ئىراق تۈركمەن قىرغىنچىلىقى

**ئىراق تۈركمەن قىرغىنچىلىقى**، ئىسلام دۆلىتى تەرىپىدىن ئىراق تۈركمەنلىرىنىڭ بىر قاتار قاتىللىق، باسقۇنچىلىق، ئۆلۈم جازاسى، ئۆلۈم جازاسى، قوغلاپ چىقىرىش ۋە جىنسىي قۇللىقىنى كۆرسىتىدۇ. ئۇ ئىسلام دۆلىتى 2014-يىلى ئىراق تۈركمەن زېمىنىنى ئىشغال قىلغاندا باشلانغان بولۇپ، ئىراق ۋە شام ئىسلام دۆلىتى ئىراقتىكى بارلىق زېمىنىدىن ئايرىلغۇچە داۋاملاشقان. 2017-يىلى، ئىسلام دۆلىتىنىڭ ئىراق تۈركمەنلىرىنى زىيانكەشلىك قىلىشى رەسمىي ھالدا ئىراق پارلامېنتى تەرىپىدىن ئىرقىي قىرغىنچىلىق دەپ ئېتىراپ قىلىندى, 2018-يىلى ئىراق تۈركمەن قىز-ئاياللارنىڭ جىنسىي قۇللۇقى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى تەرىپىدىن ئېتىراپ قىلىندى.

## ئارقا كۆرۈنۈش ۋە يېتەكلەش
ئىراق تۈركمەنلىرى ئىراقتىكى ئۈچىنچى چوڭ مىللەت. ئۇلار تۈركىي پۇشتىدىن بولۇپ ، جەنۇبتا ئەرەبلەر ، شىمالدا كۇردلار قورشىۋالغان. ئۇلار سۈننىيلەر بىلەن شىئەلەر ئارىسىدا ئاساسەن دېگۈدەك بۆلۈنگەن بولۇپ ، ئاز بىر قىسىم كاتولىك ئاز سانلىقلىرى بار. سۈننىي مەزھىپى بىلەن شىئە تۈركمەنلىرى ئارىسىدا مەزھەپچىلىكمۇ بار بولۇپ ، ئۇلار دائىم قوراللىق توقۇنۇشقا ئايلىنىپ قالىدۇ. «ئىسلام دۆلىتى» ئىرقىي قىرغىنچىلىقى جەريانىدا ، ئىراق تۈركمەنلىرى دىنغا قارىماي نىشان قىلىنغان. 

2014-يىلى 6-ئايدىكى شىمالىي ئىراق ھۇجۇمىدا ، ئىسلام دۆلىتى تۈركمەنلەر كۆپ سانلىقنى ئىگىلەيدىغان ياكى موسۇل ، تالافار ، تىكرىت ۋە كەركۈك ئۆلكىسىنىڭ بىر قىسىم جايلىرى قاتارلىق تۈركمەنلەر كۆپ ئولتۇراقلاشقان نۇرغۇن يەرلەرنى ئىگىلىدى.

## قىرغىنچىلىق
2014-يىلى 6-ئايدا ، ئىسلام دۆلىتى ئارمىيىسى تۇنجى قېتىم تالافارنى ئىشغال قىلغاندا ، 1300 ئىراقلىق تۈركمىنى ، 700 ئەتراپىدا ئەر ، 470 ئايال ۋە 130 بالىنى تۇتقۇن قىلدى. ئىراق تۈركمەن فرونتى (ITF) 1300 نىڭ ئاران 42 ىنىڭ قايتىپ كەلگەنلىكىنى ، قالغانلىرىنىڭ ئەمدى قايتا كۆرۈنمەيدىغانلىقىنى بايان قىلدى. 300 تۈركمەن قىرغىن قىلىندى. تۈركمەنلەرنىڭ ئۆيلىرى كۆيدۈرۈلدى ، زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىلارنىڭ مال-مۈلۈكلىرى جىھادچىلار تەرىپىدىن ئوغرىلاندى ۋە ھايۋانلىرى ئۆلتۈرۈلۈپ قېچىشقا مەجبۇر بولدى. 2014-يىلى 9-ئايدا ، ئاز دېگەندە 350 مىڭ تۈركمەن ، كۆپىنچىسى تال ئافاردىن ئايرىلدى. ئۇلار ئاچارچىلىق خەۋىپىگە دۇچ كەلدى. ئاھالىلەر ۋە يەرلىك پائالىيەتچىلەرنىڭ ئېيتىشىچە ، ھۇجۇمدىن بۇيان ، تالافارنىڭ 90% ئەتراپىدىكى تۈركمەن قېچىپ كەتكەن. ئىراقنىڭ سابىق كىشىلىك ھوقۇق مىنىستىرى ، تۈركمەن قۇتقۇزۇش فوندىنىڭ باياناتچىسى مەھدى ئەلبەيتى 2017-يىلى 2-ئايدا تۈركمەن مۇساپىرلىرىنىڭ سانىنىڭ 600 مىڭغا يەتكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى. مەھدى ئەلبەيتى يەنە ھەر بىر تۈركمەن رايونو رايونىنىڭ ئۇل ئەسلىھەلىرىنىڭ ئىسلام دۆلىتى تەرىپىدىن ئېغىر بۇزۇلغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى. 2014-يىلى 9-ئايدا ، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كىشىلىك ھوقۇق ئالىي كومىسسارى ئىشخانىسى ئىسلام دۆلىتىنىڭ تۈركمەنلەرگە قارشى ئېلىپ بېرىۋاتقان جىنايەتلىرى توغرىسىدا ئاگاھلاندۇرۇش بەردى ، خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتى ئىسلام دۆلىتىنىڭ تۈركمەنلەرگە قارىتا مىللىي تازىلاش ھەرىكىتىنى قىلغانلىقىنى ئىسپاتلايدىغان پاكىتلارنى كۆرسەتتى.

نۇرغۇنلىغان ئىسلام دۆلىتى قوراللىقلىرى سادام ھۈسەيىن رەھبەرلىكىدىكى ئىراق ئارمىيىسىنىڭ سابىق ئەسكەرلىرى بولۇپ ، ئۇلارنىڭ ئىراق تۈركمەنلىرىنى قىرغىن قىلىش ۋە زىيانكەشلىك قىلىش تارىخى بار.

6-ئاينىڭ 9-كۈنى ، تالافاردىن كەلگەن 15 تۈركمەن مەھبۇس ئىسلام دۆلىتى تەرىپىدىن موسۇلدا ئۆلتۈرۈلدى. تۈركمەن خەلقىدىن 65 بالا موسۇلدىكى يېتىمخانىدا قالدى ، ئۇلار ئاتا-ئانىسىنىڭ ئۆلتۈرۈلگەنلىكىگە شاھىت بولدى. بۇ بالىلارنىڭ بەزىلىرى جىنسىي پاراكەندىچىلىككە ئۇچرىغان.

2014-يىلى 6-ئايدا موسۇل يىمىرىلىش مەزگىلىدە ، «ئىسلام دۆلىتى» تۈركىيەنىڭ موسۇل كونسۇلخانىسىغا ھۇجۇم قىلىپ ، 49 دىپلوماتنى تۇتقۇن قىلدى. ئەھمەد داۋۇت ئوغلۇ دائىش ئاگاھلاندۇرۇشقا پىسەنت قىلماي ، 10-ئىيۇن موسۇلنى تۇتۇۋالغاندىن كېيىن تال ئافاردىكى تۈركمەنلەرگە ھۇجۇم قىلغان بولسىمۇ ، «ھېچكىم تۈركىيەنىڭ كۈچىنىڭ چەكلىمىسىنى سىناشقا ئۇرۇنماسلىقى كېرەك» دەپ بايان قىلدى. دۇنياۋى ۋە مىللەتچى سىياسىئونلارنىڭ رەجەپ تاييىپ ئەردوغان ۋە ئەھمەت داۋۇتوغلۇنى قاتتىق تەنقىدلىشىگە سەۋەب بولغان ھۇجۇملارغا تۈركىيە ئىنكاس قايتۇرمىدى. تۈركىيە ھۆكۈمىتى ئىراق تۈركمەنلىرىنىڭ قىيىنچىلىقىغا يول قويغانلىقى ئۈچۈن ئەيىبلەندى.

2014-يىلى 6-ئاينىڭ 16-كۈنى ، ئىسلام دۆلىتى كەركۈك شەھىرىگە يېقىن 4 ئوخشىمىغان جايدىن (چارداغلى ، كاراناز ، بەشىر ، بىراۋچى) كەم دېگەندە 40 تۈركمىنى قىرغىن قىلدى. ئىسلام دۆلىتى يەنە تۈركمەنلەرنى مىللىتى ئۈچۈن نىشانلىغان دەپ ئەيىبلەندى. بىر كۈندىن كېيىن ، بەشىردە يەنە 52 تۈركمەن ئۆلتۈرۈلدى ، يەرلىكلەرنىڭ سۆزىگە قارىغاندا ، بۇ قىرغىنچىلىق مىللىي مەقسەت قىلىنغان. ئوخشاش ئورۇن 18-ئىيۇن ۋە 20-ئىيۇندىن 21-ئىيۇنغىچە يەنە بىر قېتىم ئازابلىنىپ ، بەش ، ئاندىن 17 پۇقرا قازا قىلغان. بۇ شەھەردە بەشىردىن كەلگەن 700 تۈركمەن قىرغىن قىلىندى. 2014-يىلى 6-ئايدا ، ئىسلام دۆلىتى ئەل شامسىيات يېزىسىدىن 26 تۈركمىنى تۇتقۇن قىلدى. تالافار ، بەشىر ، بىراۋچى ۋە كاراناز يېزىلىرىدىكى نۇرغۇن تۈركمەن ئاھالىلىرىمۇ جىھادچىلارنىڭ تېخىمۇ كۆپ خېتىنى تاپشۇرۇۋالغاندىن كېيىن قېچىپ كەتتى.

6-ئاينىڭ 18-كۈنى ، ئىراق ۋە شام ئىسلام دۆلىتى بىلەن ئىراق قۇرۇقلۇق ئارمىيىسى ئوتتۇرىسىدا ئامىرلى ۋە تۇز بازىرى ئوتتۇرىسىدا يۈز بەرگەن توقۇنۇشتا كەم دېگەندە 20 تۈركمەن پۇقراسى قازا قىلدى. ئامىرلىنى قورشاۋدا ، 50 بالا ۋە 10 يېڭى تۇغۇلغان بوۋاقنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ناچار شارائىت سەۋەبىدىن 150 ئادەم ھاياتىدىن ئايرىلدى. 2014-يىلى ئامىرلى يىقىلغاندىن كېيىن ، شەھەرنىڭ توك ، يېمەكلىك ۋە سۇ بىلەن تەمىنلەش ئۈزۈلۈپ قالدى. ئىنسانپەرۋەرلىك ياردىمى بېرىشتىن ئىلگىرى ھامىلدار ئاياللارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان نەچچە ئون كىشى ھاياتىدىن ئايرىلدى. ئۆيلەر ۋە مەكتەپلەر ، شۇنداقلا كاراناز ، چارداغلى ۋە بىراۋچىدىكى مەسچىتلەر كۆيدۈرۈلدى.

6-ئاينىڭ 23-كۈنى ، ئىسلام دۆلىتى گۇبا ، شىرىخان ۋە تالافار رايونىدىن كەم دېگەندە 75 تۈركمەننى تۇتقۇن قىلدى. گۇبانىڭ شىمالىدىكى بىر جىلغىدا پەقەت 2 جەسەت تېپىلغان. ئۇلار ئىجرا قىلىنغان بولۇشى مۇمكىن. «ئى ش ئى د» ئۇلاردىن ئايرىلىشنى تەلەپ قىلغاندىن كېيىن ، 950 تۈركمەن ئائىلىسى بۇ رايوندىن قېچىپ كەتتى. 7-ئاۋغۇست سىنجاردا 100 تۈركمەن ئەر ئۆلتۈرۈلدى.

تەخمىنەن 600 تۈركمەن ئايال ئىراق ۋە شام ئىسلام دۆلىتى تەرىپىدىن جىنسىي قۇل سۈپىتىدە ئىشلىتىلگەن. ئۇلارنىڭ تەخمىنەن 400-500 ى سۈرىيەدىكى ئىسلام دۆلىتى ۋاقىتلىق تۈرمىلىرىگە ئەۋەتىلگەن. 2018-يىلى 2-ئايدا ، بىر توپ ئاياللار ب د ت نىڭ كەركۈكتىكى كىشىلىك ھوقۇق ئىشخانىسىنىڭ سىرتىدا نامايىش قىلدى. ئۇلار بەلگە قويۇپ ، ئىراق ھۆكۈمىتىدىن نامايىشقا سەل قارالغان بولسىمۇ ، يوقاپ كەتكەن 450 تۈركمەن ئايالنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ئۈچۈن بىرەر ئىش قىلىشنى تەلەپ قىلدى. ITF نىڭ رەھبىرى ھەسەن تۇران ، ئەگەر تۈركمەن ئاياللار قايتىپ كەلسە ، ئۇلارنىڭ ئائىلىسىدىكىلەر تەرىپىدىن شەرەپ ئۆلتۈرۈشنىڭ قۇربانىغا ئايلىنىپ قېلىشىدىن ئەنسىرىدى. ئۇ مۇنداق دېدى: «نۇرغۇن قىزلار قايتىپ كەلمەيدۇ ، مەن پەقەت ئۇلارنىڭ ئائىلىسىدىكىلەر قايتىپ كەلسىلا ئۇلارنى قوبۇل قىلىشىنى ئۈمىد قىلىمەن ، ئۇلار زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىلار». 2018-يىلى كېيىن ، ب د ت ئاخىرى تۈركمەن ئاياللىرىنىڭ جىنسىي قۇللىقىنى ئېتىراپ قىلدى. ئىسلام دۆلىتىدىن ھايات قالغان تىكرىت ئەتراپىدىكى كىچىك ئالام بازىرىدىن ئىسمىنى ئاشكارىلاشنى خالىمىغان بىر تۈركمەن ئايال BBC تۈركچىسىگە ئىسلام دۆلىتىنىڭ بويتاق قىزلارنى توي قىلغان ئاياللار بىلەن ئايرىۋەتكەنلىكىنى ۋە بويتاق قىزلارنى كۆپچىلىكنىڭ ئالدىدا باسقۇنچىلىققا باشلىغانلىقىنى ئېيتتى. ئىسلام دۆلىتى يەنە بۇ بازارنىڭ تۈركمەن تىلى ئوقۇتقۇچىسىغا باسقۇنچىلىق قىلىپ ، نەتىجىدە قازا قىلغان. نۇرغۇن ئىراق تۈركمەنلىرى ۋە كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى ئىسلام دۆلىتىنىڭ ئىراق تۈركمەنلىرىگە قارىتىلغان ئىرقىي قىرغىنچىلىقىنىڭ تۈركىزىمگە قارشى تۇرۇشنىڭ تۈرتكىسىدە ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى.

بالىلارمۇ ئادەتتە مەشىق سەۋەبىدىن تۇتقۇن قىلىشنىڭ قۇربانىغا ئايلانغان. 13-مارت نىنەۋىدە ، 10 ياشتىن 17 ياشقىچە بولغان 25 تۈركمەن بالىسى بارام يېتىمخانىسىدىن تۇتقۇن قىلىنىپ ، تالافاردىكى بالىلار مەشىق لاگېرلىرىغا ئەۋەتىلدى.

مارتتا ، كەركۈك ئەتراپىدىكى بەشىردە 16 تۈركمەنگە تەۋە ئاممىۋى قەبرە تېپىلدى. 3-ئايدا ، ئىراق ۋە شام ئىسلام دۆلىتى نىنەۋىنىڭ قارا كۇياندا 9 تۈركمەن تۇل ئايالنى ئۆلتۈردى ، ئۇلارنىڭ يولدىشى جىھادچىلار تەرىپىدىن ئۆلتۈرۈلدى. ئۇلارنىڭ ئىجرا قىلىنىشىدىكى سەۋەب ئۇلارنىڭ «شام ئىسلام دۆلىتى» جەڭچىلىرى بىلەن توي قىلىشنى رەت قىلىشى ئىدى. براوجلی يېزىسىدا ، ئىسلام دۆلىتى بۇ يېزىدىكى 23 ئاھالىنى ئۆلتۈرگەندىن كېيىن ئىككى تۈركمەننى تۇتقۇن قىلدى. گۇبا ۋە شىرىخاندا 60 تۈركمەن ئوغۇل-ئەر تۇتقۇن قىلىنغان. شۇ ئايدا ، ئېرخان كامچى ئىسىملىك بىر ياش تۈركمەن كەركۈكتىكى ئۆيىدىن تۇتقۇن قىلىنغان.

بىر يىلدىن كېيىن 2015-يىلى 8-ئايدا موسۇلدا ، ئىسلام دۆلىتى ئاشكارا ھالدا 700 تۈركچىنى ئوچۇق-ئاشكارە ئىجرا قىلىپ ، ئۇلارنى مۇرتەدلىك بىلەن ئەيىبلىدى.

سالادىن ئۆلكىسىدە 2015-يىلدىكى بىر قېتىملىق ئىسلام دۆلىتى ماشىنا بومبا پارتىلاپ 40 تۈركمەننىڭ جېنىغا زامىن بولدى. ITF ئىسلام دۆلىتىنىڭ ئىراق تۈركمەنلىرىگە قىلغان ھۇجۇمىنىڭ ئىستراتېگىيىلىك مىللىي تازىلاش ھەرىكىتى ئىكەنلىكىنى بايان قىلدى. تال ئافاردىن كەلگەن 540 تۈركمەنىستان پۇقراسى يوقاپ كەتتى ، بۇنىڭ ئىچىدە 125 ئايال يەنە ئىسلام دۆلىتىنىڭ قولىدا ، پەقەت 22 نەپىرىلا تېپىلدى.

2015-يىلى يازدا 3000 تۈركمەن ئامېرلى بازىرىدىن قېچىپ كەتتى. 2015-يىلىنىڭ ئاخىرىدا ، 1500 تۈركمەن ئائىلىسى (7500 شەخس) كاربالادىن پاناھلاندى.

تازا خۇرماتۇ 8-مارت خىمىيىلىك قوراللار بىلەن ھۇجۇم قىلىپ ، ئۈچ ئادەم قازا قىلىپ ، 1500 ئادەم يارىلانغان. 25 مىڭ كىشى شەھەردىن قېچىپ كەتتى. شۇ يىلى بەشىر يېزىسىمۇ خىمىيىلىك قوراللار بىلەن ھۇجۇمغا ئۇچرىغان.بەشىرنىڭ 90% ى 2016-يىلى قايتۇرۇۋېلىش جەريانىدا ۋەيران بولغان ، بۇنىڭ ئىچىدە 250 ئۆي بار. تۈركىيە ئاۋازى رادىيوسى خەۋىرى: بەشىرنىڭ تۈركمەنىستان يېزىسىدا 9 ئايال تۇتقۇن قىلىندى ، باسقۇنچىلىققا ئۇچرىدى ۋە ئاممىۋى سورۇنلاردا چىراغلارغا ئېسىپ قويۇلدى. ئوخشاش يېزىدا 12 ياشلىق بىر قىز باسقۇنچىلىققا ئۇچرىغان ۋە ئېلېكتر قۇتۇبىغا ئېسىلغان. تۈركمەن ئاھالىلىرى ئۇنىڭ جەسىتىنى ئېلىپ كەلمەكچى بولغاندا ، 15 كىشى ئىسلام دۆلىتىنىڭ مەرگەن ئوتى بىلەن ئۆلتۈرۈلگەن. باسقۇنچىلىق دېلولىرى 6-ئايدىمۇ تۇز خۇرماتۇ يىقىلغاندىن كېيىن خاتىرىلەنگەن.

يانۋاردا موسۇلغا يېقىن راشىدىيادىكى ئاممىۋى قەبرىستانلىق ئىراق قوراللىق قىسىملىرى تەرىپىدىن تېپىلدى. بۇ قەبرە قىرغىن قىلىنغان 27 تۈركمەن ئەر-ئوغۇلغا تەۋە ئىدى. ئۇلارنىڭ بەدىنىدە قىيناش ئىزلىرى بار. 2017-يىلى يوقاپ كەتكەن تۈركمەن ئاياللار ، قىزلار ۋە بالىلارنىڭ سانى 1200 گە يەتتى. 2018-يىلى 1300 ئادەم يوقاپ كەتكەن.

## مىراسنى ۋەيران قىلىش
ئىراق تۈركمەنلىرى ئۈچۈن مۇھىم بولغان تارىخى ئاسارە-ئەتىقىلەرنى يوقىتىشقا ئىسلام دۆلىتى مەسئۇل. سۈننىي ياكى شىئە بولسۇن ، ئەسىرلەردىن بۇيانقى نۇرغۇن مەسچىتلەر ۋە كۇتۇپخانىلار ۋەيران بولدى. تال ئافاردىكى ئەڭ قەدىمكى كۇتۇپخانا پارتىلاپ كەتتى ، دىيالادا 1500 دىن ئارتۇق تارىخى كىتاب بار يەنە بىر كۇتۇپخانا ۋەيران بولدى. ۋەيران قىلىنغان ئاسارە-ئەتىقىلەر ئىچىدە يەھيا ئەبۇ ئەلقاسىمنىڭ مەقبەرىسى (1293-يىلى زېڭدىلار تەرىپىدىن ياسالغان ، 2014-يىلى ۋەيران قىلىنغان) ، ئىمام ئەۋندىننىڭ مەقبەرىسى (1248-يىلى زېڭدىلار تەرىپىدىن ياسالغان ، 2014-يىلى ۋەيران قىلىنغان) مازارلىقى بار. قەدىب ئەل بان موسۇلى (موسۇلنىڭ ئاتابېگلىرى تەرىپىدىن ياسالغان ، 2014-يىلى ۋەيران قىلىنغان) ، ئىمام مۇخسىن مەسچىتى (سەلجۇقلار تەرىپىدىن ياسالغان ، 2015-يىلى ئېغىر بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرىغان) ، نۇرى چوڭ مەسچىتى (1172-يىلى زېڭدىلار تەرىپىدىن ياسالغان) ، 2017-يىلى ۋەيران قىلىنغان) ، ئىمام بەھىر مەسچىتى (1259-يىلى سېلىنغان ، 2014-يىلى ۋەيران قىلىنغان) ۋە پاشا مەسچىتى (1881-يىلى ئوسمانلىلار تەرىپىدىن ياسالغان ، ۋەيران قىلىنغان).

## مەنبەلەر