open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
«دۇنيا ئانا تىل كۈنى»نىڭ كېلىپ چىقىشى

1999- يىلى 17- نويابىر بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى پەن، مائارىپ ۋە مەدەنىيەت مەھكىمسى يىغىن ئېچىپ، 2- ئاينىڭ 21-كۈنىنى دۇنيا ئانا تىل كۈنى قىلىپ بېكىتكەن.

دۇنيا ئانا تىل كۈنىنىڭ ئەسلى نامى ئانا تىل ھەرىكىتى كۈنىدۇر. بۇ كۈن ئەسلىدە بېنگال تىلىنى قوغداش يولىدا ساقچىلارنىڭ ئوقىدا قۇربان بولغان ئالىي مەكتەپ ئوقۇغىلىرىنى خاتىرىلەش كۈنى بولۇپ كەلگەن. 1952-يىلى بېنگال دۆلىتى پاكىستانغا تەۋە بولۇپ خەلق بېنگال تىلىنى مەزكۇر دۆلەتنىڭ ھۆكۈمەت تىلى قاتارىغا كىرگۈزۈشنى تەلەپ قىلىپ نامايىش قىلغان، شۇ يىلى 2- ئاينىڭ 21-كۈنى ساقچىلار بىر توپ نامايىشقا قاتناشقۇچىلارغا قارىتىپ ئوق چىقارغان ھەم نەق مەيداندا بەش ئادەم ھاياتىدىن ئايرىلغان. بېنگال دۆلىتى مۇستەقىل بولغاندىن كېيىن بۇ بەش نەپەر «تىل قەھرىمانى»ئۈچۈن ئابىدە تىكلىگەن.

ب د ت ماقۇللىغان مەزكۇر قارارنامىدە ھەر يىلى 2-ئاينىڭ 21-كۈنىنى دۇنيا ئانا تىل كۈنى قىلىپ بېكىتىش، ئانا تىل ئىشلىتىشنى تەشەببۇس قىلىش، تىللارنىڭ مۇكەممەللىكى ۋە سەرخىللىقىنى ساقلاپ قېلىش ئاساسىي مەزمۇن قىلىنغان.

سىتاتىستىكا قىلىنىشچە پۈتۈن يەرشارىدا جەمئىي 7000 دىن كۆپ تىل بار بولۇپ بۇ تىللارنىڭ 96%ىنى پەقەت پۈتۈن يەرشارى ئادەملىرىنىڭ 4%ىلا قوللىنىدۇ. ب د ت پەن، مائارىپ ۋە مەدەنىيەت تەشكىلاتى غەيرىي ماددى مىراس ئىشلىرى مەسئۇلى سىمىس دۇنيادىكى يېرىمدىن كۆپ تىللارنىڭ يوقىلىش گىردابىغا بېرىپ قالغانلىقىنى، ھەر ئىككى ھەپتىدە بىر خىل تىلنىڭ يوقاپ كېتىۋاتقانلىقىنى، ئەگەر ئۈنۈملۈك تەدبىر قوللىنىلمىسا، يەنە نەچچە يۈز يىلدىن كېيىن يەرشارىدا پەقەت نەچچە يۈز تىللا قېلىپ قالىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن. ئۇ يەنە ھۆكۈمەتنىڭ ئۈنۈملۈك تەدبىرلىرىنىڭ يوقاپ كېتىش گىردابىغا بېرىپ قالغان تىللارنى قۇتقۇزۇپ قالالايدىغانلىقى، ھەمدە كانادادىكى ئىندىئان تىلىنىڭ ساقلىنىپ قالالىشىنىڭ بۇنىڭغا تىپىك مىسال بولالايدىغانلىقىنىمۇ تەكىتلىگەن.

بۇ كۈن ئانا تىلىنى قوغداشنىڭ تەخىرسىزلىكىنى تونۇپ يېتىۋاتقان ئۇيغۇرلار ئارىسىدىمۇ ئالقىشقا ئېرىشكەن ئىدى. يېقىنقى يىللارغىچە ئۇيغۇر دىيارىنىڭ ھەر قايسى جايلىرىدا ۋە چەتئەللەردە ياشاۋاتقان ئۇيغۇرلار ئارىسىدا 21- فېۋرال كۈنى تۈرلۈك شەكىلدە خاتىرلىنىپ كەلگەن. ئەپسۇسكى، ئۇيغۇر تىلى قوغدىلىش شەرىپىگە ئېرىشەلمەستىن، ئەكىسچە يوقىتىلش ئوبېيكتىغا ئايلىنىپ قالدى. بولۇپمۇ، يېقىنقى بىر نەچچە يىلدا خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ ئۇيغۇر تىلىغا يوقىتىش خاراكتېرلىك ھۇجۇملارنى قىلىشى، ئاسسىمىلياتسىيەنى كۈچەيتىشى، شۇنداقلا بۇنىڭغا قوشۇلۇپ شەرقىي تۈركىستاننىڭ بىر «ساقچى دۆلىتى»گە ئايلىنىشى بىلەن، ۋەتەن ئىچىدىكى ئۇيغۇرلار ئانا تىلى ھەققىدە سۆزلەش، ئۇنى خاتىرىلەش ھوقۇقى ۋە پۇرسىتىدىن پۈتۈنلەي مەھرۇم بولدى. بۇنىڭغا ئەگىشىپ، مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلار ئارىسىدا ئانا تىلنى قوغداش سادالىرى كۈچەيمەكتە.

## مەنبەلەر

تۈر:خەلقئارا كۈنلەر
«ئۇچار ئۇنىۋېرستېت» دېگەن كىتابنى ئوقۇغاندىن كېيىن

مۇھەممەد يۈسۈپ

يېقىندا «تەكلىماكان ئۇيغۇر نەشرىياتى» تەرىپىدىن نەشر قىلىنغان «ئۇچار ئۇنىۋېرستېت» دېگەن كىتابنى ئوقۇپ چىققاندىن كېيىن شۇنداق نەتىجىگە ئېرىشتىمكى، پولشا خەلقىنىڭ بېشىغا كەلگەن مۇستەملىكە قىلىنىش، ئۆز كۈلتۈرىدىن، تىلىدىن ۋە ئۆرپ-ئادەتلىرىدىن قەستەن ياتلاشتۇرۇش، ھەتتا پولشا دېگەن دۆلەتنى خەرىتىدىن ئۆچۈرۈپ تاشلاشقا قەدەر بىر ياۋۇز مۇستەملىكىچىنىڭ قولىدىن كېلىدىغان بىر يۈرۈش زۇلۇم- سىتەملەر شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ بېشىغا كەلگەنلەر گە ئوخشاپ كېتىدىكەن.

ئۆز ۋاقتىدا پولشانى چار رۇسىيە، گېرمانىيە ۋە ئاۋۇستىرىيە قاتارلىق ئۈچ مۇستەملىكىچى دۆلەت پارچىلاپ بۆلۈشىۋالغان، پولشا خەلقىنىڭ ئۆز تىلىدا سۆزلىشىشىنى، يېزىشىنى ۋە ئوقۇشىنى، ئۆز تارىخىنى، ئۆزىدىن چىققان ۋەتەنپەرۋەر يازغۇچىلارنىڭ، شائىرلارنىڭ ئەسەرلىرىنى ئوقۇشىنى قەتئىي مەنئى قىلغان، خىلاپلىق قىلغانلارنى سىبىرىيەگە پالىغان ۋە قاتتىق تەن جازاسىغا تۇتقان بولسىمۇ، پولشا خەلقى ئون يىل ئەمەس، ئەللىك يىل ئەمەس، يۈز يىللارچە مۇستەملىكىچىلەر بىلەن ئېلىشىپ ئاخىر ئۆز مۇستەقىللىقىغا ئېرىشكەن ئىكەن. 19- ئەسىدە پولشا دېگەن دۆلەت خەرىتىدىن ئۆچۈرۈلگەن، پولشا خەلقى ئۈچ قوشنىسى تەرىپىدىن پۈتۈنلەي ئىشغال قىلىنغان ۋاقىتتىمۇ پولشا خەلقى مۇستەقىللىقتىن ئۈمىدىنى قىلچە ئۈزمىگەن ۋە مۇستەملىكىچىلەرگە قارشى كۈرەشنى بىر كۈنمۇ توختاتمىغان، بۇ كۈرەشنى ئەۋلادتىن ئەۋلادقا داۋاملاشتۇرغان ئىكەن.

«ئۇچار ئۇنىۋېرستېت» مۇستەملىكە يىللىرىدا يوشۇرۇن ئۆيلەردە پولشالىق بالىلارغا ئۆز تارىخىنى، ئۆز تىلىنى ۋە ئۆز كۈلتۈرىنى ئۆگىتىش بىلەن بىللە، مۇستەملىكىگە قەتئىي باش ئەگمەسلىك ۋە مۇستەقىللىق غايىسىدىن قەتئىي ۋازكەچمەسلىك ھەققىدە دەرسلەر ئۆتۈلگەن، ھەتتا دۆلەتنىڭ مەكتەپلىرىدە ئوقۇتۇلىدىغان دەرسلىكلەرمۇ ئەڭ مۇكەممەل شەكىلدە ئۆگىتىلگەن دەرس ئۆگىنىش ئۆيلىرى بولۇپ، ئۇنىڭدىن دۇنياغا مەشھۇر ئەدىبلەر، شائىرلار ۋە ئالىملار چىققان ئىكەن. بۇ مەكتەپ رۇسلارنىڭ ۋە گېرمانلارنىڭ كۈچلۈك تەقىپ قىلىشى سەۋەبلىك ئۆيدىن ئۆيگە يۆتكىلىپ تۇرغانلىقتىن ۋە ئوقۇغۇچىلارمۇ ئۆيدىن ئۆيگە ئۇچۇپ يۈرۈپ ئوقۇغانلىقى ئۈچۈن «ئۇچار ئۇنىۋېرستېت» دەپ ئاتالغان ئىكەن. ھەتتا دۇنيا تارىخىدا نوبىل مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن تۇنجى ئايال مارىيا ئىسىملىك ئايالمۇ ئاشۇ «ئۇچار ئۇنىۋېرستېت» دە ئوقۇپ چىققان ئىكەن. بۇ ئايال 1903- يىلى بىر قېتىم، 1911- يىلى يەنە بىرت قېتىم نوبىل مۇكاپاتىغا ئېرىشىش ئارقىلىق ئەر ئەربابلىرىمۇ يېتەلمىگەن بىر رېكورتنى ياراتقان ئىكەن. بۇ يوشۇرۇن ئۆيلەر خۇددى بۇنىڭدىن بىر قانچە يىل ئىلگىرى ۋەتىنىمىزدە مەۋجۇت بولۇپ تۇرغان يوشۇرۇن مەدرىسىلىرىمىزگە ئوخشاپ كېتىدىكەن، پولشا خەلقىنىڭ مۇستەملىكىدىكى ھالىتى بىزنىڭ ھازىرقى ھالىتىمىزگە ئوخشاپ كېتىدىكەن. «ئۇچار ئۇنىۋېرستېت» بۇنىڭدىن ئىككى يۈز يىل ئىلگىرى ئاددىغىنە دەرس ئۆيى ھالىتى بىلەن باشلانغان بولۇپ، ھازىر دۇنياۋى كاتتا ئۇنىۋېرستېت بولۇپ قالغان.

بۇ كىتابتىكى مۇنۇ جۈملىلەر ھەقىقەتەن ئادەمگە جاسارەت بېغىشلايدۇ: «ئىلىم ئۆگىنىش ياكى ئۆگىتىش ئەسناسىدا تۇتۇلۇپ قېلىشنىڭ قىيىن-قىستاققا ئېلىنىش، تۈرمىگە سولىنىش، ياكى سىبىرىيەگە سۈرگۈن قىلىنىشتەك تۆلەيدىغان بەدەللىرى بار ئىدى. پولشالىق ياشلار بۇ بەدەللەرنى تۆلىسىمۇ، كۆزلىگەن گۈزەل كۈنلەرنى ئۆزلىرىنىڭ ھاياتلىقىدا كۆرەلمەيدىغانلىقىنىمۇ بىلەتتى. ئەسلىدە ئۇلار بۇ ئاڭغا ئىگە بولغان چېغىدىلا، ئۆلۈمسىزلىكنى ۋە يېڭىلمەس كۈچنى قولغا كەلتۈرگەنىدى».

بۇ كىتابنى ھەربىر ئۇيغۇرنىڭ ئوقۇپ چىقىشىنى تەۋسىيە قىلىمەن.
ئۇيغۇر خەلق ماقال-تەمسىللىرىدىن تاللانما

باي بولاي دېسەڭ ئاتنى سېتىپ قوي قىل،

گاداي بولاي دېسەڭ خوتۇن قويۇپ توي قىل.

مەنىسى: تۇرمۇشقا سەل قاراپ تولا ئۆيلەنسە ئاقىۋىتىنىڭ نامراتلىققا ئېلىپ بارىدىغانلىقىنى كۆرسىىتىدۇ.

بىر قىز ئەرگە تەگسە قىرىق قىز چۈش كۆرۈپتۇ.

مەنىسى: بىرەر ئادەمگە مەنپەئەت تەگسە باشقىلارنىڭمۇ تاما قىلىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.

بويتاقنىڭ  تاپقىنىنى ئىت يەر، ياقىسىنى پىت يەر

مەنىسى: بويتاق تۇرمۇشنىڭ مەززىسى يوقلۇقىنى، كۈنلىرىنىڭ مەينەتچىلىكتە ئۆتىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.

پۇلسىز ئەر خوتۇنغا جىن كۆرۈنۈپتۇ.

مەنىسى: ئەركىشىنىڭ پۇل تېپىپ ئائىلىنى قامدىغۇدەك ئىقتىدارى بولمىسا ئايال، بالا-چاقىلىرى ئالدىدا ئىناۋىتى بولمايدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.

تالادىكى ئايجامالدىن ئۆيۈڭدىكى ھەلىمە پاخپاق ياخشى.

مەنىسى: ئائىلىگە ساداقەتمەن بولۇش، ئايالىنى قەدىرلەش لازىملىقىنى كۆرسىتىدۇ.

جاۋابخور خوتۇننىڭ ئۇتتۇر چىشى بالدۇر چۈشۈپتۇ.

مەنىسى: ئەر-خوتۇنلۇق مۇناسىۋەتتە ئاياللارنىڭ يولسىزلىق قىلماسلىقى، ئېرى بىلەن ئورۇنسىز تاكاللاشماسلىقى لازىملىقىنى كۆرسىتىدۇ.

چىغرىقچى چىگىت دەيدۇ، چوكانلار يىگىت دەيدۇ.

مەنىسى: ھەممە ئادەم ئۆزىنىڭ مەنپەئەتىنىلا ئويلايدۇ.

چاي قىززىق، تاۋۇز سوغۇق، چىشنى بۇزار.

ئۆزى قېرى، خوتۇنى ياش، ئىشنى بۇزار.

مەنىسى: ھەرقانداق ئىشتا ئۆزىنىڭ ئەھۋالىغا قاراش، خەقنى دوراپ مەسخىرىگە قالماسلىق، زىيان تارتىپ قالماسلىق لازىم دېگەنلىك.

خوتۇنغا ئامراق-بالىغا ئۆچ،

قايماققا ئامراق-كالىغا ئۆچ.

مەنىسى: تۇرمۇشتا ھوزۇر-ھالاۋەتكە ئامراق، ئەمما جاپاسى بىلەن خوشى يوق، ھورۇن ئادەملەرگە قارىتىلغان.

خوتۇن تاللىغان خوتۇنسىز قالار،

ئوتۇن تاللىغان ئوتۇنسىز قالار.

مەنىسى: جۆرە تاللىغاندا ياكى بىرەر ئىشقا چارە تاللىغاندا ھەددىدىن ئارتۇق زىغىرلاپ كېتىپ ئۈنۈملۈك چارىنى تاپالماسلىقنى كۆرسىتىدۇ.

خوتۇنۇڭنى خۇش قىلاي دېسەڭ لاپ ئۇر،

ساراڭنى خۇش قىلاي دېسەڭ داپ ئۇر.

مەنىسى: ماختاشقا ئامراق ئادەملەرگە لايىقىدا ياخشى گەپ قىلىپ خۇش قىلىپ قويۇش لازىم دېگەنلىكتۇر.

داڭلىغان قىز تويىدا چىچىپتۇ.

مەنىسى: بىرەر ئادەمنىڭ جىددى پەيتتە ئەبىيىنى ئاشكارىلاپ قويۇشنى كۆرسىتىدۇ.

سارىخان ئاچام ئۆيدە، ئەخلەت ،كۈلى تۆردە.

مەنىسى: ھورۇن ئاياللارغا قارىتىلغان.

شاتراق لايغا تاش ئاتما، گىرى قىزغا قاش ئاتما.

مەنىسى: بىغەرەز، چاكىنا ئادەملەر بىلەن تەڭ بولماسلىق لازىملىقىنى كۆرسىتىدۇ.

غوجامنىڭ ئالماسلىقىنى بىلىپ، خېنىم تەگمەس بولۇپ قاپتۇ.

مەنىسى: بىرەر ئىشتا نەپ تەگمەيدىغانلىقىنى بىلىپ دەرھال يىنىۋىلىشنى كۆرسىتىدۇ.

قىزنىڭ كۆزى ئوسمىدا،

تازنىڭ كۆزى پوسمىدا.

مەنىسى: نۇقسانى بار ئادەم ھەمىشە ئۇنى يىپىشنىڭ كويىدا بولىدۇ دېگەنلىك.

كۆپ خوتۇن ئالغاننىڭ قەرزى تولا،

كۆپ ئەرگە تەگكەننىڭ ئەرزى تولا.

مەنىسى: تۇرمۇشتا يەڭگىللىك قىلىپ، ئائىلىنى بۇزغاننىڭ يامان ئاقىۋەتكە قالىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.

ئۇستا ئوۋچى ئىز تونۇيدۇ،

زېرەك يىگىت قىز تونۇيدۇ.

مەنىسى: ئەقىللىق ئادەمنىڭ بىرەر ئىشقا دۇچ كەلگەندە خۇددى قىز تاللىغاندەك ئەستايىدىل بولىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.

### مەنبە

# ئۈندىدار
## مەنبەلەر
تۈركىيە - خىتاي مۇناسىۋىتگە قارىتا ئىنكاسلار ئۈستىدە مۇلاھىزە

ئۇيغۇر لارنىڭ بېشىغا كەلگەن مۇسىبەتلەرنىڭ تارىخىي ئارقا كۆرىنىشى بەك ئۇزۇن، مۇستەقىللىق كۈرەشلىرىمىز مۇ ئۈزلۈكسىز داۋام قىلغان بولسىمۇ1949-يىلى قىزىل كومۇنىستلار ئىشغالىيىتىدىن كېيىن بىز پەقەتلا باش كۆتۈرەلمىدۇق. 

خىتاي بىلەن دىپلوماتىك ئالاقە ئورناتقان ھەرقانداق دۆلەت خىتاينىڭ پۈتۈنلىكىگە ھۆرمەت قىلىپ، شەرقىي تۈركىستان دەپ بىر يەرنىڭ يوقلىقىغا ئىمزا قويغاندىن كېيىن دىپلوماتىك ۋە باشقا نورمال ئالاقىلىرىنى باشلىيالايدۇ. 

بىز ئۇيغۇرلار تۈركىيەدىن ياكى باشقا ھېچقانداق دۆلەتتىن ئاغرىنىش، قېيداش ھەققىمىز يوق. بىز قاچان ئۆزىمىزنىڭ ھەقلىق داۋايىمىزنى دۇنيا دۆلەتلىرىگە قولىمىزدىكى كوزىر ئارقىلىق ئېتىراپ قىلدۇرالىساق، ئاندىن تۈركىيە بولسۇن باشقىسى بولسۇن بىزنى قوللايدۇ.

بىزدە كۈچ ياكى باشقا دۆلەتلەرنى ئۈمىتلەندۈرگىدەك ئىمكانىيەت بولمىسا، ئۇيغۇر ئۈچۈن خىتاي بىلەن دىپلوماتىك ئالاقىسىنى كىسىدىغان ياكى دۈشمەنلىشىدىغان دۆلەت يوق.

بىز ئۆز ئارا فىتنە، جىدەل، شەخسى ھاياتىمىز بىلەن ئاۋارە يۈرسەك، بىز ئۇچۈن خىتاي بىلەن قايسى دۆلەت ئېيتىشىپ بىرە؟!

خىتاي لاگىرلارغا 5-6مىليۇن ئىنساننى قاماپ يوقىتىشقا ھەركەت قىلىۋاتقان بولسا، ئەسەد سۈرىيەدە بىر يېرىم مىليۇننى ئۆلتۈرۈپ، 12مىليۇننى يۇرتلىرىدىن پالىدى دۇنيا قاراپ تۇردى، بەلكى كۆپ دۆلەتلەر ھەسسە قوشتى، خىتايمۇ بۇ ئويۇننىڭ ئىچىدە بار. ئەھۋال بۇ ئىكەن، ئۇيغۇر خەلقى كەلگۈسىدىكى ھايات-ماماتلىق يولىنى ياخشى، ئەقىللىق، ھىكمەت-پاراسەت بىلەن تاللىشى كېرەك.

ئەھۋال بۇ شەكىلدە بىر قانچە يىل داۋام قىپ قالسا ۋەتەندە ئۇيغۇر يوقاپكىتىشى مۇمكىن، جاڭ زىمىننىڭ تەشەببۇسى بويىچە شەرقىي تۈركىستاندا200مىليۇن خىتاينى يەرلەشتۈرۈش پىلانى ئەمەلگە ئېشىپ قالسا ئاقىۋەت نېمە بولماقچى!؟

بۈگۈن ئۇيغۇر، قازاق، قىرغىز خىتاينىڭ مۇدھىش قەتلىئام جىنايىتىگە قارشى چارىسىزلىك ئىچىدە تۇرۋاتىمىز، غەرپ، شەرقتىن ئۇمىت كۈتۈپ بېقىۋاتىمىز، ئۇ بۇ دۆلەتلەردىن، تەشكىلاتلاردىن ئاغرىنىۋاتىمىز، نەتىجە بەرمەيۋاتىدۇ. 

يەر يۈزىدىن ئۈمىت ئۈزۈلگەندەك قىلىدۇ، يەريۈزى ۋە پۈتۈن ئالەملەرنىڭ ياراتقۇچىسى ئاللاھتىن ئۇمىت ئۈزمەيلى! 

ئاللاھنىڭ ئارغامچىسى ئۇزۇن، لېكىن قويۇۋەتمەيدۇ..

مۇھىم بولغىنى بىز ئاسارەتتىن قۇرتۇلۇش يولىدا ئەقىل بىلەن تەمكىن ھەرىكەت قىلالامدۇق يوق، سەۋەبلەرنى لايىقىدا قىلدۇقمۇ يوق بۇنىڭ ھېساۋىنى كۆرىشىمىز كېرەك..

دۇنيادا زالىم ھاكىمىيەت داۋام قىلغان ئەمەس، خىتايدەك زالىملارنىڭ ھالاكىتى بەك ئۇزۇنغا بارمايدۇ. ئاللاھقا بولغان ئىمانىمىزنى كۈچلەندۈرەيلى، ئۈمىتلىك بولايلى.

ئاللاھ بىزلەرگە نېمىنى تەقدىر قىلغان بولسا، شۇنى كۆرمەي چارە يوق.!

خەلقىمىزنىڭ ئاھۇ-زارلىرىنى ئاللاھ زايا قىلىۋەتمەيدۇ...

بىلال ئەزىزى
## مەنبەلەر
موزدۇزلۇق

بىز ئۇيغۇر خەلقىدە موزدۇزلۇق كەسپىنىڭ قاچان پەيدا بولغانلىقىنى بىلمەيمىز. بىراق، تەڭرىتاغلىرىنىڭ شىمالى ۋە جەنۇبىدىن قېزىۋېلىنغان ئىپتىدائىي قەبرىستانلىقتىن تېپىلغان ئۆتۈك ئەۋرىشكىلىرىگە ۋە بەزى تارىخىي ماتېرىياللاردىكى مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا، ئۇيغۇر موزدۇزچىلىقىنىڭ نەچچە مىڭ يىللىق تارىخنى باشتىن كەچۈرگەنلىكى مەلۇم.

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**ئۇيغۇرچە ئىسمى :**موزدۇزلۇق


## موزدۇزلۇق ھەققىدە
موزدۇزلۇقئاسىيانىڭ قۇرغاق ھاۋا شارائىتىدا ياشىغان. ئەجدادلىرىمىز ئىنتايىن جاپالىق بولغان ئوۋچىلىق تۇرمۇشىنى ئاخىرلاشتۇرۇپ، ئات، كالا، تۆگە، قوتاز، قوي قاتارلىقلاردىن پايدىلىنىشنى بىلگەن. يەنى ئۇلارنىڭ گۆشىنى پىشۇرۇپ يەپ، تېرىسىدىن ئاياغ كىيىمى ئىشلەشنى ئىجاد قىلغان. لېكىن بىز ئۇيغۇر خەلقىدە موزدۇزلۇق كەسپىنىڭ قاچان پەيدا بولغانلىقىنى بىلمەيمىز. بىراق، تەڭرىتاغلىرىنىڭ شىمالى ۋە جەنۇبىدىن قېزىۋېلىنغان ئىپتىدائىي قەبرىستانلىقتىن تېپىلغان ئۆتۈك ئەۋرىشكىلىرىگە ۋە بەزى تارىخىي ماتېرىياللاردىكى مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا، ئۇيغۇر موزدۇزچىلىقىنىڭ نەچچە مىڭ يىللىق تارىخنى باشتىن كەچۈرگەنلىكى مەلۇم. دەۋرىمىزگە يېتىپ كەلگەن موزدۇزلۇق كەسپى ئەنە شۇ نەچچە مىڭ يىللىق تەجرىبىنىڭ بېيىتمىسى دېيىشكە بولىدۇ. 

ھازىر ئۇيغۇرلاردا قەدىمدىن ساقلىنىپ كېلىۋاتقان سەپەر(كارۋانچە) ئۆتۈك، ھالقا ئۆتۈك، پەس پاشنا، ئارا پاشنا، ئېگىز پاشنا ئۆتۈك، تۈز مەسە، توغرا تۇمشۇق مەسە، بۇغداي تۇمشۇق مەسە، ئىسگىلاچ مەسە، ئەرەنچە مەسە، ھالقا كەش، سەندەل ۋە يېڭى پاسوندىكى ھەر خىل بەتىنكە قاتارلىقلار بار.

ئۇيغۇرلار ئاياغ كىيىمىنى ئات-كالا تېرىسىدىن تىكىدۇ. ئۆچكە، قوي تېرىسىنى ئەستەرلىككە ئىشلىتىدۇ. ئۇيغۇرلار ئاياغ رەختىنى كۆن، خۇرۇم، چەم، ئۇلتاڭ، بېشۇ، مەسكاپ، چىگىردىن دەپ بىر-بىرىدىن پەرقلەندۈرىدۇ. كۆن، خۇرۇملار قارا، قىزىل رەڭدە، ئەستەرلىكلەر ئاق، سېرىق رەڭدە بولىدۇ. بۇ خىل رەختلەرنى يەرلىك ئۇسۇل بىلەن ئۆزلىرى ئىشلەيدۇ.

## مۇندەرىجە

* قىسقىچە چۈشەندۈرۈش
* ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
* موزدۇزلۇق ھەققىدە 
* موزدۇزلۇق ئەسۋاپلىرى 
* راسلاش ۋە تىكىش ئۇسۇلى
* ئالاقىدار بايان 
* سۈرەتلەر
* قامۇس باشبېتى

## موزدۇزلۇق ئەسۋاپلىرى
موزدۇزلۇق ئەسۋابلار: كۆن، خۇرۇم ۋە چەم كېسىش پىچىقى، چوڭ-كىچىك دەرەش(بىگىز) ، يىپ-يىڭنە، كوۋا(رەخت تۈزەش سايمىنى) ، پەرداز كالتىكى، ئاق-قارا مۇم، سىرەج، قارا گۈل، ئەندىزە ۋە قېلىپلاردىن ئىبارەت. 

## راسلاش ۋە تىكىش ئۇسۇلى
3پارچەموزدۇزلۇقراسلاش ۋە تىكىش ئۇسۇلى: موزدۇزلۇق كەسپىدە ئەندىزە ۋە قېلىپ ئاساسىي ئورۇندا تۇرىدۇ. ئاياغنىڭ باشلىق قونجى ئەندىز بىلەن كېسىلىدۇ. باشلىق بىلەن قونچى ئەستەرلىنىدۇ. باشلىقىنىڭ باشمالداققا ئوخشاش تىلى قونچىنىڭ ئويۇلغان يېرىگە كىرگۈزۈلۈپ بىخ سالىدۇ(ماشىنا سالىدۇ) ، ئاندىن قېلىپقا تارتىلىپ ئىستەلكە-ئىچ چەم تىكىلىدۇ. ئاندىن چەمدىن تاسما تىكىپ تاش چەمنى شۇ تاسما بىلەن قوشۇپ تىكىدۇ ياكى ياغاچ مىخ بىلەن مىخلايدۇ. پاشنا قويۇپ قېلىپقا تارتىپ پەردازلايدۇ. قېلىپتىن ئېلىپ لازىم قىلىدۇ.

مەسە، كارۋانچە(بۇ ئۆتۈك قىزىل كۆندىن تىكىلىدۇ) ئۆتۈك قېلىپقا سېلىنماي تەتۈر ئۆرۈپ تىكىلىپ ئاندىن ئۆرۈيدۇ. باشقا خىلدىكى ئۆتۈكلەردەك قاتۇرما قىلىنمايدۇ. بۇ ئاياغلارنىڭ ھەممىسى ئەرەنچە ۋە ئايالچە دەپ ئايرىپ، نۇسخا جەھەتتىن پەرقلىنىدۇ. 

## ئالاقىدار بايان
موزدۇزلۇق ئۇيغۇرلار ئارىسىدا ئەڭ كەڭ تارقالغان ئەنئەنىۋى ھۈنەر-كەسىپ بولۇپ، ھەر بىر يۇرتتا بۇ ھۈنەر بىلەن شۇغۇللىنىدىغان كاسىپلار بار. ئۇيغۇر يەر جاي ناملىرى ئىچىدە «موزدۇز مەھەللىسى» دەپ ئاتىلىدىغان يۇرت-مەھەللىلەرنىڭ كۆپ بولۇشىمۇ بۇنى ئىسپاتلايدۇ.
## مەنبەلەر
داكار

داكار سېنېگال جۇمھۇرىيىتىنىڭ پايتەختى، دۆلەتنىڭ سىياسىي، ئىقتىسادىي، مەدەنىيەت ۋە قاتناش مەركىزى، غەربىي ئافرىقا بويىچە مۇھىم پورتلارنىڭ بىرى.

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**نامى :**داكار

**دۆلىتى :**سېنېگال جۇمھۇرىيىتى

**مەمۇرىي رايون شەكلى :**پايتەخت

**تەۋە رايون :**سېنېگالنىڭ غەربىي

**كىلىماتى :**تىپىك ئىسسىق بەلباغ يايلاق كىلىماتى

**چەتئەلچە نامى :**Dakar

**جۇغراپىيەلىك ئورنى :**ئافرىقا قۇرۇقلۇقىنىڭ ئەڭ غەربىي چېتىگە جايلاشقان

## سېنېگال جۇمھۇرىيىتىنىڭ پايتەختى-داكار
داكارسېنېگال جۇمھۇرىيىتىنىڭ پايتەختى، دۆلەتنىڭ سىياسىي، ئىقتىسادىي، مەدەنىيەت ۋە قاتناش مەركىزى، غەربىي ئافرىقا بويىچە مۇھىم پورتلارنىڭ بىرى. داكار شەھىرىنىڭ خەلقئارا دېڭىز، ھاۋا قاتنىشىدىكى رولى ناھايىتى مۇھىم. ئۇ غەربىي ئافرىقىنىڭ ئاتلانتىك ئوكيانغا ئۈسۈپ چىققان يېشىل تۇمشۇق يېرىم ئارىلى(پىر يېرىم ئارىلى) غا جايلاشقان بولۇپ، ياۋروپادىن جەنۇبىي ئامېرىكىلارغا بارىدىغان مۇھىم دېڭىز، ھاۋا قاتناش يولى. بۇ پورتنىڭ ئۈسكۈنلىرى خېلى زامانىۋى بولۇپ، يىلىغا 5 مىليون 500 مىڭ توننا يۈكنى بىر تەرەپ قىلالايدۇ. داكار پورتى 1861-يىلى قۇرۇلغان بولۇپ، بىرلا ۋاقىتتا چوڭ تىپتىكى ئوكيان پاراخوتلىرىدىن 40 دىن ئارتۇقى كىرىپ توختىيالايدۇ. داكار خەلقئارا ئايرودرومى ئارقىلىق دۇنيانىڭ ھەر قايسى چوڭ شەھەرلىرى بىلەن بېرىش-كېلىش قىلغىلى بولىدۇ. داكار شەھىرىنىڭ ئاھالىسى بىر مىليوندىن ئاشىدۇ(1984) .

## مۇندەرىجە

* قىسقىچە چۈشەندۈرۈش
* ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
* سېنېگال جۇمھۇرىيىتىنىڭ پايتەختى-داكار
* سانائىتى
* ئالاقىدار بايان
* سۈرەتلەر
* قامۇس باشبېتى

## سانائىتى
ئۇ جايدا چوڭ تىپتىكى ياغ زاۋۇتى، نېفىت ئايرىش زاۋۇتى، بېلىق كونسېرۋا زاۋۇتى، بوياقچىلىق، كېمىسازلىق، خىمىيە، تاماكا، يېمەك-ئىچمەك قاتارلىق سانائەت ئورۇنلىرى بار.

## ئالاقىدار بايان
داكار شەھىرى قۇرۇقلۇقتا تۆمۈريول ئارقىلىق شىمالدىكى سېن-لۇي شەھىرى، شەرقتە كىدىرا شەھىرى ئارقىلىق مالىنىڭ پايتەختى باماكۇلار بىلەن تۇتىشىپ تۇرىدۇ. مالى، ماۋرىتانىيىلەرنىڭ بىر قىسىم ماللىرى داكار پورتى ئارقىلىق ئېكسپورت قىلىنىدۇ.
## مەنبەلەر
خۇشىمىن شەھىرى

خۇشىمىن شەھىرى ۋيېتنامنىڭ ئەڭ چوڭ شەھىرى، ئاتاقلىق سانائەت مەركىزى. سۇ، قۇرۇقلۇق، ھاۋا قاتناش تۈگۈنى.

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**نامى :**خۇشىمىن شەھىرى

**دۆلىتى :**ۋيېتنام

**مەمۇرىي رايون شەكلى :**بىۋاسىتە قاراشلىق شەھەرلىك

**تەۋە رايون :**ۋيېتنام

**كىلىماتى :**ئىسسىق بەلۋاغ مۇسسۇن كىلىماتى

## قىسقىچە تونۇشتۇرۇش
خۇشىمىن شەھىرىۋيېتنامنىڭ ئەڭ چوڭ شەھىرى، ئاتاقلىق سانائەت مەركىزى. سۇ، قۇرۇقلۇق، ھاۋا قاتناش تۈگۈنى. خوشىمىن شەھىرى مېكوڭ دېلتىسىنىڭ شەرقىي شىمالىدىكى سايگۇن دەرياسىنىڭ ئوڭ ياقىسىغا جايلاشقان. شەھەر بىلەن دېڭىزنىڭ ئارىلىقى 80 كىلومېتردىن ئاشىدۇ. يەر مەيدانى 700 كۋادرات كىلومېتر كېلىدۇ ئاھالىسى 3 مىليون 460 مىڭدىن ئاشىدۇ(1981) . خوشىمىن شەھەر رايونى بۇنىڭدىن 300 يىل ئىلگىرى كىچىك بىر كەنت بولۇپ «سايگون» دەپ ئاتالغان. 1946-يىلى 11-ئايدا ۋيېتنام ھۆكۈمىتى شەھەر نامىنى ۋيېتنام خەلقىنىڭ داھىيىسى خۇشىمىننىڭ نامىغا «خۇشمىن شەھىرى» دەپ ئاتاشنى قارار قىلغان. 1976-يىلى 7-ئايدا شىمال بىلەن جەنۇب بىرلەشكەندىن كېيىن خۇشىمىن دېگەن نام رەسمىي قوللىنىلىشقا باشلاندى. خۇشىمىن شەھىرى 18-ئەسىردىن باشلاپلا شەرقىي جەنۇب ئاسىيادىكى مۇھىم پورت ۋە گۈرۈچ بازىرى بولۇپ شەكىللەنگەن. 1932-يىلى بۇرۇنقى سايگۇن بىلەن تىئەن شەھەرلىرى بىرلىشىپ «سايگۇن-تىئەن بىرلەشمە رايونى» بولغان. ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن يەنە جادىڭ شەھىرى قوشۇلۇپ، سايگۇن-تىئەن-جادىڭ بىرلەشمە رايونى ياكى چوڭ سايگۇن رايونىنىڭ ئاھالىسىنى كۆرسىتىدۇ.

## مۇندەرىجە

* قىسقىچە چۈشەندۈرۈش
* ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
* قىسقىچە تونۇشتۇرۇش
* ئىقتىسادىي ئەۋزەللىكى
* سۈرەتلەر
* قامۇس باشبېتى

## ئىقتىسادىي ئەۋزەللىكى
خۇشىمىن شەھىرى خۇشىمىن شەھىرى ۋيېتنامنىڭ مۇھىم سانائەت مەركىزى. ئۇنىڭ سانائەت ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى پۈتۈن ۋېيتنمام سانائەت ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىنىڭ 5/1 قىسمىنى ئىگىلەيدۇ. ئۇ ۋېيتنامنىڭ مەركىزىگە بىۋاسىتە قاراشلىق شەھەر. بۇ جايدا ماشىنىسازلىق، سېمونت، كېمىسازلىق، شېكەر، توقۇمىچىلىق، تاماكا، شال ئاقلاش، خىش زاۋۇتى، ياغاچچىلىق قاتارلىق سانائەت ئورۇنلىرى بار. خۇشىمىن شەھىرى ۋيېتنامنىڭ مۇھىم سۇ، قۇرۇقلۇق، ھاۋا قاتناش تۈگۈنى. دەريا سۈيى كۆتۈرۈلگەندە 20 مىڭ توننىلىق پاراخوتلار شەھەر ئىچىگە كىرەلەيدۇ. خۇشىمىن شەھىرىدىن مېكوڭ دەرياسىنى تۇتاشتۇرىدىغان قاناللار ئارقىلىق مېكوڭ دەرياسىنى تۇتاشتۇرىدىغان قاناللار ئارقىلىق مېكوڭ دەرياسىغا ئۆتكىلى بولىدۇ. خۇشىمىن شەھىرىدىن ھەر تەرەپكە كەتكەن سۇ يوللىرى، تۆمۈريول، تاشيوللار بار.
## مەنبەلەر
ئانژۇ تاقىم ئاراللىرى

ئانژۇ تاقىم ئاراللىرى سوۋېت ئىتىپاقىنىڭ شىمالىي قىسمىدىكى شىمالىي مۇز ئوكيان ياقىسىغا جايلاشقان يېڭى سىبىر تاقىم ئاراللىرى ئىچىدىكى ئەڭ چوڭ تاقىم ئاراللار گۇرۇپپىسى.

*
*

  

## ئانژۇ تاقىم ئاراللىرى ھەققىدە
رۇسىيە فېدېراتسىيىسىنىڭ شىمالىي قىسمىدىكى شىمالىي مۇز ئوكيان ياقىسىغا جايلاشقان يېڭى سىبىر تاقىم ئاراللىرى ئىچىدىكى ئەڭ چوڭ تاقىم ئاراللار گۇرۇپپىسى. ئۇ شەرقتە سىبىرىيە دېڭىزى، غەربتە لابىتۋىخ دېڭىز سۇلىرى بىلەن يۇيۇلۇپ تۇرىدۇ. جەنۇبىي سانىنكوۋ بوغۇزى ئارقىلىق لياخون ئاراللىرىدىن ئايرىلىپ تۇرىدۇ. ئانژۇ تاقىم ئاراللىرى كاتىل، فاددىۋىسكى، يېشىل بوتكى، يېڭى سىبىرىيە، بىلكوۋىسكى ئاراللىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئومۇمىي يەر مەيدانى 31 مىڭ كۋادرات كىلومېتر، ئاھالىسى بەك شالاڭ بولۇپ، ئوۋچىلىق ھەم بېلىقچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىدۇ.
## مەنبەلەر
پارنىك ئېففېكتى

پارنىك ئېففېكتى ئاتموسفېرادىكى پارنىڭ گاز مىقدارىنىڭ ئارتىپ كېتىشى بىلەن يەر شارىنىڭ تېمپېراتۇرىسى ئۆرلەپ كېتىدىغان ھادىسىە .

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**ئۇيغۇرچە نامى :**پارنىك ئېففېكتى

**چەتئەلچە نامى :**Greenhouse Effect

**ئەمەلىي پەن :**بىئولوگىيە

## قىسقىچە تونۇشتۇرۇش
4پارچەپارنىك ئېففېكتىپارنىك ئېففېكتى ئاتموسفېرادىكى پارنىڭ گاز مىقدارىنىڭ ئارتىپ كېتىشى بىلەن يەر شارىنىڭ تېمپېراتۇرىسى ئۆرلەپ كېتىدىغان ھادىسىە . 

پارنىك ئېففېكتىنىڭ ئىنسانلارغا يەتكۈزىدىغان خەۋەپ - خەتىرى ناھايىتى زور . ھاۋا تېمپېراتۇرىسى يۇقىرلاپ كەتكەندە بەزى چاغلاردا يامغۇر كۆپىيىپ بەزى چاغلاردا قۇراغاقچىلىق كۆپىيىپ پەيدا بولىدۇ ،شامال ۋە بوران كۈچىيىپ تەبىئىي ئاپەتلەر ئېغىرلاپ كېتىدۇ . 

كىشىلەرنى ئەڭ ئەنسىرتىدىغىنى شۇكى ، تېمپېراتۇرا ئۆرلەش سەۋەبلىك ئىككى قۇتۇپتىكى مۇزلۇقلار ئېرىپ . دېڭىز يۈزى يۇقىرى ئۆرلەپ دېڭىز ياقىلىرىغا جايلاشقان كۆپلىگەن شەھەرلەر ، ئاراللار ياكى پەسىرەك جايلار دېڭىز ئاستىدا قىلىش خەۋىپى تۇغۇلىدۇ . 

20 - ئەسىرنىڭ 60 - يىللىرىنىڭ ئاخىرلىرىدا ئافرىقىدىكى سەھرايى كەبىرنىڭ چارۋىچىلىق رايۇنلىرىدا ئۇدا 6 يىل قۇرغاقچىلىق يۈز بىرىپ ، ئاشلىق ۋە ئوت - چۆپ يېتشمىگەچكە چارۋا ماللارنىڭ ھەممىسى ئۆلتۇرۇلگەن ۋە ئاچارچىلىق بىر يىرىم مىليۇن ئادەمنىڭ جىنىغا زامىن بولغان . مانا بۇ پارنىك ئېففېكتى ئىنسانلارغا ئېلىپ كەلگەن بالايى ئاپەتنىڭ كىچىك مىسالى . 

## مۇندەرىجە

* قىسقىچە چۈشەندۈرۈش
* ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
* قىسقىچە تونۇشتۇرۇش
* پەيدا بۇلىشى 
* ئالدىنى ئېلىش ئۇسۇلى 
* سۈرەتلەر
* قامۇس باشبېتى

## پەيدا بۇلىشى
5پارچەپارنىك ئېففېكتىئىلگىرى خېلى ئۇزاق بىر مەزگىل جەريانىدا ئاتموسفېرادىكى كاربۇن تۆت ئوكسىدى مىقدارى بىر تەرەپتىن كۆپىيىپ ، بىر تەرەپتىن كېمىيىپ بىرخىل دىنامىك تەڭپۇڭ ھالەتنى ساقلاپ ، مىقدارى ئاساسى جەھەتتىن مۇقىم بولۇپ كەلگەن . لېكىن يىقىنقى بىر قانچە يىللاردىن بىرى نوپۇسنىڭ جىددى كۆپىيىشى، سانائەتنىڭ ئۇچقاندەك تەرەققىي قىلىشى ، نەپەستىن ، يىقىلغۇلارنىڭ كۆيىشىدىن پەيدا بولغان كاربۇن 4 ئوكسىدنىڭ مىقدارى زور دەرىجىدە كۆپەيدى . ئۇندىن باشقا ئورمانلار ۋە يېپىنچە ئۆسۈملۈكلەرنىڭ ۋەيران قىلىنىشى تۈپەيلىدىن فۇتۇسىنتىز ئارقىلىق ، كاربون 4 ئوكسىدلىرى ئوكسگېنگە ئايلىنىدىغان شەرت شارائىتلار ئازىيىپ ، ئاتموسفېرادىكى كاربون 4 ئوكسىد كۆپىيىپ كەتتى . كاربون 4 ئوكسىد يەر شارىدىكى ئىسسىقلىق رادىياتسىيەسىنىڭ يۇقىرى ئالەم بوشلۇقىغا كۆتۇرۇلىشىنى توسۇپ ، يەر شارىنىڭ تېمپېراتۇرىسىنى تەڭشەش رولىنى ئوينايدۇ . لېكىن ئۇنىڭ مىقدارى بەك كۆپىيىپ كەتكەچكە ، خۇددى يەر شارىغا بىر قازاننى كىيدۇرۇپ قويغاندەك ئەھۋال يۇز بىرىپ ، تېمپېراتۇرا بارا - بارا تۆۋەنلەپ « پارنىك ئېففېكتى » كېلىپ چىقىدۇ . پارنىڭ گازى - كاربون تۆت ئوكسدىدىن باشقا يەنە فىتۇر ، خىلور ئالكىللىرى ، مىتان ، ئازۇت تۆت ئوكسىد قاتارلىق 30 نەچچە خىل خىمىەۋى ماددىلارنى ئۆزئىچىگە ئالىدۇ . 

## ئالدىنى ئېلىش ئۇسۇلى
پارنىك گازلىرىنىڭ مىقدارىنى ئۈنۈملىك كونتۇرۇل قىلىش، نوپۇسنىڭ كۆپىيىشىنى تىزگىنلەش، يېقىلغۇلارىن ئىلمى پايدىلىنىپ ، كۆچەت تىكىپ ئورمان بەرپا قىلىشنى تېزلەشتۇرۇپ ، جايلارنى زور كۈچ بىلەن كۆكەرتىپ پارنىك ئېففېكتىنىڭ پۈتۈن يەر شارىغا تېخىمۇ زور ئاپەت ئېلىپ كېلىشىدن ساقلىنىش كېرەك .

## مەنبەلەر
ئاچچىق چۈچۈك كالا سىڭىرى

ئاچچىق چۈچۈك كالا سىڭىرى بولسا كالىنىڭ سىڭىرى ، ئاچچىق چۈچۈك تەڭشەلگەن سۇ ، تۇز قاتارلىق ماتىرياللاردىن تەييارلىنىدىغان بۇلۇپ ،ناھايىتى يىيىشلىك .

*
*

  

## خام ماتىريالى
2پارچەخام ماتىريالىكالىنىڭ سىڭىرى 200 گرام، ئاچچىق چۈچۈك تەڭشەلگەن سۇ 100 گرام، تۇز مۇۋاپىق مىقداردا.

## تەييارلاش ئۇسۇلى
1. كالىنىڭ سىڭىرىنى ياغ بىلەن كۆپتۈرۈپ، سۇغا چىلاپ يېغىنى چىقىرىۋېتىپ تەكشى قىلىپ، قەلەمچە توغراپ تەخسىگە ئېلىنىدۇ. 

2. قايناقسۇغا جاڭيۇ، ئاچچىقسۇ، تۇز تېتىتقۇ ئارىلاشتۇرۇپ، ئازىراق كۈنجۈت يېغى ئارىلاشتۇرۇپ، تەخسىدىكى گۆشنىڭ ئۈستىگە تەكشى سېپىلىدۇ.
## مەنبەلەر
بودېن كۆلى

كونىستانتىس كۆلى دەپمۇ ئاتىلىدۇ. بۇ كۆل غەربىي ياۋروپادىكى ئەڭ چوڭ چېگرا كۆللىرىنىڭ بىرى بولۇپ، شۋېتسارىيىنىڭ غەربىي شىمالىغا، ئاۋىسترىيىنىڭ غەربىي شىمالىغا، گېرمانىيىنىڭ غەربىي جەنۇبىغا جايلاشقان.

*
*

  

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**نامى :**بودېن كۆلى

**يەر مەيدانى :**536 كۋادرات كىلومېتر

**باشقا نامى :**كونىستانتىس كۆلى

**چەتئەلچە نامى :**Lake Constance

**ئۇزۇنلۇقى :**66 كىلومېتر

**كەڭلىكى :**14 كىلومېتر

## جۇغراپىيىلىك ئورنى
بودېن كۆلىكونىستانتىس كۆلى دەپمۇ ئاتىلىدۇ. بۇ كۆل غەربىي ياۋروپادىكى ئەڭ چوڭ چېگرا كۆللىرىنىڭ بىرى بولۇپ، شۋېتسارىيىنىڭ غەربىي شىمالىغا، ئاۋىسترىيىنىڭ غەربىي شىمالىغا، گېرمانىيىنىڭ غەربىي جەنۇبىغا جايلاشقان. كۆل دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى 396 مېتر كېلىدۇ، ئەڭ چوڭقۇر يېرى 252 مېترغا يېتىدۇ، ئۇزۇنلۇقى 66 كىلومېتر، كەڭلىكى 14 كىلومېترغا يېتىدۇ، مەيدانى 536 كۋادرات كىلومېتر كېلىدۇ. كۆلنىڭ قىرغاقلىرى تۈز، شەرقىي جەنۇبى تىك ھەم ئېگىز كېلىدۇ.

## مۇندەرىجە

* قىسقىچە چۈشەندۈرۈش
* ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
* جۇغراپىيىلىك ئورنى 
* ئاساسلىق ئالاھىدىلىكى 
* سۈرەتلەر
* قامۇس باشبېتى

## ئاساسلىق ئالاھىدىلىكى
بودېن كۆلى بودېن كۆلى رېيىن دەرياسىنىڭ يۇقىرى ئېقىمىدىكى تەبىئىي سۇ ئامبىرى ھېسابلىنىدۇ. قىش پەسلىدە سۈيى سەل توڭلايدۇ. كۆلدە ھەرخىل قىممەت باھالىق بېلىقلار ياشايدۇ. كۆل ئارقىلىق شۋېتسارىيە، ئاۋسترىيە، گېرمانىيىدىن ئىبارەت ئۈچ دۆلەتكە بارغىلى بولىدۇ.

## مەنبەلەر
زايوم ئەڭ كۆپ دۆلەت

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**ئۇيغۇرچە نامى :**ئامېرىكا

**قىتئە تەۋەلىكى :**شىمالىي ئامېرىكا قىتئەسى

**پايتەختى :**ۋاشىنگتون

**سىيسى تۈزۈلمىسى :**زۇڭتۇڭلۇق جۇمھۇرىيەت تۈزۈمى

## قىسقىچە مەزمۇنى
ئامېرىكا دۇنيا بويىچە زايوم ئەڭ كۆپ دۆلەت ھېسابلىنىدۇ. 1978-يىلى 1-ئايدا ئامېرىكىنىڭ زايومى 721 مىليارد 800 مىليون ئامېرىكا دوللىرىغا يەتكەن. ئەگەر بۇ پۇلنى بىر ئامېرىكا دوللىرىدىن ئۈستى-ئۈستىگە تىزغاندا، ئېگىزلىكى 63 مىڭ كىلومېتىرغا يېتىدىكەن، ئېغىرلىقى 560 توننا كېلىدىكەن.
## مەنبەلەر
چايگۈل

**چايگۈل** دائىم كۆكىرىپ تۇرىدىغان كىچىك دەرەخ ياكى كىچىك چاتقال، ئۆسۈملۈك تۈپىنىڭ چوڭ-كىچىكلىكى سورتلىرىغا قاراپ ئوخشىمايدۇ. بەزىلىرى نەچچە مېتىر كەلسە، بەزىلىرى 1 مېتىرغىمۇ يەتمەيدۇ؛ بەزىلىرىنىڭ شاخ-يوپۇرماقلىرى قويۇق، كۆركەم، بەزىلىرىنىڭ شالاڭ ھەم ئەركىن، دەرەخ شاخلىرى ئىنتايىن چىرايلىق، يوپۇرمىقى تەركىبىدە تېرە ماددىلىرى بولۇپ، يىل بويى ياشىرىپ، يېشىل ياقۇتتەك پارقىراپ تۇرىدۇ.

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**ئۇيغۇرچە ئىسمى :**چايگۈل

**خىتايچە ئىسمى :**茶花

**تەۋەلىكى :**ئۈسۈملۈكلەر دۇنياسى

**تىپى :**يېپىق ئۇرۇقلۇق ئۈسۈملۈكلەر تىپى

**سىنىپى :**تاق پەللىلىك ئۈسۈملۈكلەر سىنىپى

**كەنجى سىنىپى :**ئارخىخلامىدالار كەنجى سىنىپى

**تۈركىمى :**پارىئېتاللار تۈركىمى

**ئۇرۇقدىشى :**كامېلىيە ئۇرۇقدىشى

**ئائىلىسى :**كامېلىيە ئائىلىسى

## چايگۈل ھەققىدە
چايگۈل گۈزەل قىياپىتى، كۆركەم گۈل ھۆسنى بىلەن داڭلىق. مىڭ دەۋرىدىكى خىتاي جاڭ شىن ئۇنى مەدھىيىلەپ: 

سەرخىل گۈللەر ئارا يۈرۈپ سېلىشتۇرساڭ ھەربىرىنى، 

شەپەق كەبى چاقنار شولا بىر چېچەكنىڭ بەرگىسىدە. 

چىن گۈزەلدۇر، رەڭگارەڭدۇر، قاماشتۇرار كۆزلىرىڭنى، 

تەڭ كېلەلمەس چايگۈلىگە بولسا گۈللەر 

بەيگىسىدە. 

دەپ شېئىر ئوقۇغان. 

## مۇندەرىجە

* قىسقىچە چۈشەندۈرۈش
* ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
* چايگۈل ھەققىدە 
* سىرتقى شەكلى 
* تۈر ۋە تىپلىرى 
* ئىشلىتىش قىممىتى 
* سۈرەتلەر
* قامۇس باشبېتى

## سىرتقى شەكلى
چايگۈل دائىم كۆكىرىپ تۇرىدىغان كىچىك دەرەخ ياكى كىچىك چاتقال، ئۆسۈملۈك تۈپىنىڭ چوڭ-كىچىكلىكى سورتلىرىغا قاراپ ئوخشىمايدۇ. بەزىلىرى نەچچە مېتىر كەلسە، بەزىلىرى 1 مېتىرغىمۇ يەتمەيدۇ؛ بەزىلىرىنىڭ شاخ-يوپۇرماقلىرى قويۇق، كۆركەم، بەزىلىرىنىڭ شالاڭ ھەم ئەركىن، دەرەخ شاخلىرى ئىنتايىن چىرايلىق، يوپۇرمىقى تەركىبىدە تېرە ماددىلىرى بولۇپ، يىل بويى ياشىرىپ، يېشىل ياقۇتتەك پارقىراپ تۇرىدۇ. گۈلىنىڭ دىئامېتىرى 5 ~11 سانتىمېتىر بولۇپ، بەزىلىرى 14 سانتىمېتىرغا يېتىدۇ، يالاڭ قات بەرگلىك ۋە قات بەرگلىكتىن ئىبارەت ئىككى خىل تىپى بولىدۇ. يالاڭ قات بەرگلىكلىرى گۈلىدىن كېيىن مېۋىلەيدۇ، قات بەرگلىكلىرىنىڭ كۆپى مېۋىلىمەيدۇ. 

## تۈر ۋە تىپلىرى
گۈلى توق قىزىل، ھال رەڭ، ئاق، سۆسۈن قاتارلىق رەڭلەردە بولىدۇ. يەنە گۈل رەڭگى سۇس، گۈل پىلتىسى يېشىل مەرۋايىتتەك بولغان نېلۇپەر تىپلىقى؛ تەكتى ئوچۇق قىزىل، ئۈستىگە ئاق سىزىقلار ياكى ئاق داغلار چېچىلغاندەك كۆرۈنىدىغان رادېئال سىزىقلىق تىپلىرى؛ گۈللىرى رەڭگارەڭ چىرايلىق، نازۇك ھەم ئۆزگىچە بولغان تاج تىپلىقلىرى؛ تەكتى ئاق قىزىل يوللۇق، نەپىس-چىرايلىق بولغان گۈيخۇا پايىسى تىپلىقلىرى. . . بار. 

## ئىشلىتىش قىممىتى
چايگۈلنىڭ سورتى ناھايىتى كۆپ، چېچەكلىگەن چاغدا بەكمۇ زىلۋا بولۇپ، كۆرۈنۈشى ھەر خىل، گۈزەللىكتە تەڭداشسىز، يەنە كېلىپ چېچەكلەش مەزگىلى ئۇزۇن بولغاچقا، باغۋەنچىلىك ۋە كۆكەرتىش ئىشلىرىدا كەڭ تۈردە ئىشلىتىلمەكتە ياكى ئاساسلىق مەنزىرە قىلىپ ئورۇنلاشتۇرۇپ ۋە ياكى باشقا مەنزىرە ئۆسۈملۈكلىرى بىلەن ماسلاشتۇرۇپ ئورۇنلاشتۇرۇپ باغچىلار، مەشھۇر مەنزىرىلىك رايونلار ۋە ھويلا ‐ ئاراملار زىننەتلەپ بېزەلمەكتە. 

چايگۈلنىڭ تاماشا قىلىش قىممىتى ناھايىتى يۇقىرى بولۇپلا قالماستىن، بەلكى يەنە گۈڭگۈرت تۆت ئوكسىد، ھىدروسولفىد، خلور گازى، ھىدروفتورىد قاتارلىق زەھەرلىك گازلارغا قارشى تۇرۇشچانلىقى روشەن، شۇڭا مۇھىت ئاسراش، ھاۋانى ساپلاشتۇرۇش رولىنى ئوينىيالايدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ئۈسۈملۈكلەر
مىللىي دارامەت

ماددىي مەھسۇلاتلاردىن سەرپ قىلىنغان ئىشلەپچىقىرىش ۋاسىتىلىرىنى چىقىرىۋەتكەندىن كېيىنكى ئېشىپ قالغان قىسمى ئەمگەكچىلەر ياراتقان بايلىق ھېسابلىنىدۇ ۋە ئۇنى تۇرمۇش ئىستېمالى ۋە كېڭەيتىلگەن تەكرار ئىشلەپچىقىرىشقا ئىشلەتكىلى بولىدۇ. ئەمگەكچىلەر ياراتقان بارلىق بايلىق مىللىي دارامەت دېيىلىدۇ.

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**ئۇيغۇرچە نامى :**مىللىي دارامەت

**چەتئەلچە نامى :**national income

## مىللىي دارامەت ھەققىدە
ئىنسانلار ئۆزلىرىنىڭ مەۋجۇتلۇقى ۋە تەرەققىياتى ئۈچۈن، تۈرلۈك ماددىي مەھسۇلاتلارنى ئۈزلۈكسىز ئىشلەپچىقىرىشى كېرەك. ماددىي مەھسۇلاتلارنى ئىشلەپچىقىرىش جەريانىدا ئەمگەكچىلەر ئەمگەك سەرپ قىلىپلا قالماي، بەلكى ماشىنا، ئۈسكۈنە، خام ئەشيا، يېقىلغۇ قاتارلىقلارنى سېلىنما ئورنىدا سالىدۇ. بۇ سېلىنما ئادەتتە ئىشلەپچىقىرىش ۋاسىتىلىرى دېيىلىدۇ.شۇڭا، ماددىي مەھسۇلاتلاردىن سەرپ قىلىنغان ئىشلەپچىقىرىش ۋاسىتىلىرىنى چىقىرىۋەتكەندىن كېيىنكى ئېشىپ قالغان قىسمى ئەمگەكچىلەر ياراتقان بايلىق ھېسابلىنىدۇ ۋە ئۇنى تۇرمۇش ئىستېمالى ۋە كېڭەيتىلگەن تەكرار ئىشلەپچىقىرىشقا ئىشلەتكىلى بولىدۇ. ئەمگەكچىلەر ياراتقان بارلىق بايلىق مىللىي دارامەت دېيىلىدۇ. 

بۇيۇم شەكلىدىكى مىللىي دارامەت ۋە قىممەت شەكلىدىكى مىللىي دارامەت: مىللىي دارامەتنى ماددىي ئىشلەپچىقىرىش ساھەسىدىكى ئەمگەكچىلەر يارىتىدۇ. بۇ تارماقلار يېزا ئىگىلىكى، سانائەت، بىناكارلىق، قاتناش-ترانسپورت ۋە ئىشلەپچىقىرىش ئۈچۈن مۇلازىمەت قىلىدىغان پوچتا-تېلېگراف، سودا قاتارلىق ساھەلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ تارماقلار ئىشلەپچىقارغان مەھسۇلاتلاردىن سەرپ قىلىنغان ئىشلەپچىقىرىش ۋاسىتىلىرىنى چىقىرىۋەتكەندىن كېيىن ئېشىپ قالىدىغىنى بۇيۇم شەكلىدىكى مىللىي دارامەت بولىدۇ؛ بۇ مەھسۇلاتلارنىڭ قىممىتىدىن سەرپ بولغان ئىشلەپچىقىرىش ۋاسىتىلىرىنىڭ قىممىتىنى چىقىرىۋەتكەندىن كېيىنكىسى قىممەت شەكلىدىكى مىللىي دارامەت، يەنى ئىجتىمائىي ساپ قىممەت بولىدۇ. 

## مۇندەرىجە

* قىسقىچە چۈشەندۈرۈش
* ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
* مىللىي دارامەت ھەققىدە 
* ئالاقىدار بايان 
* سۈرەتلەر
* قامۇس باشبېتى

## ئالاقىدار بايان
مىللىي دارامەت دۆلەتنىڭ مەلۇم مەزگىلدىكى(ئادەتتە بىر يىل بولىدۇ) ساپ كىرىمى بولۇپ، خەلقنىڭ ماددىي ۋە مەنىۋى ئېھتىياجنى قاندۇرۇش ھەمدە كېڭەيتىلگەن تەكرار ئىشلەپچىقىرىشنى ئىشقا ئاشۇرۇشنىڭ ماددىي مەنبەسى. كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان مىللىي دارامەت مىقدارى بىر دۆلەتنىڭ باي ياكى نامراتلىقىنىڭ بەلگىسى. شۇڭا، دۆلەتنىڭ گۈللەپ ياشنىشى، خەلقنىڭ باي-باياشات بولۇشىنى ئىشقا ئاشۇرۇشتا، چوقۇم ئىشلەپچىقىرىش كۈچلىرىنى زور كۈچ بىلەن راۋاجلاندۇرۇش، ئەمگەك ئىشلەپچىقىرىش ئۈنۈمدارلىقىنى ۋە مىللىي دارامەتنى ئاشۇرۇش كېرەك. 
## مەنبەلەر

* ئىزدە قامۇسى
كراسنودار شەھىرى

روسىيەنىڭ جەنۇبىدىكى مەركىزىي شەھىرى. بۇ شەھەر 1920-يىلىدىن ئىلگىرى **يېكاتېرىنودار** دەپ ئاتالغان. بۇ شەھەر دۆلەتنىڭ جەنۇبىغا، كوبان دەرياسىنىڭ تۆۋەن ئېقىنىنىڭ ئوڭ ياقىسىغا جايلاشقان. 2025-يىللىق سىتاتىستىكىغا ئاساسلانغاندا، بۇ شەھەرنىڭ نوپۇسى 1,154,885 كە يەتتى، بۇ كۆرسەتكۈچ بويىچە ئۇ رۇسىيەدىكى 10-چوڭ شەھەر ھېسابلىنىدۇ.

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**نامى :**كراسنودار شەھىرى

**مەمۇرىي رايون شەكلى :**چىگرا رايونىنىڭ مەركىزى
## قىسقىچە تونۇشتۇرۇش
كراسنودار شەھىرىروسىيەنىڭ جەنۇبىدىكى  مەركىزىي شەھىرى. بۇ شەھەر 1920-يىلىدىن ئىلگىرى يېكاتېرىنودار دەپ ئاتالغان. بۇ شەھەر غەربىي سىبىرىيىنىڭ جەنۇبىغا، كوبان دەرياسىنىڭ تۆۋەن ئېقىنىنىڭ ئوڭ ياقىسىغا جايلاشقان. ئۇ يېنسەي دەريا باسسېپنىرىدىكى مۇھىم دەريا پورتى ھېسابلىنىدۇ. شەھەر ئاھالىسى 609 مىڭدىن ئاشىدۇ(1985) . كراسنودار شەھىرىنىڭ ئاساسى 1793-يىلى سېلىنغان،  مۇھىم ماشىنىسازلىق ۋە نېفىت خىمىيە سانائىتىنىڭ مەركىزى شەھىرى ھېسابلىنىدۇ، شەھەردە يەنە توقۇمىچىلىق، يېمەك-ئىچمەك قاتارلىق سانائەت ئورۇنلىرى بىلەن يېزا ئىگىلىك، نېفىت، تەبىئىي گاز قاتارلىق ئىلمىي تەتقىقات ئورۇنلىرى بار.
## مەنبەلەر

تۈر:شەھەرلەر
تۈر:ياۋروپا
توك چىقىرىدىغان ئەڭ چوڭ چاقپەلەك

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**نامى :**يوتلاندىيە چاقپەلىكى

## توك چىقىرىدىغان ئەڭ چوڭ چاقپەلەك ھەققىدە
دانىيەنىڭ غەربىي شىمالىدىكى يوتلاندىيە دېڭىزىنىڭ بويىدىكى ئېگىزلىكتە كۈمۈشتەك پارقىراپ تۇرغان قۇرۇلۇشنى بىر قانچە كىلومېتىر نېرىدىن كۆرگىلى بولىدۇ، يېقىن بېرىپ قارىسىڭىز، ئۇنىڭ بىر زور چاقپەلەك ئىكەنلىكىنى كۆرىسىز. ئۇنىڭ كۆرۈنۈشى خۇددى ئۈچ قاناتلىق پروپىللېرغا ئوخشاپ كېتىدۇ. يوغان موتۇرنىڭ ئاسما بۆلۈمى مۇنار تۈۋرۈكىنىڭ ئۈستىگ ئورنىتىلغان. بۇ دۇنيا بويىچە ھەركەتلەندۈرگۈچ كۈچ ھاسىل قىلىدىغان ئەڭ زور چاقپەلەك بولۇپ، يوتلاندىيە چاقپەلىكى دەپ ئاتىلىدۇ. بۇ چاقپەلەكنى ياساش ئۈچۈن ئۈچ يىل ۋاقىت كەتكەن. بۇ چاقپەلەك 1978-يىلى باش يازدا پىقىراشقا باشلىغاندىن بېرى ياخشى ئىشلەپ توك چىقىرىپ كېلىۋاتىدۇ. يوتلاندىيە چاقپەلىكىنىڭ نۇرمىلىق قۇۋۋىتى 2000 كىلوۋات، بىر يىلدا چىقىرىدىغان توكى تۆت مىليون كىلوۋات سائەت، پۈتۈن چاقپەلەك مۇنار تۈۋرۈكى، ئاسما بۆلۈم، پالاق ۋە توك چىقىرىش ئۈسكۈنىسىدىن تەركىب تاپقان. ئۇنىڭ ئۈچ پالىقى پۈتۈنلەي ھالقىسىمان ئوكسىگىنلىق دىۋىرقاي بىلەن چاقلاشتۇرۇلغان ئەينەك تالاسى(ياكى ئەينەك پولات) دىن ياسالغان. پالاقنىڭ ئۇزۇنلۇقى 27.1 مېتىر، ئەڭ زور كەڭلىكى 2.13 مېتىر بولۇپ، ھەر بىر پالاقنىڭ ئېغىلىقى بەش توننا كېلىدۇ. پالاقنىڭ ئايلىنىش تېزلىكى ئەڭ يۇقۇرى بولغاندا مىنۇتىغا 40 قېتىمغا يېتىدۇ. ئۇچۇرتۇش دائىرىسىنىڭ دىئامېتىرى 54.3 مېتىر كېلىدۇ. ھەر بىر پالاقنىڭ ئۇچىغا دىئامېتىرى 1.52 مېتىر كېلىدىغان كىچىك پاراشوت ئورنىتىلغان بولۇپ، جىددىي ئەھۋال يۈز بەرگەندە ياكى ئايلىنىش تېزلىكى ئادەتتىكىدىن ئېشىپ كەتكەندە، پاراشوت ئاپتۇماتىك ھالدا قاپقاقتىن ئاجرىلىپ ئېچىلىدۇ-دە، پالاقنىڭ ئايلىنىش تېزلىكى كېمەيتىلىدۇ. 2000 كىلوۋاتلىق بۇ چاقپەلەكنىڭ 3300 ۋولتىلىق ئۈچ فازىلىق ئۆزگىرىشچان توك گىنىراتورىنى شىۋېتسىيىنىڭ قەغەز زاۋۇدى يەتكۈزۈپ بەرگەن. پۈتۈن چاقپەلەكنى لايىھىلەش، مەبلەغ سېلىش ۋە قۇراشتۇرۇش ئىشلىرىنى پۈتۈنلەي ئىشتىن تاشقىرى ھەۋەسكارلار-تىۋىند شۆيۈەنىنىڭ ئوقۇتقۇچىلىرى ۋە ئوقۇغۇچىلىرى ھەمدە مەملىكەتنىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىن كەلگەن پىدائىيلار ياسىغان.

## كېلىپ چىقىشى
ئۇلار نىمە ئۈچۈن بۇنىڭغا مۇنچىۋالا قىزىقىدۇ. دانىيىنىڭ شامال كۈچىنى ھېسابقا ئالمىغاندا، ئېنىرگىيە مەنبەسىنى ھاسىل قىلغۇدەك يېرى يوق. دۇنيا بويىچە نېفىت باھاسىنىڭ ئۆرلىشىگە ئەگىشىپ دانىيە ھۆكۈمىتى 5-6 مىليارد كىرونا(تەخمىنەن بىر مىليارد ئامېرىكا دوللىرىغا توغرا كېلىدۇ) سەرپ قىلىپ يادرو ئېلېكتىر ئىستانسىسى قۇرماقچى بولغاندا خەلق ئاممىسى قارشى چىقىپ، مۇھىتنىڭ تازىلىقىنى ساقلايدىغان ئىشەنچىلىك ئېنىرگىيە مەنبەسىدىن پايدىلىنىشنى تەلەپ قىلغان. دانىيىدىكى يوتلاندىيە يېرىم ئارال بولۇپ، شىمالىي دېڭىزغا بېقىپ تۇرىدۇ. ئۇ يەردە ھەركۈنى دېگۈدەك دېڭىز شامىلى چىقىدۇ. شۇڭا بۇ جاي كۆڭۈلدىكىدەك شامال كۈچى ئېنىرگىيە مەنبەسى قۇرۇلمىسىنى ئورنىتىشقا تازا باب كېلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بۇ يەردە يوتلاندىيە چاقپېلىكى دۇنياغا كەلگەن. يوتلاندىيە چاقپېلىكى قۇرۇلغانلىقتىن، دانىيە ھۆكۈمىتى ئېنېرگىيە مەنبەسى پىلانىغا تۈزىتىش كىرگۈزمەكچى بولغان. ھۆكۈمەت يەنە بىر ئېنىرگىيە مەنبەسى سېستىمىسىنى تەتقىق قىلىش ۋە راۋاجلاندۇرۇشقا كېيىنكى ئىككى يىل ئىچىدە 66 مىليون كرونا(تەخمىنەن 11 مىليون ئامېرىكا دوللىرىغا توغرا كېلىدۇ) ئاجرىتىدىغانلىقىنى 1978-يىلى قىشتا جاكارلىدى. خەۋەرلەرگە قارىغاندا، ئامېرىكا يېقىندا كۆك تاغ تىزمىسىدا توك چىقىرىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان چاقپەلەك قۇردى. ئۇنىڭ توك چىقىرىش قۇۋۋىتىمۇ 2000 كىلوۋاتقا يېتىدۇ. (دەي شۇۋېن)

ئىزدە قامۇسى
## مەنبەلەر
بېدە ئۇرۇقى

بېدە ئۇرۇقى ئىچىنى توختىتىش، مەنى، سۇت پەيدا قىلىش، بەدەننى سەمىرتىش، باھنى قۇۋۋەتلەش، ھەيىز ماڭدۇرۇش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە.

*
*

  

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**ئۇيغۇرچە نامى :**بېدە ئۇرۇقى

**ئەرەبچە نامى :**بەزرولىرەتىبە

**پارسچە نامى :**تۇخمى دىئۇئەسپەت

**ئىنگلىزچە :**Seed of Alfalfa

**ئوردۇچە نامى :**بەسكە پىراكى بىج

**تونۇش :**ئۇسۇمـلۇك بېـدىنىـڭ مىۋىسىدىـن ئىبـارەت

**چىقىش ئورنى : شەرقىي تۈركىستان**

**ۋاقتى :**كۈز

**تەبىئىتى :**2- دەرىجىدە قۇرۇق ئىسسىق

**ئائىلىسى :**پۇرچاق ئائىلىسىدىـكى ئۇسۇمـلۇك

## تونۇش
ئۇسۇمـلۇك بېـدىنىـڭ مىۋىسىدىـن ئىبـارەت. ( Medicago Sativa L ئەسلى ئۇسۇملىكى سۇسۇن گۇللۇك بېدە) 

## مۇندەرىجە

* قىسقىچە چۈشەندۈرۈش
* ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
* تونۇش
* ئۈنۈملۈك تەركىبى
* خۇسۇسىيىتى
* ئورۇنباسارى 
* تۈزەتكۈچىسى
* ۋەكىل خاراكتېرلىك پىششىق دورا ياسالمىسى
* فارماكولوگىيىلىك تەسىرى
* خاس تەسىرى
* ئەكىس تەسىرى
* ئىشلىتىش ئۇسۇلى 
* كېسەللىك مىسالى 
* سۈرەتلەر
* قامۇس باشبېتى

## ئۈنۈملۈك تەركىبى
sialis acid, homostachydrine, stachydrine لار بار.

## خۇسۇسىيىتى
ئىچىنى توختىتىش، مەنى، سۇت پەيدا قىلىش، بەدەننى سەمىرتىش، باھنى قۇۋۋەتلەش، ھېيىز ماڭدۇرۇش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە.

### ئورۇنباسارى
پالەك ئۇرۇقى

### تۈزەتكۈچىسى
پىننە

### ۋەكىل خاراكتېرلىك پىششىق دورا ياسالمىسى
لوبوبى كەبىر،لوبۇبى سەغىر .

### ئورۇنباسارى
پالەك ئۇرۇقى

### تۈزەتكۈچىسى
پىننە

### ۋەكىل خاراكتېرلىك پىششىق دورا ياسالمىسى
لوبوبى كەبىر،لوبۇبى سەغىر .

## فارماكولوگىيىلىك تەسىرى
پۈتۈن چۆپىنىڭ ئېرىتمىسى ئۆپكە سىل تاياقچە باكتىريىسىنىڭ ئۆسۈشىنى تورمۇزلايدۇ. تىكەنلىك بېدە نۇرغا نىسبەتەن زىيادە سەزگۈرلۈككە مەنبەئەتلىك تېرە ياللۇغىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ . بەلغەم چىقىرىش، يۆتەل توختۇتۇش ۋە كانايچە سىلىق مۇسكۇللارنى بوشۇتۇش؛ پاقىنىڭ يۈرەك قىسقىراش چاستوتىسىنى ئاستىلىتىش، توشقان ۋە چوڭ چاشقانغا نىسبەتەن قان چىقىش نىسبىتىنى چۈشۈرۈش ۋە قان چىقىش ۋاقتىنى قىسقارتىش، بالىياتقۇنى قوزغىتىش، ئاشقازاندا يەل پەيدا قىلىش.

### خاس تەسىرى
بۆرەك ۋە باھنى قۇۋۋەتلىگۈچى دورا.

### ئەكىس تەسىرى
قورساقنى ئېسىدۇ.

### خاس تەسىرى
بۆرەك ۋە باھنى قۇۋۋەتلىگۈچى دورا.

### ئەكىس تەسىرى
قورساقنى ئېسىدۇ.

## ئىشلىتىش ئۇسۇلى
بېدە ئۇرۇقى1. بېدە ئۇرۇقىنى كۆيدۈرۈپ، تۈتۈنىدە داۋاملىق ئىس سېلىپ بەرسە. پالەچكە مەنپەئەت قىلىدۇ.

2. بادام مېغىزى 5 گرام، كۆكنار ئۇرۇقى، بېدە ئۇرۇقى، چىگىت مېغىزى قاتارلىقلارنىڭ ھەر بىرىدىن 10 گرام، چىلغوزە مېغىزى 10 گرام، پىننە 50 گرام ئېلىپ قائىدە بويىچە سوقۇپ ھەسەل بىلەن يۇغۇرۇپ ئىستېمال قىلسا سۈت مەنى كۆپەيتىدۇ.

3.بېدە ئۇرۇقى 10 گرام، سۆئلەپ، شاقاقۇل 5 گرامدىن ئېلىپ سۇپۇپ تەييارلاپ يەپ بەرسە باھنى قۇۋۋەتلەيدۇ.

## كېسەللىك مىسالى
كۇكرەكنىڭ يىرىكلىگى ، باھ ئاجىزلىغى، يۆتەل، ئىچى سۇرۈشلەرگە ئىشلىتىلىدۇ.

## مەنبەلەر
دۈشكەلىمەك

باشقىلارنى ھاقارەتلىمەك، بوزەك قىلماق، ئەدەپلىمەك.

## قىسقىچە مەزمۇنى
دۈشكەلىمەك سىلكىپ، تۈرتۈپ، ئۇياق-بۇياققا ئىتتەرمەك؛ سىلكىشلىمەك؛

بالىنى دۈشكەلىمەك.
## مەنبەلەر
ماگنىت مەيدانى

ماگنىت مەيدانى بولسا بىر خىل كۆرگىلى بولمايدىغان، تۇتقىلى بولمايدىغان ئالاھىدە ماددا بولۇپ، ماگنىت مەيدانى ھەرگىزمۇ ئاتوم ياكى مولېكۇلادىن تەركىب تاپقان ئەمەس، ئەمما ماگنىت مەيدانى ھەممە يەردە ئوبيېكتىپ ھالدا مەۋجۇت بولۇپ تۇرىدۇ.

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**ئۇيغۇرچە نامى :**ماگنىت مەيدانى

**چەتئەلچە نامى :**magnetic field

**ئالاھىدىلىكى :**دولقۇن-زەررىچە رادىئاتسىيىسى

## چۈشەندۈرۈلىشى
ماگنىت مەيدانى بولسا بىر خىل كۆرگىلى بولمايدىغان، تۇتقىلى بولمايدىغان ئالاھىدە ماددا بولۇپ، ماگنىت مەيدانى ھەرگىزمۇ ئاتوم ياكى مولېكۇلادىن تەركىب تاپقان ئەمەس، ئەمما ماگنىت مەيدانى ھەممە يەردە ئوبيېكتىپ ھالدا مەۋجۇت بولۇپ تۇرىدۇ. ماگنىت مەيدانى دولقۇن زەررىچىلەرنىڭ رادىئاتسىيىلىك ئالاھىدىلىكىگە ئىگە بولۇپ، ماگنىت ئەتراپىدا ماگنىت مەيدانى مەۋجۇت، ماگنىت ئارىسىدىكى ئۆزئارا تەسىر دەل ماگنىت مەيدانىنى ۋاسىتە قىلىدۇ، شۇڭلاشقا ئىككى ماگنىتلىق جىسىم ئۆز-ئارا تېگىشمىسىمۇ، ئوخشاش قۇتۇپلار ئارا تېپىشىدۇ، يات قۇتۇپلار ئارا تارتىشىدۇ. ماگنىت مەيدانى-ئېلېكتىر ئېقىمى، ھەرىكەتچان زەرەت، ماگنىت ياكى ئۆزگىرىشچان ئېلېكتىر مەيدانى ئەتراپىدىكى بوشلۇقتا مەۋجۇت بولغان بىر خىل ئالاھىدە شەكىلدىكى ماددا.

ئېلېكتىر ئېقىمىنى ئېلېكتىر زەرىتىنىڭ ھەرىكىتى دېيىشكە بولىدۇ. يىغىنچاقلاپ ئېيتقاندا، ماگنىت مەيدانى ھەرىكەتتىكى زەرەت ياكى ئېلېكتىر مەيدانىنىڭ ئۆزگىرىشىدىن بارلىققا كەلگەن. ھازىرقى زامان فىزىكا نۇقتىئىنەزىرىدىن قارىغاندا، ماددىلاردا زەرەت ھاسىل قىلغىلى بولىدىغان ئەڭ مۇھىم تەركىب پەقەت ئېلېكترون (بىرلىك مەنپىي زەرەت) ۋە پىروتون (بىرلىك مۇسبەت زەرەت)، شۇڭا مەنپىي زەرەت دەل ئارتۇق ئېلېكترون نۇقتىسى ئالغان جىسىم، مۇسبەت زەرەت بولسا ئوشۇقچە پروتون نۇقتىسى ئالغان جىسىم. ھەرىكەتتىكى زەرەتتىن ماگنىت مەيدانى ھاسىل قىلغان مەنبە بولسا ھەرىكەتتىكى ئېلېكترون ياكى ھەرىكەتتىكى پروتوندىن پەيدا بولغان ماگنىت مەيدانى. مەسىلەن، توك ھاسىل قىلغان ماگنىت مەيدانى بولسا ئۆتكۈزگۈچ ئىچىدىكى ھەرىكەتتىكى ئېلېكترون ھاسىل قىلغان ماگنىت مەيدانىدىن ئىبارەت.
## مەنبەلەر
ياۋا گىلاس

ياۋا گىلاس شەرقىي تۈركىستان نىڭ قورغاس ناھىيەسى غەربىي تەڭرى تېغى تارباغايتايدىكى تاغلاردا بىر ئەسىر بولغان ياۋا گىلاس دەرىخى.

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**ئۇيغۇرچە نامى :**ياۋا گىلاس

**تەۋەلىكى :**ئۆسۈملۈكلەر دۇنياسى

**تىپى :**يېپىق ئۇرۇقلۇق ئۆسۈملۈكلەر تىپى

**سىنىپى :**جۈپ پەللىلىك ئۆسۈملۈكلەر سىنىپى

**تۈركۈمى :**ئازغان تۈركۈمى

**ئائىلىسى :**ئازغان ئائىلىسى

**ئۇرۇقداشلىرى :**ئالۇچا ئۇرۇقدىشى


## قىسقىچە تۇنۇشتۇرۇش
ياۋا گىلاسياۋا گىلاس شەرقىي تۈركىستان قورغاس ناھىيەسى غەربىي تەڭرى تېغى تارباغايتايدىكى تاغلاردا بىر ئەسىر بولغان ياۋا گىلاس دەرەخلىرى بۇلۇپ، ئۇ چاتقال بولۇپ ئېگىزلىكى 2 -3 مېتىر ئەتراپىدا كېلىدۇ ، توپلىشىپ ئۆسىدۇ شاخچىلىرى كۈل رەڭ ، يوپۇرماقلىرى تەتۇر تۇخۇم شەكلىدە، قىزىل 6 - ئاينىڭ ئوتتۇرلىرى پىشىدۇ .
## مەنبەلەر
تارانتو

تارانتو ئىتالىيىنىڭ جەنۇبىدىكى مۇھىم سانائەت شەھىرى. ئۇ ئىئونىيە دېڭىزىنىڭ تارانتو قولتۇق بويىدىكى سالېنتىن يېرىم ئارىلى بىلەن ئۇ ئارالغا يېقىن بولغان بىر كىچىك ئارالغا جايلاشقان مۇھىم پورت شەھىرى.

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**نامى :**تارانتو

**دۆلىتى :**ئىتالىيىە

**مەمۇرىي رايون شەكلى :**شەھەر

**چەتئەلچە نامى :**Taranto

**جۇغراپىيەلىك ئورنى :**ئىتالىيە شەرقىي جەنۇبىي

## تارانتو شەھىرىنىڭ ئورنى
ئىتالىيىنىڭ جەنۇبىدىكى مۇھىم سانائەت شەھىرى. ئۇ ئىئونىيە دېڭىزىنىڭ تارانتو قولتۇق بويىدىكى سالېنتىن يېرىم ئارىلى بىلەن ئۇ ئارالغا يېقىن بولغان بىر كىچىك ئارالغا جايلاشقان مۇھىم پورت شەھىرى.

## مۇندەرىجە

* قىسقىچە چۈشەندۈرۈش
* ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
* تارانتو شەھىرىنىڭ ئورنى
* ئىقتىسادىي ئەۋزەللىكى
* مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى
* سۈرەتلەر
* قامۇس باشبېتى

## ئىقتىسادىي ئەۋزەللىكى
تارانتو شەھىرى شەھەرنىڭ ئاھالىسى 240 مىڭدىن ئاشىدۇ، ئۇ ئىتالىيىنىڭ جەنۇبىدىكى ئەڭ چوڭ، ئەڭ مۇھىم سانائەت مەركىزى. ئۇ ئۆزىنىڭ پولات-تۆمۈر سانائىتى بىلەن داڭلىق. بۇ جايدا ئىتالىيە بازىسى بار. ئۇ جايدىكى پولات-تۆمۈر زاۋۇتلىرى يىلىغا 10 مىليون توننا ئەتراپىدا پولات ئىشلەپ چىقىرالايدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا كېمىسازلىق سانائىتىمۇ ئىتالىيە بويىچە مۇھىم ئورۇن تۇتىدۇ. بۇ ئىككى چوڭ سانائەت تارمىقىدىن باشقا ماشىنىسازلىق، كونسېرۋا، خىمىيە، توقۇمىچىلىق، سېمونت قاتارلىق سانائەت ئورۇنلىرى بار. ئۇ ئىتالىيىنىڭ جەنۇبىي قىسمىدىكى مۇھىم پورت بولۇپ، پولات سانائىتىگە كېرەكلىك تۆمۈر رۇدىسى شىمالىي ئافرىقا دۆلەتلىرىدىن، كوكىس ئا ق ش دىن ئېلىپ كېلىنىدۇ. 

## مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى
شەھەردە دېڭىز، ھاۋا ئارمىيە بازىلىرى، دۆلەتلىك مۇزېيخانا، قەدىمى ھەيكەلتىراشلىق بۇيۇملىرى، يۇمىلاق شەكىللىك ئۈستى ئوچۇق مەيدانلار، رىم دەۋرىدىن قالغان قەدىمىي خارابىلار ناھايىتى كۆپ.
## مەنبەلەر
چىنىگۈل

چىنىگۈل قەلەمپۇر ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق، سامان غوللۇق، چىنىگۈلگە ئۇرۇقداش ئۆسۈملۈك بولۇپ، ياللۇغ قايتۇرۇش، سۈيدۈك ۋە قاننى راۋانلاشتۇرۇش، ھەيز كەلتۈرۈش، يىرىڭلىق ئىششىقنى قايتۇرۇش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە.

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**ئۇيغۇرچە نامى :**چىنىگۈل

**چىقىش ئورنى : شەرقىي تۈركىستان**

**تەبىئىتى :**ھۆل سوغۇق

## تونۇشتۇرۇلىشى
چىنىگۈلچىنىگۈل قەلەمپۇر ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق، سامان غوللۇق، چىنىگۈلگە ئۇرۇقداش ئۆسۈملۈك بولۇپ، ئېگىزلىكى 30 ~ 40 سانتىمېتىر كېلىدۇ؛ غولى تىك، توپلىشىپ ئۆسىدۇ، ئىنچىكە، ئۇزۇن، بۇغۇملىرى ئېنىق؛ يوپۇرمىقى ئۇدۇل ئۆسىدۇ، يوپۇرمىقىنىڭ شەكلى يىپسىمان ياكى يىپسىمان تېمىنە شەكلىدە، تولۇق گىرۋەكلىك، يوپۇرماق تۈۋى غىلاپسىمان بولۇپ غولىنى يۆگەپ تۇرىدۇ؛ گۈلى يەككە ياكى بىرقانچىسى شالاڭراق توپلىشىپ ئۆسىدۇ، گۈل كاسسىسى كانايسىمان، گۈلتاجى يوپۇرمىقى بەش دانە، يىپسىمان يېرىلغان، رەڭگى سۇس قىزىل، ئاق ياكى سۇس قىزغۇچ سۆسۈن، غوزا مېۋىسىنىڭ شەكلى، ئۇزۇنچاق، ئۇچى تۆت چىشلىق بولۇپ بۆلۈنگەن.

## مۇندەرىجە

* قىسقىچە چۈشەندۈرۈش
* ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
* تونۇشتۇرۇلىشى 
* خۇسۇسىيىتى
* دورىلىق قىسمى
* تەبىئىتى
* ئىشلىتىش مىقدارى
* يىغىپ تەييارلاش ئۇسۇلى
* ئۆسۈش ئورنى
* رېتسىپلار
* سۈرەتلەر
* قامۇس باشبېتى

## خۇسۇسىيىتى
ياللۇغ قايتۇرۇش، سۈيدۈك ۋە قاننى راۋانلاشتۇرۇش، ھەيز كەلتۈرۈش، يىرىڭلىق ئىششىقنى قايتۇرۇش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە.

### دورىلىق قىسمى
دورىغا بۇ ئۆسۈملۈكنىڭ پۈتۈن چۆپى ۋە يىلتىزى ئىشلىتىلىدۇ.

### دورىلىق قىسمى
دورىغا بۇ ئۆسۈملۈكنىڭ پۈتۈن چۆپى ۋە يىلتىزى ئىشلىتىلىدۇ.

## تەبىئىتى
ھۆل سوغۇق.

## ئىشلىتىش مىقدارى
ئەھۋالغا قاراپ 8 ~ 12 گرام ئەتراپىدا ئىشلىتىلىدۇ.

## يىغىپ تەييارلاش ئۇسۇلى
بۇ ئۆسۈملۈكنى ياز، كۈز پەسىللىدە، گۈللەشتىن ئىلگىرى ئورۇۋېلىپ، توغراپ سايىدا قۇرۇتۇپ؛ گۈللەپ بولغاندىن كېيىن يىلتىزىنى يىغىۋېلىپ، ئاپتاپتا قۇرۇتۇپ تەييارلىنىدۇ. دورىغا ھۆل ھالەتتىمۇ ئىشلىتىلىدۇ.

## ئۆسۈش ئورنى
شەرقىي تۈركىستان نىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا تېرىپ ئۆستۈرۈلىدۇ.

## رېتسىپلار
چىنىگۈلچىنىگۈلدىن 12 گرام، قۇشقاچتىلىدىن 10 گرام، كۆك سېغىزدىن 12 گرام، مامكاپتىن 35 گرام، خام چۈچۈكبۇيىدىن 5.2 گرام ئېلىپ، سۇدا قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، ئۆتكۈر سۈيدۈك يولى ياللۇغى ۋە دوۋساق ياللۇغىغا مەنپەئەت قىلىدۇ. 

چىنىگۈلدىن مۇۋاپىق مىقداردا ئېلىپ، ئېزىپ يەرلىك ئورۇنغا سۈرتۈپ بەرسە، تاشقى جىنسىي ئەزانىڭ شەلۋەرىشى ۋە سۇ ئۆرلەپ تۇرىدىغان چاقىلارغا مەنپەئەت قىلىدۇ.

مۇۋاپىق مىقداردىكى چىنىگۈلنى سۇدا قاينىتىپ يەرلىك ئورۇننى يۇيۇپ بەرسە، سۇ ئۆرلەپ تۇرىدىغان چاقىلار ۋە ئاياللارنىڭ تاشقىي جىنسىي ئەزاسىنىڭ شەلۋەرىشىگە مەنپەئەت قىلىدۇ.

چىنىگۈلدىن مۇۋاپىق مىقداردا دەملەپ ئىچىپ بەرسە، ھەيز كەلمەسلىك ۋە يىرىڭلىق ئىششىققا مەنپەئەت قىلىدۇ. 

چىنىگۈل يىلتىزىدىن 35 ~ 70 گرام ئېلىپ، سۇدا قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، قىزىلئۆڭگەچ راكى ۋە توغرا ئۈچەي راكىغا مەنپەئەت قىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ئۆسۈملۈك
يالتا

روسىيە فىدراتسىيەسىنىڭ قارا دېڭىز بويىغا جايلاشقان قىرىم يېرىم ئارىلىنىڭ جەنۇبىي دېڭىز ياقىسىدىكى ئاتاقلىق ساناتورىيە شەھىرى.

### قولاي تىزىملىك

* قامۇس باشبېتى
* سۈرەتلەر

### مۇناسىۋەتلىك سۆزلۈك
  

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**نامى :**يالتا

**خەنزۇچە نامى :**雅尔塔

**دۆلىتى :**روسىيە فىدراتسىيەسى

**مەمۇرىي رايون شەكلى :**شەھەر

**تەۋە رايون :**رۇسىيە قىرىم جۇمھۇرىيىتى

**يەر مەيدانى :**283 كۋادرات كىلومېتىر

**نوپۇسى :**141 مىڭ 781

## قىسقىچە تونۇشتۇرۇش
4پارچەيالتا شەھىرىروسىيە فىدراتسىيەسىنىڭ قارا دېڭىز بويىغا جايلاشقان قىرىم يېرىم ئارىلىنىڭ جەنۇبىي دېڭىز ياقىسىدىكى ئاتاقلىق ساناتورىيە شەھىرى، بۇ شەھەر قارا دېڭىز بويىغا جايلاشقان بولۇپ، قىرىم ئوبلاستىنىڭ مەركىزى سىمفرېپول شەھىرىدىن 99 كىلومېتىر جەنۇبتا تۇرىدۇ. شەھەر ئاھالىسى 77 مىڭدىن ئاشىدۇ. بۇ جاينىڭ شىمالىنى تاغلىقلار ئوراپ تۇرىدۇ. ھاۋاسى يېقىملىق، مەنزىرىسى ناھايىتى گۈزەل. بۇ جاينىڭ قىشلىق ھاۋاسى سوغۇق ئەمەس، يازلىقىمۇ قاتتىق ئىسسىق بولمايدۇ، يىللىق ئوتتۇرىچە ھاۋا تېمپېراتۇرىسى ℃13 بولىدۇ. بۇ جايغا نۇرغۇنلىغان ساناتورىيىلەر، ھەرخىل تاماشا قىلىش مەيدانلىرى، ئاتاقلىق مېھمانخانىلار سېلىنغان. شەھەرنىڭ ئەتراپىدا ئۈزۈم ۋە سۇبتروپىك بەلباغ مېۋىلىرى ئۆستۈرۈلىدۇ. يېمەك-ئىچمەك سانائەتلىرى(ئۈزۈم ھارىقى ئىشلەشنى ئاساس قىلىدۇ) تەرەققىي قىلغان. ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە ئامېرىكا، سوۋېت، ئەنگلىيىدىن ئىبارەت ئۈچ دۆلەت باشلىقلىرى يىغىنى مۇشۇ جايدا ئۆتكۈزۈلگەن.

## مۇندەرىجە

* قىسقىچە چۈشەندۈرۈش
* ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
* قىسقىچە تونۇشتۇرۇش 
* تارىخىي مەنبەلەر 
* جەمىيەتتىكى ئورنى 
* سۈرەتلەر
* قامۇس باشبېتى

## تارىخىي مەنبەلەر
6پارچەيالتا شەھىرىرىۋايەت قىلىنىشىچە، ئۇزاق زامانلار ئىلگىرى، بىر نەچچە پاراخوتىنى كېمە ھەيدەپ كېتىشكە بۇيرۇلسا بولىدۇ كونستانتىنوپول، قارا دېڭىزدا سەپەر نەچچە بوراننىڭ، نىشاندىن ئادىشىپ قالىدىغان جاي. كېمىچىلەر  تۇيۇقسىز تاڭ نۇرىنىڭ شەرقتىن ئېتىلىپ چىقىشىنى زارىقىپ كۈتىدۇ، چىرايىدىن يېشىل قىرغاقنىڭ كۆرۈنگەنلىكىنى كۆرىۋالغىلى بۇلىدۇ، شۇنىڭ بىلەن تەنتەنە قىلىشىدۇ، رۇسىيە شۇنىڭدىن كېيىن  « يالتا روس » دەپ ئاتىلىدۇ، يالتا شۇ نام بىلەن ئاتالغان.  

## جەمىيەتتىكى ئورنى
يالتا كەينى تاغ، ئالدى دېڭىز، يېقىملىق كىلىمات، دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى 2819 مېتىر. ئۈزۈم ۋە سۇبتروپىك بەلباغ مېۋىلىرى چىقىدۇ. سانائەتتە يېمەكلىك پىششىقلاپ ئىشلەش ( ئۈزۈم ھارىقى قاتارلىق ) ئاساس قىلىدۇ. ئۈزۈمچىلىك تەتقىقات ئورنى ۋە ئۇكرائىنا كىلىمات ساناتورىيە تەتقىقات ئورنى تەسىس قىلىنغان. 1145-يىلى تارىخىي ماتېرىياللاردا ( جالى مۇنار ) دەپ ئاتىلىدۇ. ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە ( 1945-يىلى 2-ئاينىڭ 4-كۈنىدىن 11-كۈنىگىچە ) ئامېرىكا، رۇسىيە، ئەنگىلىيىنىڭ باشلىقلىرى سىتالىن، روزۋېلىت ۋە چېرچىل بۇ يەردە يىغىن ئۆتكۈزۈپ، ئۇرۇشتىن كېيىنكى دۇنيا ۋەزىيىتى ئورۇنلاشتۇرۇش مەسىلىسى، مەشھۇر « يالتا كېلىشىمى » نى ئىمزالىغان بۇ تارىختا « يالتا يىغىنى » دەپ ئاتالدى. 

يالتا يەنىلا ئەدىبلەر توپلاشقان جاي. پۇشكىن، تولستوي، ماكسىم گوركىي،, ستانسىلاۋسكىي قاتارلىق ئەدەبىيات - سەنئەت پېشۋالىرىنىڭ ھەممىسى كۆپ قېتىم بۇ يەرگە كەلگەن.  

## مەنبەلەر

ئىزدە قامۇسى
غالچەك

**غالچەك** غالچەك ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق سامان غوللۇق، غالچەككە ئۇرۇقداش ئۆسۈملۈك بولۇپ، بەدەننى قورۇش ۋە ئىچ سۈرۈشنى توختىتىش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە.

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**ئۇيغۇرچە نامى :**غالچەك

**چىقىش ئورنى : شەرقىي تۈركىستان**

**تەبىئىتى :**قۇرۇق سوغۇق

## تونۇش
غالچەكغالچەك غالچەك ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق سامان غوللۇق، غالچەككە ئۇرۇقداش ئۆسۈملۈك بولۇپ، ئېگىزلىكى 50 - 80 سانتىمېتىر كېلىدۇ؛ غولى تىك، يۇقىرى قىسمى تۆت قىرلىق، تۆۋەن قىسمى تۈۋرۈكسىمان بولۇپ، كۆپ شاخلىنىدۇ؛ يوپۇرمىقى ئۇدۇل ئۆسكەن، سېپى يوق دېيەرلىك، شەكلى تېمىنەسىمان، ئۇچى تەدرىجىي ئۇچلانغان، تۈۋى تەدرىجىي تارايغان؛ گۈلى يەككە ھالدا شاخ ئۇچىدىكى يوپۇرماق قولتۇقىدىن ئۆسكەن، رەڭگى قىزغۇچ سۆسۈن بولۇپ، توپلىشىپ باشاقسىمان گۈل رېتىنى ھاسىل قىلىدۇ؛ غوزا مېۋىسى سوقىچاقراق يۇمىلاق بولۇپ، پۈتۈنلەي گۈل كاسسىسىغا ئورۇلۇپ تۇرىدۇ. ئۇرۇقى كۆپ ۋە ئۇششاق بولىدۇ.

## مۇندەرىجە

* قىسقىچە چۈشەندۈرۈش
* ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
* تونۇش
* خۇسۇسىيىتى
* دورىلىق قىسمى
* تەبىئىتى
* ئىشلىتىش مىقدارى
* يىغىپ تەييارلاش ئۇسۇلى
* ئۆسۈش ئورنى
* رېتسىپلار
* سۈرەتلەر
* قامۇس باشبېتى

## خۇسۇسىيىتى
بەدەننى قورۇش ۋە ئىچ سۈرۈشنى توختىتىش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە.

### دورىلىق قىسمى
غالچەك ئۆسۈملۈكنىڭ پۈتۈن چۆپى دورىغا ئىشلىتىلىدۇ.

### تەبىئىتى
قۇرۇق سوغۇق.

### ئىشلىتىش مىقدارى
ئەھۋالغا قاراپ 12 ~ 20 گرام ئەتراپىدا ئىشلىتىلىدۇ

### دورىلىق قىسمى
غالچەك ئۆسۈملۈكنىڭ پۈتۈن چۆپى دورىغا ئىشلىتىلىدۇ.

### تەبىئىتى
قۇرۇق سوغۇق.

### ئىشلىتىش مىقدارى
ئەھۋالغا قاراپ 12 ~ 20 گرام ئەتراپىدا ئىشلىتىلىدۇ

## يىغىپ تەييارلاش ئۇسۇلى
بۇ ئۆسۈملۈكنى ياز ۋە كۈزدە يىغىۋېلىپ، يۇيۇپ، توغراپ ئاپتاپتا قۇرۇتۇپ تەييارلىنىدۇ. دورىغا ھۆل ھالەتتىمۇ ئىشلىتىلىدۇ.

## ئۆسۈش ئورنى
شەرقىي تۈركىستان نىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى سۇ بويلىرى، يول بويلىرى ۋە نەم يەرلەردە ئۆسىدۇ.

## رېتسىپلار
15 ~ 20 گرام غالچەكنى 15 گرام قارا چاي بىلەن بىللە قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، باكتېرىيەلىك تولغاق ۋە ئىچ سۈرۈشكە مەنپەئەت قىلىدۇ. 20 گرام غالچەكنى 12 گرام زاراڭزا چېچىكى بىلەن بىللە قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، قان توسۇلۇپ قېلىش ۋە ھەيز كەلمەسلىككە مەنپەئەت قىلىدۇ. 

مۇۋاپىق مىقداردىكى غالچەكنى دەملەپ ئىچىپ بەرسە، ئىچ سۈرۈش ۋە سۈيدۈكنى راۋانلاشتۇرىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ئۆسۈملۈك
ئىلىك

ئوتتۇرا ئاسىيادا كەڭ قوللىنىلغان ئۇزۇنلۇق بىرلىكى. تۈركچە «ئوكيانۇس» تا: «بىر ئىلىك 1.296 سانتمېترغا تەڭ» دېيىلگەن.
## مەنبەلەر