open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ئەرەب ئەلىفبەسى

thumb
**ئەرەب ئەلىفبەسى** ياكى **ئەرەب ئېلىپبەسى**، 7. ئەسرنىڭ ئۈچىنچى چارىكىدىن ئىتىبارەن ئەمەۋىي ۋە ئابباسىي ئىمپېرىيەلىرى ۋاسىتەسى بىلەن ئوتتۇرا شەرق مەركەزلىك كەڭ كەتكەن بىر ساھەگە يايىلىش ئىمكانى تاپقان ئىسلام دىنىنىڭ ئۆزلەشتۈرۈلگەن جۇغرافىيەلەردە قەبۇل كۆرگەن ئەلىفبەدۇر. دۇنيادا لاتىن ئەلىفبەسىدىن سوڭرە يېزىق تىلى سۈپىتىدە ئەڭ كۆپ قوللىنىلغان يېزىق سېستىمىسى ئېرۇر.

ئەرەب ئەلىفبەسى م.ك. 2-4 ئەرسرلەر ئاراسىدا نەباتى يېزىقىدىن تەرەققىي قىلغان بولىشى بىلەن بىرلىكتە كۈنىمىزگىچە يېتىپ كەلگەن ئەڭ قەدىمى يېزىق ئۆرنىكى م.ك. 6. ئەسرگە (زەبەد 512، ھارران 568) ئائىتتۇر. ئوڭدىن سولغا يازىلغان ئەرەب ئەلىفبەسىدە بولغان 28 ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ 22 داسنىدى سامى ئەلىفبەدىن قەبۇل قىلىنغاندا شەكىل ئۆزگەرتكەن تاۋۇشلار بولۇپ، قالغان ئالتىسى ئەرەبچەگە خاستۇر.

كۆھنە دۇنيانىڭ ئۈچ بۈيۈك قىتئەسىدە، ئوخشىمىغان ئائىلەلەرگە مەنسۇب نۇرغۇن تىلغا تەتبىقلانغان ئەرەب ئەلىفبەسىگە، ھەرف قوشۇمچىلىرى كىرگۈزۈلگەن ۋە شۇنداق قىلىپ ئەلىفبەنىڭ ئىسلاھاتى يولىغا كىرىلگەندۇر. فارسلار بۇ ئىسلاھنى \چ\، \پ\ ۋە \ژ\ تاۋۇشلىرى ئۈچۈن ئوخشىمىغان ئىشارەتلەر ئىجاد قىلغان. تۈركلەر، بۇ ئىشارەتلەرنى فارسلاردىن ئۆز پېتى كىرگۈزگەن. تۈركچەدىكى \گ\ تاۋۇشى ئۈچۈن قوللىنىلغان كەف، ئوخشاش بىر ۋاقىتتا \ڭ\ ئۈچۈن ھەم قوللىنىلغان.

شۇنداق قىلىپ تۈرك تىلىدا ئەرەب ئەلىفبەسنىڭ تۇنجى ئەرەب يېزىقى ئىسلاھاتى روياپقا چىققان بولدى. ئەرەب ئەلىفبەسى ، 11. ئەسردە ئاساسىي ھەرف سېستىمىسى بىلەن تۈركىلەر تامانىدىن قوللىنىلىشقا باشلىغان چە بۇ ئەسنادا تېخى فارس ئەرەب ئەلىفبەسىدىكى ھەرفلەرنىڭ تۈرك ئەرەب ئەلىفبەسىدە يەر ئالمىغانلىقى تۈشىنىلمەكتە.

ئۇيغۇرلار ئىسلامىيەتكە قاۋۇشقان تارىختىن بېرى ئەرەب ئەلىفبەسى قوللانماقتا، فەقەت 1960-1980 ئارىسى يېڭى يېزىق نامىدا لاتىن ئەلىفبەسى قوللىنىلغان.

## ھەرفلەر

## مەنبەلەر

تۈر:يېزىق
تۈر:ئاڧرو-ئاسيا تىللىرى
ق

thumb
**<big>ق</big>** (/q/)؛ ق ھەرىپى ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ 16. ھەرپى ۋە يىگىرمە تۆرت ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ بىرىدۇر.

## ئوقۇلىشى
ئۇيغۇرچە قې (Qé) \ئەرەبچە ق (قاف)

## تۈرلىنىشى
ق ھەرىپى جاراڭسىز ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، شۇنداقلا پارتىلاڭغۇ تاۋۇش ۋە شۇنداقلا تىل تۈۋى يۇمشاق تاڭلاي تاۋۇشلىرىدىندۇر.

## يېزىلىشى
يېزىلىشى ف ھەرىپىگە يېقىن بولۇپ، سول تەرەپ قىسمى تېخىمۇ ئويمان (ٯ) كېلىدۇ. سوڭرە ئۈستىگە يانمۇيان ئىككى چىكىت (٠٠) قويىلىدۇ.

## باشقا ئەلىفبەلەردە:
چ ھەرپىنىڭ باشقا ئەلىفبەلەردىكى قارشىلىقى:

لاتىن: **[[Q]]**

رۇس ۋە گرېك: **[[Қ]]**

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر كونا يېزىقى
تۈر:ئۈزۈك تاۋۇشلار
تۈر:ئەرەب ئېلىپبەسى
تۈر:ئەرەب يېزىقى
ك

thumb
**<big>ك</big>** (/k/)؛ ك ھەرىپى ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ 17. ھەرپى ۋە يىگىرمە تۆرت ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ بىرىدۇر.

## ئوقۇلىشى
ئۇيغۇرچە كې (Ké) \ ئەرەبچە ك (Kef)

## تۈرلىنىشى
ك ھەرىپى جاراڭسىز ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، شۇنداقلا پارتىلاڭغۇ تاۋۇش ۋە شۇنداقلا تىل ئۈستى ئارقا قاتتىق تاڭلاي تاۋۇشلىرىدىندۇر.

## يېزىلىشى
ئاۋۋال ئوڭ يوقىرىدىن تىك تۆۋەنگە، سوڭرە سولغا تۈز داۋام قىلىپ سوڭرە يوقىرىغا كىچىك ئېگىك چىقىرىلىدۇ، سوڭرە ئوتتۇرىغا ھەمزە (ء) قويىلىدۇ.

## باشقا ئەلىفبەلەردە:
چ ھەرپىنىڭ باشقا ئەلىفبەلەردىكى قارشىلىقى:

لاتىن: **[[K]]**

رۇس ۋە گرېك: **[[Қ]]**

## مەنبەلەر
گ

thumb
**<big>گ</big>** (/j/)؛ گ ھەرىپى ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ 19. ھەرپى ۋە يىگىرمە تۆرت ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ بىرىدۇر.

## ئوقۇلىشى
ئۇيغۇرچە گې (Xé) \ فارسچە گ (Xe)

## تۈرلىنىشى
گ ھەرىپى جاراڭسىز ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، شۇنداقلا سىيرىلاڭغۇ تاۋۇش ۋە شۇنداقلا تىل ئۈستى ئارقا قاتتىق تاڭلاي تاۋۇشلىرىدىندۇر.

## يېزىلىشى
ئاۋۋال ئوڭدىن سولغا، سوڭرە سولدىن ئوڭغا تۆۋەنگە، ئاندىن پەستىن يايسىمان ھالەتتە يوقىرىغا قاراپ ئاساسىي گەۋدە (ى)  ھاسىل قىلىنىدۇ، سوڭرە ئاستىغا يانمۇيان ئىككى چىكىت (٠٠) قويىلىدۇ.

## باشقا ئەلىفبەلەردە:
چ ھەرپىنىڭ باشقا ئەلىفبەلەردىكى قارشىلىقى:

لاتىن: **[[Y]]**

رۇس ۋە گرېك: **[[Й]]**

## مەنبەلەر
ڭ

thumb
**<big>ڭ</big>** (/ŋ/)؛ ڭ ھەرپى ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ 17. ھەرپى ۋە يىگىرمە تۆرت ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ بىرىدۇر.

ڭ ھەرپى ئەرەب ئېلىپبە سېستىمىسىغا قوشۇلغان، تۈركىي تىللارغا خاس بىردىنبىر ھەرپتۇر.

شۇنداقلا ئۇيغۇر تىلىدا سۆز بىشىدا كەلمەيدىغان بىردىنبىر ھەرپ ڭ ھەرپىدۇر.

## ئوقۇلىشى
ئۇيغۇرچە ڭې (Ngé)

## تۈرلىنىشى
ڭ ھەرىپى جاراڭسىز ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، شۇنداقلا پارتىلاڭغۇ تاۋۇش ۋە شۇنداقلا تىل ئۈستى ئارقا قاتتىق تاڭلاي تاۋۇشلىرىدىندۇر.

## يېزىلىشى
* ئاۋۋال ئوڭ يوقىرىدىن تىك تۆۋەنگە، سوڭرە سولغا تۈز داۋام قىلىپ سوڭرە يوقىرىغا كىچىك ئېگىك چىقىرىلىدۇ، سوڭرە ئوتتۇرىغا ھەمزە (ء) قويىلىدۇ، كېيىن ئۈچ چېكىت (؞) قويىلىدۇ.
* ڭ ھەرپىگە ئوڭدىن ۋە سولدىن ھەرپ قوشۇلالايدۇ.

## باشقا ئەلىفبەلەردە:
لاتىن: NG

رۇس ۋە گرېك:  **[[Ң]]**

## مەنبەلەر
ل

thumb
**<big>ل</big>** (/l/)؛ ل ھەرىپى ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ 21. ھەرپى ۋە يىگىرمە تۆرت ئۈزۈك تاۋۇشنىبىرىدۇر.

©|®|™|£|€|$|/¢|Bach|Used:Babyboy226

## ئوقۇلىشى
ئۇيغۇرچە لې (Lé)

ئەرەبچە ل (Lam)

## تۈرلىنىشى
ھەرىپى جاراڭلىق ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، شۇنداقلا قوۋۇز تاۋۇشى ۋە شۇنداقلا تىل ئۇچى ئالدى چىش تۈۋى تاۋۇشلىرىدىندۇر.

## يېزىلىشى
thumb
thumb
ئاۋۋال ئوڭ يوقرىدىن تۆۋەنگە تىك، سوڭرە سولغا يايسىمان ھالەتتە يوقىرىغا قاراپ ئاساسىي گەۋدە (ل)  ھاسىل قىلىنىدۇ، بىر قەلەمدە چىقىرىلىدۇ، باشقا ھېچقانداق قۇشۇمچە ئىشارىتى يوق.

## باشقا ئەلىفبەلەردە:
لاتىن: **[[Y|L]]**

رۇس ۋە گرېك: **[[Л]]**

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر كونا يېزىقى
تۈر:ئۈزۈك تاۋۇشلار
تۈر:ئەرەب ئېلىپبەسى
م

مەم (ئەرەبچە: مِيم ، mīm) ياكى ئاددىي م ، ئەرەب ئېلىپبەسىنىڭ 24-ھەرىپى.

ئۇنىڭ ئابجاد سىستېمىسىدىكى سان قىممىتى 40.

## ئوقۇلىشى
ئۇيغۇرچە مې (mé) \ ئەرەبچە م (mim)

## تۈرلىنىشى
م ھەرىپى جاراڭلىق ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، شۇنداقلا دىماغ تاۋۇش ۋە شۇنداقلا قوش كالپۇك تاۋۇشلىرىدىندۇر.

## يېزىلىشى
frame
ئاۋۋال سولدىن ئوڭغا، سوڭرە ئوڭدىن سولغا ۋە سوڭرە تۆۋەنگە تىك چۈشىدۇ.

## باشقا ئەلىفبەلەردە:
چ ھەرپىنىڭ باشقا ئەلىفبەلەردىكى قارشىلىقى:

لاتىن: **[[M]]**

رۇس ۋە گرېك: **[[Й|M]]**

## مەنبەلەر
غ

thumb
**<big>غ</big>** (/ʁ/)؛ غ ھەرىپى ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ 15. ھەرپى ۋە يىگىرمە تۆرت ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ بىرىدۇر.

## ئوقۇلىشى
ئۇيغۇرچە غې (Ghé) \ ئەرەبچە غ (غەيىن)

## تۈرلىنىشى
غ ھەرىپى جاراڭلىق ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، شۇنداقلا سىيرىلاڭغۇ تاۋۇش ۋە شۇنداقلا تىل تۈۋى يۇمشاق تاڭلاي تاۋۇشلىرىدىندۇر.

## يېزىلىشى
left|frameless
ئاۋۋال ئوڭدىن سولغا تۆۋەنگە قايدۇرۇلۇپ، سوڭرە تەكرار ئوڭغا كېلىپ، قايتا سولغا قاراپ تۆۋەنگە، ھىلال شەكلىدە ياي (ع)  ھاسىل قىلىنىدۇ، سوڭرە ئۈستىگە بىر چىكىت (٠) قويىلىدۇ.

## باشقا ئەلىفبەلەردە:
غ ھەرپىنىڭ باشقا ئەلىفبەلەردىكى قارشىلىقى:

لاتىن: **[[Gh]]**

رۇس ۋە گرېك: **[[Ғ]]**

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر كونا يېزىقى
تۈر:ئۈزۈك تاۋۇشلار
تۈر:ئەرەب يېزىقى
تۈر:ئەرەب ئېلىپبەسى
ن

thumb
**<big>ن</big>** (/n/)؛ ن ھەرىپى ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ 23. ھەرپى ۋە يىگىرمە تۆرت ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ بىرىدۇر.

## ئوقۇلىشى
ئۇيغۇرچە نې (Né) \ ئەرەبچە ن (Nun)

## تۈرلىنىشى
ن ھەرىپى جاراڭسىز ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، شۇنداقلا سىيرىلاڭغۇ تاۋۇش ۋە شۇنداقلا تىل ئۈستى ئارقا قاتتىق تاڭلاي تاۋۇشلىرىدىندۇر.

## يېزىلىشى
thumb
ئاۋۋال ئوڭ يوقرىدىن تۈۋەنگە ۋە سولغا، سوڭرە سولدىن ئوڭغا قاراپ پەستىن يايسىمان ھالەتتە يوقىرىغا قاراپ ئاساسىي گەۋدە (ں)  ھاسىل قىلىنىدۇ، سوڭرە دەل ئوتتۇرىغا، سەل يوقىرىغا بىر چىكىت (٠) قويىلىدۇ.

## باشقا ئەلىفبەلەردە:
ن ھەرپىنىڭ باشقا ئەلىفبەلەردىكى قارشىلىقى:

لاتىن: **[[N]]**

رۇس ۋە گرېك: **[[Н]]**

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر كونا يېزىقى
تۈر:ئۈزۈك تاۋۇشلار
تۈر:ئەرەب ئېلىپبەسى
تۈر:ئەرەب يېزىقى
تۈر:پارس ئېلىپبەسى
ا (ئەلىف)

**ا** (ئەلىف)، ئەرەب ئەلىفبەسىنىڭ تۇنجى ھەرىفى. ئىبرانىيچە ماس تەڭدىشى ئالەف ھەرفىدۇر. ئەبجەد ھېسابىدىكى قىممىتى 1 دۇر. قەمەرىي ھەرفلەردىندۇر.

## يېزىلىشى
ئەلىف ھەرفى پەقەتلا ئوڭدىن ئۇلىنىدىغان بىر ھەرفتۇر. سول تەرەفتىن بىر ھەرف قوشۇلالمايدۇ. 

شۇنداقلا ھەمزە ئۈستىگە مىنىدىغان ھەرفلەردىندۇر. (باشقىلىرى ۋاۋ ۋە يە)

ئۇزۇن ئوقۇتىدىغان ھەرفلەردىن بولۇپ (باشقىلىرى ۋاۋ ۋە يە) ئۆزىدىن بۇرۇن كەلگەن ئۈزۈك تاۋۇشنى قېلىن ۋە ئىنچىكەلىكىگە كۆرە "ئا" بىلەن "ئە" ئارىسىدىكى بىر تاۋۇشتۇر.

## مەخرەج — فونىتىك
ئەلىف ھەرفى (ھەرەكەلىك كەلگەندە ھەمزە) ھەرەكەسىگە كۆرە ئا بىلەن ئە، ئې بىلەن ئى يالى ئۇ بىلەن ئۈنىڭ ئارىسىدا تاۋۇشلار چىقارغان بىر ھەرفتۇر.

## قاراڭ
ئالەف

## مەنبەلەر
ب (بە)

**<big>ب</big>** (بە)، ئەرەب ئەلىفبەسىنىڭ ئىككىنچى ھەرفى. ئىبرانىيچە ماس تەڭدىشى بەت ھەرفىدۇر. ئەبجەد ھېسابىدىكى قىممىتى 2 دۇر. قەمەرىي ھەرفلەردىندۇر.

## يېزىلىشى

ب ھەرفى ئوڭ ۋە سولدىن باشقا ھەرپلەر بىلەن بىرلىشەلەيدىغان ھەرفتۇر.

## مەخرەج — فونېتىك
بۇ تاۋۇش كالپۇك تاۋۇشلىرىدىن بولۇپ، كالپۇكلار يۇمۇلۇپ تېز ۋە پارتىلاڭغۇ ئۈزۈك تاۋۇشتۇر. ئۇيغۇرچىدىكى بې تاۋۇشىدىن بىرئاز پەرقلىقتۇر. پارتىلاڭغۇ جاراڭلىق ئۈزۈك تاۋۇشلاردىندۇر. "رەب" ياكى "تەب" كەلىمىلىرىنىڭ ئاخىرىدا چىققان بې تاۋۇشىغا ئوخشايدۇ.

## قاراڭ
بەت

## مەنبەلەر

تۈر:ئەرەب ئېلىپبەسى
قەمەرىي ھەرفلەر

**قەمەرىي ھەرفلەر** (ئەرەبچە: **اَلْحُـرُوْفُ الْقَمَـرِيَّةُ**\ئەل ھۇرۇفۇل قەمەرىييە)، ئەرەبچە كەلىمەلەرنىڭ ئەلىف-لام (**ال**) قوشۇلىشى بىلەن مەلۇملۇق قازانغاندا ئەلىف-لامنىڭ لامىنى .وقۇغاندىن كېيىن ئوقۇلىدىغان ھەرفلەردۇر.

قەمەرىي ھەرفلەر جەمئىي 14 دانەدۇر.



## ئۈلگە
 

## ئىچكى باغلىنىشلار
* ئەرەب ئەلىفبەسى
* شەمسىي ھەرفلەر
## مەنبەلەر

تۈر:ئەرەب ئېلىپبەسى
ش

thumb
**<big>ش</big>** (/ʃ/)؛ ش ھەرىپى ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ 14. ھەرپى ۋە يىگىرمە تۆرت ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ بىرىدۇر.

## ئوقۇلىشى
ئۇيغۇرچە شې (Shé) \ ئەرەبچە ش (Shîn)

## تۈرلىنىشى
ش ھەرىپى جاراڭسىز ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، شۇنداقلا سىيرىلاڭغۇ تاۋۇش ۋە شۇنداقلا تىل ئۈستى ئالدى قاتتىق تاڭلاي تاۋۇشلىرىدىندۇر.

## يېزىلىشى
ئاۋۋال يوقرىدىن تۆۋەنگە سوڭرە تەكرار يوقىرىغا، تەكرار تۆۋەنگە ۋە قايتا يوقىرىغا تارتىپ تەكرار تۆۋەنگە، ئوڭدىن سولغا ئاغزى ئاسمانغا قارىغان يېرىم ئاي شەكلى ھاسىل قىلىنىدۇ، بىر قەلەمدە چىقىرىش مۇمكىندۇر، سوڭرە ئوڭ قىسىمنىڭ ئۈستىگە ئۈچ چىكىت (ٛ؞) قويىلىدۇ.

## باشقا ئەلىفبەلەردە:
چ ھەرپىنىڭ باشقا ئەلىفبەلەردىكى قارشىلىقى:

لاتىن: **[[Sh]]**

رۇس ۋە گرېك: **[[Ш]]**

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر كونا يېزىقى
تۈر:ئۈزۈك تاۋۇشلار
تۈر:ئەرەب يېزىقى
د

thumb
**<big>د</big>** (/d/)؛ د ھەرىپى ئەرەب ئەلىفبەسىنىڭ 8؛ ھازىرىقى زامان ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ 9. ھەرپى ۋە يىگىرمە تۆرت ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ بىرىدۇر.

## ئوقۇلىشى
ئۇيغۇرچە دې (Dé)

ئەرەبچە د (Dal)

## تۈرلىنىشى
ھەرىپى جاراڭلىق ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، شۇنداقلا قوۋۇز تاۋۇشى ۋە شۇنداقلا تىل ئۇچى ئالدى چىش تۈۋى تاۋۇشلىرىدىندۇر.

## يېزىلىشى
ئاۋۋال سول يوقرىدىن ئوڭ تۆۋەنگە قىيپاش قايدۇرۇلىدۇ، سوڭرە ئوڭدىن سولغا تۈز ۋە قىسقا داۋام قىلىپ يوقىرىغا قارىتا كىچىككىنە ئىلمەك چىقىرىلىدۇ. بىر قەلەمدە چىقىرىلىدۇ، باشقا ھېچقانداق قۇشۇمچە ئىشارىتى يوق.

## باشقا ئەلىفبەلەردە:
لاتىن: **[[D]]**

كرىل: **[[Д]]**

## مەنبەلەر
ئۇيغۇلار قوللانغان يېزىقلار

ئۇيغۇرلار تارىخىتا قوللانغان يېزىقلار ئۇيغۇر يېزىقلىرى دەپمۇ ئاتىلىدۇ.

ئۇيغۇر خەلقى ئوتتۇرا ئاسىيادا ياشىغۇچى ئەڭ ئۇزۇن تارىخقا، يۈكسەك يېزىق مەدەنىيىتىگە ئىگە خەلقلەرنىڭ بىرى بولۇپ، قەدىمدىن تارتىپ ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە جۇڭگو مەدەنىيىتىنى بەرپا قىلىشتا ئۆزىنىڭ زور تۆھپىسىنى قوشۇپ كەلگەن خەلقتۇر. ئۇيغۇر خەلقى ئۆزىنىڭ مەدەنىيەت ۋە تەرەققىياتىنىڭ ھەر قايسى تارىخىي دەۋرلىرىدە ھەر خىل سىستېمىدىكى يېزىقلاردىن پايدىلىنىپ ئۆزىنىڭ مەدەنىيەت مىراسلىرىنى دەۋرمۇ دەۋر كېيىنكى ئەۋلادلىرىغا قالدۇرۇپ كەلدى. ئۇيغۇرلار ئۆزلىرى ياشىغان ھەر بىر تارىخىي دەۋردە ئۆز تىلىنى تولۇق ۋە توغرا ئەكس ئەتتۈرۈش مەقسىتىدە ئۆز زامانىسىدا خېلى ئىلغار ھېسابلىنىدىغان ئېلىپبەلىك يېزىقلاردىن پايدىلىنىپ كەلدى. 18- ئەسىرنىڭ ئاخىرىدىن ھازىرغىچە جۇڭگو ۋە چەت ئەل ئالىملىرىنىڭ ئارخېئولوگىيىلىك تەكشۈرۈشلىرى نەتىجىسىدە ئوتتۇرا ئاسىيا رايونلىرىدىن، موڭغۇلىيىدىكى ئورقۇن دەرياسى ۋادىلىرى ۋە سىبىرىيىدىكى يېنسەي دەرياسى بويلىرىدىن، ئاپتونوم رايونىمىزنىڭ تۇرپان، جىمىسار، كۇچا، مارالبېشى، خوتەن، قارا شەھەر، چاقىلىق،  مىرەن قاتارلىق جايلىرىدىن ھەمدە گەنسۇ، چىڭخەي ئۆلكىلىرى ھەم دۇڭخۇاڭ قاتارلىق جايلاردىن تېپىلغان يازما يادىكارلىقلار، مەڭگۈ تاشلارغا يېزىلغان تەزكىرىلەر، كلاسسىك ئەدەبىيات نەمۇنىلىرى، پەن-مەدەنىيەتنىڭ ھەر قايسى ساھەلىرىگە ئائىت بولغان مەدەنىي يادىكارلىقلارنىڭ ئارقا-ئارقىدىن تېپىلىشى ئۇيغۇرلانىڭ قەدىمدىن تارتىپلا خېلى تەرەققىي قىلغان، پارلاق مەدەنىيەتكە، خېلى مۇكەممەل تەرەققىي قىلغان مىللىي تىلغا ھەم بۇ تىلنى ئەكس ئەتتۈرۈپ بېرىدىغان ئېلىپبەلىك يېزىققا ئىگە مەدەنىيەتلىك خەلق ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.

ئۇيغۇرلارنىڭ ئۇزۇن تارىختىن بۇيانقى ماددىي ۋە مەنىۋى ھاياتىدا قوللانغان يېزىقلىرى ۋە يۇقىرىقى جايلاردىن تېپىلغان مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىدا ئىشلىتىلگەن يېزىقلار ھەققىدە ھازىر قولىمىزدا بارتەتقىق قىلىنىۋاتقان ئارخېئولوگىيىلىك مەلۇماتلاردىن قارىغاندا سوغدى يېزىقى، قارۇشتى يېزىقى، مانىي يېزىقى، براھمىي يېزىقى، ئورقۇن-يېنسەي يېزىقى، توخرى يېزىقى، ساك يېزىقى، تۈبۈت (تىبەت) يېزىقى، قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى، ئەرەب ھەرپلىرى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر يېزىقى، چاغاتاي ئۇيغۇر يېزىقى، لاتىن ھەرپلىرى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر يېڭى يېزىقى، ھازىرقى زامان ئۇيغۇر يېزىقى قاتارلىق ئون نەچچە خىل يېزىق قوللىنىلغان. بۇلاردىن مەلۇم تارىخىي شارائىتتا مەلۇم قەۋم ئارىسىدا مەلۇم ۋاقىت، مەلۇم دائىرىدە ئىشلىتىلگەن يېزىقلارمۇ ئۇچرايدۇ. شۇنىڭدەك قوللىنىلىش دائىرىسى خېلى كەڭ، قوللىنىلغان ۋاقتى خېلى ئۇزۇن پۈتۈن ئۇيغۇرلار ئارىسىدا، جۈملىدىن تۈركىي خەلقلەر ئارىسىدا ئومۇميۈزلۈك قوللىنىلغان يېزىقلارمۇ ئۇچرايدۇ. يۇقىرىقىلاردىن قوللىنىلىش دائىرىسى كەڭ، قوللىنىلغان ۋاقتى ئۇزۇن ھەمدە ئۇيغۇر ۋە تۈركىي خەلقلەر ئارىسىدا، ئورتاق قوللىنىلغان، تەسىرى چوڭراق، ئۇيغۇر خەلقلىرىنىڭ پەن-مەدەنىيەت ۋە مائارىپ تەرەققىياتى ئۈچۈن ئۆچمەس تۆھپىلەرنى قوشقان يېزىقلار تۆۋەندىكىلەردىن ئىبارەت.

تەتقىقاتلاردىن  قارىغاندا سوغدى يېزىقى، قارۇشتى يېزىقى، مانىي يېزىقى، براھمىي يېزىقى، ئورقۇن-يېنسەي يېزىقى، توخرى يېزىقى، ساك يېزىقى، تۈبۈت (تىبەت) يېزىقى، قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى، ئەرەب ھەرپلىرى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر يېزىقى، چاغاتاي ئۇيغۇر يېزىقى، لاتىن ھەرپلىرى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر يېڭى يېزىقى، ھازىرقى زامان ئۇيغۇر يېزىقى قاتارلىق ئون نەچچە خىل يېزىق قوللىنىلغان.

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر يېزىقلىرى
چاغاتاي تىلى

Çağatayçe yâki Çağatay Uyğur tili (Çağatayçe), XIV esr'niñ ortalarıdın tâki XX esr'niñ başlariğeçe pütün Türkistan (Merkezî Âsiya) zéminideki Türkî xalqlar, bolupmu Uyğur ve Özbek xelqi ortaq qollanğan yazma ədəbî tili adəttə «Türkî til», «Türkçe», «Kaşğer Türkçesi» diğen namlarda atalış bilen birge «Çağatay tili» hem deyilidu.[1]

Bu ədəbî til Qaraxanıylar devride Mehmud Kaşğerî terep'idin «Türk tili» yâki «Xaqanıyə Türkleriniñ tili» dep atalıp, soñra edib Əhmed Yükneki'niñ «Ətəbətu'l-Həqayi'q» namlıq eserde «Qaşğar tili» dep atalqan Uyğur yezıq edebiy tiliniñ eslide özige âsâs bolğan Idıqut Uyğur edebî tili bilen pütünley qoşulup ketişi neticeside şekillengen.

## مەنبەلەر

تۈر:تۈرك تىللار ئائىلىسى
تۈر:ئۇيغۇر تىلى
تۈر:تۈركىي تىللار
ر

thumb
**<big>ر</big>** (/d/)؛ ر ھەرىپى ئەرەب ئەلىفبەسىنىڭ 10؛ ھازىرىقى زامان ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ ھەم 10. ھەرپى ۋە يىگىرمە تۆرت ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ بىرىدۇر.

## ئوقۇلىشى
ئۇيغۇرچە رې (Ré)

ئەرەبچە ر (Ra)

## تۈرلىنىشى
ھەرىپى جاراڭلىق ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، شۇنداقلا تىترەڭگۈ ۋە شۇنداقلا تىل ئۇچى ئالدى چىش تۈۋى تاۋۇشلىرىدىندۇر.

## يېزىلىشى
ئاۋۋال يوقرىدىن ئوڭ تۆۋەنگە قىيپاش قايدۇرۇلىدۇ بىر قەلەمدە چىقىرىلىدۇ، باشقا ھېچقانداق قۇشۇمچە ئىشارىتى يوق.

ر ھەرپىگە پەقەتلا ئوڭدىن ھەرپ قوشۇلالايدۇ.

## باشقا ئەلىفبەلەردە:
لاتىن: **[[R]]**

كرىل: **[[P]]**

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر كونا يېزىقى
تۈر:ئۈزۈك تاۋۇشلار
تۈر:ئەرەب ئېلىپبەسى
ھ

thumb
**<big>ھ</big>** (/h/)؛ ھ ھەرىپى ئەرەب ئەلىفبەسىنىڭ 27؛ ھازىرىقى زامان ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ ھەم 24. ھەرپى ۋە يىگىرمە تۆرت ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ بىرىدۇر.

## ئوقۇلىشى
ئۇيغۇرچە ھې (Hé)

ئەرەبچە ھ (He)

## تۈرلىنىشى
ھەرىپى جاراڭلىق ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، شۇنداقلا بوغۇز تاۋۇشى ۋە شۇنداقلا سىيرىلاڭغۇ تاۋۇشلىرىدىندۇر.

## يېزىلىشى
ئاۋۋال يوقرىدىن ئوڭ تۆۋەنگە قىيپاش قايدۇرۇلىدۇ، سوڭرە يوقىرىغا قارىتا چىقىپ بىر تۈگۈش چىقىرىپ بىر قەلەمدە چىقىرىلىدۇ، باشقا ھېچقانداق قۇشۇمچە ئىشارىتى يوق.

ھ ھەرپىگە سولدىن ۋە ئوڭدىن ھەرپ قوشۇلالايدۇ.

## باشقا ئەلىفبەلەردە:
لاتىن: **[[H]]**

كرىل:  **[[Һ]]**

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر كونا يېزىقى
تۈر:ئۈزۈك تاۋۇشلار
تۈر:ئەرەب ئېلىپبەسى
ۋ

thumb
**<big>ۋ</big>** (/w/)؛ ۋ ھەرىپى ھازىرىقى زامان ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ ھەم 29. ھەرپى ۋە يىگىرمە تۆرت ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ بىرىدۇر.

## ئوقۇلىشى
ئۇيغۇرچە ۋې (Wé)

ئەرەبچە و (Waw)

## تۈرلىنىشى
ۋ ھەرىپى جاراڭلىق ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، شۇنداقلا سىيرىلاڭغۇ ۋە شۇنداقلا چىش كالپۇك تاۋۇشلىرىدىندۇر.

## يېزىلىشى
ئاۋۋال يوقرىدىن ئوڭ تۆۋەنگە قىيپاش قايدۇرۇلىدۇ بىر قەلەمدە چىقىرىلىدۇ، باشقا ھېچقانداق قۇشۇمچە ئىشارىتى يوق.

ۋ ھەرپىگە پەقەتلا ئوڭدىن ھەرپ قوشۇلالايدۇ.

## باشقا ئەلىفبەلەردە:
لاتىن: **[[W]]**

كرىل: **[[B]]**

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر كونا يېزىقى
تۈر:ئۈزۈك تاۋۇشلار
ئاقسېپىل قەدىمى شەھىرى

**ئاقسېپىل قەدىمكى شەھىرى** بىر خارابە بولۇپ، بۇ خارابە لوپ ناھىيە بازىرىنىڭ شىمالىدىن 17 كىلومېتىر يىراقلىقتىكى قۇملۇققا جايلاشقان . تەكشۈرۈشكە قارىغاندا ، ئەسلىدە شەھەر سېپىلىنىڭ ئايلانما ئۇزۇنلۇقى7 ~ 8 چاقىرىم بولۇپ، قەدىمكى شەھەر سېپىلىنىڭ كۆپ قىسمى قۇم ئاستىدا قالغان. ھازىر بۇنىڭ 93.6 مېتىر قىسمىلا ساقلىنىپ قالغان. سېپىلنىڭ ئاستى كەڭلىكى 2.5مېتىر، ئۈستۈنكى كەڭلىكى 1.5 مېتىر، ئېگىزلىكى 5 مېتىر بولۇپ، سېپىل ئۈستىدە يوشۇرۇنۇش ئورنى بار. سېپىل ئەتراپىدىكى ئون نەچچە كىلومېتىر دائىرىدە ئېرىق-ئۆستەڭ ، ئېتىز ئىزنالىرى بار . سېپىل چوڭ-كىچىكلىكى ئوخشاش بولمىغان چوڭ تىپتىكى خىشتىن قوپۇرۇلغان . خىشنىڭ ئۇزۇنلۇقى 50 سانتىمېتىر، كەڭلىكى 30~ 40 سانتىمېتىر، قېلىنلىقى 10 سانتىمېتىرچە كېلىدۇ . قەدىمكى شەھەرنىڭ يەر ئۈستىنى نۇرغۇن يىللاردىن بېرى شامال يالاپ كەتكەن بولغاچقا ، سېپىل تام ئاستى ئەسلىدىكى يەر يۈزىدىن 4~5 مېتىرچە تۆۋەنلەپ كەتكەن ، ئىمارەت خارابىسى قالمىغان. بۇ قەدىمكى شەھەرنىڭ ئەسلىدە نېمىدەپ ئاتىلىدىغانلىقى ئېنىق ئەمەس . شەھەر سېپىلى ئاق سېغىزدىن قۇيۇلغان خىشتىن قوپۇرۇلغانلىقى ئۈچۈن «ئاقسېپىل» دەپ ئاتالغانىكەن . ئەمەلىيەتتە بۇ كېيىنكىلەر قويغان ئىسىم بولۇشى مۇمكىن .

## '''ئاقسېپىل قەدىمكى خارابىسى'''
بۇ خارابىلىكتىن بەش مىسقاللىق مىس پۇل، چىشلىق چاق شەكلىدىكى پۇل، قاراخانىيلار خانلىقى دەۋرىگە خاس مىس پۇل، ئات سۈرەتلىك ئۇدۇن مىس پۇلى، تاق قۇلاقلىق قىزىل ساپال كوزا، ساپالدىن ياسالغان ئات بېشى پارچىسى، خەنزۇچە-كارۇشتىچە يېزىقتكى پۇل، بەش دانە ساپال مايمۇن، تۆت دانە ساپال بۇت پارچىسى، تۆت قۇلاقلىق بىر دانە كوزا، ئادەم سۈرەتلىك بىر دانە كوزا قاپىقى پارچىسى، ئالتە دانە ساپال ئۇرچۇق غالتىكى، سەككىز دانە ئەينەك پارچىسى، بىر قاپ مۇنچاق، قىتان يېزىقىدىكى بىر مىس مۆھۆر... قاتارلىقلار تېپىلغان.

سېپل تېمىغا ئشلىتىلگەن كېسەكنىڭ بىر يۈزىدە يېزىق بولۇپ، ئاجراپ كەتكەن خىشلاردىن مەلۇم بولۇشىچە، بىر-بىرىگە ئوخشاش بولمىغان 17 ھەرپ بارلىقى، ئۇنىڭ 15 ى قەدىمكى كارۇشتى يېزىقى، ئىككىسى قەدىمكى بىراخما يېزىقى ئىكەنلىكى دەسلەپكى قەدەمدە ئسپاتلاپ چىقىلدى . سېپىل تېمىدىكى يېزىقلارغا قارىغاندا، بۇ شەھەر خارابىسى بۇنىڭدىن تەخمىنەن 2300 يىللار بۇرۇنقى دەۋرگە توغرا كېلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى
تۈر:قەدىمىي شەھەرلەر
__FORCETOC__
پورباجىن قەدىمى شەھىرى

پورباجىن (تۇۋاچە:Пор-Бажың، رۇسچە: Пор-Бажын) رۇسىيەنىڭ تۇۋا جۇمھۇرىيىتىدىكى تېركۆلىدە پور – باجىن ناملىق بىر قەدىمىي قەلئە خارابىسى بار . ئۇ تاڭ سۇلالىسى ئۇسلۇبىدىكى قەلئە بولۇپ، ئەينى دەۋىردە شۇ يەردە ياشىغان ئۇيغۇرلار بىنا قىلغان. بۇ خارابىنىڭ ئومۇمىي كۆلىمى تۆت گېكتار بولۇپ، رۇسىيە – موڭغۇلىيە چېگراسىدىن بىرقانچە ئون كىلومېتىر يىراقلىقتا. ئارخېئولوگلار بۇ يەردە چاسا شەكىلدىكى ئىمارەتلەرنىڭ ئۇلى، جۈپ – جۈپ پەلەمپەيلەر، تۈۋرۈكلۈك قۇرۇلمىلار، نەقىشلىك لىم قۇرۇلمىلار، كاھىش پارچىلىرى قاتارلىق تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى ئىمارەتلەر ئۇسلۇبىدىكى خارابىلىكنى بايقىغان. ئارخېئولوگلار يۇقىرىدىكى بايقاشقا ئاساسەن، بۇ قەلئەنىڭ ئۇيغۇرلارغا ياتلىق قىلىنغان تاڭ پادىشاھى مەلىكىسىنىڭ ئوردىسى ئىكەنلىكىنى قىياس قىلدى. ئەينى ۋاقىتتا ئۇيغۇر قاغانى تاڭ سۇلالىسىنىڭ ئۆڭلۈك – سۆيگىن توپىلىڭىنى تىنچىتىشىغا ياردەم بەرگەنلىكتىن، تاڭ پادىشاھى قىزى نىڭگو مەلىكىنى ئۇيغۇر قاغانىغا ياتلىق قىلغان. نىڭگو مەلىكە ۋە ئۇنىڭ ھەمراھلىرى مىلادى 758– يىلى ئۇيغۇربالىق(ھازىرقى موڭغۇلىيە زېمىنىدا) قا بارغان.

پور – باجىن قەدىمىي قەلئە خارابىسى 1891 – يىلى بايقالغان، سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى ئارخېئولوگلىرى 20 – ئەسىرنىڭ 50 – ، 60 – يىللىرىدا بۇ يەردە ئارخېئولوگىيەلىك قېزىش بىلەن شۇغۇللانغان بولسىمۇ، قەلئە ئىگىسىنىڭ سالاھىيىتى توغرىسىدىكى سىرنى ئاچالمىغان. خارابىدىن يەر تەۋرەش ھەم ئوت ئاپىتى ئىزنالىرى بايقالغان، پور – باجىن قەدىمىي قەلئەسى يەر تەۋرەشتىن كېلىپ چىققان ئوت ئاپىتىدە ۋەيران بولغان بولۇشى مۇمكىن. ئۇنىڭدىن باشقا، ئۇ يەرنىڭ قىش پەسلى ئىنتايىن سوغۇق، ئەمما پور – باجىندىن ئىسسىنىش سىستېمىسى بايقالمىغان، بۇ، مەزكۇر قەلئەنىڭ پۈتۈپ ئۇزاق ئۆتمەيلا تاشلىۋېتىلگەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ. مەزكۇر خارابىنىڭ ئىشلىتىلگەن ۋاقتى قىسقا، قەلئە ئۆيلىرى كىچىك، يەككە، يەنە كېلىپ بىر – بىرىگە ئوخشىشىپ كەتكەچكە، بەزى مۇتەخەسسىسلەر پور – باجىن قەدىمىي قەلئەسىنى ئۇيغۇر قاغانى بۆگۈ تېكىن ياساتقان مانى دىنى ئىبادەتخانىسى بولۇشىمۇ مۇمكىن، دەپ قىياس قىلماقتا.

## مەنبەلەر

تۈر:قەدىمىي شەھەرلەر
تۈر:ئۇيغۇر تارىخى
ھىسار قەدىمى شەھەر خارابىسى

**ھىسار قەدىمىي شەھىرى** تاجىكىستاننىڭ پايتەختى دۈشەنبە شەھىرىگە 26 كىلومېتىر كېلىدىغان جايدا بولۇپ، تاجىكىستان ھۆكۈمىتى 1982 – يىلى بۇ جاينى ‹‹تارىخىي مەدەنىيەت مىراسى›› دەپ بېكىتكەن.

ھىسار قەدىمىي شەھىرىنىڭ دائىرىسى 86 گېكتار بولۇپ، تۆت چاسا شەكلىدە، ئىچىدە ھىسار قورغىنى، قورغاننىڭ ئەگمە ئىشىكى، كارۋان سارىيى، مەسچىت، مەدىرىس، چوڭ مەيدان، مەخدۇم ئەزەم مەقبەرىسى قاتارلىق تارىخى ئىزنالار بار. ماتېرىيالدا كۆرسىتىلىشىچە، بۇ جايدا مىلادىدىن ئىلگىرىكى 3 – 4 – ئەسىرلەردىلا ئىنسانلار ئولتۇراقلىشىپ، ئوتتۇرا ئەسىردىن باشلاپ ‹‹شەھەر›› ئاتالغان، شۇنداقلا قول ھۈنەرۋەنچىلىك بۇيۇملىرى ۋە تۈرلىرى مول مەھسۇلاتلىرى بىلەن ئوتتۇرا شەرق رايونىدا نامى چىققان سودا مەركىزىگە ئايلانغان. تاجىكلارنىڭ ئەجدادلىرى دەل مۇشۇ ماكاندا ياشىغان بولۇپ، بۇ يەردىكى سودىگەرلەر تۇلپار، قوش لوكىلىق تۆگە سودىسى ۋە دەڭ ئېچىش بىلەن داڭق چىقارغان. 20 – ئەسىرنىڭ باشلىرىدا بۇ شەھەرمۇ زاۋاللىققا يۈزلەنگەن.

## مەنبەلەر

تۈر:ئوتتۇرا ئاسىيا
تۈر:قەدىمىي شەھەرلەر
چەكمەن

**چەكمەن** يەرلىك ئۇسۇلدا توقۇلىدىغان بىر خىل رەخت، چەكمەن ئاساسلىقى تۆگە يۇڭىنى خام ئەشيا قىلىدۇ. چەكمەن توقىلىدىغان يۇڭ پاكىز تازىلىنىپ، ئىنچىكە ئىگىرىلىپ چىقىرىلىدۇ. يىپ تەخلىنىپ بولغاندىن كېيىن چەكمەن توقۇيدىغان ئۇستىلار ياز كۈنلىرى سالقىن جاينى تاللاپ يىگىرمە مېتىر كەلگىدەك يەرگە ئىككى قوزۇق قېقىپ، يىپنى ئۇنىڭغا يۆرگەيدۇ، ئاندىن قىرىق سانتىمېتىر كەڭلىكتە تاختاينى موكا ئورنىدا ئىشلىتىپ، قىلىچ شەكىللىك يەنە بىر تاختاي بىلەن چىڭداپ چىقىدۇ.

تۆگە يۇڭىدا توقۇلغان چەكمەن ناھايىتى چىداملىق بولۇپ، خېلى ئۇزاق يېڭى پېتى كەيگىلى بولىدۇ. ئۇنىڭ تەبىئىتى ئىسسىق بولۇپ، سوغۇقى ئېشىپ كېتىشتىن بولغان رىماتىزم كېسىلىنى پەسەيتىش، ئۇنىڭ ئالدىنى ئېلىش، قان ئايلىنىشنى ياخشىلاش ۋە نېرۋىنى تىنچلاندۇرۇش رولىغا ئىگە.

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر مەدەنىيىتى
موللا مۇسا سايرامى

**موللا مۇسا سايرامى** (1936-08-23 سايرام، باي ― 1917-03 سايرام، باي) مەشھۇرتارىخشۇناس، ئالىم، شائىر، ‹‹تارىخىي ئەمىنىيە›› ،‹‹تارىخىي ھەمىدى›› قاتارلىق كاتتا ئەسەرلەرنىڭ يازغۇچىسى. 

ئۇ، 1836 - يىلى باي ناھىيەسىنىڭ سايرام رايونىغا قاراشلىق توقسۇن ئانىقىز كەنتى توغايلا مەھەللىسىدە تۇغۇلغان، دادىسى موللا ئەيسا بىننى موللا ئەزىزخان خوجا ئەينى زاماننىڭ كۆزگە كۆرۈنگەن ئۆلىمالىرىدىن بولۇپ، ئوغلىنى يەتتە يېشىدىلا ئۆزى مۇددەرىسلىك قىلىۋاتقان سايرام مەدرىسىدە ئوقۇتۇپ دەسلەپكى ساۋادىنى چىقارغان. 1847 - يىلى9 - ئايدا كۇچا ساقساق مەدرىسىگە ئۇقۇشقا بەرگەن.ئۇ تىرىشچانلىقى ۋە ئۇستازىنىڭ غەمخورلۇقىدا تېزلا تونۇلغان. 1854 - يىلى كۇچا مەدرىسىدىكى يەتتە يىللىق ئوقۇشىنى تاماملاپ ئانا مەكتىپى سايرام مەدرىسىدە مۇددەرىسلىك قىلغان.

1877 – يىلىدىن كېيىن موللا مۇسا سايرامى ئاقسۇدا ئولتۇراقلىشىپ، ئۆمرىنىڭ ئاخىرىغىچە بولغان 40 يىلغا يېقىن ۋاقىتنى يېزىقچىلىق ۋە تارىخ تەتقىقاتىغا بېغىشلىغان، بۇ جەرياندا ئۇ بىرمۇنچە تارىخىي ۋە ئەدەبىي ئەسەرلەرنى يازغان.

1917 – يىلى 3 – ئايدا 81 ياشقا كىرگەن موللا مۇسا سايرامى ئاقسۇدىن يۇرتى سايرامغا قايتىپ كېلىپ شۇ يىلى 4 – ئايدا كېسەل سەۋەبى بىلەن قازا قىلغان. 

## قەبرىسى
1917- يىلى 6 - ئايدا ئۇرۇق - تۇغقانلىرى قەشقەردىن ئۇستا تەكلىپ قىلىپ، ئۇنىڭ قەبرىسىنى ياساتقان. قەبرىنىڭ ئۈستىگە چاسا شەكىللىك چوڭ گۈمبەز ياسىتىلغان. بۇ قەبرىستانلىق 1958 - يىلى ئۆلكە تاشيولى 307 - لىنىيەسىنىڭ كېڭەيتىپ قۇرۇلۇشى سەۋەبلىك ئىككىگە بۆلۈنۈپ، گۈمبەز بۇزۇۋېتىلگەن. ‹‹مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى››دا يەنە بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرىغان.

1984 - يىلى توقسۇن يېزىلىق ئوتتۇرا مەكتەپنىڭ ئوقۇتقۇچىسى ئۆمەر ئىسمائىل جامائەتنىڭ ئورتاق كۈچ چىقىرىشى بىلەن موللا مۇسا سايرامىنىڭ ئابىدە خاراكتېرلىك ھازىرقى قەبرىسىنىڭ دەسلەپكى قۇرۇلمىسنى ياساپ تۇرغۇزغان.

ھازىر بۇ قەبرىگاھقا ھۆكۈمەت ئالاھىدە كۆڭۈل بۆلۈپ، قايتا رېمونت قىلدۇردى. ئېگىزلىكى 2.50 مېتىر، كۆلىمى 15 كىۋادرات مېتىرلىق قەبرە گەۋدىسىگە ئاق رەڭلىك چاقچۇق چاپلىنىپ، قەبرە تېمىغا موللا مۇسا سايرامىنىڭ قىسقىچە تەرجىمىھالى ئۇيغۇر ۋە خەنزۇ يېزىقىدا يېزىلغان، قەبرە سىرتىدىن 40 كۋادرات مېتىرلىق دائىرىگە داتلاشماس پولاتتىن مۇھاپىزەت رېشاتكىسى ئورنىتىلغان.

2009 - يىلى 9 - ئايدا باي ناھىيە سايرام بازارلىق ئوتتۇرا مەكتىپىدە ئەخمەت مەمەت، توختى گايىت قاتارلىق يۇرت ئوغلانلىرىنىڭ تەشەببۇسى ۋە تىرىشچانلىقى ئارقىسىدا موللا مۇسا سايرامىنىڭ مىس ھەيكىلى تۇرغۇزۇلۇپ، ھەر ساھە ئاممىسنىڭ دۇنياغا مەشھۇر بۇ ئۇيغۇر تارىخچىسى، ئالىمى ، شائىرىغا بولغان چوڭقۇر ھۆرمىتى، سېغىنىش ھېسسياتى ئىپادىلەندى.

ھازىر موللا مۇسا سايرامىنىڭ قەبرىسى ۋە ھەيكىلى ھەر يىلى دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىدىن كەلگەن يازغۇچى – شائىرلار، تەتقىقاتچىلار ۋە ھەر ساھە زاتلىرى، ياش - ئۆسمۈرلەر زىيارەتكە كېلىپ ھۆرمەت بىلدۈرىدىغان ۋەتەنپەرلىك تەربىيە بازىسىغا ئايلاندى.

## ئەسەرلىرى
تارىخى ئەمىنىيە

تارىخى ھەمىدى

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
قۇمۇل ۋاڭلىرى ئوردىسى

**قومۇل ۋاڭلىرى** 1697 – يىلى چىڭ سۇلالىسىغا بەيئەت قىلغاندىن تارتىپ 1930 – يىلىغىچە بولغان 233 يىل جەريانىدا قومۇلنىڭ سىياسىي، ئىقتىسادىي، مەدەنىيىتىگە چوڭقۇر تەسىر كۆرسىتىپ، كۆپلىگەن مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى ۋە ئاسار ئەتىقىلەرنى قالدۇردى.

قومۇل ۋاڭلىرى ئوردىسىنىڭ ئەسلىي ئورنى ھازىرقى قومۇل شەھەرلىك 1 – ئوتتۇرا مەكتەپنىڭ ئالدىدىكى ئايلانما يولدا بولۇپ، 20 مىڭ كىۋادرات مېتىر كۆلەمدىكى 800 ئېغىزدىن ئارتۇق ئۆي – ئىمارەتنى ئۆز ئىچىگە ئالغان . قومۇل ۋاڭلىرىنىڭ 1 – ئەۋلاد ۋاڭى ئەبەيدۇللا كاڭشىنىڭ 37 – يىلى (1698 – يىلى) بېيجىڭدىكى گۇگۇڭ سارىيىنىڭ خەرىتىسى ئاساسىدا ئۇيغۇر، خەنزۇ ئۇستىلارنى تەكلىپ قىلىپ، قومۇلنىڭ يەر شەكلىگە ئاساسەن، گۇگۇڭ سارىيىنىڭ 1:10 نىسبىتى بويىچە قومۇل ۋاڭلىرىنىڭ تۇنجى ئوردىسىنى سالدۇرغان. قۇرۇلۇش يەتتە يىلدا پۈتكەن. ۋاڭ ئوردىسى قۇرۇلۇشىغا ئىسلام بىناكارلىقى بىلەن خەنزۇ بىناكارلىقى ئۇسلۇبى مۇجەسسەملەنگەن. تۇڭجىنىڭ 5 – يىلى (1864 – يىلى ) ۋاڭ ئوردىسى قوزغىلاڭچى دېھقانلار تەرىپىدىن كۆيدۈرۈۋېتىلگەن. كېيىن 8 – ئەۋلاد ۋاڭ مۇھەممەت ئوردىنى قايتىدىن ياساتقۇزغان. تۇڭجىنىڭ 12 – يىلى (1873 – يىلى) شەنشىدىكى خۇيزۇ ئىسيانچى قوشۇنى قومۇل شەھىرىنى ئىگىلىۋالغاندىن كېيىن، ئوردا يەنە بىر قېتىم بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرىغان. گۇاڭشۈنىڭ 8 – يىلى (1882 – يىلى) 9 – ئەۋلاد ۋاڭ شاھمەخسوت تەختكە چىققاندىن كېيىن، ئوردىنى يەنە بىر قېتىم كېڭەيتىپ ياساتقان. ئەينى چاغدا ئوردىدا توققۇز دەرۋازا، 800 ئېغىزدىن ئارتۇق ئۆي بولۇپ، خان سارىيى، قوبۇلخانا، راۋاق – شىپاڭ، گۈللۈك، قوڭغۇراق راۋىقى، ساراي، مەسچىت، مەدرىس قاتارلىق قۇرۇلۇشلار خۇددى شاھمات تاختىسىدەك تەرتىپلىك لايىھەلەنگەن.

ھازىرقى قومۇل ۋاڭلىرى ئوردىسى قومۇل ۋاڭلىرى مەغپىرەتلىكىنىڭ غەربىي تەرىپىدە بولۇپ، كۆلىمى 60 مو كېلىدۇ. 2003 – يىلى قومۇل ۋىلايىتى 20 مىليون يۈەندىن ئارتۇق مەبلەغ سېلىپ قومۇل ۋاڭلىرى ئوردىسىنىڭ ئەسلىدىكى قۇرۇلۇش ئۇسلۇبىغا ئاساسەن، يېڭى قومۇل ۋاڭلىرى ئوردىسىنى ياسىدى. ھازىرقى ئوردا ئىچىدە خان سارىيى، قوبۇلخانا، خانىشلار سارىيى، مەسچىت، تەيجىلەر ئايرىمخانىلىرى، ھەربىي ئىشلار مۇھاكىمە زالى، ياساۋۇلخانا، بەگلەرخانىسى، كۆڭۈل ئېچىش خانىسى، ئاشخانا، ئاتخانا، ئىسكىلات، قاراۋۇلخانا قاتارلىقلار بولۇپ، بۇلارنىڭ بەزىلىرى ھازىرقى ساياھەتچىلىكنىڭ ئېھتىياجىنى چىقىش قىلىپ لايىھەلەنگەن.
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر تارىخى
تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى
تۈر:قۇمۇل ۋاڭلىرى
تۇۋا جۇمھۇرىيىتى

left|thumb|350x350px|تۇۋا
تۇۋا جۇمھۇرىيىتى رۇسىيە فىدراتسىيىسىگە قاراشلىق فېدراتىپ جۇمھۇرىيەتلەردىن بىرىدۇر، نۇپۇسى تەخمىنەن 305،510 بولۇپ، يەر كۆلىمى 170،500 كۋادرات كلومېتر.

left|thumb|250x250px
left|thumb|تۇۋا جۇمھۇرىيىتىنىڭ بايراغى
left|thumb|تۇۋا جۇمھۇرىيىتىنىڭ گېربى











































## مەنبەلەر

تۈر:رۇسىيە فدراتسىيىسى
تۈر:تۈركىي خەلقلەر
چورۇق

**چورۇق** ئاساسلىقى قوي تېرىسىدە تىكىلىدىغان بولۇپ، بۇ ۋەجدىن ئۇنىڭ پاشنىسى بولمايدۇ ھەمدە ئوڭ، سول دەپ ئايرىلمايدۇ. ئاياغنىڭ چەمى قوتازنىڭ تېرىسىدىن تىكىلىدۇ. چورۇق ـــ ئۇيغۇرلارنىڭ مىللىيچە ئالاھىدىلىككە ئىگە ئاياغ كىيىمى بولۇش سۈپىتى بىلەن، ئۇزۇندىن بېرى ساياھەتچىلەرنىڭ قىزغىن ئالقىشىغا ئېرىشىپ كەلگەن. بۇنىڭدىكى سەۋەب، ئۇ ناھايىتى ئىسسىق ھەم چىداملىق، ئۇنىڭ ئۈستىگە رىماتىزىم، بوغۇم ياللۇغى قاتارلىق ھەرخىل كېسەللەرگە پايدىسى بولغاچقا، بولۇپمۇ تاغلىق رايوندىكى دېھقان-چارۋىچىلارنىڭ ياقتۇرۇپ سېتىۋالىدىغان ئاياغ كىيىمى ھېسابلىنىدۇ.

چورۇقنىڭ تارىخى ناھايىتى ئۇزاق بولۇپ، ئېيتىشلارغا قارىغاندا 3000 يىلدىن كۆپرەك تارىخقا ئىگە ئىكەن . ئۇنىڭ ئىشلەپچىقىرىلىشى، تەرەققىيات تارىخى شۇ دەۋردىكى كىشىلەرنىڭ ئىشلەپچىقىرىشى، تۇرمۇشى، جۇغراپىيەلىك مۇھىتى ۋە ئۆرپ–ئادەتلىرى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك.

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر مەدەنىيىتى
جاۋا گىلەم

**جاۋا گىلەم**، گىلەمنىڭ بىر تۈرى بولۇپ، ئۇ تەڭرىتاغنىڭ جەنۇبىدىكى چارۋىچىلىق رايونىغا كەڭ تارقالغان ھازىرمۇ بۇ چارۋىچىلىق رايۇنلاردىكى ئاھالىلەرنىڭ ئۆيلىرىدە ئۆزىنىڭ مۇھىم رولىنى جارى قىلدۇرۇپ كەلمەكتە. جاۋا گىلەم چەرچەن ناھىيەسىنىڭ چارۋىچىلىق رايۇنلىرىدىمۇ گەۋدىلىك نامايەن بولغان بولۇپ، ھازىرمۇ كىشىلەرنىڭ قىممەتلىك تۇرمۇش بۇيۇملىرى سۇپىتىدە ئىشلىتىلىۋاتىدۇ. 

ئۇنىڭ ئاساسلىق ماتېرىيالى قوي يۇڭى ۋە تۆگە يۇڭى قاتارلىقلاردۇر. جاۋا گىلەمنى توقۇش ئۈچۈن ئالدى بىلەن يۇڭنى غىپچىغۇچتا يۇمشاق ساۋاپ ئۇنىڭدىن كېيىن چىلەكتە يۇڭنى ئىگىرىپ يىپ قىلىمىز. يىپنى ئىگىرىدىغان نەرسىنىڭ ئىسمى چىلەك يىپلار ئىگىرىلىپ بولغاندىن كېيىن ھەر خىل رەڭلەردە بويىلىدۇ. ئالتە-يەتتە مېتىر ئارىلىقتا قۇزۇق قېقىپ، ئىگىرىلگەن يىپلار جاۋا گىلەمنىڭ كەڭلىكىنى ئاساس قىلىپ، بىر نەچچە قات تارتىلىپ دۇكان قۇرۇلۇپ جاۋا گىلەم توقۇلۇشقا باشلىنىدۇ. بۇنىڭغا كېتىدىغان ئەسۋابلار ناھايىتى ئاددىي بولۇپ، غىپچىغۇچ، قۇزۇق، ئاقاغ، قىلىچ، قىلىچ تاختا، قۇپاغۇ، دۇكان قۇرىدىغان 1.5 مېتىر ئېگىزلىكتىكى ئۈچ تال ياغاچ كېتىدۇ. جاۋا گىلەمنى كۆپىنچە ئاياللار توقۇيدۇ.

جاۋا گىلەم تارىختىن بۇيان ئىنسانلارنىڭ كەم بولسا بولمايدىغان مۇھىم تۇرمۇش بۇيۇملىرىدىن بىرى بولۇپ، ئائىلىلەردە سېلىنچا سۈپىتىدە ئىشلىتىلىپ كەلگەن. 

جاۋا گىلەمنىڭ چەرچەن ناھىيەسىدىكى تارىخى ئۇزۇن. ئىگىلىنىشىچە، چەرچەن زاغۇنلۇق قەبرىستانلىقىدىنمۇ 2600 يىللىق تارىخقا ئىگە جاۋا گىلەملەرنىڭ توقۇلما پارچىلىرى تېپىلغان. جاۋا گىلەم سانائەتنىڭ ئۇچقاندەك تەرەققىي قىلىشىغا ئەگىشىپ بىر مەزگىل كىشىلەرنىڭ تۇرمۇش ئىستېمالىدىن قالغان بولسىمۇ، كىشىلەر بۈگۈنكى كۈندە سۈنئىي تالالاردا توقۇلغان گىلەملەرنىڭ ئادەمنىڭ سالامەتلىكىگە بولغان زىيىنىنى چۈشىنىپ يېتىپ، يەنىلا جاۋا گىلەملەرنى ئەتىۋارلاپ سېلىنچا سۈپىتىدە ئىشلىتىدىغان بولدى. جاۋا گىلەم ھېچقانداق سۈنئىي تالا ئارىلاشتۇرۇلماي ساپ قوي يۇڭى ۋە تۆگە يۇڭىدىن توقۇلغاچقا بەل ئاغرىقى، رېماتىزىم، يەل كېلىۋېلىش قاتارلىق ئاغرىقلارنىڭ ئالدىنى ئېلىپ سالامەتلىككە تۇلىمۇ پايدىلىق.

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر مەدەنىيىتى
چىغرىق

چىغرىق ـــ خىلى بۇرۇنلا ئەجدادلىرىمىز كېۋەز تېرىپ، پايدىلىنىشنى بىلگەندىن باشلاپ ئىجاد قىلىنىپ، چىگىت بىلەن پاختىنى ئايرىشتا ئىشلىتىپ كەلگەن مۇھىم بىر خىل ئەنئەنىۋى ئىشلەپچىقىرىش سايمانلىرىمىزنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ. ئۇيغۇرلار قەدىمدىن تارتىپ، مول ئەنئەنىۋى ھۈنەر-كەسىپكە ماھىر مىللەتلەرنىڭ بىرى بولۇش سۈپىتى بىلەن، ئۇزاق تارىخىي تەرەققىيات، ئىجىتىمائى تۇرمۇش ۋە ئىجىتىمائىي ئىشلەپچىقىرىش ئەمەلىيىتى جەريانىدا نۇرغۇنلىغان ئەنئەنىۋى ئىشلەپچىقىرىش سايمانلىرى ۋە تۇرمۇش بۇيۇملىرىنى ئىجاد قىلىپ ئىشلىتىپ كەلگەن.

چىغرىق ئادەتتە ئاساسىي گەۋدە، پۇت (پاچاق)، توقماق، تەپكە، چاتقا (تىزلىق)، ئوق، پۇزا، قۇلاق (ئايلاندۇرغۇچ)، تەپكە، مۇخەك ۋە ئىلغۇچ قاتارلىقلاردىن تەركىب تاپقان بولىدۇ.

چىغرىقنىڭ ئاساسىي گەۋدىسىنى ياساشتا ئالدى بىلەن، غولى چوڭراق سۆگەت ياكى مېۋىلىك دەرەخنىڭ ياغىچى تاللىنىپ، ئۇنى ئۇزۇنلۇقىنى تەخمىنەن 1.5-1.6 مېتىر، كەڭلىكىنى 40-50 سانتىمېتىر، توملۇقىنى 15-20 سانتىمېتىر ئەتراپىدا قىلىپ شال تىلىپ، ئاندىن ئۇنىڭغا مۇۋاپىق كەلگەن ياغاچتا تۆت ياسىلىپ، ئاساسىي گەۋدىسى تەييارلىنىدۇ.

چىغرىقنىڭ توقمىقىنى ياساشتا تالالىرىنىڭ زىچلىق دەرىجىسى ۋە ئېغىرلىقى يۇقىرراق كەلگەن، ئۈجمە ياكى ئۆرۈك قاتارلىق مېۋىلىك دەرەخنىڭ ياغىچى تاللىنىپ، ئۇنىڭ ئۇزۇنلۇقى 70-80 سانتىمېتىر، توملۇقى 10-12 سانتىمېتىر ئەتراپىدا، ئىككى ئۇچى تومراق بولغان، ئىككى تال توقماق ياسىلىدۇ. ئاندىن كېيىن ئىككى توقماق چارقپەلەك (+) شەكلىدە قىلىپ، قاپ ئوتتۇرىسىدىن بىر-بىرىگە چېتىپ كىرىشتۈرۈلىدۇ. توقماقلار كىرىشتۈرۈلۈپ بولغاندىن كېيىن، كىرىشتۈرۈلگەن جايىنىڭ ئوتتۇرىسىغا تۆشۈك ئېچىلىپ، تۆمۈر ياكى چۇيۇندىن سېلىق قىلىپ ياسالغان ئوققا چېتىلىدۇ. (ئوقنىڭ ئۇزۇنلىقى ئادەتتە، 70-80 سانتىمىتىر ئەتىراپىدا بولىدۇ).

پۇزا ـــ ئوق بىلەن ياندىشىپ ئايلىنىدىغان يەنە بىر خىل سايمان بولۇپ، ئۇ قارىغاي ياكى مېۋىلىك دەرەخنىڭ ياغىچىدا، ئوقنىڭ ئۇزۇنلۇقىدىن قىسقىراق، ئەمما توملۇقى ئوق بىلەن تەڭ ۋە سېلىق قىلىپ ياسىلىدۇ ھەمدە ئۇنىڭ ئىككى ئۇچى ئوق بىلەن يانداشتۇرۇلۇپ (جۇپلاپ) چاتقا (تىزلىق)قا ئورۇنلاشتۇرۇلۇپ قۇلاق بېكىتىلىدۇ. (قۇلاق ـــ تومراق كەلگەن ياغاچقا تۆشۈك ئېچىپ ياسىلىپ، بىر تەرىپىنى پۇزىغا چېتىپ، يەنە بىر تەرىپىگە تۇتقا بېكىتىپ قول بىلەن پۇزىنى ئوق بىلەن ماس قەدەمدە ئايلاندۇرىدىغان سايمان).

تەپكە دېگىنىمىز ـــ چىغرىقنىڭ ئومۇمىي ئۇزۇنلۇقى بىلەن تەڭ كېلىدىغان سېرىق سۆگەتنىىڭ بادرىسىنىڭ بىر ئۇچىغا شوينا (كىچىك ئارغامچا) باغلاپ، ئۇنىڭ ئۇچىغا ياغاچتىن ياسالغان ئىلغۇچنى چىگىپ، بىر توقماقنىڭ ئۇچىغا مۇخەك (قوزۇق شەكلىدە) ياساپ، ئىلمەكنى ئۇنىڭغا ئىلىپ قويۇپ، بادرىنىڭ يەنە بىر تەرىپىنى چىغرىقنىڭ بىر پۇتىنىڭ ئاستىغا باغلاپ قويۇپ، مەشغۇلات قىلماقچى بولغان ئادەم چىغرىقنىڭ گەۋدىسىگە مىنىپ ئولتۇرۇپ، پۇت-قوللىرىنى تەڭ ھەرىكەتلەندۈرۈپ، بىر پۇتىدا ھېلىقى سۆگەت بادرىسىغا دەسسەپ، تەپكىنى تېپىپ، توقماقنىڭ ئېنىرتسىيەسى بىلەن ئوقنى ئايلاندۇرۇش ئارقىلىق، بىر قولىدا قۇلاقنى چىڭ تۇتۇپ، پۇزىنى ئوق بىلەن ماس قەدەمدە ئايلاندۇرغاچ، يەنە بىر قولىدا ئوق بىلەن پۇزىنىڭ ئارىسىغا كېۋەزنى ئۇدۇللۇق سېلىپ بەرسە، چىگىت بىلەن پاختا بىر-بىرىدىن ئايرىلىپ چىقىرىلىدۇ.

ئەپسۇسكى، ئىلگىرىكى زامانلاردا ئەجدادلىرىمىزنىڭ چىگىت بىلەن پاختىنى ئايرىپ پايدىلىنىشتا ئۇزۇن يىللار مۇھىم رول ئوينىغان بۇ خىل ئەنئەنىۋى ئىشلەپچىقىرىش سايمىنىمىز ھازىرقى زاماندا چوڭ ۋە كىچىك تىپتىكى چىگىت ئايرىش ۋە پىششىقلاپ ئىشلەش زاۋۇتلىرىنىڭ بارلىققا كېلىشى نەتىجىسىدە پەيدىنپەي ئۆزىنىڭ رولىنى يوقاتتى.

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر مەدەنىيىتى
يانتاققۇدۇق تۇر خارابىسى

**يانتاققۇدۇق تۇر خارابىسى** (خەنزۇچە: 央达库都克烽燧遗址) توقسۇ ناھىيە بازىرىدىن يولغا چىقىپ دۆلەت تاشيولى 314-لىنيەسىنى بويلاپ غەربكە قاراپ 96 كىلومېتىر ماڭغاندىن كېيىن، 887 كىلومېتىرلىق جايغا بارغاندا تاشيولنىڭ جەنۇبىغا 50 مېتىر كېلىدىغان جايدا بىر تۇر خارابىسى كۆزگە تاشلىنىپ تۇرىدۇ. مانا بۇ خارابىلىق مىلادى 2- ئەسرگە ئائىت يانتاققۇدۇق تۇر خارابىسىدۇر. تۇرنىڭ ئېگىزلىكى تەخمىنەن 9.5 مېتىر، ئۇلىنىڭ تەرەپ ئۇزۇنلۇقى 12 مېتىر كېلىدۇ. ھازىرقى ساقلىنىپ قالغان قالدۇق تۇر 20 قەۋەت بولۇپ، ھەر بىر قەۋىتىنىڭ قېلىنلىقى 50 سانتىمېتىر كىلىدۇ. بۇ تۇر كېسەك ۋە قۇمتاش بىلەن قوپۇرۇلغان بولۇپ، ئەتراپىدىن ساپال قاچا،مىس ئەينەك،مارجەن قاتارلىق قىممەتلىك مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى قېزىۋېلىنغان. تۇر خارابىسىنىڭ شەرق،جەنۇپ ۋە غەرپتىن ئىبارەت ئۈچ تەرەپىدە قۇم دۆۋىسى بار بولۇپ، ئۈستىدە قۇرغاقچىلىق ۋە شورغا چىداملىق ئۆسۈملۈكلەردىن يۇلغۇن ۋە يانتاق قاتارلىقلار ئۆسكەن. 1997-يىلى بۇ خارابىدىن ئانا مايمۇننىڭ قۇچىقىدىكى بالىسىنى ئېمىتىۋاتقان ھالىتى ناھايىتى ئوبرازلىق گەۋدىلەنگەن بىر ساپال قونچاق بايقالغان. مايمۇن ساپال قونچاقنىڭ ئېگىزلىكى 7.5 سانتىمېتىر، كەڭلىكى 3.9 سانتىمېتىر كىلىدۇ. مايمۇننىڭ كۆزى ئالدىغا تىكىلىپ تۇرغان، بوينى بېزەلگەن، يۈكۈنۈپ ئولتۇرغان بولۇپ، ئانا-بالا مېھرىنىڭ ناھايىتى چوڭقۇر ئىكەنلىگى يارقىن نامايەن قىلىنغان. بۇ ساپال قونچاقنىڭ ياسىلىشى جانلىق ۋە ئوبرازلىق بولۇپ، ھازىر ئاقسۇ ۋىلايەتلىك مۇزېيدا ساقلىنىۋاتىدۇ.

يانتاققۇدۇق تۇر خارابىسى 2000-يىل مايدا توقسۇ ناھىيەلىك پارتكوم ۋە خەلق ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن ناھىيە دەرىجىلىك مەدەنىيەت يادىكارلىقىنى قوغداش ئورنى قىلىپ بېكىتىلىپ، خارابىنىڭ ئالدىغا ئۇيغۇر ۋە خەنزۇ يېزىقىدا ‹‹ناھىيە دەرىجىلىك مەدەنىيەت يادىكارلىقىنى قوغداش ئورنى، يانتاققۇدۇق تۇر خارابىسى توقسۇ ناھىيەلىك خەلق ھۆكۈمىتى 2000-يىل 5-ئايدا ئېلان قىلغان›› دېگەن خەتلىك ئابىدە تىكلىگەن. 2009-يىلى ئىيۇندا 6-تۈركۈمدىكى ئاپتونوم رايون دەرىجىلىك نۇقتىلىق مەدەنىيەت يادىكارلىق ئورنى قىلىپ بېكىتىلگەن.
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى
تۈر:قەدىمىي شەھەرلەر
ياۋا توڭگۇز

thumb|259x259px
ياۋا توڭغۇز ياكى ياۋا تۇڭگۇز ياكى ياۋا چوشقا (*Sus scrofa*)، توڭگۇزلار (Suidae) ئائىلىسىدىن ئۆي توڭگۇزىنىڭ ياۋايى ئاتىسى بولۇپ سانالغان قوش تۇياقلىق ھايۋان.

## كۆپىيىش
ئانا ياۋا توڭغۇز، بىر قېتىمدا ئىككىدىن يەتتىگىچە كۈچۈكلەيدۇ. كۈچۈك ئالتە ئايلىق بولغۇچە ئۈست تۈكلىرى تەرەققىي قىلمىغاچقا، كۆرۈنىشى سۈتلۈك قەھۋە رەڭگى يوللار كۆرۈنىدۇ. ھەر يېڭى توغۇلغان چىشى ياۋا توڭگۇز 6 ئايدىن 8 ئايدىلا كۆپىيىش يېشىغا كېلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ھايۋاناتلار
كۈرە قەدىمى شەھرى

قەدىمىي شەھەر كۈرە – قورغاس ناھىيەسىنىڭ شەرقىي جەنۇبى، ئىلى دەرياسىنىڭ شىمالى قىرغىقىغا جايلاشقان 250يىللىق تارىخقا ئىگە مەشھۇر قەلئە.

كۈرە كونا شەھەر ۋە يېڭىشەھەر دەپ ئىككىگە بۆلىنىدۇ. كونا شەھەر 1871 – يىلى چاررۇسىيە تاجاۋۇزچىلىرى ئىلىنى بېسىۋالغاندا ۋەيران بولغان. 1882 – يىلى چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمىتى ئىلىدا گېنېرال مەھكىمىسى تەسىس قىلىپ، ھازىرقى يېڭى كۈرە شەھىرىنى بىنا قىلغان.

بۇ يېڭى شەھەرنىڭ ئايلانمىسى سېپىل بىلەن قورشالغان بولۇپ، شەھەر ئىچى كۆركەم لايىھەلەنگەن. 1996 – يىلى گوۋۇيۈەن تەرىپىدىن ‹‹دۆلەت دەرىجىلىك نۇقتىلىق قوغدىلىدىغان مەدەنىيەت يادىكارلىقى ئورنى››قىلىپ بېكىتىلگەن. 2007 – يىلى ‹‹جۇڭگو تارىخىي مەدەنىيىتىدىكى نامى بار بازار›› دېگەن نام بېرىلگەن.

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى
تۈر:قەدىمىي شەھەرلەر
ئاغى مىڭئۆيى

كۇچا ناھىيە بازىرىنىڭ شىمالىغا تەخمىنەن 70 كىلومېتىر كېلىدىغان ئاغى يېزىسى تەۋەلىكىدىكى قىزىليار جىلغىسىدا ئاغى مىڭئۆيى بار بولۇپ، بۇ مىڭئۆينى 1999-يىلى ئاپرېلدا كۇچا ناھىيە ئاغى يېزىسىدىكى ئابلەت مۇھەممەد ئىسىملىك بىر دېھقان بايقىغان. بۇ مىڭئۆي ئاغى يېزىسى تەۋەسىگە جايلاشقانلىقى ئۈچۈن ئاغى مىڭئۆيى دەپ ئاتالغان.

ئاغى مىڭئۆيىدە پەقەت بىرلا مىڭئۆي بايقالغان بولۇپ، ئۇ يەر يۈزىدىن تەخمىنەن 30 نەچچە مېتىر كېلىدىغان قىيا ئۈستىگە جايلاشقان. مىڭئۆينىڭ ئىچىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 4.6 مېتىر، كەڭلىكى 2.5 مېتىر بولۇپ، ئوتتۇرىسىدا تۆت چاسا شەكىللىك بىر سۇپا بار، سۇپىنىڭ ئۈستىگە زوڭزىيىپ ئولتۇرغان كەمتۈك بىر بۇدساتىۋا قۇيۇلغان. مىڭئۆينىڭ تاملىرىدا نۇرغۇن تام سىزمىلىرى بار بولۇپ، تام سىزمىسىنىڭ كۆلىمى تەخمىنەن 10 كىۋادرات مېتىر كېلىدۇ. 1999-يىل ئۆكتەبىردە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايۇنلۇق كۈسەن تەتقىقات ئاكادېمىيەسى تەكشۈرۈش ئەترىتى تەشكىللەپ، ئاغى مىڭئۆيىنىڭ قۇرۇلمىسى، بەدىئىي ئۇسلۇبى، تام سىزمىلىرىنىڭ مەزمۇنى، رەسساملىق تېخنىكىسى ۋە تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشى قاتارلىق ئەھۋاللارنى چوڭقۇر تەتقىق قىلدى. ئۇلار ئاغى مىڭئۆنىڭ تېمىدا 26 ئورۇندا خەنزۇچە ۋە كۈسەن يېزىقىدىكى بېغىشلىمىلار بار بولۇپ، ئۇنىڭدا جاۋ، لى، لياڭ، كو قاتارلىق خەنزۇچە فامىلىلەر ۋە پېي (سۇلى)، بەي (كۈسەن) فامىلىلىرى قاتارلىق ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ فامىلىلىرى بارلىقىنى بايقىدى. بۇ ئەينى ۋاقىتتىكى كۈسەن رايونىنىڭ سىياسى، ئىقتىساد ۋە مەدەنىيىتىنى تەتقىق قىلىشتىكى قىممەتلىك ماتېرىيال ھېسابلىنىدۇ.

مىڭئۆينىڭ سول تېمىغا سىزىلغان تام سىزمىلىرىنىڭ مەزمۇنى ئولتۇرغان بۇدساتىۋا، دورىگەر بۇدساتىۋا قاتارلىق ئالتە بۇدساتىۋاغا، ئوڭ تامغا سىزىلغان تام سىزمىلىرىنىڭ مەزمۇنى ئولتۇرغان بۇدساتىۋا، ئاۋالۇكىتا ئىشۋارا بۇدساتىۋا قاتارلىقلارغا چېتىلىدۇ. مۇتەخەسسىسلەر ئاغى مىڭئۆيىنىڭ جۇغراپىيەلىك ئورنى، تام سىزمىلىرىنىڭ مەزمۇنى ۋە سەنئەت ئۇسلۇبىغا ئاساسەن، ئاغى مىڭئۆيى تاڭ سۇلالىسى شەنچېڭنىڭ 3-يىلى (مىلادىيە 658-يىل) ئەنشى قۇرۇقچىبەگ مەھكىمىسى كۈسەنگە كۆچۈرۈلگەندىن كېيىن تەخمىنەن مىلادىيە 7-ئەسىرنىڭ ئاخىرىدىن 8-ئەسىرنىڭ باشلىرىغىچە بولغان تارىخي دەۋردە ياسالغان دەپ بېكىتتى. ئاغى مىڭئۆيىنىڭ تۆت ئەتراپىدا تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى تۆمۈر ئېرىتىش، مىس تاۋلاش خارابىلىقلىرى بار. شىنجاڭ كۈسەن مىڭئۆيى تەتقىقات ئاكادېمىيەسدىكى مۇتەخەسسىسلەر تاڭ سۇلالىسى مەركىزىي ھۆكۈمىتى بىلەن كۈسەننىڭ سىياسى، ئىقتىسادى ۋە مەدەنىيەت ئالاقىسىنىڭ ناھايىتى قويۇق ئىكەنلىكىنىڭ تارىخىي ئىسپاتى بولغان ئاغى مىڭئۆينىڭ ئىلمىي تەتقىقات قىممىتى ناھايىتى يۇقىرى دەپ ھېسابلىدى.

ئاغى مىڭئۆيى 2006-يىلى 25-ماي گوۋۇيۈەن تەرىپىدىن مەملىكەت دەرىجىلىك نۇقتىلىق قوغدىلىدىغان مەدەنىيەت يادىكارلىق ئورنى قىلىپ ئېلان قىلىنغان.

## مەنبەلەر
تۇتانخامۇن

thumb
**تۇتانخامۇن** (ئەرەبچە: توت عنخ آمون، مىسىرچە: twt-ˁnḫ-ı͗mn، *ئامۇننىڭ يەر يۈزىدىكى سايىسى*) مىسىر فىرئەۋىنى. م.ب 1332-م.ب 1323 يىللىرى ئاراسىدا ھۆكۈم سۈرگەن.

## قەبرىسى
فىرئەۋىن تۇتانكامۇن مەقبەرىسى 1922-يىلى مىسىردىكى پادىشاھلار مەقبەرىسىدىن تېپىلغان. بۇ مەقبەرە دۇنيادا تۇنجى بولۇپ تېپىلغان پادىشاھ مەقبەرىسى بولۇپ، ئاڭلاشلارغا قارىغاندا مەقبەرىگە كىرگەن ھەرقانداق ئادەم قارغىشقا ئۇچراپ ئۆلۈپ كېتىدىكەن. بۇ قەبرە ئىنتايىن كىچىك بولغاچقا ئۇنىڭغا ھەمدەپنە قىلىنغان ئۈنچە مەرۋايىتلارنى ئېلىش ئۈچۈن قەبرىنىڭ يېنىدىكى كاماردىن كىرىشكە توغرا كېلىدۇ. فىرئەۋىن تۇتانكامۇننىڭ مۇميا قىلىنغان جەسىتى ۋە ھەمدەپنە قىلىنغان قىممەت باھالىق بويۇملار دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا كۆرگەزمە قىلىنغان. قەبرە ئېچىشقا قاتناشقان ئارخېئولوگلارنىڭ سىرلىق ئۆلۈپ كېتىشى بىلەن 20-ئەسىرنىڭ باشلىرىدىن تارتىپ تارقىلىپ يۈرگەن قەبرىگە كىرگەن ھەرقانداق ئادەم چوقۇم قارغىشقا ئۇچرايدۇ، دەيدىغان ئەپسانىلەر ھازىرغىچە تارقىلىپ يۈرىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ئافرىقا
تۈر:مىسىر تارىخى
تۈر:قەدىم مىسىر
تۈر:فىرئەۋىنلەر
قىبتىي تىلى

قىبتىي تىلى ياكى قىبتىيچە، ئاڧرو-ئاسيا تىللىرىغا تەۋە بىر تىلدۇر.

## قىبتىيچىنىڭ دەۋىرلىرى
* **قەدىم مىسىرچە**: م.ب 2700 - م.ب 2200
* **ئوتتۇرىچە مىسىرچە**:  م.ب 2200 -  م.ب 1500
* **يېڭى مىسىرچە**:  م.ب 1500 -  م.ب 700
* **دېموتىك**:  م.ب 700 - 400
* **قىبتىچە**: 400 - 1700

## يېزىق
ئادەتتە مىسىرچىنىڭ يېزىقى ھىيوروگلېف (تەسۋىرىي يېزىق) ئىدى.
# ھىيەراتىك: ھىيوروگلېفلەرنىڭ قول يازما ھالى دەپ قارالماقتا. كاتىپلەر ۋە راھىبلەر تەرەپىدىن قەيت تۇتماق ئۈچۈن م.ك 300 غىچە قوللىنىلغان.
# دېموتىك: سىزمىلار تېخىمۇ ئاددىي بولغان دېموتىك (يۇنانچە دېموس (=خەلق) كەلىمىسىدىن كەلمەكتە) ئابىدەلىك يېزىق بەك تەس بولغانلىقىدىن كۈنلۈك خەت ئالاقەدە خەلق تامانىدن قوللىنىلغان.
# قىبتىي: خرىستىيان مىسىرلىقلارنىڭ يۇنان ئەلىفبەسىگە كىرگۈزگەن 6 ھەرپلىك ئىلاۋە بىلەن شەكىللەنگەن يېزىق. قىبتى چېركاۋى تامانىدىن ھازىرغىچە قوللىنىلماقتا. قىبتىچە قىبتى ئېلىپبەسى بىلەن يېزىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر: ئاڧرو-ئاسيا تىللىرى
تۈر:مىسىر تارىخى
قىبتىي ئېلىپبەسى

قىبتىچە قەدىم مىسىردا سۆزلىشىلگەن ۋە بۇگۈنكى قىبتىلەر تەرىپىدىن قوللىنىلغا تىلغا بېرىلگەن ئات. ھامى تىللىرىدىن بولۇپ، ئېلىپبەسىدە 32 ھەرف باردۇر. بۇلارنىڭ 24 دانىسى يۇنان ئېلىپبەسىدىن كەلمەكتە. ئېلىپبە، مەشھۇر روسەتتا تېشى ۋاستىسى بىلەن ھەل قىلىنغان.

قىبتى ئېلىپبەسى، خرىستىيانلىقنى ئۆزلەشتۈرگەن مىسىرلىقلار (قىبتىيلەر) يېڭى دىن كىتابلىرىنىڭ يېزىقى سۈپىتىدە، يەرلىك يېزىقنىڭ ئورنىغا دەسسەتكەن يۇنان ئونسىيال يېزىق تۈرىدۇر.

قىبتىيچە، قىبتى ئېلىپبەسى بىلەن يېزىلىدۇ. ئېلىپبەسىدە 32 ھەرف باردۇر.

## ئېلىپبە

## Notlar
* Wolfgang Kosack: *Koptisches Handlexikon des Bohairischen.* Koptisch - Deutsch - Arabisch. Verlag Christoph Brunner, Basel 2013, ISBN 978-3-9524018-9-7.

## مەنبە

## مەنبەلەر

تۈر:ئافرىقا
تۈر:مىسىر
تۈر:ئېلىپبەلەر
بېزەكلىك مىڭئۆيى

thumb|239x239px
بېزەكلىك مىڭئۆيلىرى 5–ئەسىردىكى قوچۇ بەگلىكىدىن 8–ئەسىردىكى ئىدىقۇت ئۇيغۇر خانلقىغىچە بولغان دەۋرلەرگە تەۋە ساڭرام خارابىسى . تۇرپاننىڭ شەرقىگە ، يالقۇنتاغدىكى مۇرتۇق جىلغىسىغا جايلاشقان بولۇپ ، غارلار غەربىي قىرغاقتىكى بىر كىلومېتىر دائىرىدىكى ئۈزۈك يار ئۈستىگە جايلاشقان . ھازىر ئۇنىڭدا ئىبادەت غارى ، ديان غارى ، راھىبلار ھۇجرىسى ۋە خاتىرە غارى قاتارلىق 83 غار بار . غارلار شەكىل جەھەتتىن ئاساسەن مەركىزىي تۈۋرۈكلۈك ، ئۇزۇنچاق چاسا شەكىللىك ، بويىغا ئەگمە تورۇسلۇق ۋە گۈمبەز تورۇسلۇق ھەمدە ئوتتۇرىسى ئايلانما چاسا شەكىللىك ئۈچ خىل تىپقا ئايرىلغان . ئۇلارنىڭ ئىچىدىكى 40 نەچچە غاردا تام رەسىملىرى ساقلانغان بولۇپ ، ئومۇمىي كۆلىمى 1200 كۋادىرات مېتىردىن ئاشىدۇ .

غارلارنىڭ ياسىلىشى چۇر جەمەتى قۇرغان قوچۇ ئۇيغۇر دۆلىتى دەۋرى (499~640–يىللار)دىن باشلانغان . مەزكۇر خارابىدىن قوچۇ دۆلىتىنىڭ جيەنچاڭ 5–يىلى (559–يىلى)غا تەۋە «ساددا پۇندارىكا سۇترانىڭ ئاۋالوكتېشۋارا بۆلۈمى» نىڭ پارچىسى بايقالغان . بۇ مەزگىلگە تەۋە غارلاردىن 9–،18–،34–نومۇرلۇق غارلار بار بولۇپ ، بۇلار كېيىنكى دەۋرلەردە قايتا رېمونت قىلىنغان ۋە رەسىملىرى قايتا سىزىلغان ، ھازىر 18–نومۇرلۇق غارنىڭ كارىدورى ۋە تاشكېمىر تەشمىسىنىڭ ئۈستىدىكى قىسمىلا دەسلەپكى مەزگىلدىكى تام رەسىملىرى ساقلىنىپ قالغان .

بېزەكلىك غارلىرى ھازىرغا قەدەر ساقلانغان ئۇيغۇر بۇددىزىم سەنئىتىدىكى ئەڭ مۇھىم ، سانى ئەڭ كۆپ ، ساقلىنىشى ئەڭ مۇكەممەل ، ئەڭ ۋەكىللىك خاراكتېرگە ئىگە بولغان سەنئەت خەزىنىسىدۇر.

## مەنبەلەر

* تەڭرىتاغ تورى، 27 دېكابىر 2016 ئۇلانمىسى

تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى
تۈر:مىڭئۆيلەر
29- كۆنەك

29- كۆنەك، مىلادى تەقۋىمغا كۆرە يىلنىڭ 363. (كەبىسە يىللاردا 364.) كۈنىدۇر. يىل ئاخىرىغا قالغان 2 كۈن باردۇر.

## ۋەقە ۋە ھادىسىلەر

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر
30- كۆنەك

30- كۆنەك، مىلادى تەقۋىمغا كۆرە يىلنىڭ 364. (كەبىسە يىللاردا 365.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 1 كۈن باردۇر.

## ۋەقە ۋە ھادىسىلەر

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر
31- كۆنەك

31- كۆنەك، مىلادى تەقۋىمغا كۆرە يىلنىڭ 365. (كەبىسە يىللاردا 366.) كۈنىدۇر. يىلنىڭ ئەڭ ئاخىرىقى كۈنىدۇر.

## ۋەقە ۋە ھادىسىلەر

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر
28- كۆنەك

28- كۆنەك، مىلادى تەقۋىمغا كۆرە يىلنىڭ 362. (كەبىسە يىللاردا 363.) كۈنىدۇر. يىل ئاخىرىغا قالغان 3 كۈن باردۇر.

## ۋەقە ۋە ھادىسىلەر

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر
26- كۆنەك

26- كۆنەك، مىلادى تەقۋىمغا كۆرە يىلنىڭ 360. (كەبىسە يىللاردا 361.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 5 كۈن باردۇر.

## ۋەقە ۋە ھادىسىلەر
887- بەرەنگار I لومباردىيەلىك ئاقسۆڭەكلەرنىڭ ئىرادىسى بىلەن ئىتالىيە قرالى بولدى. پاۋىئادا لومباردىيە قراللىق تاجىنى كىيدى.

1481- ۋەستبروك (Westbroek) جېڭى: گوللاندىيە ئۇترەچت (Utrecht ) بىرلىكلىرىنى يەڭدى.

1489- 

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر
25- كۆنەك

25- كۆنەك، مىلادى تەقۋىمغا كۆرە يىلنىڭ 359. (كەبىسە يىللاردا 360.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 6 كۈنىدۇر.

## ۋەقە ۋە ھادىسىلەر

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر
قىزىل مىڭئۆيى

link=https://ug.wikipedia.org/wiki/%DA%BE%DB%86%D8%AC%D8%AC%DB%95%D8%AA:Kizilmingoy.jpg|thumb|253x253px
ئاقسۇ رايونىدا نۇرغۇن تاش غار خارابىسى بولۇپ، قىزىل مىڭئۆي ئۇلارنىڭ تىپىك ۋەكىلى. ئۇ باي ناھىيىسىدىكى مىڭئۆي تاغ قىياسىغا جايلاشقان. ئۇنىڭدىكى بەدىئىي مەزمۇنلار ئاساسەن قۇرۇلۇش، ھەيكەل، تام رەسىملەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولۇپ، كۆپىنچىسىدە ھىنايانا بۇددىزىمنىڭ جاتەكە دەستۇرى، تەقدىر- قىسمەت ۋە بۇددا دىنىغا ئائىت ھېكايىلەر سۆزلەنگەن. قىزىل مىڭئۆي ۋەتىنىمىزدىكى ئەڭ بالدۇر ياسالغان، كۆلىمى ئەڭ چوڭ، ئەڭ غەرىبكە جايلاشقان تاش كېمىر ئىبادەتخانىلىرى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.
link=https://ug.wikipedia.org/wiki/%DA%BE%DB%86%D8%AC%D8%AC%DB%95%D8%AA:Kizilmingoy04.jpg|thumb|253x253px
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى
تۈر:مىڭئۆيلەر
سىڭگىم مىڭئۆيى

سىڭگىم مىڭئۆيى تۇرپان ۋىلايىتىنىڭ سىڭگىم جىلغىسىغا جايلاشقان بولۇپ ، جەنۇب تەرىپىنىڭ ئىدىقۇت قەدىمكى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى تەخمىنەن ئالتە كىلومېتىر كېلىدۇ . بۇ خارابە يالقۇنتاغنىڭ جەنۇبىي ئېتىكىدىكى مۇرتۇق ئېغىزىنىڭ شەرقىي يېنىدىكى ئۈزۈك يار ۋە تەكشى تۆپىلىك ئۈستىگە تارقىلىپ ، جەنۇبتىن شىمالغا ئىككى كىلومېتىر سوزۇلغان ، ئىچىدە بەش ساڭرام خارابىسى بار . ساڭراملارنىڭ قەسىرلىرى ھەيۋەتلىك ، ھويلا - ئاراملىرى مۇكەممەل بولۇپ ، جايلىشىشىنى ئېنىق پەرق ئەتكىلى بولىدۇ . تار مەنىدىكى سىڭىم مىڭئۆيى خارابىنىڭ شىمال تەرىپىگە جايلاشقان بولۇپ ، ئەمەلىيەتتە ئۇ مۇستەقىل ئىككى تاش غار ساڭرامىدىن تەركىب تاپقان . شىمال تەرىپىدىسىنىڭ بىنا قىلىنىشى بۇرۇنراق ، 3-نومۇرلۇق غار مەركىزىي تۈۋرۈكلۈك شەكىلدىكى ئاساسلىق غار ھېسابلىنىدۇ . ئۇنىڭ ئالدى خانىسىنىڭ جەنۇبىي تېمىغا بىر پارچە چوڭ تىپتىكى نوم ھېكايىلىرى رەسىمى سىزىلغان . رەسىمنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇلۇشى مۇۋاپىق ، كۆرۈنۈشى ھەيۋەتلىك ، سىزىلىش ئۇسلۇبىنى ۋە تېمىسىنى تەھلىل قىلىشتا قارىغاندا ، تاڭ دەۋرىگە خاس ئەسەر ھېسابلىنىدۇ ؛ ئىككى ياندىكى 2-،4-نومۇرلۇق ئۇزۇنچاق چاسا شەكىلدىكى ئەگمە تورۇسلۇق غارلاردا پېلەك تارتىپ مېۋە باغلىغان ئۈزۈم بارىڭى ، باراقسان دەرەخلىك ، قانىتىنى يىغىپ ئۆزىنى دەرەخلىككە ئاتقان قۇش قاتارلىقلار رېئال تەسۋىرلەش ئۇسۇلى ئارقىلىق ئىپادىلەنگەن . تەخمىنەن 11-ئەسىردە بىنا قىلىنغان جەنۇب تەرەپتىكى بىر غاردا تام رەسىملىرىنىڭ ئۇسلۇبىنى تەھلىل قىلىشتىن قارىغاندا ، بۇ ئەسەرلەر ئىدىقۇت ئۇيغۇر خانلىقى دەۋرىگە تەۋە ئىكەن.

## مەنبەلەر

تەڭرىتاغ تورى، 27 دېكابىر 2016 ئۇلانمىسى
تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى
تۈر:مىڭئۆيلەر
22- كۆنەك

22- كۆنەك، مىلادى تەقۋىمغا كۆرە يىلنىڭ 356. (كەبىسە يىللاردا 357.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 9 كۈن باردۇر.

## ۋەقە ۋە ھادىسىلەر

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر
25- سەفەر

25 سەفەر، بىر يىلنىڭ 

## مۇھىم ئىشلار
1951- يىل، دۇنيادىكى تۇنجى رەڭلىك تېلېۋىزىيە پروگراممىسى ئامېرىكا CBS تېلېۋىزىيە ئىستانسىسى تەرىپىدىن نيويورك، فلادېلفىيە، بوستون، ۋاشىنگتون قاتارلىق شەھەرلەرگە تارقىتىلدى.

ئېد سۇللىۋان، فايې ئېمېرسون قاتارلىقلار بۇ 4 سائەتتىن ئارتۇق رەڭلىك تېلېۋىزىيە پروگراممىسىنىڭ قاتناشچىلىرى بولۇش سۈپىتى بىلەن، بۇ تارىخنىڭ شاھىدلىرى بولۇپ قالدى. قىزىقارلىق يېرى ئەينى چاغدا رەڭلىك تېلېۋىزور تېخى ئومۇملاشمىغان بولۇپ، پۇقرالاردا رەڭلىك تېلېۋىزور يوق ئىدى، CBS نىڭمۇ ئاران 30 نەچچە رەڭلىك تېلېۋىزورى بار ئىدى. ئۇ كۈنىدىكى بۇ تۇنجى رەڭلىك پروگراممىنى CBS تەكلىپ قىلغان ئاز ساندىكى تاماشىبىنلارلا كۆرەلىگەن ئىدى.

## ئۆلگەنلەر

## توغۇلغانلار
7- قەھرىتان

7- قەھرىتان، مىلادى تەقۋىمغا كۆرە يىلنىڭ 7. كۈنىدۇر. يىل سوڭغا يەنە 358 (كەبىسە يىللاردا 359.) كۈن باردۇر.

## ۋەقە ۋە ھادىسىلەر

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر
ياۋروئاسىيا تونېلى

thumb|339x339px
**ياۋروئاسىيا تونىلى** (تۈركچە: **Avrasya tüneli**) ياكى ئىستانبۇل بوغۇزى قۇرۇقلۇق يولى سۈنئىي ئۆتۈشمە تۈرى، ئۇلى 2011- يىل 26- ھۇد كۈنى  سېلىنغان، ئاسىيا ۋە ياۋروپا قىرغاقلىرىنى، دېڭىز تېگىنىڭ ئاستىدىن كېنىدىي كوچىسىدا قۇمقاپى بىلەن D-100 تاشيولىدا كوشۇيولۇ (يۈگرەش يولى) مەۋقىئى ئاراسىدىكى لېنىيىدە بىر تاشيول تونىلى ۋە باغلانما يوللىرى بىلەن بىر-بىرىگە باغلىغان تونىل. ئومۇمىي لېنىيە تۇنېل ۋە باغلانما يوللارى بىلەن 14.6 كلومېتردۇر. قۇمقاپى بىلەن كوشۇيولۇ ئاراسىدا قاتناش قىستاڭ ھالدا 100 مىنۇتقىچە سۈرىدىغان مۇساپە 15 مىنۇتقا قىسقارتىلىشى مەقسەد قىلىنغان. 

ئىستنابۇل بوغۇزىدا ئۈچ كۆۋرۈك ۋە بىر ماشىنا توشۇيدىغان فېرىبوت بىلەن بىرگە تاللاش سۈپىتىدە بىر تاشيول ئۆتۈشمە ئىمكانى ياراتماق مەقسەدى بىرلە، مارماراينىڭ 1.8 كلومېتر جەنۇبىغا قۇرۇلغان بۇ تۈر مەۋجۇت ئۈچ كۆۋرۈكنىڭ ۋە ماشىنا توشىيىدىغان فېرىبوتنىڭ قاتناش يۈكلىرىنى تارقاقلاشتۇرۇپ، ئىستانبۇلغا تېخىمۇ تەڭپۇڭچان بىر شەھەر ئىچى ئۇلاشمىسى قازاندۇرىشى كۈتۈلمەكتە. ئىستانبۇلدا مارماراي سۈنئىي ئۆتۈشمىسىدىن سوڭرە ئىككىنچى سۈنئىي ئۆتۈشمىدۇر. تۇنىلنىڭ ئۆتۈش ھەققى تاق يۆنىلىش 15 لىرا دۇر. 2017 يىلى ئۆتۈش ھەققى بولسا 16.5 لىرا بولىدۇ.
## مەنبەلەر
مارماراي

thumb
**مارماراي** (تۈركچە: **Marmaray**)، ئىستانبۇلنىڭ ياۋروپا ۋە ئاسىيا ياقىلىرىنى تۆمۈريول لېنىيىسىنى ئىستانبۇل بوغۇزى ئاستىدىن ئۆتكەن بىر سۈنئىي تۇنىل بىلەن بىرلەشتۈرگەن، ھالقالى بىلەن گەبزە ئارىسىدىكى 76 كىلومېترلىق بىر تۆمۈريولنى ياخشىلاش ۋە تەرەققىي قىلدۇرۇش تۈرىدۇر. ئۇشبۇ تۈرنىڭ بوغاز ئۆتۈشمەسى بىلەن بىرگە، ئايرىلىك چەشمەسى ۋە كازلىچەشەمە ئاراسىداكى 14 كلومېترلىق بۆلۈمى 2013- يىل 29- ئوغۇز كۈنى خىزمەتكە كىرگەن. ئېچىلغان لېنىيەدە 3 ى دېڭىز ئاستىدا جەمىئىي 5 بىكەت باردۇر.

تۈر، پاتۇرما سۈنىي تونېل (1.4 كلومتر)، تەشمە تونېللەر (9.4 كلومتر)، ئۈچ يېڭى يەر ئاستى بىكەت، 37 يەرئۈستى بىكەت (يېڭىلاش ۋە ياخشىلاش)، يېڭى باشقارما مەركىزى، ساھەلەر، ئىشخانىلەر، رېمونت تەئسىسلىرى، يەرئۈستىگە قۇرۇلغۇسى يېڭى بىر ئۈچىنچى لېنىيە ۋە تەئمىن ئېتىلگۈسى 440 ۋاگونلۇق زامانەۋىي تۆمۈريول ۋاستىلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالماقتا.

تۈر:تۈركىيە