open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
نىكا ئىسيانى

thumb|304x304px|قەدىمى رىم سارايى ۋە ھىپودروم خەرىتىسى
**نىكا ئىسيانى** (يۇنانچە: Στάση του Νίκα) مىلادى 532- يىلى كونستانتىنوپولدا (بۇگۈنكى ئىستانبۇل) يۈز بەرگەن، شەھەر تارىخىدىكى ئەڭ شىددەتلىك ئىسياندۇر. شەھەرنىڭ يارىمى كۆيۈپ كۈل بولغان ياكى زىيانغا ئۇچراغان. ئون مىڭلىغان كىشى ئۆلگەندۇر.

13- يانۋار كۈنى غەزەپلەنگەن ئالامان ھىپودروم مەيدانىغا (بۇگۈنكى سۇلتانئەھمەد مەيدانى) كەلدى. ھىپودروم ساراينىڭ يانىدا ئىدى ۋە جۇستىنىئان ئالاماننى بىخەتەر كۆزەتمەكتە ئىدى. باشلانغۇچتىن ئىتىبارەن ئالامان جۇستىنىئانغا ھاقارەت قىلىشقا باشلىدى. ئاخشامغا يېقىن، 22. مۇسابىقەدە ئالامان دىنى ناخشىلار بىلەن سارايغا ھۇجۇم قىلىشقا باشلادى. 'نىكا' كەلىمەسى "يەڭ"، "يەڭگۈچى سەن بول" دېگەنلىكتۇر. كېيىنكى 5 كۈن ئىچىدە سارايدا ڧىئىلىي بىر قورشاۋ ياشاندى. قالايماقانچىلىقتىن چىققان يانغىنلار شەھەرگە بۈيۈك زىيان سالدى. بولۇپمۇ شەھەرنىڭ مۇتەبەر ئىبادەتخانە بولغان ئاياسوڧىيا چىركاۋى ۋەيران قىلىندى. كېيىنچە جۇستىنىئان ئاياسوڧىيانى يېڭىدىن ئىنشا قىلدۇردى. 

قالايماقانچىلىقنىڭ نەتىجىسىدە ئىمپېراتۇر جۇستننىئانوس I، ئاياقلانغان 30 مىڭ كىشىنى ھىپودرومغا يىغىپ كېلىپ قەتىل قىلدۇرغان.

## مەنبەلەر

تۈركچە ۋىكىپېدىيەدىن تەرجىمە قىلىندى.
كونىستانتىنوپول

كونستانتىنوپول (يۇنانچە: *Konstantinúpolis*،Κωνσταντινούπολις ياكى *i Pólis* ،ἡ Πόλις؛ لاتىنچە: Constantinopolis؛ ئوسمانلىچە: قسطنطينيه\قۇستانتىنىييە)؛ رىم ئىمپېرىيىسى (330-395)، ۋىزانتىيە ئىمپېريىسى (395 — 1204 ۋە 1261 — 1453)، لاتىن ئىمپېرىيىسى (1204 — 1261) ۋە ئوسمان ئىمپېرىيىلىرىگە (1453 — 1922) پايتەخت بولغان بىر شەھەردۇر. ئوسمانلىلاردىن بۇيان كۈنىمىزدە ئىستانبۇل دەپ ئاتالماقتا.

## ئات

## ئۆتمۈش

## ئىستراتىگىيىلىك ئورنى

## مەنبەلەر
16- قەھرىتان

**16- قەھرىتان** ياكى **16- يانۋار** ۋە ياكى **1- ئاينىڭ 16- كۈنى،** مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 16. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 349 (كەبىسە يىللارى 350) كۈن بار.

## چوڭ ئىشلار

* م.ب 27 - رىم سېناتورى دىۋى ئاۋغۇستوس نامى بىلەن قەدىمكى رىم قەيسەرى بولدى. قەدىمكى رىم دۆلىتى رىم ئىمپېرىيىسى دەۋرىەە قەدەم قويدى.

* 1547 - رۇس چارى قورقۇنچ ئىۋان تاج كىيدى.

## مەنبەلەر
11- قەھرىتان

**11- قەھرىتان** ياكى **11- يانۋار** ۋە ياكى **1- ئاينىڭ 11- كۈنى،** مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 11. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 354(كەبىسە يىللارى 355) كۈن بار.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر
17- قەھرىتان

**17- قەھرىتان** ياكى **17- يانۋار** ۋە ياكى **1- ئاينىڭ 17- كۈنى،** مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 17. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 348(كەبىسە يىللارى 349) كۈن بار.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر
10- قەھرىتان

**10- قەھرىتان** ياكى **10- يانۋار** ۋە ياكى **1- ئاينىڭ 10- كۈنى،** مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 10. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 355(كەبىسە يىللارى 356) كۈن بار.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر
14- قەھرىتان

**14- قەھرىتان** ياكى **14- يانۋار** ۋە ياكى **1- ئاينىڭ 14- كۈنى،** مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 14. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 351(كەبىسە يىللارى 352) كۈن بار.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
20- قەھرىتان

**20- قەھرىتان** ياكى **20- يانۋار** ۋە ياكى **1- ئاينىڭ 20- كۈنى،** مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 20. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 345(كەبىسە يىللارى 346) كۈن بار.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر
21- قەھرىتان

**21- قەھرىتان** ياكى **21- يانۋار** ۋە ياكى **1- ئاينىڭ 21- كۈنى،** مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 21. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 344(كەبىسە يىللارى 345) كۈن بار.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر
22- قەھرىتان

**22- قەھرىتان** ياكى **22- يانۋار** ۋە ياكى **1- ئاينىڭ 22- كۈنى،** مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 22. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 343 (كەبىسە يىللارى 344) كۈن بار.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر
23- قەھرىتان

**23- قەھرىتان** ياكى **23- يانۋار** ۋە ياكى **1- ئاينىڭ 23- كۈنى،** مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 23. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 342(كەبىسە يىللارى 343) كۈن بار.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر
24- قەھرىتان

**24- قەھرىتان** ياكى **24- يانۋار** ۋە ياكى **1- ئاينىڭ 24- كۈنى،** مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 24. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 341(كەبىسە يىللارى 342) كۈن بار.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
15- ئىيۇل سىياسىي ئۆزگىرىش تەشەببۇسى

**2016 تۈركىيە ھەربىي ئۆزگىرىش تەشەببۇسى** ياكى ئىسىيانچىلارنىڭ دېيىشىچە **يۇرتتا سۇلھ ھەرىكىتى**، 2016- يىلى چىللە\ئىيۇل ئېيىنىڭ 15-16- كۈنلىرى **[[تۈرك قۇراللىق كۈچلىرى]](TSK)** ئىچىدە ئۆزىنى يۇرتتا سۇلھ كونسيەسى دەۋالغان بىر گرۇپ ئەسكەر تەرەڧىدىن ئىجرا قىلىنغان ھەربىي ئۆزگىرىش تەشەببۇسىدۇر.

## تەئسىرى
2016- يىلى 20- چىللە كۈنى مىللى خەۋڧسىزلىك كومىتېتى نىڭ ئىلگىرى سۈرۈشى ۋە مېنستىرلار كومىتېتى قارارى ئىلە ئۈچ ئاي مۇددەتلىك جىددى ھالەت ئېلان قىلىدى.[1]

## مەنبئەلەر

1.^ a b "Erdoğan: 3 ay süreyle OHAL ilan edildi". birgun.net. 20 Temmuz 2016. 21 Temmuz 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Temmuz 2016.
19- قەھرىتان

**19- قەھرىتان** ياكى **19- يانۋار** ۋە ياكى **1- ئاينىڭ 19- كۈنى،** مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 19. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 346(كەبىسە يىللارى 347) كۈن بار.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر
18- قەھرىتان

**18- قەھرىتان** ياكى **18- يانۋار** ۋە ياكى **1- ئاينىڭ 18- كۈنى،** مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 18. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 347(كەبىسە يىللارى 348) كۈن بار.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر
27- قەھرىتان

**27- قەھرىتان** ياكى **27- يانۋار** ۋە ياكى **1- ئاينىڭ 27- كۈنى،** مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 27. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 338 (كەبىسە يىللارى 339) كۈن بار.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر
28- قەھرىتان

**28- قەھرىتان** ياكى **28- يانۋار** ۋە ياكى **1- ئاينىڭ 28- كۈنى،** مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 28. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 337 (كەبىسە يىللارى 338) كۈن بار.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
29- قەھرىتان

**29- قەھرىتان** ياكى **29- يانۋار** ۋە ياكى **1- ئاينىڭ 29- كۈنى،** مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 29. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 336 (كەبىسە يىللارى 337) كۈن بار.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر
30- قەھرىتان

**30- قەھرىتان** ياكى **30- يانۋار** ۋە ياكى **1- ئاينىڭ 30- كۈنى،** مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 30. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 335 (كەبىسە يىللارى 336) كۈن بار.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر
22- مىزان

**22- مىزان** ياكى **22- سىنتەبىر** ۋە ياكى **9- ئاينىڭ 22- كۈنى**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 265. (كەبىسە يىللارى 266.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا قالغان كۈن 100 كۈندۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

* 1917 - مۇھەممەد ئەلغەززالى.

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
مىلادىدىن بۇرۇنقى 27

## چوڭ ئىشلار
16- قەھرىتان، رىم ئىمپېرىيىسى قۇرۇلدى.

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە

## مەنبەلەر
26- قەھرىتان

**26- قەھرىتان** ياكى **26- يانۋار** ۋە ياكى **1- ئاينىڭ 26- كۈنى،** مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 26. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 339 (كەبىسە يىللارى 340) كۈن بار.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر
25- قەھرىتان

**25- قەھرىتان** ياكى **25- يانۋار** ۋە ياكى **1- ئاينىڭ 25- كۈنى،** مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 25. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 340(كەبىسە يىللارى 341) كۈن بار.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر
12- چىللە

**12- چىللە** ياكى 12- ئىيۇل ۋە ياكى 7- ئاينىڭ 12- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 193. (كەبىسە يىلى 194.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 172 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
11- چىللە

**11- چىللە** ياكى 11- ئىيۇل ۋە ياكى 7- ئاينىڭ 11- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 192. (كەبىسە يىلى 193.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 173 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
ئابدۇراھمان ناسىر

**ئابدۇرراھمان III** (ئەرەبچە: عبد الرحمن الثالث‎‎) ياكى **ئابدۇرراھمان ناسىر بىن مۇھەممەد**، ت. مىلادى 891 — ئۆ. 961، قۇرتۇبا)  قورتۇبا ئەمىرى (912 — 929) ۋە قۇرتۇبا خەلىڧەسى (929 — 961) بولغان ئەندەلۇس ئەمەۋىي دەۋلەتى ھۆكۈمدارىدۇر.

ئابدۇرراھمان ئەندەلۇس توپراقلارىدا چېچىلىپ كەتكەن بىرلىكىنى يېڭىدىن قۇردى ۋە ئىسپانىيەدە ھوقۇقىنى كۈچەيىتتى. جەنۇبىي ئەندەلۇستىكى ئىسيانچى ئەرەب بەگلىكلىرىنى ئەگەمەنلىكى ئاستىغا ئالدى. 928- يىلى بوباسترونى قولغا كىرگۈزدى. 939 دا لېئون قرالى رامىرو II تامانىدىن سىمانكاس خەندەكىنى ئاغىر بوزغۇنغا ئۇچرىدى. بۇنىڭغا قارشى يەنىلا يېرىم ئارالنىڭ شىمالىدىكى خرىستىيان شاھزادىلەرنى قايتۇردى.

ڧاتىمىي خەلىڧەلەرىغە قارشى خەلىڧە (929)، ئەمىرۇلمۇئمىنىن ۋە ئەن ناسىر لىدىنىللاھ ئۇنۋانىلارىنى ئالدى. ڧاتىمىيلەرنى شىمالىي ئاڧرىقىدىن قوغلاشقا تىرىشتى. 931- يىلى سەپتەنى قولغا كىرگۈزدى. يۈكسەلگەن ئورنىنىڭ ماراكەشنىڭ شىمالىدىكى ۋە مەغرىبنىڭ مەركىزىدىكى يەرلىك شاھزادىلەر تامانىدىنمۇ ئېتىراپ قىلىندى. ئەمما 958-959 يىللىرى ڧاتىمىيلەردىن جەۋھەرنىڭ قارشى ھۇجۇمى نەتىجىسىدە ئابدۇرراھماننىڭ قولىدا يالغۇز سەپتە بىلەن تانجا قالدى. بۇلار كېچىكلەرنىڭ كونترولى خۇسۇسىدا مۇھىم يەرلەر ئىدى.

خەلىڧە ئۇنۋانى، مۇسۇلمان غەربنىڭ پايتەختى ھالىغا كەلتۈرۈلگەن قۇرتۇبانىڭ ھال ئۆزگەرتىشى، شەھەرنىڭ ياقىنلارىدىن مەدىنەتۇسزەھرا ئوردىسىنىڭ قۇرۇلىشى، ساراي بۇ يەردە نامايىش قىلغان باياشادلىق، ۋەخپىلەر ئابدۇرراھمان III نىڭ ھۆكۈمدارلىقى دەۋرىنىڭ مۇھىملىقىنى كۆرسەتمەكتە. ياۋروپادىكى تۇنجى تىببىي مەكتەب بولمىش قۇرتۇبادىكى تىببىي مەكتەب بۇ دەۋىردە ئابدۇرراھمان ناسر تامانىدىن قۇرۇلغان. 

ئابدۇرراھمان 961- مىلادىدە قۇرتۇبادا ئۆلگەن. ئورنىغا ئوغلى ھاكەم II چىققان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئىسلام تارىخى
ئىۋان IV

**ئىۋان ۋاسلىيېۋىچ** ياكى مەشھۇر نامى بىلەن **قورقۇنچلۇق ئىۋان** (رۇسچە: Васи́льевич, Ива́н четвёртый, ت. 25- ئاۋغۇست، 1530 — ئۆ. 18- مارت، 1584، موسكوۋا) ئەڭ سوڭغى موسكوۋا كىنەزى ۋە تۇنجى رۇس چارى. ھەنۇز 3 ياش ۋاقتىدا موسكوۋا كىنەزى بولغان. 1547- يىلى تاج كىيگەن. كەسكىن، تەئسىرچان ۋە رەھىمسىزلىكى بىلەن تپنۇلغان ئىۋان، ئۈستۈن ئارزۇ-ئىستەكلىرى ۋە كۈچلۈك ئىنتىقام تۇيغۇسىغا ئىگە بىر رۇس رەھبەر ئىدى. تاتارلارغا قارشى يۈرۈتىلگەن نۇرغۇن سەپەرلەر بۇنىڭ پاكىتىدۇر. دۈشمەنلىرىگە قورقۇنچ سالغان، ھېچنىمىەە پىسەنت قىلماس، ھەددىن ئاشقان خۇيسىز ئىۋان IV ئۆزىگە خائىنلىق قىلدى دەپ قاراپ 1582- يىلى ئوغلىنى قەتىل قىلدۇرغان.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
10- چىللە

**10- چىللە** ياكى 10- ئىيۇل ۋە ياكى 7- ئاينىڭ 10- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 191. (كەبىسە يىلى 192.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 174 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
7- چىللە

**7- چىللە** ياكى **7- ئىيۇل** ۋە ياكى **7- ئاينىڭ 7- كۈنى**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 188. (كەبىسە يىلى 189.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 177 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

* 1928 - ياڭ زېڭشىن ئۆلتۈرۈلدى.

## مەنبە
6- چىللە

**6- چىللە** ياكى **6- ئىيۇل** ۋە ياكى **7- ئاينىڭ 6- كۈنى**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 187. (كەبىسە يىلى 188.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 178 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
5- چىللە

**5- چىللە** ياكى **5- ئىيۇل** ۋە ياكى **7- ئاينىڭ 5- كۈنى**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 186. (كەبىسە يىلى 187.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 179 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
4- چىللە

**4- چىللە** ياكى **4- ئىيۇل** ۋە ياكى **7- ئاينىڭ 4- كۈنى**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 185. (كەبىسە يىلى 186.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 180 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
3- چىللە

**3- چىللە** ياكى **3- ئىيۇل** ۋە ياكى **7- ئاينىڭ 3- كۈنى**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 184. (كەبىسە يىلى 185.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 181 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
8- چىللە

**8- چىللە** ياكى **8- ئىيۇل** ۋە ياكى **7- ئاينىڭ 10- كۈنى**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 189. (كەبىسە يىلى 190.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 176 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
9- چىللە

**9- چىللە** ياكى 9- ئىيۇل ۋە ياكى 7- ئاينىڭ 9- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 190. (كەبىسە يىلى 191.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 175 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
2- چىللە

**2- چىللە** ياكى **2- ئىيۇل** ۋە ياكى **7- ئاينىڭ 2- كۈنى**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 183. (كەبىسە يىلى 184.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 182 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
1- چىللە

**1- چىللە** ياكى **1- ئىيۇل** ۋە ياكى **7- ئاينىڭ 1- كۈنى**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 182. (كەبىسە يىلى 183.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 183 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
13- چىللە

**13- چىللە** ياكى 13- ئىيۇل ۋە ياكى 7- ئاينىڭ 13- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 194. (كەبىسە يىلى 195.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 171 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
16- چىللە

**16- چىللە** ياكى **16- ئىيۇل** ۋە ياكى **7- ئاينىڭ 16- كۈنى**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 197. (كەبىسە يىلى 198.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 168 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
17- چىللە

**17- چىللە** ياكى **17- ئىيۇل** ۋە ياكى **7- ئاينىڭ 17- كۈنى**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 198. (كەبىسە يىلى 199.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 167 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
18- چىللە

**18- چىللە** ياكى **18- ئىيۇل** ۋە ياكى **7- ئاينىڭ 18- كۈنى**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 199. (كەبىسە يىلى 200.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 166 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
19- چىللە

**19- چىللە** ياكى **19- ئىيۇل** ۋە ياكى **7- ئاينىڭ 19- كۈنى**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 200. (كەبىسە يىلى 201.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 165كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
20- چىللە

**20- چىللە** ياكى **20- ئىيۇل** ۋە ياكى **7- ئاينىڭ 20- كۈنى**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 201. (كەبىسە يىلى 202.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 164كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
21- چىللە

**21- چىللە** ياكى **21- ئىيۇل** ۋە ياكى **7- ئاينىڭ 21- كۈنى**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 202. (كەبىسە يىلى 203.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 163كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
14- چىللە

**14- چىللە** ياكى **14- ئىيۇل** ۋە ياكى **7- ئاينىڭ 14- كۈنى**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 195. (كەبىسە يىلى 196.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 170 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
15- چىللە

**15- چىللە** ياكى **15- ئىيۇل** ۋە ياكى **7- ئاينىڭ 15- كۈنى**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 196. (كەبىسە يىلى 197.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 169 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
22- چىللە

**22- چىللە** ياكى **22- ئىيۇل** ۋە ياكى **7- ئاينىڭ 22- كۈنى**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 203. (كەبىسە يىلى 204.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 162كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
23- چىللە

**23- چىللە** ياكى **23- ئىيۇل** ۋە ياكى **7- ئاينىڭ 23- كۈنى**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 204. (كەبىسە يىلى 205.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 161كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
24- چىللە

**24- چىللە** ياكى **24- ئىيۇل** ۋە ياكى **7- ئاينىڭ 24- كۈنى**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 205. (كەبىسە يىلى 206.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 160كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
25- چىللە

**25- چىللە** ياكى **25- ئىيۇل** ۋە ياكى **7- ئاينىڭ 25- كۈنى**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 206. (كەبىسە يىلى 207.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 159 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
26- چىللە

**26- چىللە** ياكى **26- ئىيۇل** ۋە ياكى **7- ئاينىڭ 26- كۈنى**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 207. (كەبىسە يىلى 208.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 158 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
29- چىللە

**29- چىللە** ياكى **29- ئىيۇل** ۋە ياكى **7- ئاينىڭ 29- كۈنى**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 210. (كەبىسە يىلى 211.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 155 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
30- چىللە

**30- چىللە** ياكى **30- ئىيۇل** ۋە ياكى **7- ئاينىڭ 30- كۈنى**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 211. (كەبىسە يىلى 212.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 154 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
31- چىللە

**31- چىللە** ياكى **31- ئىيۇل** ۋە ياكى **7- ئاينىڭ 31- كۈنى**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 212. (كەبىسە يىلى 213.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 153 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
21- ئەسر

**21- ئەسر** (**XXI ئەسر**)، جۇلىيان تەقۋىمىگە كۆرە 2001- يىلى 1- قەھرىتان — 2100- يىلى 31- كۆنەككىچە بولغان ۋاقىتنى كۆرسىتىدىغان بىر مۇددەتتۇر.

## چوڭ ئىشلار

## مەنبە
پورتال:فىزىكا

**ڧىزىكا** [گرېك]، تەبئىي ڧەنلەر ئىچىدىكى ئاساسلىق بىر پەن. ماددىلارنىڭ خۇسۇسىيىتى، تۈزۈلىشى ۋە ھەرىكەت قانۇنىيەتلىرى تەتقىق قىلىدۇ. ئادەتتە ئۇ ئاكۇستىكا، ئىسسىقلىق ئىلمى، ماگنىتزم، ئوپتىكا ۋە ئاتوم ڧزىكىسى قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

center

## مەنبەلەر
پورتال:ماتېماتىكا

**ماتېماتىكا** [گرېك] رېئال دۇنيانىڭ بوشلۇقتىكى شەكىللىرى بىلەن سانلىق مىقدارلار مۇناسىۋىتىنى تەتقىق قىلىدىغان پەندۇر. ماتېماتىكا ئالىمى، مۇتەخەسسىسىگە ماتېماتىك دېيىلىدۇ. 

ماتېماتىكا ئاساسلىرى، ماتېماتىكا ئاكسئوملىرى، ماتېماتكىلىق مىخانىكا، ماتېماتىكا ئەسۋابلىرى، ماتېماتىكا بىلىملىرى، ماتېماتىكا جەدۋىلى، ماتېماتىكا ڧورمۇلىلىرى

## مەنبەلەر
27- چىللە

**27- چىللە** ياكى **27- ئىيۇل** ۋە ياكى **7- ئاينىڭ 27- كۈنى**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 208. (كەبىسە يىلى 209.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 157 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
28- چىللە

**28- چىللە** ياكى **28- ئىيۇل** ۋە ياكى **7- ئاينىڭ 28- كۈنى**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 209. (كەبىسە يىلى 210.) كۈندۇر. يىل سوڭىغا يەنە 156 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
پورتال:سەنئەت

**سەنئەت**: ‫ئى [ئە] ① ئوبراز يارىتىش ئارقىلىق رېئاللىقنى ئەكس ئەتتۈرىدىغان، رېئاللىققا قارىغاندا تىپىك خۇسۇسىيەتلەرگە ئىگە بولغان بىر خىل ئىجتىمائىي ئىدېئولوگىيە. ئۇ ئەدەبىيات، رەسساملىق، نەققاشلىق، بىناكارلىق، مۇزىكا، ئۇسسۇل، تىياتىر، كىنو ۋە ئەلنەغمە قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. 

② ئەمەلىي پەنلەرنىڭ ئۆزىگە خاس ئىش ئۇسلۇبى، سىستېمىسى: ھەربىي سەنئەت، رەھبەرلىك سەنئىتى. 

③ كۆچمە. يۈكسەك ماھارەت، ئۇستىلىق: ھۆپىگەرلەرنىڭ خېرىدار چاقىرىپ توۋلاشلىرى، ئاشپەز-ناۋايلارنىڭ مانتا ساناشلىرى، نانلىرىنى ماختاشلىرىمۇ بىر سەنئەت ئىدى.

④ ناخشا-ئۇسسۇل؛ ناخشا-ئۇسسۇل ساھەسى ياكى ئۆمىكى: ئۇ: – ھە، مەن ناخشا ئېيتىشىغا قاراپ سەنئەتتە ئىشلىسە كېرەك دەپ ئويلاپتىمەن، – دېدى;

**ئېنگىلىزچە:** ‫‫art, artic, techno

## مەنبەلەر
Portal:تەنتەربىيە

## تەنتەربىيە ھەققىدە
**<big>تەنتەربىيە</big>**، خەلقئارادا سپور دەپ تونۇلغان بولۇپ، جىسمانىي كۈچىنى تەرەققىي قىلدۇرۇپ، ساغلاملىقىنى ئاشۇرۇشنى ئاساسىي ۋەزىڧە قىلغان ۋە ھەر تۈرلۈك ھەرىكەتلەر بىلەن ئەمەلگە ئاشۇرىدىغان تەئلىم تەربىيە ۋە شۇ خىل تەئلىم تەربىيەگە ئائىت ھەرىكەتلەرنىڭ ئۇمۇمىي نامى. 

## تەنتەربىيە مۇسابىقەلەرى
* ئولىمپىك تەنھەرىكەت مۇسابىقىسى
* قىشلىق ئولىمپىك تەنھەرىكەت مۇسابىقىسى
* يازلىق ئولىمپىك تەنھەرىكەت مۇسابىقىسى
12- مارت

**12- نەۋرۇز** ياكى **12- مارت** ۋە ياكى **3- ئاينىڭ 12- كۈنى**، مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 71 (كەبىسە يىللارى 72.) كۈنى، يىل سوڭىغا قەدەر 294 كۈن باردۇر.
* جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىدە كۆچەت تىكىش بايرىمى

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار
* 1915 —— سەيپىدىن ئەزىزى، ئۇيغۇر سىياسىئون. (ئۆ. 2003)

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
ساناڧىر ئارىلى

thumb
**ساناڧىر ئارىلى** (ئەرەبچە: جزيرة صنافير) تىران ئارىلىنىڭ شەرقىدىكى تىران بوغۇزىغا جايلاشقان بولۇپ، ئۇزۇنلۇقى 8.7 كلومېتر، كەڭلىكى 5.9 كلومېتر، ئومۇمىي يەر مەيدانى 33 كۋادرات كلومېتر، دېڭىز يۈزىدىن ئەڭ ئىگىز نوقتاسى 49 مېتر، ئارالدا ئىنسان ئولتۇراقلاشمىغان. مەزكۇر ئارال مىسىرغا قاراشلىقتۇر.
## مەنبەلەر
بۇرھان شەھىدى

بۇرھان شەھىدى (1894- يىل 3- ئوغۇز — 1989- يىل 27- تومۇز؛ لاتىن: Burhan Shehidi، خەنزۇچە: 包尔汉·沙希迪)، ئۇيغۇر سىياسىئون، ئىنقىلابچى، كوممۇنىست. شەرقىي تۈركىستاننىڭ جۇڭگو توپرىقىغا رەسمىي قوشۇلىشىدا ھەسسىسى چوڭ بولغان.

## بالاللىقى
بۇگۈنكى رۇسىيە فېدېراتسىيىسى تاتارىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ پايتەختى قازان ۋىلايىتى تېتيوش ناھىيىسىدە، ئەسلى ئۇيغۇر بولغان، ئاقسۇنىڭ ئونسۇدىن كەلگەن كۆچمەن ئائىلىدە توغۇلغان. 1912- يىلى چىڭ سۇلالىسىنىڭ غولىشىدىن سوڭرە ئائىلىسى بىلەن بىرگە ۋەتەنگە قايتقان. سىياسىي ئىقتىساد ئىلىمىدە ئوقۇغان. 1935-يىلى شىنجاڭ خەلقىنىڭ جاھانگىرلىككە قارشى تۇرۇش بىرلەشمىسىگە قاتناشقان. 1938-يىلىدىن 1944-يىلىغىچە شىنجاڭدىكى مىلىتارىست شېڭ شىسەي تەرىپىدىن 7 يىللىق قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغان. 1945-يىلىدىن 1949-يىلىغىچە ئالدى كەينى بولۇپ شىنجاڭ ئۆلكىلىك خەلق ئىشلىرى نازارىتىنىڭ مۇئاۋىن نازىرى، دىخۇا (ھازىرقى ئۈرۈمچى) ۋىلايەتلەرنىڭ ۋالىيسى، شىنجاڭ ئۆلكىلىك ھۆكۈمەتنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، مىللىي ھۆكۈمەتنىڭ ئەزاسى، شىنجاڭ ئۆلكىلىك ھۆكۈمەتنىڭ رەئىسى بولغان. 1949-يىلى، ئۇ گېنېرال تاۋ سىيۆ بىلەن بىللە تېلېگرامما يوللاپ، تىنچ يول بىلەن ھەقىقەتكە قايتقان. جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغاندىن كېيىن، شىنجاڭ ئۆلكىلىك خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ رەئىسى قوشۇمچە ئۆلكىلىك يۇقىرى خەلق سوت مەھكىمىسىنىڭ باشلىقى، شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ مۇدىرى بولغان. 1953-يىلدىن كېيىن جۇڭگو خەلق سىياسىي مەسلىھەت كېڭىشى 2-، 3-، 5-، 6-نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى بولغان. 

شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق سىياسىي كېڭەشنىڭ رەئىسى، جۇڭگو ئىسلام دىنى جەمئىيىتىنىڭ مۇدىرى، پەخرىي باشلىقى ،1-، 2- نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى مىللەتلەر كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىر ئەزاسى قاتارلىق ۋەزىپىلەرنى ئۆتىگەن. ھەمدە جۇڭگو بىلەن ھىندونېزىيەنىڭ دوستلۇق جەمئىيىتىنىڭ باشلىقى، جۇڭگو ئەرەب بىرلەشمە دوستلۇق جەمئىيىتىنىڭ باشلىقى، جۇڭگو خەلق دۇنيا تىنچلىقىنى قوغداش كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، جۇڭگو ئاسىيا - ئافرىقا ئىتتىپاقلىقى كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، جۇڭگو ئافرىقا خەلقى دوستلۇق جەمئىيىتىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى، جۇڭگو - ئافرىقا ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى بولغان.  ئىلگىرى كېيىن بولۇپ ياۋروپادىكى ئون نەچچە دۆلەتنى زىيارەت قىلغان ھەمدە جۇڭگو مۇسۇلمانلىرىنى مەككىگە بېرىپ ھەج قىلىش ئۆمىكىنى مەككىگە ھەج  قىلىشقا ئاپارغان.

خەلقئارا تىنچلىق يىغىنىغا كۆپ قېتىم قاتناشقان، جۇڭگو خەلقى دۇنيادىكى ھەرقايسى ئەل خەلقى بىلەن، بولۇپمۇ ئەرەب، ئىسلام دۆلەتلىرى خەلقىنىڭ دوستلۇقىنى، دۇنيا تىنچلىقىنى قوغداش ئۈچۈن مۇھىم تۆھپە قوشقان.

1989- يىلى 27- ئاۋغۇست كۈنى 95 ياشىدا بېيجىڭدا قايتىش بولغان. 

## مەنبە
http://wiki.izda.com/?a=show&id=9327
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
پىنيىن

پىنيىن ياكى خەنزۇچە پىنيىن (خەنزۇچە:漢語拼音 تەلەڧڧۇزى: Hànyǔ Pīnyīn) خەنزۇ تىلى ئورتاق تىلىنى توغرا ئوقۇش ۋە ئىپادىلەش ئۈچۈن ئىخترا قىلىنغان رومانىزاسيون سېستىمىسىدۇر. يەئنى ھەر بىرى مۇستەقىل بىر ئىدېئوگرام بولغان خەنزۇچە خەتلەرنى لاتىن ئەلىڧبەسى بىلەن يازىلىپ ئوقۇلىشىنى قولايلاشتۇرىدۇ. بۇ سېستىما 1959- يىلىدىن ئىتىبارەن جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن رەسمىي قەبۇل قىلىنغان.

## قاراڭ
## مەنبەلەر
تۈرك ھاۋايوللىرى

thumb
**تۈرك ھاۋايوللىرى خەلق ئورتاقلىقى**، (قىسقارتما: THYAO) تۈركىيەنىڭ بايراق توشۇغۇچى خەلقئارالىق ھاۋا شېركىتى (ئاۋىئاتىسىيە). تۈرك ھاۋا يوللارىنىڭ مەركىزى ئىستانبۇلدادۇر. تۈرك ھاۋا يوللارىنىڭ ئۇچۇش تورى ياۋروپا، ئوتتۇرا شەرق، ئۇزاق شەرق، شىمالىي ئاڧرىقا، ئوتتۇرا ئاڧرىقا، شىمالىي ۋە جەنۇبىي ئامېرىكا قاتارلىقلارغا تۇتۇشىدۇ. 2015- يىلى توپلام 61،2 مىلىيون يولۇچى توشۇغان.
## مەنبەلەر
ئابدۇلھەمىد قاراخان

ئابدۇلھەمىد قاراخان 1980-يىلى قەشقەر مارالبېشىدا تۇغۇلغان، تولۇق ئوتتۇرىنى پۈتتۈرگىچە ئۇيغۇرچە مەكتەپتە ئوقۇغان.لەنجۇ ئۇنىۋېرسىتېتى رادىئاكتىپ خېمىيە كەسپىدە باكلاۋۇرلۇقتا ۋە ئىستانبۇل تېخنىكا ئۇنىۋېرسىتېتى يادرو ئېنىرگىيە ئېنژىنىرلىقىدا ماگېستىرلىقتا ئوقۇغان.  

ئۇ ئىستانبۇلدا ماگېستىرلىقنى ئوقۇۋاتقان ۋاقىتلىرىدىن باشلاپ، ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلارنىڭ تۈركىيەدە ئوقۇشىغا كۆڭۈل بۆلگەن ۋە 2009-يىلىغىچە 50 دىن ئارتۇق ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىنىڭ ۋەتىنىمىزدىن تۈركىيەگە ئوقۇشقا كېلىشىگە خالىس ياردەمدە بولغان. 

ئابدۇلھەمىد قاراخان ئەپەندى ئىستانبۇلدا ئىلمىي تەتقىقات بىلەن شۇغۇللىنىۋاتقان توققۇز نەپەر ئۇيغۇر زىيالىيسىنى تەشكىللەپ، 2009-يىلى 9-ئاينىڭ 9-كۈنى ئىستانبۇلدا ئۇيغۇر ئاكادېمىيەسىنى قۇرغان. ئۇيغۇر ئاكادېمىيسىنىڭ نۆۋەتتىكى باش كاتىبىدۇر. ئابدۇلھەمىد قاراخان ئەپەندىنىڭ كۈچىشى بىلەن 2009-يىلىدىن 2016-يىلىغىچە ئۇيغۇر ئاكادېمىيەسى تەرىپىدىن 225 نەپەر ئۇيغۇر ئوقۇغۇچى ۋەتىنىمىزدىن تۈركىيەگە ئوقۇشقا كېلىپ ھەر خىل كەسىپلەردە ماگېستىرلىق ۋە دوكتورلۇقتا ئوقۇغان. 

ئۇ 2012-يىلىدىن بۇيان تۈركىيە مەدەنىيەت مېنىستىرلىكىگە قاراشلىق تاشقىي تۈركلەر ۋە قېرىنداش مىللەتلەر ئىدارىسدا مۇتەخەسىسىس بولۇپ خىزمەت قىلماقتا.

نۆۋەتتە ئۇيغۇر ئاكادېمىيسىنىڭ ئامېرىكىدىكى مەركىزىدىن باشقا، تۈركىيە، ئامېرىكا، كانادا، ياۋرۇپا، ئاۋىسترالىيە، ياپۇنىيە ۋە ئوتتۇرا ئاسىيالاردا 7 تارماق ئاكادېمىيەلىرى مەۋجۇتتۇر، بۇنىڭدىن سىرىت ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسىگە بىۋاستە قاراشلىق قۇتادغۇ بىلىگ ئېنستىتۇتى، خىتاي تەتقىقاتى ئېنستىتۇتى ۋە ئۇيغۇر ئانا تىل كومىتېتى قاتارلىق ئورگانلار ئۇيغۇرلار ئۈچۈن خالىس خىزمەت قىلماقتا.   

ئابدۇلھەمىت قاراخان 8-نۆۋەتلىك دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ئومۇمىي ۋەكىللەر يىغىنىدا دېموكراتىك ئۇسۇلدا سايلاپ چىقىلغان ئىجرائىيە كومىتېتى مۇئاۋىن رەئىسى.   

مۇناسىۋەتلىك ئۇچۇرلار: http://www.akademiye.org/ug/?page_id=2

http://www.akademiye.org/ug/?p=5052

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
3- ئوغۇز

3- ئوغۇز ياكى 3- ئۆكتەبر ۋە ياكى 10- ئاينىڭ 3- كۈنى، مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 276. (كەبىسە يىللارى 277.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا قالغان كۈن 89 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار
1894 — بۇرھان شەھىدى، ئۇيغۇر سىياسىئون. (ئۆ. 1989)

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
ئۇمەييە سۇلالىسى

ئۇمەييە سۇلالىسى ئىسلام دىنىدىكى تۆت خەلىپىدىن كېيىن ئوتتۇرا شەرىقتە ھۆكۈم سۈرگەن، ئىسلام دىنىدىكى تۇنجى ئاتىدىن بالىغا قالىدىغان پادىشاھلىق بولۇپ، سۇلالىنى قۇرغۇچى مۇئاۋىيە ۋە كېيىنكى ئەۋلادلىرى 3-خەلىپە ئوسمان رەزىيەللاھۇئەنھۇنىڭ ئۇمەييە جەمەتىدىن بولغاچقا سۇلالە ئۇمەييە سۇلالىسى دەپ ئاتالغان. سۇلالە ھۆكۈمرانلىرى گەرچە  نامدا خەلىپە ئاتالغان بولسىمۇ ئەمما مۇئاۋىيەنىڭ ئوغلى يەزىدنىڭ تەختكە ۋارىسلىق قىلىشى بىلەن تەختنىڭ ئەۋلادتىن -ئەۋلادقا قېلىشى باشلىنىپ سۇلالىگە ئايلىنىپ كەتكەن.

ئۇمەييە سۇلالىسىنىڭ پەيدا بولۇش ئاساسىنى ئوسمان رەزىيەللاھۇئەنھۇ ھۆكۈم سۈرگەن دەۋرلەردىن باشلاشقا توغرا كېلىدۇ، ئەينى چاغدا يېڭىدىن ئىستىلا بولغان سۈرىيە، مىسىر، ئىراق، پېرسىيە قاتارلىق جايلار ئىستىلا قىلغان قوماندانلارنىڭ قولىدا بولغاچقا خەلىپىلىكنىڭ ھوقۇقنى مەركەزگە مەركەزلەشتۈرۈش كۈچى ئاجىزلىشىپ كەتكەن بولۇپ، خەلىپە ئوسمان رەزىيەللاھۇئەنھۇ خەلىپىلىكنىڭ بىرلىكىنى قوغداپ، مەركىزى ھۆكۈمەتنىڭ كۈچىنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن ئۇمەييە جەمەتىدىن بولغان كىشىلەرنى كۆپلەپ ۋەزىپىگە قويغان بولۇپ بۇ كېيىنكى كۈنلەردە ئۇمەييەلەرنىڭ باش كۆتۈرۈشىگە يۇشۇرۇن  مىنا بولۇپ قالغان ئىدى. ئوسمان رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ ئۆلتۈرۈلگەندىن كېيىن ئەينى چاغدىكى سۈرىيە ۋالىسى مۇئاۋىيە قاتىلنى تېپىپ بېرىسنى تەلەپ قىلىشنى باھانە قىلىپ خەلىپە ئەلىگە قارشى ئىسيان كۆتۈرۈپ مەدىنىگىچە ھۇجۇم قىلىپ كەلدى، ئوسمان رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ ۋەزىپىسىدىن قالدۇرىۋەتكەن، مىسىرنى پەتھى قىلغان سابىق مىسىر ۋالىسى ئەمىر ئىبنى ئاس ۋە مۇھەممەد ئەلەيھىسسەلامنىڭ ئايالى ئائىشە رەزىيەللاھۇئەنھۇلارنىڭ قوللىشى بىلەن مۇئاۋىيە غەلىبە قىلدى ۋە ئىلام خەلىپىلىكىنىڭ ھۆكۈمرانىغا ئايلاندى. مۇئاۋىيەدىن كېيىن ئوغلى يەزىدنىڭ دەۋرىدە مۇھەممەد ئەلەيھىسسەلامنىڭ ئۇمەييەلەرگە نارازى بولغان نەۋرىلىرى ھەسەن رەزىيەللاھۇئەنھۇ ۋە ھۈسەين رەزىيەللاھۇئەنھۇ قانلىق باستۇرۇلۇپ شېھىد قىلىنغانلىقتىن، ئۇمەييەلەر مۇسۇلمان ئاممىسىنىڭ قوللىشىدىن ئايرىلىپ قالدى. ئەمما ئۇمەييەلەر كۈچلۈك ھەربى قوشۇن ۋە مۇنەۋۋەر دىپلوماتىيە سىياسىتىگە تايىنىپ ئىسلام ئىمپىرىيىسىنىڭ زىمىنىنى كېڭەيتتى. بولۇپمۇ ئابدۇمالىك (685-يىلىدىن 705-يىلىغىچە تەختتە ئولتۇرغان)دەۋرىدە ھوقۇقنى مەركەزلەشتۈرۈپ ، ياتلارنى باستۇرۇپ ئەرەپلەشتۈرۈش قەدىمى تېزلەشتۈرۈلدى. توختىماي غازات ئېلىپ بېرىلىپ ئۇمەييە سۇلالىسىنىڭ زىمىنى شەرقتە ھىندى دەريا ۋادىسىدىن غەرپتە ئىتالىيەنىڭ جەنۇبى ۋە ئىسپانىيەگە، شىمالدا بۇخارا ۋە ئازەربەيجان چېگرىسىدىن جەنۇپتا نىلدەرياسىنىڭ يۇقىرى ئېقىمىغىچە يەتكۈزۈلۈپ  سۇلالە ئۈچ قىتئەدىن ھالقىغان ئىمپىرىيەگە ئايلاندى.            پەيغەمبەر ئەلەيھىسسەلامنىڭ ئىككى نەۋرىسىنىڭ ئۆلۈمى بىلەن قوزغالغان ئاممىۋى نارازىلىق نەتىجىسىدە 750-يىلى ئۇمەييەلەر سۇلالىسى ئابباسىلار تەرىپىدىن ئاغدۇرۇلدى. ئۇمەييە جەمەتىدىن بولغان ئابدۇرەھمان ئىسپانىيەگە قېچىپ بېرىپ ئىسپانىيە ۋالىسىنى ئاغدۇرۇپ تاشلاپ ئۆزىنى ئەمىر دەپ جاكارلىدى. 761-يىلى ھۇجۇم قىلپ كەلگەن ئابباسىلارنىڭ قوشۇنىنى ۋە فرانسىيە پادىشاھى چارماننىڭ ياۋروپا بىرلەشمە قوشۇنىنىڭ ھۇجۇمىنى چېكىندۈرۈپ ھاكىمىيەتنى مۇستەھكەملىدى. ھازىرقى ئىسپانىيەنىڭ باسىك زىمىنىدىن باشقا پۈتكۈل قىسمى ۋە پۈتكۈل پورتۇگالىيەنى ئۆز ئىچىگە ئالغان، جەبىلتارقى بوغۇزى ئارقىلىق باشقا ئىسلام زىمىنى ئارقىلىق ئايرىلىپ تۇرغان كېيىنكى ئۇمەييە سۇلالىسى قۇرۇلۇپ  ئەڭ ئاخىرى 1497-يىلى خەلىپىلىك پارچىلىنىپ ۋە كىچىكلەپ ، ئاخىرقى مۇسۇلمانلار ئىبىرىيە يېرىم ئارىلىدىن قوغلانغانغا قەدەر ھۆكۈم سۈردى.

## مەنبەلەر
تىران ئارىلى

thumb|272x272px
**تىران ئارىلى** (ئەرەبچە: **جزيرة تيران**) بولسا تىران بوغۇزىغا جايلاشقان بىر ئارالدۇر. يەر كۆلىمى 80  كۋادىرات كلومېتر كېلىدۇ. ئەقەبە قولتۇقىنىڭ قىزىل دېڭىزغا قويۇلىدىغان يېرە بولۇپ، جۇغراپىيىلىك ئورنى نىھايەتتە مۇھىم. ئارال مىسىرغا قاراشلىقتۇر.  ئارالدا دائىمىي ئولتۇراق يوقتۇر، لېكىن مىسىر ئوردۇسى ۋە كۆپ دۆلەت كۆزەتكۈچىلىرى ئارالدا ۋاقىتلىق تۇرماقتا. سەئۇدى ئەرەبىستان ۋە مىسىر بۇ ئارالنى مەركەز قىلىپ ئىككى دۆلەتنى تۇتاشتۇرۇدىغان كۆۋرۈك ياسىماقچى.
## مەنبەلەر
3- ھۇد

**3- ھۇد** ياكى **[[3- ڧېۋرال]]** ۋە ياكى **[[2- ئاينىڭ 3- كۈنى]]،** مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 34. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 331 (كەبىسە يىللارى 332) كۈن بار.

## چوڭ ئىشلار
1451 — ئوسمانلى سۇلتانى ڧاتىھ سۇلتان مۇھەممەد ئىككىنچى بار تەختكە چىقتى.

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
4- ھۇد

**4- ھۇد** ياكى **[[4- ڧېۋرال]]** ۋە ياكى **[[2- ئاينىڭ 4- كۈنى]]،** مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 35. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 330 (كەبىسە يىللارى 331) كۈن بار.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
ئۇيغۇرلارنىڭ پۇتبول تارىخى

### 1 تارىخى ئارقا كۆرۈنىشى

ئۇيغۇرلارنىڭ پۇتبول تارىخىئۇيغۇرلاردا ئۆزىگە خاس مىللىي ئالاھىدىلىككە ئىگە ھەر خىل تەنتەربىيە تۈرلىرى بار. بۇنىڭ ئىچىدە پۇتبول ئالاھىدە ئورۇندا تۇرىدۇ. بەزى تارىخىي مەلۇماتلاردا ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تۈركىي قوۋملەرنىڭ قوزىنى تۇلۇمچىلاپ سويۇپ ئىچىگە يەل (ھاۋا) تولدۇرۇپ ئىشلەنگەن توپنى تېپىش ئۇسۇلى بىلەن قارىمۇ قارشى قەلئەلەرنىڭ ئىچىگە كىرگۈزىدىغان «تەپۇك» تېپىش ناملىق بىر ئويۇنى بار ئىدى دېيىلگەن («تۈرك قامۇسى»، 29–توم، 384–بەت)، يەنە «تۈرك مىللىي مەدەنىيىتى» دېگەن كىتابنىڭ 276–بېتىدە پۇتبول، چەۋگەن ئويۇنلىرى ھون دەۋرىدىن بۇيان «تۈركىي قوۋملەر ئارىسىدا ئوينالغان» دېگەن ئىبارىلەر بار.

### 2 جەريانى تارىخىي پاكىتلاردىن قارىغاندا، پۇتبول ياكى توپ تۈركىي قوۋملەر تەرىپىدىن ئىجاد قىلىنغان. دەرۋەقە، ئۇ چاغلاردىكى توپ ھازىرقى زاماندىكى توپقا ئوخشاشماستىن «تۈركىي تىللار دىۋانى»دا كۆرسىتىلگەندەك، تۇلۇمچە سويۇلغان قوزا تېرىسىگە يەل قاچىلاپ تېپىش، يىپ توپ تېپىش، يۇمشاق نەرسىلەردىن ياسالغان تىڭپنى تېپىش شەكلىدە بولغان.

### ئۇيغۇرلار ئارىسىدىمۇ پۇتبول ئويناش ئۇزاق تارىختىن بۇيان ئادەت بولغان. ئۇيغۇر بالىلىرى ئورما ۋاقتىدا بۇغداي ئېڭىزى، كۈزدە قوناق ئېڭىزى ۋە خامانلاردا ئېشەك مىنىپ ئوغلاق (تۇلۇمچە سويۇلغان قوزا تېرىسىگە سامان تىقىپ ياكى يەل بېرىپ) چەۋگەن، ۋاللەي ئويناشتىن تاشقىرى، يىپتىن ياسالغان ياكى ئىككى كونا تۇماق ئىچىگە يۇڭ ياكى پاختا تىقىپ توپ قلىپ، چاپاندىن قاپقا (قەلئە) ياساپ پۇتبول ئوينىغان.

### 3 ئاساسلىق شەخسلەر ⅩⅨ ئەسىرنىڭ 70–يىللىرى مەشھۇر سودىگەر، مەرىپەتچى زات باۋۇدۇن مۇسابايوۋ شىنجاڭدىكى دىنىي مەكتەپلەردە پەننىي دەرس قوشۇپ ئوقۇشنى يولغا قويغان.

### 1883–يىلى ئاتۇش ئىكىساقتا دەسلەپ ئۈچ سىنىپلىق مەخسۇس پەننى مەكتەپ، 1885–يىلىغا كەلگەندە زامانىۋى سەككىز سىنىپلىق پەننىي مەكتەپ سېلىپ، ئالتە مو يەردە تەنتەربىيە مەيدانى ياسىغان.

### ئوقۇغۇچىلار بۇ مەيداندا يۈگۈرۈش، سەكرەش، مېڭىش، تۇرۇش قاتارلىق ئاددىي تەنتەربىيە مەشغۇلاتلىرىنى ئېلىپ بېرىشتىن سىرت، چامباش، پۇتبول، تارتىشماق (ئارقان ۋە كالتەك)، «ئەسىر ئېلىش»، «تاش كەلدى-تاش كەتتى» قاتارلىق تەنتەربىيە پائالىيەتلىرى بىلەن مەشغۇل بولغان.

### 1902– يىلى باۋۇدۇنباي ئۆز خىراجىتى بىلەن رۇسىيە، تۈركىيە گە ئوقۇغۇچى چىقارغان. ئۇلار ئوقۇش پۈتتۈرۈپ قايتقاندىن كېيىن باشقا تەنتەربىيە تۈرلىرى قاتارىدا پۇتبولمۇ زامانىۋىلاشقان، تەتىجىدە ئۇيغۇر تۇنجى زامانىۋى پۇتبول كوماندىسى قۇرۇلغان. ئۇزاق ئۆتمەي پۇتبول پۈتۈن شىنجاڭغا تارقالغان.

### 4 نەتىجىللىرى 1927–يىلى 7–ئايدا، ئاتۇش ئىكساقتا قۇرۇلغان ئۇيغۇر پۇتبولچىلار كوماندىسى ئەنگلىيە نىڭ قەشقەر دە تۇرۇشلۇق كونسۇلىنىڭ پۇتبول كوماندىسى بىلەن مۇسابىقىلىشىپ، ئۇلارنى بىرگە قارشى ئىككى نەتىجە بىلەن، شىۋىتسارىيىنىڭ ئىشتىن سىرتقى پۇتبول كوماندىسىنى نۆلگە قارشى يەتتە نەتىجە بىلەن يەڭگەن.

### يېڭى جۇڭگو قۇرۇلغاندىن كېيىن ئەينى ۋاقىتتا ئىكساقتا قۇرۇلغان پۇتبول كوماندىسىنىڭ ئەزالىرى گەرچە يېشى يەتمىشتىن ئاشقان بولسىمۇ، يېڭى زامان پۇتبول مەيدانىدىن ئورۇن ئالغان. كېيىن، 1951-يىلى ياشانغان دېھقانلاردىن تەركىب تاپقان بۇ ئۇيغۇر پۇتبول كوماندىسى غەربىي شىمال رايونى بويىچە چېمپيۇن بولغان.

### 5 مۇناسىۋەتلىك مۇلاھىزىلەر بۇ ئەھۋاللار بىزگە پۇتبول ئۇيغۇرلارنىڭ ئەنئەنىۋى مىللىي تەنتەربىيە تۈرلىرىدىن بىرى ئىكەنلىكىنى، ئۇنىڭ خەلقىمىز ئارىسىدا خېلى بۇرۇنلا كەڭ ئومۇملاشقانلىقىنى كۆرسىتىدۇ.aski777

## مەنبەلەر
10- ھۇد

**10- ھۇد** ياكى **[[10- ڧېۋرال]]** ۋە ياكى **[[2- ئاينىڭ 10- كۈنى]]،** مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 41. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 324 (كەبىسە يىللارى 325) كۈن بار.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
13- ھۇد

**13- ھۇد** ياكى **[[13- ڧېۋرال]]** ۋە ياكى **[[2- ئاينىڭ 13- كۈنى]]،** مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 44. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 321 (كەبىسە يىللارى 322) كۈن بار.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
14- ھۇد

**14- ھۇد** ياكى **[[14- ڧېۋرال]]** ۋە ياكى **[[2- ئاينىڭ 14- كۈنى]]،** مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 45. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 320 (كەبىسە يىللارى 321) كۈن بار.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
15- ھۇد

**15- ھۇد** ياكى **[[15- ڧېۋرال]]** ۋە ياكى **[[2- ئاينىڭ 15- كۈنى]]،** مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 46. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 319 (كەبىسە يىللارى 320) كۈن بار.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
16- ھۇد

**16- ھۇد** ياكى **16- ڧېۋرال** ۋە ياكى **2- ئاينىڭ 16- كۈنى،** مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 47. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 318 (كەبىسە يىللارى 319) كۈن بار.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
17- ھۇد

**17- ھۇد** ياكى **17- ڧېۋرال** ۋە ياكى **2- ئاينىڭ 17- كۈنى،** مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 48. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 317 (كەبىسە يىللارى 318) كۈن بار.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
18- ھۇد

**18- ھۇد** ياكى **18- ڧېۋرال** ۋە ياكى **2- ئاينىڭ 18- كۈنى،** مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 49. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 316 (كەبىسە يىللارى 317) كۈن بار.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر
* تېمورلەڭ، ئوترار شەھرىدە قايتىش بولدى. (ت.)

## مەنبە
11- ھۇد

**11- ھۇد** ياكى **[[11- ڧېۋرال]]** ۋە ياكى **[[2- ئاينىڭ 11- كۈنى]]،** مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 42. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 323 (كەبىسە يىللارى 324) كۈن بار.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
12- ھۇد

**12- ھۇد** ياكى **[[12- ڧېۋرال]]** ۋە ياكى **[[2- ئاينىڭ 12- كۈنى]]،** مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 43. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 322 (كەبىسە يىللارى 323) كۈن بار.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
19- ھۇد

**19- ھۇد** ياكى **19- ڧېۋرال** ۋە ياكى **2- ئاينىڭ 19- كۈنى،** مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 50. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 315 (كەبىسە يىللارى 316) كۈن بار.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
22- ھۇد

**22- ھۇد** ياكى **22- ڧېۋرال** ۋە ياكى **2- ئاينىڭ 22- كۈنى،** مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 53. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 312 (كەبىسە يىللارى 313) كۈن بار.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
23- ھۇد

**23- ھۇد** ياكى **23- ڧېۋرال** ۋە ياكى **2- ئاينىڭ 23- كۈنى،** مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 54. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 311 (كەبىسە يىللارى 312) كۈن بار.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
24- ھۇد

**24- ھۇد** ياكى **24- ڧېۋرال** ۋە ياكى **2- ئاينىڭ 24- كۈنى،** مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 55. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 310 (كەبىسە يىللارى 311) كۈن بار.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
25- ھۇد

**25- ھۇد** ياكى **25- ڧېۋرال** ۋە ياكى **2- ئاينىڭ 25- كۈنى،** مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 56. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 309 (كەبىسە يىللارى 310) كۈن بار.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
28- ھۇد

**28- ھۇد** ياكى **28- ڧېۋرال** ۋە ياكى **2- ئاينىڭ 28- كۈنى،** مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 59. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 306 (كەبىسە يىللارى 307) كۈن بار.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
29- ھۇد

**29- ھۇد** ياكى **29- ڧېۋرال** ۋە ياكى **2- ئاينىڭ 29- كۈنى،** مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە ھەر 4 يىلدا بىر كېلىدىغان كەبىسە يىلىدىلا تەقۋىمدە كۆرۈلىدىغانكۈن بولۇپ، كەبىسە يىلىدا يىلنىڭ 60. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 306 كۈن بار.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
3- نەۋرۇز

**3- نەۋرۇز** ياكى **[[3- مارت]]** ۋە ياكى **[[3- ئاينىڭ 3- كۈنى]]**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 62. (كەبىسە يىللار 63.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 303 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار
* 1924 - تۈركىيە بۈيۈك مىللەت مەجلىسى خەلىڧەلىكنى ۋاقىتلىق ئەمەلدىن قالدۇردى.

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
4- نەۋرۇز

**[[4- نەۋرۇز]]** ياكى **[[4- مارت]]** ۋە ياكى **[[3- ئاينىڭ 4- كۈنى]]**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 63. (كەبىسە يىلىكەبىسە يىللار 64.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 302 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار
* 1238 - سىت دەرياسى ئۇرۇشى، باتۇخان باشچىلىقىدىكى موڭغۇل ئوردۇسى يۇرى II باشچىلىقىدىكى رۇس ئوردۇسىنى يەڭدى.

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
5- نەۋرۇز

**[[5- نەۋرۇز]]** ياكى **[[5- مارت]]** ۋە ياكى **[[3- ئاينىڭ 5- كۈنى]]**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 64. (كەبىسە يىلىكەبىسە يىللار 65.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 301 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار
* 1963 - ماۋزېدوڭ «يولداش لېي ڧىڭدىن ئۆگىنىش» مەۋزۇسىنى ئوتتۇرىغا قويدى.

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
6- نەۋرۇز

**6- نەۋرۇز** ياكى **[[4- مارت|6- مارت]]** ۋە ياكى **[[3- ئاينىڭ 4- كۈنى|3- ئاينىڭ 6- كۈنى]]**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 65. (كەبىسە يىلىكەبىسە يىللار 66.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 300 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
26- ھۇد

**26- ھۇد** ياكى **26- ڧېۋرال** ۋە ياكى **2- ئاينىڭ 26- كۈنى،** مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 57. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 308 (كەبىسە يىللارى 309) كۈن بار.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
27- ھۇد

**27- ھۇد** ياكى **27- ڧېۋرال** ۋە ياكى **2- ئاينىڭ 27- كۈنى،** مىلادى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 58. كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا 307 (كەبىسە يىللارى 308) كۈن بار.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
7- نەۋرۇز

**7- نەۋرۇز** ياكى **[[7- مارت]]** ۋە ياكى **[[3- ئاينىڭ 7- كۈنى]]**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 66. (كەبىسە يىلىكەبىسە يىللار]] 67.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 299 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
8- نەۋرۇز

**8- نەۋرۇز** ياكى **[[8- مارت]]** ۋە ياكى **[[3- ئاينىڭ 8- كۈنى]]**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 67. (كەبىسە يىلىكەبىسە يىللار]] 68.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 298 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
9- نەۋرۇز

**9- نەۋرۇز** ياكى **[[9- مارت]]** ۋە ياكى **[[3- ئاينىڭ 9- كۈنى]]**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 68. (كەبىسە يىلىكەبىسە يىللار]] 69.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 297 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
11- نەۋرۇز

**11- نەۋرۇز** ياكى **[[11- مارت]]** ۋە ياكى **[[3- ئاينىڭ 11- كۈنى]]**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 70. (كەبىسە يىللاردا 71.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 295 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
10- نەۋرۇز

**10- نەۋرۇز** ياكى **[[10- مارت]]** ۋە ياكى **[[3- ئاينىڭ 10- كۈنى]]**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 69. (كەبىسە يىللاردا 70.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 296 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
13- نەۋرۇز

**13- نەۋرۇز** ياكى **[[13- مارت]]** ۋە ياكى **[[3- ئاينىڭ 13- كۈنى]]**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 72. (كەبىسە يىللاردا 73.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 293 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
16- نەۋرۇز

**16- نەۋرۇز** ياكى **[[16- مارت]]** ۋە ياكى **[[3- ئاينىڭ 16- كۈنى]]**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 75. (كەبىسە يىللاردا 76.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 291 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
17- نەۋرۇز

**17- نەۋرۇز** ياكى **[[17- مارت]]** ۋە ياكى **[[3- ئاينىڭ 17- كۈنى]]**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 76. (كەبىسە يىللاردا 77.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 290 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
14- نەۋرۇز

**14- نەۋرۇز** ياكى **[[14- مارت]]** ۋە ياكى **[[3- ئاينىڭ 14- كۈنى]]**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 73. (كەبىسە يىللاردا 74.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 292 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
19- نەۋرۇز

**19- نەۋرۇز** ياكى **[[19- مارت]]** ۋە ياكى **[[3- ئاينىڭ 19- كۈنى]]**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 78. (كەبىسە يىللاردا 79.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 288 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
20- نەۋرۇز

**20- نەۋرۇز** ياكى **[[20- مارت]]** ۋە ياكى **[[3- ئاينىڭ 20- كۈنى]]**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 79. (كەبىسە يىللاردا 80.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 287 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
21- نەۋرۇز

**21- نەۋرۇز** ياكى **[[21- مارت]]** ۋە ياكى **[[3- ئاينىڭ 21- كۈنى]]**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 80. (كەبىسە يىللاردا 81.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 286 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
23- نەۋرۇز

**23- نەۋرۇز** ياكى **[[23- مارت]]** ۋە ياكى **[[3- ئاينىڭ 23- كۈنى]]**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 82. (كەبىسە يىللاردا 83.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 283 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
24- نەۋرۇز

**24- نەۋرۇز** ياكى **[[24- مارت]]** ۋە ياكى **[[3- ئاينىڭ 24- كۈنى]]**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 83. (كەبىسە يىللاردا 84.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 282 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
18- نەۋرۇز

**18- نەۋرۇز** ياكى **[[18- مارت]]** ۋە ياكى **[[3- ئاينىڭ 18- كۈنى]]**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 77. (كەبىسە يىللاردا 78.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 289 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
27- نەۋرۇز

**27- نەۋرۇز** ياكى **[[27- مارت]]** ۋە ياكى **[[3- ئاينىڭ 27- كۈنى]]**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 86. (كەبىسە يىللاردا 87.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 279 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
28- نەۋرۇز

**28- نەۋرۇز** ياكى **[[28- مارت]]** ۋە ياكى **[[3- ئاينىڭ 28- كۈنى]]**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 87. (كەبىسە يىللاردا 88.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 278 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
29- نەۋرۇز

**29- نەۋرۇز** ياكى **[[29- مارت]]** ۋە ياكى **[[3- ئاينىڭ 29- كۈنى]]**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 88. (كەبىسە يىللاردا 89.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 277 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
26- نەۋرۇز

**26- نەۋرۇز** ياكى **[[26- مارت]]** ۋە ياكى **[[3- ئاينىڭ 26- كۈنى]]**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 85. (كەبىسە يىللاردا 86.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 280 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
31- نەۋرۇز

**31- نەۋرۇز** ياكى **[[31- مارت]]** ۋە ياكى **[[3- ئاينىڭ 31- كۈنى]]**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 90. (كەبىسە يىللاردا 91.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 275 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر
خەزەرلەر

يەھۇدىي دىنىنى دۆلەت دىنى قىلغان بىردىنبىر مەملىكەت - خەزەر خانلىقى !  ( قىسقىچە تەپسىلات )*'
مىلادى 6 -ئەسىردىن 11 -ئەسىرگىچە بولغان 500يىلدا ۋىزانتىيە ئىمپىرىيىسى نۇرغۇنلىغان مىللەت - قەۋملەر بىلەن دۈشمەنلىشىپ كەلدى .ئەما بىرلا مىللەت — كاسپى دېڭىزى ، ۋولگا دەرياسى ۋادىسىنى ماكان تۇتۇپ يۈكسەك مەدەنىيەت سەۋىيىسىگە ئىگە ، كۈچلۈك ئىمپېرىيە قۇرغان خەزەرلەر ، ۋىزانتىيەنىڭ ئەڭ ئىشەنچىلىك ئىتتىپاقدىشى بولۇپ قالدى .
*خەزەرلەرنى يەنە قازار دەپمۇ ئاتاپ ، قازاق ۋە كازاك نامىنىڭ ئېتمولوگىيىسى قىلىشىدۇ ، خەزەرلەر غەربىي تۈركلەردىن تېخىمۇ توغرىىسى شىمالىي ھونلار بىلەن غەرپكە كۆچكەن ئۇيغۇر قەبىلىلىرىدىن تەشكىل تاپقان .ھەم يەرلىك سىلاۋيان قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان . باشقا خىل قاراشتا ئۇيغۇر - قاڭقىل ئېلىدىكى سوغدىلار ئۇلارنىڭ ئاساسلىق ئەجدادى دېيىلىدۇ .مىلادى 484 -يىلى ئۇلار تۇنجى قېتىم ۋېنگىرىيە تۈزلەڭلىكىنى ماكان تۇتقان ، ھونلارنىڭ ئىتتىپاقدىشى سۈپىتىدە ۋىزانتىيە تارىخنامىلىرىدە saraghur نامىدا تىلغا ئېلىنىدۇ .''
ئۇلارنىڭ نامىمۇ قىززىق ، خەزەر ( پارسچە : ھازار ) دېگەن سۆز ، گېرمان قەبىلىلىرى تىلىدا يات دىندىكى كىشىلەر ، گىرىك تىلىدا ھون چەۋەندازى ، روس ۋە ئىبراي ( يەھۇدىي ) تىلىدا پادىچى ، ئەرەپ تىلدا يەكچەشمە قەۋىم دېگەن مەناغا ئىگە ، ئۇلارنىڭ تېررىتورىيىسىدىكى كاسپىي دېڭىزى ئىلگىرى ئۇلارنىڭ نامى بىلەن تۈركىي خەلقلەر تىلىدا خەزەر دېڭىزى دەپ ئاتالغان .
خەزەرلەر ئىلگىرى ، ۋىزانتىيە پارسلاردىن ئەزەربەيجاننى ئېلىشىغا ياردەملەشكەن ، 626 -يىلى خەزەر قاغانى جەبرا قاغان ۋىزانتىيە ئىمپىراتورى ھېراكلىئو بىلەن دوستلۇق شەرتنامىسى تۈرگەندىلا خەزەرلەر كۈچلۈك مەملىكەت ئىدى . جەبرا قاغان ۋىزانتىيەگە « ئارىيەتكە بەرگەن » 40 مىڭ چەۋەنداز پارسلارنىڭ ئەزەربەيجاندىكى مۇداپىئە لىنىيىسىنى تۈزلىۋەتكەن . ئەرەپلەرگە قاتتىق قارشى تۇرۇپ كاۋكازدىن ھالقىشقا چوڭ توسالغۇ بولغان . ۋىزانتىيە كىچىك ئاسىيادىن ئەرەپلەرگە قايتۇرما ھۇجۇم قوزغىغاندا خەزەرلەرمۇ كاۋكازدىن ھالقىپ ھەمدەم بولغان .(مەسىلەن 764 - يىلىدىكى جەڭ ) .تەخمىنەن 740 -يىلى خەزەر قاغانى ئېتىقادىنى  شامان دىنىدىن يەھۇدىي دىنىغا ئۆزگەرتتى. بۇ يەھۇدىي سودىگەرلىرىنىڭ جانلىق پائالىيىتىنىڭ تەسىرى ئىدى .
ئۇلار ئەينى ۋاقىتتا تۈركىي قەۋىملەر ئىچىدە ئەڭ مەدەنىيەتلىكى بولۇپ ئۆزگەرتىش ئاساسىدىكى يېزىقى بولۇپلا قالمي چوڭ شەھەرلەرنى ، چېلەك دەرياسى بويىدىكى بالغۇنچار ، داغىستاندىكى سەمەندەر ( بۈگۈنكى پېتروۋىسكىي ) قاتارلىقلارنى ئۇلار پايتەخىت قىلىپ قۇرۇپ چىققانىدى .
1030 - يىلى ئۇلار توختىماي غەرپكە سلجىۋاتقان پەچەنەكلەر ، جەنۇپقا كېڭىيىۋاتقان كىيۋ رۇسىيىسى ، ۋە « يۈزسىز ئىتتىپاقداش » ۋىزانتىيەنىڭ بىرلەشمە ھۇجۇمى بىرلە مۇنقەرىز بولدى . ئۇلارنىڭ تارىخي ئورنى قىپچاقلارغا قالدى.
## مەنبەلەر
25- نەۋرۇز

**25- نەۋرۇز** ياكى **[[25- مارت]]** ۋە ياكى **[[3- ئاينىڭ 25- كۈنى]]**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 84. (كەبىسە يىللاردا 85.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 281 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
30- نەۋرۇز

**30- نەۋرۇز** ياكى **[[30- مارت]]** ۋە ياكى **[[3- ئاينىڭ 30- كۈنى]]**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 89. (كەبىسە يىللاردا 90.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 276 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
1885

**1885 (MDCCCLXXXV)** ئىسە گرېگورىيان تەقۋىمىدە پەيشەنبە كۈنىدىن باشلانغان، جۇلىيان تەقۋىمىدە بولسا سەيشەنبە كۈنىدىن باشلانغان ئادەتتىكى يىلدۇر. 2- مىڭيىلنىڭ 885- يىلى، شۇنداقلا 19- ئەسرنىڭ 85- يىلى، 1880- يىللارنىڭ 6- يىلىدۇر. 

ھىجرىيە تەقۋىمى بويىچە تەخمىنەن 1302- يىلى رەببىيۇلئەۋۋەلنىڭ 14- كۈنىدىن 1303- يىلى رەببىيۇلئەۋۋەلنىڭ 24- كۈنىگىچە بولغان زامانغا تەقابۇل ئەتمەكتەدۇر.

## چوڭ ئىشلار
* قەھرىتان — مىسىرلىقلار ئىنگىلىز قۇراللىق كۈچلىرىگە ھۇجۇم قىلىپ خارتۇمنى ئالدى.
* 9- قەھرىتان — ياپون - كورىيە سېئول كېلىشىمىنى ئىمزالىدى. 
* 4- ئۈمىد — جۇڭگو -ڧرانسىيە ئۇرۇشى ئۇرۇش توختىتىش كېلىشىمى ئىمزالاندى.
* 19- سەپەر — ئەركىنلىك ئىلاھە ھەيكىلى ڧرانسىيەدىن ئامېرىكانىڭ نيۇ يورك شەھىرىگە توشۇپ كېلىندى - بۇ ڧرانسىيەنىڭ ئامېرىكا قۇرۇلغانلىقىنىڭ 100- يىللىقىنى قۇتلاغان توزغۇسى (ھەدىيە) ئىدى. 
* 10- ئوغلاق — تۇنجى موتوسىكلېت گېرمانىيەدە بارلىققا كەلدى. 

## توغۇلغانلار
* مەخسۇت مۇھىتى، ئۇيغۇر يېڭى زامان مائارىپىنىڭ باشلامچىسى. (ئۆ. 1931)

## ئۆلگەنلەر
* 5- مىزان — زو زۇڭتاڭ، چىڭ سۇلالىسىنىڭ ئاخىرىقى دەۋرىدىكى مەشھۇر ۋەزىر ۋە ھەربىي گېنېرال، ئۇيغۇر زېمىنىنى ياقۇب بەگ قولىدىن بېسىۋالغان كىشى. (ت. 1812)

## مەنبە

تۈر:1885
ئالېكساندېر خامېلتون

thumb
**ئالېكساندېر خامېلتون** (ئىنگ: Alexander Hamilton)(ت. 1757- يىلى 11- يانۋار ئۆ. 1804- يىلى ئىيۇل) ئا ق ش تارىخىدىكى تۇنجى خەزىنە مېنىستېرى ۋە ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرىنىڭ مالىيە  سېستىمىسىنىڭ قۇرغۇچىسىدۇر.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئادەتتىكى يىل

**ئادەتتىكى يىل** (ئىنگ: Common year)، كەبىسە يىلىنىڭ ئەكسىچە 365 كۈنلۈك يىل بولۇپ، مۇنداقچە ئېيتقاندا ئارتۇق كۈن قوشۇلمايدىغان بىر يىلدۇر. ئادەتتىكى يىل 365 كۈن، 52 ھەپتە قوشۇلغان بىر كۈن بولۇپ، ئادەتتە يىلنىڭ تۇنجى كۈنى ۋە ئاخىرىقى كۈنى ئاساسەن ھەپتىنىڭ ئوخشاش بىر كۈنىگە توغرا كېلىدۇ. مەسىلەن، 2017- يىلى 1- ئاينىڭ 1- كۈنى ۋە 2017- يىلى 12- ئاينىڭ 31- كۈنى ئوخشاشلا يەكشەنبە كۈنىگە توغرا كەلمەكتە.

ئادەتتىكى يىللاردا 2- ئاي 28  كۈنلۈك بولۇپ، دەل 4 ھەپتە، شۇڭا 2- ئاينىڭ 1- كۈنى بىلەن 3- ئاينىڭ بىرىنچى كۈنى ئاساسەن ھەپتىنىڭ ئوخشاش بىر كۈنىگە توغرا كېلىدۇ.

گرېگورىيان كالېندارىدا ھەر 400 يىلنىڭ 303 يىلى ئادەتتىكى يىل بولۇپ كېلىدۇ. جۇلىيان كالېندارىدا بولسا ھەر 400 يىلنىڭ 300 يىلى ئادەتتىكى يىل بولۇپ كېلىدۇ.

## قاراڭ
* كەبىسە يىلى
## مەنبەلەر
6- مىزان

**6- مىزان** ياكى **[[6- سېنتەبىر]]** ۋە ياكى **[[9- ئاينىڭ 6- كۈنى]]**، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 249. (كەبىسە يىللارى 250.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا قالغان كۈن 116 كۈندۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر
* 1913 - تۆمۈر خەلىپە ياڭ زېڭشىن تەرىپىدىن ئۆلتۈرۈلدى.

## مەنبە
ھۈسەيىن بايقارا

**مىرزا ھۈسەيىن بايقارا**، لەقەبى ئەبۇلغازى، تولۇق ئاتى ھۈسەيىن بىن غىياسىددىن مەنسۇر بىن بايقارا بىن ئۆمەرشاھ بىن تىمۇر ( چاغاتايچە: حسین بایقرا، 1438- يىلى سەپەر، ھېرات —— 1506- يىلى 4- باھار، بابا ئىلاھى، ھېرات يېقىنلىرى)،  تېمۇرىي شاھزادىلەردىن بولۇپ، 1469 - 1506 ئاراسى تېمۇرىيلەر ئىمپېرىيىسىنىڭ ھۆكۈمدارى بولغان. يېتۈك شائىردۇر. تەخت ماجرالارى ۋە ئۇرۇشلار بىلەن ئۆتكەن 36 يىللىق سەلتەنەت دەۋرىدە بىلىم، سەنئەت ۋە ئەدەبىياتتا بۈيۈك تەرەققىياتلار بارلىققا كەلگەن.

ئەلىشىر نەۋائىنىڭ دوستى ۋە ھۆكۈمدارىدۇر.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:مەشھۇر شەخسلەر
تۈر:تېمۇرىيلەر
ساموئىل مورس

thumb
**ساموئېل ڧ. ب. مورس** (ئىنگ: Samuel Finley Breese Morse) (ت. 27- ئاپرېل 1791، چارلىستون — ئۆ. 2- ئاپرېل 1872، نيو يورك) ئامېرىكىلىق كەشپىياتچى، پورترېت ۋە تارىخى سەھنە رەسسامى. مورس ئېلىپبەسىنىڭ ئىجادكارى. 

## ئۆسمۈرلۈك دەۋى

## پورترېتچىلىقى

## تېلگىراڧ تىرىشچانلىقى
1838- يىلى 1- ئاينىڭ 6- كۈنى مورس ئېلىپبەسىنى ئامېرىكادا تۇرۇپ دۇنيا جامائەتچىلىكىگە ئېلان قىلدى.

## تېلگراڧ ئالغۇ

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
رومان تىلى

thumb|273x273px
**رومان تىلى** ياكى **رومانچە** (رومانچە: Română)، رومېنىيەنىڭ رەسمىي تىلىدۇر ۋە رومان تىللىرىنىڭ شەرقىي تارمىقىغا مەنسۇبتۇر. كۆپچىلىكى رومېنىيە ۋە مولداۋىيەدە ياشىغۇچى 28 مىلىيون كىشى تامانىدىن سۆزلىشىلمەكتەدۇر. مولداۋىيەنىڭ رەسمىي تىلى مولداۋىيانچە ھەم رومانچە بىلەن ئوخشاش بولسىمۇ، بۇ دۆلەتنىڭ قانۇنلىرى قاپسامىدا دۆلەتنىڭ رەسمىي تىلى مولداۋىيانچە دەپ قەيت قىلىنماقتا.
## مەنبەلەر

تۈر:رومەن تىللىرى
ئاسترونوم

ئاسترونوم (ئىنگ: Astronomer؛ خەنچە: 天文学家) ئاسترونومىيە ئالىمى، مۇتەخەسىسى.
## مەنبەلەر
840

**840** (**DCCCXL**) - يىلى جۇلىيان كالېندارى بويىچە پەيشەنبە كۈنى باشلانغان بىر كەبىسە يىلىدۇر.

## چوڭ ئىشلار
* يېنىسەي قىرغىزلارى يېنىسەي دەرياسى بويىدىكى ئوردۇ بالىقنى ئېلىپ  ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىدىن مۇنقەرز قىلىندى.

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە