open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
قۇرتئوت

thumb|قۇرتئوت
قۇرتئوت «قىشتا قۇرت، يازدا ئوت» دەپمۇ ئاتىلىدۇ. ئۇ جۇڭگۇ ۋە چەت ئەللەرگە داڭلىق ئەڭ ئەتىۋارلىق قۇۋۋەت دورىسى ھېسابلىنىدۇ. ئەسلىدە ئۇ ئوت-چۆپ بولمىغاچقا «قىشتا قۇرت، يازدا زەمبۇرۇغ» دېسە توغرا بولاتتى. ئەمەلىيەتتە، ئۇ ھاشارەت بىلەن زەمبۇرۇغنىڭ بىرىكمە تېنى بولۇپ، خالتىلىق زەمبۇرۇغلار سىنىپى، باشاق مۈڭگۈزى زەمبۇرۇغلىرى ئائىلىسىگە كىرىدۇ.

### ھەققىدە
قۇرتئوتتىكى قۇرت تېنىنىڭ ئۇزۇنلۇقى تەخمىنەن3 ~5 سانتىمېتىر، توملۇقى5.0 سانتىمېتىر بولۇپ، سىرتقى قېپى سارغۇچ ئاق ياكى ساپسېرىق رەڭدە بولىدۇ. تېنىدە ھالقا سىزىقچىلىرى بولۇپ، قورساق قىسمىدا سەككىز جۈپ پۇتى بولىدۇ. قۇيرۇقى چۈرۈك بولۇپ ئاسان سۇنىدۇ، پۈتۈن كۆرۈنۈشى خۇددى قاتقان پىلە قۇرتىغا ئوخشايدۇ. ئۆسۈپ چىقىدىغان ئۈستۈنكى قىسمى خالتىلىق سپورا تەنچىسى بولۇپ، لىچىنكىنىڭ باش قىسمىدىن ئۆسۈپ چىقىدۇ. ئۇنىڭ ئۇزۇنلۇقى تەخمىنەن4 ~11 سانتىمېتىر ئەتراپىدا بولۇپ، بىر ئىنچىكە ھەم ئۇزۇن سېپى بولىدۇ. سېپىدا بىر سىلىندىر شەكىللىك باش قىسمى بولۇپ، سىرتقى يۈزىدە نۇرغۇنلىغان خالتىلىق سپورا قاپلىرى ئۆسىدۇ. ئۇلارنىڭ ئىچىدە ئەجدادىنى ئەۋلادقا ئۇلاپ داۋاملاشتۇرىدىغان خالتىلىق سپورىلىرى بولىدۇ.
thumb|قۇرتئوتنىڭ ھالىتى

### بېقىش ئۇسۇلى
thumb|قۇرتئوت بازاردا
ئۇ، دېڭىز يۈزىدىن3000 −4000 مېتىر ئېگىز تاغلاردىكى چاتقاللىقلاردا ۋە ئېگىز تاغ چىملىقلىرىدا ئۆسىدۇ. ھەر يىلى يازنىڭ تومۇز پەسلى كەلگەندە ئەسلىدە شەپەرەڭسىمان پەرۋانىنىڭ لىچىنكىسىدا پارازىت ياشاۋاتقان سپورا خالتىلىق زەمبۇرۇغنىڭ سپورىلىرى پىشىپ چېچىلىپ چىقىدۇ. مۇۋاپىق تېمپېراتۇرا، مۇۋاپىق نەملىك شارائىتىدا بۇ سپورىلار باسقۇچقا بۆلۈنۈپ بىخلىنىپ زەمبۇرۇغ يىپچە تەنچىسىنى ئۆستۈرۈپ چىقىرىدۇ. زەمبۇرۇغ يىپچە تەنچىسى تۇپراققا كۆمۈلۈپ قىشلىق ئۇيقۇدا ياتقان باشقا لىچىنكا(قۇرت) تېنىگە ئۇزىراپ كىرىدۇ-دە، لىچىنكا ئوزۇقلۇق قىلىپ پارازىتلىق بىلەن ياشاشقا باشلايدۇ. شۇنىڭ بىلەن لىچىنكا تېنىنىڭ ئىچكى قىسىم تۈزۈلۈشى بۇزۇۋېتىلگەنلىكتىن لىچىنكا ئۆلۈپ بوش قېپىلا قېپقالىدۇ-دە، ئىچىگە زەمبۇرۇغ يىپچە تەنچىسى تولۇپ كېتىدۇ. قىش كېتىپ باھار كەلگەندە ئۇيقۇدا ياتقان زەمبۇرۇغ تۈگۈنى يەنە قايتا ئۆسۈشكە باشلاپ ئۆلۈك لىچىنكىنىڭ باش قىسمىدىن توقماقسىمان بىر سپورا خالتا تەختىنى ئۆستۈرۈپ چىقىرىدۇ، ياز كەلگەندە يەر ئۈستىگە ئۆسۈپ چىقىپ بىر تۈپ «قۇرتئوت» قا ئايلىنىدۇ. 

### ئىشلىتىش قىممىتى
قۇرتئوت ئەزەلدىنلا «ئۈنۈمى مېھرىگىياھقا ئوخشاش» دەپ قارىلىدۇ. جۇڭيى تېبابىتىدە زەمبۇرۇغ تېنى دورا قىلىنىدۇ. ئۇنىڭ تەمى تاتلىق، تەبئىتى ئىسسىققا مايىل بولۇپ، ئۆپكە ۋە بۆرەكنى قۇۋەتلەش، يۆتەل توختىتىپ بەلغەم بوشىتىش، قان توختىتىش ئۈنۈمىگە ئىگە. ئۇ يەنە بەل-پۇتلارنىڭ سىرقىراپ ئاغرىشى ۋە ئۆپكە تۇبېركۇليوزى قاتارلىقلارنى داۋالاشتا ئىشلىتىلىدۇ.

ئەڭ يېڭى تەتقىقاتلاردىن مەلۇم بولۇشىچە، قۇرتئوت تەركىبىدىكى كوردىتسېپىننىڭ راك ھۈجەيرىلىرىنىڭ يامراپ ئۆسۈشىگە قارشى تۇرۇش ئىقتىدارى بولىدىكەن. گۇاڭجۇلۇقلار قۇرتئوت قوشۇلغان گۆش شورپىسى ۋە ساپ قۇرتئوت شورپىسى قاينىتىپ ئىچىشنى ياخشى كۆرىدۇ ياكى بولمىسا «قۇرتئوتلۇق ئۆردەك» پىشۇرۇپ قىش پەسلىدىكى قۇۋۋەت يېمەكلىكى قىلىدۇ.

### جۇغراپىيەلىك تارقىلىشى
قۇرتئوت سىچۇەن، يۈننەن، چىڭخەي، شىزاڭ، گۈيجۇ، گەنسۇ قاتارلىق ئۆلكىلەرگە كۆپرەك تارقالغان بولۇپ، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ ئالتاي تاغلىرىدىنمۇ تاپقىلى بولىدۇ

### مەنبە
ئىزدە قامۇسى
## مەنبەلەر

تۈر:ئۆسۈملۈك
تۇرۇبا سۈيى

**تۇرۇبا سۈيى** ساپلاشتۇرۇش ۋە دېزىنفېكسىيە قىلىنغاندىن كېيىن ، سۇ مەنبەسىدىن ئېلىنغان سۇ بېسىمغا ئۇچراپ تۇرۇبا يولى ئارقىلىق ئاھالىلەرگە ، سانائەت ئىشلەپچىقىرىشى قاتارلىقلارغا يەتكۈزۈلىدۇ.
## مەنبەلەر
كۈنتاختىسى

كۈنتاختىسى ياكى قۇياش ئېنېرگىيىسى تاختىسى يورۇقلۇق ۋولت (PV) ھۈجەيرىسى ئارقىلىق قۇياش نۇرىنى توكقا ئايلاندۇرىدىغان ئۈسكۈنىدۇر.  نۇرغا يولۇققاندا ، PV ھۈجەيرىلىرى توك يولىدىن ئېقىپ ، بىۋاسىتە توك (DC) توك ھاسىل قىلىپ ، ھەر خىل ئۈسكۈنىلەرنى توك بىلەن تەمىنلەيدۇ ياكى باتارېيەدە ساقلايدۇ.
## مەنبەلەر
«توغراق» ئوقۇغۇچىلار ئۇيۇشمىسى

«توغراق» ئوقۇغۇچىلار ئۇيۇشمىسى 2007-يىلى شىنجاڭ مالىيە-ئىقتىساد ئۇنىۋېرسىتېتىدا قۇرۇلغان ۋە ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتكوم ياشلار ئىتتىپاقى كومىتېتىنىڭ بىر تارمىقى سۈپىتىدە پائالىيەت باشلىغان. دەسلەپتە ئىتتىپاق كومىتېتىنىڭ تەشۋىقاتلىرىنى ئەينەن ئېلىپ بارغان بۇ تەشكىلات، كېيىنچە رەھبەرلىك قاتلىمىدىكى ياشلارنىڭ ئالمىشىش بىلەن پائالىيەت مەزمۇنلىرىدىمۇ ئۆزگىرىش بولغان، بولۇپمۇ نامىغا ئۇيغۇن ھالەتتە ياشلارنى تارىخ ئېڭىنى كۈچلەندۈرۈشكە يېتەكلىگەن.

«1‏-ئاۋغۇست يېزا ئىگىلىك ئۇنىۋېرسىتېتى» نىڭ ئوقۇغۇچىلىرىدىن زۇلپىقار روزىھاجى قاتارلىق 3 ئوقۇغۇچى، مالىيە ئۇنىۋېرسىتېتىدىن تۈركزات غەيرەت بولۇپ 4 ئوقۇغۇچى «جەمئىيەت تەرتىپىنى بۇزۇش» بىلەن ئەيىبلىنىپ 10 يىللىقتىن يۇقىرى كېسىۋېتىلگەن.
تۈركىيە 30 ئاۋغۇست زەپەر بايرىمى

تۈركىيە 30 ئاۋغۇست زەپەر بايرىمى 

تۈركىيە ئارمىيىسى، 1922-يىلى 8-ئاينىڭ 14-كۈنى، مۇستافا كامال ئاتاتۈركنىڭ  قۇماندانلىغىدا، گىرىتسىيە ئارمىيىسىگە قارشى ئومومى يۈزلۈك ھۇجۇمغا ئۆتتى. نەتىجىدە گىرىك ئارمىيىسى ئىزمىرگىچە قېچىپ كېلىپ دېڭىزدىن ئۆتۈپ گىرىتسىيەگە چېكىنىپ كەتتى. بۇگۈن تۈرك مىللىتىنىڭ ئەنە شۇ غايەت زور غەلبىسىنىڭ سىموۋۇل خاراكتىرگە ئىگە زەپەر بايرىمىدۇر.

بۇ كۈن دەم ئېلىش كۈنى.
## مەنبەلەر
فىنلاندىيەدىكى ئۇيغۇرلار

فىنلاندىيەدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ سانى 2024-يىلى 8-ئايغىچە تەخمىنەن 387 بولۇپ  ، كۆزگە كۆرۈمگەن شەخىسلەر:  

* دىلبەر يۇنۇس
* خالمۇرات ھاررى    
## مەنبەلەر

[1]https://pxdata.stat.fi/PxWeb/pxweb/en/StatFin/StatFin__vaerak/statfin_vaerak_pxt_11rl.px/table/tableViewLayout1/
قازاقىستاندىكى ئۇيغۇرلار

قازاقىستاندىكى ئۇيغۇرلارنىڭ سانى  2024-يىلى تەخمىنەن 301,584 <1> بولۇپ ، كۆزگە كۆرۈمگەن شەخىسلەر: 

قازاقستاندا دولەت ئىچىدە خىزمەت قىلۋاتقان ئۇيغۇرلاردىن دوكتور 42 نەپەر ، ئاكادېميىك 4 نەپەر ، دوتسېنت 200نەپەرىدن ئارتۇق ، 5نەپەر قازاقستان خەلق ئارتېسى ، 20 نەپەر قازاقستانغا ئەجىر سىڭدۇرگەن خىزمەتكار بار .
## مەنبەلەر
ئۇكرائىنادىكى ئۇيغۇرلار

ئۇكرائىنادىكى ئۇيغۇرلارنىڭ سانى تەخمىنەن 200 دىن 250 غىچە <1> بولۇپ ، كۆزگە كۆرۈمگەن شەخىسلەر يوق. 

خەۋەردە قەيت قىلىنىشىچە، ئىبراھىم ئىسىملىك ئۇيغۇر ۋە ئۇنىڭ كىچىك ئوغلى 2018-يىلى ئۆكتەبىردىن باشلاپ ئۇكرائىنادا تۇرۇۋاتقان بولۇپ، رۇسىيە ئۇكرائىناغا تاجاۋۇز قىلغاندىن كېيىن پولشاغا قېچىشقا مەجبۇر بولغان.

ئۇندىن باشقا شەرقىي تۈركىستانلىق قازاق ياش ئېرسىن ئەركىن 2020-يىلى 10-ئايدا تۈركىيەدىن ئۇكرائىناغا بارغان.
## مەنبەلەر
موڭغۇلىيەدىكى ئۇيغۇرلار

موڭغۇلىيەدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ سانى تەخمىنەن 250 دىن 300 غىچە <1> بولۇپ ، كۆزگە كۆرۈمگەن شەخىسلەر:
## مەنبەلەر
يەتتە قىزلىرىم مازىرى

يەتتە قىزلىرىم مازىرى ئۇچتۇرپان ناھىيە بازىرىنىڭ مۆلچەر تاغ باغرىنىڭ شىمالىي يان باغرىغا جايلاشقان بولۇپ ، يەتتە قىزنىڭ قەبرىسى ياغاچ رىشاتكا ئىچىگە ئورۇنلاشتۇرۇلغان . تارىخىي مەنبەلەردىن قارىغاندا بۇ، چىڭ سۇلالىسى ھۆكۈمرانلىقى ۋە زۇلۇمىغا قارشى، مىلادى 1765 - يىلى 2-ئايدا ، ئۇچتۇرپاندا يۈز بەرگەن قوراللىق قوزغىلاڭ ( جىگدە يېغىلىقى ) قاتناشچىلىرىدىن ئايال پالۋان مايسىخان باشلىق يەتتە قىز نەۋكەرنىڭ مەقبەرەسىدۇر .
## مەنبەلەر
سەركان يىلدىرىم

سەركان يىلدىرىم ( Serkan Yıldırım) (1991-يىلى 8-ئاينىڭ 22-كۈنى تۇغۇلغان) تۈرك مېيىپلار ئولىمپىك تەنھەرىكەتچىسى.  ئۇ T12 مېيىپلار تۈرىدىكى ئەرلەرنىڭ 100 مېتىر ۋە 400 مېتىرغا يۈگۈرۈش مۇسابىقىسىگە قاتناشقان دۇنيا چېمپىيونى ۋە دۇنيا رېكورى ئېگىسى.

2024-يىلى پارىژدا ، ئەڭ ئاخىرقى مۇسابىقە ئەرلەر 100 مېتىرلىق T12 تۈرىدە يېنىك ئاتلېتىكا مۇسابىقىسىدە ئۆتكۈزۈلدى.  سېركان يىلدىرىم تۈركىيەنىڭ پارا يېنىك ئاتلېتىكا مۇسابىقىسىدىكى ئەڭ ياخشى نەتىجىسىنى قولغا كەلتۈردى ۋە پارىژدا جەمئىي 3-ئالتۇن ۋە 9-مېدالنى تۈركىيەگە ئېلىپ كەلدى.  سەركان 10.70 نەتىجە بىلەن ئالتۇن مېدالغا ئېرىشتى.

تەنھەرىكەتچىنىڭ 100 مېتىرلىق T12 تۈرىدە ئېرىشكەن ئالتۇن مېدالى خەلقئارا مېيىپلار ئولىمپىك كومىتېتى (IPC) نىڭ نارازىلىقى نەتىجىسىدە يۇقىرى سوتنىڭ قارارى بىلەن قايتۇرۇۋېلىندى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئۆزبېكىستان مۇستەقىللىق كۈنى

ئۆزبېكىستان مۇستەقىللىق كۈنى ئۆزبېكىستاندا 1-سېنتەبىر تەبرىكلىنىدىغان رەسمىي دۆلەت بايرىمى.  مۇستەقىللىق كۈنىنى تەبرىكلەش پائالىيىتىدە ، تاشكەنتتە پوجاڭزا ، كونسېرت ، مۇسابىقە ، ھەربىي پارات ۋە گۈلچەمبىرەك قويۇش مۇراسىمى ئۆتكۈزۈلدى.
## مەنبەلەر

تۈر:ئۆزبېكىستان
دۇنيا ئىجتىمائىي ئادىللىق كۈنى

دۇنيا ئىجتىمائىي ئادىللىق كۈنى قاچان ؟ 

بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى يىغىنى 2007-يىلى 11-ئاينىڭ 26-كۈنى 10-،62- نومۇرلۇق قارارىغا ئاساسەن ماقۇللاپ مۇنداق دەپ كۆرسەتكەن : يەنىمۇ تىرىشىپ خەلقئارا جەمئىيەتنى چىڭ تۇتۇپ، نامراتلىقنى تۈگىتىپ، ھەممە ئادەمنى تولۇق ئىشقا ئورۇنلاشتۇرۇپ، ئىجتىمائىي پاراۋانلىق ۋە ئىجتىمائىي ئادىلىقتىن تەڭ بەھرىمەن قىلىشتىن ئىبارەت. دۇنيادىكى ھەرقايسى دۆلەتلەر 1995-يىلى چاقىرىلغان ب د ت ئىجتىمائىي تەرەققىيات مەسىلىسى دۇنيا باش يىغىنى ۋە بىرلەشمە چوڭ ئالاقىدار يىغىنىدا تەسىس قىلىنغان نىشان ۋە دۆلەت قاتلىمىدا جەمئىيەت ئادىللىقىنى ئىلگىرى سۈرۈش پائالىيەتلىرىنى ئاساسەن قانات يايدۇرغان، شۇڭا 2009-يىلىدىن باشلاپ، ھەر يىلى 2-ئاينىڭ 20 -كۈنى دۇنيا ئىجتىمائىي ئادىللىق كۈنى قىلىپ قۇرۇلغان. ئۇنىڭ مەقسىتى يەنىمۇ تىرشىپ ئىلگىرلىگەن ھالدا خەلقئارا جەمئىيەتتىكى نامراتلىقنى تۈگىتىش، ئەر-ئاياللار باراۋەر بولۇشنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ۋە ئىجتىمائىي ئادىللىقنى ئىلگىرى سۈرۈشتىن ئىبارەت.

## مەنبەلەر

تۈر:خەلقئارا كۈنلەر
رامازان ئېيى

**رامازان** ياكى **رامازان ئېيى** (ئەرەبچە: رمضان‎)، ماھى رامازان دەپمۇ ئاتىلىدۇ. ھىجرىيە تەقۋىمى بويىچە يىلنىڭ 9- ئايىدۇر. ئىسلام ئىتىقادىغا كۆرە بۇ ئايدا ھز. مۇھەممەد (س.ئە.ۋ) گە قۇرئان كەرىم نازىل بولۇشقا باشلىغان ئايدۇر. بۇ ئايدا مۇسۇلمانلار ئىسلامنىڭ بەش پەرىزنىڭ بىرى بولغان روزا تۇتۇش ئىبادىتىنى بەجا كەلتۈرىدىغان ئايدۇر. رامىزان ئېيى بىر تۈرلۈك ئاي تەقۋىمى بولغان ھىجرىيە كالىندارىغا كۆرە بەزىدە 29، بەزىدە 30 كۈن كېلىدۇ.
## مەنبەلەر
قىرغىزىستاندىكى ئۇيغۇرلار

قىرغىزىستاندىكى ئۇيغۇرلارنىڭ سانى تەخمىنەن 36 مىڭ . ئۇنىڭ ئىچىدە 20 مىڭى شەھەرلەردە، 16مىڭى يېزىلاردا ياشايدۇ. قىرغىزىستان ئۇيغۇرلىرىنى جەنۇب ئۇيغۇرلىرى ۋە شىمال ئۇيغۇرلىرى دەپ ئىككى بۆلەككە بۆلۈشكە بولىدۇ. جەنۇب ئۇيغۇرلىرى ئاساسەن قىرغىزىستاننىڭ جەنۇبىدىكى ئوش ۋىلايىتى، ئۇش شەھىرى، قارا سۇ، قەشقەر قىشلاق يېزىلىرىدا ياشايدۇ. بۇ ئۇيغۇرلار ئاساسەن شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدىكى قەشقەردىن كېلىپ ئولتۇراقلاشقان بولۇپ، بىر نەچچە مەھەللىقلەرنى تەشكىل قىلغان.
## مەنبەلەر
قاراشەھەر خۇيزۇ ئاپتونوم ناھىيىسى

**قاراشەھەر خۇيزۇ ئاپتونوم ناھىيىسى** (خەنچە:焉耆回族自治县) شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستىتىگە قارايدۇ.بۇ ناھىيەنىڭ ئومۇمىي يەر مەيدانى 2570.88 كۋادرات كىلومېتىر ، ئومۇمىي نوپۇسى تەخمىنەن 130،000.
## مەنبەلەر
2024-يىللىق يازلىق مېيىپلار ئولىمپىك تەنھەرىكەت مۇسابىقىسى

**2024-يىللىق يازلىق مېيىپلار ئولىمپىك تەنھەرىكەت مۇسابىقىسى**
2024-يىللىق يازلىق مېيىپلار ئولىمپىك تەنھەرىكەت مۇسابىقىسى ، پارىژ 2024-يىللىق مېيىپلار ئولىمپىك تەنھەرىكەت مۇسابىقىسى دەپمۇ ئاتىلىدۇ ، ۋە پارىژ 2024-يىلى دەپ ئاتالغان ، 17-نۆۋەتلىك يازلىق مېيىپلار ئولىمپىك تەنھەرىكەت مۇسابىقىسى ، خەلقئارا مېيىپلار ئولىمپىك كومىتېتى باشقۇرىدىغان خەلقئارالىق كۆپ خىل تەنھەرىكەت مۇسابىقىسى 28-چېسلا فرانسىيەنىڭ پارىژدا ئۆتكۈزۈلىدۇ.  2024-يىلى 8-ئايدىن 8-سېنتەبىرگىچە. بۇ ئويۇنلار پارىژنىڭ تۇنجى قېتىم يازلىق مېيىپلار ئولىمپىك تەنھەرىكەت مۇسابىقىسىنى ئۆتكۈزۈشى ، ئىككىنچى قېتىم فرانسىيەنىڭ مېيىپلار ئولىمپىك تەنھەرىكەت مۇسابىقىسىنى كۈتۈۋېلىشى ھېسابلىنىدۇ ، چۈنكى تىگنېس بىلەن ئالبېرتۋىللې 1992-يىللىق قىشلىق مېيىپلار ئولىمپىك تەنھەرىكەت مۇسابىقىسىنى ئۆتكۈزدى.
تاپان ھەققى

thumb|ئاشخانىدا قالدۇرۇپ قويۇلغان مىننەتدارلىق بىلدۈرۈلگەن تاپان ھەققى
تاپان ھەققى  (Tips) ياكى مىننەتدارلىق بىلدۈرۈش ئادەتتە مەلۇم بىر شەخىسنىڭ يەنە بىر كىشىگە قىلىپ بەرگەن مۇلازىمىتىگە مىننەتدارلىق بىلدۈرۈش ئۈچۈن بېرىلگەن ئىش ھەققى ياكى ياكى باشقا ئەمگەك ھەققىدىن سىرت بېرىلگەن پۇل ياكى باشقا مۈلۈكنى كۆرستىدۇ. تار جەھەتتىن ئېلىپ ئېيتقاندا تاپان ھەققى غەرب ئەللىرىدە ئاشخانا ياكى رېستورانلاردا مۇلازىمغا قىلغان مۇلازىمىتىدىن سۆيۈنۈپ بېرىلگەن تاماق ھەققىدىن باشقا پۇلدۇر. تاپان ھەققى ئاساسلىقى ئاشخانىدىكى مۇلازىملارنىڭ تۆۋەن سوممىلىق مۇئاشىنى قوللاش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ. تاپان ھەققى مۇلازىمنىڭ پۇلى بولۇپ، ئاشخانا ياكى رېستورانلارنىڭ خوجايىنلىرىنىڭ قول تىقىش ھوقۇقى بولمايدۇ. 
thumb|يول بويىدىكى سازەندىگە تاپان ھەققى بېرىش.
thumb|تاپان ھەققى بېرىش ھال خەرىتىسى
## مەنبەلەر
ئوت ئۆچۈرگۈچ

ئۇ ئېلىپ يۈرۈشكە ئەپلىك ئوت ئۆچۈرۈش قورالى بولۇپ ، ئوتنى ئۆچۈرۈشتە ئىشلىتىلىدىغان خىمىيىلىك ماددىلار بار.

## مەنبەلەر
2024-يىللىق يازلىق ئولىمپىك

**2024-يىللىق يازلىق ئولىمپىك تەنھەرىكەت مۇسابىقىسى** پارىژ 2024 دەپ ماركا قويۇلغان بولۇپ ، 2024-يىلى 7-ئاينىڭ 24-كۈنىدىن 8-ئاينىڭ 11-كۈنىگىچە فرانسىيىدە ئېلىپ بېرىلىدىغان كۆپ خىل تەنھەرىكەت تۈرى. 7-ئاينىڭ 26-كۈنى ئېچىلىش مۇراسىمى ئۆتكۈزۈلدى ، پائالىيەت پايتەخت پارىژ تەرىپىدىن ئۆتكۈزۈلمەكچى ئىدى. بۇ پائالىيەتلەر فىرانسىيەنىڭ ئوخشاش بولمىغان رايونلىرىدىكى جەمئىي 16 شەھەردە ئۆتكۈزۈلدى ، بۇنىڭ ئىچىدە تاجىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
يازلىق مېيىپلار ئولىمپىك تەنھەرىكەت مۇسابىقىسى

يازلىق مېيىپلار ئولىمپىك تەنھەرىكەت مۇسابىقىسى ياكى مېيىپلار ئولىمپىك تەنھەرىكەت مۇسابىقىسى دەپمۇ ئاتىلىدۇ ، بۇ خەلقئارالىق كۆپ خىل تەنھەرىكەت تۈرى بولۇپ ، جىسمانىي جەھەتتىن مېيىپ تەنھەرىكەتچىلەر مۇسابىقىلىشىدۇ. بۇ ھەرىكەت ئىقتىدارى توسالغۇغا ئۇچرىغان تەنھەرىكەتچىلەر ، كېسىش ، قارىغۇلار ۋە مېڭە پارالېچ قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. مېيىپلار ئولىمپىك تەنھەرىكەت مۇسابىقىسى ھەر تۆت يىلدا بىر قېتىم ئۆتكۈزۈلىدۇ ، خەلقئارا مېيىپلار ئولىمپىك كومىتېتى تەشكىللەيدۇ. ھەر بىر مۇسابىقىدە مېدال تارقىتىلىدۇ ، بىرىنچى ئورۇندىكى ئالتۇن مېدال ، ئىككىنچى ئورۇنغا كۈمۈش ، ئۈچىنچىلىككە مىس مېدال بېرىلىدۇ ، بۇ ئەنئەنە ئولىمپىك تەنھەرىكەت مۇسابىقىسى 1904-يىلى باشلانغان.
## مەنبەلەر
مېيىپلار ئولىمپىك تەنھەرىكەت مۇسابىقىسى

alt=مېيىپلار ئولىمپىك تەنھەرىكەت مۇسابىقىسى بەلگىسى|thumb|مېيىپلار ئولىمپىك تەنھەرىكەت مۇسابىقىسى بەلگىسى
**مېيىپلار ئولىمپىك تەنھەرىكەت مۇسابىقىسى** كۆپ خىل تەنھەرىكەت تۈرى بولۇپ ، ھەر خىل مېيىپلەر تەنھەرىكەتچىلىرى قاتنىشىدۇ. ئەسلىدىكى «مېيىپلار ئولىمپىك» (paralympic )سۆزى ئۇ ئىنگلىزچە «پالەچ» ( paralyzed) ۋە «ئولىمپىك» (olympic) دېگەن سۆزنىڭ بىرىكىشىدىن كەلگەن . يازلىق ۋە قىشلىق مېيىپلار ئولىمپىك تەنھەرىكەت مۇسابىقىسى شۇ مەزگىلدىكى ئولىمپىك تەنھەرىكەت مۇسابىقىسىدىن كېيىنلا ئۆتكۈزۈلىدۇ.
## مەنبەلەر
لوندون چوڭ ئوت ئاپىتى

alt=لوندون چوڭ ئوت ئاپىتى|thumb|لوندون چوڭ ئوت ئاپىتى
لوندون چوڭ ئوت ئاپىتى بۇ شەھەر تارىخىدىكى ئەڭ چوڭ ئوت ئاپىتى بولۇپ ، 1666-يىلى 2-سېنتەبىر يەكشەنبە لوندوننىڭ ئوتتۇرا قىسمىدىن باشلىنىپ ، 6-سېنتەبىر چارشەنبە كۈنىگىچە شەھەرگە تەسىر قىلغان.
## مەنبەلەر
خوجالى قىرغىنچىلىقى

**خوجالى قىرغىنچىلىقى** (ئەزەربەيجان: Xocalı soyqırımı) 1992-يىلى 2-ئاينىڭ 26-كۈنى ، قاراباغ ئۇرۇشىدا ئەزەربەيجاننىڭ ناگورنو-قاراباغ رايونىنىڭ خوجالى بازىرىدا يۈز بەرگەن ئەرمەنىستان ئارمىيىسى تەرىپىدىن ئەزەربەيجان پۇقرالىرىنى كەڭ كۆلەمدە ئۆلتۈرۈش.

ئەزەربەيجاننىڭ رەسمىي باياناتىغا قارىغاندا ، ھۇجۇمدا جەمئىي 613 ئەزەربەيجان قازا قىلغان ، بۇنىڭ ئىچىدە 106 ئايال ۋە 83 بالا بار.
## مەنبەلەر
تاغلىق قاراباغ

**تاغلىق قاراباغ** (ئەزەربەيجان: Dağlıq Qarabağ ، ئەرمەنىچە:  Լեռնային Ղարաբաղ / *Lernayin Gharabagh*) جەنۇبىي كاۋكاز رايونىدىكى تارىخى رايون بولۇپ ، كىچىك كاۋكاز تاغ تىزمىسىدا ، ئەزەربەيجانغا تەۋە ، ئەمما ئەرمېنىيە ئىشغالىيىتى ئاستىدا ئۇزۇن يىل تۇرغان.

2020-يىلى ، تاغلىق قاراباغنىڭ بىر قىسمى  ئىككىنچى تاغلىق قاراباغ ئۇرۇشىدا ئەزەربەيجان تەرىپىدىن قايتۇرۇۋېلىندى.
## مەنبەلەر
تىترەش

alt=ئايلانما دۇمباقنىڭ تەۋرىنىش ئېھتىماللىقىنىڭ بىرى|thumb|ئايلانما دۇمباقنىڭ تەۋرىنىش ئېھتىماللىقىنىڭ بىرى
تىترەش ياكى تەۋرىنىش (ئىنگلىزچە: Vibration) جىسىمنىڭ تۇراقلىق پايدىلىنىش ئوبيېكتى ياكى تەڭپۇڭلۇقتىكى جىسىمغا قارىتا ئۆز-ئارا قايتىش ھەرىكىتىنى كۆرسىتىدۇ.
## مەنبەلەر
يانفون

alt= يان تېلېفون|thumb|يان تېلېفون
**يانفون** ياكى **[[يان تېلېفون]]** ياكى **[[كۆچمە تېلېفون]]** بولۇپ ، ئىشلەتكۈچى مۇقىم تېلېفون (مۇقىم تېلېفون) غا ئوخشىمايدىغىنى ، تېلېفون مۇلازىمەت رايونى ئىچىدە ھەرىكەت قىلىۋاتقاندا ، رادىئو چاستوتىسى ئۇلىنىشى ئارقىلىق تېلېفون قوبۇل قىلالايدۇ ۋە قوبۇل قىلالايدۇ. رادىئو چاستوتىسى ئۇلىنىشى كۆچمە تېلېفون تىجارەتچىلىرىنىڭ ئالماشتۇرۇش سىستېمىسىغا ئۇلىنىش ئورنىتىدۇ ، بۇ ئاممىۋى ئالماشتۇرۇلغان تېلېفون تورى (PSTN) نى زىيارەت قىلىدۇ.
## مەنبەلەر
جۇڭگو ئەپسانىلىرى

**جۇڭگو ئەپسانىلىرى** ( 中国神话 ) ئادەتتە قەدىمكى رىۋايەتلەر ، تارىخ ، دىن ۋە ئۆرپ-ئادەتلەر توپلىمىنى كۆرسىتىدۇ. مەلۇم مەنىدىن ئېيتقاندا ، قەدىمكى ئەپسانىلەر تارىخىي رېئاللىقنىڭ بىر قىسمى دەپ قارىلىدۇ.
## مەنبەلەر
خاتاي دۆلەت مەجلىسى

**خاتاي دۆلەت مەجلىسى** خاتاي دۆلىتىنىڭ قانۇن چىقىرىش ئورگىنى بولۇپ ، 1938-يىلى 7-سېنتەبىردىن 1939-يىلى 6-ئاينىڭ 29-كۈنىگىچە بولغان.
## مەنبەلەر
1912-يىلدىكى ئامېرىكا پرېزىدېنت سايلىمى

1912-يىلدىكى ئامېرىكا پرېزىدېنت سايلىمى 1912-يىلى ئامېرىكىدا ئۆتكۈزۈلگەن سايلام ئىدى.  سايلامدا ۋۇدروۋ ۋىلسون (Woodrow Wilson ) % 41.08 بېلەت بىلەن پرېزىدېنتلىققا سايلاندى.  سابىق پرېزىدېنت ۋىليام خوۋارد تاف( William Howard Taft  ) 23.2 بېلەت بىلەن 3-لىككە ئېرىشتى.
ئۇيغۇر دىئاسپوراسى

**ئۇيغۇر دىئاسپوراسى** ھازىرقى خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى (بولۇپمۇ شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى) نىڭ باشقۇرۇشىدىكى رايون سىرتىدا ياشايدىغان مىللىي ئۇيغۇرلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان دىئاسپورا.  ئۇيغۇرلارنىڭ تاشقى كۆچۈشى تارىختا ئارقا-ئارقىدىن يۈز بەرگەن.  بۇ دولقۇنلار ئادەتتە ئۇيغۇرلارنىڭ تۇرمۇش شارائىتى ناچارلاشقان ياكى ئۇيغۇرلارنىڭ خىتايدىن ئايرىلىشى ئاسانلاشقان ئەھۋاللاردا يۈز بەرگەن.

قازاقىستاندا 297،000 ئۇيغۇر ياشايدۇ ، تۈركىيە، ئۆزبېكىستان ۋە قىرغىزىستاننىڭ ھەر بىرىدە كەم دېگەندە 50،000 ئۇيغۇر بار . ياۋروپادىكى 18 دۆلەتتە 15،000 ، ئامېرىكىدا 10،000 ، كانادادا 2500 ، ئاۋىستىرالىيەدە كەم دېگەندە 3000 ئۇيغۇر ياشايدۇ.

## مەنبەلەر
يۇلۋاس خان

**يۇلۋاس خان** 1889-يىلى 8-ئاينىڭ 13-كۈنىدىن 1971-يىلى 7-ئاينىڭ 27-كۈنىگىچە ياشىغان بولۇپ ، جۇڭگو ئىچكى ئۇرۇشى مەزگىلىدە ئۇيغۇر باشلىقى ۋە كۇمىنتاڭ گېنېرالى بولغان.  ئۇ قۇمۇلدىكى مۇھەممەد خاننىڭ كۇمۇل خانلىقى ۋە كېيىن ئوغلى مەكسۇد شاھنىڭ مۇلازىمىتىگە كىرگەن.

ئۇ 1971-يىلى 7-ئاينىڭ 27-كۈنى تەيبېيدە ۋاپات بولغان.

يۈلۋاس خان شەرقىي تۈركىستان مۇستەقىللىق ھەرىكىتىدىكى مەھمەت ئىمىن بۇغرا ۋە ئىسا يۈسۈف ئالپتېكىنغا ئوخشاش ئۇيغۇر شەخسلىرى تەرىپىدىن خىيانەتچى دەپ ئېلان قىلىندى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئەلشات پەن-تېخنىكا چەكلىك شىركىتى

ئەلشات پەن-تېخنىكا چەكلىك شىركىتى ئەركىن ئابدۇرازىق، مەمەتجان ئىسلام، مۇتەللىپ ئابدۇرېھىم، ئالىمجان ، راخمانجان ۋە نۇرمەمەت توختىلارنىڭ ئورتاقلىقىدا 2001-يىلى 2-ئاينىڭ 15-كۈنى ئۈرۈمچىدە قۇرۇلغان.

تىجارەت دائىرىسدىكى بۆلۈملەر:

پەن-تېخنىكا مۇلازىمەت مەركىزى

ئېلان لاھىيەلەش ۋە مەتبەئە مەركىزى

قىران بۈركۈت چېنىقىش سارىيى

كومپىيوتېر تەربىيەلەش مەركىزى

## مەنبەلەر
خاماس-ئىسرائىلىيە ئۇرۇشى

**خاماس-ئىسرائىلىيە ئۇرۇشى** 2023-يىلى 10-ئاينىڭ 7-كۈنى باشلانغان ئۇرۇش بولۇپ ، خاماسنىڭ قوراللىق تەشكىلاتى ئىززىندىن ئەلقاسىم بىرىگادىسىنىڭ ئىسرائىلىيەگە كەڭ كۆلەملىك ھۇجۇمى ئېلىپ بېرىلغان.

ھۇجۇمدىن كېيىن ، ئىسرائىلىيە خاماسقا قارشى جەڭ ئېلان قىلىشنى قارار قىلدى ، بۈگۈنگە قەدەر توقۇنۇشتا كەم دېگەندە 1400 ئىسرائىلىيەلىك ۋە 45 مىڭدىن ئارتۇق پەلەستىنلىك قازا قىلدى.
## مەنبەلەر
كومپاس پەن-تېخنىكا چەكلىك شىركىتى

كومپاس پەن-تېخنىكا چەكلىك شىركىتى ياكى كومپاس پەن-تېخنىكا  ئۇچۇر مۇلازىمەت چەكلىك شىركىتى  ۋارىس ئابابەكرى تەرىپىندىن 1995-يىلى 10-ئاينىڭ5-كۈنى ئۈرۈمچىدە قۇرۇلغان.
## مەنبەلەر
كومپاس پەن-تېخنىكا ئۇچۇر مۇلازىمەت چەكلىك شىركىتى

شىنجاڭ كومپاس پەن-تېخنىكا  ئۇچۇر مۇلازىمەت چەكلىك شىركىتى ياكى كومپاس پەن-تېخنىكا  چەكلىك شىركىتى (خەنچى: 新疆向导科技信息服务有限公司) ۋارىس ئابابەكرى تەرىپىندىن 1995-يىلى 10-ئاينىڭ5-كۈنى ئۈرۈمچىدە قۇرۇلغان.

ئادرېسى: ئۇرۇمچى شەھىرى غالىبىيەت يولى 59-نومۇر

شىنجاڭ كومپاس پەن-تېخنىكا ئۇچۇر مۇلازىمەت چەكلىك شىركىتىنىڭ كارخانا مەدەنىيىتى «كىشىلەرگە يۈزلەنگەن» ۋە «خۇشال خىزمەت» مۇنەۋۋەر باشقۇرۇش قوشۇنىنى قۇرۇپ ، قېلىپلاشقان ، جەرياننى ئاساس قىلغان ۋە زامانىۋى كۆپەيتكىلى بولىدىغان ۋە ئىمكانىيەتلىك سىجىل بولغان تەرەققىيات ئىستراتېگىيىسىنى بارلىققا كەلتۈردى سودا ئەندىزىسى بۇ رەزىل رىقابەتكە تولغان قىزىل ئوكياندىن ساقلىنالايدۇ ، يېڭىلىق يارىتىش ئۈمىدكە تولغان كۆك ئوكياننى ئاچىدۇ. بۇ شىركەت 1994-يىلى 10-ئاينىڭ 5-كۈنى قۇرۇلغاندىن بۇيان ، ئۆزىنىڭ ئارتۇقچىلىقىغا تايىنىپ ، كۆپ يىللىق جاپالىق ئىشلەش ئارقىلىق ، شىركەتنىڭ ئىككى ئاساسلىق ئەزاسى تېز تەرەققىي قىلىپ ، داۋاملىق تەرەققىي قىلدى.

تىجارەت تۈرلىرى:

پەن-تېخنىكا ئۇچۇر مۇلازىمەت

بېيىش ئۇچۇرلىرى مۇلازىمىتى

ئۈي-مۈلۈك ئۇچۇر مەركىزى

فىلىم ئىشلەش مەركىزى

ئېلانچىلىق مەركىزى
## مەنبەلەر
مەمەتجان ئىسلام

مەمەتجان ئىسلام 1969-يىلى شايار ناھىيەسىدە تۇغۇلغان تىجارەتچى ۋە سىياسىي پائالىيەتچى.

كۆپ قېتىم خىتاي ھۆكۈمىتى تەرىپىندىن تۇتقۇن قىلىندى ۋە 10 يىلدىن ئارتۇق تۈرمىگە سولاندى. ھازىرقى ئەھۋالى ئېنىق ئەمەس.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
12-دېكابىر ئوقۇغۇچىلار نامايىشى

**12-دېكابىر ئوقۇغۇچىلار نامايىشى**: 1985-يىلى 12-دېكابىر كۈنى ئۇيغۇر دىيارىنىڭ ئۈرۈمچىنى ئاساس قىلغان ھەر قايسى رايونلىرىدىكى ھەر قايسى ئالىي ۋە باشقا مەكتەپلەردىن نەچچە ئون مىڭ ئوقۇغۇچى، ھەتتا خىتاينىڭ بېيجىڭ، شاڭخەي قاتارلىق شەھەرلىرىدە ئوقۇۋاتقان بىر قىسىم ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلار نامايىش قىلىپ، خىتاي ھۆكۈمىتىدىن ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان پىلانلىق تۇغۇت سىياسىتى، لوپنۇردىكى يادرو سىناقلىرى، ئۇيغۇر رايونىغا خىتاي كۆچمەنلىرى كۆچۈرۈش ۋە مۇھىت بۇلغىنىشنى توختىتىش، ئادىل سايلام ئېلىپ بېرىش ۋە ئۇيغۇر مائارىپىغا كۆڭۈل بۆلۈشنى، ھەر خىل ئىقتىسادى-ئىجتىمائىي كەمسىتىشلەرگە خاتىمە بېرىشىنى تەلەپ قىلغانىدى. 

بۇ ۋەقەنىڭ قوزغاتقۇچى سەۋەبى، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدىكى ئىككى يۇقىرى دەرىجىلىك ئۇيغۇر رەھبىرىنىڭ ئۆستۈرۈلۈشى ۋە يۆتكىلىشى ئىدى. ئەينى ۋاقىتتا ، مەركىزىي ھۆكۈمەت تۆمۈر داۋامەتنىڭ جۇڭگو كومپارتىيىسىنىڭ شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن سېكرىتارى ۋە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ رەئىسىلىك ۋەزىپىسىنى ئۆتىشىنى ئىلگىرى سۈرۈشنى ئۈمىد قىلغان. ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى ئىسمايىل ئەمەتنى رەئىسىلىك ۋەزىپىسىدىن سەۋەپسىزلا ئېلىپ تاشلىغان. مەركىزىي ھۆكۈمەت مۇرەسسە قىلىش تەدبىرلىرىنى قوللىنىپ ،ئىسمايىل ئەمەتنى مەركىزىي ھۆكۈمەتكە دۆلەتلىك مىللىي ئىشلار كومىتېتىنىڭ مۇدىرى قىلىپ ئۆستۈرگەن. 

بۇ ۋەقە نامايىشتىن كېيىن ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتكومنىڭ ئۈرۈمچىدىكى ئاساسلىق ئالىي مەكتەپلەرنىڭ ئوقۇغۇچىلار ۋەكىللىرى بىلەن سۆھبەت ئۆتكۈزۈشىگە تۈرتكە بولغان بولسىمۇ، لېكىن سۆھبەت نەتىجىسىز ئاخىرلاشقان. ۋەقەدىن كېيىن خىتاي ھۆكۈمىتى «تەكشۈرۈش ۋە بىر تەرەپ قىلىش كومىتېتى» قۇرۇپ، ئوقۇغۇچىلار رەھبەرلىرى، قاتناشقۇچىلار ۋە نامايىشنى قوللىغۇچىلارغا قارىتا تەكشۈرۈش ئېلىپ بارغان ھەم ئۇلارنى سوراق قىلىپ، ئۇلار ئۈستىدىن ئارخىپ تۇرغۇزغان.

بۇ نامايىشتا كۆزگە كۆرۈگەن ئوقۇغۇچىلار:

مىجىت

دولقۇن ئەيسا

ۋارىس ئابابەكرى
چايان

**چايان** قۇرغاق رايۇندا ياشايدۇ،  8 پۇتى بار يىرتقۇچ ھايۋان . (ئىلمىي ئىسمى: Scorpiones)
## مەنبەلەر

تۈر:ھايۋاناتلار
سۈمەييە بوياجى

سۈمەييە بوياجى ( تۈركچە: Sümeyye Boyacı) (2003-يىلى 2-ئاينىڭ 5-كۈنى تۇغۇلغان) تۈرك مېيىپلار ئولىمپىك تەنھەرىكەتچىسى.    ئۇ ئەركىن سەكرەش ، ئارقىغا سەكرەش ۋە كېپىنەك قاتارلىق S5 مېيىپلەر تۈرىگە قاتنىشىدۇ ، ئۇ چامباشچىلىق مۇسابىقىسى بىلەن شۇغۇللىنىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
1960-يىللىق يازلىق ئولىمپىك تەنھەرىكەت مۇسابىقىسى

1960-يىللىق يازلىق ئولىمپىك تەنھەرىكەت مۇسابىقىسى ۋە ئادەتتە رىم1960 دەپ ئاتىلىدۇ.  1960-يىلى 25-ئاۋغۇستتىن 11-سېنتەبىرگىچە ئىتالىيەنىڭ رىم شەھىرىدە ئۆتكۈزۈلگەن خەلقئارالىق كۆپ خىل تەنھەرىكەت مۇسابىقىسى.  رىم ئىلگىرى 1908-يىللىق يازلىق ئولىمپىك تەنھەرىكەت مۇسابىقىسىنىڭ باشقۇرۇشىغا ئېرىشكەن ، ئەمما 1906-يىلى ۋېسۋىيۇس تېغى پارتىلىغاندىن كېيىن ، بۇ شەھەرنى رەت قىلىش ۋە شەرەپنى لوندونغا بېرىشتىن باشقا ئامال يوق.  سوۋېت ئىتتىپاقى 1960-يىلدىكى تەنھەرىكەت مۇسابىقىسىدە ئەڭ كۆپ ئالتۇن ۋە ئومۇمىي مېدالغا ئېرىشتى.
ئامېرىكىنىڭ مۇستەقىللىق ئۇرۇشى

ئامېرىكىنىڭ مۇستەقىللىق ئۇرۇشى 1775-يىلدىن 1783-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا ئەنگىلىيە ۋە شىمالىي ئامېرىكىدىكى 13 مۇستەملىكە رايون ئوتتۇرىسىدىكى ئۇرۇش بولۇپ ، نەتىجىدە ئامېرىكا قوشما شتاتلىرى قۇرۇلدى.ئۇ  ئامېرىكا ئىنقىلابى دەپمۇ ئاتىلىدۇ.
## مەنبەلەر
زەھەر

زەھەر زەھەرلىك خىمىيىلىك ماددىلار ، بىئو-خىمىيىلىك ياكى رادىئوئاكتىپلىق ھۈجەيرىلەر ۋە جانلىق توقۇلمىلارغا زىيان سالىدىغان ھەر قانداق ماددىغا بېرىلگەن ئىسىم.  زەھەرلىك ماددىنىڭ ئەڭ تىپىك ئالاھىدىلىكى شۇكى ، ئۇ بۇ زىيانلىق ئۈنۈمنى ئەڭ ئاز مىقداردا كۆرسىتىپ بېرىدۇ.
## مەنبەلەر
باكتېرىيە

**باكتېرىيە** يەككە ھۈجەيرىلىك مىكرو ئورگانىزملار توپى.  ئادەتتە ئۇزۇنلۇقى بىر نەچچە مىكروومېتىر ، باكتېرىيەنىڭ شەكلى ھەر خىل ، بەزىلىرى شارسىمان ، بەزىلىرى ئايلانما شەكىللىك ، بەزىلىرى تاياقچە ، بەزىلىرى پەش شەكلىدە بولىدۇ.  يەر شارىدىكى ھەر بىر مۇھىتتا باكتېرىيە بار.  تۇپراق ، دېڭىز سۈيى ، ئوكياننىڭ چوڭقۇرلۇقى ، يەر پوستى ، تېرە ، ھايۋانلارنىڭ ئۈچىيى ، كىسلاتالىق ئىسسىق سۇ مەنبەسى ۋە رادىئوئاكتىپلىق تاشلاندۇقلاردا ئۆسەلەيدىغان تۈرلەر بار.

## مەنبەلەر
نىجات ئىسمايىل

**نىجات ئىسمايىل ، ئۇيغۇر،** ئىسمايىل ئەمەت نىڭ چوڭ ئوغلى ۋە ئۇسۇلچى دىلنار ئابدۇللانىڭ يولدىشى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئىستانبۇل ئايدىن ئۇنۋېرسىتىتى

ئئىستانبۇل ئايدىن ئۇنۋېرسىتىتى (تۈركچە:İstanbul Aydın Üniversitesi ) 2007-يىلى 5-ئاينىڭ 18-كۈنى تۈركىيەنىڭ ئىستانبۇلدا ، ئانادولۇ BIL نىڭ كەسپىي ئىنستىتۇتى 2003-يىلى 26-سېنتەبىردىن باشلاپ مەۋجۇت بولۇپ كەلگەن خۇسۇسىي ئۇنىۋېرسىتېت.
## مەنبەلەر
مىكرومېتىر

مىكرومېتىر ئۇزۇنلۇقى  مىللىمېتىرنىڭ مىڭدە بىرى (1/1000 مىللىمېتىر ، 10 ^ -3 مىللىمېتىر) ياكى مېتىرنىڭ بىر مىليوندا بىرىگە (1/1000000 مېتىر ، 10 ^ -6 مېتىر) غا تەڭ كېلىدىغان ئۇزۇنلۇق بىرلىگى.  ئۇ µm بەلگىسى بىلەن كۆرسىتىلدى.
## مەنبەلەر
دۆنۈم

دۆنۈم dönüm ئادەتتە تۈركىيەدىكى يەر ۋە ئېتىزلارنىڭ يەر يۈزىنى كۆرسىتىشكە ئىشلىتىلىدۇ. بىر دۆنۈم 1000 كۋادرات مېتىرغا تەڭ كېلىدۇ.
## مەنبەلەر
ئەنۋەر خوجا

ئەنۋەر خوجا ياكى ئەنۋەر خېلىل خوجا  (ئالبانچە:  Enver Hoxha )   1908-يىلى 10-ئاينىڭ 16-كۈنى تۇغۇلۇپ، 1985-يىلى 4-ئاينىڭ 11-كۈنى ۋاپات بولغان ئالبانىيە كوممۇنىست سىياسىئونى.  ئۇ 1941-يىلدىن 1985-يىلغىچە ۋاپات بولغانغا قەدەر ئالبانىيە ئەمگەك پارتىيىسىنىڭ باش كاتىپى بولغان.  ئۇ يەنە ئالبانىيە ئىشچىلار پارتىيىسىنىڭ سىياسىي بيۇروسىنىڭ ئەزاسى ، ئالبانىيە دېموكراتىك فرونتىنىڭ رەئىسى ۋە قوراللىق قىسىمنىڭ باش قوماندانى ئىدى.  ئۇ 1944-يىلدىن 1985-يىلى ۋاپات بولغانغا قەدەر دۆلەتنى باشقۇرۇپ كەلگەن.  ئۇ يەنە 1944-يىلدىن 1954-يىلغىچە ئالبانىيەنىڭ 22-باش مىنىستىرى بولغان ، ھەر ۋاقىت ئالبانىيە سوتسىيالىستىك خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ۋە دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرى بولغان.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
قەدىمكى گرېتسىيە

قەدىمكى گرېتسىيە ھازىرقى گرېتسىيە زېمىنى ۋە كىچىك ئاسىيا (ئانادولۇ) دا ياشايدىغان جەمئىيەتلەر قۇرغان شىتاتلار ۋە مەدەنىيەتلەر مىلادىدىن بۇرۇنقى 756-يىللار (ئارخاي دەۋرى) بىلەن مىلادىدىن ئىلگىرىكى 146-يىللار (رىم ئىشغالىيىتى) ئارىسىدا ھۆكۈمرانلىق قىلغان رايوننىڭ ئىسمى.
## مەنبەلەر
رىم كېڭەش پالاتاسى

**رىم كېڭەش پالاتاسى** (لاتىنچە: Senatus) رىم جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئاساسلىق باشقۇرۇش كېڭىشى ۋە ئۇنىڭ ۋارىسى رىم ئىمپېرىيىسى مىلادىدىن ئىلگىرىكى 509-يىلى قۇرۇلغان.  گەرچە غەربىي رىم ئىمپېرىيىسى 5-ئەسىردە ئاخىرلاشقان بولسىمۇ ، رىم كېڭەش پالاتاسى 6-ئەسىرنىڭ ئاخىرىغىچە داۋاملىق كۆرۈشتى.  Senatus سۆزى لاتىنچە سۆزدىن كەلگەن بولۇپ ، كونا مەنىنى بىلدۈرىدۇ.  ئېتىمولوگىيە جەھەتتىن ، كېڭەش پالاتاسى «ياشانغانلار كېڭىشى» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ.
## مەنبەلەر
ئېتىمولوگىيەلىك لۇغەت

**ئېتىمولوگىيەلىك** (etimoloji )  لۇغەت بېرىلگەن سۆزلەرنى ئېتىمولوگىيە جەھەتتىن تەكشۈرىدىغان لۇغەت.  ئۇ سۆزلەرنىڭ كېلىپ چىقىشىنى ۋە ئۇلارنىڭ مەنىلىك ۋە ئېتىمولوگىيەلىك نەدىن كەلگەنلىكىنى تەكشۈرۈپ كۆرسىتىپ بېرىدۇ.

## مەنبەلەر
بىرىنچى بۇلغارىيە ئىمپېرىيىسى

**بىرىنچى بۇلغارىيە ئىمپېرىيىسى** 681-يىلى بۈگۈنكى بالقان رايونىدا بۇلغارىيەدىن ئىلگىرىكى ئاسپارۇخ (Asparuh)  نىڭ قوماندانلىقىدا  قۇرۇلغان دۆلەت.  بۇ دۆلەت تەخمىنەن بۇلغارىيە ، ئالبانىيە ، بوسنىيە ، كىرودىيە ، گرېتسىيە ، ۋېنگرىيە ، كوسوۋو ، شىمالىي ماكېدونىيە ، مولدوۋا ، قاراتاغ ، رۇمىنىيە ، سېربىيە ، سلوۋاكىيە ، تۈركىيە ۋە ئۇكرائىنا قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. .

## مەنبەلەر
كەرچ بوغۇزى

كەرچ بوغۇزى (رۇسچە:  Керченский пролив، ئۇكرائىناچە: Керченська протока ، قىرىم تاتارى: Keriç boğazı ).  قارا دېڭىز بىلەن ئازاق دېڭىزىنى تۇتاشتۇرىدىغان دېڭىز يولى. ئۇزۇنلۇق 40 كىلومېتىر.
## مەنبەلەر
كاسپىي دېڭىزى

**خازار دېڭىزى**، **كاسپىي دېڭىزى** دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ئىچكى قۇرۇقلۇق دېڭىزى بولۇپ ، دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ كۆل ياكى مۇكەممەل دېڭىز دەپ ئايرىلىدۇ.  ئۇ ئۇنىڭ نامىنى خازار خانلىقىدىن ئالغان.

ئۇ شەرقىي جەنۇبىي ياۋروپا ۋە غەربىي جەنۇبى ئاسىيادا بولۇپ ، دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ تۇزلۇق كۆل.  ئۇنىڭ ھەم دېڭىز ھەم كۆل ئالاھىدىلىكى بار.  ئۇنىڭدا نېفىت زاپىسى مول.
## مەنبەلەر
بايقال كۆلى

**بايقال كۆلى** (رۇسچە : озеро Байкал - ozero baykal  ) دۇنيادىكى ئەڭ چوڭقۇر كۆل دەپ ئاتالغان.  ئۇ سىبىرىيەنىڭ جەنۇبىغا ، ئىركۇتسك ئوبلاستى بىلەن بۇرياتيا ئارىلىقىغا جايلاشقان.  بۇ كۆل ئىركۇتسك شەھىرىگە يېقىن بولۇپ ، «سىبىرىيەنىڭ كۆك كۆزى» دەپ ئاتىلىدۇ.  ئۇنىڭ يەر يۈزى تەخمىنەن 31722 كىلومىتىر (ئاراللارنى ئۆز ئىچىگە ئالمايدۇ).  ئۇنىڭ ئۇزۇنلۇقى 636 كىلومېتىر ، ئەڭ كەڭ يېرىدە 79.5 كىلومېتىر (ئونۇرېن ۋە ئۇست-بارگۇزىن يېزىلىرى ئوتتۇرىسىدا).  كۆلنىڭ ئاستى دېڭىز يۈزىدىن تەخمىنەن 1285 مېتىر كېلىدۇ.  مۆلچەرلىنىشىچە ، كۆلنىڭ ئاستىدىكى چۆكمە تاشلارنىڭ قېلىنلىقى تەخمىنەن 7 كىلومېتىر.  بۇ كۆلنىڭ يەرشارىدىكى ئەڭ چوڭقۇر يېرىقلارنىڭ بىرى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.

## مەنبەلەر
سىبىرىيە

**سىبىرىيە** روسىيەنىڭ ئۇرال تېغىدىن تىنچ ئوكيانغا تۇتىشىدىغان زېمىنىغا بېرىلگەن ئىسىم.  ئۇ يەنە سىبىرىيە ، قازاقىستان ۋە ئوتتۇرا ئاسىيانى تەشكىل قىلىدىغان باشقا جۇمھۇرىيەتلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.  ئۇنىڭ يەر يۈزى تەخمىنەن 13 مىليون كىلومېتىر.  سىبىرىيە رايونىدا تەخمىنەن 30 مىليون ئادەم ياشايدۇ.  ئۇنىڭ شىمالىدا شىمالىي قۇتۇپ ، شەرقتە تىنچ ئوكيان ، جەنۇبتا قازاقىستان ، موڭغۇلىيە ۋە مانجۇرىيە دۆلەتلىرى بار.  غەربتە ئۇرال تېغى بار. روسىيەنىڭ ئۇرال تېغىدىن تىنچ ئوكيانغا تۇتىشىدىغان زېمىنىغا بېرىلگەن ئىسىم.  ئۇ يەنە سىبىرىيە ، قازاقىستان ۋە ئوتتۇرا ئاسىيانى تەشكىل قىلىدىغان باشقا جۇمھۇرىيەتلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
## مەنبەلەر
گولىستان ئۆلكىسى

گولىستان ئۆلكىسى (پارسچە: استان گلستان ،Ostān-e Golestān ) ئىراننىڭ 31 ئۆلكىسىنىڭ بىرى. 1997-يىلى مازېندېران ئۆلكىسىدىن ئايرىلغان ۋە ئايرىم ئۆلكە قىلىنغان.  بۇ ئۆلكىنىڭ 2005-يىلى رەسمىي نوپۇسى 1 مىليون 638 مىڭ ، يەر يۈزى 20380 كىلومىتىر.  ئاھالىنىڭ كۆپىنچىسى پارسلار ، تۈركمەنلەر ، كۇردلار ، ئىران ئەزەربەيجانلىرى ، بالۇچىلار ، ئافغانىستانلىقلار ۋە ئەرمەنلەردىن تەركىب تاپىدۇ.  مەمۇرىي مەركىزى گۇرگان بولغان دۆلەتنىڭ باشقا مۇھىم شەھەرلىرى: گۈنبەد-كاۋۇس ، باندار تۈركمەن ، گۇمشىن ، ماراۋېپې ، بېندار گېز ، ئەلىئاباد-كەتۇل ، كوردكۇي ۋە مىنۇدېشت.
## مەنبەلەر
تابەرىستان

**تابەرىستان** (پارسچە: تبرستان) ئىراندىكى ھازىرقى مازانداران ، گولىستان ۋە گىلان ئۆلكىلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان تارىخى رايون.  ئۇنىڭ خىركانيا دەپ ئاتىلىدىغان تارىخى رايون بىلەن بولغان پەرقى شۇكى ، تۈركمەنىستان كاسپىي دېڭىزى قىرغاقلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالمايدۇ.  قانداقلا بولمىسۇن ، بەزى مەنبەلەردە ئۇنىڭ خىركانىيە بىلەن ئوخشاش جاي ئىكەنلىكى بايان قىلىنغان بولسىمۇ ، ئەمما بۇ ئىشتا ئېنىقلىق يوق.
## مەنبەلەر
دوناي دەرياسى

**دوناي دەرياسى (Donau )** گېرمانىيەنىڭ جەنۇبىدىكى قارا ئورمان رايونىنىڭ دوناۋچېڭگېن بازىرىدىكى بىرىگاچ ۋە برېگ دەريالىرىنىڭ تۇتىشىشىدىن شەكىللەنگەن.
## مەنبەلەر
موسكۋا قانىلى

**موسكۋا قانىلى** (رۇسچە:Кана́л и́мени Москвы́ ) ياكى 1947-يىلغىچە بىلىنگىنىدەك ، موسكۋا-ۋولگا قانىلى موسكۋا دەرياسىنى ۋولگا دەرياسىغا تۇتىشىدىغان ئۆستەڭ.  ئۇ موسكۋا ئوبلاستىنىڭ موسكۋاغا جايلاشقان.  بۇ ئۆستەڭ تۇشىنودىكى موسكۋا دەرياسىنى (موسكۋانىڭ غەربىي شىمالىدىكى رايون) دۇبنا شەھىرىدىكى ۋولگا دەرياسىنىڭ شىمالى بىلەن تۇتىشىدۇ.  ئۇ ئىۋانكوۋو سۇ ئامبىرىنىڭ شىمالىغا جايلاشقان.  ئۆستەڭنىڭ ئۇزۇنلۇقى 128 كىلومېتىر.
## مەنبەلەر
گىلان ئۆلكىسى

گىلان ئۆلكىسى (پارسچە: استان گیلان ،  Ostān-e Gīlān) ئىراننىڭ 31 ئۆلكىسىنىڭ بىرى. مەمۇرىي مەركىزى راشت ، يەر يۈزى 14106 كىلومىتىر ، نوپۇسى 2 مىليون 404 مىڭ 861.  ئۇنىڭ كاسپىي دېڭىزىدا دېڭىز قىرغىقى بار ، ئۇنىڭ ئەڭ مۇھىم پورتى باندار ئەنزالى.
## مەنبەلەر
قاراخانلىلار دۆلىتى

**قاراخانلىلار دۆلىتى**، ھىجرى 225 - 609، مىلادى 840 - 1212 - يىللار ئارىسى بۇگۈنكى قەشغەر مەركەزلىك شەرقىي تۈركىستان ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا تۇپراقلىرىدا ھۆكۈم سۈرگەن بىر تۈرك دۆلىتىدۇر. بەزى تارىخىي مەنبەلەردە «ئىلكخانلار دۆلىتى» دەپمۇ قەيت قىلىنغان. بايقالغان تەڭگىلەردە تىپىك «الک (ئىلك، ئىلېك، ئەلىك دەپمۇ ئوقۇش مۇمكىن)» كەلىمىسى باردۇر. ئىسلام مەنبەلىرىدە « ئەل خاقەنىيە، ئەل خانىيە ياكى ئەل ئافراسىياب» دەپ تونۇلغان (تارىخى ئىبنۇلئەسر). زامانداش بەزى باشقا مەنبەلەردە بولسا ئادەتتە خانىدان نامى بىلەن آل أفراسياب (ئافراسىياب ئوغۇللىرى)، آل خاقان (خاقان ئوغۇللىرى، خاقانىيلەر)، ياكى الملك الخانيە الترك (ئەل مۈلكۇل خانىيەتۇل ئەتراك / تۈرك خانلىرىنىڭ مەملىكىتى) دېيىلگەن. ھۆكۈمدارلىرى قاراخان ياكى ئىلكخان نامى بىلەن مەشھۇردۇر.
## مەنبەلەر
مەنسۇر ياۋاش

مەنسۇر ياۋاش Mansur Yavaş (1955-يىلى 5-ئاينىڭ 23-كۈنى تۇغۇلغان ، ئەنقەرە) ، تۈرك سىياسەتچى ، ئادۋوكات.  ئۇ 2019-يىلدىن باشلاپ ئەنقەرە شەھەرلىك ھۆكۈمەتنىڭ باشلىقى ، 2024-يىلى 6-ئاينىڭ 8-كۈنىدىن باشلاپ تارىخى شەھەرلەر بىرلەشمىسىنىڭ رەئىسى بولغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تارىخى شەھەرلەر بىرلەشمىسى

**تارىخى شەھەرلەر بىرلەشمىسى ( Tarihi Kentler Birliği)**  2000-يىلى ئىستانبۇلدا قۇرۇلغان پايدا ئالمايدىغان جەمئىيەت.  بۈگۈنكى كۈندە ، 398 كومۇنا بۇ تەشكىلاتنىڭ ئەزالىرى بولۇپ ، ئۇلار شەھەرلەرنىڭ مەدەنىيەت ۋە تەبىئىي قۇرۇلمىسىنى قوغداشقا ئەھمىيەت بېرىدىغان يەرلىك سىياسەتلەرنى تەييارلاشنى باشلامچى قىلىدۇ.  ئىتتىپاققا ئەزا بولغان كومۇنالارمۇ چوقۇم ئىتتىپاق بەلگىلىگەن توققۇز ئۆلچەمنى ئورۇندىشى كېرەك.
## مەنبەلەر
ئېممانۇئېل ماكرون

ئېممانۇئېل ژان-مىشېل فرېدېرىك ماكرون (1977-يىلى 12-ئاينىڭ 21-كۈنى تۇغۇلغان) فرانسىيەلىك سىياسەتچى ، بانكىر ۋە بيۇروكرات ، ئۇ 2017-يىلدىن باشلاپ فرانسىيەنىڭ رەئىسى بولغان.  ئۇ يەنە ئاندوررانىڭ ئىككى بىرلەشمە شاھزادىسىنىڭ بىرى.  ئۇ ئىلگىرى 2014-يىلدىن 2016-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا پرېزىدېنت فىرانسۇئا ئولاندنىڭ ۋەزىپە ئۆتەش مۇددىتى ئىچىدە ئىقتىساد ، سانائەت ۋە رەقەملىك ئىشلار مىنىستىرى بولغان ، ھەمدە 2012-يىلدىن 2014-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا پرېزىدېنتنىڭ مۇئاۋىن باش كاتىپى بولغان.  ئۇ مەركىزى سىياسىي پارتىيە رونېسانسنىڭ قۇرغۇچى ئەزاسى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
فرانسىيە گۈللىنىش پارتىيىسى

**فرانسىيە گۈللىنىش پارتىيىسى** (فىرانسۇزچە:Renaissance) 2016-يىلى 4-ئاينىڭ 6-كۈنى فرانسىيىدە قۇرۇلغان ئەركىن سىياسىي پارتىيە.  ئۇ ئېممانۇئېل ماكروننىڭ 2017-يىللىق فرانسىيە پرېزىدېنت سايلىمىغا كاندىدات سايلىنىشى ئۈچۈن يارىتىلغان.  ئۇ ئىجتىمائىي لىبېرالىزم ، ئىقتىسادىي لىبېرالىزم ، ياۋروپالىقنى تەشەببۇس قىلىش ۋە ئالغا ئىلگىرىلەش ئىدىئولوگىيىسىنى تەشەببۇس قىلىدۇ.
## مەنبەلەر
كېينېسزىم

**كېينېسزىم** داڭلىق ئىقتىسادشۇناس جون ماينارد كېينېس (John Maynard Keynes )نىڭ كۆز قارىشىنى ئاساس قىلىپ ئوتتۇرىغا چىققان ھەرىكەت.
## مەنبەلەر
ئەنگىلىيە مەركىزى بانكىسى

ئەنگىلىيە مەركىزى بانكىسى (ئىنگلىزچە:Bank of England  ؛ BoE) ئەنگىلىيەنىڭ مەركىزى بانكىسى بولۇپ ، كۆپىنچە زامانىۋى مەركىزىي بانكىلارنى ئاساس قىلغان مودېل.  بۇ بانكا 1694-يىلى ئەنگىلىيە ھۆكۈمىتىنىڭ بانكىرى ، يەنىلا ئەنگىلىيە ھۆكۈمىتىنىڭ بانكىرى سۈپىتىدە قۇرۇلغان ، بۇ بانكا دۇنيادىكى سەككىزىنچى بانكا.  ئۇ 1694-يىلى قۇرۇلغاندىن تارتىپ تاكى 1946-يىلى ئاتلېت مىنىستىرلىكى تەرىپىدىن دۆلەتلەشتۈرۈلگەنگە قەدەر پايچىكلارنىڭ شەخسىي ئىگىدارچىلىقىدا بولغان ئىدى.

## مەنبەلەر
تامچە ژورنىلى

تامچە ژورنىلى شەرقى تۈركىستان ھور نەشرىياتى تەرىپىندىن 1995 - يىلدىن 1997-يىلغىچە گېرمانىيە ۋە تۈركىيەدە نەشىر قىلىنغان.
## مەنبەلەر
خەلقئارا ۋەزىيەت ۋە شەرقىي تۈركىستان ژۇرنىلى

**<خەلقئارا ۋەزىيەت ۋە شەرقىي تۈركىستان ژۇرنىلى>** پەسىللىك سىياسىي – ئىقتىسادىي – ئىجتىمائىي ئىلمىي ژۇرنال. ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنىستىتۇتى تەرىپىندىن نەشىر قىلىنىدۇ.
## مەنبەلەر
ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى تۈركچە Uygur Araştırma Enistitüsu، ئىنگلىزچە: Uyghur research inititute قىلىپ يېزىلىدۇ، قىسقىچە نامى ” UTI”. تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن 2018-يىلى 1-ئاپرېلدا قۇرۇلغان بولۇپ كىرىم قىلمايدىغان، شەرقىي تۈركىستانغا دائىر خەلقئارا مۇناسىۋەت ۋە ئىستراتېگىيەلىك تېمىلارنى تەتقىق قىلىدىغان ئورگاندۇر.

ئۇيغۇر تەتقىقات ئىنستىتۇتى نىزامنامىسى : 

## مەنبەلەر
پارىژ ئۇيغۇر مەكتىپى

پارىژ ئۇيغۇر مەكتىپى دەرسلىرى : 

**تىل دەرسلىرى** : دىئاسپورادىكى ئۇيغۇر پەرزەنتلەر ئۈچۈن، ئۈچ يىلدىن بېرى يولغا قويۇلۇۋاتقان ئانا تىل سىنىپلىرى تېخىمۇ تەرەققى قىلدۇرۇلىدۇ.  باشقا قىزىققۇچىلار ئۈچۈن ئۇيغۇر تىلى دەرسىدىن باشقا، ئىنىستىتۇت يەنە فىرانسىيەگە كېلىپ ئۆزلىشىش ۋە سىڭىش ئۈچۈن ياردەمدە بولىدىغان فىرانسۇز تىلى دەرسى، ئۈگىنىش نىيىتى بولغان ھەرقانداق ئوقۇغۇچى ئۈچۈن تۈرك تىلى ۋە ئېنگىلىز تىللىرى دەرسى تەسىس قىلىندى.

**ئۇسۇل دەرسى** : خىتاي ۋە ئوتتۇرا ئاسىياغا مەشھۇر بولغان ئۇيغۇر ئۇسسۇلى ئەرەب، ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە ھىندى پۇراقلىرى بىرلەشكەن، ئۆزگىچە ئالاھىدىلىككە ئىگە نەپىس ۋە مۇرەككەپ ئۇسسۇل بولۇپ، ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ ئەڭ يارقىن كۆرۈنۈشى، شۇنداقلا ئۇيغۇر كىملىكىنىڭ ئەڭ مۇھىم پارچىسىدىن ئىبارەت. ئۇيغۇر مىللىي ئۇسسۇلىنى ساقلاپ قېلىش، ئۇنى كېيىنكى ئەۋلاتلارغا ئۈگىتىش بۇ بىزنىڭ ئۈستىمىزدىكى باش تارتىپ بولالمايدىغان بىر ۋەزىپە.

## مەنبەلەر

تۈر:مەدەنىيەت دەرسى
تۈر:مۇزىكا دەرسى
ئىلى دەرياسى ژورنىلى

ژورنىلى - قوش ئايلىق ئەدەبىي ژۇرنال بولۇپ، ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستلىق ئەدەبىياتى - سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسى تەرىپىدىن چىقىرىلىدۇ، ژۇرنال تەھرىر بۆلۈمى نەشرگە تەييارلايدۇ، مەملىكەت ئىچىدە ئاشكارا تارقىتىلىدۇ، ئاساسەن ئىلى ئوبلاستىدىكى ئۇيغۇر يازغۇچى - شائىرلارنىڭ، ئەدەبىيات ھەۋەسكارلىرىنىڭ ئەسەرلىرىنى ئېلان قىلىشنى ئاساس قىلىدۇ. 1978 - يىل 1 - ئايدا ئوبلاستلىق پارتكوم تەشۋىقات بۆلۈمىنىڭ باشقۇرۇشىدا پەسىللىك ژۇرنال سۈپىتىدە چىقىرىلىشقا باشلىغان، 1988 - يىلدىن باشلاپ قوش ئايلىققا ئۆزگەرتىلگەن. ژۇرنالنىڭ ، ، ، ، ، ، ، ، ،  قاتارلىق سەھىپىلىرى بار - قوش ئايلىق ئەدەبىي ژۇرنال بولۇپ، ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستلىق ئەدەبىياتى - سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسى تەرىپىدىن چىقىرىلىدۇ، ژۇرنال تەھرىر بۆلۈمى نەشرگە تەييارلايدۇ، مەملىكەت ئىچىدە ئاشكارا تارقىتىلىدۇ، ئاساسەن ئىلى ئوبلاستىدىكى ئۇيغۇر يازغۇچى - شائىرلارنىڭ، ئەدەبىيات ھەۋەسكارلىرىنىڭ ئەسەرلىرىنى ئېلان قىلىشنى ئاساس قىلىدۇ. 1978 - يىل 1 - ئايدا ئوبلاستلىق پارتكوم تەشۋىقات بۆلۈمىنىڭ باشقۇرۇشىدا پەسىللىك ژۇرنال سۈپىتىدە چىقىرىلىشقا باشلىغان، 1988 - يىلدىن باشلاپ قوش ئايلىققا ئۆزگەرتىلگەن. ژۇرنالنىڭ ، ، ، ، ، ، ، ، ،  قاتارلىق سەھىپىلىرى بار
## مەنبەلەر
قەشقەر چوڭ بازىرى

قەشقەر چوڭ بازىرىنىڭ تولۇق نامى ئوتتۇرا-غەربىي ئاسىيا خەلقئارا سودا بازىرى، قەشقەر شەھىرى نىڭ شەرقىي شىمالىي بۇرجىكىدىكى تۈمەن دەرياسىنىڭ شەرقىگە جايلاشقان، شەرقىي چوڭ بازىرى دەپمۇ ئاتىلىدۇ. كۆلىمى 250 مو، ئىچىدە 21 كەسپىي بازار بار، ئېلىمىزنىڭ غەربىي شىمال رايونىدىكى ئەڭ چوڭ خەلقئارا سودا بازىرى.

قەشقەر چوڭ بازىرى قەشقەر شەھىرىنىڭ شەرقىي دەرۋازىسى، ئېلىمىزنىڭ غەربىي شىمال رايونىدىكى ئەڭ چوڭ خەلقئارا سودا بازىرى. قەشقەر قەدىمكى يىپەك يولىدىكى تارىخىي مەدەنىيەتكە ئىگە داڭلىق شەھەر، تاۋار يىغىش-تارقىتىش ئورنى، شۇ يىلى شىئەندىن يولغا چىققان سودا كارۋانلىرى، مەيلى تەڭرىتاغنىڭ جەنۇبىدا ياكى تەڭرىتاغ شىمالىي يولىدا ماڭسۇن، ھەممىسى بۇ يەرگە كېلىپ يىغىلغان.

بۇ يەردىكى بازار ھازىرغىچە ئىككى مىڭ يىلدىن ئارتۇق تارىخقا ئىگە، قەدىمكى «ئاسىيادىكى ئەڭ چوڭ بازار» دېگەن نامى بار. بازاردا 5000 دىن ئارتۇق يايما ئورنى تەسىس قىلىنغان بولۇپ، مىڭ خىل تاۋار بار، ھەر كۈنلۈك ئادەم ئېقىم مىقدارى 100 مىڭدىن ئارتۇق. 

قونجىراپ قىرغىقى ۋە تورغات چېگرا ئېغىزى ئارقا-ئارقىدىن سىرتقا ئېچىۋىتىلگەندىن كېيىن، خەلقئارا تاۋار يولى ئېچىلغان، نۇرغۇن چەت ئەللىك ساياھەتچى ۋە سودىگەر سودا ئۆمىكىنىڭ ئايىغى ئۈزۈلمىگەن، زور مىقداردىكى چەت ئەل تاۋارلىرىنى ئېلىپ كىلىپ ساتقان، چوڭ بازاردى يەنە نۇرغۇن جۇڭگو تاۋار-ماللىرىنى سېتىۋالغان. 

1992-يىلىدىن ئىلگىرى، بۇ بازاردا پەقەت يەكشەنبە كۈنىلا تىجارەت قىلىنغان، شۇڭا ھازىرغىچە يەنىلا چەت ئەللىك ساياھەتچىلەر بۇ بازارنى «يەكشەنبە  چوڭ بازار» دەپ ئاتايدۇ، ھازىر بۇ بازار ھەر كۈنى تىجارەت قىلىدۇ، ئەمما پەقەت يەكشەنبە كۈنىلا بازارنىڭ ئاۋاتلىقى ۋە مىسلىسىز كۆلەمىنى ئاندىن ئەڭ كۈچلۈك ھېس قىلغىلى بولىدۇ.
## مەنبەلەر
بالخىندى قەدىمكى پوتىيى

**بالخىندى قەدىمكى پوتىيى** (بالخىندى قەدىمكى زەمبىرەك سۇپىسى)، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى ئاقچى ناھىيەسى نىڭ غەرىبىگە 140 كىلومېتىر كېلىدىغان چېگرا مۇداپىئە تاشيولىنىڭ جەنۇب تەرىپىگە جايلاشقان. 19-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا ياسالغان، ئاقچى ناھىيەسى دىكى قىرغىز ھەققانىيەتچى قوشۇنى ياقۇپبەگ تاجاۋۇزچىلىقىغا قايتۇرما زەربە بېرىش ئۈچۈن ياسالغان.

بالخىندى قەدىمكى پوتىيىنىڭ كۆلىمى زور، قۇرۇلمىسى مەزمۇت، ئىككى ئۇچىدا توپخانىسى، ئوتتۇرىسى ئاكوپ قوشۇمچە قوماندانلىق قىلىش شتابى. پوتەي شىمالى تاغقا يۆلەپ سېلىنغان، شەرقىي جەنۇب غەرب ئۈچ تەرىپى تەكشى ساھىل، بۇ يەر كۆجىرتى، بالخىندى، چىچار قاتارلىق ئۈچ جايدىكى تاغ ئېغىزىغا تۇتاشقان ئۈچ ئاچال ئېغىزى، ئەمەلىيەتتە بىر بازىرى ئۈچ قوۋۇق بولغان ھەربىي ئەسلىھە.

## مەنبەلەر
قاراكۆل كۆلى

**قاراكۆل كۆلى**، مۇز تاغ ئاتىسى − مۇز تاغ چوققىسىنىڭ تاغ ئېتىكىگە جايلاشقان، قەشقەر بىلەن بولغان ئارلىقى 191 كىلومېتىر، جۇڭگو ـ پاكىستان تاشيولى كۆل بويىدىن ئۆتىدۇ، بۇ يەردىن مۇزتاغ چوققىسىغا يامىشىش لاگىرى يىراق ئەمەس (پىيادە ياكى تۆگە مىنىپ ماڭغاندا، 5 سائەتتە يېتىپ بارغىلى بولىدۇ). «قاراكۆل»، «قارا دېڭىز» دېگەن مەنىدە، بىر ئېگىز تاغ مۇزلىرىنىڭ ئېرىشىدىن شەكىللەنگەن مۇز كۆل. كۆل ئۈستىگە ھەيۋەتلىك ھەم سىرلىق بولغان مۇزتاغ چوققىسى كۆلەڭگىسىنى تاشلاپ تۇرىدۇ، ئاپئاق قار بىلەن قاپلىنىپ تۇرىدۇ، تاغ بىلەن رەڭگى ئوخشاش، كىشىنى تولىمۇ جەلپ قىلىدۇ.

كۆل بويىدىكى سۇ بېشى يايلىقىدا ئوت-چۆپ مول، توپ-توپ كالا، قوي لار بار. تاجىك لارنىڭ كىگىز ئۆي ۋە ياغاچ ئۆيلىرى بار، يەنە مەخسۇس تاغقا چىقىش لاگېرى بار، كۆلنىڭ شىمالىي تەرىپىدىكى 30 كىلومېتىر كېلىدىغان يەردە بۇلۇڭكۆل قاتناش بېكىتى بار، شۇنداقلا ساياھەتچىلەرنى ياتاق بىلەن تەمىنلىيەلەيدۇ. 

قاراكۆل كۆلى پامىر ئېگىزلىكىنىڭ شەرقىي قىسمىدىكى مۇز تاغ باغرىدا، كۆل ئەتراپىنى تاغلار ئوراپ تۇرىدۇ، كۆل بويىنىڭ سۇ ۋە ئوتلىرى مول، دائىم قىرغىز چارۋىچىلار بۇ يەردە تۇرىدۇ. ھاۋا شۇنداق ئوچۇق، سۈزۈك كۈمۈش چوققىسى شولىسى كۆلدە ئەكس ئېتىپ تۇرىدۇ، تاغ ۋە كۆللەرنىڭ تەبىئىي مەنزىرىسى بىر گەۋدە، مەنزىرىسى سۈرەتتەك، ئادەمنى ئۆزىگە مەپتۇن قىلىدۇ، كۆل ئەتىراپىدا ساياھەتچىلەرنى كۈتىۋېلىش پونكىتى تەييارلانغان، كىگىز ئۆي، سەيلە قولۋىقى، تۆگە، ئات قاتارلىق ئارقىلىق ساياھەتچىلەرنى ياخشى مۇھىت شارائىت بىلەن تەمىنلىگەن.
## مەنبەلەر
ئۇيغۇر پروفېسسورلار

ئۇيغۇر پروفېسسورلارنىڭ سانى 400 دىن ئاشىدۇ. 

ئۇيغۇر پروفېسسورلار تىزىملىكى:

ھۇشۇر ئىسلام 

ئالىمجان ئىنايەت

ئۆمەر موللا بەرداش

تاشپولات تىيىپ
قەشقەر ۋىلايەتلىك مۇزېيى

قەشقەر ۋىلايەتلىك مۇزېيى 1992-يىلى قۇرۇلغان. قۇرۇلۇش كۆلىمى 2360 كۋادرات مېتىر. ئاساسىلىقى «شىنجاڭ يىپەك يولى تارىخىي مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى»، شىنجاڭنىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىن قېزىۋېلىنغان تاش قوراللار دەۋرى، تۇچ دەۋرى، خەن، تاڭ سۇلالىلىرى دەۋرى ھەم قاراخانىيلار سۇلالىسى مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى ۋە يىپەك يولىنىڭ شانلىق تارىخىي كۆرگەزمە قىلىنغان.

## تەرەققىيات تارىخى
قەشقەر ۋىلايەتلىك مۇزېيى 1989-يىلى قۇرۇلۇشى پىلانلانغان، 1990-يىلى قۇرۇلۇش باشلىنىپ، 1992-يىلىنىڭ ئاخىرى تاماملانغان. ئۈچ يىلدىن كۆپرەك ۋاقىت تەييارلىق قىلىش ئارقىلىق، 1995-يىلى 10-ئاينىڭ 31-كۈنى سىرتقا رەسمىي ئېچىۋېتىلگەن. 1996-يىلى قەشقەر ۋىلايەتلىك پارتكوم تەشۋىقات بۆلۈمى تەرىپىدىن «ۋەتەنپەرۋەرلىك تەشۋىقات تەربىيەسى بازىسى» دەپ نام بىرىلگەن. مۇزېي قۇرۇلغان دەسلەپكى مەزگىللەردە، قەشقەر ۋىلايەتلىك مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىنى قوغداش، باشقۇرۇش ئورنى بىلەن بىرلىكتە ئىش بېجىرگەن. مەدەنىيەت باشقۇرۇش ئورنىنىڭ باشلىقى مۇھەممەد زۇنۇن سىدىق قەشقەر ۋىلايەتلىك مۇزېيىنىڭ باشلىقلىق ۋەزىپىسىنى قوشۇمچە ئۈستىگە ئالغان.
## مەنبەلەر
ھېقىق ساھىلى

ھېقىق ساھىلى بارىكۆل ناھىيەسى سەنتاڭخۇ يېزىسى نىڭ شەرقىگە تەخمىنەن 95 كىلومېتىر كېلىدىغان شىمالى كۆل تەرەپتىكى ئېدىرلىق ۋە چۆللۈك بەلبېغىغا جايلاشقان، بارىكۆل ناھىيەسى بازىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 175 كىلومېتىر. ناھىيە بازىرىدىن قوتان كۆلىگە بارىدىغان يولدا، 240 چاقىرىم چۆللۈك تاشقى قىسم رايونى ۋە مۇھىتى ئىنتايىن ئېنىق ئايرىلغان، مەنزىرىسى ئالاھىدە.

چۈنكى كۆز يەتكۈسىز چۆللۈككە نۇرغۇن ھېقىق چېچىلىپ تۇرىدۇ، سۈزۈك ھېقىقلار قۇياش تەرىپىدىن نۇر چېچىپ پارقىراپ تۇرىدۇ، ئون نەچچە كۋادرات كىلومېتىر كېلىدىغان ھېقىق ساھىلى ھېقىق سانىنىڭ كۆپلۈكى، كۆلىمىنىڭ چوڭلۇقى جەھەتتە ھەممە ئادەمنى ھەيران قالدۇرىدۇ، قىزىل، سېرىق، ئاق، سۈر، قارا رەڭلىكلىرى بار. ئەڭ چوڭى 6 كىلوگرام ئەتراپىدا، كىچىكلىرى ئادەمنىڭ مۇشتىدەك چوڭلۇقتا، بۇ يەرگە كەلگەن كىشىلەر ئۆزىنى خۇددى ياقۇت دۆۋىسىگە چۈشۈپ قالغاندەك ھېس قىلىشىدۇ.
## مەنبەلەر
دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى لوگوسى

**دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى لوگوسى 2006-يىلى لايىھەلەنگەن.**
alt=دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى لوگوسى|thumb|'''دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى لوگوسى'''
## مەنبەلەر
دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ 8 – نۆۋەتلىك ئومۇمىي ۋەكىللەر قۇرۇلتىيى

*[[دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى]]نىڭ 8* – نۆۋەتلىك *ئومۇمىي* ۋەكىللەر قۇرۇلتىيى 2024-يىلى 10-ئاينىڭ 24-كۈنىدىن 28-كۈنىگىچە بوسنىيە-گېرتسېگوۋىنانىڭ پايتەختى سارايېۋودا ئۆتكۈزۈلىدۇ . بۇنىڭدىن باشقا ، «بوسنىيەدىن ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقىغىچە: ئۆگەنگەن دەرسلەر» ناملىق خەلقئارالىق يىغىنمۇ ئۆتكۈزۈلىدۇ.

بۇ پائالىيەتلەر دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىن كەلگەن خەلقئارالىق ئاكادېمىكلار ، مۇتەخەسسىسلەر ، ئادۋوكاتلار ، پارلامېنت ئەزالىرى ۋە گۇۋاھچىلار قاتارلىق 200 دىن ئارتۇق قاتناشقۇچىنى جەم قىلىپ ، بوسنىيە تەجرىبىسىنى ، ساۋاقلىرىنى ۋە دۇنيا جامائىتىنىڭ قانداق قىلىپ بىرلىشىپ داۋاملىشىۋاتقان ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقىنى ئاخىرلاشتۇرالايدىغانلىقىنى مۇزاكىرە قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ.

بۇ يىغىن ، خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈرك خەلقلىرىگە قارىتىلغان ئىرقىي قىرغىنچىلىق سىياسىتىنى كۈچەيتىۋاتقان ھالقىلىق مەزگىلگە توغرا كېلىدۇ ،  خىتاي ھۆكۈمىتى ئىنسانىيەت ۋە ئىرقىي قىرغىنچىلىق جىنايىتى شەكىللەندۈرىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ، خىتاي ھۆكۈمىتى تېز ئۆزگىرىۋاتقان دۇنيا سىياسىي مۇھىتتا دۆلەت ھالقىغان بېسىم ۋە دۇنياۋى تەشۋىقات سالمىقىنى ئاشۇردى.

بۇ قۇرۇلتايدا 25 نەچچە دۆلەتتىكى ئۇيغۇرلار تەرىپىدىن سايلانغان  170دىن ئارتۇق ۋەكىللەر كەلگۈسى ئۈچ يىلدىكى (2024-2027) دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ يېڭى رەھبەرلىكىگە بېلەت تاشلايدۇ.
## مەنبەلەر
قىزىلتاش

**قىزىلتاش** ئارا تۈرۈك ناھىيە بازىرىنىڭ غەربىي 70 كىلومېتىر كېلىدىغان جايغا جايلاشقان، ئاقتاش مەنزىرە رايۇنى بىلەن بولغان ئارىلىقى ئارانلا 25 كىلومېتىر كېلىدىغان ئالدى تاغ يېزىسى، ئالدى تاغ يېزىسى ئارا تۈرۈك ناھىيەسى دىكى بىردىنبىر بىر قازاق يېزىسى بولۇپ شىمالىدا نەچچە يۈز مىڭ مو تەبىئىي ئوتلاق بار، جەنۇبى ئورمان، ئوت-چۆپلىرى مول، ھاۋاسى سالقىن، يازنىڭ ئەڭ ئىسسىق كۈنلىرىدە قومۇل يەنىلا پىژغىرىم ئىسسىق بولغاچقا، بۇ يەردىكى سوغۇق شامال كىشىلەرنىڭ ئارام ئېلىش، سالقىنداشتىكى ئەڭ ياخشى جايى ھېسابلىنىدۇ.
## مەنبەلەر
گەز ئۆتىڭى خارابىسى

**گەز ئۆتىڭى خارابىسى** قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى ئاقتۇ ناھىيەسى نىڭ بۇلۇڭكۆل يېزىسى نىڭ گەز كەنتى ئەتراپىغا جايلاشقان. گەز ئۆتىڭى خونجىراپ پورتىغا بارىدىغان، غەربىي پاكىستان غا بارىدىغان «جۇڭگو-پاكىستان تاشيولى»دا نامى داڭلىق بولغان خەن سۇلالىسى دەۋرىدىكى بىر ئۆتەڭ.

گەز دەرياسى بويىدىكى ئەگرى-بۈگرى يولدا تۇرۇپ دەريانىڭ ئۇ يېقىغا قارىغاندا، قارشى تەرەپتىكى تاغ ئۈستىدە بىر تاش بىلەن قوپۇرۇلغان قورۇق تامنى كۆرگىلى بولىدۇ، ئىگىلىگەن يەر كۆلىمى 10 مودىن ئارتۇق كېلىدۇ. قورۇق تامنىڭ ئوتتۇرىسىدا قۇرۇلۇش كۆلىمى تەخمىنەن 40 كۋادرات مېتىر كىلىدىغان تاش ئۆي بار، قوپال بولغان ئىپتىدائىي گۈزەللىكىنى نامايەن قىلىپ تۇرىدۇ. ئۇنىڭ ئېگىزلىكى 3 مېتىردىن ئاشمايدۇ، ئۆگزىسى قارا قوڭۇر تاشلار بىلەن يېپىلغان، ئىلگىرى ئىسكىنە بىلەن تاشنى كەسكەن ئىزلىرىنى ئېنىق كۆرگىلى بولىدۇ
## مەنبەلەر
ئۇيغۇر شائىرلار

ئۇيغۇر شائىرلارنىڭ سانى ئېنىق ئەمەس، ئەمما خەلقپەرۋەر شائىرلىرىمىز تۆۋەندىكىچە: 

ئابدۇرېھىم ئۆتكۈر

لۇتپۇللا مۇتەللىپ

ئابدۇخالىق ئۇيغۇر

مەمتېلى ئەپەندى

مۇھەممەتجان راشىدىن

روزى سايىت

## مەنبەلەر
نىزامىدىن ھۈسەيىن

نىزامىدىن ھۈسەيىن 1928-يىلى قاغىلىقتا تۇغۇلغان. 1998-يىلى 4-ئاينىڭ 8-كۈنى ئۈرۈمچىدە 70 يېشىدا ۋاپات بولغان.

ئۇستاز نىزامىدىن ھۈسىيىن ئەپەندىم 1980-يىللاردا ئۇيغۇر مەدەنىيەت تارىخى ۋە ئەقىدە تارىخى بويىچە كۆپلىگەن يىرىك ماقالىلەرنى يېزىپ، كۈچلۈك تەسىر قوزغايدۇ. 1997-يىلى 3-ئاينىڭ 3-كۈنى 71 يېشىدا يەنە تۇتقۇن قىلىنىپ، ئاخىرقى ئۆمرىنى خىتاي تۈرمىسىدە ئۆتكۈزىدۇ. 1998-يىلى 3-ئايدا ئاخىرقى تىنىقى قالغاندا داۋالىنىشقا قويۇپ بېرىلىپ، بىر ئايدىن كېيىن، يەنى 4-ئاينىڭ 8-كۈنى ئالەمدىن ئۆتىدۇ.

ئەسەرلىرى: 

«بىزدىكى ئىللەتلەر»
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
بىزدىكى ئىللەتلەر

**«بىزدىكى ئىللەتلەر»**

ئاپتۇرى : نىزامىدىن ھۈسەيىن

ئىللەت تۈزەلمىگۈچە مىللەت تۈزەلمەس 

- ئۇيغۇر خەلق ماقالىسى

- بىزدە تارىخىمىزنىڭ ئۇزاقلىقى، ئەجدادلىرىمىزنىڭ قۇدرەتلىك ئۆتكەن زامانلىرى،  مىللىي مەدەنىيىتىمىزنىڭ گۈللەنگەن دەۋر شارائىتلىرى، ئۇلۇغ كىشىلىرىمىزنىڭ تارىختا قالدۇرۇپ كەتكەن قىممەتلىك مۇراسلىرى...ھەققىدە ئېغىز-ئېغىزغا تەگمەي سۆزلەيدىغانلار بەك جىق. بۇ بىزدىكى «مىللىي غۇرۇر»چىلىق. ئەمما لېكىن، بىزنىڭ قان قېنىمىزغا سىڭىپ كەتكەن – يارالغاندا يېپىشقان مەۋجۇت ئىللەتلىرىمىزنى ئەسلەيدىغان، سۆزلەيدىغانلار بەك ئاز، ھەتتا يوق دىيەرلىك. سەۋەب: كىشىلىرىمىز «نومۇسچان»،«قەدىر – قىممەت ئېڭى» بەك «كۈچلۈك».

- تۈنۈگۈن بۈگۈننىڭ ئۆلچىمى ئەمەس. قۇرۇق كاللىنى غاجاۋەرسەڭ ئاچ قالغىنىڭ قالغان. مەن يەتتە ياش ۋاقتىمدا دادام ماڭا: «بىز خەقنىڭ كەلگۈسى ئىستىقبالى سىلەرگە مەنسۈپ» دەيتتى. كېيىن مەن ئوغلۇمغا «بىزخەقنىڭ ئىستىقبالى سىلەرگە مەنسۈپ» دېدىم. ھازىر ئوغلۇممۇ ئوغلىغا: «بىز خەقنىڭ ئىستىقبالى سىلەرگە مەنسۈپ» دەۋاتىدۇ. ئەۋلادتىن ئەۋلادقىچە مۇشۇنداق كېتىۋەرسەك قايسى ئەۋلادقا يەتكەندە  بىزھەقنىڭ ئىستىقبالى ياخشىلىنار؟ دەۋرىمىز يېڭىلىققا قاراپ ئۆزگىرىۋاتىدۇ، بىزمۇ يېڭىلىققا قاراپ ئۆزگىرىۋاتىمىزمۇ؟ 

داۋام

## مەنبەلەر
مىكرو دولقۇنلۇق ئوچاق

يېمەكلىكلەرنى قىزىتىش ئۈچۈن مىكرو دولقۇنلۇق ئوچاق ئىشلىتىدىغان زامانىۋى پىشۇرۇش ئوچىقى.
## مەنبەلەر
«ھەدەم قەيەردە» ناملىق ھۆججەتلىك فىلىم

«ھەدەم قەيەردە» ناملىق ھۆججەتلىك فىلىمدە گۈلشەن ئابباسنىڭ خىتاي دائىرىلىرى تەرىپىدىن 2018-يىلى ئادالەتسىزلىك بىلەن تۇتقۇن قىلىنىشى ۋە تۈرمىگە قامىلىشى، شۇنداقلا ئۇنىڭ سىڭلىسى، مەركىزى ئامېرىكادىكى ئۇيغۇر ھەرىكىتى تەشكىلاتىنىڭ رەئىسى روشەن ئابباس خانىمنىڭ كۈرەشلىرى، خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ ئىنسانىيەتكە قارشى سادىر قىلغان جىنايەتلىرى، ئۇيغۇر ئىرقىي قىرغىنچىلىقى، ئۇيغۇرلارنىڭ مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىنىشى، ئۇيغۇرلارنىڭ دۇچ كېلىۋاتقان پاجىئەلىرى بايان قىلىنغان.
مەۋلىد قاندىلى

alt=مەۋلىد قاندىلى ، لاھور پاكىستان|thumb|مەۋلىد قاندىلى ، لاھور پاكىستان
مەۋلىد قاندىلى (پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ تۇغۇلغان كۈنىنى خاتىرىلەش مۇراسىمى ) (ئەرەبچە: **لیلة مواليد**, Mevlid [**مولد**], Mevlid en-Nebi [**مولد النبي**] )  ھەر رەبىئۇلئەۋۋەل ئېيىنىڭ 12 - كۈنىدە ( شىئەلەر مەزھىپىدە رەبىئۇلئەۋۋەل ئېيىنىڭ 17 - كۈنىدە) ئۆتكۈزۈلىدىغان  ئىسلام دۇنياسىنىڭ مۇھىم كۈن ۋە كېچىلىرى قاتارىدىن سانىلىدۇ.

لۇغەتتە «تۇغۇلغان يېرى ۋە ۋاقتى» دېگەننى بىلدۈرىدىغان «مەۋلىد» ئىسلام كۈلتۈرىدە، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ تۇغۇلغان كۈنىنى ۋە بۇ مۇناسىۋەت بىلەن ئۆتكۈزۈلگەن مۇراسىملارنى شۇنداقلا يېزىلغان ئەسەرلەرنى ئىپادىلەيدۇ.
## مەنبەلەر
يانارىم يوق

**يانارىم يوق**

ئابدۇقادىر جالالىدىن

بىر بۇلۇڭدا يىگانىمەن،  نىگارىم يوق،

كىچەلىرى قارا باستى،  تۇمارىم يوق.

بۇ ھاياتتىن ئۆزگە يەنە خۇمارىم يوق،

جىمجىتلىقتا خىيال ئەزدى ئامالىم يوق. 

مەن كىم ئىدىم نىمە بولدۇم بىلەلمىدىم، 

كىمگە دەيمەن دىل سۆزۈمنى دىيەلمىدىم. 

يا پەلەكنىڭ خۇي پەيلىنى سېزەلمىدىم، 

يار قېشىڭغا باراي دەيمەن قارايىم يوق.

پەسىللەرنى بىلىپ تۇردۇم بۇرجەكلەردىن،

ھېچبىر خەۋەر ئالالمىدىم چىچەكلەردىن. 

بۇ سېغىنىش ئۆتۈپ كەتتى سۆڭەكلەردىن، 

قانداق يەر بۇ؟ بارارىم بار،  يانارىم يوق.

NO ROAD BACK HOME

In this forgotten place I have no lover’s touch 

Each night brings darker dreams, I have no amulet

My life is all I ask, I have no other thirst 

These silent thoughts torment, I have no way to hope

Who I once was, what I’ve become, I cannot know 

Who could I tell my heart’s desires, I cannot say 

My love, the temper of the fates I cannot guess 

I long to go to you, I have no strength to move

Through cracks and crevices I’ve watched the seasons change 

For news of you I’ve looked in vain to buds and flowers 

To the marrow of my bones I’ve ached to be with you 

What road led here, why do I have no road back home
## مەنبەلەر
تۈركىيە پۇتبول بىرلەشمىسى

**تۈركىيە پۇتبول بىرلەشمىسى** (TFF) 1923-يىلى 23-ئاپرېل قۇرۇلغان.  ئۇ تۈركىيىدە پۇتبول پائالىيەتلىرىنى قانات يايدۇرۇش ، پۇتبولنىڭ پۈتۈن مەملىكەتكە تەرەققىي قىلىشى ۋە تارقىلىشىغا كاپالەتلىك قىلىش ، بۇ مەسىلىلەردە ھەر خىل بەلگىلىمە چىقىرىش ، قارار چىقىرىش ۋە يولغا قويۇش ھوقۇقى بېرىلگەن ئورگان.
## مەنبەلەر