open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
يوپۇرغا ناھىيىسى

**يوپۇرغا ناھىيىسى** شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن قەشقەر ۋىلايىتىتىگە قارايدۇ. يوپۇرغا ناھىيىسى تەڭرىتاغنىڭ جەنۇبىي ئېتىكىگە، تارىم ئويمانلىقىنىڭ غەربىي قىسمىغا، گەز دەرياسىنىڭ تۆۋەن ئېقىمىغا جايلاشقان. شەرق تەرىپى مارالبېشى ناھىيىسى بىلەن، جەنۇبىي تەرىپى يەكەن ناھىيىسى بىلەن، غەرب ۋە غەربىي جەنۇب تەرىپى يېڭىسار ناھىيىسى، يېڭىشەھەر ناھىيىسى بىلەن، شىمال تەرىپى پەيزاۋات ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكىچە بولغان، ئۇزۇنلۇقى  93 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى  56 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر مەيدانى  2688.3 كۋادرات كىلومېتىر. قارمىقىدا بىر بازار،  8 يېزا،  86  كەنت ئاھالە كومىتېتى بار. تەۋەسىدە شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى، يېزا ئىگىلىك 3 - شىسىنىڭ بىر تۇەن - مەيدانى بار. ناھىيە بازىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى  1545  كىلومېتىر. 
## مەمۇرىي رايون
قەشقەر ۋىلايىتى يوپۇرغا ناھىيىسى قارمىقىدا 4 بازارلىق ۋە 5 يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:

**ئىزاھات:**
*2015-يىلى 7-ئاينىڭ 24-كۈنى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن ئەسلىدىكى يەكشەنبەبازار يېزىسى يەكشەنبەبازار بازىرى قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن.
*2014-يىلى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن ئەسلىدىكى تېرىم يېزىسى تېرىم بازىرى قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن.
## يەر تۈزۈلۈشى
غەرب تەرىپى ئېگىز، شەرق تەرىپى پەس، تۈزلەڭلىك  86.7% نى، قۇملۇق  13.3% نى ئىگىلەيدۇ. يەر سۇغىرىشتا ئاساسلىقى گەز دەرياسىنىڭ سۈيى بىلەن زەرەپشان دەرياسىنىڭ سۈيىگە تايىنىدۇ. يىللىق ئېقىن مىقدارى  420 - 460 مىليون كۇب مېتىر، تۈزلەڭلىك رايونلارنىڭ يەر ئاستى سۇ زاپىسى 382 مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋانات بايلىقىدىن ئاق بوغۇز بۆكەن، ياۋا توڭگۇز، تارىم توشقىنى قاتارلىقلار بار. ياۋايى دورا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن چۈچۈكبۇيا، توشقان زەدىكى، ئالقات قاتارلىقلار بار.   
## ئىقلىمى
يوپۇرغا ناھىيىسى مۆتىدىل بەلۋاغ ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 11.7℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى  41.8℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى - 23.4℃. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى  2800.3 سائەت.  10℃ جۇغلانما تېمپېراتۇرىسى 4359.2℃،  قىروسىز مەزگىلى  241 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى  47.8 مىللىمېتىر، سۇنىڭ يىلىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى  2656.9 مىللىمېتىر. 
## يېزا ئىگىلىكى
بۇ ناھىيىدە دېھقانچىلىق ئاساس قىلىنىدۇ. ھازىر  18 مىڭ  800 گېكتار ( 282 مىڭ مو) تېرىلغۇ يەر،  9000 گېكتار ( 134 مىڭ  500  مو) ئورمان، 62 مىڭ گېكتار (930 مىڭ مو) ئوتلاق،  53 مىڭ  300  گېكتار (800 مىڭ مو، دېھقانچىلىققا باب كېلىدىغان بۇيەر،  66  مىڭ 700 گېكتار ( 1 مىليون مو) ئورمانچىلىققا باب كېلىدىغان بوزيەر بار. 
## بايلىقى
دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، كۆممىقوناق، كېۋەز، ئاپىبەدىيان، ئاپتاپپەرەس، قوغۇن - تاۋۇز، مېۋە - چېۋە، كۆكتات قاتارلىقلار بار. چارۋىچىلىقتا كالا، قوي، ئېشەك ئاساس قىلىنىدۇ. سانائىتىدىن ئېلېكتر قۇۋۋىتى، كۆمۈر، پاختا چىقىرىش، ئاشلىق - ماي پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار.
## ساياھەتچىلىكى
يۇپۇرغىنىڭ ساياھەتچىلىكى بۈگۈنكى كۈنگە كەلگەندە كۈندىن كۈنگە تەرەققىي قىلىپ مېڭىۋاتىدۇ، ھەم  يۇپۇرغىنىڭ ھەر قايسى رايونلىرىدا ساياھەت ئورنى كۈنسىرى كۈپەيمەكتە.  مەن ئۈزۈم بىر يۇپۇرغىلىق  سىلەرنى يۇپۇرغا داۋاكۆل مەنزىرە ساياھەت رايونىغا بېرىشقا تەكلىپ بېرىمەن.
## مەنبە

## سىرتقى ئۇلانمىلار
## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر

تۈر:قەشقەر ۋىلايىتى
تۈر:شەرقىي تۈركىستان
تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى
مارالبېشى ناھىيىسى

**مارالبېشى ناھىيىسى** (**[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]**: Maralbéshi Nahiyisi) شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن قەشقەر ۋىلايىتىگە قارايدۇ. مارالبېشى ناھىيىسى تەڭرىتېغىنىڭ جەنۇبىي ئېتىكىگە، تارىم ئويمانلىقىنىڭ غەربىي شىمال چېتىگە جايلاشقان. شەرق تەرىپى ئاۋات ناھىيىسى، قاراقاش ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. غەرب تەرىپى پەيزاۋات ناھىيىسى، يوپۇرغا ناھىيىسى، يەكەن ناھىيىسى، ئاتۇش شەھىرى بىلەن تۇتىشىدۇ. شىمال تەرىپى كەلپىن ناھىيىسى، ئاقچى ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى  215 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى  169 كىلومېتىر. ئومۇمىي يەر كۆلىمى 21 مىڭ  700 كۋادرات كىلومېتىر. 
## مەمۇرىي رايون
قەشقەر ۋىلايىتىمارالبېشى ناھىيىسى قارمىقىدا 4 بازارلىق ۋە 8 يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:

**ئىزاھات:**
## يەر تۈزۈلۈشى
غەربىي قىسمى ئېگىز، شەرقىي قىسمى پەس، غەربىي شىمال قىسمى تاغلىق، تاغلىق يەر  10.7% نى، بوستانلىق  38.8% نى، قۇملۇق  50.5% نى ئىگىلەيدۇ. زەرەپشان دەرياسى بىردىنبىر چوڭ دەريا بولۇپ، يىللىق ئېقىن مىقدارى  820 مىليون كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىك رايونلارنىڭ يەر ئاستى سۇ زاپىسى  1  مىليارد 150 مىليون كۇب مېتىر؛ يەنە  3 سۇ ئامبىرى بولۇ، ئۇنىڭ سۇ ساقلاش مىقدارى  127 مىڭ كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋانات بايلىقىدىن بۇغا، ساي تۈلكىسى، ياۋا توڭگۇز قاتارلىقلار بار. ياۋا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن چۈچۈكبۇيا، لوپنۇر كەندىرى، توشقان زەدىكى، چاكاندا قاتارلىقلار بار. 

بايقالغان قېزىلما بايلىقىدىن نېفىت، تۆمۈر، مىس، قوغۇشۇن، فوسفور، ئالماس، ھاكا تېشى، تۇز  قاتارلىقلار بار.
## يېزا ئىگىلىكى
بۇ ناھىيە يېزا ئىگىلىك ناھىيىسى ھېسابلىنىدۇ. ھازىر  40 مىڭ  900 گېكتار ( 613 مىڭ  500 مو) تېرىلغۇ يەر،  38 مىڭ  900  گېكتار (583 مىڭ  500 مو) ئوتلاق،  173 مىڭ گېكتار ( 2 مىليون  595 مىڭ مو) ئورمان،  330 مىڭ گېكتار ( 4  مىليون 950 مىڭ مو) ئۆزلەشتۈرگىلى بولىدىغان بۇيەر بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن كېۋەز، بۇغداي، كۆممىقوناق، قوغۇن - تاۋۇز، مېۋە - چېۋە، كۆكتات قاتارلىقلار بار. بولۇپمۇ پاختا بۇ ناھىيىنىڭ تۈۋرۈك مەھسۇلاتى ھېسابلىنىدۇ.  1994 - يىلى مەملىكەت بويىچە پاختا ئىشلەپچىقىرىشتىكى  100 كۈچلۈك ناھىيە ئىچىدە  19 - ئورۇندا تۇردى.
## ئىقلىمى
مارالبېشى ناھىيىسى مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى  11.7℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېرراتۇرىسى  42.7℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى  - 214.2℃. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى  2884.2 سائەت.  10℃  جۇغلانما تېمپېراتۇرىسى 4363.7℃، قىروسىز مەزگىلى  227 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى  44.7  مىللىمېتىر، سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2108.6 مىللىمېتىر. 
## ساياھەتچىلىكى
مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىدىن توققۇز سەلەي خارابىسى، (خەنزۇچە تاڭ دەۋرىدىكى پادىشاھ قەلئەسى دېيىلىدۇ)، تاڭ دەۋرىدىكى تازىمغانا خارابىسى - چوڭ تام، تاڭ دەۋرىدىكى تۇرا خارابىسى قاتارلىقلار بار.
## مائارىپى
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:شەرقىي تۈركىستان
تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى
تۈر:قەشقەر ۋىلايىتى
يەكەن ناھىيىسى

يەكەن ناھىيىسى قەشقەر ۋىلايىتى گە قاراشلىق ناھىيە بولۇپ، قاراقۇرۇم تېغىنىڭ شىمالىي ئېتىكىگە جايلاشقان. شەرقى شىمال تەرىپى مەكىت ناھىيىسى بىلەن، شەرقىي جەنۇبى بولسا پوسكام ناھىيىسى، قاغىلىق ناھىيىسى بىلەن، غەربىي جەنۇبى تاشقورغان تاجىك ئاپتونوم ناھىيىسىۋە ئاقتو ناھىيىسى بىلەن، غەربى يېڭىسار ناھىيىسى بىلەن، شىمالى يوپۇرغا ناھىيىسى، مارالبېشى ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. ئومۇمىي نوپۇسى 850 دىن ئارتۇق بولۇپ نوپۇسى جەھەتتىن ئاپتونوم رايون بويىچە ئەڭ چوڭ ناھىيە.

## ئېتىمولوگىيە
يەكەن ئەسلى ياركەنت ياكى ياركەند بولۇپ، يار يەنى دەريا بويىدىكى شەھەر دېگەن مەنانى بىلدۈرىدۇ. بۇ خۇددى تۇرپاندىكى يارغول نامىغا ئوخشايدۇ.

## مەمۇرىي رايون
قەشقەر ۋىلايىتى يەكەن ناھىيىسى قارمىقىدا 1 دانە كوچا باشقارمىسى، 9 دانە بازارلىق ۋە 20 دانە يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:

**ئىزاھات:**
*1. 2014-يىلى 11-ئاينىڭ 14-كۈنى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن زەرەپشان كوچا باشقارمىسى قۇرۇلغان.
*2. 2014-يىلى 5-ئاينىڭ 26-كۈنى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن ئەسلىدىكى گۈلباغ يېزىسى گۈلباغ بازىرى بولۇپ قۇرۇلغان.
*3. 2016-يىلى 11-ئاينىڭ 20-كۈنى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن ئەسلىدىكى مىشا يېزىسى مىشا بازىرى بولۇپ قۇرۇلغان.

**يەكەن ناھىيىسى** قارمىقىدا 20 دانە يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:

**ئىزاھات:**
*2014-يىلى 11-ئاينىڭ 14-كۈنى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن تومئۆستەڭ يېزىسى نىڭ بىر قىسمى ئاجرىتىلىپ ناھىيەگە بىۋاسىتە قاراشلىق بولغان زەرەپشان كوچا باشقارمىسى قۇرۇلغان.
## مائارىپى

يەكەن قەدىمدىنلا ئۇيغۇر مائارىپنىڭ بۆشۈكى ئىدى بۈگۈنكى يەكەننىڭ مائارىپ ئاساسىي خېللا مۇستەھكەم .ھازىر تەۋەلكىدە: يەكەن كەسپى تېخنكا تەربىيلەش مەكتىپى(ئوتتۇرا تېخنىكومى)، يەكەن تىببى مەكىتىپى، كەسپى تىخنىكا تەربىيەلەش مەكتىپى،ئوقۇتقۇچىلاربىلىم ئاشۇرۇش مەكتىپى قاتارلىق ئوتتۇرا ئالىي تېخنىكوم بىلىم ئېلىش سورۇنلىرى بار.شەھەر رايۇنىدا، 8 ئوتتۇرا مەكتەپ بولغاندىن سىرىت قالغان 29  يىزا-بازارلار دا باشلانغۇچ ۋە تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپلىرى بار بولغان مۇكەممەل مائارىپ تەربىيە ئورۇنلىرى بىلەن قاپلانغان.
## تەنتەربىيە
يەكەن خەلقى بۇرۇندىن تەنتەربىيە پائالىيەتلىرىگە قىزىىقىدىغان بولۇپ توپ تۈرلىرىدىن پۇتبول، ۋاسكىتبول، ۋالىبوللار بىر قەدەر ئوموملاشقان باشلانغۇچ ۋە ئوتتۇرا مەكتەپتىكى ئوقۇغۇچىلارنىڭ تەنھەركەت پائالىيەتلىرىگە بولۇپمۇ توپ تۈرلىرىگە بولغان قىزغىنلىقى ئالاھىدە كۆزگە چىلىقىدۇ. يېزىلاردا بولسا قەدىمدىن داۋاملىشىپ كىلىۋاتقان ئۇيغۇرچە چىلىشىش ، قوچقار سوقۇشتۇرۇش، ئات بەيگىلىرى پەسلگە قاراپ ئۆتكۈزىلىپ تۇرىدۇ.
## ساياھەتچىلىكى
يەكەندە قەدىمىي مەدەنىيەت يادىكارلىق ئورۇنلىرى ۋە سەيلىگاھلار كۆپ. ئۇيغۇر ئون ئىككى مۇقامىنىڭ ئىجادچىلىرىدىن ئاماننىساخان مەقبەرىسى، يەكەن جامىئەسى، ئالتۇنلۇق مازىرى،  يەنە قىرىقتەن (چىلتەن) مازىرى، قاراسۇ قۇملۇق مەنزىرىگاھى قاتارلىقلار بار.
## يېزا ئىگىلىكى
## باشقىلار
يەكەن خەلقى مىھماندوسىت، تىرىشچان ئۆزىنىڭ ھالال ئەمگىكى ئارقىلىق بۈگۈنكى گۈزەل شەھەرنى بەرپا قىلغان. ئاساسلىق ئاھالىسى ئۇيغۇر بولۇپ ئىسلام دىنىغا ئىتقاد قىلىدۇ.

*ئابدۇرىشىت توختى

## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:قەشقەر ۋىلايىتى
تۈر:شەرقىي تۈركىستان
تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى
پوسكام ناھىيىسى

**پوسكام ناھىيىسى** شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن قەشقەر ۋىلايىتىتىگە قارايدۇ. پوسكامنىڭ يەر مايدانى 999.66 كۇۋادرات كىلومېتىر بولۇپ 2002-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 180،000. پوسكام ناھىيىسى تارىم ئويمانلىقىنىڭ غەربىي چېتىگە، زەرەپشان دەرياسىنىڭ يەلپۈگۈچسىمان تىنىمىسىغا جايلاشقان. جەنۇب تەرىپى قاغىلىق ناھىيىسى، شىمال تەرىپى يەكەن ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. غەربىي جەنۇبتىن شەرقىي شىمالغىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 61 كىلومېتىر. غەربىي شىمالدىن شەرقىي جەنۇبقىچە بولغان كەڭلىكى  14 - 23 كىلومېتىر. ئومۇمىي يەر مەيدانى  1096.2 كۋادرات كىلومېتىر. قارمىقىدا بىر رايون، 2 بازار، 10 يېزا،  133  كەنت ئاھالە كومىتېتى بار. ناھىيە بازىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 1447 كىلومېتىر.
## مەمۇرىي رايون
قەشقەر ۋىلايىتى پوسكام ناھىيىسى قارمىقىدا 2 بازارلىق ۋە 10 يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:

’’’ئىزاھات:’’’

## يەر تۈزۈلۈشى
غەربىي جەنۇبتىن شەرقىي شىمالغا پەسىيىپ بارىدۇ. تۈزلەڭلىك يېرى  67.5% نى، چۆللۈك  22.5% نى ئىگىلەيدۇ. تەۋەسىدە زەرەپشان دەرياسى بولۇپ، يىللىق ئوتتۇرىچە ئېقىن مىقدارى  550 مىليون كۇب مېتىر ئەتراپىدا، تۈزلەڭلىك رايونلىرىنىڭ يەرئاستى سۇ زاپىسى  633 مىليون كۇب مېتىر. ياۋايى ھايۋاناتتىن ساي تۈلكىسى، ئىپپار چاشقىنى قاتارلىقلار بار. ياۋا دورا ئۆسۈملۈك بايلىقى بىرقەدەر مول، بۇنىڭ ئىچىدە چۈچۈكبۇيا كەڭ تارقالغان. قېزىلما بايلىقلىرىدىن نېفىت ۋە كۆمۈر بار.
## ئىقلىمى
پوسكام ناھىيىسى مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى  11.4℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى 38.8℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى  - 23.0℃. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى  2659.7 سائەت. قىروسىز مەزگىلى  214 كۈن. يىللىق ھۆل - يېغىن مىقدارى  49.0 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى  2228.2 مىللىمېتىر.
## يېزا ئىگىلىكى
بۇ ناھىيىنىڭ يېزا ئىگىلىكى بىرقەدەر تەرەققىي قىلغان. ھازىر 24 مىڭ  200 گېكتار (362 مىڭ  400  مو) تېرىلغۇ يەر، 6200 گېكتار (93 مىڭ مو) ئورما،  5300 (75 مىڭ  700 مو) ئوتلاق،  8600  گېكتار (128 مىڭ  900 مو) سۇ يۈزى،  3300 گېكتار (50 مىڭ مو) دېھقانچىلىققا باب كېلىدىغان قاقاس يەر، 1200 گېكتار (17 مىڭ 500 مو)  ئورمانچىلىققا باب كېلىدىغان قاقاس يەر بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن كېۋەز، بۇغداي، كۆممىقوناق، شال، قوغۇن - تاۋۇز، مېۋە - چېۋە، ئالما، ئامۇت، ياڭاق، بادام، چىلان ۋە كۆكتات قاتارلىقلار بار. چارۋىچىلىقتا كالا، قوي، ئېشەك ئاساس قىلىنىدۇ. سانائىتىدىن پاختا توقۇمىچىلىق، قۇرۇلۇش ماتېرىياللىرى، كۆمۈر، ئېلېكتر قۇۋۋىتى، سۇلياۋ بۇيۇملىرى ئىشلەش قاتارلىقلار بار.  پوسكام ناھىيىسىنىڭ ئۇل مۇئەسسەسەلىرى تەدرىجىي ياخشىلانماقتا. دۆلەت يولى  315 - لىنىيىسى ناھىيە تەۋەسىدىن ئۆتىدۇ. شەھەر - يېزىلارنىڭ ئاسفالىت يوللىرى تەرەپ - تەرەپكە تۇتىشىدۇ.
## ساياھەتچىلىكى
## مائارىپى
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:قەشقەر ۋىلايىتى
تۈر:شەرقىي تۈركىستان
تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى
مەكىت ناھىيىسى

**مەكىت ناھىيىسى** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى : Mekit Nahiyisi) شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بولۇپ مەمۇرى جەھەتتىن قەشقەر ۋىلايىتىتىگە قارايدۇ. مەكىت ناھىيىسى تەكلىماكان قۇملۇقىنىڭ غەربىي قىسمىغا، زەرەپشان دەرياسىنىڭ تۆۋەن ئېقىنىغا جايلاشقان. شەرق تەرىپى گۇما ناھىيىسى بىلەن، شىمال تەرىپى مارالبېشى ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 160  كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى 136  كىلومېتىر. قارمىقىدا بىر بازار،  9 يېزا،  130  كەنت ئاھالە كومىتېتى بار. تەۋەسىدە شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك 3 - شىسىنىڭ ئۈچ تۇەن - مەيدانى، ئىككى ھەربىي قىسىم دېھقانچىلىق مەيدانى ۋە بىر ئەمگەك بىلەن ئۆزگەرتىش مەيدانى بار. ناھىيە بازىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى  1384 كىلومېتىر.
## جۇغراپىيە
بۇ ناھىيە زەرەپشان دەرياسى ۋە تىزناپ دەرياسىنىڭ تىندۇرمىسىدىن ھاسىل بولغان يەلپۈگۈچسىمان بوستان تۈزلەڭلىك، يەر تۈزۈلۈشى تۈز. بوستانلىق  19.7% نى، قۇملۇق  80.3% نى ئىگىلەيدۇ. تەۋەسىدىن زەرەپشان دەرياسى ۋە تىزناپ دەرياسى كېسىپ ئۆتىدۇ. يىللىق ئېقىن مىقدارى  800 مىليون كۇب مېتىر، تۈزلەڭلىك رايونلىرىنىڭ يەر ئاستى زاپاس سۇ مىقدارى  649  مىليون كۇب مېتىر. 
## مەمۇرىي رايون
قەشقەر ۋىلايىتى مەكىت ناھىيىسى قارمىقىدا 2 بازارلىق ۋە 8 يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:

’’’ئىزاھات:’’’
[thumb|MARKIT MAI-KAI-T'I ([:en:Defense Mapping Agency|DMA, 1980)]]

## يەر تۈزۈلۈشى
## بايلىقى
ياۋايى ھايۋان بايلىقىدىن تارىم بۇغىسى، ئاق بوغۇز بۆكەن، قىرغاۋۇل قاتارلىقلار بار. ياۋا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن چۈچۈكبۇيا، لوپنۇر كەندىرى، توشقان زەدىكى قاتارلىقلار بار. بايقالغان قېزىلما بايلىقلىرىدىن نېفىت، تۇز، گەژ، ھېقىق قاتارلىقلار بار.
## ئىقلىمى
مەكىت ناھىيىسى  مۆتىدىلك بەلۋاغ قۇرغاق ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 11.7℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى  42.1℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى  - 22.4℃. قۇياشنىڭ يىللىق يورۇتۇش ۋاقتى  2805.9 سائەت.  10℃ جۇغلانما تېمپېراتۇرىسى 4285.2℃. قىروسىز مەزگىلى  215  كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى 39.4 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش  مىقدارى  2349.3 مىللىمېتىر.
## يېزا ئىگىلىكى
بۇ ناھىيىدە دېھقانچىلىق ئاساس قىلىنىدۇ. ھازىر  33 مىڭ  600 گېكتار (504 مىڭ مو) تېرىلغۇ يەر،  24 مىڭ  700  گېكتار (370 مىڭ مو) تەبىئىي ئورمان،  150 مىڭ گېكتار ( 2 مىليون  250  مىڭ مو) ئوتلاق،  38  مىڭ گېكتار (570 مىڭ مو) دېھقانچىلىققا باب كېلىدىغان يەر بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، كۆممىقوناق، كېۋەز، قوغۇن - تاۋۇز، مېۋە - چېۋە كۆكتات قاتارلىقلار بار. بولۇپمۇ پاختا ئىشلەپچىقىرىش ئۈستۈنلۈكى روشەن.  1986 - يىلى بۇ ناھىيە مەملىكەت بويىچە ئەلا سۈپەتلىك پاختا ئىشلەپچىقىرىش بازىسى قىلىپ بېكىتىلدى. چارۋىچىلىقتا كالا، قوي ئاساس قىلىنىدۇ. بۇنىڭ ئىچىدە مەكىت دولان قويى داڭلىق. سانائىتىدىن ئېلېكتر قۇۋۋىتى، كۆمۈر، يېزا ئىگىلىك ماشىنىلىرىنى رېمونت قىلىش - ياساش، قۇرۇلۇش ماتېرىياللىرى، ئاشلىق، ماي ۋە يېمەكلىك پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار.
## ساياھەتچىلىكى
## مەنبە

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:قەشقەر ۋىلايىتى
تۈر:شەرقىي تۈركىستان
تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى
دۇڭسەن رايونى

**دۇڭسەن رايونى** شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر رايونى بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن ئۈرۈمقى شەھىرىتىگە قارايدۇ. دۇڭسەننىڭ يەر مايدانى 244 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2002-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 100،000.

## تارىخ
## جۇغراپىيە
## مەمۇرىي رايون
## ئىقتىساد
## ئاساسىي قۇرۇلۇش
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
## تەربىيە
## ساياھەتچىلىك
## مائارىپ
## تەنھەرىكەت يىغىنى
## سىرتقى ئۇلاش
## مەنبەلەر
سايباغ رايونى

سايباغ رايونى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى **Saybagh Rayoni** ) ئۈرۈمچى شەھىرى گە قاراشلىق شەھەر رايونى بولۇپ، جەنۇب ۋە غەربتە ئۈرۈمچى ناھىيىسى بىلەن، شىمالدا يېڭىشەھەر رايونى بىلەن ۋە شەرقتە بولسا كۆكتاغ رايونى ۋە بۇلاقتاغ رايونى بىلەن چېگرالىنىدۇ.
## مەمۇرىي رايون
ئۈرۈمچى شەھىرى سايباغ رايونىدا 15 دانە كوچا باشقارمىسى بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:

## تارىخ
## جۇغراپىيە
## كىلىماتى
## ئىقتىساد
## ئاساسىي قۇرۇلۇش
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
## تەربىيە
## ساياھەتچىلىك
## مائارىپ
## تەنھەرىكەت يىغىنى
## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر

تۈر:ئۈرۈمچى شەھىرى
تۈر:شەرقىي تۈركىستان
تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى
يېڭىشەھەر رايونى

يېڭىشەھەر رايونى ئۈرۈمچى شەھىرى گە قاراشلىق شەھەر رايونى بولۇپ، جەنۇبتا سايباغ رايونى بىلەن، غەربتە تۇدۇڭخابا رايونى بىلەن ۋە شەرقتە كۆكتاغ رايونى بىلەن چېگرالىنىدۇ، يېڭىشەھەر رايونىنىڭ شىمالىدا ۋۇجياچۈ شەھىرى بار. ئۈرۈمچى دىۋوپۇ خەلقئارا ئايروپورتى رايون ئىچىگە جايلاشقان.
## مەمۇرىي رايون
ئۈرۈمچى شەھىرى يېڭىشەھەر رايونىدا 12 دانە كوچا باشقارمىسى، 1 دانە بازارلىق ۋە 4 دانە يېزا بار بولۇپ، ئۇنىڭ يېزا بازارلىرى تۆۋەندىكىچە:

## تارىخ
## جۇغراپىيە
## ئىقتىساد
## ئاساسىي قۇرۇلۇش
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
## تەربىيە
## ساياھەتچىلىك
## مائارىپ
## تەنھەرىكەت يىغىنى
## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر

تۈر:ئۈرۈمچى شەھىرى
تۈر:شەرقىي تۈركىستان
تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى
بورتالا شەھىرى

**شەرقىي تۈركىستان ئۇيغۇردۆلىتى**
**شەرقىي تۈركىستان ئۇيغۇردۆلىتى بۆرتالا شەھىرى** شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر شەھىر بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن بۆرتالا موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستىتىگە قارايدۇ. بۆرتالانىڭ يەر مايدانى 7،517 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2003-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 403،700.

## تارىخ
## جۇغراپىيە
## مەمۇرىي رايون
## ئىقتىساد
## ئاساسىي قۇرۇلۇش
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي، بۇنىڭ ئىچىدە موڭغۇللار 6.25% نى، ئۇيغۇرلار 10.58% نى، خەنزۇلار 64.39% نى، باشقا مىللەتلەر 18.78% نى تەشكىل قىلىدۇ.

## تەربىيە
## ساياھەتچىلىك
## مائارىپ
## قارالسۇن
*رېھىمجان-热合江-
-2004-يىلى بۆرتالا شەھەرلىك خەلق سوت مەھكىمىسى  رېھىمجاننى جاسۇسلۇق جىنايىتى بىلەن ئەيىپلەپ 13 يىللىق قاماق جازاسى بەرگەن.
*2017-يىلى 7-ئايدا جازا مۇددىتى توشۇپ چىققان بولسىمۇ ئارىشاڭ ناھىيىسى دىكى بىر لاگېرغا قامالغان.
*2021-يىلى فېۋرال ئېيىدىن باشلاپ رېھىمجان ئەپەندىمنىڭ قازاقىستاندىكى ئايالى پەرىدە خانىم ئىزچىل تۈردە خىتاي كونسۇلى ئالدىدا 60 كۈندەك نامايىش قىلىش نەتىجىسىدە 2021-يىلى 10-ئاپرىل خىتاينىڭ چېڭدۇ شەھىرىدىن ئۇچۇپ قازاقىستاننىڭ ئالمۇتا شەھىرىگە كەلگەن ۋە ئائىلە ئەزالىرى بىلەن جەم بولغان.

## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر

تۈر:بورتالا موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى
تۈر:شەرقىي تۈركىستان
تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى
غۇلجا شەھىرى

__FORCETOC__

**غۇلجا شەھىرى** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Ghulja Shehiri**)  شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر شەھىر بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى تىگە قارايدۇ ۋە ئوبلاستنىڭ مەركىزى شەھىرى. غۇلجا شەھىرى غۇلجا ۋادىسى نىڭ غەربىي قىسمىغا جايلاشقان بولۇپ ئۇيغۇر رايونى ئىچىدىكى ئەڭ مۇھىم سانائەت مەركىزى. غەربتە قورغاس شەھىرى ئارقىلىق ئوتتۇرا ئاسىيادىكى قازاقىستان بىلەن چېگرىداش.
## مەمۇرىي رايون
غۇلجا شەھىرى قارمىقىدا 8 دانەكوچا باشقارمىسى بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:

غۇلجا شەھىرى قارمىقىدا 2 دانە بازارلىق ۋە 7 يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:

**ئىزاھات:**
*2016-يىلى 4-ئاينىڭ 8-كۈنى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن ئەسلىدىكى پەنجىم يېزىسى پەنجىم بازىرى قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن. 
## يېزا ئىگىلىكى
## يەر تۈزۈلۈشى
## ئىقتىسادى
## ئىقلىمى
## ساياھەتچىلىكى
## مائارىپى
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى
تۈر:شەرقىي تۈركىستان
تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى
كۈيتۇن شەھىرى

**كۈيتۇن شەھىرى** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Küytun Shehiri**)  شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر شەھىر بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى تىگە قارايدۇ. تەڭرىتاغ]] شىمالى ئېتىكىگە، جۇڭغار ئويمانلىقى نىڭ جەنۇبى قىسمىغا جايلاشقان، شەرقتە تارباغاتاي ۋىلايىتى نىڭ ساۋەن ناھىيىسى بىلەن چېگرىداش. غەربى بولسا تارباغاتاي ۋىلايىتىنىڭ شىخۇ شەھىرى بىلەن تۇتۇشۇپ تۇرىدۇ. جەنۇبىدا قاراماي شەھىرى نىڭ قاراماي رايونى بار.
## تارىخى
كۈيتۇن سۆزى موڭغۇلچىدا سوغۇق مەنىسى بار.
## مەمۇرىي رايون
2016-يىلى قورغاس شەھىرى قارمىقىدا 5 دانەكوچا باشقارمىسى ، 1 دانە يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
*كوچا باشقارمىسى: ئىتتىپاق يولى كوچا باشقارمىسى، بېيجىڭ يولى كوچا باشقارمىسى، غەربىي ئۈرۈمچى يولى كوچا باشقارمىسى، ۋوگزال كوچا باشقارمىسى قاتارلىقلار.
*يېزا-بازارلىق: 
## يېزا ئىگىلىكى
## يەر تۈزۈلۈشى
## ئىقتىسادى
## ئىقلىمى
## ساياھەتچىلىكى
## مائارىپى
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى
تۈر:شەرقىي تۈركىستان
تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى
نىلقا ناھىيىسى

**نىلقا ناھىيىسى** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Nilqa Nahiyisi**)  شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر شەھىر بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى تىگە قارايدۇ. نىلقا ناھىيىسى ئىلى دەرياسىنىڭ يۇقىرى ئېقىنىغا جايلاشقان. شەرقىي تەرىپى خېجىڭ ناھىيىسى ۋە ساۋەن ناھىيىسى بىلەن، غەربىي تەرىپى غۇلجا ناھىيىسى بىلەن، جەنۇبىي تەرىپى كۈنەس ناھىيىسى، توققۇزتارا ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. شىمال تەرىپى شىخۇ شەھىرى، جىڭ ناھىيىسى ۋە كۈيتۇن شەھىرى بىلەن تۇتۇشىدۇ. شەرقىدىن غەربىگىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 243 كىلومېتىر، جەنۇبىدىن شىمالىغىچە بولغان كەڭلىكى 70 كىلومېتىر. ئومۇمىي يەر كۆلىمى 11 مىڭ 700 كۋادرات كىلومېتىر. ناھىيىگە بىر بازار، 10 يېزا، 93 كەنت ئاھالە كومىتېتى قارايدۇ. تۇرۇشلۇق ئورۇنلاردىن ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك 4 - شىسىنىڭ ئۈچ تۇەن - مەيدانى. شىنجاڭ ھەربىي رايونىنىڭ نىلقا ھەربىي ئات مەيدانى، غەربىي تىيانشان ئورمانچىلىق ئىدارىسىنىڭ نىلقا ئورمانچىلىق مەيدانى، ئاپتونوم رايونلۇق چارۋىچىلىق نازارىتىنىڭ كۈنەس قوي فېرمىسى قاتارلىق ئورۇنلار بار. ناھىيە مەركىزى بىلەن ئۈرۈمچى شەھىرىنىڭ ئارىلىقى 585 كىلومېتىر.
## مەمۇرىي رايون
نىلقا شەھىرى قارمىقىدا 1 دانەبازارلىق بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:

***ئىزاھات:**

نىلقا ناھىيىسى قارمىقىدا 10 دانە يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:

## يەر تۈزۈلۈشى
ناھىيىنىڭ يەر شەكلىدىن قارىغاندا شەرقىي ئېگىز، غەربىي پەس بولۇپ، تاغلىق جايلار 55% نى، ئېدىرلىق 30% نى، دەريا ۋادىسى 15% نى ئىگىلەيدۇ. قاش دەرياسى شەرقتىن غەربكە قاراپ ناھىيىدىن ئېقىپ ئۆتكەن بولۇپ، يىللىق ئېقىن مىقدارى  4  مىليارد 40  مىليون كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىك رايونلىرىدىكى يەر ئاستى سۈيىدىن پايدىلىنىش مىقدارى 313 مىليون كۇب مېتىر. يىلپىز، قارا تايغان بۇغا، سۇغۇر، ئۇلار قاتارلىق ياۋايى ھايۋانات بايلىقلىرى ۋە جىگدە، سوغىگۈل، چاكاندا، قارلەيلىسى، بوۋانە، قانتېپەر قاتارلىق ياۋا ئۆسۈملۈك بايلىقلىرى بار. ھازىرغىچە بايقالغان كان مەھسۇلاتلىرى بايلىقلىرىدىن كۆمۈر، مىس، ئاليومىن، ئالتۇن، سىڭىرتاش، خرۇستال تاش قاتارلىقلار بار.
## يېزا ئىگىلىكى
ناھىيە چارۋىچىلىقنى ئاساس قىلىدۇ. ھازىر 20 مىڭ 400 گېكتار (306 مىڭ مو) تېرىلغۇ يەر، 58 مىڭ 300 گېكتار (874 مىڭ 500 مو) ئورمانلىق. 657 مىڭ 900 گېكتار (9 مىليون 886 مىڭ 500 مو) يايلاق بار. يەنە 72 مىڭ 007 گېكتار (بىر مىليون 90 مىڭ مو) تېرىقچىلىق قىلىشقا بولىدىغان يەر بار. ئاساسلىق قازاق ئېتى، شىنجاڭ قوڭۇر كالىسى، شىنجاڭ ئىنچىكە يۇڭلۇق قويى، تۆگە قاتارلىق چارۋىلار بېقىلىدۇ، ھەسەل ھەرىسى بېقىشمۇ بەلگىلىك كۆلەمگە ئىگە. بۇغداي، كۆممىقوناق، قوناق، مەيلىقدان، ياڭيۇ قاتارلىق يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرى، ئېلېكتر ئېنېرگىيىسى، خىمىيە سانائىتى، كۆمۈر، سېمونت، گۆش پىششىقلاپ ئىشلەش، سۈت مەھسۇلاتلىرى، ئاشلىق - ماي ۋە يېمەكلىك پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىق سانائەت تۈرلىرى بار. 
## ئىقلىمى
نىلقا ناھىيىسىنىڭ ئىقلىمى مۆتىدىل بەلۋاغنىڭ مۆتىدىل قۇرغاق كىلىمات ئىقلىمىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى  5.7℃، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرا 37.9℃، ئەڭ تۆۋەن تېمپېرتۇرا  - 39.9℃. قۇياشنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە يورۇتۇش ۋاقتى  2795.8 سائەت،  10℃ يىغىندا تېمپېراتۇرا 2369.2℃، قىروسىز مەزگىلى  102 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى  353.4 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى  1471.8  مىللىمېتىر. 
## ساياھەتچىلىكى
## ئىقتىسادى
## مائارىپى
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى
تۈر:شەرقىي تۈركىستان
تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى
چاپچال شىبە ئاپتونوم يېزىسى

**چاپچال شىبە ئاپتونوم يېزىسى** شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى.

ئىسمى خاتا، قارالسۇن: **[[چاپچال شىبە ئاپتونوم ناھىيىسى]]**
## مەنبەلەر
Dünxuang Shehiri

**Dünxuang Shehiri** bolsa Junggo Gensu Ölkisi diki bir sheher. 2002 nopus bar, Dünxuangning 130,000 nopusibar, pochtanomuri 736200 rayonnomuri 0937.
ۋىكىپېدىيە

ۋىكىقامۇس بولسا بىر خىل ئوچۇق قامۇس.

ۋىكىقامۇس ۋەخپى تەرىپىدىن ئوتتۇرىغا قويۇلغان. ۋىكى دېگەن سۆز «تىز» دېگەن مەنىدە قوللىنىلغان. قامۇسىدە ھازىر جەمئى 15 مىليوندىن ئارتۇق ماقالە بار. ئىنگىلزچىسىدە ئۈچ مىليون 200 مىڭ پارچە ماقالە بار. بۇ ماقالىلار نۇرغۇن نامسىز قەھرىمانلارنىڭ يېزىشى ۋە تەھرىرلىشى ئارقىلىق ھازىرقى ھالەتكە كەلدى.

Alexa نىڭ بەرگەن سانلىق مەلۇماتىغا ئاساسلانغاندا زىيارەت قىلىش قېتىم سانى دۇنيادا 6-ئورۇندا تۇرىدۇ. زىيارەتچىلەرنىڭ كۆپ قىسمى ئامېرىكىدا.

ۋىكىقامۇس بولسا بىر خىل ھەقسىز قامۇس بولۇپ ھازىر 270دىن ئارتۇق تىلدا مۇلازىمەت قىلىۋاتىدۇ. 

ئۇندىن باشقا يېقىندىن بۇيان ئۇنىڭغا يېڭى تۈرلەر قېتىلدى.

ۋىكى سىستېمىسى ئۇنىڭ ئىچىدىكى نۇرغۇنلىغان مۇلازىمەت تۈرلىرى باشقۇرىدۇ ياكى بىربىرىگە باغلايدۇ.

جىمى ۋالىس (Jimmy Wales) ۋىكىقامۇسنى قۇرغۇچى كىشلەردىن بىرى.

## ۋىكىپېدىيا بەتلىرىگە ئۇيغۇرچە فونت تونۇتۇش

تۆۋەندىكى كودنى تىرناقنى ئۆز ئىچىگە ئالغۇزۇپ كۆچۈرۈڭ

`
'''<'''div style="direction:rtl; font-family: 'ALKATIP', 'UKIJ Tuz', 'ALKATIP Tor', 'UKIJ Tor', 'UKIJ inchike', 'Alpida_Unicode System', 'UKIJ Tuz Tom', 'Microsoft Uighur', 'uyghur ekran', 'Arial Unicode MS', 'Alpida_Unicode System'; font-size:14px"'''>'''
`

ھەرقانداق بىر ۋىكىپېدىيا بېتىنى تەھرىرلىگەندە، تەھرىرلەش بېتىدىكى مەزمۇننىڭ بىرىنچى قۇرىغا يۇقارقى كودنى مۇشۇ **<** **>**نى تىرناقنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ھالدا پۈتۈن كودنى كۆچۈرۈڭ. بەتنى ساقلىغاندىن كېيىن، بەت ئۇيغۇرچە فونت بىلەن كۆرىنىدۇ.

## مەنبە
# http://zh.wikipedia.org/wiki/%E7%BB%B4%E5%9F%BA%E7%99%BE%E7%A7%91
# http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia

تۈر:ۋىكى بىلىملىرى
ئاۋكادۇر

**ئاۋكادۇر**
2012.04.28 زامان گېزىتى: ئاۋكادۇر يېغى ھەردەرتكە داۋامىش
ئاۋكادۇردىن ئايرىپ ئېلىنغان ياغنىڭ ھەرخىل سەۋەپلەردىن گىرىپتاربۇلىدىغان ۋە راك،يۈرەك كېسەللىكلىرىگە ھەمدە بالدۇر قېرىپ كېتىشكە سەۋەپ بۇلىدىغان ئەركىن رادىكاللارغا تۇساق بۇلۇدىغانلىقى (يۇقىتىدىغانلىقى)بىلىندى.دۇنيانىڭ ئەڭ چوڭ ئاۋكادۇرئىشلەپچىقارغۇچىسى مېكسىكىدا ئېلىپ بېرىلغان تەتقىقاتلارغا قارىغاندا،ئاۋكادۇرۋۇجۇدىمىزدىكى ھۈجەيرە پارچىلىرى ،ئاقسىللەرۋە دېنىيانى بۇزۇپ نۇرغۇنلىغان كېسەللىكلەرنى پەيداقىلغان رادىكاللارغا قارشى قوللىنىلىدىغان ئەڭ ئۈنۈملۈك قۇرال ئىكەن.

## مەنبەلەر
قىزغۇچ سېرىق

left|thumb|قىزغۇچ سېرىق
**قىزغۇچ سېرىق**=orange بولسا رەڭ
## مەنبەلەر
ئۆمۈچۈك

thumb|left|
**Ömüchük/ئۆمۈچۈك**

ھاسھارەت

زەھەرلىك، تور = ىپەك
## مەنبەلەر
شياڭگاڭ

left|thumb|350px
left|thumb|350px
left|thumb|350px
left|thumb|350px
left|thumb|350px
**شياڭگاڭ** بولسا جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى شياڭگاڭ ئالاھىدە مەمۇرىي رايونى دىكىبىخاھار 2008 نوپۇس بار، شياڭگاڭنىڭ 7،008،900 نوپۇسىبار، 1،108 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 22.3°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 114°2، رايۇننومۇرى 0852.

## تارىخ
## جۇغراپىيە
## مەمۇرىي رايون
## ئىقتىساد
## ئاساسىي قۇرۇلۇش
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
## تەربىيە
## ساياھەتچىلىك
## مائارىپ
## تەنھەرىكەت يىغىنى
## سىرتقى ئۇلاش
* جىلىن ئۆلكىسى ھۆكۈمەت تور بېكەت

## مەنبەلەر
پوئىرتورىكان مۇستەقىللىق پارتىيىسى

thumbnail|250px|left|پوئىرتورىكان مۇستەقىللىق پارتىيىسى
**پوئىرتورىكان مۇستەقىللىق پارتىيىسى** (قىسقارتىلىپ پ ئى پ دىيېلىدۇ) پوئىرتوركىلىقلارنىڭ بىر سىياسى پارتىيىسى بولوپ ئامىركا ئىشغاليىتىدىن مۇستەقىل بولوشنى مەقسەت قىلغان.بۇ پارتىيە پوئىرتوركودىكى ئۇچ چوڭ پارتىيىنىڭ بىرى ،شۇنداقلا ئىككىنچى تارخى ئۇزۇن پارتىيەگە كىرىدۇ. 

مەزكۇر پارتىيە 1946-يىلى 20-ئۆكتەبىردە گىلبىرتو دى گراسىئا تەرىپىدىن قۇرۇلغان.ھازىرقى ۋەزىپىدىكى پارتىيە پرىزدىنتى رۇبىن بەرىئوس.

مەزكۇر پارتىيەنىڭ تور ئادرىسى:

## مەنبەلەر
New Testament

thumb|left

 This page may contain English-language content that should be translated into Uyghurche. You can help us Fix it. Thankyou very much.

The 27 books of the New Testament were written by various authors at various times and places. Unlike the Old Testament, the New Testament was written in a relatively narrow span of time, probably over less than a century, from c. AD 50 to c. AD 125. The following is a list of the New Testament books, followed by the author traditionally associated with that book.

تۈر:Injil
تۈركمەنىستان

left|thumb|250px|تۈركمەنىستان
left|thumb|دۆلەت بايرىقى

**تۈركمەنىستان** بولسا ئاسىياغا جايلاشقان بىر
دۆلەت. ئۇنىڭ پايتەختى بولسا ئاشخاباد، ئاڭ چوڭ شەھرى بولسا ئاشخاباد. دۆلەت تىلى بولسا تۈركمەن تىلى ۋە رۇس تىلى. ھازىرقى پرېزىدىنتى قۇربانگۈلى بەردىمۇھاممەدوۋ. بۇ دۆلەت 1991 يىلى 10 ئاينىڭ 27 كۇنى مۇستەقىل بولغان، يەر مەيدانى488 مىڭ 100 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 5 مىلليون 110 مىڭ.
## مەنبەلەر

تۈر:دۆلەتلەر
تۈر:ئوتتۇرا ئاسىيا
ھەقىقى ئەيسا چېركاۋى

{|
|-
| 

«**ھەقىقى(چىن) ئەيسا چېركاۋى**» مۇستەقىل چېركاۋ بولوپ 1917-يىلى جوڭگو بىيجىڭدا قۇرۇلغان. بۈگۈنكى كۈندە ئالتە قىتەدىكى 45 دۆلەتتە تەخمىنەن 1.5 نىليوندىن 2.5 مىليوڭھىچە ئەزاسى بار. بۇ چېركاۋ 20-ئەسىرنىڭ دەسلىپىدە بارلىققا كەلگەن خىرستىئان دىنىنىڭ پېنتېكوستال مەژىپىدىن شاخلىنىپ چىققان. بۇ چېركاۋ 1949 -يىلىدىكى كوممۇنىستلار ھاكىميىتىدىن بۇرۇن جۇڭگودا مەۋجۇت بولغان ئۈچ يەرلىك جۇڭگوچە چېركاۋنىڭ بىرى بولوپ ھىسابلىنىدۇ. چېركاۋنىڭ مەقسىدى ئەيسا دۇنياغا قايتا كىلىشىدىن بۇرۇن ھەممە ئىنساڭھا چىنلىقنى تەرغىپ قىلىشتىن ئىبارەت. مەزكۇر چېركاۋ روجدىستىۋا بايرىمىنى ئۆتكۈزمەيدۇ.خەلقارا ھەقىقى ئەيسا چېركاۋ جەميىتى 1967-يىلى لوس-ئانجىلىستا قۇرۇلدى. 

## چېركاۋنىڭ 10 خىل ئاساسى ئىتقادى تۆۋەندىكىچە:

### ئىلاھى روھ
تىل بىلەن سوزلەش ئارقىلىق ئىسپاتلاڭھان ئىلاھى روھنى قۇبۇل قىلىش جەننەتتە بولوشىمىزنىڭ كاپالىتىدۇر .

### يۇيۇندۇرۇش
سۇ ئىچۇرۇش بولسا گۇناھنى يۇيۇش ۋە قايتا تۇغۇلۇش ئۇچۇن قىلىڭھان ئىبادەتتۇر.سۇ ئىچۇرۇشتە چوقۇم ھالال تەبى سۇ ئىشلىتىش يەنى دەريا، دىڭىز ياكى ئىرىق سۇلىرى دىگەندەك.سۇ ئىچۇرگۇچى سۇ ئىچرۇشنى ئەيسا ئەلەيھىسسالامنىڭ نامى بىلەن قلىشى كىرەك.سۇ ئىچۇرۇشنى قۇبۇل قىلغۇچى چوقۇم بىشىنى سۇغا تولوق چوكتۇرۇشى ھەم يۇزىنى توۋەڭە قارىتىشى لازىم .

### پۇت يۇيۇش
پۇتىنى يۇيۇش ئىبادىتى شۇ كىشىنى ئەيسا ئەلەيھىسسالامغا يىقىن قىلىدۇ.بۇ ئىبادەت شۇنداقلا بىراۋغا مۇھاببەت، ئەۋلىيالىق، ئىنسانپەرۋەرلىك، ئەپۇچانلىقتەك پەزىلەتلەرگە ئىگە بولوشىنى داۋاملىق ئەسكەرتىپ تۇرغۇچىدۇر.ھەر قانداق بىر سۇ ئىچۇرۇشنى قوبۇل قىلغان ئادەم چوقۇم ئەيسا ئەلەيھىسسالام نامى بىلەن پۇتىنى يۇيۇشى كىرەك.ئوزارا پۇت يۇيۇش قائىدىگە توغرا كەلگەن ھەرقانداق ۋاقىتتا بولسا بولىدۇ . 

### ئىلاھى تەشكىلات
ئىلاھى بىرلەشمە پەيغەمبەر ئەيسانىڭ ۋاپاتىنى خاتىرلەيدىغان ساۋابلىق ئىبادەت.ئۇ بىزنى پەيغەمبىرىمىزنىڭ گۆش ۋە قىنىغا قىتىلىپ ئۇنىڭ بىلەن بىرلەشتۈرۈپ شۇ ئارقىلىق بىزنى مەڭگۈلۈك ھاياتقا ئىرىشتۈرىدۇ ۋە جەننەت ئاتا قىلىدۇ. بۇ ئىبادەت قانچە كۆپ قىلىنسا شۇنچە ياخشى. پەقەت خىمىرتۇرۇچ ئىشلىتىلمىگەن بولكا بىلەن ئۈزۈم شەربىتىلا ئىشلىتىلىدۇ . 

### سەببات
ھەپتىنىڭ يەتتىنچى كۇنى يەنى شەنبە كۇنى خۇدا بۇيرىغان ئاسايىشلىق ئۇلۇغ كۇن.بۇ پەيغەمبەرنىڭ ياراتقۇچى خۇداغا بولغان مىننەتدارلىقى شۇنداقلا مەڭگۇلۇك ھاياتقا بولغان ئۇمىدۋارلىقىدا كورۇلىدۇ .

### خىرستوس ئەيسا
ئەيسا، ھاياتلىققا ئىرىشكەن بىر سۆز، گۇناھكارلانىڭ گۇناھىنى يۇيۇش ئۈچۈن كىرىستتا مىخلاندى،ئۈچىنچى كۈنى ھاياتقا قايتا تۇغۇلۇپ جەننەتكە چىقىپ كەتتى.ئۇ ئىنسانيەتنىڭ بىردىنبىر قۇتقازغۇچىسى، جەننەت ۋە زىمىننىڭ ياراتقۇچىسى، بىردىنبىر ھەققى خۇدا .

### ئىنجىل
كونا ۋە يىڭى كىتاپنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئىنجىل خۇدانىڭ ۋەھيىسى،ئۇ بىردىنبىر روھى ھەقىقەت بولوپ خىرىستىئان ھايات يولىنىڭ ئاساسى بەلگۈلىمىسى .

### سەدىقە
كەچۇرۇم شەپقەتلىك خۇداغا قىلىڭھان ئىتقات ئارقىلىق ئىرىشىلىدۇ.ئىشەڭۇچى چوقۇم ئىلاھى روھقا ئەگىشىپ ئەۋلىيالىققا ئىنتىلىشى، خۇدغانى ھورمەتلەپ ئىنساننى سويۇشى كىرەك . 

### چېركاۋ
ھەقىقى ئەيسا مەژىپى(چىركاۋى) پەيغەمبەر ئەيسا تەرىپىدىن قۇرۇلغان، لاتتەر رائىن ۋاقىتلىرىدا ئىلاھى روھقا چۆمۈلۈپ، ھەقىقى ئاپوستولىك چىركاۋى ۋاقتىدا قايتىدىن ئەسلىگە كەلدى.

### ئاخىر زامان
ئاخىرقى كۈندە پەيغەمبەرنىڭ ئىككىنچى قىتىم جەننەتتىن يەر يۇزىگە چۈشىدۇ ۋە ھەق-ناھەقنى سورايدۇ: ئادىللىق مەڭۈلۈككە ئايلىنىپ رەزىللىك جاجىسىنى يەيدۇ .

## مەنبەلەر

## پايدىلىنىش ماتېرىيالى
* مۇقەددەس كىتاب

تۈر:خىرىستىئان دىنى
تەرجىمىھلا

ئاماننىساخان
 ﺋﯩﺒﯩﻦ ﺳﯩﻨﺎ
 شىڭ شى سەي 
 مەھمۇد قەشقىرى 
 بابۇر
 دالتون 
 ئابدۇرېھىم ئۆتكۈر
 ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەدئىمىن
 ﻟﯘﺷﯜﻥ 
 ئابدۇقادىر داموللا
 يۈسۈپ خاس ھاجىپ
 مەمتىلى ئەپەندى
 غازباي
 تەجەللى
 نىم شېھىت
 سادىر پالۋان
 نۇزۇگۇم
 سەئىدخان
 سۇتۇق بۇغراخان
 ئابدىرشىتخان
 روزى سايىت
 خارازىمى
 فارابى
 سالۇن تېكىن
 يەتتە قىزلىرىم
تېيرى مەيىسسان
سۇلتان سەئىدخان
## مەنبەلەر
تىلشۇناسلىق

alt=مەشھۇر تىلشۇناس نوم چومسكى|thumb|مەشھۇر تىلشۇناس نوم چومسكى
تىلشۇناسلىق تىللارنى تەتقىق قىلىدىغان پەن. بىر تىلشۇناس ئادەتتە مۇئەييەن بىرنەچچە تىللارنى تەتقىق قىلىدۇ، ئەمما ئىلمىي تەتقىقات ئوبيېكتى تىلنىڭ ئومۇمىي خۇسۇسىيىتىنى ئۆگىنىش. تىلشۇناسلار تەتقىق قىلىدىغان سوئاللارنىڭ ئىچىدە:

* ئىنسانلار تىلىنىڭ ھايۋانات ئالاقە سىستېمىلىرىدىن قانداق پەرقى بار؟
* ئىنسانلار تىللىرىنىڭ ئارىسىدا قانداق ئورتاق نوقتىلار بار؟
* جانلىق تىل، يازما تىل ۋە  ئىشارەت تىلىنىڭ مۇناسىۋەتلىرى قانداق؟
* تىل ئىنساننىڭ باشقا قىلىقلىرىغا قانداق تەسىر قىلىدۇ؟ 

باشقا پەنلەردەك، تىلشۇناسلىقنىڭ ۋەزىپىسى دۇنيا تۇغرۇلۇق مەلۇمات يىغىش. تىل ھەممە كىشىلەر تەرىپىدىن ئىشلىتىلىدۇ ۋە ئىنسانىي مۇناسىۋەتلەرنىڭ ئاساسى بولىدۇ. شۇڭا تىلشۇناسلاردىن ئېلىنغان مەلۇماتلاردا نۇرغۇن ئەمەلىي قوللىنىش بولىدۇ. مەسىلەن:

* ھازىرغىچە تەتقىق قىلىنمىغان تىللار قانداق ئانالىز قىلىنىپ يېزىلسا بولىدۇ؟
* چەت ئەللىك تىللار قانداق ئوقۇتۇلسا بولىدۇ؟
* قانداق قىلساق كومپيۇتېر ئىنسانلارنىڭ تىلىنى چۈشىنەنەلەيدۇ ۋە ئۇلارنىڭ تىلىدا سۆزلىيەلەيدۇ؟
* گاچا ياكى كېكەش ئادەم قانداق داۋالانسا بولىدۇ؟
* تىل تۇغرىسىدىكى قانۇنىي ئىشلار قانداق ھەل قىلىنسا بولىدۇ؟

## تىلشۇناسلىقنىڭ بۆلەكلىرى\قىسىملىرى
تىل مۇرەككەپ ھادىسە، شۇڭا تىلشۇناسلىقتا بىرنەچچە بۆلەكلەر بار.

### فونېتىكا
تاۋۇشلارنى تەتقىق قىلىدىغان تارماق. ئۇ تىلنىڭ ئاۋاز تەركىبى ۋە ئاساسىي ئاۋاز جەريانلىرىنى تەتقىق قىلىدۇ. فونېتىكا مۇتەخەسسىسلىرى ئىنسان ئورگانلىرىدىن تاۋۇشلارنىڭ چىقىشى،ئۇلارنىڭ ئاۋاز چىقىرىشى ۋە تاۋۇشلارنىڭ قانداق ھېس قىلىنىشىنى تەتقىق قىلىدۇ.

### فونولوگىيە
تىللارنىڭ تاۋۇش سىستېمىلىرىنى تەتقىق قىلىدىىغان تارماق. فونولوگىيە مۇتەخەسسىسلىرى تىلدا تاۋۇشلارنىڭ پەرق قىلىنىشى (مەسىلەن، ئۇيغۇر تىلىدا «ۈ» ۋە «ۇ» دېگەن تاۋۇشلار پەرق قىلىنىدۇ، لېكىن ئىنگلىز تىلىدا بۇ تاۋۇشلار پەرق قىلىنمايدۇ)، تاۋۇشلارنىڭ قانداق سۆزلەرگە بىرلىشىشى (مەسىلەن ئۇيغۇر تىلىدا سۆزلەرنىڭ بىرىنچى تاۋۇشى «ڭ» بولالمايدۇ، ئەمما ۋېيتنام تىلىدا بولىدۇ) قاتارلىق ئىشلارنى تەتقىق قىلىدۇ.

### مورفولوگىيە
سۆزلەرنىڭ تۈزۈلمىسىنى تەتقىق قىلىدىغان تارماق. سۆزلەر قانداق كىچىكرەك بۆلەكلەردىن قورۇلىدۇ؟ مەسىلەن، نېمىشقا ئۇيغۇر تىلىدا «يېيىلىدۇ» ۋە «يېيەلەيدۇ» دېگەن سۆزلەر بار، ئەمما «يېيىلەلەيدۇ» دېگەن سۆز يوق؟ 

### سىنتاكسىس
جۈملىلەرنىڭ تۈزۈلمىسىنى تەتقىق قىلىدىغان تارماق. جۈملە قانداق سۆزلەر بىلەن قۇرۇلىدۇ؟ سىنتاكسىس مۇتەخەسسىسلىرى سۆزلىگۈچىنىڭ قانداق قىلىپ مەلۇم سۆزلەرنى ئىشلىتىپ جۈملىلەرنى ھاسىل قىلىشى، نېمىشقا بىر جۈملىنىڭ كۆپ مەنىسى بولىشى ۋە شۇنىڭغا ئوخشىغان مەسىلىلەرنى تەتقىق قىلىدۇ.

### سېمانتىكا
سۆزلەر ۋە  جۈملىلەرنىڭ مەنىسىنى تەتقىق قىلىدىغان تارماق. سېمانتىكا مۇتەخەسسىسلىرى جۈملە بۆلەكلىرىنىڭ مەنىلىرى ۋە ئورنىغا ئاساسەن ياسالغانلىقىنى تەتقىق قىلىدۇ.
## مەنبەلەر
ﺋﯩﺒﯩﻦ ﺳﯩﻨﺎ

{|
|-
| align="right" valign="top" style="background:#f3f3f3; border: 1px solid silver; padding:10px"|
 "**ﺋﯩﺒﯩﻦ ﺳﯩﻨﺎ**" ﻧﯩﯔ ﻗﯩﺴﻘﯩﭽﻪ ﺗﻪﺭﺟﯩﻤﻬﺎﻟﻰ

right|thumb|450px|ﺋﯩﺒﯩﻦ ﺳﯩﻨﺎ

Ibn Sina (Avicenna) - doctor of doctors
Abu Ali al-Husain ibn Abdullah ibn Sina
by Dr. Monzur Ahmed

## شەخسى ھاياتى
## مېتافىزىك
## ئەقىل
 
## تىبابەت
## بىلىم
## تەسىرى
## باھالار

ﯬﺑﯘ ﯬﻟﻰ ﯬﻝ ﻫﯜﺳﺴﻪﻳﯩﻦ ﺋﯩﺒﯩﻦ ﯪﺑﺪﯗﻟﻼ ﺋﯩﺒﯩﻦ ﺳﯩﻨﺎ ﻣﯩﻼﺩﯨﻲ 980-ﻳﯩﻠﻰ ﺑﯘﺧﺎﺭﺍﻏﺎ ﻳﯩﻘﯩﻦ ﯬﻓﺸﺎﻧﻪ ﻛﻪﻧﺘﯩﺪﻩ ﺩﯗﻧﻴﺎﻏﺎ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ.ﺩﺍﺩﯨﺴﻰ ﯪﺑﺪﯗﻟﻼ ﺋﯩﺴﻼﻡ ﺩﯨﻨﻨﯩﯔ ﺳﺎﺩﯨﻖ ﻣﯘﺭﺗﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﺑﯘﻟﯘﭖ ﺑﺎﻟﯩﻘﻠﯩﻖ(ﻳﻪﺭ ﺋﯧﺘﻰ) ﺋﯩﺪﻯ.ﯪﻧﯩﺴﻰ ﺑﻮﻟﺴﺎ ﺑﯘﺧﺎﺭﺍﻏﺎ ﻳﯧﻘﯩﻦ ﻛﻪﻧﺘﻠﯩﻚ ﺋﯩﺪﻯ.ﻏﻪﺭﯨﭙﻠﯩﻜﻪﺭ "ﺋﯩﺒﯩﻦ ﺳﯩﻨﺎ" ﻧﻰ"Avicenna"ﺩﯦﻴﯩﺸﻜﻪ ﯪﺩﻩﺗﻠﻪﻧﮕﻪﻥ ﺑﯘﻟﯘﭖ،ﯰﻻﺭﻧﯩﯖﻨﻪﺯﯨﺮﺩﻩ ﺋﯩﺒﯩﻦ ﺳﯩﻨﺎ ﯪﻟﯩﻤﻼﺭﻧﯩﯔ ﯪﻟﯩﻤﻰ ﺋﯩﺪﻯ.

ﺋﯩﺒﯩﻦ ﺳﯩﻨﺎ ﻛﯩﭽﯩﻜﯩﺪﯨﻨﻼ ﯪﺩﻩﻣﻨﻰ ﺗﺎﯓ ﻗﺎﻟﺪﯗﺭﻏﯘﺩﻩﻙ ﯬﻗﻠﻰ ﺋﯩﻘﺘﯩﺪﺍﺭ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻛﯩﺸﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﻗﻪﻟﺒﯩﺪﻩ ﭼﯘﯕﻘﯘﺭ ﯰﺭﯗﻥ ﯪﻟﻐﺎﻥ ﺑﯘﻟﯘﭖ،10ﻳﺎﺷﻘﺎ ﻛﻪﻟﮕﻨﺪﻩ ﻗﯘﺭﯪﻥ ﯞﻩ ﯬﺭﻩﭖ ﺗﯩﻠﻰنى پىششىق ئىگەللىگەن. 16ﻳﺎﺷﻘﺎ ﻛﯩﺮﮔﯩﭽﻪ ﭘﯜﺗﯜﻥ ﺯﯦﻬﻨﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﯩﺴﻼﻡ ﺷﻪﺭﯨﯭﺗﻠﯩﺮﻧﻰ،ﭘﻪﻟﺴﻪﭘﻪ،ﻫﯩﺴﺎﭖ، ﻟﻮﮔﯩﻜﺎ..ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﭘﻪﻧﻠﻪﺭﻧﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻖ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﯲﮔﻪﻧﮕﻪﻥ. 17-ﻳﺎﺷﻘﺎ ﻛﯩﺮﮔﻪﻥ ﻣﻪﺯﮔﯩﻠﺪﻩ "ﺗﻪﺱ ﯬﻣﻪﺳﻜﻪﻧﻐﯘ" ﺩﯨﮕﻪﻥ ﺳﯚﺯﻯ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻣﯩﺪﻯ ﺳﯩﻨﺎ ﺋﯩﻠﻤﯩﮕﻪ ﻗﻪﺩﻩﻡ ﻗﻮﻳﻐﺎﻥ.ﺷﯘﻧﺪﺍﻗﺘﯩﻤﯘ ﯰ ﯪﺭﺳﺘﻮﺗﯩﻠﻨﯩﯔ ﺑﻪﺯﻯ ﻣﯩﺘﺎﻓﯩﺰﯨﻜﯩﻠﯩﻖ ﻣﻪﺳﺴﻠﯩﺮﻧﻰ ﭼﯜﺷﯜﻧﯜﺷﺘﻪ ﯪﯞﺍﺭﭼﯩﻠﯩﻘﻘﺎ ﻳﯘﻟﯘﻗﻘﺎﻥ،ﻟﯩﻜﯩﻦ ﺩﺍﯕﻠﯩﻖ ﭘﻪﻳﻼﺳﻮﭖ ﻓﺎﺭﺍﺑﯩﻨﯩﯔ ﺋﯩﻠﯩﻤﯩﻨﯩﯔ ﻳﺎﺭﺩﯨﻤﯩﺪﻩ ﺑﯘ ﻣﻪﺳﺴﯩﻠﻠﻪﺭﻧﻰ ﯮﯕﯘﺷﻠﯘﻕ ﻫﻪﻝ ﻗﯩﻠﯟﺍﻟﻐﺎﻥ. ﺋﯩﺒﯩﻦ ﺳﯩﻨﺎﻧﯩﯔ ﻣﯧﺪﻯ ﺳﯩﻨﺎ ﺟﻪﻫﻪﺗﺘﯩﻜﻰ ﻧﻪﺯﯨﺮﯞﯦﻲ ﺑﯩﻠﯩﻤﻠﯩﺮﻯ ﻳﯘﻗﯘﺭﻯ ﭘﻪﻟﻠﯩﮕﻪ ﭼﯩﻘﯩﭗ ﺑﻮﻟﻐﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯩﻴﯩﻦ،ﯲﺯﻯ ﻗﻮﻝ ﺗﯩﻘﯩﭗ ﻛﯧﺴﻪﻝ ﻛﯜﺭﯨﺸﻜﻪ ﺑﺎﺷﻠﯩﻐﺎﻥ. ﻣﯘﺷﯘ ﭘﻪﻳﺘﺘﻪ ﺳﺎﻣﺎﻧﯩﻴﻼﺭﻧﯩﯔ ﺷﺎﻫﻰ ﻧﯘﺭ ﺋﯩﺒﯩﻦ ﻣﻪﯕﺴﯘﺭﻧﯩﯔ ﻛﯧﺴﯩﻠﯩﻨﻰ ﺩﺍﯞﺍﻻﭖ ﺳﺎﻗﺎﻳﺘﯩﭗ ،ﻧﯘﺭ ﺋﯩﺒﯩﻦ ﻣﻪﯕﺴﯘﺭ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ ﺷﺎﻫﻠﯩﻖ ﻛﯜﺗﯜﭘﺨﺎﻧﯩﻐﺎ ﺧﺎﻟﯩﻐﺎﻧﭽﻪ ﻛﯩﺮﯨﭗ -ﭼﯩﻘﯩﺶ ﺷﻪﺭﯨﭙﯩﮕﻪ ﻧﺎﺋﯩﻞ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. ﯬﺑﯘ ﯬﻟﻰ ﺳﯩﻨﺎ ﯲﺯ ﺩﻩﯞﯦﺮﺩﻩ ﯪﺭﺳﺘﻮﺗﯩﻠﻨﯩﯔ ﻛﯩﺘﺎﺑﯩﻨﯩﯔ ﺗﻪﺭﺟﯩﻤﺎﻧﻰ ﺩﯨﮕﯩﺪﻩﻙ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﻗﺎﻟﻐﺎﻥ ﻫﻪﻣﺪﻩ ﯲﺯ ﯪﻟﺪﯨﻐﺎ 200ﻧﻪﭼﭽﻪ ﭘﺎﺭﭼﻪ ﭘﻪﻥ-ﺗﯧﺨﻨﯩﻜﺎ،ﺩﯨﻦ،ﭘﻪﻟﺴﻪﭘﻪﮔﻪ ﯪﺋﯩﺖ ﻛﯩﺘﺎﭘﻼﺭﻧﻰ ﻳﯩﺰﯨﭗ ﭼﯩﻘﻘﺎﻥ.

ﯰﻧﯩﯔ ﯬﯓ ﺯﻭﺭ ﺷﯚﻫﺮﯨﺘﻰ "ﺷﯩﻔﺎ"ﻳﻪﻧﻰ(Shifa---- The Book of Healing) ﯞﻩ "ﻣﯩﺪﻯ ﺳﯩﻨﺎ ﻗﺎﻧﯘﻧﻰ"(Al Qanun fi Tibb -----The Canon of Medicine)ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻛﯩﺘﺎﺑﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﻣﯩﻘﻴﺎﺳﯩﺪﺍ ﺋﯧﺘﺮﺍﭖ ﻗﯩﻠﯩﺸﻘﺎ ﺋﯩﺮﯨﺸﻜﻪﻥ. ﺷﯘﻧﺪﺍﻗﻼ ﯰﺗﺘﯩﺮ ﯪﺳﯩﻴﺎ ﯞﻩ ﻏﻪﺭﯨﺐ ﯬﻟﻠﯩﺮﺩﻩ ﻣﯩﺪﻯ ﺳﯩﻨﺎ ﺋﻠﻤﯩﻨﯩﯔ ﯪﺳﺎﺳﭽﯩﺴﻰ ﺳﯜﭘﯩﺘﯩﺪﻩ ﺗﺎﺭﯨﺦ ﺑﯧﺘﯩﺪﻩ ﻣﻪﯕﮕﯜ ﯴﺯ ﻧﯘﺭﯨﻨﻰ ﭼﺎﭼﻘﯘﺯﻏﺎﻥ.
ﯪﻟﯩﻤﻼﺭﻧﯩﯔ ﯪﻟﯩﻤﻰ ﺋﯩﺒﯩﻦ ﺳﯩﻨﺎ 1037-ﻳﯩﻠﻰ ﺋﯩﺮﺍﻧﺪﺍ ﯞﺍﭘﺎﺕ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
APA style

ئا-تۈركىي تىللىق خەلقلەر
1-ئۇيغۇرلار[شىنجاڭ،خۇنەن ئۆلكەلەرىدە]
2-قازاقلار[شىنجاڭ،چىڭخەي ئۆلكەلەرىدە]
3-قىرغىزلار[شىنجاڭدا]
4-ئۆزبېكلەر[شىنجاڭدا]
5-تاتارلار[شىنجاڭدا]
6-سالارلار[ئۇيغۇرلارنىڭ تارماقى،گەنسۇ،چىڭخەي ئۆلكەلەرىدە]
7-ئۇغۇر(سارى ئۇغۇرلار)[ ئۇيغۇرلارنىڭ تارماقى،گەنسۇ،چىڭخەي ئۆلكەلەرىدە]
8-تۇۋالار[ئۇيغۇرلارنىڭ تارماقى،ئالتاي ۋىلايەتىدە]
9-خاقاس[قىرغىزلارنىڭ تارماقى،خېيلوڭجياڭ ئۆلكەسىدە]

ب-موڭغول تىللىق خەلقلەر
1-موڭغول[ئىچكى موڭغول،شىنجاڭ،گەنسۇ،چىڭخەي،شەرقىي شىمال]
2-داغۇر[ئىچكى موڭغول،شەرقىي شىمال]
3-بونان(باۋئەن)[گەنسۇ]
4-تۇزۇ[چىڭخەي]
5-دوڭشياڭ[گەنسۇ]

س-توغۇز(توڭغۇس) تىللىق خەلقلەر
1-ئېۋېنكى[ئىچكى موڭغول]
2-ئورۇچىن[ئىچكى موڭغول]
3-مانگور(مانجۇر)[شەرقىي شىمالدا توپلاشىپ ياشايدۇ]
4-شىبە[شەرقىي شىمال،شىنجاڭ]
5-خېجې[شەرقى شىمال]

د-كورېئان تىلى
1-كورېئان تىلى[شەرقىي شىمالدا توپلاشىپ ياشايدۇ]
باربادوس

left|thumb|250px|باربادوس
left|thumb|دۆلەت بايرىقى

**باربادوس** بولسا كارىب دېڭىزى جايلاشقان بىر دۆلەت. ئۇنىڭ پايتەختى بولسا برىجتون، ئەڭ چوڭ شەھرى بولسا برىجتون. دۆلەت تىلى بولسا ئىنگلىز تىلى.ھازىرقى پرېزىدېنت ساندرا ماسون. ھازىرقى باش ۋەزىر مىئا موتلىي. بۇ دۆلەت 1966 يىلى 11 ئاينىڭ 30 كۈنى مۇستەقىل بولغان، يەر مەيدانى 439 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 267 
مىڭ، بۇلارنىڭ ئاساسلىق دىنى ئانگلىكان دىنىي.

## مەنبەلەر
مەملىكەت

**مەملىكەت** ياكى **ئەل** ياكى **[[دۆلەت]]**، بىر دۆلەتنىڭ باشقۇرۇشى ئاستىدا، پايتەختى، خاس بايرىقى بولغان، ئادەتتە ئۆز ئۆزىگە خۇجا مۇستەقىل توپراقلارنىڭ ھەممىسى.

ئۇيغۇرچىدىكى **ئۆلكە** سۆزى باشقا تۈركىي خەلقلەردە ئادەتتە ئەل، مەملىكەت مەنىسىدە قوللىنىلىدۇ. م: تۈركچە: Ülke، ئۆزبەكچە: O'lka.

مەملىكەت ئوقۇمى خەلقئارالىق سىياسەتتە نىھايەتتە تارتىشىلىدىغان ئوقۇملارنىڭ بىرىدۇر. مەملىكەتلەرنىڭ ئادەتتە ئۆز ئالدىغا پارلامېنتى ياكى ھۆكۈمىتى بولىدۇ. ئەمما دۇنيادا بەزى مەملىكەتلەرنىڭ پايتەختى، ئۆز ئالدىغا پارلامېنتى، ھۆكۈمىتى، باشۋاكىل ۋە دۆلەت ئەلباشلىرى بولۇپ تۇرۇپمۇ قىسمەن دۆلەتلەر تەرىپىدىن ئېتىراپ قىلىنىدۇ.

مەسىلەن: جۇڭگو جۇمھۇرىيىتى، شىمالىي سېپروس تۈرك جۇمھۇرىيىتى، جەنۇبىي ئوسېتيە جۇمھۇرىيىتى، كوسوۋا قاتارلىقلار. 

تاغلىق قاراباغ جۇمھۇرىيىتى قاتارلىق بەئزى دۆلەتلەر بولسا دۇنيادا ھېچقانداق بىر دۆلەت تەرىپىدىن ئىتىراپ قىلىنمايدۇ. 

بەئزى مەملىكەتلەر باشقا ئەللەر تەرىپدىن كەڭ تۈردە ئېتىراپ قىلىنسىمۇ قىسمەن ئەللەر ئۇ دۆلەتنى مۇستەقىل مەۋجۇت بىر دۆلەت سۈپىتىدە ئىتىراپ قىلىنمايدۇ. م: ئىسرائىلىيە، جۇڭگو جۇمھۇرىيىتى. 

مەملىكەتلەر ھەققىدە تالاش - تارتىشلىق يەنە بىر خۇسۇس بولسا مۇستەقىللىق ئوقۇمىدۇر. مەملىكەتلەر ئومۇمىيەت بىلەن مۇستەقىل بولۇپ، پەقەت شوتلاندىيە قاتارلىق بەزى ئەللەر پارلامېنت ۋە پايتەختى بار بولسىمۇ تامامەن مۇستەقىل ئەمەستۇر. شوتلاندىيە بۈيۈك بېرتانىيەگە قاراشلىق بىر مەملىكەتتۇر.

## قاراڭ
مەملىكەتلەر تىزىملىكى

## مەنبەلەر

ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىزاھلىق لۇغىتى
دىن

[thumb|250x250px|تۈرلۈك دىنى سىموۋۇللار, سولدىن ئوڭغا:
1. تەرتىپ: [خىرىستىيانلىق|خرىستىيانلىق, مۇسەۋىيلىك, ھىندۇئىزم
2. تەرتىپ: ئىسلام, بۇددىزىم, شىنتوئىزم

3. تەرتىپ: سىھىزىم, باھائىلىك, جىيانىزىم
]]
[thumb|250x250px|تۈرلۈك زامانەۋىي شىرك ئىتىقادلارنىڭ سىموۋۇللىرى: 
سلاۋ • كەلتىك • گېرمانىي • لېتۋانىيە 
ھەلەنىزم • ئەرمەنى • رومان • كەمەتىزم 
ۋىكا • ماجار • لېتۋانىيە 
[ئېستونىيە • چېركەس • سېمىتىك • تەرڭرىچە ھەرىكىتى]]
**دىن**، ئادەتتە, پەۋقۇلئادە، مۇقەددەس ۋە ئەخلاقىي مەزمونلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان، تۈرلۈك مۇراسىم، تەتبىقلاش، قىممەت ۋە تەشكىلاتقا ئىگە ئىتىقادلار ۋە ئىبادەتلەرنىڭ تامامى. 
بەئزىدە ئىتىقاد كەلىمىسىنىڭ ئورنىغا قوللىنىلغاندەك، بەئزىدە بولسا ئىتىقاد كەلىمىسى دىن كەلىمىسى مەنىسىدە قوللىنىلىدۇ. دىنلار تارىخىغا قارالغاندا، ئوخشىمىغان مەدەنىيەت، جەمئىيەت ۋە شەخسلەردە دىن ئوقۇمىنىڭ پەرقلىق شەكىللەرگە ئىگە ئىكەنلىكى، دىنلەرنىڭ مەنسۇپلىرى تامانىدىن ھەر دەۋىر، جوۇراپىيە ۋە مەدەنىي مىراسلىرىغا كۆرە يېڭىدىن لايھەلەنگەنلىكى كۆرىلىدۇ. 
ئەرەبچىدىن كەلگەن سۆز بولغان دىن كەلىمىسى، مەنا جەھەتتىن "يول، ھۆكۈم، مۇكاپات" دېگەندەك مەنىلەرگە ئىگە.
## مەنبەلەر
كانادا

left|thumbnail|250px|كانادا
left|thumbnail|دۆلەت بايرىقى

**كانادا** (Canada) بولسا شىمالىي ئامېرىكاغا جايلاشقان بىر
دۆلەت. ئۇنىڭ پايتەختى بولسا ئوتتاۋا،ئەڭ چوڭ شەھىرى بولسا تورونتو. دۆلەت تىلى بولسا ئىنگلىز تىلى ۋە فرانسۇز تىل. ھازىرقى باش ۋەزىر جاستىن ترۇدو بۇ
دۆلەت 1931 يىلى 12 ئاينىڭ 11 كۇنى مۇستەققىىل بولغان، يەر مەيدانى 9
مىللىيون 984 مىڭ 670 كۇۋادىرات كىلومېتىر، نوپۇسى 33 مىللىيون 529 
مىڭ، بۇلارنىڭ ئاسساسلىق دىنى خرىستىئان دىنى.

**
## مەنبەلەر

تۈر:شىمالىي ئامېرىكىدىكى دۆلەتلەر
تۈر:دۆلەتلەر
مېكسىكا

مېكىسىكا (رەسمى نامى: مېكسىكا بىرلەشكەن دۆلەتلىرى، مېكسىكا قوشما شىتاتلىرى؛ ئىسپانچە: Mexico، مەخىكو؛ *Estados Unidos Mexicanos*) ئوتتورا ئامېرىكا قىتەسىگە جايلاشقان بىر دۆلەت. مېكسىكىنىڭ دۆلەت تىلى ئىسپان تىلى. مېكسكىنىڭ پايتەختى مېكسىكا شەھىرىدۇر. مېكسىكا 1500 يىللىرى ئەتىراپىدا يېڭى دۇنيا بايقاش دولقۇنى باشلانغان مەزگىلدە ئىسپانىيە پادىشاھلىقى ئەۋەتكەن ئېكىسپىدىيەتچى ھېرنەندو كورتاز تەرىپدىن يەرلىك ئۇلۇسلۇنى ياكى قەبىللىلەرنى ئالداش ۋە باشقا ئۇسۇللار ئارقىلىق بويسۇندۇرۇپ، يەرلىك خەلىقلەرنى قۇل قىلىش، ئېزىش ئارقىلىق بەرپا بولغان بىر دۆلەت. ئىسپانيە ھۈكۈمدرالىرنىڭ مېكسىكا ۋە باشقا خىسپەنىڭ رايونلارنى مۇستەملىككە قىلىشنىڭ ئەڭ چوڭ مەقسىتى كاتولىك دىنىنى تارقىتىش، بايلىقلارنى تالان-تاراج قىلىش، ئىسپان تىلىنى ۋە مەدەنيىتىنى كېڭەيتىش. مېكسىكا 1810-يىلى ئىسپانىيە ئېمىپرىيەسىدىن ئايرىلىپ مۇستەقىل بولغان. شۇنداقتىمۇ، لېكىن ئەجنەبى ئۇرۇقىدىن بولغان ھۈكۈمدارلار يەرلىك خەلىقلەرنى ئاسسىلماتسىيە قىلىشنى، ئېزىشنى داۋاملاشتۇرغان. بۈگۈنكى كۈندە مېكسىكىنىڭ كۆپ قىسىم نوپۇسى ئارلاش قانلىقلاردۇر. left|thumb|250px|مېكسىكا
left|thumb|دۆلەت بايرىقى

## مەنبەلەر

تۈر:شىمالىي ئامېرىكىدىكى دۆلەتلەر
تۈر:دۆلەتلەر
گۋاتېمالا

left|thumb|250px|گۋاتېمالا
left|thumb|دۆلەت بايرىقى

**گۋاتېمالاGuatemala** بولسا ئوتتۇرا ئامېرىكا جايلاخكان بىر
دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا گۋاتېمالا شەھىرى، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا گۋاتېمالا شەھىرى. دۇلات تىلى بولسا ئىسپان تىلى. ئازىركى زۇڭتۇڭ ئالۋارو كولوم كابالەروس. بۇ
دۇلات 1821 يىلى 9 ئاينىڭ 15 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 108 مىڭ 890 كۇۋادىرات كىلومەتىر، نوپۇسى 13 مىللىئون
مىڭ، بۇلارنىڭ ئاسساسلىك دىنى كاتولىك دىنى.
## مەنبەلەر

تۈر:ئوتتۇرا ئامېرىكادىكى دۆلەتلەر
تۈر:دۆلەتلەر
كوستارىكا

left|thumb|300px|كوستارىكا
left|thumb|دۆلەت بايرىقى

**كوستارىكا** بولسا ئوتتۇرا ئامېرىكا جايلاشقان بىر
دۆلەت. ئۇنىڭ پايتەختى بولسا سان خوسې، ئەڭ چوڭ شەھرى بولسا سان خوسې. دۆلەت تىلى بولسا ئىسپان تىلى. ھازىرقى پرېزىدېنت رودرىگو چاۋەس. بۇ
دۆلەت 1821 يىلى 9 ئاينىڭ 27 كۈنى مۇستەقىل بولغان، يەر مەيدانى 51 مىڭ 100 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 5 مىليون 44 
مىڭ، بۇلارنىڭ ئاساسلىق دىنى كاتولىك دىنى.

## مەنبەلەر

تۈر:ئوتتۇرا ئامېرىكادىكى دۆلەتلەر
تۈر:دۆلەتلەر
داۋانچىڭ رايونى

داۋانچىڭ رايونى ئۈرۈمچى شەھىرى ئىچىدىكى بىر شەھەر رايونى بولۇپ، تارمىقىدا 3 دانە كوچا باشقارمىسى، بىر دانە بازارلىق ۋە ئۈچ يېزا بار. داۋانچىڭ رايونى جەنۇبىدا تۇرپان ۋىلايىتى نىڭ توقسۇن ناھىيىسى بىلەن چېگرلىنىدۇ، ئۇنىڭ غەربىدە ئۈرۈمچى شەھىرى نىڭ ئۈرۈمچى ناھىيىسى بىلەن تۇتۇشىدۇ. 
## مەمۇرىي رايون
ئۈرۈمچى شەھىرى داۋانچىڭ رايونىدا 3 دانە كوچا باشقارمىسى، 1 دانە بازارلىق ۋە 3 دانە يېزا بار بولۇپ، 3 كوچا باشقارمىسى بولسا 
*ئۇلانباي كوچا باشقارمىسى، 
*تۇز كۆل كوچا باشقارمىسى ۋە 
*ئېۋىرغول كوچا باشقارمىسىدىن ئىبارەت.
ئۇنىڭ يېزا بازارلىرى تۆۋەندىكىچە:

## تەبىئىي بايلىقلىرى
*يەر بايلىقى
*مىنېرال بايلىقى
*سۇ بايلىقى
## ساياھەت
ئېبنۇر كۆلى داۋانچىڭ رايونىغا جايلاشقان بولۇپ، كۆل يۈزى 562.5 كۋادرات كىلومېتىر كىلىدۇ، كۆلنىڭ ئەڭ چوڭقۇر يېرى 2.95 مېتىر.
## ئىقتىسادى
## مائارىپى
## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر

تۈر:ئۈرۈمچى شەھىرى
تۈر:شەرقىي تۈركىستان
تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى
ئىرۇسالىمغا قايتىش ھەركىتى

**ئىرۇسالىمغا قايتىش ھەركىتى** جوڭگۇ چىركاۋلىرىنىڭ دۇنيادىكى بارلىق بۇددىست،ھىندى ۋە مۇسۇلمانلارنى خىرستىئان دىنىغا كىرگۈزۈش ھەركىتى بولوپ ،بۇ ھەركەت 19-ئەسىرىنىڭ 20-يىللىرىدا بارلىققا كەلگەن.لىكىن كوممۇنىستلارنىڭ باستۇرۇشى سەۋەبلىك بۇ ھەركەت يەر ئاستى شەكىلگە ئوتكەن.بۇ ھەركەت ھازىر ئاز دىگەندە 100000 مىسسىئونىرنى جۇڭگۇ ۋە ئوتتۇرا دىڭىز رايونلىرىنى باغلاپ تۇرغان يىپەك يولىدىكى دولەتلەرگە ئەۋەتىپ مۇشۇ رايونلاردىكى 41 دولەتنى خىرىستىئان دىنىغا كىرگۈزمەكچى.

## قاراپ چىقماق
*ئىرۇسالىمغا قايتىش ھەركىتى
## مەنبەلەر
بېلىز

left|thumb|250px|بېلىز
left|thumb|دۆلەت بايرىقى

**بېلىز** بولسا ئوتتۇرا ئامېرىكا جايلاشقان بىر
دۆلەت. ئۇنىڭ پايتەختى بولسا بېلىز شەھىرى، ئەڭ چوڭ شەھرى بولسا بېلىز شەھىرى. دۆلەت تىلى بولسا ئىنگلىز تىلى ۋە بېلىز كرېئول تىلى. ھازىرقى باش ۋەزىر جونى برىسەنيو. بۇ
دۆلەت 1981 يىلى 9 ئاينىڭ 21 كۈنى مۇستەقىل بولغان، يەر مەيدانى 22 مىڭ 966 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 441 
مىڭ، بۇلارنىڭ ئاساسلىق دىنى كاتولىك دىنى ۋە پروتېستانت دىنى.

## مەنبەلەر
كولومبىيە

left|thumb|250px|كولومبىيە
left|thumb|دۆلەت بايرىقى

**كولومبىيە** بولسا جەنۇبىي ئامېرىكا جايلاشقان بىر
دۆلەت. ئۇنىڭ پايتەختى بولسا بوگوتا، ئەڭ چوڭ شەھرى بولسا بوگوتا. دۆلەت تىلى بولسا ئىسپان تىلى. ھازىرقى پرېزىدېنت گۇستاۋو پەترو. بۇ
دۆلەت 1810 يىلى 7 ئاينىڭ 20 كۈنى مۇستەقىل بولغان، يەر مەيدانى 1
مىليون 141 مىڭ 748 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 52 مىليون 156 
مىڭ، بۇلارنىڭ ئاساسلىق دىنى كاتولىك دىنى.
ۋېنېسۇئېلا

left|thumb|250px|ۋېنېسۇئېلا
left|thumb|دۆلەت بايرىقى

**ۋېنېسۇئېلا** بولسا جەنۇبىي ئامېرىكا جايلاخكان بىر
دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا كاراكاس، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا كاراكاس. دۇلات تىلى بولسا ئىسپان تىلى. ئازىركى پرېزىدېنت ھۇگو چاۋەز فرىئاس. بۇ
دۇلات 1811 يىلى 7 ئاينىڭ 5 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 916 مىڭ 445 كۇۋادىرات كىلومەتىر، نوپۇسى 28 مىللىئون 199 
مىڭ، بۇلارنىڭ ئاسساسلىك دىنى كاتولىك دىنى.
پېرۇ

left|thumb|250px|پېرۇ
left|thumb|دۆلەت بايرىقى

**پېرۇ** بولسا جەنۇبىي ئامېرىكا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا لىما، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا لىما. دۇلات تىلى بولسا ئىسپان تىلى. ئازىركى پرېزىدېنت ئالان گارسىئا. بۇ دۇلات 1821 يىلى 7 ئاينىڭ 28 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 1 مىللىئون 285 مىڭ 220 كۇۋادىرات كىلومەتىر، نوپۇسى 28 مىللىئون 180 
مىڭ، بۇلارنىڭ ئاسساسلىك دىنى كاتولىك دىنى.
## مەنبەلەر
ئېكۋادور

left|thumb|250px|ئېكۋادور
left|thumb|دۆلەت بايرىقى

**ئېكۋادور** بولسا جەنۇبىي ئامېرىكا جايلاشقان بىر
دۆلەت. ئۇنىڭ پايتەختى بولسا كىتو، ئەڭ چوڭ شەھرى بولسا گۇئاياكى. دۆلەت تىلى بولسا ئىسپان تىلى. ھازىرقى پرېزىدېنت رافائەل كوررەئا. بۇ
دۆلەت 1822 يىلى 5 ئاينىڭ 24 كۈنى مۇستەقىل بولغان، يەر مەيدانى 283 مىڭ 561 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 17 مىليون 483 
مىڭ، بۇلارنىڭ ئاساسلىق دىنى كاتولىك دىنى.

## مەنبەلەر
چىلى

left|thumb|220px|چىلى
left|220px|thumb|دۆلەت بايرىقى
left|220px|thumb|
**چىلى** بولسا جەنۇبىي ئامېرىكا جايلاشقان بىر دۆلەت.  پايتەختى بولسا سانتىياگو، ئەڭ چوڭ شەھرى بولسا سانتىياگو. دۆلەت تىلى  ئىسپان تىلى. ئازىركى پرېزىدېنت مىچەللە باچەلەت. بۇ
دۆلەت 1818 يىلى 2 ئاينىڭ 12 كۇنى ئىسپانىيەدىن مۇستەققىل بولغان، يەر مەيدانى 756 مىڭ 950 كۇۋادىرات كىلومېتىر، نوپۇسى 16 مىللىئون 763 
مىڭ،  ئاسساسلىق دىنى كاتولىك دىنى.

تۈر:چىلى
بولىۋىيە

left|thumb|250px|بولىۋىيە
left|thumb|دۆلەت بايرىقى
left|thumb|250px|Uyuni

**بولىۋىيە** بولسا جەنۇبىي ئامېرىكا جايلاشقان بىر
دۆلەت. ئۇنىڭ پايتەختى بولسا سۇكرې ۋە لا پاز، ئەڭ چوڭ شەھرى بولسا سانتا كرۇز. دۆلەت تىلى بولسا ئىسپان تىلى. ھازىرقى پرېزىدېنت لۋىس ئارسە. بۇ
دۆلەت 1825 يىلى 8 ئاينىڭ 26 كۈنى مۇستەقىل بولغان، يەر مەيدانى 1
مىليون 98 مىڭ 581 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 12 مىليون 186 
مىڭ، بۇلارنىڭ ئاساسلىق دىنى كاتولىك دىنى.

## مەنبەلەر
پاراگۋاي

left|thumb|250px|پاراگۋاي
left|thumb|دۆلەت بايرىقى

**پاراگۋايParaguay** بولسا جەنۇبىي ئامېرىكا جايلاخكان بىر
دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا ئاسۇنسىئون، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا ئاسۇنسىئون. دۇلات تىلى بولسا ئىسپان تىلى ۋە گۇئارانى تىلى. ئازىركى پرېزىدېنت فەرناندو لۇگو. بۇ دۇلات 1811 يىلى 5 ئاينىڭ 14 كۇنى مۇستاككىل بولگان، يار مايدانى 406 مىڭ 752 كۇۋادىرات كىلومەتىر، نوپۇسى 6 مىللىئون 158 مىڭ، بۇلارنىڭ ئاسساسلىك دىنى كاتولىك دىنى.

## مەنبەلەر
فرانسىيىگە قاراشلىق گۋىئانا

left|thumb|250px|فرانسىيىگە قاراشلىق گۋىئانا
left|thumb|دۆلەت باyriqi

**فرانسىيىگە قاراشلىق گۋىئانا** بولسا جەنۇبىي ئامېرىكا جايلاشقان بىر
دۆلەت. ئۇنىڭ پايتەختى بولسا كايېننې، ئەڭ چوڭ شەھرى بولسا كايېننې. دۆلەت تىلى بولسا فرانسۇز تىل. ھازىرقى پرېزىدېنت گابريەل سەرۋىل. يەر مەيدانى 84 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 301 
مىڭ، بۇلارنىڭ ئاساسلىق دىنى كاتولىك دىنى.
## مەنبەلەر
دومىنىكان جۇمھۇرىيەتى

left|thumb|250px|دومىنىكان جۇمھۇرىيەتى
left|thumb|دۆلەت بايرىقى

**دومىنىكان جۇمھۇرىيەتى** بولسا كارىب دېڭىزى جايلاشقان بىر
دۆلەت. ئۇنىڭ پايتەختى بولسا سانتو دومىنگو، ئەڭ چوڭ شەھرى بولسا سانتو دومىنگو. دۆلەت تىلى بولسا ئىسپان تىلى. ھازىرقى پرېزىدېنت [لۋىس ئابىنادەر]]. بۇ دۆلەت 1844 يىلى 2 ئاينىڭ 27 كۈنى مۇستەقىل بولغان، يەر مەيدانى 48 مىڭ 671 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 11 مىليون 434 مىڭ، بۇلارنىڭ ئاساسلىق دىنى كاتولىك دىنى.
كۇبا

left|thumb|250px|كۇبا
left|thumb|دۆلەت بايرىقى

**كۇبا** بولسا كارىب دېڭىزى جايلاشقان بىر دۆلەت. ئۇنىڭ پايتەختى بولسا ھاۋانا، ئەڭ چوڭ شەھرى بولسا ھاۋانا. دۆلەت تىلى بولسا ئىسپان تىلى. ھازىرقى پرېزىدېنت مىگېل دىئاز-كانېل. بۇ دۆلەت 1902 يىلى 5 ئاينىڭ 20 كۈنى مۇستەقىل بولغان، يەر مەيدانى 110 مىڭ 860 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 10 مىليون 985 
مىڭ، بۇلارنىڭ ئاساسلىق دىنى كاتولىك دىنى.
ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرى

**ئامېرىكا قوشما شتاتلىرى** (ئا ق ش) بولسا شىمالىي ئامېرىكاغا جايلاشقان بىر دەۋلەتتۇر. بۇ دەۋلەت ئەسلىدە ئەنگىلىيەنىڭ مۇستەملىكىسى بولۇپ جورجى ۋاشىنگىتوننىڭ رەھبەرلىكىدە 1776- يىلى 7- ئاينىڭ 4- كۈنى مۇستەقىللىق خىتابنامىسىنى ئېلان قىلغان. نوپۇسى تەخمىنەن 306 مىلىيون  142مىڭ ئەتراپىدا.
= دىنى =
نۇفۇسىنىڭ كۆپچىلىكى خرىستىيان دىنى مۇرتىدۇرلار.

پۇلىسى: دوللار

## ئۇلانمىلار
ئامېرىكا سېرىق تاش باغچىسى


## مەنبەلەر

تۈر:شىمالىي ئامېرىكىدىكى دۆلەتلەر
تۈر:دۆلەتلەر
باھاما

left|thumb|250px|باھاما
left|thumb|دۆلەت بايرىقى

**باھاما** بولسا كارىب دېڭىزى جايلاشقان بىر دۆلەت. ئۇنىڭ پايتەختى بولسا ناسسائۇ، ئەڭ چوڭ شەھرى بولسا ناسسائۇ. دۆلەت تىلى بولسا ئىنگلىز تىلى. ھازىرقى باش ۋەزىر سىنتىئا پراتت. بۇ دۆلەت 1973 يىلى 7 ئاينىڭ 10 كۈنى مۇستەقىل بولغان، يەر مەيدانى 13 مىڭ 943 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 399 
مىڭ، بۇلارنىڭ ئاساسلىق دىنى ئانگلىكان دىنىي.

## مەنبەلەر