لى چىڭجاۋ شېئىرلىرىدىن

**<big>لى چىڭجاۋ شېئىرلىرىدىن</big>**

ئىمىن ئەھمىدى تەرجىمىسى

لى چىڭجاۋ (1155-1084) سۇڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ئۆتكەن داڭلىق شائىرە. جىنەن (بۈگۈنكى شەندۇڭ ئۆلكىسى)گە قاراشلىق جاڭ چيۇ دېگەن جايدا تۇغۇلغان. داڭلىق نەزمىكەش لى گېفېينىڭ قىزى. 18 يېشىدا ئاسار-ئەتىقىلەرنى توپلىغۇچى جاۋ مىڭچېڭ بىلەن توي قىلغان. چىڭجۇ ئايمىقىدا ئۆي تۇتۇپ، ئاسار – ئەتىقىلەرنى توپلاش ۋە تەتقىق قىلىش بىلەن شۇغۇللانغان. بۇ مەزگىلدە ئاساسلىقى مۇھەببەت، ۋاپادارلىق، دوستلۇق ھەققىدە ناھايىتى كۆپ شېئىرلارنى يازغان. جۇرجىتلار ئوتتۇرا تۈزلەڭلىككە بېسىپ كىرگەندىن كېيىن، ئېرى بىلەن بىرگە جەنۇبىي ئۆلكىلەرگە كېتىشكە مەجبۇر بولغان.

لى چىڭجاۋنىڭ ئېرى جاۋ مىڭچېڭ مىلادىيە 1129- يىلى ئالەمدىن ئۆتكەندىن كېيىن، لى چىڭجاۋنىڭ تۇرمۇشىدا غايەت زور ئۆزگىرىش بولغان. دۆلەتنىڭ مۇنقەرز بولۇشى، ئائىلىسىنىڭ ۋەيران بولۇشى، كەڭ ئاۋامنىڭ بېشىغا كەلگەن ئېچىنىشلىق پاجىئە، شەخسىي ھاياتىدىكى سەرسان – سەرگەردانلىق ئۇنىڭ بۇرۇنقى ئىجادىي ئۇسلۇبىغا زور تەسىر كۆرسەتكەن. نەتىجىدە لى چىڭجاۋ بۇرۇن يازغان يەڭگىل، لەرزان، لېرىك نەزمىلەردىن دۆلەتنىڭ ۋە پۇقرالارنىڭ كەلگۈسى ھەققىدىكى ئويلىنىشلىرىنى ئىپادىلەيدىغان، مەزمۇنى تېخىمۇ چوڭقۇر، ۋەزنى تېخىمۇ سالماق، كۆزقاراشلىرى تېخىمۇ روشەن تېمىلارغا كۆچكەن. لى چىڭجاۋنىڭ نەزمىلىرى تىلىنىڭ راۋانلىقى، تەسەۋۋۇر دائىرىسىنىڭ كەڭلىكى، ھېسسىي ئوبرازىنىڭ مۇكەممەللىكى، ئىچكى قۇرۇلمىسىدىكى جەزبىدارلىق جەھەتتە نەزمە مۇنبىرىدە جەڭگىۋار مىسرالار بىلەن شۇ دەۋرنى قايىل قىلغان داڭلىق شائىرلارغىمۇ ئۈلگە بولغان. قىسقىچە ئېيتقاندا، لى چىڭجاۋ شىمالىي ۋە جەنۇبى سۇڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى ئەڭ پاساھەتلىك شېئىرلارنى ئىجاد قىلغان تۇنجى شائىرە. ئۇنىڭ بىزگە قالدۇرغان ئەدەبىي مىراسلىرى جۇڭگونىڭ كىلاسسىك ئەدەبىياتىنى، جۈملىدىن پۈتكۈل سۇڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى ئەدەبىيات تارىخىنى تەتقىق قىلىشتا ناھايىتى مۇھىم ئورۇن تۇتىدۇ.

**رۇمېڭلىڭ**

سۇ بويى شىپاڭدا ئويناپ قاش قارايدى كۈن كېتىپ،

بىلمىدىم مەستلىكتە ئۆيگە يېنىشىمنى يول تېپىپ.

ھالسىراپ كەلسەم قېيىققا بوپتۇ كەچ،

ئازغىشىپ كىردىم نېلوپەر كۆلىگە، قالدىم پېتىپ.

تېز مېڭىش، تېزرەك مېڭىش بولدى خىيال،

چايكا بىرلە كۆكقوتاننى چۆچۈتۈپ قويدۇم، ئېسىت.

**رۇ مېڭلىڭ**

تۈنۈگۈن ئاخشام بوران چىڭ، ئازلا يامغۇر تامچىسى،

ئويغىنالماي ئۇخلىدىم باشىمدا مەينىڭ قامچىسى.

سورۇدۇم شۇئان دېدەكتىن: «باغ ئامان؟»

ئۇ دېدى: «چۈشمەپتۇ يەرگە ئالمىدىن ھېچقانچىسى.»

«بىلمىدىڭكى، ئەي نادان قىز، بىلمىدىڭ،

ئېھتىمال ياپراق قېلىپ، بولدىن خازان گۈل بارچىسى.»

**يۈەن ۋاڭسۈن**

كۆل يۈزى، سەلكىندە سۇ تەۋرەيدۇ، كۆز تالدى قاراپ،

پەسلى كەچكۈز كەلگىنىدە،

گۈل شالاڭ، ئاز خۇشپۇراق.

تاغ – دالانىڭ ھۆسنى بۇدەم جان ماڭا،

سۆز بىلەن ئىزھار قىلىش تەس، ئەمما دىلدا ئىشتىياق.

نېلوپەر ئۆسكەن باراقسان، گەرچە لوتۇس بەك زەئىپ،

قاشتىكى يۇمران گىياھنى يۇيىدۇ شەبنەم تاراپ.

قۇمدا ياتقان كۆكقۇتانلار كۆز قىرىنى سالمىدى،

ئاچچىقى باردەك ماڭا،

                   كەلدىممىكىن يا ئالدىراپ.

**دىيەن جياڭچۈن**

چۈشتۈم گۈلەڭگۈچتىن ئامان،

ئۇۋۇلىدىم، ئەيۋەشكە كەلدى قول ئاران.

زەپىران گۈل بەرگىدە شەبنەم ئىزى،

تەر بىلەن ھۆل بولدى كۆڭلەك شۇ ھامان.

ناتونۇش بىرسى كېلىپ قالدى، نېتەي،

تارغىقىم يوق، ئايىغىم كەتتى قايان.

مىڭ خىجىللىقتا بۇرۇلدۇم يالت ئېتىپ،

گۈل ھىدىدىن يۈزلىرىمگە يۈردى قان.

**جيەنزى مۇلەنخۇا**

مەن كۆرۈپ ئەپكەش كۆتۈرگەن گۈلچىنى،

سېتىۋالدىم بەرگى تال–تال بولمىغان بىر غۇنچىنى.

تاڭدىكى شەبنەم ئۇنىڭ شاخىدا ياش،

قوندۇرۇپتۇ تامچە ئۈستىگە شەپەقنىڭ رەڭگىنى.

قورقىمەنكى، ئامرىقىم ئۆز كۆڭلىدە،

رەڭگىرويى گۈلگە يەتمەس دەرمىكىن بۇ دەم مېنى.

مەيلىلا قىستىم چېكەمگە شۇ مىنۇت،

كىم گۈزەل: گۈل ياكى مەن،  بىلسۇن قېنى.

**يى جىەنمېي**

نېلوپەر سۇلدى كېلىپ كۈز، ھالى بامبۇكنىڭ يامان،

شايى كوپتامنى قويۇپ بىر يانغا مەن،

بىر ئۆزۈم ماڭدىم ياغاچ قۇلۋاق تامان.

يازدى كىم يۈنجۇڭ تەرەپتىن خەت ماڭا؟

ھېچ گېپى يوق، تورنىمۇ قايتتى مانا،

ئاي راۋاقتا قالدى يالغۇز بىر زامان.

سۇ ئېقىپ كەتتى، چېچەكلەر چۈشتى شاختىن بىرمۇ بىر،

ئىككى جايدا خۇرسىنىش، ھېجران غېمى.

بۇ دەقىق ئوخشاش كۆڭۈلگە جەم ھامان.

بۇ مالامەتنى تۈگەتمەككە ئەزەلدىن چارە يوق،

گەر چىرايىڭدىن يوقاتساڭ ئۇنى سەن،

يۈرىكىڭدە تاڭ ۋە كەچ باردۇر ئامان.

**زۈي خۇايىن**

كۈننى كۆرمەك تەس بۇ كۆكتىن، ئورنىدى قەلبىمگە دەرت،

كۈجىنى كۆيدۈردى ئىسرىقدان قەۋەت.

كەلدى يەنە ئەرشكە ئۆرلەش بايرىمى،

ياستۇقۇم تاش، داكىدەك ئۆينىڭ تېمى،

بولغىنىدا تۈن يېرىم توڭدۇم ئەجەپ.

قاش قارايغان چاغ، قاشانىڭ تۈۋىدە ئالدىم قەدەھ،

گۈل ھىدى بەردى ۋۇجۇدۇمغا سۈپەت.

دەردى يوق، ئارمانى يوق دەمسەن مېنى،

غەرب شامىلى ئوينىماقتا پەردىنى،

زەپىران چېھرىم سېرىق گۈلدىن قەۋەت.

**سۇمۇرۇغ راۋىقىدا چېلىنغان نەينى ئەسلەپ**

ئۆچتى كۆجە، بولدى ئىسرىقداندا قار،

شايى – ئەتلەش يۈتقىنىم ئوڭ – دۈم ياتار،

يۈز يۇيۇپ، چاچىم تاراشقا قىلچىلىكمۇ يوق مادار.

ئۇپا – ئەڭلىك قۇتىسىنى باستى قۇم،

مەن پەرىشان، پەردە ئۈزرە كۈن يانار.

بۇ چۇقۇم ھىجران ئازابى مەن ئۈچۈن،

قىلمىدىم قىسمەتلىرىمدىن سۆز ئېچىشنى ئىختىيار.

نەسەۋەب بولدۇم يېقىندىن داق سۆڭەك،

بۇ ماڭا مەيدىن ئەمەس، يا كۈز كېلىپ يېگەن ئازار.

تەلىيىم كاج، تاللىغان يول بولدى تار،

«قاش قوۋۇق»نى توۋلىدىم كۈرمىڭ قېتىم.

سېنى ماڭدۇرماسقا نەدە چارە بار؟

ۋۇلىندىكى تالىپ كەبى كەتتىڭ يىراق،

مەن كاتەكچەمدە يولۇڭغا ئىنتىزار.

ئۈنچە – مارجان چاچرىتىپ ئاقماقتا سۇ،

يۈرىكىمنى بىلگىنىدەك كۈنبويى ھۆسنۈمگە زار.

نەقىلاي ئۇشبۇ جاراھەتكە يەنە،

يېڭى ھەسرەت بولدى دەرقەم بىقارار!