open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
قايتا تەربىيەلەش لاگېرلىرى

**قايتا تەربىيەلەش لاگىرى** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Qayta Terbiyelesh Lagéri) بولسا شەرقىي تۈركىستاندا 2014-يىلى ئېچىلغان ۋە 2016-يىلى ئەسلىدىكى تىبەت پارتىيە سېكرىتارى چېن چۈەنگو كەلگەندىن كېيىن زور دەرىجىدە كېڭەيتىلگەن قايتا تەربىيەلەش مەركەزلىرىدۇر. يەرلىك ھۆكۈمەت ھازىر نەچچە يۈز مىڭلىغان ئۇيغۇر، قازاق ۋە باشقا يەرلىك مىللەتلەرنى بۇ لاگېرلاردا تۇتۇپ تۇرماقتا. بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ۋە نۇرغۇنلىغان خەلقئارا مەتبۇئاتلىرى بۇ لاگېرلاردا بىر مىليوندەك ئادەملەرنىڭ تۇتۇپ تۇرۇلىۋاتقانلىقىنى خەۋەر قىلغان.
## ئارقا كۆرۈنىشى

شەرقىي تۈركىستاندىكى لاگېرلار 2014-يىلى ئېچىلغان ۋە 2016-يىلى ئەسلىدىكى تىبەت پارتىيە سېكرىتارى چېن چۈەنگو كەلگەندىن كېيىن زور دەرىجىدە كېڭەيتىلگەن قايتا تەربىيەلەش مەركەزلىرىدۇر. چېن چۈەنگو سېكرىتار بولغاندىن كېيىن مىڭلىغان ئون مىڭلىغان ساقچىلارنى قوبۇل قىلدى، ھەر قايسى شەھەر ناھىيەلەرگە 7300 ئەتراپىدا تەكشۈرۈش پونكىتلىرىنى تەسىس قىلىپ شەرقىي تۈركىستاننى ھەقىقى بىر ساقچى دۆلىتىگە ئايلاندۇردى. دەسلىپىدە ياۋا ئاخۇن ۋە دىنىي ئەسەبىي ئىددىيەدىىكىلەرنى سولاپ تەربىيەلىدى، بارا-بارا تەربىيەلىنىش ئوبىكىتلىرىنىڭ دائىرىسى كېڭىيىپ، ھازىرقى كۈنگە كەلگەندە نەچچە يۈز مىڭلىغان ھەتتا مىليونلىغان ئىنسانلار لاگېرلاردا ياتماقتا.
## لاگېر ۋە تۇتقۇنلارنىڭ سانى
سېكرېتار پەزىلەت بەكرى خىزمىتىدىكى پاسسىپلىقى سەۋەبىدىن «تەربىيىلەش» كە ئېلىپ كېتىلگەن. قەشقەر شەھەرلىك دىنىي ئىشلار ئىدارىسىنىڭ سابىق خىزمەتچى خادىمى، ياۋاغ كوچا باشقارمىسى پارتىيە ياچېيكىسىنىڭ سېكرېتارى پەزىلەت بەكرىنىڭ ئۆز تەۋەلىكىدىكى «يېپىق تەربىيە» ھەرىكىتىگە يېتەكچىلىك قىلىشتا ئاكتىپ بولمىغانلىقى ئۈچۈن «ئىدىيەسىدە سىياسىي مەسىلە بار» دەپ قارىلىپ، ئىككى ئاينىڭ ئالدىدا ۋەزىپىسىدىن قالدۇرۇلغانلىقى ۋە «يېپىق تەربىيە لاگېرى» غا تەربىيىلىنىش ئۈچۈن ئېلىپ كېتىلگەنلىكىنى مەلۇم قىلدى. مۇخبىرىمىزنىڭ ئېنىقلاشلىرى داۋامىدا يۇقىرىقى ئۇچۇرلار قىسمەن دەلىللەندى.

كۇچار ناھىيىسى خانىقاتام ساقچى خادىمى: «يېزىمىزدىن 5 مىڭچە كىشى لاگېردا، تېخى بىرسىمۇ قويۇپ بېرىلمىدى». مۇخبىرىمىزنىڭ لاگېرلار ھەققىدە كۇچا ناھىيىسىگە قارىتا ئېلىپ بارغان تېلېفون زىيارەتلىرى داۋامىدا كۇچانىڭ خانىقاتام يېزىلىق ساقچى خادىمى بۇ يېزىدا يىغىۋېلىشقا ئادەم ئاپىرىشنىڭ بىر ئايدىن بېرى توختىغانلىقى، ئەمما لاگېرغا ئېلىپ كېتىلگەن 5 مىڭچە كىشىدىن تېخى بىرسىنىڭمۇ قويۇۋېتىلمىگەنلىكىنى ئاشكارىلىدى.
## مۇئامىلە

ناخشا ئېيتىش، تارىخ ئۆگۈنۈش.
زورلاپ ھاراق ئىچكۈزۈش، چوشقا گۆشى يىگۈزۈش.
## خەلقئارادىكى ئەيىبلەش

## خىتاينىڭ ئىنكاسى

## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار
## مەنبەلەر
ھەرە

**ھەرە**(ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Here) بولسا ئۆتكۈر چىشلىرى بولغان جىسىملارنى كىسىشتە ئىشلىتىلىدىغان ئەسۋاپ.
## تۈرى

## ماتېرىيالى

## دەرىجىسى

## باشقىلار
*testere
Ağaç, demir vb. şeyleri kesmeye yarayan, genellikle üçgen biçiminde dişleri olan, dar ve uzunca çelik araç:
      Ağaç testeresi. Demir testeresi.
ئامبۇر،ئەتۋىركە،كۇلۇچ،بولقا،ھەرە،ئۈشكە

## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانما

تۈر:كىشلەر
شەرقىي تۈركىستان دۆلەت گېربى

**شەرقىي تۈركىستان دۆلەت گېربى** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Sherqiy Türkistan Dölet Gérbi**) بولسا 1933-يىلى 12-نويابىر قەشقەر شەھىرى دە قۇرۇلغان شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى تەرىپىدىن دۆلەت گېرىبى دەپ قوبۇل قىلىنغان.

## تارىخى
1933-يىلى 12-نويابىر قەشقەر شەھىرى دە قۇرۇلغان شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى تەرىپىدىن دۆلەت گېرىبى دەپ قوبۇل قىلىنغان.
## قۇرۇلمىسى
### بەسمەلە
دۆلەت گېرىبىدىكى ئاينىڭ ئوتتۇرىسىدا بەسمەلە( بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيْمِ ) ناھيىتى گۈزەل ھۆسۈن خەت بىلەن ئېلىنغان.
### ئاي
تراكيا ئۇنىۋېرسىتېتى ئوقۇتقۇچىسى پروڧ دوكتور سۇلتان ماھمۇت قەشقەرلى ئاي ئىسلامىيەتكە، يۇلتۇر مىللىي مۇستەقىللىق ۋە ئىستىقلالغا سىمۇۋول قىلىنىدۇ دەپ كۆرسەتكەن.
### ئۈچ يۇلتۇز
ئۈچ يۇلتۇز تۈركىستان زېمىنىدا قۇرۇلغان ئۈچ بۈيۈك دۆلەتكە ۋەكىللىق قىلىدۇ
*1.كۆكتۈرك خانلىقى؛
*2.ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى؛
*3.قاراخانىيلار خانلىقى؛

### 18نوقتا
ئىككى تەرىپىدە توققۇزدىن جەمئىي 18 دانە نوقتا بار، مەھمۇد كاشغەرىي تۈركلەرنىڭ قەۋملىرى ھەققىدە توختۇلۇپ تۈركلەرنىڭ 20 قەۋمى بار، ئەمما بۇنىڭ ئىچىدە ئەڭ مۇھىملىرى 18 قەۋم دەپ كۆرسەتكەن:
*1.پەچىنەك
*2.قىپچاق
*3.ئوغۇز
*4.باسمىل؛
*5.قاي
*6.ياباقۇ؛
*7.تاتار؛
*8.قىرغىز؛
*9.چىگىل؛

*1.توقسى؛
*2.ياغما؛
*3.ئوغراق
*4.چارۇق؛
*5.چۇمۇل؛
*6.ئۇيغۇر؛
*7.تاڭغۇت؛
*8.قىتان؛
*9.تاۋغاچ؛
باشقا ئىككى قەۋم بولسا يەمەك ۋە باشقىرتلار.
## باشقىلار
## قارالسۇن
*شەرقىي تۈركىستان
*شەرقىي تۈركىستان دۆلەت بايرىقى
*شەرقىي تۈركىستان دۆلەت گېربى
*قۇرتۇلۇش مارشى

جۇمھۇرىيەتلەر:

*شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى 
*شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار
شەرقىي تۈركىستان دۆلەت بايرىقى

**شەرقىي تۈركىستان ئۇيغۇردۆلىتى**، **دۆلەت بايرىقى** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Sherqiy Türkistan Dölet Bayriqi**) بولسا 1933-يىلى 12-نويابىر قەشقەر شەھىرى دە قۇرۇلغان شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى تەرىپىدىن دۆلەت بايرىقى دەپ قوبۇل قىلىنغان. تەگلىكتىكى كۆك رەڭ كۆكتۈرك دۆلىتىگە، ئاي بولسا ئىسلامىيەتكە، يۇلتۇز بولسا ئىستىقلال ۋە مۇستەقىللىققا سىموۋۇل قىلىنغان.
## تارىخى
1933-يىلى 12-نويابىر قەشقەر شەھىرى دە قۇرۇلغان شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى تەرىپىدىن دۆلەت بايرىقى دەپ قوبۇل قىلىنغان.
## رەڭگى
بايراقنىڭ تەگلىك رېڭىنىڭ ئۆلچەملىك كودى (#65B7FF) دۇر.
## قۇرۇلمىسى

## باشقىلار
## قارالسۇن
*شەرقىي تۈركىستان
*شەرقىي تۈركىستان دۆلەت بايرىقى
*شەرقىي تۈركىستان دۆلەت گېربى
*قۇرتۇلۇش مارشى

جۇمھۇرىيەتلەر:

*شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى 
*شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار
قۇرتۇلۇش مارشى

**ئىستىقلال مارشى** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Istiqlal Marshi**) بولسا 1933-يىلى 12-نويابىر قەشقەر شەھىرى دە قۇرۇلغان شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى تەرىپىدىن شەرقىي تۈركىستاننىڭ دۆلەت مارشى دەپ قوبۇل قىلىنغان.

ھۆججەت: Qurtulush Yolida.webm

## تارىخى
1933-يىلى 12-نويابىر قەشقەر شەھىرى دە قۇرۇلغان شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى تەرىپىدىن شەرقىي تۈركىستاننىڭ دۆلەت مارشى دەپ قوبۇل قىلىنغان.
## سۆزى
ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسىدىكى تەتقىقاتچىلار 2018-يىلى 12-نويابىر تۆۋەندىكى ئىستىقلال مارشىنىڭ نۇسخىسىنى قوللىنىش ھەققىدە قارار ئالغان.

ئۇيغۇر ئاكادىمىيىسىنىڭ تور بېكىتىدە مۇراسىملاردا ئىشلىتىش قولاي بولسۇن ئۈچۈن تۆۋەندىكى نۇسخىسى بېرىلگەن:

*قۇرتۇلۇش يولىدا سۇدەك ئاقتى بىزنىڭ قانىمىز
*سەن ئۈچۈن ئەي يۇرتۇمىز، بولسۇن فىدا بۇ جانىمىز
*قان كەچىپ ھەم جان بەرىپ، ئاخىر قۇرتۇلدۇردۇق سەنى
*قۇرتقۇزۇشقا قەلبىمىزدە بار ئىدى ئىمانىمىز

*ئاتالارنىڭ جەڭلىرى ئۆچمەيدۇ تارىخ بەتىدىن
*نەسلى قالدى جەڭگاۋەر، بىز ئۇنىڭ ئەۋلادى بىز
*چىقتى جان ھەم ئاقتى قان، بولدى ياۋدىن ئەل ئامان
*ياشىسۇن، مىڭ ياشىسۇن، پارلانسۇن ئىستىقبالىمىز
## ئاھاڭ
ئىستىقلال مارشى ھازىر نەچچە خىل ئاھاڭلاردا ئېيتىلىپ كېلىنمەكتە.
## ئوخشىمىغان نۇسخىلىرى
ھازىرغىچە ئاساسلىق 5 دانە كەڭ قوللىنىلغان نۇسخىلىرى بار بولۇپ...
## باشقىلار
## قارالسۇن
*شەرقىي تۈركىستان
*شەرقىي تۈركىستان دۆلەت بايرىقى
*شەرقىي تۈركىستان دۆلەت گېربى
*قۇرتۇلۇش مارشى

جۇمھۇرىيەتلەر:

*شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى 
*شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار
كوۋالىنتلىق باغ

كوۋالىنتلىق باغ ئىلكتىرون جۈپلىرىنىڭ ئاتوملار ئوتتۇرسىدا  ئورتاق ئىشلىتىلشىدىن شەكىللەنگەن خىميەلىك باغ بولۇپ يەنە مولىكۇللۇق باغ دەپمۇ ئاتىلىدۇ.

Covalent bond
ئۇيغۇرچە ۋىكىپىدىيە
## مەنبەلەر

تۈر:خىمىيە
ئىزومىر

ئىزومىر (ئىنگىلىزچە ئاتىلشى Isomer ) بولسا تەركىبىدىكى ئاتوملارنىڭ سانى ئوخشاش لېكىن تۈزۈلۈشى ئوخشاش بولمىغان مولىكۇلىلارنى كۆرسىتىدۇ. ئۇلارنىڭ خىميەلىك فورمۇلاسى ئوخشاش، لېكىن خىميەلىك تۈزۈلۈشى ئوخشاش ئەمەس. 

ئۇيغۇرچە ۋىكىپىدىيە
## مەنبەلەر
ئابدۇقادىر نەسىردىن

**ئابدۇقادىر نەسىردىن** 1944 – يىلى 12 – ئايدا ئۈرۈمچى شەھىرىدە تۇغۇلغان، 1967 – يىلى 9 – ئايدا خىزمەتكە قاتناشقان، 1973 – يىلى 6 – ئايدا جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيەسىگە كىرگەن. 1962 – يىلى 10 – ئايدا شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتىنىڭ ماتېماتىكا فاكۇلتېتى ماتېماتىكا كەسپىدە ئوقۇغان، 1968 – يىلى 7 – ئايدا پەيزاۋات ناھىيەسىنىڭ 7 – گۇڭشېسىدا قايتا تەربىيە ئالغان، 1970 – يىلى 5 – ئايدىن باشلاپ ئىلگىرى – كېيىن بولۇپ پەيزاۋات ناھىيەلىك مائارىپ ئىدارىسىنىڭ كادىرى، مۇئاۋىن ئىدارە باشلىقى، ئىدارە باشلىقى بولغان، 1984 – يىلى 3 – ئايدا قەشقەر ۋىلايەتلىك مائارىپ باشقارمىسىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى بولغان، 1989 – يىلى 4 – ئايدا قەشقەر ۋىلايەتلىك مائارىپ باشقارمىسىنىڭ باشلىقى بولغان، 1991 – يىلى 3 – ئايدا قەشقەر ۋىلايەتلىك پارتكومنىڭ ئەزاسى بولغان، 1992 – يىلى 5 – ئايدا قەشقەر مەمۇرىي مەھكىمىنىڭ مۇئاۋىن ۋالىيسى بولغان، 1993 – يىلى 5 – ئايدا قەشقەر ۋىلايەتلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، مەمۇرىي مەھكىمىنىڭ ۋالىيسى بولغان، 1998 – يىلى 1 – ئايدا ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى بولغان، 2003 – يىلى 1 – ئايدا ئاپتونوم رايونلۇق سىياسىي كېڭەشنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى بولغان، 2010 – يىلى 1 – ئايدا پېنسىيەگە چىققان.

ئابدۇقادىر نەسىردىن كېسەل سەۋەبىدىن داۋالاش ئۈنۈم بەرمەي 2018 – يىلى 8 – ئاينىڭ 7 – كۈنى سائەت 4تە ئۈرۈمچىدە 73 يېشىدا ۋاپات بولدى
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
ئابلېكىم ھەسەن

ئابلېكىم ھەسەن 1971-يىلى ئىلى دەريا ۋادىسىنىڭ ئۈچدەرۋازا مەھەللىسىدە ئاددىي بىر تۆمۈرچى ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن، ئۇ بالىلارنىڭ ئالتىنچىسى بولۇپ، ئىشچان ئاكا – ھەدىلىرىگە ياردەملىشىپ ئائىلە ئىشلىرىنى قىلىشىپ بېرىپ، تۇرمۇش قايناملىرىدا چېنىققان. تەتىل كۈنلىرىنى سەھرادا ئۆتكۈزۈپ، سەھرا بالىلىرىغا قېتىلىپ ئورما ئورۇپ، ئۈنچە تېرىپ، تاغ ـ دۆڭلەرگە يامىشىپ، سۇلارغا شۇڭغۇپ، بالىلىق ھېس-تۇيغۇلىرىنى تەبىئەت گۈزەللىكى بىلەن بېزىگەن.

　　ئۇ 1993-يىلى لەنجۇ غەربىي شىمال مىللەتلەر ئىنستىتۇتى جۇڭگو تىل ـ ئەدەبىيات فاكولتىتىنى تاماملىغان يىلى، ئۇنىڭ تۇنجى بالىلار شېئىرلىرى توپلىمى «ئەللەي تەبىئەت» نەشر قىلىنىپ، ئۇيغۇر بالىلار ئەدەبىياتى، جۈملىدىن بالىلار شېئىرىيىتى ئىجادىيىتىنىڭ تەرەققىياتىغا زور تەسىر كۆرسەتكەن. مەزكۇر توپلام شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونى قۇرۇلغانلىقىنىڭ 40 يىللىقى مۇناسىۋىتى بىلەن «مۇنەۋۋەر كىتاب مۇكاپاتى»غا، «شەيتانلارنىڭ شادلىقى» ناملىق بالىلار چۆچەكلىرى توپلىمى7-نۆۋەتلىك «جوڭگو ئاز سانلىق مىللەتلەر ‹تۇلپار› ئەدەبىيات مۇكاپاتى»غا، «زەيتۇنەنىڭ ئالمىسى» ناملىق ھېكايىسى ئاپتونۇم رايونلۇق پارتىكوم، خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ 2- نۆۋەتلىك « تەڭرىتاغ ئەدەبىيات ـ سەنئەت . ئەسەر مۇكاپاتى »غا ئېرىشكەن. بۇنىڭدىن باشقا، «يۇلتۇزلارغا سۆز»، « ئېھ، غۇلجام»،«توپىلىق يول»، «ئەۋلادلار ئۈچۈن»، «ئاق قۇلار ناۋاسى»،«ياز خىياللىرى»، «كۈنلۈكۈم»، «جاپاكەش ئانام »، «ئاپام»، «يېرىلىڭ تاشىم»، « قاراڭغۇ باغدىكى ئۆمۈچۈك موماي» قاتارلىق يەككە ئەسەرلىرى مەملىكەت ۋە ئاپتونوم رايون دەرىجىلىك تۈرلۈك ئەدەبىيات مۇكاپاتلىرىغا، شۇنىڭدەك ئاپتونوم رايون بويىچە «مۇنەۋۋەر باش مۇھەررىر مۇكاپاتى»، «2- نۆۋەتلىك ياشلار ئەدەبىيات مۇكاپاتى» قاتارلىق شەرەپلەرگە ئېرىشكەن. ئۇنىڭ بالىلار ئۈچۈن يازغان «قاراڭغۇ باغدىكى ئۆمۈچۈك موماي»، «بوغرانىڭ زومىگىرى» قاتارلىق توپلاملىرىمۇ نەشر قىلىندى. ئۇنىڭ 30 پارچىغا يېقىن ئەسىرى شىنجاڭ مائارىپ نەشرىياتى تەرىپىدىن تۈزۈلگەن «مۇزىكا» ، « تىل ـ ئەدەبىيات » دەرسلىكىگە كىرگۈزۈلدى. «تەنھا كېيىك» ناملىق لېرىك شېئىرلار توپلىمىمۇ نەشردىن چىقتى.

　　ئابلېكىم ھەسەن «تارىم غۇنچىلىرى» ژورنىلىنىڭ تەھرىرى، باش مۇھەررىرى بولۇپ ئىشلەش جەريانىدا، ياش بىر ژورنالىستقا خاس تەجرىبىلەرنى توپلىدى، ئۇ ژورنال ئۈچۈن جان كۆيدۈرۈپ ئىشلەپ، ئاپتونۇم رايون دائىرىسىدىكى بۇ ئۇنىۋېرسال بالىلار ژورنىلىنىڭ ياخشى چىقىشى ئۈچۈن زور ئەجىر سىڭدۈردى، ئۇ بالىلار يازغۇچى، شائىرلىرى ۋە بالا شائىر، يازغۇچىلارنىڭ نادىر ئەسەرلىرىنى تاللاپ ژورنالنىڭ مەزمۇنىنى بېيتتى، ژورنالنىڭ سەھىپىلىرىنى رەڭدارلاشتۇرۇپ، ژورنالنى قىزىقارلىق، بالىلار سۆيۈپ ئوقۇيدىغان ژورنالغا ئايلاندۇردى. شۇڭا ژورنال شىنجاڭنىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىكى كىچىك دوستلارنىڭ ياخشى سىردىشى، تەپەككۇرىنى ئاچىدىغان، تەسەۋۋۇرىنى قاناتلاندۇرىدىغان ياخشى كۆزنەك بولۇپ قالدى. شائىر ئۆزىنىڭ ئەنە شۇ بالىلار شىئىرىيىتى ۋە بالىلار ژورنالچىلىقى جەھەتتىكى تۆھپىلىرى بىلەن ئۆزىنىڭ ئۇيغۇر ئەدەبىياتىدىكى مۇھىم تىمىلارنىڭ بىرى بولغان بالىلار ئەدەبىياتىدىكى ئۆزىگە خاس ئورنىنى تىكلىدى.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
تۈر:ئۇيغۇرلار
ماھىنۇر ئابدىلىم

**ماھىنۇر ئابدىلىم** 1973- يىلى 2- ئاينىڭ 18- كۈنى تۇغۇلغان. ئىلگىرىكى يىللاردا ئاپتونوم رايون بويىچە بالىلار ئەدەبىياتى تۈرى بويىچە ئېلىپ بېرىلغان ‹‹ غۇنچە مۇكاپاتى›› ئەدەبىي ئىجادىيەت مۇسابىقىسىدە ئىككى قېتىم 1- دەرىجىلىك مۇكاپاتقا ئېرىشكەن. بايىنغولىن ئوبلاستى بويىچە ئېلىپ بېرىلغان ‹‹ قۇياش مېھرى››، ‹‹تەكلىماكان روھى›› ئەدەبىي ئىجادىيەت پائالىيىتىدە 2- دەرىجىلىك مۇكاپاتقا ئېرىشكەن. 2011- يىلى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق ئەدەبىيات سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسى ۋە ‹‹ تارىم›› ژۇرنىلى تەھرىرى بۆلۈمى تەرىپىدىن ‹‹ مۇنەۋەر ئەدىب›› مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن. ئۇ ھازىر شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق يازغۇچىلار جەمئىيىتى ۋە بايىنغولىن ئوبلاستلىق يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى. ۋەكىللىك خاراكتىرىغا ئىگە ئەسەرلىرىدىن« تۇمان تارىغان سەھەر » (رومان)، « ساداقەت »(رومان)، « ھاردۇق يەتكەن ئايال » (پوۋىست، ھىكايىلەر توپلىمى) قاتارلىقلار بار.

## مەنبەلەر

خەلىق تورى

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايۇنلۇق خەلق ھۆكۈمىتى تور بېكىتى

شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايۇنلۇق خەلق ھۆكۈمىتى تور بېكىتى www.xinjang.gov.cn  بولسا شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايۇنلۇق خەلق ھۆكۈمىتى نۇقتىلىق ئىشلىگەن ، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتى بەنگۇڭتىڭى باشقۇرغان ، ھۆكۈمەت رولىنى جارى قىلدۇرۇش ، سىياسىي ئۇچۇر تارقىتىش ، ھۆكۈمەت بىلەن خەلق ئۆز - ئارا چۈشىنىش ۋە خەلق ئۈچۈن مۇلازىمەت قىلىشنى مەقسەت قىلغان ھاكىمىيەت تور بېكىتىدۇر .

    شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتى تور بېكىتى 2002-يىلى 7-ئايدىن باشلاپ قۇرۇلۇپ ، كۆپ يىلدىن بۇيانقى قۇرۇلۇش ۋە تەرەققىيات ئارقىلىق ھازىر خەنزۇچە، ئىنگلىزچە، ئۇيغۇرچە بەتلىرى ۋە يانفون بەتلىرى قاتارلىق بەتلەر قورۇلدى . خەنزۇچە تور بېتىدە شىنجاڭنىڭ ئومۇمىي ئەھۋالى رەئىسنىڭ تەبرىك سۆزى ، شىنجاڭنى ساياھەت قىلىش ، شىنجاڭغا مەبلەغ سېلىش ، ئۇچۇرنى ئاشكارلاش ، مۇلازىمەت قىلىش ، توردا ئۆز-ئارا چۈشىنىش ، ھۆكۈمەت قۇرۇلۇشى قاتارلىق 8 سەھىپە ۋە يۈزگە يېقىن مەزمۇن بار . ئىنگلىزچە بەتتە شىنجاڭنىڭ ئومۇمىي ئەھۋالى ، ھۆكۈمەت ئىشلىرى ، شىنجاڭنىڭ مۇھىم خەۋەرلىرى ، ساياھەت ئۇچۇرى ، چەتئەلگە مۇناسىۋەتلىك مۇلازىمەت ئۇچۇرلىرى بار .
## مەنبەلەر
رىزۋانگۈل يۈسۈپ

**رىزۋانگۈل يۈسۈپ** 1970-يىلى 12-ئاينىڭ 16-كۈنى يەكەن ناھىيەسىگە قاراشلىق ئارال يېزىسىدا ئۇقۇمۇشلۇق زىيالى ئائىلىسىدە تۇغۇلغان. 1987-يىلى يەكەن پىداگوگىكا مەكتىپىنى پۇتتۇرۇپ ئىلگىرى - كېيىن بولۇپ، تۇلۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپتە ئوقۇتقۇچى، يىزا ئورگان كادىرى بولۇپ ئىشلىگەن، ھازىر يەكەن ناھىيەلىك پارتكوم پارتىيە مەكتىۋىنىڭ لىكتورى.

　　ھازىرغىچە«قىزارغان سەھرا» (ھېكايىلەر توپلىمى )، «يېشىل ئارمان »(ھېكايىلار توپلىمى)، «سەرۋىخان» (پوۋسىتلار توپلىمى)، «سۆيگۈ مەنزىلى»(رومان)، «شەبنەم »(خەنزۇچە -ھېكايە پوۋسىتلار توپلىمى)، «ھالرەڭ يەكشەنبە»(رومان)، يىقىندا نەشىر قىلىنماقچى بولغان ئەسەرلىرى «كەلىلە ۋە دىمىنە» (بالىلار رومانى)، «ئەتىرگۈل كوچىسى»(رومان)..قاتارلىقلار بار .ھازىرچە «تۇلپار »ئەدەبىيات مۇكاپاتى، «تۆھپىكار ئەدىپ» مۇكاپاتى، «تارىم ئەدەبىيات مۇكاپاتى»«خانتەڭرى ئەدەبىيات مۇكاپاتى» قاتارلىق مۇكاپاتلارغا ئېرىشكەن. ھازىر ئۇ جۇڭگو يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ، قەشقەر ۋىلايەتلىك يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى، يەكەن ناھىيەلىك يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى.

### مەنبە
خەلىق تورى https://web.archive.org/web/20200618151307/http://uyghur.people.com.cn/157635/15525012.html
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
قاسىمجان ئوسمان غازى

1974 – يىلى 3-يانۋاردا شىنجاڭ پەيزاۋات ناھىيە غولتوغراق يېزا باشقوشكۆل كەنتىدە تۇغۇلغان. 1995 – يىلى قەشقەر مالىيە سودا مەكتىپىنىڭ بوغالتېرلىق كەسپىنى پۈتكۈزۈپ، شۇ يىلى خىزمەتكە قاتناشقان. ئالىي مەكتەپ مەلوماتىغا ئىگە. 2006- يىلىدىن 2008 – يىلىغىچە بولغان ئارلىقتا ئۈرۈمچى شەھرى تەڭرىتاغ رايونى شىمالىي ئازادلىق يولى ئىش بېجىرىش باشقارمىسدا ۋەزىپە بىلەن چېنىققان.15-قارارلىق لۇشۈن ئىنىستۇتىنىڭ ئوقۇغۇچىسى. ئۇ ھازىر شىنجاڭ يازغۇچىلار جەمئىيىتى، جۇڭگو ئازسانلىق مىللەت يازغۇچىلار جەمئىيىتى، جوڭگو شېئىرىيەت جەمئىيەتلىرىنىڭ ئەزاسى.

　　2013-يىلى مارتتا قەشقەر ئۇيغۇر نەشىرىياتى تەرىپىدىن «مىستاغ قىزى» ناملىق تەرجىمە كىتابى نەشىر قىلىپ تارقىتىلغان. 2015-يىلى «ئاننا ئاخماتوۋا شېئىرىلىرى» ناملىق تەرجىمە كىتابى قەشقەر ئۇيغۇر نەشىرىياتى تەرىىپىدىن نەشىر پىلانىغا ئېلىنغان.

　　نۆۋەتتە ئۇنىڭ «مەڭگۈلۈك ھازىر» ناملىق خەنزۇچە شېئىرلار توپلىمى نەشىرگە سۇنۇلۇش ئالدىدا تۇرىدۇ.

　　ھازىر جوڭگو خەلق سىياسىي مەسلىھەت كېڭىشى پەيزاۋات ناھىيەلىك كومىتېتى ئىشخانىسىدا تارىخ - تەزكىرە يېزىش خىزمىتى بىلەن شۇغۇللىنىۋاتىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
شىنجاڭ تەنتەربىيەسى تورى

تور ئادىرىسى : www.xjsport.cn

### ھەققىدە
شىنجاڭ تەنتەربىيەسى تورى يۇقىرى تېخنىكا ۋە يۇقىرى تېخنىكىلىق خادىملاردىن تەشكىللەنگەن ئۇنىۋېرسال تەنتەربىيە سۇپىسى بولۇپ، تورىمىز 2017-يىلى 3-ئاينىڭ 1-كۈنى سانائەت ۋە ئۇچۇرلاشتۇرۇش مىنىستىرلىقى ۋە ج خ مىنىستىرلىقى تور بىخەتەرلىكىنى قوغداش ئىدارىسى قاتارلىق ئورۇنلارنىڭ تەستىقلىشى بىلەن ئەنگە ئېلىنىپ رەسمىي ئېچىۋېتىلگەن.

### شۇئارى
بىز ئەڭ ياخشىسى ئەمەس، بىراق ئەڭ ياخشىسى بولۇشقا تىرىشىمىز!
## مەنبەلەر
شاۋكەت ئىمىن

**شاۋكەت ئىمىن**، ئەر، ئۇيغۇر، 1959-يىلى 12-ئايدا تۇغۇلغان، شىنجاڭ ماناستىن، 1981-يىلى 6-ئايدا پارتىيىگە كىرگەن، 1977-يىلى 10-ئايدا خىزمەتكە قاتناشقان، مەركىزىي مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتى ئاسپىرانتورىيىسىنىڭ مىللىي ئىگىلىك باشقۇرۇش كەسپىنى پۈتتۈرگەن، ئىشلەۋېتىپ ئاسپىرانتلىق ئوقۇش تارىخىغا ئىگە بولغان.

1977-يىلى 10-ئايدىن 1979-يىلى 10-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى ماناس ناھىيىسى شىنخې ئوتتۇرا مەكتىپىدە ئوقۇتقۇچى بولغان. 1979-يىلى 10-ئايدىن 1983-يىلى 8-ئايغىچە شىنجاڭ پېداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتى تەنتەربىيە فاكۇلتېتىنىڭ يېنىك ئاتلېتكا كەسپىدە ئوقۇغان. 1983-يىلى 8-ئايدىن 1984-يىلى 8-ئايغىچە شىنجاڭ پېداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتى تەنتەربىيە فاكۇلتېتىدا ئوقۇتقۇچى بولغان. 1984-يىلى 8-ئايدىن 1989-يىلى 4-ئايغىچە كوممۇنىستىك ياشلار ئىتتىپاقى شىنجاڭ پېداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتى كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن سېكرېتارى، سېكرېتارى بولغان (1985-يىلى 3-ئايدىن 1985-يىلى7-ئايغىچە شەنشى پېداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتى ئالىي مەكتەپ كادىرلىرى بىلىم ئاشۇرۇش سىنىپىدا ئوقۇغان)؛ 1986-يىلى 9-ئايدىن 1987-يىلى 7-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتىيە كومىتېتى پارتىيە مەكتىپىنىڭ ياش، ئوتتۇرا ياش كادىرلار سىنىپىدا ئوقۇغان). 1989-يىلى 4-ئايدىن 1992-يىلى 1-ئايغىچە شىنجاڭ پېداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتى ئوقۇغۇچىلار خىزمىتى باشقارمىسىنىڭ باشلىقى قوشۇمچە كوممۇنىستىك ياشلار ئىتتىپاقى شىنجاڭ پېداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتى كومىتېتىنىڭ سېكرېتارى بولغان. 1992-يىلى 1-ئايدىن 1993-يىلى 3-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى تۇرپان شەھەرلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن سېكرېتارى (ھاكىم دەرىجىلىك) بولغان. 1993-يىلى 3-ئايدىن 1994-يىلى 4-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى تۇرپان ۋىلايەتلىك پارتكومنىڭ ئەزاسى، ئىنتىزام تەكشۈرۈش كومىتېتىنىڭ سېكرېتارى بولغان. 1994-يىلى 4-ئايدىن 1998-يىلى 10-ئايغىچە كوممۇنىستىك ياشلار ئىتتىپاقى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق كومىتېتىنىڭ سېكرېتارى، پارتىگۇرۇپپىسىنىڭ مۇئاۋىن سېكرېتارى بولغان (1995-يىلى 6-ئايدىن 1998-يىلى 10-ئايغىچە قوشۇمچە كوممۇنىستىك ياشلار ئىتتىپاقى مەركىزىي كومىتېتى دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى بولغان؛ 1996-يىلى 3-ئايدىن 1996-يىلى 9-ئايغىچە مەركىزىي پارتىيە مەكتىپىنىڭ بىلىم ئاشۇرۇش كۇرسىدا ئوقۇغان). 1998-يىلى 10-ئايدىن 2000-يىلى 7-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستلىق پارتكومنىڭ مۇئاۋىن سېكرېتارى بولغان (1998-يىلى 9-ئايدىن 2000-يىلى 7-ئايغىچە مەركىزىي مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتى ئاسپىرانتورىيىسىنىڭ مىللىي ئىگىلىك باشقۇرۇش كەسپىدە ئوقۇغان). 2000-يىلى 7-ئايدىن 2004-يىلى 12-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق رادىئو-كىنو-تېلېۋىزىيە ئىدارىسى پارتگۇرۇپپىسىنىڭ مۇئاۋىن سېكرېتارى، ئىدارە باشلىقى بولغان(2000-يىلى 3-ئايدىن 2001-يىلى 1-ئايغىچە مەركىزىي پارتىيە مەكتىپىنىڭ ياش، ئوتتۇرا ياش كادىرلار كۇرسىدا ئوقۇغان). 2004-يىلى 12-ئايدىن ھازىرغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتكوم دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى. 2017-يىلىنىڭ ئاخىرىدىىن باشلاپ خەلق قۇرۇلتىيىنىڭ مۇدىىرلىق ۋەزىپسىنى ئۈتۈمەكتە.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
كۆرەش مەخسۇت

**كۆرەش مەخسۇت**، ئەر، ئۇيغۇر، 1960-يىلى 3-ئايدا تۇغۇلغان، شىنجاڭ گۇمىدىن، 1984-يىلى 1-ئايدا پارتىيىگە كىرگەن، 1977-يىلى 1-ئايدا خىزمەتكە قاتناشقان، مەركىزىي پارتىيە مەكتىپى ئاسپىرانتورىيىسىنىڭ ئىگىلىك باشقۇرۇش كەسپىنى پۈتتۈرگەن، مەركىزىي پارتىيە مەكتىپىنىڭ ئاسپىرانتلىق ئوقۇش تارىخىغا ئىگە.

كۆرەش مەخسۇت 1977-يىلى 1-ئايدىن 1977-يىلى 9-ئايغىچە شىنجاڭ ھەربىي رايونى ئۆلچەش-سىزىش چوڭ ئەترىتى تەلىم-تەربىيە ئەترىتىدە ئوقۇغان. 1977-يىلى 9-ئايدىن 1979-يىلى 2-ئايغىچە ئازادلىق ئارمىيە ئۆلچەش-سىزىش ئىنستىتۇتى ئاۋىئاتسىيىلىك ئۆلچەش فاكۇلتېتىدا ئوقۇغان. 1979-يىلى 2-ئايدىن 1980-يىلى 9-ئايغىچە ئۈرۈمچى ھەربىي رايونى 2- ئۆلچەش-سىزىش چوڭ ئەترىتى خەرىتە ئەترىتىدە ئۆلچەش-سىزىش خادىمى بولغان. 1980-يىلى 9-ئايدىن 1982-يىلى 2-ئايغىچە گۇاڭجۇ ھەربىي رايونى ئۆلچەش-سىزىش چوڭ ئەترىتى ئاۋىئاتسىيىلىك ئۆلچەش ئىچكى كەسپىي ئەترىتىدە تېخنىك بولغان. 1982-يىلى 2-ئايدىن 1986-يىلى 7-ئايغىچە ئۈرۈمچى ھەربىي رايونى 2-ئۆلچەش-سىزىش چوڭ ئەترىتى خەرىتە ئەترىتىدە مۇئاۋىن ئوتتۇرا ئەترەت باشلىقى بولغان. 1986-يىلى 7-ئايدىن 1988-يىلى 5-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتكوم پارتىيە مەكتىپى ئوقۇتۇش باشقارمىسى، ئىشتىن سىرتقى مائارىپ باشقارمىسىنىڭ كادىرى بولغان. 1988-يىلى 5-ئايدىن 1992-يىلى 12-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق مەمۇرىي تەپتىش نازارىتىنىڭ كادىرى بولغان. 1992-يىلى 12-ئايدىن 1993-يىلى 2-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق مەمۇرىي تەپتىش نازارىتى 3-باشقارمىسىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى بولغان. 1993-يىلى 2-ئايدىن 1996-يىلى 1-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق ئىنتىزام تەكشۈرۈش كومىتېتى ئىنتىزام تەكشۈرۈش-مەمۇرىي تەپتىش 2-ئىشخانىسىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى بولغان. 1996-يىلى 1-ئايدىن 1998-يىلى 10-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق ئىنتىزام تەكشۈرۈش كومىتېتى دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى بولغان. 1998-يىلى 10-ئايدىن 2000-يىلى 4-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى قۇمۇل ۋىلايەتلىك مەمۇرىي مەھكىمىنىڭ مۇئاۋىن ۋالىيسى بولغان (1996-يىلى 8-ئايدىن 1998-يىلى 12-ئايغىچە مەركىزىي پارتىيە مەكتىپى سىرتتىن ئوقۇتۇش ئىنستىتۇتىنىڭ ئىگىلىك باشقۇرۇش كەسپىدە ئوقۇغان). 2000-يىلى 4-ئايدىن 2003-يىلى 1-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى قۇمۇل ۋىلايەتلىك پارتىيە كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن سېكرېتارى، مەمۇرىي مەھكىمىنىڭ ۋالىيسى بولغان. 2003-يىلى 1-ئايدىن 2007-يىلى 12-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى بولغان (2001-يىلى 9-ئايدىن 2004-يىلى 7-ئايغىچە مەركىزىي پارتىيە مەكتىپى ئاسپىرانتورىيىسىنىڭ ئىگىلىك باشقۇرۇش كەسپىدە ئىشلەۋېتىپ ئاسپىرانتلىقتا ئوقۇغان). 2007-يىلى 12-ئايدىن 2008-يىلى 2-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتىيە كومىتېتى دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، ئاپتونوم رايوننىڭ مۇئاۋىن رەئىسى بولغان.

2008-يىلى 2-ئايدىن ھازىرغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتىيە كومىتېتى دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، ئاپتونوم رايوننىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، ئاپتونوم رايونلۇق دۆلەت مۈلكىنى نازارەت قىلىپ باشقۇرۇش كومىتېتى پارتىيە كومىتېتىنىڭ سېكرېتارى قاتارلىق ۋەزىپىلەرنى ئۆتىگەن. ھازىر دۆلەتلىك ئۆلچەپ سىزىش ئىدارىسىنىڭ پارتىكوم سىكىرتارى، باشلىقى، دۆلەت زىمىن بايلىق نازارتىنىنىڭ مۇئاۋىنى مىنىستىرى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
ئەركىن تۇنىياز

**ئەركىن تۇنىياز** (خەنچە: 艾尔肯·吐尼亚孜)، 1961 - يىلى 12 - ئايدا تۇغۇلغان، شىنجاڭ ئاقسۇدىن، 1983 - يىلى 7 - ئايدا جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيەسىگە كىرگەن، 1983 - يىلى 8 - ئايدا خىزمەتكە قاتناشقان، شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى سىياسىي-ئىقتىساد كەسپىنىڭ ئاسپىرانتلىق بىلىم ئاشۇرۇش سىنىپىنى پۈتكۈزگەن، ئىشلەۋېتىپ ئاسپىرانتلىق ئوقۇش تارىخىغا ئىگە بولغان، ماگىستىر، لېكتور. ھازىر جوڭگو كوممۇنىستىك پارتىيەسى 19-نۆۋەتلىك مەركىزى كوممىتېتىنىڭ كاندىدات ئەزاسى. ئۇ 2021 - يىلى 09 - ئاينىڭ 30 - كۈنىدىن باشلاپ، ئىستىپا بەرگەن رەئىس شۆھرەت زاكىرنىڭ ئورنىنى بېسىپ، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ مۇۋەققەت رەئىسى بولغان. 

## ئۆز كەچمىشى

* 1980 - يىلى 9 - ئايدىن — 1983 - يىلى 8 - ئايغىچە — سانجى پېداگوگىكا ئوقۇتقۇچىلار بىلىم ئاشۇرۇش ئىنستىتۇتىنىڭ ماتېماتىكا كەسپى مەخسۇس كۇرسىدا ئوقۇغان. 
* 1983 - يىلى 8 - ئايدىن — 1984 - يىلى 9 - ئايغىچە — كوممۇنىستىك ياشلار ئىتتىپاقى سانجى پېداگوگىكا ئوقۇتقۇچىلار بىلىم ئاشۇرۇش ئىنستىتۇتى كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن سېكرېتارى بولغان. 
* 1984 - يىلى 9 - ئايدىن — 1987 - يىلى 6 - ئايغىچە — كوممۇنىستىك ياشلار ئىتتىپاقى سانجى پېداگوگىكا ئوقۇتقۇچىلار بىلىم ئاشۇرۇش ئىنستىتۇتى كومىتېتىنىڭ سېكرېتارى بولغان (بۇ مەزگىلدە: 1986-يىلى 9 -ئايدىن 1987-يىلى 1-ئايغىچە شەنشى پېداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتى ئالىي مەكتەپ باشقۇرۇش بىلىم ئاشۇرۇش كۇرسىدا ئوقۇغان). 
* 1987 - يىلى 6 - ئايدىن — 1991-يىلى 11-ئايغىچە كوممۇنىستىك ياشلار ئىتتىپاقى سانجى پېداگوگىكا ئالىي تېخنىكومى كومىتېتىنىڭ سېكرېتارى بولغان (بۇ مەزگىلدە: 1988-يىلى 8-ئايدىن 1990-يىلى 7-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتكوم پارتىيە مەكتىپى ئىگىلىك باشقۇرۇش كەسپى تولۇق كۇرسىدا ئوقۇغان). 
* 1991-يىلى 11-ئايدىن 1992-يىلى 8-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق كادىرلار نازارىتى سىناش، ۋەزىپىگە تەيىنلەش-ۋەزىپىدىن قالدۇرۇش، مۇكاپاتلاش-جازالاش باشقارمىسىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى بولغان. 
* 1992-يىلى 8-ئايدىن 1993-يىلى 11 -ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتكوم تەشكىلات بۆلۈمى كادىرلار ئۇنىۋېرسال باشقارمىسىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى بولغان. 
* 1993-يىلى 11-ئايدىن 1998-يىلى 3-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتكوم تەشكىلات بۆلۈمى زىيالىيلار خىزمىتى باشقارمىسىنىڭ باشلىقى بولغان. 
* 1998-يىلى 3-ئايدىن 1999-يىلى 10-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتكوم تەشكىلات بۆلۈمىنىڭ بۆلۈم ئىشلىرى ئەزاسى بولغان (1997-يىلى 9-ئايدىن 1999-يىلى 7-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى سىياسىي-ئىقتىساد كەسپى ئاسپىرانتلىق بىلىم ئاشۇرۇش سىنىپىدا ئوقۇغان). 
* 1999-يىلى 10-ئايدىن 2005-يىلى 2-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتكوم تەشكىلات بۆلۈمىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى بولغان. 
* 2005-يىلى 2-ئايدىن 2008-يىلى 1-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى خوتەن ۋىلايەتلىك پارتكومىنىڭ مۇئاۋىن سېكرېتارى، مەمۇرىي مەھكىمىنىڭ ۋالىيسى بولغان.
* 2008-يىلى 1-ئايدىن ھازىرغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، جۇڭگو كومپارتىيەسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق 7-نۆۋەتلىك كومىتېتىنىڭ ئەزاسى قاتارلىق ۋەزىپىلەرنى ئۆتىگەن.
* 2021-يىلى 9-ئاينىڭ ئاخىرقى كۈنلىرىدە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونلۇق خەلق قۇرۇلتىپى تەرىپىدىن ئاپتونۇم رايوننىڭ مۇۋەققەت رەئىسلىكىگە سايلانغان.
* 2022 - يىلى 1 - ئاينىڭ 27 - كۈنى ش ئۇ ئا ر رەئىسى سايلاندى. شۇ يىلى 10 - ئاينىڭ 22 - كۈنى ج ك پ 22 - نۆۋەتلىك مەركىزى كومىتېتىنىڭ ئەزالىقىغا سايلانغان.

## مەنبەلەر
ئابدۇشۈكۈر مىجىت

**ئابدۇشۈكۈر مىجىت** 1971-يىلى 9-ئاينىڭ 29-كۈنى قورغاس ناھىيەسىدە خىزمەتچى ئائىلىسىدە تۇغۇلغان. باشلانغۇچ ۋە ئوتتۇرا مەكتەپنى ئۆز ناھىيەسىدە ئوقۇغان. 1989-يىلى ئىلى ئوبلاستلىق تەنتەربىيە كومىتېتىنىڭ بوكس كوماندىسىغا تاللانغان. تەنتەربىيە كومىتېتى ئابدۇشۈكۈر مىجىتنىڭ بوي-بەستى ۋە مەشىقتىكى ئىپادىسىگە قاراپ، ئۇنى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق 2-نۆۋەتلىك ياش-ئۆسمۈرلەر تەنھەرىكەت مۇسابىقىسىگە قاتناشتۇرغان. ئۇ تەشكىلنىڭ ئۈمىدىنى يەردە قويماي، ئېغىر دەرىجىلىكلەر بويىچە ئالتۇن مېدالغا ئېرىشكەن. 1990-يىلى شىنجاڭ پېداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ تەنتەربىيە فاكۇلتېتىغا قوبۇل قىلىنغان. ئوقۇش جەريانىدا شىنجاڭغا ۋاكالىتەن دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىدا ئۆتكۈزۈلگەن مۇسابىقىلەرگە قاتنىشىپ، كۆپلىگەن ئەمەلىي تەجرىبىلەرنى توپلىغان. 1993-يىلى مەملىكەتلىك 7-نۆۋەتلىك تەنھەرىكەت مۇسابىقىسىدە مىس مېدالغا ئېرىشكەن.

1996-يىلى شاڭخەيدە ئۆتكۈزۈلگەن بوكس مۇسابىقىسىدە «بوكس پادىشاھى» دەپ نام ئالغان لى جيەنخۇانى تۆتكە قارشى 12 نەتىجە بىلەن يېڭىپ، پۈتۈن مەملىكەتنى زىلزىلىگە سالغان ئابدۇشۈكۈر مىجىت قىسقىغىنە سەككىز يىللىق بوكس ھاياتىدا 16 ئالتۇن مېدال، ئالتە كۈمۈش مېدال، تۆت مىس مېدالنى قولغا كەلتۈرۈپ، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىغا زور شان-شەرەپ كەلتۈرگەن. ئۇنىڭ قولغا كەلتۈرگەن نەتىجىلىرى چىدام، غەيرەت، سۇنماس ئىرادە ۋە نۇرغۇن قان-تەر بەدىلىگە كەلگەن...

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
شىرئەلىجان مۇختەر

### نامى ئاتىلىشى
ئۇيغۇرچە: شىرئەلىجان مۇختەر 

خەنزۇرچە: 西热力江·木合塔尔

ئىنگلىزچە: Shirelijan Muhtar

### تەرجىمھالى
شىرئەلىجان 1991 -يىلى 4-يانىۋار قەشقەر شەھىرىدە تۇغۇلغان. ھازىر جوڭگو ۋاسكىتبولچىلار بىرلەشمىسىدىكى شىنىجاڭ ئۇچاريولۋاس كوماندىسىدىكى ئاسالىق توپچى.  شىرئەلىجاننى 2009-يىلى ئۇچاريولۋاس كوماندىسىنىڭ باش مەشقاۋۇلى جاڭ شىڭ چۈئەن بايقاپ قېزىپ چىققان. شۇنىڭدىنى بۇيان ئۇ ئۇزنىنىڭ رولىنى ياخشى جارى قىلدۇرۇپ كەڭ تاماشىبىنلارغا خۇشاللىق ئاتا قىلماقتا. 

2017-يىلى 4-ئايدا، شىرئەلىجان ئاسالىق توپچى بولغان شىنىجاڭ ئۇچار يولۋاس كوماندىسى گۇئاڭدوڭ دوڭگۈەن بانكىسى كوماندىسىنى 4:0 نەتىچە بىلەن يىڭىپ شىنجاڭ كوماندىسى تارىخىدىسكى تۇنچى چىمپىونلۇقنى قولغا كەلتۇردى. شۇنىڭ بەدىلىگە، كوماندا ئەزالىى نۇرغۇن ماددى بۇيۇملا بىلەن مۇكاپاتلاندى، ئۇنىڭ ئىچىدە بىر مىليون قىمتىدىكى ماشىنىمۇ بار. 

2018 يىلىنىڭ ئوتتۇرلۇرىدا شىرئەلجانىىڭ شىنجاڭ كوماندىسى تەرىپىدىن سېتىلپ ئىچىكىرىدىكى مەلۇم كوماندىدا توپ ئۇينايدىغانلىقى توغىرىسىدىكى مىش- مىش خەۋەرلاەر تارقىلىپ يۇرمەكتە. 

### ئاساسلىق نەتىجىلەر
2008-2009 ۋاسكىتبول بىرلەشىمى مۇسابىقىسدە ئىككىنچى

2009-2010 ۋاسكىتبول بىرلەشىمى مۇسابىقىسدە ئىككىنچى

2010-2011 ۋاسكىتبول بىرلەشىمى مۇسابىقىسدە ئىككىنچى 

2011-2012 ۋاسكىتبول بىرلەشىمى مۇسابىقىسدە تۆتىنچى 

2011 ئاسىيا قىتەسى ۋاسكىتبول بىرلەشىمىلەر ئارا مۇسابىقىسدە چىمپىيون 

2013-يىلى س ب ئا ھەل قىلغۇچ مۇسابىقىسىدە ئۇچ نۇمۇر شاھى مۇكاپاتى 

2013-2014 يىللىق س ب ئا پەسىللىك مۇسابىقىسدە ئىككىنچى 

2018-يىللىق س ب ئا بىرلەشمىسى مۇسابىقىسىنىڭ چىمپيونى
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
ئۇزدىل تورى

ئۇزدىل تورى ئەڭ چوڭ ئۇيغۇرچە تور تېخنىكا بايلىق مەنبەسى، 2009-يىلى 11-ئايدا خەلقئارالىق بىرىنچى دەرىجىلىك تورنامى www.uzdil.com نى رەسمىي ئەنگە ئالدۇرۇپ قۇرۇلغاندىن بۇيان ئىزچىل ھالدا ئۇيغۇر تورچىلىقىنىڭ تەرەققىياتى ئۈچۈن بىر كىشلىك ھەسسە قوشۇشنى ئۆزىگە قىبىلىنامە قىلىپ تەرەققىي قىلىپ كېلىۋاتىدۇ.

ئۇزدىل ئەترىتىنىڭ 10 يىلغا يېقىن تەرەققىيات مۇساپىسىدە 1600 گە يېقىن ئۇيغۇرچە تور بېكەتنىڭ قۇرۇلۇشى ئۈچۈن بىۋاستە ياكى ۋاستىلىق تېخنىكىلىق مۇلازىمەت تەمىنلەپ، كۆپلىگەن ئۇيغۇر تور تېخنىكلىرى ۋە ئۇيغۇرچە تور بېكەتلەر بىلەن ھەمكارلىق ئورناتتى.

ئۇزدىل ئەترىتى دەسلەپكى مەزگىلدە ئاناتىلىم تور تۇراسى ۋە سەبۇرى ئىزدەش ماتورى ئارقىلىق بىلوگباستا بىلوگ قۇرۇش ۋە ئۇيغۇرچە مۇستەقىل ئۇچۇر ئامبىرىلىق ئىزدەش ماتورى قۇرۇپ لۇغەت، تەرجىمان، ئىزدەش ماتورى ۋە ئېلان ھەمكارلىقى قاتارلىق كۆپلىگەن ساھەلەرنىڭ تەرەققىياتىغا ئاساس سالغان بولسا، يەنە بىر تەرەپتىن خەلقئارادىكى داڭلىق تور بېكەت ۋە سىستېمىلارغا ئۇيغۇرچە تىل بولىقى تەمىنلەش قاتارلىق ئاممىۋىي كەسىپلەرنى تەرەققىي قىلدۇرۇپ ئۇيغۇر تىل-يېزىقىنىڭ توردۇنياسىدىكى قوللىنىشى ۋە تەسىرىنى كېڭەيتىشكە بەلگىلىك تەسىر كۆرسىتىپ كەلدى.

2013-يىلى كۆپ تىللىق شىركەت سىستىمىسى ئۇيكوم (UyCOM)نى نۇقتىلىق تەرەققىي قىلدۇرۇپ، ئۇيغۇرچە، خەنزۇچە، ئېنگىلىزچە ۋە قازاقچە تۆت تىللىق سىستىما بىلەن 50 كە يېقىن كارخانىنىڭ تور بىكىتىنى قۇرۇپ بەردى.

2014-يىلى 149 قىسىملىق تور تېخنىكا يۈرۈشلۈك سىن دەرسلىكىنى ئېلان قىلىپ كەڭ قېرىنداشلارنىڭ قىزغىن ياقتۇرۇپ سېتىۋېلىشىغا ئېرىشتى.

2015-يىلى ئۇزدىل قۇرغان ئۇزسودا سالونى 3 ئايدا 90 مىڭ نەپەر ئۇيغۇر ئۈندىدار سودىگىرىنىڭ 8 مىليون قېتىمدىن ئارتۇق دوست قوشۇپ سودىسىنى يۈرۈشتۈرۈش ۋە مەھسۇلاتىنى تەشۋىق قىلىشىغا ياردەم بەردى، شۇنداقلا «ئۈندىدار سودىسىنىڭ مەخپىيەتلىكى» يۈرۈشلۈك دەرسلىكلىرىنى تارقىتىپ ئۈندىدار سودىسىنىڭ تەرەققىياتىنى كۈچلۈك ئىلگىرى سۈردى.

2016-يىلى 3-ئايدىن باشلاپ ئاساسلىق كەسپىنى تور تېخنىكا بىلىملىرىنى تارقىتىشقا قارىتىپ خەلقئارا W3 ئۆلچىمىدىكى تور بېكەت تېخنىكىسىنىڭ ھەممە ساھەسىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئاساسىي HTML دىن CSS غىچە، ھەتتاكى XML ، SQL ، JS ، PHP ، ASP ۋە ASP.NET دەرسلىك ۋە قوللانمىلىرىنى تەرجىمە قىلىپ ئۇزدىل تورىدا ھەقسىز تەمىنلىدى.

2017-يىلىدىن باشلاپ ئەسلىدىكى تور تېخنىكا ھەقسىز دەرسلىكلىرىنى www.uzdil.net تور نامىغا يۆتكەپ، يېڭى بېكەت سىستېمىسى ئارقىلىق تور تېخنىكا ساھەسىنىڭ تەرەققىياتى ئۈچۈن تېخىمۇ كەسىپلەشكەن خەۋەر، ئۇچۇر، تېخنىكا ۋە مۇلازىمەت تەمىنلەيدىغان ئۇچۇر مۇلازىمەت سۇپىسىنى قۇرۇپ چىقتى.
## مەنبەلەر
فورۋو تورى

فورۋو (forvo.com) دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ تەلەپپۇز يېتەكچىسى تور بېكىتى. ئۇ 2007.يىلى ئىجاد قىلىنىپ، 2008.يىلىدىن باشلاپ رەسمىي ئېلان قىلىنغان. قىسقىغىنە بىر يىل ۋاقىتتا تەلەپپۇز سۆزلۈكى تەمىنلەنگەن تىللار 200 دىن ئاشقان.

**1.ئاساسىي ئەھۋالى**

تور بېكەت ئۇچۇر مەنبەسى پۈتۈنلەي سىرتقا ئېچىۋېتىلگەن بولۇپ، تىزىملىتىپ كىرگەن ھەرقانداق ئەزا سۆزلۈك ۋە تەلەپپۇز ئۇچۇرىنى قوشالايدۇ. ئىشلەتكۈچىلەر بۇ تور بېكەت ئارقىلىق خالىغان سۆزلۈكنى ئىزدەپ ئەزالار تەمىنلىگەن ئۇچۇر ئارقىلىق تەلەپپۇز، تەرجىمە ۋە ئۇچۇر تەمىنلىگۈچىنىڭ جۇغراپىيەلىك ئورنىغا ئېرىشەلەيدۇ.

بۇ تور بېكەتنى Forvo Media SL شىركىتى باشقۇرىدىغان بولۇپ، باش شىتابى ئىسپانىيەنىڭ سان سەباستىيان (San Sebastián) شەھىرىدە. 

بۇ يازما ئېلان قىلىنغۇچە (2018.يىلى 31.يانۋار) بېكەتنىڭ تىزىملاتقان ئابونتى 677 مىڭ 971 نەپەر، تەھرىر سانى 383 كە، تەلەپپۇز تەمىنلىگەن تىللار 365 كە يەتكەن. دۇنيادىكى تور بېكەتلەر دەرىجىسدە بۈگۈنلۈك دەرىجىسى 7372.ئورۇندا تۇرىدۇ.

**2.قوللايدىغان يېزىقلار**

تور بېكەت كۆرۈنمە يېزىقى 34 خىل يېزىقنى قوللايدۇ. مەسىلەن:

فورۋو خەنزۇچە بېتى: 

ياپونچە: 

تۈركچە: 

پارسچە: 

تور بېكەت ئاستىدىكى يېزىق تاللانما تۈرىدىن خالىغان يېزىق بويىچە تاللاپ كۆرۈشكە بولىدۇ:

**3.تىللار تىزىملىكى**

تور بېكەت ئاساسىي سەھىپىسىدىكى تىللار تىزىملىكىدە شۇ تىلدىكى ئاۋازلىق سۆزلۈكنىڭ مىقدارىغا ئاساسەن رەت تەرتىپكە تىزىلىدۇ. تۆۋەندە كۆرسىتىلگەندەك:

ئۇچۇر مىقدارى قانچە كۆپ بولغان تىللار ئالدىغا تىزىلىپ مۇشۇ تىلنى مەلۇم دەرىجىدە تەشۋىقات قىلىش ۋەزىپىسىنى ئۆتەيدۇ. بولۇپمۇ سۆزلۈك سانى ئەڭ كۆپ ئالدىنقى 10 تىل باش بەتتە تەۋسىيەلىنىپ كۆرۈنىدۇ.

**4.باشقا مۇلازىمەتلىرى**

بېكەتنىڭ يەنە سۆزلۈك تەرجىمە ۋە تىل ئۆگېنىش ئىقتىدارلىرى بولۇپ، تىزىملىتىپ كىرگەن ئەزالار ئېنگىلىزتىلى، فىرانسۇزتىلى ۋە ئىسپانچىنى ھەقسىز ئۆگېنىش ئىقتىدارىدىن بەھرىمان بولالايدۇ. تېخىمۇ كۆپ تىل ئۆگېنىش تۈرلىرى داۋاملىق قوشۇلىدۇ.

تىل ئۆگېنىش دەرسخانىسى: 
## مەنبەلەر
ئۇيغۇرچە تور لۇغەت ۋە تور تەرجىمە بېكەتلىرى

**1. لۇغەت تورى**

https://lughet.com/

**2. ئەۋلاد كۆپ تىللىق لۇغىتى**

https://www.ewlat.biz/ug

**3. ئوكيانۇس خەزىنىسى**

https://uyghur-language.github.io/

**4. گوگۇل تەرجىمە**

https://translate.google.com.tr/?sl=ug&tl=en&op=translate

**5. ئىزچى تور لۇغىتى**

https://izqi.org/

**6. ئۇيغۇر قامۇسى**

https://wiki.uygur.com/

## مەنبەلەر
ئىلىمكار تورى

بۇ تور بەت بولسا ئىلىم تەھسىل قىلىش ۋە تەڭ بەھرىمان بولۇشنى بۈيۈك نېشان قىلغان، ئۆگىنىشنى ئاساس قىلىدىغان مەۋھۇم دۇنيادىكى يەنە بىر تۈرلۈك سۇپا.

تور ئادىرىسى : https://web.archive.org/web/20190928055458/http://www.ilimkar.com/
## مەنبەلەر
3 كوي ئىلانچىلىقى

ئۈچ كوي ئىلانچىلىقى بولسا مەخسۇس ھەقىلىق ئىلان مۇلازىمىتى بىلەن شۇغىلىندىغان شىركەت. 

تور ئادىىرىسى:https://web.archive.org/web/20211123211838/http://3koy.com/
نورىمانگۈل ئابدۇرۇسۇل

شىنجاڭ ئاي سىرى سودا چەكلىك شىركىتىنىڭ باش دېرىكتورى ، ئاي سىرى سىفا سالونىنىڭ قۇرغۇچىس نورىمانگۈل ئابدۇرۇسۇل خانىم 1986-يىلى 1-ئاينىڭ 8-كۈنى تۇرپان شەھىرىدە توغۇلغان بولۇپ ، 1992-يىلىغىچە ئائىلە ۋە يەسلى تەربىيەسىدە بولغان ، 1992-يىلىدىن 1997-يىلىغىچە تۇرپان شەھەرلىك 5-باشلانغۇچ ۋە 7-باشلانغۇچ مەكتەپتە ئۇيغۇرچە ، خەنزۇچە مائارىپ تەربىيەسىدە بولغان ، 1997-يىلىدىن 2001-يىلىغىچە شىنجاڭ سەنئەت ئىنىستىتوتىنىڭ ئۇقىغان ۋە بۇ جەريانلادا مەكتەپتە كۆپ قېتىم ئىلغا ئوقۇغىچى ، ئۈچتە ياخشى ئوقۇغۇچى بولۇپ باھالانغان ۋە جۇڭگو كومنىستىك ياشلار ئىتتىپاقىغا ئەزا بولغان ،2001-يىلى شىنجاڭ سەنئەت ئىنىستىتوتىنى ئەلا نەتىجە بىلەن پۆتكۈزۈپ ، بېيجىڭدا جۇڭگو ناخشا-ئۇسۇل ئۆمىكىنىڭ ئۇسۇل ئارتىسى بولۇپ خىزمەت قىلغان ، 2003-يىلىدىن 2016-يىلىغىچ شىنجاڭ خەلقئارا چوڭ بازار ئۇسۇل ئۆمىكىگە خىزمەت قىلغان ۋە بۇ جەريانلاردا شىنجاڭ خەلقئارا چوڭ بازار ئۇسۇل ئۆمىكىنىڭ ئۇسۇل ئوقۇتقۇچىسى ، ئەترەت باشلىقى بولۇپ ئىشلىگەن ، 2013-يىلى بېيجىڭ ئۇسۇل ئىنىستىتوتىدا ئۇسۇل كەسپى بويىچە بىلىم ئاشۇرۇپ كىلىپ ، ئۆز كەسپىگە بولغان تېرىشچانلىقىنى يەنىمۇ بىر قەدەم ئالغا ئىلگىرلەتكەن ،2017يىلى ئۆزىنىڭ ئوزۇندىن بويانقى يەنە بىر ئارزۇسى بولغان خەلقئارا سودا ۋە خانىم-قىزلار ساغلاملىق ئىشلىرىغا بولغان تىرىشچانلىقىنى روياپقا چىقىرىپ ، شىنجاڭ ئايسىرى خەلقئارا سودا چەكلىك شىركىتى قورۇپ چىققان ۋە 2017-يىلى 5-ئاينىڭ 20-كۈنى رۈيدا سودا شەھەرچىسىنىڭ 18-قەۋىتىگە جايلاشقان >نىڭ ئېچىلىش مۇراسىمى داغدۇغىلىق ئۆتكۈزۈپ ، خانىم -قىزلارغا بولغان تېخىمۇ كەسپىي مەركەزنى جەمئىيتىمىزگە رەسمىي ئېچىۋەتكەن.

## مەنبەلەر

* ئەلكۈيى تورى

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئاياللار
خالمۇرات ئابلىز

دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىدا، گۈزەللىك ساھەسىدىكى ئەڭ كۆپ قوللاشقا ئېرىشكەن مۇتەخەسىس مۇئەللىم دەپ نام ئالغان ياش ھەم ئىقتىدارلىق رىياسەتچى خالمۇرات مۇئەللىم ئۈرۈمچىدە تۇغۇلغان بولۇپ،لېكىن تۇلۇقسىزدىن باشلاپ ئىچكىردە ئۆسۈپ يېتىلگەن، ئۇ ئالىي مەكتەپنى پۈتتۈرگەندىن كېيىن،ئۆزىگە ئۇستاز قىلغان ئامىرىكىدىكى سابىڭسا تەجرىبىخانىسى تەتقىقات پروفېسسورلىرى بىلەن  گېرمانىيەنىڭ دېجىشىن تەجرىبىخانىسىدىكى پروفېسسورلار بىلەن بىرلىكتە مەخسۇس گىرىم بۇيۇملىرىنىڭ تەتقىقاتىنى ئۆگەنگەن، شۇنداقلا دۆلەت ئىچىدىكى ئەڭ داڭلىق گۈزەل خانىم-قىزلارنىڭ گىرىم بۇيۇملىرىنى تۇنۇشتۇرىدىغان، مەخسۇس گۈزەللىك ۋە مودا ئۇسلۇبتىكى «گۈزەل نازىنىن» پروگراممىسىدا ئالاھىدە تەكلىپ بىلەن رىيااسەتچىلىك قىلغان، شۇنىڭ بىلەن چولپانلارنىڭ كۈچلۈك قوللىشىغا ئېرىشىپ مۇتەخەسىس مۇئەللىم دېگەن نامغا بىلەن ئەڭ ياخشى باھالارغا ئېرىشكەن.

گۈزەللىك ئەلچىسى خالمۇرات مۇئەللىم دۆلەت ئىچىدە تۇنجى بولۇپ گىرىم-بۇيۇملىرى تەتقىقات ئېچىشىدا ئەڭ تەجرىبىلىك ياش ئىقتىدارلىق كەسىپلەشكەن مۇئەللىم بولۇپ ھېسابلىنىپ، ئەڭ داڭلىق Dior، SKII  ياشىلەندەي، لەنجى قاتارلىق  ماركىلارنىڭ ئالاھىدە تەكلىپلىك تەتقىق قىلىش ۋە بازار ئېچىش مۇئەللىمى بولغان. شۇنداقلا داڭلىق ئارتىسلاردىن لىن جىلىڭ، گوفۇچېڭ قاتارلىق نەچچە يۈز ئارتىسىنىڭ شەخسىي مەخسۇس گۈزەللىك لايىھىلىگۈچىسى بولغان، ئۇ يەنە ئىزچىل ياخشى باھاغا ئېرىشىپ، ئۆزىنىڭ مەخسۇس گىرىم-بۇيۇملىرى ۋە گۈزەللىك بىلىملىرى ساھەسىدە ھەقىقىي مەخپىي داڭلىق رېستىپلارنى ئوتتۇرىغا قۇيۇپ چىققان. شۇنداقلا گىرىم-بۇيۇملىرى ساھەسىدە «تېرە ئاسراش ساقچىسى»دېگەن ئالاھىدە ياخشى نامغا ئېرىشكەن.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
مەمتىمىن ئەلا

مەمتىمىن ئەلا (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Mamtimin Ala**، تۇغۇلغان 1971-يىل) بولسا شەرقىي تۈركىستانلىق ئىنقىلاپچى ۋە ئۇيغۇر سىياسەتچى. 1971-يىلى ئاتۇشتا دۇنياغا كەلگەن، باشلانغۇچ ۋە ئوتتۇرا مەكتەپلەرنى ئاتۇشتا ئوقۇپ، 1989-يىلى قەشقەر پىداگوگىكا ئىنىستىتۇتىنىڭ ئەدەبىيات ڧاكولتىتىغا ئوقۇشقا كىرگەن، 1993-يىلى ئوقۇشىنى ئوڭۇشلۇق پۈتتۈرۈپ خەلق نەشرىياتى ئۇيغۇر ئەدەبىيات بۆلۈمىگە ئوقۇشقا كىرگەن. 2000-يىلى بېلگىيە]]نىڭ مەكتىپىگە ئوقۇشقا كىرىپ كېيىن دوكتورلۇق ئۇنۋانىنى ئالغان. 
## بالىلىقى ۋە ئوقۇش ھاياتى
مەمتىمىن ئەلا 1971-يىلى ئاتۇشتا دۇنياغا كەلگەن، باشلانغۇچ ۋە ئوتتۇرا مەكتەپلەرنى ئاتۇشتا ئوقۇپ، 1989-يىلى قەشقەر پىداگوگىكا ئىنىستىتۇتىنىڭ ئەدەبىيات ڧاكولتىتىغا ئوقۇشقا كىرگەن، 1993-يىلى ئوقۇشىنى ئوڭۇشلۇق پۈتتۈرۈپ خەلق نەشرىياتى ئۇيغۇر ئەدەبىيات بۆلۈمىگە ئوقۇشقا كىرگەن. 2000-يىلى بېلگىيە]]نىڭ مەكتىپىگە ئوقۇشقا كىرىپ كېيىن دوكتورلۇق ئۇنۋانىنى ئالغان. 2008-يىلى ئاۋسترالىيەگە كېلىپ سىياسىي پاناھلىق تىلىگەن. ھازىر سىدنىدا كۆچمەنلەرگە ياردەم بېرىش ئىدارىسىدە خىزمەت قىلىۋاتىدۇ.

## سىياسىي ھاياتى
ئاۋسترالىيەنىڭ سېدني شەھىرىدە پائالىيەت ئېلىپ بېرىۋاتقان ئاۋسترالىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى ئۆتكەن يەكشەنبە يەنى 6 ‏-نويابىر كۈنى جەمئىيەتنىڭ تۆتىنچى نۆۋەتلىك سايلىمىنى ئۆتكۈزگەن.

سايلامدا پەلسەپە پەنلىرى دوكتورى مەمتىمىن ئەلا جەمئىيەتنىڭ رەئىسلىكىگە سايلانغان. ئۇ جەمئىيەتنىڭ ئىككىنچى قېتىملىق سايلىمىدىمۇ بىر نۆۋەت رەئىس بولغان ئىدى. بۈگۈن مۇخبىرىمىزنىڭ زىيارىتىنى قوبۇل قىلغان جەمئىيەتنىڭ ئاكتىپ ئەزالىرىدىن بەختىيار بۆرە ئەپەندى بۇ قېتىمقى سايلامنىڭ جەريانى ھەققىدە مەلۇمات بەردى؛ جەمئىيەت رەئىسى مەمتىمىن ئەلا بولسا، مەزكۇر جەمئىيەتنىڭ بۇنىڭدىن كېيىنكى پائالىيەتلىرىدە سىياسىي ۋە ئىجتىمائىي خىزمەتكە تەڭ ئېتىبار بېرىدىغانلىقى ۋە جەمئىيەتنى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئاۋسترالىيەدىكى ئەلچىخانىسى سۈپىتىدە ھەرىكەتكە كەلتۈرىدىغانلىقىنى بايان قىلدى.

ئاۋسترالىيەدە ھىجرەتتە ياشاۋاتقان، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، پەلسەپە پەنلىرى دوكتورى مەمتىمىن ئەلا يېقىندىن بۇيان ئاۋسترالىيەدە ئۇيۇشتۇرۇلغان بىر قىسىم ئىسلام تەشكىلاتلىرىنىڭ يىغىنىدا ئۇيغۇر مەسىلىسىنىڭ ئىسلام دۇنياسىدا تونۇلماسلىقى ھەققىدىكى بەزى سەۋەبلەر ۋە شۇنداقلا مۇسۇلمانلار دۇنياسىدا ساقلىنىۋاتقان سىياسىي ۋە كىشىلىك ھوقۇق مەسىلىلىرى ئۈستىدە ئۆزىنىڭ نەزىرىيىۋىي قاراشلىرىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ كەلمەكتە.
## باشقىلار
*رابىيە قادىر
*دولقۇن ئەيسا
*ئەركىن ئەكرەم
*پەرھات مۇھەممەد
*ئۆمەر قانات
### ئاۋسترالىيە
*نۇرگۈل ساۋۇت
*ئابدۇسالام ئالىم

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
نۇرى تۈركەل

نۇرى تۈركەل (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Nury Turkel**، تۇغۇلغان 1970-يىل) بولسا شەرقىي تۈركىستانلىق ئىنقىلاپچى ۋە ئۇيغۇر سىياسەتچى. 1970-يىلى قەشقەر شەھىرىدە تۇغۇلغان، 1995-يىلى غەربىي شىمال ئورمانچىلىق تېخنىكا ئۇنىۋېرسىتېتى دىكى ئوقۇشىنى تاماملاپ شۇ يىلى ئامېرىكىغا ھىجرەت قىلغان. 

## بالىلىقى ۋە ئوقۇش ھاياتى
right|thumb
نۇرى تۈركەل 1970-يىلى قەشقەر شەھىرىدە تۇغۇلغان، 1995-يىلى غەربىي شىمال ئورمانچىلىق تېخنىكا ئۇنىۋېرسىتېتى دىكى ئوقۇشىنى تاماملاپ شۇ يىلى ئامېرىكىغا ھىجرەت قىلغان. 

## سىياسىي ھاياتى

## باشقىلار
ئىنىسى مامۇتجان تۈركەل 

## مەنبەلەر

right|thumb

## سىرتقى ئۇلانمىلار
تۈر:ئۇيغۇرلار
نورۋېگىيە ئۇيغۇر كومىتېتى

**نورۋېگىيە ئۇيغۇر كومىتېتى** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Norwégiye Uyghur Komitéti) بولسا 2003 – يىلى 16-ئاۋغۇست نورۋېگىيەنىڭ پايتەختى ئوسلو شەھىرىدە قۇرۇلغان.

## تارىخى

## رەھبەرلىك ھەيئىتى

## پائالىيەتلەر
## مۇناسىۋەتلىك
### ياۋروپا
*دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى
*ياۋروپا شەرقىي تۈركىستان مائارىپ جەمئىيىتى
*نورۋېگىيە ئۇيغۇر كومىتېتى
*ڧرانسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى
*ئەنگىلىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى
### باشقىلار
*ئامېرىكا ئۇيغۇر جەمئىيىتى
*ئاۋسترالىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى
## قارالسۇن
*تەربىيەلەش مەركەزلىرى
*ۋاكالەتسىز مىللەتلار تەشكىلاتى
*تەھدىت ئاستىدىكى خەلقلەر جەمئىيىتى
### شەرقىي تۈركىستان
*شەرقىي تۈركىستان
*شەرقىي تۈركىستان دۆلەت بايرىقى
*شەرقىي تۈركىستان دۆلەت گېربى
*قۇرتۇلۇش مارشى

جۇمھۇرىيەتلەر:

*شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى 
*شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار
## مەنبەلەر

تۈر:جەمئىيەت
تۈر:ئۇيغۇرلار
ئابدۇسالام ئالىم

ئابدۇسالام ئالىم (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **ئابدۇسالام ئالىم**) بولسا شەرقىي تۈركىستانلىق ئىنقىلاپچى ۋە ئۇيغۇر سىياسەتچى. ھازىر ئاۋسترالىيەنىڭ ئادىلەيد شەھىرىدە ياشايدۇ.

## بالىلىقى ۋە ئوقۇش ھاياتى

## سىياسىي ھاياتى
*جەنۇبىي ئاۋسترالىيە ئىسلام جەمئىيىتى نىڭ مەسئۇلى
*ئابۇبەكرى مەسجىدىنىڭ ئىمامى ۋە خاتىپى
*شەرقىي تۈركىستان ئۆلىمالار بىرلىكى نىڭ قۇرغۇچى ئەزالىرى
*تولۇقسىز باغچا (Garden College, Adelaide) نىڭ مەكتەپ مۇدىرى
## باشقىلار
*رابىيە قادىر
*دولقۇن ئەيسا
*ئەركىن ئەكرەم
*پەرھات مۇھەممەد
*ئۆمەر قانات
### ئاۋسترالىيە
*نۇرگۈل ساۋۇت
*ئابدۇسالام ئالىم
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار
تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
دۆلەتلىك ئۆلچەپ سىزىش ئىدارىسى ئۇيغۇرچە تور خەرىتىسى

بۇ بولسا ئۇيغۇرچە تور خەرىتىسى. لىكىن بۇ خەرىتىدە پەقەتلا دۆلىتىمىزنىڭ ئۇمۇمى ئۇچۇرلىرى ئۇيغۇرلاشتۇرۇلغان، باشقا قىتىە ۋە دۆلەتلەرنىڭ ئۇچۇرلىرى كىيىنچە تۇلۇقلىنىش مۇمكىن. 

### پاسىغۇچى ئۇرۇن
ج خ ج تەبىي بايلىقلار مىنىستىرلكى ئۆلچەپ سىزىش ئىدارىسى. 

### تىللار
خەنچە (ئورتاق تىل)، ئۇيغۇرچە ، ئىڭگىلىزچە، تىبەتچە (زاڭزۇچە)

### مەنزىل
بىۋاستە ئادىرىسى: https://web.archive.org/web/20190313141239/http://map.tianditu.gov.cn/

ئورگان تورىدىن كىرىش: ئالدى بىلەن مىنىستىرلىكنىڭ ئورگان تور بىتى https://web.archive.org/web/20180913040047/http://nasg.gov.cn/ دىن كىرىپ ئامما مۇلازىمىتى رايوندىكى "دۆلەتلىك جۇغراپىيىلىك ئۇچىرلارنى ئاشكارلاش، مۇلازىمەت سۇپىسى" نى چەكسىڭىز تور خەرىتىسىگە كىرىسىز. بۇ تور خەرتىسىنىڭ يەنە بىر ئىسىمى بولسا "天地图" ياكى "mapworld". بۇ تور بەتكە كىرگەندىن كىيىن ئوڭ ئاستى تەرەپتىكى كىچىك يەر شارى سنىبەلگىسنى چەكسىڭىز تور بەت تىلىنى ئۇيغۇرچىغا تەڭشىگىلى بۇلىدۇ. 

### مەنبە
1.1 https://web.archive.org/web/20180913040047/http://nasg.gov.cn/

1.2 https://web.archive.org/web/20190313141239/http://map.tianditu.gov.cn/
## مەنبەلەر
قەيسەر قېيۇم (شائىر)

قەيسەر قېيۇم (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Qeyser Qéyum**، تۇغۇلغان 1972-يىل 4-يانۋار ) بولسا شەرقىي تۈركىستانلىق يازغۇچى شائىر. يازغۇچى قەيسەر قېيۇم 1972-يىلى 1-ئاينىڭ 4-كۈنى ئۈرۈمچى شەھىرىدە تۇغۇلغان. 1979- يىلى ئۈرۈمچىدىكى بوۋا-مومىلىرىنىڭ تەربىيەسىدىن ئايرىلىپ، غۇلجا شەھىرىدىكى ئاتا-ئانىسىنىڭ يېنىغا قايتىپ كەلگەن ھەم شۇ يىلى9-ئايدا غۇلجا شەھەرلىك 6-باشلانغۇچ مەكتەپكە ئوقۇشقا كىرگەن. 1990-يىلى 9-ئايدا شىنجاڭ يېزا ئىگىلىكىنى ماشىنىلاشتۇرۇش مەكتىپىگە قوبۇل قىلىنىپ، 1993-يىلى 7-ئايدا بۇ مەكتەپنى پۈتتۈرگەن ھەم شۇ يىلى 9-ئايدا «ئىلى كەچلىك گېزىتى» ئىدارىسىگە تەقسىم قىلىنغان. ئۇ ھازىر بۇ گېزىتتە ئۇيغۇر تەھرىر بۆلۈمىدە ئىشلەۋاتىدۇ.
## ھاياتى
قەيسەر قېيۇم 1984-يىلى ئېلان قىلغان «مېنىڭ قوزام» ناملىق ھېكايىسى بىلەن يېزىقچىلىق ھاياتىنى باشلىغان بولۇپ، ھازىرغىچە ئاپتونۇم رايونىمىز تەۋەسىدىكى ھەر قايسى گېزىت-ژۇرناللاردا 100 پارچىدىن ئارتۇق پوۋېست، ھېكايە، ئادەبىي ئاخبارات ئېلان قىلدى. ئۇنىڭ «قورقۇنچلۇق قەدەم» ناملىق ھېكايىسى 1988-يىلى تۇنجى نۆۋەتلىك «ئىلى غۇنچىلىرى» ھېكايە مۇسابىقىسىدە بىرىنچى دەرىجىلىك مۇكاپاتقا، «ياقۇتقا قونغان توزانلار» ناملىق ئەدەبىي ئاخباراتى 1995-يىلى مەملىكەتلىك 7-نۆۋەتلىك ئاز سانلىق مىللەتلەر ئاخبارات مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن. «ئارسلان» ناملىق ھېكايىسى 1997-يىلى تۇنجى نۆۋەتلىك «ئىلى دەرياسى ئەدەبىيات مۇكاپاتى»غا، «ئالما دەرىخى ئاستىدىكى چۈش» ناملىق پوۋېستى 2010-يىللىق «جۇڭگو مىللەتلەر ئەدەبىياتى مۇكاپاتى»غا ئېرىشكەن. 2013-يىلى 4-نۆۋەتلىك شىنجاڭ تەڭرىتاغ ئەدەبىيات-سەنئەت مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن. ئۇ ھازىر ئاپتونوم رايونلۇق يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى.

## ئۆزىنى ئۆلتۈرۋېلىشى
ئۇيغۇر رايونلۇق ئەدەبىيات سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسى تەرىپىدىن چىقىرىلىدىغان «ئەدەبىي تەرجىمىلەر» ژۇرنىلىنىڭ باش مۇھەررىرى قەيسەر قېيۇمنىڭ ئۆزى دۇچ كەلگەن ئېغىر روھىي بېسىم سەۋەبىدىن بىنادىن ئۆزىنى تاشلاپ ئۆلۈۋالغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلگەن ئىدى. ئەركىن ئاسىيا رادىئوسىنىڭ بۇ ھەقتە ئەھۋال ئېنىقلىشى داۋامىدا قەيسەر قېيۇمنىڭ ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋالغانلىقى دەلىللەندى.

قۇتلۇق ئالماس ئەپەندى ئەڭ يېقىندا ئېرىشكەن ئۇچۇرىغا ئاساسەن قەيسەر قېيۇمنىڭ ئۆزى ئىشلەۋاتقان خىزمەت بىناسىنىڭ 8‏-قەۋەتتىكى ئىشخانىسىدىن ئۆزىنى تاشلىۋالغانلىقىنى ئىلگىرى سۈردى.
ئەركىن ئاسىيا رادىئوسىنىڭ ئەدەبىيات-سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسىگە تېلېفون زىيارىتى قىلغىنىدا بىرلەشمىنىڭ سىياسىي بۆلۈم باشلىقى قەيسەر قېيۇمنىڭ ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋالغانلىق ئۇچۇرىنىڭ توغرىلىقىنى دەلىللىدى. 

## باشقىلار
*رابىيە قادىر
*دولقۇن ئەيسا
*ئەركىن ئەكرەم
*ئۆمەر قانات

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
تۈر:ئۇيغۇرلار
تۈر:ئۇيغۇر يازغۇچىلار
ئىلشات ھەسەن

ئىلشات ھەسەن (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Ilshat Hassan**، تۇغۇلغان 1970-يىل) بولسا شەرقىي تۈركىستانلىق ئىنقىلاپچى ۋە ئۇيغۇر سىياسەتچى.

ئىلشات ھەسەن كۆكبۆرە ئەپەندى شەرقىي تۈركىستاننىڭ غۇلجا شەھرىدە تۇغۇلغان. دالىيەن سانائەت پەنلىرى ئۇنىۋېرسىتېتنى پۈتتۈرگەندىن كېيىن، شىخەنزىدە 15 يىل ئوقۇتقۇچى بولۇپ ئىشلىگەن. 2003-يىلى ئۇ خىتاينىڭ سىياسىي زىيانكەشلىكى سەۋەبىدىن چەتئەلگە چىقىپ كەتكەن.

كۆكبۆرە ئەپەندى ھازىر ئامېرىكا پۇقراسى بولۇپ، ۋاشىنگتونغا يېقىن جايدا تۇرىدۇ.

## بالىلىقى ۋە ئوقۇش ھاياتى

## سىياسىي ھاياتى
دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ خىتاى تىلى باياناتچىسى

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ 2025-يىلى 5-ئاينىڭ 22-كۈنى ئېچىلغان ئىجرائىيە كومىتېتى يىغىنىدا، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى رەئىسى ئىلشات ھەسەن كۆكبۆرەنى دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ خىتاى تىلى باياناتچىسى قىلىپ تەيىنلەش تەكلىپىنى بىردەك ماقۇللىدى.

## باشقىلار
*رابىيە قادىر
*دولقۇن ئەيسا
*ئەركىن ئەكرەم
*پەرھات مۇھەممەد
*ئۆمەر قانات

*نۇرى تۈركەل
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
ئىسمائىل ئەھمەد

**[[ئىسمايىل ئەمەت]]** ،ئىسمائىل ئەمەت ياكى ئىسمائىل ئەھمەد  جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ مۇنەۋۋەر ئەزاسى، سادىق كوممۇنىزم جەڭچىسى، پارتىيە ۋە دۆلەتنىڭ مىللەتلەر خىزمىتىدىكى داڭدار رەھبىرى، ئۇيغۇر خەلقىنىڭ مۇنەۋۋەر ئوغلانى، جۇڭگو خەلق سىياسىي مەسلىھەت كېڭىشى 7- نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، سابىق دۆلەت كومىسسارى، 10- نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى يولداش ئىسمائىل ئەھمەد كېسەل سەۋەبىدىن، 2018- يىلى 10- ئاينىڭ 16- كۈنى سائەت 11 دىن 58 مىنۇت ئۆتكەندە بېيجىڭدا 84 يېشىدا ۋاپات بولدى. 

يولداش ئىسمايىل ئەھمەدنىڭ كېسىلى ئېغىر بولۇۋاتقان مەزگىللەردە ۋە ۋاپات بولغاندىن كېيىن، شى جىنپىڭ، ﻟﻰ ﻛﯧﭽﻴﺎڭ، لى جەنشۇ، ۋاڭ ياڭ، ۋاڭ خۇنىڭ، جاۋ لېجى، خەن جېڭ، ۋاڭ چىشەن، جياڭ زېمىن، خۇ جىنتاۋ قاتارلىق يولداشلار دوختۇرخانىغا بېرىپ يوقلىدى ياكى تۈرلۈك شەكىللەر بىلەن يولداش ئىسمايىل ئەھمەدنىڭ ۋاپاتىغا قايغۇلۇق تەزىيە بىلدۈردى، ھەمدە ئۇنىڭ ئائىلە تاۋابىئاتلىرىدىن سەمىمىي ھال سورىدى.شى جىنپىڭ، لى جەنشۇ، ۋاڭ ياڭ، ۋاڭ خۇنىڭ، جاۋ لېجى، خەن جېڭ، ۋاڭ چىشەن، خۇ جىنتاۋ قاتارلىق يولداشلار باباۋشەن ئىنقىلابىي قۇربانلار قەبرىستانلىقىغا بېرىپ ۋىدالاشتى
## مەنبەلەر
رىسالەت مەردان

رىسالەت مەردان، قومۇل شەھىرىگە قاراشلىق شارلار تېغى تاراتى مەھەللىسىدە تۇغۇلغان. 1995-يىلى قومۇل دارىلمۇئەللىمىننى پۈتكۈزۈپ ئۆز يۇرتىغا مۇئەللىملىككە تەقسىم قىلىنغان. 1998-يىلىدىن باشلاپ، زور تىرىشچانلىق كۆرسىتىپ، 2004-يىلىدىن 2007-يىلىغىچە شىنجاڭ ئۇنۋېرستىتى فىلولوگىيە ئىنىستۇتىدا ھازىرقى-بۈگۈنكى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىياتى پەنلىرى بويىچە ماگىستىر ئاسپىرانىتلىقنى پۈتتۈرگەن. ھازىرغىچە ئۇنىڭ 400پارچىدىن ئارتۇق شېئىرى، بەش پارچە ھېكايىسى، 15 پارچە تەرجىمە ئەسىرى ئېلان قىلىندى، بىر كىتابى نەشىر قىلىندى، يېقىندا يەنە بىر قانچە ئەسەرلەر ئۈستىدە ئىزدىنىۋاتىدۇ.رىسالەت مەردان شىنجاڭ يازغۇچىلار جەمىيئىتىنىڭ ئەزاسى. لۈشۈن ئەدەبىيات ئىنىستۇتىنىڭ 16-قارار ئالىي تەرجىمانلار سىنىپىنىڭ ئوقۇغۇچىسى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
جىرغالاڭ يېزىسى

جىرغىلاڭ يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:**Jirghilang Yézisi**)ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى نىڭ توققۇزتارا ناھىيىسى گە جايلاشقان.
## مەمۇرىي رايونلار

## جۇغراپىيىسى
## يېزا-ئىگىلىكى
## ئىقتىسادى
## مائارىپى
## ساياھەتچىلىكى
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار
## مەنبەلەر
كانادا شەرقىي تۈركىستان جەمئىيىتى

**كانادا شەرقىي تۈركىستان جەمئىيىتى** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Kanada Sherqiy Türkistan Jemiyiti) بولسا شەرقىي تۈركىستان خەلقىنىڭ كانادادىكى ئەڭ ۋەكىللىك تەشكىلاتىدۇر. مەزكۇر تەشكىلات 2018-يىلى 14-ئۆكتەبىر كۈنى كانادانىڭ تورونتو شەھىرىدە 200 دىن ئارتۇق تورونتو، ۋانكوۋېر، مونتېرىيال، ئالبېرتا، كالگارى قاتارلىق 5 شەھەردىكى ئۇيغۇر جامائىتىنىڭ قاتنىشىشى بىلەن «كانادا شەرقىي تۈركىستان جەمئىيىتى» نىڭ بارلىققا كەلگەن.
## ئارقا كۆرۈنىشى
كانادا دۇنيادىكى چوڭ دۆلەتلەردىن بىرى شۇنداقلا ئۇيغۇرلار داۋاملىق كۆپىيىۋاتقان بىر دۆلەت. نۆۋەتتىكى ئۇيغۇر ئېلىنىڭ جىددىي ۋەزىيىتى، چەتئەللەردىكى ئۇيغۇر دەۋاسىنى يەنىمۇ كۈچلۈك ئاڭلىتىشقا بولغان تەقەززا، كانادادىكى ئۇيغۇر جامائىتى ۋە كانادادىكى ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرىنى بىرلىككە كەلتۈرۈپ، ئورتاق قوللايدىغان بىر تەشكىلاتىنى قۇرۇپ چىقىپ، بىر نىشان، بىر مەقسەت ئاستىغا ئۇيۇشۇشىغا تۈرتكە بولماقتا. ئەنە شۇ نىشان بىلەن 2018-يىلى 14-ئۆكتەبىر كۈنى كانادانىڭ تورونتو شەھىرىدە 200 دىن ئارتۇق ئۇيغۇرنىڭ قاتنىشىشى بىلەن «كانادا شەرقىي تۈركىستان جەمئىيىتى» نىڭ قۇرۇلۇش مۇراسىمى ئۆتكۈزۈلگەن.
## تۇنجى سايلام
تۇنجى سايلام كانادانىڭ تورونتو شەھىرىدە ئۆتكۈزۈلگەن بولۇپ، تورونتو، ۋانكوۋېر، مونتېرىيال، ئالبېرتا، كالگارى قاتارلىق 5 شەھەردىكى ئۇيغۇر جامائىتىنىڭ دېموكراتىك ئۇسۇلدا ئېلىپ بارغان سايلىمى نەتىجىسىدە 184 ئاۋاز بىلەن 15 يىل بۇرۇن كاناداغا يەرلەشكەن ئۇيغۇر شائىرى، ئاكتىپ سىياسىي پائالىيەتچى تۇيغۇن ئابدۇۋەلى مەزكۇر تەشكىلات رەئىسلىكىگە سايلانغان. ئۇ مۇراسىمدا ئاي يۇلتۇزلۇق كۆك بايراقنى سۆيۈپ تۇرۇپ، ۋەزىپە تاپشۇرۇۋالغان.
## رەئىس
تۇيغۇن ئابدۇۋەلى ئەپەندىم كانادادا ياشاۋاتقانلىقى 15 يىل بولغان بولۇپ، بۇ جەرياندا 8 يىل دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى قاتارلىق ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرىدا ۋەزىپە ئۆتىگەن ئىكەن.

## قارالسۇن
### مۇناسىۋەتلىك
*قايتا تەربىيەلەش لاگېرلىرى
*ۋاكالەتسىز مىللەتلار تەشكىلاتى
*تەھدىت ئاستىدىكى خەلقلەر جەمئىيىتى
### تەشكىلاتلار
*دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى
*ياۋروپا شەرقىي تۈركىستان مائارىپ جەمئىيىتى
*نورۋېگىيە ئۇيغۇر كومىتېتى
*ڧرانسىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى
*ئەنگىلىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى
*ئامېرىكا ئۇيغۇر جەمئىيىتى
*كانادا شەرقىي تۈركىستان جەمئىيىتى
*ئاۋسترالىيە ئۇيغۇر جەمئىيىتى

### شەرقىي تۈركىستان
*شەرقىي تۈركىستان
*شەرقىي تۈركىستان دۆلەت بايرىقى
*شەرقىي تۈركىستان دۆلەت گېربى
*قۇرتۇلۇش مارشى

جۇمھۇرىيەتلەر:

*شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى 
*شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار
## مەنبەلەر

تۈر:جەمئىيەت