يۇلىن تېمۇر

**يۇلىن تېمۇر** (خەنچە:岳璘帖穆爾**\**Yuèlin tièmùĕr؛ ؟ — ؟) موڭغۇل ئىمپېرىيىسى دەۋرىدە ئۆتكەن مەشھۇر ئۇيغۇر دۆلەت ئەربابى. 岳璘帖木儿 شەكلىدىمۇ قەيت قىلىنغان. تېگى قوچۇ ئۇيغۇر ئاقسۆڭەكلىرىدىندۇر.

## ئومۇمىي چۈشەنچە
يوشمۇت ئوغلى يۇلىن تېمۇر مەشھۇر كۆكتۈرك (突厥國) ۋەزىرى تۇنيۇقۇقنىڭ (كۆكتۈركچە: 𐱃𐰆𐰪𐰸𐰸؛ خەنچە: 暾欲谷) ئەۋلاد ئۇرۇقلىرىدىندۇر. ئۇنىڭ ئاكىسى بىلگە بۇقا (仳理伽普華) قوچۇ ئۇيغۇر قاغانلىقىنىڭ باش ۋەزىرى بولغان ئ‍ىدى ۋە ئىدىقۇت بارچۇق ئارت تېگىننىڭ قاراخىتاي نازارەتچىسىنى ئ‍ۆلتۈرۈپ چىنگىزخانغا بەيئەت قىلىشىدا مەسلىھەت بەرگەن كىشىدۇر.

يۇلىن تېمۇر ئۇيغۇر تىلى ۋە يېزىقىغا پىششىق كىشى بولۇپ، موڭغۇل قاغان ئوردىسىغا ۋەزىپىگە چاقىرىلغان. ئۇ 15 ياش ۋاقتىدا چىڭگىزخانغا ئەگىشىپ يۈرۈشلەرگە قاتناشقان ۋە نۇرغۇن تۆھپەلەرنى ياراتقان. كېيىن پەرمانغا بىنائەت چىڭگىزخاننىڭ ئىنىسى تەمۇگە ئوتچىگىن (خەنچە:斡赤斤) ۋە باشقا شاھزادىلەرگە ئۇيغۇر يېزىقىنى ئۆگىتىشكە تەنىنلەندى ۋە ئۇلارنى ئالدى بىلەن ۋاپادار ۋاە ئېجىل ئىناق قېرىنداشلىق، ئادەم ئۆلتۈرۈشتىن مېھرىبانلىقنى ئەلا بىلىش ئۈزرە تەربىيەلەپ تارتۇقلاندى.

جىن سۇلالىسىغا قاراشلىق خېنەنگە ھۇجۇم قىلغاندا، لىڭشەن ناھىيىسىدىكى 10 مىڭدىن ئارتۇق ئائىلە لېئەنگە كۆچۈرۈلگەن. ئۇ خېنەن ۋە باشقا جايلاردىكى ھەربىي ۋە پۇقراۋى دارۇغاچى (達魯花赤) بولغان.

خېشىدا يەرنىڭ قاقاس ۋە سۇ كەمچىل ئىكەنلىكى بايقاپ، بۇ مەسىلىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن قۇدۇق قازغان. ئۇ ئۆگەدەي خان (窝阔台) دەۋرىدە چوڭ يارغۇنچى (سوتچى) لىققا تاللانغان ۋە تەمۇگەگە ئەگىشىپ شۈنتيەن (ھازىرقى باۋدىڭ ، خېبېي) ۋە باشقا جايلارنى باشقۇردى. ئۇ باج ۋە ھاشارنى ئازايتىپ، ۋىلايەت ۋە ناھىيەلەرگە تىنچلىق ئېلىپ كەلدى. ئۇزاق ئۆتمەي، خېنەن ۋە باشقا جايلاردىكى ھەربىي ۋە پۇقرالارنى نازارەت قىلىشقا مەسئۇل بولدى. 67 ياشتا باۋدىڭدا ۋاپات بولدى. ئۇ ئۆلگەندىن كېيىن شەندۇڭ قۇتاتقۇچىبەگ ئۇنۋانى بېرىلىپ، جۇاڭجيەن (莊簡، زەبەردەست ھارماس) ئۇتۇغاتى بېرىلگەن. 

ئۇنىڭ ئون ئوغلى بولغان.
## ئائىلە: گاۋچاڭ شيې ئۇرۇقى

* ئاتىسى: يوشمۇت (لاتىن: Yoşmut؛ خەنچە: 堊思弼/èsībì)
** ئاكىسى: بىلگە بۇقا (لاتىن: Bilge buqa؛ خەنچە: 仳理伽普華/pǐlǐgā pǔhuá)
** **يۇلىن تېمۇر** (لاتىن: Yulïn temür؛ خەنچە: 岳璘帖穆爾/yuèlín tièmùĕr)
*** ئوغلى: ئىتمىش بۇقا (لاتىن: Itmiš buqa؛ خەنچە:益弥勢普華/yìmíshì pǔhuá)
*** ئوغلى: تۇدۇنمىش بۇقا(لاتىن: Tudunmiš buqa؛ خەنچە:都督弥勢普華/dōudūmíshì pǔhuá)
*** ئوغلى: قايجۇ بۇقا (لاتىن: Qaiǰu buqa؛ خەنچە: 懐朱普華/huáizhū pǔhuá)
*** ئوغلى: تۇرمىش (لاتىن: Turmiš؛ خەنچە:都爾弥勢/dōuěrmíshì)
*** ئوغلى: باسا بۇقا (لاتىن: Basa buqa؛ خەنچە:八撒普華/bāsā pǔhuá)
*** ئوغلى: ھىلاگۇ بۇقا (لاتىن: Hülegü buqa؛ خەنچە:旭烈普華/xùliè pǔhuá)
*** ئوغلى: قوساڭ (لاتىن: Qošang؛ خەنچە:各尚/gèshàng)
*** ئوغلى: قارا بۇقا (لاتىن: Qara buqa؛ خەنچە:合剌普華/hélá pǔhuá)
**** نەۋىرىسى: شيې ۋېنجى (偰文質/xiè wénzhì)
***** ئەۋىرىسى: شيې جىجيەن (偰直堅/xiè zhíjiān)
***** ئەۋىرىسى: شيې جېدۇ (偰哲篤/xiè zhédǔ)
****** چەۋرىسى: شيې شۈن (偰遜/xiè xùn)
******* كۆكنەۋرىسى: شيې چاڭشوۋ (偰長寿/xiè chángshòu)
******* كۆكنەۋرىسى: شيې يەنشوۋ (偰延寿/xiè yánshòu)
******* كۆكنەۋرىسى: شيې فۇشوۋ (偰福寿/xiè fúshòu)
******* كۆكنەۋرىسى: شيې چيڭشوۋ(偰慶寿/xiè qìngshòu)
******** پەينەۋرىسى: شيې شۈن (偰循/xiè xún)
******* كۆكنەۋرىسى: شيې مېيشوۋ (偰眉寿/xiè méishòu)
***** چەۋرىسى: شيې چاۋۋۇ (偰朝吾/xiè cháowú)
***** چەۋرىسى: شيې ليېچى (偰列箎/xiè lièchí)
***** چەۋرىسى: شيې يۈلى (偰玉立/xiè yùlì)
***** چەۋرىسى: شيې لىتەي (偰理台/xiè lǐtái)
****** كۆكنەۋرىسى: شيې سى (偰斯/xiè sī)
**** نەۋرىسى: يۈگرۈنچى (لاتىن: Yügrünči؛ خەنچە:越倫質/yuèlúnzhì)
***** ئەۋرىسى: شەنجۇ (善著/shànzhù)
*** ئوغلى: تۈكەللىق بۇقا (لاتىن: Tükellig buqa؛ خەنچە:独可理普華/dúkělǐ pǔhuá)
*** ئوغلى: تۆرە بۇقا (لاتىن: Töre buqa؛ خەنچە:脱烈普華/tuōliè pǔhuá)
* تاغىسى: توقىش (لاتىن: Toqiš؛ خەنچە:多和思/duōhésī)
** نەۋرە ئاكىسى: سارغىس (لاتىن: Sargïs؛ خەنچە:撒吉思/sājísī)
***جىيەن (نەۋرە ئاكىسىنىڭ ئوغلى): دارما (لاتىن: Dharma؛ خەنچە:答里麻/dālǐmá)

## مەنبەلەر

* باھائەددىن ئۆگەل\Bahaeddin Ögel: «سىنو-تۇركىكا: چىنگىزخان ۋە جۇڭگودىكى خانىداننىڭ تۈرك مۇشاۋۇرلىرى» ("Sino-Turcica: çingiz han ve çin'deki hanedanĭnĭn türk müşavirleri.") 1964
* ئابې تاكېئو: «غەربىي ئۇيغۇر دۆلىتىنىڭ تارىخى ھەققىدە تەتقىقات»، ئىبۇندو كىتابخانىسى، 1950 (安部健夫『西ウイグル国史の研究』彙文堂書店、1950年)
* سۇڭ ليەن: «يۈەن سۇلالىسى تارىخى: 124 - جىلد»
* خې شاۋمىن: «يېڭى يۈەن سۇلالىسى تارىخى: 136 - جىلد»
* «موڭغۇل تارىخ قەيتلىرى 45 - جىلد»