open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
مالىنا (مىۋە)

thumb|مالىنا
**مالىنا** تەڭرىتىغى ، ئالتاي تېغى ، چۆچەك قاتارلىق جايلاردا تاغ باغرىلىرىدا ۋە جىلغىلاردا ياۋا ھالەتتە ئۆسىدۇ . مېۋىسى يېرىم شار شەكىللىك ، رەڭگى قىزىل ياكى بىنەپشە قىزىك رەڭدە بولۇپ ، پىششىقلاپ ئىشلەشكە ئالاھىدە ماس كېلىدۇ.

thumb|ئوراپ قاچىلانغان مالىنا (قىزىل)

### ھەققىدە
مالىنانىڭ ئېگىزلىكى 1 - 2 مېتىر كېلىدۇ ، شاخلىرى ئازراق ، تىكەنلىك يوپۇرمىقى پەيسىمان ، مۇرەككەپ يوپۇرماق ، ئۈچ كىچىك يوپۇرمىقى بار . يوپۇرماق گىرۋىكى ھەرە چىشسىمان ، يوپۇرماق يۈزىدە ئۇششاق قىسقا تۈكچىلىرى ، ئاستىدا ئاقۇچ قىسقا تۈكچىلىرى بار . 

مېۋىسى يېرىم شار شەكىللىك ، رەڭگى قىزىل ياكى بىنەپشە قىزىك رەڭدە بولۇپ ، پىششىقلاپ ئىشلەشكە ئالاھىدە ماس كېلىدۇ ، ئوزۇقلۇق قىممىتى يۇقىرى. 

مالىنا كۆپ كۈنگەي تاغ باغرىدا ، ئېرىق بويىدا ، جىلغا بويلىرى ، بوز يەر ۋە شالاڭ چاتقاللىق ئىچىدىكى نەم جايلاردا، دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى 200-2200 مېتىر ئېگىز بولغان جايلاردا ئۆسىدۇ. مالىنا يىلتىزىنىڭ تۈپلىنىش بىخ مايسا ھاسىل بولشى ئەتراپتىكى ھاياتلىق مۇھىتى سىستېمىسى بىلەن مۇناسىۋەتلىك، ناچار شارائىتقا چىداملىق ، ماسلىشىشچانلىقى كۈچلۈك، كۈنگەي جايلارنى ياقتۇردىغان ئۆسۈملۈككە تەۋە .

### قىممىتى
مالىنا چاتقال تىپىدىكى مېۋىلىك دەرەخ ، ئېكولوگىيىلىك ئىقتىساد تىپىدىكى سۇ - تۇپراقنى ساقلايدىغان چاتقال دەرەخ تۈرى بولۇپ ، ياۋروپا ، ئامېرىكىدىكى بەزى دۆلەتلەر ئاللىقاچان كەڭ دائىرىدە ئۆستۈرۈپ ھەمدە كەسىپلەشتۈرۈپ تەرەققىي قىلدۇرغان، جۇڭگو كىرگۈزۈپ بولغاندىن كېيىن تېز تەرەققىي قىلىپ، نۇرغۇن ئۆلكىلەر ۋە  ئاپتونوم رايونلار كەڭ كۆلەمدە تېرىلىدۇ . ئۇنىڭ ئوزۇقلۇق قىممىتى، دورىلىق قىممىتى بىلەن ئىستېمال قىممىتى ياخشى شۇڭا ئىقتىسادىي ئۈنۈمى بىر قەدەر ياخشى. 
thumb|مالىنا مېۋىسى دەرەخ ئۇچىدا
ئەتىرگۈل ئائىلىسىدىكى مالىنا ئۇرۇقدىشى ئۆسۈملۈك مالىنا يىلتىز ۋە يوپۇرمىقى دورا قىلىنىدۇ. كۈز پەسلىدە يىلتىز قومۇرۇپ ئېلۋېلىنىپ، يۇيۇپ، يالپاقلاپ ئاپتاپتا قۇرۇتقاندىن ئاپتاپتا قۇرۇتىلىدۇ. كۈر پەسلى يوپۇرمىقى يىغىۋېلىنىپ يۇيۇلۇپ ئۇششاق توغرالغاندىن كىيىن ئاپتاپتا قۇرۇتۇپ دورا قىلىپ ئىشلىتىلىدۇ. 
thumb|مالىنا تورتى
thumb|مالىنا
قان توختىتىش، يەلنى ھەيدەش، نەملىكنى قۇرۇتۇش، قان قۇسۇشنى توختىتىشقا ئىشلىتىلىدۇ، تەرىتىدىن قان كېلىش، ئۈچەي يەللىكى، تولغاق، رېماتىزملىق بوغۇم ئاغرىش، يىقىلىپ زەخىملىنىش، ھەيز قالايمىقانلىشىش، ئاق خۇن قالايمىقان بۇلۇش، ئىششىقنى ياندۇرۇش، زەھەر قايتۇرۇش، چىيقان ئىششىقنى قايتۇرۇش قاتارلىق رولى بار. 

### جۇغراپىيە
thumb|مالىنا پىشۇرۇقى
جۇڭگونىڭ شەرقىي شىمالى ، سىچۈەن ، گۇيجۇ ، گەنسۇ ، چىڭخەي، ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ، شىزاڭدىن باشقا قالغان ھەرقايسى ئۆلكىلەرگە تارقالغان . چاۋشيەن ،  ياپونىيە ، بىرما ، ۋېتنام  قاتارلىق دۆلەتلەردىمۇ ئۆسىدۇ. جۇڭگوخۇبېينىڭ غەربىي شىمالىدىكى تاغلىق رايون كۆپ مىقداردا ئۆستۈرۈلگەن. مالىنا ئاپتونۇم رايۇنىمىزنىڭ تەڭرىتىغى ، ئالتاي تېغى ، چۆچەك قاتارلىق جايلاردا تاغ باغرىلىرىدا ۋە جىلغىلاردا ياۋا ھالەتتە ئۆسىدۇ . 

### مەنبە

# ئىزدە قامۇسى
## مەنبەلەر

تۈر:ئۆسۈملۈك
پايسون

thumb|پايسون مىسال
پايسون (ئېنگىلىزچە: Python) ھازىر دۇنيادا ئەڭ مودا بۇلۋاتقان، شۇنداقلا ئەڭ قوللىنىشچان، ھەقىسز، ئۇچۇق مەنبەلىك پروگگىراما تىلى. پايسون ئاساسلىقى سان-سىفىر بىر تەرەپ قىلىش، سۈنئىي ئىدىراك، ۋە ماشىنىلىق ئۆگىنىش قاتارلىق ساھەلەردە كەڭ قوللىندۇ. بۇ يۇمشاق دىتال (يۇمتال) نى ئاساسلىقى پىروگىراممىرلار، ئاكادىمىكلار، ئىستودېنتلار ۋە باشقا كەسپتىكلەر مەسلەن سان-سىپىر ئانالىزچىسى ۋە ئەقلىي ئىقدرالىق ماشن ۋە ئادەمسىز ئۇچقۇ ياسايدىغانلار ئىشلىتىدۇ. بۇ يۇمتالنى ئۆگىنىش بىر قەدەر ئاسان. 

thumb|پايسون بەرپاچىسى گايدو ۋان روسسۇم



## مەنبەلەر
ئار (پىروگرامما تىلى)

thumb|ئار بىلەن ھاسىل بولغان خىستوگرام
ئار (باشقىچە ئاتىلىشى: ر؛ ئېنگلىزچە: R؛) كومپىيوتىر ساھەسىدە كۆپ ئىشلىتىدىغان ئىستاستىكىلىق يۇمتال. پايسون ۋە ئار ماشىنىلىق ئۆگىنىش، سۈنئىي ئىدىراك ساھەسىدە كۆپ قوللىنىدىغان ئاساسلىق يۇمتال. ئار بىر ھەقسىز، ئوچۇق-مەنبەلىك، ھەممە كىشى تۆھپە قوشالايدىغان يۇمتال. 

## مەنبەلەر
يىپەك يولى ساداسى

يىپەك يولى ساداسى شىنجاڭ تېلېۋىزىيە ئىستانسىسى بىلەن شىنجاڭ بۇغرا مەدەنىيەت تارقىتىش چەكلىك شېركىتى بىرلىشىپ ئۆتكۈزگەن چوڭ تىپتىكى سەنئەت پروگراممىسى. دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىن كەلگەن ماھىرلار (تاللاش باسقۇچىدىن ئۆتكەندىن كېيىن) بىر قانچە باسقۇچلۇق مۇسابىقدىن كېيىن ئەڭ ئاخىرقى چىمپىيونلۇقنى تاللىشىدۇ. چىمىپىيونلىغان ماشىنا، ئۆي قاتارلىق مۇكاپاتلار بېرىلىدۇ. 

بۇ تېلۋىزىيە پىروگرامىسى ئۇيغۇر سەنئەت ھاياتىدىكى چوڭ بىر بۇرلۇشتۇر. ئابدۇللا ئابدۇرىھىم قاتارلىق ئەل سۆيگەن، ئەلنى سۆيگەن ئۇستازلار بۇ مۇسابىقىغە يىتەكچى ئوقۇتقۇچى بولىدۇ. 

يىپەك يولى ساداسى پراوگراممىسى 2014-يىلىدىن باشلاپ قويۇلغان بولۇپ، 2017-يىلىغىچە جەمئىي ئۈچ قارار ئۆتكۈزۈلگەن.
2020-يىلى تۆتىنچى قارار يىپەك يولى ساداسى پراوگراممىسى ئۆتكۈزۈلۈشكە باشلىغان.
## 1-قارار
## 2-قارار
3-قارار يىپەك يولى ساداسىنىڭ چىمپىيونى كامىل جېلىل.
## 3-قارار
3-قارار يىپەك يولى ساداسىنىڭ چىمپىيونى زۇلپىقار مۇھەممەد.
## 4-قارار
4-قارار سەدەف يىپەك يولى ساداسى 2020-يىلى قويۇلىشقا باشلىغان بولۇپ، پۈتۈن رايوندىن 100 كىشى تاللاپ چىقىلىپ قاتناشتۇرۇلغان.
### باھالىغۇچى ئۇستازلار
*ئابدۇللاھ ئابدۇرېھىم- ئالاھىدە ئۇستاز
*تاشمۇھەممەد باتۇر-ئايلىن ئاز گۇرۇپپىسى
*مۆمىنجان ئابلىكىم-ئەلنۇرى گۇرۇپپىسى
*ئايگۈل غۇلام-قايدۇ گۇرۇپپىسى
*مەۋلان مەمتىمىن-تارتۇق گۇرۇپپىسى
### مۇسابىقە ئەھۋالى
*2021-يىلى 5-ئاينىڭ 8-كۈنى ئۆتكۈزۈلگەن 27-سان ھەل قىلغۇچ مۇسابىقىدە ئابدۇغېنى ياسىن ئەپەندىم 4-قارار يىپەك يولى ساداسىنىڭ چىمپيونى بولغان.
*2-بولغىنى يارمۇھەممەد مەمەت.
*3-بولغىنى ئىزھار مۇختەر.

## 5-قارار
تاجىدارلىقىنى شىنجاڭ پەرىدېئو سودا چەكلىك شىركىتى ئۈستىگە ئالغان 5-قارار سەدەف پەرىدېئو (PERIDEO) يىپەك يولى ساداسى 2021-يىلى ئاۋغۇست ئېيىدا قويۇلىشقا باشلىغان.
### باھالىغۇچى ئۇستازلار
*ئابدۇللاھ ئابدۇرېھىم- ئالاھىدە ئۇستاز
*ئابلەت ئابلىكىم-تاشقىن گۇرۇپپىسى
*ئايشىگۈل مۇھەممەد-
*ئايگۈل غۇلام-قايدۇ گۇرۇپپىسى
*مەۋلان مەمتىمىن-تارتۇق گۇرۇپپىسى
### مۇسابىقە ئەھۋالى

## باشقىلار

## سىرتقى ئۇلانمىلار
## مەنبەلەر
شىنجاڭ تالانت سەھنىسى

شىنجاڭ تالانت سەھنىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونىدا تۇنجى بولۇپ يولغا قويۇلغان«شىنجاڭ تېلېۋىزىيە ئىستانىسى» بىلەن «شىنجاڭ دولان ئوقەتچىلىك چەكلىك شىركىتى» بىرلىشىپ ئۇيۇشتۇرغان تالانتىنى نامايان قىلدىغان ئاممىۋى پروگرامما.  بۇ پىروگىراممىنىڭ باھالىغۇچىلىرى ئابدۇكېرىم ئابلىز، خەيىرگۈل ھەسەن (ئايپاتەم) قاتارلىقلار. 

## مەنبەلەر
سۇلۇ

**سۇلۇ**(ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Sulu) بولسا باشاقلىقلار ئائىلىسىدىكى بىر ياكى ئىككى يىللىق، سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك. يوپۇرمىقى ئىنچىكە، ئۇزۇن ھەم ئۇچلۇق؛ گۈلى يېشىل كېلىدۇ. كىچىك باشاقلىرىنىڭ ئۇزۇن قىلتىرىقچىلىرى بولىدۇ. دېنىنى يېگىلى ياكى يەم-خەشەك قىلغىلى بولىدۇ. شۇ خىل ئۆسۈملۈكنىڭ دېنىمۇ سۇلۇ دەپ ئاتىلىدۇ.
## تۈرى

## ماتېرىيالى

## دەرىجىسى

## باشقىلار
ئامبۇر،ئەتۋىركە،كۇلۇچ،بولقا،ھەرە،ئۈشكە
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانما
## مەنبەلەر

تۈر:ئۆسۈملۈك
پودكەست

thumb|بىر-كىشلىك ئۈنتارات.
پودكەست (ياكى پودكاست؛ ئۇيغۇرچە ئۆزلەشتۈرلۈشى: ئۈنتارات ياكى ئۈن تارات، ئېنگلىزچە: Podcast) رەقەملىك ئاۋاز ئارقىلىق ئوي پىكىر ياكى باشقا مۇلاھىزىلەرنى باشقىلار بىلەن ئورتاقلىشىش جەريانىنى كۆرستىدۇ. ھازىر تور دەۋىرگە كىرگەندىن بۇيان، نۇرغۇن يۇمتاللار كىشلەرنىڭ پودكەست (ئۈنتارات) ئېھتىياجىنى قاندۇرماقتا. سىز ئۈنتاراتنى بىر شەخسنىڭ شەخسى رادىيو ئىستانسىغا ياكى ئاۋازلىق ئەسەرلەرگە ئوخشاتسىڭىز بولىدۇ. مەخسۇس ئۈنتارات كەسپى بىلەن شۇغۇللىنىپ كىرىم قىلىغان كىشلەر ئۈنتاراتچى دەپ ئاتىلىدۇ. ھازىر كۆپ ئۇچىرايدىغان ئۈنتارات ئاممىۋى سۇپىسىدىن ئالما ئۈنتارات، باز سىپىروت ئۈنتارات ۋە باشقىلار بار. ئۈنتاراتنىڭ كۆپ خىل شەكىللىرى بار، مەسىلەن ، شۇ دەقىقىدە ئۈنتارات، فىلىملىق ئۈنتارات، ئەدەبىي ئەسەر ئۈنتارات ۋە يۇقىرى سەۋىيەلىك ئۈنتارات قاتارلىقلار بار.

## مەنبەلەر
مىئۇرا ھارۇما

thumb|مىئۇرا 2019-يىلى 8-ئايدىكى توپ مەستانىلىرى يىغىنىدا
مىئۇرا ھارۇما  (1990-يىل 5-ئاپرېلدىن 2020-يىلى 7-ئاينىڭ 18-كۈنىگىچە),    , بىر ياپونىيە ئارتىس, تۇغۇلغان Tsuchiura شەھىرى, ئىباراكى ئوبلاستى , بىر كوپىراتىپى بىلەن мәшғул қилмақ . 

## پايدىلانما
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تېسىلا

thumb|تېىسلا كىمخاپتونلۇق ماشىنىسنىڭ تۇنجى ئىلان قىلىنغان ھالىتى
thumb|ئەلون ماسىك (ئېلون ماسىك)
تېسىلا شىركىتى (ئېنگلىزچە؛ Tesla, Inc) ئامېرىكدىكى داڭلىق كارخانىچى ئەلون ماسىك قۇرغان يېڭى ئېنىرگىيىلىك ماشىنا ئىشلەپچىقىرىش شىركىتى.  تېسىلا شىركىتى سۈنئى ئىدىراكلىق ماشىنا ئىشلەپىچىقىرىش ساھەسىدىكى باشلامچى ۋە بايراقدار كارخانا. ئەلون ماسىك (ئېلون ماسىكا) يەنە ئالەم قاتنىشى ئىشلىرغا مەبلەغ سالغان بولۇپ، ئۇنىڭ شىركىتى دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ خۇسۇسى ئىگىلىكىدىكى ئالەم قاتنشى لايىھەلەش، ياساش،ۋە توشۇش شىركىتى. 

thumb|تېسىلا ئاپتوماتىك ئىشچىىسى
thumb|تېسىلا ماشىنىلىرى، باھاسى، ۋە ئىشلەپچىقىرىش
thumb|تېسىلا مودېل ئەكىس ئالامەت زەرەتلەش ئۈسكۈنىسى

## مەنبەلەر
ناسا

thumb|ناسا تۇغ
thumb|ئاپوللونىڭ ئايغا قونۇش سۈرئىتى
ناسا، تۇلۇق نامى ئامېرىكا ئاۋىئاتسىيە ۋە ئالەم بوشلۇقى ئىدارىسى (ئېنگلىزچە: National Aeronautics and Space Administration، قىسقارتىلىپ NASA دېيىلىدۇ) ئامېرىكا فېدىراتسىيە ھۆكۈمۈتىنىڭ پۇقراۋى ئالەم قاتنىشى ۋە ئاۋىىئاتسىيە ئىشلىرىغا مەسئۇل بىر بۈلۈمى. 

thumb|ناسا ئالەم كېمىسى سېلىشتۇرمىسى
تيەنۋېن 1-نومۇر

thumb|تيەنۋېن1-نومۇرنىڭ قويۇپ بېرلىشى كۆرۈنۈشى

2020-يىلى 23-ئىيۇل سائەت 12دىن 41 مىنۇت ئۆتكەندە، ئېلىمىز جۇڭگو ۋېنچاڭ ئالەم قاتنىشى قويۇپ بېرىش مەيدانىدا ئۇزۇن سەپەر 5-نومۇرلۇق يىراقتىن سېزەر 4-نومۇرلۇق توشۇغۇچى راكېتا ئارقىلىق، تۇنجى مارسنى تەكشۈرۈش ۋەزىپىسىنى ئورۇنداش «تيەنۋېن 1- نومۇر» ناملىق تەكشۈرۈش ئۈسكۈنىسىنى مۇۋەپپەقىيەتلىك قويۇپ بەرگەن. راكېتا 2000 سېكۇنتتىن ئارتۇق ئۇچقاندىن كېيىن، تەكشۈرۈش ئۈسكۈنىسىنى بەلگىلەنگەن ئوربىتىغا مۇۋەپپەقىيەتلىك كىرگۈزۈپ، ئېلىمىز ئۆز ئالدىغا سەييارە تەكشۈرۈشنى قانات يايدۇرۇشنىڭ تۇنجى قەدىمىنى باسقان. «تيەنۋېن 1-نومۇر» ناملىق تەكشۈرۈش ئۈسكۈنىسى يەرشارىدىن مارسقا يۆتكىلىش ئوربىتىسىدا 7 ئاي ئۇچقاندىن كېيىن مارس ئەتراپىغا يېتىپ بېرىپ، «تورمۇزلاش» ئارقىلىق مارس تەرىپىدىن تۇتۇۋېلىنىپ، مارسنى ئايلىنىش ئوربىتىسىغا كىرىدىكەن ھەمدە پۇرسەت تېپىپ قونۇش، كۆزىتىش قاتارلىق ۋەزىپىلەرنى قانات يايدۇرۇپ، مارسنى ئىلمىي تەكشۈرىدىكەن.
thumb|تيەنۋېن  1-نومۇرنىڭ ئايلىنىش ئوربىتىسى
thumb|تيەنۋېن 1-نىڭ مارىسقا قونىدىغان ئورۇن خەرىتىسى
تۇنجى قېتىملىق مارسنى تەكشۈرۈش ۋەزىپىسى 2016-يىلى 1-ئايدا پارتىيە مەركىزىي كومىتېتى، گوۋۇيۈەننىڭ تەستىقلىشى بىلەن تۈر قىلىپ تۇرغۇزۇلغان، دۆلەت ئالەم قاتنىشى ئىدارىسى تەشكىللەپ يولغا قويغان بولۇپ، كونكرېت قىلىپ قۇرۇلۇش ئومۇمىي گەۋدىسى ۋە تەكشۈرۈش ئۈسكۈنىسى، توشۇغۇچى راكېتا، قويۇپ بېرىش مەيدانى، ئۆلچەش-تىزگىنلەش، يەر يۈزىدە قوللىنىش قاتارلىق بەش چوڭ سىستېمىدىن تەركىب تاپقان.
## مەنبەلەر
جۇڭگو دۆلەتلىك تاشيولى 101

جۇڭگو دۆلەتلىك تاشيولى 101 بېيجىڭنى لياۋنىڭ شېنياڭغا تۇتاشتۇرىدىغان ئاساسلىق غول لىنىيىسى. بېيجىڭدا بېيجىڭنىڭ مەركىزىنى شۈنيى رايونى بىلەن مىيۇن رايونىغا تۇتىشىدىغان جىڭشۈن يولى ياكى جىڭمى يولى دەپ ئاتالغان ، گەرچە ئەمەلىي يول بۇ ئىككى جايدىن ھالقىپ كەتكەن.

ئۇ بېيجىڭدىن دوڭجىمېندىن يولغا چىقىپ ، سەنيۇەنچياۋغا قاراپ يولغا چىقىپ ، ئايرودروم يۇقىرى سۈرئەتلىك تاشيولى بىلەن بېيگاۋغا قەدەر قاتنايدۇ ، ئاندىن جىڭچېڭ يۇقىرى سۈرئەتلىك تاشيولىغا يۆلىنىپ شىمالغا قاراپ ماڭىدۇ.

## ئاساسلىق ئۇلىنىش
ئەسكەرتىش: پەقەت مۇھىم شەھەر يوللىرى ، يۇقىرى سۈرئەتلىك تاشيول ۋە باشقا جۇڭگو دۆلەتلىك تاشيوللىرى (G دەرىجىسى) غا ئۇلانغان.
* 2-ئايلانما يول (بېيجىڭ): دوڭجىمېن كۆۋرۈكى
* 3-ئايلانما يول (بېيجىڭ): سەنيۈەن كۆۋرۈكى
* 4-ئايلانما يول (بېيجىڭ): سىيۈەن كۆۋرۈكى
* 5-ئايلانما يول (بېيجىڭ): ۋۇيۈەن كۆۋرۈكى
* 6-ئايلانما يول (بېيجىڭ): ليۇيۈەن كۆۋرۈكى
* جۇڭگو دۆلەت تاشيولى 111: خۇايروۋ بازىرىنىڭ جەنۇبى شەرقىي شىمالغا مۇستەقىل G101 يولىغا بۆلۈندى
* جۇڭگو دۆلەت تاشيولى 112: خوڭشىلى ، خېبېي
* جۇڭگو دۆلەتلىك تاشيولى 306: لياۋنىڭ لىڭيۈەن
* جىنچاۋ يۇقىرى سۈرئەتلىك تاشيولى: لياۋنىڭ چاۋياڭنىڭ غەربى
* جۇڭگو دۆلەتلىك تاشيولى 305: لياۋنىڭ بېيپياۋنىڭ غەربىي شىمالى ، لياۋنىڭ ۋە مايويىڭ
* جىنفۇ يۇقىرى سۈرئەتلىك تاشيولى: لياۋنىڭ ۋاڭفۇ
* جۇڭگو دۆلەتلىك تاشيولى 304: لياۋنىڭ جاڭۋۇ
* شېنياڭ يۇمىلاق شەھەر يۇقىرى سۈرئەتلىك تاشيولى: لياۋنىڭ شېنياڭنىڭ لايېرتون كۆۋرۈكى

## مەنبەلەر
چوقان ۋەلىخانوۋ

***چوقان ۋالىخانوۋ (مۇھەممەد قانافىيە) *** - ئېتنوگراف، دىپلومات، تارىخچى  ۋە ئالىم
thumb|چوقان ۋەلىخانوف ئۆزىنىڭ تەتقىقاتلىرى بىلەن روسىيە ئىمپېرىيەسى ئېتنوگرافلىرىغا  قەدىمكى ئوتتۇرا ئاسىيا خەلقلىرىنىڭ قەبىلىلەر ئارا مۇرەككەپ مۇناسىۋىتى ۋە مەدەنىيىتىنىڭ مۇھىملىقىنى تېخىمۇ ئېنىق كۆرسەتتى

- ۋەلىخانوۋنى رۇس ئىمپيرىيىسى ۋە تۈرك خەلقلەرىنىڭ ئارىسىدىكى مۇناسىۋەتلىرىنى  كۈچەيتكەن ئەڭ مۇھىم تارىخى كىشىلىرىنىڭ بىرى دەپ ھيسابلايدۇ*.*

پۈتۈن دۇنيادا تەتقىقاتچىلار ھازىرمۇ ئۇنىڭ ئۆمۈرى ۋە تارىخقا قوشقان تۆھپىلىرىنى ئىنتىزارلىق بىلەن تەتقىقات قىلىدۇ. 
alt=|thumb|ئون ئىككى ياشىدىكى چوقان ۋالىخانوۋ، 1847 يىلىدا تارتقان
بالىلىقى ۋە ئوتتۇرا يۈزدىن بيرىلگەن مىراسى

چوقان ۋەلىخانوۋ *1835-* يىلى نويابىر ئايى دۇنىياغا كەلگەن.

ھازىرقى قوستاناي دەپ ئاتالغان*
 
* ۋىلايەتتىكى قۇشبۇرۇن رايوندا تۇغۇلۇپ، قازاق مەدەنىيىتىنىڭ بايلىقىنى ئانىسىدىن ئۆگەنگەن*.* ئۇ كىچىكىدىن باشلاپ پارىس، ئەرەب، قىپچاق ۋە چاغاتاي تىللىرىنى ئۆگىنىپ چىققان*.* چوقان ۋەلىيخانوۋ * *بالىلىقىدا پۈتۈن ئوتتۇرا ئاسىيانى كۆرۈش ئارزۇسىنى ئەمەلگە ئاشۇردى*.*

ئون ئىككى ياشقا كىرگەندە رۇس ئىمپيرىيىسىنىڭ ئەڭ ئالىي ھەربي ئاكادەمىيىلىرىنىڭ بىرىگە كىرىپ، ئوفىتسېرلىق بولۇش ئوقۇشىنى باشلىدى*.*

ئاكادەمىيەنىڭ ئوفىتسيرلىرى ئۇنىڭ ئەقىللىقىنى بايقاپ،  كەلگۈسىدىكى قىلىدىغان نەتىجىلىرىگە دائىم ئۆزلىرىنىڭ ئىشەنچىنى بىلدۈرەتتى*.*

ئۇ رۇس يازغۇچىسى دوستويېۋسكىي بىلەن ييقىن دوستلار بولۇپ، ئۇنىڭغا چىدىغۇسىز ھالدا خەتلەر ييزىپ تۇراتتى*.*

thumb|ۋالىخانوۋ ۋە يېقىن دوستى فيودور دوستويېۋسكىي. بىر بىرى بىلەن دوستلىشىپ، ئىنتىزارلىق بىلەن خەت ئالماشتۇرۇپ تۇراتتى.
***قەشقەر ۋە ئالتەشەھەرگە بارغان سەپىرى***

*-1958-1959* يىللار ئارىلىقىدا ئۇنىڭ قەشقەرگە بېرىش پۇرسىتىگە ئېرىشتى*.* ئۇنى رۇس ئيمپېرىيىسى يېڭى ئىلىمي ھەم ئيتنوگرافىيەلىك تەكشۈرۈش ئۈچۈن ئەۋەتتى*.*

گەرچە چوقان ۋەلىخانوۋ  ھەربىي ۋەزىپە ئۆتەش ئۈچۈن قەشقەرگە قايتىشقا مەجبۇر بولغان بولسىمۇ، ئەمما ئۇ ھەربىي ئوفېتسىرلارنىڭ ۋەھشىيلىكى ۋە ۋەھشىيلىكىنى كۆرۈپ قەشقەردىكى خىزمىتىنى تاشلاش قارارىغا كەلدى.  

***ئۆلۈمى ۋە مىراسى***

چوقان ۋەلىخانوۋ* * ئۆمۈر بويىچە تۇبېركۇلوز بىلەن كېسەل ئىدى. ئۇ *1865-* يىلى شۇ كېسەل سەۋەبىدىن ئالەمدىن ئۆتتى*.*

ئۇ روس ئېتنوگراف ۋە تارىخچىلارنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيا خەلقلىرى ھەققىدە يازغان ئەسەرلەرنى ياخشى بىلگەچكە، ئۇنىڭ روسىيە ئىمپېرىيىسىنىڭ مىللەتچىلىكىنى تەنقىد قىلىشى ئوتتۇرا ئاسىيا خەلقلىرىنىڭ قىممەتلىك مەدەنىيەت ۋە تارىخى ئەھمىيىتىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشكە ياردەم بېرىدۇ.

روسىيەنىڭ داڭلىق شەرقشۇناس ، ئاكادېمىك ن. ۋېسېلوۋىسكىي (1848-1918) ئۇ توغرىسىدا مۇنداق يازغان: « قازاقىستان خانلىرىنىڭ ئەۋلادى ۋە شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا روسىيە ئارمىيىسىنىڭ ئوفىتسېرى چوكان چىڭگىسوۋىچ ۋەلىخانوۋ شەرق تەتقىقاتى ساھەسىدە بىر پارلاق مېتېئورىتقا ئوخشاش چاقنىدى. روسىيە شەرقشۇناسلىرى ئۇنىڭ تارىخقا قوشقان تۆھپىلىرىنى بىردەك ئېتىراپ قىلدى ۋە ئۇنىڭدىن تۈرك خەلقلىرىنىڭ تەقدىرى ھەققىدە زور ۋە مۇھىم تەكشۈرۈشلەرنى  كۈتتى، ئەمما چوكاننىڭ بالدۇر ئۆلۈپ كېتىشى بىزنى بۇ ئۈمىدلەردىن مەھرۇم قىلدى. ئوتتۇز يىللىق ھاياتىدا  ئۇ باشقىلار پۈتۈن ئۆمرىدە قىلالمايدىغان ئىشلارنى قىلدى ».
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئالېكساندر لۇكاشېنكو

thumb|ئالېكساندر لۇكاشېنكو ئەزەربەيجان جۇمھۇر رەئىسى ئىلھام ئەلى بىلەن بىللە ھۈرمەت قاراۋۇللىرنى كۆزدىن كەچۈرمەكتە.
ئالېكساندر لۇكاشېنكو (بېلۇرۇسچە:  Алякса́ндр Рыго́равіч Лукашэ́нка، ئوقۇلۇشى: [alʲaˈksand(a)r rɨˈɣɔravʲitʂ lukaˈʂɛnka]؛ رۇسچە: Алекса́ндр Григо́рьевич Лукаше́нко) بېلورۇسىيەنىڭ جۇمھۇر رەئىسى. ئۇ "ياۋۇرپادىكى ئەڭ ئاخىرقى دىكتاتور" دىگەن تەخەللۇس بىلەن ئاتىلىپ كەلمەكتە. 
ئالېكساندىر لۇكاشېنكوئالېكساندىر لۇكاشېنكو ئالېكساندىر لۇكاشېنكو

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
سالم الكتبي

**سالم الكتبي** ئەمىرلىكنىڭ سىياسىي ئانالىزچىسى، تەتقىقاتچىسى ۋە پىكىر يازغۇچىسى. ئەل كەتبىنىڭ دوكتورلۇق ئۇنۋانى بار. كاسابلانكادىكى حسن 2 ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئاممىۋى قانۇن ۋە سىياسىي پەنلەردە.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
گولمۇد – كورلا تۆمۈريولى

گولمۇد - كورلا تۆمۈريولى  ( ئېنگلىزچە: Golmud–Korla railway)شەرقتە چىڭخەي ئۆلكىسىنىڭ گولمۇدتىن باشلىنىپ، غەربتە ئاپتونوم رايونىمىزدىكى كورلىغا تۇتىشىدۇ، ئومۇمىي ئۇزۇنلۇقى 1213.95 كىلومېتىر كېلىدۇ، بۇنىڭ ئىچىدە شىنجاڭ چېگراسى ئىچىدىكى ئۇزۇنلۇقى 708 كىلومېتىر بولۇپ، غەربىي رايوندىكى مۇھىم تۆمۈريول تور غول لىنىيەسى ۋە شىنجاڭ تۆمۈريولى ئاساسىي گەۋدىسىنىڭ بىرى، «قۇملۇقتىكى يېڭى يىپەك يولى» دەپ تەرىپلىنىدۇ، لىنىيە قۇرۇلۇشىنىڭ ئۆلچىمى دۆلەت 1 - دەرىجىلىك ئېلېكتىرلەشكەن تاق لىنىيەلىك تۆمۈريول بولۇپ، پۈتۈن لىنىيەدە قاتناش باشلانغاندىن كېيىن، كورلىدىن گولمۇدقا بېرىش ئۈچۈن 12 سائەت ئەتراپىدىلا ۋاقىت كېتىدۇ.

گولمۇد - كورلا تۆمۈريولىنىڭ شىنجاڭ بۆلىكىدە جەمئىي 16 تونېل لايىھەلەنگەن، 15 تونېل ئالتۇنتاغ تىزمىسىغا جايلاشقان، بۇنىڭ ئىچىدە ئالتۇنتاغ تونېلىنىڭ ئومۇمىي ئۇزۇنلۇقى 13.195 كىلومېتىر بولۇپ، پۈتۈن لىنىيەدىكى بىرىنچى ئۇزۇن تونېل ھېسابلىنىدۇ، گولمۇد - كورلا تۆمۈريولىدىكى نۇقتىلىق تىزگىنلەش خاراكتېرلىك قۇرۇلۇش بولۇپ، تۆمۈريول قۇرۇلۇشىنىڭ ئەڭ ئاخىرقى ئىلگىرىلەش سۈرئىتىگە چېتىلىدۇ.

ئالتۇنتاغ تونېلى پۈتۈن لىنىيەدىكى بىردىنبىر بىرىنچى دەرىجىلىك ئالاھىدە ئۇزۇن خەتىرى يۇقىرى تونېل ئىكەن، تونېلنىڭ گېئولوگىيەلىك ئەھۋالى ئىنتايىن مۇرەككەپ بولۇپ، 11 ئۈزۈلمە بەلباغنى كېسىپ ئۆتىدىكەن، بۇنىڭ ئىچىدە توققۇز سۇلۇق رايون بولۇپ، تونېل ئىچىنىڭ سۇ چىقىش مىقدارى بىرقەدەر چوڭ، ئەڭ يۇقىرى بولغاندا كۈندىلىك سۇ چىقىش مىقدارى 27 مىڭ كۇب مېتىرغا يېتىدىكەن، بۇ ئون ئۆلچەملىك سۇ ئۈزۈش كۆلچىكىنىڭ سۇ ساقلاش مىقدارىغا باراۋەر ئىكەن. قۇرۇلۇش قىلغاندا يەنە كارسىت، كۆپمە جىنس، ئېگىزلىك كۈچىنىشى قاتارلىق ھەر خىل ناچار گېئولوگىيەلىك شارائىتلارنىڭ سىنىقىغا دۇچ كېلىدىكەن. بۇنىڭدىن باشقا، ئالتۇنتاغنىڭ قىش پەسلىدىكى تېمپېراتۇرىسى نۆلدىن تۆۋەن 30 نەچچە سېلسىيە گىرادۇسقا يېتىدىكەن، ھاۋا شالاڭ بولغاچقا، ئوكسىگېن يېتىشمەي ئادەم كۈچى ئۈنۈمى ％30تىن كۆپرەك تۆۋەنلەيدىكەن، ماشىنا ئۈنۈمى ％40تىن كۆپرەك تۆۋەنلەيدىكەن.

### ئەھمىيىتى
ئالتۇنتاغ تونېلىنىڭ تۇتاشتۇرۇلۇشىغا ئەگىشىپ، گولمۇد - كورلا تۆمۈريولى قۇرۇلۇشى قەدىمى يەنىمۇ تېزلىتىلدى، مۆلچەرلىنىشىچە كېلەر يىلى پۈتۈن لىنىيەدە قاتناش باشلىنىپ تىجارەتكە كىرىشتۈرۈلىدىكەن. شۇ چاغدا، شىنجاڭدا لەنجوۋ - شىنجاڭ تۆمۈريولى ۋە لەنجوۋ - شىنجاڭ يۇقىرى سۈرئەتلىك تۆمۈريولىنى ئاساسىي لىنىيە قىلغان، ئېجىنادىن قومۇلغىچە بولغان تۆمۈريولنى شىمالىي يول، گولمۇد - كورلا تۆمۈريولىنى جەنۇبىي يول قىلغان «بىر ئاساس، ئىككى قوشۇمچە» ئەندىزىسى شەكىللىنىپ، شەرق بىلەن بىرلىشىش ئىقتىدارى يەنىمۇ كۈچىيىدۇ.
## مەنبەلەر
باليرمو FC

## چېمپىيونلۇق نەتىجىسى

## مەنبەلەر

تۈر: ئىتالىيەدىكى كوماندىلار
تۈر: پۇتبول
ۋېلىكو تارنوۋو

Veliko Tarnovo bolsa Bulghariye dikibixahar 2009 nopus bar, Sofiyening 72,043 nopusibar, 849 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 43.42°, xariki uzunluk 25°01.


Tsarevets zvuk i svetlina.jpg|
Bulgaria Bulgaria-0893 - Trapezitsa (7433398084).jpg|
Die Gartenlaube (1885) b 725.jpg|1885
Veliko Tarnovo Cathedral 4.jpg|
Memorial_Veliko-Tarnovo.jpg|
Rail Station Trapezitsa,Veliko Tarnovo.jpg|
University of Veliko Tarnovo,Rectorate.JPG|
Constituent Assembly of Bulgaria.jpg|
20140621 Veliko Tarnovo 077.jpg|
Veliko Tarnovo Panorama,06-2014.JPG|
New part of Veliko Tarnovo,2015.JPG|
Stefan Cherkezov,hospital Veliko Tarnovo.jpg|

## مەنبەلەر
يالپۇز

**يالپۇز**(ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Yalpuz) بولسا يالپۇز بولسا كالپۇكسىمان گۈللۈكلەر ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك يالپۇز بولۇپ ، بۇ ئۆسۈملۈكنىڭ پۈتۈن چۆپى « پۇدىنە » نامىدا دورىغا ئىشلىتىلىدۇ . مەملىكىتىمىزنىڭ كۆپلىگەن جايلىرىدىن، شىنجاڭدىن، ياۋروپا، شىمالىي ئامېرىكا ئاۋستىرالىيە، ياپونىيىدىن چىقىدۇ.

تەبىئىتى :ئۈچىنچى دەرىجىدە قۇرۇق ئىسسىق

باشقا نامى :فۇدىنەج (ئە)، بۇدىنە(پ)، پۇدىنە(ئو)
## خۇسۇسىيتى
ھەزىمنى ياخشىلاش، يەل تارقىتىش ، سۈيدۈك ھەيدەش ، ئاغرىق توختىتىش، چىرىشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ، زەھەر قايتۇرۇش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە.

خاس تەسىرىمېۋە سۇلىرى ، سىركەنجىۋىل ، كەتىرا

ئاغرىق پەسەيىتكۈچ دورىلار.

فارماكولوگىيلىك تەسىرى
مىنتول باش ئاغرىقى ۋە نېرۋا ئاغرىقىنى  توختىتىدۇ،بۇتېرىگەئىشلىتىلسە،ئاۋۋال سوغۇق سېزىم بېرىدۇ ، كېيىن كۆيگەندەك سېزىم بېرىدۇ ، ئىسپىرىتلىق ئېرىتمىسى چىرىشكە قارشى تۇرىدۇ.

فارماكولوگىيلىك تەسىرى
مىنتول باش ئاغرىقى ۋە نېرۋا ئاغرىقىنى  توختىتىدۇ،بۇتېرىگەئىشلىتىلسە،ئاۋۋال سوغۇق سېزىم بېرىدۇ ، كېيىن كۆيگەندەك سېزىم بېرىدۇ ، ئىسپىرىتلىق ئېرىتمىسى چىرىشكە قارشى تۇرىدۇ.
## ئىشلىتىش ئۇسۇلى
1. يالپۇزنى داۋاملىق يەپ بەرسە ، ھەزىمنى ياخشىلايدۇ ، يۇقۇملۇق ئىچى سۈرۈش تارقىلىشنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ .

2. 10 گرام يالپۇزنى سىركە بىلەن ئېزىپ يۈزىگە چاپسا ، يۈزدىكى داغنى ئالىدۇ .

3. 7 گرام يالپۇزنى سىركە بىلەن ئېزىپ سۈركىسە ، مۈشۈك چىشلىگەن ، چايان قاتارلىق ھاشاراتلار چاققان يەرلەرنىڭ ئاغرىقىنى توختىتىدۇ .

4. 10 گرام يالپۇزنىڭ يوپۇرمىقىنى سىقىپ سۈيىنى تېمىتسا ، بۇرۇن ، قۇلاق ۋە باشقا ئەزاغا چۈشكەن قۇرتنى يوقىتىدۇ ھەم قۇلاقنىڭ ئېغىرلىقىنى يوق قىلىدۇ .

5. يەتتە گرام يالپۇز يوپۇرمىقىنىڭ سۈيىنى ئەرىقى گۇلاب بىلەن قوشۇپ ئىچسە يەلتاشمىغا پايدا قىلىدۇ ياكى قاينىتىپ سۈيىنى ئىچسە ، نەپەس قىيىنلىشىش ، غەيرىي تەبىئي بەلغەم ۋە سەۋدا خىلىتىدىن بولغان قىزىتمىلارغا پايدا قىلىدۇ .

6. 10 گرام يالپۇز ئۇسارسىنى ياكى ئۆزىنى ھەسەل بىلەن قوشۇپ ئىچسە ، ھەيزنى راۋانلاشتۇرىدۇ ھەم سېرىقئەتنىڭ يىرتىلىشىغىمۇ پايدا قىلدۇ .

7. بەش گرام يالپۇز سۈيىنى ئانار شەربىتى بىلەن قوشۇپ ئىچسە كۆڭۈل ئېلىشىش ۋە قوسۇشقا پايدا قىلىدۇ .

8. يالپۇز يوپۇرمىقىنى داكىغا ئوراپ پەرجىگە ھومۇل قىلسا ، ھەيزنى راۋانلاشتۇرىدۇ .

9. 10 گرام يالپۇزنى شاراپ بىلەن پىشۇرۇپ چاپسا ، قارا داغنى ئالىدۇ ، توققۇز كۆز ئاغرىقى ئۈچۈن پايدا قىلىدۇ .

10. يالپۇزنى ئېزىپ خېمىر قىلىپ زەھەرلىك ھاشارات چاققان يەرگە چاپسا ، زەھەرنى تارتىپ ئالىدۇ .

11. يالپۇزنى يۇمشاق ئېزىپ قۇرتلاپ كەتكەن ئورۇنغا قويسا، قۇرتلارنى ئۆلتۈرىدۇ .

12. يالپۇزدىن ئەرەق تارتىپ ئىچىپ بەرسە ، ئىشتىھانى ئاچىدۇ ، ھەزىمنى ياخشىلايدۇ.
## كېسەللىك مىسالى
ئاشقازان ئاجىزلىقى ، ئىشتىھاسىزلىق ، قۇسۇش ، كۆڭۈل ئېلىشىش ، يۇقۇملۇق ئىچى سۈرۈش ، ئىسھال قاتارلىقلارغا ئىشلىتىلىشتىن باشقا ، يەنە يۈزدىكى سەپكۈنلەرنى يوقىتىش ، مۈشۈك ، چايان قاتارلىق ھاشاراتلار چاققان يەرلەرنىڭ ئاغرىقىنى توختىتىش ئۈچۈنمۇ ئىشلىتىلىدۇ . ئۇندىن باشقا يەلتاشما ، بۇرۇن ، قۇلاق ۋە باشقا ئەزالاردا پەيدا بولغان قۇرتنى ئۆلتۈرۈش ئۈچۈنمۇ ئىشلىتىلىدۇ .

كېلىش مەنبەبسى (ئەسەر)

ئۇيغۇر تېبابىتى خام دورىلار ئىلمى2 توم(سىناق نۇسخا) شىنجاڭ تېببىي ئۇنىۋېرسىتېتى.
## باشقىلار
زەنجىۋىل
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانما
## مەنبەلەر

تۈر:ئۆسۈملۈك
ۋاڭ مىڭشەن

ۋاڭ مىڭشەن (ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 王明山، پىنيىن: Wang mingshan ) گەنسۇ ئۆلكىسى ۋۇۋېي شەھىرىدىن بولۇپ، 1986-يىلى شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتى فىزىكا فاكۇلتېتىنىڭ سىمسىز تېلېگراف كەسپىنى پۈتتۈرۈپ، ئەينى چاغدىكى ئىلى ۋىلايەتلىك جامائەت خەۋپسىزلىكى باشقارمىسىنىڭ رازۋېدكا خىزمىتىگە تەقسىم قىلىنغان، شۇندىن باشلاپ ئىلىنىڭ جامائەت خەۋپسىزلىكى سېپىدە 23 يىل ئىشلىگەن. 2009-يىل 12-ئايدا، ۋاڭ مىڭشەن ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستلىق پارتكوم دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى (مۇئاۋىن نازىر دەرىجىلىك)، جامائەت خەۋپسىزلىكى ئىدارىسىنىڭ پارتكوم شۇجىسى، ئىدارە باشلىقى ۋەزىپىسىدىن ئۆستۈرۈلۈپ، ئاپتونوم رايون مەركىزىي شەھىرى ئۈرۈمچىنىڭ شەھەرلىك پارتكوم دائىمىي كومىتېتى ئەزاسى (نازىر دەرىجىلىك)، جامائەت خەۋپسىزلىكى ئىدارىسىنىڭ پارتكوم شۇجىسى، ئىدارە باشلىقىلىق ۋەزىپىسىگە تەيىنلەنگەن، كېيىن ئۈرۈمچى شەھەرلىك پارتكومىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، سىياسىي قانۇن كومىتېتىنىڭ شۇجىسى ۋەزىپىسىگە تەيىنلەنگەن.

2015-يىل 11-ئايدا، ۋاڭ مىڭشەن شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتكومنىڭ مۇئاۋىن باش كاتىپى، سىياسىي قانۇن كومىتېتىنىڭ دائىمىي مۇئاۋىن شۇجىسىلىق ۋەزىپىسىگە تەيىنلەنگەن. 2017-يىل 2-ئايدا، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق جامائەت خەۋپسىزلىكى نازارىتى پارتكومىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، نازىرى، باش تەپتىشى ۋەزىپىسىنى ئۈستىگە ئالغان. 2018-يىل 1-ئايدا، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، ئاپتونوم رايونلۇق جامائەت خەۋپسىزلىكى نازارىتىنىڭ پارتكوم مۇئاۋىن شۇجىسى، نازىرى، باش تەپتىشى ۋەزىپىسىگە ئۆستۈرۈلگەن. 2019-يىل 4-ئايدىن ھازىرغىچە، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، ئاپتونوم رايونلۇق پارتكومنىڭ سىياسىي قانۇن كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، ئاپتونوم رايونلۇق جامائەت خەۋپسىزلىكى نازارىتىنىڭ پارتكوم شۇجىسى، نازىرى، باش تەپتىش ۋەزىپىسىنى ئۈستىگە ئېلىپ كەلگەن.

2020-يىلى سېنتەبىردە، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، ئاپتونوم رايونلۇق جامائەت خەۋپسىزلىكى نازارىتىنىڭ پارتكوم شۇجىسى، نازىرى، باش تەپتىشىلىق ۋەزىپىسىنى ئۈستىگە ئالغان ۋاڭ مىڭشەن شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتكوم دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى بولغان.
## مەنبەلەر
خەتباسقۇ (پىرىنتىر)

خەتباسقۇ ئادەتتە ئېلىكترونلۇق ھۆججەتلەرنى كومپيۇتېردا ياكى باشقا ئېلىتىرونلۇق ئۈسكۈنىلەردە قەغەز يۈزىگە ئۇرۇپ چىقىرىش ئۈسكىنىسنى كۆرسىتىدۇ. خەتباسقۇنى ئادەتتىكى باشقا ئاتىلىشى پىرىنتىر. 
thumb|كىچىك تىپىلىق خەتباسقۇ.
thumb|لازىىر نۇرلۇق خەتباسقۇ
## مەنبەلەر
ئايتوقاچ

thumb|خەنزۇلىنىڭ ئەنئەنۋى يىمەكلىكلىرىدىن بىرى-ئايتوقاچ (ئاي توقاچ)
thumb|ئايتوقاچنىڭ ئىچىگە ھەممە نەرسىلەرنى ئارلاشتۇرۇشقا بۇلىدۇ.
ئايتوقاچ (باشقىچە يېزىلىشى: ئاي توقاچ, Ay toqach ؛ ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 月饼؛ ئېنگلىزچە: Mooncake) خەنزۇلىنىڭ تاۋۇز چاغىنىنى تەبرىكلىگەندە يەيدىغان ئاي شەكىللىك، ھەرخىل نەرسلەر ئارلاشتۇرۇلغان توقاچقا ئوخشايدىغان يىمەكلىك.
## مەنبەلەر
تاۋۇز چاغىنى

[thumb|[سىنگاپور|سىڭگاپوردىكى خەنزۇلا كوچىسىدا، تاۇز چاغىنىنى تەبرىكلىمەكتە. ]]
thumb|تاۋۇز چاغىنىدا يەيدىغان ئايتوقاچ
thumb|تاۋۇز چاغىنى، ئەجدىرھا ئۇسۇلى
**تاۋۇز چاغىنى** (باشقىچە ئاتىلىشى: جوڭچىيۇ بايرىمى، ئايتوقاچ بايرىمى؛ ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 中秋节؛ ئېنگلىزچە: Mid-Autumn Festival) خەنزۇلىنىڭ ھەر يىلى كۈزلۈك تاۋۇز پىشقى ۋاقتىدا ئۆتكۈزۈلدىغان، ئاي تولۇن بولغان كېچىسى ئايغا قاراپ يىراقتىكى دوس-بۇرادەرلىنى ئەسلىگەچ، غەزەل ئۇقۇپ ئايتوقاچ يەيدىغان بىر ئەنئەنىۋى بايرام.
## مەنبەلەر
مويەن (نوبېل ئەدەبىيات مۇكاپاتى ساھىبى)

thumb|مويەن
مويەن (ئەسلى ئىسمى: 管谟业، Guan Moye، گۇەن مو يې، مويەن ئۇنىڭ تەخەللۇسى بۇلۇپ ئارتۇق سۆزلىمە دىگەن مەندە؛ ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 莫言؛ ئېنگلىزچە: Mo Yan) جوڭگو تارىخىدا تۇنجى بۇلۇپ نوبېل ئەدەبىيات مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن زات.

## مەنبەلەر

تۈر:نوبىل مۇكاپاتى
ئالەملىك تارتىش كۈچى

[thumb|ئالەملىك تارتىش كۈچى نۆل بولغان ۋاقىتتا (فىزىكا ئالىمى سىتىۋېىن [ستىفېن ۋىليام خاۋكىڭ|خوۋكڭ)]]
ئالەملىك تارتىش كۈچى (ئېنگىلىزچە: Gravity؛ ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 万有引力) ئاتاقلىق فىزىكا ئالىمى نىيۇتون تەرىپىدىن ئالمىنىڭ دەرەختىن يەرگە چۈشىش قانۇنيىتىگە ئاساسەن بايقىغان بىر خىل فىزىكىلىق كۈچ. ئالەملىك تارتىش كۈچى ئالامدىكى ھەرقانداق بىر جىسىمدا بۇلىدىغان بىر خىل كۈچ بۇلۇپ، ئۇ جىسىمنىڭ ماسىسىسى ۋە ئىككى جىسىم ئوتتۇرىسىدىكى ئارلىق بىلەن مۇناسىۋەتلىك.
## مەنبەلەر
14- ئۆكتەبىر

**14 - ئۆكتەبىر / 14 - ئوغۇز**، مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە بىر يىلنىڭ 287 - (كەبىسە يىلىدا 288 - ) كۈنىدۇر. يىل ئاخىرىغا قەدەر يەنە 78 كۈن باردۇر.

## مۇھىم ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## دەم ئېلىش كۈنلىرى

## مەنبە
چېن يەنشياڭ

**چېن يەنشياڭ** (خەنچە: 陳彥祥 *Chén Yànxiáng* يىل: 1394―1412) تېگى خىتاي سودىگەر، ئېھتىمال جاۋا ئارىلىدا ياشىغان بولۇشى مۇمكىن. ئۇ 1394 - يىلىدىن 1412 - يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا چاۋشىيەن خانلىقى ۋە ياپونىيەنىڭ مۇروماچىنى زىيارەت قىلغان. ئۇنىڭ ھاياتىغا دائىر بىردىنبىر مەنبە كورېيە «جوسېئون ھەقىقىي خاتىرىلىرى»دۇر. بۇنىڭدىن «ئالاھىدە رەڭدار كەسىپ»نى كۆرگىلى بولىدۇ [1].

چېن يەنشياڭ تۇنجى قېتىم 1394 - يىلدىكى «ھەقىقىي خاتىرىلەر»دە قەيت قىلىنغان، ئەينى ۋاقىتتا ئۇ تايلاندنىڭ ئايۇتتايا خانلىقىدىكى جۇڭگولۇق سودىگەر بىلەن بىللە چاۋشىيەن خانلىقى ئاسترونومىيە ئىدارىسىگە ئەۋەتىلگەن. مەلۇم ۋاقىت ئۆتۈپ ئۇ كورېيەدىن ئايرىلغان. ئۇ 1406 - يىلى ئاجايىب قۇشلار، قارامۇرچ ۋە شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيادىكى باشقا ماللار بىلەن كورېيەگە قايتىپ كېلىپ،  - ھېچقانداق گۇۋاھنامىسى يوق ھالدا- ئۆزىنى جاۋا پادىشاھىنىڭ باش ئەلچىسى دەپ تونۇشتۇرغان. چېن يەنشياڭ، چاۋشيەن دېڭىز قىرغاقلىرى سىرتىدا، ياپونىيە دېڭىز قاراقچىلىرىنىڭ ھۇجۇمىغا ئۇچرىغان بولۇشى مۇمكىن، ئېھتىمال تۇشىما ئارىلىنىڭ داميوسى شوغۇن ئاشىكاگا يوشىموچى تەرىپىدىن تۇتقۇن قىلىنىپ، پۈتۈن يۈكلىرىنى يوقىتىپ قويغان. ئۇ ئاخىرىدا چاۋشيەن پادىشاھى تەيجوڭ ۋە «ياپونىيە پادىشاھى» تەرىپىدىن كۈتۈۋېلىنغان كېيىن جاۋا ئارىلىغا قايتقان. چېن يەنشياڭ، 1411 - يىلى ياپونىيەگە جاۋان سارىيى بەرگەن يۇقىرى دەرىجىلىك رەسمىي ئۇنۋان بىلەن قايتا كەلگەن. ئۇ نەۋرىسىنى چاۋشيەن ئوردىسىغا سوۋغات بېرىشكە ئەۋەتىپ، ئۆزى ئەينى ۋاقىتتىكى ياپونىيەنىڭ پايتەختى كىيوتودا زىيارەتتە بولغان. 1412 - يىلى ، ئۇنىڭ نەۋرىسى چاۋشيەن ھۆكۈمىتىدىن جاۋاغا قايتىشتا دېڭىز ئوردۇسىنىڭ قوغدىشىنى تەلەپ قىلغان. كورېيە ھۆكۈمىتى رەت قىلىدۇ. چېن يەنشىاڭ شۇنىڭدىن كېيىن تىلغا ئېلىنمىغان. ئۇ ھىندونېزىيەدىن كەلگەن كورىيە خان جەمەتىنى زىيارەت قىلغانلىقى بىلىنگەن بىردىنبىر كىشى[2].
## مەنبە
[1] Reid, Anthony (1992). "The Rise and Fall of Sino-Javanese Shipping". In Houben, V.J.H.; Maier, H.M.J.; Van der Molen, W. (eds.). Looking in Odd Mirrors: The Java Sea. Leiden, The Netherlands: Leiden University Department of Southeast Asian Studies. pp. 177–211. . Retrieved 6 August 2020. بەت 186  

[2] Cho, Hung-guk (2009). Han'guk-gwa Dongnam Asia-ui Gyoryusa 한국과 동남아시아의 교류사 [History of Exchanges between Korea and Southeast Asia] (in Korean). Seoul, South Korea: Sonamu. . بەت 166

## مەنبەلەر
8- ئۆكتەبىر

**8 - ئۆكتەبىر / 8 - ئوغۇز**، گرېگورىئان تەقۋىمى بويىچە يىلنىڭ 281. (كەبىسە يىللاردا 282.) كۈنىدۇر. يىل ئاخىرىغىچە قالغان كۈن سانى 84 كۈندۇر.

## ۋەقە ۋە ھادىسىلەر

*

## توغۇلغانلار

*

## ئۆلگەنلەر

*

## تەتىل ۋە ئالاھىيدە كۈنلەر

*
ئەرمەنىي رەقەملىرى

## ئۇلىنىشلار
* ئەرمەنىي ئېلىپبەسى

## مەنبەلەر

تۈر:ئەرمەنىچە
تۈر:رەقەملەر
ئەرمەنىي ئېلىپبەسى

**ئەرمەنىي ئېلىپبەسى** (), ئەرمەنىيچىدە قوللىنىلغان 38 ھەرپلىك ئېلىپبەدۇر. ئەرمەنىستان/ ئەرمېنىيەدە، مۇھاجىرەتتىكى ئەرمەنى مەكتەپلىرىدە، چېركاۋلاردا، گېزىتلەردە قوللىنىلىدۇ.

## تارىخچە
ئەرمەنىي ئېلىپبەسى، 405 - يىلى مەسروپ ماشتوتس تەرىپىدىن ئىجاد قىلىنغان. 19 - ئەسرگىچە كلاسسىك ئەرمەنىيچىنىڭ ئەدەبىي تىلى سۈپىتىدە قوللىنىلغان، 19 - ئەسردىن بېرى ئەرمەنىي ئېلىپبەسى تەڭ تەرەققىي قىلغان ئىككى زامانېۋىي لەھچىدە، - غەربىي ئەرمەنىيچىسى (ئىستانبۇل) ۋە شەرقىي ئەرمەنىيچىسى (ئېرىۋان)  - قوللىنىلماقتا.

## ئېلىپبە

## مەنبەلەر
سۇگا يوشىخىدې

**سۇگا يوشىخىدې** (لاتىنچە يېزىلىشى: Yoshihide Suga؛ ياپونچە: 菅 義偉) ياپونيەنىڭ  باش ۋەزىرى. 

### سايلىنىشى ھەققىدە
باش ۋەزىرى ئابى شىنزو كېسەل سەۋەبلىك ئىسىتپا بەرگەندىن كېيىن، ياپونىيە ئەركىن دېموكراتلار پارتىيەسىنىڭ لىدېرى سايلىمى 2020-يىلى 14-سېنتەبىر توكيودا ئۆتكۈزۈلدى. ھازىرقى ئىچكى كابىنېت باش كاتىپى سۇگا يوشىخىدې مۇتلەق ئۈستۈنلۈك بىلەن غەلىبە قىلىپ، ئەركىن دېموكراتلار پارتىيەسىنىڭ 26-نۆۋەتلىك باش لىدېرى بولۇپ سايلاندى.
## مەنبەلەر
ئەجدىرھا مىۋىسى

thumb|ئەجدىرھا مىۋىسىنىڭ قىيما ھالىتى
thumb|ھەرخىل رەڭدىكى ئەجدىرھا مىۋىسى (پىتايا)
ئەجدىرھا مىۋىسى( ئۇيغۇرچە باشقىچە ئاتىلىشى: پاتايا ياكى پىتايا؛ ئېنگلىزچە: Pitaya ياكى dragon fruit؛ ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 火龙果، خولۇڭگو) ئامېرىكا قىتئەسىگە يەرلىك بىر خىل مىۋە. بۇ مېۋىنىڭ تاشقى رەڭگى ۋە شەكلى ئەجدىرھاغا ئوخشىغانلىغى ئۈچۈن، ئۇيغۇرچىدا ئادەتتە ئەجدىرھا مىۋىسى دەپ ئاتىلىدۇ. بۇ مىۋە ئۇيغۇر دىيارىدا ئۆسمەيدىغان بولۇپ ئاساسلىقى جەنۇبى جوڭگودىن كىرگۈزۈلدۇ. ھازىر ئىلىنىڭ قىسمەن جايلرىدا بۇ خىل مېۋىنى پارنىكتا ئۆستۈرۈپ ئۇتۇق قازانغان.

## مەنبەلەر

تۈر:مېۋە
مايسەم مۇتەللىپ

**مايسەم مۇتەللىپ** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Maya Mitalipova**) بولسا قازاقىستان نىڭ ئالمۇتا ئوبلاستى دە تۇغۇلغان.
## ھاياتى
1996-يىلى 3-ئايدا ئامېرىكىنىڭ ۋىسكونسىن شىتاتىغا كەلگەن.

## ئوقۇش تارىخى

## باشقىلار
*ئامېرىكىلىق ئۇيغۇرلار
*رابىيە قادىر
*دولقۇن ئەيسا
*ئەركىن ئەكرەم
*پەرھات مۇھەممەد
*ئۆمەر قانات
*نۇرى تۈركەل
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
ساجىيە ئىسلام بىلىملىرى تورى

**ساجىيە ئىسلام بىلىملىرى تورى**، 2011 - يىلى ئاپرېلدا ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزىنىڭ قۇرغۇچىسى ۋە مەسئۇلى دوكتور ئابدۇلئەزىز رەھمەتۇللاھ تەرىپىدىن قۇرۇلغان.  

## ھەققىدە
«ساجىيە ئىسلام بىلىملىرى» تورى بۈگۈنكى دەۋر تور تەرەققىياتىدىكى ئەڭ ئىلغار قوراللاردىن پايدىلانغان ئاساستا ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئەرەب تىلى ۋە شەرئىي بىلىملەرنى ئانا تىلىدا ئىگەللىشىنى قۇلايلاشتۇرۇش، كۈندىلىك تۇرمۇشىدا دۇچ كېلىۋاتقان مەسىلىلەرگە توغرا دىئاگنوز قويۇپ ئۇلارنى ئەھلى سۈننەت ۋەلجامائەنىڭ ئوتتۇراھاللىق مەيدانىنى ئەكس ئەتكۈچى شەرئىي پەتىۋالار، دىنىي ۋە ئىلمىي ساپانى يۇقىرى كۆتۈرۈشكە تۈرتكە بولغۇچى كىتاب-ئەسەرلەر ۋە ماقالە-يازمىلار بىلەن تەمىنلەش قاتارلىق خىزمەتلەرنى سۇنۇپ كەلمەكتە.

## نامىنىڭ كېلىپ چىقىشى
«ساجىيە» دېگەن نام مىلادى 926 - يىلى تۇنجى ئۇيغۇر ئىسلام خاقانى سۇتۇق بۇغراخاننىڭ يارلىقى بىلەن دىيارىمىزدا قۇرۇلغان قەدىمىي ۋە تۇنجى بىلىم - مەرىپەت بۆشۈكىنىڭ نامى بولۇپ، «بىلىم-مەرىپەت بۆشۈكى، ئىلىم تارقىتىش ماكانى» دېگەندەك مەنىلەرگە ئىگە.

ئۆز دەۋرىنىڭ مەرىپەت بۇلىقى بولغان، «بىلىم تارىتىش»تىن ئىبارەت ئۇلۇغ مەسئۇلىيەت ۋە مەجبۇرىيەتنى ئۆزىگە تۇغ قىلغان بۇ مەدرىسە ئۆتمۈشتە تالاي قەھرىمانلارنى، ئۇلۇغ ئەللامىلەر ۋە بۈيۈك شەخسلەرنى يېتىشتۈرۈپ چىقىشتەك ئۇلۇغ ۋەزىپىسىنى ئورۇنداپ كەلگەن ئىلىم مۇئەسسەلىرىدىن بىرىدۇر. مىللەتنىڭ ئىلىم - ئىرپان ئۇسسۇزلىقىغا مەلھەم بولۇپ كەلگەن بۇ مۇئەسسەسەنىڭ سىمالىرى كۈنىمىز ئەۋلادلىرىنىڭ ئېڭىدا سۇسلىشىشىغا ئەگىشىپ، ئۆز دەۋرىنىڭ مائارىپ مەشئېلىنى چاقناتقان بىر خەلق ئىكەنلىكىمىز ئەستىن كۆتۈرۈلمەكتە. قىسقىسى، مۇشۇنىڭدەك ئىلمىي مۇئەسسەسەلەرنىڭ مىللىتىمىز كىملىكىنى ساقلاشتىكى رولى، مەدەنىيىتىنى قۇرۇپ چىقىشتىكى تۆھپىلىرى ئۇنتۇلۇپ بارماقتا.

## مەقسىتى
«ساجىيە ئىسلام بىلىملىرى تورى» خاراكتېر جەھەتتىن «مەرىپەت تارىتىشتىن» ئىبارەت ئەجدادلارنىڭ ئۇلۇغۋار روھىغا ۋارىسلىق قىلىشنى كۆزلەپ قۇرۇلغان بولۇپ، تور بېكەت ئۇيغۇر خەلقىگە دىنىي ۋە شەرئىي بىلىملەرنى ئەڭ ئىشەنچلىك، ئاممىباب ۋە بۈگۈنكى دەۋر تىلى بىلەن چۈشەندۈرۈشنى ئاساس قىلغان، ئۇچرىغان دىنى مەسىلىلەرگە شەرىئەت نۇقتىسىدىن ئىلمىي جاۋاب بېرىش ئارقىلىق دىنىي بىلىم ساھەلىرىدىكى بوشلۇقنى تولدۇرۇشنى ئۆزىگە بۇرچ قىلغان بىر تور مۇئەسسەسەسىدۇر.

تور بېكەت ئەھلى سۈننەت ۋەلجامائە بىرلىكىنى ھىمايە قىلىش، ئىسلام ئەقىدىسى، ئىسلام شەرىئىتى، ئىسلام ئەخلاقىدىن ئىبارەت ئۈچ چوڭ كاتېگورىيە بويىچە ئۇيغۇر ئىسلام مەدەنىيىتىنىڭ قايتا قەد كۆتۈرۈشىگە بىر كىشىلىك ھەسسە قوشۇش، دىننىڭ ئالەمشۇمۇللىقىنى، ئوتتۇراھاللىقىنى، ھەر دەۋر ۋە شارائىتقا مۇناسىپلىقىنى گەۋدىلەندۈرۈش ۋە بۇ ئاساستا ئەزىز ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ ئۇيغۇرلۇق كىملىكىنىڭ ئايرىلماس بىر تەركىبى بولغان مۇسۇلمانلىق كىملىكىنى ساقلىشىغا ھەمدەم بولۇشتەك ئۇلۇغۋار مەقسەتلەرنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشنى ئۈمىد قىلىدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئەبۇ نەسر مۇھەممەد ئىبنى ئابدۇلجاببار

**ئەبۇ نەسر مۇھەممەد ئىبنى ئابدۇلجاببار** ئەلئۇتبىي ئەررازىي ھ. 427 / م. 1036 – يىلى ئەتراپىدا ۋاپات بولغان. غەزنەۋىي دۆلىتىنىڭ كاتىپى ۋە ۋەزىرى. تارىخچى ئەدىب. يەمىنۇددەۋلە مەھمۇد غەزنەۋىيگە ئاتاپ يازغان «تارىخى يەمىينىي» دېگەن ئەسىرى «تارىخى ئۇتبىي» دەپمۇ ئاتىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تاھىر ئىمىن

**تاھىر ئىمىن** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Tahir Imin**) بولسا شەرقىي تۈركىستان نىڭ پوسكام ناھىيىسى دە تۇغۇلغان.
## ھاياتى

## ئوقۇش تارىخى
2017-يىلى 2-ئايدىن 2017-يىلى 9-ئايغىچە ئىسرائىلىيە نىڭ ھايفا شەھىرىدىكى ھايفا ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئوقۇغان.

## باشقىلار
*ئامېرىكىلىق ئۇيغۇرلار
*رابىيە قادىر
*دولقۇن ئەيسا
*ئەركىن ئەكرەم
*پەرھات مۇھەممەد
*ئۆمەر قانات
*نۇرى تۈركەل
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
كاشتان

thumb|كاشتان دەرىخى
thumb|جوڭگو كوچىلىرىدا سېتلۋاتقان قۇرۇق قورۇما كاشتان
thumb|كاشتاننىڭ دەرەخ ئۇچىدا پىشقان ۋاقتىلىرى. تىتىن كاشتان يېيىشنى ناھايىتى ياخشى كۆرىدۇ.
كاشتان (ئېنگلىزچە: Castanea mollissima، ياكى جوڭگو ياڭىقى Chinese chestnut؛ ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: *板栗* بەننى) جوڭگو، كورىيە، تەيۋەن قاتارلىق جايلارغا يەرلىك بولغان بىر خىل يېرىم قاتتىق شاكاللىق، تۈكلۈك مېۋىسى بولۇپ يېيىشكە بولدىغان ئۆسۈملۈك. مېۋىسىمۇ كاشتان دەپ ئاتىلدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ئۆسۈملۈك
ئابدۇراھمان ئىبن ئەۋف

**ئابدۇرراھمان ئىبنى ئەۋف ئىبنى ئەبد ئەۋف ئەززۇھرىي ئەلقۇرەشىي** (ئەرەبچە: عَبْدُ الرَّحْمَنِ بنُ عَوْفِ بنِ عَبْدِ عَوْفٍ الزُّهْرِيُّ، ھ. بۇرۇن 43 – ھ. 32 / م. 580 –652) تۇنجى مۇسۇلمان بولغان سەككىز كىشىنىڭ ۋە جەننەت بىلەن بېشارەت بېرىلگەن 10 ساھابىنىڭ بىرى. ھەزرىتى ئۆمەر ئۇنى خەلىپە تاللايدىغان ئالتە كىشىلىك شۇرا ھەيئىتىگە تاللىغان.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئابدۇللاھ ئىبنى ئەمر

**ئابدۇللاھ ئىبنى ئەمر** (عبد الله بن عمرو بن العاص): ئابدۇللاھ ئىبنى ئەمر ئىبنى ئەلئاس ئەلقۇرەشىي (ئەبۇ ئابدۇرراھمان). (ھ. بۇرۇن 7 – ھ. 63 ياكى 65 / م. 615 – 683 ياكى 685) ئاتىسى ئەمر بىن ئاسدىن بۇرۇن مۇسۇلمان بولۇپ مەدىنىگە ھىجرەت قىلغان ۋە غازاتلارغا قاتناشقان ساھابە. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئىجازىتى بىلەن ھەدىسلەرنى يېزىپ قالدۇرغان. ساھابىلەر ئىچىدە ئالىملىقى ۋە ئىبادەتگۇيلىقى بىلەن تونۇلغان زات. 700 قەدەر ھەدىس رىۋايەت قىلغان.
## مەنبەلەر

تۈر:ئىسلام تارىخىتۈر:تارىخىي شەخسلەرتۈر:ساھابەلەرتۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئابدۇللاھ ئىبنى مۇبارەك

**ئابدۇللاھ ئىبنى مۇبارەك** (عبد الله بن المبارك): ئابدۇللاھ ئىبنى مۇبارەك ئىبنى ۋازىھ ئەلمەرۋەزىي (ئەبۇ ئابدۇرراھمان). (ھ. 118 – 181 / م. 736 – 797) تەقۋادارلىقى ۋە زاھىدلىقى بىلەن تونۇلغان تەبەئۇتتابىئىن، كاتتا ئالىم. فەقىھ، ھەدىسشۇناس ۋە تىلشۇناس. ئانىسى خارەزملىك، ئاتىسى تۈرك ئىدى. بۈگۈنكى تۈركمەنىستاننىڭ مەرۋ شەھرىدە تۇغۇلغان. ئۆمرىنى ئىلىم تەھسىل قىلىش، تىجارەت ۋە جىھاد بىلەن ئۆتكۈزگەن غازى زات. ئىمام ئەبۇ ھەنىفە، ئىمام مالىك ۋە ئىمام لەيس ئىبنى سەئد قاتارلىق نۇرغۇن كاتتا ئالىملاردىن ئىلىم ئالغان ۋە «جىھاد»، «زۇھد ۋە رەقائىق (الزهد والرقائق)» قاتارلىق ئەسەرلەرنى قالدۇرغان.
## مەنبەلەر

تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئابدۇللاھ ئىبنى ئۇرەيقىت

**ئابدۇللاھ ئىبنى ئۇرەيقىت** (عبد الله بن أريقط): ئابدۇللاھ ئىبنى ئۇرەيقىت ئەللەيسىي ئەددىيلىي. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بىلەن ھەزرىتى ئەبۇبەكرىنىڭ مەككىدىن مەدىنىگە ھىجرەت سەپىرىدىكى يول باشلىغۇچىسى. ئۇلارنى مەدىنىگە ھېچكىم بىلمەيدىغان دېڭىز ساھىل يولى بىلەن سالامەت ئاپارغان. ئىمام زەھەبى ساھەبەدىن دېگەن، لېكىن كۆپچىلىك تارىخچىلار ئۇنى كېيىنمۇ مۇسۇلمان بولمىغان دەپ قارايدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئابدۇللاھ ئىبنى ئۇممى مەكتۇم

**ئابدۇللاھ ئىبنى ئۇممى مەكتۇم** (عبد الله بن أم مكتوم): ئابدۇللاھ ئىبنى قەيس ئىبنى زائىدە ئەلقۇرەشىي (ھ. ؟ – 15 / م. ؟ – 636) مۆمىنلەرنىڭ ئانىسى ھەزرىتى خەدىچە رەزىيەللاھۇ ئەنھا بىلەن بىر نەۋرە ساھابە. 

ئۆز ئىچىدىن ئىسلامغا مايىل بولۇپ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مەككە مۇشرىكلىرىنى دەۋەت قىلىۋاتقان سورۇنغا كېلىپ ئىسلامدىن تەلىم ئالماقچى بولغان. كۆزى ئەما بولغانلىقىدىن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مەشغۇلىيىتىدىن بىخەۋەر سۇئال سوراۋەرگەن، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بىئارام بولۇپ يۈزىنى پۈرۈشتۈرگەن. رەسۇلۇللاھنىڭ بۇ ھەركىتى ئاللاھ تائالاغا ماقۇل كەلمەي «ئەبەسە سۈرىسى»نىڭ 1 – 2- ئايەتلەر نازىل بولغان. كېيىن رەسۇلۇللاھ ئەلەيھىسسالام خاتاسىنى تونۇپ، ئابدۇللاھ ئىبنى ئۇممى مەكتۇمغا ئىلتىپات قىلغان ۋە «ئى ئۆزى يۈزىدىن رەببىم ماڭا تەرگىگەن زات، مەرھابا!» دەپ خىتاب قىلغانلىقى مەشھۇردۇر. 

ئىسلامغا مۇشەررەپ بولغاندىن كېيىن، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام زامانىدا ھەزرىتى بىلال بىلەن بىللە نۆۋەتلىشىپ ئەزان توۋلايتتى. دەسلەپ مەدىنىگە ھىجرەت قىلغان ئىككىنچى كىشى. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام 13 قېتىم غازاتقا چىققاندا مەدىنىدە ئورنىغا ئۇنى تەيىنلەپ قويغان. ئەما بولسىمۇ «قادىسىييە» جېڭىدە تۇغ كۆتۈرۈپ شەھىد بولغان زات.
## مەنبەلەر

تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئەبۇ ئابدۇرراھمان ئەلھۇبلىي

**ئەبۇ ئابدۇرراھمان ئەلھۇبلىي** (ابو عبدالرحمن الحبلي): ئابدۇللاھ ئىبنى يزيد ئەلمىسرىي. تابىئىن. ھەدىسشۇناسلار نەزىرىدە ئىشەنچلىك راۋىي.

## مەنبەلەر

تۈر:تارىخىي شەخسلەر
ئەبۇ بەكرە

**ئەبۇ بەكرە** (أبو بكرة الثقفي): نۇفەﯾﺌ ئىبنى ئەلھارىس (ياكى مەسرۇھ) ئەسسەقەفىي. (ھ. بۇرۇن 12 – ھ. 51 / م. 621 – 671) ساھابە. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئازادگەردىسى (رەسۇلۇللاھ تەرىپىدىن ئازاد قىلىنغان). قىرىق بالىسى بولغان دەپ رىۋايەت قىلىنىدۇ ۋە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن 132 ھەدىس رىۋايەت قىلغان. 
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساھابەلەر
ئەبۇ تەلھە

**ئەبۇ تەلھە ئەلئەنسارىي** (أبو طلحة الأنصاري) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: زەيد ئىبنى سەھل ئەلئەنسارىي. (ھ. بۇرۇن 36 – ھ. 34 / م. 589 – 655) ئىككىنچى ئەقەبە بەيئىتىگە ۋە بارلىق غازاتلارغا قاتناشقان شىجائەتلىك، مەرگەن ساھابە. ئۇھۇد ۋە ھۇنەين غازاتلىرىدا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ يېنىدا سەباتلىق بىلەن تۇرغان زات.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
ئابدۇرراھمان ئىبنى سەمۇرە

**ئابدۇرراھمان ئىبنى سەمۇرە** (عبد الرحمن بن سمرة) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: ئابدۇرراھمان ئىبنى سەمۇرە ئىبنى ھەبىيب ئەلقۇرەشىي (ئەبۇ سەئىد). (ھ. ؟ – 50 / م. ؟ – 669) تەبۇك، مۇئتە غازاتلىرىغا، كېيىن ئىراق فەتھىگە قاتناشقان ساھابە. كابۇلنى ۋە ئەتراپىدىكى باشقا دىيارلارنى فەتىھ قىلغان قوماندان. كېيىنچە تابىئىنلارغا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ھەدىسلىرىنى ئۆگەتكەن زات.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئابدۇللاھ ئىبنى رەۋاھە

**ئابدۇللاھ ئىبنى رەۋاھە** (عبد الله بن رواحة) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: ئابدۇللاھ ئىبنى رەۋاھە ئىبنى سەئلەبە ئەلئەنسارىي ئەلخەزرەجىي (ئەبۇ مۇھەممەد، ئەبۇ ئەمر). (ھ. ؟ – 8 / م. ؟ – 629) ئەقەبە بەيئىتىگە قاتناشقان ئەنسارلارنىڭ باشلىقلىرىدىن بىرى. بەدر غازىتىغا، ھۇدەيبىييەدىكى «رىزۋان بەيئىتى»گە قاتناشقان ۋە مۇئتە غازىتىدا شەھىد بولغان ئۈچىنچى قوماندان. «پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ شائىرى» دەپ نام ئالغان زات.
## مەنبەلەر

تۈر:ئىسلام تارىخىتۈر:تارىخىي شەخسلەرتۈر:ساھابەلەرتۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئەبۇ دەرداﺋ

**ئەبۇ دەرداﺋ ئەلئەنسارىي** (أبو الدرداء الأنصاري): ئۇۋەيمىر ئىبنى قەيس ئىبنى زەيد (ياكى ئامىر) ئەلخەزرەجى ئەلئەنسارىي. (ھ. بۇرۇن 43 –ھ. 32 / م. 580 – 653) فەقىھ ۋە قىرائەت ئۇستازى ساھابە. 

خەلىپە ئوسمان رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ دەۋرىدە دەمەشىقكە قازى بولغان ۋە شۇ يەردە ۋاپات قىلغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساھابەلەر
ئەبۇ زەر ئەلغىفارىي

**ئەبۇ زەر ئەلغىفارىي** (أبو ذر الغفاري) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: جۇندۇب ئىبنى جۇنادە ئەلغىفارىي. (ھ. ؟ – 32 / م. ؟ – 653) تۇنجى مۇسۇلمان بولغان بەش ساھابىنىڭ بىرى. مەككىدە مۇسۇلمانلىقىنى ئوچۇق ئېلان قىلغان، ھەقنى سۆزلەشتە شىجائەتلىك، دۇنياغا بېرىلمەي، غورىگۈل ياشاشنى تەشەببۇس قىلغان زاھىد زات.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساھابەلەر
ئەبۇ سالام

**ئەبۇ سالام** (أبو سلام): مۇئاۋىيە ئىبنى سالام ئىبنى مەمتۇر. (ھ. 100 – 170 / م. 718 - 786) ھەدىسشۇناسلار نەزىرىدە ئىشەنچلىك راۋىي. 
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
ئەبۇ سەئلەبە ئەلخۇشەنىي

**ئەبۇ سەئلەبە ئەلخۇشەنىي** (أبو ثعلبة الخشني): ئىسمى جۇرسۇم ئىبنى ناشىر ياكى جۇرھۇم ئىبنى ناشىب. (ھ. ؟ – 75 / م. ؟ – 694) ھۇدەيبىييەدىكى «رىزۋان بەيئىتى»گە قاتناشقان ساھابە. 

پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇنى ئۆز قەۋمىگە ئەۋەتكەندە ئۇلار قەۋمى مۇسۇلمان بولغان. شامدا ياشىغان، سەجدە قىلغان ھالەتتە ۋاپات بولغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساھابەلەر
ئەبۇ سۇفيان ئىبنى ھەرب

**ئەبۇ سۇفيان** سەخر ئىبنى ھەرب ئىبنى ئۇمەييە  (أبو سفيان بن حرب): (ھ. بۇرۇن 57 – ھ. 31 / م. 566-567 – 652) مەككەدە توغۇلۇپ چوڭ بولغان، قۇرەيشنىڭ كاتتىۋاشلىرىدىن. 

پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ خانىملىرىدىن ئۇممۇ ھەبىبە ئانىمىزنىڭ ۋە ئۇمەۋىيلەر دۆلىتىنىڭ قۇرغۇچىسى مۇئاۋىيە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ ئاتىسى. 

مەككە فەتھى فەتىھ بولغاندا مۇسۇلمان بولغان. 

پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇنى نەجرانغا ۋالىي قىلغان. كېيىن مۇسۇلمانلار بىلەن بىللە غازاتلارغا قاتناشقان. بىر كۆزى تائىف غازىتىدا، يەنە بىر كۆزى يەرمۇك غازىتىدا قۇيۇلۇپ كەتكەن.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر 
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساھابەلەر
ئەبۇ قىلابە ئەلجىرمىي

**ئەبۇ قىلابە ئەلجىرمىي** تولۇق ئىسمى ەبۇ قىلابە ئابدۇللاھ ئىبنى زەيد ئەلجەرمىي ئەلبەسرىي ئەلئەزدىي (أَبُو قِلابَةَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدٍ الْجَرْمِيُّ الْبَصْرِيُّ الْأَزْدِيُّ، ھ. ؟ – 104 / م. ؟ – 722)  مەشھۇر تابىئىن. فەقىھ ۋە تونۇلغان ھەدىس راۋىيسى.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
ئەبۇ مۇسا ئەلئەشئەرىي

**ئەبۇ مۇسا ئەلئەشئەرىي** (أبو موسى الأشعري): ئابدۇللاھ ئىبنى قەيس ئەلئەشئەرىي. (ئۆ: ھ. 42 ياكى 44 / م. 662- 663 ياكى 665) ۋەتىنى يەمەندىن ھەبەشسىتانغا، كېيىن مەدىنەگە ھىجرەت قىلغان ساھابە.

ئەلى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ بىلەن مۇئاۋىيە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ ئوتتۇرىدا ھەزرىتى ئەلى تەرىپىدىن ھەكەم بولغان فەقىھ ساھابە.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئەبۇ مەريەم ئەلئەزدىي

**ئەبۇ مەريەم ئەلئەزدىي** (أبا مريم الأَزْدي). ئەمر ئىبنى مۇررە ئەلئەزدىي ئەسسۇكۇنىي. ئەلجۇھەنىي دېگۈچىلەرمۇ بار. 

مۇئاۋىيە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ ھۇزۇرىغا دەمەشىقكە بارغان ۋە بىر ھەدىسنى سۆزلەپ بېرىپ نەسىھەت قىلغان ساھابە. 7

مۇئاۋىيە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ دەۋرىدە ۋاپات بولغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئەبۇ ھۇرەيرە

**ئەبۇ ھۇرەيرە** (أبو هريرة): ئابدۇرراھمان ئىبنى سەخر ئەددەۋسىي (ھ. بۇرۇن 19 – ھ. 59 / م. 601 – 678) پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ يېنىدا 3 يىل مۇقىم تۇرغان. ئەڭ كۆپ ھەدىس رىۋايەت قىلغان يەتتە ساھابەنىڭ تۇنجىسى. ئۇ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ دۇئاسى بەرىكىتىدىن ئەستە تۇتۇۋېلىش قابىلىيىتى ئىنتايىن يۇقىرى بولغان. ھەزرىتى ئۆمەر دەۋرىدە بەھرەينگە ۋالىي بولغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساھابەلەر
ئەبۇ مەسئۇد ئەلئەنسارىي

**ئەبۇ مەسئۇد ئەلئەنسارىي** (أبو مسعود الأنصاري): ئۇقبە ئىبنى ئەمر ئىبنى سەئلەبە ئەلبەدرىي ئەلئەنسارىي. (ھ. بۇرۇن 15 – ھ. 40 ياكى 60 / م. 606 – 661-662 ياكى 679) ئىككىنچى ئەقەبە بەيئىتىگە، بەدر غازىتىغا ۋە ئۇندىن كېيىنكى بارلىق غازاتلارغا قاتناشقان ساھابە.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئۇمۇمىي قىممىتى

[alt=ئا ق ش دوللىرى بىلەن مىللىي دارامەت مىقدارىغا قاراپ دۇنيا ئىقتىسادى خەرىتىسى، دۇنيا بانكىسى، 2014|thumb|545x545px|[ئامىرىكا دوللىرى|ئا ق ش دوللىرى بىلەن مىللىي دارامەت مىقدارىغا قاراپ دۇنيا ئىقتىسادى خەرىتىسى، دۇنيا بانكىسى، 2014]]
**ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئۇمۇمىي قىممىتى** (ئىنگ: **gross domestic product**) ياكى **مىللىي دارامەت** ۋەياكى **مىللىي كىرىم** - مەلۇم بىر ۋاقىت ئارىلىقىدا ئىشلەپچىقىرىلغان پۈتۈن پىششىق مەھسۇلاتلارنىڭ بازار قىممىتىدىكى ئىقتىسادىي ئۆلچىمى ياكى بىر دۆلەتنىڭ بىر يىللىق ئومۇمى ئىشلەپچىقىرىش قىممىتىنى كۆرسىتىدۇ. دۇنيا ئىقتىسادىدا بىر دۆلەتنىڭ ئىقتىسادى كۈچى شۇ دۆلەتنىڭ بىر يىللىق مىللى دارامىتى، يىللىق دارامەت ئېشىشى، كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان مىللى دارامەت قىممىتى قاتارلىق ئامىللار بىلەن ئۆلچىنىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا، مىللى دارامەت - شۇ دۆلەت كىشىلىرىنىڭ ياشاش ئۆلچىمىنى كۆرسىتىدىغان بىر قىممەت بولۇپمۇۇ ھېسابلىنىدۇ.

**مىللى دارامەتنىڭ ھېسابلىنىش ئۇسۇلى**

ئادەتتە مىللى دارامەت تۆۋەندىكى ڧورمۇلا ئارقىلىق ھېسابلىنىدۇ:

*مىللى دارامەت = شەخسى ئىستىمال + سېلىنغان ئىچكى مەبلەغ + ھۆكۈمەت خىراجىتى + (ئېكسپورت - ئىمپورت)*

ۋە ياكى

GDP = C + Inv + G + (eX - iM)

## دۇنيادىكى دۆلەتلەرنىڭ مىللى دارامەت بويىچە رەت تەرتىۋى
قاراڭ: مىللى دارامەت بويىچە دۆلەت تەرتىپى
## مەنبەلەر
ئەبۇ ئۇمامە ئەلباھىلىي

**ئەبۇ ئۇمامە ئەلباھىلىي** (أبو أمامة الباهلي): سۇدەي ئىبنى ئەجلان ئەلباھىلىي. (ھ. بۇرۇن 21 – ھ. 86 / م. 602 – 705) ھۇدەيبىييەدىكى رىزۋان بەيئىتىگەقاتناشقان ساھابە. كۆپ ھەدىس رىۋايەت قىلغان زات.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساھابەلەر
ئەبۇ ئىسھاق ئەسسەبىئىي

**ئەبۇ ئىسھاق ئەسسەبىئىي** (أبو إسحاق السبيعي): ئەمر ئىبنى ئابدۇللاھ ئەسسەبىيئىي ئەلكۇفىي. (ھ. 33 – 127 / م. 654 – 745) كۆپ ھەدىس رىۋايەت قىلغان ئىبادەتگۇي، ئىشەنچلىك راۋىيلارنىڭ بىرى. كاتتا تابىئىنلاردىن.

ئەبۇ ئىسھاقنىڭ ئايالى ئالىيە، ئەيفەئە ئىبنى شاراھىلنىڭ قىزىدۇر. ھەزرىتى ئائىشە رەزىيەللاھۇ ئەنھادىن ھەدىس ئاڭلىغان.

## مەنبەلەر

تۈر:تارىخىي شەخسلەر
ئىمام ئەبۇ شامە ئەلمەقدىسىي

**ئىمام ئەبۇ شامە ئەلمەقدىسىي** (أبو شامة المقدسي): ئابدۇرراھمان ئىبنى ئىسمائىل ئىبنى ئىبراھىم ئەلمەقدىسى. (ھ. 599 – 665 / م. 1203 - 1267) ھەدىسشۇناس، كاتتا شافىئىي فەقىھ، قىرائەت ئالىمى ۋە تارىخچى.
## مەنبەلەر

تۈر:ئىسلام تارىخى
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئەبۇبەكرى ئەلئەبھەرىي

**ئەبۇبەكرى ئەلئەبھەرىي** (أبو بكر الأبهري): مۇھەممەد ئىبنى ئابدۇللاھ ئەتتەمىيمىي ئەلئەبھەرىي (ھ. 289 – 375 / م. 902 - 986) ئۆز زامانىسىدىكى ئىراقلىق مالىكىي فەقىھلەرنىڭ پېشۋاسى، قىرائەتشۇناس ۋە مۇھەددىس. قازىلىق مەنسىپىنى رەت قىلغان تەقۋادار زات. مالىكىي مەزھەپ فىقھىدا ئەسەرلىرى بار.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
ئەبۇبەكرى ئىبنى ئەلمۇنزىر

**ئەبۇبەكرى ئىبنى ئەلمۇنزىر ئەلنىسابۇرىي** (أبو بكر ابن المنذر النيسابوري): مۇھەممەد ئىبنى ئىبراھىم ئىبنى ئەلمۇنزىر نىشاپۇرىي (ئەبۇبەكرى). (ھ. 241 – 318 / م. 855 – 930) نىشاپۇرلۇق مۇھەددىس ۋە مۇجتەھىد فەقىھ. فىقھىدا مىسلىسىز ئەسەرلەرنى قالدۇرغان.
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
جۇڭگو تارىخى

alt=تارىخى بويىچە بۇگۈنكى جۇڭگو توپراقلىرىدا قۇرۇلغان دۆلەتلەر|thumb|311x311px
جۇڭگو تارىخى ئاسىيا قىتئەسىنىڭ شەرقىگە، تىنچ ئوكياننىڭ غەربىي قىرغىقىغا جايلاشقان، چاڭجىياڭ (قىزىل) ۋە خۇاڭخې (سېرىق ئۆزەن) دەرياسى بويلىرىدا ياشىغان خەلقلەر ۋە قوشنا خەلقلەرنىڭ تارىخىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

ئەگەر خىتاينىڭ يېزىق تارىخىنى چىقىش قىلغاندا، تۇنجى قېتىم سېستىمىلاشقان چىغناق-تاغاق يېزىقىدا تىلغا ئېلىنغان شاڭ سۇلالىسىنىڭ ئوتتۇرا مەزگىلىدىن ھېسابلىغاندا تەخمىنەن 3,300 يىللىق (مىلادىدىن بۇرۇنقى 1300 - يىللاردىن تارتىپ)؛

ئارخىئولوگىيلىك تېپىلمىلارنى چىقىش قىلغاندا، تۇنجى ئولتۇراق ھايات خاراكتېرىدىكى ئېرلىتۇ مەدەنىيەت خارابىسىدىن ھېسابلىغاندا تەخمىنەن 3,700 يىللىق؛

غەربىي جۇ سۇلالىسى يازما يادىكارلىقلىرىدا تىلغا ئېلىنغان شىيا سۇلالىسىدىن تارتىپ ھېسابلىغاندا تەخمىنەن 4,100 يىللىق (مىلادىدىن بۇرۇنقى 2070 - يىللار)؛

كۇڭزى تىلغا ئالغان ئۈچ پادىشاھ بەش خاقان ئەپسانىلىرىدىن ھېسابلىغاندا تەخمىنەن 4,700 يىللىق (مىلادىدىن بۇرۇنقى 2698 - يىللار)؛

ھازىرغىچە تېپىلغان ئەڭ قەدىمىي شەھەر خارابىسى لاڭجۇ مەدەنىيەت خارابىسىنى چىقىش قىلىغاندا تەخمىنەن 5,300 يىللىق؛

ئەگەر تەڭرىقاغان، پەنگۇ، نۈۋا قاتارلىق جەزىملەشمىگەن ئىلاھ ۋە ئىلاھەلەر دەۋرىدىن تارتىپ ھېسابلىغاندا تەخمىنەن «بەشمىڭ يىل»لىق (خەلق ئارىسىدا بەشمىڭ يىل دەپ قوبۇل قىلىنىدۇ)؛

يېڭى تاش قۇرال دەۋرىگە ئائىت زىشەن مەدەنىيىتى چىقىش قىلىنغاندا تەخمىنەن 10 مىڭ يىللىق؛ 

كونا تاش قۇرال دەۋرىگە ئائىت بېيجىڭ ئادىمى ۋە لەنتىيەن ئادىمى دەۋرىدىن ھېسابلىغاندا 680 مىڭ — 1,000,000 (بىر مىليون) يىللىق تارىخىي جەرياندۇر.

خىتاي قەدىمىي ئەپسانلىرىدىكى فۇشىنىڭ رەمنىڭ سەككىز سىمۋۇللۇق بەلگىسىنى ئىجاد قىلىشى، خۇاڭدى زامانىدىكى ساڭجىنىڭ يېزىق ئىجاد قىلىشى؛ يېقىنقى زامان ئارخىئولوگىيىلىك قېزىلىملاردىن 3,300 يىللىق چىغناق-تاغاق يېزىقى (م.ب 1300 - يىللار)، 4,500 يىللىق ساپال يېزىقى، 5,000 يىلدىن 8,000 يىلغىچە تارىخقا ئىگە تاشپاقا قېپىغا ئۇيۇلغان ئىشارەتلەر قاتارلىقلارمۇ خىتاي تارىخىنىڭ بىر قىسىمدۇر.
## مەنبەلەر
ئەبۇ ئۇسەيد ئەسسائىدىي

**ئەبۇ ئۇسەيد ئەسسائىدىي** (أبو أسيد الساعدي): مالىك ئىبنى رەبىيئە السائىدىي ئەلئەنسارىي. (ھ. بۇرۇن 38 – ھ. 40 / م. 581 – 661) پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بىلەن بىللە بارلىق غازاتلارغا قاتناشقان ساھابە. مەككە فەتىھ قىلىنغان كۈنى جەمەتى بەنى سائىدەنىڭ تۇغىنى كۆتۈرگەن قوماندان. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن ھەدىس رىۋايەت قىلغان زات.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساھابەلەر
ئەبۇددۇھا

**ئەبۇددۇھا** (): مۇسلىم ئىبنى سۇبەيھ ئەلكۇفىي. (ھ. ؟ – 100 / م. ؟ – 719) تابىئىن. ئىشەنچلىك راۋىيلاردىن.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:تابىئىن
ئەبۇلمەلىھ ئەلھۇزەلىي

**ئەبۇلمەلىھ ئەلھۇزەلىي** (): ئامىر ئىبنى ئۇسامە. (ھ. ؟ – 112 / م. ؟ – 731)  تابىئىن. ئىشەنچلىك راۋىيلاردىن.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:تابىئىن
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئەبۇلھەيسەم دۇخەين

**ئەبۇلھەيسەم دۇخەين** (): دۇخەين ئىبنى ئامىر ئەلھەجرىي ئەلمىسرىي (ئەبۇلھەيسەم ياكى ئەبۇ لەيلا). (ھ. ؟ – 100 /م. ؟ – 719) تابىئىن. ھەزرىتى ئۇقبە ئىبنى ئامىر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ كاتىپى. بەزى ھەدىسشۇناسلارچە ئەبۇلھەيسەمنىڭ ئىسمى كەسىير بولۇپ، ئۇ ھەزرىتى ئۇقبەنىڭ ئازادگەردىسى. ئۇ بۇ ھەدىسنى ئۇقبە ئىبنى ئامىر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ كاتىپى دۇخەيندىن رىۋايەت قىلغان، دەپ قارايدۇ. ھەر ئىككى شەخس «ئەبۇلھەيسەم» كۇنيىسىنى قوللانغانلىقتىن ئىككىسىنى بىر شەخس دەپ ئويلاپ قالغان بولۇش ئېھتىمالى بار. 

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:تابىئىن
ئەتاﺋ

**ئەتاﺋ** (عطاء): ئەتاﺋ ئىبنى ئەبى رەباھ ئەسلەم. (ھ. 27 – 114 / م. 648 – 732) مەشھۇر تابىئىن، فەقىھ ھەدىسشۇناس. ئۆز زامانىدىكى ھەرەم مۇپتىسى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەرتۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:تابىئىن