مەدەنىيەتنىڭ قەتلىئامى ۋە تەقدىرىمىزنىڭ بۇرۇلۇش نۇقتىسى

**مەدەنىيەتنىڭ قەتلىئامى ۋە تەقدىرىمىزنىڭ بۇرۇلۇش نۇقتىسى** 

ئىنسانلار يەرشارىلىشىش ۋە زامانىۋىلىشىش ئاتلىق نىشانسىز كارۋانغا ئەگەشكەندىن بېرى مەنىۋىي چۆكۈش ۋە مەدەنىيەت جەھەتتە جىددىي شەكىلدە ياتلىشىشقا دۇچار بولماقتا. مۇسۇلمانلار دۇنياسى تارىختىكى ئەڭ چوڭ مەدەنىيەت كىرىزىسىنى باشتىن كەچۈرۈۋاتىدۇ. بىز بولساق تارىختا مىسلى كۆرۈلمىگەن دەرىجىدىكى قەتلىئامغا دۇچ كەلگەندىن سىرت، يەنە پەۋقۇلئاددە مەدەنىيەت قەتلىئامىغا شاھىد بولۇپ تۇرۇپتىمىز. ئاتالمىش زامانىۋىلىق ئاستىدا ئېلىپ بېرىلىۋاتقان بۇ پەسكەشلىكلەرگە نۆۋەتتە دۇنيا سۈكۈتتە. چۈنكى، دۇنيا دۇنيا بولغاندىن بېرى بۇنىڭ ئوخشىشىنى كۆرمىدى. ھالبۇكى، بىز بۇنىڭ ئاستىلىتىلغان شەكلىنى ياشاپ بۈگۈنگە ئۇلاشقان بولساقمۇ، كۆنۈكۈش بىزگە مەسىلىنىڭ جىددىيىتىنى ھېس قىلدۇرغىنى يوق. مېڭىمىزمۇ بۇ ئىشقا جىددىي سىگنال بەرمەيۋاتىدۇ. بىز بۇ خىل مەدەنىيەت قەتلىئامىنىڭ ئەڭ ئاستىلىتىلغان شەكلىنى ياشىغانلار بولۇشىمىزغا قارىماي، ۋاقتىدا سېزەلمىدۇق ۋە بۇنىڭغا قارشى كەلگۈدەك ئورتاق تىلىمىزنى قۇرۇپ چىقالمىدۇق. شۇ سەۋەبتىن بىر-بىرىمىزگە ئۇچراشماي تۇرۇپ ئازاتلىق يولىدا قىلىۋاتقان پارتىزانلارچە مىللىي ۋە دىنىي كۈرەشلىرىمىز قاچانكى بىر-بىرىمىز بىلەن باغلىنىش ۋە كۈچىيىش يولىغا قەدەم ئالسا شۇ ھامان بۇزۇلۇپ كەلدى. ياق، توغرىسى مىللىي ۋە دىنىي دەپ ئاتاشقا مەجبۇر قالغان كۈنىمىزدىن باشلاپ بۇ بۇزۇلۇش ئىشقا ئىشىپ بولغانىدى. ئورتاق تىلنىڭ بولۇشى دېمەك، ئورتاق دىلنىڭ، ئورتاق غايىنىڭ ۋە ئورتاق مەپكۇرىنىڭ ئىگىسى بولۇش دېمەك بولۇپ، 70 يىلغا سوزۇلغان ئۇزاق يىللىق ئاسارەت تارىخىمىزدا «ئورتاق» دەيدىغان بۇ ئەۋزەللىكىمىزنى يوقىتىپ قويدۇق. قىممەت قاراشلىرىمىز، تارىخىمىز ۋە مەدەنىيىتىمىزگە جان بەرگەن ئاتالغۇلىرىمىز قالايمىقانلاشتۇرۇلدى، ئۇيغۇر نامىغا ئىگە چىقىش دولقۇنىغا بېرىلىپ كېتىشىمىز «ئورتاق تىلى بولۇش»تىن ئىبارەت ئۇيۇشقاقلىق خۇسۇسىيىتىمىزنى گەۋدىلەندۈرگۈچى بۇ خاسلىقىمىزدىن مەھرۇم قويدى. تىلىمىزنىڭ شەكلىنى ھىمايە قىلىشقا بېرىلىپ كەتتۇق، روھىغا ئىگە چىقىشنى ئويلىشىپ كەتمىدۇق. تىلنىڭ شەكلىنى بېزەشكە كۈچىدۇق، ئەمما ماھىيەت جەھەتتىكى چۆكۈشىمىز توختاۋسىز داۋاملىشىپ كەلدى. بۈگۈن ئۇيغۇرلار مەۋجۇت، ئەمما ئۇيۇشقاق ئۇيغۇرلار مەۋجۇت ئەمەس. بۈگۈن ئۇيغۇرلارنىڭ تىلى ئوخشاش، ئەمما دىلى پەرقلىق، دۇنياسى پەرقىلىق. دىنى ئوخشاش، ئەمما مەپكۇرىسى پەرقلىق. قۇرئانى بىر، سۈننىتى پەرقلىق. ۋەتىنى بىر، ئەمما ئىسمى پەرقلىق.

ئورتاق تىلىنىڭ بولماسلىقى نەتىجىسىدە دىن بارىسىدىكى، ئىدېئولوگىيە ساھەسىدىكى ئىختىلاپلىشىشلار بېسىققىنى يوق. ھەتتا ۋەتىنىنىڭ ئىسمى ھەققىدىمۇ ئىختىلاپلار توختىغىنى يوق. تېخى يېقىندا ۋەتەن ئۈچۈن جان بەرگەن شېھىتلەر ھەققىدىمۇ ئىختىلاپ كۆز يورۇپ توختىدى. يەنە چىقىشى مۇمكىنمۇ؟ مۇمكىن. چۈنكى، ئورتاق تىل قۇرۇپ چىقىلمىدى. يېغىپ ئېيتقاندا، بۇلارنىڭ ھەممىسى ئۇيغۇر نامىغا لايىق خەلقنىڭ، ۋەتەنگە لايىق پەرزەتنىڭ، ئىسلامغا لايىق ئۇيغۇرلۇقنىڭ شەكىللەنمەسلىكىنىڭ ۋە بۇنىڭ مەيدانغا كېلىشىگە سەھنە ھازىرلىغان «مەدەنىيەت قەتلى» پىلانىنىڭ نەتىجىسى.

بۇ مىللەتنىڭ ھايات قالغان سەركىلىرى تېخى يېقىنقى يىللاردا يوقاتقان مەرھۇم تىلشۇناس ۋە مەدەنىيەتشۇناس ئالىمى ئىمىن تۇرسۇن ئەپەندىنىڭ «تىل-دىلنىڭ كىلىتى» دېگەن جۈملىسىنىڭ پەرقىگە بارغىنى يوق. چۈنكى، بۈگۈننىڭ ئاتالمىش تىلچىلىرىنىڭ قىلالايدىغىنىمۇ، قۇرالايدىغىنىمۇ سۆز ئويۇنى ۋە سۆز ئۇستىلىقى. ئۇلارنى تىلنىڭ سەنئەتكارلىرى، مېمارلىرى دېگىلىمۇ بولمايدۇ. ئۇلار دىلنىڭ تارىنى چېكەلەيدىغان، يۈرەكنىڭ قېتىغا خىتاب قىلالايدىغان ھەقىقىي ئۇيغۇرلۇق تىلىدىن يىراقتا. چۈنكى ئۇلاردا ناۋائىي روھى يوق، فۇزۇلىي روھى يوق، مەشرەب ئىسيانى يوق، فۇرقەت پىغانى يوق. يەنى ئۇلارنىڭ بازارغا سېلىۋاتقان تىلىدا فونېتىكا ۋە لېكسىكىدىن باشقا ھېچنىمە يوق. بولۇپمۇ ئەڭ مۇھىمى بولغان «روھ» يوق. بەلكى ئۇلارنىڭ ئۆزىدىمۇ «روھ» نىڭ بارلىقىدا شۈبھە بار. ئۆزىدە بولمىغان تۇرۇپ قانداقمۇ باشقىلارغا بېرەلىسۇن؟!

ئۆزىدە ئورتاق تىلى بولمىغان توپلۇم باشقىلارنىڭ ئورتاق تىلىنىمۇ چۈشىنەلمەيدۇ. بۈگۈن بۇ مىللەتكە بالا-قازا بولۇۋاتقان مۇستەملىكچىلىرىنىڭ ئورتاق تىلى بار. بۈگۈن ئۇلارنىڭ دەردى ئاستا خاراكتېرلىك قەتلى قىلىش ئەمەس، بەلكى شىدەتلىك قەتلىئام قىلىش. ئۇلار مىللەتنىڭ سانىغا قەتلىئام ئېلىپ بېرىش بىلەنلا مەشغۇل ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ نەسىل-نەسەب شەجەرىسىنىڭ مەنىۋى ئىزنالىرى بولمىش تارىخىي مەدەنىيىتىنىمۇ قوشۇپ قەتلىئام ئېلىپ بېرىش بىلەن مەشغۇل. 

كەچمىشتە ئۇلار مىللەتنىڭ دىققىتىنى تىلنىڭ شەكلىنى قۇتقۇزۇشقا مەشغۇل قىلىپ قويۇپ ئەمەلىيەتتە بۇ تىلنىڭ روھىنى چىرىتىش پىلانىنى يۈرگۈزگەن بولسا، بۈگۈنكى كۈندە ھەممىنى جاننى قۇتقۇزۇش ھەلەكچىلىكىگە سېلىپ قويۇپ مەدەنىيەتنى يىلتىزدىن قۇرۇتۇش، ساننىمۇ، سۈپەتنىمۇ قوشۇپ يوقىتىش ۋە بۇنىڭ ئورنىغا ئاتالمىش «بىر گەۋدىلەشكەن كۆپ مەنبەلىك جۇڭخۇا» مەدەنىيىتىنى قۇرۇش پىلانىنى ئىشقا ئاشۇرماقتا. 

دەرۋەقە، ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ ئورتاق تىلىنى قۇرۇپلا قالماي، بۇ تىلىنىڭ پەلسەپەسىنىمۇ بارلىققا كەلتۈرۈپ بولدى. ئۇلاردىكى بۇ ئورتاق تىل (مەدەنىيەت بىلەن قوشۇپ قۇرۇتىۋېىتىش پىلانى) گەرچە ئون يىلدىن بىرى ئاشكارا تەشۋىق قىلىنىۋاتقان بولسىمۇ، بۇ تىلنى يېشىپ چۈشەندۈرىدىغان بىرەر سىياسىيون، بىرەر زىيالىي ياكى بىرەر يازار كۆرۈنمىدى. ئومۇميۈزلۈك بىرلىكتە باشتىن كەچۈرگەن يېقىنقى 30 يىللىق غەپلەت دەۋرىمىزنى نەزەرگە ئالغان، ھەمدە بۇ كۆرمەسلىكنى، ۋاقتىدا بايقىماسلىقنى، قارشىسىغا مۇناسىپ «ئورتاق تىل» بىرلىكى قۇرالمىغىنىمىزنى ئەپۇ قىلىپ تۇرساقمۇ، بۇ بىر قانچە يىللىق پاجىئەدىن چۆچۈگەندەك كۆرۈنگەن ھەرقايسى تەرەپلەردىن بۇ ھەقتە تۈزۈكچە ئويغىنىش سىگنالى ئالماسلىقىمىز ھەقىقەتەن ئەپۇ قىلىپ بولمايدىغان ئېغىر پاجىئە دېيىشكە بولىدۇ. غەلىتە يېرى مەدەنىيەت قەتلىئامىغا بۇ قەدەر سۈكۈتنىڭ بولۇشى، ئەمەلىي قەدەملەرنىڭ ئېلىنماسلىقى، بۇنىڭ ئېغىر ئاقىۋىتىنى، تولدۇرغۇسىز زىيانلىرىنى قەلەمكەشلىرىمىز، ھەرقايسى «شۇناسلىرىمىز» ۋە «تەتقىقات» بىلەن ئالدىراش يۈرۈۋاتقانلىرىمىزنىڭ يېزىشى، چۈشەندۈرۈشى ۋە ئاتاقتىكى «سىياسىيون» لىرىمىزنىڭ خەلقنى سەپەرۋەر قىلىشى زۆرۈر ئىدى. ئەمما يەنىلا سۈكۈت داۋام قىلىپ كەلمەكتە...

قەلەم ساھىبلىرى بىلەن سىياسىي قاناتلىرىمىزنىڭ مەسئۇلىيىتى ۋە رېئاللىقىنى تىلغا ئالغان ئىكەنمىز، ئەلۋەتتە «دىنىي ئۆلىمالا» توپىمىزنىمۇ ياد ئېتىشكە مەجبۇرمىز. ئەگەر يىغىنچاق قىلىپ ئېيتىدىغان بولساق، مەزكۇر توپ ئۇيغۇر تارىخىدا بۇ قەدەر يارامسىز ھالغا چۈشۈپ قالغان ئەمەس. بۈگۈن ۋەتەندە مىللەتنىڭ ئورتاق تىل قۇرۇلۇشى پىلانىنى بارلىققا كەلتۈرۈشكە باش قاتۇرىدىغان، خىزمەت قىلىدىغان ھەقىقىي ئۆلىمالار قاتلىمىمىز پۈتۈن-سۈرۈك ھالدا مۇستەملىكچىلەرنىڭ قارمىقى ئاستىغا چۈشۈپ قالدى. ئەمما مىللەتنىڭ ھۇزۇرىغا ئۆزلىرىنى «دىنىي ئۆلىمالار» دەپ تونۇشتۇرۇۋاتقان بۇ توپ ئىنتايىن پاسسىپ ۋە كېرەكسىز ئىشلار بىلەن ئاۋارە. ھەتتا تارىخىي جامەلەرنىڭ چېقىلغانلىق خەۋرى كېلىۋاتسىمۇ بۇ توپنىڭ تەپسە تەۋرىمەس ھالىتىدىن قىمىرلىماسلىقى پاجىئەدىن باشقا نەرسە ئەمەس. ئۇلارنىڭ بۈگۈنكى ۋەزىيىتى ۋەتەندىكى مۇستەملىكچىلەرنىڭ زۇۋانى بولۇپ بەرگەن ھېلىقى «دىنىي زاتلار» دىن ئانچە پەرقى يوق بولۇپ، گويا بوينى باغلاقلىق قوي پادىسى كەبى ئاللىكىملەرنىڭ دىپىغا ئۇسۇل ئويناۋاتقاندەك بىر تۈسنى بەرمەكتە. ئۆزىنىڭ خاسلىقى ۋە رولىنى ئاڭقىرالماسلىق، نېمىنىڭ بازىرى چىقسا شۇنىڭغا تەڭكەش قىلىپ زۇۋان سۈرۈش بۇنىڭ رېئال مىساللىرىدىندۇر. ئالايلۇق، پەن تارتىشمىسى بولغاندا «پەن ئۆگىنىش پەرز»، نامايىش تارتىشىمىسى بولۇۋاتقاندا «نامايىش پەرز»، گۇۋاھلىق سەپەرۋەرلىكىدە «گۇۋاھلىق پەرز»...

ئەجىبا سىياسىي نەيرەڭلەر تۈشمۇتۇشتىن ئوينىلىۋاتقان بىر توپلۇمغا خىتاب قىلىشتا بۇ قەدەر تەنتەكلىكنىڭ سەۋەبى نېمە؟ بىر توپقا ۋاكالىتەن چىقىۋاتقان بۇ قەدەر ئاڭسىز ۋە قارىغۇلارچە بېرىلىۋاتقان تىرناق ئىچى «پەتىۋا» لارغا نېمە دېگۈلۈك؟! ھەيران قالارلىقى، بۇ توپنىڭ ۋەكىللىرىنىڭ ئىنسانىيلىق بىلەن ئىسلامىيلىقنى ئايرىپ تەھلىل قىلىشلىرىچۇ؟ ئەجىبا، بۇ قەدەر دىننىڭ روھىدىن ئۇزاق، توختىماي ئېغىزىدىن ئايەت-ھەدىس تۆكىلىدىغان، ئەمما قارىسىغا تەپسىر ۋە ئىزاھات بېرىشتىن ئايانمايدىغان «ئۆلىما توپى» نىڭ بۇ مىللەتكە نېمە كېرىكى بار؟

قىسىقىسى، بۇ توپمۇ ئۆزلىرىگە يۈكلەنگەن ئىلاھىي مەسئۇلىيىتىنى قاملاشتۇرۇپ ئورۇنداپ كېتەلمىدى. مىللەتنىڭ ئورتاق تىل قۇرۇلۇشىنىڭ تۈپ ئاساسى بولغان دىل بىرلىكى، ئىمان بىرلىكى، ئېتىقاد بىرلىكى، ئىسلامىي ئاڭ بىرلىكى، ئىسلامىي مەدەنىيەت پۈتۈنلۈكى قاتارلىق ساھەلەردە ئىلمىي خىزمەتلەرنى، ئەمەلىي قەدەملەرنى كۆرۈش نېسىپ بولغىنى يوق. بۇ ھەقتە ئۇلارنىڭ پىكىرلىرىنى ئاڭلاش ئەمەس، سايىسىنى تېپىش مۇمكىن بولغىنى يوق. ئۇلار كىشىلەرنىڭ ئەقلىيىتىگە بېقىپ خىتاب قىلىش كۆرسىتىلگەن بىر دىننىڭ مەنسۇپلىرى تۇرۇپ مىللەت نېمىدىن زېرىكسە شۇنى «دىن» قىلىپ تەڭلەش بىلەن ئاۋارە. ھالبۇكى بۈگۈن بۇ مىللەت ئاتالمىش ناباب ۋە سەۋىيەسىز«ۋەز» لەردىن سىقىلىغلىق. ئەكسىچە ئۇلار زېھنىنى يېڭىلاشقا، مېڭىسىگە سېلىنغان قۇلۇپلارنى پاچاقلاپ تاشلايدىغان، روھىي قۇللۇقتىن ئازاد قىلىدىغان قۇرئانىي روھقا، سۈننەتتىن ئىبارەت ھىدايەتنىڭ پارلاق نۇرىنىڭ ۋۇجۇدىنى يورىتىشىغا، يىللاردىن كۆزلىرىگە باغلانغان پەردىلەرنى ئېچىشقا، ئىش-ئەمەللىرىنى ئىلاھىي مىزانغا سېلىپ تۇرۇپ ھەرىكەت قىلىشقا موھتاج. دىننىڭ ئەڭ ھالقىلىق ئېھتىياجى چۈشىۋاتقان مۇشۇنداق بىر ۋاقىتتا، ئايىغى چىقماس تۆۋەن سەۋىيەلىك ۋەز-كالاملار بىلەن ئۇلارنىڭ روھى ئاچلىقىغا بارماقچى بولۇش بۇ يولنىڭ ھەققىنى بېرەلمىگەنلىكنىڭ، بۇ يولنىڭ يولۇچىسى بولۇش مۇددىئاسىغا لايىق بولالمايۋاتقانلىقنىڭ ئىپادىسىدۇر.

ئومۇمىي رېئاللىقنى چىقىش قىلغان ۋاقىتتا، نۆۋەتتە بۇ مىللەتنىڭ سەرخىللىرى كۆرۈنۈشكە تىرىشىۋاتقان «زىيالىيلىرى» بولسۇن، سەركە ئاتىلىۋاتقان «سىياسىيونلىرى» بولسۇن، يېتەكچى كۆرۈنۈۋاتقان «ئۆلىما» لىرى بولسۇن، كېلىۋاتقان ۋە يۈز بېرىۋاتقان قىرغىنچىلىقلارغا قارشى قول-قولچە تېگىشلىك ھەرىكەتكە ئۆتەلمىگىنىدەك، بولۇۋاتقان مەدەنىيەت قەتلىئامىغا قارىتا زەربە خاراكتېرلىك بىرەر ئىنقىلابىي ھەرىكەت قۇرالىغىنى يوق. بۇلا ئەمەس، ئورتاق قارشى تۇرۇشتا مۇستەملىكچىلەرنىڭ قۇرۇۋالغان تىلىغا، پەلسەپەسىگە قارشى ئىدىيەۋى ئاقارتىش ۋە تەشۋىقات خىزمىتىمۇ ئوتتۇرىغا چىققىنى يوق. بۇنداق بىر ۋەزىيەت ئوخشاشلا دۈشمەن قارشىسىغا چىقماي تۇرۇپ ئاق بايراق چىقارغانلىقنىڭ، مەغلۇبىيەتنىڭ ئىپادىسى. بىر مۇتەپەككۇر ئېيتىدۇ: «مەغلۇبىيەت ئىككى خىل ھالەتتىن كېلىپ چىقىدۇ. بۇنىڭ بىرى پىكىر ئاساسى يوق ھەرىكەت، يەنە بىرى ھەرىكەتتىن ئايرىلغان پىكىر».

نۆۋەتتە بىزگە مۇنقەرزلىكىمىزنى تېزلەشتۈرۈش ئۈچۈن غايەت زور بىر توپان قىستاپ كېلىۋاتىدۇ. بەلكىم بىزنىڭ بۇ توپانغا قارشى ھېچ قىلمىسا كېمە ياساش پۇرسىتىمىز بولۇشى مۇمكىن. ئەگەر ياشاۋاتقان بۇ دۇنيالىقىمىزدا كېلەچىكىمىز ئۈچۈن، ئەۋلادلىرىمىز ئۈچۈن قول-قولچە بىر كېمە ياساپ چىقالمايدىكەنمىز، ئەكسىچە پۇرسەتنى قولدىن بېرىپ قويىدىكەنمىز، بىز ياسالمىغان كېمىنى ئەۋلادلىرىمىزنىڭ ياساپ چىقالىشى رېئاللىقتىن كۆپ يىراقتا. بەزىلەر كېمە ياسالمىغاندىمۇ تۇغان سالساق ھېساب، دېيىشى مۇمكىن، ئەمما مەن دەيمەنكى، كېلىۋاتقىنى ئېقىن ئەمەس، توپان، توپان!

يازار: بۇرھان مۇھەممەد 

2019-05-02

مەنبە: «ئويغاقلار دۇنياسىدا− بۇرھان» سەھىپىسى

تۈر: ئۇيغۇر
تۈر: بۇرھان مۇھەممەد
تۈر: ئويغاقلار دۇنياسىدا− بۇرھان