikaans) - 17 - ئەسىرلەردە جەنۇبى ئاڧرىقىدىكى گوللاندىيە كۆچمەنلىرىنىڭ (باشقا ياۋروپا كۆچمەنلىرىمۇ بار) تىلىدىن شەكىللەنگەن، گېرمان تىللىرى گۇرۇپپىسىغا تەۋە بىر تىل. نۆۋەتتە بۇ تىل ئىنگىلىز تىلى بىلەن بىرلىكتە، جەنۇبى ئاڧرىقا ۋە نامبىيەدىكى ئاساسلىق تىل بولۇش بىلەن بىرگە، ئا ق ش، ئاۋىسترالىيە، بوتسىۋانا، كانادا، لېسوتو، مالاۋى، يېڭى زىللاندىيە، سېۋازېلاند، زامبىيە ۋە زىمبابىۋى قاتارلىق دۆلەتلەردىمۇ قوللىنىلىدۇ.

بۇ تىلنى - ئانا تىل سۈپىتىدە قوللىنىۋاتقان كىشىلەر 6 مىليوندۇر.
## مەنبەلەر

تۈر:گېرمان تىللىرى
دولان

ئۇيغۇر مىللىتى 
دولانلار ئاقسۇ ۋىلايىتىنىڭ ئاۋات ناھىيسى ۋە قەشقەر ۋىلايىتىنىڭ مارالبېشى ۋە مەكت ناھىيلىرىگە تارقاق جايلاشقان ئەينى ۋاقىتتىكى دولانلارنى كۆرسىتىدۇ. دولانلارنىڭ مەدەنىيەت جەھەتتە ئالاھىدىلىكى روشەن. سەنئەتكە ئالاھىدە ھېرىسمەن. ئوۋچىلىق مەدەنىيىتى ۋە سەھرا مەدەنىيىتنى ئۆزىدە مۇستەھكەم ساقلاپ قالغان. ئادەملىرى قارا توغرا كېلىدۇ. سەنئەت جەھەتتە دولان مۇقامى ۋە دولان سەنىمى بار. ئاياللىرى ۋاپادار. ئەرلىرى ئىشچان ، باتۇر كېلىدۇ.
دولانلارنىڭ چالغۇ ئەسۋاپلىرىمۇ ئالاھىدە بولۇپ، چالغۇلاردىن دولان راۋابى ۋەكىل خاراكتىرلىك ساز ھېسابلىىنىدۇ. قالۇن ۋە داپ نەغمىدە ئاساسى قىلىنىدۇ.
كىيىم كېچەككە ئۇچۇق، توق رەڭلەرنى ئىشلىتىشكە ئامراق.
خانىش ئاماننىسا  خانمۇ دولان بۇلۇپ، مەكت ناھىيىسىدىن.
http://baike.baidu.com/link?url=hGY5tB7l6PYwEeORr08875g7JuL3gdPPTKokzcYVtmmokeuUaGGTmZ20pUfgKkipbwfa-48Eqxf77ETEeeyVaa
thumb|dolan
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر مۇقاملىرى
دولان راۋابى

دولان راۋابى ئەڭ قەدىمكى راۋابلارنىڭ بىرى بولۇپ، دەستىسى بەربابقا ئوخشاش كەڭ ياسىلىدۇ. دولان راۋابىنىڭ دەستىسىگە ئادەتتە پەدە باغلانمايدۇ. بۇ ئۇنى ناھايىتى ئەپچىل سىيرىپ چېلىش، بەزى ئالاھىدە مىللىي پۇراقلارنى گەۋدىلەندۈرۈشكە ياخشى شەرت ـ شارائىت بىلەن تەمىنلىگەن. دولان راۋابىنىڭ يۈزلۈكىنىڭ دىئامېتىرى تەخمىنەن 20 سانتىمېتىر، ئۇزۇنلۇقى 90 سانتىمېتىر ئۆپچۆرىسىدە بولىدۇ. كۆپىنچىسىگە 15 ـ 19 غىچە تار سېلىنىدۇ. بۇنىڭدىكى ئۈچ تال تارى ئاساسىي تار بولۇپ، باشقىلىرى قوشۇمچە ئەكس سادا قايتۇرۇش رولىنى ئوينايدۇ. قىسقا ئىككى مۈڭگۈزى باش قىسمىدىن سەل يۇقىرىراق ئورۇنغا جايلاشقان بولۇپ، ئۇنىڭغا ئالاھىدە ئۇسلۇبتا نەقىش قويۇلغان. دولان راۋابى ئۈجمە ۋە ئۆرۈك ياغىچىدىن ياسىلىپ يۈزلۈكىگە ئات، ئېشەك تېرىسى كېرىلىدۇ. بۇرۇنقى نۇسخىلىرىغا ئۈچەي تار سېلىناتتى. ھازىر ئاساسەن پولات سىم سېلىنىدىغان بولدى. ئۇنىڭ باش قىسمى ياپىلاقراق، كەڭ كەلگەچكە، ئادەتتە قۇچاققا يانتۇ قويۇپ چېلىنىدۇ.

بۇ خىل راۋاب ئاپتونوم رايونىمىزنىڭ مەكىت، مارالبېشى، ئاۋات ناھىيىسى قاتارلىق دولان رايونلىرىغا كەڭ تارقالغاچقا «دولان راۋابى» دەپ ئاتالغان
## مەنبەلەر
ئۇيغۇر بازىرى

**ئۇيغۇر بازىرى** - تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى، ئاماسيا ۋىلايىتىگە قاراشلىق بىر بازاردۇر. بۇ بازار شەھەر مەركىزىگە 35 كىلومىتېر كېلىدۇ، خەلقى دېھقانچىلىق ۋە چارۋىچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىدۇ.

بۇ بازارنىڭ تارىخى رىم ئىمپىرىيىسىگىچە بېرىپ تۇتىشىدۇ ۋە *رىم ئىمپىرىيىسى*گە مۇناسىۋەتلىك نۇرغۇن تارىخى ئەسەر - ئەتىقىلەر ساقلانماقتا. تۈرك تارىخىغا قارىغاندا، تۈركلەرنىڭ بۇ يەرگە كېلىپ يەرلىشىشى مازاگرىت ئۇرۇشىدىن(1071-يىلى) كىيىن بولغان دەپ ھېسابلىنىدۇ. ۋە بۇ دەۋىردە ئاناتولىيەنىڭ بۇ رايونىدا ئەرەتنا دۆلىتى قۇرۇلىدۇ، ئەرەتنا دۆلىتىنىڭ بېگى *غازى باھادىرخان* بۇ يەرگە چىدىرىنى قۇرىدۇ. *غازى باھادىرخان*نىڭ ۋە ئۇنىڭ بىلەن بۇ يەرگە كېلىپ ئولتۇراقلاشقانلارنىڭ كۆپ قىسمىنىڭ ئەسلىدىن ئۇيغۇر تۈركلىرىدىن بولغاچقا، بۇ يەرنىڭ ئىسمىنىڭ *ئۇيغۇر*دىن كېلىپ چىققانلىقى قەيت قىلىنماقتە.

## مەنبە
* ۋىكىپېدىيە تۈركچىسى
## مەنبەلەر
ئۇيغۇر (كۇلپ)

**ئۇيغۇر** - تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى، دىيارباقىر ۋىلايىتىنىڭ *كۇلپ ناھىيىسى*گە قاراشلىق بىر يېزىنىڭ ئىسمىدۇر. بۇ يېزىنىڭ كۇردچە ئىسمى - **ھاۋىنگە (Havinge)** بولۇپ، قانداق بولۇپ **ئۇيغۇر**ئىسمى بېرىلگەنلىكى ئېنىق ئەمەستۇر.

يېزىنىڭ نوپۇسى تەخمىنەن 300 ئەتراپىدا.

## مەنبە
ۋىكىپېدىيە تۈركچىسى
## مەنبەلەر
ۋىكى سىستېمىسى

ۋىكى سىستېمىسى ئۇنىڭ ئىچىدىكى نۇرغۇنلىغان مۇلازىمەت تۈرلىرى باشقۇرىدۇ ياكى بىربىرىگە باغلايدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ۋىكى بىلىملىرى
جىمى ۋالىس

thumb|left|جىمى ۋالىس
جىمى ۋالىس (Jimmy Wales) ۋىكىپېدىيەنى قۇرغۇچى كىشلەردىن بىرى.بۇ كىشى
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
پورشې

**پورشې**(نېمىسچە:Porsche) - گېرمانىيەدىكى ئالدىنقى قاتاردا تۇرىدىغان ئاپتوموبىل كارخانىسى ۋە شۇ ناملىق داڭلىق ئاپتوموبىل ماركىسى. **پورشې** ئاساسلىقى ئۈست قاتلام ئىستىمالچىلارنىڭ ئىستىمالىغا ئۇيغۇن كېلىدىغان قىممەت باھالىق، سۈپىتى ياخشى ۋە تېزلىك ۋە سىپتىلىقنى نىشان قىلغان ئاپتوموبىللارنى ئىشلەپچىقىرىدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:گېرمانىيە ئاپتوموبىللىرى
بىريۇزا(ياقۇت)

left|thumb|350px|بىريۇزا
**بىريۇزا ** بولسا مىنېرال

## مەنبەلەر

تۈر:مىنېرال
ساردونىكس

**ساردونىكس ** (ھېقىقنىڭ بىر خىلى) بولسا مىنېرال
## مەنبەلەر

تۈر:مىنېرال
قىزىل ياقۇت

left|thumb|350px|قىزىل ياقۇت
left|thumb|350px|
**قىزىل ياقۇت ** بولسا مىنېرال
## مەنبەلەر

تۈر:مىنېرال
تۇخۇم نەيچىسى

300px|thumb
تۇخۇم نەيچىسى -ئىنساننىڭ بىر قىسمى.
## مەنبەلەر

تۈر:ئانتروپوتومىيە
شىنجاڭ يېزائېگىلىك ئۇنىۋېرسىتېتى

**شىنجاڭ يېزائېگىلىك ئۇنىۋېرسىتېتى**( خەنزۇچە: 新疆农业大学, Xinjiang Agricultural University) 

1952-يىلى قۇرۇلغان.
## مەنبەلەر
شىنجاڭ سەنئەت ئىنىستىتۇتى

**شىنجاڭ سەنئەت ئىنىستىتۇتى **( خەنزۇچە: 新疆艺术学院, Xinjiang Arts Institute) 

1958-يىلى 9– ئاينىڭ 23- كۈنى قۇرۇلغان.
شىنجاڭ ئۇنىۋېرستېتى

**شىنجاڭ** **ئۇنۋېرسىتىتى** (خەنچە: 新疆大学؛ لاتىن: Shinjang Universiteti) **شىنجاڭ داشۆ** ياكى ئ‍ېغىز تىلىدا​​​​​​​​ **شىندا** دەپمۇ ئاتىلىدۇ. 1924 - يىلى قۇرۇلغان، ئۇنىۋېرسال تەتقىقات تىپىدىكى ئۇنىۋېرسىتېت. شىمالىي مىلىتارىستلار ھۆكۈمىتى دەۋرىدە، روسىيە، خەلقئارا سىياسەت ۋە قانۇننى پىششىق بىلىدىغان ئىختىساسلىقلار كەمچىل بولۇش مەسىلىسىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن، ياڭ زېڭشىن تەرىپىدىن شىنجاڭ ئۆلكىلىك رۇس تىلى ۋە قانۇن مەكتىپى ئولاراق قۇرۇلدى. 

1935 - يىلى شىنجاڭ ئىنىستىتۇتىغا ئۆزگەرتىلگەن. 1950 - يىلى، سابىق ئۆلكىلىك جۇڭگو تىل - ئەدەبىيات ئىنستىتۇتى شىنجاڭ ئىنستىتۇتىغا قوشۇلدى، شىنجاڭ ئىنستىتۇتى شىنجاڭ مىللەتلەر ئىنستىتۇتىغا ئۆزگەرتىلدى. 1954 - يىلى، شىنجاڭ مىللەتلەر ئىنستىتۇتى شىنجاڭ ئىنستىتۇتىغا ئۆزگەرتىلدى. 1960 - يىلى، شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى رەسمىي قۇرۇلدى. 2000 - يىلى، شىنجاڭ ئۇنۋېرسىتىتى سابىق شىنجاڭ سانائەت ئىنستىتۇتى بىلەن بىرلىشىپ، يېڭى شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنى قۇردى. 1958 - يىلى مېتاللورگىيە سانائىتى مىنىستىرلىقىغا قاراشلىق شىنجاڭ كانچىلىق ۋە مېتاللورگىيە ئىنستىتۇتى قۇرۇلغان بولۇپ، 1966 - يىلى شىنجاڭ سانائەت ئىنستىتۇتىغا ئۆزگەرتىلگەن. 2004 - يىلى ئۇ شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتى ۋە مائارىپ مىنىستىرلىكى تەرىپىدىن «ئۆلكىلىك مىنىستىرلار بىرلەشمە قۇرۇلۇش» ئۇنىۋېرسىتېتىغا ئايلانغان.

شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى ج خ ج دۆلەت دەرىجىلىك ئالدىنقى قاتاردىكى ئۇنىۋېرسىتېتلارنىڭ بىرى. ئۇ «قوش بىرىنچى دەرىجىلىك B تىپ» ۋە ئەسلىدىكى «211 قۇرلۇش تۈرى» نۇقتىلىق ئۇنىۋېرسىتېتى بولۇپ، «مەركىزى ۋە غەربتىكى ئالىي مەكتەپلەر ۋە ئۇنىۋېرسىتېتلارنىڭ ئۇنىۋېرسال كۈچنى ئاشۇرۇش تۈرى» گە تاللانغان. شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ قانۇنلۇق تۇرالغۇسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ ئۇرۇمچى شەھىرى شېڭلى يولى 666 - نومۇر بولۇپ، خوڭخۇ مەكتەپ رايونى (ئاساسلىق مەكتەپ رايونى) ، دوستلۇق مەكتەپ رايونى (شىمالىي مەكتەپ رايونى)، جەنۇبىي مەكتەپ رايونى ۋە يېتۈك ئىزباسارلار مەكتەپ رايونى (يېڭى مەكتەپ رايونى) بار.

## ئىنىستىتۇتلىرى
23 ئىنىستىتۇت ، 1 ئاسپىرانت ئىنىستىتۇتى ، 1 مۇستەقىل ئىنىستىتۇت ، 1 ئوقۇتۇش - تەتقىقات بۆلۇمى ، 4 ئەمەلىي پىراكتىكا مەركىزى ، 8 تەتقىقات مەركىزى بار .
## دولەتلىك مۇھىم ئوقۇتۇش تۇرى
2 خىل
## ماگىستىر نۇقتىسى
157 دانە
## دوكتۇرلۇق نۇقتىسى
48 دانە
## ئاكادىمىك
1 نەپەر
## قۇرۇلغان ۋاقتى
1924 يىلى
## مەكتەپ شۇئارى
ئىتىپاقلىق ، قەھرىمانانە ئىلگىرىلىمەك ، ئەمەلىيەتچىل بولۇش ، يېڭىلىق يارىتىش
## ھازىرقى مەكتەپ مۇدىرى
تاشپولات تىيىپ
## مەكتەپتىن چىققان كوزگە كورۇنگەنلەر
نۇر بەكرى(شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونىنىڭ ھازىرقى رەئىسى) ،

ئىسمايىل تېلىۋالدى(شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونىنىڭ سابىق رەئىسى)

پروفېسسور ئۆمەر موللا  بەرداش

## تارىخى
1924-يىلى قۇرۇلغان. 
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇنىۋېرسىتېتلەر

'''
"L"
شىنجاڭ تىببى ئۇنىۋېرسىتېتى

thumb|شىنجاڭ تېببىي ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ھاۋا كۆرۈنۈشى
**شىنجاڭ تىببى ئۇنىۋېرسىتېتى **( خەنزۇچە: 新疆醫科大學, Xinjiang Medical University) 

1956-يىلى قۇرۇلغان.

## مەنبەلەر

* شىنجاڭ تىببى ئۇنىۋېرسىتېتى
## مەنبەلەر
شىۋىتسىيە

شىۋىتسىيە، يەنى شىۋىتسىيە پادىشاھلىقى دەپ ئاتىلىدۇ. ئۇ شىمالى ياۋرۇپا نوردىك دۆلەتلەرنىڭ بىرسى بولۇپ، غەرىب نورۋىگىيە، شەرىق فىنلاندىيە بىلەن تۇتىشىدۇ، جەنۇبتا بولسا دانىيە بىلەن ئۆسۇند كۆۋرىكى بىلەن تۇتىشۇدۇ.

شىۋىتسىيەنىڭ يەر كۆلىمى 450,295 km² بولۇپ، ياۋرۇپا ئىتتىپاقىنىڭ ئىچىدىكى ئۈچىنچى چوڭ دۆلەت. نۇپۇسى 9.2 مىليون. پايتەختى سىتوكھول.
## مەنبەلەر
گۈلچىلىك

گۈلچىلىك، باغۋەنچىلىك ساھەسىدىكى بىر خىل كەسىپ تۈرى بولۇپ، ھويلا-ئارام زىننەتلەش ۋە گۈلچىلىك　تىجارىتى ئۈچۈن گۈل ۋە مەنزىرە ئۈسۈملىكلىرىنى ئۆستىرىش ئىشىنى كۆرسىتىدۇ.
## مەنبەلەر
Gülchilik

Gülchilik, baghwenchilik sahesidiki bir xil kesip türi bolup   
hoyla-aram zinnetlesh we gülchilik tijariti üchün gül we menzire üsümliklirini östirish ishini körsitidu
Hebe Camargo

ئىنگلىزچە:Hebe Maria Camargo
160px|thumb|Hebe Camargo
دۆلەت تەۋەلىكى: ئامرىكا
جاڭ چۈنشيەن

**جاڭ چۈنشيەن** (*[[خەنزۇچە]]*: 张春贤)
1953– يىلى 5– ئايدا تۇغۇلغان ، خېنەن يۈيجۇلۇق.

1966-يىلى جۇڭگو كومپارتىيەسىگە كىرگەن، ئاسپىرانت ئوقۇش تارىخىغا ئىگە، باشقۇرۇش ئىلمى بويىچە ماگىستىرلىق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن، ئالىي ئىنژېنېر.

1970– يىلى 12– ئايدا خىزمەتكە قاتناشقان، 1973 –يىلى 11–ئايدا جۇڭگو كومپارتىيەسىگە كىرگەن. 

شەرقىي شىمال ئېغىر تىپتىكى مېخانىزملار ئىنىستىتۇتى ماشىنا سانائىتى فاكۇلتېتىنىڭ پىرېسلاش تېخنولوگىيەسى ۋە ئەسلىھە كەسپى ئالىي مەكتەپ ئادەتتىكى سىنىپىنى پۈتتۈرگەن،
 
خاربېن سانائەت ئۇنىۋېرسىتېتى باشقۇرۇش ئىلمى ۋە قۇرۇلۇش كەسپىدە ئىشلەپ تۇرۇپ ئاسپرانت بولغان، باشقۇرۇش ئىلمى ماگىستىرى.

ماشىنا ۋە ئېلېكتىر ئۈسكۈنىلىرى مىنىستىرلىقى 10–لايىھە ئاكادېمىيىسى پارتكومىنىڭ شۇجىسى، مۇئاۋىن ئاكادېمىيە باشلىقى، رېۋىزىيە مىنىستىرلىقىنىڭ ماشىنا ۋە ئېلېكتىر ئۈسكۈنىلىرى مىنىستىرلىقىدا تۇرۇشلۇق رېۋىزىيە ئىدارىسىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى، جۇڭگو ئوراپ قاچىلاش ۋە يېمەكلىك ماشىنىلىرى باش شىركىتىنىڭ مۇئاۋىن باش دېرىكتورى، باش دېرىكتورى، يۈننەن ئۆلكىسىنىڭ ئۆلكە باشلىقى ياردەمچىسى قاتارلىق ۋەزىپىلەرنى ئۆتىگەن.

1997– يىلى 12– ئايدا قاتناش مىنىستىرلىقى پارتگۇرۇپپىسىنىڭ ئەزالىقىغا تەيىنلەنگەن؛

1998– يىلى 4– ئايدا قاتناش مىنىستىرلىقىنىڭ مۇئاۋىن مىنىستىرى، پارتگۇرۇپپىسىنىڭ ئەزاسى بولغان؛
 
2002– يىلى 9– ئايدا قاتناش مىنىستىرلىقى پارتگۇرۇپپىسىنىڭ شۇجىسى، شۇ يىلى 10 – ئايدا قاتناش مىنىستىرلىقىنىڭ مىنىستىرى بولغان؛ 

2002 – يىلى 11 – ئايدىكى ج ك پ مەركىزىي كومىتېتى 16 – قۇرۇلتىيىدا مەركىزىي كومىتېتنىڭ ھەيئەت ئەزالىقىغا سايلانغان. 

2005– يىلى 12– ئايدا ج ك پ مەركىزىي كومىتېتى خۇنەن ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ ھەيئەت ئەزاسى، دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، شۇجىسى بولغان؛ 

2006– يىلى 1– ئايدا خۇنەن ئۆلكىلىك 10– نۆۋەتلىك خەلق قۇرۇلتىيىنىڭ 4– قېتىملىق يىغىنىدا ئۆلكىلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ مۇدىرى بولۇپ سايلانغان؛ 

2006– يىلى 11– ئاينىڭ 13– كۈنى، ج ك پ مەركىزىي كومىتېتى خۇنەن ئۆلكىلىك 9– نۆۋەتلىك كومىتېتى 1– ئومۇمىي يىغىنىدا ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ شۇجىلىقىغا تەيىنلەنگەن؛ 

2006 – يىلى 4 – ئايدا، خەلقئارا يول ئىتتىپاقى قاتناش مىنىستىرلىقىنىڭ ئىلگىرىكى مىنىستىرى جاڭ چۈنشيەنگە ‹‹2006 – يىلىدىكى يىللىق شەخس›› ئالاھىدە ئۇنۋانىنى بېرىپ، جاڭ چۈنشيەننىڭ جۇڭگونىڭ تاشيول تورىنى تەرەققىي قىلدۇرغانلىقى ۋە ئۇنى خەلقئاراغا تۇتاشتۇرۇش جەھەتلەردە قولغا كەلتۈرگەن نەتىجىلىرىنى تەرىپلىگەن؛

2007 – يىلى 10 – ئايدىكى ج ك پ مەركىزىي كومىتېتى 17 – قۇرۇلتىيىدا مەركىزىي كومىتېتنىڭ ھەيئەت ئەزالىقىغا سايلانغان؛

2008– يىلى 1– ئاينىڭ 24– كۈنى، خۇنەن ئۆلكىلىك 11– نۆۋەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى 1– قېتىملىق يىغىنىدا ئۆلكىلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ مۇدىرى بولغان.

2010- يىلى 4- ئايدا، ج ك پ تەرىپدىن ش ئۇ ئا ر پارتىكوم شۇجىسى قىلىپ تەينىلەنگەن.

2016- يىلى 8- ئاينىڭ 29- كۈنى ج ك پ تەرىپدىن ش ئۇ ئا ر پارتىكوم شۇجىلىقىدىن ئېلىنىپ ئورنىغا چېن چۈەنگو تەينىلەنگەن.

## مەنبە
http://wiki.m.izda.com/?a=mobileShow&id=10155

http://www.xjtsnews.com/normal/content/bak/homepage/content/2010-04/24/content_68179.htm
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدىكى ئالى مەكتەپلەر

ئاپتونوم رايونىمىزدىكى ئوقۇغۇچى قوبۇل قىلىش سالاھىيىتىگە ئىگە ئالىي مەكتەپلەر ئىچىدە تولۇق كۇرسلۇق مەكتەپتىن 11 ى بولۇپ، ئۇلار:

## تولۇق كۇرسلۇق ئالى مەكتەپلەر

## مەخسۇس كۇرسلۇق ئالى مەكتەپلەر
مەخسۇس كۇرسلۇق مەكتەپتىن 21 ى بولۇپ، ئۇلار:

شىنجاڭ سانائەت ئالىي تېخنىكومى 

شىنجاڭ ئۇيغۇر تېبابىتى تېخنىكومى

خوتەن پىداگوگىكا تېخنىكومى 

شىنجاڭ بىڭتۇەن ساقچى ئوفىتسېرلار ئالىي تېخنىكومى 

شىنجاڭ ساقچى ئوفىتسېرلار ئالىي تېخنىكومى 

ئۈرۈمچى كەسپىي ئۇنىۋېرسىتېتى 

شىنجاڭ ماشىنىسازلىق – ئېلېكتىرون كەسپىي تېخنىكا ئىنىستىتۇتى 

شىنجاڭ يېنىك سانائەت كەسپىي تېخنىكا ئىنىستىتۇتى 

قاراماي كەسپىي تېخنىكا ئىنىستىتۇتى 

شىنجاڭ يېزا ئىگىلىك كەسپىي تېخنىكا ئىنىستىتۇتى 

ئىلى كەسپىي تېخنىكا ئىنىستىتۇتى

شىنجاڭ شىخەنزە كەسپىي تېخنىكا ئىنىستىتۇتى 

شىنجاڭ قاتناش كەسپىي تېخنىكا ئىنىستىتۇتى 

شىنجاڭ زامانىۋى كەسپىي تېخنىكا ئىنىستىتۇتى 

شىنجاڭ تەڭرىتاغ كەسپىي تېخنىكا ئىنىستىتۇتى 

ئاقسۇ كەسپىي تېخنىكا ئىنىستىتۇتى 

بايىنغولىن كەسپىي تېخنىكا ئىنىستىتۇتى 

شىنجاڭ كەسپىي ئۇنىۋېرسىتېتى 

سانجى كەسپىي تېخنىكا ئىنىستىتۇتى 

شىنجاڭ ئېنېرگىيە كەسپىي تېخنىكا ئىنىستىتۇتى 

شىنجاڭ قۇرۇلۇش كەسپىي تېخنىكا ئىنىستىتۇتى

## مۇستەقىل ئىنىستىتۇت

مۇستەقىل ئىنىستىتۇتتىن تۆتى بولۇپ، ئۇلار:

شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پەن – تېخنىكا ئىنىستىتۇتى

شىنجاڭ يېزا ئىگىلىك ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پەن – تېخنىكا ئىنىستىتۇتى

شىنجاڭ مالىيە – ئىقتىساد ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ سودا ئىنىستىتۇتى

شىنجاڭ تېببىي پەنلەر ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ يىتۈك ئىز باسارلارنى تەربىيەلەش ئىنىستىتۇتى

## شۆبە مەكتەپ ئوقۇتۇش نۇقتىسى

شۆبە مەكتەپ ئوقۇتۇش نۇقتىسىدىن بىرسى بولۇپ، شىنجاڭ مائارىپ ئىنىستىتۇتىدىن ئىبارەت.

## مەنبە

[1]تەڭرىتاغ تورى
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇنىۋېرسىتېتلەر
تۈر:جۇڭگودىكى ئالىي مەكتەپلەر
شىخەنزە ئۇنىۋېرسىتېتى

شىخەنزە ئۇنىۋېرسىتېتى

## مەنبەلەر

تۈر:شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدىكى ئالى مەكتەپلەر
قەشقەر پىداگوگىكا ئىنىستىتۇتى

قەشقەر پىداگوگىكا ئىنىستىتۇتى بىر كۆپ مىللەتلىك ، كۆپ پەن تۇرلۇك ، كۆپ خىل شەكىللىك ئالىي پىداگوكىكا مەكتىپى ، جەنۇبى شىنجاڭدىكى بىردىنبىر  ئالىي پىداگوكىكا مەكتىپى ، ئوتتۇرا غەربىي رايوندىكى ئاساسىي قاتلام ئىقتىدار قۇرلۇشىدىكى ئالىي مەكتەپ ، ھەم ۋەتىنىمىزنىڭ ئەڭ غەربىدىكى ئالىي مەكتەپ . پىداگوكىكىنىڭ 

## مەنبەلەر

تۈر:شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدىكى ئالى مەكتەپلەر
ۋەزىن

ۋەزىن  __ خەلقئارا ئاتالغۇدا «ۋەزىن»نى« ritim» دەيدۇ.شېئىرىيەت ئادەتتە ۋەزىن ئىتىبارى بىلەن « بارماق ۋەزنى»،«ئارۇز ۋەزنى» دېگەن ئىككى تۈرگە بۆلۈنىدۇ.

## مەنبەلەر
تۇراق

**تۇراق** ـــ شېئىرنىڭ مىسراسى ئىچىدىكى قانۇنىيەتلىك توختاش (پائۇزا) بولۇپ، بۇ شېئىردا ئاھاڭدارلىق تۇيغۇسىنى پەيدا قىلىدىغان بىر ئامىل.
## مەنبەلەر