open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
مۇغىرە ئىبنى شۇئبە

**مۇغىرە ئىبنى شۇئبە** (الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ الثَّقَفِيّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: مۇغىرە ئىبنى شۇئبە ئەسسەقەفىي (ئەبۇ ئابدۇللاھ). (ھ. بۇرۇن 20 – 50 / م. 602 – 670) زېرەكلىكى ۋە پەم - پاراسىتى بىلەن تونۇلغان شىجائەتلىك، قەيسەر ساھابىلەردىن. ھۇدەيبىييەدىكى «رىزۋان بەيئىتى»گە ۋە بارلىق غازاتلارغا، شۇنداقلا شام ۋە «ئىراق فەتھى»گە قاتناشقان، ھەزرىتى ئۆمەر زامانىدا بەسرەگە ۋالىي بولغان، بەزى يۇرتلارنى فەتىھ قىلغان قوماندان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
مۇقاتىل ئىبنى سۇلايمان

**مۇقاتىل** (مقَاتل بْنُ سُلَيْمَان الْأَزْدِيّ البَلْخِيُّ): مۇقاتىل ئىبنى سۇلايمان ئەلئەزدىي ئەلبەلخىي. (ھ. 80 – 150 / م. 699 – 767) تەبەئى تابىئىن، ئازادگەردە. «قۇرئان»نى باشتىن ئاخىرىغىچە تەفسىر قىلغان كاتتا مۇفەسسىر. ئەمما، ھەدىس رىۋايىتىدە «ئىشەنچسىز» دەپ قارىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:تەبەئى تابىئىن
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
زەكىيۇددىن مۇنزىرىي

**مۇنزىرىي** (زَكِيّ الدِّيْنِ عَبْدُ العَظِيْمِ أَبُو مُحَمَّدٍ بنُ عَبْدِ القَوِيِّ بنِ عَبْدِ اللهِ المُنْذِرِيُّ): زەكىييۇددىن ئابدۇلئەزىم ئىبنى ئابدۇلقەۋىي ئەلمۇنزىرىي (ئەبۇ مۇھەممەد). (ھ. 581 – 656 / م. 1185 – 1258) مىسىردا ياشىغان مۇھەددىس، تىلشۇناس ۋە تارىخشۇناس. «ئەتتەرغىبۇ ۋەتتەرھىب»نىڭ مۇئەللىفى.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
مۇھەممەد بەخىت

**مۇھەممەد بەخىت** (مُحَمَّدُ بَخِيت بْنُ حُسَين المُطِيعي الحَنَفِي): مۇھەممەد بەخىت ئىبنى ھۈسەين ئەلمۇتىئىي ئەلھەنەفىي ئەلقاھىرىي. (ھ. 1271 – 1354 / م. 1854 – 1935) مۇفەسسىر، شەرىئەتشۇناس، مۇھەققىق ئەللامە. مىسىر مۇپتىسى (1914 – 1920). كۆپ ئەسەرلەرنى قالدۇرغان مول ھوسۇللۇق ئالىم.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
مۇتاررىف

**مۇتەررىف** (مُطَرِّفُ بْنُ عَبْدِ اللهِ بْنِ الشِّخِّيرِ العَامِرِيُّ البَصْرِيُّ): مۇتەررىف ئىبنى ئابدۇللاھ ئىبنى ئەششىخخىر ئەلئامىرىي ئەلبەسرىي (ئەبۇ ئابدۇللاھ). (ھ. 2 – 95 / م. 624 – 714) پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام زامانىدا تۇغۇلغان كاتتا تابىئىن. نۇرغۇن ساھابىلەردىن ئىلىم ئالغان. مۇھەددىس، زاھىد ئالىملاردىن.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تابىئىن
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
مۇئاۋىيە ئىبنى ساللام

**مۇئاۋىيە ئىبنى ساللام** (مُعَاوِيَةُ بْنُ سَلاَّمِ بْنِ أَبِي سَلاَّمٍ مَمْطُورٍ الحَبَشي الشَّامِيُّ): مۇئاۋىيە ئىبنى ساللام ئىبنى مەمتۇر (ئەبۇ ساللام) ئەلھەبەشىي ئەششامىي. (ھ. 100 – 170 / م. 718 – 786) ئۆز زامانىدىكى شام مۇھەددىسى. ھەدىسشۇناسلار نەزىرىدە ئىشەنچلىك راۋىي.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
مۇھەممەد فەرىد ۋەجدىي

**مۇھەممەد فەرىد ۋەجدىي** (مُحَمَّد فَرِيد بْنُ مصطفى وَجدِي): مۇھەممەد فەرىد ئىبنى مۇستافا ۋەجدىي. (ھ. 1295 – 1373 / م. 1878 – 1954) ئىسلامىي ساھەدە مىسىرلىق يازغۇچى ۋە ئىسلاھاتچى. ئون نەچچە يىل «ئەلئەزھەر» ژۇرنىلىنىڭ مۇھەررىرلىكىنى قىلغان. 10 توملۇق «ھىجرىيە 14 – مىلادىيە 20 - ئەسر ئىلىم - مەرىپەتلىرى ئېنسىكلوپېدىيەسى»نى 10 يىلدا يازغان. «ئىسلام خەلقئارالىق ئەبەدىي دىن (الإسلام دين عام خالد)» قاتارلىق قىممەتلىك بىرقانچە كىتابى نەشر قىلىنغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
مۇھەممەد مۇبارەك

**مۇھەممەد مۇبارەك** (مُحَمَّدُ بنُ عبد القادر المبارَك): مۇھەممەد ئىبنى ئابدۇلقادىر ئەلمۇبارەك. (ھ. 1330 – 1402 / م. 1912 – 1981) سۈرىيەلىك پروفېسسور، ئىسلام مۇتەپەككۇرى ۋە كۆپ ئەسەرلەرنى قالدۇرغان دەۋەتچى ئالىم.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:پروفېسسورلار
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ناسىرۇددىن ئالبانىي

**مۇھەممەد ناسىرۇددىن ئالبانىي** (الشيخ مُحَمَّدُ ناصرُ الدين بنُ الحاج نوح بنِ نجاتي بنِ آدم الأشقودري الألباني الأرنؤوطي): شەيخ مۇھەممەد ئىبنى نۇھ ئىبنى نەجاتىي ئەلئىشقودرىي ئەلئالبانىي (ئەبۇ ئابدۇرراھمان). (ھ. 1332 – 1420 / م. 1914 – 1999) XX ئەسىردىكى مەشھۇر ھەدىس ئالىمى. ئالبانىيەدە تۇغۇلۇپ، سۈرىيە ۋە سەئۇدىي ئەرەبىستاندا ياشىغان، ئىئوردانىيەدە ۋاپات تاپقان. 300 دىن كۆپرەك ئەسەر قالدۇرغان، بولۇپمۇ ھەدىس تەتقىقاتىدا مول ھوسۇللۇق ئالىم ئىدى.

## مەنبەلەر


تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
مۇھەممەد ئىبنى نەسر ئەلمەرۋەزىي

**مۇھەممەد ئىبنى نەسر ئەلمەرۋەزىي** (مُحَمَّدُ بنُ نَصْرِ بنِ الحَجَّاجِ المَرْوَزِيُّ): مۇھەممەد ئىبنى نەسر ئىبنى ئەلھەججاج ئەلمەرۋەزىي (ئەبۇ ئابدۇللاھ). (ھ. 202 – 294 / م. 817 – 906) فىقھ ۋە ھەدىستە يېتىشكەن ئىمام. سەمەرقەندتە ۋاپات تاپقان. «ئىختلافۇل فۇقاھا»، «ئەسسۈننەت»، «قىيامۇللەيل» ۋە «ئەلقەسامە» قاتارلىق ئەسەرلىرى مەشھۇردۇر.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
مۇھەممەد ئىبنى ئەلھەسەن

**مۇھەممەد ئىبنى ئەلھەسەن** (مُحَمَّدُ بنُ الحَسَنِ بنِ فَرْقَدٍ الشَّيْبَانِيُّ الكُوْفِيُّ): مۇھەممەد ئىبنى ئەلھەسەن ئىبنى فەرقەد ئەششەيبانىي ئەلكۇفىي (ئەبۇ ئابدۇللاھ). (ھ. 131 – 189 / م. 749 – 805) ئىراق فەقىهى، تارىختىكى ئەڭ بۈيۈك فىقھشۇناسلارنىڭ بىرى. ھەنەفىي مەزھەبنىڭ ئۈچىنچى ئىمامى ۋە تارقاتقۇچىسى، ئىمام ئەبۇ ھەنىفە، ئىمام مالىك، ئىمام ئەبۇ يۈسۈف ۋە ئىمام ئەۋزائىي قاتارلىق زاتلارنىڭ شاگىرتى. ئىمام شافىئىينىڭ ئۇستازى. مۇھەددىس، تىلشۇناس، قازى. زاكاۋەتتە، فاساھەتتە مىسلىسىز زات. ئەسەرلىرىدىن «ئەلمەبسۇت»، «ئەسسىيەر»، «ئەززىيادات»، «ئەلجامىئۇسسەغىر»، «ئەلجامىئۇلكەبىر» ۋە «ئەلھۇججە ئەلا ئەھلىل مەدىنە» قاتارلىقلار مەشھۇردۇر.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
مۇھەممەد ئىبنى ئىسھاق

**مۇھەممەد ئىبنى ئىسھاق** (مُحَمَّدُ بنُ إِسْحَاقَ بنِ خُزَيْمَةَ النَّيْسَابُوْرِيُّ): مۇھەممەد ئىبنى ئىسھاق ئىبنى خۇزەيمە ئەننىشاپۇرىي (ئەبۇبەكرى). (ھ. 223 – 311 / م. 838 – 924) ھەدىس ۋە فىقھ ئالىمى. زامانىنىڭ نىشاپۇر ئىمامى. «سەھىھۇ ئىبنى خۇزەيمە» دەپ تونۇلغان سەھىھ ھەدىسلەر توپلىمىنى توپلىغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەرتۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
مىستەھ

**مىستەھ** (مِسْطَحُ بنُ أُثَاثَةَ بنِ عَبَّادِ بنِ المُطَّلِبِ المُطَّلِبِيُّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: ئەۋف ئىبنى ئۇساسە ئىبنى ئەبباد ئىبنى ئەلمۇتتەلىب ئەلھاشىمىي ئەلقۇرەشىي (ئەبۇ ئۇبادە). مىستەھ لەقىمى. (ھ. بۇرۇن 22 – ھ. 34 / م. 600 – 655) مەدىنەگە ھىجرەت قىلغان، «بەدر غازىتى»غا ۋە ئۇندىن كېيىنكى بارلىق غازاتلارغا قاتناشقان ساھابە. «مۇئمىنلەرنىڭ ئانىسى» ئائىشە رەزىيەللاھۇ ئەنھا ھەققىدە گەپ - سۆز تارقاتقانلار قاتارىدا دەررە ئۇرۇلۇپ جازالانغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
نەبھان

**نەبھان** (نَبهَان): ھەزرىتى ئۇممۇ سەلەمە رەزىيەللاھۇ ئەنھانىڭ ئازادگەردىسى. كۆپچىلىك ھەدىسشۇناسلار نەبھاننى «ئىشەنچلىك ئەمەس» دەپ قارىغان. ئىمام نەۋەۋىي ۋە ئىمام زەھەبىي قاتارلىق بىر قىسىم ئالىملار «ئىشەنچلىك» دەپ قارىغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ھەسەن ئىبنى سالىھ

**ھەسەن ئىبنى سالىھ** (الحَسَنُ بنُ صَالِحِ بنِ حَيٍّ الهَمْدَانِيُّ): ھەسەن ئىبنى سالىھ ئىبنى ھەي ئەلھەمدانىي ئەلكۇفىي. (ھ. 100 – 169 / م. 718 – 786) مۇجتەھىد فەقىھ، ئىبادەتگۇي، تەقۋادار زاتلاردىن. ئىشەنچلىك ھەدىس راۋىيسى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ھەكىم ئىبنى ھىزام

**ھەكىم ئىبنى ھىزام** (حَكِيمُ بْنُ حِزَامِ بْنِ خُوَيْلِدٍ القُرَشِيُّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: ھەكىم ئىبنى ھىزام ئىبنى خۇۋەيلىد ئىبنى ئەسەد ئەلقۇرەشىي (ئەبۇ خالىد). (ھ. بۇرۇن 65 – ھ. 54 / م. 558 – 674) ساھابە. قۇرەيشنىڭ ئېسىل زاتلىرىنىڭ بىرى ۋە خەدىچە رەزىيەللاھۇ ئەنھانىڭ جىيەنى. مەككە فەتھى قىلىنغان كۈنى مۇسۇلمان بولغان ۋە كېيىن مەدىنەدە ياشىغان، 120 ياشتا ۋاپات تاپقان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ھەنزەلە

**ھەنزەلە **(حَنْظَلَةُ بْنُ أَبِي عامر الْأَنْصَارِيُّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: ھەنزەلە ئىبنى ئەبى ئامىر ئەلئەنسارىي. (ھ. بۇرۇن ؟ – 3 / م. ؟ – 625) ئىماندا راستچىل بولغان يىگىت ساھابە. جۇنۇب ھالەتتە جىھاد چاقىرىقىنى ئاڭلاپ، «ئۇھۇد غازىتى»غا ئاتلانغان ۋە شەھىد بولغاندا پەرىشتىلەر غۇسۇل - تاھارەت ئالدۇرغان زات.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
نۇرىددىن ئەلى ھەيسەمىي

**ھەيسەمىي** (عَلِيِّ بْنُ أَبِي بَكْرٍ بنِ سُلَيْمَان الهَيثَمِي القاهري): نۇرىددىن ئەلى ئىبنى ئەبۇبەكرى ئىبنى سۇلايمان ئەلھەيسەمىي ئەلقاھىرىي (ئەبۇلھەسەن). (ھ. 735 – 807 / م. 1335 – 1405). ھەدىس ئىلىملىرىدە يېتىشكەن مىسىرلىق ئالىم. «مەجمەئۇززەۋائىد» ۋە «مەۋارىدۇززەمئان» قاتارلىق ئەسەرلەرنى قالدۇرغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
خۇزەيفە ئىبنى ئەليەمان

**خۇزەيفە** ياكى **ھۇزەيفە** (حُذَيْفَةُ بنُ اليَمَانِ - حِسْلِ بنِ جَابِرٍ العَبْسِيُّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: ھۇزەيفە ئىبنى ئەليەمان ھىسل ئىبنى جابىر ئەلئەبسىي ئەلغەتافانىي (ئەبۇ ئابدۇللاھ). (ھ. ؟ – 36 / م. ؟ – 656) ساھابە. «بەدر»دىن باشقا بارلىق غازاتلارغا قاتناشقان، ئىراق ۋە شام فەتھىدە تۆھپە كۆرسەتكەن قەيسەر قوماندان. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇنىڭغا مۇناپىقلارنىڭ تىزىملىكى ۋە كېيىن يۈز بېرىدىغان پىتنىلەرگە ئالاقىدار مەخپىيەتلىكنى سۆزلەپ بەرگەن بولغاچقا، «پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مەخپىيەتلىكىنى ساقلىغۇچى زات» دەپ ئاتالغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ھىشام ئىبنى ئۇرۋە

**ھىشام ئىبنى ئۇرۋە** (هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ بْنِ الْعَوَّامِ الأَسَدِي): ھىشام ئىبنى ئۇرۋە ئىبنى ئەززۇبەير ئىبنى ئەلئەۋۋام ئەلئەسەدىي (ئەبۇلمۇنزىر). (ھ. 61 – 146 / م. 680 – 763) تابىئىن. فەقىھ ۋە مۇھەددىس.
تۈر:تابىئىن
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ھاكىم ئەننىشابۇرىي

**ھاكىم** (الحاكم مُحَمَّدُ بنُ عَبْدِ اللهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ حَمدَوَيه النَّيْسَابُوْرِيُّ): مۇھەممەد ئىبنى ئابدۇللاھ ئىبنى مۇھەممەد ئىبنى ھەمدەۋەيھ ئەننىشاپۇرىي (ئەبۇ ئابدۇللاھ). (ھ. 321 – 405 / م. 933 – 1014) ئاتاقلىق ھەدىس ئالىمى، ئەڭ ئىشەنچلىك سەھىھ ھەدىسلەر توپلىمى «سەھىھۇل بۇخارىي» بىلەن «سەھىھۇ مۇسلىم»گە تولۇقلىما قىلىپ «ئەلمۇستەدرەك» ناملىق ئەسىرىنى يازغان بولسىمۇ، ئۇ ئەسەردە سەھىھ بولمىغان بەزى ھەدىسلەرمۇ يەر ئالغان. ئۇندىن باشقا «تارىخى نىشاپۇر» قاتارلىق بىرقانچىلىغان ئەسەرلىرى بار. نىشاپۇرغا بىرنەچچە قېتىم ھاكىم (قازى) بولغانلىقتىن «ھاكىم» دەپ نام ئالغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
نۇئمان ئىبنى بەشىر

**نۇئمان** (النُّعْمَانُ بنُ بَشِيْرِ بنِ سَعْدِ بنِ ثَعْلَبَةَ الأَنْصَارِيُّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: نۇئمان ئىبنى بەشىر ئىبنى سەئد ئىبنى سەئلەبە ئەلئەنسارىي (ئەبۇ ئابدۇللاھ). (ھ. 2 – 65 / م. 623 – 684) ساھابە. ھىجرەتتىن كېيىن ئەنسارلار ئىچىدە تۇغۇلغان تۇنجى بوۋاق. ئۇنى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئېغىزلاندۇرغان ۋە شەھىد بولىدىغانلىقىدىن بېشارەت بەرگەن. خەلىپە مۇئاۋىيە تەرىپىدىن كۇفەگە ۋالىي قىلىپ تەيىنلەنگەن.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئوسمان ئىبنى مەزئۇن

**ئوسمان ئىبنى مەزئۇن** (عُثْمَانُ بنُ مَظْعُوْنِ الجُمَحِيُّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: ئوسمان ئىبنى مەزئۇن ئەلجۇمەھىي ئەلقۇرەشىي (ئەبۇسسائىب). (ھ. بۇرۇن ؟ – 3 / م. ؟ – 625) دەسلەپ مۇسۇلمان بولغان ساھابىلەردىن. ھەبەشىستانغا ئىككى قېتىم ھىجرەت قىلغان، كېيىن مەدىنەگە ھىجرەت قىلغان ۋە «بەدر غازىتى»غا قاتناشقان. ئىبادەتتە ئۆزىگە قاتتىق تەلەپ قويىدىغان زات.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئۇبەي ئىبنى كەئب

**ئۇبەي ئىبنى كەئب** (أُبَيُّ بْنُ كَعْبِ بْنِ قَيْسٍ الأَنْصَارِيُّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: ئۇبەي ئىبنى كەئب ئىبنى قەيس ئەلئەنسارىي (ئەبۇلمۇنزىر، ئەبۇتتۇفەيل). (ھ. ؟ – 30 / م. ؟ – 653) ئىككىنچى «ئەقەبە بەيئىتى»گە ۋە بارلىق غازاتلارغا قاتناشقان زات. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ۋەھىي كاتىبلىرىدىن بىرى، ساھابە قارىيلارنىڭ پېشۋاسى.
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئۇبەيدۇللاھ ئەلخەۋلانىي

**ئۇبەيدۇللاھ ئەلخەۋلانىي** (عُبَيْدُ اللَّهِ الْخَولَانِيّ): ئۇبەيدۇللاھ ئىبنى ئەلئەسەد (ياكى ئەلئەسۋەد) ئەلخەۋلانىي. تابىئىن. ھەزرىتى مەيمۇنە رەزىيەللاھۇ ئەنھانىڭ بېقىۋالغان ئوغلى. ساھابىلاردىن ھەدىس رىۋايەت قىلغان زات.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تابىئىن
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئۇبەيدۇللاھ ئىبنى ئابدۇللاھ

**ئۇبەيدۇللاھ ئىبنى ئابدۇللاھ** (عُبَيْدُ اللهِ بنُ عَبْدِ اللهِ بنِ عُتْبَةَ الهُذَلِيُّ المَدَنِيُّ): ئۇبەيدۇللاھ ئىبنى ئابدۇللاھ ئىبنى ئۇتبە ئەلھۇزەلىي. (ھ. ؟ – 98 / م. ؟ – 717) كۆپ ھەدىس رىۋايەت قىلغان كاتتا تابىئىن، مەدىنەدىكى «يەتتە فەقىھ»نىڭ بىرى. زاھىد، ئىبادەتگۇي، ئالىم زات. خەلىپە ئۆمەر ئىبنى ئابدۇلئەزىزنىڭ مۇئەللىمى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تابىئىن
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
تۈر:يەتتە فەقىھ
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
ئۇبەيدۇللاھ ئىبنى زىياد

**ئۇبەيدۇللاھ ئىبنى زىياد** (عُبَيْدُ اللهِ بنُ زِيَادِ بنِ أَبِيْهِ): ئۇبەيدۇللاھ ئىبنى زىياد ئىبنى ئەبىھى (ئەبۇ ھەفس). (ھ. 32 – 67 / م. 653 – 687) «ئۇمەۋىيلەر دۆلىتى»نىڭ ئىراق ۋە خۇراساندىكى ۋالىيسى. ھەزرىتى ھۈسەين رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنى ئۆلتۈرۈشكە بۇيرۇغان بەدبەخت.
## مەنبەلەر

تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئۇرۋە ئىبنى مۇھەممەد ئەسسەئدىي

**ئۇرۋە ئىبنى مۇھەممەد ئەسسەئدىي** (عُرْوَة بْن مُحَمَّد السعدي): (ھ. ؟ – 120 / م. ؟ – 738) خەلىپە ئۆمەر ئىبنى ئابدۇلئەزىز قاتارلىق ئۇمەۋىي خەلىپىلەر تەرىپىدىن يەمەنگە 20 يىل ۋالىي بولغان ۋە يەمەندىن قايتقاندا قۇرئانى بىلەن شەمشىرىنىلا كۆتۈرۈپ قايتقان زات.
## مەنبەلەر

تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئۇرۋە ئىبنى زۇبەير

**ئۇرۋە** (عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ بْنِ الْعَوَّامِ الأَسَدِي): ئۇرۋە ئىبنى ئەززۇبەير ئىبنى ئەلئەۋۋام ئەلئەسەدىي. (ھ. 23 – 94 / م. 643 – 713) كاتتا تابىئىن. ھاممىسى ئائىشە رەزىيەللاھۇ ئەنھادىن كۆپ ھەدىسلەرنى رىۋايەت قىلغان. مەدىنەنىڭ يەتتە چوڭ فەقىھىنىڭ بىرى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تابىئىن
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئۇسامە ئىبنى زەيد

**ئۇسامە ئىبنى زەيد** (أُسَامَةُ بْنُ زَيْدِ بْنِ حَارِثَةَ الْكَلْبِيّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇما: ئۇسامە ئىبنى زەيد ئىبنى ھارىسە ئەلكەلبىي (ئەبۇ مۇھەممەد). (ھ. بۇرۇن 7 – ھ. 54 / م. 615 – 674) ئۆزى ۋە ئاتا - ئانىسى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئازادگەردىلىرى ۋە ساھابەلەر. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇنى رىم ئىمپېرىيەسىگە قارشى ئەۋەتمەكچى بولغان قوشۇنغا قوماندان قىلغان چاغدا تېخى يىگىرمە ياشقا تولمىغانىدى. ئۇ قوشۇن ئىچىدە ھەزرىتى ئەبۇبەكرى ۋە ئۆمەر ئىبنى خەتتاب قاتارلىق كاتتا ساھابىلەر بار ئىدى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئۇقبە ئىبنى ئامىر

**ئۇقبە ئىبنى ئامىر** (عُقْبَةُ بن عَامِرٍ الجُهَنِيُّ المِصْرِيُّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: ئۇقبە ئىبنى ئامىر ئەلجۇھەنىي ئەلمىسرىي (ئەبۇ ھەمماد). (ھ. بۇرۇن 15 – ھ. 58 / م. 608 – 678) قىرائەت پېشۋاسى، فەقىھ ساھابە. شام ۋە مىسىر فەتھىدە كاتتا تۆھپىلەرنى قوشقان قوماندان زات. مىسىرغا ۋالىي بولغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئۇممۇ شەرىيك

**ئۇممۇ شەرىيك** (أُمُّ شَرِيكٍ غَزِيَّةُ بِنْتُ جَابِرٍ الدَّوْسِيَّةُ) رەزىيەللاھۇ ئەنھا: غەزىييە بىنتى جابىر ئەددەۋسىييە. ئۆزىنى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا مەھرسىز بەخش قىلغان ئايال ساھابە. ئىسلامغا دەۋەت قىلىشتا زور كۈچ چىقارغان ۋە ئۆز قەبىلىسىنىڭ مۇسۇلمان بولۇشىغا تۈرتكە بولغان زات.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
رەملە بىنت ئەبى سۇڧيان

**ھەزرىتى ئۇممۇ ھەبىبە** (أُمُّ المُؤْمِنِيْنَ أُمُّ حَبِيْبَةَ رَمْلَةُ بِنْتُ أَبِي سُفْيَانَ الأُمَوِيَّةُ) رەزىيەللاھۇ ئەنھا: ئەبۇ سۇفيان رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ قىزى **رەملە** ئەلئۇمەۋىييە. (ھ. بۇرۇن 31 – ھ. 44 / م. 597 – 664) يولدىشى بىلەن ھەبەشىستانغا ھىجرەت قىلغان. يولدىشى خرىستىيان بولۇپ كەتكەندىن كېيىن ئۇنىڭ ئىسلام يولىدىكى پىداكارلىقى ئۈچۈن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇنى نىكاھىغا ئالغان ۋە «مۇئمىنلەرنىڭ ئانىسى» بولغان. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ھەدىسلىرىنى رىۋايەت قىلغان فەقىھە زات.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئاياللار
تۈر:ئەھلى بەيت
تۈر:مۇئمىنلەرنىڭ ئانىسى
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ۋاسىلە ئىبنۇل ئەسقاﺋ

**ۋاسىلە ئىبنۇل ئەسقاﺋ** (وَاثِلَةُ بْنُ الْأَسْقَعِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ – أو كَعْبِ - اللَّيْثِيُّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: ۋاسىلە ئىبنى ئەلئەسقاﺋ ئىبنى ئابدۇللاھ (ياكى كەئب) ئەللەيسىي (ئەبۇ شەدداد). (ھ. بۇرۇن 13 – ھ. 85 / م. 609 – 704) «تەبۇك غازىتى»غا، كېيىن «دەمەشق فەتھى»گە قاتناشقان شىجائەتلىك ساھابە. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن ھەدىس رىۋايەت قىلغان زات.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ۋەلىيۇللاھ دىھلەۋىي

**ۋەلىيۇللاھ دىھلەۋىي** (شاه ولي الله أَحْمَدُ بنُ عَبدِ الرَحيم الدِهلَوِي): ئەھمەد ئىبنى ئابدۇررەھىم ئەددىھلەۋىي. (ھ. 1114 – 1176 / م. 1703 – 1762) ئىسلاھاتچى ئالىم. ھىندىستاندىكى ھەدىسشۇناسلارنىڭ پېشۋاسى. «شاھ ۋەلىيۇللاھ» دەپ تونۇلغان مول ھوسۇللۇق ئالىم. تەفسىر، ھەدىس، تارىخ، شەرىئەت ۋە سۇلۇك ئىلىملىرىدە «ھۆججەتۇللاھ ئەلبالىغە» قاتارلىق نۇرغۇن ئەسەرلەرنىڭ مۇئەللىفى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئىمران ئىبنى ھۇساين

**ئىمران ئىبنى ھۇساين** (عِمْرَانُ بنُ حُصَيْنِ بنِ عُبَيْدِ بنِ خَلَفٍ الخُزَاعِيُّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇما: ئىمران ئىبنى ھۇساين ئىبنى ئۇبەيد ئەلخۇزائىي (ئەبۇ نۇجەيد). (ھ. ؟ – 53 / م. ؟ – 674) پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بىلەن غازاتلارغا قاتناشقان ساھابە. ئاتىسى بىلەن بىللە مۇسۇلمان بولغان. دۇئاسى ئىجابەت بولىدىغان پەزىلەتلىك زات ئىدى. خەلىپە ئۆمەر ئۇنى بەسرە ئاھالىسىگە دىن ئۆگىتىش ئۈچۈن ئەۋەتكەن.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئىبراھىم نەخەئىي

**ئىبراھىم نەخەئىي** (إِبْرَاهِيْمُ بنُ يَزِيْدَ بنِ قَيْسِ النَّخعِيّ الْكُوفِيِّ): ئىبراھىم ئىبنى يەزىد ئەننەخەئىي ئەلكۇفىي (ئەبۇ ئىمران). (ھ. 39 ياكى 47 – 96 / م. 659 ياكى 667 – 715) تابىئىن. قىرائەت ئالىمى ۋە كاتتا فەقىھ.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تابىئىن
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئىبنۇل جەۋزىي

**ئىبنۇل جەۋزىي** (ابْنُ الجَوْزِيِّ جَمَالُ الدِّيْنِ عَبْدُ الرَّحْمَانِ بنُ عَلِيٍّ البَغْدَادِيُّ): جامالۇددىن ئابدۇرراھمان ئىبنى ئەلى ئىبنى مۇھەممەد ئەلباغدادىي (ئەبۇلفەرەج). (ھ. 510 – 597 / م. 1116 – 1201) نەسەبى ھەزرىتى ئەبۇبەكرىگە تۇتىشىدۇ. ئاتاقلىق مۇھەددىس، تارىخچى، فەقىھ، ھەنبەلىي مەزھەب ئالىملىرىدىن. «زادۇل مەسىر» (تەفسىر)، «تەلبىسۇ ئىبلىس (شەيتاننىڭ ئازدۇرۇشى)» ۋە «سەيدۇل خاتىر (ئوي -پىكىر مەھسۇللىرى)» قاتارلىق ئەسەرلەرنىڭ مۇئەللىفى.
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
ئىبنۇلمۇلەققىن

**ئىبنۇلمۇلەققىن** (سِراج الدِّيْنِ عُمَرُ بنُ عَلِيِّ بنِ أَحْمَدَ الأَنْصَارِي الشافعيّ): سىراجۇددىن ئۆمەر ئىبنى ئەلى ئىبنى ئەھمەد ئەلئەنسارىي ئەششافىئىي (ئەبۇ ھەفس). (ھ. 723 – 804 / م. 1323 – 1401). ھەدىس، فىقھ ۋە تارىخ ئىلىملىرىدە يېتىشكەن قاھىرەدە ياشىغان تېگى ئەندەلۇسلۇق ئالىم. قازى. «ئەلبەدرۇل مۇنىر»نىڭ ۋە باشقا ئۈچ يۈزگە يېقىن ئەسەرنىڭ مۇئەللىفى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئىبنى ئابباس

**ئىبنى ئابباس** (عَبْدُ اللهِ بْنُ عَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇما: ئابدۇللاھ ئىبنى ئابباس ئىبنى ئابدۇلمۇتتەلىب ئەلھاشىمىي (ئەبۇ ئابباس). (ھ. بۇرۇن 3 – ھ. 68 / م. 618 – 687) پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ تاغىسى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ ئوغلى. تەفسىرشۇناس، نەسەبشۇناس ۋە فەقىھ ساھابە، «ئۈممەتنىڭ ئەللامىسى» ۋە «قۇرئاننىڭ تەرجىمانى» دەپ نام ئالغان، كۆپ ھەدىس رىۋايەت قىلغان زات.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئەبۇبەكرى ئىبنۇل ئەرەبىي

**ئىبنۇل ئەرەبىي** (ابْنُ العَرَبِيِّ أَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بنُ عَبْدِ اللهِ الأَنْدَلُسِيُّ): مۇھەممەد ئىبنى ئابدۇللاھ ئىبنى مۇھەممەد ئەلئەندەلۇسىي (ئەبۇبەكرى). (ھ. 468 – 543 / م. 1076 – 1148)، «**قازى ئەبۇبەكرى ئىبنۇل ئەرەبىي**» دەپ تونۇلغان. مالىكىي مەزھىبىدىكى مۇجتەھىد ئالىملاردىن. «ئەھكامۇل قۇرئان»، «ئەلئاۋاسىم مىنەلقەۋاسىم» ۋە «ئەمەدۇل ئەقسا» قاتارلىق ئەسەرلىرى مەشھۇردۇر.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئىسلام دىنى
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:مەشھۇر شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئىنبۇل ئەسىر

**ئىبنۇل ئەسىر** (ابْنُ الأَثِيْرِ المُبَارَكُ بنُ مُحَمَّدِ بنِ مُحَمَّدٍ الشَّيْبَانِيُّ الجَزَرِيُّ): مەجدۇددىن مۇبارەك ئىبنى مۇھەممەد ئىبنى مۇھەممەد ئەلجەزەرىي (ئەبۇسسائادەت). (ھ. 544 – 606 / م. 1149 – 1210) ھەدىس ۋە تەفسىر ئالىمى، ئەدەبىياتچى ۋە بىئوگرافىيە يازغۇچى، تونۇلغان مول ھوسۇللۇق ئالىم.
## مەنبەلەر

تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئىبنى ئەبىددۇنيا

**ئىبنى ئەبىددۇنيا** (عَبْدُ اللهِ بنُ مُحَمَّدِ بنِ عُبَيْدِ القُرَشِيُّ مَوْلاَهُمُ، البَغْدَادِيُّ): ئابدۇللاھ ئىبنى مۇھەممەد ئىبنى ئۇبەيد (ئەبۇبەكرى). نامى «ئىبنى ئەبىددۇنيا». (ھ. 208 – 281 / م. 823 – 894) ئازادگەردە. باغدادلىق مۇھەددىس، تارىخشۇناس، پېداگوگ، ۋائىز. «ئەسسامت»، «مەكائىدۇششەيتان» قاتارلىق كۆپ رىسالىلارنى يازغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئىبنى ئابدۇلبەر

**ئىبنى ئابدۇلبەر** (يُوْسُفُ بنُ عَبْدِ اللهِ بنِ مُحَمَّدِ بنِ عَبْدِ البَرِّ النَّمَرِيُّ الأَنْدَلُسِيُّ): يۈسۈف ئىبنى ئابدۇللاھ ئىبنى مۇھەممەد ئىبنى ئابدۇلبەر ئەننەمرىي ئەلئەندەلۇسىي (ئەبۇ ئۆمەر) (ھ. 368 – 463 / م. 978 – 1071). ئەندەلۇسلۇق كاتتا مالىكىي فەقىھ، مۇھەددىس، تارىخشۇناس بۈيۈك ئالىم. ھەر ساھەدە مەشھۇر «ئەلئىستىيئاب فىي مەئرىفەتىل ئەسھاب»، «ئەتتەمھىد»، «ئەدەبۇل مۇجالەسە» ۋە «ئەلئىستىزكار» قاتارلىق قىممەتلىك ئەسەرلىرى بار.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئابدۇللاھ ئىبنى ئەۋن

**ئىبنى ئەۋن** (عبد اللهِ بنُ عَوْنِ بن أَرْطَبَانَ المُزَنِيُّ): ئابدۇللاھ ئىبنى ئەۋن ئىبنى ئەرتەبان ئەلمۇزەنىي. (ھ. 66 – 151 / م. 686 – 768) ئازادگەردە. ئۆز زامانىدىكى بەسرە ئەللامىسى ۋە قىرائەت ئالىمى. كۆپ سەپەرلەرنى قىلىپ ھەدىس توپلىغان، ئىشەنچلىك ۋە تەقۋادار زات.
## مەنبەلەر

تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئىبنى ئەبى شەيبە

**ئىبنى ئەبى شەيبە** (عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيم الْعَبْسِي): ئابدۇللاھ ئىبنى مۇھەممەد ئىبنى ئىبراھىم ئەبي شەيبە (ئەبۇبەكرى). (ھ. 159 – 235 / م. 776 – 850). مەشھۇر مۇھەددىس، مۇفەسسىر. «مۇسەننافۇ ئىبنى ئەبي شەيبە» (15 توم) ناملىق ھەدىس ۋە سەلەف - سالىھلەرنىڭ سۆزلىرى توپلانغان چوڭ ھەجىملىك كىتابنىڭ ۋە باشقا ئەسەرلەرنىڭ مۇئەللىفى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئىبنى ئەبى لەيلا

**ئىبنى ئەبى لەيلا** (ابْنُ أَبِي لَيْلَى مُحَمَّدُ بنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الأَنْصَارِيُّ): مۇھەممەد ئىبنى ئابدۇرراھمان ئىبنى ئەبى لەيلا ئەلئەنسارىي (ئەبۇ ئابدۇرراھمان). (ھ. 74 – 148 / م. 693 – 765) تابىئىن. زامانىدىكى كۇفە قازىسى ۋە كاتتا فەقىھ. ئىمام ئەبۇ يۈسۈفنىڭ ئىمام ئەبۇ ھەنىفەدىن بۇرۇنقى ئۇستازى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تابىئىن
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئابدۇلمەلىك ئىبنى جۇرەيج

**ئىبنى جۇرەيج** (عَبْدُ المَلِكِ بنُ عَبْدِ العَزِيْزِ بنِ جُرَيْجٍ): ئابدۇلمەلىك ئىبنى ئابدۇلئەزىز ئىبنى جۇرەيج (ئەبۇ خالىد). (ھ. 80 – 150 / م. 699 – 767) رىملىق ئازادگەردە بولۇپ، تەفسىر، ھەدىس ۋە فىقھ ئالىمى، تابىئىن. «تەفسىرۇ ئىبنى جۇرەيج»، «كىتابۇسسۈنەن» ۋە «مەناسىكۇلھەج» قاتارلىق كىتابلىرى بار.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تابىئىن
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئىبنى راھۇۋەيھ

**ئىبنى راھۇۋەيھ** (ابْنُ رَاهُوَيْهِ إِسْحَاق بن إِبْرَاهِيم الْحَنْظَلِي الْمَروَزِي): ئىسھاق ئىبنى ئىبراھىم ئەلھەنزەلىي ئەلمەرۋەزىي (ئەبۇ يەئقۇب). (ھ. 161 – 238 / م. 778 – 853) ھەدىس، فىقھ ۋە تەفسىر ئالىمى. ئىمام ئەھمەد ئىبنى ھەنبەل، ئىمام بۇخارىي ۋە ئىمام مۇسلىملەرنىڭ ئۇستازى.
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئىبنى سىرىن

**ئىبنى سىرىن** (مُحَمَّدُ بنُ سِيْرِيْنَ البَصْرِيُّ): مۇھەممەد ئىبنى سىرىن ئەلبەسرىي (ئەبۇبەكرى). (ھ. 32 – 110 / م. 653 – 729) ھەزرىتى ئەنەسنىڭ ئازادگەردىسى. كاتتا تابىئىن. تەفسىر، ھەدىس، فىقھ ۋە چۈش تەبىرىدە تونۇلغان زات.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تابىئىن
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
مۇفەقۇددىن ئىبنى قۇدامە

**ئىبنى قۇدامە** (ابْنُ قُدَامَةَ مُوَفَّقُ الدِّيْنِ عَبْدُ اللهِ بنُ أَحْمَدَ بنِ مُحَمَّدٍ المَقْدِسِيُّ): مۇۋەففەقۇددىن ئابدۇللاھ ئىبنى ئەھمەد ئىبنى قۇدامە ئەلمەقدىسىي (ئەبۇ مۇھەممەد). (ھ. 541 – 620 / م. 1146 – 1223) ھەنبەلىي فەقىھ. «ئەلمۇغنىي» ناملىق سېلىشتۇرما فىقھ ئەسىرى مەشھۇر.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئىبنى تەيمىييە

**ئىبنى تەيمىييە** (ابْنُ تَيْمِيَةَ تقي الدين أَحْمَدُ بنُ عبدُ الحَلِيم الحَرَّانِيُّ): شەيخۇل ئىسلام ئىبنى تەيمىييە، تەقىيۇددىن ئەھمەد ئىبنى ئابدۇلھەلىم ئەلھەررانىي (ئەبۇل ئابباس). (ھ. 661 – 728 / م. 1263 – 1328) قاراش ۋە تەنقىدلىرى بىلەن ئىسلام تەپەككۇرىنىڭ تەرەققىياتىغا تەسىر كۆرسەتكەن كاتتا فەقىھ، سەلەفىي ئالىم، ئۇلۇغ مۇجتەھىد ۋە مۇجاھىد. ئەقىدە، تەپسىر ۋە فىقھتا «مىنھاجۇسسۈننە ئەننەبەۋىييە»، «مەجمۇئۇل فەتاۋا» (37 توم)، «دەرئۇ تەئارۇزىل ئەقلى ۋەننەقلى» قاتارلىق نۇرغۇن ئەسەرلەرنى يازغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئىبنى جەئد

**ئىبنى جەئد** (علي بنُ الجَعْد بن عبيد الجَوْهَري البغدادي): ئەلى ئىبنى جەئد ئىبنى ئۇبەيد ئەلجەۋھەرىي ئەلباغدادىي (ئەبۇلھەسەن). (ھ. 133 – 230 / م. 750 – 845). ئازادگەردە. تەبەئى تابىئىن مۇھەددىس. ئىمام بۇخاىرىينىڭ ئۇستازلىرىدىن بىرى. ئۇنىڭ رىۋايەت قىلغان ھەدىسلىرىنى ئۇنىڭ شاگىرتى ئەبۇلقاسىم ئەلبەغەۋىي «مۇسنەدۇ ئىبنىل جەئد» نامىدا توپلىغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
شەمسۇددىن ئىبن مۇفلىھ

**ئىبنى مۇفلىھ** (شَمْسُ الدِّيْنِ مُحَمَّدُ بنُ مُفلح المَقْدِسِيُّ): شەمسۇددىن مۇھەممەد ئىبنى مۇفلىھ ئەلمەقدىسىي (ئەبۇ ئابدۇللاھ). (ھ. 708 – 763 / م. 1308 – 1362) ھەنبەلىي مەزھەب ئالىملىرىدىن. ئىمام ئىبنى تەيمىييەنىڭ كۆزگە كۆرۈنگەن شاگىرتلىرىدىن بىرى. «ئەلفۇرۇﺋ» ۋە «ئەلئادابۇششەرئىييە» قاتارلىق ئەسەرلىرى بار.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئابدۇللاھ ئىبنى مەسئۇد

**ئىبنى مەسئۇد** (عَبْدُ اللهِ بنُ مَسْعُوْدِ الهُذَلِيُّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: ئابدۇللاھ ئىبنى مەسئۇد ئەلھۇزەلىي (ئەبۇ ئابدۇرراھمان). (ھ. ؟ – 32 / م. ؟ – 653) ھەبەشسىتانغا، كېيىن مەدىنەگە ھىجرەت قىلغان، ئۇزۇن مۇددەت پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ خىزمىتىدە بولغان ساھابە، تەفسىرشۇناس ۋە قىرائەتشۇناس ئالىم. ھەزرىتى ئۆمەر ۋە ئوسمان خىلافىتىدە كۇفەگە قازى بولغان.
## مەنبەلەر

تۈر:ساھابەلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئابدۇللاھ ئىبنى مۇغەففەل

**ئىبنى مۇغەففەل** (عَبْدُ اللهِ بنُ مُغَفَّلٍ الْمُزَنِيِّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇما: ئابدۇللاھ ئىبنى مۇغەففەل ئەلمۇزەنىي (ئەبۇ زىياد). (ھ. ؟ – 59 / م. ؟ – 679). ھۇدەيبىييەدىكى «رىزۋان بەيئىتى»گە قاتناشقان ساھابىلەردىن. ئاتىسىمۇ ساھابە. خەلىپە ئۆمەر تەرىپىدىن دىن ئۆگىتىش ئۈچۈن بەسرەگە ئەۋەتىلگەن ئون فەقىھ ساھابىنىڭ بىرى.
## مەنبەلەر

تۈر:ساھابەلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئابدۇللاھ ئىبنى ۋەھب

**ئىبنى ۋەھب** (عَبْدُ اللهِ بنُ وَهْبِ بنِ مُسْلِمٍ الفِهْرِيُّ): ئابدۇللاھ ئىبنى ۋەھب ئىبنى مۇسلىم ئەلفەھرىي (ئەبۇ مۇھەممەد). (ھ. 125 – 197 / م. 743 – 812). فەقىھ، مۇھەددىس. ئىمام مالىكنىڭ ئەڭ چوڭ شاگىرتى. «ئەلمۇۋەتتا»نى (مۇۋەتتا ئىبنى ۋەھب) رىۋايەت قىلغان. مالىكىي مەزھەبنىڭ تارقاتقۇچىلىرىنىڭ بىرى. «ئەلجامىئـ» ۋە «تەفسىرۇل قۇرئان» قاتارلىق ئەسەرلىرى بار.
## مەنبەلەر

تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ھافىز ئىبنى ھەجەر

**ھافىز ئىبنى ھەجەر** (شِهَابُ الدِّيْنِ أَحْمَدُ بنُ عَلِيِّ بنِ حَجَر العَسقَلاني): شىھابۇددىن ئەھمەد ئىبنى ئەلى ئىبنى ھەجەر ئەلئەسقەلانىي (ئەبۇلفەزل). (ھ. 773 – 852 / م. 1371 – 1449) ئاتاقلىق ھەدىسشۇناس، كاتتا شافىئىي فەقىھ ۋە تارىخچى. «فەتھۇل بارىي»، «بۇلۇغۇل مەرام»، «تەھزىيبۇتتەھزىيب»، «ئەددۇرەرۇل كامىنە» ۋە «ئەتتەلخىسۇل ھەبىر» قاتارلىق كۆپلىگەن قىممەتلىك ئەسەرلەرنىڭ مۇئەللىفى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئابدۇللاھ ئىبنى ئۆمەر

**ئىبنى ئۆمەر** (عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ العَدَوِيُّ القُرَشِيُّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇما: ئابدۇللاھ ئىبنى ئۆمەر ئىبنى ئەلخەتتاب ئەلئەدەۋىي ئەلقۇرەشىي (ئەبۇ ئابدۇرراھمان). (ھ. بۇرۇن 10 – ھ. 73 / م. 612 – 694) فەقىھ ساھابە، راشىد خەلىپىلەرنىڭ ئىككىنچىسى ھەزرىتى ئۆمەرنىڭ ئوغلى. «خەندەك غازىتى»دىن كېيىنكى غازاتلارغا قاتناشقان زات.
## مەنبەلەر

تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئىكرىمە

**ئىكرىمە** (عِكْرِمَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ البَرْبَرِيُّ): ئىكرىمە ئىبنى ئابدۇللاھ ئەلبەربەرىي. (ھ. 21 – 105 / م. 642 – 723) كاتتا تابىئىن. ھەزرىتى ئىبنى ئابباسنىڭ ئازادگەردىسى ۋە شاگىرتى، مۇفەسسىر ۋە فەقىھ زات.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تابىئىن
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
قازى ئىياز

**قازى ئىياز** (القَاضِي عِيَاضٌ بنُ مُوْسَى اليَحْصُبِيُّ): ئىياز ئىبنى مۇسا ئەليەھسۇبىي (ئەبۇلفەزل). (ھ. 476 – 544 / م. 1083 – 1149) ماراكەشتە ئۆتكەن ئاتاقلىق ھەدىسشۇناس. قازى، مالىكىي فەقىھ ۋە تىلشۇناس. «ئىكمالۇلمۇئلىم»، «ئەششىفا» ۋە «مەشارىقۇل ئەنۋار» قاتارلىق ئەسەرلەرنىڭ مۇئەللىفى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
سەفا ۋە مەرۋە

thumb|353x353px|سەفا چوققىسى
thumb|356x356px|مەرۋە چوققىسى
**سەفا بىلەن مەرۋە** (ئەرەبچە: الصفا والمروة) كەئبە يېنىدىكى ئىككى تاغنىڭ نامى بولۇپ، ھەج ۋە ئۆمرە پائالىيىتىدە بۇ ئىككى تاغ ئوتتۇرىسىدا يەتتە قېتىم بېرىپ - كېلىش ئارقىلىق سەئيى قىلىنىدۇ. ھازىر ھەرئىككىسى ھەرەم مەسجىدىنىڭ ئىچىدىدۇر.
## مەنبەلەر

تۈر:ئىسلام دىنى
تۈر:ئىسلامىي ئاتالغۇلار
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
تەسەۋۋۇف

thumb
**تەسەۋۋۇف** (ئەرەبچە: التصوف) بۇ ئاتالغۇنىڭ كېلىپ چىقىشى ۋە تەبىرى ھەققىدە ھەرخىل قاراشلار بار بولۇپ، بۇ يەردە ئاپتورنىڭ كۆزدە تۇتقىنى ئىنساننىڭ ئىچكى دۇنياسىغا مۇناسىۋەتلىك بولغان ئىخلاس، سەۋر، تەۋەككۇل ۋە دۇنياغا بېرىلمەسلىك قاتارلىق ھالەتلەرنى ئۆزلەشتۈرۈش ۋە ئىمانىي ئەخلاقنى يېتىلدۈرۈشكە ئەھمىيەت بېرىدىغان، شۇنداقلا نەپسنى پاكلاپ، تەربىيەلەپ، ئۇنى پەزىلەتلەر بىلەن زىننەتلەش، ئۇنى رەزىل نەپسى - خاھىشتىن تازىلاشنى كۆرسىتىدۇ. ئەسلىدە بۇنى «قۇرئان كەرىم»دە كەلگىنى بويىچە «تەزكىيە»، ھەدىستە كەلگىنى بويىچە «ئېھسان» دەپ ئاتىساق ۋە شۇنى توغرا رەۋىشتە چۈشەندۈرۈپ. كامىل ئىمانغا، ئېھسان مەرتىۋىسىگە، پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ ئىچكى ۋە تاشقى سۈپەتلىرىگە، ئەخلاقىغا چاقىرساق تەسەۋۋۇفتىكى دەتالاش تۈگەيتتى. «تەسەۋۋۇف» ئاتالغۇسى نەپسنى پاكلاش مەنىسىدىكى «تەزكىيە» ئاتالغۇسىنىڭ ئورنىغا ئىشلىتىلگەچكە ھەم تەسەۋۋۇف مەنسۇپلىرى ئىسلامغا يات بولغان ئىبادەت، ئەخلاق ۋە ھەتتا ئەقىدىلەرنى پەيدا قىلىۋالغان بولغاچقا، بۇ ئاتالغۇ ئىسلام (قۇرئان ۋە ھەدىسلەردە) تەشەببۇس قىلغان «تەزكىيە»، «ئېھسان» ۋە گۈزەل ئەخلاق - پەزىلەتلەرنىڭ يۈزىنى قاپلىۋالغان.

## مەنبەلەر

تۈر:ئىسلامىي ئاتالغۇلار
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
سۇلۇك

**سۇلۇك** ياكى ئېغىز تىلىدا **سۈلۈك** (ئەرەبچە: السلوك) يول ئېلىش، يۈرۈش مەنىسىدە بولۇپ، پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم ۋە ساھابە كىراملىرى تۇتقان يولدا مېڭىشنى كۆرسىتىدۇ. تەسەۋۋۇف ئەھلىمۇ ئۇنى بىلئىتتىپاق مۇنداق تەرىپلەيدۇ: «بەندىنىڭ دۇنياغا بېرىلىش، ھەسەت، كىبىر، ئۆزىگە تەمەننا قويۇش، كۆرەڭلەش، يالغانچىلىق، غەيۋەت ۋە زۇلۇم قاتارلىق گۇناھ - مەئسىيەتلەردىن ئۆزىنى پاكلاش، نەپسىنى ئىلىم - مەرىپەت، ھايا، رازىمەنلىك، ئادالەت ۋە شۇنىڭغا ئوخشىغان ئېسىل پەزىلەتلەر بىلەن زىننەتلەش يولىدا مېڭىشتىن ئىبارەت». ئاپتورمۇ مۇشۇ مەنىنى كۆزدە تۇتقان. بۇ يولدا مېڭىپ ئۆزىنىڭ نەپسى - خاھىشى ۋە شەھۋەتلىرىگە قارشى ئىش تۇتۇپ تائەت - ئىبادەت ۋە زىكىر ئارقىلىق ئاللاھقا قاراپ ماڭغۇچى «سالىك»، تۇتقان يولى بولسا «مەسلەك» دەپ ئاتىلىدۇ. 

## مەنبەلەر

تۈر:ئىسلامىي ئاتالغۇلار
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
You Xie

سىز شيې (謝盛友) (1958-يىلى 10-ئاينىڭ 1-كۈنى جۇڭگونىڭ خەينەندە تۇغۇلغان) گېرمانىيەلىك سىياسەتچى ، 2019-يىللىق ياۋروپا پارلامېنتىنىڭ كاندىداتى ،ژۇرنالىست ۋە جۇڭگودىن كەلگەن ئاپتور.
thumb|谢盛友 You Xie 2020
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئىسرائىل

**ئىسرائىل** (إِسْرَائِيل): ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامنىڭ ئوغلى ئىسھاق ئەلەيھىسسالامدىن بولغان نەۋرىسى، يەئقۇب ئەلەيھىسسالامنىڭ لەقەبىدۇر. ئىسرائىلنىڭ مەنىسى «ئاللاھنىڭ بەندىسى» دېمەكتۇر. «بەنى ئىسرائىل» يەئقۇب ئەلەيھىسسالامنىڭ ئوغۇللىرى ۋە ئۇلارنىڭ ئەۋلادىدۇر. بۇ سۆز ئومۇمەن مۇسا ئەلەيھىسسالامنىڭ قەۋمى بولغان يەھۇدىيلەرنى كۆرسىتىدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:ئىسلام دىنى
تۈر:ئىسلامىي ئاتالغۇلار
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
كامالا خارىس

thumb|كامالا خارىس ۋە ئوكىسفورد ئۇنىۋېرسىتىدىكى قوللىغۇچىلىرى (كامالاچىلار)
thumb|كامالا خارىس سايلام مەزگىلىدە
كامالا خارىس (ئېنگلىزچە: Kamala Harris، تۇلۇق ئاتىلىشى: Kamala Devi Harris، ياكى كامالا داۋى خارىس) ئامېرىكىنىڭ 49-نۈۋەتلىك ئورۇنباسار ئەلبېشى. كامالا خارىس دىموكراتلار پارتىيەسنىڭ ئەزاسى. 2017-2021 غىچە، ئۇ ئاقسارايغا كىرىشتىن بۇرۇن ئامېرىكا كېڭەش پالاتىسنىڭ كالىفورنىيە شىتاتىدىن كەلگەن ھەيئەت ئەزاسى (سىناتور). ئۇ 2012 دىن 2017-يىلغىچە كالىفورنىيە شىتاتىنىڭ باش تەپتىشى بولغان. ئۇ ئامىرىكا تارىخىدىكى تۇنجى ئايال، قارا تەنلىك ۋەھىندىستانلىق پۇشتىدىن بولغان ئورۇنباسار ئەلبېشى. 

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تەھەججۇد نامىزى

**تەھەججۇد نامىزى** (صلاة التهجد): كېچىسى ئۇيقۇنى قويۇپ تاڭ ئاتقانغا قەدەر ئوقۇلىدىغان نەفلە نامازدۇر. ئىككى رەكئەتتىن ياكى تۆت رەكئەتتىن خالىغانچە ئوقۇلىدۇ. پەزىلىتى كاتتا بولغان بۇ نامازنىڭ ھۆكمى مۇستەھەپ ۋە سۈننەت بولۇپ، «تەراۋىھ نامىزى» ۋە «قىيامۇل لەيل (قيام الليل/كېچىلىك ناماز)»مۇ تەھەججۇد نامىزىدۇر.

## مەنبەلەر

تۈر:ئىسلامىي ئاتالغۇلار
تۈر:ئىسلامدىكى نامازلار
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
زەينۇددىن ئىراقىي

**ھافىز ئىراقىي** (زَينُ الدِين عَبدِ الرَحيم بنُ الحُسَيْنِ بنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ العراقي): زەينۇددىن ئابدۇررەھىم ئىبنى ئەلھۈسەين ئىبنى ئابدۇرراھمان ئەلئىراقىي (ئەبۇلفەزل). (ھ. 725 – 806 / م. 1325 – 1403). ئاتاقلىق مۇھەددىس. كاتتا شافىئىي فەقىھ. قازى. ھافىز ئىبنى ھەجەرنىڭ ئۇستازى. «ئەلفىيەتۇل ئىراقىي» ۋە «تەخرىيجۇ ئەھادىيسى ئىھيائى ئۇلۇمىددىن» قاتارلىق ئەسەرلەرنىڭ مۇئەللىفى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
چاشگاھ نامىزى

**چاشگاھ نامىزى** (صلاة الضحى): قۇياش نەيزە بويى كۆتۈرۈلگەندىن باشلاپ تىكلەشكەنگە قەدەر ئوقۇلىدىغان كۈندۈزگە تەۋە نەپلە نامازدۇر. ئىككى رەكئەتتىن سەككىز رەكئەتكىچە ئوقۇلىدۇ. پەزىلىتى كاتتا بولغان بۇ نامازنىڭ ھۆكمى مۇستەھەپ ۋە سۈننەت بولۇپ، «سالاتۇل ئەۋۋابىين (صلاة الأوابين/ئىتائەتمەنلەر نامىزى)»، «سالاتۇل ئىشراق (صلاة الشروق/كۈن يورۇش نامىزى)» دەپمۇ ئاتىلىدۇ.

چاشگاھ پارسچە سۆز بولۇپ، تاڭ ئېتىپ قۇياش بىرئاز ئۆرلىگەن ۋاقىتنى كۆرسىتىدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:ئىسلامىي ئاتالغۇلار
تۈر:ئىسلامدىكى نامازلار
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
جوڭ نەنشەن

جوڭ نەنشەن(باشقىچە يېزىلىشى: جۇڭ نەنشەن، جوڭنەنشەن، جۇڭنەنشەن؛ ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 钟南山؛ ئېنگلىزچە: Zhong Nanshan) جوڭخۇا خەلق جۇمھۇريىتى ۋە جوڭگو كوممۇنىستىك پارتىيەسنڭ باش سەھىيە مەسلىھەتچىسى. سارىس ۋە كوۋىد-19 ۋىرۇس ئاپىتى مەزگىلىدە جوڭگونىڭ بۇ ۋابالارنى قانداق قىلىپ مەغلۇپ قىلىش توغرىسدا باش سېكىرتار شى جىنپىڭ ۋە باش غوجىدار لى كېچىياڭغا مەسلىھەت بەرگەن. 

thumb|جوڭ نەنشەن ۋە ئايالى لى شاۋفېن، 1963-يىلى
thumb|كوۋىد-19 (ۋۇخەن ۋىرۇسى) توغرۇلۇق مۇخبىرلارنىڭ سوئاللىرغا جاۋاپ بەرمەكتە
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئابدۇلكەرىم ئىبنى مۇھەممەد رافىئىي

**ئابدۇلكەرىم ئىبنى مۇھەممەد رافىئىي** (عبد الكريم بن محمد الرافعي القزويني)، كۇنيەسى **ئەبۇلقاسىم** (أبو القاسم) (ھ. 557 – 623 / م. 1162 – 1226) ئىمام ئەبۇ ھامىد ئەلغەززالىينىڭ «ئەلۋەجىز» ناملىق شافىئىي فىقھىگە ئائىت ئەسىرىگە «ئەلئەزىز / العزيز في شرح الوجيز (ئەششەرھۇل كەبىر)» ناملىق شەرھ يازغان ئالىم.
تۈر:ئىسلام دىنى
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:ئىسلامىي مۇھىم ئەسەرلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئىمام نەسائى

**ئىمام ئەھمەد ئىبنى شۇئەيىب ئەننەسائىي** (أَحْمَدُ بنُ شُعَيْبِ بنِ عَلِيٍّ بن سنان النَّسَائِيُّ) رەھىمەھۇللاھ: ئەھمەد ئىبنى شۇئەيب ئىبنى ئەلى ئىبنى سىنان ئەننەسائىي (ئەبۇ ئابدۇرراھمان). (ھ. 215 – 303 / م. 830 – 915). بۈگۈنكى تۈركمەنىستاننىڭ پايتەختى ئاشخاباتتىن 18 كىلومېتىر يىراقلىقتىكى قەدىمىي نەسا شەھرىدە تۇغۇلغان. قازى، مەشھۇر مۇھەددىس. مەشھۇر «كۇتۇبۇ سىتتە» (ئالتە كىتاب) ئىچىدىكى «تۆت سۈنەن» ھەدىس كىتابلىرىنىڭ بىرى «سۈنەنۇ نەسائىي» دەپ تونۇلغان «ئەلمۇجتەبا (ئەسسۈنەنۇسسۇغرا)»نىڭ، يەنە «ئەسسۈنەنۇل كۇبرا»، «ئەززۇئەفاﺋ ۋەلمەترۇكۇن (زەئىف ۋە رىۋايىتى قوبۇل قىلىنمايدىغان راۋىيلار)» ۋە «تەفسىر» قاتارلىق ئەسەرلەرنىڭ مۇئەللىفى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:مۇھەددىسلەر
مىسباھۇززۇجاجە

**مىسباھۇززۇجاجە** (مصباح الزجاجة في زوائد ابن ماجه) ئىمام شىھابۇددىن ئەھمەد بۇسايرىي تەرىپىدىن ئالتە بۈيۈك ھەدىس كىتابى بولغان كۇتۇبى سىتتەنىڭ ئالتىنچىسى بولغان سۈنەنۇ ئىبنى ماجەدە ئىمام ئىبنى ماجە قالغان بەش كىتابتىن ئارتۇق ھالدا كەلتۈرگەن (بىر نەشرىدە 1476) ھەدىسلەر توپلىنىپ ئايرىم بىر كىتابتا جەملەپ سەنەدلىرىگە باھا بېرىلگەن ئەسەردۇر.
تۈر:ئىسلامىي مۇھىم ئەسەرلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
نۇرسىمان ئابدۇرېشىت

**نۇرسىمان ئابدۇرېشىت** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Nursiman Abduréshit**) بولسا شەرقىي تۈركىستاننىڭ قەشقەر شەھىرى دە تۇغۇلغان.
## ھاياتى

## ئىيى پارتىسىدە سۆزلىشى
نۇرسىمان ئابدۇرېشىت خانىم 2021-يىلى 1-ئاينىڭ 27-كۈنى ئىيى پارتىيەنىڭ يىغىنىغا تەكلىپ قىلىنغان ۋە يىغىندا ئائىلىسىنىڭ ھازىرقى ئەھۋالىنى ئاڭلاتتى.

## باشقىلار
*تۈركىيەلىك ئۇيغۇرلار

## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
سابىئىلىك

**سابىئىن** ياكى **سابىئىيلەر**: ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامنى ئۆزىنىڭ پەيغەمبىرى دەپ ئېتىقاد قىلىدىغان، يەھۇدىي ۋە خرىستىيانلاردىن ئىلگىرى ئۆتكەن بىر قەۋمنىڭ قالدۇقلىرىدۇر. بۇلار كېيىنچە يۇلتۇزلارنى ۋە پەرىشتىلەرنى ئۇلۇغلايدىغان بولۇپ كەتكەن. 

سابىئىلەر «قۇرئان كەرىم» ۋە ئىسلام مۇتەپەككۇرلىرىنىڭ بايانلىرىغا ئاساسەن ئىككى تۈرلۈكتۇر: بىرى، ئاللاھقىلا ئىبادەت قىلىدىغان ئەھلى كىتاب سابىئىلەر بولۇپ، بۇلار ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامغا ئەگەشكەنلەردۇر. يەنە بىرى، بۇتپەرەس مۇشرىكلەردۇر. «قۇرئان كەرىم»دە ئۈچ ئايەتتە تىلغا ئېلىنغان سابىئىلەر ئۆز زامانىدا، ھازىرقى تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى شانلىئۇرفا ۋىلايىتىگە قاراشلىق، ئۇرفاغا 44 كىلومېتر كېلىدىغان ھارراندە ياشىغان. ئۇلارنىڭ ئالىملىرى باغدادتا كىتاب تەرجىمە قىلىش ئارقىلىق ئىسلام مەدەنىيىتىگە تۆھپە قوشقان ۋە كېيىنچە تارىختىن ئىزى ئۆچكەن.

## مەنبەلەر

تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئۈگە (پەرغانە خانى)

**ئۈگە** (خەنچە: **毋寡**؛ ئوقۇلۇشى: Wú Guǎ) (؟ - م. ب. 101) قەدىمىي پەرغانە دۆلىتى خانى.

## مەنبە
تارىخىي خاتىرىلەر.

## مەنبەلەر
كىيوك تەڭرىقۇت

**كىيوك تەڭرىقۇت** (خەنچە: **老上单于**) مىلادىدىن بۇرۇنقى 174 - 161 - يىللار ئارىسى ھون تەڭرىقۇتى. باتۇر تەڭرىقۇتنىڭ ئوغلى. 

مىلادىدىن بۇرۇنقى 174 - يىلى ئۇلۇغ ھون تەڭرىقۇتى باتۇر تەڭرىقۇت ئالەمدىن ئۆتتى. ھونلار باتۇر تەڭرىقۇتنى ئۆز ئادەتلىرى بويىچە ناھايىتى دەبدەبىلىك ھالدا دەپنە قىلغان. ھونلار باتۇرنىڭ ئوغلى كىيوكنى تەڭرىقۇت قىلىپ تەختكە ئولتۇرغۇزدى.
## مەنبەلەر

تۈر:تۈرك تارىخى
تۈر:ھون تارىخى
تۈر:ھون تەڭرىقۇتلۇقى
تۈر:ئۇيغۇر تارىخى
تۈر:تەڭرىقۇت
ئانتوني بلىنكېن

ئانتوني بلىنكېن (ئېنگلىزچە: Antony John Blinken؛ 1962-يىلى 16-ئاپرىل تۇغۇلغان) ئامېرىكىنىڭ 71-نۆۋەتلىك دۆلەت ئىشلىرى كاتىپى (تاشقى ئىشلار مىنىستىرى بىلەن ئوخشاش). ئانتوني بلىنكېن ئا ق ش ئەلبېشى جو بايدىن تەرىپدىن نامزاتلىققا كۆرسەتكەن ۋە ئاۋام، كېڭەش پالاتاسىنىڭ ماقۇللۇقىدىن ئۆتكەن. ئۇنىڭ ئانا تەرەپتىن بولغان بوۋىسى ۋېنگىريە يەھۇدىسىدۇر. 

[thumb|ئانتوني بلىنكېن ئۆزنىڭ  ئورۇنباسار دۆلەت ئىشلىرى كاتىپلىقىغا تەيىنلىنىش بۇيرۇقىغا ئىمزا قويماقتا. يېنىدا تۇغان شەخس ئا ق شنىڭ شۇ نۆۋەتلىك دۆلەت ئىشلىرى كاتىپى [جون كەرىي]]
[thumb|ئانتوني بلىنكېن [ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرى|ئامېرىكا يېڭى سايلانغان ئورۇنباسار ئەلبېشى كامالا خارىسقا ماقامغا ئولتۇرۇش قەسىمى بەرمەكتە]]
thumb|ئانتوني بلىنكېن ئا ق ش دۆلەت ئىشلىرى مىنىستىرلىكىگە يېتىپ كەلدى
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
پەرغانە دۆلىتى

**داۋەن**، **دايۈەن** ياكى قەدىمىي **پەرغانە دۆلىتى** (خەنچە: 大宛؛ ئوقۇلۇشى: Dayuan ياكى /dhaːts ʔwan/ ۋەيا  /daj ʔuan/) بۇگۈنكى ئوتتۇرا ئاسىياغا جايلاشقان بىر دۆلەت. گۈزەل ئارغىماقلىرى بىلەن مەشھۇر بولۇپ، خەن سۇلالىسىنىڭ قانخور خانى خەن ۋۇدى زامانىدا خىتايلار پەرغانە دۆلىتىنىڭ مەشھۇر ئاتلىرىنى قولغا كىرگۈزۈش ئۈچۈن ئەلچى يوللاپ مۇرادىغا يېتەلمەي، ئىككى قېتىم ھۇجۇم قىلغان.

## مەنبەلەر

تۈر:ئوتتۇرا ئاسىيا تارىخى
تۈر:ئۇيغۇر تارىخى
ئىل چىسى تەڭرىقۇت

**ئىل چىسى تەڭرىقۇت** (خەنچە: ؛ ئوقۇلۇشى: ؛) ھون تەڭرىقۇتى كۈنچىن تەڭرىقۇتنىڭ ئىنىسى، كىيوك تەڭرىقۇتنىڭ ئوغلى ۋە كۈنچىن تەڭرىقۇتتىن كېيىن م. ب. 126 - 114 - يىللار ئارىسى تەڭرىقۇت بولغان ھۆكۈمدار.
## مەنبەلەر
ئوتۇنكوزا شەھىرى

ئوتۇنكوزا شەھىرى بىڭتۈەننىڭ بىر شەھىرىدۇر. بۇ شەھەر خەنزۇچىدا ۋۇجىياچۈ دەپ ئاتىلدۇ.

## مەنبەلەر
خىزمەت ئابدۇللىن

thumb|205x205px|شائىر خىزمەت ئابدۇمەللىپ ئوغلى ئابدۇللىن
**خىزمەت ئابدۇمۇتەللىپ ئوغلى ئابدۇللىن** (كرىل ئۇيغۇرچە: Хизмәт Абдуллин Абдумутәллип оғли؛ قازاقچە: Хизмет Абдумуталипұлы Абдуллин، رۇسچە: Хизме́т Митали́пович Абду́ллин). يەتتىسۇلۇق ئۇيغۇر يازغۇچى ۋە شائىر. 1925 - يىلى 10 - ئۆكتەبردە سابىق قازاق سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيەتلەر ئىتتىپاقى ئالمائاتا ئوبلاستى ئەمگەكچى قازاق ناھىيىسى بايانداي يېزىسىدا توغۇلپ، 1986 - يىلى قايتىش بولغان.

دەسلەپتە ئۆز يېزىسىدا، كېيىنچە «تاشكەنساز (Ташкенсаз)» ئوتتۇرا مەكتىبىدە ئوقۇغان. ئۇلۇغ ۋەتەن ئۇرۇشىغا قاتناشقان. ئۆمرىنىڭ ئاخىرىنى يېزىقچىلىق بىلەن ئۆتكۈزدى.

1951 — 1955 - يىللىرى ئالمائاتادا چىقىرىلماقتا بولغان «جاڭا ئۆمىر» ژۇرنىلى رېداكسىيىسىدە ئەدەبىي خادىم، بۆلۈم باشلىقى ۋە مەسئۇللىقى ئۆتىگەن. قازاق پېداگوگىكا ئىنىستىتۇتىدا سىرتتىن ئوقۇغان. 

## ئەسەرلىرى

* **گۈلىستان**، پوۋېست، قازاقستان مەملىكەتلىك كىتاب ۋە ئەدەبىيات باسمىخانىسى، 1952؛
* **ھېكايىلەر، شىئېرلار**، ق م ك ئە ب، 1953؛
* **ئانايەت**. تارىخىي داستان، ق م ك ئە ب، 1956؛

* **داۋۇتجان**. داستان ۋە شېئىرلار، ق م ك ئە ب، 1959؛
* **مۇھەببەت ۋە ھەسرەت**، ھېكايىلەر، ق م ك ئە ب، 1960؛
* **تۇرپان تەۋەسىدە،** رومان، «جازۇۋشى» نەشرىياتى، 1968؛
* **تەقدىر**، رومان، «جازۇۋشى» نەشرىياتى، 1970؛
* **بارخانلار**، ھېكايىلەر، «جازۇۋشى» نەشرىياتى، 1972؛
* **تاللانما ئەسەرلەر**، ئىككى توم، «جازۇشى» نەشرىياتى، 183 – 1984.

## مەنبەلەر

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
كۇلۇب ئۆي

كۇلۇب ئۆي ( باشقىچە ئاتلىشى: كۇلۇبئۆي، كۇلۇبساراي، كۇلۇپ ساراي؛ ئېنگلىزچە: Clubhouse) 2020-يىلى ئالفا ئىزىدىنىش شىركېتى (Alpha Exploration Co) تەرىپدىن بازارغا سالغان، پاراڭلاشقۇچىلار پەقەت تەكلىپ ئارقىلىقلا قوشۇلدىغان بىرخىل  ئۈن ئىجتىمائىي ئالاقە قۇرالى. ئۇ ئۈندىدار ۋە فەيسىبوكقا ئوخشايدۇ، لېكىن پەرىقىلىق. بۇ يۇمتالنىڭ ھازىرقى بازار قىممىتى 100 مىليون دوللار ئەتىراپىدا. 

2021-يىلى 21 يانۋار، ئۇنىڭ ئامېرىكىدىكى بازار قىممىتى بىر مىليارد دوللارغا يەتتى. 

## مەنبەلەر
سىناق 1

## ماۋزۇ سىناق
سىناق2

ئۇلانما سىناق

### قوشۇمچە ماۋزۇ1
سىناق ئابزاس sdf

### قوشۇمچە ماۋزۇ2
سىناق ئابزاس

### قوشۇمچە ماۋزۇ3
سىناق ئابزاس

= باشقا بەت =
يىڭى بەت
## مەنبەلەر
ئۇدۇن خانلىقى

**ئۇدۇن خانلىقى **بۈگۈنكى ھازىرغىچە مەلۇم بولغان ئۇدۇن شاھلىرىنىڭ ئىسملىرى ۋىجا كىرتى،ۋىجاۋىكرام،ۋىجاساگرام،ۋىجا ۋوخان،ۋىجا سامبىھاۋا،ۋىجا شۇرا،ۋىجا دارما قاتارلىقلار بار.
## ئورنى
ئۇدۇن دۆلىتى ئەڭ كىيىن بولغاندىمۇ مىلادىدىن بۇرۇنقى232يىلدىن بۇرۇن قۇرۇلغان،دەسلەپتە ئۇدۇن دۆلىتى پەقەت بىر شەھەر دۆلىتىدىنلا ئىبارەت بۇلۇپ تەۋەلىكى ئىككى دەريا ئارىسى يەنى قارقاش ۋە يۇرۇڭقاش دەرياسى ئارىدا ئىدى،كىيىن ئۇدۇن دۆلىتى كۈچىيىپ ئەتىراپىدىكى باشقا شەھەر دۆلەتلىرىنى ئۆزىگە قوشۇۋىلىپ بۈگۈنكى خوتەن ۋىلايىتىنىڭ زىمىنىغا توغرا كەلگىدەك زىمىنغا ئىگە بولغان،ئۇدۇن دۆلىتىنىڭ پايتەختى ھازىرقى يۇتقان خارابىسى بۇلۇپ بۇ خارابە خوتەن ناھىيسىنىڭ باغچى بازىرىغا جايلاشقان،ھازىرقى ئەھۋالى بولسا ساسلىق بۇلۇپ يىكەن قۇمۇشلا ئۆسكەن،ئەتىراپتىن تۆت بەش مىتىر پەس  ،1500-يىللىرى مىرزا ئابابەكرى1870-يىللىرى ياقۇپبەگنىڭ خوتەندىكى ھاكىمبىگى نىيازقاتارلىقلار قارقاش دەرياسىدىن سۇ باشلاپ لاي ئېقىتىپ بايلىق ئىزدەپ مۇشۇنداق ھالغا كەلتۈرگەن،
مىلادى 120-يىلى بۇددا دىنىنىڭ چوڭ كۆلۈڭگۈ مەزھىپى ئۇدۇن رايۇنىغا تارقالغان،بۇ ۋاقىت ئىھتىمال ئۇدۇن شاھى ۋىجا كىرتى يەنى كانىشكانىڭ ھىندىستانغا كىرىپ ئۆز ئۇلۇسداشلىرىغا ياردەم بەرگەن يىلى بولسا كېرەك(بىر مەزگىل ئۇدۇن دۆلىتى كۇشان ئىمپىرىيسىنىڭ بىر قىسمى بولغان)،قەدىمكى ئۇدۇنلۇقلار ئىشلەتكەن تىل بولسا ماكان جەھەتتە شەرقى ئىران تىلى زامان جەھەتتە ئوتتۇرا قەدىمكى ئىران تىلىدىن تېخىمۇقەدىمىيراق بۇلغان تىل بۇلۇپ كىيىن ئالىملار تەرىپىدىن خوتەن ساك تىلى دەپ نام بىرىلگەن،يېزىقى بولسا دەسلەپ قاروشتى يېزىقىنى قوللانغان. 
## تارىخى
ئۇدۇن دۆلىتىنىڭ پايتەختى ھازىرقى يۇتقان خارابىسى بۇلۇپ بۇ خارابە خوتەن ناھىيسىنىڭ باغچى بازىرىغا جايلاشقان،ھازىرقى ئەھۋالى بولسا ساسلىق بۇلۇپ يىكەن قۇمۇشلا ئۆسكەن،ئەتىراپتىن تۆت بەش مىتىر پەس  ،1500-يىللىرى مىرزا ئابابەكرى1870-يىللىرى ياقۇپبەگنىڭ خوتەندىكى ھاكىمبىگى نىيازقاتارلىقلار قارقاش دەرياسىدىن سۇ باشلاپ لاي ئېقىتىپ بايلىق ئىزدەپ مۇشۇنداق ھالغا كەلتۈرگەن،
مىلادى 120-يىلى بۇددا دىنىنىڭ چوڭ كۆلۈڭگۈ مەزھىپى ئۇدۇن رايۇنىغا تارقالغان،بۇ ۋاقىت ئىھتىمال ئۇدۇن شاھى ۋىجا كىرتى يەنى كانىشكانىڭ ھىندىستانغا كىرىپ ئۆز ئۇلۇسداشلىرىغا ياردەم بەرگەن يىلى بولسا كېرەك(بىر مەزگىل ئۇدۇن دۆلىتى كۇشان ئىمپىرىيسىنىڭ بىر قىسمى بولغان)،قەدىمكى ئۇدۇنلۇقلار ئىشلەتكەن تىل بولسا ماكان جەھەتتە شەرقى ئىران تىلى زامان جەھەتتە ئوتتۇرا قەدىمكى ئىران تىلىدىن تېخىمۇقەدىمىيراق بۇلغان تىل بۇلۇپ كىيىن ئالىملار تەرىپىدىن خوتەن ساك تىلى دەپ نام بىرىلگەن،يېزىقى بولسا دەسلەپ قاروشتى يېزىقىنى قوللانغان.
### تارىخى ۋەقەلەر
*مىلاتتىن بۇرۇن 84-يىللىرى بۇددا دىنى خوتەنگە كىرىشكە باشلىغان.
*1006-يىلى قاراخانىيلار خانلىقى نىڭ قوماندانى يۇسۇپ قادىر خان خوتەننى پادىشاھلىقىنى يېڭىپ، قولىغا ئالغان. خوتەن پادىشاھلىقى ئاخىرلاشقان.
*1271-يىلىدىن 1275-يىلىغىچە، ماركو پولو () خوتەننى زىيارەت قىلىپ خاتىرىسىدە خوتەندىكى يەرلىك خەلقلەرنىڭ ئىسلام دىنىغا ئېتىقاد قىلىدىغانلىقىنى يازغان.

## پادىشاھلىرى
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار
زابىندىر خانلىقى (يۆبەن ئېلى)

**زابىندىر خانلىقى** (悅般) مىلادىنىڭ 150 - يىللىرى غەربىي ھونلارنىڭ ناھايىتى نۇرغۇن قىسمى ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە بۈگۈنكى قازاقستاننىڭ غەربىگە قاراپ كۆچكەندە، ھونلارنىڭ ياشانغان ۋە ئاجىزلىرىدىن بولۇپ 200 مىڭ كىشى ھازىرقى كۇچانىڭ شىمالىدىكى جايلاردا تۇرۇپ قالغان. مانا شۇ ھونلار زابىندىر خانلىقى دەپ ئاتىلىدىغان دۆلەتنى قۇرغان. تەخمىنەن 160 – 490 ئەتراپىدا مەۋجۇد بولۇپ تۇرغان.

*زابىندىر دۆلىتى ئۇيسۇنلارنىڭ غەربىي شىمالىغا جايلاشقان... ئۇلارنىڭ ئاتا - بوۋىلىرى ھونلارنىڭ شىمالىي تەڭرىقۇتلۇقىنىڭ قەبىلىلىرىدىن ئىدى... ئاھالىسى 200 مىڭدىن ئاشىدۇ... ئۇلارنىڭ ئۆرپ - ئادەتلىرى ئىگىز ھارۋىلىقلار بىلەن ئوخشاش، ئۇلار ناھايىتى پاكىز، قىرقىمچاچ، قاشلىق كېلىدۇ. يۈزلىرىگە ئېرىمچىك سۈركەيدۇ. شۇڭا ئۇلارنىڭ يۈزلىرى يالتىراپ تۇرىدۇ. ھەر كۈنى ئۈچ قېتىم ئېغىز چايقايدۇ، ئاندىن تاماق يەيدۇ...* 

زابىندىر خانلىقىنىڭ توبا خانلىقى (386 – 534) بىلەن ئالاقىسى ياخشى بولغان ۋە 443 - يىلى توبالار بىلەن بىرلىشىپ ئاۋار خانلىقى (394 – 551) بىلەن ئۇرۇشقان.   

## مەنبەلەر

تۈر:ھون تارىخى
تۈر:ئۇيغۇر تارىخى
تۈر:تۇرغۇن ئالماس
تۇچ (ساچىما)

تۇچ (باشقىچە ئاتىلىشى: ساچىما؛ ئېنگلزچە: Sachima؛ ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 沙琪玛؛ مانجۇچە: ᠰᠠᠴᡳᠮᠠ، مانجۇچە ئوقۇلۇشى: ساچىما) مانجۇ مىللىتىنىڭ ئەنئەنىۋى يىمەكلىكىدۇر. ئۇنىڭ ئاساسلىق تەركبى ئۇن،تاش شىكەر، ۋە قايماق. مانجۇ ئەسكەرلىرى مىڭ سۇلالىسنى ئىستىلا قىلغان مەزگىلدە تۇچنى ئېنىرگىيەلىك تېز تاماق قاتارىدا سەپەردە ئىستىمال قىلغان.

thumb|ھەرخىل تۇچلار
## مەنبەلەر
ئۆرە كومىدىيە

thumb|ئۆرە كومىدىيەچى
ئۆرە كومىدىيە (ئېنگىلىزچە: stand-up comedy؛ باشقىچە ئاتلىشى: غەرب چاقچاقچىلىرى، تىك كومىدىيە) ھازىر مودا بولۋاتقان بىر خىل كومىدىيە. بۇ خىل كومىدىيەنىڭ ئەڭ چوڭ ئالاھىدىلىكى كومىدىيەچنىڭ تىك تۇرۇپ كومىدىيە سۆزلىشىدۇر. گەرچە ئۇ ئانچە مۇنچە ئۇيغۇر چاقچاقلىرىغا ئوخشىسىمۇ، لېكىن ئۇنىڭ تارىخى قىسقا.

## مەنبەلەر
ئۆزەك

thumb|ئۆزەك
ئۆزەك ( باشقىچە ئاتىلىشى: مەركەزلەشتۈرۈلگەن ئايلانما يول؛ ئېنگىلىزچە: Integrated circuit ياكىchip ؛ ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 集成电路) ھازىرقى زامان ئۇچۇرلۇشىش ۋە ئالاقىلىشىش تېخنىكسنىڭ يۈرىكىدۇر.
## مەنبەلەر
جۇڭغار خانلىقى

**جۇڭغار خانلىقى** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Jungghar Khanliqi**) بولسا ئويرات موڭغۇللىرىنىڭ بىر تارمىقى بولغان جۇڭغار قەبىلىسى تەرىپىدىن قۇرۇلغان خانلىق.

## تارىخ
جۇڭغار خانلىقى 17-ئەسىردىن 18-ئەسىرگىچە تەڭرىتاغنىڭ جەنۇب-شىمالىنى تىزگىنلىگەن بولۇپ، زېمىنى غەربتە بالقاش كۆلىگە، شىمالدا ئالتاي تېغىغا، شەرقتە تۇربانغا، غەربىي-جەنۇبتا چۇ، تالاس دەريالىرىغىچە بولغان كەڭ يەرلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان، تارىختىكى ئەڭ ئاخىرقى كۆچمەن چارۋىچى خانلىق ھېساپلىنىدۇ.
## خانلىرى
جۇڭغار خانلىقىدا جەمئى 10 دانە خان ھوقۇق تۇتقان بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە

## مەدەنىيىتى

## قارالسۇن
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار
## مەنبەلەر
يەتتىشەھەر خانلىقى

**يەتتىشەھەر خانلىقى** (چاغاتايچە: یته شهر خانلیگی‬؛ لاتىن: Yettisheher Khanliqi**؛** كرىل: *ЙәттиШәһәр*) **كاشغەرىيە** ۋە **كاشغەر ئەمىرلىكى** دەپمۇ ئاتىلىدۇ. ياقۇب بەگ تەرىپىدىن قۇرۇلغان ۋە قەشقەر مەركەزلىك 1864—1877 - يىللار ئارىسىدا بار بولغان مۇستەقىل دۆلەت.
1873 - يىلى ئوسمانلى ئىمپېرىيىسىگە بەيئەت قىلغانلىقىنى ئېلان قىلغان ياقۇب بەگ سۇلتان ئابدۇلئەزىز تەرىپىدىن كاشغەر ئەمىرى ئېتىراپ قىلىنغان. بۇ دىياردا ئوسمانلى بايرىقى 1873 — 1877 - يىللار ئارىسى لەپىلدىگەن. 
1877 - يىلى 12 - ئاينىڭ 18 - كۈنى، چىڭ سۇلالىسى ئارمىيىسى قەشقەرگە كىرىپ دۆلەتنى مۇنقەرز قىلغان. 

## ئىسمى
قەشقەردىن باشقا خوتەن، ياركەند، يېڭىسار، ئاقسۇ، كۇچا ۋە كورلا قاتارلىق 6 شەھەر بىلەن قوشۇپ يەتتىشەھەر دەپ ئاتالغان.

## ئورنى

## تارىخى

## پادىشاھلىرى

## سىرتقى ئۇلانمىلار
## مەنبەلەر
خۇانەن دېڭىز مەھسۇلاتلىرى توپ سېتىش بازىرى

خۇانەن دېڭىز مەھسۇلاتلىرى توپ سېتىش بازىرى (ئېنگلىزچە: Huanan Seafood Wholesale Market؛ ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 武汉华南海鲜批发市场؛ باشقىچە ئاتىلىشى: جەنۇبى جوڭگو دېڭىز مەھسۇلاتلىرى توپ سېتىش بازىرى) يېڭى تىپلىق تاجسىمان ۋىرۇسنىڭ (كوۋىد-19، ۋۇخەن ۋىرۇسى) تۇنجى بايقالغان ۋە تارقالغان جايى. گەرچە نۆلىنچى نۇمۇرلۇق بىمارنىڭ كىملىكى ھازىرغىچە مەلۇم بولمىسىمۇ، لېكىن، كوۋىد-19 نىڭ تۇنجى بولۇپ مۇشۇ جايدىن تارقالغانلىقى ئېنىق. ھىيلە-مېكىر نەزەريەچىلىرى گەرچە كوۋىد-19 ۋىرۇسىنىڭ يېقىن ئەتراپتىكى دوختۇرخانا ياكى پ 3-دەرىجىلىك تەجرىبىخاندىن قېچىپ چىققان دېگەندەك نەزەريەلەرنى ئوتتۇرغا چىققارغان بولسىمۇ، لېكىن ھىچقايسىنىڭ ئىسپاتلانغېنى يوق. بۇ بازار خۇبېي ئۆلكىسى ۋۇخەن شەھىرىگە جايلاشقان. بۇ بازاردا ھەرخىل ھەرتۈرلۈك ھايۋانلار سېتىلدۇ. مەسلەن، چاشقان، يىلان، بامبۇك چاشقىنى، تاغتېشەر، ۋە باشقىلار. 2020 يىللىق كوۋىد-19 ئاپىتدىن كېيىن جوڭگو ھۆكۈمىتى بۇ يەرنى پاكىز تازلاپ پىچەتلىدى. ئۇزاق قالماي چېقىپ تاشلىشى مۇمكىنچىلىكى بار دەپ قارالماقتا. 

thumb|سېتىلدىغان ھايۋانلار تىزىملىكى
thumb|بازارنىڭ شەھەردىكى ئاددى خەرىتىسى
## مەنبەلەر
تەسبىھ نامىزى

**تەسبىھ نامىزى** 300 تەسبىھنى ئۆز ئىچىگە ئالغان تۆت رەكئەتلىك نەپلە ناماز بولۇپ، ھەربىر رەكئەتتە قىرائەتتىن كېيىن 15 قېتىمدىن، رۇكۇدا تەسبىھدىن كېيىن 10 قېتىمدىن “سۇبھاناللاھ”، "ئەلھەمدۇلىللاھ"، "لا ئىلاھە ئىللەللاھ" ۋە "ئاللاھۇ ئەكبەر" دەپ تەسبىھ ئوقۇلىدۇ. 

بۇ ھەقتە ھەدىس كەلگەن. لېكىن سەھىھلىكىدە قاراش ئوخشاش بولمىغاچقا، بەزىلەر «بۇنداق ناماز يوق» دېسە، بەزىلەر «بار» دېگەن. «يوق» دېگەن قاراش كۈچلۈك. 
## مەنبەلەر

تۈر:ئىسلام ئاتالغۇلىرى
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى