open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
شىكالا س ئە (سۈنئىي ئەقىل)

**شىكالا س ئە (Scale AI)**  بىر سۈنئىي ئەقلىي ئىقتىدار شىركىتى بولۇپ، باش شىتابى كالىفورنىيە شىتاتىنىڭ سان فرانسىسكوغا جايلاشقان. ئۇ سۈنئىي ئەقلىي ئىقتىدارلىق پروگراممىلارنى مەشىق قىلىشقا ئىشلىتىلىدىغان سانلىق مەلۇمات بەلگە قىلىش مۇلازىمىتى بىلەن تەمىنلەيدۇ.

### كەچمىش
Scale 2016-يىلى ئالېكساندىر ۋاڭ ۋە لۇسى گو تەرىپىدىن قۇرۇلغان بولۇپ، ئىلگىرى Quora شىركىتىدە خىزمەت قىلغان. 

دەسلەپتە بۇ شىركەت ئادەم ئەمگەكلىرىگە تايىنىپ ئالگورىزمىلار بىر تەرەپ قىلالمايدىغان ۋەزىپىلەرنى ئورۇندايتتى. Accel شىركىتىنىڭ ھەمكارلاشقۇچىسى دەن لېۋىن Scale شىركىتىگە 4 مىليون 500 مىڭ دوللار مەبلەغ ئاجرىتىپ، يەر ئاستى ئۆيىنى ۋاقىتلىق باش شىتاب قىلىپ بېرىشنى ئوتتۇرىغا قويدى. بىر نەچچە ئايدىن كېيىن، ۋاڭ بىلەن گو Scale ئاپتوماتىك ئاپتوموبىل ساھەسىدىكى شىركەتلەرنىڭ AI قوللىنىشچان پروگراممىلىرىنى مەشىق قىلدۇرۇش ئارقىلىق ئاپتوماتىك ئاپتوموبىل ساھەسىدىكى شىركەتلەرگە مۇھىم رول ئوينايدىغانلىقىنى تونۇپ يەتتى. Scale نىڭ باشقا مەبلەغ سالغۇچىلارىدىن Dragoneer مەبلەغ سېلىش گۇرۇھى، يولۋاس يەر شارى باشقۇرۇش ۋە Index Ventures قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. 

2018-يىلى، گو فامىلىلىك «مەھسۇلات كۆرۈش قارىشى ۋە يول خەرىتىسىگە بولغان كۆز قارىشى ئوخشىماسلىق» سەۋەبىدىن شىركەتتىن ئايرىلدى. 

ئاپتوماتىك ئاپتوموبىل ساھەسىدىكى شىركەتلەر Scale شىركىتىنىڭ ئاساسلىق كىرىم مەنبەسى. *فوربېس* 2019-يىلى 6-ئايدا كۆرگەن بىر مەيدان مۇسابىقىگە ئاساسلانغاندا، Scale ئەينى چاغدا يىللىق كىرىمى 40 مىليون دوللاردىن ئېشىپ كەتكەن.

2019-يىلى 8-ئايدا، Scale شىركىتىنىڭ قىممىتى 1 مىليارد دوللاردىن ئېشىپ كەتكەن بولۇپ، پېتىر تېل قۇرغۇچىلار فوندى 100 مىليون دوللار مەبلەغ سالغان بولۇپ، يەككەمۈڭگۈز (يۇنىكورېىن) سالاھىيىتىگە ئېرىشتى. 

2021-يىلى 7-ئايدا، ھەر قايسى ساھەلەرنىڭ سانلىق مەلۇمات بەلگە قىلىشقا بولغان ئېھتىياجى ئېشىپ بېرىۋاتقانلىقتىن، شىركەتنىڭ قىممىتى 7 مىليارد دوللارغا ئۆرلىگەن. 

2023-يىلى 1-ئايدا، Scale شىركىتى ٪20 خىزمەتچىنى قىسقارتتى. 

2024-يىلى 3-ئايدا، Accel يەنە بىر نۆۋەتلىك مەبلەغ سېلىشقا يېتەكچىلىك قىلغاندىن كېيىن، شىركەتنىڭ قىممىتى 13 مىليارد دوللارغا يەتتى.  2024-يىلى 5-ئايدا، Scale ئامازون ۋە مېتا سۇپىسى قاتارلىق يېڭى مەبلەغ سالغۇچىلاردىن 1 مىليارد دوللار مەبلەغ توپلاپ، باھانى 14 مىليارد دوللارغا يەتكۈزدى. 

2024-يىلى 12-ئايدا، بىر سابىق خىزمەتچى شىركەتنى مائاش ئالدامچىلىقى ۋە ئىشچىلارنى خاتا تۈرگە ئايرىش بىلەن ئەيىبلىگەن.
ئالېكساندىر ۋاڭ

**ئالېكساندىر ۋاڭ** (1997-يىلى يېڭى مېكسىكا شىتاتىنىڭ لوس ئالاموس شەھىرىدە تۇغۇلغان) ئامېرىكىلىق مىلياردېر، ماشىنا ئۆگىنىش  تەربىيەلەش سانلىق مەلۇماتى بىلەن تەمىنلەيدىغان شىكالا س ئە شىركىتنىڭ نىڭ قۇرغۇچىسى ۋە باش ئىجرائىيە ئەمەلدارى .2021-يىلى 24 يېشىدا دۇنيادىكى ئەڭ ياش ئۆزىگە تايانغان مىلياردېرغا ئايلانغان.  فوربېسنىڭ مۆلچەرلىشىچە، 2025-يىلى 4-ئايغىچە، ئۇنىڭ ساپ مۈلكى 3 مىليارد 600 مىليون دوللارغا يەتكەن. 

### كەچمىش
ۋاڭ فامىلىلىك يېڭى مېكسىكا شىتاتىنىڭ لوس ئالاموس شەھىرىدە تۇغۇلغان، لوس ئالاموس دۆلەتلىك تەجرىبىخانىسىدا فىزىكا ئالىمى بولغان جۇڭگولۇق كۆچمەنلەرنىڭ ئوغلى. ۋاڭ كىچىكىدىن تارتىپلا ماتېماتىكا ۋە پىروگرامما ئويناشنى ياخشى كۆرىدۇ . 2013-يىلى ماتېماتىكا ئولىمپىك تەنھەرىكەت مۇسابىقىسىگە، 2014-يىلى ئامېرىكا فىزىكا كوماندىسىغا تاللانغان، 2012-يىلى ۋە 2013-يىلى خەلقئارا ئۇچۇرلاشتۇرۇش ئولىمپىك تەنھەرىكەت مۇسابىقىسىنىڭ ھەل قىلغۇچ مۇسابىقىگە قاتناشقان.

لوس ئالاموس تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپتە ئوقۇغاندىن كېيىن، كرېمنىي جىلغىسىغا كۆچۈپ كېلىپ، Addepar شىركىتىدە يۇمشاق دېتال ئىنژېنېرى،  ئۆسمۈرلۈك دەۋرىدە Quora  پروگراممېر بولغان. ئۇ يەنە MIT دا ئوقۇغان، 2016-يىلى مەكتەپتىن چېكىنىپ Scale AI نى قۇرغاندىن كېيىن، يۇقىرى چاستوتىلىق سودا شىركىتى Hudson River Trading دا ئالگورىزىم ئاچقۇچى بولغان.

### كەسپىي
2016-يىلى، ۋاڭ سۈنئىي ئەقلىي ئىقتىدار يۇمشاق دېتاللىرىنى كومپيۇتېر كۆرۈش ۋە ئاۋاز كۆچۈرۈش جەھەتتىكى سانلىق مەلۇمات بەلگىسىنى بىر تەرەپ قىلىدىغان Scale AI شىركىتىنى قۇردى. شىركەتنىڭ مۇدىرىيىتىدە Plaid نىڭ قۇرغۇچىسى ۋىليام خوككى بار.

2021-يىلى 5-ئايدا، ترامپ ھۆكۈمىتىنىڭ ئامېرىكىدىكى CTO مايكول كراتىئوس Scale AI نىڭ باش مۇدىرى ۋە ئىستراتېگىيەلىك باشقۇرۇش مەسئۇلى بولدى. ئامازون شىركىتىنىڭ سابىق ئىجرائىيە ئەمەلدارى جېف ۋېلك ۋاڭنىڭ مەسلىھەتچىسى. 

Scale AI نىڭ سودا خېرىدارلىرى Etsy، General Motors، OpenAI، PayPal، Pinterest، Samsung، Toyota ۋە Uber  2021-يىلى، شىركەتنىڭ قىممىتى 7 مىليارد 300 مىليون دوللارغا يېتىپ، ۋاڭ فامىلىلىك 1 مىليارد دوللار بايلىققا ئېرىشكەن، چۈنكى ئۇ شىركەتنىڭ ٪15 پېيىنى كونترول قىلىدۇ.  

Scale AI ئامېرىكا قوراللىق قىسىملىرىدىن مۇداپىئە توختامىنى تاپشۇرۇۋالدى ھەمدە بەش بۇرجەكلىك بىنا ۋە باش رەقەملىك ۋە سۈنئىي ئەقلىي ئىقتىدار ئىشخانىسى بىلەن ھەربىي پىلان ۋە تەدبىر بەلگىلەشتىكى چوڭ تىل مودېللىرىنىڭ ئىشەنچلىك ۋە بىخەتەرلىكىنى تەكشۈرۈش مۇلازىمىتى بىلەن تەمىنلەش. 

2023-يىلى، ۋاڭ ئېكپېدىيا گۇرۇھىنىڭ مۇدىرىيىتىگە ئەزاسى بولغان.
شارلوت (كارتون)

«**شارلوت**» P.A تەرىپىدىن ئىشلەنگەن 2015-يىللىق ياپون كارتون تېلېۋىزىيە تىياتىرى. يوشىيۇكى ئاساي () ئىشلىگەن ۋە رېژىسسورلۇق قىلغان.

## فىلىم ۋەقەلىكى
«شارلوت» ناملىق بۇ كارتون فىلىمىدە *ئوتوساكا يۇ* (乙坂 有宇, Otosaka Yuu) تۇيۇقسىز ئۆزىدە بىر خىل غەلىتە ئىقتىدار پەيدا بولۇپ قالغىنىنى ھېس قىلىدىغانلىقى، بىراق ئۇ بۇ ئىقتىدارىدىن پايدىلىنىپ يۇقىرى نەتىجە بىلەن نۇقتىلىق تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپكە كىرگەنلىكى، لېكىن ئۇ مەكتەپكە كىرىپ ئۇزۇن ئۆتمەيلا تومورى ئىسىملىك بىر قىز بىلەن ئۇچرىشىپ قالغانلىقى ۋە شۇنىڭدىن كېيىنكنى بىر قىسىم ۋەقەلىكلەر بايان قىلىنغان.

تومورى ئىسىملىك بىر قىز بىلەن ئۇچرىشىپ قالغان شۇ چاغدىلا ئۇ بۇ سىرلىق ئىقتىدارنى چۈشىنىپ يىتىدۇ. شۇندىن كېيىن ئۇ تومورى ئىسىملىك قىز بىلەن بىللە ئۆزىگە ئوخشاش ئالاھىدە ئىقتىدارلىق كىشىلەرنى ئىزدەشكە باشلايدۇ ۋە باشقا ئالاھىدە ئىقتىدارلىق كىشىلەرنى تەتقىقاتچىلارنىڭ تەجرىبە ئوبيىكتى بولۇشتىن قۇتقۇزۇپ قالىدۇ.

## ئىشلىگەن ئورۇن
Key ستودىيەسى، بۇ ستودىيە ياپونىيەدىكى ئاتاقلىق ئويۇن شېركىتى، كىشىنىڭ كۆڭلىنى چېكىدىغان، كۆزگە ياش ئالدۇرىدىغان كارتون ۋە ئويۇنلارنى ئىشلەپ داڭ چىقارغان. بۇ شېركەتنىڭ  Clannad، Air، Kanon لاردىن ئىبارەت ئۈچ ئەسىرى ئۈچ چوڭ ياش ئاققۇزۇش بومبىسى دەپ تەرىپلىنىدۇ.

## ئارتىس-خىزمەتچىلەر
*ئوتوساكا يۇ (乙坂 有宇, Otosaka Yuu) رولىدا ئۇچىياما كوكى
*ئوتوساكا ئايۇمى (乙坂 歩未, Otosaka Ayumi) رولىدا ساكۇرا مومو
*جۇبىرو (高城 丈士朗, Takajō Jōjirō) رولىدا مىزۇشىما تاكاخىرو
*نىشىمورى يۇسا (西森 柚咲, Nishimori Yusa) رولىدا ئۇچىدا مايا
كاجى يۈكى

**كاجى يۈكى** (ياپونچە: ) ياپونىيەنىڭ ئاۋازلىق ئارتىسى ، ئۇنىڭ داڭلىق ئەسىرى «گىگانىتلار زەربىدە» نى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
تەيۋەن يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ياساش شىركىتى چەكلىك شىركىتى

**تەيۋەن يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ياساش شىركىتى چەكلىك شىركىتى (**خەنزۇچە: 台灣積體電路製造股份有限公司، رومانچىسى: Táiwān Jī Tǐ Diànlù Zhìzào Gōngsī؛ ياكى تەيجىدىيەن؛ TSMC) دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ مۇستەقىل (يېرىم ساپ يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ئىشلەپچىقىرىش كارخانىسى) بولۇپ، باش شىتابى تەيۋەننىڭ شىنجۇ پەن-سانائەت باغچا رايونىدا.

### كەچىمىش
1987-يىلى تەيۋەندە قۇرۇلغان TSMC دۇنيادىكى تۇنجى مەخسۇس يېرىم ئۆتكۈزگۈچ قۇيمىچىلىق زاۋۇتى بولۇپ، ئۇزۇندىن بۇيان ئۆز ساھەسىدە باشلامچى شىركەت بولۇپ كەلدى. يېرىم ئۆتكۈزگۈچتىن باشقا، بۇ شىركەت يەنە يورۇتۇش ۋە قۇياش ئېنىرگىيىسىگە مۇناسىۋەتلىك كەسىپلەرگە مەبلەغ سېلىشقا باشلىدى.  ئۇ تەيۋەن ئاكسىيە بازىرى ۋە نيۇيورك ئاكسىيە بازىرىدا بازارغا سېلىنغان. مورىس چاڭ رەئىسلىك ۋەزىپىسىنى ئۆتىگەن، F.C. Tseng داۋاملىق مۇئاۋىن رەئىسلىك ۋەزىپىسىنى ئۆتىمەكتە. مارك ليۇ بىلەن C.C. ۋېي رەئىس ۋە ھەمكارلىق باش ئىجرائىيە ئەمەلدارى بولدى.  1999-يىلى، سىنگاپورغا جايلاشقان SSMC NXP يېرىم ئۆتكۈزگۈچ بىلەن TSMC شېرىك كارخانا سۈپىتىدە قۇرۇلغان.

ئالما، كۇۋالكوم، Nvidia، Advanced Micro Devices (AMD)، MediaTek، Marvell Technology Group، STMicroelectronics، Broadcom قاتارلىق داڭلىق تېخنىكا شىركەتلىرىنىڭ كۆپىنچىسى TSMC خېرىدارلىرى، يەنە Spreadtrum، Applied Micro، Allwinner Technology ۋە HiSilicon قاتارلىق نۇرغۇن يېڭىدىن گۈللەنگەن شىركەتلەر بار. پروگراممىلىق لوگىكىلىق ئۈسكۈنىلەر شىركەتلىرى Xilinx ۋە Altera مۇ TSMC نىڭ مەھسۇلاتلىرىدىن نەپكە ئېرىشىدۇ. ئۆزىنىڭ ياساش ئەسلىھەلىرى بار بىر قىسىم ئۇنىۋېرسال ئۈسكۈنىلەرنى ياساش زاۋۇتلىرى ، مەسىلەن ئىنتېل ۋە تېكساس ئەسۋابلىرى ، بىر قىسىم مەھسۇلاتلىرىنى TSMC غا ھۆددىگە بېرىدۇ .  يېرىم ئۆتكۈزگۈچ شىركىتى LSI شىركىتى ASIC لايىھەلەش مۇلازىمىتى ۋە IP بىلىم مۈلۈك ھوقۇقى قانۇنى لايىھەسى بىلەن TSMC مەھسۇلاتلىرىنى قايتا ساتىدۇ.

2011-يىلى خەۋەر قىلىنىشىچە، TSMC ئالما iPad ۋە iPhone ئۈسكۈنىلىرىگە ئالما A5 SoC ۋە ئالما A6 SoC نى سىناق تەرىقىسىدە ئىشلەپچىقىرىشنى باشلىغان.  2014-يىلى 5-ئايدىن باشلاپ، ئالما TSMC دىن يېڭى ئالما A8 ۋە ئالما A8X SoC سېتىۋالدى، كېيىن ئالما A9 SoC نى TSMC ۋە سامسۇڭ بىلەن تەمىنلىدى (iPhone 6s نىڭ بازارغا كىرىش مىقدارىنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن).  ئالما A9X TSMC تەرىپىدىن ياسالغان بولغاچقا، بۇ ئۆزەكنى ئوخشاش بولمىغان ئىككى مىكرو قۇرۇلما چوڭلۇقىدا تەمىنلەش مەسىلىسىنى ھەل قىلدى. شۇنىڭ بىلەن ئالما TSMC نىڭ ئەڭ مۇھىم خېرىدارىغا ئايلاندى.
رەۋىشداش

رەۋىشداش (Converb) جۈملىلەردە رەۋىش( ئىش – ھەركەتنىڭ ۋاقتى، ئورنى، ھالىتى، سۈپىتى ۋە دەرىجىسىنى بىلدۈرىدىغان سۆز تۈركۈمى)  بولۇپ كېلىدىغان پېىللارنى كۆرسىتىدۇ.

مەسىلەن:  ئۈرۈمچىگە بارغۇچە كىتاب ئوقۇدۇم . ئامرىكىغا بارىمەن دەپلا بارغىلى بولمايدۇ. 

جۈملىسىدە بارغۇچە ، بارغىلى دىگەن بار پېئىلىدىن تۈرلەنگەن سۆزلەر رەۋىشداش ھىسابلىنىدۇ.
سىياھ بېلىق ئويۇنى (3-بۈلۈم)

كورىيەلىك يازغۇچى ۋە تېلېۋىزىيە فىلىم ئىشلىگۈچى خۇاڭ دوڭخۇك تېلېۋىزىيە ئۈچۈن ئىجاد قىلغان كورىيە ھايات قېلىش ۋەقەلىك فىلىمى *«[[سىياھ بېلىق ئويۇنى]]*» نىڭ ئۈچىنچى ۋە ئاخىرقى بۈلۈملۈك فىلىمى «***[[سىياھ بېلىق ئويۇنى ئىككىنچى بۆلۈم|سىياھ بېلىق ئويۇنى]]»*** دەپ بازارغا سېلىنغان بولۇپ، 2025-يىلى 6-ئاينىڭ 27-كۈنى قويۇلدى. بۇ پەسىلنى Netflix ئىشلىگەن . 

بۇ پەسىلدە لى جۇڭجا، لى بىڭخۇن، ئىم سىۋەن، كاڭ خانېل، پاك گيۇ يۇڭ، پاك سۇڭخۇن، ياڭ دوڭگيۇن، كاڭ ئەي-شىم، جو يۈرى، لى داۋىد، لۇ جاۋون قاتارلىقلار رول ئالغان. مۇسابىقە پەسلى جەريانىدا، سېڭ جى خۇن ۋە باشقا توپچىلار كۈنسېرى ئەجەللىك بولغان مۇسابىقىلەردىن ھايات قېلىش ئۈچۈن تىرىشىدۇ. ئىنخۇ ئالاھىدە مېھمانلارنى قارشى ئالغاندا، ئاكىسى جۈنخۇ ئارالنى ئىزدەشنى داۋاملاشتۇرىدۇ، ئۇلار ئارىسىدىكى خائىننى بىلمەيدۇ.
ئىران-ئىسرائىل ئۇرۇش توختىتىشى (2025)

thumb|ئىران-ئىسرائىل تونۇنىشى ۋە مۇناسىۋەتلىك ئەللەر
2025-يىلى 23-ئىيۇن ئەتىگەن سائەت 6:02 ( EDT ) دا ئامېرىكا پرېزىدېنتى دونالد ترامپ ئىسرائىل بىلەن ئىران ئارىسىدىكى ئۇرۇشنى توختىتىش توغرىسىدىكى كېلىشىمنىڭ 25-ئىيۇندىن باشلاپ ئىجرا قىلىنىدىغانلىقىنى ئېلان قىلدى. ئۇ بۇ توقۇنۇشنى «12 كۈنلۈك ئۇرۇش» دەپ ئاتىدى. ئىران تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ئابباس ئاراقچى بۇ باياناتقا ئىنكار قىلىپ، ئاتەشكېسىش توغرىسىدا ھېچقانداق كېلىشىم بولمىغانلىقىنى بىلدۈردى. ئەمما ئۇ شۇنداقمۇ ئىراننىڭ بىر شەرتى بارلىقىنى قوشۇمچە قىلدى، ئەگەر ئىسرائىل ھۇجۇملەرنى توختاتسىلا، ئىرانمۇ تېھران ۋاقتى بىلەن كېچە سائەت 4:00 گىچە ھاۋا ھۇجۇمى (سنارەد ۋە ئادەمسىز ئۇچقۇ) ھەرىكەتنى توختىتىدىغانلىقىنى ئەسكەرتتى.

شۇنىڭدىن كېيىن، تېھران ۋاقتى بىلەن سائەت 6:45 تا ئىسرائىلنىڭ تېھرانغا قارىتىلغان ھۇجۈملىرىگە قارشى ئىران ھاۋا مۇداپىئە قوراللىرى پائالىيەتكە ئۆتتى، ۋە سائەت 7:07 دا ئىسرائىلنىڭ Beer Sheva شەھىرىگە يەنە بىر قېتىم راكېتا ھۇجۇمى قىلىندى. ئىككى تەرەپنىڭ بېشىدا توختامنى بۇزۇپ قويغانلىقىغا قارىماي، 25-ئىيۇنغا كەلگەندە ئۇرۇش توختىتىش كېلىشىمى ئاجىز ھالدا ساقلانماقتا.

### ئىراننىڭ كېلشىمنى بۇزۇشى ۋە ماسجاۋاپ
ئىسرائىل 2025-يىلى 24-ئىيۇن كۈنى ئىران راكېتا ئاتقانلىقى بىلەن ئۇرۇش توختىتىش كېلىشىمىنى بۇزغانلىقىنى ئالغا سۈردى.

### ئىسرائىل كېلشىمنى بۇزۇشى ۋە ماسجاۋاپ
ئالباي لېتنات ئەپسەر ئىبراهىم زولفەقىرى، خاتەمۇ ئال-ئەمبىيە مەركىزىي قولباشچىلىق شتابىنىڭ باياناتچىسى، 2025-يىلى 24-ئىيۇندىن باشلاپ ئىسرائىلنىڭ ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان (قوڭغۇز ئۇچقۇ؛ ئادەمسىز ئۇچقۇ) ئارقىلىق ئىراننىڭ ھاۋا بوشلۇقىنى بۇزغانلىقى ۋە بىر قانچە جايغا ھۇجۇم قىلغانلىقىنى بىلدۈردى.
ۋىكىلۇغەت

**ۋىكىلۇغەت** ( *wiki* ۋە *لۇغەت* سۆزلىرىنىڭ بىرىكمىسى) Wikimedia فوندىنىڭ كۆپ تىللىق تۈرى بولۇپ ، ئۇ بارلىق تىللار ئۈچۈن ۋىكى تىلىدا ھەقسىز لۇغەت قۇرۇشنى l.
موغۇل ئىمپېرىيەسى

**موغۇل ئىمپېرىيەسى** ھىندىستاندا قۇرۇلغان بۈيۈك ئىسلام دۆلىتى. 1526 - يىلى، تېمۇرنىڭ ئەۋلادلىرىدىن بابۇر دېھلىنى ئىشغال قىلىپ، دېھلى سۇلتانلىقىنى يوقاتقاندىن كېيىن قۇرغان دۆلەت. 

ئەمىر تىمۇر ئوغلى مىرانشاھ ئوغلى مۇھەممەد مىرزا ئوغلى ئەبۇ سەئىد مىرزا ئوغلى ئۆمەر شەيخ ئوغلى بابۇر مىرزانىڭ ئانىسى چىڭگىزخاننىڭ چاغاتاي پۇتىقىدىن تارىغان 13 - ئەۋلادى يۇنۇسخاننىڭ قىزى قۇتلۇق نىگار خېنىم بولۇپ، سۇلتان سەئ‍ىدخان ئاتىسى ئەھمەدخان بىلەن قېرىنداشتۇر. شۇ جەھەتتىن بابۇر ئۆزىنى موڭغۇل\موغۇل خانلىرىغا باغلايدۇكى، ئۇ ئاگرادا قۇرغان سەلتەنەت تارىختا سەلتەنەتى موغۇلىيە ياكى موغۇل ئىمپېرىيىسى دەپ ئاتالغان. 

موغۇل ئىمپېرىيەسى ئەكبەرشاھ دەۋردە (1556—1605)، زېمىنى تازا كېڭەيگەن. جەنۇبتىن باشقا، پۈتكۈل جەنۇبىي ئاسىيا ئىككىنچى قۇرۇقلۇقىنى پۈتۈنلەي دېگۈدەك بىرلىككە كەلتۈرگەن؛ ئىچكى جەھەتتە بىرقاتار ئىسلاھاتلارنى ئېلىپ بېرىش ئارقىسىدا، دۆلەت كۈندىن-كۈنگە قۇدرەت تاپقان. ⅩⅦ ئەسىردە روناق تېپىپ، ئىقتىسادىي گۈللەنگەن، مەدەنىيەت-سەنئىتى تەرەققىي تاپقان. 

ئەۋرەڭزېب ھۆكۈمرانلىقىنىڭ ئاخىرقى مەزگىللىرىدە، خەلق ئۈستىدىكى زۇلۇم كۈچەيگەن، ئىچكى قىسىمدا ماراتلار ۋە سىكلەرنىڭ قوزغىلىڭى، تاشقىرىدا ئەنگلىيە مۇستەملىكىچىلىرىنىڭ بېسىپ كىرىشى ئارقىسىدا خارابلىشىشقا باشلىغان. 1857 - يىلدىكى مىللىي قوزغىلاڭدىن كېيىن، باھادۇر شاھ Ⅱ ئەنگلىيە مۇستەملىكىچى دائىرىلىرى تەرىپىدىن سۈرگۈن قىلىنغان، شۇنىڭ بىلەن موغۇل ئىمپېرىيىسى ھالاك بولغان.
قەشقەر ئۇيغۇر تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپ

قەشقەر ئۇيغۇر تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپ يەنە قەشقەر ۋىلايەتلىك ئۇيغۇر تولۇق ئوتتۇرا (قەشقەر 6- ئوتتۇرا مەكتەپ) دەپمۇ ئاتىلىدۇ.

ئەسلى نامى قەشقەر ۋىلايەتلىك تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپ. 1956-يىلى قەشقەر شەھىرى جەنۇبىي ئازادلىق يولىدا قۇرۇلغان. 1961-يىلى ئاپتونوم رايون بويىچە نۇقتىلىق ئوتتۇرا مەكتەپ قىلىپ بېكىتىلگەن. 1983-يىلى قەشقەر ۋىلايەتلىك ئۇيغۇر تولۇق ئوتتۇرا مەكتىپى قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن. ئىتتىپاق مەركىزىي كومىتېتى، مائارىپ مىنىستىرلىكى قاتارلىق ئورۇنلار تەرىپىدىن ئىختىساسلىقلارنى تەربىيىلەشتىكى ئىلغار مەكتەپ بولۇپ باھالانغان. 1981-يىلى ۋىلايەتلىك پۇتبول جەھەتتە نۇقتىلىق مەكتەپ قىلىپ بېكىتىلگەن. 1982-يىلى ئاپتونوم رايون بويىچە پەننى ئومۇملاشتۇرۇشتىكى ئىلغار ئورۇن بولۇپ باھالانغان. 1988-يىلى كوللېكتىپ تەنتەربىيە تۈرىدىكى ئىلغار كوللېكتىپ، 1993-يىلى ئاپتونوم رايون بويىچە پەننى سۆيۈش پائالىيىتىدىكى ئىلغار ئورۇن، بەشنى تەكىتلەش، تۆتتە گۈزەل بولۇشتا ئىلغار كوللېكتىپ بولۇپ باھالانغان. ئىگىلىگەن يەر كۆلىمى 83280 كۋادرات مېتىر، بۇنىڭ ئىچىدە ئوقۇتۇشتا ئىشلىتىلىدىغىنى 96583 كۋادرات مېتىر. بىر پارچە 39960 كۋادرات مېتىرلىق پىراكتىكا دېھقانچىلىق مەيدانى بار. مەكتەپ شتاتى 166. 1999-

يىلدىكى رەسمىي ئوقۇتقۇچى سانى 15 نەپەر، ئوقۇتۇش سىنىپى 36، ئوقۇغۇچى 1778 نەپەر

مەكتەپنىڭ ئوقۇتقۇچىلىرى

مەنبە: بىلقۇت لۇغىتى
ئۇمىد نەججاری

**ئۇمىد نەججاری**، (ئەزەربەيجان تۈركچىسى: اومید نجاری، Ümid Nəccari)، (۱۹۸۹-يىلى ۴-ئاينىڭ ۱۵-كۈنى تۇغۇلغان ، ئىران ئىسلام جۇمھۇرىيىتى شەرقىي ئەزەربەيجان ئۆلكىسى تەبرىز شەھىرى) - شائىر ، يازغۇچى ، تەرجىمان ، تەشۋىقاتچى ، خەلقئارا IWA BOGDANI ياۋروپا يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، دۇنيا ياش تۈرك يازغۇچىلار بىرلەشمىسىنىڭ مۇدىرىيەت ئەزاسى سېڭخور «ئەدەبىيات ، مەدەنىيەت ۋە سەنئەت ئاكادېمىيىسى. 

## ئىشلەيدۇ

*قۇشلار ۋادىسى (ئەسلى ئىسمى: شوشلار وادیسی) آميد نجاری ، تهران - نخبگان 2019
*تاملار ئۆيى (دیوارلارین او تایی) آميد نجاری ، کرج ، نشر شانی 2019
*قاراڭغۇلۇق سۈرىتى (قاراڭغۇلۇق سۈرىتى) ، (شېئىرلار) ، باكۇ: خان ، 2019-يىل
*قاراڭغۇلۇق سۈرىتى (Слика كۆندۈرۈش) ، (شېئىرلار) ، سېربىيە ، 2020-يىل
*ئۇنتۇش (Ынытмок) ، (شېئىرلار) ، ئۆزبېكىستان ، 2021-يىل
*قاراڭغۇلۇق سۈرىتى (Fotoja e errësirës) ، (شېئىرلار) ، كوسوۋو ، 2022-يىل
*قاراڭغۇلۇق سۈرىتى (سىلىكا كۆندۈرۈش) ، (شېئىرلار) ، قاراتاغ ، 2022-يىل
*پاختا ئاۋازلىق ھەرپلەر ، (شېئىرلار) باكۇ: Elm və təyslər ، 2022
*«فوتوگرافىيە İntunericului» ، رۇمىنىيە ، 2023-يىل
*«پاختا ئاۋازلىق خەتلەر» ، ئەنگىلىيە ، 2023-يىل 

## مەنبەلەر
ئىچ پۇشۇش

alt=ئىچ پۇشۇش|thumb|ئىچ پۇشۇش
ئىچ پۇشۇش

(بەنپاڭزىدا)

ئابدۇخالىق ئۇيغۇر

كۆزۈم يۇمسام بىلەلمەيمەن، ئۆزۈم ئۇخلاقمۇ، ئويغاقمۇ؟

كۆزۈم ھەم ئىلغىيالماس ئۇ قارامۇ يا بۇ ئاقمۇ؟

قوپۇرمەن، ئولتۇرۇرمەن، ئۆز- ئۆزۈمنى ھېچ بىلەلمەسمەن،

بېسىپ تۇرغان يېرىم ھازىر سىلىق- غىلتاڭمۇ، تايغاقمۇ؟

سۆزى قاتتىق، كۆزى قىيپاش، بۇ كەلگەن دارىن – ئامبالنىڭ،

غەزەپلىك كۆزلىرى بىزدە، مەقسىتى بىزنى چاپماقمۇ؟

گۇناھسىز بىز، ئەيىبسىز بىز، بۇ شۇملار ئالدىدا قىلچە،

ۋە ياكى بىز ئۈنۈپ چىققان ئورۇپ تاشلاشقا چاققاقمۇ؟

جاھان تارىخىدا مەشھۇر ئاتالغان نامىمىز ئۇيغۇر،

قېلىشمايمىز بۇ شۇملاردىن، ئەمەسمىز ياكى ئاقساقمۇ.

بۇلار قىلماقتا بىزلەرگە تۈمەن تۈرلۈك ھاقارەتلەر،

بىلەلمەيمەن بۇ سۆزلەرنى، قىلىنغان بىزگە چاقچاقمۇ؟

ئاتايدۇ بىزنى چيەنتۇ دەپ، قوشۇپ ھايۋان بىلەن بىر سەپ،

چىداشقا زەررە تاقەت يوق، ھاياتلىق بىزگە شۇنداقمۇ؟

شۇڭا ئالدۇق تاياق- توقماق ۋە ھەم پالتا، قارا مىلتىق،

باشلىدۇق بىر ئۇلۇغ جەڭنى قارا تاغلارنى ئاتلايمۇ…

خەۋەر تاپتىم بۇ ئەھۋالدىن، قۇمۇلدىن پارتلىغان بۇ جەڭ،

خۇشاللىقتىن تۇرۇپ كەتتىم، ئورۇن- كۆرپەمنى تاشلايمۇ؟

داۋاملاشتى بۇ جەڭ دەھشەت، چۆچۈتۈپ ھۆكۈمرانلارنى

(زۇلۇمدىن تارتمىغان قولنى، گۇناھسىز ئەلنى باغلاپمۇ)

ئىشتىراك قىلدىم سەپەرگە، ئۆزۈمنى دەڭسىمەي دوستلار،

ئوزۇق كەمچىل ئۇزۇن يولغا، بۇ يول ئوي – دۆڭمۇ، پاتقاقمۇ؟

بۇ دۈشمەن چامدىدى ئالغا، چېكىندۇق ئاز بۇ دۈشمەندىن،

لېكىن، غايەت ئېغىر ئەھۋال، ئاسارەتتىن قۇتۇلساقمۇ.

ياۋاشنىڭ دۈشمىنى كۆپتۇر، ياۋاشلىق بىر بىلىمسىزلىك،

بىلىمسىزلىك جاھالەتتە ياشاش مۇمكىنمۇ قانداقمۇ.

چۇۋۇلدى ساپ زېھىن، تارقاپ پىكىر، باشنى خىيال باستى،

بۇ ئىش ماقۇلمۇ يا ئۇ ئىش ۋە ياكى جىملا تۇرماقمۇ؟

يۈرەكتە بارمۇ يا بىر دەرد، نېمىشقا سالىدۇ تىترەپ،

كۆيۈك دەردىمۇ، قۇللۇقمۇ ۋە يا تېگىدە قورقاقمۇ؟

يىراقتا پارقىرار يۇلتۇز، ئەجەب ئايمۇ ۋە يا چولپان،

كېچەمۇ ياكى كۈندۈزمۇ ۋە ياكى ئىچ پۇشار چاغمۇ؟

تىلىم ھەم ئىلغىيالماس تاتلىق بىلەن ئاچچىق ئاراسىنى،

چۈچۈكمۇ بۇ ئىچىملىك ياكى شورمۇ ۋە ياكى قىرتاقمۇ؟

بولالماي ئاھۇ تارتىپ، ئەيلىدىم پەريادى ۋاۋەيلا،

ئېغىزدىن كۆككە چىققاي ئوت، بۇ ئىش دەردىمگە ئايغاقمۇ؟

ئۇزۇن تۈن قاپقاراڭغۇ، بارچە زىجان ئىستىراھەتتە،

بىلەلمەيمەن نە بولدۇم، ئاغرىدىممۇ ياكى مەن ساقمۇ؟

قوپۇپ ماڭماقچى بولسام يۈرەلمەيمەن نە ھادىس بۇ،

بېسىپ تۇرغان يېرىم ياكى خەتەرلىك پەستۇ قىرغاقمۇ؟

قېنى، مۇڭداشقىلى يارەي مۇۋاپىق، بارمۇ بۇ دەمدە،

ۋە يا مىسكىن پېقىر ئۇيغۇر ئاسارەتتە ئ‍ۆزى تاقمۇ!؟…

1933- يىل 3- ئاي، تۇرپان

بەنپاڭزا- تۈرمە كامېرى
23 سېنتەبىر

**23-سېنتەبىر** ياكى **23-سېنتەبىر** ياكى **23-سېنتەبىر (توققۇزىنچى ئاينىڭ يىگىرمە ئۈچىنچى كۈنى)** ئادەتتىكى يىللارنىڭ ئىككى يۈز ئاتمىش ئالتىنچى كۈنى.
بوزلوسینه داغی

thumb
**بوزلوسینه داغی**؛ (فارسجا: ارتفاعات بوزلوسینه)، (آذربایجان تورکجه‌سی: Buzlusinə dağı)T زاگروس تېغىدىكى تاغ بولۇپ ، ئۇرميا شەھىرىنىڭ غەربىي جەنۇبىغا 54 كىلومىتىر كېلىدۇ ، مارگاۋار ئولتۇراق رايونى 3480 مېتىر كېلىدۇ. بۇزىنا گادار ۋە دىزاجدىن ئىبارەت ئىككى چوڭ دەريانىڭ مەنبەسى بولۇپ ، تاغ چوققىسىدا ھەمىشە قار ۋە مۇز بار بولۇپ ، يىل بويى تاغ ئېتىكىدىكى دېھقانچىلىق ئېتىزلىرىنى سۇ بىلەن تەمىنلەيدۇ. بۇزىنا تېغىمۇ ئىران ، تۈركىيە ۋە ئىراق چېگراسىدا.

## مەنبەلەر
زەڭگەزۇر كارىدورى

[thumb|ئىككىنچى تاغلىق قاراباغ ئۇرۇشى ئاخىرلاشقاندىن بۇيان، ئەزەربەيجان ۋە تۈركىيە «زەڭگەزۇر كارىدورى» ئۇقۇمىنى تەشۋىق قىلىپ كېلىۋاتىدۇ، ئەگەر يولغا قويۇلسا، [ئەرمېنىيە|ئەرمېنىيەنىڭ سىيۇنىك ئۆلكىسى ئارقىلىق ئەزەربەيجاننى ناخچىۋان بىلەن تۇتاشتۇرىدۇ.]]
**زەڭگەزۇر كارىدورى** (ئەزەربەيجانچە: Zəngəzur dəhlizi؛ ئەرمەنىچە: ზანგეზურის დერეფანი) — ئەرمەنىستان توپراقلىرىدىن ئۆتىدىغان ۋە ئەزەربەيجان جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئاساسىي گەۋدىسىنى ئۇنىڭ بىر پارچىسى بولغان نەخچىۋان ئاپتونوم جۇمھۇرىيىتى بىلەن باغلايدىغان قاتناش كارىدۇرى. ئەگەر بۇ كارىدور رەسمىي ئېچىلسا، قۇرۇقلۇق قاتنىشىدا ئ‍ەزەربەيجاندىن نەخچىۋانغا ئۆتۈشتە ئىران ياكى گرۇزىيەدىن ئايلىنىپ ئولتۇرماي ئەرمەنىستاننىڭ سيۇنك ۋىلايىتى ئارقىلىق تەكشۈرۈشسىز ھالدا ئۆتكىلى بولىدۇ، ئاندىن ئۇ يەردىن بىۋاستە تۈركىيەگە كىرگىلى بولىدۇ. بۇ كارىدور ماكرو جەھەتتىن ئوتتۇر كارىدور (ئۈرۈمچىدىن ياۋۇرپاغا) نىڭ ئەڭ تۈگۈنلۈك ۋە مۇھىم بىر بۆلكىدۇر. 2025 - يىلى 8 - ئاۋغۇست ئا ق ش ئەلبېشى دانلىد ترامپ، ئەزەربەيجان ئەلبېشى ئىلھام ئېلى، ئەرمىنيە باش ۋەزىرى نىكول پاشىنيان بىلەن تارىخىي بىر تىنىچلىق كېلىشىمى ئىمزالاپ 30 نەچچە يىلغا سوزۇلغان ئەزەربەيجان - ئەرمىنىيە توقۇنۇشىنى ھەل قىلىدىغان بولغان، ھەمدە بۇ كارىدورنى ئامېرىكا 99 يىللىق ئىجارىگە ئېلىپ شىركەت شەكلىدە باشقۇردىغان بولغان. بۇ كارىدورغا يەنە «ترامپ يولى» ياكى تولۇق ئاتىلىشى بىلەن تىرامپ خەلقئارا تىنچلىق ۋە گۈللىنىش يولى (*ing.* *Trump Route for International Peace and Prosperity (TRIPP)*) دەپ ئاتاش تەۋسىيە قىلىنغان. شۇ قاتاردا روسىيە ۋە ئىراننىڭ ئامېرىكىنىڭ رايونىغا كىرىشگە نارازلىقى بار. 

### ئالبۇم

ھۆججەت:Zangezur corridor red arrow.png|زەڭگەزۇر كارىدور (قىزىل سىزىق)
ھۆججەت:Armenia Syunik location map.svg|ئەرمېنىيەنىڭ سيۇنىك ئۆلكىسى
ھۆججەت:2020 Nagorno-Karabakh ceasefire map.svg|تاغلىق قاراباغ
ھۆججەت:Turkic Academy.png|تۈركىي خەلىقلەر
ھۆججەت:Scripts used by Turkic languages.svg|تۈركىي قەۋىملەر
ھۆججەت:Map of independent Turkic countries..png|تۈركىي دۆۋلەتلەر
ھۆججەت:Ilham Aliyev in November 2017.jpg|ئەزەربەيجان ئەلبېشى ئىلھام ئېلى
ھۆججەت:İlham Əliyev Bakıda Hərbi Qənimətlər Parkının açılışında (9).jpg|ئىلھام ئېلى قاراباغ زەپەر پاركتا
ھۆججەت:Nikol Pashinyan (16.02.2018).jpg|ئەرمىنىيە باش ۋەزىرى پاشىنيان
ھۆججەت:P20250808DT-0933 President Donald Trump signs a trilateral joint declaration with President Ilham Aliyev of Azerbaijan and Prime Minister Nikol Pashinyan of Armenia.jpg|دانىلد ترامپ، ئېلھام ئېلى، ۋە پاشىنيان ئورتان كېلشىمغا ئىمزا قويماقتا. (2025-يىلى 8-ئاۋغۇست)
ھۆججەت:P20250808DT-0486 President Donald Trump signs a trilateral joint declaration with President Ilham Aliyev of Azerbaijan and Prime Minister Nikol Pashinyan of Armenia.jpg|دانىلد ترامپ ۋە پاشىنيان ئاقسارايدا
ھۆججەت:P20250808DT-1085 President Donald Trump signs a trilateral joint declaration with President Ilham Aliyev of Azerbaijan and Prime Minister Nikol Pashinyan of Armenia.jpg|ئۈچ دۆلەت باشلىقلىرى بىرگە
ھۆججەت:P20250808DT-0560 President Donald Trump signs a trilateral joint declaration with President Ilham Aliyev of Azerbaijan and Prime Minister Nikol Pashinyan of Armenia.jpg|دانىلد ترامپ ئاقسارايدا سۆھبەتتە.
شىنجاڭ-تىبەت تۆمۈريولى

**ئۇيغۇر - تىبەت تۆمۈر يولى** (ئاددىي خەنچە: 新藏铁路؛ ئېنگلىزچە: Xinjiang–Tibet railway**)** پىلان باسقۇچىدىكى تۆمۈريول قۇرلۇشى تۈرى بولۇپ، 2025 - يىلى 7- ئاۋغۇستتا شىنجاڭ - تىبەت تۆمۈر يولى شىركىتى قۇرۇلغان. 

## ھەققىدە
ئۇيغۇر - تىبەت تۆمۈر يولى خوتەن - رىكازې تۆمۈر يولى ۋە لاسا - شىگاتسە تۆمۈر يولىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ، ئۇ ئۇيغۇر دىيارى بىلەن تىبەتنى تۇتاشتۇرىدىغان مۇھىم قاتناش يولى بولۇپ، شىمالدا ئۇيغۇر خوتەن شەھىرىدىن باشلىنىپ، جەنۇبتا تىبەتنىڭ شىگاتسە شەھىرى ۋە لىخاسا شەھىرىگىچە بارىدۇ. 2022 - يىل 1 - ئاينىڭ 18 - كۈنى، خىتاي مەركىزى ھۆكۈمىتى ئېلان قىلغان « لىق زامانىۋى ئۇنىۋېرسال قاتناش - تىرانسپورت سىستېمىسى تەرەققىيات يىرىك پىلانى»دا، ئۇيغۇر - تىبەت تۆمۈريولىنىڭ خوتەن - شىگاتسە بۆلىكىنىڭ ئالدىنقى باسقۇچلۇق خىزمىتىنى تېز ئالغا سىلجىتىش ئوتتۇرىغا قويۇلدى. 2022 - يىل 5 - ئاينىڭ 31 - كۈنى، دۆلەت تۆمۈريول ماددىي ئەشيا چەكلىك شىركىتى ئۇيغۇر - تىبەت تۆمۈريولىنىڭ خوتەن - شىگاتسە بۆلىكىنى تەكشۈرۈش - لايىھەلەشكە خېرىدار چاقىرىش ئېلانى چىقاردى.

## ئەھمىيىتى
ئۇيغۇر-تىبەت تۆمۈريولىنىڭ پۈتۈشى ئۇيغۇر دىيارى بىلەن تىبەتنى تۇتاشتۇرىدىغان مۇھىم قاتناش تۈگۈنى، جۇڭگونىڭ غەربىي شىمال ۋە غەربىي جەنۇب رايونىدىكى تۆمۈريول غول لىنىيەسىگە ئايلىنىپ، ئۇيغۇر بىلەن تىبەتنىڭ ئىقتىساد، مەدەنىيەت، ساياھەت قاتارلىق جەھەتلەردىكى ئالاقىسىنى كۈچەيتىشتە مۇھىم رول ئوينايدۇ.

## ئۇلىنىش-مەنبە
كارىز

thumb|403x403px|كارىز سىستېمىسى
**كارىز** (لاتىن: Kariz؛ كرىل: Кариз) يەر ئاستى سۈيىنى يەر يۈزىگە باشلاپ چىقىدىغان سۇغىرىش سىستېمىسى. ئۇيغۇر دېھقانلىرى ئىجاد قىلغان يەر ئاستى سۈيىدىن پايدىلىنىش قۇرۇلمىسى، يەنى يۇقىرىدىن تۆۋەنگە يۆنەلگەن بىر تۈز سىزىق ئۈستىدە كولانغان ۋە ئاستى بەلگىلىك ئۆلچەمدە بىر- بىرىگە تەشمىلەر ئارقىلىق تۇتاشتۇرۇلغان قۇدۇقلار. ھەممە قۇدۇقلارنىڭ سۈيى يىغىلغاندا ئايىغىدا يەر ئۈستىگە ئېقىپ چىقىدۇ. كۆچمە مەنىسى ئازگال : كۆزۈڭگە قاراپ ماڭ ، كارىزغا چۈشۈپ كېتىسەن.
ئۇرۇش باشلىقى

***ئۇرۇش باشلىقى*** جەيسون موموئا تەرىپىدىن Apple TV + ئۈچۈن ئىجاد قىلىنغان ھاۋاي تارىخى دراما يۈرۈشلۈكلىرى. موموئامۇ باش رول ئالىدۇ ۋە ئىجرائىيە ئەمەلدارى 2025-يىلى 8-ئاينىڭ 1-كۈنى قويۇلغان.
ئەجدىھا بۇلىقى

**ئەجدىھا بۇلىقى** (ئەزەربەيجان تۈركچىسى: اژدها بولاغی، Ajdaha bulağı) ئەجدىھا بۇلىقى جەنۇبى ئەزەربەيجاننىڭ ئۇرميه-ئوشناۋىيغا 54 كىلومىتىر كېلىدۇ.

## مەنبەلەر
مىتھات جەمال كۇنتاي

**تــۈرك شــائىرى مىتھــات جەمــال كۇنتــاي** (1885 ، ئىستانبۇل - 1956-يىلى 30-مارت ، ئىستانبۇل) تۈرك يازغۇچى ، شائىر ۋە ئادۋوكات. ئۇنىڭ ۋەتەنپەرۋەرلىك شېئىرلىرى ئۇنى تۈرك ئەدەبىياتىدىكى قەھرىمانلىقنىڭ ئەڭ داڭلىق شائىرلىرىنىڭ بىرىگە ئايلاندۇردى. ئۇ ئوسمانلى ئىمپېرىيىسىنىڭ يىمىرىلىشىگە مۇناسىۋەتلىك تۇنجى ۋە بىردىنبىر رومانى «ئىستانبۇل» (1938) بىلەن داڭق چىقارغان. ئۇ يەنە تەرجىمىھال يازغۇچىسى دەپ ئاتالغان.

**مىتھــات جەمــال كۇنتــاينىــڭ شــېئىرىدا مەشــھۇر بىــر مىســرا بــار: تۇپــراق، ئەگــەر ئۇنىــڭ شــەرىپى ئۈچــۈن ئۆلگۈچــى بولغاندىــال ۋەتەنــدۇر.**
ئۇرغۇي

**ئۇرغۇي** سۆزى ھازىر تور دۇنياسىدا كەڭ ئىشلىتىدىغان بىر سۆز بولۇپ، ئۇيغۇر دېگەن سۆزنىڭ ناتوغرا تەلەپۇزىدىن كېلىپ چىققان. بەزى كىشلەر، بۇلۇپمۇ چوڭلار، ۋە ئۇششاقلار ئۇيغۇر دېگەن سۆزنى چالا ھالدا ئۇرغۇي دەپ تەلەپپۇز قىلىپ سالدىغان ئىشلار مەۋجۇت بولغان. لېكىن بۈگۈنكى كۈندە ئۇرغۇي دېگەن سۆز مەسخىرە، مازاق، تەنقىد، ۋە باشقا سەلبى ھېسىياتنى ئىپادىلەش ئۈچۈن ئىشلىتىدىغان بولۇپ، ئاساسلىقى بىر قانچى خىل توپلامدىكى نەسلى ئۇيغۇرلانى كۆرسىتىدۇ: 

# ئۇيغۇر تىلنى پاكىز سۆزلىيەلمەيدىغان. 
# ئۇيغۇر كىملىكىدىن تانىدىغان. 
# ئۇيغۇر تىلنى سۆزلەشنى رەت قىلدىغان. 
# ئۇيغۇر كۈلتۈر ۋە ئېتقادىن يىراقلاشقا. 
# ئۇيغۇر كىملىكىنى كۆزگە ئىلمايدىغان، لېكىن چەتئەلنىڭ كۈلتۈر ۋە مەدەنيەتلىرىمنى يالاپ تۇرۇپ شۈمىدىغان. 
# ئەڭ ئەقللىي ئۇيغۇر كىملىكى بولمىغان. 
# ئۇيغۇر مىللى مەنپەتىگە ئۇيغۇن بولمىغان گەپ-سۆزلەرنى قىلغان. 
# ئۇيغۇر كىملىكىگە نامۇۋاپىق بولغان يېمەكلىكەرنى يەيدىغان. 
# يات ئەركەكلەرگە تەگكەن ئۇيغۇر ئاياللار.
# ئۇيغۇرنى كۆرسە قاچىدىغان. 
# ۋە باشقا ئۇيغۇر مەنپەتى، كۈلتۈرى، مەدەنيىتىگە زىت بولغان قىلىقلارنى قىلدىغان دۆتلەر. 

ئۇرغۇي ۋە ماڭقۇرت دېگەن بۇ ئىككى سۆز بىر-بىرىگە يېقىن بولغان سۆزلەردۇر.
تۆرە ئالغان جاننى بىلمەس، ياشاتقان دۆلەتنى بىلەر

**تۆرە ئالغان جاننى بىلمەس، ياشاتقان دۆلەتنى بىلەر** ئۇيغۇر خەلق ماقال تەمسىلى بۇلۇپ، ئاساسلىق مىللەت ۋە دۆلەتنىڭ مەۋجۇدلىقى ئۈچۈن، گۈللىنىش ئۈچۈن نۇرغۇن جانلار ئېلىندىغانلىقى، كاللىلار چۈشىدىغانلىقى، لېكىن شۇ كىلشەرنى تارىخ، تۆرە كەچمىشىگە كىرمەيدىغانلىقى، بىلىنمەيدىغانلىقى، لېكىن شۇ قانلار بەدىلگە ياشاتقان دۆلەتنى بىلدىغانلىقىنىنى كۆرستىدۇ. *تۆرە ئالغان جاننى بىلمەس، ياشاتقان دۆلەتنى بىلەر* بىر مىللەتنىڭ، ئۇلۇسنىڭ تۆرىسنىڭ دۆلەت ۋە شەخىسنىڭ قىسمىتى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋىتىنى، قايسىنىڭ مۇھىم ۋە ئەسلىندىغانلىقىنى ناھايىتى قىسقا ۋە مەنلىك ھالدا چۈشەندۈرۈپ بەرگەن.
ئويغاق

alt=Refer to caption|thumb|ئامېرىكىنىڭ سابىق پارلامېنت ئەزاسى ماركيا فۇدجې 2018-يىلى «ئويغۇنۇڭ: بېلەت تاشلاڭ» دېگەن مايكا كىيىۋالغان
***ئويغاق (ياكى ۋوك، كۆپلىك ۋوكىيىس، ياكى ئويغاقلار)*** 1930-يىللار ياكى ئۇنىڭدىن بۇرۇنقى دەۋرلەردىن باشلاپ ئىشلىتىلگەن ئافرىقا-ئامېرىكا ئىنگلىز تىلىدىن كەلگەن سۈپەت بولۇپ ، ئىرق كەمسىتىش ۋە كەمسىتىش ئېڭىنى كۆرسىتىدۇ ، يەنى ئىدىيەسى ئېچىلغان، ئويغانغان، ناھەقچىلىكنى ئېتراپ قىلىدۇ دېگەن مەنىدە . بۇ ئاتالغۇ ئالدىنقى ئەسىرنىڭ 70-يىللىرىغا كەلگەندە سىياسىي مەنىگە ئېرىشىپ ، 2010-يىللاردا *#staywoke* دېگەن خەتكۈچ بىلەن تېخىمۇ ئالقىشقا ئېرىشكەن. ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ ، *ئويغىنىش* جىنسىي كەمسىتىش ۋە LGBTQ ھوقۇقىنى رەت قىلىش قاتارلىق ئىجتىمائىي تەڭسىزلىككە بولغان تېخىمۇ كەڭ تونۇشنى كۆرسىتىدۇ. *ئويغاق* يەنە ئامېرىكا سولچىللىرىنىڭ كىملىك سىياسىتى ۋە ئىجتىمائىي ئادالەتكە چېتىشلىق ئاق تەنلىك ئىمتىياز ۋە ئامېرىكىدىكى قۇللۇققا تۆلەم بېرىش قاتارلىق بىر قىسىم ئىدىيىلىرىنىڭ قىسقارتىلمىسى سۈپىتىدە ئىشلىتىلگەن. ئوڭچىل ياكى ئوڭقانات سىياسىئون، ياكى جاناپلار سولقانات ياكى سولچىللارنىڭ ئەقەللىي ساۋاتسىز، رىئالىققا ماس كەلمەيدىغان، رىئاللىقىتىن قاڭقىپ كەتكەن، خام-خىيال شەكلىدىكى سۆز ۋە ھەركەتلەرنى ئويغاق دەپ مازاق قىلىدۇ ۋە زاڭلىق قىلىدۇ.  

2014-يىلدىكى فېرگۇسون نامايىشىدا ، *ئويغىنىش* دېگەن بۇ سۆزنى قارلارنىڭ جېنىمۇ جان (BLM) پائالىيەتچىلىرى تەشۋىق قىلىپ ، ساقچىلارنىڭ ئافرىقىلىق ئامېرىكىلىقلارنى ئېتىشىش ئېڭىنى ئۆستۈرمەكچى بولغان. قارا تۋىتتېردا ئىشلىتىلگەندىن كېيىن ، *ئويغىنىش* دېگەن سۆز ئاق تەنلىكلەر تەرىپىدىن تەدرىجىي قوللىنىلىپ ، ئۇلارنىڭ تەدرىجىي سەۋەبلەرنى قوللايدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. بۇ ئاتالغۇ مىڭ يىللار ۋە Z ئەۋلاد ئەزالىرىنىڭ ئالقىشىغا ئېرىشتى. ئۇنىڭ ئىشلىتىلىشى ئامېرىكىدىن ھالقىپ كەتكەنلىكتىن ، *ئويغىنىش* 2017-يىلى *ئوكسفورد ئىنگلىزچە لۇغىتىگە* قوشۇلدى.

2019-يىلدىن باشلاپ ، بۇ ئاتالغۇ سىياسىي ھوقۇق ۋە بىر قىسىم مەركەزچىلەر تەرىپىدىن مەسخىرە سۈپىتىدە كەڭ كۆلەمدە قوللىنىلىپ ، سولچىل ۋە ئىلغار ھەرىكەتلەرنى يۈزەكى ۋە سەمىمىيەتسىز ئاكتىپلىق دەپ كەمسىتىلدى. بولۇپمۇ ئۇ كۆپ خىللىقنى ، باراۋەرلىكنى ۋە سىغدۇرۇشچانلىقىنى كەمسىتىش ئۈچۈن قوللىنىلدى. بەزى سولچىلار ئويغىنىشنى ئىشچىلار سىنىپىنىڭ ئىتتىپاقلىقىغا دەخلى قىلدى دەپ تەنقىدلەيدۇ. *ئويغىنىش* ۋە *كاپىتالىزىمنى ئويغىتىش* دېگەن بۇ سۆز كېيىن ئوتتۇرىغا چىقىپ ، سىياسىي جەھەتتە ئىلغار ئۇچۇرلارنى مالىيە مەنپەئەتى ئۈچۈن ئىشلىتىدىغان كارخانا ۋە ماركىلارنى تەنقىد قىلدى.

## كېلىپ چىقىشى ۋە ئىشلىتىلىشى
 ئافرىقا-ئامېرىكا ئىنگلىز تىلىنىڭ بەزى ۋاريانتلىرىدا *ئويغىنىش* *ئويغانغان* ئورنىدا ئىشلىتىلىدۇ ، بۇ ئادەتتىكى ئۆتمۈشتىكى *ئويغىنىش* شەكلى. بۇ *ئويغىنىشنىڭ* ئامېرىكىدا ئاساسىي ئېقىنغا ئايلانغان *ئويغىنىشقا* باراۋەر سۈپەت سۈپىتىدە ئىشلىتىلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. 
تۈر:سىياسەت
تۈر:يېڭى ئۇقۇم
تۈر:ئۇيغۇرچە
3 (سان)

*3*' ( **ئۈچ** ) بىر سان ، سان ۋە رەقەم . ئۇ 2 ۋە ئۇنىڭدىن كېيىنكى 4 نىڭ كەينىدىكى.
ناگاتا ئەپەندى

**ئوسادا ئائىلىسى** (ئۇيغۇرچە: **Osada-shi**, ياپونچە: 長田氏) — ياپونىيەدە مەشھۇر بولغان خانەدان، 平安 دەۋرىدە (794–1185) 三河 ناملىق رايوندا كۈچ قۇرغان.

## ئاساسىي ئۇچۇرلار

* ئائىلىنىڭ ئەسلى شەجىرىسى: 桓武平氏 (Kanmu Taira-shi) نىڭ 良兼 ۋە 良正 شاخهلىرى بىلەن باغلانغان.
* ئائىلىنىڭ بۇرۇنقى ياسىغۇچىسى: 平致頼 (Taira no Chikayori).
* ئاساسىي يەرلىرى: 尾張 ناملىق رايون (Owari no kuni).

## تارىخ

* 桓武平氏 نىڭ ئەۋلادلىرىدىن بولغان 平致頼 ئوسادا نامىنى ئىشلىتىپ، 尾張 رايونىدا ئائىلە كۈچىنى قۇرغان.
* 平治 ناملىق يۇرۇشلarda 長田忠致 (Osada Tadatomo) ئۆزىنىڭ ئىگىسى 源義朝 (Minamoto no Yoshitomo) غا دۆلەتسىزلىك قىلغان.
* بۇنىڭدىن كېيىن، 忠致 ۋە ئوغلى 景致 (Keiji) 源頼朝 (Minamoto no Yoritomo) بىلەن مۇناسىۋەت قۇرماقچى بولغان، بىراق 頼朝 ئۇلارغا ئىشىنمەي، ئاخىرى جازالىغان.
* بۇنداق بولغاچقا، ئوسادا ئائىلىسىنىڭ ئەسلى چوڭ شاخهلىرى توختاپ قالغان.
* ئەمما 忠致 نىڭ ئاكاسى 長田親致 (Osada Chikaji) نىڭ ئەۋلادلىرى كېيىن 德川家康 (Tokugawa Ieyasu) غا خىزمەت قىلىپ، 永井 ئائىلىسى (Nagai-shi) نى قۇرغان.

## ئىزاھات

# 『尊卑分脈』 — ياپونىيەدىكى ئائىلە-شىجىرە كىتابى.
# 野間، 美浜町大字野間، 新松下 قاتارلىق يەر ناملىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىك.
# 長田屋敷跡 美浜町新松下 قاتارلىق يەرلەردە بار.
# 長田親致 نىڭ ئەۋلادلىرى 永井 ئائىلىسىنى قۇرۇپ، 德川幕府 غا خىزمەت قىلغان.

## مۇناسىۋەتلىك بەتلەر

* 平氏
* 源氏
* 德川家康
* 永井氏

## سىرتقى ئۇلانمىلار

* جاپونچە ۋىكىپېدىيە — 長田氏
تۈر:Japan
تۈر:Aichi
تۈر:Japanese Family
جىنىس قىرغىنچىلىقى

جىنىس  قىرغىنچىلىقى ( Gendercide) ياكى جىنىس ئايرىمىسى مەلۇم جىنسلىق كىشىلەرنى سىستېمىلىق ۋە پىلانلىق ئۆلتۈرۈشنى كۆرسىتىدۇ.

بۇ ئاتالغۇ جىنس سەۋەبىدىن زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىلارغا قارىتىلغان ھۇجۇم ۋە قاتىللىقنىڭ ئومۇمىي ئۇقۇملىرى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇپ ، ئەر-ئاياللارغا قارىتىلغان زوراۋانلىق كىشىلىك ھوقۇق تىرىشچانلىقى بىلەن ھەل قىلىنغان مەسىلە. جىنسى قىرغىنچىلىق كەڭ كۆلەملىك قاتىللىق قىلىشتىكى «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» دېگەن سۆز بىلەن ئوخشاش. قانداقلا بولمىسۇن ، جىنس ئايرىمىسى پەقەت بىرلا جىنسنى نىشان قىلىدۇ. سىياسىي-ھەربىي رامكا تارىختىن بۇيان ئاياللار ئۆلتۈرۈش بىلەن ئاندروئىد ئوتتۇرىسىدا قوراللىقلارنى باشقۇرىدىغان بۆلۈنۈشنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. جىنس تاللاش سىياسىتى ئۇلارنىڭ ئىجتىمائىي ئىقتىسادىي ئەھمىيىتى سەۋەبىدىن جىنىسلىقلارغا قارىتىلغان زوراۋانلىقنى كۆپەيتىدۇ. بەزى مەدەنىيەت ۋە دىنىي كەيپىياتلار دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا جىنس ئايرىمىچىلىقىنىڭ كۆپ خىل ئەھۋاللىرىغا تۆھپە قوشتى.
تېتىقىسىز سۈنئىي ئەقىل

thumb|راك ئەيسا ئەلەيھىسالام (تېتقىسىز س ئە مەھسۇلاتى)
 «**تېتىقىسىز سۈنئىي ئەقىل** » ۋە ياكى "تېتىقسىز س ئە" (ئېنگلىزچە:AI slop، يەنى ئەخلەت سۈنئىي ئەقىل دېگەن مەنىدە)  كۆپىنچە ئاددىيلا « **تېتىقسىز سە** » بولۇپ ، سۈنئىي ئەقىل بىلەن ياسالغان تۆۋەن سۈپەتلىك تاراتقۇ مەزمۇنلارنىڭ ئاتالغۇسىدۇر. ئۇ ئۆزىگە خاس تىرىشچانلىقنىڭ كەملىكى بىلەن خاراكتېرلەنگەن بولۇپ ، ھازىر ئۇ ھەددىدىن زىيادە كۆپ مىقداردا ھاسىل قىلىنىۋاتىدۇ. 2020-يىللاردا ياسالغان بۇ ئاتالغۇنىڭ « ئەخلەت خەت » كە ئوخشايدىغان يېقىشلىق مەنىسى بار. تېتقىسىز س ئە مىسالىدىن مەسلەن مۈڭگۈزى بار بېلىق، قۇيرۇقى بار ئىنسان. تېتىقسىز سۈنئىي ئەقىل ئاساسەن ھېچقانداق مەنتقىسىز، رىئاللىغا، فىزىكىغا ماس كەلمەيدىغان، خىيالىۋى، ئاجايىپ-غارايىپ س ئە بىلەن ياسالغان ئويدۇرما تاراتقۇ مەزمۇنلىرىدۇر. 

**تېتىقىسىز سۈنئىي ئەقىل** «رەقەملىك قالايمىقانچىلىق» ، «تولدۇرغۇچى مەزمۇن"، "سۈرئەت ۋە مىقدارنى ماددا ۋە سۈپەتتىن مۇھىم ئورۇنغا قويۇش» ،  ۋە « ئىجتىمائىي تاراتقۇ ، سەنئەت ، كىتاب ۋە [...] ئىزدەش نەتىجىسى» دىكى «ناچار ياكى كېرەكسىز سۈنئىي ئەقىل» دەپ ئېنىقلىما بېرىلگەن. 

نيۇ-يورك شەھەرلىك ئۇنىۋېرسىتېتنىڭ پەلسەپە پروفېسسورى جوناتان گىلمور بۇ ماتېرىيالنى «ئاجايىپ  ، رېئال ئۇسلۇب» بار دەپ تەسۋىرلەپ ، كۆرۈرمەنلەرنىڭ نېرۋا سېستىمىسنىڭ بىر تەرەپ قىلىشى ئاسان دەپ قەيىت قىلغان. 
thumb|مېتا تېتىقسىز س ئە ھاسىلاتى، "راك ئەيسا ئەلەيھىسالام"
تۈر:سۈنئىي ئىدىراك
تۈر:تېخنىكا
تۈر:ئاتالغۇ
چارلىز جامىس كىرك

thumb|چارلى كىرك
**چارلىز جامىس كىرك** (1993-يىلى 10-ئاينىڭ 14-كۈنىدىن 2025-يىلى 9-ئاينىڭ 10-كۈنىگىچە) ئامېرىكىلىق ئوڭ قانات سىياسىي پائالىيەتچى ، ئاپتور ۋە ئاخبارارتچى. ئۇ 2012-يىلى مۇتەئەسسىپ تەشكىلات "بۇرۇلۇش نۇقتىسى ئا ق ش [Turning Point USA (TPUSA)] نى قۇرغان ۋە ئۇنىڭ ئىجرائىيە مۇدىرى بولغان. ئۇ بۇرۇلۇش نۇقتىسى ھەرىكىتىنىڭ باش ئىجرائىيە ئەمەلدارى (CEO) ۋە دۆلەت سىياسىتى كېڭىشىنىڭ ئەزاسى بولغان. *«ۋاشىنگىتون پوچتىسى» گېزىتى* ئۇنى كېيىنكى يىللىرىدىكى «ئوڭ تەرەپتىكى ئەڭ داڭلىق ئاۋازلارنىڭ بىرى» دەپ تەسۋىرلىدى. كىرك ۋاپات بولغاندا 31-ياشقا كىرگەن بولۇپ، توي قىلغان ۋە بىر قىز ئىر ئوغۇل ئىككى بالىسى بار ئىدى. 

چارلىزكىرك ئىللىنويىس شىتاتىنىڭ چىكاگو شەھەر ئەتراپىدىكى ئارلىڭتون ئېگىزلىكى ۋە ئىستىقبال ئېگىزلىكىنىڭ رايونىدا تۇغۇلۇپ چوڭ بولغان. تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپتە ، كىرك ئاكتىپلىق بىلەن سىياسەت بىلەن شۇغۇللىنىپ ، مارك كىرك (مۇناسىۋىتى يوق) ۋە ئۇنىڭ ئامېرىكا كېڭەش پالاتاسىنىڭ پائالىيىتىنى ۋە كامپانىيەسىنى قوللىدى ، شۇنداقلا مەكتىپىنىڭ ئاشخانىسىنىڭ باھاسىنىڭ ئۆسۈشىگە قارشى پائالىيەت ئېلىپ باردى. ئۇ چاي پارتىيىسىنىڭ ئەزاسى بىل مونتگومېرىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان شۇنداقلا پۈتۈن كۈنلۈك سىياسىي پائالىيەت بىلەن شۇغۇللىنىشتىن ۋاز كېچىشتىن بۇرۇن خارپېر ئىنىستىتۇتىغا قىسقا ۋاقىت ئوقۇغان. 2012-يىلى ، كەرك مۇتەئەسسىپ ئوقۇغۇچىلار تەشكىلاتى TPUSA نى قۇرۇپ ، فوستېر فىرىسقا ئوخشاش ئىئانە قىلغۇچىلارنىڭ قوللىشى بىلەن تېز تەرەققىي قىلدى.

## قەستكە ئۇچرىشىش ۋە ئۆلۈمى
 2025-يىلى 9-ئاينىڭ 10-كۈنى ، يۇتا ۋادىسى ئۇنۋېرسىتىتىدا «ئامېرىكا قايتىپ كېلىش ساياھىتى» دەپ ئاتالغان TPUSA پائالىيىتى ئۈچۈن باشقىلارنىڭ سۇئالىغا جاۋاپ بېرىش ئۈچۈن سەھنىدە تۇرغاندا ،  كىركنىڭ بوينىغا ئوق تېگىپ ئۆلتۈرۈلگەن. ئېتىشىش پائالىيەت باشلىنىپ 20 مىنۇتتىن كېيىن كەچ سائەت 12 دىن 20 مىنۇت ئۆتكەندە يۈز بەرگەن. ئېتىشىش يۈز بەرگەندە خاتىرىلەنگەن كۆرۈنۈشلەردە ئۇنىڭ سۆزلەۋاتقاندا ئەسلىگە كەلگەنلىكى ۋە بوينىدىن توننىلاپ قان ئېقىۋاتقانلىقى كۆرسىتىلدى. ئۇنىۋېرسىتېت باياناتچىسى كېيىن بىر گۇماندارنىڭ قاماقتا ئىكەنلىكىنى ، ئەمما بۇ كىشىنىڭ ئوق چىقارغۇچى ئەمەسلىكىنى قارار قىلدى.

كىرك ئورېمدىكى تىمپانوگوس رايونلۇق دوختۇرخانىغا ئېلىپ بېرىلىپ ، شۇ كۈنى بەخىتكە قارىشى 31 ياشتا ۋاپات بولغان. ئۇنىڭ ئۆلۈمى دونالد ترامپ تەرىپىدىن نىيۇيورك ۋاقتى چۈشتىن كېيىن 4:40 دە ئاشكارا ئېلان قىلىنغان. بۇ خەۋەر ھەقىقەت ئىجتىمائىي ئالاقە تورىدا يېزىلغان ، كېيىن كەركنىڭ باياناتچىسى تەرىپىدىن دەلىللەنگەن.
قائم‌شهر

قائم‌شهر مازانداران ئۆلكىسى ۋە شىمالىدىكى ئىران ۋە قەيمشاھار ناھىيىسى نىڭ مەركىزىگە جايلاشقان. 1979-يىلدىكى ئىران ئىنقىلابى دىن ئىلگىرى ، ئۇ شاھى دەپ ئاتالغان.غېمشاھر مازانداران سانائەت ۋە ئېكىسپورت نىڭ مەركىزى ۋە ئىران نىڭ مۇھىم قاتناش ، دېھقانچىلىق ، ساياھەت ، كانچىلىق ۋە سانائەت شەھەرلىرىنىڭ بىرى.

تەبىئىي قوپاللىق جەھەتتە ، قەيمشاھر ئالبورز تاغ تىزمىسى نىڭ تۈزلەڭلىك ۋە ئېتىكىدىن ئىبارەت ئىككى رايونغا بۆلۈنگەن بولۇپ ، دېڭىز يۈزىدىن 51 مېتىر ئېگىز. قەيسەرنىڭ ئىراننىڭ مۆتىدىل ۋە نەم ھاۋاسى بار. كۆپىنچە يىللاردا ، قىش پەسلى قامشاھاردىكى يىللىق ھۆل-يېغىننىڭ يېرىمىنى تەمىنلەيدۇ ، ياز بولسا قامشاھاردىكى ئەڭ ئاز يامغۇر پەسلى. قائم‌شهر دىكى ئوتتۇرىچە ھۆل-يېغىن مىقدارى 850 مىللىمېتىر. . ئەڭ يېڭى توغرا جۇغراپىيىلىك سانلىق مەلۇماتقا قارىغاندا ، قەيمشاھر شىمالىي ئىران دىكى ئەڭ چوڭ شەھەرلەرنىڭ بىرى. 
قەيسەر خەلقى تابارى مىللىتى  ۋە مازاندارانى تىلى.قەيمشاھر خەلقى مازاندارانى تىلى نىڭ شىۋىسىنىڭ بىرى بولغان قەيمشاھرى شىۋىسى نى سۆزلەيدۇ.

ھجرىيە 1314-يىلى 9-ئايدا.مىنىستىرلار كېڭىشىنىڭ تەستىقى بىلەن ، رىزا شاھنىڭ تۇغۇلغان جايى ساۋادكۇخنىڭ يېنىغا جايلاشقان بۇ شەھەرنىڭ ئىسمى *شاھىغا* ئۆزگەرتىلدى.  ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى ئاخىرلاشقاندىن كېيىن ، غېمشاھارنىڭ تەرەققىياتى داۋاملىشىپ ، نوپۇسنىڭ كۆپىيىش مەركىزىگە ئايلاندى. 1979-يىلدىكى ئىنقىلاب جەريانىدا ، *شاھى* *غامشاھر* دەپ ئۆزگەرتىلگەن.

غېمشاھر تېھران بىلەن شىمال ۋە شەرقىي شىمالنى ئىككى خىل يول ئارقىلىق تۇتاشتۇرىدىغان جۇغراپىيىلىك ئىستراتېگىيىلىك شەھەر بولۇش سۈپىتى بىلەن ئالاھىدە مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە . ئېيتىشلارغا قارىغاندا ، ھەر يىلى بەش مىليون يولۇچى بابولسار پورتى ئارقىلىق دېڭىز چېگراسىغا تۇتىشىدىغان فىرۇزۇكۇ-قايمشاھر يولىنى بويلاپ ساياھەت قىلىدىكەن.   بۇشەھەر ئىراننىڭ ساياھەت مەركەزلىرىنىڭ بىرى دەپ قارىلىپ ، نۇرغۇنلىغان ساياھەت نۇقتىلىرى بار. *تالېگانى مەيدانىدىكى سائەت مۇنارى* غېمشاھنىڭ سىمۋولى.
## مەنبەلەر
ساری

**ساری** ئىراننىڭ سابىق پايتەختى ۋە مەركىزى ۋە نوپۇسى ئەڭ كۆپ شەھەر مازانداران ئۆلكىسى بولۇپ ، ئىراننىڭ پايتەختى تېھراننىڭ شەرقىي شىمالىغا 250 كىلومىتىر كېلىدۇ.https://web.archive.org/web/20250210135949/https://saricity.ir/

## مەنبەلەر
چوڭ سۈتلۈك ئوت

## چوڭ سۈتلۈك ئوت
چوڭ سۈتلۈك ئوت بولسا ئۆسۈملۈكنىڭ يىلتىزلىق پۈتۈن چۆپى بولۇپ يۆتەل پەسەيتىش قاتارلىق خۇسۇسىيىتى بار.

ئۇيغۇرچە نامى چوڭ سۈتلۈك ئوت

ئەرەبچە نامى سوسفەندى

ئىنگلىزچە Garden Euphorbia Herb

خەنزۇچە نامى 飞扬草

پارسچە نامى شىرگىيا-شيرىك

ئوردۇچە نامى دەۋىلى

تەبىئىتى ئىككىنچى دەرىجىدە قۇرۇق ئىسسىق

## چۈشەندۈرۈشى
چوڭ سۈتلۈك ئوت بولسا سۈتلۈك ئوت ئائىلىسىدىكى بىر يىللىق سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك بولسا ئۆسۈملۈكنىڭ يىلتىزلىق پۈتۈن چۆپى بولۇپ. يوپۇرمىقى ئاجىز كېلىدۇ. تەمى چۈچۈمەل، تاغ باغرى، يول بويلىرى، چاتقاللىقلار ئارىسىدا ئۆسىدۇ. كۆپىنچە قۇملۇقلار تۆپىلىرىدە بولىدۇ. جۇڭگونىڭ شەرقى جەنۇبىي ئۆلكىلىرى ۋەتىنىمىزنىڭ خوتەن، قەشقەردىن ۋە دۇنيانىڭ ئىسسىق بەلباغ رايونلىرىدىن چىقىدۇ.

شەكلى

ئۆسۈملۈكنىڭ غولى قاتتىق تىكەنلەر بىلەن قاپلانغان، ئادەتتە تۈۋى قىسمىدىن شاخلايدۇ. شاخلىرى ئوچۇق قىزىل رەڭلىك ياكى سۇس سۆسۈن رەڭلىك بولىدۇ. يەر بېغىرلاپ ئۆسىدۇ. ئۇزۇنلۇقى15-45 سانتىمېتىر كېلىدۇ. يوپۇرمىقى ئىنچىكە، ئۇدۇل ئۆسىدۇ. ھەرە چىشىغا ئوخشاش چىشلىرى بولىدۇ. ياكى بىر نەچچە گىرۋەكلىك كېلىدۇ. ئۇچى ئۇچلۇق، تۈۋى يۇمىلاق، ئوتتۇرىسىدا بىر دانە رەڭلىك داغ بار. ئىككى يۈزى قىسقا، يۇمران تۈكچىلەر بىلەن قاپلانغان. ئارقا يۈزىدە تومۇر بويلاپ تۈكچىلەر زىچ ئۆسكەن، ئۇرۇقى توخۇمسىمان تۆت قىرلىق، يىل بويى گۈلى ئىچىلىدۇ. گۈلى ئۇششاق، كۆپ بولىدۇ.

## خۇسۇسىيىتى
غەيرىي تەبىئىي بەلغەم خىلىتنى، ھۆل سوغۇق كەيپىياتنى تەڭشەش، ماددىلارنى يۇمشىتىش، بەلغەم بوشىتىش، يۆتەل پەسەيتىش قاتارلىق خۇسۇسىيىتى بار.

خاس تەسىرى

غەيرىي تەبىئىي بەلغەم خىلىتىنى تەڭشىگۈچى دورىلار

ئەكس تەسىرى

ئۈچەيگە زىيان قىلىدۇ.

## ئۈنۈملۈك تەركىبى
پۈتۈن چۆپنىڭ تەركىبىدە فلاۋون گىلىكوزىدى، تاراكسېرول (Taraxerol) B-ئامىرىن (B-Amyrin). B-ستوستېرول (B-Sitosterol) ئېئللاگىك كىسلاتاسى (Eillagic acid) قاتارلىقلار بار.

فارماكولوگىيەلىك تەسىرى

چوڭ سۈتلۈكئوتنى سىناق قىلىش ئۈچۈن چىشى چوشقىغا بەرگەندە سۈت بېزىنىڭ تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈپ، سۈت ئاجرىتىپ چىقىرىشنى كۈچەيتكەن، يەنە مەلۇم دەرىجىدە سۈيدۈك ماڭدۇرۇش، ئىچنى سۈرۈش تەسىرىمۇ بار، لېكىن باكتېرىيەگە قارشى تەسىرى يوق.

## ئىشلىتىش ئۇسۇلى
1. چوڭ سۈتلۈكئوت 5 گىرام، روم بەدىيان 5 گىرام، سېرىق چېچەك10 گىرام، دورىلارنى قائىدە بويىچە قاينىتىپ تەرلەنسە تەر تۆشۈكچىلىرىنى ئېچىپ زۇكامغا شىپا بولىدۇ.

2. سۈتلۈكئوتتىن 5 گىرام ئېلىپ قەلەمپۇر قايناتمىسى بىلەن قوشۇپ ئىچسە ھۆل سوغۇقتىن بولغان يۆتەل ۋە كونا زىققا كېسىلىگە مەنپەئەت قىلىدۇ.

## دورىلىق ئورنى
ئۆسۈملۈكنىڭ يىلتىزلىق پۈتۈن چۆپى.

## مىقدارى
5-7 گرامغىچە

## ساقلاش
قۇرۇتۇپ ساقلىنىدۇ

## تۈزەتكۈچىسى
بادام يېغى

## ئورۇنباسارى
كىچىك سۈتلۈكئوت

## ۋەكىل خاراكتېرلىك پىششىق دورا ياسالمىسى
شەربىتى موسەپپى خون، سىپوپى قابىز.

## كېسەللىك مىسالى
يۆتەل، زۇكام، كالتە يۆتەل، تارتىشىپ قېلىش، نەپەس يولى كېسەللىكلىرىگە ئىشلىتىلىدۇ.

مەنبە : ئۇيغۇر تېبابىتى خام دورىلار ئىلمى بىرىنچى توم

تەمىنلىگۈچى: ھەكىم ئەلى
دېموگرافىيە

دېموگرافىيە ياكى  دېموگرافى نوپۇس ئىلمى دەپمۇ ئاتىلىدىغان نوپۇس (قەدىمكى يۇنانچە δῆμος démos ، كىشىلەر + γραφή گرافىك ، يېزىق) دىن كەلگەن بولۇپ ، يەر شارى ياكى يەككە نوپۇسنىڭ قۇرۇلمىسى ، ئورنى ۋە ھەرىكەتچان ئالاھىدىلىكىنى تەتقىق قىلىش. ئۇ گرېتسىيەنىڭ demos (كىشىلەر) ۋە گرافېين (يېزىش) سۆزىدىن كەلگەن. ئىلىم-پەننىڭ بۇ تارمىقى تۇغۇلۇش ، ئۆلۈش ، كۆچۈش ۋە قېرىشنى تەتقىق قىلىدۇ. نوپۇس جۇغراپىيەسىنىڭ «نوپۇس جۇغراپىيەسى» دەپ ئاتىلىدىغان تارماق تارمىقىغا سىزىلغان. ئۇ يەنە نوپۇس دائىرىسىدىكى شەخسلەرنىڭ مىللىي كېلىپ چىقىشىنى تەكشۈرىدۇ.
2025-يىللىق نوبېل مۇكاپاتى

## 🏅 2025-يىللىق نوبېل مۇكاپاتى
2025-يىلىدىكى نوبېل مۇكاپاتلىرى شۋېتسىيەدە جايلاشقان نوبېل فوندى تەرىپىدىن ئېلان قىلىندى. مۇكاپاتلار 6 ئالىي ساھەلەردە بېرىلدى: فىزىكا، خىمىيە، تىببىيەت، ئەدەبىيات، تىنچلىق ۋە ئىقتىساد پەنلىرى.
سانائې تاكائىچى (سىياسى ئەرباب)

**سانائې تاكائىچى  ياكى ساناي تاكايىچى**(ياپونچە: 高市早苗، *تاكايچى ساناي*؛ 1961-يىلى 3-ئاينىڭ 7-كۈنى تۇغۇلغان) ياپونىيەلىك سىياسەتچى، 2025-يىلى 10-ئايدىن باشلاپ لىبېرال دېموكراتلار پارتىيىسىنىڭ رەھبىرى بولغان، 2025-يىلى 10-ئاينىڭ 21-كۈنىدىن باشلاپ ياپونىيە باش ۋەزىرى بولغان. تاكائىچى 1993-يىلىدىن باشلاپ ئاۋام پالاتاسىنىڭ ئەزاسى بولۇپ، شىنزو ئابې ۋە فۇمىئو كىشىدا باش ۋەزىر بولغان مەزگىلدە ھەر خىل مىنىستىرلىق ۋەزىپىلىرىنى ئۆتىگەن. ئالفىرە ئابلەتمۇ سانائى تاكائىچىنىڭ كابېنتىدا ئورۇن ئالغان.
ئىلھام توختى

ئىلھام توختى 1969-يىلى 10-ئاينىڭ 25-كۈنى قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى ئاتۇشتا تۇغۇلغان.

بېيجىڭ مەركىزى مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ دوتسېنتى، ئىقتىسادشۇناس ئىلھام توختى 2014-يىلى 1-ئاينىڭ 15-كۈنى بېيجىڭدىكى ئۆيىدىن تۇتۇپ كېتىلىپ، شۇ يىلى 9-ئاينىڭ-23-كۈنى ئۈرۈمچى ئوتتۇرا سوت مەھكىمىسى تەرىپىدىن «بۆلگۈنچىلىك» ۋە «دۆلەتنى پارچىلاش» جىنايىتى بىلەن مۇددەتسىز قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغان.
بېن ۋە جېررىنىڭ

**بېن ۋە جېررىنىڭ ئۆي ئىشلىرى شىركىتى**، سودا قىلىدىغان ۋە ئادەتتە **بېن ۋە جېررىنىڭ** دەپ ئاتىلىدىغان، مۇزقايماق، توڭلىتىلغان قېتىق ۋە شوربېت ئىشلەپچىقىرىدىغان ئامېرىكا شىركىتى. 1978-يىلى ۋېرمونت شىتاتىنىڭ بېرلىڭتون شەھىرىدە قۇرۇلغان بۇ شىركەت بىر قانچە ئون يىل ئىچىدە يەككە مۇزقايماق دۇكىنىدىن كۆپ دۆلەتلىك ماركىغا ئايلانغان. بۇ شىركەت 2000-يىلى ئەنگىلىيەنىڭ كۆپ دۆلەتلىك كومپونېنت Unilever شىركىتىگە سېتىلغان، ئەمما مۇستەقىل تارماق شىركەت سۈپىتىدە پائالىيەت 
ئېلىپ بارىدۇ. ئۇنىڭ ھازىرقى باش ئورگىنى ۋېرمونت شىتاتىنىڭ جەنۇبىي بېرلىڭتون شەھىرىدە، زاۋۇتى ۋاتېربۇرى، ۋېرمونت شەھىرىدە.
براۋمنىڭ

**براۋم شىركىتى** ئامېرىكىدىكى مۇزقايماق دۇكىنى ۋە تېز تاماق رېستورانلىرى زەنجىرى. ئوكلاخوما شەھىرىدە جايلاشقان براۋمنىڭ 1968-يىلى ئوكلاخوما شەھىرىدە ۋىليام ھېنرى «بىل» برائۇم تەرىپىدىن قۇرۇلغان. بۇ شىركەت 5 ئىشتاتتا، ئاساسلىقى جەنۇبىي ئامېرىكادا، يەنى ئوكلاخوما ۋە تېكساس نىڭ غەربىي جەنۇبىي ئوتتۇرا ئىشتاتلىرىدا 300 دىن ئارتۇق رېستوراننى باشقۇرىدۇ.
برۇستېرنىڭ مۇزقايمىقى

**برۇستېرنىڭ مۇزقايماق شىركىتى**، يەنە **برۇستېرنىڭ ھەقىقىي مۇزقايمىقى** ياكى **برۇستېر** دەپمۇ ئاتىلىدۇ، پېنسىلۋانىيە شىتاتىنىڭ بىرىجۋاتېر شەھىرىدە جايلاشقان ئامېرىكا مۇزقايماق دۇكانلىرى زەنجىرى. ئۇلارنىڭ ئاساسلىق تىجارەت رايونى مىسىسىپى دەرياسى نىڭ شەرقىدىكى كۆپ قىسىم ئۆلكىلەردە. شىركەتنىڭ ئاساسلىق مەھسۇلاتلىرى مۇزقايماق ۋە توڭلىتىلغان قېتىق دىن ئىبارەت. مۇزقايماق مۇز كرىستاللىرىنىڭ شەكىللىنىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن ھەر بىر دۇكاندا سۈت ئاساسلىق ئارىلاشمىسى 
بىلەن يەرلىكتە ياسىلىدۇ. 22 ئۆلكىدە، گۋىئانا ۋە جەنۇبىي كورېيەدە 200 مۇستەقىل دۇكان بار.
ئابلىز شاكىر

## ھاياتى
مۇقام تەتقىقاتچىسى، مۇقام ئورۇنلىغۇچى، داڭلىق ناخشىچى، سازەندە ئابلىز شاكىر 1941-يىلى غۇلجىدا تۇغۇلغان.

ئابلىز شاكىر 2025-يىلى 11-ئاينىڭ 5-كۈنى ۋاپات بولدى.

## ئىش ئىزلىرى
قىرال يوق (نامايىش)

«قىرال يوق» ناملىق نامايىشلار — 2025-يىلى 18-ئۆكتەبىر كۈنى، كۆپ قىسىمى ئامېرىكىدا ئۆتكۈزۈلۈشى پىلانلانغان، داانىلد ترامپنىڭ ئىككىنچى قېتىملىق ھۆكۈمىتى مەزگىلدە باشقۇرغان سىياسىتى ۋە ھەرىكەتلىرىگە قارشى ئۆتكۈزۈلىدىغان كۆپ سانلىق نامايىشلار توپلىمىدۇر. بۇ نامايىشلار 2025-يىلى ئىيۇن ئايدا ئۆتكۈزۈلگەن «قىرال يوق» نامايىشلىرىنىڭ داۋامىدۇر. تەخمىنەن 2,500 جاي، جۈملەدىن ۋاشىنگتون شەھىرىدىكى مىللىي باغچىدا پائالىيەتلەر پىلانلانغان بولۇپ، زور مىقداردا كىشى قاتنىشىشى كۈتۈلمەكتە. ۋاشىنگتوندىكى نامايىشنى تەشكىللىگەن گۇرۇپپا ھەققىدە، ۋاكالەتخانىلار رەئىسى مايىك جانسون بۇ گۇرۇپپىنى «ئامېرىكىغا قارشى» دەپ باھالىغان.
دۆلەتلىك ئىران تەبىئىي گاز شىركىتى

**ئىران دۆلەتلىك تەبىئىي گاز شىركىتى** دۆلەت ئىگىدارچىلىقىدىكى ئىران تەبىئىي گاز تارقىتىش شىركىتى بولۇپ ، ئۇ تەبىئىي گازنى پىششىقلاپ ئىشلەش ، يەتكۈزۈش ۋە تارقىتىش ساھەسىدە تىجارەت قىلىدۇ ھەمدە نېفىت مىنىستىرلىكى قارمىقىدىكى تۆت شىركەتنىڭ بىرى. بۇ شىركەت 1965-يىلى دۆلەتلىك ئىران نېفىت شىركىتى تەرىپىدىن قۇرۇلغان بولۇپ ، دەسلەپكى مەبلىغى 25 مىليارد رىيال.

بارماق | ئوڭ | ئىراننىڭ تەبىئىي گاز زاپىسى دۇنيادىكى ئومۇمىي ساننىڭ% 15. ئىران گاز ئېكسپورت قىلىدىغان دۆلەتلەر مۇنبىرى نىڭ قۇرغۇچى ئەزاسى.

بۇ شىركەت ئىران ھۆكۈمىتىنىڭ ئىگىدارچىلىقىدا بولۇپ ، گەرچە دۆلەت ئالدى قوشۇلغۇچىسى بولسىمۇ ، ئەمما دۆلەتلىك تەبىئىي گاز شىركىتى ۋە ئىران نېفىت مىنىستىرلىكى قارمىقىدىكى باشقا ئۈچ شىركەتنىڭ پاي چېكىنىڭ ھەممىسى ھەتتا بىر قىسمى ئىران خەلقىگە پاي چېكى ياكى دەسلەپكى ئاكسىيە شەكلىدە تارقىتىلمىغان.

## تارىخ
دۆلەتلىك ئىران تەبىئىي گاز شىركىتى 1964-يىلى ئىران دۆلەتلىك نېفىت شىركىتى تەرىپىدىن قۇرۇلغان. ھازىر ، ئىران دۆلەتلىك تەبىئىي گاز شىركىتى ئوتتۇرا شەرق دىكى ئون چوڭ تەبىئىي گاز شىركىتىنىڭ بىرى ۋە نېفىت مىنىستىرلىكىنىڭ تارىخى 50 يىلدىن ئاشقان تۆت ئاساسلىق شىركەتنىڭ بىرى ، ئۇ ئىران ئېھتىياجلىق بولغان يېقىلغۇنىڭ% 75 تىن كۆپرەكىنى تەمىنلەشكە مەسئۇل. ھازىر ، ئىران دۆلەتلىك تەبىئىي گاز شىركىتىنىڭ رەسمىي خىزمەتچىسى 18000 دىن ئاشىدۇ ، بىر ئاز غەيرىي رەسمىي ئىشچىلار بار.

## ئىشلەپچىقىرىش نىسبىتى
ئىران دۆلەتلىك نېفىت شىركىتى 

## تارماق شىركەتلەر

* ئىران تەبىئىي گاز يەتكۈزۈش شىركىتى
* ئىران تەبىئىي گاز قۇرۇلۇش ۋە تەرەققىيات شىركىتى
* ئىران تەبىئىي گاز ئېكسپورت شىركىتى
* ئىران تەبىئىي گاز ساقلاش شىركىتى

## مۇناسىۋەتلىك ئىزدەشلەر

* ئىران دۆلەتلىك نېفىت شىركىتى

## مەنبەلەر
يەھۇدىي دۆلىتى (كىتاب)

يەھۇدىي دۆلىتى (*Der Judenstaat)*

(ئىسرائىلىيە دۆلىتىنىڭ قۇرۇلۇشىغا ئاساس سالغان مۇھىم كىتاب)

ئاپتورى: تېئودور ھېرزل

ئېنگلىزچىدىن ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلغۇچى: دوكتور ئابدۇشۈكۈر ئابدۇرېشىت

تەھرىرلەر: دوكتور ئادىلجان ئەرئۇيغۇر ۋە پروفېسسور ئالىمجان ئىنايەت

مەسئۇل مۇھەررىر: ئۇيغۇر كۆكئارت

ئېنگلىزچە نۇسخىسىنىڭ نەشرى ھەققىدە

بۇ نەشرى 1988-يىلى تۇنجى قېتىم نەشر قىلىنغان بولۇپ، ئەسلىدە 1946-يىلى ئامېرىكا زىئونىست جىددىي ئىشلار كېڭىشى تەرىپىدىن نيۇيوركتا نەشر قىلىنغان ئەسەرنىڭ قىسقارتىلمىغان، ئۆزگەرتىلمىگەن قايتا نەشرىدۇر. بۇ نەشر 1943-يىلى سكوپۇس نەشرىيات شىركىتى تەرىپىدىن نيۇيوركتا نەشر قىلىنغان تەرجىمىگە ئاساسلانغان. بۇ تەرجىمە بولسا ئۆز نۆۋىتىدە «يەھۇدىي دۆلىتى» نىڭ تۇنجى ئىنگلىزچە نەشرىگە- يەنى، سىلۋى د’ئاۋىگدور (Sylvie d’Avigdor) تەرىپىدىن تەرجىمە قىلىنىپ، 1896-يىلى لوندوندىكى ناتت نەشرىياتىدا چىققان نۇسخىسىغا ئاساسەن تەييارلانغان. ھېرزل بۇ ئەسەرنى ئەسلىدە «دېر جۇدېنستاتت»(Der Judenstaat) يەنى «يەھۇدىي دۆلىتى» دېگەن ماۋزۇ بىلەن 1896-يىلى ۋيېنادا نەشر قىلغان.

«يەھۇدىي دۆلىتى» ئامېرىكا زىئونىست جىددىي ئىشلار كېڭىشى تەرىپىدىن ئۆزىنىڭ تەركىبىي تەشكىلاتلىرى ئۈچۈن «دېر جۇدېنستاتت» نىڭ 1896-يىلى 14-فېۋرالدا ۋيېنادا نەشر قىلىنغانلىقىنىڭ 50 يىللىق خاتىرىسى مۇناسىۋىتى بىلەن نەشر قىلىنغان. «يەھۇدىي دۆلىتى» نىڭ سكوپۇس نەشرىيات شىركىتى تەرىپىدىن چىقىرىلغان قايتا تەكشۈرۈلگەن تەرجىمىسى، بۇ كىتابنىڭ مۇھەررىرى جاكوب م. ئالكوۋ تەرىپىدىن قايتا تەھرىرلەنگەن. تەرجىمىھال ئالېكس بېيننىڭ «تېئودور ھېرزل» ناملىق كىتابىدىن قىسقارتىلغان بولۇپ، ئۇنى ئامېرىكا يەھۇدىي نەشرىياتى جەمئىيىتى نەشر قىلغان. بىبلىيوگرافىيە ۋە يىلنامىلىرى زىئونىست ئارخىپ ۋە كۇتۇپخانىسى تەرىپىدىن تەييارلانغان.

ئامېرىكا زىئونىست جىددىي ئىشلار كېڭىشى لوئىس لىپسكى ئەپەندىگە ۋە يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان بارلىق تۆھپىكارلارغا چوڭقۇر مىننەتدارلىق بىلدۈرىدۇ.

كىتابنىڭ پ د ف نۇسخىسىنى بۇ ئۇلىنىشتىن چۈشۈرۈپ ئوقۇڭ: يەھۇدىي دۆلىتى

يەھۇدى دۆلىتى كىتابىنىڭ ئىنگىلىزچە نۇسخىسىنى بۇ ئۇلىنىشتىن چۈشۈرۈپ ئوقۇڭ: A Jewish State
بىريانى (تاماق)

بىريانى جەنۇبى ئاسىيادا (ھىندىستان، پاكىستان، باڭلادىش، ئاففانىستان) كۆپ ئىستىمال قىلىنىدىغان، باسماتى گۈرۈچى ۋە ھەرخىل گۆشلەر (كالا، توخۇ، قوي)،  دورا-دەرمانلار بىلەن ئارلاشتۇرۇلۇپ تەييارلىندىغان دۇنياغا داڭلىق تائامدۇر. بىريانى جەنۇبى ئاسىيادا ناھايىتى ئالقىشلانغان تاماق بولۇپ، ئاساسلىقى مۇسۇلمانلار بىلەن كۆپرەك مۇناسىۋەتلىك. 

### ئالبۇم

ھۆججەت:Shrimp Biriyani.JPG|راكىق بىريانى
ھۆججەت:A home made plate of mutton biryani served with chicken kassa cooked in the bengali style.jpg|باڭلادىش ئۇسلۇبىدىكى بىريانى
ھۆججەت:Biryani Home.jpg|ئۆيدە ئەتكەن بىريانى
ھۆججەت:Biryani 3.jpg|بىريانى
ھۆججەت:Making Biryani of Lahore.jpg|لاھور بىريانىسى
ھۆججەت:Kolkata mutton biryani.jpg|بىريانى
ھۆججەت:Hyderabad biryani & naan.jpg|ھايدېرباد بىريانىسى
ھۆججەت:Kacchi Biryani 01.jpg|كاچچى بىريانىسى
ھۆججەت:Indian Cuisine - Biryani on 2017 stamp of India.jpg|ھىندىستان بىريانىسى
ھۆججەت:Mandi Biryani.jpg|ماندى بىريانىسى
ھۆججەت:Chicken Biryani.jpg|توخۇ گۆش بىريانىسى
ھۆججەت:Plate of Biryani Rice.jpg|بىريانى
ھۆججەت:Biryani from Kolkata 2.jpg|بىريانى
كېنتاكىي قىزدۇرۇلغان توخۇ (كېي ئەف س)

كېنتاكىي قىزدۇرۇلغان توخۇ (ئېنگلىزچە: KFC، ياكى Kentucky Fried Chicken ياكى KFC Corporation؛ قىسقارتىلىپ كېنتاكىي دەپلا ئاتىلىدۇ.) دۇنيادىكى ئىككىنچى چوڭ زەنجىرسىمان تېز تاماقخانىسى. كېنتاكىي قىزدۇرۇلغان توخۇسنىڭ ئاساسلىق داڭلىق مەھسۇلاتى دەل توخۇ گۆشىلىك ساندىۋىچ (ياكى ھامبۇرگ) ۋە ئامىرىكىنىڭ جەنۇبى قىسمىنىڭ مەشھۇر قىزدۇرۇلغان توخۇسىدۇر. كېنتاكىي قىزدۇرۇلغان توخۇ دۇنيادا ناھايىتى كەڭ تارقالغان بولۇپ، نۇرغۇن باشقا كارخانىلارغا ئىلھام ۋە ئۈلگە بولغان داڭلىق بىر شىركەتتۇر. كېنتاكىي قىزدۇرۇلغان توخۇسنىڭ ئۈرۈمچىدىمۇ تارماق دۇكانلىرى بار. كېنتاكىي قىزدۇرۇلغان توخۇ شىركىتى Yum! Brands (بەك ئوخشاپتۇ! ماركىسى) گرۇھىنىڭ شۆبە شىركىتى بولۇپ، باشقا شۆبە شىركەتلىرىدىن پىزاخانت ۋە تاكوبال بار. 

كېنتاكىي ئاساسلىقى توخۇ بەرەڭگە قەلەمچىسى، توخۇ گۆشى ھامبۇرگ، بەرەڭگە قەلەمچىسى، سالات ۋە ساندۋىچ ساتىدۇ. ئۇ قىزدۇرۇلغان توخۇ ئۈستىگە قۇرۇلغان شىركەت بولغاچقا، يەنە توخۇ گۆشى پىشۇرۇش، قوشۇمچە قورۇمىلار ۋە تاتلىق تۈرۈملەرنى ساتىدۇ. شىمالىي ئامېرىكىنىڭ سىرتىدا كېنتاكىي يەنە توخۇ كاۋىپى شەكلىدە باشقا رايون خاراكتېرلىك مەززىلىك تائاملار بىلەن تەمىنلەيدۇ. 

### ئالبۇم

ھۆججەت:Kentucky Fried Chicken 201x logo.svg|كېنتاكىي قىسقارتىلما لوگوسى
ھۆججەت:A modern KFC restaurant in Murphy, North Carolina.jpg|بىر كېنتاكىي دۇكىنى
ھۆججەت:KFC RESTAURANT IN CHINA (2).jpg|كېنتاكىي دۇككىنى
ھۆججەت:Kentucky Fried Chicken, Gran Plaza Mazatlán, 8 de junio de 2024 03.jpg|كېنتاكىي تاماق تىزىملىكى
ھۆججەت:KFC Pretoria.jpg|كېنتاكىي دۇكىنى
ھۆججەت:Kfc Kenya.jpg|كېنتاكىي قىزدۇرۇلغان توخۇسى ۋە بەرەڭگە قەلەمچىسى
ھۆججەت:Kfc-longjohnsilvers.jpg|كېنتاكىي
ھۆججەت:Modified KFC worldmap (with former locations).svg|كېنتاكىينىڭ تارقىلىش خەرىتىسى
ھۆججەت:KFC Eastlink Northbound - March 2021.jpg|كېنتاكىي دۇكان ئىچى
ھۆججەت:KFC menu in Baki.jpg|كېتناكىي تېز تاماقلىرى