open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
رادىي

left|thumb|250px

1896 - يىلى فرانسىيىلىك ئالىم بېككېرېل تەجرىبە ئىشلەش جەريانىدا، قۇياش يورۇقلۇقى چۈشمىگەن ئەھۋالدا، قارا قەغەزگە ئورالغان ئۇران تۇزىنىڭمۇ سۈرەت نېگاتىپىنى نۇرلاندۇرغانلىقىنى بايقىغان. بۇنىڭدىن، ئۇ ئۇران تۇزىنىڭ سىرلىق بىر خىل نۇر چىقىرىدىغانلىقى، باشقىچە ئېيتقاندا، ئۇران ئېلېمېنتىنىڭ تەبىئىي رادىئوئاكتىپلىققا ئىگە ئىكەنلىكىگە ھۆكۈم قىلغان. بۇ بايقىلىش كيۇرى ئەر - خوتۇننىڭ ناھايىتى زور قىزىقىشىنى قوزغىدى. ئۇلار ئالدى بىلەن ئۇراننىڭ رادىئوئاكتىپلىق كۈچىنىشىنىڭ پەقەت ئۇراننىڭ سانلىق مىقدارىغا ئوڭ تاناسىپ بولۇپ، باشقا ئامىللارغا مۇناسىۋەتسىز ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىدى. ھەر خىل ئېلېمېنتلار ۋە ئۇلارنىڭ بىرىكمىلىرىنىڭ رادىئوئاكتىپلىق ئېففېكتلىرىنى سىستېمىلىق تەتقىق قىلىش ئارقىلىق، ئۇلار1898 - يىلى7 - ئايدا رادىئوئاكتىپ ئېلېمېنت پولونىينى بايقىدى. پولونىي دېگەن بۇ ئىسىمنى كيۇرى خانىم ئۆزىنىڭ ۋەتىنى پولشانى خاتىرىلەپ قويغان. شۇ يىلى11 - ئايدا، ئۇلار يەنە يېڭى بىر خىل رادىئوئاكتىپ ئېلېمېنت − رادېينى بايقىغانلىقىنى ئېلان قىلدى. بۇ بايقاش فىزىكا ساھەسىدىكىلەرنى يەنە بىر قېتىم لەرزىگە سالدى. ئەمما بەزى خىمىيە ئالىملىرى بۇنىڭغا شۈبھىلەنگەنىدى. بۇنىڭ ئۈچۈن، كيۇرى ئەر - خوتۇن ئىنتايىن جاپالىق شارائىتتا،54 ئاي ۋاقىتتا ئاندىن نەچچە ئون توننا ئاسفالت رۇدىسىدىن1 .0 گرام رادىي خلورىدنى تاۋلاپ چىقتى. ئەينى چاغدا ئۇلار ئامالسىزلىقتىن ئىنتايىن ئاددىي سايمانلاردىن پايدىلىنىپ توننا - توننا رۇدىلارنى بىر تەرەپ قىلغانىدى. ئۇلار چوڭ ئىدىشتا رۇدىلارنى ئېرىتىپ، تۆمۈر قازاندا ئېرىتمىنى ھورلاندۇرغان، كۈنلەپ - كۈنلەپ كۆپ مىقداردىكى غىدىقلىغۇچى ۋە چىرىتكۈچى تۇز كىسلاتاسى، سۇلفات كىسلاتاسى، ئاممونىي گىدروكسىد، شۇنداقلا سېسىق (پالاق) تۇخۇم پۇرىقى چىقىپ تۇرغان زەھەرلىك گاز − ھىدروگېن سۇلفىد بىلەن ھەپىلىشەتتى. كيۇرى خانىم كېيىن بۇ بىر بۆلەك «قەھرىمانلىق مەزگىل» نى ئەسلەپ مۇنداق دېگەن: «مەن بىر قېتىمدا20 كىلوگرام ماتېرىيالنى تاۋلىدىم، نەتىجىدە، كىچىككىنە كەپە تىندۇرما ماددا ۋە ئېرىتمىلەر قاچىلانغان چوڭ قۇتىلار بىلەن تولۇپ كەتتى، قاچىلارنى يۆتكەش، ئېرىتمىلەرنى تۆكۈش، قازاندا قايناۋاتقان ماتېرىياللارنى نەچچە سائەتلەپ توختىماستىن قوچۇپ ئېرىتىشلەر بولسا ھەقىقەتەن كىشىنى ئىنتايىن چارچىتىدىغان بىر خىل خىزمەت ئىدى.» رادىينىڭ بايقىلىشى رادىئوئاكتىپلىق ھادىسىلەرگە بولغان تەتقىقاتنى ئىلگىرى سۈرۈپ،19 - ئەسىردىكى بەزى ئەنئەنىۋى ئىلمىي نۇقتئىنەزەرلەرنى تەۋرىتىپ قويدى، شۇڭلاشقا رادىي كىشىلەر تەرىپىدىن «زامانىمىزنىڭ ئۇلۇغ ئىنقىلابچىسى» دەپ نام ئالدى..

## مەنبەلەر

## مەنبەلەر

تۈر:ئېلېمېنتلار
خلور گازى

ئۇمۇمىي

ئېلېكترون قەۋىتى:thumb

فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى

ئاتوم خۇسۇسىيىتى

ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى:	-1, +1, +3, +5, +7

ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:	175 pm

ئىزوتوپلىرى:

قوللىنىشى:

تارىخى:

بايقىلىشى:

بىرىكمىلىرى:

سۇيۇق خىلور:thumb

گاز خىلور:thumb
## مەنبەلەر
راۋاپ

left|thumb|350px|
left|thumb|250px|يەنە بىر خىل شەكلى
left|thumb|250px|دولان راۋابى
**Rawap**

## تارىخ
## قۇرۇلما

ئۇيغۇر چالغۇلىرى ئىچىدە كەڭ ئومۇملاشقان ۋەكىللىك خاراكتېردىكى بىر خىل چالغۇ ئەسۋابى. راۋاب ئادەتتە قۇلاق ئورنى، دەستىسى ۋە راۋاب بېشىدىن ئىبارەت ئۈچ قىسىمدىن تۈزۈلىدۇ. راۋاب كۆپرەك ياڭاق، ئۆرۈك، چىنار ياغاچلىرىدىن ياسىلىدۇ. يۈزىگە يىلان تېرىسى ئىشلىتىلىدۇ.

راۋابنىڭ خەلق ئارىسىدا قەشقەر راۋابى، دولان راۋابى، چاپلىما راۋاب، باس راۋاب قاتارلىق خىللىرى بار.

دولان راۋابى ئۇيغۇرلارنىڭ ئەنئەنىۋى چالغۇ ئەسۋابى بولۇپ، دولانلىقلارنىڭ توي - تۆكۈن، مەشرەپ ۋە تۈرلۈك پائالىيەتلىرىدە كەڭ تۈردە چېلىنىدىغان ئۆزگىچە بىر خىل چالغۇ ئەسۋاب. ئاساسلىق تارلىرى ئۈچەي، قوشۇمچە تارلىرى سىم تارىدىن ئىبارەت.

## چالماق
## چالغۇچى
## ئىش
## قاراڭ
## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇرچە چالغۇلار
قالۇن

**قالۇن**

## تارىخ
## قۇرۇلما
## چالماق
## چالغۇچى
## ئىش
## قاراڭ
## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر
خۇشتار

**خۇشتار**

## تارىخ
## ئۇمۇمى
خۇشتار - ئۆزىنىڭ كۆركەم شەكلى ۋە يېقىملىق ئاۋازى بىلەن ئۇيغۇر مۇزىكا ئوركىستىرىدىن ئورۇن ئېلىپ، تاماشىبىنلارنى ئۆزىگە جەلپ قىلىۋاتقان بىر خىل چالغۇ. خۇشتارنىڭ دەستىسى ئۈستىگە قۇشنىڭ سۈرىتى چۈشۈرۈلگەن، ئاساسىي گەۋدىسى چاپلىما راۋابقا ئوخشاش ياغاچ تارشىلىرىدىن چاپلىنىپ ياسىلىدۇ. چېلىش ئۇسۇلى غىجەك بىلەن ئوخشاش بولۇپ، ئاۋازى سۈزۈك ۋە جاراڭلىق ئاڭلىنىدۇ.

## قۇرۇلما
## چالماق
## چالغۇچى
## ئىش
## قاراڭ
## سىرتقى ئۇلاش
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇرچە چالغۇلار
دۇتار

دۇتار ئۆگىنىش قوللانمىسى ھەققىدە خۇشخەۋەر

تالانتلىق سازەندە، دۇتار ماھىرى تۇرسۇنجان توختىمەمەت تۈزگەن ‹‹دۇتار ئۆگىنىش قوللانمىسى›› ناملىق كىتاپ بازارغا سېلىندى.
بۇ كىتابتا دۇتار ئۆگىنىش نەزەرىيەلىرى ۋە دۇتارغا ئائىت مەلۇماتلار سۆزلىنىپ، سىزنىڭ دۇتار ئۆگىنىشىىڭزگە ياردەم بىرىدۇ. مەزكۇر كىتاب ھازىرغىچە دۇتار ئۆگىنىش توغرىسىدا ھېچقانداق نەزەرىيىۋى ماتىريال بولماسلىقتەك بوشلۇقنى تولدۇرغان بولۇپ، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۇزۇن يىللىق تارىخقا ئىگە بولغان يېقىملىق سازى دۇتار ھەققىدە مۇكەممەل تونۇشقا ئىگە بولۇشنى، شۇنداقلا دۇتار ئۆگۈنۈشنى خالايدىغان دوستلارنىڭ ئەڭ ياخشى ياردەمچىسى بولالايدۇ. ئۆزلىكىمىزگە تەۋە بولغان بارلىق شەيئىلەر ئىچىدە دۇتار ھەم بىزنىڭ پەخرىمىز ھېساپلىنىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇرچە چالغۇلار
ئەلىي باباجان

left|thumb|350px|ئەلىي باباجان

تۈركىيە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى

## مەنبەلەر
كىسلاتا

ھۆججەت:Hazard C.svg

كىسلاتا- سۇدىكى ئېرىتمىسىدە ئىئونلىنىپ ھىدروگېن ئىئونى ھاسىل قىلىدىغان ئېلېكترولىد ماددىلارنى كۆرسىتىدۇ. نۇرمال ئەھۋال ئاستىدا كۆيدۈرۈش، چىرىتىش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە بولۇپ، بىر قىسىملىرى دىماقنى غىدىقلىغۇچى پۇراققا ئىگە (ئاز بىر قىسىملىرىنىڭ پۇرىقى ھەتتا زەھەرلىك).
نۇرمالدا +H بولغان ماددا.
## مەنبەلەر
ﺗﯩﻴﯩﭙﭽﺎﻥ ﺋﯧﻠﯩﻴﻮﻑ

ﺗﯩﻴﯩﭙﭽﺎﻥ ﺋﯧﻠﯩﻴﻮﻑ(1930-1989)

ﮬﺎﺯﯨﺮﻗﻰ ﺯﺍﻣﺎﻥ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺷﯧﺌﯩﺮﯨﻴﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﺋﺎﺳﺎﺳﭽﯩﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﺑﯩﺮﻯ،ﻣﻪﻣﻠﯩﻜﻪﺕ ﺋﯩﭽﻰ ﯞﻩ ﺳﯩﺮﺗﯩﺪﺍ ﺯﻭﺭ ﺋﺎﺑﺮﻭﻱﻗﺎﺯﺍﻧﻐﺎﻥ ﺋﺎﺗﺎﻗﻠﯩﻖ ﺷﺎﺋﯩﺮ، ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﺸﯘﻧﺎﺱ ﺗﯩﻴﯩﭙﭽﺎﻥ ﺋﯧﻠﯩﻴﻮﻑﺷﻪﺭﻕ ﻧﺎﺧﺸﯩﺴﻰﺗﯜﮔﯩﻤﻪﺱ ﻧﺎﺧﺸﺎﺗﯚﮬﻤﻪﺕ ﻗﯘﺭﺑﺎﻧﻰ...ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺗﻮﭘﻼﻣﻼﺭﻧﯩﯔ ﻣﯘﺋﻪﻟﻠﯩﭙﯩﺪﯗﺭ.ﺋﯘ ﻳﯧﯖﻰ ﮬﺎﻳﺎﺕ ﯞﯨﻪ ﭘﺎﺭﻻﻕ ﻛﯧﻠﻪﭼﻪﻛﻨﯩﯔ ﻳﺎﻟﻘﯘﻧﻠﯘﻕ ﻛﯜﻳﭽﯩﺴﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ،ﻳﯜﻛﺴﻪﻙ ﮬﯚﺭﻣﻪﺗﻜﻪ ﺋﯧﺮﯨﺸﻜﻪﻥ ﻣﻮﻝ -ﮬﻮﺳﯘﻟﻠﯘﻕ ﺷﺎﺋﯩﺮ،ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺷﯧﺌﯩﺮﻟﯩﺮﻯ ﻧﺎﮬﺎﻳﯩﺘﻰ ﻛﯚﭖ ﺗﯩﻠﻼﺭﻏﺎ ﺗﻪﺭﺟﯩﻤﻪ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ ﮬﻪﻣﺪﻩ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﯩﻤﯩﺰﺩﺍ ﺳﺎﻟﻤﺎﻕ ﺋﻮﺭﯗﻥ ﺗﯘﺗﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻲﻣﯩﺮﺍﺳﻘﺎ ﺋﺎﻳﻼﻧﻐﺎﻥ.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
تۈر:ئۇيغۇرلار
چاڭ

بۇ قەدىمكى چەكمە چالغۇلار تۈرىگە تەۋە بولۇپ، خىلمۇ خىل شەكىلدىكى مۇزىكىلار، بولۇپمۇ شاد - خۇرام ھېسس

## تارىخ
## قۇرۇلما
## چالماق
## چالغۇچى
## ئىش
## قاراڭ
## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر
Kaltek top

thumb|327x327px
كالتەك توپ Baseball---كالتەك بىلەن كىچىك توپنى ئۇرۇشنى ئاساس قىلىدىغان كۆپ كىشلىك تەنھەركەت تۈرى.
Choyla top

مەيدان

ئىككى كىشلىك

تەنھەركەتچىلەر كۆرشىۋاتىدۇ

بىر توپ ئۇرۇش
پەي توپ

left|thumb|350px|
left|thumb|350px|مەيدان
left|thumb|350px|پالاق
left|thumb|350px|پەي توپ
left|thumb|350px|پەي توپلار
**پەي توپ**
## مەنبەلەر
Tiktak top

left|thumb|320px|
left|thumb|320px|توپ ۋە ئۇستەل
left|thumb|320px|مۇسابىقە مەيدانى
left|thumb|320px|
left|thumb|320px|تۇتۇش ھالىتى
left|thumb|320px|توپ ھەركىتى
left|thumb|320px|توپ ھەركىتىڭ باشقا شەكلى
**Tiktak top**
## مەنبەلەر
دېئوكسىرىبونۇكلېئىك كىسلاتا

left|thumb|200px|ھەركەتچان كۆرنىشى
left|thumb|200px|خىمىيىۋىلىك تۈزلىشى
left|thumb|200px|ھەركەتچان كۆرنىشى

دېئوكسىرىبونۇكلېئىك كىسلاتا/دېئوكسىرىبونۇكلېئوتىد/ئوكسىگېنسىزلانغان رىبو يادرو كىسلاتاسى/ئانتىئوكسىبرىدلىق كىسلاتا (**DNA**)
## مەنبەلەر
كالتەك توپ

كالتەك توپ بولسا توپ ئۇرۇشنى ئاساسىي ئالاھىدىلىك قىلغان بىر خىل كوللىكتىپلىق ، قارشى تۇرۇشچانلىقى ناھايىتى كۇچلۇك بولغان تەنھەركەت تۈرى . ئۇنىڭ خەلىقئارادا تارقىلىشى كەڭ ، تەسىرى بىرقەدەر كۇچلۇك بولۇپ ، «كۈرەشچانلىق ۋە ئەقىل پاراسەتنىڭ بىرىكمىسى« دەپ ئاتالغان . ئامرىكا ۋە ياپۇنىيىدە بىر قەدەر كەڭ بولۇپ ، «دۆلەت توپ« دەپ ئاتالغان . كالتەك توپ قائىدىسىدە مۇسابىقىگە قاتناشقان ئادەم سانى ئەڭ ئاز دىگەندە 9 ئادەم بولىدۇ ، دەپ بەلگىلەنگەن ، ئوخشاش تۇردىكىلەردىن يەنە **قورغان توپ** بار .  كالتەك توپ ئەزالىرى ھۇجۇمچى ۋە قوغدىغۇچى دەپ ئىككىگە بۆلىنىدۇ ، توپ كالتىكى ۋە پەلەي بىلەن بىر يەلپۇگۇچسىمان كالتەك توپ مەيدانىدا ئېلىپ بېرىلىدۇ . مۇسابىقىدە ، ئىككى تەرپ ئالمىشىپ ھۇجۇم قىلىدۇ ، ھۇجۇم قىلغان تەرەپ ئەزاسى ئەسلى ئورنىغا غەلبىلىك قايتىپ كىلەلىسە ، بىر نومۇرغا ئېرىشىدۇ . توققۇز مەيداندا ئەڭ يۇقىرى نومۇرغا ئېرىشكەن تەرەپ ئۇتقان بولىدۇ .
1845 يىلى ، ئامرىكىلىق ئالىكساندىر（Alexander Joy Cartwright） ئىسمى ۋە ئۇرۇش ئۇسۇلىنى بىرلىككە كەلتۇرۇپ ، تارىختىن بۇيانقى بىرىنجى قېتىملىق كالتەك توپ مۇسابىقىسىنى تۇزدى . تۇزگەن مەيدان شەكلى ۋە چوڭ كىچىكلىكى ھازىرغىچە ئىشلىتىلىۋاتىدۇ ، ھەمدە رەسمىي تۇردە **كالتەك توپ**（Baseball）دىگەن بۇ ئىسىمنى ئىشلەتتى . ئۇنىڭ ئىچىدىكى كۆپ قىسىم قائىدىلەر داۋاملىق ئىشلىتىلدى ، **كالتەك توپ** دىگەن بۇ ئىسىم ھازىرغىچە ئىشلىتىلىۋاتىدۇ . چۇنكى ھازىرقى زامان كالتەك توپ ھەركىتى ئەنگىلىيىدە بارلىققا كىلىپ ، ئامرىكىدا تەرەققىي قىلغان . 1839 يىلى ، ئامرىكا نىۇيورك شىتاتىنىڭ كۇپاس بازىرىدا تارىختىن بۇيانقى تۇنجى قېتىملىق كالتەك توپ مۇسابىقىسى ئۆتكۇزۇلدى . 1860 يىلى ، ئامرىكىدا كەسپىي كالتەك توپ ماھىرلىرى بارلىققا كېلىشكە باشلىدى . 1871 يىلى ئامرىكىدا «دۆلەتلىك كەسپىي كايتەك توپ ماھىرلىرى تەشكىلاتى« قۇرۇلدى ؛ 1876 يىلى ، بۇ تەشكىلات «دۆلەتلىك كالتەك توپ بىرلەشمىسى« دەپ ئۆزگەرتىلدى . 1881 يىلى ، باشقا بىر دۆلەتلىك كەسپىي كالتەك توپ تەشكىلاتى قۇرۇلدى ، يەنى كىيىنكى «ئامرىكا كەسپىي كالتەك توپ بىرلەشمىسى« . 1884 يىلى تۇنجى قېتىم بۇ ئىككى تەشكىلات چىمپيونلۇق مۇسابىقىسى ئۆتكۇزۇلدى ، يەنى «دۇنيا كالتەك توپ چىمپيونلۇق مۇسابىقىسى« . شۇنىڭدىن كىيىن ، 1910 يىللىق ئامرىكا زوڭتۇڭى ۋىليام（William Howard Taft）كالتەك توپ تەنھەركىتىنىڭ ئامرىكا «دۆلەت توپ« ى ئىكەنلىكىنى رەسمىي تەستىقلىدى ."L"
## مەنبەلەر
ASP

ASP بولسا قىستارتىلغان سۆز، قوللىنىش دائىرسىگە قاراپ ئوخشىمايدۇ.

## دائىرە

:تۈر:ئېلېكتىرون

:تۈر:ئاسترونومىيە
Astronomical Society of the Pacific 

:تۈر:مالىيە
Average Selling Price 

ASP شىركىتى

:تۈر:كومپيۇتېر تىلى

ASP-Active Server Pages

تۆۋەندىكى مەزمۇن Active Server Pages - مىكروسوفىت شىركىتىنىڭ بىر خىل تور تېخنىكىسىغا قارىتىلغان.

ASP بولسا مىكروفوست شىركىتىنىڭ دىنامىك ئۇسۇلدا ھاسىل قىلىدىغان تور بەتلەر ئۈچۈن ئىشلىگەن تۇنجى مۇلازىمىتېردا ئىجرا بولىدىغان كود ماتورى. 

مىكروسوفىت شىركىتىنىڭ ئاكتىپ كودلاش ئۆلچىمىگە توشىدىغان ھەرقانداق تىلنى ASP پروگراممىسى تۈزۈش ئۈچۈن ئىشلىتىش مۈمكىن. ئىشلىتىگەن تۇنجى پروگرامما تىلى بولسا VBscript. مەسىلەن تۆۋەندىكى كود :











ياكى ئاددىي شەكلىدە











بولسا Hello world دېگەن سۆزنى بىر Html بەتنىڭ ئىچىگە چىقىرىپ بېرىدۇ.

تۈر:كومپيۇتېر تىلى
تۈر:ئاتالغۇ
راكېتا

left|thumb|350px|راكېتا
 

ئارقىغا تېپىش كۈچىدىن پايدىلىنىپ ئالغا ئىلگىرىلەيدىغان بىر خىل ئۇچۇش ئۈسكۈنىسى. سۈرئىتى ناھايىتى تېز ، ئاساسلىقى سۇنئىي ھەمراھلارنى ئاسمان بوشلۇقىغا ئېلىپ چىقىش ئۇچۇن ئىشلىتىلىدۇ . يەنە بىرى ، يىراق مۇساپىلىق باشقۇرۇلىدىغان بومبىلارنىڭ ئىتتىرگۇچىسى قىلىپ ئىشلىتىلىدۇ .
## مەنبەلەر
پەنجاب تىلى

[left|thumb|400px|دۇنيادا [پەنجاب تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
ھىندىستان, پاكىستان ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 88مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ھىندۇ-ئارىئان تىللىرى
سىندى تىلى

پاكىستان ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 88.3مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ھىندۇ-ئارىئان تىللىرى
مويۇنچۇر قاغان مەڭگۈ تېشى

**مويۇنچۇر قاغان مەڭگۈ تېشى**

بۇ مەڭگۈ تاش يادىكارلىقى 1909- يىلى موڭغۇلىيەدىكى سېلىنگا دەرياسى ۋە شىنە ئۇسۇ كۆلى بويىدىن تېپىلغانلىقى ئۈچۈن ، يەنە «شىنە ئۇسۇ مەڭگۈ تېشى» دەپمۇ ئاتالغان. بۇ ئەل ئەتمىش بىلگە قاغان دەپ ئاتالغان مويۇنچۇر قاغان (747- 759- يىللىق) نىڭ تۆھپىسى ئۈچۈن ئورنىتىلغان يەنە بىر يادىكارلىق.

مويۇنچۇر ئەسلىدە ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ قاغانى كۆل بىلگە قاغان (742- 747- يىللار) نىڭ ئوغلى بولۇپ، ئۇنىڭ ئەسلى ئىسمى تۇريان ئىدى . مەنبەلەردە يەنە ئەل بىلگە يابغۇ ۋە قارا قاغان دەپمۇ ئاتالغان. مەڭگۈ تاشقا جەمئىي 50 قۇر خەت ئويۇلغان بولۇپ، ئۇنىڭدا مويۇنچۇر قاغان نامىدىن ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنى دەسلەپكى تارىخى، ئۇنىڭ دادىسىغا ياردەملىشىپ كېيىنكى شەرقىي تۈرك خانلىقىغا قارىشى ئېلىپ بارغان ئۇرۇشلىرى، كېيىن قارلۇق، توققۇز تاتار باسمىل قاتارلىق قەبىلىلەرگە ئېلىپ بارغان جازا ئۇرۇشلىرى، تاڭ سۇلالىسىگە قىلغان يۈرۈشلىرى، تابغاچ ۋە سوغداقلارغا سېلىنگا دەرياسى بويىدا بايبالىق شەھىرىنى سالدۇرغانلىقى قاتارلىق تارىخىي ۋەقەلەر بايان قىلىنغان. ئەھمىيەتلىك يېرى شۇكى، «مويۇنچۇر قاغان مەڭگۈ تېشى» دا كونا- يېڭى تاڭنامىلەردە تىلغان ئېلىنمىغان بىر قىسىم ۋەقەلىكلەر خاتىرلەنگەندىن سىرت، يەنە كونا- يېڭى تاڭنامىلەردە خاتىرلەرگەن بىر قسىم ۋەقەلىكلەر تېخىمۇ كونكىرېت، تېخىمۇ ئېنىق ۋە تېخىمۇ جانلىق كۆرسىتىپ بېرىلگەن.
## مەنبەلەر

تۈر:مەڭگۈ تاشلار
لومې

left|thumb|250px|لومې
left|thumb|250px
**لومې** بولسا توگو دىكىبىخاھار 2006 نوپۇس بار، لومېنىڭ 737،751 نوپۇسىبار، خىمالىكاڭ لىك 6.8°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 1°12.
## مەنبەلەر
توققۇز ئۇيغۇر قاغان مەڭگۇ تېشى

بۇ يادىكارلىقنىڭ تولۇق ئاتىلىشى «توققۇز ئۇيغۇر ئاي تەڭرىدە قۇت بولمىش ئالىپ بىلگە قاغان مەڭگۈ تېشى» دۇر. ئۇ 1899-يىلى موڭغۇلىيەدىكى ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ پايتەختى بولغان قارا بالغاسۇن شەھىرىنىڭ يېقىن ئەتراپىدىكى سايرام كۆلى بويىدىن تېپىلغانلىقى ئۈچۈن،«توققۇز ئۇيغۇر قاغان مەڭگۈ تېشى» دەپمۇ ئاتالغان. «توققۇز ئۇيغۇر قاغان مەڭگۈ تېشى» غا قەدىمكى تۈركچە، سوغدىچە ۋە خەنزۇچە ئۈچ خىل يېزىقتا خەت ئويۇلغان بولۇپ، ئۇنىڭ قەدىمكى تۈركچە تېكىستى ئىنتايىن ئېغىر دەرىجىدە بۇزغۇنچۇلۇققا ئۇچۇرىغان، پەقەت ئىنتايىن ئاز قىسىمىلا ساقلىنىپ قالغان، سوغدىچە قىسىمىمۇ بۇزغۇنچىلىققا ئۇچىرىغان بولۇپ، ئانچە كۆپ ساقلىنىپ قالمىغان، پەقەت خەنزۇچە قىسىمىلا مۇكەممەلرەك ساقلىنىپ قالغان بولۇپ، ساقلىنىپ قالغان قسىمى تەخمىنەن 1600خەت ئەتراپىدا كېلىدۇ. «توققۇز ئۇيغۇر قاغان مەڭگۈ تېشى» ئورخۇن ئۇيغۇرخانلىقىغا دائىر يادىكارلىقلارنىڭ ئىچىدە ئومۇمىي تەزكىرە شەكىلىدە يېزىلغان مۇھىم بىر مەڭگۈ تاش بولۇپ، ئۇنىڭدا ئاساسلىقى كۆل بىلگە قاغان (742-747-)يىللار دەۋرىدىن تارتىپ تاكى ئاي تەڭرىدە قۇت بولمىش ئالپ بىلگە قاغان (يەنى ئادالەت قۇچقان قاغان، 808-821-يىللار تەخىتتە ئولتۇرغان) دەۋرىگىچە بولغان ئورخۇن ئۇيغۇر خانلقىنىڭ تارىخى، ئادالەت قۇچقان قاغاننىڭ خانلىق ھاكىمىيىتىنى ۋە زېمىن تېررىتورىيىسىنى مۇستەھكەملەش يولىدا كۆرسەتكەن تۆھپىلىرى،بۆگۈ قاغاننىڭ مانى دىنىنى قوبۇل قىلىش ، جۇڭغا ۋە تارىم ۋادىلىرىغا يۈرۈش قىلىپ، بېشىبالىق، كۇچار قاتارلىق جايلارنى تىبەتلەردىن قايتۇرۇپ ئالغانلىقى مەدھىيىلەنگەن. خەنزۇچە قىسىمدىكى خاتىرىلەرگە ئاسالانغاندا، بۇ يادىكارلىق ئۇيغۇر ئۇرخۇن خانلىقىدا بىرنەچچە ئەۋلات باش ۋەزىرى بولغان ئىل ئۈگەسى تەرىپىدىن تەخمىنەن مىلادىيە 814-يىلى ئورنىتىلغان بولۇپ، ئۇنىڭ ئاپتۇرى باغا تارقان دېگەن كىشى ئىكەن.
## مەنبەلەر
سېۋرېي مەڭگۈ تېشى

بۇ مەڭگۈ تاش يادىكارلىق 1969-يىلى موڭغۇلىيەنىڭ دۆلىتىمىزنىڭ گەنسۇ ئۆلكىسى بىلەن تۇتىشىدىغان سېۋرېي دېگەن يېرىدىن (يەنى ئىدزىنغۇل دەرياسىنىڭ سۈيى قۇيۇلىدىغان گاخون، سوغ دەپ ئاتىلىدىغان ئىككى كۆلنىڭ شەرقىي شىمالىدا) تېپىلغان. بۇ مەڭگۈ تاشنىڭ بىر يۈزىگە يەتتە قۇر سوغدىچە خەت ئويۇلغان بولۇپ، ئېغىر دەرىجىدە بۇزۇنچىلىققا ئۇچىرىغان بولغاچقا، بەزى مەسىلىلەرنى ئايدىڭلاشتۇرۇش خېلىلا قىيىن. رۇس تۈركولوگى كىلياشتورنى بۇ يادىكارلىقنىڭ سوغدىچە قىسىمىدىكى «ئۇيغۇر قاغان»،ۋە قەدىمكى تۈركچە قىسىمىدىكى « ئىنگى ياغلاقار» دېگەنگە ئاساسلىنىپ، سېۋرېي مەڭگۈ تېشى ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ قاغانى بۆگۈ قاغان (759-780-يىلار) دەۋرىگە مەنسۇپ، ئۇ بۆگۈ قاغان تاڭ سۇلالىسىدىكى ئۆڭلۈك-سۆيگۈن توپلىڭىنى باستۇرۇپ بولۇپ چاڭئەندىن ئايرىلىپ موڭغۇلىيە ۋادىسىدىكى دۆلىتىگە قايتىپ كېتىۋېتىپ چېگرىسىغا كەلگەندە ئورناتقان تۆھپە خاتىرە تېشى، دەپ قارايدۇ. بىراق ئېلىمىز تۈركولوگى گېڭ شىمىن قاتارلىقلار بۇ مەڭگۈ تاشنى گەنجۇ ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ بىرىنچى قاغانى دانىشمەن قاغان ( 933-يىلىدىن ئىلگىرى تەختتە ئولتۇرغان) دەۋرىگە مەنسۇپ، دەپ قارايدۇ.
## مەنبەلەر
كۇردىستان

**كۇردىستان** بولسا ئاسىيا جايلاخكان بىر
دۇلات. دۇلات تىلى بولسا كۇرد تىلى. يار مايدانى 390 مىڭ 000 كۇۋادىرات كىلومەتىر، نوپۇسى 30 مىللىئون 000 مىڭ. , خىمالىكاڭ لىك 37.00°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 43°00. كۇردلار بۇ يەردە ياشايدۇ.
## مەنبەلەر
نېئاپول

**نېئاپول** بولسا ئىتالىيە دىكىبىخاھار 2008 نوپۇس بار، نېئاپولنىڭ 964،193  نوپۇسىبار، 117.27 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 40.50°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 14°15، رايونمۇرى 04.
## مەنبەلەر
سىتسىلىيە

left|thumb|250px|سىتسىلىيە
left|thumb|250px
**سىتسىلىيە** بولسا ئىتالىيە دىكىبىخاھار 2008 نوپۇس بار، سىتسىلىيەنىڭ 5،036،666 نوپۇسىبار، 25،708 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان.
## مەنبەلەر
لومبارد

left|thumb|250px|لومبارد
left|thumb|250px
**لومبارد** بولسا ئىتالىيە دىكىبىخاھار 2006 نوپۇس بار، لومباردنىڭ 9،714،640 نوپۇسىبار، 23،861 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان.
## مەنبەلەر
لىنگالاچە

[left|thumb|400px|دۇنيادا [لىنگالاچەدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
كونگو دېموكراتىك جۇمھۇرىيىتى ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 8مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:نىگېر-كوڭو تىللىرى
Fransuz tili

[Fransuz tili rim tilining bir terkiwi qismi bolup, asasliq fransiye, kanadada (asasliqi yéngi birunswik we kébek rayonlirida), bélgiyede (waloni, biryussil we flandiriye rayonining bezi sheherliride), Amérika Qoshma Shtatlirida (bolupmu lu'iziyan we men shitatlirida), shiwtisariyede (üch asasliq dölet tilining biri)qollinilidu.

Fransuzche dunyadiki bashqa bezi dölet we rayonlarda ikkinchi yaki üchinchi til qatarida ishlitilidu. Mesilen, konggo démokiratik jumhuriyiti, fransuz tili rayonidiki eng köp nopusluq dölet, shundaqla fransuz tili resmi til yaki qoshumche resmi til bolghan 29 döletning biri. Gherbi afriqidiki döletlerning mutleq köpchiliki we yene meghrip döletlirimu mushu qatargha kiridu. Bu döletlerning mutleq köpchiliki kona fransuz we bélgiye mustemlikiliri. Afriqining iwariye tumshuqi we gabongha oxshash bezi döletliride, pütünley fransuz tili qollinilidu.

Franisyede fransuz tili dölet musteqillikining muhim körsetküchliridin biri: jumhuriyet tili fransuz tili (1958-yilidiki asasi qanunning ikkinchi maddisi); yene shundaqla pütün dunyadiki fransuz medeniyiti we fransuz idiyisining heriket küchi.

Dunyada 201milyon kishi teripidin heqiqi asasliq til süpitide ishlitilidighan (dunya fransuz tili teshkilatining 2009-yilliq sitatiskisi), 309 milyon kishi teripidin qoshumche til yaki chetel tili süpitide qollinilidighan fransuz tili, dunyada eng köp sözlinidighan tillar ichide tötinchi orunda turidu. Mezkur til birleshken döletler teshkilatining alte resmi tili we ikki xizmet tilining biri, yawropa ittipaqigha oxshash dunyawi teshkilatlarning resmi yaki xizmet tili hésaplinidu. Kona fransuz réjimi, ruslarning char padishahi taki girmaniye we ispaniye padishahlirigha qeder, fransuz tili, éngliz we ispan tillirining qatarida asasliq déplomatiye tili bolup keldi. Emma, xelqara iqtisadi we ilmi tetqiqat saheliride, barghanséri éngli'iz tili teripidin bésilip kétiwatidu.

Fransuz tilining tereqqiyatida fransuz akadémiyisi we nurghun ziyaliylarning roli intayin chong. Bu til yene "akadémik tili" diyilidu. Adette, bu tilni terplesh üchün, fransuz diramatorgi mollérning ismi bilen "mollér tili" dep atilidu.

## Tarix
## Shéwe
## Grammatika

## Sözlük
## Yéziq
## Fonologiye
## Qarang
## Sirtqi ulash
ماراتىچە

ھىندىستان ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 90مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ھىندۇ-ئارىئان تىللىرى
مالايالامچە

[left|thumb|300px|دۇنيادا [مالايالامچەدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
ھىندىستان ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 37مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:دىراۋىد تىللىرى
ساردىنىيە ئارىلى

left|thumb|250px|ساردىنىيە ئارىلى
left|thumb|250px
**ساردىنىيە** ئارىلى بولسا ئىتالىيە دىكىبىخاھار 2008 نوپۇس بار، ساردىنىيەنىڭ 1،670،219 نوپۇسىبار، 24،090 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان.
## مەنبەلەر
كورسىكا ئارىلى

left|thumb|450px|كورسىكا ئارىلى
left|thumb|250px
كورسىكا ئارىلى بولسا فرانسىيە دىكىبىخاھار 2006 نوپۇس بار، كورسىكانىڭ 302،000 نوپۇسىبار، 8،680 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 42.9°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 9°5، رايونمۇرى 04.
## مەنبەلەر
مولداۋىيە تىلى

[left|thumb|400px|دۇنيادا [مولداۋىيە تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
مولداۋىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 4مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:رومەن تىللىرى
فرىزانچە

[left|thumb|200px|دۇنيادا [فرىزانچەدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
گوللاندىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 0.5مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:گېرمان تىللىرى
فىلىپىنچە

فىلىپپىن ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 90مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ئاۋسترونېزىيە تىللىرى
گۇئارانچە

پاراگۋاي ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 7مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:يېڭى دۇنيا تىللار
گۇجارات

left|thumb|250px|گۇجارات
left|thumb|250px
**گۇجارات** بولسا ھىندىستان دىكىبىخاھار 2001 نوپۇس بار، گۇجاراتنىڭ 50،671،017 نوپۇسىبار، 196،077 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 23.21°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 72°68.
## مەنبەلەر
تىگرىنىيەچە

[left|thumbnail|400px|دۇنيادا [تىگرىنىيەچەدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
ئېفىئوپىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 6.7مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:ئاڧرو-ئاسيا تىللىرى
زۇلۇچە

[left|thumb|400px|دۇنيادا [زۇلۇچەدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
جەنۇبىي ئافرىقا ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 10مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:نىگېر-كوڭو تىللىرى
پاشتوچە

[left|thumb|400px|دۇنيادا [پاشتوچەدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
ئافغانىستان ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 40مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:ئىران تىللىرى
پەنجاب

**پەنجاب** بولسا ھىندىستان ۋە پاكىستان دىكىبىخاھار 2006 نوپۇس بار، پەنجابنىڭ 110،000،000 نوپۇسىبار، 255،706 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان.
## مەنبەلەر
تونگاچە

[left|thumb|400px|دۇنيادا [تونگاچەدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
تونگا ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 0.105مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ئاۋسترونېزىيە تىللىرى
بىھارى تىلى

[left|thumb|400px|دۇنيادا [بىھارى تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
ھىندىستان ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 170مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:ھىندۇ-ئارىئان تىللىرى
جۇڭگوچە

**جۇڭگوچە** (خەنزۇچە: **中文**) كۆرسىتىشكە بولىدۇ :
*خەنزۇ يېزىقى (汉字) : جۇڭگو ۋە باشقا شەرقىي ئاسىيادىكى دۆلەتلەردە يولغا قويۇلغان يېزىقچىلىق سىستېمىسى｡
*خەنزۇچە (汉语) : كەڭ مەنىدىن ئېيتقاندا ، خەنزۇچە دىكى بارلىق تىلنى كۆرسىتىدۇ (يەنى پۇتۇڭخۇا تىل ۋە ھەر قايسى خەنزۇچە دىئالېكتلىرى)｡
**پۇتۇڭخۇا (普通话) : تار مەنىدىن ئېيتقاندا ، جۇڭگوچە «پۇتۇڭخۇا» نى كۆرسىتىدۇ｡
*جۇڭگو تىلى (中国语言) : بەزى ئەھۋاللاردا ، جۇڭگوچە مۇ جۇڭگو مىللەتلىرى ئىشلىتىدىغان يېزىقى ۋە تىلى كۆرسىتىدۇ｡
ساردىنىيە تىلى

[left|thumb|250px|دۇنيادا [ساردىنىيە تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
ئىتالىيە ساردىنىيە ئارىلى ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 1.85مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:رومەن تىللىرى
باشقۇرتچە

[left|thumb|250px|دۇنيادا [باشقۇرتچەدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
رۇسىيە باشقورتوستان ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 1.3مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.

## ئۈلگە

## مەنبەلەر

تۈر:تۈرك تىللار ئائىلىسى
باشقۇرتىستان

left|thumb|250px|باشقۇرتىستان
left|thumb|250px
**باشقۇرتىستان ** (رۇسچە:Республика Башкортостан)(باشقۇرغۇچە: Башҡортоста́н Респу́бликаһы، باشقۇرتۇستان یۇمھوریەتىُ) بولسا رۇسىيە دىكىبىخاھار 2002 نوپۇس بار، باشقورتوستاننىڭ 4،104،336 نوپۇسىبار، 143،600 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان.

## مەنبەلەر
ئاقساراي ۋىلايىتى

left|thumb|250px|ئاقساراي ۋىلايىتى
left|thumb|250px
**ئاقساراي( Aksaray) ۋىلايىتى** بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، ئاقساراينىڭ 425،612 نوپۇسىبار، 7،626 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 38.25°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 33°51، پوقتانومۇرى 068 رايۇننومۇرى 0382.

## ئېتمولوگىيە
## تارىخ
## رايون
## جۇغراپىيە
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
## دۆلەت باغچىسى
## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر

تۈر:تۈركىيە
ئاماسيا ۋىلايىتى

left|thumb|350px|ئاماسيا ۋىلايىتى
left|thumb|250px
left|thumb|250px
left|thumb|250px
**ئاماسيا ۋىلايىتى** بولسا تۈركىيە دىكى بىر ۋىلايەت بولۇپ 2007 نوپۇس بار، ئاماسيا شەھىرىنىڭ نوپۇسى 352،452. 5،520 كۇۋادىرات كىلومېتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاشقان. شىمالى كەڭلىك 40.41°، شەرقى ئۇزۇنلۇك 35°41غا توغرا كېلىدۇ . پوچتانومۇرى 05 رايۇن نومۇرى 0358.ۋىلايەت تەۋەسىدە يەنە بىر ئۇيغۇر ناھىيەسىمۇ بار بولۇپ 1989-يىلى تەسىسى قىلىنغان .

## ئېتمولوگىيە
## تارىخ
## رايون
## جۇغراپىيە
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
## دۆلەت باغچىسى
## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر

تۈر:تۈركىيە
ئەنقەرە ۋىلايىتى

left|thumb|350px|ئەنقەرە ۋىلايىتى
**ئەنقەرە ۋىلايىتى** بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، ئەنقەرەنىڭ 5،017،914 نوپۇسىبار، 25،706 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 39.36°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 32°30، پوقتانومۇرى 06 رايۇننومۇرى 0312.

## ئېتمولوگىيە
## تارىخ
## رايون
## جۇغراپىيە
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
## دۆلەت باغچىسى
## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر

تۈر:تۈركىيە
ئانتاليا ۋىلايىتى

left|thumb|350px|ئانتاليا ۋىلايىتى
left|thumb|250px
left|thumb|250px
left|thumb|250px
**ئانتاليا ۋىلايىتى** بولسا تۈركىيە دىكى بىر خاھار 2007 نوپۇس بار، ئانتاليانىڭ 2،070،663 نوپۇسى بار، 20،723 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاشقان، شىمالى ىكاڭ لىك 37.10°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 30°56، پوچتانومۇرى 07 رايۇننومۇرى 

## ئېتمولوگىيە
## تارىخ
## رايون
## جۇغراپىيە
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
## دۆلەت باغچىسى

## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر

تۈر:تۈركىيە
چۇۋاشىيە

left|thumb|350px|چۇۋاشىيە
thumb|250px|left
left|thumb|250px
**چۇۋاشىيە** ياكى **چۇۋاشىتان** بولسا رۇسىيەفېدېراتسىيىسىگە قاراشلىق ئۆزئەرك (ئاپتونوم) بىر جۇمھۇرىيەت بولۇپ، چۇۋاشىيەنىڭ 1،313،754 نوپۇسى بار، يەر كۆلىمى 18،300 كۋادىرات كىلومېتىردۇر.
## مەنبەلەر
ئاغرى ۋىلايىتى

left|thumb|250px|ئاغرى ۋىلايىتى
left|thumb|250px
left|thumb|250px
**ئاغرى ۋىلايىتى** بولسا تۈركىيە دىكى بىخاھار، 2007ئاغرىنىڭ 571.243 نوپۇسى بار، 11،376 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاشقان، شىمالى كەڭلىك 39.40°، شەرىقى ئۇزۇنلۇك 43°10، پوچتانومۇرى 04 رايۇننومۇرى 0472.

## ئېتمولوگىيە
## تارىخ
## رايون
## جۇغراپىيە
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
## دۆلەت باغچىسى
## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر

تۈر:تۈركىيە
ئارتۋىن ۋىلايىتى

left|thumb|350px|ئارتۋىن ۋىلايىتى
left|thumb|250px
left|thumb|250px
left|thumb|250px
**ئارتۋىن( Artvin )ۋىلايىتى** بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، ئاغرىنىڭ 191،934 نوپۇسىبار، 7،436 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 41.08°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 41°50، پوقتانومۇرى 08 رايۇننومۇرى 0466.

## ئېتمولوگىيە
## تارىخ
## رايون
## جۇغراپىيە
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
## دۆلەت باغچىسى
## سىرتقى ئۇل [[تۈر:تۈركىيە]] اش

## مەنبەلەر
دېنىزلى ۋىلايىتى

left|thumb|350px|دېنىزلى ۋىلايىتى
left|thumb|250px
left|thumb|250px
left|thumb|250px
**دېنىزلى ۋىلايىتى** بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، دېنىزلىنىڭ 907،558 نوپۇسىبار، 11،868 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 37.44°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 29°17، پوقتانومۇرى 020 رايۇننومۇرى 0258.

## ئېتمولوگىيە
## تارىخ
## رايون
## جۇغراپىيە
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
## دۆلەت باغچىسى
## سىرتقى ئۇلاش

تۈر:تۈركىيە
مانىسا ۋىلايىتى

left|thumb|350px|مانىسا ۋىلايىتى
**مانىسا ۋىلايىتى** بولسا تۈركىيە دىكى بىرشەھەر 2007 نوپۇس بار، مانىسانىڭ 1،278،657 نوپۇسىبار، 13،810 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاشقان، شىمالى كەڭ لىك 38.44°، شارىقى ئۇزۇنلۇك 28°07، پوچتانومۇرى 045 رايۇن نومۇرى 0236.

## ئېتمولوگىيە
## تارىخ
## رايون
## جۇغراپىيە
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
## دۆلەت باغچىسى
## سىرتقى ئۇلاش

تۈر:تۈركىيە
مۇغلا ۋىلايىتى

left|thumb|350px|مۇغلا ۋىلايىتى
left|thumb|250px
left|thumb|250px
**مۇغلا ۋىلايىتى** بولسا تۈركىيە دىكى بىرشەھەر 2007 نوپۇس بار، مۇغلانىڭ 793،785 نوپۇسىبار، 13،338 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاشقان، شىمالى كاڭلىك 37.01°، شەرىقى ئۇزۇنلۇك 28°30، پوچتانومۇرى 048 رايۇن نومۇرى 0252.

## ئېتمولوگىيە
## تارىخ
## رايون
## جۇغراپىيە
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
## دۆلەت باغچىسى
## سىرتقى ئۇلاش

تۈر:تۈركىيە
ئۇشاق ۋىلايىتى

left|thumb|350px|ئۇشاق ۋىلايىتى
left|thumb|250px
**ئارداھان ۋىلايىتى Uşak ili** بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، ئارداھاننىڭ 334،115 نوپۇسىبار، 5،341 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 38.31°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 29°20، پوقتانومۇرى 064 رايۇننومۇرى 0428.

## ئېتمولوگىيە
## تارىخ
## رايون
## جۇغراپىيە
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
## دۆلەت باغچىسى
## سىرتقى ئۇل [[تۈر:تۈركىيە]] اش
چانقىرى ۋىلايىتى

left|thumb|350px|چانقىرى ۋىلايىتى
left|thumb|250px
**چانقىرى ۋىلايىتى** بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، چانقىرىنىڭ 273،089 نوپۇسىبار، 7،388 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 40.44°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 33°21، پوقتانومۇرى 018 رايۇننومۇرى 0376.

## ئېتمولوگىيە
## تارىخ
## رايون
## جۇغراپىيە
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
## دۆلەت باغچىسى
## سىرتقى ئۇلاش
## مەنبەلەر

تۈر:تۈركىيە
بىنگۆل ۋىلايىتى

left|thumb|350px|بىنگۆل ۋىلايىتى
left|thumb|250px
**بىنگۆل ۋىلايىتى** بولسا تۈركىيە دىكى بىرشەھەر 2007 نوپۇس بار، بىنگۆلنىڭ 245،243 نوپۇسى بار، 8،125 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاشقان، شمالى كەڭلىك 39.02°، شەرىقى ئۇزۇنلۇق 40°40، پوچتا نومۇرى 012. رايون نومۇرى 0426.

## ئېتمولوگىيە
## تارىخ
## رايون
## جۇغراپىيە
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
## دۆلەت باغچىسى
## سىرتقى ئۇلاش

تۈر:تۈركىيە
ئىزمىر ۋىلايىتى

**ئىزمىر ۋىلايىتى** نوپۇسى 3،769،000 نەپەر [2007] ، يەر كۆلىمى 11،973 كم ، خىمالىكاڭ لىك 38.29°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 27°08، پوچتانومۇرى 035 رايوننومۇرى 0232.

## ئېتمولوگىيە
## تارىخ
## رايون
## جۇغراپىيە
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
## دۆلەت باغچىسى
## سىرتقى ئۇلاش
تۇنيۇقۇق

** تۇنيۇقۇق** ( *ئەسلى* *يېزىلىشى : 𐱃𐰆𐰪𐰸𐰸* )

(?788 ——？ 668)

پەخرىي نامى بويلاباغا تارقان بولۇپ، تۈرك خانلىقى ( كۆك تۈرك خانلىقى دەپمۇ ئاتىلىدۇ، 552 ــ 745- يىللار ) نىڭ ئاخىرقى مەزگىلى، ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ دەسلەپكى مەزگىلىدە ئۆتكەن سىياسىيۇن، ھەربىي ئىستىراتېگىيىچى، مۇتەپەككۇر ۋە ئەدىب. ئاشىدى (*خىتايچە : 阿史德*) لار تۈرك خانلىقى دەۋرىدە ئاشىنا (*خىتايچە :阿史那*) دىن كېيىن تۇرىدىغان ئىككى ھۆكۈمران قەبىلىنىڭ بىرى ئىدى. ئۇ كېچە – كۈندۈز ئەل- ئولۇسىنىڭ غېمىنى يەيدىغان ۋەتەنپەرۋەر، خەلقپەرۋەر زات ئىدى. ئۇ مۇشۇنداق قابىلىيەت ۋە يۇقىرى ئەخلاققا ئىگە بولغاچقا دۆلەتنىڭ سىياسىي ۋە ھەربىي ئىشلىرىغا قاتناشقان. تۈرك خانلىقى ئىككىگە بۆلۈنۈپ كەتكەندە ئۇ غەربىي تۈرك خانلىقىنىڭ قاغانى ئىلتەرىش ( ؟ ـ 691 ) قاغاننىڭ قەبىلىلەرنى بىرلەشتۈرۈپ، تۈرك خانلىقىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشىگە ھەمدەم بولغان ۋە ئۇنىڭ ھۆكۈمرانلىق مەزگىلى ( 683 ـ 716- يىللار )، بىلگە قاغاننىڭ ھۆكۈمرانلىق دەۋرى ( 716 ــ 734- يىللار )غىچە بولغان ئارىلىقتىكى ئۈچ خانغا باش ۋەزىر بولغان.

تۇنيۇققۇق ---ئادىز قەبلىسىدىن چىققان (؟) زېھنى ئوچوق بۇ ئادەم ياش ۋاقىتلىرىدا "چاڭئەن "دە بىلىم ئاشۇرغان ،ۋەتەنپەرۋەر -خەلقپەرۋەر ئەلەم ۋە قەلەمدە تەڭ يىتىشكەن ھەربى ئىشلار ئالىمى ئىدى ، تۇنيۇققۇق مەڭگۈ تىشى بۇنىڭ گۇۋاچىسىدۇر .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
بىلگە قاغان

كۆك تۈرك خانلىقنىڭ قاغانى

## پايدىلانغان مەنبەلەر

## مەنبەلەر
كۆك تۈرك خانلىقى دەۋرىدىكى مەڭگۈ تاشلار

كۆك تۈرك خانلىقى دەۋرىدىكى مەڭگۈ تاشلار

1. كۆل تىگىن مەڭگۈ تېشى

2. بىلگە قاغان مەڭگۈ تېشى

3. تۇنيۇقۇق مەڭگۈ تېشى

4. كۇلىچۇر مەڭگۈ تېشى

5. چۇرېن مەڭگۈ تېشى
## مەنبەلەر

تۈر:مەڭگۈ تاشلار
ئورخۇن يېنىسەي مەڭگۈ تاشلىرى

ئورخۇن يېنىسەي مەڭگۈ تاشلىرى

 
1. ئۇيۇغ- تارلىق مەڭگۈ تېشى

2. ئۇيۇغ- ئارخان مەڭگۈ تېشى

3. ئۇيۇغ- تۇران مەڭگۈ تېشى

4. ئۇلۇق كەم ئوتتۇق تاش مەڭگۈ تېشى

5. بەگدە مەڭگۈ تېشى

6. كەمچىك قىيا بېشى مەڭگۈ تېشى

7. چاقۇل مەڭگۈ تېشى

8. ئاچۇرا مەڭگۈ تېشى

9. ئۇيبات مەڭگۈ تېشى

10. تۇبا مەڭگۈ تېشى

تۈر:مەڭگۈ تاشلار

## مەنبەلەر
سۇدىجىن مەڭگۈ تېشى

بۇ يادىكارلىق 1909-يىلى موڭغۇلىيىنىڭ سۇدىجىن (بەزى ماتىرىياللاردا سۇجى دېيىلگەن) دېگەن يېرىدىن تېپىلغان. مەڭگۈ تاشقا جەمئىي 11 قۇر قەدىمكى تۈركچە خەت ئويۇلغان، يادىكارلىق تېكىستىنىڭ قەھرىمانى بويلا قۇتلۇق تارقان ئىسىملىك قىرغىز قەبىلىسىنىڭ فېئودال ئاقسۆڭىكى بولۇپ، يادىكارلىق تېكىستىدە ئۇبنىڭ ئۇيغۇرلار زېمىنىدا تۇرۇۋاتقانلىقى، ئىنتايىن باي كىشى ئىكەنلىكى، ئون قوتان چارۋىسى، سانسىزلىغان يىلقىسى بارلىقى، ئائىلە ئەزالىرىنىڭ ئىنتايىن كۆپ ئىكەنلىكى ، ھەتتە ئۆزىنىڭ مانى روھانسىغا 100 چاكار ۋە تۇرالغۇ ئۆي بەرگەنلىكى قاتارلىق ئەھۋاللار خاتىرىلەنگەن. بۇ يادىكارلىقنىڭ تەۋەلىكى ۋە دەۋرى ھەققىدە تۈركولوگ گېڭ شىمىن ئەپەندى ئۇنىڭ 1-ۋە 4- قۇرىدىكى «مەن ئۇيغۇرلار يېرىدىكى ياغلاقار قاغان تۇرشلۇق جايغا كەلدىم»، «مېنىڭ شۆھرىتىم، نامىم كۈنچىقىشتىن تارتىپ كۈنپېتىشقىچە تارالدى» دېگەنلەرگە ئاساسلىنىپ، «بۇ ۋاقىتتا قىرغىزلاپ ئۇيغۇرلارنىڭ كونا زېمىنلىرىنى ئىشغال قىلىپ بولغان، خەنزۇچە ماتېرىياللاردىن بىلىشىىمىزچە بۇ ۋەقە 840-يىلىدىن كېيىن بولغان، شۇڭا بۇ پىكىرنى رۇس ئارخېئولوگى ئا. ن. بېرنىشتاممۇ قوللايدۇ. سۇدىجىن مەڭگۈ تېشىنىڭ ئىگىسى گەرچە قىرغىز دەپ قارالسىمۇ، بىراق قىرغىزلار كېيىنكى ئۇرخۇن خانلىقىنىڭ تەركىبىگە كىرگەن قەبىلىلەرنىڭ بىرى بولۇپ، يادىكارلىقتىكى يايلاق جەمئىيىتىدىكى چارۋىچى فېئوداللارنىڭ ئائىلەر ئىگىلىكى ۋە مانى دىنىنىڭ ئائىلىلەرگىچە سىڭىپ كىرگەنلىكى ھەققىدىكى مەلۇماتلار ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى دەۋرىدىكى بىر قىسىم تارىخىي مەسىلىلەرنى تەتقىق قىلىشتا مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. كىشىنى تېخىمۇ جەلپ قىلارلىقى شۇكى، س. گ. كىلياشتورنى بويا قۇتلۇق يارقان بويلا قۇتلۇق تارخاندۇر. ئۇ ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ ئەڭ ئاخىرقى قاغانىنى ئۆلتۈرگەن قاتىل، دەپ قارايدۇ.

پايدالانغان ماتېرياللار:

1.ئەھمەد سۇلايمان قۇتلۇق،ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ قىسقىچە تارىخى
## مەنبەلەر
بايابالىق شەھىرى

**بايابالىق** شەھىرى ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ ئوردۇبالىق شەھىرىدىن قالسىلا 2- ئورۇندا تۇرىدىغان مۇھىم شەھىرى.

باي بالىق

## مەنبەلەر
قاراباغ

thumb|291x291px|تاغلىق قاراباغنىڭ خەرىتىسى
**تاغلىق قاراباغ**، قارا باغ مۇرات III دەۋرىدە 1578- يىلى تۈركلەرنىڭ ھاكىمىيىتى ئاستىغا كىرگەن. 18- ئەسىرگىچە ئوسمانلىلار بىلەن ساف ئەۋىلەر ھاكىمىيىتى ئوتتۇرىسىدا ئىدارە قىلىنىپ كەلگەن. 18- ئەسىردە پەناھ ئەلىي بەگ قاراباغ خانلىقىنى قۇرغان. رۇسلار 1813- يىلى قاراباغنى چاڭگىلىغا كىرگۈزىۋالغاندىن كېيىن، نوپۇس جەھەتتىن ئۈستۈن ئورۇندا تۇرىدىغان تۈركلەرنىڭ نوپۇس تەڭپۇڭلۇقىنى ئاستىن – ئۈستۈن قىلىش ئۈچۈن رايونغا بىر تۈركۈم ئەرمىنىلەرنى كۆچۈرگەن. 1917- يىلى ئۆكتەبىر ئىنقىلابىدىن كېيىن، قاراباغ 1919- يىلى ئەزەربەيجانغا قوشۇۋېتىلگەن. 1923- يىلى 24 ئىيۇندا ئاپتونوم رايون بولۇپ قۇرۇلغان. 1985- يىلى گورباچيۋنىڭ سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ دۆلەت رەئىسى بولۇپ سايلىنىشى بىلەن دۆلەت مىقياسىدا مەيدانغا كەلگەن ئەركىن مۇھىتنى ئۆز مەنپەئەتىگە خىزمەت قىلدۇرۇشنىڭ كويىدا يۈرگەن ۋە سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ئىمتىيازلىق مىللەتلەردىن بىرى بولۇشتەك ئارتۇقچىلىقىدىن پايدىلىنىپ قاراباغنىڭ ئەرمەنىستان ياكى رۇسىيىگە قوشۇۋېتىلىشى پىلانلانغان.

9- يىلىغا كەلگەندە قارا باغنىڭ ئاپتونوم رايون ئورنى ئەمەلدىن قالدۇرۇلۇپ بىۋاستە ئەرمەنىستان (ئەرمىنىيە) قوشۇۋېلىنغان. رۇس قوراللىق كۈچلىرى 1990- يىلى 20- يانۋاردا باكۇغا بېسىپ كىرىپ 143 گە يېقىن ئەزەرى تۈركىنى ۋەھشىلەرچە قىرغىن قىلغان. تاغلىق قاراباغ ئەرمەنىلىرى رۇسىيە ۋە ئەرمەنىستاننىڭ ياردىمى بىلەن ئىسيان كۆتۈرگەن بىر مىليوندىن ئارتۇق ئەزەرى تۈركىنى رايوندىن مەجبۇرى كۆچۈرگۈزۋەتكەن. رۇسلارنىڭ ياردىمىگە ئېرىشكەن ئەرمەنىستان قوراللىق كۈچلىرى بىلەن قاراباغ ئەرمەنلىرى 1992- يىلى 26- فېۋرالدا 10000 نوپۇسى بولغان غوجالىغا بېسىپ كىرىپ ئەر ئايال، قېرى ياش ئايرىماستىن 1300 گە يېقىن ئەزەرى تۈركىنى قىرغىن قىلغان ۋە قانچە مىڭلىغان كىشىنى ئېغىر يارىدار قىلغان. 1990-يىلى ئەزەربەيجان – ئەرمەنىستان ئۇرۇشى پارتلىغان. تاغلىق قارا باغ 1991-يىلى تاغلىق قاراباغ جۇمھۇرىيىتى نامى ئاستىدا مۇستەقىللىقىنى ئېلان قىلغان بىراق ئەرمەنىستان بولۇپ ھېچقانداق بىر دۆلەت رەسمىي ئېتىراپ قىلمىغان. رۇسلارنىڭ چوڭ ياردىمىگە ئېرىشكەن ئەرمەنىلەر قاراباغىنى ئىشغال قىلىشنى مۇۋپپەقىيەتلىك ھالدا تاماملىغان. ئىككى تەرەپ ئوتتۇرىسىدا تىنچلىقنى ئىشقا ئاشۇرۇش مەقسىتىدە ياۋروپا بىخەتەرلىك ۋە ھەمكارلىق تەشكىلاتى دائىرىسدە 1992-يىلى 24-مارت ئا.ق.ش، رۇسىيە فېدېراتسىيىسى ۋە فرانسىيە قاتارلىق دۆلەتلەردىن تەشكىل تاپقان مىنسك گۇرۇپىسى قۇرۇلغان. بۇ گۇرۇپپىنىڭ ئۈچ ئەزاسىنىڭ ھەممىسى ئەرمەنىي تەرەپتارىدۇر ۋە ئەرمەنىستانغا ھېچقانداق بىر بېسىم ئىشلىتىپ باقمىغان. دېمىسمۇ بۇ سەۋەبتىن بىرەر نەتىجىگە ئېرىشىش مۇمكىن بولمايتتى ئەلۋەتتە. ئەرمەنىلەر ئەزەربەيجان تۇپراقلىرىنى چاڭگىلىغا كىرگۈزۋالغاندىن كېيىن 1994-يىلى 9- مايدا قىرغىزىستاننىڭ پايتەختى بىشكەكتە ئىككى تەرەپ ئوتتۇرىسىدا ئۇرۇش توختىتىش كېلىشىمنامىسى ئىمزالانغان. تەخمىنەن 20 يىلدىن بېرى ئەرمەنىلەر ئەزەربەيجان زېمىنىنى قانۇنسىز ھالدا ئىشغال قىلىشنى داۋاملاشتۇرماقتا. بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى بىخەتەرلىك كېڭىشى 1993- يىلى 20- ئاپرېلدا 822 نومۇرلۇق قارار ماقۇللاپ، ئەرمەنىستاندىن ئەزەربەيجان زېمىندىن چېكىنىپ چىقىپ كېتىشىنى تەلەپ قىلغان. كېينچە 853، 874 ۋە 884 نومۇرلۇق قارار ماقۇللاپ بۇرۇنقى قارارىنى يەنە بىر قېتىم كۈچكە ئىگە قىلغان.
## مەنبەلەر
ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى دەۋرىدىكى مەڭگۈ تاشلار

ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى دەۋرىدىكى مەڭگۈ تاشلار:
*بايانچۇر مەڭگۈ تېشى
* بىلگە قاغان مەڭگۈ تېشى
* سۇجۇ مەڭگۈ تېشى
* سەۋرەي مەڭگۈ تېشى
* تېرخىن مەڭگۈ تېشى
* تۈر:مەڭگۈ تاشلار

## مەنبەلەر
ﺋﯚﻣﻪﺭ ﻫﻪﻳﻴﺎﻡ

ﺋﯚﻣﻪﺭ ﻫﻪﻳﻴﺎﻡ(1040---1123)

ﺋﯚﻣﻪﺭ ﻫﻪﻳﻴﺎﻡ ﻧﯩﯖﺸﺎ ﭘﻮﺭﺩﺍ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ ﻣﯘﺗﻪﭘﭙﻪﻛﻜﯘﺭ،ﺷﺎﺋﯩﺮ ﯞﻩ .ﺍﺳﺘﯩﺮﻧﻮﻡ.ﺋﯘﺳﺎﻟﺠﯘﻕ ﺗﯘﺭﻙ ﺷﺎﻫﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻣﺎﻟﯩﻚ ﺷﺎﻫ ﻫﻮﺯﯗﺭﺩﺍ،ﯞﻩﺯﯨﺮ ﻧﯩﺰﺍﻡ ﻣﯘﻟﯘﻙ ﻫﺎﻣﯩﻠﯩﻘﯩﺪﺍ>ﺋﯩﺸﻼﭖ ،ﺳﺎﺟﯘﻗﯩﻼﺭ ﻛﺎﻟﯩﻨﺪﺍﺭﯨﻨﻰ ﺗﯘﺯﮔﻪﻥ ﺋﯘ ﻫﯩﺴﺎﭘﻤﻪﺳﯩﻠﻠﯩﺮﻧﯩﯔ ﻳﯧﺸﯩﻠﺸﯩﯟﺍ ﺋﯩﭙﺎﺗﻰ>>،.ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺋﻪﺳﻪﺭﻟﻪﺭﻧﻰ ﯞﻩ ﻛﯚﭘﻠﯩﮕﻪﻥ ﺭﻭﺑﺎ ﺋﯩﻼﺭﻧﻰ ﻳﯧﺰﯨﭗ،ﺧﻪﻟﻖ ﻗﻪﻟﺒﯩﺪﯨﻦ ﺋﻮﺭﯗﻥ ﺋﺎﻟﻐﺎﻥ.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
ئابدۇللا خاراباتى

**ئابدۇللا خاراباتى** (1638--1730)  ـ ئۇيغۇر خەلق شائىرى.

## ھاياتى
ﺧﺎﺭﺍﺑﺎﺗﻰ (1638--1730) ﺷﺎﺋﯩﺮ ﻣﯘﻫﻪﻣﻤﻪﺕ ﺑﯩﻨﻨﻰ ﺋﺎﺑﺪﯗﻟﻼ ﺧﺎﺭﺍﺑﺎﺗﻰ ﺋﺎﻗﺴﯘﺩﺍ ﻳﺎﺷﯩﻐﺎﻥ ﯞﻩ ﻫﺎﻳﺎﺗﯩﻨﯩﯔ ﺋﺎﺧﯩﺮﺩﺍ ﺑﺎﺭﻟﯩﻖ ﻣﺎﻝ --ﻣﯜﻟﻜﯩﻨﻰ ﻛﻪﻣﺒﻪﻏﻪﻟﻠﻪﺭﮔﻪ ﺑﯘﻟﯘﭖ ﺑﯧﺮﯨﭗ، ﺋﺎﺷﯩﺦ ﺳﯜﭘﻪﺕ ﻛﯘﻥ ﺋﯚﺗﻜﯜﺯﮔﻪﻥ ﻫﻪﻣﺪﻩ ﺋﯚﺯﯨﻨﯩﯔ ﺟﺎﻫﺎﻟﻪﺗﻠﯩﻚ ﻗﺎﺭﺷﻰ ﺷﯩﻜﺎﻳﻪﺕ ﻧﺎﻣﯩﺴﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ>ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﺗﻮﭘﻠﯩﻤﯩﻨﻰ ﺋﯩﺸﻠﻪﭖ ﭼﯩﻘﻘﺎﻥ.ﺷﺎﺋﯩﺮ ﯞﺍﭘﺎﺕ ﺑﻮﻟﻐﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ﺧﻪﻟﻖ ﺋﯘﻧﻰ ﻫﯚﺭﻣﻪﺗﻠﻪﭖ ﻫﺎﺟﻰ ﺧﺎﺭﺍﺑﺎﺕ ﻣﻪﻗﺒﯩﺮﯨﺴﻰ ﻧﯩﺒﯩﻨﺎ ﻗﯩﻠﯩﭗ، ﺋﯘﻧﻰ ﺩﺍﯞﺍﻣﻠﯩﻖ ﺋﻪﺳﻠﻪﭖ ﺗﯘﺭﻏﺎﻥ.

## ئەسەرلىرى

## شېئىرلىرىدىن

## مەنبەلەر

تۈر:شائىرلار
تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
تۈر: ئۇيغۇر ھازىرقى زامان شائىرلىرى
ﺯﻩﻟﯩﻠﻰ

**ﻣﯘﻫﻪﻣﻤﻪﺕ ﺳﯩﺪﯨﻖ ﺯﻩﻟﯩﻠﻰ** (1672---1745) ﺋﻮﻳﻐﯘﺭ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﯩﻨﯩﯔ ﺗﻮﻧﯘﻟﻐﺎﻥ ﻧﺎﻣﺎﻳﻪﻧﺪﯨﻠﯩﺮﺩﯨﻦ ﺑﯩﺮﻯ.

ﺯﻩﻟﯩﻠﻰ ﺗﯩﻠﯩﻨﯩﯔ ﮔﯜﺯﻩﻟﻠﯩﻜﻰ، ﭘﯩﻜﺮﯨﻨﯩﯔ ﭼﻮﯕﻘﯘﺭﻟﯘﻗﻰ،ﺋﻮﺧﺸﯘﺗﯘﺷﻠﯩﺮﻧﯩﯔ ﭼﯩﺮﺍﻳﻠﯩﻘﻠﯩﻘﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﯚﺯﯨﮕﻪ ﺧﺎﺱ ﺋﺎﻻﻫﯩﺪﻩ ﺋﯘﺳﻠﯘﺏ ﻳﺎﺭﺍﺗﻘﺎﻥ ﺷﺎﺋﯩﺮ. ﺋﯘﻧﯩﯔ> ﺩﺍﺳﺘﺎﻧﻰ ﺷﺎﺋﯩﺮﻧﯩﯔ ﯞﻩﻛﯩﻞ ﺧﺎﺭﺍﻛﺘﯧﺮﻟﯩﻚ ﺋﻪﺳﯩﺮﯨﺪﯗﺭ.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
ﻧﻪﺯﻩﺭ ﻏﻮﺟﺎ

**ﻧﻪﺯﻩﺭ ﻏﻮﺟﺎ** (1887-1951)

ﺋﯩﻠﯩﺪﺍ ﺗﯘﻏﯘﻟﯘﭖ ﺋﯚﺳﻜﻪﻥ ﻣﻪﺭﯨﭙﻪﺗﭙﻪﺭﯞﻩﺭ ﺯﺍﺕ،ﺗﺎﺭﯨﺨﭽﻰ،ﻳﺎﺯﻏﯘﭼﻰ،ﺷﺎﺋﯩﺮ ﯞﻩ ﻗﻪﺩﯨﻤﻜﻰ ﺯﺍﻣﺎﻥ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺕ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﭽﯩﺴﻰ
ﻧﻪﺯﻩﺭﻏﻮﺟﺎ(ﺗﻪﺧﻪﻟﻠﯘﺳﻰ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺑﺎﻟﯩﺴﻰ) ﭘﯜﺗﯜﻥ ﺋﯚﻣﺮﯨﻨﻰ ﺋﯩﻠﯩﻢ-ﻣﻪﺭﯨﭙﻪﺗﻜﻪ،ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭙﻘﺎ ﺋﺎﺗﯩﻐﺎﻥ،ﮬﯚﺭﻣﻪﺗﻜﻪ ﺳﺎﺯﺍﯞﻩﺭ ﺯﺍﺗﻠﯩﺮﯨﻤﯩﺰ ﻧﯩﯔ ﺑﯩﺮﯨﺪﯗﺭ.ﺋﯘﻧﯩﯔ ﻳﺎﺯﻏﺎﻥ ﻣﺎﻗﺎﻟﻪ،ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻲ ﺋﻪﺳﻪﺭﻟﯩﺮﻯﺩﯦﮕﻪﻥ ﻧﺎﻣﯩﺪﺍ ﺗﻮﭘﻼﻡ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﻧﻪﺷﯩﺮﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ ﺑﻮﻟﯘﭖ،ﻗﯩﻤﻤﻪﺗﻠﯩﻚ ﻣﯩﺮﺍﺳﻘﺎ ﺋﺎﻳﻠﯩﻨﯩﭗ ﻗﺎﻟﺪﻯ.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
ﺋﻮﺳﻤﺎﻥ ﻗﺎﺳﯩﻢ

تۈر:ئۇيغۇرلار
ﺋﻮﺳﻤﺎﻥ ﻗﺎﺳﯩﻢ ( 1920 - يىلى — 1994-يىلى )

ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﺑﻪﺷﻜﯧﺮﻩﻣﺪﻩ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ.ﻧﺎﮬﺎﻳﯩﺘﻰ ﻛﯚﭖ ﺋﻪﭘﺴﺎﻧﻪ-ﺭﯨﯟﺍﻳﻪﺗﻠﻪﺭﻧﻰ ﻳﺎﺩﻗﺎ ﺋﯧﻠﯩﭗ،ﺋﺎﻓﺮﯨﺴﯩﻴﺎﭖ،ﻗﺎﺭﺍﺧﺎﻥ،ﺳﯘﺗﯘﻕ
ﺑﯘﻏﺮﺍﺧﺎﻥ،ﺋﺎپپﺎﻕ ﻏﻮﺟﺎ ﮬﻪﻗﻘﯩﺪﻩ ﺳﯚﺯﻟﻪﭖ ﺑﻪﺭﮔﻪﻥ.ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺳﯚﺯﻟﻪﭖ ﺑﯧﺮﯨﺸﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻣﻪﺗﺒﯘﺋﻪﮔﻪ ﺋﯧﻠﯩﻨﻐﺎﻥﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﺭﯨﯟﺍﻳﻪﺕ ﭼﻮﯓ ﺗﻪﺳﯩﺮ ﻗﻮﺯﻏﯩﻐﺎﻥ.ﮬﻪﺭﺧﯩﻞ ﺭﯨﯟﺍﻳﻪﺕ ﺗﻮﭘﻼﻣﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﺋﯘ ﺳﯚﺯﻟﻪﭖ ﺑﻪﺭﮔﻪﻥ ﺭﯨﯟﺍﻳﻪﺗﻠﻪﺭ ﻛﯩﺮﮔﯜﺯﯛﻟﮕﻪﻥ.ﺋﯘ ﻳﻪﻧﻪ ﻧﯘﺭﻏﯘﻧﻠﯩﻐﺎﻥ ﻣﺎﻗﺎﻟﯩﻠﻪﺭﻧﻰ ﻳﯧﺰﯨﭗ ﺋﯧﻼﻥ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ﻧﺎﺳﯩﺮ ﺑﻪﮒ

ﻧﺎﺳﯩﺮ ﺑﻪﮒ(1891-1979)

20-ﺋﻪﺳﯩﺮﻧﯩﯔ ﺑﺎﺷﻠﯩﺮﯨﺪﺍ ﺗﻪﺭﺟﯩﻤﺎﻧﻠﯩﻖ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺗﻮﻧﯘﻟﯘﭖ،ﺧﻪﻟﻘﻨﯩﯔ ﺋﯩﻨﻘﯩﻼﺑﯩﻲ ﮬﻪﺭﯨﻜﻪﺗﻠﯩﺮﯨﮕﻪ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﭗ ﺗﯚﮬﭙﻪ ﻗﻮﺷﻘﺎﻥ  ﻧﺎﺳﯩﺮ ﺑﻪﮒ ﺷﯩﻨﺠﺎﯕﻨﯩﯔ ﻳﯧﻘﯩﻨﻘﻰ ﺯﺍﻣﺎﻥ ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﺪﺍ ﻳﺎﺷﯩﻐﺎﻥ ﻗﺎﺑﯩﻠﯩﻴﻪﺗﻠﯩﻚ ﻛﯩﺸﯩﻠﯩﺮﯨﻤﯩﺰﻧﯩﯔ ﺑﯩﺮﯨﺪﯗﺭ. ﮔﻪﺭﭼﻪ ﺋﯘ ﻳﺎﯓ، ﺟﯩﻦ، ﺷﯧﯔ ﯞﻩ ﮔﻮﻣﯩﻨﺪﺍﯕﺪﯨﻦ ﺋﯩﺒﺎﺭﻩﺕ ﺗﯚﺕ ﺧﯩﻞ ﮬﯚﻛﯩﻤﻪﺗﻨﯩﯔ ﻗﻮﻟﯩﺪﺍ ﺋﯩﺸﻠﯩﮕﻪﻥ ﺑﻮﻟﺴﯩﻤﯘ،ﺋﻪﻣﻤﺎ ﺧﻪﻟﻖ ﯞﻩ ﺋﺎﺩﺍﻟﻪﺕ ﺗﻪﺭﻩﭘﺘﻪ ﺗﯘﺭﯗﺷﻨﻰ ﻣﻪﯕﮕﯜ ﺋﯚﺯﯨﻨﯩﯔ ﺑﯘﺭﭼﻰ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ﺋﺎﺑﺪﯗﻟﻼ ﺩﺍﻣﻮﻟﻼ

ﺋﺎﺑﺪﯗﻟﻼ ﺩﺍﻣﻮﻟﻼ(1898-1940) ﺗﻮﻗﺴﯘﻧﺪﺍ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ.1933-ﻳﯩﻠﻰ ﺗﯚﻣﯜﺭ ﺳﯩﻠﯩﯔ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭﻧﻰ ﺋﯩﺸﻐﺎﻝ ﻗﯩﻠﻐﺎﻧﺪﺍ، ﺋﯘﻧﯩﯔ ﻗﻮﻝ ﺋﺎﺳﺘﯩﺪﺍ ﺋﯩﺸﻠﯩﮕﻪﻥ. ﻛﯧﻴﯩﻦ ﺧﻮﺟﯩﻨﯩﻴﺎﺯ ﮬﺎﺟﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﯩﻠﻠﻪ ﺑﻮﻟﯘﭖ،ﻗﻮﺷﯘﻧﻨﯩﯔ ﮬﻪﺭﺑﯩﻲ ﺗﻪﻣﯩﻨﺎﺕ ﻣﻪﺳﺌﯘﻟﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﯞﻩ ﺷﯧﯔ ﺷﯩﺴﻪﻳﻨﯩﯔ ﭼﺎﻗﯩﺮﺗﯩﺸﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﯜﺭﯛﻣﭽﯩﮕﻪ ﻛﯧﻠﯩﭗ ﺋﯚﻟﻜﯩﻠﯩﻚ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭗ ﻧﺎﺯﺍﺭﯨﺘﯩﻨﯩﯔ ﻣﯘﺋﺎﯞﯨﻦ ﻧﺎﺯﯨﺮﻯ، ﺋﯚﻟﻜﯩﻠﯩﻚ ﻣﻪﺭﻛﯩﺰﻯ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﯘﻳﯘﺷﻤﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﺭﻩﺋﯩﺴﻰ، ﺋﯚﻟﻜﯩﻠﯩﻚ ﺗﻪﻣﯩﻨﺎﺕ ﻧﺎﺯﺍﺭﯨﺘﯩﻨﯩﯔ ﻧﺎﺯﯨﺮﻯ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﺋﯩﺸﻠﻪﭖ، ﺧﻮﺟﯩﻨﯩﻴﺎﺯ ﮬﺎﺟﯩﻼﺭ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﯩﻠﻠﻪ ﺷﯧﯔ ﺷﯩﺴﻪﻱ ﺗﯜﺭﻣﯩﺴﯩﺪﻩ ﺋﯚﻟﺘﯜﺭﯛﻟﮕﻪﻥ.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ﻣﻮﻟﻼ ﺑﯩﻼﻝ ﺑﯩﻦ ﻣﻮﻟﻼ ﻳﯜﺳﯜﭖ ( ﻧﺎﺯﯨﻢ)

ﺷﺎﺋﯩﺮ ﻣﻮﻟﻼ ﺑﯩﻼﻝ ﺑﯩﻦ ﻣﻮﻟﻼ ﻳﯜﺳﯜﭖ ( ﻧﺎﺯﯨﻢ )

19 - ﺋﻪﺳﯩﺮ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﻪﺩﯨﺒﯩﻴﺎﺗﯩﻨﯩﯔ ﺋﺎﺗﺎﻗﻠﯩﻖ ﯞﻩﻛﯩﻠﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﺑﯩﺮﻯ ﻣﻮﻟﻼ ﺑﯩﻼﻝ ﻣﻮﻟﻼ ﻳﯜﺳﯜﭘﺘﯘﺭ . ﺋﯘ ﺗﻪﺧﻤﯩﻨﻪﻥ 1824 - ﻳﯩﻠﻰ ﻏﯘﻟﺠﺎ ﺷﻪﮬﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻗﺎﺯﺍﻧﭽﻰ ﻣﻪﮬﻪﻟﻠﯩﺴﯩﺪﻩ ﻛﻪﻣﺒﻪﻏﻪﻝ ﻗﻮﻝ ﮬﯜﻧﻪﺭﯞﻩﻥ ﺋﺎﺋﯩﻠﯩﺴﯩﺪﻩ ﺩﯗﻧﻴﺎﻏﺎ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ ﺑﻮﻟﯘﭖ ، ﺑﺎﺷﻼﻧﻐﯘﭺ ﺑﯩﻠﯩﻤﻨﻰ ﺋﺎﺗﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﺗﻪﺭﺑﯩﻴﯩﺴﯩﺪﻩ ﺋﺎﻟﻐﺎﻥ . ﻛﯧﻴﯩﻦ ﻣﻪﺩﺭﯨﺴﻜﻪ ﺋﻮﻗﯘﺷﻘﺎ ﻛﯩﺮﯨﭗ ﺋﯚﺯ ﺑﯩﻠﯩﻤﯩﻨﻰ ﺋﺎﺷﯘﺭﻏﺎﻥ . ﺋﯚﺳﻤﯜﺭﻟﯜﻙ ﭼﯧﻐﯩﺪﯨﻼ ﺋﺎﺗﯩﺴﯩﺪﯨﻦ ﻳﯩﺘﯩﻢ ﻗﺎﻟﻐﺎﻥ ﻣﻮﻟﻼ ﺑﯩﻼﻝ ﺗﯘﺭﻣﯘﺷﻨﯩﯔ ﺋﯧﻐﯩﺮﭼﯩﻠﯩﻘﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﺑﻪﺭﺩﺍﺷﻠﯩﻖ ﺑﯧﺮﯨﭗ ، ﺋﯚﺯ ﺑﯩﻠﯩﻤﯩﻨﻰ ﺩﺍﯞﺍﻣﻠﯩﻖ ﻛﯧﯖﻪﻳﺘﻜﻪﻥ . ﺋﯘ ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻩﭘﺘﯩﻦ ﺋﯚﺯ ﺧﻪﻟﻘﯩﻨﯩﯔ ﺋﯧﻐﯩﺰ ﺋﻪﺩﯨﺒﯩﻴﺎﺗﯩﻨﻰ ﺑﯧﺮﯨﻠﯩﭗ ﭘﯘﺧﺘﺎ ﺋﯜﮔﻪﻧﮕﻪﻧﺪﯨﻦ ﺗﺎﺷﻘﯩﺮﻯ ، ﺷﻪﺭﻕ ﺧﻪﻟﻘﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺋﻪﺩﯨﺒﯩﻴﺎﺗﻰ ﺑﯩﻠﻪﻧﻤﯘ ﺋﻪﺗﺮﺍﭘﻠﯩﻖ ﺗﯘﻧﯘﺷﺘﻰ . ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮ ﺗﻪﺭﻩﭘﺘﯩﻦ ﺯﯗﻟﯘﻣﻐﺎ ﻗﺎﺭﺷﻰ ﻛﯚﺗﯜﺭﯛﻟﮕﻪﻥ ﺧﻪﻟﻖ ﻗﻮﺯﻏﯩﻼﯕﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﺑﯩﯟﺍﺳﺘﻪ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﺘﻰ . ﺑﯘ ﮬﺎﻝ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺋﻪﺩﯨﺒﯩﻴﺎﺕ ﯞﻩ ﺟﻪﻣﯩﻴﻪﺕ ﮬﻪﻗﻘﯩﺪﯨﻜﻰ ﺑﯩﻠﯩﻤﯩﻨﻰ ﺯﻭﺭ ﺩﻩﺭﯨﺠﯩﺪﻩ ﺋﺎﺷﯘﺭﺩﻯ .

ﻣﻮﻟﻼ ﺑﯩﻼﻝ ﻛﯩﭽﯩﻜﯩﺪﯨﻦ ﺗﺎﺭﺗﯩﭙﻼ ﺷﯧﺌﯩﺮ ﻳﯧﺰﯨﺸﻘﺎ ﻛﯩﺮﯨﺸﯩﭗ ، "ﻧﺎﺯﯨﻢ" ﺗﻪﺧﻪﻟﻠﯘﺳﯩﺪﺍ ﻧﯘﺭﻏﯘﻧﻠﯩﻐﺎﻥ ﻏﻪﺯﻩﻝ ﯞﻩ ﻗﻮﺷﺎﻗﻼﺭﻧﻰ ﺋﻜﺰﯨﻨﯩﯔ ﺷﯘ ﻳﯩﻠﻰ ﺗﯜﺯﮔﻪﻥ "ﻏﻪﺯﻩﻟﻴﺎﺕ" ﺋﻪﺳﯩﺮﯨﮕﻪ ﻛﯩﺮﮔﯜﺯﺩﻯ . ﺷﺎﺋﯩﺮﻧﯩﯔ ﺩﻩﺳﻠﻪﭘﻜﻰ ﺷﯧﺌﯩﺮﻟﯩﺮﻯ ﺗﯩﻞ ﯞﻩ ﺋﯘﺳﻠﯘﺏ ﺟﻪﮬﻪﺗﺘﯩﻦ ﺧﻪﻟﻖ ﻗﻮﺷﺎﻗﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﺑﻪﻛﻤﯘ ﻳﯧﻘﯩﻦ ﺑﻮﻟﻐﺎﭼﻘﺎ ، ﺋﯘﻧﻰ ﺧﻪﻟﻖ ﻧﺎﺧﺸﺎ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﺳﯚﻳﯜﭖ ﺋﻮﻗﯘﻏﺎﻥ . ﺑﯘ ﺷﯧﺌﯩﺮﻻﺭ "ﻧﺎﺯﯨﻢ " ﻧﺎﻣﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺗﺎ ﮬﺎﺯﯨﺮﻏﯩﭽﻪ ﺧﻪﻟﻖ ﺋﺎﮬﺎﯕﻠﯩﺮﻯ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﯩﺮﮔﻪ ﺋﯧﻴﺘﯩﻠﯩﭗ ﻛﻪﻟﻤﻪﻛﺘﻪ .

ﻣﻮﻟﻼ ﺑﯩﻼﻝ ﺋﯚﺯ ﺋﯚﻣﺮﯨﺪﻩ ﻧﯘﺭﻏﯘﻥ ﺷﯧﺌﯩﺮﻻﺭﻧﻰ ﻳﺎﺯﻏﺎﻧﺪﯨﻦ ﺗﺎﺷﻘﯩﺮﻯ ، "ﻏﺎﺯﺍﺕ ﺩﻩﺭﻣﯜﻟﻜﻰ ﭼﯩﻦ" ( ﭼﯩﻦ ﻣﻪﻣﻠﯩﻜﯩﺘﯩﺪﯨﻜﻰ ﺟﻪﯓ ) ، "ﭼﺎﯕﻤﻮﺯﺍ ﻳﯜﺳﯜﭘﺨﺎﻥ" ، "ﻧﯘﺯﯗﮔﯘﻡ" ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺑﻪﺩﯨﺌﯩﻲ ﯞﻩ ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﻲ ﺋﻪﺳﻪﺭﻟﻪﺭﻧﻰ ﺑﯩﺰﮔﻪ ﻣﯩﺮﺍﺱ ﻗﺎﻟﺪﯗﺭﺩﻯ . "ﻏﺎﺯﺍﺕ ﺩﻩﺭﻣﯜﻟﻜﻰ ﭼﯩﻦ" ﻧﯩﯔ ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﻲ ﺋﻪﮬﻤﯩﻴﯩﺘﻰ ﺋﯩﻨﺘﺎﻳﯩﻦ ﭼﻮﯓ .

ﺧﻪﻟﻖ ﺯﯗﻟﯘﻣﻐﺎ ﻗﺎﺭﺷﻰ ﻗﻮﻟﯩﻐﺎ ﻗﻮﺭﺍﻝ ﺋﯧﻠﯩﭗ ﺋﺎﺗﻼﻧﻐﺎﻧﺪﺍ ، ﺷﺎﺋﯩﺮ ﺑﯘ ﺧﻪﻟﻖ ﻗﻮﺯﻏﯩﻠﯩﯖﯩﻨﻰ ﻗﻮﻟﻼﭘﻼ ﻗﺎﻟﻤﺎﻱ ، ﺋﯚﺯﯨﻤﯘ ﻗﻮﻟﯩﻐﺎ ﻗﻮﺭﺍﻝ ﺋﯧﻠﯩﭗ ﻗﻮﺯﻏﯩﻼﯕﻐﺎ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﺘﻰ . 1864 - ﻳﯩﻠﻰ ﺋﯩﻠﻰ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻟﯩﺮﻯ ﭼﯩﯔ ﺋﯩﺴﺘﯩﺒﺪﺍﺗﯩﻐﺎ ﻗﺎﺭﺷﻰ ﻣﻪﺷﮭﯘﺭ ﺋﯩﻠﻰ ﻗﻮﺯﻏﯩﻠﯩﯖﯩﻨﻰ ﻗﻮﺯﻏﯩﻐﺎﻧﺪﺍ ، ﻣﻮﻟﻼ ﺑﯩﻼﻟﻤﯘ ﺑﯘ ﻗﻮﺯﻏﯩﻼﯕﻨﯩﯔ ﺟﻪﯕﮕﯩﯟﺍﺭ ﺳﯧﭙﯩﺪﯨﻦ ﺋﻮﺭﯗﻥ ﺋﯧﻠﯩﭗ ، ﺋﺎﺗﺎﻗﻠﯩﻖ ﻣﯩﻠﻠﯩﻲ ﻗﻪﮬﺮﯨﻤﺎﻥ ﺳﺎﺩﯨﺮ ﭘﺎﻟﯟﺍﻥ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﯩﺮﻟﯩﻜﺘﻪ ﺟﻪﯕﺪﻩ ﻣﻪﺭﺩﻟﯩﻚ ﻛﯚﺭﺳﻪﺗﺘﻰ . ﺋﯘ ﺋﯚﺯﯨﻨﯩﯔ ﻗﻮﺯﻏﯩﻼﯕﻨﯩﯔ ﭘﯜﺗﯜﻥ ﺋﯚﺗﻤﯜﺷﻰ ﻣﯘﭘﻪﺳﺴﻪﻝ ﺧﺎﺗﯩﺮﻟﻪﻧﮕﻪﻥ "ﻏﺎﺯﺍﺕ ﺩﻩﺭﻣﯜﻟﻜﻰ ﭼﯩﻦ " ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﻲ ﺩﺍﺳﺘﺎﻧﯩﺪﯨﻤﯘ ﺑﯘ ﻗﻮﺯﻏﯩﻼﯕﻨﻰ ﯞﻩ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﻳﻮﻟﺒﺎﺷﭽﯩﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﺗﺎﺭﺗﯩﭗ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﭽﯩﻠﯩﺮﯨﻐﯩﭽﻪ ﻗﻪﺩﻩﺭ ﮬﻪﻣﻤﯩﺴﯩﻨﻰ ﺋﯩﻨﺘﺎﻳﯩﻦ ﻣﯘﮬﻪﺑﺒﻪﺕ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻣﻪﺩﮬﯩﻴﯩﻠﯩﺪﻯ .

1871 - ﻳﯩﻠﻰ ﺋﯩﻠﻰ ﻗﻮﺯﻏﯩﻠﯩﯖﯩﻨﯩﯔ ﻛﯜﺭﻩﺵ ﻣﯩﯟﯨﺴﻰ ﭼﺎﺭ ﺭﻭﺳﯩﻴﻪ ﺟﺎﮬﺎﻧﮕﯩﺮﻟﯩﻜﻰ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ ﺗﺎﺭﺗﯩﯟﯦﻠﯩﻨﻐﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ، 1881 - ﻳﯩﻠﺪﯨﻜﻰ ﭼﻮﯓ "ﻛﯚﭺ" ﻣﻪﺯﮔﯩﻠﯩﺪﻩ ﺷﺎﺋﯩﺮﻣﯘ ﻛﯩﻨﺪﯨﻚ ﻗﯧﻨﻰ ﺗﯚﻛﯜﻟﮕﻪﻥ ﺳﯚﻳﯜﻣﻠﯜﻙ ﺗﯘﭘﺮﯨﻘﯩﻨﻰ ﺗﺎﺷﻼﭖ ، ﭼﺎﺭ ﺭﻭﺳﯩﻴﻪ ﮬﯚﻛﯜﻣﺮﺍﻧﻠﯩﻘﯩﺪﯨﻜﻰ ﻳﺎﺭﻛﻪﻧﺘﻜﻪ ﻛﯧﺘﯩﺸﻜﻪ ﻣﻪﺟﺒﯘﺭ ﺑﻮﻟﺪﻯ . ﺷﺎﺋﯩﺮ ﮬﺎﻳﺎﺗﯩﻨﯩﯔ ﻛﯧﻴﯩﻨﻜﻰ ﻳﯩﻠﻠﯩﺮﻯ ﺗﯧﺨﯩﻤﯘ ﺋﯧﻐﯩﺮﭼﯩﻠﯩﻘﺘﺎ ﺋﯚﺗﺘﻰ . ﺯﯗﻟﻤﻪﺗﻠﯩﻚ ﺩﯗﻧﻴﺎﻧﯩﯔ ﻗﺎﺗﺘﯩﻖ ﻗﻮﻟﻰ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﻛﯚﺯﻟﯩﺮﯨﻨﻰ ﻧﯘﺭﯨﺪﯨﻦ ﺋﺎﻳﺮﯨﺪﻯ ، ﻳﻪﻧﻰ 75 ﻳﺎﺷﻘﺎ ﻛﯩﺮﮔﻪﻥ ﻳﯩﻠﻰ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻛﯚﺯﻯ ﻛﯚﺭﻣﻪﺱ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﻗﺎﻟﺪﻯ . ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺧﻪﻟﻘﯩﻨﯩﯔ ﯞﻩﺗﻪﻧﭙﻪﺭﯞﻩﺭ ﺷﺎﺋﯩﺮﻯ 1889 - ﻳﯩﻠﻰ 75 ﻳﯧﺸﯩﺪﺍ ﻳﻪﺗﺘﻪ ﺳﯘﻧﯩﯔ ﻳﺎﺭﻛﻪﻧﺖ ﺩﯦﮕﻪﻥ ﺟﺎﻳﯩﺪﺍ ﯞﺍﭘﺎﺕ ﺑﻮﻟﺪﻯ .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
ﺋﺎﻳﺨﺎﻥ ﺋﺎﻧﺎ

**ﺋﺎﻳﺨﺎﻥ ﺋﺎﻧﺎ** (1888-1942)

1933-،1934-ﻳﯩﻠﻠﯩﺮﻯ ﺋﯚﺯﻯ ﻣﻪﺑﻠﻪﻍ ﭼﯩﻘﯩﺮﯨﭗ ﻏﯘﻟﺠﺎ ﻳﯩﺘﯩﻢ ﺑﺎﻟﯩﻼﺭ ﺋﯜﭼﯜﻥ  ﺳﺎﻟﻐﺎﻥ.ﻛﯧﻴﯩﻨﭽﻪ ﺑﯘ ﻣﻪﻛﺘﻪﭖﺩﻩﭖ ﺋﺎﺗﺎﻟﻐﺎﻥ.ﺑﯘ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﻨﯩﯔ ﺗﻪﺳﯩﺮﻯ ﺋﯩﻠﻰ ﺗﻪﯞﻩﺳﯩﺪﻩ ﻧﺎﮬﺎﻳﯩﺘﻰ ﭼﻮﯓ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. ﺑﯘ ﻣﻪﻛﺘﻪﭖ ﺋﺎﺗﻤﯩﺶ ﻳﯩﻠﻐﺎ ﻳﯧﻘﯩﻦ ﯞﺍﻗﯩﺘﺘﯩﻦ ﺑﯧﺮﻯ ﺋﯚﺯﯨﻨﯩﯔ ﺭﻭﻟﯩﻨﻰ ﺋﯜﻧﯜﻣﻠﯜﻙ ﺟﺎﺭﻯ ﻗﯩﻠﺪﯗﺭﯗﭖ ﻛﻪﻟﻤﻪﻛﺘﻪ.ﺋﺎﻳﺨﺎﻥ ﺋﺎﻧﯩﻤﯘ ﺋﻪﯞﻻﺩﻟﯩﺮﻯ ﻗﻪﻟﺒﯩﺪﻩ ﭼﻮﯕﻘﯘﺭ ﻳﺎﺩﻻﻧﻤﺎﻗﺘﺎ.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ﺋﻪﺳﺌﻪﺕ ﺋﯩﺴﺎﻗﻮﯞ

**ﺋﻪﺳﺌﻪﺕ ﺋﯩﺴﺎﻗﻮﯞ** ( 1912- 1976) ﭘﯧﺸﻘﻪﺩﻩﻡ ﺯﯨﻴﺎﻟﯩﻲ، ﺭﻩﮬﺒﻪﺭ ﺋﻪﺳﺌﻪﺕ ﺋﯩﺴﺎﻗﻮﯞ ﺋﯜﭺ ﯞﯨﻼﻳﻪﺕ ﺋﯩﻨﻘﯩﻼﺑﻰ ﻣﻪﺯﮔﯩﻠﯩﺪﻩﻧﯩﯔ ﺗﻪﺷﻜﯩﻠﯩﻲ ﮬﻪﻳﺌﻪﺕ ﺋﻪﺯﺍﺳﻰ،ﯞﺍﻗﯩﺘﻠﯩﻖ ﻣﻪﺳﺌﯘﻟﻰ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺧﯩﺰﻣﻪﺗﻠﻪﺭﻧﻰ ﺋﯩﺸﻠﯩﮕﻪﻥ.ﻛﯧﻴﯩﻦ ﺟﯘﯕﮕﻮ ﻛﻮﻣﯘﻧﯩﺴﺘﯩﻚ ﭘﺎﺭﺗﯩﻴﯩﺴﯩﮕﻪ ﺋﻪﺯﺍ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﻛﯩﺮﯨﭗ،ﺋﺎﭘﺘﻮﻧﻮﻡ ﺭﺍﻳﻮﻧﻠﯘﻕ ﺧﻪﻟﻖ ﮬﯚﻛﯩﻤﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﻣﯘﺋﺎﯞﯨﻦ ﺭﻩﺋﯩﺴﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ،ﻣﻪﺩﯨﻨﯩﻴﻪﺕ-ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭗ ﺋﯩﺸﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﻣﻪﺳﺌﯘﻝ ﺑﻮﻟﺪﻯ.ﺋﻪﭘﺴﯘﺳﻜﻰ ﺋﯘ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ ﺯﯨﻴﺎﻧﻜﻪﺷﻠﯩﻜﻜﻪ ﺋﯘﭼﺮﺍﭖ ﯞﺍﭘﺎﺕ ﺑﻮﻟﺪﻯ.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ﺋﻪﻧﯟﻩﺭ ﻧﺎﺳﯩﺮﻯ

**ﺋﻪﻧﯟﻩﺭ ﻧﺎﺳﯩﺮﻯ (1914-1946)** 

ﺷﺎﺋﯩﺮ ﺋﻪﻧﯟﻩﺭ ﻧﺎﺳﯩﺮﻯ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﮬﺎﺯﯨﺮﻗﻰ ﺯﺍﻣﺎﻥ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﯩﻨﯩﯔ ﺷﻪﻛﯩﻠﻠﯩﻨﯩﺸﻰ ﯞﻩ ﺗﻪﺭﻩﻗﯩﻴﺎﺗﯩﺪﺍ ﺋﻮﻳﻨﯩﻐﺎﻥ ﺭﻭﻟﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﯩﻤﯩﺰ ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﺪﺍ ﺑﻪﻟﮕﯩﻠﯩﻚ ﺋﻮﺭﯗﻥ ﺗﯘﺗﯩﺪﯗ. ﺷﺎﺋﯩﺮﻧﯩﯔ ﺋﻪﺳﻪﺭﻟﯩﺮﻯ ﮔﻪﺭﭼﻪ ﺳﺎﻥ ﺟﻪﮬﻪﺗﺘﯩﻦ ﻛﯚﭖ ﺑﻮﻟﻤﯩﺴﯩﻤﯘ،ﺋﻪﻣﻤﺎ ﻧﺎﮬﺎﻳﯩﺘﻰ ﻗﯩﻤﻤﻪﺗﻠﯩﻜﺘﯘﺭ. ﺋﯘ ﺋﯩﻠﻐﺎﺭ ﺋﯩﺪﯨﻴﯩﻠﯩﻚ ﺷﺎﺋﯩﺮ ﺑﻮﻟﯘﺵ ﺳﯜﭘﯩﺘﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻝ. ﻣﯘﺗﻪﻟﻠﯩﭙﻨﯩﯔ ﺩﻩﭖ ﺗﻪﺭﯨﭙﻠﯩﺸﯩﮕﻪ ﺋﯧﺮﯨﺸﻜﻪﻧﯩﺪﻯ.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
ﮬﯜﺳﻪﻳﯩﻨﺒﻪﮒ

**ﮬﯜﺳﻪﻳﯩﻨﺒﻪﮒ** (1899- 1934) ﺋﯩﻘﺘﯩﺪﺍﺭﻟﯩﻖ ﺟﺎﻣﺎﺋﻪﺕ ﺋﻪﺭﺑﺎﺑﻰ ﯞﻩ ﺳﯩﻴﺎﺳﯩﻴﻮﻥ ﮬﯜﺳﻪﻳﯩﻨﺒﻪﮒ ﺋﯚﺯ ﻣﻪﺗﺒﻪﺋﻪﺳﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ 1919-ﻳﯩﻠﻰ ﻛﯜﺯﺩﻩﮔﯧﺰﯨﺘﯩﻨﻰ ﭼﯩﻘﺎﺭﻏﺎﻥ،ﻧﻰ ﺭﻩﺗﻠﻪﭖ ﮬﺎﺯﯨﺮﻗﻰ ﮬﺎﻟﻐﺎ ﻛﻪﻟﺘﯜﺭﮔﻪﻥ.1927- ﻳﯩﻠﻰ ﺋﯚﺯ ﺧﯩﺮﺍﺟﯩﺘﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ (ﮬﺎﺯﯨﺮﻗﻰ ﻏﯘﻟﺠﺎ ﺷﻪﮬﻪﺭﻟﯩﻚ 2-ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﻣﻪﻛﺘﻪﭖ)ﻧﻰ ﺳﺎﻟﺪﯗﺭﻏﺎﻥ...ﺑﯘ ﻣﻪﺭﯨﭙﻪﺗﭙﻪﺭﯞﻩﺭ ﺯﺍﺕ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭙﯩﻨﯩﯔ ﻳﯜﻛﺴﯩﻠﯩﺸﯩﺪﻩ ﺋﻮﻳﻨﯩﻐﺎﻥ ﻏﺎﻳﻪﺕ ﺯﻭﺭ ﺭﻭﻟﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﻪﯞﻻﺩﻟﯩﺮﻯ ﻗﻪﻟﺒﯩﺪﻩ ﭼﻮﯕﻘﯘﺭ ﻳﺎﺩﻻﻧﻤﺎﻗﺘﺎ.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ﻗﻪﻣﺒﻪﺭﺧﺎﻧﯩﻢ

ﻗﻪﻣﺒﻪﺭﺧﺎﻧﯩﻢ(1922-1994)

ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺧﻪﻟﻘﯩﻨﯩﯔ ﻣﻪﺷﮭﯘﺭ ﺋﯘﺳﯘﻟﭽﯩﺴﻰ ﻗﻪﻣﺒﻪﺭﺧﺎﻧﯩﻢ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭﺩﻩ ﻛﻮﻧﯩﺸﻪﮬﻪﺭﻧﯩﯔ ﺋﺎﯞﺍﺕ ﻳﯧﺰﯨﺴﯩﺪﺍ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ.
ﺋﯚﺯﺑﯧﻜﯩﺴﺘﺎﻥ،ﻣﻮﺳﻜﯩﯟﺍ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺟﺎﻳﻼﺭﺩﺍ ﺑﯩﻠﯩﻢ ﺋﺎﻟﻐﺎﻥ.ﻣﻮﺳﻜﯩﯟﺍﺩﺍ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﯘﺳﯘﻟﻰﻧﻰ
ﺋﻮﺭﯗﻧﻼﭖ،ﺗﺎﻣﺎﺷﯩﺒﯩﻨﻼﺭﻧﻰ ﺗﺎﯓ ﻗﺎﻟﺪﯗﺭﻏﺎﻥ.1947-ﻳﯩﻠﻰ ﺷﯩﻨﻘﺎﯓ ﺋﯚﻟﻜﯩﻠﯩﻚ ﮬﯚﻛﯜﻣﻪﺗﻨﯩﯔ ﺭﻩﺋﯩﺴﻰ ﺋﻪﺧﻤﻪﺗﭽﺎﻥ
ﻗﺎﺳﯩﻤﻰ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ ﺋﺎﻟﺘﯘﻥ ﻣﯧﺪﺍﻝ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﻼﻧﻐﺎﻥ.ﮬﺎﺯﯨﺮ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺋﯘﺳﯘﻝ ﺋﯘﺳﻠﯘﺑﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻖ ﻗﯩﻠﯩﻨﻤﺎﻗﺘﺎ.ﺑﯩﺮ
ﺋﯚﻣﯜﺭ ﺋﯘﺳﺴﯘﻝ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻳﺎﺷﯩﻐﺎﻥ ﻗﻪﻣﺒﻪﺭﺧﺎﻧﯩﻢ ﺧﻪﻟﻘﯩﻤﯩﺰ ﻗﻪﻟﺒﯩﺪﻩ ﻣﻪﯕﮕﯜ ﻳﺎﺩﻟﯩﻨﯩﺪﯗ .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ﻟﯘﺗﻔﻰ

ﻟﯘﺗﻔﻰ(1366-1465)

ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻛﻼﺳﺴﯩﻚ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﯩﻨﯩﯔ 15-ﺋﻪﺳﯩﺮﺩﯨﻜﻰ ﻳﯧﺘﻪﻛﭽﻰ ﻧﺎﻣﺎﻳﻪﻧﺪﯨﺴﻰ ﻣﻪﯞﻻﻧﻪ ﻟﯘﺗﻔﻰ ﮬﯩﺮﺍﺗﺘﺎ ﺩﯗﻧﻴﺎﻏﺎ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ ﺑﻮﻟﯘﭖ،ﺑﯩﺮ ﻳﯩﻞ ﻛﻪﻡ ﺑﯩﺮ ﺋﻪﺳﯩﺮﻟﯩﻚ ﮬﺎﻳﺎﺗﯩﻨﯩﯔ ﺋﺎﺳﺎﺳﯩﻲ ﻗﯩﺴﻤﯩﻨﻰ ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻴﻪﺗﻜﻪ ﺑﯧﻐﯩﺸﻠﯩﻐﺎﻥ.ﺋﯘﻧﯩﯔ ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﺩﺍﺳﺘﺎﻧﻰ ﺋﺎﻻﮬﯩﺪﻩ ﺧﺎﺭﻩﻛﺘﯩﺮﻟﯩﻜﺘﯘﺭ.ﻟﯘﺗﻔﯩﻐﺎ ﻧﻪﯞﺍﺋﯩﻲ (ﺳﯚﺯ ﭘﺎﺩﯨﺸﺎﮬﻰ)ﺩﻩﭖ ﻧﺎﻡ ﺑﻪﺭﮔﻪﻥ.ﻟﯘﺗﻔﻰ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺗﻪﺧﻪﻟﻠﯘﺳﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ،ﺋﻪﺳﻠﻰ ﺋﯩﺴﻤﻰ ﻧﺎﻣﻪﻟﯘﻡ

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
تۈر:كىلاسسىكلىرىمىز‏
ﺋﺎﺑﻠﯩﻤﯩﺖ ﮬﺎﺟﯩﻴﻮﻑ

ﺋﺎﺑﻠﯩﻤﯩﺖ ﮬﺎﺟﯩﻴﻮﻑ(1917-1993)

ﺋﺎﺗﯘﺵ ﻧﺎﮬﯩﻴﯩﺴﯩﺪﻩ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ.1944-ﻳﯩﻠﻰ 9-ﺋﺎﻳﺪﺍ ﺋﯜﭺ ﯞﯨﻼﻳﻪﺕ ﺋﯩﻨﻘﯩﻼﺑﯩﻐﺎ ﻗﺎﺗﻨﯩﺸﯩﭗ،ﺗﺎﺭﺑﺎﻏﺎﺗﺎﻱ ﯞﺍﻟﯩﻲ ﻣﻪﮬﻜﯩﻤﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﺑﺎﺵ ﻛﺎﺗﯩﭙﻰ،ﺗﺎﺭﺑﺎﻏﺎﺗﺎﻱ ﯞﯨﻼﻳﻪﺗﻠﯩﻚ ﺋﯩﻨﻘﯩﻼﺑﯩﻲ ﻳﺎﺷﻼﺭ ﺗﻪﺷﻜﯩﻼﺗﯩﻨﯩﯔ ﺷﯘﺟﯩﺴﻰ،ﺗﺎﺭﺑﺎﻏﺎﺗﺎﻱ ﯞﯨﻼﻳﻪﺗﻠﯩﻚ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ-ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭗ ﺋﯩﺪﺍﺭﯨﺴﯩﻨﯩﯔ ﺑﺎﺷﻠﯩﻘﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ،ﺟﯘﯕﮕﻮ ﻳﯧﯖﻰ ﺩﯦﻤﻮﻛﺮﺍﺗﯩﻴﻪ ﺋﯩﻨﻘﯩﻼﺑﯩﻨﯩﯔ ﻏﻪﻟﺒﻪ ﻗﯩﻠﯩﺸﻰ ﺋﯜﭼﯜﻥ
ﺗﯚﮬﭙﻪ ﻗﻮﺷﻘﺎﻥ. ﺋﯘ ﻛﯧﻴﯩﻨﻤﯘ ﺧﯩﻠﻤﯘ-ﺧﯩﻞ ﻣﯘﮬﯩﻢ ﺧﯩﺰﻣﻪﺗﻠﻪﺭﻧﻰ ﺋﯩﺸﻠﻪﭖ 76 ﻳﯧﺸﯩﺪﺍ ﯞﺍﭘﺎﺕ ﺑﻮﻟﺪﻯ!!!
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ﻣﻮﻟﻼ ﺷﺎﻛﯩﺮ

**ﻣﻮﻟﻼ ﺷﺎﻛﯩﺮ**(1805-1870) ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺷﺎﺋﯩﺮﻯ ﯞﻩ ﺗﺎﺭﯨﺨﭽﯩﺴﻰ.

ﻣﻮﻟﻼ ﺷﺎﻛﯩﺮ ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﺩﺍﺳﺘﺎﻧﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻰ ﺳﻪﮬﻨﯩﺴﯩﺪﯨﻦ ﭼﻮﯕﻘﯘﺭ ﺋﻮﺭﯗﻥ ﺋﺎﻟﻐﺎﻥ. ﺋﯘﻧﯩﯔ ﮬﺎﻳﺎﺗﻰ ﺋﺎﻗﺴﯘ ﯞﻩ ﺋﯜﭼﺘﯘﺭﭘﺎﻧﺪﺍ ﺋﯚﻛﻪﻥ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﮬﺎﻳﺎﺗﻰ ﮬﻪﻗﻘﯩﺪﻩ ﻳﯩﺘﻪﺭﻟﯩﻚ ﻣﻪﻟﯘﻣﺎﺕ ﻳﻮﻕ. ﺋﻪﻣﻤﺎ،  ﺩﺍﺳﺘﺎﻧﻰ ﺋﯚﺯﯨﻨﯩﯔ ﺑﻪﺩﯨﺌﯩﻲ ﯞﻩ ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﻲ ﻗﯩﻤﻤﯩﺘﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﯩﺰﻧﯩﯔ ﻗﻪﻟﺒﯩﻤﯩﺰﺩﻩ ﻣﻪﯕﮕﯜ ﮬﺎﻳﺎﺕ.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
تۈر:ئۇيغۇرلار

تۈر: كىلاسسىكلىرىمىز‏
ﮬﺎﺷﯩﻢ ﮬﺎﺟﻰ

ﮬﺎﺷﯩﻢ ﮬﺎﺟﻰ(1869-1952)

ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ،ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺋﺎﺳﯩﻴﺎ ﮬﻪﺗﺘﺎ ﺋﻪﺭﻩﺏ ﻳﯧﺮﯨﻢ ﺋﺎﺭﯨﻠﻰ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺭﺍﻳﻮﻥ ﯞﻩ ﺩﯙﻟﻪﺗﻠﻪﺭﺩﻩ ﺩﺍﺭﯞﺍﺯﻟﯩﻖ ﺳﻪﻧﺌﯩﺘﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻧﺎﻡ ﻗﺎﺯﺍﻧﻐﺎﻥ،ﺋﺎﻳﯩﻤﺨﺎﻥ ﮬﺎﺟﻰ،ﺳﯩﺪﯨﻖ ﺋﺎﺧﯘﻥ...ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﭘﻪﺭﺯﻩﻧﺘﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﻣﯘﻗﺎﻣﭽﯩﻠﯩﻖ ﯞﻩ ﺩﺍﺭﯞﺍﺯﻟﯩﻘﺘﺎ ﯞﺍﻳﯩﻐﺎ ﻳﻪﺗﻜﯜﺯﯛﭖ ﺗﻪﺭﺑﯩﻴﻠﯩﮕﻪﻥ ﻣﻪﺷﮭﯘﺭ ﺳﻪﻧﺌﻪﺗﻜﺎﺭ.ﺋﯘ ﺧﻮﺗﻪﻥ ﻗﺎﺭﯨﻘﺎﺷﺘﺎ ﺗﯘﻏﯘﻟﯘﭖ ﺋﯚﺳﻜﻪﻥ ﺑﻮﻟﯘﭖ،ﻛﯩﭽﯩﻜﯩﺪﯨﻦ ﺩﺍﺭﯞﺍﺯﻟﯩﻖ ﺳﻪﻧﺌﯩﺘﯩﮕﻪ ﺋﯩﺸﺘﯩﻴﺎﻕ ﺑﺎﻏﻼﭖ،ﺋﯘﻧﻰ ﺑﯩﺮ ﺋﯚﻣﯜﺭﻟﯜﻙ ﻛﻪﺳﯩﭗ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ. ﻧﻪﺗﯩﺠﯩﺪﻩ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺩﺍﺭﯞﺍﺯﻟﯩﻘﯩﻨﯩﯔ ﺑﯜﮔﯜﻧﮕﻪ ﻳﯧﺘﯩﭗ ﻛﯧﻠﯩﺸﯩﺪﻩ ﻛﯚﯞﺭﯛﻛﻠﯜﻙ ﺭﻭﻝ ﺋﻮﻳﻨﯩﻐﺎﻥ.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:دارۋاز
نان

**نان** ئۇيغۇرلارنىڭ كوپ ئىستىمال قىلىدىغان يىمەكلىكلىرىنىڭ بىرى.

## مەنبەلەر
تۇمارىس

**تۇمارىس** تارىختىكى «ئايال خاقان تۇمارىس»نىڭ قىسقىچە تارىخى ئوتتۇرا ئاسىيا خەلقلىرىنىڭ ئۇلۇغ ئانىسى ، ئەقىل-پاراسەتلىك ، باتۇر يۈرەكلىك ،ۋەتەنپەرۋەر تۇران ( 7-ئەسىرگىچە ئۇيغۇرلار تۇران دەپ ئاتالغان )خوتۇن-قىزلىرىنىڭ شانلىق ئۈلگىسى بولغان ،سىر دەرياسىنىڭ شەرقىدىكى ماساجىتلارنىڭ ئايال خاقانى مەلىكە تومېرىس( يەنى ، ئەسلى تۆمۈر بولۇپ،يۇنانچە ئاتىلىشى تۇمارىس، تۆمۈرىس دەپ ئاتىلىپ كەلگەن) ئالپ ئەرتوڭا (تۇران ئېمپىراتۇرلىقىنىڭ خاقانى بولۇپ،دۇنيادىكى ئەڭ مەشھۇر خاقانلاردىن بىرى )نىڭ ئەۋرىسى ئىكەنلىكى ئېھتىمالغا ناھايتى يىقىن. رىۋايەتلەرگە قارىغاندا، ئىران -ئەھمانىلار سۇلالىسىنىڭ پادشاھى كەيكاۋۇس( يۇنانچە كىروس) ماساجىتلارنىڭ ئايال خانى تومېرىسقا ئۆيلىنىش تەكلىپى قويغان،تومېرىس بۇنى رەت قىلغاندىن كيىن، كەيكاۋۇس بۇنى ئۆزىگە ھاقارەت بىلىپ،ماساجىتلارنىڭ يۇرتىغا ھۇجۇم قىلغان. ئۇرۇشتا تومېرىسنىڭ باش قوماندان ھەم ۋەلىئەھدى بولغان ئوغلى سىيارغاس يارىدار بولۇپ ئەسىرگە چۈشكەن، سىيارغاس ئەسىرلىكىنى ئۆزىگە نۇمۇس بىلىپ ئۆزىنى ئۆلتۈرۋالغان. ئوغلىنىڭ ئۆلۈمدىن قاتتىق غەزەپكە كەلگەن ئايال خاقان تومېرىس چوڭ بىر قوشۇن بىلەن كەيكاۋۇسقا ھۇجۇم قىلدۇ،رىۋايەتلەرگە قارىغاندا، شۇ زامانغىچە ،ھىچبىر بۇنداق مىسلى كۆرۈلمىگەن ئۇزۇن ۋە قانلىق ئۇرۇش خېلى زامانغىچە داۋام ئېتىدۇ، ئاخىرى،ماساجىتلار غەلبە قىلىپ ئېران قوشۇنلىرىنىڭ بۆيۈك قىسمى ئۆلۈپ،ئاز بىر قىسمى قېچىپ قۇتۇلىدۇ. مەلىكە تومېرىس ئۆلگەنلەرنىڭ ئارسىدىن كەيكاۋۇسنىڭ جەسدىنى تاپقۇزۇپ،بېشىنى كىسىپ، قان بىلەن تولدۇرۇلغان تولۇمغا ئېسپ قويۇپ؛«مەن غەلبە قىلدىم ھەم ياشاۋاتىمەن! سەن ھىيلە بىلەن ئوغلۇمنى مەندىن ئايرىدىڭ! قانغا تويمىغان قانخور ،ئەمدى مەن سىنى قانغا تويغۇزىمەن!» دەپ ئۆچىنى ئالغانمىش.(مىلادىدىن ئىلگىرى 520-يىلى) 
## پايدالانغان ماتېرياللار:

1.«ئۇيغۇر خەلق ئەدەبىياتى»
2.سىماچىيەن، «تارىخى خاتىرلەر»

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئاياللار
بايبۇرت ۋىلايىتى

left|thumb|350px|بايبۇرت ۋىلايىتى
left|thumb|250px
**بايبۇرت ۋىلايىتى** بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، باتماننىڭ 85،455 نوپۇسىبار، 3،652 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 40.14°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 40°13، پوقتانومۇرى 069 رايۇننومۇرى 0458.

## ئېتمولوگىيە
## تارىخ
## رايون
## جۇغراپىيە
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
## دۆلەت باغچىسى
## سىرتقى ئۇلاش

تۈر:تۈركىيە
چورۇم ۋىلايىتى

left|thumb|350px|bolu
left|thumb|250px
left|thumb|250px
left|thumb|250px
**چورۇم ۋىلايىتىÇorum**  بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، چورۇمنىڭ 560،488 نوپۇسىبار، 12،820 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 35.00°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 41°00، پوقتانومۇرى 019 رايۇننومۇرى 0364.

## ئېتمولوگىيە
## تارىخ
## رايون
## جۇغراپىيە
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
## دۆلەت باغچىسى
## سىرتقى ئۇلاش
## مەنبەلەر

تۈر:تۈركىيە
ئوردۇ ۋىلايىتى

**ئوردۇ ۋىلايىتى Ordu** بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، ئوردۇنىڭ 890،781 نوپۇسىبار، 6،001 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 40.48°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 37°32، پوقتانومۇرى 052 رايۇننومۇرى 0452.

## ئېتمولوگىيە
## تارىخ
## رايون
## جۇغراپىيە
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
## دۆلەت باغچىسى
## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر
قارامان ۋىلايىتى

**قارامان ۋىلايىتى** بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، قاراماننىڭ 252،377 نوپۇسى بار، 9،163 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 37.01°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 33°05، پوقتانومۇرى 070 رايۇننومۇرى 0338.

## ئېتمولوگىيە
## تارىخ
## رايون
## جۇغراپىيە
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
## دۆلەت باغچىسى
## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر
ھاتاي ۋىلايىتى

**ھاتاي ۋىلايىتى Hatay** بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، ھاتاينىڭ 1،386،224 نوپۇسىبار، 5،403 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 36.25°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 36°10، پوقتانومۇرى 031 رايۇننومۇرى 0326.

## ئېتمولوگىيە
## تارىخ
## رايون
## جۇغراپىيە
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
## دۆلەت باغچىسى
## سىرتقى ئۇلاش
مەرسىن ۋىلايىتى

**مەرسىن ۋىلايىتى**  Mersin بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، مەرسىننىڭ 2.275.216 نوپۇسىبار، 15،853 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 36.40°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 33°48، پوقتانومۇرى 033 رايۇننومۇرى 0324.

## ئېتمولوگىيە
## تارىخ
## رايون
## جۇغراپىيە
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
## دۆلەت باغچىسى
## سىرتقى ئۇلا  ش