open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ئەخمەتجان قاسىمى تۈركىيە باش ئەلچىسى ھوزۇرىدا

#### (مەرھۇم ئەيسا يۈسۈپ ئالپتېكىن يازغان «ئەسىر شەرقىي تۈركىستان ئۈچۈن» ناملىق كىتابنىڭ 15-بابىدىن تەرجىمە قىلىنىپ تەييارلاندى)
تەرجىمە قىلىپ تەييارلىغۇچى: تاران ئۇيغۇر

(1946-يىلى دېكابىر، نەنجىڭ)ئەخمەتجان (قاسىمى) تۈركىيە باش ئەلچىسى ھۇلۇسى فۇئات توغاي ئەپەندىنى زىيارەت قىلماقچى بولۇپ، مۇھەممەد ئىمىن بۇغرا ئەپەندىنىڭ ئايالى ئامىنە خانىم ئارقىلىق ئۇچرىشىشنى پۈتۈشۈپتۇ. ئەخمەتجان ماڭىمۇ «بىللە بارايلى» دېدى ۋە شۇنداق قىلدۇق.

ھۇلۇسى فۇئات توغاي ئەپەندى بىلەن سۆھبەتلىشىۋاتقاندا، ئەخمەتجان ئۇنى خۇش قىلىش مەقسىتىدە خىتايلار ئۈستىدىن شىكايەت قىلدى. فۇئات ئەپەندى: «مەن سىزنى روسپەرەس بىر كىشى دەپ ئاڭلىدىم ۋە بۇنىڭغا ئېچىنىمەن. ئىلىدا پارتىلىغان قوزغىلاڭغا قاتنىشىپسىز، توغرىمۇ؟ نۇرغۇن خىتايلارنى ئۆلتۈرۈپسىز، شۇنداقمۇ؟» دېدى. ئەخمەتجان:«ئاساسەن دېگۈدەك توغرا» دېدى. «بۇ قوزغىلاڭغا روسلار ئادەم كۈچى ۋە قورال-ياراق ياردەم قىلىۋېتىپتۇ، بۇلار توغرىمۇ؟» دەپ سورىدى فۇئات ئەپەندى. ئەخمەتجان بۇ سوئالغا جاۋاب بەرمىدى. ئۇندىن كېيىن فۇئات ئەپەندى: «سىز بۈگۈن قۇرۇلغان ئۆلكىلىك ھۆكۈمەتنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى ئىكەنسىز، شۇنداقمۇ؟» دەپ سورىدى. «توغرا» دېدى ئەخمەتجان. ھۇلۇسى فۇئات ئەپەندى: «مەن روسنىمۇ، خىتاينىمۇ بىلىمەن. بۇنداق ئىش روسىيەدە يۈز بەرمەيدۇ. بىر ئادەم روسلارغا قارشى قوزغالسا ۋە نۇرغۇن روسنى ئۆلتۈرسە، شۇ قوزغىلاڭ نەتىجىسىدە غەربىي تۈركىستاندا بىر ھۆكۈمەت قۇرۇلۇپ، بۇ ھۆكۈمەتنىڭ ئىككىنچى قول رەھبەرلىكىگە روسلار سىزنى تەيىنلەرمۇ؟ بۇنداق ئىش روسىيەدە يۈز بەرمەيدۇ» دېدى. يەنى بۇ ئەخمەتجاننىڭ خىتايلارنى قارىلىغانلىقىغا بېرىلگەن جاۋاب ئىدى.

سۆھبەتنىڭ بىر جايىغا كەلگەندە ئەخمەتجان:« بىز سىلەرنىڭ قىلغىنىڭلارنى قىلدۇق» دېدى. ئۇ ئاتاتۈركنى ئېغىزغا ئالماي تۇرۇپ «سىلەر، يەنى تۈركىيە ھۆكۈمىتى تۈركىيەنى يۇنانلار (گىرىكلار) دىن قۇتقۇزۇش ئۈچۈن روسلاردىن ياردەم ئالدىڭلار. بىزمۇ شۇنىڭ دەل ئەينىنى قىلىۋاتىمىز» دېدى. ھۇلۇسى فۇئات ئەپەندى «شۇنداق، بىز روسلاردىن ياردەم ئالدۇق. ئەمما بىز روسلارنى تۈركىيەگە كىرگۈزمىدۇق. روسلارنىڭ تەسىرىنى تۈركىيەدىن ئۇزاقلاشتۇردۇق. بۇنى سىلەر قىلالمايسىلەر، كۈچۈڭلار يەتمەيدۇ» دېدى. ھۇلۇسى فۇئات ئەپەندىنىڭ بۇ سۆزلىرى بىر تۈرك دىپلومات دېيەلەيدىغان گەپلەر ئەمەس ئىدى. ھازىر ھېچبىر دىپلومات بۇلارنى ئېيتالمايدۇ. رەھمەتلىك بۇ سۆزلەرنى ئېيتتى، ئۆزىمۇ جەسۇر ئادەم ئىدى. ئەخمەتجان قايتىشىمىزدا يول بويى شىكايەت قىلىپ ماڭدى ۋە رەنجىگەن ھالدا: «بىز ئۇلارنىڭ قىلغانلىرىنى قىلىۋاتىمىز. ئۆزىنىڭ قىلغانلىرىنى بىزگە راۋا كۆرمەيۋاتىدۇ» دەيتتى. ئەخمەتجان بۇ زىيارەتتىن مەمنۇن ئەمەس ئىدى.

## مەنبەلەر

ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.

مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى

تۈر:كىشلەر
تۈر:مەشھۇر شەخسلەر
ئەدىي بىن ھاتەم

**ئەدىي ئىبنى ھاتىم تايى** (عدي بن حاتم الطائي): (ھ. ؟ – 67 / م. ؟ – 686) مەشھۇر شائىر ۋە سېخىسېخىي ھاتىم تايىنىڭ ئوغلى، تاي قەبىلىسىنىڭ رەئىسى ئىدى. مۇسۇلمان بولۇشتىن بۇرۇن مۇتەئەسسىپ بىر خىرىستىيانخرىستىيان ۋە قەبىھ بىر ئىسلام دۈشمىنى ئىدى. ھ. 7 ياكى 9 - يىلى / م. 628  ياكى 630 - يىلى ئەتراپىدا مۇسۇلمان بولغان.



## مەنبەلەر

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئىسلام دىنى
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:مەشھۇر شەخسلەر
ئۇرەنە ۋەقەسى

«تارىخى مۇھەممىدى» كىتابىدىن پارچىلار

كىتاب: ئەلىخان تۆرە ساغۇنى

ئۇيغۇرچىغا ئاغدۇرۇپ نەشىرگە تەييارلىغۇچى: ئابدۇرېشىتھاجى كېرېمى

ئۇرەنە ۋەقەسى

يەنە شۇيىلنىڭ مۇھەررەم ئىيىدا ساھابىلەردىن ئابدۇللا ئىبنى ئەنىس دېگەن كىشىنى ئەرەبەت تېغىنىڭ يىنىدىكى، ئۇرەنەدېگەن يەرگە ئەۋەتتى. ئۇ يەردە ئۇزايىل قەبىلىسىنىڭ رەئىسى سۇفيان ئىبنى خالىد رەسۇلۇللاھقا قارشى ئەسكەر توپلاپ، مەدىنىگە ھۇجۇم قىلماقچى ئىدى. بۇ خەۋەر رەسۇلۇللاھقا ئاڭلانغاندىن كېيىن ئابدۇللاغا دېدىدكى: ــ «بۇ خىزمەتگە يالغۇز ئۆزىڭ بارىسەن، پەيت تېپىپ پىتنە تارقاتقان كىشىنى ئۆلتۈرۈپ، قايتىسەن» دېدى. ئاندىن ئابدۇللا:

ئەي رەسۇلۇللاھ، بۇ ئىشنى بېجىرىش ئۈستىدە، ئەگەر ھاجەت تۇغۇلۇپ قالسا، يالغان سۆز قېلىشىمغا رۇخسەت قىلىڭ! -دېدى. ئەگەر زۆرۈر تىپىلسا يالغان سۆزلەشكە رۇخسەت بەردى. ھىجرەتنىڭ تۆتىنچى يىلى مۇھەررەم ئىيىنىڭ بەشىنچى كۈنى مەدىنىدىن يولغا چىقىپ، بىر نەچچە كۈن ئىچىدە دۈشمەن بار يەرگە بېرىپ، ئۇنىڭ بىلەن كۆرۈشتى. «قايسى قەبىلىدىن سەن؟» ـ دەپ سورىدى. ئۇ: ــــــ «خۇزارز قەبىلىسىدىن بولىمەن، مۇھەممەد بىلەن ئۇرۇشۇش ئۈچۈن سىنى ئەسكەر توپلاۋىتىپتۇ، دەپ ئاڭلاپ، ئۇنىڭغا قارشى مېنىڭمۇ دۈشمەنلىگىم بولغانلىقى ئۈچۈن پىدايى بولۇپ كەلدىم»، ـ دېدى. بۇ سۆزنى ئاڭلىشى بىلەن ئۇنىڭ كۆڭلى كۆتۈرۈلۈپ، دېدىكى: ـ «ئاڭلىغىنىڭ راست، مۇھەممەد بىلەن ئۇرۇش قېلىش ئۈچۈن ئەسكەرلىرىمىز يىغىلىپ بولدى، بۇ يېقىن ئارىدا مەدىنە تەرەپكە يۈرۈش قىلماقچىمىز. خۇش كەپسەن» ـ دەپ ئابدۇللانى ئۆز چىدىرىغا باشلاپ كىردى. كەچ بولۇپ باشقىلىرى تارقېلىپ كەتتى. ئابدۇللانىڭ قىلغان سۆزىنى ياخشى كۆرۈپ قېلىپ، ئەل ئۇيقۇغا كەتگۈچىلىك ئۇخلىماسدىن، سۆزلىشىپ ئولتۇرۇشتى. رەسۇلۇللاھتىن سۆز ئىچىپ:

مۇھەممەد شۇ كەمگىچە مەن كەبى ئۇرۇش يولىنى بىلگەن بىر كىشىگە يولوقمىغان بولۇشى كېرەك، ئۇرۇشنىڭ قانداق ئىكەنلىكىنى ئەمدى ئۇنىڭغا كۈرسىتىمەن، ـ دېدى. شۇچاغدا ئۇنى ئۇيقۇ بېسىپ، ئەجەل كۈرپىسىگە بېشىنى قويۇپ ياتتى. قاتتىق ئۇيقۇغا كىرگەن چاغدا، ئابدۇللا ئاستا تۇرۇپ، جىنى چىقىدىغان، ئۈنى چىقمايدىغان يېرىگە، خەنجەرنى سالدى. شۇ زامان كېچىنىڭ قاراڭغۇسىدا مەدىنىگە قاراپ كەتتى. كۈندۈزى يوشۇرۇنوپ، كېچىسى يول بېسىپ، ئارىقىدىن قوغلاپ كەلگەن قۇرۇقچىلارغا يولوقماي، توققوز كۈن ئىچىدە مەدىنىگە ساق سالامەت قايتىپ كەلدى. شۇ چاغدا رەسۇلۇللاھ مەسجىدتە ئولتورغان ئىدى. ئابدۇللاغا كۆزى چۈشكەن ھامان ئەرەب تىلىدا ـ « ئەفلەھەل ۋوجۇ» يەنى: «يۈزى يورىدىمۇ؟» ـ دېدى. ئابدۇللا: «ئەفلەھە ۋەججۇكە» يەنى: «رەسۇلۇللاھ يۈزىڭىز يورۇدى، تىلىگىمگە يەتتىم» ـ دېدى. بولغان ۋەقەنى سۆزلىگەندىن كېيىن «بارىكاللا» ـ دەپ ئابدۇللاغا بىر ھاسا بەردى. پەيغەمبىرىمىز: ـــ «سەن جەننەتدە بۇ ھاسىنى تۇتۇپ يۈرگەيسەن، ئۇ يەردە ھاسا تۇتقانلار ئازبولىدۇ» ـــ دېدى.

ئېيتىشلەردىن قارىغاندا ئابدۇللا بۇ ھاسىنى پۈتۈن ئۈمىر بويىچە ساقلىغان. ۋاپات بولغاندا ھاسىنى كىپەنلېكىنىڭ ئىچىگە بىللە قويۇپ كۈمۈلگەن، (رەزىيەللەھو ئەنھوم).

## مەنبەلەر

ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.

مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
ئىلىم-پەننىڭ ياراتقۇچىنى ئىسپاتلاشتىكى رولى

مۇھەممەد يۈسۈپ

ئىلىم-پەننىڭ ئاللاھنىڭ بارلىقىنى ئىسپاتلايدىغانلىقىنى ئالىملار ۋە پەيلاسوپلار سۆزلىمەكتە. قۇرئان كەرىمدىمۇ: ئاسمانلارنى ۋە زېمىننى ياراتقان، سىلەرگە بۇلۇتتىن يامغۇر ياغدۇرۇپ بەرگەن، ئۇنىڭ بىلەن باغلارنى يېتىشتۈرۈپ بەرگەن كىم؟ ئۇ باغلارنىڭ دەرەخلىرىنى ئۆستۈرۈش سىلەرنىڭ قولۇڭلاردىن كەلمەيدۇ. ئاللاھتىن باشقا ئىلاھ بارمۇ؟ دېگەن ئايەت بار.

مۇتەپەككۇر ئالىم ئابدۇلمەجىد زەندانى تەۋھىد ناملىق ئەسىرىدە مۇنداق دەپ يازىدۇ: ئىلىم ـ پەن بىزگە بىر دەرەخنىڭ خۇسۇسىيەتلىرىنى چۈشەندۈرۈپ، ئۇنىڭ تۇپراقتىكى ئوزۇقلىرىنى قانداق ئالىدىغانلىقىنى، بۇ ئوزۇقلارنى يوپۇرماقلىرىغىچە قانداق يەتكۈزىدىغانلىقىنى، مېۋىلەرنىڭ قانداق مەيدانغا كېلىدىغانلىقىنى ۋە ئۇنىڭدىكى تەم، رەڭ، شەكىلنىڭ قانداق يوسۇندا پەيدا بولىدىغانلىقىنى شەرھلىمەكتە ۋە بۇلارنىڭ ھەممىسىنىڭ مۇكەممەل قانۇنىيەت ۋە نىزام ـ سىستېما ئاستىدا ئەمەلگە ئاشىدىغانلىقىنى ئېلان قىلماقتا. ئىلىم ــ پەن يەنە بىزگە بىر جانلىقنىڭ ئىچ قۇرۇلۇشىنى كۆرسىتىش ئارقىلىق ئەقلىمىزنى ئاچماقتا. بىئولوگىيە ئالىملىرى ھەر بىر جانلىقنىڭ ئۆز ئالدىغا ئاجايىپ مۇكەممەل بىرەردىن فابرىكا ئىكەنلىكىنى كۆردۇق دەيدۇ. ئادەمنى چاقىدىغان زەھەرلىك ھەرە شېرىن ۋە شىپالىق ھەسەل بېرىدۇ. يىپەك قۇرۇتى رەخت توقۇيدۇ. قولسىز ئۆمۈچۈك تور توقۇيدۇ. تىلسىز قوي سۈت بېرىدۇ. مۇندىن باشقا يەنە ئىلىم ــ پەن بىزگە شۇنى ئىسپاتلىدىكى، ئاددى بىر سامان بىلەن سۇدىن تەركىپ تاپقان ھەلەپتىن سۈت ئىشلەپ چىقىرىش ئەقىل ــ ئىدراكسىز قوينىڭ ياكى كالىنىڭ ئىشى ئەمەس، بەلكى قوي ـ كالا، ھەرە، ئۆمۈچۈك، يىپەك قۇرۇتى ۋە باشقا جانلىقلار رەسسامنىڭ پۇرشىسىغا، ئاپتورنىڭ قەلىمىگە، ياغاچچىنىڭ رەندىسى بىلەن ھەرىسىگە ۋە دېھقاننىڭ كەتمىنىگە ئوخشاش بىرەردىن سايمانلاردۇر. ئەمما ۋۇجۇدقا چىقىرىش ئىشىنىڭ ئىگىسى شۈبھىسىزكى، پۈتۈن كائىناتنىڭ ئىجادكارى بولغان ئاللاھتۇر!

مەزكۇر ئەسەردە يەنە مۇنداق دەپ يېزىلغان: ئاسترونومىيە ئىلىمىنىڭ ۋاستىسى بىلەن دۇنيانىڭ ھاۋا بوشلۇقىدىكى ئەھۋالى بىلىندى. بىز ياشاۋاتقان بۇ يەرشارى قۇياشنىڭ ئەتراپىنى ئايلىنىپ ناھايىتى تېزلىكتە ئۇچىۋاتقان بىر سەييارە يۇلتۇزى ئىكەنلىكىنى بىلدۇق. قاناتسىز، موتورسىز، پلوتسىز ۋە ئاۋازسىز ئۇچىۋاتقان بۇ يەرشارى سەييارىسىنىڭ ئۈستىدىكى يولۇچىلار راھەت ۋە خاتىرجەملىك ئىچىدە ساياھەت قىلىۋاتماقتا. يەرشارى بىر تەرەپتىن ئۆز ئوقىدا ئايلىنىشقا داۋام قىلسا، يەنە بىر تەرەپتىن قۇياشنىڭ ئەتراپىدا تېزلىكتە ئۇچۇشىنى داۋام قىلدۇرماقتا. ئەمما ئىچىدىكى يولۇچىلارنىڭ كۆپىنچىسى، ئۆزلىرىنىڭ ئۇچىۋاتقانلىقىنىمۇ بىلمەيدۇ. كېچىلەر، كۈندۈزلەر ۋە مەۋسۇملار بۇ ئىككى ئايلىنىشنىڭ نەتىجىسىدۇر. يەرشارى قۇياشقا ــ ھازىرقى مۇساپىسىدىن ــ ئازراق يېقىنلاشسا كۆيۈپ ھالاك بولىمىز، ئۇزاقلاشسىمۇ مۇزلاپ ھالاك بولىمىز. قۇياشنىڭ ئەتراپىدا ئۈزىۋاتقان يەر شارىلا ئەمەس، بەلكى باشقا سەييارىلەرمۇ باردۇر. بۇ سەييارىلەرنىڭ بىر ــ بىرى بىلەن ئۇچرىشىپ قېلىشى مۇمكىن ئەمەس، بەلكى ھەر بىر سەييارە ئۆزىنىڭ بەلگىلەنگەن مەخسۇس ئوقىدا سەير قىلىدۇ، بەلگىلەنگەن ۋاقىتتىن كېچىكىپمۇ قالمايدۇ. بۇ سىستېما قانچىلىغان مىليون يىللاردىن بېرى ھېچبىر بۇزۇلماستىن، بىر خىل داۋام قىلىپ كەلمەكتە. بۇنداق ئىنچىكە نىزامنى ۋە قانۇنىيەتنى كىم بېكىتتى؟ بۇزۇلمىغان ۋىجدان ۋە ساپ ئەقىل ئىگىسى بولغان ھەر قانداق ئادەم شۇنداق جاكارلايدۇكى، بۇ سوئاللارنىڭ جاۋابى ئاللاھتۇر!

## مەنبەلەر

سەئۇدى ئەرەبىستان رادىئوسى تۈركىستان بۆلۈمى

ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.

مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
سېيىت نوچى

**سېيىت نوچى** 1875 - يىلى قەشقەر شەھىرىدە نامرات ئائىلىدە دۇنياغا كەلگەن. ئاتا - ئانىسىدىن كىچىك يېتىم قېلىپ، قىيىنچىلىق ئىچىدە چوڭ بولغان. ھەققانىيەتچى ۋە دادىل كىشى ئىدى. ئۇ گېلاۋخۇيچىلارغا قاتناشقان ۋە 1925 - يىلى چىققان ئۇچتۇرپان قوزغىلىڭىغا قاتناشقان. قوزغىلاڭ مەغلۇپ بولغاندىن كېيىن ئۇچتۇرپان دوتىينىڭ سىلىق سۆزلىرىگە ئىشىنىپ ئۆز ئۆلۈم خېتىنى قەشقەردىكى قانخور جاللات ما تىتەي ما فۇشىڭغا ئېلىپ بارغان ۋە 50 ياشلار چاممىسىدا شەھىد قىلىنغان. ئۇ ئۇيغۇر خەلقىنىڭ مىللىي قەھرىمانى، مەردلىكنىڭ سېمۋولىدۇر.

## قاراڭ
سېيىت نوچى داستانى

ما تىتەي

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئىسيانكار قوشاقچىسى ئېلاخۇن كۆككۆز

ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆتمۈش تارىخىدا ئۆتكەن خەلق قوشاقچىلىرى مۇستەملىكىگە، ئادالەتسىزلىككە قارشى ھەرىكەتلىرى ۋە  ئەركىنلىك ئىدىيىلىرى،  تولۇپ- تاشقان ئىجادىيەتلىرى  بىلەن ئۆز خەلقىنىڭ ھۆرمىتىگە سازاۋەر بولغانلىقى كۆپچىلىككە ياخشى مەلۇم.

نۇزۇگۇم، سادىر پالۋان، ئېلاخۇن، ئايۇپ سامساق، مۇستاپا سوپى ۋە باشقا قوشاقچىلار ئەنە شۇلار جۈملىسىدىن بولۇپ، ئۇيغۇر ئېلى ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا تېررىتورىيىلىرىدە ياشاپ كېلىۋاتقان مىليونلىغان ئۇيغۇرلار ئۇلارنى مۇشۇ كۈنگىچە ئەستە ساقلاپ كەلمەكتە. ئەنە شۇلارنىڭ بىرى مەشھۇر قوشاقچى ۋە ناخشىچى ئېلاخۇن كۆككۆزدۇر.

ئېلاخۇن كۆككۆز 1865-يىلى غۇلجا شەھىرى قازانچى مەھەللىسىدە دۇنياغا كەلگەن بولۇپ، كىچىكىدىنلا مىللىي سەنئەتكە مۇھەببەت باغلىغان ئىدى. ئۇنىڭ ئۆمرىنىڭ تەڭدىن تولىسى زۇلۇم ۋە ئازاب-ئوقۇبەتتە ئۆتتى. ئېلاخۇن كۆككۆز كىچىكىدىنلا باسقۇنچىلارنىڭ خەلق بېشىغا ئېلىپ كەلگەن زۇلۇمىغا چىدىيالماي، ئۇلارغا قارشى قەتئىي كۈرەش ئېلىپ باردى.

ئالىم ئۆكتەبىر جامالدىنوف بۇ ھەقتە مۇنداق دەپ يازىدۇ: «مانجۇ ئىشغالىيەتچىلىرى 1900-يىلى دېھقانلارنىڭ قوللىرىدىكى ماللىرىنى زورلۇق بىلەن تارتىپ ئېلىش كۈچىيىپ كەتكەن بىر دەۋردە ئېلاخۇن ئۆزىنىڭ بىر توپ يولداشلىرى بىلەن دوتەي، شەڭگەن ۋە لوزۇڭلارنىڭ قوللىرىدىكى بۇلاپ ئېلىنغان ماللارنى قايتۇرۇپ ئېلىپ، ئۇلارنى ئىگىلىرىگە قايتۇرۇپ بېرىدۇ. بۇ ئەلەمگە چىدىمىغان دوتەي ئېلاخۇننى تۇتقۇنغا ئېلىپ، يامۇلغا سولاشقا بۇيرۇق بېرىدۇ. ئادالەتسىزلىككە چىدىمىغان ئېلاخۇن كۆككۆز بىر نەچچە قېتىم يامۇللارغا سولانغان بولسىمۇ، دۈشمەن ئالدىدا ھەرگىز تىز پۈكمىدى. ئۇ 1955-يىلى قازاقىستانغا كۆچۈپ كېتىشكە مەجبۇر بولۇپ، 1970-يىلى ئالماتا ۋىلايىتىنىڭ تالغىر ناھىيىسىگە قاراشلىق ئازاد يېزىسىدا 105 يېشىدا ئالەمدىن ئۆتتى.»

ئاپتۇرى: ئويغان

ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.

مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
## مەنبەلەر
يېڭى تىپتىكى تاجسىمان ۋىرۇس كېسىلى(كوۋىد-19 كېسىلى)

thumb|يېڭى تىپتىكى تاجىسمان ۋىرۇسنى داۋالاش ئارقلىق يۇقۇملۇنۇش تارقىلىشنى تەكشىلەشتۈرۈش دىئاگىراممىسى
**2019-تاجىسىمان ۋىرۇس كېسلى**  ( **COVID-19** ) (ئېنگلىزچە: Coronavirus disease 2019، ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 2019冠状病毒病، باشقىچە ئاتىلىشى: ۋۇخەن ۋىرۇسى كېسلى، ۋۇخەن يۇقۇمى)  ئېغىر دەرىجىدىكى نەپەس يولى ئۇنىۋېرسال كېسەللىكى تاجىسىمان ۋىرۇسى 2 (SARS-CoV-2) كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان يۇقۇملۇق كېسەللىك .  تۇنجى كېسەل 2019-يىلى ۋۇخەندە بايقالغان.

ۋىرۇس ئادەتتە يۆتەل جەريانىدا ھاسىل بولغان نەپەس يولى تامچىلىرى ئارقىلىق بىر ئادەمدىن يەنە بىر ئادەمگە تارقىلىدۇ .  ئۇ يەنە بۇلغانغان يۈزلەرگە تېگىش ، ئاندىن يۈزىگە تېگىشتىن تارقىلىشى مۇمكىن.  كېسەللىك ئالامەتلىرىنىڭ پەيدا بولغان ۋاقتى ئادەتتە 2 كۈندىن 14 كۈنگىچە بولۇپ ، ئوتتۇرا ھېساب بىلەن 5 كۈن بولىدۇ.  ئۆلچەملىك دىئاگنوز قويۇش ئۇسۇلى بۇرۇن يۇتقۇنچاق يەللىكىدىن تەتۈر كۆچۈرۈلگەن پولىمېرازا زەنجىرسىمان رېئاكسىيە (rRT-PCR) . يۇقۇملىنىشقا كېسەللىك ئالامەتلىرى ، خەتەرلىك ئامىللار ۋە كۆكرەك CT سىكانىرلاشنىڭ بىرىكىشىدىنمۇ دىئاگنوز قويغىلى بولىدۇ . 

يۇقۇملىنىشنىڭ ئالدىنى ئېلىش تەدبىرلىرى قولنى دائىم يۇيۇش ، ئىجتىمائىي ئارىلىق (باشقىلار بىلەن بولغان ئارىلىقنى ساقلاش) ۋە قولنى يۈزدىن يىراقلاشتۇرۇشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ .  ۋىرۇس بار دەپ گۇمان قىلغانلارغا ۋە ئۇلارنىڭ ھالىدىن خەۋەر ئالغۇچىغا ماسكا ئىشلىتىش تەۋسىيە قىلىنىدۇ ، ئەمما كەڭ خەلق ئاممىسى ئەمەس.  COVID-19 ئۈچۈن ۋاكسىنى ياكى ۋىرۇسقا قارشى داۋالاش يوق . باشقۇرۇش كېسەللىك ئالامەتلىرىنى داۋالاش ، قوللاش پەرۋىشى ، يەكلەش ۋە تەجرىبە تەدبىرلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ . 

دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى تاجىسىمان ۋىرۇس يۇقۇمى بىر ۋابا دەپ جاكارلانغان. 

ئەڭ يېڭى كوۋىد-19 ھالەت ئۇچۇرى ئورگان تور بېتى: https://web.archive.org/web/20200325224102/https://google.org/crisisresponse/covid19-map 

### ئالامەت ئىستاستىكىسى

### باشقا ئىستاستىكا

thumb|كوۋىد-19 نىڭ ئالدىنى ئېلىش تەشۋىقات ۋاراقچىسى
## مەنبەلەر
2019-2020 يېڭى تىپتىكى تاجىسىمان ۋىرۇس ۋەھىمىسىگە مۇناسىۋەتلىك يالغان خەۋەر

thumb|يېڭى تىپتىكى تاجىسىمان ۋىرۇسنىڭ جانلاندۇرۇم ئوپىراسىيە كۈرۈنۈشى
2019-2020 يېڭى تىپتىكى تاجىسىمان ۋىرۇس ۋەھىمىسىگە مۇناسىۋەتلىك يالغان خەۋەر (ئېنگلىزچە: Misinformation related to the 2019–20 coronavirus pandemic)  بولسا بۇ خىل ۋىرۇس دەسلەپكى پارتلىغاندىن كېيىن  كېسەل چىقىشى مەنبەسى, كۆلىمى, ۋە ھەر قايسى جەھەتلەردە دائىر تور كۆرۈلگەن تارقالغان ئېنىقلانمىغان يالغان خەۋەر ۋە ھىيلە مىكىر نەزەريەسى.  ھەر خىل ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا بۇ ۋىرۇسنىڭ پاتېنتلىق ۋاكسىنى ، نوپۇس كونترول قىلىش پىلانى ياكى جاسۇسلۇق ھەرىكىتىنىڭ نەتىجىسى بار بىيو قورال ئىكەنلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلغان .
بىر كۆزلۈك ئادەملەر

مەمەت ئىمىن

نۇرغۇن يىللار ئىلگىرى مۇنداق بىر ھىكايىنى ئوقۇغىنىم ئىسىمدە. بۇرۇنقى زاماندا، ئولتۇرسا قوپسا باي بولۇشنى خىيال قىلىدىغان، بىراق پەقەت جاپالىق ئىشلەشنى خالىمايدىغان بىر ئادەم بار ئىكەن. بىر كۈنى مۇنداق بىر خەۋەرنى ئاڭلاپتۇ، قۇرۇقلۇقتىن ناھايتتى يىراق بولغان كىچىك بىر ئارالدا بىر توپ ئادەملەر بارمىش، ئۇلارنىڭ ھەممىسىنىڭ پىشانىسىنىڭ قاپ ئوتتۇرىدا بىر تاللا كۆزى بارمىش. بۇ ئادەم بۇ خەۋەرنى ئاڭلىغاندىن كىيىن، باي بولۇشنىڭ پۇرسىتى كەپتۇ دەپ بەك ھاجانلىنىپ كىتىپتۇ. ئۇ ئادەم ئۆز ئۆزىگە دەپتۇكى ، ئەگەر مەن ئۇ ئارالغا بارسام، ئۇ بىر كۆزلۈك ئادەملەردىن بىر نەچچىنى تۇتۇپ كىلىپ، دۇنيانى ئايلىنىپ كۆرگەزمە قىلسام، بىر ئايدا مانچە پۇل تاپسام، بىر نەچچە يىلغا بارماي مىليونىر بولىدىكەنمەن. ئۇ ئادەم شۇ خىياللار ئىچىدە ھاجانلىنىپ، دەرھال ھەركەتكە كىلىپ بىر كېمە ئىجارىگە ئىلىپ ، شۇ ئارالغا قاراپ يولغا چىقىپتۇ. بىر نەچچە ئايدىن كىيىن ئۇ ئارالغا يېتىپ بېرىپتۇ. قىرغاققا يىقىنلىشىپ قارىسا، ئۇ ئارالدا ياشايدىغان ئادەملەرنىڭ ھەممىسىنىڭ راس دىگەندە پىشانىسىنىڭ ئوتتۇرىسىدا بىر تاللا كۆزى بار ئىكەن. ئۇ ئادەم ئۇلارنى كۆرۈپ، خۇشاللىقىدىن ئۆزىنى تۇتىۋالالماي، قىرغاققا شۇنداق چىقىشىغا، ئۇ ئارالدىكى ئىنسانلار ئىچىدىمۇ ئۇزۇندىن بىرى باي بولۇش پۇرسىتى ئىزدەپ يۈرگەن شۇنداق بىر ئادەم باركەندۇق. ئۇ ئادەم شۇنداق قارىغىدەك بولسا، ئىككى كۆزلۈك غەلىتە ئادەمدىن بىرسى تۇرغان. شۇنىڭ بىلەن ئۇ بىر كۆزلۈك ئادەم، ئەمدى باي بولۇشنىڭ پۇرسىتى كەپتۇ دەپ ، ئۇ ئىككى كۆزلۈك ئادەمنى تۇتۇپ، ئۇ ئارالنى ئايلاندۇرۇپ كۆرگەزمە قىلىپ پۇل تىپىش ئۈچۈن ئىلىپ كىتىپتۇ.

مەن ھازىر ئۆزۈمنى شۇ بىر كۆزلۈكلە ياشايدىغان ئارالغا كىلىپ قالغاندەك ھىس قىلىۋاتىمەن. يەنە قانچىلىك ئىككى كۆزلۈك ئادەملەر شۇ بىر كۆزلۈك ئادەملەر تەرىپىدىن غەلىتە ئادەم قاتارىدا تۇتۇلۇپ كېتىلىپ سازايى قىلىنار؟

مەنبە: ئۇيغۇر جەمئىيىتى ()

ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.

مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى

## مەنبەلەر
ئويغىنايلى ئويلىنايلى

نۇرانىيە قەشقىرى

دۇنيا ئىقتىساد، بايلىق تالان تارىجى بىزدەك بىچارە مەزلۇم مىللەتلەرنىڭ قېنى، جېنى بىلەن ھېسابلاشماي، ئۆز مەنپەئەتى ئۈچۈن داستىخان ئۈستىدە.

سىياسەتنى كۈچلۈكلەر ئوينايدۇ، ئاجىزلار سىياسەت تەرىپىدىن ئوينىلىدۇ، بۇ سىياسەتنى ئويناشتىكى ئەڭ تۈپ مەقسەت بايلىق جېڭى، بايلىق بۆلۈشۈشتىن باشقا نەرسە ئەمەس. گىياھ ئۈنمەيدىغان، ھېچنەرسىسى يوق قاقاس يەرلەرگە ھېچكىمنىڭ كۆزى چۈشمىگىنىدەك، مۇنبەت يەرلەرنى ھەممە كىشى تالىشىپ مۇشتلاشقىنىدەك بىر ئىش، ئەجداتلىرىمىزنىڭ نادانلىقى، ئۆز ۋەتىنىنى ئۆزى قوغدىيالماي باشقىلارنىڭ قولىغا قويغىنى، بىزنىڭ ھەر يەر ھەر يەردە سەرسان سەرگەردان بولىشىمىزغا سەۋەب بولدى، مەنپەئەت ئۈچۈن بىزنىڭ كۆرۈۋاتقان كۈنلىرىمىزگە دۇنيا جىم تۇرماقتا، بىز ئاللا كىملەردىن ئۈمىد كۈتۈپ بۈگۈنگە ئۇلاشتۇق. تارىختا بىزنى ساتقان چوڭ دۈشمىنىمىز رۇسلار، بىزنى تالان – تاراج قىلىپ بۇلىغان ھەم بۇلاۋاتقان خىتتايلار ئوتتۇرىسىدا بىچارە ھالدا ياردەمسىز بويان قىسماقتىمىز. ئاللاھتىن باشقا ھېچبىر ياردەمچىمىز يوق. كېچىنى كۈندۈزگە ئۇلاپ ئاللاھقا سېغىنىپ ئۆتمەكتىمىز. ۋەتىنىمىزدىن چىقىۋاتقان شۇ بايلىقلار بىزنى بۈگۈنكى ھالغا كۆتۈردى. ئۆز بايلىقىمىزغا ئۆزىمىز ئىگە بولالمىغاچ بايلىقلار بىزگە ئىگە بولدى. يا رەببىم بىزگە ياردەم قىل، بىزنى ئۆزەڭ قۇتقاز، بىزنى ئۆزەڭ قوغدا. ئېھ خەلقىم، كۈچلۈكلەر مەنپەئەت ئۈستىگە سالغان ئۇ داستىخاندا بىزنىڭ نېسىۋىمىز يوق. بىز بىر تەخسە قورۇما خالاس. كۈچلىنىش ئۈچۈن بىرلىشىش، بىرلىشىش ئۈچۈن دۈشمەننى ئېنىق تونۇش، دۈشمەنگە قارشى كۈرەش قىلىش ئۈچۈن دۈشمەنگە تاقابىل تۇرالايدىغان ئەقىل بولۇشى كىرەك. ھەممىمىز ئىلىم بىلەن قۇراللانغاندا، دۈشمەننىڭ ھىيلىسىنى دەرھال سېزەلىگۈدەك ۋە تاقابىل تۇرالىغىدەك ھۇشيارلىق بولغاندا، مەۋجۈتلىقىمىزنى ساقلاپ قالالايمىز. نادانلىقتىن خوشلىشىدىغان، ئۆزىمىزنى ئىلىم بىلەن كۈچلەندۈرىدىغان پەيت يېتىپ كەلدى. يەنە ئۇخلىمايلى. يەنە نادانلىقنىڭ چاڭگىلىدا ئەسنىمەيلى. ئەۋلادلىرىمىز نادان قالمىسۇن، ئىمانسىز قالمىسۇن،بىلىمسىز قالمىسۇن. ھەممىمىز ئۆز ئەمەللىرىمىزدىن سورىلىمىز، پەرزەنتلىرىمىزنى قايسى ھالەتتە قويغىنىمىزدىن سورىلىمىز. كۈچلۈك بولۇش ئۈچۈن سانىمىز جىق بولۇش كېرەك ئەمەس. بەش ئالتە مىليون يەھۇدىي دۇنيانى سوراۋاتىدۇ. پۈتۈن مۇسۇلمانلارنى قانلىق ئۇرۇش، قىرىلىش پاتقىقىغا شۇ يەھۇدىلار چۈشۈردى. ئۇلاردا پەن  تېخنىكا بولسا، بىزدە پۈتۈن كائىناتنىڭ سىرلىرى مۇجەسسەملەنگەن قۇرئان كەرىم بار. بارلىق پەنلەرنىڭ جەۋھىرى مۇجەسسەملەنگەن مۇقەددەس كىتاب قۇرئاننى تۇتۇپ يېتىپ، مايمۇندىن ئۆزگەرگەنتۇق دەيدىغان ئىككى پۇتلۇق مەخلۇققا يېڭىلگىنىمىز ئەسلىدىنلا بىر نۇمۇس ئىش ئىدى. ئويغىنايلى !!

بىزدىن تەتقىقاتچى، ئالىم، پەيلاسوپلار كۆپلەپ چىققاندا، قارىلىقتا توختاپ قالىدىغان ئەمەس، قۇرئاننى ھەقىقى تەتقىق قىلىپ، بارلىق پەنلەردىن يىتۈك ئالىملىرىمىز چىققاندا، ئەۋلادلىرىمىز بۇ خورلۇقتىن ئۈزۈل – كېسىل قۇتۇلغۇسى.

2017 – يىل 8 – ئاينىڭ 24 – كۈنى  .ئىستانبۇل

ئەسكەرتىش: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى تور بېتىدىكى يازمىلارنى مەنبەسىنى ئەسكەرتكەن ھالدا كۆچۈرۈپ كەڭ تارقىتىشقا بولىدۇ.

مەنبە: ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى
## مەنبەلەر
ماڭقۇرت

**ماڭقۇرت** سۆزى ئەڭ دەسلەپتە «ماناس داستانى» دا تىلغا ئېلىنغان بولۇپ، چىڭغىز ئايتماتوۋ ئۆز ئەسىرىدە ماڭقۇرت سۆزنى ئوبرازلاشتۇرۇپ، مەناغا ئىگە قىلغان يازغۇچىدۇر.

ئۇ «ئەسىردىن ئۇزاق بىر كۈن» رومانىدا ئۇرۇش ئەسىرلىرى توغرىسىدا ئۇلارنىڭ قىزىق ئاپتاپتا، باشلىرىغا تۆگىنىڭ ئۈچىيىدىن ياسالغان قاپ كىيدۈرىلىدىغانلىقى ۋە بۇ قاپنىڭ ئىسسىق تەپتىدە تارىيىپ ۋە چىڭىپ، نەتىجىدە ئەسىرلەرنىڭ مېڭىسىنى قىسىپ ، نورمال ئويلاش، تەپەككۈر قىلىش ئىقتىدارىدىن مەھرۇم قىلىنغانلىقى تەسۋىرلىنىدۇ. ماڭقۇرت ئۆز ئىسمىنى بىلمەيدۇ، ئائىلىسىنى بىلمەيدۇ، قىسقىسى ئۆزىنىڭ بىر ئىنسان ئىكەنلىكىنىمۇ بىلمەيدۇ.

ماڭقۇرت كەلىمىسى بەلكى موڭغۇلچىدىكى «ئەخمەق» مەنىسىدىكى manguurak دېگەن سۆز بىلەن تۈركچىدىكى «ئەقلىدىن ئاداشقان» مەنىسىدىكى mengirt دېگەن سۆزلەردىن كېلىپ چىققان بولۇشى مۇمكىن. ماڭقۇرتنىڭ مېتافورىكىلىق مەنىسىدىن ئالغاندا ئۆزىنىڭ تارىخى، مىللىتىنىڭ يىلتىزىنى بىلمەيدىغان ، ئائىلە ۋە تۇققاندارچىلىقنى ئۇنتۇپ قالغان كىشىلەرنى كۆرسىتىدۇ. بۈگۈنكى كۈندە نېولوگىزىم نۇقتىسىدىن ئالغاندا ياكى ژۇرنالىزمدا قوللىنىش مەنىسى ماڭقۇرتىزم ياكى ماڭقۇرتاتسىيە دەپ ئاتىلىدۇ.

ئاددىيلاشتۇرۇپ ئېيتقاندا، ماڭقۇرتنىڭ ماھىيەتلىك ئالاھىدىلىكى بىرى باشقىلارنىڭ سىزغان سىزىقىدىن چىقمايدىغان يەنە بىرى ئۆزلۈكىنى يوقاتقان ئىنساندۇر.

ئايتماتوۋ ئەسىرىدە ماڭقورتنى سوۋېت ئىتتىپاقى دەۋرىدە ياشىغان يەرلىك مىللەتلەرنىڭ تەقدىرىگە ۋە ئاسمىلاتسىيە قىلىنىش ھادىسىسىگە سىمۋول قىلغان بولۇپ، سوۋت ئىتتىپاقىنىڭ ئېلىپ بارغان مەدەنىيەت قىرغىنچىىلىقىنى قاتتىق قامچىلىغان.
## مەنبە(لەر)

تۈر:كىشلەر
داۋجىنىس كۆرسەتكۈچى

thumb|داۋجىنىس كۆرسەتكۈچى سۈرئىتى
thumb|نىيۇيورك ئاكىسيە بازىرى (بېرژىسى)
داۋجىنىس كۆرسەتكۈچى (ياكى داۋجىنىس سانائەت ئوتتۇرچە قىممەت كۆرسەتكۈچىسى،دوۋ جىنىس كۆرسەتكۈچىسى ؛ئېنگلىزچە: Dow Jones Industrial Average) ئامېرىكدىكى بازارغا چىققان ئەڭ چوڭ 30 شىركەتنىڭ پايچەك ئىپادىسىنى ئەكىس ئەتتۈردىغان بىر كۆرسەتكۈچ.

### پايلايدىغان شىركەت تىزىملكى
thumb|ناسداك لوگوسى
2019-يىلى 2-ئاپىرىلغىچە، داۋجىنىس كۆرسەتكۈچى تۆۋەندىكى 30 شىركەت ئىپادىسنى پايلايدۇ. 

### يىللىق پايدىسى
تۆۋەندىكى جەدۋەلدە 1885-يىلغىچە ھېسابلانغان دوۋ جونېس كۆرسەتكۈچىنىڭ يىللىق تەرەققىياتى كۆرسىتىلدى

## مەنبەلەر
تەدروس ئادخانوم

thumb|تەدروس ئادخانوم جاۋ خولىن بىلەن بىللە-2017
تەدروس ئادخانوم غەبرەياسۇس (ئېنگلىزچە: Tedros Adhanom Ghebreyesus؛   ئېسئوپىيەچە :ቴዎድሮስ አድሓኖም ገብረኢየሱ**ስ;)** دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ باش ئەمەلدارى. 

[thumb|ئېسىوپىيە  دىپلوماتىيە مىنىستىرى تەدروس ئادخانوم [ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرى|ئامېرىكا دۆلەت ئىشلىرى كاتىپى جون كەررىي بىلەن بىللە  ئامېرىكا باش باقام مەھكىمىسىدە (ۋاشىڭتون د س ) -2013]]
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
فەيىسبوك

thumb|فەيسىبوك لوگوسى (2019)
thumb|مارك زاكىربېرگ
فەيسىبوك (ئېنگلىزچە: Facebook؛ ئۇيغۇچە باشقىچە تەلەپپۇزى: فايسىبوك، فېيسبوك، چىرايلار كىتابى، چىرايلار تورى) دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ، ئەڭ تەسىرلىك ئىجىتمائى ئالاقە تورى. بۇ تور بەتنىڭ قۇرغۇچىسى مارك زاكىربېرگ. فەيسىبوك بىلەن تىۋىتتېرنىڭ پەرقىلىق يەرلىرى بار. 

thumb|فەيسىبوك ئالقىشلىنىش گىرافى
## مەنبەلەر
تۇنجى قېتىم جەنۇبىي قۇتۇپنى كېسىپ ئۆتۈش

فېدىراتىپ ئەنگلىيىنىڭ 12 كىشىدىن تەركىب تاپقان بىر كېزىپ تەكشۈرۈش ئەترىتى دوكتۇر ۋىۋىئان فوكىخسنىڭ يېتەكچىلىكىدە 99 كۈن سەپەر قىلىش ئارقىلىق 3,473 كىلومېتىر مۇساپىنى بېسىپ، ئاخىرى 1958-يىلى 3-ئاينىڭ 2-كۈنى سائەت 13 تىن 47 مىنۇت ئۆتكەندە بىرىنچى قېتىم غەلىبىلىك ھالدا پۈتكۈل جەنۇبىي قۇتۇپنى كېسىپ ئۆتكەن.
## مەنبەلەر
ئاق پەتەك يۇلتۇز

يۇلتۇزلارنىڭمۇ بىز ئىنسانلارنىڭكىدەك يېشى(ئۆمرى) بولىدۇ. ئاسترونوملار تۇرغۇن يۇلتۇزنىڭ پۈتۈن ئۆمرىنى ياشلىق مەزگىلى، ئوتتۇرا ياشلىق مەزگىلى ۋە قېرىلىق مەزگىلىدىن ئىبارەت ئۈچ باسقۇچقا ئايرىيدۇ. ئاق پەتەك يۇلتۇز قېرىلىق مەزگىلىگە قەدەم قويغان بىر تۈرلۈك تۇرغۇن يۇلتۇزدىن ئىبارەت.11

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**ئۇيغۇرچە نامى :**ئاق پەتەك يۇلتۇز

**تەۋەلىكى :**تۇرغۇن يۇلتۇز

**ئىنگلىزچە نامى :**White dwarf

**ئالاھىدىلىكى :**ئاق رەڭدە كۆرۈنىدۇ ، ھەجمى بىر قەدەر پاكار

**زىچلىقى :**1/10—10t/cm3

**ماھىيەت :**يورۇقلۇق دەرىجىسى تۆۋەن ، يۇقىرى زىچلىق , يۇقىرى تېمپېراتۇرا

**يۇرۇقلىقى :**240000000cd/m 2

**سىرتقى تېمپېراتۇرىسى :**تەخمىنەن ‫100,000‮ K

## ئاق پەتەك يۇلتۇز ھەققىدە

### ئاق پەتەك يۇلتۇز دەپ ئاتىلىشى
5پارچەئاق پەتەك يۇلتۇزئاق پەتەك يۇلتۇزنىڭ يورۇقلۇق دەرىجىسى ئاجىز، ھەجىمى كىچىك، تېمپېراتۇرىسى يۇقىرى، زىچلىقى زور. ماسسىسى قۇياشتىن پەرقلەنمەيدىغان بىر دانە ئاق پەتەك يۇلتۇزنىڭ «بويى» ئاران يەر شارىنىڭكىچىلىك كېلىدۇ. بويىنىڭ كىچىكلىكىگە قارىماي، ئۇنىڭ زىچلىقىنىڭ چوڭلۇقى ئادەمنى چۆچۈتىدۇ. ئۇنىڭدىكى سېرىق پۇرچاقچىلىك چوڭلۇقتىكى نەرسىنىڭ ئېغىرلىقى بىر توننا كېلىدۇ. ئاق پەتەك يۇلتۇزنىڭ سىرتقى يۈزىنىڭ تېمپېراتۇرىسى 10 مىڭ سېلسىيە گىرادۇسقا يېتىدۇ، شۇڭا ئۇ ئاق نۇر چىقىرىدۇ. ھەم «ئاق» ھەم «پەتەك» دېيىش بۇ خىل يۇلتۇزنىڭ ئەڭ ياخشى تەسۋىرى ھېسابلىنىدۇ.

تۇرغۇن يۇلتۇزلار ئارىسىدا ناھايىتى كۆپ پەتەكلەر بار، ئۇلارنىڭ قامىتى ئادەتتە يەر شارىنىڭكىدىن كىچىك، ھەتتا بەزىلىرىنىڭ ئاي شارىنىڭكىدىنمۇ كىچىك بولىدۇ، ئۇلارنىڭ تېمپېراتۇرىسى ئىنتايىن يۇقىرى بولۇپ، خۇددى قارا رەڭلىك بىر پارچە تۆمۈر قىزىغاندا ئاقۇش نۇر چىقارغىنىدەك، رەڭگى ئاقۇش بولۇپ كۆرۈنىدۇ، شۇڭا كىشىلەر ئۇلارنى ئاق پەتەك يۇلتۇزلار دەپ ئاتىشىدۇ.

### ئاق پەتەك يۇلتۇزنىڭ ئېغىرلىقى
   ئاق پەتەك يۇلتۇزلار گەرچە «پەتەك» بولسىمۇ، لېكىن ئېغىرلىقى كىشىنى ھەيران قالدۇرىدۇ. يەر شارىنىڭ چوڭلۇقى بىلەن ئوخشاش بولغان بىر ئاق پەتەك يۇلتۇزنىڭ ئېغىرلىقى قۇياشنىڭ ئېغىرلىقىغا تەڭ كېلىدۇ. ئادەتتە ئاق پەتەك يۇلتۇزلار يەر شارىدىن نەچچە يۈز مىڭ ھەسسە، ھەتتا نەچچە مىليون ھەسسە ئېغىر بولىدۇ. سىرىئۇسنىڭ يۇلتۇزىنىڭ بىر دانە ئاق پەتەك يۇلتۇز ھەمراھى بار بولۇپ، دىيامېتىرى يەر شارى دىيامېتىرىنىڭ ئىككى ھەسسىسىگە، ئەمما ئېغىرلىقى يەر شارى ئېغىرلىقىنىڭ300 مىڭ ھەسسىسىگە باراۋەر كېلىدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىدىكى سەرەڭگە قېپىچىلىك بىر دانە «كىچىك تاش» نىڭ ئېغىرلىقىلا بەش توننا كېلىدۇ. ئاق پەتەك يۇلتۇزنىڭ زىچلىقى ئەنە شۇنداق چوڭ، چۈنكى ئۇ ئالاھىدە ماتېرىياللاردىن تەركىب تاپقان.

مەنبە: ئىزدە قامۇسى
## مەنبەلەر
شىۋېتسارىيە بەرەڭگە نېنى

شىۋېتسارىيەنىڭ بەرەڭگە نېنى(Raclette) ناھايىتى تەملىك بولۇپ، بەرەڭگە، تۇز، ئىرىتىلگەن ئىرىمچىك (پىشلاق)، قېزا، تۇخۇم قاتارلىق ماتېرىياللاردىن تەييارلىنىدىغان بۇلۇپ، تەمى ئىنتايىن يىيىشلىك. 

## كېرەكلىك ماتېرىياللار
5پارچەشىۋېتسارىيەنىڭ بەرەڭگە نېنىبەرەڭگە، تۇز،  ئىرىتىلگەن ئىرىمچىك (پىشلاق)، قېزا، تۇخۇم. 

## تەييارلاش ئۇسۇلى
شىۋېتسارىيەنىڭ بەرەڭگە نېنى1.بەرەڭگىنىڭ پوستىنى سويماي، پاكىز يۇيىمىز، مۇۋاپىق مىقداردا تۇز سېلىپ، قايناۋاتقان سۇدا 7-8 مىنۇت ئەتراپىدا پىشۇرىمىز.

2. پۇشۇرۇپ تەييارلانغان بەرەڭگىنى سۈزۈپ ئېلىپ، دەرھال سوغۇق سۇغا چىلايمىز، سوۋۇغاندىن كېيىن، پوستىنى سۇيۇپ، قەلەمچە قىلىپ توغرايمىز.

3. قەلەمچە قىلىنغان بەرەڭگىنى تىگى تۇتمايدىغان تەكشى قازانغا سېلىپ، ئازراق تۇز چېچىپ يىنىك ئۆرۈيمىز ، ئوتتۇرا ھال ئوتتا بەرەڭگە قەلەمچىسىنى بېسىپ، يۇمىلاق نان ھالىتىگە ئەكىلىمىز.

4. ناننىڭ چۆرىسىدىن تەكشى ھالدا ئىرىتىلگەن ئىرىمچىك (پىشلاق) ئۈستىگە قوشىمىز. (بۇنىڭغا يەنە قېزا، تۇخۇمنى قوشۇشقا بولىدۇ)

5. ناننىڭ ئىككىلى يۈزى سارغايغاندىن كېيىن ئالساقلا بولىدۇ.
## مەنبەلەر
ۋىليام بوتلىر يىتىر

ۋىليام بوتلىر يىتىر 1865-يىلى‏ 6-ئاينىڭ 13-كۈنى ئېرلاندىيەنىڭ دۇنلىندا تۇغۇلغان، ئېرلاندىيەلىك مەشھۇر شائىر، دىرامماتورگ.

*
*

  

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**ئۇيغۇرچە ئىسمى :**ۋىليام بوتلىر يىتىر

**دۆلەت تەۋەلىكى :**ئېرلاندىيە

**يۇرتى :**دۇنلىن

**تۇغۇلغان ۋاقتى :**1865-يىلى‏ 6-ئاينىڭ 13-كۈنى

**ۋاپات بولغان ۋاقتى :**1939‏-يىلى 1-ئاينىڭ 28-كۈنى

**كەسپى :**شائىر، دىرامماتورگ

## شەخسى ئارخىپ
ۋىليام بوتلىر يىتىر 1865-يىلى‏ 6-ئاينىڭ 13-كۈنى ئېرلاندىيەنىڭ دۇنلىندا تۇغۇلغان، ئېرلاندىيەلىك مەشھۇر شائىر، دىرامماتورگ. كىيىنكى سىمۇۋۇلىزىم شېئېريىتىدە ۋەكىللىك ئۇرۇن تۇتىدۇ. 1939‏-يىلى 1-ئاينىڭ 28-كۈنى يەتمىش تۆت يېشىدا كاپ مارتىندا ۋاپات بولغان.

*
*
*
*
*
*
*

## شان-شەرەپلىرى
ۋىليام بوتلىر يىتىرنىڭ «لىدا ۋە ئاق قۇ»، «ئىنفىرى ئارىل» «قالدىڭ ياشىنىپ» قاتارلىق شېئرىلىرى كىشىلەر سۈيۈپ ئۇقۇيدىغان مەنىۋى بايلىققا ئايلىنىپ قالغان. شېئىرلىرىدا «ئۇرغۇپ تۇرغان ئىلھام بىلەن مىللەتنىڭ روھىنى يۇقۇرى بەدئى شەكىللەر ئارقىلىق ئىپادىلەپ بەرگەنلىگى» ئۈچۈن 1923 -يىلى نوبېل ئەدىبىيات مۇكاپاتىغا ئىرىشكەن. 

## شېئىرلىرىدىكى ئىپادىلەر
ۋىليام بوتلىر يىتىرنىڭ دەسلەپكى شېئىېرلىرىدا سىمۋولىزىملىق ۋە مىسىتىتىزملىق پۇراق كۇچلۇك بولغاچقا، تىلى چۈشتەك دىلرەبا ھەم سىرلىق تۇيغۇ بېرىدۇ. كېيىنچە ئۇنىڭ شېىرلىرى غۇۋالىقتىن روشەنلىكە يۇزلىنىپ، رىيالىزىملىق سىمۋولىزىملىق ۋە پەلسەپىۋىلىكتىن ئىبارەت ئۈچ ئامىل بىر‏-‏بىرى بىلەن تىبىئى بىرىلىشپ كەتكەن. بۇ شېئېرلاردا مول سېمۇۋوللۇق ۋاستىلەر ئامىىباو جالنىلىق تىلى ئاسىلسدا يۇقۇرۇى بەدئى چىنىلىققا ئىگە قىلىنغاچقا كىشىلەر ساپ لىرىك تۇيغۇ، ياقىن تەسسەۋۇر بىخىش ئىتىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
قايماق چۆپ

قايماق چۆپ بولسا ئاق ئۇن ، تۇز ، ياش قايماق ، سۇ ، تۇخۇم قاتارلىق ماتىرياللاردىن تەييارلىنىدىغان بۇلۇپ ،تەمى ناھايىتى ياخشى . 

## لازىملىق ماتىرياللار
4پارچەلازىملىق ماتىرياللارئاق ئۇن بىر كىلوگرام، تۇز مۇۋاپىق مىقداردا، ياش قايماق 140 گرام، سۇ 280 گرام، تۇخۇم ئىككى دانە. 

## تەييارلاش ئۇسۇلى
1. قاچىدىكى ئۇنغا تۇخۇمنى چېقىپ، تۇز قۇيۇپ چىڭ خېمىر يۇغۇرۇپ، 10 مىنۇت تىندۇرغاندىن كېيىن نېپىز يېيىپ، ئۇزۇنلۇقى ئالىقاننىڭ يېرىمىدەك، كەڭلىكى ئۈچ قولدەك قىلىپ كېسىلىدۇ.

2. كېسىلگەن چۆپنى قايناۋاتقان سۇغا سېلىپ، 10 مىنۇت قاينىتىپ پىشۇرۇپ ئېلىپ ئىلمان سۇدا چايقاپ، لېگەنگە بىر قەۋەت چۆپنى تىزىپ ئۈستىنى قايماق بىلەن ياغلاپ، يەنە چۆپنى تىزىپ ئۈستىنى ياغلاپ داستىخانغا كەلتۈرۈلىدۇ. 

مەنبە: ئىزدە قامۇسى
## مەنبەلەر
لەختە پېدىگەن

## كېرەكلىك ماتېرىياللار
كېرەكلىك ماتېرىياللارپېدىگەن 350 گرام، كۈنجۈت قىيامى 10 گرام، ياغ بەش گرام، يۇمغاقسۈت، كۈدە مۇۋاپىق مىقداردا، سامساق چانالمىسىدىن ئازراق، تۇز مۇۋاپىق مىقداردا.

## تەييارلاش ئۇسۇلى
1. پېدىگەن ئاقلىنىپ بىر سانتىمېتىر قېلىنلىقتا يالپاق توغراپ، ئاندىن يۇيۇپ سۈيى ساقىغاندىن كېيىن، تەخسىگە ئېلىنىپ قاسقاندا 20 مىنۇت دۈملىنىدۇ.

2. قاسقاندىن ئېلىنغان پېدىگەن سوۋۇغاندىن كېيىن، ئۈستىگە چۈچۈتۈلگەن ياغ، كۈنجۈت قىيامى، يۇمغاقسۈت، كۈدە، سامساق چانالمىلىرى قۇيۇلۇپ تەييارلىنىدۇ.

مەنبە: ئىزدە قامۇسى
## مەنبەلەر
ۋىتامىن B

ۋىتامىن B؛ (Vitamin B) گۇرۇپپىدىكى ۋىتامىنلار ئومۇمىي ئاتىلىشى بولۇپ، ئۇلار دائىم ئوخشاش ئوزۇقلۇق مەنبەسى كەلگەن، مەسىلەن: ئېچىتقۇ قاتارلىقلار بار. ۋىتامىن B بولسا رەڭسىز، يىڭنىسىمان كىرىستال بولۇپ، سۇدا ئاسان ئېرىيدۇ.

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**نامى :**ۋىتامىن B

**چەتئەلچە نامى :**Vitamin B

## ۋىتامىن B
8پارچەۋىتامىن Bۋىتامىن B بولسا رەڭسىز، يىڭنىسىمان كىرىستال بولۇپ، سۇدا ئاسان ئېرىيدۇ. ۋىتامىن B1 بولسا يۈزدىكى دانىخورەك ۋە ياغنى يوقىتىدۇ، نېرۋا سېستىمىسىنىڭ خىزمىتىنى كۈچەيتىدۇ. مېڭىنىڭ ھالسىزلىنىشى، نېرۋا ياللۇغى، ئەستە تۇتۇش قابىليىتى تۆۋەنلەش، بەدەندە تىتىرەك پەيدا بولۇش، ئىشتىھا تۇتۇلۇش، ئۇيقۇسى قېچىش قاتارلىق كېسەللەرگە پايدا قىلىدۇ. 

### ۋىتامىن B1
بۇنىڭدىن باشقا يەنە پۇت-قول ئۇيۇشۇش، پۇت تەمرەتكىسىمۇ ۋىتامىن B1 نىڭ كەمچىللىكىدىن بولىدۇ. شۇڭا ۋىتامىن B1 نىڭ كەمچىللىكىدىن بولغان يۇقارقى كېسەللىكلەرنى يوقۇتۇش ئۈچۈن مول بولغان ۋىتامىن B1 يېمەكلىكلىرىنى يېيىش لازىم: چامغۇر. گۈرۈچ قاتارلىق دانلىق زىرائەت بولۇپمۇ دانلىرىنىڭ پوستى. گۆش، تۇخۇم، سۈت، پىۋا ۋە پىۋا ئېچىتقۇسى، خېمىرتۇرۇچتاۋىتامىن B1 كۆپ بولىدۇ. شۇڭا كۈندىلىك تۇرمۇشتا ئالىي ئۇن ئىشلىتىپ كېپەك ئۇن ئىشلەتمەسلىك ياخشى ئادەت ئەمەس.شاپتۇل،ۋىتامىن B1 تۈرىدىكىلەرنى تولۇقلاپ تۇرۇش بوغما ئۈچۈي فونكىسيىسىنى تەڭشەشكە پايدىلىق.

### ۋىتامىن B1
بۇنىڭدىن باشقا يەنە پۇت-قول ئۇيۇشۇش، پۇت تەمرەتكىسىمۇ ۋىتامىن B1 نىڭ كەمچىللىكىدىن بولىدۇ. شۇڭا ۋىتامىن B1 نىڭ كەمچىللىكىدىن بولغان يۇقارقى كېسەللىكلەرنى يوقۇتۇش ئۈچۈن مول بولغان ۋىتامىن B1 يېمەكلىكلىرىنى يېيىش لازىم: چامغۇر. گۈرۈچ قاتارلىق دانلىق زىرائەت بولۇپمۇ دانلىرىنىڭ پوستى. گۆش، تۇخۇم، سۈت، پىۋا ۋە پىۋا ئېچىتقۇسى، خېمىرتۇرۇچتاۋىتامىن B1 كۆپ بولىدۇ. شۇڭا كۈندىلىك تۇرمۇشتا ئالىي ئۇن ئىشلىتىپ كېپەك ئۇن ئىشلەتمەسلىك ياخشى ئادەت ئەمەس.شاپتۇل،ۋىتامىن B1 تۈرىدىكىلەرنى تولۇقلاپ تۇرۇش بوغما ئۈچۈي فونكىسيىسىنى تەڭشەشكە پايدىلىق.

مەنبە:ئىزدە قامۇسى
## مەنبەلەر

تۈر:ۋىتامىنلار
تىۋىتتېر

thumb|تىۋىتتېر ئايكونى (ئوبراز قۇت بەلگىسى)
تىۋىتتېر (ئېنگلىزچە: Twitter؛ ئۇيغۇرچە باشقىچە تەلەپپۇرزى: تىۋىتىر، تىۋىتتر، ۋىچىرداق، چىك چىك قۇش) دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ، تەسىر دائىرىسى ئەڭ كەڭ ئىجىتمائى ئالاقە تورى. تىۋىتتېر فەيسىبوك بىلەن پەرقى بار. 

thumb|تىۋىتتېر بەلگىسى
## مەنبەلەر
خانتاۋىرۇسى

thumb|سىن نومبىرا خانتا ۋىرۇسىنىڭ مىكروسكوپ ئاستىدىكى سۈرىتى
خانتاۋىرۇسى (ئېنگلىزچە: *Orthohantavirus ياكى* hantavirus) بىر خىل يۇقۇملۇق كىسەل ۋىرۇسى. 

thumb|دىگاڭ بۇغا رەڭ چاشقان خانتا ۋىرۇسنىڭ دائىملىق ئېلىپ يۈرگۈچىسىدۇر.
## مەنبەلەر
راخت كېسىلى

ئەقىللىق ئانىلار ئۆز بالىلىرىغا كىچىكىدىن تارتىپ كالتسىي پاراشوكى ۋە بېلىق مېيى بېرىش ئارقىلىق، ئىپلاس راخت(كۆمۈرچەك) كېسىلىنىڭ ئالدىنى ئېلىشنى بىلىدۇ. لېكىن، بىرخىل ئىرسىي كېسەللىك − ۋىتامىن D غا قارشى راخت كېسىلى ئالاھىدە بولۇپ، بۇ كېسەلگە گىرىپتار بولغان بالىلارنىڭ قېنىدىكى فوسفور بىلەن كالتسىي زىيادە تۆۋەنلەپ، ئېغىر دەرىجىدىكى راخت كېسىلىگە گىرىپتار بولىدۇ
## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**ئۇيغۇرچە ئىسمى :**راخت كېسىلى

**باشقا نامى :**rickets

## راخت كېسىلى ھەققىدە
ئەقىللىق ئانىلار ئۆز بالىلىرىغا كىچىكىدىن تارتىپ كالتسىي پاراشوكى ۋە بېلىق مېيى بېرىش ئارقىلىق، ئىپلاس راخت(كۆمۈرچەك) كېسىلىنىڭ ئالدىنى ئېلىشنى بىلىدۇ. لېكىن، بىرخىل ئىرسىي كېسەللىك − ۋىتامىن D غا قارشى راخت كېسىلى ئالاھىدە بولۇپ، بۇ كېسەلگە گىرىپتار بولغان بالىلارنىڭ ئىنچىكە ئۈچىيى كالتسىي بىلەن فوسفورنى ياخشى سۈمۈرەلمەيدىغان، شۇنداقلا كۆپ مىقداردىكى فوسفور سۈيدۈكى ئارقىلىق چىقىپ كېتىدىغان بولغاچقا، قېنىدىكى فوسفور بىلەن كالتسىي زىيادە تۆۋەنلەپ، ئېغىر دەرىجىدىكى راخت كېسىلىگە گىرىپتار بولىدۇ، نەتىجىدە كالتسىي تابلېتى ۋە بېلىق مېيى قاتارلىقلارنى قانچە يېسىمۇ قىلچە پايدىسى بولمايدۇ. 

## كېسەللىك ئالامىتى
بۇ كېسەلگە گىرىپتار بولغان بالىلارنىڭ كېسىلى بىر ياش ئەتراپىدا قوزغىلىدۇ، يەنى بۇ كېسەللىكنىڭ دەسلەپكى ئالامىتى پۇتلىرىنىڭ «O» شەكىللىك بولۇشىدا كۆرۈلىدۇ؛ كېيىنچە ئىسكىلىتلىرى غەلىتە يېتىلىپ، سۆڭەكلىرىدە كۆپىنچە سۇنۇش ۋە ئاغرىش، ماڭالماسلىق كېسەللىك ئالامەتلىرى كۆرۈلىدۇ. قىزلاردا ساپ گامېتىلىقلارنىڭ كېسەللىك ئەھۋالى ئېغىرراق، ئارىلاش گامېتىلىقلارنىڭ كېسەللىك ئەھۋالى يەڭگىلرەك بولىدۇ. بەزىدە كوچىلاردا بويى ناھايىتى پاكار، توخۇ كۆكرەك، دوك، پۇتلىرى «O» شەكىللىك ئايال بىمارلارنى كۆپ ئۇچرىتىمىز، مانا بۇلار مۇشۇ خىل ئارىلاش گامېتىلىق بىمارلاردۇر. 

بۇ خىل كېسەللىك X خروموسومدا بولىدىغان ئاشكارا ئىرسىي كېسەللىكتۇر. بۇ تۈردىكى كېسەللىكلەرنىڭ ئورتاق ئالاھىدىلىكى: ئەرلەرگە قارىغاندا ئاياللاردا كۆپ بولىدۇ، كۆپىنچە بىرقانچە ئەۋلادقىچە ئىرسىيەت بولۇپ داۋاملىشىدۇ. 

مەنبە: ئىزدە قامۇسى
## مەنبەلەر
2019-2020 يېڭى تىپتىكى تاجىسىمان ۋىرۇس دۆلەت ۋە رايونلارنىىڭ يۇقۇملۇنۇش ئەھۋالى (كوۋىد-19)

thumb|تاجىسىمان ۋىرۇسى SARS-CoV-2 مودىلى
[thumb|[كوۋىد-19 يۇقۇم تارقىلىش چۈشەندۈرلۈشى]]
[thumb|كوۋىد-19 (ۋۇخەن ۋىرۇسى، تاجىسىمان ۋىرۇسى) ئالامەتلىرى ([ئۆزبېك تىلى|ئۆزبىكچە)]]
2019-يىل ئاخىردا ۋۇخەندىن باشلانغان يېڭى تىپتىكى تاجىسىمان ۋىرۇس (كوۋىد-19، ۋۇخەن ۋىرۇسى، كورونا ۋىرۇسى، كىرونا ۋىرۇسى) دۇنيا تەۋەسىدە ۋاباغا ئوخشاش ناھايتىت تېز ھەم كەڭ كۆلەمدە تارقىلىشقا باشلىدى. 

شۇ دەقىقىلىق ئىستاستىكا گوگۇل باش بېتى: https://web.archive.org/web/20200328222231/https://google.org/crisisresponse/covid19-map?hl=en 
دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى ئورگان تەرەپ باش بەت: https://www.who.int/ 
[thumb|[تاجسىمان ۋىرۇس(كىرونا ۋىرۇسى)|تاجىسىمان ۋىرۇسى (كوۋىد-19) كېسىلنىڭ 3-د (جانلاندۇرۇم) ئوبرازى]] 

thumb|كوۋىد-19(ۋۇخەن ۋىرۇسى، تاجىسىمان ۋىرۇس)نىڭ ئۆپىكىگە بولغان زىيىنى


### يۇقۇم يوق رايونلار (2020 يىلى 25-مارتقىچە)

#### ب د ت  غا ئەزا دۆلەتلەر ئەھۋالى ئىچىدە ھېچ قانداق يۇقۇم مەلۇن قىلىنمىغان ئەللەر

thumb|كوۋىد-19 دۇنيا يۇقۇم  ئىستاستىكسى( 24 مارتقىچە، 2020)


#### تاشقى رايونلار

#### ئېتىراپ قىلىنمىغان ياكى ئېتىراپ قىلىنمايدىغان دۆلەتلەر
thumb|كوۋىد-19 دۇنيا تەرىقىسىدە تارقىلىش خەرىتىسى. قانچە قېنىق بولسا ئەھۋال شۇنچە ئېغىر

#### باشقا ئولتۇراقلاشقان رايونلار

thumb|ئامېرىكا ئەلبېشى دونالد تىرامپ كوۋىد-19 ئاخبارات ئىلان قلىش يىغىنىدا
thumb|كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان COVID-19 يۇقۇملانغۇچىلانىڭ خەرىتىسى (2020-يىلى 27-مارتقىچە). رەڭگى قانچە قېنىق بولسا شۇنچە يۇقىرى. ئەڭ قېنقى قىزىل: ھەر 1000 ئادەم ئۈچۈن 1 يۇقۇم ۋە ئۇنىڭدىن جىق؛   ئەڭ سۇس قىزىل: ھەر 100 مىليون ئادەم ئىچىدە 1-10 غىچە؛كۈل رەڭ: سانلىق مەلۇمات يوق.
كوۋىد-19 دورىسى تەرەققىياتى (يېڭى تىىپتىكى تاجسىمان ۋىرۇس دورىسى)

thumb|كوۋىد-19 ۋىرۇسى قۇرۇلما رەسىمى
thumb|رېمدېسىۋېر  مولىكۇلا قۇرۇلما سۈرىتى
كوۋىد-19 دورىسى تەرەققىياتى دۇنيادىكى ھەر قايسى تەتقىقاتچىلارنىڭ ۋاقىتنى چىڭ تۇتۇپ يېڭى تىپتىكى تاجىسمان ۋىرۇس (ۋۇخەن ۋىرۇسى، كىرونا ۋىرۇسى، كورونا ۋىرۇسى) نى داۋالايدىغان دورا ياساشنىڭ ئىلگىرلەش جەريانىنى كۆرسىتىدۇ.مەسىلەن،  ئەڭ بۇرۇن ئۈنۈملۈك دەپ قارالغان رېمدېسىۋېر دورىسى. 

2020-يىلى 3-ئايغىچە ، تەخمىنەن 100 دورا شىركىتى ، بىئوتېخنىكا شىركىتى ، ئۇنىۋېرسىتېت تەتقىقات گۇرۇپپىسى ۋە سەھىيە تەشكىلاتلىرى ۋاكسىنا ياكى دورا ئېچىش باسقۇچىغا قاتناشتى.  دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى (WHO)  ياۋروپا دورىا باشقۇرۇش نازەرەت ئىدارىسى (EMA) ،  ئامېرىكا يېمەكلىك ۋە دورا باشقۇرۇش ئىدارىسى(FDA) ،  ۋە جۇڭگو ھۆكۈمىتى ۋە دورا ئىشلەپچىقارغۇچىلار  ئاكادېمىك ۋە كەسىپ تەتقىقاتچىلىرى بىلەن ماسلىشىپ ، ۋاكسىنا ، ۋىرۇسقا قارشى دورا ۋە داۋالاش رېتىسپلىرى ھەققىدە ئىزدەنمەكتە. 

SARS ۋىرۇسىغا سېلىشتۇرغاندا، يېڭى تاجسىمان ۋىرۇسىدا ئۆلۈش نىسبىتى تېخىمۇ تۆۋەن، ئالدىنقىسىدا ئۆلۈش نىسبىتى %9-%10 كىچە بولغان، كېيىنكىسىدە ئۆلۈش نىسبىتى %1.4 ئەتراپىدا بولدى، شۇڭا، يېڭى تاجسىمان ۋىرۇسنىڭ ئۇزۇن مەزگىل مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇش ئېھتىماللىقى بار**.** SARS ۋىرۇسىنىڭ كېسەل قىلىشچانلىقى كۈچلۈك، ئۆلۈش نىسبىتى يۇقىرى، پارازىت ئىگىسىنى ئاسانلا ئۆلتۈرۈۋېتىدۇ، ۋىرۇس ئۆزىمۇ ئۇزۇن ۋاقىت ياشىيالمايدۇ، لېكىن يېڭى تاجسىمان ۋىرۇسىنىڭ كېسەل قىلىشچانلىقى نىسبەتەن تۆۋەن، نەزەرىيە جەھەتتىن سوزۇلما خاراكتېرلىك كېسەللىككە ئۆزگىرىش ئېھتىماللىقى بار.

### جوڭگودا تەرەققىياتى
جوڭگودا %80 تىن ئارتۇق بىمار كېسىلى يىنىك بىمار، يېقىندا تېخى بىر قىسىم ئالامەتسىز بىمارلار، يەنى ۋىرۇس ئېلىپ يۈرسىمۇ ھېچقانداق كېسەل قوزغالمىغان بىمارلار بايقالدى. كۆپ ساندىكى كىشىلەر يېڭى تاجسىمان ۋىرۇس بىلەن يۇقۇملانغاندىن كېيىن بەدىنىدە ئانتىتېلا پەيدا بولىدۇ، يېڭى تاجسىمان ۋىرۇسنىڭ ئۆزىدىمۇ ئۆزگىرىش يۈز بېرىشى مۇمكىن، زەھەر كۈچى ئاجىزلىسا، ئىنسانلار بىلەن ئورتاق ياشىيالايدۇ. بۇ نەزەرىيە ۋە ئەمەلىي پاكىتلارنىڭ ھەممىسى يېڭى تاجسىمان ۋىرۇسنىڭ يۇقۇملۇق زۇكامغا ئوخشاش ئۇزۇن مەزگىل مەۋجۇت بولىدىغانلىقىنى، ھەر يىلى كۆرۈلىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ.

2010-3-ئاينىڭ 6-كۈنى چۈشتىن كېيىن، گوۋۇيۈەن بىرلىشىپ ئالدىنى ئېلىش، بىرلىشىپ تىزگىنلەش مېخانىزمىنىڭ ئاخبارات ئېلان قىلىش يىغىنىدا، دۆلەتلىك سەھىيە-ساغلاملىق كومىتېتى تېببىي-دورا-سەھىيە-تېخنىكا تەرەققىيات تەتقىقات مەركىزىنىڭ مۇدىرى جېڭ جۇڭۋېي تونۇشتۇرۇپ مۇنداق دېدى: «پەن-تەتقىقات ئۆتكىلىگە ھۇجۇم قىلىش گۇرۇپپىسى مەخسۇس ۋاكسىنا تەتقىق قىلىپ ياساش سىنىپىنى لايىھەلىدى، نەچچە ئون تېببىي ئاپپاراتلاردىن تۇنجى تۈركۈمدە سەككىز ئاپپاراتنى تاللاپ، توققۇز ۋەزىپىنى بېكىتىپ، بەش تېخنىكا لىنىيەسى بويىچە ۋاكسىنا ئۆتكىلىگە ھۇجۇم قىلىشنى ئىلگىرى سۈرۈۋاتىدۇ.
thumb|كوۋىد-19 دۇنيا مىقياسىدا تارقىلىش خەرىتىسى
ھازىر، بەش تېخنىكا لىنىيەسىنىڭ ھەممىسى تەرەققىيات بويىچە مۇقىم ئىلگىرى سۈرۈلۈۋاتىدۇ. مۆلچەرىمىز بويىچە 4-ئايدا، دۆلىتىمىزنىڭ ئالاقىدار قانۇن-بەلگىلىمىلىرى بويىچە قىسمەن ۋاكسىنىلار كىلىنىكىغا كىرىشى مۇمكىن.

## مەنبەلەر

# تور دۇنياسى


thumb|دورا بايقاش دەۋىرىي دىئاگراممىسى
كوۋىد-19 دورىلانى قايتىلاپ نىشانلىق تەتقىق قىلىش (يېڭى تىپتىكى تاجىسمان ۋىرۇسى دورىسى)

thumb|كوۋىد-19 SARS-CoV-2 ۋىرۇسنىڭ مودىلى
كوۋىد-19 (ۋۇخەن ۋىرۇسى، يېڭى تىپتىكى تاجىسمان ۋىرۇسى، كىرونا ۋىرۇسى، كورونا ۋىرۇسى) ۋىرۇسى بايقالغاندىن كېيىن ، تەتقىقاچىلار ھازىر بار، ئىلگىرى ھەرخىل ۋابا ياكى باشقا يۇقۇملۇق كېسەللەر( مەسلەن ئېبولا، سارىس دىگەندەك) ئېشلىتىپ نەتىجە قازانغان دورىلانى يېڭى كۆرۈلگەن ۋىرۇس كوۋىد- 19 نى ساقايتىش ئۈچۈن، قايتىدىن كونا دورىلانى يېڭى نىشان ئۈچۈن تەتقىق قىلىش جەريانىنى كۆرسىتىدۇ. 

بىر قانچە خىل ئىلگىرى ئېغىر دەرىجىدىكى جىددىي خاراكتېرلىك نەپەس يولى ئۇنىۋېرسال كېسەللىكى (SARS) ، ئوتتۇرا شەرق نەپەس يولى ئۇنىۋېرسال كېسەللىكى (MERS) ، ئەيدىز ۋىرۇسى ۋە بەزگەك كېسىلىنى داۋالاشتا قوللىنىلغان بىر قانچە ۋىرۇسقا قارشى دورىلار COVID-19 داۋالاش ئۇسۇلى سۈپىتىدە تەتقىق قىلىنىۋاتىدۇ ، بەزىلىرى كلىنىكىلىق سىناققا ئۆتتى.

ئامېرىكا دۆلەتلىك ساغلاملىق تەتقىقات ئورنى ۋىرۇس ئېكولوگىيە بۆلۈمىنىڭ باشلىقى ۋىنسېنت مۇنستېر 2020-يىلى 2-ئايدا « *تەبىئەت بىئوتېخنىكا* » ژۇرنىلىغا بەرگەن باياناتىدا مۇنداق دېدى: «ئومۇمىي گېن ئورۇنلاشتۇرۇشى ۋە ئومۇمىي كۆپەيتىش ھەرىكەتلىرى ۋە MERS ، SARS ۋە [SARS-CoV-2» نىڭ بىئولوگىيىسى ] ۋىرۇسلار ناھايىتى ئوخشىشىپ كېتىدۇ ، شۇڭا ب ئومۇمىي قىسىملىرىنى نىسپەتەن ئوخشىشىپ كېتىدىغان  تاجىسىمان ۋىرۇسنى نىشان قىلغان دورىلارنى سىناق قىلىش لوگىكىلىق ھەم توغرا قەدەم »

### قىسمەن ئانتىبىئوتىكلار
COVID-19 داۋالاش ئۇسۇلىدا قايتا قوزغىلىش مۇمكىنچىلىكى بارلىقى ئېنىقلانغان بەزى ئانتىبىئوتىكلار: 

* Teicoplanin 
* Oritavancin 
* دالباۋانسىن 
* مونېنسىن 
* Emetine 

### تەتقىقات سۈرئىتى

## مەنبەلەر
كوۋىد-19 ھامىلدارلىق مەزگىلدە (يېڭى تىپتىكى تاجىسمان ۋىرۇس)

thumb|كوۋىد-19 نىڭ دۇنيا مىقياسىدا تارقىلىش خەرىتىسى
[thumb|[تاغتېشەر(ھايۋان)|تاغتېشەر بەدىنىدە يېڭى تىپتلىق تاجىسمان ۋىرۇسى بىلەن ئوخشىشىدىغان تاجىسمان ۋىرۇسى بايقالغان. تەتقىقاتچىلار كوۋى-19نى تەبىئەنىڭ، بولۇپمۇ تاغتېشەرنىڭ ئنسانلاردىن ئالغان قىساسى دەپ قارىماقتا.]]
كوۋىد-19 (يېڭى تىپتىكى تاجىسمان ۋىرۇس، ۋۇخەن ۋىرۇسى، كىرونا ۋىرۇسى، كورونا ۋىرۇسى) نىڭ ئېغىر بوي ئاياللارغا بولغان تەسىرى ھەققىدىكى تەتقىقا تېخى تولۇق ئەمەس.
https://en.wikipedia.org/wiki/Hand_sanitizer

[thumb|تاجىسىمان ۋىرۇسنىڭ جانلاندۇرۇم ([https://en.wikipedia.org/wiki/Hand_sanitizer]3-د) كۆرۈنۈنشى](https://ug.wikipedia.org/wiki/%DA%BE%DB%86%D8%AC%D8%AC%DB%95%D8%AA:3d_illustration_of_coronavius.png)
COVID-19 يۇقۇملىنىشنىڭ ھامىلدار ئاياللارغا بولغان تەسىرى تېخى ئېنىق ئەمەس. چۈنكى ئىشەنچلىك سانلىق مەلۇمات كەمچىل.  جۇڭگودىكى بىر كىچىك تەتقىقاتنىڭ نەتىجىسى شۇنى ئىسپاتلىدىكى ، COVID-19 ئۆپكە ياللۇغىنىڭ ھامىلىدار ئاياللاردىكى كلىنىكىلىق ئالاھىدىلىكى ھامىلىدار بولمىغانلارنىڭ دوكلاتىغا ئوخشايدۇ.  2020-يىلى 3-ئايغىچە ، COVID-19 نىڭ ھامىلدارلىقنىڭ ئاخىرقى مەزگىلىدە ئانىدىن بالىغا بىۋاستە تارقىلىدىغانلىقىغا ئائىت ھېچقانداق پاكىت يوق .  SARS ۋە MERS قاتارلىق مۇشۇنىڭغا ئوخشاش يۇقۇملىنىشنى ئاساس قىلغان پەرەزلەر ھامىلىدار ئاياللارنىڭ  كوۋىد -19 تىن يوقۇملۇنۇش مۇمكىنچىلىكى ۋە خەتىرى بر قەدەر يۇقىرى. 

## مەنبەلەر
كوۋىد-19 غا ئائىت قامال ۋە قورشاۋ (يېڭى تىپىتكى تاجىسىمان ۋىرۇس)

thumb|كوۋىد-19 (ۋۇخەن ۋىرۇسىنىڭ) مودىلى
بۇ تىزىملىكتە 2019-2010 يېڭى تىپتىكى تاجىسمان ۋىرۇسى(كوۋىد-19، ۋۇخەن ۋىرۇسى، كىرونا ۋىرۇسى، كورونا ۋىرۇسى) سەۋەپلىك پۈتۈن دۇنيا تەۋەسىدە ئېلىپ بېرىلغان شەھەرلەنى قامال قىلغان، ياكى پۈتۈنلەي قورشاۋغا ئالغان دۆلەت ۋە رايونلارنىڭ نامى بار. 

### تىزىملىك

* ئارگېنتىنا : قامال قىلىنىغان
* thumb|بالىئۇئاگدىكى بىر  كوۋىد-19 تەكشۈرۈش نۇقتىسى.ئاۋسترىيە قورشاۋغا ئېلىنغان 
* ئاۋسترالىيە:  قورشاۋغا ئېلىنغان
* بولىۋىيە:  
* بىرازىلىيە : قورشاۋغا ئېلىنغان
* جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى:  قامال قىلىنغان

كوستارىكانىڭ يول يۈرۈش چەكلىمىسى

* چېخ
* مىسىرنىڭ چەكلەش ۋاقتى كەچ سائەت 7 دىن ئەتىگەن سائەت 6 گىچە كۈچكە ئىگە 
* دانىيە : قورشاۋغا ئېلىنغان
* فرانسىيە:   قامال قىلىنغان
* گېرمانىيە: قىسمە چەكلىمە
* گرېتسىيە قامال قىلىنغان
* ھىندىستان قاتتىق قامال قىلىنغان (21 كۈن) (→ 2020 ھىندىستان تاجىسىمان ۋىرۇسى قامال قىلىنغان ) 
* ھىندونېزىيە يەرلىك قامال قىلىنغان ، تېگال شەھەرلىك ھۆكۈمەت 2020-يىلى 30-مارتتىن باشلاپ يەرلىك قۇلۇپنى يولغا قويۇشنى پىلانلىغان. بۇ سىياسەت تاگال شەھىرىدىكى تاجىسىمان ۋىرۇس بىلەن يۇقۇملانغان ئاھالىدىن كېيىن چىقىرىلغان. 
* ئىرېلاندىيەنىڭ ھەرىكەت ۋە يىغىلىشلارغا بولغان چەكلىمىسى 
* ئىسرائىلىيە قورشاۋغا ئېلىندى.
* ئىتالىيە كۈچلۈك قامال قىلىنغان
* مېكسىكا قورشاۋغا ئېلىنغان
* مالايسىيادا يول يۈرۈش چەكلىمىسى (ئەسلىدە 14 كۈن ؛ كېڭەيتىلگەن 28 كۈن). چەتئەلدىن ئەمدىلا قايتىپ كەلگەنلەر ئۈچۈن سالامەتلىك تەكشۈرتۈشى ۋە 14 كۈن كارانتىن قىلىشى تەلەپ قىلىنىدۇ.
*   نېپالنىڭ قامال قىلنىشى: 1 ھەپتە
* گوللاندىيەنىڭ يىغىلىشقا بولغان چەكلىمىسى 
* يېڭى مۇلازىمەتتىن باشقا يېڭى زېللاندىيە دۆلەت قورشاۋغا ئېلىنغان تۆت ھەپتە. پۇقرالار ، دائىملىق ئاھالە ، دىپلوماتلار ۋە خىزمەتچىلەردىن باشقا چېگرالار تاقالدى. دۆلەتكە كىرگەن ھەر بىر ئادەم ئۈچۈن 14 كۈن مەجبۇرى كارانتىن قىلىش 
* پاراگۋاي قورشاۋغا ئېلىنغان 
* فىلىپپىننىڭ يۈرۈش چەكلىمىسى
* رۇمىنىيە قامال قىلىنغان
* روسىيە 28-مارتتىن 5-ئاپرېلغىچە موسكۋاغا يۈرۈش قىلىشنى چەكلىدى
* سان مارىنو قامال قىلىنغان 
* سەئۇدى ئەرەبىستان 3-ئاينىڭ 15-كۈنىدىن باشلاپ قامال قىلنغان.
* جەنۇبىي ئافرىقا 26-مارتتىن 15-ئاپرېلغىچە قامال قىلىنغان. 
* ئىسپانىيەنىڭ قامال قىلىنىشى. 
* سىنگاپور 27-مارتتىن 30-ئاپرېلغىچە قىسمەن قامال قىلىنغان. 
*  شۋېتسارىيە قورشاۋغا ئېلىنغان
* تەhttps://en.wikipedia.org/wiki/Taiwanيۋەندە مەجبۇرى ئۆز-ئۆزىنى كارانتىغان ئېلىش. 
* تۇنىس كېچىدە قورشاۋغا ئېلىنغان. 
* ئەنگىلىيەدە ئۆيدە تۇرۇش كۆرسەتمىسى.
* ئامېرىكا قوشما شتاتلىرى ئۆيدە تۇرۇش بۇيرۇقى. 
* ۋېنسۇئېلا قامال قىلىنىغان.


## مەنبەلەر
ئورماننىڭ رولى

ئورمان — قۇرۇقلۇق ئېكولوگىيە سىستېمىسىنىڭ ئاساسىي گەۋدىسى، شۇنداقلا قۇرۇقلۇقتىكى ئەڭ چوڭ، ئەڭ مۇرەككەپ، كۆپ ئىقتىدارلىق ۋە كۆپ ئۈنۈملۈك ئېكولوگىيىلىك سىستېما.

### قولاي تىزىملىك

* قامۇس باشبېتى
* سۈرەتلەر

### مۇناسىۋەتلىك سۆزلۈك
  

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**ئۇيغۇرچە نامى :**ئورماننىڭ رولى

**خەنزۇچە نامى :**森林的功能

**ئىنگلىزچە نامى :**Forest function

## تونۇشتۇرۇلىشى
ئورمانئورمان — قۇرۇقلۇق ئېكولوگىيە سىستېمىسىنىڭ ئاساسىي گەۋدىسى، شۇنداقلا قۇرۇقلۇقتىكى ئەڭ چوڭ، ئەڭ مۇرەككەپ، كۆپ ئىقتىدارلىق ۋە كۆپ ئۈنۈملۈك ئېكولوگىيىلىك سىستېما. مۇشۇ ئېكولوگىيىلىك سىستېمىنىڭ بارلىق پائالىيىتى ۋە ئىپادىلەش جەريانى، يەرلىك ۋە ئەتراپنىڭ مۇھىتىغا ئوخشىمىغان دەرىجىدە تەسىر كۆرسىتىدۇ، مانا بۇ ئورماننىڭ رولى.

## مۇندەرىجە

* قىسقىچە چۈشەندۈرۈش
* ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
* تونۇشتۇرۇلىشى
* رولى
* سۈرەتلەر
* قامۇس باشبېتى

## رولى
1.بىر ئورمانلىق ھەر كۈنى 67 كىلوگرام كاربون تۆت ئوكسىدنى سۈمۈرۋېلىپ، 49 كىلوگرام ئوكسېگىن قويۇپ بېرىدۇ. يەنە 48 كىلوگرام زەھەرلىك گاز گۈڭگۈرت تۆت ئوكسىدىنى سۈمۈرۈۋالىدۇ.

2.بىر ئورمانلىق بىر يىلدا 300 ~ 500 توننىغىچە سۇنى پارغا ئايلاندۇرۇپ، ھاۋانىڭ نەملىكىنى ئاشۇرىدۇ.

3.بىر ئورمانلىق بىر يىلدا 25 ~ 50 توننىغىچە ھەر خىل چاڭ-توزاننى سۈمۈرۈۋالىدۇ.

4.بىر مو ئارچا ياكى قارىغايلىق بىر سوتكىدا ئىككى كىلوگرام مىكروب ئۆلتۈرگۈچى ماددا ئىشلەپچىقىرىپ، ئۆپكە توبىركۇلىيۇز، كېزىك، تولغاق، زۇكام باكتېرىيىلىرىنى ئۆلتۈرەلەيدۇ.

5.بىر مو ئىھاتە ئورمان 100 مو يەردىكى دېھقانچىلىق زىرائەتلىرىنى قۇم-بوراندىن ساقلايدۇ. 

6.بىر مو ئورمانلىق ئوخشاش كۆلەمدىكى ئورمانسىز جايغا قارىغاندا 20 توننا سۇنى ئارتۇق ساقلايدۇ.

7.بىر مو ئورمانلىق بىر يىلدا 200 ~ 500 كىلوگرامغىچە شاخ-شۇمبا، ئوتۇن ئىشلەپچىقىرىدۇ.

8.بىر مو ئورمانلىق بىر يىلدا 1000 ~ 2000 كىلوگرامغىچە مېۋە-چىۋە ئىشلەپچىقىرالايدۇ.

9.بىر مو ئورمانلىق بىر يىلدا 1000 كىلوگرام غازاڭ ئىشلەپچىقىرىپ، جانلىقلارنى ئوزۇقلۇق بىلەن تەمىنلەيدۇ.

## مەنبەلەر

مەنبە: ئىزدە قامۇسى
ھەبىبۇللاھ كۈسەنى

شەرقىي تۈركىستان ئۆلىمالار بىرلىكىنىڭ قۇرغۇچى ئەزاسى ۋە ئىدارە ھەيئەت ئەزاسى، ئۆلىمالار بىرلىكى دەۋەت گۇرۇپپىسىنىڭ مەسئۇلى ئۇستاز ھەبىبۇللاھ كۈسەنى  1974ـ2ـ4 كۇچا ناھىيىسىدە مەرىپەتپەرۋەر ئائىلىدە دۇنياغا كېلىدۇ. كېچىكىدىن تارتىپ ئائىلىسىدە دىنى تەلىم ئالىدۇ. باشلانغۇچ مەكتەپنى پۈتتۈرگەندىن كېيىن 1994-يىلغىچە ۋەتەننىڭ ھەرقايسى ۋىلايەتلىرىدىكى بەزى مەشھۇر ئۆلىمالارنىڭ دىنى دەرسلىرىگە ئىشتىراك قىلىدۇ.

1994-1996 يىل ئارىسىدا پاكىستاندا ئەرەبچە ئىنگىلىزچە ئۆگىنىدۇ. 1997-1998 قاتار ئۇنىۋېرسىتىدا كەسپى ئەرەب تېلى دىپلومى ئالىدۇ.

1999ـ 2001 ئارىسىدا يەمەن جۇمھۇرىيىتى ئەلئەيمان ئۇنىۋېرسىتىدا ئىلىم تەھسىل قىلىدۇ ۋە بۇ جەرياندا پەزىلەتلىك شەيخ ئابدۇلمەجىد ئەلزىندانىنىڭ خۇسۇسىي يېتەكچىلىكىدە تەۋھىد ۋە قۇرئان-ھەدىستىكى ئىلمىي مۆجىزىلەر ناملىق دەرسلىكلىرىگە ئالاقىدار بەزى مۇھىم پەنلەردىن ئىجازەت ئالىدۇ. ئۇنىڭدىن كىيىن ۋەتەنگە قايتىپ ئۆز دائىرىسىدە دەۋەت بىلەن شۇغۇللىنىدۇ ۋە مىللەتنى ئىلىم ئىرپان بىلەن يېتەكلەشنىڭ مۇھىملىقىنى ھېس قىلىپ، 2003-2006 يىللار ئارىسىدا ئۈرۈمچىدە ئەرەب تېلى مەكتىپى ئاچىدۇ .

2012 -يىلدىن تا ھازىرغا قەدەر تۈركىيىدە «ئوقۇ ئۇيغۇر بىلىگ يۇرتى» مەكتىپىدە مۇدىرلىق ۋەزىپىسىنى ئۆتەۋاتىدۇ.

ئۇستاز كۈسەنى ھازىرقى زامان مېدىيا ۋاسىتىلىرىدىن پايدىلىنىپ ئىنتېرنېت تور ساھەسىدە دەۋەت بىلەن شۇغۇللىنىۋاتىدۇ ۋە بۇ ساھەدە كۆرۈنەرلىك نەتىجىلەرگە ئېرىشتى. ئۇستازنىڭ ھازىرقى قەدەر: دۇنيانىڭ ئاخىرلىشىشى ناملىق 64 قىسىم ئاۋازلىق ئەسىرى ۋە ئائىلەم جەننىتىم ناملىق 16 قىسىملىق سۈرەتلىك ئەسىرى ۋە ئۇنىڭدىن باشقا ھەرتۈرلۈك تېمىلاردا جانلىق دەرسلەرنى مىللىتىمىزگە سۇندى ۋە بۇ ساھەدە ئاكتىپ خىزمەت قىلىۋاتىدۇ. ئاللاھتىن ئۇستازغا دۇنيا ۋە ئاخىرەتتە مۇۋەپپەقىيەت تىلەيمىز.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
2020 يېڭى تىپتىكى تاجىسىمان ۋىرۇسى (كوۋىد-19) ئامېرىكا يۇقۇم ئەھۋالى

[thumb|ئامېرىكا ئەلبېشى [دانىلد ترامپ|دونالد تىرامپ ئامېرىكا كوۋىد-19 غا قارىىش تۇرۇش ۋەزىپە گۇرۇپىسىدىكلەر بىلەن بىللە بايانات ئېلان قېلىش يىغىندا مۇخبىرلىغا جاۋاپ بەرمەكتە. ]]
بۇ ئەسەردە يېڭى تىپتىكى تاجىسىمان ۋىرۇسى(ۋۇخەن ۋىرۇسى، كوۋىد-19، كىرونا ۋىرۇسى، كورونا ۋىرۇسى) نىڭ ئامېرىكا قوشما شىتاتىدىكى يۇقۇم ئەھۋالى بايان قىلىندۇ. بۇ يەردە مەلۇق قىلىغان قىممەت داۋاملىك تۈردە، ياكى ۋىرۇس كونترول قىلىنغىچە ئۆزگىرىپ تۇرىدۇ. 

### ھەر قايسى شىتات ئەھۋالى

#### ئامېرىكا يۇقۇمنى كونترول قىلىش ۋە ئالدىنى ئېلىش مەركىزى  (CDC) مەلۇم قىلغان سانلار

### ئستاستىكا
thumb|بىركۈنلۈك يۇقۇم (كۆك) ۋە ئۆلۈم (قىزىل) سانى. ساننى لوگارىزىمغا ئالغان.

thumb|ئامېرىكىدا كۈنىگە ئېلىپ بېرىلغان سىناقلارنىڭ سانى

thumb|ناھىيە تەرىپىدىن جەزىملەشتۈرۈلگەن كوۋىد-19 يۇقۇم ئىستاستىكىسى. (2010-يىلى 27 مارتقىچە)
مايكىل پىلىزبېرى(Michael Pillsbury)

مايكىل پىلىزبېرى 1945-يىلى تۇغۇلغان.ئۇ ئامېرىكىدىكى ئەڭ داڭلىق خىتاي ئىشلىرى مۇتەخەسسىسنىڭ بىرى بولۇپ سەككىز ئامېرىكا پىرىزدېنتىغا مەسلىھەتچى بولغان. ئۇ ئامېرىكا دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرلىكىنىڭ ئالى مەسلىھەتچىسى ۋە ۋاشىنگىتوندىكى نامى مەشھۇر خۇدسۇن ئىنىستىتۇتى خىتاي ئىستېراتىگىيىسى مەركىزىنىڭ دېرىكتورى.

ئۇنىڭ يۈز يىللىق مارافون ناملىق كىتابى مەشھۇر.

بۇ كىتاب ئۇيغۇر تور ژۇرنىلى تەرىپىدىن تەرجىمە قىلىنغان

پەرىزات غەيرەت تەرىپىدىن ئاۋازغا ئېلىنىپ YouTubeتا تارقىتىلغان.


## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر