open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ھورقاتلىما (تاماق)

ھورقاتلىما شەكلى (ئۇيغۇر يېڭى يېزىقى:HorQatlima; باشقا ناملىرى: يۇتا، يۇتازا، مايلىق قاتلىما، ھور قاتلىما) ئەگمە ئۇزۇنچاق كېلدىغان ئىنچكە قاتلىما (سەللە شەكىللك)، ئۇن، سۇ، تۇخۇم، ماي، ۋە قايماق بىلەن ھورلاندۇرۇپ پىشۇرۇلدىغان بىر شاھانە ئۇيغۇر تائامىدۇر.

ھورقاتلىما قاسقاندا ھورلاپ پىشۇرغاندىن كېيىن، ئۇنىڭ رەڭگى ئۇچۇق سېرىق ياكى سارغۇچ رەڭگە كىرىدۇ. ئادەتتە سېرىقماي، قايماق، تۇغۇم، ياكى ياغ قاتارلىقلار ئىشلىتىپ تەمى چۈرۈك قىلىنىدۇ. 30 مىنۇتلارچە ھور يېگەندىن كېيىن قازاندىن ئېلىپ ئىستىمال قىلىشقا بولىدۇ. ھورقاتلىمنىڭ تەمى بىر ئاز تاتلىق، خۇشپۇراق ھىدى بار، چۈرۈك كېلىدۇ.

### مۇناسىۋەتلىك
ھورنان

موما

مانتا

تۈگرە

ئۇيغۇر تائاملىرى

ئۇيغۇر تائاملىرى ئۆلچەملىك ناملىرى
ئىت پوق يېمەستە

thumb|بىر نەرسە پۇراۋاتقان ئىت
thumb|ئىت نىجاسىتى
**[[ئىت]] پوق يېمەستە** (ياكى ئىشت پوق يېمەستە) ئۇيغۇر خەلق ماقال-تەمسىلى بولۇپ، تاڭ سەھەردە قوپۇۋېلىپ ئادەم ئاۋارە قىلىش دېگەننى مەندىدۇر. بۇ ماقال تەمسىل ئاساسلىقى ئىتلارنىڭ تاڭ سەھەر قوپۇپ يەردىكى نەرسىلەرنى، ئۆزىنىڭ نىجاسىتىنى بۇرايدىغان قىلىمىشىنى كۆزىتىشىتىن بارلىققا كەلگەن. 

### مىسال
ئىت پوق يېمەستە كېلىپ، ماۋۇ ئاداش،ئادەمگە ئاراممۇ بەرمىدى. 

ئىت پوي يېمەستە ما ئىنسانلار خەقلىنىڭ ئىشىك تۈۋىدە نېمە ئىش قىلدىغاندۇ.
تام تۈۋىدىن ھوشۇر تاز چىققاندەك

**تام تۈۋىدىن ھوشۇر تاز** **چىققاندەك** ئۇيغۇر خەلق ماقال-تەمسىلى بولۇپ، تۇيۇقىسزلا كۈتۈلمىگەن يەردە ۋاقىتتا پەيدا بولۇپ قېلىش، باشقىلارنى ھاڭ-تاڭ قالدۇرۇش، بىزار قىلىش دېگەن مەنىدىدۇر. *تام تۈۋىدىن ھوشۇر تاز چىققاندەك* دېگەن تەمسىل ئادەتتە تۇرمۇشتا ناھايىتى كۆپ ئىشلتلىدىغان بولۇپ، تۇيۇقسىزلا كۈتۈلمىگەندە پەيدا بولۇپ قالغان، ئۈنۈپ چىققان، ئوتتۇرغا چىقىپ قالغان، ھەمدە شۇنداق شۇ يەردىكى كىشلەرنى ھەيران قالدۇردىغان ئىش، ھادىسە ياكى ئىنسانلارنى كۆرستىدۇ. 

مىسال

ما ئاداش نەدىن پەيدا بولدى، تام تۈۋىدىن ھوشۇر تاز چىققاندەكلا !!!

ھوي ئۇكام سەن نەدىن ئۈندۈڭ؟ تام تۈۋىدىن ھوشۇر تاز چىققاندەكلا !!!، شەيتان بالىسەن جۇمۇ !!
دەرەخ

ئۆسۈملۈك جەھەتتىن ئېيتقاندا **دەرەخ** كۆپ يىللىق ئۆسۈملۈك بولۇپ ، تەركىبىدە غولى بار ، ئۇ ئادەتتە شاخ ۋە يوپۇرماقلارنى قوللايدۇ.

غول ياكى غول
مەجبۇنتال

**مەجبۇنتال** (لاتىنچە نامى :*Salix babylonica*) باشقا ئىسىم سۇ سۆگىتى، يۇلغۇن، ساڭگىلىما يوپۇرماقلىق سۆگەت. شاخلىرى ئىنچىكە، ساڭگىلاپ تۇرىدۇ. يوپۇرمىقى تار تۆمۈنىسىمان ياكى يىپسىمان تېمىنە شەكىللىك. ئەگرى شاخلىق مەجنۇنتالنىڭ شاخلىرى بۈدۈر ساڭگىلاپ تۇرىدۇ؛ سېرىق سۆگەتنىڭ شاخلىرى كىچىك سارغۇچ يېشىل ياكى قوڭۇر سېرىق رەڭدە بولۇپ، بۇغۇم ئارىلىقى بىر قەدەر قىسقا بولىدۇ؛ قىزىل قوۋزاقلىق سۆگەت، دەرەخ تاجىسى ئۇزۇن تۇخۇم شەكىللىك، كىچىك شاخلىرى بېغىر رەڭ ياكى بېغىررەڭ، يوپۇرمىقى كەڭ تۆمۈنسىمان كېلىدۇ.
قارا سۆگەت

**قارا سۆگەت** (لاتىنچە نامى :*Salix matsudana*) باشقا ئىسىم سۆگەت، كۆك سۆگەت. شاخلىرى تىك ياكى يانتۇ، يوپۇرمىقىنى  ئوتتۇرا قىسمى ئەڭ كەڭ، تۈۋى قىسمى يۇمىلاق ياكى كەڭرى شىنا شەكىللىك. قۇرغاق سۆگەتنىڭ كىچىك شاخلىرى تۆۋەنگە ساڭگىلاپ تۇرىدۇ؛ يۆگىمەچ سۆگەت كىچىك شاخلىق، يوپۇرمىقى بۈدۈر. قىزىل پوتلىلىق بىنەم سۆگىتىنىڭ شاخلىرى كىچىك بۈدۈر، قىزىل گۈل يىپچىسى ۋە ئورىغۇچى ياپرىقى سېرىق رەڭلىك بولىدۇ. رېدسىمان سۆگەتنىڭ تاجىسى يېرىم شارسىمان بولىدۇ.
ئاق سۆگەت

**ئاق سۆگەت** (لاتىنچە نامى :*Salix alba*) دەرەخ تاجىسى كەڭ تۇخۇم شەكىللىك. يۇپۇرمىقىنىڭ شەكلى تىمىنسىمان ياكى دۈم تېمىنە شەكىللىك. گۈل رېتى بىر قەدەر ئۇزۇن. ساڭگىلىما يوپۇرماقلىق ئاق سۆگەتنىڭ ئۆزگەرگەن تۈرى، شاخلىرى تۆۋەنگە ساڭگىلاپ تۇرىدۇ؛ سېرىق شاخلىق ئاق سۆگەت چىۋىق تاللىق، يوپۇرماقلىرى سېرىق رەڭلىك بولىدۇ؛ قىزىل قوۋزاقلىق ئاق سۆگەت، شاخلىرى قىزىل رەڭدە؛ كۈمۈش رەڭ يوپۇرماقلىق ئاق سۆگەتنىڭ يوپۇرماق يۈزى شايىسىمان تۈكلۈك؛ كۆك يوپۇرماقلىق ئاق سۆگەتنىڭ يوپۇرماق دۈمبىسى كۆك رەڭلىك تۈكلۈك.
سالىكس دەرىخى

**سالىكس دەرىخى** (لاتىنچە نامى :*Salix fragilis*) سۆگەت بىلەن ئوخشىشىپ كېتىدۇ، غولى ئوخشاش ئەمەس قوڭۇر يېشىل رەڭلىك، بىر قەدەر توم، جىسمى چۈرۈك بولۇپ، يوپۇرمىقى بىر قەدەر چوڭ. 

چۈرۈك سۆگەت دەرەخىنىڭ ئېگىزلىكى 20 مېتىر، كۆكرەك ئېگىزلىكىدىكى غولىنىڭ دىئامېتىرى 100 گە يېتىدۇ. دەرەخ تاجىسى يۇمىلاق ياكى سوقىچاق، دەرەخ قوۋزىقى سۇس قارا، جىلغا يېرىقى بار؛ كىچىك شاخلىرى سۇس قوڭۇر يېشىل، سەل توم، تۈكسىز، تاقىر، پارقىراق، يۇمران شاخنىڭ دەسلەپكى مەزگىلدە قىسقا يۇمشاق تۈكچىلەر بولىدۇ.
قارا تېرەك

**قارا تېرەك** (ئىلمىي ئىسمى: *Populus nigra*) يەنە **سۇۋادان تېرەك** دەپمۇ ئ‍اتىلىدۇ. بۇ خىلدىكى تېرەك تېرەك تۈرلىرى ئ‍ىچىدىكى ئ‍ەڭ تۈز، ئ‍ېگىز ئ‍ۆسىدىغان، شەكلى ۋە رەڭگى چىرايلىق بولغان تېرەك تۈرلىرىنىڭ بىرى. قارا تېرەك ئ‍ەڭ ئ‍ېگىز ئ‍ۆسكەندە 40 مېتىر ئ‍ەتراپىدا ئ‍ۆسىدۇ. غولى ياكى شاخلىرى بولسۇن قەلەمنىڭ سېپىدەك تۈز ئ‍ۆسىدۇ. غولىنىڭ قوۋزاق، يۇپۇرماقلىرىنىڭ رەڭگىمۇ قارىغا مايىل كۆكۈش بولىدۇ. شۇڭا قارا  تېرەك دەپ ئ‍اتالغان. قارا تېرەكنىڭ غازىڭى چوڭ، ئ‍ېگىزگە قاراپ ئ‍ۆسىدۇ. قارا تېرەكنىڭ تۈۋىدە ۋە ئ‍وتتۇرا قىسمىدا يان شاخلىرى بولمايدۇ، ئ‍ېگىزلىگەنسىرى ھەر بىر مېتىر ئ‍ەتراپىدا بىر تال يان شاخلىرى بولىدۇ. يان شاخلىرىمۇ ئ‍ېگىزگە قاراپ تىك ئ‍ۆسىدۇ. قارا تېرەكنى قەلەمچە قىلىپ ئ‍ۆستۈرسە ئ‍ەڭ ياخشى ئ‍ۆسىدۇ. بىر يىللىق بولغان شېخىنى كېسىپ ئ‍ېلۋىلىپ، 20 سانتىمېتىر ئ‍ەتراپىدا قىلىپ توغراپ قىشتا ئ‍ورەككە كۆمۈپ توڭلىتىۋەتسە  ناھايىتى ياخشى تۇرىدۇ. ئ‍ەتيازدا ئ‍ېتىزغا تىكىپ ئ‍ۇستىدىن سۇغۇرۋەتسە بىر يازدا بىر مېتىر ئ‍ەتراپىدا كۆكلەيدۇ. كېلەر يىلى ئ‍ەتيازدا ئ‍الدىنقى يىلى كۆكلىگەن شېخىنى تۈۋىدىن كېسۋەتسە ئ‍ىككىنچى يىلى تۆت مېتىر ئ‍ەتراپىدا ئ‍ۆسىدۇ.  قارا تېرەك 30 يىل ئ‍ەتراپىدا ناھايىتى ياخشى ياغاچ ئماتىريالى بولىدۇ. ئ‍ۆيگە لىم قىلىشقىمۇ، ئ‍ۆي جاھازىلىرى ياساشقىمۇ بولىدۇ. ياغاچنىڭ رەڭگى ئ‍اق، سۈزۈك، يۈزى تەكشى، سۈپەتلىك بۇلۇپ، ھەر قانداق ئ‍ۇرۇندا بىمالال ئ‍ىشلەتكىلى بولىدۇ.
ئ‍اق تېرەك

**ئ‍اق تېرەك**(ئىلمىي ئىسمى: *Populus alba*) تېرەك دەرىخىنىڭ بىر تۈرى. ئ‍اق تېرەكنىڭ قەلەمچىسىنىڭ ئ‍ەي بۇلۇش نىسبىتى يۇقىرى، ئ‍ۈسۈشى تېز، ماتىريال قىممىتى يۇقىرى، ئ‍ەمما ياغىچىنىڭ ئ‍ىچكى تۇقۇلمىلىرى سەل شالاڭ، ئ‍اجىز كېلدۇ. ئ‍اق تېرەكنىڭ ئ‍وق يىلتىزىمۇ يەر تېگىگە بەك چوڭقۇر يىلتىز تاتمايدۇ. چاچما يىلتىزلىرى كۆپرەك بولىدۇ، تۈز ئ‍ۆسىدۇ. ئ‍ەڭ ئ‍ېگىز بولغاندا 20 مېتىر ئ‍ەتراپىدا بولىدۇ. قوۋزىقىنىڭ رەڭگى كۈمۈش رەڭدە، غازىڭىنىڭ رەڭگى سۇس يېشىل رەڭدە بولىدۇ. ئ‍ەتياز كۈنلىرى باشقا دەرەخلەردىن بىرەر ھەپتە  بالدۇر غازاڭ چىقىردۇ، ئ‍ەمما كۈز كۈنلىرىدە باشقا دەرەخلەردىن ئ‍ۈچ ھەپتە بۇرۇن غازاڭ تاشلايدۇ. قۇرغاقچلىققا بەرداشلىق بېرىش كۈچى ئ‍اجىز، باشقا تېرەك تۈرلىرىدەك يەر ئ‍استى سۈيىنى ئ‍ۆزىگە سۈمۈرۈش ئ‍ىقتىدارى تۆۋەن، ئ‍اسان قۇرۇپ قالىدۇ، تىكىپ 20 يىلدىن كىيىن ياخشى ياغاچ ماتىريالى بولىدۇ.ئ‍ۇنىڭدىن ئ‍ۆتۈپ كەتسە ياغىچىنىڭ ئ‍ىچى پورلىشىپ ئ‍اجىزلىشىپ كېتىدۇ. ئ‍اق تېرەكنى ياغاچ ماتىريالى قىلىشقا كەسكەندە چۇقۇم كەسكەن ھامان تاشقى قوۋزىقىنى سۇيۋىتىش كېرەك.  قوۋزىقى سۇيۋىتىلسە ياغاچ رەڭگى ئ‍اق، سۈزۈك، قاتتىق، چىڭ قۇرۇيدۇ. ئ‍ەممە قوۋزىقى ۋاقتىدا سۇيۇلمىغان ئ‍اق تېرەك ياغىچىنى ئ‍ىشلىتىشكە بولمايدۇ. ئ‍اق تېرەكنىڭ شاخلىرىمۇ ئ‍ىنتايىن چۈرۈك كېلدۇ. ئ‍ەي بۇلۇشى ياخشى بولغان بىلەن، ياغىچى باشقا تېرەك ياغاچلىرىدەك مۇستەھكەم، قاتتىق بولمايدۇ.
ئۇلۇسلارنىڭ بايلىقى

***[[ئۇلۇسلار نېمىشقا مەغلۇپ بولىدۇ|ئۇلۇس]]لارنىڭ بايلىقىنىڭ ماھىيىتى ۋە سەۋەبلىرىنى تەكشۈرۈش*** ، ئادەتتە قىسقارتىلىپ ***«[[ئۇلۇس]]لارنىڭ بايلىقى»*** دەپ ئاتىلىدۇ ، شوتلاندىيەلىك ئىقتىسادشۇناس ۋە ئەخلاق پەيلاسوپى ئادام سىمىسنىڭ 1776-يىلىدىكى يۈكسەك ئەسىرى.  1776-يىلى نەشىر قىلىنغان بۇ كىتاب ئۇلۇسلارنىڭ بايلىقىنى قانداق بەرپا قىلىدىغان تۇنجى قېتىم سېستىملىق چۈشەنچە بىلەن تەمىنلەيدۇ. ئۇ كلاسسىك ئىقتىسادتىكى نېگىزلىك ئەسەرگە ئايلىنىپ ، «سىياسىي ئىقتىساد ئۇنىۋېرسال سىستېمىسىنىڭ تۇنجى تۈزۈلۈشى» دەپ قارىلىدۇ.  سانائەت ئىنقىلابىنىڭ بېشىدىكى ئىقتىسادنى ئويلاشقاندا ، سىمىس ئەمگەك تەقسىماتى ، ئىشلەپچىقىرىش كۈچى ۋە ئەركىن بازار قاتارلىق تېمىلارنى تەھلىل قىلىدۇ.  

thumb|211x211px| كىرككالدىدىكى ئادام سىمىس تىياتىرخانىسىدىكى سىمىس باش ھەيكىلى

 
 
تۈر:كىتابلار
تۈر:ئىقتىساد
تۈر:بىلىم
لۇئىس بارتوۋ

left|frameless|295x295px
**جان لۇئىس بارتوۋ** (Jean Louis Barthou؛ ت. 1862 — ئۆ. 1934). سابىق فرانسىيە باش مىنىستىرى (1913). فرانسۇز پەنلەر ئاكادېمىيىسىنىڭ ئاكادېمىكى (1918-يىلى). 1884 - يىلى ئادۋوكاتلار مۇلازىمەت ئورنى قۇرغان. 1889 - يىلىدىن باشلاپ پالاتا ئەزاسى 1922 - يىلىدىن باشلاپ كېڭەش پالاتا ئەزاسى بولغان. جامائەت قۇرۇلۇشى مىنىستىرى، ئىچكى ئىشلار مىنىستىرى، ئەدلىيە مىنىستىرى قاتارلىق ۋەزىپىلەردە بولغان. 
قىسقا مۇددەت زۇڭلى بولۇپ، ۋەزىپە ئۆتىگەن مەزگىلىدە ھەربىي كۈچنى كۈچەيتكەن. بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە، قۇرۇقلۇق ئارمىيە مىنىستىرى ۋە ئەدلىيە مىنىستىرى بولغان. 1919-يىلى پارىژ سۈلھ كېلىشىمىگە قاتناشقان. 1922-يىلى فرانسىيە ۋەكىللەر ئۆمىكىنى باشلاپ، گېنويە يىغىنىغا قاتناشقان. تۆلەم كومىتېتىنىڭ رەئىسى بولۇپ، تۆلەم تۆلەش مەسىلىسىدە گېرمانىيىگە نىسبەتەن قاتتىق پوزىتسىيىدە بولغان ھەمدە كىچىك ئانتانتا دۆلەتلىرى قۇرۇشقا كۈچ چىقىرىپ، ئۇرۇشتىن كېيىنكى فرانسىيىنىڭ ياۋروپادىكى ستراتېگىيىلىك ئورنىنى مۇستەھكەملىگەن. 1934-يىلى 2-ئايدا، تاشقى ئىشلار مىنىستىرى بولغان، سوۋېت ئىتتىپاقى ھەمدە شەرقىي ياۋروپادىكى ھەرقايسى ئەللەر بىلەن بىرلىشىشنى «شەرق ئەھدىنامىسى» تۈزۈشنى تەشەببۇس قىلغان؛ خەلقئارا ئىتتىپاقنىڭ سوۋېت ئىتتىپاقىنى قوبۇل قىلىشنى ئاكتىپلىق بىلەن قوللىغان. شۇ يىلى 10-ئايدا، ئېكسكۇرسىيىگە كەلگەن يۇگوسلاۋىيە پادىشاھى ئالىكساندرⅠ بىلەن بىللە مارسېلدا سۇيىقەستكە ئۇچرىغان. ئۇنىڭ «ھاياتىمدىكى سەيلە» قاتارلىق ئەسەرلىرى بار.
سېرگو ئورژونىكىدزې

left|frameless**سېرگو ئورژونىكىدزې** ياكى گرىگورىي كونستانتىنوۋىچ ئورژونىكىدزې (رۇسچە:Григорий Константинович (Серго) Орджоникидзе؛ گرۇزىنچە:გრიგოლ კონსტანტინეს ძე ორჯონიკიძე؛ ت. 1886 - ئۆ. 1937) سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى كوممۇنىستىك پارتىيىسى ۋە دۆلىتىنىڭ رەھبەرلىرىدىن بىرى. گروزىن. 
1903 - يىلى روسىيە سوتسىيال دېموكراتىك ئىشچىلار پارتىيىسىگە كىرگەن. 

1905 - يىلى ئىنقىلاب مەزگىلىدە تاشقى كاپكازدا پارتىيە خىزمىتى ئىشلىگەن. 

1912 - يىلى پارتىيە مەركىزىي كومىتېتىنىڭ ئەزالىقىغا ۋە مەركىزىي كومىتېت روسىيە بيۇروسىنىڭ ئەزالىقىغا سايلانغان. بىرقانچە قېتىم قولغا ئېلىنىپ، سۈرگۈن قىلىنغان. 

1917 - يىلى فېۋرال ئىنقىلابىدىن كېيىن پېتروگرادقا قايتىپ كېلىپ، ئۆكتەبر ئىنقىلابىنىڭ تەشكىلاتچىلىرىدىن بىرىگە ئايلانغان. ئىنقىلاب غەلىبە قازانغاندىن كېيىن، ئوكرائىنا ۋە جەنۇبىي روسىيىگە ئالاھىدە ئەۋەتىلگەن خادىم بولغان. ئىچكى ئۇرۇش مەزگىلىدە غەربىي سەپ ۋە جەنۇبىي سەپلەردە قىزىل ئارمىيىنىڭ ئاقلار ئارمىيىسىگە قايتۇرما زەربە بېرىشىگە قوماندانلىق قىلغان. 

1926 - 1930 - يىللاردا سوۋېت ئىتتىپاقى كوممۇنىستىك (بولشېۋىكلار) پارتىيىسى مەركىزىي رېۋىزىيە كومىتېتىنىڭ رەئىسى، ئىشچى - دېھقانلار تەپتىش مەھكىمىسىنىڭ خەلق كومىسسارى، خەلق كومىسسارىياتى ۋە دۆلەت مۇداپىئە كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى بولغان. 

1930 - يىلدىن باشلاپ سوۋېت ئىتتىپاقى كوممۇنىستىك (بولشېۋىكلار) پارتىيىسى مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بيۇروسىنىڭ ئەزاسى، ئالىي خەلق ئىگىلىكى كومىتېتىنىڭ رەئىسى، ئېغىر سانائەت خەلق كومىسسارى بولغان.
لېنىن

**ۋلادىمىر ئىرىچ ئۇرىيانوف** (روسچە : Влади́мир Ильи́ч Улья́нов)(1870-يىلى 4-ئاينىڭ 22-كۈنىدىن 1924-يىلى 21-يانۋارغىچە) ، **لېنىن** (روسچە : Ле́нин) دەپ ئاتالغان بولۇپ ، روسىيە سوتسىيالىستىك ئىنقىلابچى ، سىياسىيون، سىياسىيون ، سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ ئاساسلىق قۇرغۇچىسى ، بورشۋىك پارتىيىسىنىڭ قۇرغۇچىسى ، 10-ئاي ئىنقىلابىنىڭ ئاساسلىق رەھبىرى｡
ماركىس-لېنىن ىزم

**ماركىس-لېنىن ىزم** (روسچە : Маркси́зм-ленини́зм) ، لېنىن تەرەققى قىلىپ چىققان ماركىس ىزىم ئېقىمىنى كۆرسىتىدۇ｡ جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسى ماركىس ىزىمنى يېتەكچى ئىدىيەلەرنىڭ بىرى قىلىپ بېكىتتى｡
بۆگۈ قاغان

thumb
**بۆگۈ قاغان** (قەدىمكى ئۇيغۇرچە: 𐰋𐰇𐰏: 𐰴𐰍𐰣؛ خەنچە:牟羽可汗 پىنيىن:Móuyǔ Kěhànş ۋادې-گىلېس: mou-yü ko'han؛ ئوتتۇرا خەنچە:mĭəu˩-ĭu˥ kʰɑ˥-ɣɑn˩˥) ياكى **تەڭرى قاغان** (خەنچە: 登里可汗 پىنيىن: Dēnglǐ Kěhàn؛ ۋادې-گىلېس:teng-li ko'han) شۇنداقلا كېيىنچە ئالپ كۈلۈگ بىلگە قاغان (英義建功毘伽可汗)، ئەسكى ئۇيغۇرچە تولۇق ئاتى: **تەڭرىدە قۇت بولمىش ئىل تۇتمىش ئالپ كۈلۈگ بىلگە قاغان** (𐱅𐰭𐰼𐰃𐰓𐰀:𐰸𐰆𐱃:𐰉𐰆𐰞𐰢𐱁:𐰃𐰠:𐱃𐰆𐱃𐰢𐱁:𐰞𐰯:𐰚𐰇𐰠𐰏:𐰋𐰃𐰠𐰏𐰀:𐰴𐰍𐰣؛) 

ئەسلى ئاتى **ياغلاقار ئىدىكەن** (Idikän، خەنچە: 藥羅葛移地健، پىنيىن: Yàoluógé Yídìjiàn) بولۇپ، مىلادى 759 - 779 - يىللار ئارىسى ئورخۇن ئۇيغۇر قاغانلىقى تەختىدە ئولتۇغان، ئۈچىنچى ئۇيغۇر قاغانىدۇر. ئۇنۋانلىرىدىن يەنە بىرى: **ئۇلۇغ بىلگە تۆلەس شاد** (𐰆𐰞𐰆∶𐰋𐰃𐰠𐰏𐰀∶𐱅𐰇𐰠𐰾∶𐱁𐰑؛ 大毗伽突利设) ئېرۇر.
ۋاسىلىي ۋ. بارتولد

**ۋاسىلىي ۋلادىمىروۋىچ بارتولد** (رۇسچە: Василий Владимирович Бартольд؛ ت. 1869 — ئۆ. 1930) روسىيىلىك شەرقشۇناس. ئاكادېمىك. تېگى نېمىس (گېرمان)

1891 - يىلى پېتېربورگ ئۇنىۋېرسىتېتى شەرق تىللىرى فاكۇلتېتىنى پۈتتۈرگەن. كېيىن ئۇزۇن مۇددەت بۇ ئۇنىۋېرستېتتا ئوقۇتۇش تەتقىقاتى خىزمىتى بىلەن شۇغۇللانغان، 1900 - يىلى شەرق تارىخى بويىچە دوكتۇرلۇق ئىلمىي ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن. 1901 - يىلىدىن باشلاپ پروفېسسور بولغان. 

1913 - يىلى پەنلەر ئاكادېمىيىسىنىڭ ئاكادېمىكى بولغان. ئۆكتەبر ئىنقىلابىدىن كېيىن شەرقشۇناسلار كومىتېتىغا ۋە بۇ كومىتېتنىڭ ژۇرنىلىغا رەھبەرلىك قىلغان. شەرقشۇناسلىق كۇتۇپخانىسىنى قۇرغان. كۆپ خىل شەرق تىللىرىنى پىششىق ئىگىلىگەن، يۇقىرى مەلۇماتلىق ئىدى. 

## ئەسەرلىرى
ئوتتۇرا ئاسىيا تارىخى، ئەرەب تارىخى ۋە ئىسلام دىنى تارىخ تەتقىقاتىدا كۈچ سەرپ قىلىپ، كاتتا ئەسەرلەرنى يازغان. بەزىلىرى تۆۋەندىكىچە:

* «موڭغۇل ئىستېلاسىدىن بۇرۇنقى تۈركىستان»، 
* «1855 — 1905-يىللىرىدىكى پېتربۇرگ ئۇنىۋېرسىتېتى شەرق تىللىرى فاكۇلتېتى پائالىيىتى ھەققىدە ئومۇمىي بايان»، 
* «ياۋروپا بىلەن روسىيىنىڭ شەرقشۇناسلىق تارىخى»، 
* «خەلىپە ۋە سۇلتان»، 
* «ئىسلام دىنى»، 
* «ئىسلام دىنى مەدەنىيىتى»، 
* «ئىسلام دىنى دۇنياسى» 

## مەنبەلەر
ئىسلاھات ئېچىۋېتىش

**ئىسلاھات ئېچىۋېتىش** (خەنزۇچە: **改革开放**) دېڭ شياۋپىڭ قاتارلىقلار ئوتتۇرىغا قويغان ۋە بەرپا قىلغان ، 1978-يىلى 12-ئاينىڭ 18-كۈنى ج ك پ 11-نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتى 3-ئومۇمىي يىغىنىدىن كېيىن رەسمى يولغا قويۇلغان ئىقتىسادنى ئاساس قىلغان بىر قاتار ئىسلاھات تەدبىرلىرى بولۇپ ، «ئىچكى ئىسلاھات ، سىرتقا ئېچىۋېتىش» قىلىپ يەكۈنلىگىلى بولىدۇ｡

## مەنبەلەر

تۈر:جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى
جۇڭگو ئالاھىدىلىك سوتسىيالىزم

**جۇڭگو ئالاھىدىلىك سوتسىيالىزم** (خەنزۇچە: **中国特色社会主义**) جۇڭگو نىڭ ئىسلاھات ئېچىۋېتىش تىن كېيىن ، 1982-يىلى 9-ئايدىكى ئىلمىي سوتسىيالىزم نىڭ ئاساسىي پىرىنسىپى بىلەن جۇڭگو نىڭ ئەمەلىيىتىنى بىرلەشتۈرۈشنىڭ مەھسۇلى｡ ماھىيەتلىك كوممۇنىزىم ئۈستىدە ئىزدىنىش ئارقىلىق سىياسىي ئىدىيە ، ئىقتىسادىي ئالماشتۇرۇش ، ئىلىم-پەن مەدەنىيەت ، ئىجتىمائىي قۇرۇلۇش ۋە ئېكولوگىيەنى قوغداش قاتارلىق مەزمۇنلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ماھىيەتلىك كوممۇنىزىمنىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشىنى ئىلگىرى سۈرۈپ ، ئىسلاھات ئېچىۋېتىش مۇۋەپپەقىيەتلىك بولغاندىن كېيىن مۇقىم دۆلەت سىياسىتىگە ئايلاندۇرۇشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ｡ جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسى نىڭ رەھبەرلىكى جۇڭگو ئالاھىدىلىك سوتسىيالىزم ئەڭ ماھىيەتلىك ئالاھىدىلىكى ، ئۇنىڭ بىر پارتىيىنىڭ ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈش ئورنى ۋە ماركىس-لېنىن ىزم ، ماۋ زېدوڭ ئىدىيىسى يېتەكچى ئىدىيىسىنى قوغداش ئاستىدا ، غەربنىڭ كاپىتالىزم قىسمەن بازار ئىگىلىكى ئۇقۇمىنى كىرگۈزگەن｡ ج ك پ مەركىزىي كومىتېتىنىڭ باش شۇجىسى شى جىنپىڭ مۇنۇلارنى ئوتتۇرىغا قويدى ، بۇ ئۇقۇمنىڭ ئەڭ ماھىيەتلىك ئالاھىدىلىكى جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسى نامايەن قىلغان رەھبەرلىك ۋە ئىدارە قىلىش ئىقتىدارى｡

## مەنبەلەر

تۈر:جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى
«ئۈچكە ۋەكىللىك قىلىش» مۇھىم ئىدىيىسى

**«ئۈچكە ۋەكىللىك قىلىش» مۇھىم ئىدىيىسى** (خەنزۇچە: **“三个代表”重要思想**) ئەڭ دەسلەپتە 2000-يىلى 2-ئاينىڭ 25-كۈنى بارلىققا كەلگەن ، شۇ چاغدىكى ج ك پ مەركىزىي كومىتېتىنىڭ شۇ چاغدىكى باش شۇجىسى جياڭ زېمىن گۇاڭدۇڭ ئۆلكىسىدە خىزمەت تەكشۈرگەندە تۇنجى قېتىم ئوتتۇرىغا قويغان ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈش ئىدىيەسى ، بۇ جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسى نىڭ جۇڭگو ئالاھىدىلىك سوتسىيالىزم نەزەرىيە سىستېمىسى ئۈستىدە ئىزدىنىشتىكى بىر يۈرۈش ئەمەلىي نەتىجىسى شۇنداقلا جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسىنى جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىدە ئۇزۇن مۇددەت ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈش نەزەرىيەۋى ئاساسى بىلەن تەمىنلىدى｡

«ئۈچكە ۋەكىللىك قىلىش» مۇھىم ئىدىيىسى جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيەسىدىن تەلەپ قىلىنىدۇ :
***ھەر ۋاقىت جۇڭگونىڭ ئىلغار ئىشلەپچىقىرىش كۈچلىرىنىڭ تەرەققىيات تەلىپىگە ۋەكىللىك قىلىپ كەلدى**｡
***جۇڭگونىڭ ئىلغار مەدەنىيىتىنىڭ ئالغا ئىلگىرىلەش يۆنىلىشىگە ۋەكىللىك قىلىپ كەلدى**｡
***جۇڭگودىكى ئەڭ كەڭ خەلقنىڭ تۈپ مەنپەئىتىگە ۋەكىللىك قىلىپ كەلدى**｡
## مەنبەلەر

تۈر:جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى
دېڭ شياۋپىڭ نەزەرىيىسى

**دېڭ شياۋپىڭ نەزەرىيىسى** (خەنزۇچە: **邓小平理论**) جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسى نىڭ يېتەكچى ئىدىيىسىنىڭ بىرى｡

## مەنبەلەر

تۈر:جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى
ئىنسانىيەتنىڭ قىسقىچە تارىخى

**ئىنسانىيەتنىڭ قىسقىچە تارىخى (''[[:en:Sapiens:_A_Brief_History_of_Humankind|Sapiens: A Brief History of Humankind]]'')** دۇنياغا داڭلىق بىر كىتاب بولۇپ، دۇنيا مىقياسىدا 65 تىن كۆپ تىلغا تەرجىمە قىلىنىپ، 45 مىليوندىن كۆپ سېتىلغان. بۇ كىتابنىڭ ئەسلى ئاپتورى ئىسرائىلىيەلىك يۇۋال نوۋاھ ھارارى، ئۇيغۇرچە نۇسخىسى 2025-يىلى فېۋرالدا تەكلىماكان ئۇيغۇر نەشرىياتى تەرىپدىن نەشرى قىلىنغان ۋە بازارغا سېلىنغان. بۇ كىتابنى ئۇيغۇر تىلىغا تەرجىمە قىلغۇچى مۇتەللىپ ئىقبالدۇر.
بوئىڭ-47 (ئۇچقۇ)

بوئىڭ-47 ئامىرىكا ھاۋا ئارمىيەسى ئۈچۈن بوئىڭ شىركىتى تەرىپىدىن لايىھەلىنۋاتقان، ھاۋا ئۈستۈنلۈكىنى ئىگەللەش مەقسەت قىلىنغان، 6-ئەۋلاد قىرغۇچى ئۇچقۇدۇر. بوئىڭ-47 ھازىر ۋەزىپىدىكى لۇكخىد مارتىن ئەف-22 ئۇچقۇسنىڭ ئورنىنى ئېلىشى نىشان قىلىنماقتا. بۇ ئۇچقۇنىڭ تەجىرىبە سىناقلىرى 2020-يىلى ئاللىبۇرۇن باشلانغان بولۇپ، 2025-يىلى مارت ئايلىرىدا ئا ق ش ئەلبېشى دانلىد ترامپ تەرىپىدىن رەسمى يوسۇندا بوئىڭ شىركىتگە بۇ توختام بېرىلگەن. 

### ئالبۇم

ھۆججەت:F-47 Rendering.jpg|بوئىڭ-47 ئۈنۈم قېتىلغان خىيالىۋى سۈرىتى
ھۆججەت:F-47render.jpeg|بوئىڭ-47
ھۆججەت:Boeing 787-10 rollout with President Trump (33109605216).jpg|ئامېرىكا ئەلبېشى دانىلد ترامپ
شى جىنپىڭ يېڭى دەۋر جۇڭگو ئالاھىدىلىك سوتسىيالىزم ئىدىيەسىنى

**شى جىنپىڭ يېڭى دەۋر جۇڭگو ئالاھىدىلىك سوتسىيالىزم ئىدىيەسىنى** (خەنزۇچە: **习近平新时代中国特色社会主义思想**) ئىدىيە شى جىنپىڭ 2012–يىلى 11–ئايدا ج ك پ مەركىزىي كومىتېتىنىڭ باش شۇجىلىقىغا سايلانغاندىن كېيىن شەكىللەنگەن جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسى يېتەكچى ئىدىيەسى｡

## مەنبەلەر

تۈر:جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى
مانگا

**مانگا** (خەنزۇچە: **漫画** ، ياپونچە: **マンガ**) نىڭ گرافىك رومانلىرىنىڭ ئۆزىگە خاس بىر ئۇسلۇبىدۇر ، ئادەتتە ئۈزۈلمەيدىغان ، قارا-ئاق ياكى رەڭلىك بولۇپ ، كۆپ خىل ژانرلارنى (مۇھەببەت ، پانتاستىك ، ئىلمىي-پانتاستىك قاتارلىقلار) ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ｡

## مەنبەلەر
ئويۇن

**ئويۇن** (ئىنگىلىزچە: **video game**) دىگەن سۆز ھازىرقى زاماندا كومپيۇتېر ، كونىسول ، تېلېفون ياكى باشقا ئېلېكترون قۇرۇلما ئارقىلىق ئوينايدىغان يۇمشاق دېتال ۋە قاتتىق دېتال بىرلەشمىسىدىن ھاسىل بولغان ئويۇنلارنى كۆرسىتىدۇ｡

## مەنبەلەر
ACGN

**ACGN**  (ياكى **ئىككى ئۆلچەملىك**) يەنى كارتون (**A**nime) ، مانگا (**M**anga) ، ئويۇن (**G**ames) ۋە رومان (**N**ovels) نىڭ بىرلەشمە نامى｡

## مەنبەلەر
ئوتاكۇ

**ئوتاكۇ** (ياپونچە: **おたく**) 1970-يىللاردا ياپونىيە بارلىققا كەلگەن ، ھازىر مەلۇم مودا مەدەنىيەت نى ياخشى كۆرىدىغان ھەۋەسكارلارنى كۆرسىتىدۇ｡

## مەنبەلەر
سوتسىيالىستىك يادرولۇق قىممەت قارىشى

**سوتسىيالىستىك يادرولۇق قىممەت قارىشى** (خەنزۇچە: **社会主义核心价值观**) جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسى نىڭ 2012-يىلىدىن باشلاپ تەشەببۇس قىلغان قىممەت قارىشى｡

سوتسىيالىستىك يادرولۇق قىممەت قارىشى ئۈچ قاتلىمى دۆلەت قاتلىمى ، ئىجتىمائىي قاتلىمى ۋە پۇقرالارنىڭ شەخسىي قاتلىمى｡
*دۆلەت قاتلىمىدىكى قىممەت نىشانى : **باي-قۇدرەتلىك ، دېموكراتىك ، مەدەنىي ، ئىناق**
*ئىجتىمائىي قاتلامدىكى قىممەت يۆنىلىشى : **ئەركىن ، باراۋەر ، ئادىل ، قانۇنچىل**
*پۇقرالارنىڭ شەخسىي قاتلىمىدىكى قىممەت مىزانى : **ۋەتەنپەرۋەر ، كەسىپچان ، سەمىمىي ، دوستانە بولۇش**

## مەنبەلەر

تۈر:جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى
ئىلمىي تەرەققىيات قارىشى

**ئىلمىي تەرەققىيات قارىشى** (خەنزۇچە: **科学发展观**) ج ك پ مەركىزى كومىتېتىنىڭ سابىق باش شۇجىسى خۇ جىنتاۋ نىڭ 2003-يىلى 7-ئاينىڭ 28-كۈنىدىكى سۆزىدە ئوتتۇرىغا قويغان ئىدىيىسى｡ ئىلمىي تەرەققىيات قارىشى ئادەمنى ئاساس قىلىش ، ئومۇميۈزلۈك ، ماس ۋە سىجىل تەرەققىيات قارىشىدا چىڭ تۇرىدۇ｡ ”ئىلمىي تەرەققىيات قارىشىنىڭ بىرىنچى مۇھىم مەزمۇنى تەرەققىيات ، يادروسى ئادەمنى ئاساس قىلىش ، ئاساسى تەلىپى ئومۇميۈزلۈك ، ماس ، ئىمكانىيەتلىك سىجىل تەرەققىيات ، تۈپ ئۇسۇلى بىر تۇتاش پىلانلاپ ، تەڭ ئېتىبار بېرىش｡“

## مەنبەلەر

تۈر:جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى
ئايلا

**ئايلا** (ئىنگىلىزچە: **Lesbian**) ، ئايال لارنىڭ ھەمجىنىسلار｡

## مەنبەلەر
بىسېكسۇئېل

**بىسېكسۇئېل** (ئىنگىلىزچە: **Bisexuality**) ، ئادەتتە ئەر ۋە ئايال مۇھەببەت تۇيغۇسى پەيدا بولغان ، بۇنىڭ بىلەن رومانتىك مۇناسىۋەت ئورنىتىش ياكى ئىككىلىسىنىڭ جىنسىي جەلپ قىلىش كۈچى بار دەپ قارايدىغان بىر خىل ھادىسىنى كۆرسىتىدۇ｡

## مەنبەلەر
ترانسگېندر

**ترانسگېندر** (ئىنگىلىزچە: **Transgender**) ئۆزىنىڭ جىنسىي ئېتىراپ قىلىشى ئادەتتە ئۇلار تۇغۇلغان چاغدىكى تەقسىم قىلىنغان جىنسىي ئېتىراپ بىلەن ئوخشىمايدىغان ئادەمنى كۆرسىتىدۇ｡

## مەنبەلەر
شىرىن قار مۇز شەھىرى

**شىرىن قار مۇز شەھىرى** (خەنزۇچە: **蜜雪冰城**) بولسا جۇڭگو دىكى ماروژنى ، سۈت چاي ياساشنى ئاساس قىلغان زەنجىرسىمان دۇكان｡

## مەنبەلەر
مىخويو

**مىخويو** (خەنزۇچە: **米哈游** ، ئىنگىلىزچە: **miHoYo**) 2012-يىلى 13-فېۋرالدا جۇڭگو شاڭخەي ئاساس سېلىنغان ئويۇن شىركىتى بولۇپ ، «ھونكاى» زنجىرى ۋە «يۈەنشېن» قاتارلىق ئويۇنلار بىلەن دۇنياغا تونۇلغان｡

«**تېخنىكىلىق [[ئوتاكۇ]] دۇنيانى قۇتۇلدۇرۇش**» دىگەن مىسىيە بىلەن ، مىخويو ھەر دائىم تېخنىكا تەتقىقاتى ۋە ئىلگىرىكى تېخنىكىلارنى تەتقىق قىلىشقا تىرىشىپ ، كارىكاتۇرا سەزىملەش ، ياساپ چىقارغۇچى زېھىن ۋە بۇلۇت ئويۇن تېخنىكىسى قاتارلىق ساھەلەردە ئالدىنقى قاتار تېخنىكا قابىلىيىتىنى يېغىۋالغان｡

مىخويو 2021-يىلى جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى سودا مىنىستىرلىكى تەرىپىدىن «2021-2022-يىللىق مەملىكەت دەرىجىلىك مۇھىم مەدەنىيەت ئېكسپورتى شىركىتى» قىلىپ بېكىتىلگەن｡

## مەنبەلەر
دوۇيىن

**دوۇيىن** (خەنزۇچە: **抖音**) بولسا ByteDance قۇرغان جۇڭگو كۆرۈنمە چاستوتا تور بېكىتى بولۇپ ، 2016-يىلى 9-ئاينىڭ 20-كۈنى تورغا چىقىپ ، جۇڭگو ياشلىرىغا ماس كېلىدىغان مۇزىكا قىسقا كۆرۈنمە چاستوتا مەھەللىسى قىلىپ بېكىتىلگەن｡

## مەنبەلەر
2027 - يىلى

2027 - يىلى (MMXXIV) 21 - ئەسرنىڭ 26 - يىلى، پەيشەنبەكۈنى باشلانغان ئادەتتىكى يىل.
سىگنال (ئالاقە ئەپ)

سىگنال ئامېرىكنىڭ ئوچۇق مەنبەلىك، شىفىرلىق ئۇچۇر ئالاقە مۇلازىمىتى. سىگنالنىڭ مۇلازىمەتلىرىدىن شۇ زامان ئۇچۇر، سىنلىق ئۇچۇر، ئاۋازلىق چاقىرىش قاتارلىقلار بار. سىگنالنىڭ ئالاقە-ئۇچۇر فۇنكىسىيەلىرىدىن تېكىست، ئۈن، سىن، ئاۋازلىق نوتا، ۋە ھۆججەتلەرنى ئەۋەتىش قاتارلىقلار بار. سىگىنال ئۇچتىن-ئۇچغا ئالاقە قىلىدىغان سۇپا بولۇپ، ئىشەنچلىك ۋە بىخەتەر. يەنى، ئىككى كىشى ئارىسىدىكى ئۇچۇرلىشىشتىن شۇ ئىككى كىشىدىن باشقا ھېچقانداق بىر كىشى بىلمەيدۇ، ۋە ئۇچۇرلىشىش تارىخى بىر مەزگىلىدىن كېيىن ئاپتوماتىك يوقاپ كېتىدۇ. سىگنالنىڭ ئاندىرويىد ئېپى ئۇيغۇر تىلنى پۈتۈنلەي قوللايدۇ. سىگىنال 2025-يىلى مارت ئايلىرىدا ئامېرىكدا يۈز بەرگەن سىگنالقاپى ۋەقەسى ئارقىلىق تېخىمۇ زور كۆلەمدە تونۇلۇشقا باشلىغان. سىگىنالقاپى ۋەقەسىدە بەلگىلىمىگە خىلاپ دانىلد ترامپ ھۆكۈمتىنىڭ يۇقىرى دەرىجلىك ئەمەلدارلىرى يەمەندىكى كوسەي قۇراللىقلىرىغا قىلىدىغان ھۇجۇم ئۇچۇرىنى ھەمبەھىرلەشكەن ۋە مۇلاھىزە قىلغان. كېيىن بۇ ئىش ئاتكلانتىك ژورنىلى ئارقىلق ئاشكارلانغاندىن كېيىن ئامېرىكا ۋە دۇنيادا ناھايىتى چوڭ غۇلغۇلا قوزغىغان ۋە دانىلد ترامپقا زور بېسىم بولغان. سىگىنال فۇنكىسيە جەھەتتىن يۈزۋاقىت (فېيىستايم)، ۋاتىسئەپكە ۋە تېلگرامغا ئوخشىشپ كېتىدۇ. 

ئورگان تور بېكىتى: https://signal.org/
كويېر

**كويېر** (ئىنگىلىزچە: **Queer**) بىر ئومۇمىي ئىسمى ، جىنسىي قىزىقىش يات جىنىسلىق بولمىغان ، جىنس تونۇش ئەر ۋە ئايال ئەمەس ئادەمنى كۆرسىتىدۇ｡

## مەنبەلەر
LGBTQ+

**LGBTQ+** دىگەن سۆز «ئايلا (**L**esbian) ، بەچچىۋاز (**G**ay) ، بىسېكسۇئېل (**B**isexuailty) ، ترانسگېندر (**T**ransgender) ، كويېر (**Q**ueer) ۋە باشقا» دىگەن سۆزلەرنىڭ قىسقارتىلمىسى بولۇپ ، جىنسىي يۆلەش شەكلى ۋە جىنسىي كىملىك جەھەتتە ئادەتتىكى جەمئىيەتتىكى كۆپچىلىككە ئوخشىمايدىغان گۇرۇھلارنى ئىپادىلەيدۇ｡

## مەنبەلەر
2022 - يىللىق بېيجىڭ قىشلىق ئولىپمىك تەنھەركەت يىغىنى

ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق سىياسىتى قانۇن لايىھەسى (ئېنگىلىزچە: The Uyghur Human Rights Policy Act of 2020 ياكى رەسمىي نامى بىلەن Uyghur Human Rights Policy Act of 2019، ھۆججەت: pdf) بولسا بىر ئامېرىكا فېدېراتسىيە قانۇنى، ئامېرىكىنىڭ ھەر قايسى ھۆكۈمەت ئورگانلىرىنىڭ جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسى ۋە جۇڭگو ھۆكۈمىتىنىڭ ئاتالمىش شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى (شەرقىي تۈركىستان) دىكى ئۇيغۇرلارغا قارىتىلغان كىشىلىك ھوقۇق دەپسەندىچىلىكى ھەققىدە دوكلات بېرىشىنى تەلەپ قىلىدۇ ، بۇ شىنجاڭ قايتا تەربىيىلەش لاگېرىدا پراكتىكا قىلىشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. 2019 - يىلى 11 - سېنتەبر، بۇ قانۇن لايىھىسىنىڭ بىر نۇسخىسى ئامېرىكا كېڭەش پالاتاسىدا بىردەك ماقۇللىنىپ ماقۇللاندى. 2019 - يىلى 12 - ئاينىڭ 3 - كۈنى، قانۇن لايىھىسىنىڭ تېخىمۇ تولۇقلانغان نۇسخىسى ئامېرىكا ئاۋام پالاتاسى 407-1 بېلەت تاشلاش ئارقىلىق ماقۇللاندى. تۈزىتىلگەن قانۇن لايىھىسى كېڭەش پالاتاسى تەرىپىدىن 2020 - يىلى 5 - ئاينىڭ 14 - كۈنى ئوتتۇرىغا قويۇلدى ۋە تەستىقلاندى. 2020-يىلى 5-ئاينىڭ 27-كۈنى ، ئاۋام پالاتاسى 413-1 ئاۋاز بىلەن تۈزىتىش كىرگۈزۈلگەن قانۇن لايىھىسىنى ماقۇللاپ ، ئۇنى پرېزىدېنت دونالد ترامپنىڭ تەستىقلىشىغا يوللىدى. بۇ قانۇن لايىھىسى تىرامپ تەرىپىدىن 2020-يىلى 6-ئاينىڭ 17-كۈنى ئىمزالانغان. دەۋامى...
ماگا (MAGA)

ماگا ئامېرىكىدا سىياسى سايلاملاردا جىق ئىشلىتىدىغان بىر شۇئار. بۇ شۇئارنى ئامېرىكا ئەلبشى دانىلد ترامپ قوللانغان ۋە شۇ ئارقىلق كېڭەيتىلگەن. 

ماگانىڭ ئېنگلىزچە تولۇق يېزىلىشى: Make America Great Again

ماگا ئېنگلىزچە قىسقارتىلىمىسى: MAGA

ماگانىڭ ئۇيغۇرچە مەنىسى: ئامېرىكىنى قايتىدىن بۈيۈكلەشتۈرەيلى!!!

ياكى ئامېرىكىنى قايتىدىن بۈيۈك قىلايلى !!!. 
thumb|دانلىد ترامپ ماگا قوللاش تاختىسى
thumb|ئالتۇن يالىتىلغان ماگا شەپكە.
thumb|كىلاسسىك ''ئامېرىكىنى قايتىدىن بۈيۈكلەشتۈرەيلى'' شەپكىسى
قولۇڭنى تارت (نامايىش)

***قولۇڭنى تارت*** نامايىشى 2025-يىلى 5-ئاپرىل ئامېرىكىدا ئېلىپ بېرىلغان ئەلبېشى دانلىد ترامپنىڭ يول قويغان سىياسەتلىرىگە قارشى بىر نامايىش ھەركىتىدۇر. شۇ كۈنى ئامېرىكىدىكى 50 ئارتۇق شىتاتتا 150 تىن ئارتۇق سىۋىل تەشىكلاتلار ئورۇنلاشتۇرۇغان 1300 دىن ئارتۇق نامايىش ئېلىپ بېرىلغان. بۇ نامايىشنىڭ ئاسالىق مەقسىتى دەل ئەلبېشى دانلىد ترامپ ماقامغا ئولتۇرغان بىر نەچچە ئاي ئىچىدە ئېلىپ بېرىغان نۇرغۇن ئەقىلگە قارشى ئىلمى بولمىغان ئاشقۇن سىياسەتلەرگە، ئولىگارىكلىققا ۋە ئوتوكراتقلىققا نارازلىق بىلدۈرۈشتۇر.
1888

**1888 (MDCCCLXXXVIII)** يىلى مىلادى تەقۋىم بويىچە پەيشەنبە كۈنى باشلىغان ئادەتتىكى يىلدۇر.
1889

**1889 (MDCCCLXXXIX)** بولسا گرېگورىيان تەقۋىمى بويىچە چاھارشەنبە كۈنىدىن باشلانغان بىر ئادەتتىكى يىل ئېرۇر. 19- ئەسرنىڭ 90- يىلى.
2-ماي

**5** -ئاينىڭ **2-كۈنى** ، **5-ئاينىڭ 2** -كۈنى ، **5-ئاينىڭ 2-كۈنى** ، ياكى 5-ئاينىڭ 2- **كۈنى ، ياكى 2-ماي ، ياكى 5-ئاينىڭ 2-كۈنى (بەشىنچى ئاينىڭ ئىككىنچى كۈنى)** ، ئادەتتىكى يىللاردىكى يۈز يىگىرمە ئىككىنچى كۈن (122) ، ياكى غەرب (گرېگورىيە) كالېندارى بويىچە سەكرەش يىلى يۈز. يىل.
ئۇيغۇر رومانلىرىنىڭ تىزىمىسى

ئۇيغۇر تىلىدا نۇرغۇنلىغان رومانلار يېزىلغان. تۆۋەندە ئۇلارنىڭ تىزىمىسى كۆرسىتىلگەن.

ئالدى بىلەن باشقا تىلدا يېزىلىپ، كېيىن ئۇيغۇر تىلىغا تەرجىمە قىلىنغان رومانلار بۇ تىزىملىككە كىرمەيدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر رومانلىرى
WION

**WION** ( **دۇنيا بىر خەۋەر** ) باش شىتابى ھىندىستاننىڭ نويداغا جايلاشقان ھىندىستان ئىنگلىز تىلى خەۋەر قانىلى .
Zee News

**Zee News** بولسا Subhash Chandra نىڭ Essel گۇرۇھىنىڭ ئىگىدارچىلىقىدىكى ھىندىستان ھىندى تىلىدىكى.
سۈگەتۇ

**سۈگەتۇ** (خەنچە: 唆都\suōdōu؛ موڭغۇلچە :ᠰᠦᠭᠡᠲᠦ، پوپپېي ئوقۇلغۇسى: *Sügetü*؛ ? —1285) ، جالايىر ئۇرۇقىدىن، يۈەن سۇلالىسىنىڭ ھەربىي ئەربابى. موڭغۇللارنىڭ سۇڭ سۇلالىسى ۋە ۋيېتنامنى بويسۇندۇرۇش ئۇرۇشلىرىغا ئاكتىپ قاتناشقان گېنېرال.
يارغۇچى

**يارغۇچى** (خەنچە: **斷事官**) ياكى **زوراغا** (موڭغۇلچە: ᠵᠠᠷᠭᠤᠴᠢ\Zarġaç) قەدىمقى ئۇيغۇرچىدىن موڭغۇلچىگە ئ‍ۆتكەن ئىدارىي ئاتالغۇلاردىن بىرى بولۇپ، يۈەن سۇلالىسى، مىڭ سۇلالىسىنىڭ دەسلەپكى دەۋرلىرىدە مەۋجۇپ بولغان ئۈچىنچى دەرىجىلىك ئەدلىيە مەمۇرىيىتى. خەنچە ھۆججەتلەردە 札魯忽赤 ياكى 札魯火赤 ۋەياكى 札魯花赤 شەكلىدىمۇ يېزىلغان. ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىدا خاتا ھالدا زوراغا دەپ تەرجىمە قىلىنغان ئەمەل نامى.

## ئۇمۇمىي چۈشەنچە
موڭغۇل ئىمپېرىيىسى دەۋرىدە چىڭگىزخاننىڭ تۇتۇق ئوغلى شىگى قۇتۇغ (خەنچە: 失吉忽秃忽؛ پوپپى ئوقۇلغۇسى: *Šigi Qutuqu؛ موڭغۇلچە:*ᠰᠢᠭᠢᠬᠤᠲᠤᠭ) قا ئوخشاش كىشىلەر چوڭ يارغۇچى بولغان. يۈەن سۇلالىسى دەۋرىدە يارغۇچىلار قارادىۋان مەھكىمىسى (中書省) گە قاراشلىق ئەمەلدارلار بولۇپ، مەمۇرىي ۋە جىنايى ئىشلارغا مەسئۇل بولغان.  

1368 - يىلى 1 - ئايدا مىڭ سۇلالىسى قۇرۇلغاندا، يارغۇچبەگلىك باش تۇتۇق مەھكىمىسى (大都督府) ئاستىدا بەش ھەربىي تۇتۇق مەھكىمىسى تۈرمىلىرىگە مەسئۇل ئورگان ئولاراق تەڭشەلگەن بولسىمۇ، 1369 - يىلى (洪武二年) ئەمەلدىن قالدۇرۇلدى. ئەمما بۇ مەمۇرىي ئۇنۋان شىمالىي يۈەن سۇلالىسى دەۋرىدە ۋە ئۇنىڭدىن كېيىن موڭغۇل قەبىلىلىرى ئارىسىدا ساقلاپ قېلىندى. مىڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى جۈرجىت قەبىلىلىرى موڭغۇلىيەنىڭ تەسىرى بىلەن زارغۇچلىق ئۇنۋانى بار ئىدى. مەسىلەن، خەيشى جۈرجىتلىرىدىن ئۇلا ئۇرۇقىدىن چىققان بۇجانتەينىڭ (خەنچە: 布占泰؛ مانجۇچە: ᠪᡠᠵᠠᠨ᠋ᡨ᠋ᠠᡳ) قوماندانلىقىدا لابۇتاي ئىسىملىك بىر ​​زارگۇچى بار ئىدى. 

شۇنداقلا كېيىنكى جىن ھاكىمىيىتى ۋە دەسلەپكى چىڭ سۇلالىسىمۇ **زارغۇچى** ( مانجۇ :ᠵᠠᡵᡤᡡᠴᡳ؛ مۆللەندۈرف ئوقۇلغۇسى: jargūci) رەسمىي ئۇنۋان سۈپىتىدە 贾儿古赤 ياكى 札尔固齐 شەكلىدە قەيت قىلىنغان. نۇرخاچنىڭ ئەڭ دەسلەپكى زارغۇچىسى فيوڭدون (費英東) ۋە غاغاي (噶蓋) قاتارلىقلار ئىدى. كېيىنكى جىن ۋە چىڭ سۇلالىسى دەسلەپكى دەۋرىدە يارغۇچى\زارغۇچىلار بەزىدە ياردەمچى ۋەزىر (佐理大臣) ياكى ئىش بېجىرگۈچى ۋەزىر (理事大臣) دەپمۇ ئاتالغان. 

## مەنبەلەر
لوزان شەرتنامسى

**لوزان شەرتنامىسى** (فرانسۇزچە: Traité de Lausanne؛ تۈركچە: Lozan Antlaşması) ياكى لۇزاننا شەرتنامىسى: تولۇق ئاتىلىشى — «ئانتانتا ۋە ئۇرۇشقا قاتناشقان دۆلەتلەرنىڭ تۈركىيىگە قارىتا سۈلھ شەرتنامىسى». 

1923 - يىل 7 - ئاينىڭ 24 - كۈنى، ئەنگلىيە، فرانسىيە، ئىتالىيە، ياپونىيە، گرېتسىيە، رومىنىيە، يۇگوسلاۋىيە قاتارلىق يەتتە ئانتانتا دۆلەتلىرى بىلەن يېڭىلگۈچى دۆلەت تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى شۋېتسارىيەنىڭ لۇزاننا (Lausanne) يىغىنىدا ئىمزالىغان.

1922 - يىلى كۈزدە، كامال رەھبەرلىكىدىكى تۈركىيە مىللىي ئىنقىلابىي ھۆكۈمىتى ئەنگلىيىنىڭ قوللىشىدىكى گرېتسىيە تاجاۋۇزچى قوشۇنىنى مەغلۇپ قىلىپ، ۋەتەنگە ئاسىيلىق قىلىپ دۈشمەن قوينىغا ئۆزىنى ئاتقان سۇلتاننى ئەمەلدىن قالدۇرۇپ، مىللىي دېموكراتىك ئىنقىلابىنىڭ غەلىبىسىنى قولغا كەلتۈرگەن. ئەنگلىيە بىلەن فرانسىيە «سەۋر شەرتنامىسى» غا تۈزىتىش كىرگۈزۈشكە مەجبۇر بولغان ھەمدە يېڭىدىن «لۇزاننا سۈلھ شەرتنامىسى» نى تۈزگەن.

### شەرتنامىنىڭ ئاساسىي مەزمۇنى:
تۈركىيە ئۆزىنىڭ ئاساسىي تېررىتورىيىسىنى تولۇق ساقلاپ قېلىش بىلەن بىرگە، ئىزمىز رايونى بىلەن شەرقىي فراكىيىنى قايتۇرۇۋالىدۇ؛ 

تۈركىيە مىسىر، ماراكەش، لىۋىيە قاتارلىق جايلاردىكى زېمىن تەلىپىدىن ۋاز كېچىدۇ؛ 

دۇنيا ئۇرۇشى ۋە ئانتانتا دۆلەتلىرىنىڭ تۈركىيىگە قىلغان قوراللىق مۇداخىلىسى تۈپەيلىدىن كېلىپ چىققان زىيان ۋە چىقىمغا قارىتا، ھەر ئىككى تەرەپ ئۆزئارا تۆلەم تۆلىتىش تەلىپىدىن ۋاز كېچىدۇ؛ 

فرانسىيە بىلەن ئىتالىيەنىڭ كىچىك ئاسىيادىكى كۈچ دائىرىسى ۋە ئانتانتا دۆلەتلىرىنىڭ تۈركىيەدىكى زېمىنىدىن تاشقىرى بارلىق ھوقۇقى ئەمەلدىن قالدۇرۇلىدۇ، تاموژنىغا تۈركىيە ئۆزى ئىگىدارچىلىق قىلىدۇ، دېڭىز بوغۇزىدا خەلقئارا ئەركىن قاتناش يولغا قويۇلىدۇ، دېگەن پرىنسىپلاردىن ئىبارەت.

## مەنبەلەر


# تارىخ لۇغىتى، لۇزاننا شەرتنامىسى ماددىسى.
ئانتانتا دۆلەتلىرى

ئانتانتا دۆلەتلەر (ئىنگ: Entente Powers) بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدىكى ئىتتىپاقداش دۆلەتلەرگە قارىمۇ قارشى بولغان يەنە بىر جاھانگىرلىك گۇرۇھى بولۇپ، ئەنگلىيە، فرانسىيە ۋە روسىيەنىڭ 1904 — 1907 - يىللىرى بىر قاتار كېلىشىملەرنى تۈزۈشى ئارقىلىق شەكىللەنگەن. 1893 - يىلى گېرمانىيە، ئاۋسترىيە ۋە ئىتالىيە ئىتتىپاقى بىلەن ئۈزەڭگە سوقۇشتۇرۇش ئۈچۈن، فرانسىيە بىلەن روسىيە ئالدى بىلەن ھەربىي كېلىشىم تۈزگەن. گېرمانىيەنىڭ بارغانسېرى كۈچىيىۋاتقان تەھدىتى ئالدىدا، ئەنگلىيە بىلەن فرانسىيە مۇستەملىكىلەردىكى زىددىيىتىنى تەرتىپكە سېلىپ، 1904 - يىل 4 - ئاينىڭ 8 - كۈنى ئەنگلىيە - فرانسىيە كېلىشىمىنى ئىمزالىغان. شۇنىڭدىن كېيىن، ياپونىيە - روسىيە ئۇرۇشىدا مەغلۇپ بولغان روسىيە ئۆزىنى قىيىن ئەھۋالدىن قۇتۇلدۇرۇش ئۈچۈن،1907 - يىل 8 - ئاينىڭ 31 - كۈنى ئەنگلىيە بىلەن ئەنگلىيە - روسىيە كېلىشىمىنى ئىمزالىغان. بۇنىڭ بىلەن ئانتانتا دۆلەتلەر (كېلىشىم تۈزۈشكەن دۆلەتلەر) ئاخىرى شەكىللەنگەن. 

بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە، ياپونىيە، ئىتالىيە، ئامېرىكا قاتارلىق 25 دۆلەت ئىلگىرى - كېيىن بولۇپ، ئۇنىڭغا قاتناشقان. ئۆكتەبر ئىنقىلابىدىن كېيىن، سوۋېت ئىتتىپاقى چېكىنىپ چىققانلىقىنى جاكارلىغان. 1918 - يىلى گېرمانىيە تەسلىم بولغاندىن كېيىن، ئامېرىكا، ئەنگلىيە، فرانسىيە، ياپونىيە قاتارلىق جاھانگىرلار ئانتانتا دۆلەتلەر نامى بىلەن، سوۋېت روسىيەسىگە ئۈچ قېتىم قوراللىق مۇداخىلە يۈرگۈزۈپ، مەغلۇپ بولغان. ئانتانتا دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدا زىددىيەت بارغانسېرى چوڭقۇرلىشىپ كەتكەچكە بارا-بارا پارچىلىنىپ كەتكەن.
يابغۇ

**يابغۇ** (كۆكتۈركچە: 𐰖𐰉𐰍𐰆‬ *yabγu*؛ خەنچە: **葉護\叶护**) قەدىمكى تۈرك، ئۇيغۇر قاتارلىق مىللەتلەرنىڭ رەسمىي ئەمەل نامى. دەرىجىسى قاغاندىن قالسىلا ئىككىنچى ئورۇندا تۇرىدۇ. بۇ ئەمەل قانداشلىق تەلەپ قىلىدىغان ئەمەل بولۇپ، قاغاننىڭ ئوغلى، ئىنىسى ياكى قاغان ئۇرۇقىدىكى قابىلىيەتلىك باشقا بىر كىشى قارام ئەلدىن بىرەرسىگە يابغۇلۇققا تەيىنلىنەتتى. قەدىمكى تۇران بۇدۇنلىرىدىن تۇخرىيلار بىلەن ئۇيسۇنلارنىڭ ھۆكۈمدارى يابغۇ (翖侯) دەپ ئاتىلاتتى. تۇنجى بولۇپ «تارىخىي خاتىرىلەر: ھۇنلار تەزكىرىسى» دە مۇنداق تىلغا ئېلىنغان: «جاۋ شىن ئەسلىدە غۇزلارنىڭ گۈدەك قرالى بولۇپ، خەن سۇلالىسىگە تەسلىم بولغان ۋە خەنزۇلار ئۇنىڭغا يابغۇ ئۇنۋانى بەرگەن.»

«كېيىنكى خەننامە. غەربىي يۇرت تەزكىرىسى» دە يېزىلىشىچە، ئۇلۇغ توخرىيلار غەربتىكى ئامۇ دەريا ۋادىسىغا كۆچۈپ كەلگەندىن كېيىن بەش يابغۇلۇققا بۆلۈنگەن. ئۇلاردىن كۇشان يابغۇسى كۇجۇلا كادفىس كۈچىيىپ، باشقا تۆت يابغۇلۇقنى يوقىتىپ، ئۆزىنى پادىشاھ قىلىپ تىكلەپ، كۇشان پادىشاھلىقىنى قۇرغان.

قارلۇق ۋە ئوغۇز بەگلىرىمۇ يابغۇ دەپ ئاتىلاتتى.

## مەنبەلەر
يۇگوسلاۋىيە پادىشاھلىقى

**يۇگوسلاۋىيە پادىشاھلىقى** (سېربچە: Kraljevina Jugoslavija \ Краљевина Југославија) 1929 — 1945 - يىللىرىدىكى يۇگوسلاۋىيەنىڭ دۆلەت نامى. 

1929 - يىل 1 - ئاينىڭ 6 - كۈنى، يۇگوسلاۋىيە قرالى ئالېكساندرⅠ(AlexanderⅠ Karageorgevic، 1888 — 1934) پارلامېنتنى تارقىتىۋېتىپ، 1921 - يىلىدىكى ئاساسىي قانۇننى ئەمەلدىن قالدۇرۇشنى، ئىستىبداتلىق دىكتاتورا يۈرگۈزۈشنى ھەمدە «سېربىيە - كرودىيە - سلوۋېنىيە پادىشاھلىقى» دېگەن نامنى «يۇگوسلاۋىيە پادىشاھلىقى»غا ئۆزگەرتىشنى جاكارلىغان. 

ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە، پادىشاھلىق ئوق مەركىزى دۆلەتلىرى تەرىپىدىن ئىشغال قىلىۋېلىنغان، پادىشاھ پېتېرⅡ (PeterⅡ Karageorgevic، 1923 — 1970) چەت ئەلگە قېچىپ كەتكەن. 1945 - يىلى 5 - ئايدا يۇگوسلاۋىيە ئازاد بولغان. شۇ يىلى 11 - ئاينىڭ 29 - كۈنى، يۇگوسلاۋىيە ئاساسىي قانۇن چىقىرىش يىغىنى پادىشاھلىق تۈزۈمنى بىكار قىلىپ، يۇگوسلاۋىيە فېدېراتىپ خەلق جۇمھۇرىيىتى قۇرغان.
يېلۈ جىگۇ

**يېلۈ جىگۇ** (خەنچە: 耶律质古\Yelü Zhigu؛ ؟—؟) قىتان (لياۋ سۇلالىسى) خان جەمەتىنىڭ ئەزاسى ۋە لياۋ تەيزۇ يېلۇ ئاباۋجى\يوللىغ ئامباغاي بىلەن ئۇيغۇر ئەسىللىق خانىش شۇلۈ پىڭنىڭ قىزى ئىدى.

«لياۋ تارىخى»غا ئاساسلانغاندا، يېلۇ جىگۇ **نۇرانە قەدىردان خانىش** (淳钦皇后) شۇلۈ پىڭ يۇلتۇزنىڭ ئۆز ئىنىسى شياۋ شىلۇ (萧室鲁) بىلەن توي قىلغان. ئەمما، ياپونىيە تەۋەلىكىدىكى مانجۇ ئەسىللىق قىتان، جۈرجىت ۋە مانجۇ تىلى مۇتەخەسسىسى ئۇلھىنجۇن (烏拉熙春) قاتارلىق چاغداش ئالىملارنىڭ دەلىللىشىچە، شياۋ شىلۇ يېلۈ سالانىڭ سىڭلىسى (لياۋ تەيزۇنىڭ ھاممىسى، شۇلۈ خانىشنىڭ ئانىسى) بىلەن بۇرۇنقى ئېرى بالى ئۇرۇقىدىن (拔里氏) شيېلى لاڭجۈن (諧里郎君) ئوغلى بولۇپ، شياۋ دىلۇنىڭ ئىنىسى ئىدى. شۇنداقلا ئۇنىڭ ئايالى لياۋ تەيزۇنىڭ قىزى جىگۇ مەلىكە ئەمەس، بەلكى لياۋ تەيزۇنىڭ سىڭلىسى يۈلۇدۇگۇ (余盧睹姑\يۇلتۇز خانىم؟) ئىدى.

يېلۇ جىگۇ مەلىكە ئۆسمۈرلۈك يىللىرىدا ئۇماي ئانا (奥姑) دەپ ئاتالغان. قىتانلار ئۆز ۋاقتىدا شامان دىنىغا ئىشىنىدىغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئادىتى بويىچە، توي مۇراسىمى مەزگىلىدە، ئاياللار ئىچىدىن ئەڭ ھۆرمەتكە سازاۋەر كىشىنى  تاللاپ «ئۇماي» قىلىپ ئولتۇرۇغۇزۇلاتتى ۋە ئولتۇغان كىشى «ئۇماي ئانا» دەپ ئاتالدى. ئۇماي ئانا قام\شامانغا باراۋەر ئىدى. ئەمما جىلۇ مەلىكە 20 ياش ئەتراپىدا، تېخى رەسمىي مەلىكە ئۇتۇغاتى بېرىلىشتىن بۇرۇن ئۆلۈپ كەتكەن.

2003 - يىلى بايقالغان تۇرجىشەن قەبرىسى (吐尔基山墓) يېلۇ جىگۇنىڭ قەبرىسى دەپ گۇمان قىلىنغان. لېكىن DNA تەكشۈرۈشى شۇنى ئىسپاتلىدىكى، قەبرىگە قويۇلغۇچى 30 ياشتىن ئاشقان، بوي ئېگىزلىكى 1.59 مېتىر كېلىدىغان قىتان (شىمالىي ئاسىيا موڭغۇلوئىد تىپىدىكى) ئايال بولۇپ، تارىخىي قەيتلەردىكى يېلۈ جىگۇ (غەربىي دىيار ئۇيغۇر قېنى ئارىلاشقان) نىڭ ئەھۋالىغا ماس كەلمەيدىكەن.

## مەنبەلەر
«لياۋ سۇلالىسى تارىخى. مەلىكىلەر جەدۋىلى»
لياۋ تەيزۇ

**لياۋ تەيزۇ يېلۇ ئاباۋجى** (خەنچە:耶律阿保机\Yēlǜ Ābǎojī؛ 872 — 926-09-06)، «كونا بەش سۇلالىسى تارىخى» نىڭ چىڭ نەشرىدە ئەنباجيان\ئامباغاي (安巴堅) دەپ تەرجىمە قىلىنغان**،** خەنزۇچە ئىسمى **يى** (**亿**)، بۈيۈك قىتان دۆلىتىنىڭ بىرىنچى ئىمپېراتورى (916-يىلى 7 - مارتتىن — 926 - يىلى 6 - سېنتەبىرگىچە) بولۇپ، 10 يىل ھۆكۈم سۈرگەن. خانىشى ئۇيغۇر ئەسىللىق شۇلۈ پىڭ يۇلتۇز خانىشتۇر.
غۇر خانلىقى

**غۇر خانلىقى** (فارسچە: غوريان؛ ئ‍ۆزىنى ئاتىشى: شەنسابانىيان\**شنسبانیان**) ئوتتۇرا ئەسىردىكى ئافغانىستان خاندانلىقى. Ⅻ ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا ھېرات بىلەن غەزنە ئوتتۇرىسىدىكى غۇر (Ghor ياكى Ghur) تاغلىق رايونىدا بارلىققا كەلگەن. ئىسلام دىنى سۈننىي مەزھىبىگە ئېتىقاد قىلغان. 

ئەسلى غەزنەۋىيلەر سۇلالىسىگە تەۋە بولغان، 1151 - يىلى غۇر خانى ئالاۋۇددىن ھۈسەيىن (Alauddin Husain، ؟ — 1163) ئەسكەر باشلاپ، غەزنەۋىيلەر ھۆكۈمرانلىرىغا قارشى تۇرۇپ، غەزنى شەھىرىنى ئىشغال قىلغان ۋە ئوت قويۇپ كۆيدۈرۈۋەتكەن. ئۇنىڭ جىيەن ئوغلى غىياسىددىن مۇھەممەد (Ghiyas ud din Muhammad) تەختتە ئولتۇرغان چاغدا (1163 — 1203) بۈگۈنكى پۈتۈن ئافغانىستان زېمىنىغا ئىگە بولغان ھەمدە ئىرانغا كېڭەيمىچىلىك قىلغان. ئۇنىڭ ئىنىسى مۇھەممەد (غورلىك) ھىندىستانغا كۆپ قېتىم تاجاۋۇز قىلىپ كىرگەن. 1186 - يىلى غەزنى خاندانلىقىنى يوقاتقاندىن كېيىن يەنە ھىندىستاننىڭ شىمالىي قىسمىنى بويسۇندۇرغان. 1206-يىلى مۇھەممەد (غۇرلىك) زىيانكەشلىككە ئۇچراپ ئۆلتۈرۈلگەن. خاندانلىق شۇنىڭ بىلەن پارچىلانغان. دېھلى ۋالىيسى ئايبەك مۇستەقىل بولۇپ، قۇللۇق خاندانلىق قۇرغان. 1215 - يىلى غۇر خاندانلىقى خارەزم سۇلتانى تەرىپىدىن يوقىتىلغان.

## مەنبەلەر
گۈرخان

**گۈرخان** ( خەنچە: 菊儿汗\菊兒汗; پىنيىن: *Jú'erhán* ) «بۈيۈك قاغان» مەنىسىدىكى موڭغۇلچە ئاتالغۇ بولۇپ، قاراقىتان ياكى غەربىي لياۋ سۇلالىسىنىڭ (1132 — 1218) قاغانلىرىنىڭ ئاتىقىدۇر. تارىختا بۇ ئۇنۋان تۇنجى قېتىم يېلۈ داشى\يوللىغ تاشىن تەرىپىدىن قوللىنىلغان. ئوتتۇرا موڭغۇلچە «كەڭ» ياكى «ئۇمۇمىي» مەنادىكى «گۈر» ياكى «كۈر» سۆزلۈكىدىن كەلمەكتە. كرىستوفېر I بەكۋىت (Christopher I. Beckwith) ئۆزىنىڭ *Empires of Silk Road* (يىپەك يولى ئىمپېراتورلۇقلىرى) ئاتلىق كىتابىدا مەزكۇر ئۇنۋاننىڭ «يەر يۈزىنىڭ ھۆكۈمدارى» دېگەن مەنىدە ئىكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرگەن. 

**گۇرخان** تۈركچە ۋە موڭغۇلچە قەبىلىلەرنى بىرلىككە كەلتۈرۈش مەنىسىدىكى «كۇر-گۇر» سۆزىدىن كەلگەن سۆز بولۇپ، قاراقىتان خانى يوللىغ تاشىن ئۆز ئىختىيارلىقى بىلەن بىرلەشكەن 8 قەبىلىنىڭ ئورتاق خانى ئىدى.

13 - ئەسىرنىڭ دەسلەپكى يىللىرىدا، چىڭگىزخاننىڭ رەقىبى جامۇقامۇ ئۆزىنى گۈرخان ئېلان قىلغان.

## قاراڭ

* قاغان
* ئىدىقۇت
* يابغۇ
* تارقان
* تۇتۇق
* سۇلتان
* پادىشاھ
* **گۈر خان**
* بەگ
* مىرزا
* ئىلتەبەر
* ۋاڭ

## مەنبەلەر
ئىدىقۇت

بەشبالىقنى پايتەخت قىلغان ئۇيغۇر ئىدىقۇت خانلىقىنىڭ پادىشاھلىرىنىڭ ئۇنۋانىدۇر. 

ئۇيغۇر ئىدىقۇت خانلىقى ئۇيغۇر - ئورخۇن قاغانلىقىنىڭ داۋامى ئىدى. ئۇنىڭ تېررىتورىيىسى شەرقتە ھازىرقى جيۇچۇەنگىچە، غەربتە بۈگۈرگىچە، جەنۇبتا تەكلىماكان چۆلىگىچە، شىمالدا جەنۇبىي ئالتايغىچە سوزۇلغان. ئۇيغۇر ئىدىقۇت خانلىرى شەرقىي ئۇيغۇرلارنىڭ ئادىزلار قەبىلىسىدىن ئىدى. ئۇلار ئۆزىنى «ئىدىقۇت» ئۇنۋانى بىلەن ئاتىدى. كىم خان بولسا ئۇنىڭ نامىغا «ئىدىقۇت» ئۇنۋانى قوشۇپ ئېيتىلاتتى. مەسىلەن: ئىدىقۇت بارچۇق ئات تېكىن، ئىدىقۇت قۇچقار تېكىن دېگەنگە ئوخشاش. قەدىمكى ئۇيغۇرچىدا «ئىدىقۇت» سۆزى ــ «بەختىلىك پادىشاھ» دېگەن مەنىنى بېرەتتى. ئۇيغۇر ئىدىقۇت خانلىقىنىڭ تۇرپاندىن تېپىلغان بىر تامغىسىغا خەنزۇچە يېزىق بىلەن مۇنداق سۆزلەر ئويۇلغان: «大福大回鹘国» بۇنىڭ مەنىسى «ئۇلۇغ بەخت - سائادەتلىك، ئۇلۇغ ئۇيغۇر دۆلىتى» دېگەن بولىدۇ.

## قاراڭ

* قاغان
* **ئىدىقۇت**
* يابغۇ
* تارقان
* تۇتۇق
* سۇلتان
* پادىشاھ
* گۈر خان
* بەگ
* مىرزا
* ئىلتەبەر
* ۋاڭ
22 - ئەسىر

**22-ئەسىر** (XXII) گرېگورىيان كالېندارى بويىچە ئاننو دومىنى ياكى ئورتاق.
17 - ئەسىر

thumb|17-ئەسىر تەخسى
**17-ئەسىر** گرېگورىيە كالېندارى بويىچە 1601- يىلىنىڭ بىرىنچى كۈنىدىن 1700 -يىلىنىڭ ئاخىرقى.
كەڭسۇ ئۇيغۇر خانلىقى

**كەڭسۇ ئۇيغۇر خانلىقى** ياكى **گەنجۇ ئۇيغۇر خانلىقى** (843 - 1132) بۈگۈنكى گەنسۇ ئۆلكىسى ۋە ئ‍ەتراپىدا قۇرۇلغان تۈرك - ئۇيغۇر دۆلىتى. 

ئورخۇندىن كۆچكەن ئۇيغۇرلارنىڭ بىر تارمىقى ئىرسىن ۋادىسى (ھازىرقى نىڭشىيادا) دىن تارتىپ كەڭسۇنىڭ جاڭيې، ۋۇ ۋېي قاتارلىق جايلىرىغا كېلىپ ماكانلاشتى. چۈنكى ئۇ جايلاردا قەدىمدىن تارتىپ ئۇيغۇرلار ياشاپ كەلگەنىدى. بۇ جايلارغا كۆچكەن ئۇيغۇرلار ياغلاقار قەبىلىسىنى ئاساس قىلغان قەبىلە - ئۇرۇقلار ئىدى. بۇلار كەڭسۇدىكى قېرىنداشلىرى بىلەن بىرلىشىپ 870 - يىلى كەڭسۇ ئۇيغۇر خانلىقىنى قۇردى.
ئىلخانىلار دۆلىتى

ھىلاكو مىلادىنىڭ 1254 - يىلى قاراقۇرۇمدىن غەربكە قاراپ يۈرۈپ ئوتتۇرا ئاسىياغا كەلدى. ھىلاكو سەمەرقەندتە بىر ئاز تۇرغاندىن كېيىن يولغا چىقتى. ئۇ ئامۇ دەريادىن ئۆتۈپ، مىلادىنىڭ 1255 - يىلى 11 - ئاينىڭ 19 - كۈنىدە ئىراندىكى مۇلاھىدىلەر خانلىقىغا ھۇجۇم قىلدى. شىئە مەزھىپىدىكى بۇ خانلىقنىڭ مۇلاھىدە (ھەقىقىي يولدىن ئازغان) لار دەپ ئاتىلىشىدىمۇ مەلۇم سەۋەب بار ئىدى.

ئىراننىڭ كوھىستان رايونىدا (كاسپى دېڭىزىنىڭ جەنۇبىدا) قۇرۇلغان مۇلاھىدىلەر خانلىقى (1250 - 1256) موڭغۇللارنىڭ تەبرىزدىكى نويانلىرىغا سېلىق تۆلەيتتى. ھىلاكو 11 - ئاينىڭ 19 - كۈنىدە مولاھىدىلەر شاھى نۇرىددىن خور شاھىنى ئەسىر ئالدى. نۇرىددىن قاراقۇرۇمغا ئەۋەتىلدى ۋە يولدا ئۆلتۈرۈلدى.

ھىلاكو مۇلاھىدىلەر خانلىقىنى يوقاتقاندىن كېيىن، مىلادىنىڭ 1257 - يىلى 11 - ئايدا ئەرەب ئابباسىيلار خەلىپىلىكىنىڭ پايتەختى باغدادقا قاراپ ماڭدى. موڭغۇللار باغدادنى 30 كۈن قورشىدى. باغداد مىلادىنىڭ 1258 - يىلى 2 - ئاينىڭ 20 - كۈنى بېسىۋېلىندى. شەھەر بۇلاڭ - تالاڭغا ئۇچرىدى. ئەرەب ئابباسىيلار خەلىپىلىكىگە 508 يىل پايتەخت بولغان باغداد شەھىرى موڭغۇللار تەرىپىدىن ۋەيران قىلىندى. ئابباسىيلار خەلىپىسى مۇستەسىم (مىلادىنىڭ 1242 - يىلىدىن 1258 - يىلىغىچە خەلىپە بولغان) ئائىلىسى بىلەن ئەسىرگە ئېلىندى. موڭغۇللار ھىلاكونىڭ بويرۇقىغا كۆرە، مۇستەسىم بىلەن ئۇنىڭ ئىككى ئوغلىنى ئاغزىغا ئالتۇن ۋە كۈمۈش ئېرىتمىسىنى قۇيۇپ ئۆلتۈردى. ئابباسىيلار خاندانىنىڭ باشقا ئەزالىرىمۇ ئۆلتۈرۈلدى.

ھىلاكو مىلادىنىڭ 1259 - يىلى كىت بوقانويان قوماندانلىقىدىكى موڭغۇل قوشۇنلىرىنى سۈرىيىنى بېسىۋېلىشقا ماڭدۇردى. موڭغۇللار مىلادىنىڭ 1260 - يىلى 11 - ئاينىڭ 30 - كۈنىدە ھەلەپنى بېسىۋالدى. شۇ يىلى 4 - ئاينىڭ 6 - كۈنىدە شام شەھىرىنى بېسىۋالدى.

ھىلاكونىڭ ئەرەب ئابباسىيلار خەلىپىكىنى يوقاتقانلىقىغا خرىستىئان دۆلەتلىرى چوڭ خۇشاللىق بىلەن تەنتەنە قىلدى. ئەمما مىسىر مەملوكىلەر سۇلتانلىقى (1250 - 1517) موڭغۇللارنىڭ مۇسۇلمان ئوتتۇرا شەرقىنى دەپسەندە قىلىۋاتقىنىغا چىدىماي، موڭغۇللارنى سۈرىيىدىن قوغلاپ چىقىرىش ئۈچۈن قوشۇن ماڭدۇردى. مىلادىنىڭ 1260 - يىلى 7 - ئاينىڭ 3 - كۈنىدە، مەملوكىلەر سۇلتانى قوتۇز قوماندانلىقىدىكى تۈرك مۇسۇلمان قوشۇنلىرى پەلەستىندىكى ئەين جالۇت ئۇرۇشىدا كىت بوقانويان قوماندانلىقىدىكى بىرلەشمە قوشۇن (موڭغۇل، ئەرمەن، گروزينلاردىن تەركىب تاپقان) نى سۈرىيىدىن قوغلاپ چىقاردى.

ھىلاكو باغدادنى بېسىۋالغاندىن كېيىن، ئۆمرىنىڭ ئاخىرغىچە (مىلادىنىڭ 1258- يىلىغىچە) ئېلىپ بارغان باسقۇنچىلىق يۈرۈشلىرىدە، ئىران، ئىراقنى ۋە كىچىك ئاسىيانى بېسىۋالدى. مىلادىنىڭ 1260 - يىلى ھىلاكو قۇرغان يېڭى دۆلەت «ئېل خانىلار» دەپ ئاتالدى. بۇ دۆلەتنىڭ پايتەختى تەبرىز ئىدى.

ئېلخانىلار دۆلىتى (1260- 1335) گە توققۇز خان ھۆكۈمرانلىق قىلدى. ئۇلار: ھىلاكو (1258-1268)، ئاباقا (1268 - 1282)، تىكودار ئەھمەدخان (1282 - 1284)، ئارغۇن (1284 -1291)، كېيخاتو (1291- 1295)، بايدۇخان (1295 - 1295)، مۇھەممەد خازانخان (1295-1304)، خۇدا بەندى ئولجايىتۇخان (1304 - 1316)، ئەبۇسىيىدخان (1316 - 1335) دېگەن خانلار ئىدى.

ئېل خانىلار سۈرىيە بىلەن پەلەستىننى بېسىۋېلىش ئۈچۈن كۆپ قېتىم ئۇرۇنۇپ مىسىر مەملوكىلەر سۇلتانلىقى تەرىپىدىن تارمار قىلىندى.
مونارخىيە

**مونارخىيىلىك تۈزۈم** (يۇنانچە: monárkhēs\μονάρχης) پادىشاھ دۆلەت باشلىقى بولىدىغان، ئۆمۈر بويى ياكى ئ‍ۆز ئىختىيارى بىلەن تەختتىن چۈشكۈچە ھۆكۈمرانلىق قىلىش شەكلى. قۇللۇق تۈزۈمى ئاستىدا مەسىلەن، قەدىمكى مىسىر، بابىلون، پېرسىيە ۋە رىم ئىمپېرىيىسى (كېيىنكى مەزگىلى) دە پادىشاھلىق تۈزۈم ياكى پادىشاھلىق مۇستەبىت تۈزۈم يولغا قويۇلغان. ياۋروپادىكى فېئوداللىق تۈزۈم ئاستىدا ئىلگىرى - كېيىن بولۇپ دەسلەپكى فېئودال پادىشاھلىق تۈزۈم، تەبىقىلىك پادىشاھلىق تۈزۈم ۋە پادىشاھلىق مۇستەبىتلىك تۈزۈم بارلىققا كەلگەن. كاپىتالىزم دەۋرىدىكى پادىشاھلىق تۈزۈم ئومۇمەن پادىشاھلىق ئاساسىي قانۇنلۇق تۈزۈمدە ئىپادىلەنگەن.
ئۆگەدەي خانلىقى

**ئۆگەدەي خانلىقى** () تۆرت چوڭ موڭغۇل خانلىقىنىڭ بىرى. چىڭگىزخاننىڭ ئۈچىنچى ئوغلى ئوگداينىڭ سۇيۇرغال يېرى بولۇپ، ئېرتىش دەرياسىنىڭ يۇقىرى ئېقىمى ۋە بالقاش كۆلىنىڭ شەرقىدىكى جايلارنى ئۆز ئىچىگە ئالاتتى. ئىمىل شەھىرى (ھازىرقى دۆربىلجىن ناھىيىسىنىڭ شەرقىدە) نى پايتەخت قىلغان. 13 - ئەسىرنىڭ كېيىنكى يېرىمىدا ئوگداينىڭ نەۋرىسى قايدۇ ئارىغ بۇقانىڭ قۇبىلايغا قارشى تۇرۇشىغا ياردەم بەرگەن. كېيىن يەنە چاغاتاي خانلىقى بىلەن ئۇرۇشقان. 

1275 - يىلى قايدۇ يۈەن سۇلالىسىنىڭ مەركىزىي ھۆكۈمىتىگە ئاشكارا قارشى چىققان. 1289 - يىلى قوشۇن باشلاپ قاراقۇرۇمغا باستۇرۇپ بېرىپ، يۈەن سۇلالىسىنىڭ شىمالىي چېگرىسىغا تەھدىت سالغان. قۇبلاي قوشۇنغا ئۆزى قوماندانلىق قىلىپ جەڭگە ئاتلانغان بولسىمۇ، قايدۇ تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنغان. 1298 - يىلى قايدۇ يۈەن قوشۇنىنى قارا خىتايدا يەنە مەغلۇپ قىلغان. 1301 - يىلى قايدۇ ئۆلگەندىن كېيىن، ئۇنىڭ ئوغلى چابار يۈەن سۇلالىسىگە ئىتائەت قىلغان. 1310 - يىلى ئوگداي خانلىقىنىڭ زېمىنى چاغاتاي خانلىقى تەرىپىدىن قوشۇۋېلىنغان.
توكۇگاۋا مىتسۇكۇنى

**توكۇگاۋا مىتسۇكۇنى** (ياپونچە:Tokugawa Mitsukuni\徳川 光圀؛ 1628 — 1700) ياپونىيەنىڭ ئېدو دەۋرىدىكى مىتو ۋاسساللىقىنىڭ ئىككىنچى ئەۋلاد ۋاسسال بېگى. توكۇگاۋا يودىفۇسا (1603 — 1661) نىڭ ئۈچىنچى ئوغلى. 1633 - يىلى (كۇەنيۇڭنىڭ 10 - يىلى) ئاتىسى ئۇنى ۋەلىئەھد قىلىپ بېكىتكەن. 1657 - يىلى (مىڭلىنىڭ 3 - يىلى) ئېدودىكى ئوردىدا «بۈيۈك ياپونىيە تارىخى» نى تۈزۈشكە كىرىشكەن. 1661 - يىلى (كۇەنۋىننىڭ 1 - يىلى) ۋاسسال بەگنىڭ ئورنىغا چىققان. 1665 - يىلى (كۇەنۋىننىڭ 5 - يىلى) جۇڭگولۇق كۇڭزىچى جۇ شۇنشۇي (1600 — 1682) نى تەكلىپ قىلغان. بۇ، مىتونىڭ ئۆگىنىش ئىستىلىغا مۇھىم تەسىر كۆرسەتكەن. ۋاسساللىقتا يېزا ئىگىلىكىگە ئەھمىيەت بېرىلگەن، يۈكسەك سامورايلار ئىستىلى تىكلەنگەن، ئىبادەتخانا تۈزۈملىرى تەرتىپكە سېلىنغان. 1690 - يىلى (يۇەنلۇنىڭ 3 - يىلى) ئۆز ئورنىنى ئاكىسى تسونا ئېداغا ئۆتۈنۈپ بەرگەن. كېيىن ئۇنىڭ ئىش - ئىزلىرى بايان قىلىنىدىغان كىتابلار چىققان.
توكۇگاۋا نارىئاكى

**توكۇگاۋا نارىئاكى** (ياپونچە: Tokugawa Nariaki\徳川 斉昭؛ 1800— 1860) ياپونىيە توكوگاۋا شوگونلىقىنىڭ ئاخىرقى مەزگىلىدىكى مىتو ۋاسساللىقىنىڭ 9 - ئەۋلاد ۋاسسال بېگى. 1829 - يىلى ۋاسسال بېگى بولغاندىن كېيىن، ۋاسسال ھاكىمىيىتىنى ئىسلاھ قىلىشقا كىرىشكەن. 1844 - يىلى مەھكىمە تەرىپىدىن «تەركىدۇنيا بولۇپ ياشاش» جازاسى بېرىلگەن. 1849 - يىلى كەچۈرۈم قىلىنغاندىن كېيىن ۋاسسال ھاكىمىيىتىگە داۋاملىق قاتناشقان. 1853 - يىلى پېررى كېمىلەرنى باشلاپ ياپونىيەگە كەلگەندىن كېيىن، ئۇ شوگناتتىكى ئابى ماساخىرونىڭ ھەربىي - سىياسىي ئىسلاھات ئېلىپ بېرىشىغا ھەمكارلاشقان، سىرتقا قارىتا ئەجنەبىلەرنى يەكلەشنى تەشەببۇس قىلىپ، ياپونىيە - ئامېرىكا شەرتنامىسىنى ئىمزالاشقا قارشى تۇرغان. ئىچكى جەھەتتە ئىچىخاشىنىڭ ئوغلى يوشىنوبۇنى سىياگۇن بولۇشقا پائال قۇتراتقان. كىئى ۋاسسال بېگى توكۇگاۋانى سىياگۇن قىلىشنى تەشەببۇس قىلغان ئىناۋنا ئوسوكې قاتارلىق كىشىلەر بىلەن قارشىلاشقان. 1858 - يىلى ئىناۋ تايىرو بولغاندىن كېيىن ماتسۇخىرا كېئې قاتارلىقلار بىلەن بىللە شوگناتنى يارلىققا خىلاپلىق قىلىپ شەرتنامە ئىمزالىدى، دەپ ئەيىبلىگەن. شۇ يىلى يەنە «تەركىدۇنيا بولۇپ ياشاش» جازاسى بېرىلگەن. ئىككىنچى يىلى مىتوغا سولاپ قويۇلغان. ئۇزۇن ئۆتمەي كېسەل بىلەن ئۆلگەن.
شوگۇن

**شوگۇن**\سانغۇن (ياپونچە: *shōgun*\将軍؛ ئوقۇلۇشى: /ˈʃoʊɡʌn/؛ تاۋۇشى: [ɕoːɡɯɴ]30x30px) رەسمىي ئاتىلىشى **سېئى تائىشوگون** (***sei-i taishōgun***\征夷大将軍 — ياۋنى بويسۇندۇرغۇچى بۈيۈك سانغۇن) بولۇپ، سامورايلىق ھاكىمىيەت دەپمۇ ئاتىلىدۇ. ياپونىيەنىڭ فېئوداللىق دەۋرىدىكى بىر خىل ھەربىي ئىستىبداتلىق سىياسىي تۈزۈم. شوگۇننىڭ تۇرۇشلۇق جايى («شوگنات»، سىياگۇن يۈرۈشكە چىققان چاغدا تۇرىدىغان قارارگاھ دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ) دەپ ئاتالغان. شوگنات دەۋرىدە ئوردىنىڭ ھۆكۈمرانلىق ھوقۇقى پۈتۈنلەي شوگناتقا تەۋە بولۇپ، تېننو قورچاققا ئايلىنىپ قالغان. بۇ تۈزۈم 1192 - يىلى كاماكۇرا شوگونلوقى قۇرۇلغان چاغدىن باشلىنىپ، تاكى 1867 - يىلى ئىدۇ شوگونلۇقىدىن توكۇگاۋا ھوقۇقنى تېننوغا قايتۇرۇپ بېرىشكە مەجبۇر بولغانغا قەدەر داۋاملاشقان. ئىككىنچى يىلى مىلى يېڭىلىقى بولغان. بۇ جەرياندا كاماراكۇرا شوگۇنلۇقى (1192 — 1333)، مۇروماچى شوگۇنلۇقى(1338 — 1573) ۋە ئىدو شوگۇنلۇقى (1603 — 1867) بولۇپ ئۆتكەن.
دانىلد ترامپنىڭ 2-قېتىم ئەلبېشىلىق مەزگىلدىكى تاموژنا باجلىرى

thumb|دانلىد ترامپنىڭ سىياسىتىگە قارشى ئېلىنغان ھەر قايسى ئەللەرنىڭ ئىنتىقام خاراكتېرلىك تاموژنا بېجى جەدۋېلى
ئامېرىكا ئەلبېشى دانلىد ترامپ 2025- يىلى 6-يانۋار 2-قېتىم ماقامغا ئولتۇرۇغاندىن كېيىن نۇرغۇن دراماتىك سىياسەتلەرنى يولغان قويغان، مەمۇرى بۇيرۇقلارنى ئىمزالىغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ بىرسى دەل "ھۆرلۈك كۈنى" دەپ نام ئالغان 2025-يىلى 2-ئاپرېل ئېلان قىلغان دۇنيادىكى نۇرغۇن ئەللەرگە قارتا يۈرگۈزگەن تاموژنا باجلىرىدۇر. دانلىد ترامپنىڭ ئاساسلىق چىقىش نۇقتىسى دەل ئامېرىكىنىڭ ھەرقايسى ئەللەر بىلەن، بولۇپمۇ جوڭگو بىلەن بولغان، زور سوممۇلۇق قىزىل رەقەملىك ئىمپورت-ئېكىسپورت تىجارىتىدۇر. ئامېرىكا دۇنيادىكى ئەڭ قۇدرەتلىك دۆلەت بولۇش سۈپىتى بىلەن، ھەر قايسى ئەللەرنىڭ ئېكسىپورت قىلىشقا ئەڭ قىزىقىدىغان دۆلەتتۇر، شۇ ئارقىلىق قاتتىق پۇل دەپ نام ئالغان ئامېرىكا دوللىرىغا ئېرىشىپ، خەلىقئارا بازاردىن ئۆزىگە لازىم بولغان بۇيۇملارنى سېتىۋالدۇ. شۇڭىلاشقا نۇرغۇن دۆلەتلەر ئىنتىقام ئالدىغان تاموژنا بېجى سىياسىتىنى ھەددىدىن ئارتۇقچە قوللانماي، ئەكسىچە، دانلىد ترامپ ھۆكۈمىتى بىلەن مۇرەسسە قىلىشىشىنى، كېڭىشىشىنى تاللىغان. لېكىن جوڭگو ھۆكۈمىتى باشقىچە ئۇسۇل، يەنى ئىنتىقام باج سىياسىتى قوللىنىپ ئامېرىكا ھۆكۈمىتى بىلەن "ئاخىرغىچە ھەمدەمدە بولدىغانلىقىنى" قەيىت قىلغان.  
right|thumb|جوڭگو - ئا ق ش تاموژنا بېجى ھەججىۋى كارتونى
right|thumb|ئا ق ش ئەلبېشى دانلىد ترامپ "ھۆرۈلۈك كۈنى" دە تاموژنا بېجى ئېلان قىلماقتا
ئېبلا

thumb|304x304px
**ئېبلا** ياكى **ئېبلا قراللىقى** (سۇمېرچە: 𒌈𒆷 *eb₂-la*؛ ئەرەبچە: إبلا, چاغداش: تل مرديخ\**Tell Mardikh**) غەربىي ئاسىيادىكى قەدىمىي دۆلەت. سۈرىيەنىڭ شىمالىغا توغرا كېلىدۇ. مىلادىدىن ئىلگىرى ⅩⅩⅣ — ⅩⅩⅢ ئەسىرلەردە خېلى روناق تاپقان. مېسوپوتامىيە ۋادىسىدىكى كىشى، مالى قاتارلىق نۇرغۇن شەھەرلەر بىلەن سىياسىي، ئىقتىسادىي ئالاقە باغلىغان، ئۇلارنىڭ پۇل - مال قاتارلىق ئولپانلىرىنى قوبۇل قىلغان. پايتەختى ئېبلا (Ebla) ئېرۇر. 

ئاققاد قراللىقى (مېسوپوتامىيە ۋادىسىنىڭ جەنۇبى) پادىشاھى سارگون Ⅰ بىلەن ئۇزاققىچە ئۇرۇش قىلغان، بەزىدە يېڭىپ، بەزىدە يېڭىلگەن. كېيىن نارام سىن (سارگوننىڭ نەۋرىسى) تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنغان، شەھەر ۋەيران قىلىۋېتىلگەن. مىلادىدىن ئىلگىرىكى ⅩⅩ ئەسىردە قايتىدىن باش كۆتۈرۈپ، يېقىن ئەتراپتىكى كەڭ رايونلارنى بويسۇندۇرغان، ئېبلادا ھەيۋەتلىك خان ئوردىسى ۋە ئىبادەتخانا سالغان. 

مىلادىدىن 1800 يىل ئىلگىرى كۆچمەن قەبىلە بولغان ئامورىلارنىڭ ھۇجۇمىغا ئۇچراپ ئاجىزلاشقان. ئېبلانىڭ پادىشاھى سايلام ئارقىلىق بارلىققا كەلگەن. مۇددىتى يەتتە يىل بولغان؛ پادىشاھ ئېبولىئوم (مىلادىدىن ئىلگىرى ⅩⅩⅣ ئەسىردە سارگون بىلەن بىللە ياشىغان) 28 يىل تەختتە تۇرغان، ئۇدا تۆت قېتىم ۋەزىپە ئۆتىگەن بولۇشى مۇمكىن. ئىبادەتخانا نۇرغۇن يەر، چارۋا مال ۋە ئەمگەكچىلەرگە ئىگە بولغان، ئاھالە ئىبادەتخانىدا پاناھلانغان، ئېبلا مەدەنىيىتى قەدىمكى ھېبرې ۋە ئىككى دەريا ۋادىسى مەدەنىيىتى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك بولغان. 

1964 - يىلدىن بۇيان، ئىتالىيە ئارخېئولوگىيە ئەترىتى سۈرىيەنىڭ ئالېپپو ئۆلكىسىدىكى ماردىكدا (Tell Mardikh، ئېبلا شەھىرى جايلاشقان جاي) ئوردا، ئىبادەتخانا ۋە ئوردا ئارخىپ ئامبىرىنى قېزىپ چىققان، ئارخىپ ئامبىرىدا 15 مىڭ پارچىدىن ئارتۇق مىخ يېزىقلىق سېغىز بەت ساقلانغان بولۇپ، ئۇلار غەربىي ئاسىيانىڭ قەدىمكى زامان تارىخىنى تەتقىق قىلىشتىكى قىممەتلىك ماتېرىيال ھېسابلىنىدۇ. مەزكۇر سېغىز بەتتىكى يېزىقلاردىن ھازىرغىچە بىر قىسمىلا تەرجىمە قىلىپ چىقىلدى.