open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
لايقا يېزىسى

لايقا يېزىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىخوتەن ۋىلايىتى نىڭ خوتەن ناھىيىسى گە، خوتەن ناھىيەسى بازىرىنىڭ شەرقىي جەنۇبىغا، قاراقاش دەرياسى نىڭ شەرقىي قىرغىقىغا جايلاشقان بولۇپ، خوتەن ناھىيەسى بازىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 21 كىلومېتىر كېلىدۇ. شەرق تەرىپى بۇزاق يېزىسى بىلەن قوشنا، غەرب تەرپى قاراقاش دەرياسى ئارقىلىق ئايرىلىپ تۇرىدۇ، جەنۇبتا لاڭرۇ يېزىسى، شىمالداباغچى بازىرىبىلەن تۇتىشىدۇ. يېزا كۆلىمى 30.44 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ، شەرقتىن غەربكە ئۇزۇنلۇقى تەخمىنەن 8 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغا كەڭلىكى تەخمىنەن 16 كىلومېتىر كېلىدۇ. يېزا تەۋەلىكىنى جەمئىي 17 مەمۇرىي كەنىت قاپلاپ تۇرىدۇ، بىر چارۋىچىلىق فېرمىسى، بىر تەرەققىيات رايونى، 124 كەنت ئاھالە گۇرۇپپىسى بار بۇلۇپ، نوپۇس سانى 6440 ئادەم، تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 41775 مو، كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان تېرىلغۇ يەر ئاران 1.1 مو؛ دېھقانلارنىڭ كىرىمى ئاساسلىقى باغۋەنچىلىك، ياڭاق، ئائىلىۋى قول ھۈنەرۋەنچىلىك قاتارلىقلاردىن كىرىدۇ .2011-يىلىنىڭ ئاخىرىدا، پۈتۈن يېزا بويىچە ئىشلەپچىقىرىش قىممىتى 1.0977 مىلىيۇن يۈەن، دېھقان-چارۋىچىلارنىڭ ئوتتۇرىچە ساپ كىرىمى 4421.09 يۈەنگە يەتكەن.
## مەمۇرىي كەنتلەر
يېزىغا تەۋە 18 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار بۇلۇپ، رەخت ئەترىتى كەنتى، شاپتۇلئېرىق كەنتى، باش لايقا كەنتى، ياڭاقچىلىق كەنتى، شاخلىق كەنتى، تاللىقئېرىق كەنتى، تۆۋەن لايقا كەنتى، قۇمئېرىق كەنتى، دامىتى كەنتى، چاقا كەنتى، دۆڭئۆستەڭ كەنتى، داكۈي كەنتى، كالۇبويى كەنتى، ئۇلۇغچات كەنتى، گۈزەم كەنتى، قۇرۇل كەنتى، ئىسسىق كەنتى، ئۇزۇنشور كەنتى قاتارلىقلار.
## مەنبەلەر
لاڭرۇ يېزىسى

لاڭرۇ يېزىسى خوتەن شەھىرى نىڭ غەربىي جەنۇبىغا تەخمىنەن 40 كىلومېتىر كېلىدىغان جايغا جايلاشقان، قارا قۇرۇم تېغىىنىڭ شىمالىي ئېتىكىدە، جەنۇبىي قىسمى ئېگىز-پەس تاغ بەلبېغى ۋە ئېگىز تاغلىق رايونلار، جەنۇبىي قىسمى ۋە غەربىي قىسمىدا قاتتىق سوغۇق بولىدۇ. يېزا قارىمىقىدا جەمئىي 14 مەمۇرىي كەنت، بىر چارۋىچىلىق فېرمىسى، 51 كەنت ئاھالە گۇرۇپپىسى بار. ئومۇمىي ئائىلە سانى 5160، نوپۇس سانى 17960 ئادەم. پۈتۈن يېزىنىڭ ئومۇمىي كۆلىمى 24648 كۋادرات كىلومېتىر، تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 11300 مو كېلىدۇ، تېرىلغۇ يەر يېتىشمەسلىك سەۋەبىدىن كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان يەر 0.6 موغىمۇ يەتمەيدۇ. يەر تۈزۈلۈشى جەھەتتە جەنۇبى ئېگىز، شىمالى پەس بولۇپ، دېڭىز يۈزىدىن ئوتتۇرىچە ئېگىزلىكى 2400 مېتىردىن ئاشىدۇ، بۇنىڭ ئىچىدە تاغلىق يەر كۆلىمى %95 تىن ئاشىدۇ. غەربىي ۋە جەنۇبى ئايرىم-ئايرىم ھالدا دۆلىتىمىزنىڭ شىزاڭ ئاپتونوم رايونى بىلەن ھىندىستان نىڭ ئەمەلىي كونتروللۇقىدىكى كەشمىر بىلەن چېگرالىنىدۇ، غەربتە قاراقاش، شەرقىي جەنۇبتا قاشتېشى يېزىسى بىلەن  تۇتىشىپ تۇرىدۇ، شىمالىي قىسمى [لايقا يېزىسى[[ ۋە [بۇزاق يېزىسى بىلەن تۇتىشىپ تۇرىدۇ، شەرقىي تەرىپى تۇساللا يېزىسى بىلەن قوشنا، شەرقتىن غەربكە ئۇزۇنلۇقى تەخمىنەن 90 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغا كەڭلىكى تەخمىنەن 260 كىلومېتىر كېلىدۇ.

## ئىقتىسادى
ئىقتىسادىي تەرەققىيات يېڭى ۋەزىيىتى بارلىققا كەلگەن، يېزا بويىچە يېزا ئىقتىسادىي ئومۇمىي مەھسۇلات قىممىتى 6249 مىليۇن يۈەنگە يېتىپ، بۇلتۇرقى ئوخشاش مەزگىلدىكىدىن 648.4 مىليۇن يۈەن ئاشقان، ئېشىش نىسبىتى %11.58 بولغان. پۈتۈن يېزىدىكى باغۋەنچىلىك كىرىمى 2504.33 مىليۇن يۈەن بولغان، كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان ئوتتۇرىچە باغۋەنچىلىك ساپ كىرىمى 1536.955 يۈەن بۇلۇپ، بۇلتۇرقى ئوخشاش مەزگىلدىكىدىن 271.81 يۈەن ئاشقان. ئەمگەك-مۇلازىمەت كىرىمى 1046.3 مىليۇن يۈەن بولغان، يېزا بويىچە دېھقان-چارۋىچىلارنىڭ كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان ئوتتۇرىچە كىرىمى 668.35 يۈەن بولغان، ئۆتكەن يىل ئوخشاش مەزگىلدىكىدىن 47.81 يۈەن ئېشىپ، ئېشىش نىسبىتى %7.78 بولغان. يىلىغا ئوتتۇرا ھېساب بىلەن 21 مىڭ كۋادرات مېتىر گىلەم توقۇلۇپ، مەھسۇلات قىممىتى 5 مىليون 250 مىڭ يۈەنگە يەتكەن، پايدا 350 مىليۇن يۈەن بولغان، پۈتۈن يېزىدىكى چارۋىچىلىق ئومۇمىي كىرىمى 2085.22 مىليۇن يۈەن بولغان، كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان ئوتتۇرىچە كىرىم 549.65 يۈەنگە يېتىپ، بۇلتۇرقى شۇ مەزگىلدىكىدىن %1.344 ئاشقان.
## مەنبەلەر
سېغىزكۆل يېزىسى

سېغىزكۆل يېزىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى خوتەن ۋىلايىتى نىڭخوتەن ناھىيەسى گە جايلاشقان. بۇ يېزىغا قاراشلىق 14 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار. كۆلىمى 258.4 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ، نۇپۇسى 7000 بولۇپ، ئۇيغۇر، خەنزۇ ئىككى مىللەت توپلىشىپ ئولتۇراقلاشقان. بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار %99.33 نى ئىگەلىگەن. يېزا ئىگىلىكى ۋە باقمىچىلىق ئىشلىرى ئاساس قىلىنىدۇ. ئۈزۈم كۆپ چىقىدۇ. چۈچۈكبۇيا قاتارلىق دورا ماتېرىياللىرى بايلىقى مول.
## مەمۇرىي كەنتلەر
بۇ يېزىغا قاراشلىق 14 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار بۇلۇپ، سېغىزكۆل كەنتى، سۆگەتبوستان كەنتى، ئورنىش كەنتى، يۇمىلاقكۆل كەنتى، قۇمباغ كەنتى، غازاڭدۆڭ كەنتى، سېرىقئۇي كەنتى، قۇمچاقا كەنتى، تاسمىچى كەنتى، خانئېرىق كەنتى، مىياڭ خۇجا كەنتى، تايتاق كەنت، ئەلەمبۇلۇڭ كەنتى، سېسىقئوت كەنتى قاتارلىقلار بار. 
## يېزا ئىگىلىكى
يېقىنقى بىر قانچە يىلدىن بۇيان، سېغىزكۆل يېزىسى ئۈزۈم ئۆستۈرۈش كۆلىمىنىڭ دائىرىسىنى كېڭەيتىش بىلەن بىر ۋاقىتتا، كۈچلۈك ئۈزۈم سورتلىرىنى تېرىشنى  پىلانلىغان. ئاپتونوم رايون ئىچى-سىرتىدىكى يېزا ئىگىلىك پەن تەتقىقات ئورۇنلىرى ۋە باغۋەنچىلىك مۇتەخەسسىلىرىنى يېتەكچىلىكىدە، يېزىدا كەينى-كەينىدىن يېڭى ئۈزۈمسورتلىرى كىرگۈزۈلگەن. سېغىزكۆل يېزىسىنىڭ ئۈزۈم كۆلىمى 166 مىڭ مو، بۇنىڭ ئىچىدە ئاينىۋاتقان ئۈزۈم 12 مىڭ مو. 20077-يىلى بۇ يېزىدىكى دېھقانلارنىڭ كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان ئوتتۇرىچە ئۈزۈم كىرىمى 1300 يۈەن بولغان.
## مەنبەلەر
قاشتېشى يېزىسى

قاشتېشى يېزىسى خوتەن ناھىيەسى گە جايلاشقان. چارۋىچىلىقنى ئاساس قىلغان، ئاساسلىق كان بايلىقلىرىدىن كۆمۈر، قاشتېشى، ئالتۇن قاتارلىقلار بار. قاشتېشى يېزىسى خوتەن ناھىيەسى بازىرنىڭ شەرقىي جەنۇبىغا جايلاشقان بولۇپ، خوتەن ناھىيەسى بازىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 150 كىلومېتىر كېلىدۇ. كۆلىمى  13299.6 كۋادىرات كىلومېتىر كېلىدۇ، نوپۇسى 6000 بولۇپ، ئۇيغۇر، خەنزۇ ئىككى مىللەت ئارلىشىپ ئولتۇراقلاشقان. بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار %99.92 نى ئىگەلەيدۇ. 1957-يىلىدىن ئىلگىرى لوپ ناھىيەسى گە تەۋە بۇلۇپ، 1957-يىلى خوتەن گە ئايرىپ بېرىلگەن. 1958-يىلى راكېتا گۇڭشېسى قىلىپ قۇرۇلغان. 1984-يىلى قاشتېشى يېزىسى قىلىپ تەسىس قىلىنغان.
## مەمۇرىي كەنتلەر
*قۇمات كەنتى؛ 
*ئومشا كەنتى؛ 
*لەڭگەر كەنتى؛
*ھاپاندوك كەنتى؛ 
*قىزىليەر كەنتى؛ 
*تۇزلۇق كەنتى؛ 
*كەيلا كەنتى؛
*قۇرغاق كەنتى؛ 
*تارساي كەنتى؛ 
*قاراڭغۇتاغ كەنتى؛ 
*نىسا كەنتى؛

## مائارىپى
*شىنجاڭ خوتەن ۋىلايىتى خوتەن قاشتېشى يېزىسى مەركىزىي باشلانغۇچ  مەكتەپ؛ 
*شىنجاڭ خوتەن ۋىلايىتى خوتەن ناھىيەسى قاشتېشى يېزىلىق 1-باشلانغۇچ  مەكتەپ؛ 
*شىنجاڭ خوتەن ۋىلايىتى خوتەن ناھىيەسى قاشتېشى مىشا يېزىلىق 1-باشلانغۇچ  مەكتەپ؛ 
*شىنجاڭ خوتەن ۋىلايىتى خوتەن ناھىيەسى قاشتېشى يېزىسى 1-باشلانغۇچ  مەكتەپ؛
*شىنجاڭ خوتەن ۋىلايىتى خوتەن ناھىيەسى قاشتېشى يېزا قاراڭغۇ 1-باشلانغۇچ مەكتەپ؛
*شىنجاڭ خوتەن ۋىلايىتى خوتەن ناھىيەسى قاشتېشى يېزىسى لەڭگەر باشلانغۇچ مەكتەپ؛
## مەنبەلەر
ئۇزۇنشو يېزىسى

2012-يىلى 5-ئاينىڭ 7-كۈنى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن ئۇزۇنشو يېزىسى قۇرۇلغان، يېزىلىق ھۆكۈمەتنىڭ تۇرۇشلۇق ئورنى تاشلىق كەنتىسىدە. قارمىقىدا 13 دانە مەمۇرىي كەنت بار.
## مەنبەلەر
ئىسلامئاۋات يېزىسى

ئىسلامئاۋات يېزىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى خوتەن ۋىلايىتى نىڭخوتەن ناھىيىسى گە جايلاشقان. ئىسلاماۋات يېزىسى 1984-يىلى تەسىس قىلىنغان. كۆلىمى 711.7 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 14 مىڭ ئادەم
## مەمۇرىي كەنتلەر
كەنت ئاھالە كومىتېتىدىن ئىسلام ئاۋات كەنتى، خانئېرىق كەنتى، يەتتىنچى ئېرىق كەنتى، قۇمئېغىل كەنتى، تاغئېرىق كەنتى، شىپاڭ كەنتى، ئۇزۇنكۆل كەنتى، چىگىلىك كەنتى، چەللە كەنتى، يامانبۆك كەنتى، لىچىنتوقاي كەنتى قاتارلىقلار بار.
## مەنبەلەر
سامپۇل بازىرى

سامپۇل بازىرى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى خوتەن ۋىلايىتىلوپ ناھىيىسى گە قاراشلىق مەمۇرىي يېزا بۇلۇپ، كۇئىنلۇن تېغى نىڭ جەنۇبىي ئېتىكىگە، لوپ ناھىيىسى كۆلىنىڭ شەرقىي جەنۇبىي چېتىگە جايلاشقان. يېزا-بازارلىرى لوپ بازىرى، بۇيا يېزىسى، چارباغ يېزىسى، ھاڭگىيا بازىرى، دول يېزىسى، ناۋا يېزىسى، بەشتوغراق يېزىسى بىلەن قوشنا. ئومۇمىي كۆلىمى 53.87 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ، يېزا بويىچە 25 مەمۇرىي كەنت بار، 2003-يىلنىڭ ئاخىرىدا پۈتۈن يېزا ئومۇمىي ئاھالىسى 6131 ئائىلە، 24960 ئادەم، بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار %99 كە يەتكەن.
## مەمۇرىي كەنتلەر
سامپۇل بازىرى قارمىقىدىكى مەمۇرىي كەنتلەر بولسا:
*ئالا كەنتى، 
*قاشتوغراق كەنتى، 
*كۆچكەن كەنتى، 
*لەڭگەر كەنتى، 
*كىلەنتە كەنتى، 
*ئايدىڭكۆل كەنتى، 
*باش مەدرىس كەنتى، 
*ئاياغ مەدرىس كەنتى، 
*چاقپى مارك كەنتى، 
*جايئېرىق كەنتى، 
*قۇرباغ كەنتى، 
*قوتاز كەنتى، 
*ئىلدام كەنتى، 
*قىيقۇ كەنتى، 
*قۇمباغ كەنتى، 
*سېرىق كەنتى، 
*قاراڭغۇيار كەنتى، 
ئاياغ قىيقۇ كەنتى، 
*قاشيانتاق كەنتى، 
*باشبىز كەنتى، 
*ئوتتۇرابىز كەنتى، 
*ئاياغ بىز كەنتى، 
*قارا قىيا كەنتى، 
*يېڭى لەڭگەر كەنتى، 
*بوستانكۆل كەنتى قاتارلىق 26 مەمۇرىي كەنت ئاھالە گۇرۇپپىسى بار.
## ساياھىتى
سامپۇل بازىرىنىڭ ساياھەت بايلىقى مول، يېزا ئىچىدە قەدىمىي قەبرىستانلىق، قەدىمىي ئورمان مېۋە باغچىسى، تاغلىق قاشتېشى سودىلىشىش ئورنى قاتارلىقلار ئورۇنلار ئىچكى ئۆلكىلەردىن كەلگەن ساياھەتچىلەرگە كۆڭۈلدىكىدەك ساياھەت مۇھىتى ھازىرلاپ بېرىدۇ. جەمئىيەتكە كەڭ كۆلەمدە تەشۋىق قىلىپ ساياھەتچىلەرنى جەلپ قىلىپ، ساياھەتچىلىك كەسپىنى زورايتىش ۋە كۈچەيتىشنى پائال يېتەكلەپ ئالاقىدار كەسىپلەرنىڭ تەرەققىياتىغا تۈرتكە بولغان.
## مەنبەلەر
ھاڭگىيا بازىرى

ھاڭگىيا بازىرى لوپ ناھىيىسى گە قاراشلىق مەمۇرىي بازارلىق بۇلۇپ، ناھىيە بازىرىنىڭ غەربىي شىمالىغا جايلاشقان، بازارلىق خەلق ھۆكۈمىتى تۇرۇشلۇق قۇمباغ كەنتى ناھىيە بازىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى7 كىلومېتىر. شەرقتە دول يېزىسى بىلەن قوشنا، جەنۇبىي تەرىپى لوپ بازىرى ئارقىلىق راخمانوپ پۇر غول ئۆستىڭى، غەربتەچارباغ يېزىسى، شىمالداتەكلىماكان قۇملۇقى بىلەن چېگرىلىنىدۇ. بوستانلىق قىسمىنىڭ جەنۇب-شىمال ئۇزۇنلۇقى تەخمىنەن 166 كىلومېتىر، شەرقتىن غەربكە كەڭلىكى تەخمىنەن 7 كىلومېتىر، ئومۇمىي كۆلىمى 112 كۋادرات كىلومېتىر.
## مەمۇرىي كەنتلەر
ھاڭگىيا بازىرى 38 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار بۇلۇپ، بۇلار: 
*زۇلاۋا كەنتى، 
*ئارقائىلەك كەنتى، 
*پاڭمەھەللە كەنتى، 
*كەڭتوقاي كەنتى، 
*ساقال كەنتى، 
*چىلگەجاي كەنتى، 
*تۆۋەن پىچەكچى كەنتى، 
*تېرە لاڭ ئېرىق كەنتى، 
*قۇمباغ كەنتى، 
*چوڭقۇر ئېرىق كەنتى، 
*ئاياغ سوغاققۇم كەنتى، 
*راخمانپور كەنتى، 
*باي ئېرىق كەنتى، 
*توڭكايئېرىق كەنتى، 
*لەڭگەر ئېرىق كەنتى؛ 
*ئۈژمىلىك كەنتى، 
*ئوتتۇرا ئېرىق كەنتى، 
*يېڭىباغ كەنتى، 
*ئاۋامسىلىم كەنتى، 
*دۆڭئېرىق كەنتى، 
*ئاچمائېرىق كەنتى، 
*ئاقئېرىق كەنتى، 
*قەغەزئېرىق كەنتى، 
*زەمچىئېرىق كەنتى، 
*ئارىش كەنتى، 
*زاغۇنئېرىق كەنتى؛
*ئۆستەڭ ئۇچى كەنتى، 
*توققۇز كالىلا كەنتى، 
*داڭلىق مۇنچاق كەنتى، 
*باش خانىقائېرىق كەنتى، 
*ئاياغ خانئېرىق كەنتى، 
*كونا ھاڭگىيا كەنتى، 
*يېڭىئۆستەڭ كەنتى، 
*چىپەرچئېرىق كەنتى، 
*ھاردۇققۇم كەنتى، 
*خوراز توغراق كەنتى قاتارلىق كەنتلەر ۋە 183 تەبىئىي كەنت گۇرۇپپىسى، 22 پونكىت ئورۇن بار.
## ساياھەتچىلىكى
*ئاق سېپىل قەدىمىي شەھىرى

قەدىمىي مەدەنىيەت خارابىسى ئاق سېپىل قەدىمىي شەھىرى: قەدىمكى مەدەنىيەت ئاق سېپىل قەدىمىي شەھەر خارابىسى بار، لوپ ناھىيە بازىرىنىڭ غەربىي شىمالىدىن 17 كىلومېتىر يىراقلىقتىكى قۇملۇقنىڭ بويىغا جايلاشقان بولۇپ، شەرقتە ھاڭگىيا بازىرى زۇلاھىيەت ئۆمەر بوستانلىقى بىلەن ئۇزۇنلۇقى ئۈچ كىلومېتىر. «ئاق سېپىل» «ئاق شەھەر» دېگەن مەنىدە، چۈنكى يەر يۈزىگە چىقىپ قالغان سېپىل ئاق بولغاچقا، شۇڭا ئۇنىڭ نامى بىلەن ئاتالغان. تەكشۈرۈشكە ئاساسلانغاندا، بۇ شەھەر قەدىمكى ئۇدۇن بەگلىكىنىڭ غەربىي شەھەر خارابىسى قۇم بارخانلىرى تەرىپىدىن كۆمۈلۈپ قالغان، ھازىرقى يېرىم قالغان سېپىل 1957-يىلى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتى ئاق سېپىل قەدىمىي شەھىرى ئاپتونوم رايون دەرىجىلىك نۇقتىلىق مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىنى قوغداش ئورنى قىلىپ بېكىتكەن.
*ئۈزۈم دەرىخى شاھى

قەدىمكى ئۈزۈم دەرىخى شاھى: ھاڭگىيا يېزىسى تەۋەسىدە بىر تۈپ 160 نەچچە يىللىق تارىخقا ئىگە ئۈجمە دەرىخى شاھى بار بۇلۇپ، بۇ ئۈجمە ھاڭگىيا يېزىسى ئۆستەڭئۇچى كەنتىگە جايلاشقان، ۋىلايەت دەرىجىلىك قوغدىلىدىغان مەدەنىيەت يادىكارلىقى ئورنى.
## بايلىقى
ھاڭگىيا بازىرىنىڭ بايلىقى مول بۇلۇپ، ئىقتىسادىنى راۋاجلاندۇرۇش ۋە زىرائەتلەرنىڭ يېتىلىشىگە پايدىلىق. تۇپرىقى قۇمساڭغۇ، كۈن نۇرى يېتەرلىك، يىللىق كۈن نۇرىنىڭ چۈشۈشى 2653.7 سائەت، ئىسسىقلىق مىقدارى مول، ئەڭ ئىسسىق ئاينىڭ ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 5 گرادۇس، ئەڭ سوغۇق ئاينىڭ ئوتتۇرىچە ھاۋا تېمپېراتۇرىسى -5.6 گرادۇس، ھاۋا تېمپېراتۇرا پەرقى چوڭ، كۈندۈزى تېمپېراتۇرا يۇقىرى، كەچتە تېمپېراتۇرا تۆۋەن بۇلۇپ، زىرائەتلەرنىڭ بىرلىك مەھسۇلاتى يۇقىرى، سۈپىتىنىڭ ياخشى بۇلۇشىدىكى مۇھىم سەۋەب. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 11.5، قىروسىز مەزگىلى بىر يىلدا 212 كۈن، يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل-يېغىن مىقدارى 34.5 مىللىمېتىر، پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2226.2 مىللىمېتىر. يەر ئاستى سۇ بايلىقى مول، شۇڭا ھاۋاسى زىرائەتلەرنىڭ ئۆسۈشىگە ۋە چارۋىچىلىقنىڭ تەرەققىياتىغا ماس كېلىدۇ.
## مەنبەلەر
چارباغ يېزىسى

**چارباغ يېزىسى** دىگەن سۆزلۈك كۆپ خىل مەنە تۈرىنى ئىپادىلىگەن، تۆۋەندىكى مەنە تۈرلىرى بويىچە كۆرۈڭ:
*1.چارباغ يېزىسى (لوپ ناھىيىسى)، خوتەن ۋىلايىتى لوپ ناھىيىسى قارمىقىدىكى يېزا؛
*2.چارباغ يېزىسى (يەكەن ناھىيىسى)، قەشقەر ۋىلايىتى يەكەن ناھىيىسى قارمىقىدىكى يېزا؛
*3.چارباغ يېزىسى (مارالبېشى ناھىيىسى)، قەشقەر ۋىلايىتى مارالبېشى ناھىيىسى قارمىقىدىكى يېزا؛
*4.چارباغ يېزىسى (كورلا شەھىرى)، بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى كورلا شەھىرى قارمىقىدىكى يېزا؛
## مەنبەلەر
تەۋەككۈل يېزىسى

تەۋەككۈل يېزىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى خوتەن ۋىلايىتى نىڭ خوتەن ناھىيەسى گە، تەكلىماكان قۇملۇقى نىڭ كىندىكىگە جايلاشقان، شەرق تەرىپى لوپ ناھىيەسى بىلەن تۇتىشىپ تۇرىدۇ، غەربىي تەرىپى ئىسلامئاۋات يېزىسى بىلەن قوشنا،خوتەن شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 86 كىلومېتىر كېلىدۇ، ئومۇمىي كۆلىمى 259.56 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ. يېزا بويىچە قۇرۇلغان ئوتتۇرا مەكتەپ 22 سى، 11 باشلانغۇچ مەكتەپ، بىر يېزىلىق شىپاخانا، رادىئو ئوزىلى، مەدەنىيەت پونكىتى قاتارلىق ئورۇنلار بار. 62 مەسچىت، قارىمىقىدا 18 مەمۇرىي كەنت بار بۇلۇپ، جەمئىي 5990 ئائىلە بار، ئومۇمىي نوپۇسى 27 مىڭ ئادەم، ئاساسلىقى ئۇيغۇرلار ئولتۇراقلاشقان.
## مەمۇرىي كەنتلەر
بۇ يېزىغا تەۋە 19 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار بۇلۇپ، 
*قاقشال كەنتىى،
*قارا توغراق كەنتى، 
*يېڭى يەر كەنتى، 
*ھوڭ كەنتى، 
*يەكشەنبە بازار كەنتى، 
*قاسساپئېرىق كەنتى، 
*ئارقا ئۆستەڭ كەنتى، 
*شەھەر بويى كەنتى، 
*بۇرزان كەنتى، 
*توساللا كەنتى، 
*يۇرۇڭقاش كەنتى، 
*يېڭىباغ كەنكتى، 
*تۈز يايلاق كەنتى، 
*ئاتبېشى كەنتى، 
*باكىدۆڭ كەنتى، 
*قاتچى كەنتى، 
*تار ئېقىل كەنتى
*قوشنۇر كەنتى، 
*ئاقدۆڭ كەنتى قاتارلىقلار بار.

## ئىقتىسادى
يەر شەكلى جەھەتتە شەرق ۋە غەرب قىسمى ئېگىز، جەنۇبىي ۋە شىمالىي قىسمى پەس، ھاۋاسى نەم، قۇم-بوران كۆپ، ئىقتىسادىي زىرائەت تېرىلغۇ كۆلىمى 27 مىڭ 900 گېكتار، كىلىماتى قۇرۇقلۇق تىپىدىكى چۆللۈك كىلىماتىغا كىرىدۇ. يىللىق قىروسىز مەزگىلى 102 كۈن. يىللىق كۈن نۇرىنىڭ چۈشۈش ۋاقتى 1780 سائەت، يىللىق ھۆل-يېغىن مىقدارى 34.8 مىللىمېتىر. كېچە بىلەن كۈندۈزنىڭ تېمپېراتۇرا پەرقى چوڭ، ئىسسىقلىق بايلىقى مول، قۇمساڭ تۇپراقنى تاللاش، شورلىشىش دەرىجىسى يۇقىرى، چىملىق تۇپراق، شور توپا كۆپرەك بۇلۇپ، باغۋەنچىلىك ماس كېلىدۇ،بۇغداي، قوناق، كېۋەز قاتارلىقلار تېرىلىدۇ. تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 366 مىڭ مو، كىشى بېشىغا 1.5 مودىن يەر توغرا كېلىدۇ، بۇ يېزا دۆلەت دەرىجىلىك نامرات يېزا. يېزا بويىچە تېرىلغان بۇغداي 18 مىڭ 5000 مو، كۆممىقوناق 15600 مو، ئەسلىھەلىك يېزا ئىگىلىكى بويىچە لاپاس 600 مو، مو بېشى ئىقتىسادىي ئۈنۈمى 3000 يۈەن؛ چىلانتېرىلغۇ يەر كۆلىمى 28 مىڭ موغا يەتكەن. 2011-يىلى يېزا بويىچە مىللىي ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى 3900 مىليون يۈەنگە يېتىپ، دېھقانلارنىڭ ئوتتۇرىچە ساپ كىرىمى 3400 يۈەن بولغان.
## مەنبەلەر
لوپ بازىرى

لوپ بازىرى لوپ ناھىيىسى گە قاراشلىق بازار بۇلۇپ، ناھىيەلىك ھۆكۈمەتنىڭ تۇرۇشلۇق ئورنى، ئومۇمىي كۆلىمى 38.5 كۋادرات كىلومېتىر، شىمال تەرىپى ھاڭگىيا يېزىسى بىلەن قوشنا، شەرق تەرىپى بىلەن دول يېزىسى بىلەن قوشنا، جەنۇبتا سامپۇل يېزىسى بىلەن قوشنا، غەربىي قىسمى بىلەن چارباغ يېزىسى بىلەن قوشنا. قارمىقىدا 18 كەنت ئاھالە كومىتېتى، 72 مەمۇرىي كەنت گۇرۇپپىسى بار. ئومۇمىي نوپۇس سانى 5744 ئائىلە، نوپۇسى 20476 ئادەم، بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار 20037 ئادەم، خەنزۇ مىللىتى 417 ئادەم، باشقا مىللەتلەردىن 19 ئادەم. تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 264688 مو، ئورمان كۆلىمى 10260 مو، سازلىق 350 مو، قۇملۇق 151 مو، شورلۇق يەر 3411 مو، يول يېرى 340 مو.
## مەمۇرىي كەنتلەر
لوپ بازىرىغا قاراشلىق 18 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار بۇلۇپ، بۇلار: 
*يېڭى بازار كەنتى، 
*بۇلاق چۈرگەي كەنتى، 
*دول تۈگمەنبېشى كەنتى، 
*قىرقاش كەنتى، 
*دۆۋەت كەنتى، 
*كونا بازار كەنتى، 
*ئوتتۇرا بوشقان كەنتى، 
*ئاچال كەنتى، بوشقان كەنتى، 
*قارا دۆۋە كەنتى، 
*گۈمبات كەنتى، 
*قورغان كەنتى، 
*ئاياغ چاپال كەنتى، 
*باش چاپال كەنتى، 
*چاپال لەڭگەر كەنتى، 
*تاپان كەنتى، 
*جايتېرەك كەنتى، 
*خېنىباغ كەنتى قاتارلقلار.
## كىلىماتى
لوپ بازىرى كىلماتى چۆكۈندى تۈزلەڭلىك، قۇرۇقلۇق تىپىدىكى مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق چۆل كىلىماتىغا كىرىدۇ، تۆت پەسىل ئېنىق، ئەتىياز پەسلىدە قۇم-بوران كۆپ، ياز پەسلى قۇرغاق، كۈز پەسلىدە تېمپېراتۇرا تېز تۆۋەنلەيدۇ، قىش پەسلىدە قار ئاز سوغۇق ئەمەس، ھۆل-يېغىن ئاز، سۇنىڭ پارغا ئايلىنىش مىقدارى كۆپ، كۈن نۇرى يېتەرلىك، ئىسسىقلىق مىقدارى مول، كېچە بىلەن كۈندۈزنىڭ تېمپېراتۇرا پەرقى چوڭ، قىروسىز مەزگىلى ئۇزۇن. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى ℃11.5، 7-ئايدىكى ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى ℃24.5، 1-ئايدىكى ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى ℃6-، يىللاردىن بۇيانقى ئوتتۇرىچە ھۆل-يېغىن مىقدارى 34.5 مىللىمېتىر.
## ئىقتىسادى
بازار بويىچە جەمئىي تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 26210.8 مو، ئاشلىق تېرىش كۆلىمى 21523 مو، ئومۇمىي مەھسۇلاتى 12 مىليون 960 مىڭ توننا؛ بۇغداي كۆلىمى 11588 مو، كۆممىقوناق 9800 مو، شال 135 مو؛ كېۋەز 3726.66 مو، ئومۇمىي مەھسۇلاتى 21 مىڭ توننا؛ باشقا ئىقتىسادىي زىرائەتلەر 32777 مو؛ ئورمانچىلىق كۆلىمى 11308.2 مو، بۇنىڭ ئىچىدە ئېكولوگىيەلىك ئىھاتە ئورمىنى 3281 مو، ئىقتىسادىي ئورمان كۆلىمى 8027.2 مو، ھويلا-ئاراملارنى ئۆزگەرتىكەن ئائىلە 3284 ئائىلە، بىكار يەرلەر 1284 مو، ياڭاق كۆچۈرۈپ تىكىش ئاساس قىلىنغان ئىقتىسادىي كۆچەت 25 مىڭ 2000 تۈپ.

كۆپ قېتىم ھوسۇل ئېلىنىدىغان ستېرېئولۇق يۇقىرى ئۈنۈملۈك ئۆستۈرۈش ئەندىزىسىنى پائال ئومۇملاشتۇرۇلغان تېرىقچىلىقتا تاتلىق ياڭيۇ، پىياز قاتارلىق ئۆزگىچە ئىقتىسادىي زىرائەت كۆلىمى 4888 موغا يەتكەن. كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان تېرىلغۇ يەر ئاران 1.2 مو. 2014-يىلى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى 92 مىليون 740 مىڭ 800 يۈەن، بۇنىڭ ئىچىدە 1-كەسىپنىڭ 61 مىليون 676 مىڭ 600 يۈەن، 2-كەسىپنىڭ 13 مىليون 476 مىڭ يۈەن، 3-كەسىپنىڭ 17 مىليون 477 مىڭ 600 يۈەن. 2014-يىل پۈتۈن بازاردىكى دېھقان-چارۋىچىلارنىڭ ئىشقا ئاشۇرۇلغان ئوتتۇرىچە ساپ كىرىمى 5321 يۈەن.
## مەنبەلەر
بەشتوغراق يېزىسى

بەشتوغراق يېزىسى لوپ ناھىيىسى گە قاراشلىق مەمۇرىي يېزا بۇلۇپ، ناھىيە بازىرى شەرقىي شىمالغا 33 كىلومېتىر كېلىدىغان جايغا جايلاشقان. شەرقىي چىرا چوڭ چۆللۈكى، غەربىي دول يېزىسى ئويمانيانتاق كەنتى بىلەن قوشنا، جەنۇبتا ئاچچىق تاغ ئالدىدىكى چۆللۈك، شىمالىي تەرىپى تەكلىماكان قۇرغاق چوڭ قۇملۇقى. بوستانلىق قىسمى جەنۇبتىن شىمالغا ئۇزۇنلۇقى 7 كىلومېتىر، شەرقتىن غەربكە كەڭلىكى 5 كىلومېتىر، كۆلىمى 35 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ.
## ئىقلىمى
بەشتوغراق يېزا تاغ ئالدى چۆكۈندى تۈزلەڭلىكىگە جايلاشقان بولغاچقا، تۆت ئەتراپى قۇملۇق، كۆپ قۇم بارخانلىرى بىلەن ئورىلىپ تۇرىدۇ. ھاۋاسى نەم، قۇم-بوران كۈچلۈك، پۈتۈن بىر يىلدا غەربىي شىمال ھۆل-يېغىن مىقدارى ئىنتايىن ئاز، سۇنىڭ پارغا ئايلىنىش مىقدارى زور، كېچە بىلەن كۈندۈزنىڭ تېمپېراتۇرا پەرقى چوڭ، يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپىراتۇرىسى ℃11، يەتتىنچى ئايدا ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى ℃26، 1-ئايدىكى ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى نۆلدىن تۆۋەن ℃7 بولىدۇ. تۇپرىقى قۇمساڭ تۇپراق، چېگرا ئىچىدىكى يېپىنچا ئۆسۈملۈكلەر كۆپ، يۇلغۇن، توغراق، ئاق قاڭالتىر، جىگدە قاتارلىقلار، ياۋايى ھايۋانلاردىن ياۋا چوشقا قاتارلىقلار بار.
## ئىقتىسادى
يېزىدا ھازىر بار بولغان تېرىلغۇ يەر 18 مىڭ 100 مو بولۇپ، ئاساسلىقى بۇغداي، قوناق، كېۋەز، قوشۇمچە قىلىدىغان ياغلىق دان، پېلەكلىك زىرائەتلەر، چارۋىچىلىق.2006-يىلى ئاشلىق ئومۇمىي مەھسۇلاتى 3906.5 توننا؛ پاختا ئومۇمىي مەھسۇلاتى 853.6 توننا؛ 25059 تۇياق چارۋا. دېھقان-چارۋىچىلارنىڭ ئوتتۇرىچە ساپ كىرىمى 2278 يۈەن. بۇ يېزىدا ھاۋا كىلىماتى، تۇپراق ماسلىششى ياخشى بۇلۇپ، ئىشلەپچىقىرىلغان مېۋە-چېۋە مەھسۇلاتى ئەلا سۈپەتلىك، يۇقىرى بولۇپ، ناھىيە بويىچە بىرىنچى ئورۇندا تۇرىدۇ. يېزا بويىچە بولغان ئىقتىسادىي چىلان ئورمان 100 مىڭ مو. چىلىنىنىڭ دانىسى چوڭ، تەمى تاتلىق ھەم پۈتۈن شىنجاڭنىڭ ئىچى ۋە سىرتىغا  داڭلىق. 

2006-يىلى «قۇملۇق ئورمىنى» ماركىلىق چىلىنى تاۋار ماركىسى بار بولغان. 3000 مو يۇلغۇن، توشقانزەدىكى بار.
بەشتوغراق يېزىسىنىڭ سۇ مەنبەسىدىن يىراق بولغاچقا، سۇ بايلىقى كەمچىل. 1968-يىلى 65 كىلومېتىر كېلىدىغان سۇ باشلاش ئۆستىڭى ياسىلىپ چوڭ چۆل-جەزىرلەرنى توغرىسىغا كېسىپ ئۆتكەن. يۇرۇڭقاش دەرياسىنىڭ سۈيىنىڭ سىڭىش مىقدارى چوڭ، پايدىلىنىش نىسبىتى كىچىك. يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، سۇ ئىنشائاتى قۇرۇلۇشى ئېلىپ بېرىپ سىڭمەس ئۆستەڭلەر ياسالغان. ئاچچىق دەرياسى، لوپ ناھىيەسىدىكى سۇ ئامبىرى، باش ئېغىزى، دەريا سۈيىنىڭ ئاساسلىق سۇ مەنبەسى، سۇ بايلىقى شارائىتى زور دەرىجىدە ياخشىلانغان. 
## يېزا ئىگىلىكى
بەشتوغراق يېزىسىنىڭ سۇ مەنبەسىدىن يىراق بولغاچقا، سۇ بايلىقى كەمچىل. 1968-يىلى 65 كىلومېتىر كېلىدىغان سۇ باشلاش ئۆستىڭى ياسىلىپ چوڭ چۆل-جەزىرلەرنى توغرىسىغا كېسىپ ئۆتكەن. يۇرۇڭقاش دەرياسىنىڭ سۈيىنىڭ سىڭىش مىقدارى چوڭ، پايدىلىنىش نىسبىتى كىچىك. يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، سۇ ئىنشائاتى قۇرۇلۇشى ئېلىپ بېرىپ سىڭمەس ئۆستەڭلەر ياسالغان. ئاچچىق دەرياسى، لوپ ناھىيەسىدىكى سۇ ئامبىرى، باش ئېغىزى، دەريا سۈيىنىڭ ئاساسلىق سۇ مەنبەسى، سۇ بايلىقى شارائىتى زور دەرىجىدە ياخشىلانغان.

## مەنبەلەر
چىرا بازىرى

چىرا بازىرىشىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىخوتەن ۋىلايىتىنىڭ  چىرا ناھىيىسى گە قاراشلىق مەمۇرىي بازار بۇلۇپ، تەكلىماكان قۇملۇقى نىڭ چېتىگە، بىر تەرىپى تاغلىق، ئۈچ تەرىپى قۇم، تۈزلەڭلىك رايونىغا جايلاشقان. تۇپراق قاتلىمى قېلىن، قۇمساڭ ئەت تۇپراق، سۇ ئۆتكۈزۈشچانلىقى بىر قەدەر ياخشى؛ يەر ئىسسىقلىقى بايلىقى ئىنتايىن مول، سۇ بايلىقىنىڭ ساقلىنىشىغا كاپالەتلىك قىلىنغان.
## مەمۇرىي رايونلىرى
چىرا بازىرى ۋاكالەت نومۇرى: 653225100. قاراشلىق 10 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار بۇلۇپ، بۇلار: 
*جامە مەھەللىسى، 
*مەخمەل مەھەللىسى، 
*تۇزاقچى كەنتى، 
*سايئۆستەڭ كەنتى، 
*چاقما كەنتى، 
*ھوجدا كۆل كەنتى، 
*كۆكمەت كەنتى، 
*يار بويى كەنتى، 
*ئەنئېرىق كەنتى، 
*باش كۆكمەت كەنتى، 
*دۆڭئېرىق كەنتى، 
*توغرى كالى كەنتى قاتارلىقلار.
## ئىقتىسادى
چىرا بازىرى پارتكوم، ھۆكۈمەت ئىتتىپاقلىشىپ پۈتۈن بازاردىكى ھەر مىللەت خەلقى ئەمەلىيەتنى مەۋقە قىلشان ئالتە بىر «300 مىڭ» قۇرۇلۇشىنى زىچ چۆرىدەپ، رايون نىشانى، كەسىپ قۇرۇلمىسىنى تەڭشەپ مېۋىلىك دەرەخلەرنى ئاساس قىلىغان، ئىقتىسادىي ئورمان مېۋىلىرى، چارۋىچىلىق مەيدانى، دېھقانچىلىق قوشۇمچە مەھسۇلاتلىرى، 2-، 3-كەسىپلەر تەڭ تەرەققىي قىلغان.

پۈتۈن بازاردىكى ھازىر باغۋەنچىلىك كۆلىمى (ھويلا-ئاراملارنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ) 19 مىڭ مو بۇلۇپ، ئانار، ئۆرۈك، ياڭاق، چىلان قاتارلىقلارنى ئاساس قىلغان. كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان ئورمان 1.7 مو (800 مىڭ تۈپ). 2004-يىلىنىڭ ئاخىرىغىچە، يىل ئاخىرىدا قولدا قالغان چارۋا 29517 تۇياق (دانە)، چىقىم قىلىنغان تاۋار چارۋا 14800 تۇياققا يەتكەن. پاختا بىرلىك مەھسۇلاتى 110.45 كىلوگرام، ئومۇمىي مەھسۇلاتى 717.925 توننىغا يەتكەن؛ ئەمگەك كۈچلىرىنى سىرتقا چىقىرىش، يىتەكلەش 4480 ئادەم / قېتىم، 126.17 مىڭ يۈەن كىرىم قىلغان؛ مېۋە-چېۋە سوغۇق ساقلاش، پىششىقلاپ ئىشلەش كەسپى يېزا ئىگىلىك ئەسلىھەلىرى، يېمەك-ئىچمەك، گىلەم پىششىقلاپ ئىشلەش، قۇرۇلۇش ماتېرىياللىرى پىششىقلاپ ئىشلەش سانائىتى ساياھەت كەسپى جۇش ئۇرۇپ راۋاجلانغان. ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى 2349.27 مىڭ يۈەنگە يېتىپ، مالىيە كىرىمى 18.1994 مىڭ يۈەنگە، كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان كىرىمى 957.3 يۈەنگە يەتكەن.
## مەنبەلەر
گۇلاخما بازىرى

گۇلاخما بازىرى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى خوتەن ۋىلايىتىچىرا ناھىيىسى گە قاراشلىق مەمۇرىي بازار. 2014-يىلى 10-ئاينىڭ 20-كۈنى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن ئەسلىدىكى گۇلاخما يېزىسى گۇلاخما بازىرى قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن. شەرقىدە دامىكۇ يېزىسى بىلەن، غەربىدە چىرا بازىرى بىلەن تۇتۇشۇپ تۇرىدۇ. جەنۇبىدا بولسا چاقا يېزىسى، ئۇلۇغساي يېزىسى، نۇرى يېزىسى ۋە بوستان يېزىلىرى بار. 315-نومۇرلۇق دۆلەت تاشيولى بازارلىقنى كېسىپ ئۆتىدىغان بولۇپ قاتنىشى ئىنتايىن قولايلىق.
## مەمۇرىي كەنتلەر
گۇلاخما يېزىسى ۋاكالىتەن نومۇرى: 653225201. يېزىغا قاراشلىق 19 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار بۇلۇپ، بۇلار: 
*ئاقئىلەك كەنتى، 
*جىگدىلىك ئوتاق كەنتى، 
*گىدىشئېرىق كەنتى، 
*دىلىم تېرەك كەنتى، 
*توغرا ئۆستەڭ كەنتى، 
*ئارائۆستەڭ كەنتى، 
*قوشئېغىل كەنتى، 
*پەنسەن كەنتى، 
*ئارال كەنتى، 
*يېڭىئاۋات كەنتى، 
*باغ ئېرىق كەنتى، 
*مەدىر ئېقىن كەنتى، 
*ئامبار كەنتى، 
*ياپىلاق كەنتى، 
*ياقا ئۆستەڭ كەنتى، 
*لايقا كەنتى، 
*شاپتۇللۇق كەنتى، 
*ئۇشۇ ئۆستەڭ كەنتى، 
*سالجىلىق كەنتى، 
*قوشقەۋەت كەنتى قاتارلىقلار.
## مەنبەلەر
ناۋا يېزىسى

ناۋا يېزىسى لوپ ناھىيەسى نىڭ غەربىي جەنۇب 11 كىلومېتىر كېلىدىغان جايغا جايلاشقان. ئەتراپى لوپ بازىرى، سامپۇل يېزىسى، چارباغ يېزىسى، بۇيا يېزىسى بىلەن قوشنا بولغان، يېزا ئىگىلىك ماكانى. يېزا نوپۇسى 2600 ئائىلە، 11686 ئادەم. ناۋا يېزىلىق 19 پارتىيە ياچېيكىسى، پارتىيە ئەزالىرى ئومۇمىي سانىنىڭ 370 ئادەم. بۇنىڭ ئىچىدە ئاز سانلىق مىللەت پارتىيە ئەزاسى 351 نەپەر، خەنزۇ پارتىيە ئەزاسى ئومۇمىي سانى 19 ئادەم، كادىرلار پارتىيە ئەزاسى 1122 ئادەم؛ دېھقانچىلىق، چارۋىچى پارتىيە ئەزاسى 243 ئادەم، كاندىدات پارتىيە ئەزاسى 15 ئادەم.
## مەمۇرىي كەنتلەر
ناۋا يېزىسىغا قاراشلىق مەمۇرىي كەنتلەر بولسا: 
*ناۋا كەنتى، 
*ئاچا دۆڭ كەنتى، 
*ئەمەشلەڭگەر كەنتى، 
*نوبۇيى كەنتى، 
*باش گاپا كەنتى، 
*ناۋا قاغانا كەنتى، 
*ناۋا قۇمباغ كەنتى، 
*غاپا ئارىش كەنتى، 
*تۆۋەن قاراقىر كەنتى، 
*باش قاراقىر كەنتى، 
*غىجا ئارىش كەنتى، 
*ئاياغ گاپا كەنتى، 
*شېھىتلىق كەنتى قاتارلىق 13 مەمۇرىي، 69 كەنت ئاھالە گۇرۇپپىسى بار.
## مەنبەلەر
دول يېزىسى

دول يېزىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى خوتەن ۋىلايىتى لوپ ناھىيەسى گە قاراشلىق مەمۇرىي يېزا بۇلۇپ، ناھىيەنىڭ شەرقى شىمالىغا جايلاشقان، ناھىيە بازىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 7 كىلومېتىر.
## مەمۇرىي كەنتلەر
دول يېزىسى 31 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار بۇلۇپ، بۇلار: 
*يولچى كۆل كەنتى، 
*تاختا كۆۋرۈك كەنتى، 
*دول خەلپە ئېرىق كەنتى، 
*قوغاچئېرىق كەنتى، 
*دولسېرىق كەنتى، 
*خالۋاپ كەنتى، 
*كۆتەمە كەنتى، 
*جالان ئېرىق كەنتى، 
*كالتە كۆتۈمە كەنتى، 
*دۆڭ كۈزلۈك كەنتى، 
*قۇدۇقئېرىق كەنتى، 
*قۇرۇقئېرىق كەنتى، 
*ئويمانيانتاق كەنتى، 
*چاقما كەنتى، 
*توپا ئېرىق كەنتى، 
*كۆلئېرىق كەنتى، 
*دۆڭئازما كەنتى، 
*باش ياندۇما كەنتىى، 
*تاۋىغاز كەنتى، 
*قاخلىق كەنتى، 
*شور كۆتەك كەنتى، 
*تالما خېنى كەنتى، 
*مازار ئۆستەڭ كەنتى، 
*قاغا ئېرىق كەنتى، 
*چوڭقۇر ئۆستەڭ كەنتى، 
*توغرا ئېرىق كەنتى، 
*تولغاش كەنتى، 
*قاراڭغۇتوغراق كەنتى،  
*قاراڭغۇ تۈگمەنبېشى كەنتى، 
*دۆڭئۆستەڭ كەنتى قاتارلىقلار.
## ئىقتىسادى
دول يېزىسى يەر كۆلىمى 64040 مو، بۇنىڭ ئىچىدە تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 43699 مو، كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان ئوتتۇرىچە 1.55 مو؛ بۇنىڭ ئىچىدە كېۋەز تېرىلغۇ كۆلىمى 14 مىڭ 100 مو، بۇغداي 22 مىڭ مو، كۆممقوناق 21 مىڭ 400 مو، توننىلىق ئاشلىق ئېتىزى 16 مىڭ مو؛ ھازىرقى كۆكتات پارنىكىدىن 340 ى بار. 2006-يىلى يېزا بويىچە مىللىي ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىنى 63 مىليون 542 مىڭ يۈەن بولۇپ، ئوخشاش مەزگىلدىكىدىن %7 ئاشقان؛ بۇنىڭ ئىچىدە يېزا ئىگىلىك ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى 43 مىليون 881 مىڭ يۈەن، ئوخشاش مەزگىلدىكىدىن %32.3 ئاشقان؛ 2-،3-كەسىپنىڭ مەھسۇلات قىممىتى 7 مىليون 979 مىڭ يۈەن، ئوخشاش مەزگىلدىكىدىن %16.5 ئاشقان؛ 2006-يىلى يېزا بويىچە ئوتتۇرىچە كىرىمى 18 مىليون 642 مىڭ 200 يۈەن، كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان ئوتتۇرىچە كىرىمىنىڭ ئاشۇرۇلىشى 462.22 يۈەن.
## مەنبەلەر
چىرا يېزىسى

چىرا يېزىسى تەكلىماكان قۇملۇقىنىڭ جەنۇبىي چېتىگە، كوئىنلۇن تېغىنىڭ شىمالىي ئېتىكىگە جايلاشقان. چىرا بازىرىنى ئوراپ تۇرىدۇ، ناھىيە بازىرىدىن ئاران يېرىم  كىلومېتىر يىراقلىقتا، ئومۇمىي كۆلىمى 3195.1 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ، تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 45811 مو، كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان تېرىلغۇ يەر 1.7 مودىن، ئاشلىق تېرىلغۇ كۆلىمى 28050 مو، بۇنىڭ ئىچىدە بۇغداي كۆلىمى 14025 مو كۆممىقوناق كۆلىمى 14025 مو، ئىقتىسادىي زىرائەت تېرىلغۇ كۆلىمى 4800 مو، ئورمان يەر كۆلىمى 19125 مو، 4500 مو ئوتلاق، قاقاسلىق 3 مىڭ مو، باشقا يەر كۆلىمى 7861 مو.
## مەمۇرىي كەنتلەر
چىرا يېزىسى قارمىقىدا 19 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار، ئۇلار : 
*چىغلىقئېرىق كەنتى، 
*تېرىقئېرىق كەنتى، 
*چوڭكۆل كەنتى، 
*ئاقكۆل كەنتى، 
*توغراقئېرىق كەنتى، 
*ئۇقادي كەنتى، 
*مەخمەل كەنتى، 
*يۇقارىقى جاي كەنتى، 
*جاي كەنتى، 
*ئۇچقۇن سەگى كەنتى، 
*ئارىش كەنتى، 
*تۆۋەن جاي كەنتى، 
*مازار كۆل كەنتى، 
*ئوغرىق كەنتى، 
*باش ئۈجمە كەنتى، 
*تۇپا كەنتى، 
*كاڭكال كەنتى، 
*توپا ئېرىق كەنتى، 
*تۆۋەن توغراق كەنتى قاتارلىقلار.
## ئىقلىمى
بۇ يېزا قۇرۇقلۇق ئىللىق مۆتىدىل بەلۋاغنىڭ قۇرۇقلۇق تىپىدىكى قۇرغاق چۆل كىلىماتىغا كىرىدۇ، ئاساسلىق ئالاھىدىلىكى شۇكى، كىلىماتى ئىللىق، كۈن نۇرى يېتەرلىك، ئىسسىقلىق بايلىقى مول، كۈندۈزنىڭ تېمپېراتۇرا پەرقى چوڭ، قىروسىز مەزگىلى ئۇزاق، ھەر خىل دېھقانچىلىق زىرائەتلىرىنىڭ ئۆسۈشىگە پايدىلىق، ھۆل-يېغىن مىقدارى ئاز، سۇنىڭ پارغا ئايلىنىش مىقدارى زور، ئەتىيازدا قۇرغاقچىلىق، شامال كۆپ چىقىدۇ، يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى ℃11.6، قىروسىز مەزگىلى 213 كۈن، يىللىق ھۆل-يېغىن مىقدارى 45.6 مىللىمېتىر، پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2479.8 مىللىمېتىر، قۇم-بوران كۈن سانى 19.5 كۈن، چاڭ-توزانلىق كۈن سانى 149.4 كۈن. 
## بايلىقى
يېزىدا دەريا سۈيى ئارقىلىق يەر سۇغۇرۇش ئاساس قىلىنىدۇ، دەريا سۈيىنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە ئېقىم مىقدارى 12000 مىڭ كۇب مېتىر، يىللىق كاپالەت نىسبىتى %75، ئەتىياز پەسلىدە ئوتتۇرىچە ئېقىن مىقدارى 2600 كۇب مېتىر، يازدا (6-8-ئايلار) ئوتتۇرىچە ئېقىن مىقدارى 10000 مىڭ كۇب مېتىر، كۈزلۈك (9-11-ئايلار) ئوتتۇرىچە ئېقىن مىقدارى 16 مىليون كۇب مېتر، قىش پەسلىدە (12-2-ئايلار) دا ئوتتۇرىچە ئېقىم مىقدارى 1 مىليون 400 مىڭ كۇب مېتىر، دەريا سۈيى ئوتتۇرىچە مىقدارى سەككىز كىلوگرام ھەر كۇب مېتىر، يېزا يەر ئاستى سۇ بايلىقى ئىنتايىن مول، ھەرىكەتچان زاپىسى 60000 مىڭ كۇب مېتىر، قېزىش مىقدارى 3000 كۇب مېتىر.
## مەنبەلەر
چاقا يېزىسى

چاقا يېزىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى خوتەن ۋىلايىتى چىرا ناھىيىسىگە قاراشلىق مەمۇرىي يېزا. چىرا ناھىيەسى بىلەن بولغان ئارىلىقى  64 كىلومېتىر، دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى 2600 مېتىر. شىمالدا چىرا بازىرى بىلەن، جەنۇبتا ئۇلۇغساي يېزىسى بىلەن، غەربتە بولسا خوتەن ناھىيىسىنىڭ قاشتېشى يېزىسىبىلەن تۇتۇشۇپ تۇرىدۇ.
## مەمۇرىي كەنتلەر
چاقا يېزىسى ۋاكالەت نومۇرى: 653225203. تەۋەسىدە 20 مەمۇرىي كەنت ئاھالە كومتېتى بار بۇلۇپ، بۇلار: 
*چاقا كەنتى، 
*لەنگۇي كەنتى، 
*تەيتۇ كەنتى، 
*دۆۋېيلىك كەنتى، 
*ئېنىلىك كەنتى، 
*سېرىقچان كەنتى، 
*قىزكەدگەي كەنتى، 
*قىزىليول كەنتى، 
*كىشى كەنتى، 
*ھاشى كەنتى، 
*ئاسا كەنتى، 
*ئوقۇ كەنتى، 
*كەڭتوقاي كەنتى، 
*قاراتاش كەنتى، 
*يورۇقتاش كەنتى، 
*جەگىتال كەنتى، 
*ئەندىر كەنتى، 
*گەنجىساي كەنتى، 
*ئامبار كەنتى، 
*چۆرۈش كەنتى ۋە 47 كەنت ئاھالە گۇرۇپپىسى قاتارلىقلار.
## شارائىتى
چاقا يېزىسى باشقۇرۇش تەۋەلىكى بويىچە چىرا ناھىيەسىنىڭ قارمىقىدا بۇلۇپ، ناھىيە شەھىرىنىڭ جەنۇب تەرىپىدە جايلاشقان، ناھىيە بازىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى تۈز سىزىق ئارىلىقى 68 كىلومېتىر. ناھىيە بازىرىنىڭ غەربىي جەنۇبىدىكى دۆلەت يولى 315-دۆلەت يولى چاقا يېزىلىق ھۆكۈمەت تۇرۇشلۇق جايدىكى تاشيولى ئاۋاپ، چاراقاي، چۆرۈش كەنتى بىلەن تۇتىشىدۇ. چاقا يېزىسى جەنۇبىي شىزاڭ بىلەن چېگرىلىنىدۇ، شىمالىي تەرىپى چىرا بازىرى، چىرا يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ، غەربىي جەنۇب تەرىپى خوتەن ناھىيەسى بىلەن تۇتىشىدۇ، غەربىي تەرىپى لوپ ناھىيەسى بىلەن قوشنا، شەرقتە نۇرى يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. يېزىنىڭ شەرقتىن غەربكە كەڭلىكى 39.6-69.8 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغا ھالقىش ئارىلىقى 142.7-153 كىلومېتىر.
## مەنبەلەر
بوستان يېزىسى

بوستان يېزىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى خوتەن ۋىلايىتى چىرا ناھىيىسى گە قاراشلىق مەمۇرىي يېزا. غەربتە ئۇلۇغساي يېزىسى]] ۋە نۇرى يېزىسى بىلەن تۇتۇشۇپ تۇرىدۇ، شەرقتە بولسا كېرىيە ناھىيىسىنىڭ ئاچچان يېزىسى بىلەن باغلىنىپ تۇرىدۇ.
## مەمۇرىي كەنتلەر
بوستان يېزىسى ۋاكالەت نومۇرى: 653225206. يېزىغا قاراشلىق 14 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار بۇلۇپ، بۇلار: 
*باغبېشى كەنتى، 
*جايتۇز كەنتى، 
*دۆڭباغ كەنتى، 
*بۇزاڭ قىرتۈۋى كەنتى، 
*نەزەرباغ كەنتى، 
*ياقاقاش كەنتى، 
*جىگدە بوستان كەنتى، 
*ئاچما كەنتى، 
*ئاراساي كەنتى، 
*ئاياق قاراسۇ كەنتى، 
*ۋەندەنتۇز كەنتى، 
*باش قاراسۇ كەنتى، 
*ئاراللىق كەنتى، 
*قورۇق كەنتى قاتارلىقلار.

## مەنبەلەر
نۇرى يېزىسى

نۇرى يېزىسى تەكلىماكان قۇملۇقى نىڭ جەنۇبىي چېتى، كوئېنلۇن تېغىنىڭ شىمالىي ئېتىكىگە، چىرا ناھىيەسى نىڭ شەرقىي جەنۇبىغا جايلاشقان،چىرا ناھىيىسىبازىرىغا 120 كىلومېتىر كېلدىغان تاغلىق رايون بۇلۇپ، يېرىم دېھقانچىلىق، يېرىمچارۋىچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىدۇ. يېزىلىق ھۆكۈمەت تۇرۇشلۇق جاينىڭ دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى 2350 مېتىر كېلىدۇ، ئۇنىڭ قارىمىقىدا 188 مەمۇرىي كەنت بۇلۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە تۆت چارۋىچىلىق كەنتى، 44 كەنت گۇرۇپپىسى بار، ئومۇمىي كۆلىمى 5225.5 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ، نوپۇسى 10437 ئادەم، تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 32 مىڭ مو، ئاساسلىقى بۇغداي، قوناق، ياغلىق دانلىق زىرائەتلەر تېرىلىدۇ.
## مەمۇرىي كەنتلەر
يېزا تەۋەسىدە 18 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار بۇلۇپ، 
*قۇمباغ كەنتى، 
*چىمەنباغ كەنتى، 
*يارباغ كەنتى، 
*ئاقتاش كەنتى، 
*تۆۋەن ئاچما كەنتى، 
*ئاچما كەنتى،
*ئاراقۇم كەنتى، 
*يالغۇز باغ كەنتى، 
*دوما كەنتى، 
*رىزەك كەنتى، 
*چارتاش كەنتى، 
*باغبېشى كەنتى، 
*چوڭكۆل كەنتى، 
*قاشيەر كەنتى، 
*لەڭگەر كەنتى، 
*ياچى كەنتى، 
*بۇزاڭ كەنتى، 
*چاغانقۇم كەنتى قاتارلىقلار.
## مەنبەلەر
بۇلاقتاغ رايونى

بۇلاقتاغ رايونى تەۋەلىك جەھەتتە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرىگە، ئۈرۈمچى شەھىرىنىڭ شەرقىي شىمالىغا جايلاشقان، ئۈرۈمچى شەھىرىنىڭ تۆت مەركىزى شەھەر رايونىنىڭ بىرى. جۇڭغار ئويمانلىقىنىڭ جەنۇبىي چېتىگە، تەڭرىتاغ تىزمىسىدىكى بوغدا چوققىسىنىڭ غەربىي شىمالىي ئېتىكىگە جايلاشقان، جەنۇبتا قىزىل تاغ يولى ئارقىلىق تيانشان رايونى بىلەن قوشنا، شەرقىي جەنۇبى داۋانچېڭ رايونى بىلەن تۇتىشىدۇ، غەربىي ساي تېز سۈرئەتلىك تاش يولى ئارقىلىق سايباغ رايونى، يېڭى شەھەر رايونى بىلەن قوشنا، شىمالىي ۋە شەرقىي كۆكتاغ رايونى بىلەن تۇتىشىدۇ.
## مەمۇرىي رايونلىرى
2012-يىلىغىچە، بۇلاقتاغ رايونى قارمىقىدا سەككىز كوچا باشقارمىسى بار : شىمىگۇ كوچا باشقارمىسى، ليۇۋداۋان، ۋېيخۇلياڭ كوچا باشقارمىسى، باداۋان كوچا باشقارمىسى، شىنمىن يولى كوچا باشقارمىسى، جەنۇبىي يېكەنكۆل يولى كوچا باشقارمىسى، يىكەنكۆل شىمالىي يولى كوچا باشقارمىسى، چىداۋان كوچا باشقارمىسى.
## جۇغراپىيەلىك شارائىتى
بۇلاقتاغ رايونى ئۈرۈمچى شەھىرىنىڭ شەرقىي شىمالىغا،جۇڭغار ئويمانلىقىنىڭ جەنۇبىي چېتىگە، تەڭرىتاغ تىزمىسىدىكى بوغدا چوققىسىنىڭ غەربىي شىمالىي ئېتىكىگە جايلاشقان، جەنۇبتا قىزىل تاغ يولى ئارقىلىق تيانشان رايونى بىلەن قوشنا، شەرقىي جەنۇبى داۋانچېڭ رايونى بىلەن تۇتىشىدۇ، غەربىي ساي تېز سۈرئەتلىك تاش يولى ئارقىلىق سايباغ رايونى، يېڭى شەھەر رايونى بىلەن قوشنا، شىمالىي ۋە شەرقىي كۆكتاغ رايونى بىلەن تۇتىشىدۇ.
## ئىقتىسادى
2011-يىلى، بۇلاقتاغ رايونى رايون ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى 113.63 مىليون يۈەنگە يەتكەن، 2010-يىلىدىكىدىن % 15 ئاشقان. بۇلار ئىچىدە، 1-كەسىپنىڭ قوشۇلما قىممىتى 3400 مىليون يۈەنگە يەتكەن، 2010-يىلىدىكىدىن % 2.5 تۆۋەنلىگەن؛ 2-كەسىپنىڭ قوشۇلما قىممىتى 26.68 مىليون يۈەن بولۇپ، 2010-يىلىدىكىدىن % 10.7 ئاشقان؛ 3-كەسىپنىڭ قوشۇلما قىممىتى 86.61 مىليون يۈەن بولۇپ، 2010 -يىلىدىكىدىن % 16.4 ئاشقان، 3 كەسىپنىڭ ئىقتىسادقا قوشقان تۆھپە نىسبىتى بويىچە % 0.03، %24.67، % 75.3 بولغان. 
## ساياھىتچىلىكى
*قىزىلتاغ باغچىسى؛ 
*بۇلاقتاغ مەنزىرە رايونى؛ 
*يېكەنكۆل شەھەر ئاھالىسى مەيدانى.
## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر

تۈر:ئۈرۈمچى شەھىرى
تۈر:شەرقىي تۈركىستان
تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى
شىخۇ شەھىرى

شىخۇ شەھىرى تەڭرى تېغىنىڭ شىمالى ئېتىكى، جۇڭغار ئويمانلىقىنىڭ جەنۇبىي چېتىگە جايلاشقان. ئۇنىڭ شەرقى قاراماي شەھىرى، كۈيتۈن شەھىرى، ساۋەن ناھىيىسى بىلەن تۇتۇشىدۇ، جەنۇبى خېجىڭ ناھىيىسى، نىلقا ناھىيىسى بىلەن تۇتۇشىدۇ، غەربى چىڭگىل ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. شىمالى تولى ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 220 كىلومېتىر، شەرقتىن غەربىكىچە بولغان كەڭلىكى 180 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر مەيدانى 13 مىڭ 700 كۋادرات كىلومېتىر.
## مەمۇرىي رايونلىرى
ئۇنىڭغا 7 بازار، 11 يېزا، 178 كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. ئۇنىڭ تەۋەسىدە شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش-قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك 7-شىسىنىڭ 9 تۇەن-مەيدانى بار، شەھەر رايونىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 267 كىلومېتىر. 1995-يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 336 مىڭ 600 بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە قازاقلار % 6.30 نى، ئۇيغۇرلار 5.17% نى، خەنزۇلار % 79.29 نى، باشقا مىللەتلەر% 9.24 نى تەشكىل قىلىدۇ.
## يەر تۈزۈلۈشى
ئۇنىڭ يەر تۈزۈلۈشى: جەنۇبىي ئېگىز، شىمالى پەس، شەرقىي جەنۇبىدىن غەربىي شىمالغا قىيسىق، تاغلىق رايون % 43.6 نى، تۈزلەڭلىك %44.6 نى، قۇملۇق % 11.8 نى ئىگىلەيدۇ. 17 چوڭ-كىچىك دەرياسى بار.
## بايلىقى
يەر ئۈستى سۇ بايلىقى مىقدارى 1 مىليارد 920 مىليون كۇب مېتىر، تۈزلەڭلىك رايونلارنى تەمىنلەيدىغان يەر ئاستى سۈيى مىقدارى 486 مىليون كۇب مېتىر. ياۋا ھايۋان بايلىقىدىن يىلپىز، سايگاڭ بۆكىنى، قوڭۇر ئېيىق، بۇغا، ئاق بوغۇز بۆكەن، ياۋا چوشقا، ئۇلار قاتارلىقلار بار. ياۋا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن شەمشاد، توغراق، قىيىن، قارلەيلىسى، سۇغىگۈل، قانتېپەر، چۆچۈكبۇيا، توشقان زەدىكى قاتارلىقلار بار. بايقالغان قېزىلما بايلىقىدىن كۆمۈر، تۆمۈر، مىس، ئالتۇن، نېفىت، سىڭىر تاش، گىلائۇبېر تۇزى، ھاك تاش، گرانىت، بېنتونىت قاتارلىقلار بار.
## مەنبەلەر

تۈر:تارباغاتاي ۋىلايىتى
تۈر:شەرقىي تۈركىستان
تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى
دامىكۇ يېزىسى

**دامىكۇ يېزىسى** چىرا ناھىيىسىگە قاراشلىق مەمۇرىي يېزا بۇلۇپ، مەمۇرىي رايون تەۋەلىكى ۋە كۆلىمى 420 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ. ئۇمۇمىي ئاھالىسى 4923 ئائىلە، 19310 ئادەم. ئاز سانلىق مىللەت ئۇيغۇرلار ئومۇمىي ئاھالىنىڭ %99.8 نى ئىگىلەيدۇ. يېزىلاردىكى ئەمگەك كۈچى 5683 ئادەم، كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغىنى تېرىلغۇ يەر ئېتىز كۆلىمى يىلغىچە 2.54 مو. 
## مەمۇرىي كەنتلەر
دامىكۇ يېزىسى ۋاكالەت نومۇرى: 653225202. يېزا تەۋەلىكىدە 17 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار بۇلۇپ، بۇلار:  
*داشكۆل كەنتى، 
*چوقا باش كەنتى، 
*قاشتوغراق كەنتى، 
*ئىلەكئۆستەڭ كەنتى، 
*گۈلتېرىغان كەنتى، 
*چوڭكۆل كەنتى، 
*شورخانا كەنتى، 
*پاچىكەت كەنتى، 
*پۇناق كەنتى، 
*مالقالغان كەنتى، 
*يېڭىئۆستەڭ كەنتى، 
*زىندانكۆل كەنتى، 
*تۈگمەن كەنتى، 
*ئۇقالقاش كەنتى، 
*پۇناق ئورمان كەنتى، 
*قاقشال كەنتى، 
*ئاچما كەنتى ۋە 59 كەنت گۇرۇپپىسى قاتارلىقلار بار.
## يەر شەكلى
دامىكۇ يېزىسىنىڭ يەر شەكلى تۈزلەڭلىك. جەنۇبىي تەرىپى قۇملۇق ئوتلاق تۈزلەڭلىكى، شىمالىي تەرىپىدىكى جاڭگال قاقاسلىق، قۇمساڭ تۇپراققا كىرىدۇ. تەبىئىي ئوتلاق، ياۋا توغراق، يۇلغۇن يېشىللىق 366 مىڭ مو، دېھقانچىلىققا باب  كېلىدىغان ئورمان بىنا قىلىشقا باب كېلىدىغان بوز يەرلىرى بار. دامىكۇ يېزىسى مول ھوسۇل، پۇناق، كاتىيا، كالمان قاتارلىق تۆت سۇ ئامبىرى بار بۇلۇپ، سۇ مەھسۇلاتلىرى مول. بۇلار ئىچىدە مول ھوسۇل سۇ ئامبىرى سۇ مىقدارى ئەڭ كۆپ، قىش پەسلىدىكى سۇ ساقلىنىشى 9 مىليون كۇب مېتىر، ئىگىلىگەن يەر كۆلىمى 3600 مو. سۇ ئامبىرى ئەتراپىنى قۇم بارخانلىرى ئوراپ تۇرىدۇ، يۇقىرى ئېقىنى بولسا تەبىئىي ئوتلاق، سۇ ۋە چۆپلىرى مول،  مەنزىرىسى يېقىملىق.
## بايلىقى
تەبىئىي سۇ ئامبىرى، بۇلاق كۆزى سۈيى سۈزۈك، كۈندىلىك ئۆتۈش مىقدارى 82 كۇب مېتىر بۇلۇپ، ئەۋزەل ساياھەت بايلىق ئەۋزەللىكىگە ئىگە. ئەتراپىدىكى چۆل-جەزىرىلەردە يەنە تەبىئىي ياۋا توشقان زەدىكى، ئوت-چۆپ قاتارلىق قىممەتلىك جۇڭيى دورىلىرى بار. شۇنىڭ بىلەن بىرگە دامىكۇ يېزىسىدا يەنە جەنۇبى ۋە شىمالىنى توغرىسىغا كېسىپ ئۆتكەن ئىككى تەبىئىي ئازگال بار، بىر يىلنىڭ تۆت پەسلىدە سۇ ئۈزلۈكسىز ئېقىپ تۇردىغان بۇلۇپ سۇ مەھسۇلاتلىرى باقمىچىلىقىنىڭ ئاساس شەرتى.
## يېزا ئىگىلىكى
دامىكۇ يېزىسى ھازىر بار بولغان تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 58539.69 مو (بۇنىڭ ئىچىدە يېزا تېرىلغۇ يەر كۆلىمى  58539.69 مو). ئالدىنقى يىلدىكى پىلانلىق زىرائەت تېرىش كۆلىمى 58539.69 مو، ئەمەلىي تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 58539.69 مو. ئاشلىق زىرائىتى تېرلغۇ يەر كۆلىمى 47029 مو. بۇنىڭ ئىچىدە بۇغداي 22109 مو، تەكرار تېرىلغان قوناق 24920 مو؛ ئىقتىسادىي زىرائەت تېرىلغۇ كۆلىمى  7990 مو؛ بېدە تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 1600 مو؛ باشقا زىرائەت تېرىلغۇ كۆلىمى  3520.69 مو. 

2002-يىلى بۇغداي بىرلىك مەھسۇلاتى 464.9 كىلوگرام، ئومۇمىي مەھسۇلاتى 8069500 كىلوگرام؛  قوناق بىرلىك مەھسۇلاتى 401.9 كىلوگرام، ( ئېڭىز تېرىلغۇ كۆلىمىمۇ شۇنىڭ ئىچىدە)، ئومۇمىي مەھسۇلاتى 100155277كىلوگرام؛
كېۋەز بىرلىك مەھسۇلاتى 93.2 كىلوگرام، ئومۇمىي مەھسۇلاتى 435000 كىلوگرام؛ مېۋە-چېۋە بىرلىك مەھسۇلاتى 593.65 كىلوگرام، ئومۇمىي مەھسۇلاتى 570500 كىلوگرام؛ بىر يىلدا 1000  پىلە قۇرتى بېقىش، بىرلىك مەھسۇلاتى 9.09 كىلوگرام، ئومۇمىي مەھسۇلاتى 9091.5 كىلوگرام.
## مەنبەلەر
مۇغاللا بازىرى

مۇغاللا بازىرى شىنجاڭ كېرىيە ناھىيىسىگە جايلاشقان. يېزا ئىگىلىكنى ئاساس قىلىدۇ، يەر ئاز بۇلۇش تۈپەيلىدىن، كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان يەرمۇ ئاز. ئىقتىسادنىڭ ئېشىشى ئاستا، ھاۋا كېلىماتى ناچار، نۇقتىلىق ياردەم بېرىلدىغان، يۆلەيدىغان، چەت، يىراق، نامرات يېزا-بازارلارنىڭ بىرى. مۇغاللا بازىرى شىنجاڭ كېرىيە بوستانلىقى تۈزلەڭلىكىنىڭ ئوتتۇرا قىسمىغا، كېرىيە دەرياسىنىڭ غەربىي قىرغىقىغا جايلاشقان. خوتەن شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 1777 كىلومېتىر كېلىدۇ. شەرقتە  ئويتاغ يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ، غەربىي تەرىپى جاي يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ، شىمالىي تەرىپى يېڭىباغ يېزىسى، جەنۇبتا كۆكيار يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ، ئومۇمىي كۆلىمى 54.47 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ. دېھقانچىلىق رايونلىرىدىكى سۇ مەنبەسى يېتەرلىك، تۇپرىقى مۇنبەت، بايلىقى مول، شەھەر رايونىنىڭ كۆلىمى تەخمىنەن 5 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ. 315-دۆلەت يولىنى شەرق-غەرب يۆنىلىشىدە توغرىسىغا كېسىپ ئۆتىدۇ، كوچىلار غول بولۇپ، كرېست شەكلىنى ھاسىل قىلىدۇ. 
## كىلىماتى
دېڭىز يۈزىدىن ئوتتۇرىچە ئېگىزلىكى 1420 مېتىر كېلىدۇ، تۆت پەسىل ئېنىق، ھاۋا كىلىماتى ئىللىق، قۇرغاق. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل-يېغىن مىقدارى 45.8 مىللىمېتىر، يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2479.8 مىللىمېتىر. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى ℃11.6، 1-ئايدىكى ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى ℃24.3-، 7-ئايدىكى ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى℃41.2. بىر يىلدىكى قىروسىز مەزگىلى 210 كۈن. ئادەتتە شامال كۈچى 3 بال، ئەڭ چوڭ شامال كۈچى 10 بالغا يېتىدۇ. 
## يېزا ئىگىلىكى
پۈتۈن بازار يېزا ئىگىلىك ئىشلەپچىقىرىشىنى ئاساس قىلىنىدۇ. ئاساسلىقى بۇغداي، قوناق، شال، پاختا قاتارلىقلار تېرىلىدۇ. چېگرا ئىچىدە ئىھاتە ئورمان بەلبېغى بار، بوستان كەنتىدە بىر تەبىئىي قۇمۇش كۆلى بار، بازارلىق ھۆكۈمەت خادىملارنى تەشكىللەپ قۇمۇش كۆل كولاش ئېلىپ بارغان، يەنە سۈنئىي بېلىق بېقىش كۆلچىكى بار بۇلۇپ، بېلىجان سېلىپ، سۇ مەھسۇلاتلىرى باقمىچىلىقى بىلەنمۇ شۇغۇللىنىدۇ.
## مەنبەلەر
شەنبە بازار بازىرى

شەنبە بازار بازىرى شىنجاڭكېرىيە ناھىيىسى بازىرىنىڭ غەربىي قىسمىغا جايلاشقان، كېرىيە ناھىيەسى بازىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 155 كىلومېتىر كېلىدۇ، 3155-دۆلەت يولىنىڭ جەنۇب تەرىپىدە. جاي يېزىسى ۋە كۆكيار يېزىسى بىلەن قوشنا، جەنۇب تەرىپى لەڭگەر يېزىسى ۋەئارال يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ، غەربتە توغراغاز يېزىسى بىلەن قوشنا،سىيەك يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ، شەرقتىن غەربكە كەڭلىكى  8.2 كىلومېتىر، ئومۇمىي كۆلىمى 49.33 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ. يەر شەكلى غەربىي جەنۇبتىن شەرقىي شىمالغا قىيسايغان. جەنۇبىي دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى 1490 مېتىر، شىمالىي قىسمى دېڭىز يۈزىدىن 1416.5 مېتىر ئېگىز، دېڭىز يۈزىدىن ئوتتۇرىچە ئېگىزلىكى 1453 مېتىر.
## ئىقلىمى
ھاۋا كىلىماتى قۇرغاق، يامغۇر ئاز ياغىدۇ، يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل-يېغىن مىقدارى 45.8 مىللىمېتىر، يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2479.8 مىللىمېتىر، يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى ℃11.6، 1-ئايدىكى ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى ℃24.3-، 7-ئايدىكى ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى ℃41.2. بىر يىلدىكى قىروسىز مەزگىلى 210 كۈن. يىل بويى غەربىي شىمال شامىلى چىقىدۇ، ئادەتتە شامال كۈچى 5 بال، ئەڭ چوڭ شامال كۈچى 9 بالغا يېتىدۇ. 
## يېزا ئىگىلىكى
بازار تەۋەسىدە 29067 مو تېرىلغۇ يەر بار، ئورمانچىلىق كۆلىمى 11419 مو، ئوتلاق كۆلىمى 12893 مو، چۆل-جەزىرە 43539 مو. پۈتۈن بازار يېزا ئىگىلىك ئىشلەپچىقىرىشىنى ئاساس قىلىدۇ. مېۋىلىك باغ كۆپ بۇلۇپ، قۇرۇق ئۈزۈم كۆپ چىقىدۇ، ياڭاق، ئۆرۈك، چىلان  قاتارلىقلار بار؛ ئاساسلىقى بۇغداي، قوناق، شال،كېۋەز قاتارلىقلار تېرىلىدۇ. ئالاھىدە تېرىقچىلىقىدىن كاۋا بار؛ باقمىچىلىقىدىن پىلە  ئۈجمىسى، ئۆي قۇشلىرى، ئۆي ھايۋانلىرى قاتارلىقلار بار.
## مەنبەلەر
ئارال يېزىسى

**ئارال يېزىسى** دىگەن سۆزلۈك كۆپ خىل مەنە تۈرىنى ئىپادىلىگەن، تۆۋەندىكى مەنە تۈرلىرى بويىچە كۆرۈڭ:
*1.ئارال يېزىسى (كېرىيە ناھىيىسى)، خوتەن ۋىلايىتى كېرىيە ناھىيىسى قارمىقىدىكى يېزا؛
*2.ئارال يېزىسى (يېڭىشەھەر ناھىيىسى)، قەشقەر ۋىلايىتى يېڭىشەھەر ناھىيىسى قارمىقىدىكى يېزا؛
*3.ئارال يېزىسى (يەكەن ناھىيىسى)، قەشقەر ۋىلايىتى يەكەن ناھىيىسى قارمىقىدىكى يېزا؛
*4.ئارال يېزىسى (چەرچەن ناھىيىسى)، بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى چەرچەن ناھىيىسى قارمىقىدىكى يېزا؛
*5.ئارال يېزىسى (چىڭگىل ناھىيىسى)، ئالتاي ۋىلايىتى چىڭگىل ناھىيىسى قارمىقىدىكى يېزا؛
## مەنبەلەر
كۆكتار يېزىسى

كۆكيار يېزىسى شىنجاڭ كېرىيە ناھىيىسى بازىرىنىڭ جەنۇبىغا تەخمىنەن 5 كىلومېتىر كېلىدىغان جايغا جايلاشقان. شەرقىي تەرىپىئارال يېزىسى بىلەن قوشنا،  شىمال تەرىپى جاي يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ، غەربتە ئارىش يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. ئومۇمىي كۆلىمى 54.33 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ، يەر شەكلى غەربىي جەنۇبتىن شەرقىي شىمالغا قىيسايغان، تۇپراق سۇغىرىلما تىنما تۇپراق، دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى تەخمىنەن 1408.3 مېتىر. 
## يېزا ئىگىلىكى
قوشۇمچە مەھسۇلاتلىرىدىن ھۆل-قۇرۇق مېۋە، تېرىلغۇ سايمانلىرى، قول سانائەت مەھسۇلاتلىرى قاتارلىقلار بار، ئالاھىدە مەھسۇلاتلىرىدىن ياڭاق، قۇرۇق ئۈزۈم قاتارلىقلار بار. يېزا بويىچە دېھقانچىلىق ئاساس قىلىنىدۇ، بۇغداي، قوناق،شال، كېۋەز تېرىلىدۇ . قوشۇمچە چارۋىچىلىق، پىلىچىلىك ئىشلىرى بىلەنمۇ شۇغۇلىنىدۇ.
## مەنبەلەر
ئارىش يېزىسى

ئارش يېزىسى شىنجاڭ كېرىيە ناھىيىسى گە جايلاشقان، كېرىيە ناھىيەسى بازىرىغا 13 كىلومېتىر كېلىدۇ، شەرقىي تەرىپى ئارال يېزىسى بىلەن قوشنا، غەربىي تەرىپى لەڭگەر يېزىسى بىلەن قوشنا، جەنۇبتا ھەيۋەتلىك كۇئىنلۇن تېغى بىلەن تۇتىشىدۇ، شىمالىي بىلەن كۆكيار يېزىسى تۇتىشىدۇ، كېرىيە دەرياسىنى كېسىپ ئۆتىدۇ، قۇرۇپ قالغان دەرەخلەرنىڭ كۆلىمى تەخمىنەن 32 مىڭ مو، تېرىلغۇ يەرلەرنىڭ كۆلىمى  10 مىڭ مو، چۆل-جەزىرلەرنىڭ كۆلىمى تەخمىنەن 63.47 مىڭ مو كېلىدۇ. يېزا بويىچە توققۇز كەنت ئاھالە كومىتېتى بار بۇلۇپ، يايلىغان كەنتى، يېڭىئېرىق كەنتى، بەشتاش كەنتى، ئارىش كەنتى، شىرىكە كەنتى، ئاۋاپ كەنتى، يەتتە دۆڭ كەنتى، قوشلاش كەنتى، جىگدەكېچىك كەنتى قاتارلىقلا بار.
## بايلىقى
ئارش يېزىسىنىڭ سۇ بايلىقى مول، سۇغىرىش كۆلىمى 32 مىڭ مو؛ ئورمان كۆلىمى 13951 مو؛ چوڭ تىپتىكى بوراندىن مۇداپىئەلىنىش، قۇمنى تۇراقلاشتۇرۇش تايانچ بازىسى بار، بۇنىڭدىن باشقا يەنە يەر بايلىقى ئىنتايىن مول، يەر تۈز، تۇپراق كۆپىنچە قوڭۇر چۆل تۇپراق، تۇپراق بىر قەدەر نېپىز، تۇپراقتىكى ئورگانىك ماددىلارنىڭ تەركىبى بىرقەدەر تۆۋەن، سۇ ۋە ئوغۇت ساقلاش ئىقتىدارى ناچار، لېكىن يەر ۋە ئوغۇت بىلەن تەمىنلەش ئىقتىدارى ياخشى، كۈن نۇرىنىڭ چۈشۈشى كۈچلۈك،  ئۈنۈملۈك يىغىندى تېمپېراتۇرا يۇقىرى، كېچە بىلەن كۈندۈزنىڭ تېمپېراتۇرا پەرقى چوڭ.

ھاۋا قۇرغاق، ئىسىقلىق ئېنېرگىيەسى تۇلۇق، ياڭاق ئۆسىتۈرۈلىدۇ، ياڭاق، ئانارئىشلەپچىقىرىش تەبىئىي ئەۋزەللىكى ۋە ئۆزگىچە ئېكولوگىيلىك مۇھىت ھازىرلانغان، ياڭاق، ئانار مەھسۇلاتى يۇقىرى، ئانارنىڭ رەڭگى ياخشى، مەيلى تەبىئىي بايلىق ياكى بازار شارائىتى جەھەتتە بولسۇن، غايەت زور يوشۇرۇن كۈچ ۋە كەڭ تەرەققىيات ئىستىقبالىغا ئىگە . ئارش يېزىسىنىڭ يەنە مول ئوت-چۆپ بايلىقى بۇلۇپ، تەخمىنەن 67945 مو تەبىئىي ئوتلىقى بار، تىۋىتلىقئۆچكە بېقىشقا ماس كېلىدۇ، تىۋىت سېتىش ئارقىلىقمۇ ياخشى ئىقتىسادىي ئۈنۈم يارىتالايدۇ.
## مەنبەلەر
يېڭىباغ يېزىسى

يېڭىباغ يېزىسى كېرىيە ناھىيەلىك ھۆكۈمەتنىڭ شەرقىي شىمالىغا جايلاشقان بولۇپ،كېرىيە ناھىيەسى بازىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 11.77 كىلومېتر كېلىدۇ. جەنۇبتا مۇغاللا بازىرى بىلەن تۇتىشىدۇ، شەرقىي تەرىپى ئويتاغ يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ، غەربتە دېھقانچىلىق مەيدانى بار. جەنۇبتىن شىمالغا ئۇزۇنلۇقى  82 كىلومېتر، شەرقتىن غەربكە كەڭلىكى 53.5 كىلومېتىر، كۆلىمى 4333.8 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ، يەر شەكلى جەنۇبتىن شىمالغا سوزۇلغان، دېڭىز يۈزىدىن ئوتتۇرىچە ئېگىزلىكى 1361.5 مېتىر كېلىدۇ.
## كىلىماتى
يېڭىباغ يېزىسى تەكلىماكان قۇملۇقى نىڭ جەنۇبىي چېتىگە جايلاشقان، مۆتىدىل بەلباغ قۇرۇقلۇق تىپىدىكى قۇرغاق كىلىماتقا كىرىدۇ، يىل بويى قۇرغاق، يامغۇر ئاز ياغىدۇ، يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل-يېغىن مىقدارى 458 مىللىمېتىر، يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2479.8 مىللىمېتىر. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى ℃11.6، 1-ئايدىكى ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى℃24.3-، 7-ئايدىكى ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى℃41.2. بىر يىلدىكى قىروسىز مەزگىلى 205 ~ 210 كۈن. ئادەتتە شامال كۈچى 5 بال، ئەڭ چوڭ شامال كۈچى 9 بالغا يېتىدۇ. تۇپراقنىڭ شورلىشىشى بىر قەدەر ئېغىر، جۇغراپىيەلىك مۇھىتى ئىنتايىن ناچار. 
## بايلىقى
*1. سۇ بايلىقى بىرقەدەر مول، سۇ دائىرىسىنىڭ كۆلىمى بىر قەدەر كەڭ بولۇپ، بىر يەر ئاستى سۈيى بار، چوڭ تىپتىكى سۇ ئامبىرى بار، سۇ ئامبىرىنىڭ ئۇزۇنلۇقى بەش كىلومېتىر كېلىدۇ.
*2. يېڭىباغ يېزىسىدا سۇ بايلىقى بىر قەدەر مول بولغانلىقتىن، كەڭ كۆلەمدە تەبىئىي قومۇش كۆلى مەۋجۇت، بۇ يېڭىباغ يېزىسىنىڭ قول ھۈنەرۋەنچىلىك تەرەققىياتى ئۈچۈن پايدىلىق شارائىت يارىتىپ بەرگەن.
*3. يېڭىباغ يېزىسىنىڭ ئارىلىقى قۇملۇققا يېقىن، شۇڭا قۇم بارخانلىقىنىڭ كۆلىمى بىر قەدەر چوڭ، يۇلغۇن، توشقانزەدىكى قاتارلىق ئۆسۈملۈكلەر بار.
*4. پايدىلىنىشقا بولىدىغان بوز يەر ئېچىش كۆلىمى بىر قەدەر چوڭ بولۇپ، ئومۇمىي ئىقتىسادىي زور.
## مەنبەلەر
توغراغاز يېزىسى

توغراغاز يېزىسى شىنجاڭكېرىيە ناھىيىسىبازىرىنىڭ غەربىي قىسمىغا 18 كىلومېتىر كېلىدىغان جايغا جايلاشقان. يېزىنىڭ شىمال تەرىپى شىۋول يېزىسى ۋەسىيەك يېزىسى نىڭ شىمالى بىلەن چېگرىلىنىدۇ، جەنۇبتا لەڭگەر يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ، شەرقتەسىيەك يېزىسى، پەيشەنبە بازار بىلەن تۇتىشىدۇ، غەربىي تەرىپى شىۋول يېزىسى بىلەن قوشنا. يەر شەكلى خۇددى ئۈچ بۇلۇڭغا ئوخشايدۇ، ئومۇمىي كۆلىمى 132.6 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ. يەر شەكلى غەربىي جەنۇبتىن شەرقىي شىمالغا قىيسايغان. دېڭىز يۈزىدىن ئوتتۇرىچە ئېگىزلىكى 1453 مېتىر كېلىدۇ.
## كىلىماتى
توغراغاز يېزىسىنىڭ ھاۋا كىلىماتى ئىللىق ھەم قۇرغاق، يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل-يېغىن مىقدارى 45.8 مىللىمېتىر، يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2479.8 مىللىمېتىر. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى ℃11.6، 1-ئايدىكى ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى ℃24.3-، 7- ئايدىكى ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى ℃41.2. بىر يىلدىكى قىروسىز مەزگىلى 207 كۈن. ئادەتتە شامال كۈچى 5 بال، ئەڭ چوڭ شامال كۈچى 9 بالغا يېتىدۇ.
## مەنبەلەر
شىۋول يېزىسى

**شىۋول يېزىسى** شىنجاڭ خوتەن ۋىلايىتى كېرىيە ناھىيىسى گە جايلاشقان. كېرىيە ناھىيىسى بازىرىغا 38 كېلومىتېر كېلىدۇ. شەرقتە توغراغاز يېزىسى ۋە سىيەك يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ، جەنۇب تەرىپى لەڭگەر يېزىسىبىلەن قوشنا، غەربتە قارقى يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ.
## كىلىماتى
يېزىنىڭ ھاۋاسى ئىللىق، قۇرغاق، يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل-يېغىن مىقدارى 45.8 مىللىمېتىر، يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2479.8 مىللىمېتىر. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى ℃11.6، 1-ئايدىكى ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى ℃24.3-، 7-ئايدىكى ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى ℃41.2. بىر يىلدىكى قىروسىز مەزگىلى 205 ~ 210 كۈن. ئادەتتە شامال كۈچى 3 بال، ئەڭ چوڭ شامال كۈچى 9 بالغا يېتىدۇ. بىر يىلدا 150 كۈن ئەتراپىدا قۇم-بورانلىق ھاۋا رايى كۆرۈلىدۇ.
## مەنبەلەر
قارقى يېزىسى

قارقى يېزىسىكېرىيە ناھىيىسى نىڭ جەنۇبىي قىسمىغا جايلاشقان. قارقى يېزىسىدا 13 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار. 
## مەمۇرىي كەنتلەر
قارقى يېزىسى كېرىيە ناھىيەسى نىڭ جەنۇبىي قىسمىغا جايلاشقان. قارقى يېزىسىدا 13 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار بۇلۇپ، بوستانئېرىق كەنتى، ئاقئۆستەڭ كەنتى، يانتاققاش كەنتى، ئارىش كەنتى، مەكىت كەنتى، قاغىلىق كەنتى، تۈز كۈزلەك كەنتى، بازار توپ كەنتى، شىتلا كەنتى، مازار ئۆستەڭ كەنتى، بەشتوغراق كەنتى، زوڭتال كەنتى، شوركۆل كەنتى قاتارلىقلار بار.
## مەنبەلەر
ئويتوغراق يېزىسى

ئويتوغراق يېزىسى تەكلىماكان قۇملۇقى نىڭ جەنۇبىي چېتىگە جايلاشقان بولۇپ،كېرىيە ناھىيىسى نىڭ شەرقىي تەرپىدە، يېزىنىڭ ئومۇمىي كۆلىمى 43000 مو، قارمىقىدا 11 مەمۇرىي كەنت بار.
## تەبىئىي بايلىقى
تەكلىماكان قۇملۇقى غا يېقىن بولغاچقا تۇپراقنىڭ قۇملىشىشى بىرقەدەر ئېغىر، يېزىدا ئاق تېرەك، ئورمانلارنى ھەممىلا يەردە ئۇچراتقىلى بولىدۇ، ئېتىز-ئېرىقلارنى مۇھاپىزەت قىلىش ئۈچۈن ئۈجمە دەرىخى تىكىلگەن. بۇ يېزا قۇملۇق بىلەن چېگرالىنىدىغان جايغا جايلاشقان، چوڭ ياۋا يۇلغۇنلۇق بار، ئاساسلىقى قوناق، كېۋەز قاتارلىق زىرائەتلەر تېرىلىدۇ.
## مەنبەلەر
ئاچچان يېزىسى

ئاچچان يېزىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى خوتەن ۋىلايىتى كېرىيە ناھىيەسى بازىرىنىڭ جەنۇبىغا 500 كىلومىتىر كېلىدىغان جايغا جايلاشقان. شەرقتە نىيە يېيىق يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ، غەربىي تەرپىچىرا ناھىيىسى نىڭ نۇرى يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ، شىمالىي تەرىپى ئويتوغراق يېزىسى، ئارال يېزىسى ۋەلەڭگەر يېزىسى بىلەن قوشنا. جەنۇب-شىمال ئۇزۇنلۇقى 170 كىلومېتىر، شەرقتىن غەربكە كەڭلىكى  122 كىلومېتىر، ئومۇمىي كۆلىمى 10247.26 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ. ئورمانچىلىق كۆلىمى 2617.1 مو، ئوتلاق كۆلىمى 5818500 مو، مۇزلۇق، تاغ تىزمىسى، چۆللۈك قاتارلىقلارنىڭ كۆلىمى 8876.2 كۋادرات كىلومېتىر، ئومۇمىي كۆلەمنىڭ %66.83 نى ئىگەلىگەن.
## كىلىماتى
يېزىنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل-يېغىن مىقدارى 113.1 مىللىمېتىر، يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى℃2، 1-ئايدىكى ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرسى نۆلدىن تۆۋەن ℃30-، 7-ئايدىكى ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى ℃25. بىر يىلدىكى قىروسىز مەزگىلى 170 كۈن، ئادەتتە شامال كۈچى 4 بال، ئەڭ چوڭ شامال كۈچى 8 بالغا يېتىدۇ.
## يېزا ئىگىلىكى
بۇ يېزىدا بۇغداي، قوناق، ئاق ئارپا، پۇرچاق، قىچا قاتارلىق زىرائەتلەر تېرىلىدۇ. ياڭاق، ئۆرۈك قاتارلىق مېۋىلەر چىقىدۇ. بۇ يېزىنىڭ دائىرىسى كەڭ، بايلىقى مول، كىشىنى جەلپ قىلىدىغان مەنزىرسى بار.
## مەنبەلەر