خاسىيەتلىك سان

خاسىيەتلىك سان 

دۇنيادا خېلى نۇرغۇن مىللەتلەردە مۇقەددەسلەشتۈرۈلگەن خاسىيەتلىك سان بار. ئەمما، ئۇنىڭ مۇقەددەسلەشتۈرۈلۈش سەۋەب - جەريانى ۋە تۇرمۇشتا ئىپادىلىنىش شەكلى ھەرخىل. ئۇيغۇرلاردا، جۈملىدىن، قازاق، قىرغىز، ئۆزبېك، تاتار قاتارلىق قېرىنداش مىللەت خەلقىدە تاق سان  خاسىيەتلىك سان ھېسابلىنىدۇ. بۇ ئەقىدە ئەجدادلىرىمىزنىڭ ئالەم مەنبەسى توغرىسىدىكى ئىپتىدائىي چۈشەنچىسى ئاساسىدا شەكىللەنگەن. ئەجدادلىرىمىز ئاسمان، يەر ۋە ئۇلارنىڭ ياشاش شارائىتىغا ھەرخىل تەسىر كۆرسىتىپ تۇرغان يەتتە چوڭ پىلانېتنى ئالەم مەنبەسى سۈپىتىدە ئۇلۇغلاپ چوقۇنۇپ كەلگەن. بۇنىڭ بىلەن ئۇلاردا سان ئۇقۇمى بويىچە  ئەڭ مۇقەددەس سان بولۇپ تونۇلغان. بۇ چۈشەنچە - ئەقىدە كېيىنچە ئۇلارنىڭ تۇرمۇش - پائالىيەتلىرىدە، قەبىلە ئىتتىپاقى قۇرۇلمىسى، ھەتتا خانلارغا مۇناسىۋەتلىك ئەدەپ - قائىدىلەردىمۇ جارىي قىلدۇرۇشقا تېگىشلىك ئەنئەنىگە ئايلانغان. ئۇيغۇر قەبىلە ئىتتىپاقى تەركىبىدىكى قەبىلىلەرنىڭ ،  دەپ ئاتىلىشى، ھاكىمىيەت تۈزۈلمىسىدە  لۇق تۈزۈمنىڭ يولغا قويۇلۇشى ① ئەنە شۇ ئەقىدىدىن كەلگەن. 

ئەجدادلىرىمىزنىڭ بۇ ئەنئەنە ئادىتى توغرىسىدا  5 - جىلددا  دەپ ھېكايە قىلىنغان Ⅵ - Ⅶ ئەسىرلەرگە تەئەللۇق تاش پۈتۈكلەر، ، ،  قاتارلىق تارىخىي يادنامىلەردە خاسىيەتلىك  سان چۈشەنچىسى بىلەن مۈجەسسەملەشتۈرۈلگەن جۈملە - پارچىلارمۇ كۆپ ئۇچرايدۇ. ئوتتۇرا ئەسىرگە تەئەللۇق بولغان يازما يادىكارلىقلىرىمىزدىن بولغان  دا  سۆزلىمىگە مىسال كەلتۈرۈلۈپ:  دەپ ناھايىتى ئېنىق بايان قىلىنغان (شۇ ئەسەر، 3 - توم 175 -، 176 - بەتلەر). مۇندىن باشقا ئەجدادلىرىمىزنىڭ ئېغىز ئەدەبىيات ئىجادىيەتلىرى ۋە بەزى قەدىمكى يەر - جاي ناملىرى ھەم رېئال تۇرمۇشىمىزدا بۇ چۈشەنچە - ئەقىدىگە مۇناسىۋەتلىك ئىبارىلەر كۆپ ئۇچرايدۇ. ئالايلۇق، ماقال - تەمسىل، تېپىشماقلاردىكى ، ، ، ،  (پىياز). ھېكايە - چۆچەكلەردە پادىشاھ ئوردىلىرىنىڭ ھەشەمەتلىكى، بايلىقىنىڭ كۆپلۈكى، كىيىنىشىنىڭ كاتتىلىقىنىڭ  بىلەن تەسۋىرلىنىشى ۋە ، ،  (خوتەندە  دەپمۇ ئاتىلىدۇ)،  قاتارلىق يەر - جاي ناملىرى ئەنە شۇ خاسىيەتلىك  سان چۈشەنچىسىدىن كەلگەن. 

رېئال تۇرمۇشىمىزدا كىشىلىك ھاياتتىكى ئەڭ خۇشاللىق ئىشلار جۈملىسىدىن بولغان تويدا ئىككى ياشقا بىلدۈرۈلىدىغان ئارزۇ - تىلەكلەردە، تۇغۇت ۋە تۇرمۇش پاراۋانلىقى، تويلۇق ئۆلچىمى قاتارلىقلارمۇ خاسىيەتلىك  سان چۈشەنچىسى گەۋدىلەندۈرۈلىدۇ. مەسىلەن، ،   دېيىلىشى قاتارلىقلار. بۇ چۈشەنچە ھەتتا ئادەتتىكى كۆڭۈل ئېچىش ئويۇنلىرىنىڭ نامىغىمۇ سىڭدۈرۈلگەن. مەسىلەن، . 

مۇقەددەس  سانىدىن باشقا تەمسىل، ھېكايە - چۆچەكلەردە  ۋە  مۇ مۇقەددەس سان سۈپىتىدە تىلغا ئېلىنىدۇ. بۇنىڭ ئىچىدە  نىڭ مۇقەددەس سان دەپ قارىلىشى ئەجدادلىرىمىزنىڭ مانى ۋە بۇددا دىنى ئېتىقادى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. چۈنكى  پارىسلار بىلەن ھىندىلاردا بۇرۇندىنلا مۇقەددەس سان ھېسابلىنىپ كەلگەن. رېئال تۇرمۇشىمىزدا  غا سېلىشتۇرغاندا  نىڭ مۇقەددەس سان قاتارىدا كۆپ تىلغا ئېلىنماسلىقىمۇ شۇنىڭ بىلەن مۇناسىۋەتلىك. 

 سانىغا كەلسەك، بۇ ئەجدادلىرىمىزدا كېيىنچە ئىككى قول بارمىقىنى ساناشتىن كېلىپ چىققان ئەڭ چوڭ سان  ئاساسىدا شەكىللەنگەن بولۇشى مۇمكىن. ئۇلار ئۆز دەۋرىدە بەش بارماق قوشۇلسا  ھاسىل بولىدىغانلىقىغا قاراپ ئۇنى (كۈن) چىقىش، (كۈن) پېتىش، تاغ، جەنۇبتىن ئىبارەت تۆت تەرەپكە تەدبىقلاشنى چۈشىنىپ يەتكەن بولۇشى، نەتىجىدە،  بارماقنىڭ تۆت تەرەپكە تەدبىقلىنىشىدىن كېلىپ چىققان  ئۇلارنىڭ قارىشىچە ئەڭ كۆپ (چوڭ) سانغا ئايلىنىپ قالغان بولۇشى مۇمكىن. بۇنىڭ بىلەن  مۇ مۇقەددەس سان تۈسىنى ئالغان. شۇنىڭ ئۈچۈن  ھېكايە - چۆچۈكلەردە كۆپ تىلغا ئېلىنىدۇ. مەسىلەن، ، ، ،  ۋەھاكازا.  سانى بىلەن كەلگەن تەسۋىرىي ئىبارىلەر تارىخىي داستانىمىزدا  دىمۇ كۆپ ئۇچرايدۇ. قېرىنداش قىرغىز خەلقىدىكى  ئەپسانىسىمۇ مۇشۇ مۇقەددەس سان  بىلەن مۇناسىۋەتلىك. دېمەك  نى مۇقەددەس سان ھېسابلاش ئادىتى تۈركىي قوۋملاردا شەكىللەنگەن. 
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇرلاردا ئىلىم-پەن