يامادا نوبۇئو

**يامادا نوبۇئو** (ياپونچە: 山田 信夫؛ やまだ のぶお؛ 1920-02-17—1987-04-26) ياپونىيەلىك شەرق تارىخچىسى. ئوساكا ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ **پەخرىي پروفېسسورى**. ئۇ ئاسىيا كۆچمەن مىللەتلىرى، شەرق - غەرب مۇناسىۋەتلىرى تارىخىغا مەركەزلىشىپ تەتقىقات ئېلىپ بارغان. بولۇپمۇ، ئوتتۇرا ئەسىردىكى ئۇيغۇر پۇقراۋى ھۆججەتلىرىنى تەتقىق قىلغان.

## كەچمىشى\Keçmişi
1920 - يىلى، ياماگۇچى ۋىلايىتى ياماگۇچى شەھىرىدە تۇغۇلغان. دائى روكۇ تولۇق ئوتتۇرىنى (ھازىرقى ئوكاياما ئۇنىۋېرسىتېتى) پۈتتۈرۈگەندىن كېيىن، توكيودىكى ئىمپېرىيە ئۇنىۋېرسىتېتى (ھازىرقى توكيو ئۇنىۋېرسىتېتى) ئەدەبىيات فاكۇلتېتىغا كىرگەن. شەرقىي ئاسىيا تارىخى فاكۇلتېتىدا ئوقۇپ، 1943 - يىلى 9 - ئايدا پۈتتۈرگەن.

ياماگا قاتارلىق 6 كىشى 1943 - يىلى 10 - ئايدا دۆلەتلىك دېڭىز ئارمىيەسى زاپاس ئوقۇغۇچىلىقىغا قوبۇل قىلىنىپ، ئەتاجىما دېڭىز ئۇرۇشى مەكتىپىگە كىرىپ، 12 - ئاينىڭ ئاخىرىغىچە ئۇرۇش مەكتىبى ئوقۇغۇچىلىرىغا ئوخشاش تەربىيە ئالغان. كېيىنكى يىلى ئۇرۇش مەكتىپىدىن ئايرىلىپ، ئىچكىرى ئۆلكىلەردە ۋەزىپە ئۆتىگەن. 2 - دۇنيا ئۇرۇشى ئاخىرلاشقۇچە كەنجى لېيتېنانت ۋە لېيتېنانت سالاھىيەتى بىلەن 1945 - يىلىنىڭ ئاخىرىدا يۇرتىغا قايتقان.

1946 - يىلى، توكيو ئىمپېرىيە ئۇنىۋېرسىتېتى ئاسپىرانتلىقىغا قايتقان. شەرقىي ئاسىيا تارىخى فاكۇلتېتىنىڭ يوقىرى يىللىق ئوقۇغۇچىسى نائونورى مائېدانىڭ تەشەببۇسى بىلەن، شۇ يىلى 3-ئايدا ئاسپىرانت دوستلىرى بىلەن بىرلىكتە **شىمال تارىخى تەتقىقات جەمئىيىتى**نى قۇرغان. 4-ئايدا، كىيوشى ۋادا تەرىپىدىن ئېلىپ بېرىلغان «شىمال تارىخى تەتقىقاتى» لېكسىيەلىرى ۋە تاكېشى شىباتا تەرىپىدىن بېرىلغان تۈرك تىلى دەرسلىرى يولغا قويۇپ، ئۇنىۋېرسىتېتتىكى ئەمەلىي دەرسلەردىن بىر قەدەم ئىلگىرى ئۆزلىكىدىن ئۆگىنىشنى باشلىغان. مايدا نائوتورى بىلەن بىرلىكتە موڭغۇل تىلى ئەسەرلىرىنى ئوقۇش، كېيىنچە پارس تىلى ۋە ئەرەب تىلى كۇرسلىرىغىمۇ قاتناشقان.  نائونورى مائېدا بىلەن موڭغۇلچە لېتېراتۇرا ئوقۇشلىرىغا، كېيىنچە فارسچە ۋە ئەرەپچە كۇرسلىرىغا قاتناشقان.

### شەرق تارىخى تەتقىقاتچىسى بولۇش
ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىن، 1949 - يىلىدىن باشلاپ شىزۇئوكا ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئوقۇتقۇچى بولغان، 1951 - يىلى دوتسېنتلىققا ئۆستۈرۈلگەن. 1959 - يىلى ئوساكا ئۇنىۋېرسىتېتى ئەدەبىيات فاكۇلتېتى دوتسېنتى بولغان. 1967 - يىلى پروفېسسورلۇققا ئۆستۈرۈلگەن. 1975 - يىلى 12 - ئايدىن — 1977 - يىلى 3 - ئايغىچە قوشۇمچە **دۆلەتلىك ئېتنوگرافىيە مۇزېيى**نىڭ پروفېسسورلۇقىنى ئۆتىگەن. 1979 - يىلى 4 - ئايدا ئوساكا ئۇنىۋېرسىتېتى ئەدەبىيات فاكۇلتېتىنىڭ شەرقىي ئاسىيا تارىخى تەتقىقات ئورنىدا «ئاسىيا مىللەتلىرى تارىخى دەرسلىكى» قۇرۇلغاندا، تۇنجى پروفېسسور بولغان. 1983 - يىلى ئوساكا ئۇنىۋېرسىتېتىدىن پېنسىيەگە چىقىپ، پەخرىي پروفېسسور ئۇنۋانىنى ئالغان. ئۇنىڭدىن كېيىن كيوتو ئاياللار ئۇنىۋېرسىتېتىدا پروفېسسور بولۇپ دەرس بەرگەن.

1987-يىلى ۋاپات بولغان.

## تەتقىقات دائىرىسى ۋە نەتىجەلەر
كەسپى شەرقىي ئاسىيا تارىخى بولۇپ، كەڭ مەنىدىكى شىمال تارىخى تەتقىقاتىنى نىشان قىلغان.

خىتاي تارىخى مۇتەخەسسىسى نىشىجىما سادائو بىلەن ئالتىنچى ئئوتتۇرا (六高) ۋە توكيو ئىمپېرىيە ئۇنىۋېرسىتېتىدا (東京帝大) ساۋاقداش بولغان ۋە ئۆز-ئارا قويۇق دوستلۇق مۇناسىۋىتى بار ئىدى.

### ئائىلىسى ۋە تۇغقانلىرى

* **ئايالى:** شەرقىي ئاسىيا تارىخى فاكۇلتېتى ئۆزىدىن يوقىرى يىللىق ئوقۇغۇچىسى مايدا نائوتورىنىڭ سىڭلىسى ئىدى.

## ئەسەرلىرى/Eserliri

#### ئۆز ئالدىغا يازغان ئەسەرلەر (مونوگرافلار)

* «بوزقىر ۋە بوستانلىق» (*Ōsora to Oasis*) (رەسىملىك دۇنيا تارىخى 10) Kodansha باسماسى، 1985؛

* «شىمالىي ئاسىيا كۆچمەن مىللەتلىرى تارىخى تەتقىقاتى» (Kita Ajia Yūboku Minzoku-shi Kenkyū) توكيو ئۇنىۋېرسىتېتى نەشرىياتى، 1989؛
* «ئۇيغۇرچە توختام ھۆججەتلىرى توپلىمى» (Uiguru-bun Keiyaku Bunsho Shūsei)، رەتلىگەن: ئودا ھىسانورى، پېتېر زىئ‍ېمە، ئۇمېمۇرا تاكاشى ۋە مورىياسۇ تاكائو، ئوساكا ئۇنىۋېرسىتېتى نەشرى، 1993.
* «تەڭرىتاغنىڭ نېرىدا: ياۋرو-ئاسىيا ۋە ياپونلار» (Ten-zan no Kanata: Yūrashia to Nihonjin) ئانۇشا، 1994؛

#### يالغۇز ياكى بىرلىكتە تەھرىرلىگەن\رەتلىگەن ئەسەرلەر

* «غەربىي يۇرت - دۇنيا تارىخى 10» (Seiiki Sekai no Rekishi 10)، باش تەھرىر خانېدا ئارىكا، مانو ئېئىجى ۋە ئوتانى ناكوائو بىلەن بىللە رەتلىگەن، كاۋادې شوبو يېڭى كىتاب باسمىسى 1969؛ قايتا نەشرى 1974.
** يانچۇق كىتاب نۇسخىسى: **«غەربىي يۇرت - دۇنيا تارىخى 10»** كاۋادې بۇنكو نەشرى، 1989.
* **«پېرسىيە ۋە تاڭ سۇلالىسى»** (Perushia to Tō) (شەرق - غەرب مەدەنىيەت ئالمىشىشى 2)، ھېيبونشا نەشرى 1971؛
* **«شەرقىي ئاسىيا تارىخىغا كىرىش»** (Higashi Ajia-shi Nyūmon) نۇنومې چوھو بىلەن ئورتاق تەھرىرلىگەن، ھورىتسو بۇنكا كىتابخانىسى باسمىسى 1975؛ تۈزىتىلگەن نۇسخا 1989؛ قايتا تۈزىتىلگەن نۇسخا 1995.
* **«ياپونىيەدىكى خىتاي مۇھاجىرلىرى ۋە مەدەنىيەت سۈركىلىشى»** (Nihon Kakyō to Bunka Masatsu) گاننادو شېتون (چاتما: ئاسىيادىكى مەدەنىيەت سۈركىلىشى) 1983.

#### تەرجىمە ئەسەرلىرى

* **«ئاتلىق** **بۇدۇنلار تارىخى 2 — رەسمىي تارىخلەردىكى شىمال قەبىلىلىرى توغرىلىق خاتىرىلەر»** (Kiba Minzoku-shi 2 Seishi Hokuteki-den) ھېيبونشا نەشرى (تويو بۇنكو 223)، 1972.
** «تۈرۈكلەر توغرىسىدا» (突厥伝 - Tukketsu-den) تەرجىمە ۋە ئىزاھات (جوۋنامە، سۈينامە، شىمالىي سۇلالىلەر تارىخى، كونا تاڭنامە ۋە يېڭى تاڭنامە) 27-188 بەتلەر. كەڭ نەشرى 2007.
* **«يەرنىڭ** **ئەڭ چېتىدىن دېڭىزنىڭ ئۇ يېقىغا»** (Chi no Hate no Umi no Kanata e) (رەسىملىك بايقاش تارىخى 17) يازغۇچى Malcolm Ross-Macdonald شۇئېيشا نەشرى 1976.
* **«تېمۇر ئىمپېرىيىسىگە ساياھەت»** (Chimūru Teikoku Kikō) يازغۇچى كلاۋىژو (Clavijo) تەرجىمان، توگېنشا (شەرق - غەرب مۇناسىۋەتلىرى ساياھەتنامىلىرى يۈرشلۈكى 3) 1967؛ يېڭى نەشرى 1979.

###### خاتىرە ماقالە توپلىمى

* **«ئىنسان ۋە ئىنسان: پروفېسسور يامادا نوبۇئوغا بېغىشلانغان خاتىرە ماقالىلەر توپلىمى»** (Hito to Hito: Yamada Nobuo Sensei Tsuito Bunshū) پروف. يامادا نوبۇئونى خاتىرلەش تۈرى، 1989 ئاپرېل.

## مەنبەلەر