open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arkanzas Shtati

right|thumb|250px|
right|thumb|250px
**Arkanzas Shitati** bolsa Amérika Qoshma Shtatliri dikibixahar 2008 nopus bar, Arkanzasning 2,855,390 nopusibar, 137,002 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 34.8°, xariki uzunluk 92°2.
## مەنبەلەر
Istanbul

right|thumb|250px
**Istanbul** bolsa Türkiyening eng chong shehri. Istanbulning 12,573,836 nopusi bar bolup, 1,830.92 km² daira ichida nopus jaylashqan, shimali kenglik 28.97°, sheriqi uzunluq 41°01.
ئەنقەرە

left|thumb|350px|
left|thumb|250px

**ئەنقەرە** بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، ئەنقەرەنىڭ 3،901،201 نوپۇسىبار، 2،516ٜ00 كم² داىراىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 39ٜ52°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 32°52ٜ

## مەنبەلەر
سەمەرقەنت

right|thumb|350px|
right|thumb|250px

**سەمەرقەنت ** بولسا ئۆزبېكىستان سەمەرقەنت ۋىلايىتى دىكىبىخاھار 2008 نوپۇس بار، سەمەرقەنتنىڭ 596،300 نوپۇسىبار، خىمالىكاڭ لىك 39.39°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 66°57.
## مەنبەلەر
Buxara

**Buxara** bolsa Özbékistan Buxara Shitati dikibixahar 1999 nopus bar, Buxaraning 237,900 nopusibar, ximalikang lik 39.46°, xariki uzunluk 64°26.

## مەنبەلەر
Oxayo Shtati

right|thumb|250px|
right|thumb|250px
**Oxayo Shitati** bolsa Amérika Qoshma Shtatliri dikibixahar 2008 nopus bar, Oxayoning 11,485,910 nopusibar, 116,096 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 40.5°, xariki uzunluk 82°5.

## مەنبەلەر
Haway Shitati

right|thumb|250px
**Haway Shitati** bolsa Amérika Qoshma Shtatliri dikibixahar 2008 nopus bar, Hawayning 1,288,198 nopusibar, 28,311 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 21.18°, xariki uzunluk 155°47.
## مەنبەلەر
Nowosibirski

right|thumb|250px|Nowosibirski
right|thumb|250px
**Nowosibirski** bolsa Rusiye dikibixahar 2025 nopus bar, Nowosibirskining 1,637,266 nopusibar, 2,834 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 55.01°, xariki uzunluk 82°06, poqtanomuri 630xxx.
## مەنبەلەر
Moskwa

right|thumb|250px|Moskwa
right|thumb|250px
**Moskwa** bolsa Rossiyä dikibixahar 2002 nopus bar, Moskwaniñ 15,000,000 nopusibar, 1,081 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikañ lik 55.45°, xariki uzunluk 37°37, poqtanomuri 101xxx–129xxx rayunnomuri 77.
Astana

right|thumb|250px
**Astana** bolsa Qazaqistan'ning Paytexti, Siyasiy merkizi. 2009- yilidiki Astana shehirining nopusi 700 ming bolup, 710.2 km² külemde, Shimali kenglik 51.10°, Sheriqi uzunluq 71°26, pochta nomuri 010000 - 010015 rayun nomuri 7172.
ئاستانا

**ئاستانا** شەھىرى (قازاقچە:**Астана **، استانا) قازاقىستاننىڭ پايتەختى.

2019-يىلدىن 2022-يىلغىچە بۇ شەھەر قازاقىستان پرېزىدېنتى نۇرسۇلتان نازاربايېۋنىڭ شەرىپىگە **نۇرسۇلتان** دەپ ئۆزگەرتىلگەن.

## مەمۇرىي رايون

## يەر تۈزۈلۈشى

## بايلىقى

## ئىقلىمى

## يېزا ئىگىلىكى

## ئىقتىسادى

## ساياھەتچىلىكى
## مائارىپى
## مەنبەلەر
## سىرتقى ئۇلانمىلار
## مەنبەلەر

تۈر:شەھەرلەر
ئاشخاباد

left|thumb|250px
**ئاشخاباد** بولسا تۈركمەنىستان دىكىبىخاھار 2012 نوپۇس بار، ئاشخاباد نىڭ 1,031,992 نوپۇسىبار، 440 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 37.58°، خارىكى ئۇزۇنلۇك  58°20.
شەھەر پوچتا نومۇرى 744000-744040

تۈر:ئاسىيا شەھەرلىرى
تۈر:تۈركمەنىستان
Astiraxan

**Astiraxan** bolsa Rusiye dikibixahar 2002 nopus bar, Astiraxanning 502,800 nopusibar, 500 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 46.21°, xariki uzunluk 48°03, poqtanomuri 414000.414057 rayunnomuri 8512.

## مەنبەلەر
ئادانا

right|thumb|250px|Adana
right|thumb|250px
**ئادانا** بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، ئادانانىڭ 2،530،257 نوپۇسىبار، 1،945.00 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 37.0°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 27°09، پوقتانومۇرى 01خخخ رايۇننومۇرى 0322.
## مەنبەلەر
موسكۋا

**موسكۋا شەھىرى** ()، بۇگۈنكى رۇسيەنىڭ پايتەختى ۋە ئەڭ چوڭ شەھىرى. موسكۋا شۇنداقلا س س س ر نىڭ ھەم پايتەختى ئىدى.
## مەنبەلەر

تۈر:شەھەرلەر
Izmir

right|thumb|250px|Izmir
right|thumb|250px
**Izmir** bolsa Türkiye dikibixahar 2007 nopus bar, Izmirning 2,649,582 nopusibar, 855.00 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 38.26°, xariki uzunluk 27°09, poqtanomuri 35xxx rayunnomuri 232.

## مەنبەلەر
Wankuwér

right|thumb|350px|Wankuwér
right|thumb|250px
**Wankuwér** bolsa Kanada Britani Kolumbiye Ölkisi dikibixahar 2006 nopus bar, Wankuwérning 578,041 nopusibar, 114.67 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 49.15°, xariki uzunluk 123°6, poqtanomuri V5K - V6Z rayunnomuri 604, 778.
## مەنبەلەر
Ottawa

right|thumb|250px|Ottawa
right|thumb|250px
**Ottawa** bolsa Kanada dikibixahar 2006 nopus bar, Ottawaning 812,129 nopusibar, 2,778.64 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 45.25°, xariki uzunluk 75°41, poqtanomuri K1A-K4C rayunnomuri 613, 343.

## مەنبەلەر

تۈر:Kanada
كۋېبېك

right|thumb|250px|كۋېبېك بايرىقى
right|thumb|250px|كانادادا كۋېبېك ئۆلكىسىنىڭ ئورنى خەرىتىسى

**كۋېبېك ئۆلكىسى** بولسا كانادا دىكىبىخاھار 2008 نوپۇس بار، كۋېبېكنىڭ 7،750،504 نوپۇسىبار، 1،542،056 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 53.45°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 71°59، پوقتانومۇرى قك.

*كۋېبېك شەھىرى
*مونترېئال
*گاتىنو
## مەنبەلەر

تۈر:Kanada
Édmonton

**Édmonton** bolsa Kanada Albérta Ölkisi dikibixahar 2008 nopus bar, Édmontonning 752,412 nopusibar, 684.37 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 53.34°, xariki uzunluk 113°31, poqtanomuri T5A - T6Z rayunnomuri 780 we 587.

## مەنبەلەر
Albérta

**Albérta** bolsa Kanada dikibixahar 2008 nopus bar, Albértaning 3,585,142 nopusibar, 661,848 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 55.10°, xariki uzunluk 114°24, poqtanomuri CA-AB.
## مەنبەلەر
Toronto

right|thumb|250px|تورونتو
right|thumb|250px
**Toronto** (**تورونتو**) bolsa Kanada dikibixahar 2006 nopus bar, Torontoning 2,503,281 nopusibar, 630 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 43.39°, xariki uzunluk 79°23, rayunnomuri 0416.
## مەنبەلەر

تۈر:Kanada]
Baku

right|thumb|250px
**Baku** bolsa Ezerbeyjan dikibixahar 2011 nopus bar, Bakuning 2,045,815 nopusi bar, 260 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximali kanglik 40.23°, xariki uzunluk 49°52, poqta nomuri AZ1000 rayun nomuri 012.

## مەنبەلەر
Britani Kolumbiye

right|thumbnail|250px|Britani Kolumbiye
right|thumbnail|280px
**Britani Kolumbiye** bolsa Kanada dikibixahar 2006 nopus bar, Britani Kolumbiyening 4,381,603 nopusibar, 944,735 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 54.54°, xariki uzunluk 124°30, poqtanomuri CA-BC.

## مەنبەلەر
Wiktoriye, Britani Kolumbiye

right|thumb|250px|Wiktoriye, Britani Kolumbiye
right|thumb|280px
**Wiktoriye** bolsa Kanada Britani Kolumbiye Ölkisi dikibixahar 2006 nopus bar, Wiktoriyening 78,659 nopusibar, 19.68 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 48.25, xariki uzunluk 123°21, poqtanomuri V8N-V8Z rayunnomuri 1-250.
## مەنبەلەر
خەنزۇچە

__FORCETOC__

**خەنزۇچە** (خەنزۇچە: **汉语**) ، **[[خەنزۇ]]** لارنىڭ **[[تىلى]]** ، ئۇ چىن سۇلالىسى نەپىس سۆزلەر يىلدىن باشلاپ تەرەققىي قىلغان ئانالىز تىلى بولۇپ ، يېزىق سىستېمىسىدا ئىدىئوگرامما (خەنزۇچە خەت) ئىشلىتىلىدۇ ، ئۇ خەنزۇ-زاڭزۇ تىلى ئائىلىسىدىكى ئەڭ چوڭ تىل ئائىلىسى ۋە دۇنيادىكى ئانا تىلدا سۆزلىشىدىغانلار ئەڭ كۆپ تىل۔ دۇنيا نوپۇسىنىڭ بەشتىن بىرى ئۇنى ئانا تىل ياكى ئىككىنچى تىل سۈپىتىدە سۆزلەيدۇ۔

خەنزۇچە ئانا تىل بولغان جايلاردا ئوخشىمىغان ئورتاق ئىسىملار بار ، ھەمدە نۇرغۇن دىئالېكت ۋارىيانتلىرى بار ، بۇنىڭ ئىچىدە ، شىمالىي خەنزۇ تىلىنى ئاساس قىلغان بېيجىڭ دىئالېكت تىلى ئەڭ ئالقىشقا ئېرىشكەن ، ئۇنىڭ كېلىپ چىققان پۇتۇڭخۇا تىلى خەنزۇ چەمبىرەك تىلىدىكى ئاساسلىق تىل تىلى۔ بۇنىڭدىن باشقا ، خەنزۇ تىلى يەنە بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ رەسمىي تىلى بولۇپ ، شاڭخەي ھەمكارلىق تەشكىلاتى قاتارلىق خەلقئارالىق تەشكىلاتلار تەرىپىدىن رەسمىي تىل سۈپىتىدە قوبۇل قىلىنغان۔

خەنزۇچە تىللار پۇتۇڭخۇا ، گەن ، مىن ، كانتونچە ، خاككا ، ۋۇچە ۋە شياڭ قاتارلىق يەتتە تارماققا ئايرىلىدۇ۔ ھەر بىر تارماق بىرلىككە كەلگەن يېزىق بىلەن مۇستەقىل تىل دەپ قارىلىدۇ. مەيلى قايسى نۇقتىدىن پايدىلىنىشىڭىزدىن قەتئىينەزەر ، يۇقىرىدا تىلغا ئېلىنغان تىللار باراۋەر ، ئۇلارنىڭ ھەممىسى خەنزۇچە ، خەنزۇچە بولسا ئۇلارنىڭ توپلىمى ، ئۇلارنىڭ بىرى ئەمەس۔

خەنزۇچە ئىشلىتىلگەن ھەرپلەر **[[خەنزۇ يېزىقى]]** ، ئۇلار مەنىنى ئىپادىلەيدىغان فونېتىكىلىق ھەرپلەر بولۇپ ، خەنزۇچە ئانالىز تىلى بولسا ، ئاھاڭنى پەرقلەندۈرۈش ئۈچۈن ئاھاڭ ئىشلىتىدۇ۔

## قارالسۇن
* خەنزۇ تىلىنىڭ فونېتىكىلىق ئېلىپبە لايىھىسى (汉语拼音方案)
* خەنزۇچىنىڭ فونىتىك ئەلىپبەسى/پىنيىن (汉语拼音字母)

## مەنبەلەر

تۈر:خەنزۇ-زاڭزۇ تىللىرى
Winnipég

right|thumb|250px|Winnipég
right|thumb|250px
**Winnipég** bolsa Kanada Manitoba Ölkisi dikibixahar 2006 nopus bar, Winnipégning 633,451 nopusibar, 464.01 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 49.54°, xariki uzunluk 97°08, poqtanomuri R2C–R3Y rayunnomuri 204.
## مەنبەلەر
Manitoba Ölkisi

right|thumb|250px|Manitoba Ölkisi
right|thumb|250px
**Manitoba Ölkisi** bolsa Kanada dikibixahar 2008 nopus bar, Manitobaning 1,207,959 nopusibar, 647,797 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 55.4°, xariki uzunluk 97°31, poqtanomuri MB.
## مەنبەلەر
Nowa Skotiye Ölkisi

right|thumb|250px|Nowa Skotiye Ölkisi
right|thumb|250px
**Nowa Skotiye Ölkisi** bolsa Kanada dikibixahar 2008 nopus bar, Nowa Skotiyening 938,310 nopusibar, 55,283 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, poqtanomuri NS.
## مەنبەلەر
Halifaks

right|thumb|250px|Halifaks
right|thumb|250px
**Halifaks** bolsa Kanada Manitoba Ölkisi dikibixahar 2007 nopus bar, Halifaksning 385,500 nopusibar, 5,490.90 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 44.51°, xariki uzunluk 63°11, rayunnomuri 902.
## مەنبەلەر
كۋېبېك شەھىرى

right|thumb|280px|كۋېبېك شەھىرى
right|thumb|250px

**كۋېبېك شەھىرى** (فىرانسۇزچە: Ville de Québec) بولسا كانادا كۋېبېك ئۆلكىسى دىكىبىخاھار 2006 نوپۇس بار، كۋېبېكنىڭ 491،142 نوپۇسىبار، 454.26 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 46.48°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 71°23، رايۇننومۇرى 418/581.
## مەنبەلەر
Saskachéwan

**Saskachéwan** bolsa Kanada dikibixahar 2006 nopus bar, Saskachéwanning 1,020,847 nopusibar, 651,900 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 55.7°, xariki uzunluk 106°3, poqtanomuri CA-SK.
## مەنبەلەر
Néwfundland Ölkisi

right|thumb|250px|Néwfundland Ölkisi
right|thumb|250px
**Néwfundland Ölkisi** bolsa Kanada dikibixahar 2008 nopus bar, Néwfundlandning 508,944 nopusibar, 405,212 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 52.37°, xariki uzunluk 59°41, poqtamuri NL.
## مەنبەلەر
Gherbiy Shimal Rayoni

right|thumb|250px|Gherbiy Shimal Rayoni
right|thumb|250px
**Gherbiy Shimal Rayoni** bolsa Kanada dikibixahar 2008 nopus bar, Gherbiy Shimalning 42,514 nopusibar, 1,346,106 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 64.16°, xariki uzunluk 119°11, poqtamuri X0, X1.
## مەنبەلەر
گرېنلاندىيە

left|thumbnail|250px|گرېنلاندىيە
right|thumbnail|دۆلەت بايرىقى
left|thumbnail|250px|
**گرېنلاندىيە** بولسا شىمالىي ماگىنىت قۇتۇپى جايلاخكان بىر
دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا نۇك، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا نۇك. دۇلات تىلى بولسا گرېنلاندىيە تىلى. ئازىركى باش ۋەزىر كۇئۇپىك كلەئىست. يار مايدانى 2 مىللىئون 166 مىڭ 086 كۇۋادىرات كىلومەتىر، نوپۇسى 57.564 مىڭ، بۇلارنىڭ ئاسساسلىك دىنى خرىستىئان دىنى.
## مەنبەلەر
Pyongyang

right|thumb|250px
**Pyongyang Shehiri** bolsa Shimaliy Chawshyen dikibixahar 2008 nopus bar, Pyongyangning 3,255,388 nopusibar, 3,194 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 39.03°, xariki uzunluk 125°75.

## مەنبەلەر
ئۇلانباتۇر

left|thumbnail|300px|Ulanbatur
left|thumbnail|250px

**ئۇلانباتۇر** بولسا موڭغۇلىيە دىكىبىخاھار 2008 نوپۇس بار، ئۇلانباتۇرنىڭ 1،044،500 نوپۇسىبار، 4،704.4 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 47.55°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 106°55.
## مەنبەلەر
ئىسلامئاباد

left|thumb|300px|ئىسلامئاباد
**ئىسلامئاباد** بولسا پاكىستان دىكىبىخاھار 1998 نوپۇس بار، ئىسلامابادنىڭ 901،137 نوپۇسىبار، 906.50 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 33.43°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 73°04.
## مەنبەلەر

تۈر:شەھەرلەر
Yukon Rayoni

right|thumb|250px|Yukon Rayoni
right|thumb|250px
**Yukon Rayoni** bolsa Kanada dikibixahar 2008 nopus bar, Yukonning 31,530 nopusibar, 482,443 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 135.46°, xariki uzunluk 63°38, poqtamuri YT rayunnomuri Y.
## مەنبەلەر
Yéngi Brunswik Ölkisi

right|thumb|250px|Yéngi Brunswik Ölkisi
right|thumb|250px
250px|thumb|right|Yéngi Brunswik Ölkisi
**Yéngi Brunswik Ölkisi** bolsa Kanada dikibixahar 2008 nopus bar, Yéngi Brunswikning 734,000 nopusibar, 72,908 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, poqtamuri NB.
## مەنبەلەر
لوندۇن

left|thumb|250px|London
left|thumb|250px

**لوندۇن** بولسا بۈيۈك بېرىتانىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، لوندوننىڭ 7 556،900 نوپۇسىبار، 1،706ٜ8 كم² داىراىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 51ٜ30°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 00°07ٜ
## مەنبەلەر
Birmin'gxam

right|thumb|250px|Birmin'gxam
right|thumb|250px
**Birmin'gxam** bolsa Büyük Britaniye dikibixahar 2005 nopus bar, Birmin'gxamning 1,010,200 nopusibar, 267.77 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 52.28°, xariki uzunluk 1°534, poqtamuri B rayunnomuri 0121.

## مەنبەلەر
Glasgow

right|thumb|250px|Glasgow
right|thumb|250px
**Glasgow** bolsa Shotlandiye dikibixahar 2006 nopus bar, Glasgowning 580,690 nopusibar, 175.5km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 55.85°, xariki uzunluk 4°25, rayunnomuri 0121.
Liwérpol

right|thumb|250px|Liwérpol
right|thumb|250px
**Liwérpol** bolsa Büyük Britaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Liwérpolning 435,500 nopusibar, 111.84 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 53.24°, xariki uzunluk 2°59, rayunnomuri 0151.
## مەنبەلەر
Bristol

right|thumb|250px|Bristol
right|thumb|250px
**Bristol** bolsa Büyük Britaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Bristolning 416,400 nopusibar, 110 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 51.27°, xariki uzunluk 2°35, poqtamuri BS rayunnomuri 0117.

## مەنبەلەر
Manchéstér

right|thumb|250px
**Manchéstér** bolsa Büyük Britaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Manchéstérning 458,100 nopusibar, 115.65 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 53.28°, xariki uzunluk 2°14, poqtamuri M rayunnomuri 0161.
## مەنبەلەر
Léyséstér

right|thumb|250px|Léyséstér
right|thumb|250px
**Léyséstér** bolsa Büyük Britaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Léyséstérning 292,600 nopusibar, 73.32 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 52.38°, xariki uzunluk 1°08, poqtamuri LE rayunnomuri 0116.
## مەنبەلەر
Nottingxam

right|thumb|250px|Nottingxam
right|thumb|250px
**Nottingxam** bolsa Büyük Britaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Nottingxamning 288,700 nopusibar, 74.61 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 52.27°, xariki uzunluk 1°08, rayunnomuri 01159.
## مەنبەلەر
Ritis

right|thumb|250px|Ritis
right|thumb|250px
**Ritis** bolsa Büyük Britaniye dikibixahar 2001 nopus bar, Ritisning 443,247 nopusibar, ximalikang lik 53.79°, xariki uzunluk 1°54.
## مەنبەلەر
Idinburg

right|thumb|250px|Birmin'gxam
right|thumb|250px
**Idinburg** bolsa Shotlandiye dikibixahar 2007 nopus bar, Idinburgning 468,070 nopusibar, 259 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 55.56°, xariki uzunluk 3°9, poqtamuri EH rayunnomuri 0131.
## مەنبەلەر
Kambrij

كامبىرج بولسا بۈيۈك بىرىتانىيە دىكى بىر شەھەر . ئاساسلىقى ئۈنۋېرسىتىت شەھرى بولۇپ 2011 دىكى ئومۇمى شەھەر نوپۇسى 123，867 بۇ ساننىڭ 24，506 ئوقۇغۇچى ئىگەللەيدۇ . كامبىرىج شەھرى رىم ۋە دېڭىز قاراقچىسى زاماندا（قەدىمكى） مۇھىم سودا مەركىزىگە ئايلانغان ،    مىس دەۋرى بۇرۇنمۇ بۇ رايوندا ئارخېئولوگىيىلىك ئاھالە ئىسپاتلار بايقالغان . تۈنجى بولۇپ 12-ئەسىرلەردە نىزامنامىغا كىرگۈزۈلگەن، گەرچە 1951-يىلگىچە رەسمى يوسۇندا مۇھاكىمە قىلىنمىغان بولسىمۇ.

*كامبرىج ئۇنىۋېرستېتى/Kambrij Uniwérstéti
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇنىۋېرسىتېتلەر
Oksford

**Oksford** bolsa Büyük Britaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Oksfordning 151,000 nopusibar, 45.59 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 51.45°, xariki uzunluk 1°15, poqtamuri OX rayunnomuri 01865.

## Qarang
* Oksford Uniwérstéti
## مەنبەلەر
Glutséstér

right|thumb|250px|Glutséstér
right|thumb|250px
**Glutséstér** bolsa Büyük Britaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Glutséstérning 123,205 nopusibar, 40.54 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 51.86°, xariki uzunluk 2°24, poqtamuri 01452 rayunnomuri GL1-4.
## مەنبەلەر
Lankastér

right|thumb|250px|Lankastér
right|thumb|250px
**Lankastér** bolsa Büyük Britaniye dikibixahar 2001 nopus bar, Lankastérning 45,952 nopusibar, ximalikang lik 54.04°, xariki uzunluk 2°80, poqtamuri LA1 rayunnomuri 01524.
## مەنبەلەر
Bélfast

**Bélfast** bolsa Büyük Britaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Bélfastning 267,500 nopusibar, 115 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 54.59°, xariki uzunluk 5°9, poqtamuri 028.

## مەنبەلەر
Plimowt

right|thumb|250px|Plimowt
right|thumb|250px
**Plimowt** bolsa Büyük Britaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Plimowtning 250,700 nopusibar, 79.29 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 50.22°, xariki uzunluk 4°08, poqtamuri PL1 — 9.

## مەنبەلەر
Shimaliy Amptonshir

right|thumb|250px|Shimaliy Amptonshir
right|thumb|250px
**Shimaliy Amptonshir** bolsa Büyük Britaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Shimaliy Amptonshirning 678,200 nopusibar, 287 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 52.17°, xariki uzunluk 0°50, rayunnomuri UKF23.
## مەنبەلەر
Nortumbér Wilayiti

right|thumb|250px|Nortumbér Wilayiti
right|thumb|250px
**Nortumbér Wilayiti** bolsa Büyük Britaniye dikibixahar 2005 nopus bar, Nortumbérning 310,600 nopusibar, 5,013 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 52.27°, xariki uzunluk 1°08, rayunnomuri UKC21.
## مەنبەلەر
Bukkinxamshir

right|thumb|250px|Bukkinxamshir
right|thumb|250px
**Bukkinxamshir** bolsa Büyük Britaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Bukkinxamshirning 719,000 nopusibar, 1,874 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, rayunnomuri UKJ13.

## مەنبەلەر
Bérkshir

right|thumb|250px|Bérkshir
right|thumb|250px
**Bérkshir** bolsa Büyük Britaniye dikibixahar 2005 nopus bar, Bérkshirning 812,200 nopusibar, 1,262 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, rayunnomuri UKJ11.

## مەنبەلەر
Wéstminstér Shehiri

right|thumb|250px|Wéstminstér Shehiri
right|thumb|250px
**Wéstminstér Shehiri** bolsa Büyük Britaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Wéstminstérning 234,100 nopusibar, 21.48 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 51.30°, xariki uzunluk 0°08, rayunnomuri 020.
## مەنبەلەر
Néwkastl Undérlim

**Néwkastl Undérlim** bolsa Büyük Britaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Néwkastl Undérlimning 73,944 nopusibar, poqtamuri ST5 rayunnomuri 01782.
## مەنبەلەر
Kornwél

**Kornwél** bolsa Büyük Britaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Kornwélning 531,600 nopusibar, 3,563 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, rayunnomuri UKK30.
## مەنبەلەر
Dérbi

right|thumb|250px|Dérbi
right|thumb|250px
**Dérbi** bolsa Büyük Britaniye dikibixahar 2006 nopus bar, Dérbining 236,300 nopusibar, 78.03 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 52.55°, xariki uzunluk 28°33, rayunnomuri UKF14.
## مەنبەلەر
Déwonshir

**Déwonshir** bolsa Büyük Britaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Déwonshirning 1,135,000 nopusibar, 6,707 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 50.7°, xariki uzunluk 3°8, rayunnomuri UKK43.
## مەنبەلەر
Durham

**Durham** bolsa Büyük Britaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Durhamning 42,939 nopusibar, ximalikang lik 54.77°, xariki uzunluk 1°57, rayunnomuri 0191.
## مەنبەلەر
ئادىياما

right|thumb|250px|Adiyama Shehiri
right|thumb|250px
**ئادىياما شەھىرى** بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2000 نوپۇس بار، ئادىيامانىڭ 178،538 نوپۇسىبار، 1،582 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 37.45°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 38°16، پوقتامۇرى 02خخخ.
## مەنبەلەر
ئادىيامان ۋىلايىتى

left|thumb|250px|ئادىيامان ۋىلايىتى
left|thumb|250px
**ئادىيامان ۋىلايىتى** بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، ئادىياماننىڭ 677،518 نوپۇسىبار، 7،614 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 37.48°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 38°18، رايۇننومۇرى 0416.

## ئېتمولوگىيە
## تارىخ
## رايون
## جۇغراپىيە
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
## دۆلەت باغچىسى
## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر

تۈر:تۈركىيە
Staffordshir

**Staffordshir** bolsa Büyük Britaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Staffordshirning 1,064,800 nopusibar, 2,713 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, rayunnomuri UKG24.
## مەنبەلەر
دىنسىزلىق

**دىنسىزلىق** يەنە  ، ، دەپمۇ ئاتىلىدۇ،ئۇ يېقىنقى زاماندا پەيدا بولغان ،خۇدانى ئىنكار قىلىدىغان بىرخىل باتىل دىندۇر. ئۇ گەرچە ئۆزىنى دىنسىز دەپ ئاتاپ خۇدانى ئىنكار قىلسىمۇ لىكىن ئۆز ئېتېقادىدا جانسىز ماددا ئاڭسىز ، پىلانسىز ،ئەقىلسىز ھالەتتە تۇروپ، بۇ ئالەمدكى ئاجايىپ ئىنچىكە ئىنتىزام، ئقىللەرنى تاڭ قالدۇرىدىغان ھاياتلىق،ئقىل قاتارلىقلارنى ماددا ئىجاد قىلغان دەپ قارايدىغان ماددىغا چوقۇنىدىغان بىر خىل دىندۇر
## مەنبەلەر

تۈر:دىن
ئافيون قاراھىسار

right|thumb|250px|Afyon qarahisar Shehiri
right|thumb|250px
**Afyon qarahisar Shehiri** bolsa Türkiye dikibixahar 2000 nopus bar, Afyon qarahisarning 128,516 nopusibar, ximalikang lik 38.45°, xariki uzunluk 30°32, poqtamuri 03xxx.
## مەنبەلەر
Xampishir

right|thumb|250px|Xampishir
right|thumb|250px
**Xampishir** bolsa Büyük Britaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Xampishirning 1,705,700 nopusibar, 3,769 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, rayunnomuri UKJ33.
## مەنبەلەر
پارىژ

|-
|**دۆلەت** فرانسىيە
|-
| **رايون** ئىل دۆ فرانىس
|-
| **ۋىلايەت** پارىژ
|-
| **رايون بۆلۈنۈشى** 20 رايون
|-
|** شەھەر پوچتا نومۇرى** 75001 دىن 75020 گە قەدەر ۋە 75116
|-
| **شەھەر باشلىقى** بەختىخان دۆلانوي
|- 
| **ۋەزىپە مۇددىتى** 2014–2008
|-
| **يەر مەيدانى** 105,40 كۇۋادىرات كېلومېتر
|-
| **نۇپۇسى** 031 193 2(2007)
|- 
| **نۇپۇس زىچلىقى** 807 20 (ھەر كۇۋادرات كېلومېتر)
|- 
| **شەھەرلىك ھۆكۈمەت تور بېتى** http://www.paris.fr
|- }
right|thumb|350px|ئېففىل مۇنارى
left|thumb|250px|دۇنياغا داڭلىق لۇۋر مۇزىي
پارىژ (Paris, فرانسۇزچە "پاغى" دەپ ئوقۇلىدۇ)فىرانسىيە پايتەختى ۋە فرانسىيەنىڭ ئەڭ كۆپ نوپۇسلۇق شەھرى، ئىل دۆ فرانىس رايونىى مەركىزى، شۇنداقلا فىرانسىيەدىكى بىردىنبىر ھەم كومۇنا ھەم ۋىلايەت دەرىجىلىك شەھەر. پارىژ سەينا دەرياسىنىڭ ئۇچىغا جايلاشقان بولۇپ، پارىژ ئويمانلىقىنىڭ ئوتتۇرىغا، مارنى ۋە سەينا دەريالىرىنىڭ ئاخىرقى قوشۇلۇش نۇقتىسى ۋە ئوۋاز ۋە سەينا دەريالىرىنىڭ ئالدىنقى قوشۇلۇش نۇقتىلىرىنىڭ ئارىسىغا يەرلەشكەن.

2007-يىلى بىرىنچى يانىۋاردا، دۆلەتلىك سىتاتىستېكا شىركىتى ئىنسېنىڭ ئاشكارىلىشىغا قارىغاندا، پارىژ شەھەر ئاھالىسى 2 193 031. پارىژ رايونى پارىژ ۋىلايىتى ۋە ئەتراپتىكى يەتتە ۋىلايەتنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ ھەمدە ئىل دۆ فرانىس رايونىنى تەشكىل قىلىدۇ. قىسقارتىلىپ پارىژ رايونى دەپ ئاتىلىدۇ. بۇ رايوننىڭ ئاھالىسى ئوخشاش ۋاقىتتىكى سىتاتىسكىغا ئاساسلانغاندا 11 836 970.

پارىژ فرانسىيەنىڭ ئىقتىسادى ۋە سودا مەركىزى، پۇل-مۇئامىلە ۋە پاي-چەك ئورنى. كىشى بېشىغا توغرا كەلگەن 552,7 مىليارد ياۋرو بىلەن، پاىژ ياۋروپا ئىقتىسادىدىكى ئەڭ چوڭ رولچىلاردىن بىرى. كىشى بېشىغا توغرا كەلگەن كىرىم بويىچە، ياۋروپادا ئەڭ ئالدىنقى قاتاردىكى رايون ھېساپلىنىدۇ. پارىژنىڭ قاتناش تورلىرى ئىنتايىن تەرەققى قىلغان. تۆمۈر يول، شەھەر ئىچى ۋە سىرتى تىرانسپورت ئەسلىھەلىرى ئىنتايىن تولۇق ۋە مۇكەممەل. بۇنداق بولۇشىدا، فرانسىيە جۇمھۇرىيەت تارىخىدىكى ئۇزۇنغا سوزۇلغان ھوقۇق مەركەزگە مەركەزلەشكەن تۈزۈمنىڭ پايتەختنى تەرەققىيات مەركىزى قىلىش سىياسىتى تۈرتكە بولغان. پەقەت 60-يىللاردىن كىيىنلا ھوقۇق ھەرقايسى رايونلارغا بۆلۈپ بېرىلىپ، باشقا شەھەرلەرنىڭ تەرەققىياتىغا ئالاھىدە كۈچ چىقىرىلدى.

2024-يىللىق ئولىمپىك تەنھەرىكەت مۇسابىقىسى پارىژدا ئۆتكۈزۈلدى.

right|thumb|350px|مۇقەددەس يۈرەك چىركاۋى
right|thumb|350px|بۈۋى مەريەم چىركاۋى
right|thumb|350px|زەپەر دەرۋازىسى

right|thumb|370px|پارىژ چوڭ جامەسى

## مەنبەلەر

تۈر:شەھەرلەر
Wérsayl

**Wérsayl** bolsa Fransiye dikibixahar 2005 nopus bar, Wérsaylning 86,400 nopusibar, 26.18 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 48.48°, xariki uzunluk 2°8, poqtamuri 78000.
## مەنبەلەر
Lion

right|thumb|250px|Lion

**Lion** bolsa Fransiye dikibixahar 2006 nopus bar, Lionning 472,305 nopusibar, 47.95 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 45.46°, xariki uzunluk 4°50, poqtamuri 78000.
## مەنبەلەر
Strasburg

right|thumb|250px|Strasburg
right|thumb|250px
**Strasburg** bolsa Fransiye dikibixahar 2006 nopus bar, Strasburgning 276,867 nopusibar, 78.26 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 48.35°, xariki uzunluk 7°44.
## مەنبەلەر
Bordo

right|thumb|250px
**Bordo** bolsa Fransiye dikibishahar 2006 nopus bar, Bordoning 250 082 nopusibar, 49.36 km² dairaiqida nopus jaylashkan, shimalikang lik 44.50°, xariki uzunluk 0°34.

## مەنبەلەر
Lil

**Lil** bolsa Fransiye dikibixahar 2006 nopus bar, Lilning 226,800 nopusibar, 39.51 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 50.37°, xariki uzunluk 3°30.
## مەنبەلەر
Rénn Shehiri

**Rénn Shehiri** bolsa Fransiye dikibixahar 1999 nopus bar, Rénnning 206,229 nopusibar, 50.39 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 48.06°, xariki uzunluk 1°40.
## مەنبەلەر
Bérlin

right|thumb|250px
thumb|Bérlin
**Bérlin** bolsa Gérmaniye dikisheher 2010 nopus bar, Bérlinning 3,440,441 nopusibar, 892 km² dairaiqida nopus jaylashqan, shimaliqang lik 52.30°, sheriqi uzunluq13°24, rayonmuri 030.

## مەنبەلەر
Myunxén

right|thumb|250px|Myunxén
right|thumb|250px
**Myunxén** bolsa Gérmaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Myunxénning 1,356,594 nopusibar, 310.43 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 48.8°, xariki uzunluk 11°34, poqtamuri 80331–81929 rayonmuri 089.
## مەنبەلەر
Nis

**Nis** bolsa Fransiye dikibixahar 2006 nopus bar, Nisning 347,100 nopusibar, 71.92 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 43.42°, xariki uzunluk 7°16.
## مەنبەلەر
Léypzig

right|thumb|250px|Léypzig
right|thumb|250px
**Léypzig** bolsa Gérmaniye dikibixahar 2008 nopus bar, Léypzigning 511,252 nopusibar, 297.60 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 51.20°, xariki uzunluk 12°23, poqtamuri 04003-04357 rayonmuri 0341.
## مەنبەلەر
Nyurnbérg

**Nyurnbérg** bolsa Gérmaniye dikibixahar 2009 nopus bar, Nyurnbérgning 500,132 nopusibar, 186.38 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 49.27°, xariki uzunluk 11°5, poqtamuri 90000-90491 rayonmuri 0911.
## مەنبەلەر
Hanofér

right|thumb|250px|Hanofér
right|thumb|550px
**Hanofér** bolsa Gérmaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Hanoférning 522,944 nopusibar, 204.01 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 52.22°, xariki uzunluk 9°43, poqtamuri 30001 - 30669 rayonmuri 0511.
## مەنبەلەر
Hamburg

right|thumb|250px|Hamburg
right|thumb|250px
**Hamburg** bolsa Gérmaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Hamburgning 1,769,117 nopusibar, 755 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 53.34°, xariki uzunluk 9°58, poqtamuri 20001–21149 rayonmuri 040.
## مەنبەلەر
Shtutgart

right|thumb|250px|Shtutgart
right|thumb|450px
**Shtutgart** bolsa Gérmaniye dikibixahar 2008 nopus bar, Shtutgartning 590,497 nopusibar, 207.36 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 48.46°, xariki uzunluk 9°10, poqtamuri 70173–70619 rayonmuri 0711.
## مەنبەلەر
Drézdén

right|thumb|250px|Drézdén
right|thumb|250px
**Drézdén** bolsa Gérmaniye dikibixahar 2008 nopus bar, Drézdénning 508,351 nopusibar, 328.8 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 50.2°, xariki uzunluk 13°44, poqtamuri 01001–01462 rayonmuri 0351.
## مەنبەلەر
Ésén

**Ésén** bolsa Gérmaniye dikibixahar 2008 nopus bar, Ésénning 578,990 nopusibar, 210.32 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 51.27°, xariki uzunluk 7°0, poqtamuri 45001-45359 rayonmuri 0201.

## مەنبەلەر
Kolon

right|thumb|250px|Kolon
right|thumb|550px
**Kolon** bolsa Gérmaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Kolonning 995,397 nopusibar, 405.15 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 50.57°, xariki uzunluk 6°58, poqtamuri 50441–51149 rayonmuri 0221.
## مەنبەلەر
Brémén

right|thumb|250px|Brémén
right|thumb|250px
**Brémén** bolsa Gérmaniye dikibixahar 2008 nopus bar, Bréménning 548,477 nopusibar, 326.73 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 53.4°, xariki uzunluk 8°48, poqtamuri 28001–28779 rayonmuri 0421.

## مەنبەلەر
Héydélbérg

right|thumb|250px|Héydélbérg
right|thumb|250px
**Héydélbérg** bolsa Gérmaniye dikibixahar 2006 nopus bar, Héydélbérgning 144,634 nopusibar, 108.83 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 49.24°, xariki uzunluk 8°42, poqtamuri 69115–69126 rayonmuri 6221.
## مەنبەلەر
Man'géym

right|thumb|250px|Man'géym
right|thumb|250px
**Man'géym** bolsa Gérmaniye dikibixahar 2006 nopus bar, Man'géymning 327,318 nopusibar, 144.96 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 49.29°, xariki uzunluk 8°28, poqtamuri 68001–68309 rayonmuri 0621.

## Inventions Made in Mannheim

Image:draisine1817.jpg|The world’s first bicycle, built in Mannheim by Karl Freiherr von Drais in 1817
Image: 1885Benz.jpg|The world’s first automobile, built in Mannheim by Carl Benz in 1885
Image:Werkstatt Carl Benz.png|Carl Benz‘ workshop in Mannheim (T6, 11)
Image:berthabenzmemorialrouteschild.jpg|Official sign of Bertha Benz Memorial Route, commemorating the world's first long distance journey by automobile from Mannheim to Pforzheim in 1888 (104 km / 64 miles)

## مەنبەلەر
Frankfort

right|thumb|250px|Frankfort
right|thumb|250px
**Frankfort** bolsa Gérmaniye dikibixahar 2008 nopus bar, Frankfortning 670,095 nopusibar, 248.31 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 50.6°, xariki uzunluk 8°40, poqtamuri 60001-60599 rayonmuri 069.
## مەنبەلەر
Braunshwéyg

right|thumb|250px|Braunshwéyg
right|thumb|250px
**Braunshwéyg** bolsa Gérmaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Braunshwéygning 245,810 nopusibar, 192.13 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 52.16°, xariki uzunluk 10°31, poqtamuri 38100–38126 rayonmuri 0531.

## مەنبەلەر
Potsdam

**Potsdam** bolsa Gérmaniye dikibixahar 2008 nopus bar, Potsdamning 150,000 nopusibar, 187.28 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 52.24°, xariki uzunluk 13°4, poqtamuri 14401–14482 rayonmuri 0331.

## مەنبەلەر
Bonn

**Bonn** bolsa Gérmaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Bonnning 314,926 nopusibar, 141.22 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 50.44°, xariki uzunluk 7°5, poqtamuri 53111–53229 rayonmuri 0228.

## مەنبەلەر
رىم

200px|thumbnail
**رىم** بولسا ئىتالىيە دىكىبىخاھار 2008 نوپۇس بار, رىمنىڭ 2,724,347 نوپۇسىبار, 1,285 كم² داىراىقىدا نوپۇس جايلاخكان, خىمالىكاڭ لىك 41.54°, خارىكى ۇزۇنلۇك 12°30, پوقتامۇرى 00121-00199 رايونمۇرى 06.
## مەنبەلەر

تۈر:شەھەرلەر
Rim

right|thumb|250px|Rim
right|thumb|250px
**Rim** bolsa Italiye dikibixahar 2008 nopus bar, Rimning 2,724,347 nopusibar, 1,285 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 41.54°, xariki uzunluk 12°30, poqtamuri 00121-00199 rayonmuri 06.
Florénsa

**Florénsa** bolsa Italiye dikibixahar 2006 nopus bar, Florénsaning 366,488 nopusibar, 102 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 43.46°, xariki uzunluk 11°15, poqtamuri 50100 rayonmuri 055.
## مەنبەلەر
Naplés

**Naplés** bolsa Italiye dikibixahar 2007 nopus bar, Naplésning 975,139 nopusibar, 117 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 40.50°, xariki uzunluk 14°15, poqtamuri 80100 rayonmuri 081.
## مەنبەلەر
Pisa

right|thumb|250px|Pisa
right|thumb|250px
**Pisa** bolsa Italiye dikibixahar 2007 nopus bar, Pisaning 87,506 nopusibar, 185 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 43.43°, xariki uzunluk 10°24, poqtamuri 56100 rayonmuri 050.

## مەنبەلەر
Milan

right|thumb|250px|Milan
right|thumb|250px
**Milan** bolsa Italiyediki bir sheher, Milanning 1,295,989(2008) nopusi bar, nopus jaylashqan da'irisi 182 km² , shimaliy kenglik 45.28°, sherqiy uzunluq 09.10°, pochta nomiri 20121-20162 rayon nomiri 02.
## مەنبەلەر
Turin

right|thumb|250px|Turin
right|thumb|250px
**Turin** bolsa Italiye dikibixahar 2008 nopus bar, Turinning 910,437 nopusibar, 130.17 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 45.4°, xariki uzunluk 7°42, poqtamuri 10100 rayonmuri 011.
## مەنبەلەر
Wénitsiye

right|thumb|250px|Wénitsiye
right|thumb|550px
**Wénitsiye** bolsa Italiye dikibixahar 2004 nopus bar, Wénitsiyening 271,252 nopusibar, 412 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 45.26°, xariki uzunluk 12°19, poqtamuri 30100 rayonmuri 041.
## مەنبەلەر
كېپىنەك

كېپىنەك

thumb|right|200px|كېپىنەك
thumb|right|200px|كېپىنەك
thumb|right|200px|كېپىنەك
## مەنبەلەر

تۈر:ھايۋاناتلار
پىل

**پىل**

ئافرىقىلىق , afriqiliq
ھىندىستان , hindistan

بوم ئاۋاز , bom awaz
دەندان , dendan

thumb|left|200px|پىل
thumb|left|200px|پىل
thumb|left|200px|پىل
thumb|left|200px|پىل

## مەنبەلەر
Sirtlan

Sirtlan

thumbnail|right|200px|Sirtlan
thumbnail|right|200px|Sirtlan
thumbnail|right|200px|Sirtlan
thumbnail|right|200px|Sirtlan
ئورمان

thumb|right|200px|ورمان
thumb|right|200px|ورمان
thumb|right|200px|ورمان

## مەنبەلەر
بۇ مېنىڭ ياش غۇنچە گۈلۈم ئېچىلاتتى

بۇ مېنىڭ ياش غۇنچە گۈلۈم ئېچىلاتتى

**لۇتپۇللا مۇتەللىپ**

كۈرەش، كۈرەش دەپ دائىما تىرىشىپ تۇرساق،

بۇ مېنىڭ ياش غۇنچە گۈلۈم ئېچىلاتتى.

ھەر قەدەمدە كونا تۇرمۇش بىلەن ئېلىشىپ تۇرساق،

بۇ مېنىڭ ياش غۇنچە گۈلۈم ئېچىلاتتى.

جاھانگىرلار يەر يۈزىدىن تامام يوقالسا،

مەزلۈم ئەللەر يېڭى ھاياتتىن كەڭ يول ئالسا،

زادى تۈگىمەس سائادەتكە قەدەم قويسا،

بۇ مېنىڭ ياش غۇنچە گۈلۈم ئېچىلاتتى.

ئۆمەكلىشىپ مەزلۇملار بىلەن بىللە ئىشلىسەك،

ھەقىقەتەن يېڭى يولغا راست كىرىشسەك،

باراۋەرلىك ئۇللىرىنى مەھكەم قۇرساق،

بۇ مېنىڭ ياش غۇنچە گۈلۈم ئېچىلاتتى.

يوقسۇل – مىسكىنلەر ئەمدى تارتمىسا مۇشەققەت،

'ئاھ، نەيلەي، قىسىلدىمغۇ...' دېمىسە پەقەت،

ئازادلىقتىن شۇلارغا ياغسا مېھىر-شەپقەت،

بۇ مېنىڭ ياش غۇنچە گۈلۈم ئېچىلاتتى.

ئېلىمىزدە ئىلىم – مەرىپەت تېشىپ تۇرسا،

دولقۇنلاپ ئۆزىمىزدىن ئېشىپ تۇرسا،

خائىنلارنىڭ يوللىرى كېسىلىپ تۇرسا،

بۇ مېنىڭ ياش غۇنچە گۈلۈم ئېچىلاتتى.

ھەر بىر يەردە زاۋۇت، ڧابرىكا ۋارقىراپ تۇرسا،

تۆمۈر يولدا ئوت ھارۋىلار جارقىراپ تۇرسا،

ھاۋا قۇشلىرى ئۈستىمىزدە غارقىراپ تۇرسا،

بۇ مېنىڭ ياش غۇنچە گۈلۈم ئېچىلاتتى.

قەھرىمان ياشلار ئەمدى تەييار تۇرسا،

قەھرىمانلارچە ھەر بىر ئىشتا ھۇشيار تۇرسا،

قاراڭغۇ بۇلۇڭلارغىمۇ چىراغ يېقىلسا،

بۇ مېنىڭ ياش غۇنچە گۈلۈم ئېچىلاتتى.

ئەسكى تۇرمۇش ھەر قەدەمدە ۋەيران بولسا،

ئىستىباتچى قارا كۈچلەر گۇمران بولسا،

ئوقۇمىغان نادانلار ئەمدى ئىنسان بولسا،

بۇ مېنىڭ ياش غۇنچە گۈلۈم ئېچىلاتتى.

گۇرۇھ، گۇرۇھ زىيالىلار قىلسا خىزمەت،

ھەربىر ئېغىر ئىشلارغا قىلسا جۈرئەت،

پۈكسە كۆڭلىگە دائىما توغرا نىيەت،

بۇ مېنىڭ ياش غۇنچە گۈلۈم ئېچىلاتتى.

مىللەتچىلىك يىلتىزىنى يۇلۇپ تۇرساق،

ھەقىقەت دەپ مەيدىمىزنى كېرىپ تۇرساق،

جۇڭگونىڭ ئازادچى ئەللىرى بولساق،

بۇ مېنىڭ ياش غۇنچە گۈلۈم ئېچىلاتتى.

ھەربىر ئىشتا ئەل خىزمىتىگە ئاساسلانساق،

قۇرۇپ تېخنىكە ئېغىر ئىشنى ئاسانلاتساق،

تەرەققىيات يولىغا ئەزىزى جاننى ئاتىساق،

بۇ مېنىڭ ياش غۇنچە گۈلۈم ئېچىلاتتى.

مۇتەللىپ، سەن ھەقىقەتنى تارتىنماي سۆزلە،

غەيرەت بىلەن قۇزغۇنلار يوللىرىنى تورا،

بۇ يولدا ۋارقىرا، ھەيۋەتلىك قورقماي ھۇررا،

بۇ مېنىڭ ياش غۇنچە گۈلۈم ئېچىلاتتى.

## مەنبەلەر
ئىنژېنېرلىق ماتېرىيالى دېگەن نېمە؟

ئىنژېنېرلىقتا ئىشلەپچىقىرىش ۋە مەھسۇلاتتا قوللىنىلغان مېخانىكىلىق، ڧفىزىكىلىق، خىمىيىلىك ئالاھىدىلىكلەرگە ئىگە 
بولغان قاتتىق ماددىلاردىن ئىبارەت
## مەنبەلەر
ئادانا ۋىلايىتى

left|thumb|250px|ئادانا ۋىلايىتى
left|thumb|250px
**ئادانا ۋىلايىتى** بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، ئادانانىڭ 1،983،188 نوپۇسىبار، 14،030 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 37.22°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 35°42، رايۇننومۇرى 0322.

## ئېتمولوگىيە
## تارىخ
## رايون
## جۇغراپىيە
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
## دۆلەت باغچىسى
## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر

تۈر:تۈركىيە
مېتاللۇرگىيە ۋە ماتېريال ئېنژېنىرلقى نىمە ئىش قىلىدۇ؟

مېتاللۇرگىيە-مېتال ياكى مېتال بىرىكمىلەرنىڭ، جەۋھەرلەرنىڭ،مېتالنى ئۆز ئىچىگە ئالغان خام ماددىلارنىڭ قوللىنىش باسقۇچى ئۇچۇن ئۇيغۇن بىر سۈپەتتە ئىشلەپچىقىرىلىشى، شەكىل ئېلىشى، ساقلىنىشى، ئىشلەپچىقىرىش ۋە قوللىنىش جەريانىدا مۇھىت ۋە ئىنسان ساغلاملىقى دىققەتكە ئېلىنغان ھالدا ئىنسانلارنىڭ ئېھتىياجلارغا مۇناسىپ شەكىلدە تەييارلاشىنى مەقسەت قىلغان پەن ۋە تېخنىك ئىسمى.

مېتاللۇرگىيە بىر دۆلەتنىڭ ئېغىر سانائىتىنىڭ ئاساسىنى تەشكىل قىلىدۇ. مەسىلەن : پولات تومۇر ناھايىتى مۇھىم.
بىر دۆلەتنىڭ سانائىتىنىڭ قانچىلىك دەرىجىدە ئىكەنلىكى شۇ دۆلەتنىڭ يىلدا كىشى بېشىغا توغرا كەلگۈدەك پولات-تۆمۈر ئىشلەپچىقىرىش ۋە قوللىنىشىغا قاراپ بەلگۇلىگىدەك ئەھۋال ئوتتۇرىغا چىقماقتا.

بۇ پەن ئىنشائات قۇرلۇش،ئوچاق(ئايروپىلان)، ئېلېكترون، تېببىي، مۇھىت، ئېنېرگىيە، خام ماتېرىيال قاتارلىق نۇرغۇن ساھەگە چېتىلىدۇ.
## مەنبەلەر
ماتېريال كەسىپىدە ئۇقۇغانلار نىمە ئىش قىلىدۇ؟

بىر مېتاللورگىيە ئېنژېنىرى ئىگەللىگەن بىلىملىرگە ئاساسەن تۆۋەندىكى يەرلەردە خىزمەت قىلالايدۇ.

مېتالغا شەكىل بىرىش ۋە ئىشلىتىش سانائىتى  
 
ئېلېكتىرىك ماتېريال ئىشلەپچىقرىش سانائىتى

ماگنىېتلىق ماتېريال ئىشلەپچىقىرىش سانائىتى

بىئوماتېريال ئىشلەپچىقىرىش سانائىتى

سۈپەت تەكشش ۋە كونتىرول قىلىش شىركىتى

ئايرۇپىلان ۋە كىمە سانائىتى

ئۇقۇتۇش ۋە تەتقىقات ئۇرۇنلىرىد

پۇلات-تۇمۇر سانائىتى 

تۇمۇردىن باشقا مېتاللۇرگىيە سانائىتى

ئەينەك، ڧارڧۇرسانائىتى

مۇداپىئە سانائىتى

ماشنا ئىشلەپچىقىرىش سانائىتى

ماشىنسازلىق ۋە يېقىن كەسىپلەردە
## مەنبەلەر
ماتېريال ئىلمى تەلەپ قىلدىغان شەرىتلەر

ماتېريال ئىلمى تەلەپ قىلدىغان شەرىتلەر

بۇ كەسىپ باشقا ئىلمى ساھەلەرگە چېتىلغان دائىرىسى كەڭ. پۇختا ماتېماتىكا ئاساسى بولۇشى كېرەك.
فىزىكا ۋە خىمىيە بۇ پەننىڭ جېنى ھېسابلىنىدۇ. بۇ پەنلەردىكى ئاساسى قائىدىلەرنى ناھايىتى ياخشى بىلىشى كېرەك. 
بىئولوگىيە،جۇغراپىيە،تېبابەت قاتارلىق پەنلەرگىمۇ چېتىلىدۇ،بۇ پەنلەر سىزنىڭ قايسى جەھەتتىن تەتقىق قىلىدىغانلىقىڭىزغا مۇناسىۋەتلىك.

دىققەت: رەڭ قارىغۇسى كىشىلەرنىڭ بۇ كەسىپنى تاللىشى مۇۋاپىق ئەمەس. چۈنكى بۇ كەسىپ بىلەن شۇغۇللانغان كىشى داۋاملىق رەڭدىن پايدىلىنىدۇ..
## مەنبەلەر
ماتېريال كەسىپىدە ئۇقۇغانلار ئۆگىنىدىغان ئاساسلىق دەرسلەر

ئالى ماتىماتىكا

ڧىزىكا

ماتېريالال ڧىزىكىسى،
 
خىمىيە،

ماتېريال ئىلمى ئاساسلىرى

ڧىزىكا_خىمىيە

ئورگانىك خىمىيە

يۇقىرى مولېكۇلىلىق ڧىزىكا

ماتېرىيال پىششىقلاپ ئىشلەش

مېتال ماتېرىياللار 
         
ئانئورگانىك خىمىيە
  
ڧارڧۇر ماتېرياللار

يۇقىرى مولېكۇلىلىق خىمىيە
## مەنبەلەر
21-ئەسىردىكى تۈۋرۈك كەسىپلەر

ماتېرىيال ئىلمى: ئىنسان تۇرمۇشى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك. 

بىئولوگىيە ئىلمى: ئىنسان ھاياتى بىلەن مۇناسىۋەتلىك

ئۇچۇر ئىلمى: ئىنساننىڭ ئالاقە ئىشلىرىغا مۇناسىۋەتلك.

مۇھىت ئىلمى: ئىنساننىڭ ياشايدىغان يېرىنىڭ ئەھۋالىنى تەتقىق قىلدىغان پەن.
تۈر:كەسىپ
نانو تېخنىكىسى

**نانو تېخنىكىسى** ماتېريال تەتقىقاتىدا ناھايىتى مۇھىم ئۇرۇندا تۇرىۋاتىدۇ.

1966-يىلى(20-ئەسىر) شىركىتى بىر ڧانتازىيەلىك ڧىلىم ئىشلىگەن. بىر دىپلۇمات قان تۇمۇرلانىڭ ئىچىدىكى مىكروپ تۇپەيلىدىن ئۆلۈم گىردابىغا بېرىپ قالىدۇ. بىلىم ئادەملىرى ئىنتايىن كىچىك تىپتىكى يىڭنەنى ق انتۇمۇر ئىچىگە كىرگۇزۇپ بۇ كىسەلنى ساقايتىشقا ئۇرۇنغان. بۇ ئەينى ۋاقىىتتا ڧانتازىيە ئىدى،.ئەمما بۈگۇن نانو تېخنىكىسى بىلەن خىيال ئەمەس.
## مەنبەلەر
ماتېرىيال ئىلمى دېگەن نېمە؟

ماتېرىياللارنىڭ تۈزىلىشى ۋە ئالاھىدىلىكى(خۇسۇسىيىتى) ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى تەتقىق قىلىدىغان پەن.
## مەنبەلەر
ماتېرىيال ئىنژېنېرلىقى دېگەن نېمە؟

ماتېرىيال ئىلمىنىڭ بىزگە بەرگەن ماتىياللارنىڭ تۈزىلىشى ۋە ئالاھىدىلىكى(خۇسۇسىيىتى) ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتكە ئاساسەن كۆڭۈلدىكىدەك ماتېرىيالنى لايىھىلىمەك ۋە ئىشلەپچىقىرىشتىن ئىبارەت. قاتتىق ماتېرىياللار، مېتاللار، ڧارڧۇرلار، پولىمىرلار دەپ ئۈچكە بۇلىنىدۇ
## مەنبەلەر
مىكرو ياي تېخنىكىسى

مېتاللار ۋە ڧارڧۇر ماتېرىياللارنىڭ داتلىشىشقا قارشى تۇرۇش  ئىقتىدارىنى ئاشۇرىدىغان،  تېمپېراتۇرىغا بولغان 
چىدامچانلىقىنى يۇقىرى كۆتۈرىدىغان، سۈركىلىشكەچىداملىغىنى  ۋە توك ئۆتكۈزۈش ئىقتىدارىنى ئاشۇرىدىغان بىر خىل يېڭى تېخنىكا.
قوللىنىش دائىرىسى كەڭ بىر تېخنىكا بۇلۇپ تەتقىقات جەھەتتە ئامېرىكا، ياپونىيە، رۇسىيە، گېرمانىيە قاتارلىق دۆلەتلەر ئالدىنقى قاتاردا تۇرىدۇ.
## مەنبەلەر
ماتېريال كەسپىدە ئاسپىرانىتلىقتا ئۇقۇش

بۇ كەسىپتە ئۇقۇغانلار ئۆزنىڭ ئۇقۇغانلىرى ۋە قىزىقىشغا ئاساسەن تۆۋەندىكىگە ئوخشاش يۈنلىشلەردە ماگىستىر ياكى دوكتۇرلۇقتا ئۇقۇيالايدۇ. بۇ يەردە يېزىغانلىرى بىر قانچە تۇر،ھەر قايسى دۆلەت ۋە ئۈنىۋېرسىتىتلاردا بۇنىڭغا يېقىن كىلىدىغان يەنە نۇرغۇن يۈنلىشلەر بار.

ماتېريال ئېنژىنىرلىقى

ڧارڧۇر ماتېرياللار

بىئوماتېرياللار

يېڭىچە ئانئورگانىك ماتېرياللار

ماتېريال ئىلمى 

ماتېرىيال ڧىزىكىسى ۋە خىمىيىسى
## مەنبەلەر
ماتېريال كەسپىدە قوللىنىشچان بەتلەر

http://www.sciencedirect.com

بۇ سانلىق مەلۇمات ئامبىرىدا توققۇز مىليون 441مىڭ 253پارچە ماقالە بار. بۇ ماقالىلەرنىڭ ھەممىسى ئىنگلىز تىلىدا يېزىلغان . باشقا تىللاردا بۇ قەدەر كۆپ ئەمەس ھەم باشقا تىللاردا يېزىلغان ماقالەلەر بۇنىڭدىكى ماقالىلەردەك ئەڭ يېڭى تەتقىقات نەتىجىسىنى ئىپادىلەپ بېرەلمەيدۇ..

http://www.materialsnetbase.com

بۇ سانلىق مەلۇمات ئامبىرىدىمۇ نۇرغۇن ماتېرياللار بار. ئاساسلىقى كىتاپ ۋە قوللانمىلارنى ئاساس قىلىدۇ. ئەلبەتتە،بۇ سانلىق مەلۇمات ئامبېرىنڭ نىڭ تىلى ئىنگلىزچە.

بۇ كەسىپتە نەتىجە قازىنىشنى ئويلايدىغان ياش ئۆسمۈرلەرئىنگلىزچىنى ياخشى ئۆگنىشى كىرەك.
## مەنبەلەر
ئىقتىدار كونۇپكىسى F1 دىن F12 غىچە ئىشلىتىلىشى

ئىقتىدار كونۇپكىسى F1 دىن F12 غىچە سىز قانچىنى ئىشلىتىشنى بىلىسىز؟

ئىقتىدار كونۇپكىسى F1 دىن F12 غىچە سىز قانچىنى ئىشلىتىشنى بىلىسىز؟

F1:   ئەگەر سىز ئىشلىتىۋاتقان پىروگىراممىغا مۇناسىۋەتلىك يارىدەم كىرەك بولسا ، F1 نى بېسىڭ. سىز ئەگەر ھېچقانداق پروگىراممىنى ئىشلەتمىگەن بولسىڭىز ، مەنبە باشقۇرغۇچ ياكى ئۈستەل يۈزىدە بولۇپ F1 نى باسسىڭىز Windows قا مۇناسىۋەتلىك يارىدەم ھۆججىتى كۆرۈنىدۇ. ئەگەر سىز باشقا پىروگىراممىدا بولۇپ Windows قا مۇناسىۋەتلىك يارىدەم كېرەك بولسا WinKey＋F1 نى باسىمىز.

 :F2ئەگەر سىز مەنبە باشقۇرغۇچتا بولۇپ مەلۇم مۇندەرىجە ياكى ھۆججەت تالىغانغان ھالەتتە ، F2
 نى باسسىڭىز ئاشۇ مۇندەرىجىنىڭ ياكى ھۆججەتنىڭ ئىسمىنى ئۆزگەرتكىلى بولىدۇ.

 :F3 مەنبە باشقۇرغۇچتا ياكى ئۈستەل يۈزىدە تۇرۇپ F3 نى باسسىڭىز ، ھۆججەت ئىزدەش كۆزنىكى چىقىدۇ ،
 ئوخشاشلا Windows Media Player دا تۇرۇپ F3 نى باسسىڭىز «ئىزدەش ئارقىلىق كومپيۇتېردىكى ھۆججەتلەرنى قويۇش 
ئامبىرىغا قوشۇش» كۆزنىكى كۆرۈنىدۇ.

 :F4بۇ كونۇپكا ئارقىلىق IE دىكى ئادرىس تىزىملىكلىرىنى ئاچقىلى بولىدۇ. ئەگەر خالىغان بىر كۆزنەكنى ئېتىۋەتمەكچى بولسىڭىز
 Alt＋F4 نى باسسىڭىز بولىدۇ.

 :F5بۇ كونۇپكا ئارقىلق IE دا ئېچىلغان تور بەتنى ياكى مەنبە باشقۇرغۇچتىكى خالىغان كۆزنەكنىڭ مەزمۇنىنى يېڭىلىغىلى بولىدۇ.

 :F6تىز سۈرئەتتە نۇر بەلگىنى مەنبە باشقۇرغۇچ ياكى IE نىڭ ئادرىس سىتونىغا يۆتكەپ بىرىدۇ.

 :F7بۇ كونۇپكىنىڭ Windows مەنبە باشقۇرغۇچىسدا ھېچقانداق رولى يوق ، لىكىن DOS كۆزنىكىدە سىزنىڭ بەرگەن بۇيرۇقلىلىرڭىزنى
 تەرتىپ بويىچە كۆرسىتىپ بىرىدۇ.

 :F8كومپيۇتېر قوزغالغان ۋاقىتتا ، بۇ كونۇپكا ئارقىلىق قوزغىلىش تىزىملىكىنى كۆرسەتكىلى بولىدۇ.
 بەزى كومپيۇتېرلاردا مۇشۇ كونۇپكا ئارقىلىق قوزغىلىش تەرتىپىنى تەڭشىگىلى بولىدۇ.
 (يۇمشاق دىسكا ، ئوپتىك دىسكا ياكى قاتتىق دىسكىدىن قوزغۇلۇش قاتارلىقلارنى BIOS قا كىرمەيلا تاللىغىلى بولىدۇ.)

 :F9بۇ كونۇپكىمۇ ئوخشاشلا Windows مەنبە باشقۇرغۇچىسىدا ھېچقانداق رولى يوق ، بىراق Windows Media Player دا تىز سۈرئەتتە
 ناخشا ئاۋازنى پەسەيىتكىلى بولىدۇ.

 :F10بۇ كونۇپكا ئارقىلق Windows كۆزنىكىدىكى تىزىملىكلەرنى ئاكتىپ ھالەتكە كەلتۈرگىلى بولىدۇ .
 Shift＋F10 نى باسقاندا مائۇس ئوڭ كونۇپكا تىزىملىكلىرى چىقىدۇ . Windows Media Player دا ئاۋازنى يۇقۇرلىتىش رولى بار. 

 :F11مەزكۇر مەنبە باشقۇرغۇچ كۆزنىكىنى ياكى IE كۆزنىكىنى پۈتۈن ئىكران ھالىتىدە كۆرسىتىپ بىرىدۇ.

 :F12بۇ كونۇپكىنىڭ Windows مەنبە باشقۇرغۇچىدا ھېچقانداق رولى يوق ، لىكىن Word تا مەزكۇر ھۆججەتنى باشقا ئىسىمدا 
ساقلاش كۆزنىكىنى ئېچىپ بىرىدۇ.
## مەنبەلەر
قىزىلبۇيى

قىزىلبۇيى بىر يىزا نامى.
پەيزاۋات ناھىيىسىگە قارايدۇ.
## مەنبەلەر
پاۋىل كرۇگمەنن

2008-يىللىق نوبىل ئىقتىساد ئىلمى مۇكاپاتى

شىۋىتسىيەخانلىق پەنلەر ئاكادېمىيىسى، ئامېرىكا يىڭى جەرسىي شىتاتى پرىنستىن ئۇنىۋېرسىتىنىڭ 55 ياشلىق پروفېسسورى پاۋىل كرۇگمەننىڭ سودا ئەندىزىسى،ئىقتىسادى پائالىيەتلەرنىڭ قەيەردە يۈز بېرىشى توغرىسىدىكى تەھلىلى ۋە باشقا نەزەرىيىلەرنى ئوتتۇرىغا قويۇپ ئەركىن سودا ۋە يەرشارىلىشىش قاتارلىق مەسىلىلەرنى توغرا چۈشەندۈرۈپ بەرگەنلىكى ئۈچۈن 2008-يىللىق نوبىل ئىقتىساد ئىلمى مۇكاپاتىغا ئېرىشكەنلىكىنى جاكارلىدى.

پاۋىل كرۇگمەن پرىنستىن ئۇنىۋېرسىتىدا ئىقتىساد پەنلىرى ۋە خەلقئارالىق ئىشلار توغرىسىدا دەرس بېرىش بىلەن بىللە نيۇ-يۇروك «ۋاقىت» گېزىتىدە قەرەللىك ھالدا ماقالە يېزىپ تۇرىدۇ،ئۇ ئامېرىكا دۆلەت باشى جورج بوشنىڭ ئىقتىساد ۋە پۇل-مۇئامىلە سىياسەتلىرىنى كۈچلۈك تەنقىد قىلغۇچىلارنىڭ بىرى .

## مەنبەلەر
تۈركىيە ئالىي مائارىپ ئورگىنىغا قاراشلىق فوندى جەمئىيەت ئۇنىۋېرستېتلىرى

2009 – يىلى ئېتىبارى بىلەن تۈركىيە ئالىي مائارىپ ئورگىنىغا قاراشلىق فوندى جەمئىيەت ئۇنىۋېرستېتلىرى تۆۋەندىكىچە: 

ئاجىبادەم ئۇنىۋېرستېتى

ئايدىن ئۇنۋېرسىتىتى 

ئاتىلىم ئۇنىۋېرستېتى، 

باھچەشەھىر ئۇنىۋېرستېتى، 

باشكەنت ئۇنىۋېرستېتى، 

بەيكەنت ئۇنىۋېرستېتى، 

بىلكەنت ئۇنىۋېرستېتى، 

چاغ ئۇنىۋېرستېتى، 

چانكايا ئۇنىۋېرستېتى، 

دوغۇش ئۇنىۋېرستېتى، 

فاتىھ ئۇنىۋېرستېتى، 

غازىكەنت ئۇنىۋېرستېتى، 

گەدىز ئۇنىۋېرستېتى، 

ھالىچ ئۇنىۋېرستېتى، 

ئىشىق ئۇنىۋېرستېتى، 

ئىستانبۇل ئارەل ئۇنىۋېرستېتى، 

ئىستانبۇل ئايدىن ئۇنىۋېرستېتى، 

ئىستانبۇل بىلگى ئۇنىۋېرستېتى، 

ئىستانبۇل بىلىم ئۇنىۋېرستېتى، 

ئىستانبۇل كەمەربۇرگاز ئۇنىۋېرستېتى، 

ئىستانبۇل كۈلتۈر ئۇنىۋېرستېتى، 

ئىستانبۇل شەھەر ئۇنىۋېرستېتى، 

ئىستانبۇل تىجارەت ئۇنىۋېرستېتى، 

ئىزمىر ئېكونومى ئۇنىۋېرستېتى، 

ئىزمىر ئۇنىۋېرستېتى، 

قادىر خاس ئۇنىۋېرستېتى، 

كوچ ئۇنىۋېرستېتى، 

مالتەپە ئۇنىۋېرستېتى، 

مەلىكشاھ ئۇنىۋېرستېتى، 

ئوكان ئۇنىۋېرستېتى، 

ئۆزيەگىن ئۇنىۋېرستېتى، 

پىرى رەئىس ئۇنىۋېرستېتى، 

سابانجى ئۇنىۋېرستېتى، 

تۈركىيە ئوادالار ۋە بورسالار بىرلىگى ئكونومى ۋە تەكنونوجى ئۇنىۋېرستېتى، 

ئۇفۇك ئۇنىۋېرستېتى، 

ياشار ئۇنىۋېرستېتى، 

يەدىتەپە ئۇنىۋېرستېتى، 

يەنى يۈزيىل ئۇنىۋېرستېتى، 

زىرۋە ئۇنىۋېرستېتى. 

تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى ئالىي مائارىپ ئورگىنىغا قاراشلىق تۇنجى قېتىم قۇرۇلغان خۇسۇسىي شەكىلدىكى فوندى جەمئىيەت ئۇنىۋېرستېتى بىلكەنت ئۇنىۋېرستېتىدۇر. 

مۇناسىۋەتلىك ئۇلانما:https://web.archive.org/web/20120322185314/http://www.trt.net.tr/international/newsDetail.aspx?HaberKodu=3da6d95f-273f-4da4-bd18-8c6839e7e5e1
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇنىۋېرسىتېتلەر
چىڭگىزخان

**چىڭگىزخان** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Chinggiz Khan**) بولسا 1162-يىلى توغۇلغان بولۇپ، موڭغۇل ئىمپېرىيىسىنىڭ قۇرغۇچىسى.
## ھاياتى
ئەسلى ئىسمى تۆمۈرچىن .
## ئائىلىسى
### ئاتا-ئاناسى
*ئاتىسى: يەسۈگەي باھادۇر
### ئايالى
*بۆرتە
### پەرزەنتلىرى
*جۇچى
*چاغاتاي ، 
*ئوگداي ، 
*تولۇي 
### باشقىلار
قاسار ، بەلگۈتەي
## ۋاپاتى
## باشقىلار
چىڭگىزخان (2004 تېلېۋىزىيە تىياتىرى)

## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
بۈيۈك بىرلىك پارتىيىسى

تۈركىيەدىكى بىر سىياسى پارتىيە

بۈيۈك بىرلىك پارتىيىسى:بۇ پارتىيە 1993-يىلى قۇرۇلغان بۇلۇپ بۇ پارتىيە رىفا(گۈللۈنۈش)پارتىيىسىنىڭ دىننىي ئەقىدىسىنى ۋە ئەشەددىي مىللىتچىلىگىنى ياقتۇرمايدۇ .ئەكسىچە ھەم دىنني ھەم مىللىي مەيداننى ئىلمىي پەلسەپە بىلەن بىرلەشتۈرۈپ تۈركىيە سىياسى تەدبىرگە تەسىر كۆرسىتىش، شۇ ئارقىلىق كاۋكاز،بالقان ۋەئوتتۇرا ئاسىياغا تۈرۈكچىلىك ئىدىيىسىنى يىيىشنى تەشەببۇس قىلىدۇ.

## مەنبەلەر
دالتون

ئەنگىليىلىك خىمىيە ئالىمى

رەڭ قارىغۇ ئەھۋالىنى مۇشۇ كىشى بايقىغان.

## پايدىلانغان مەنبەلەر
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
بۇرسا

left|thumb|350px
تۈركىيەنىڭ مارمارا ئۆلكىسىدىكى بىر شەھرى. يېشل بۇرسا دېگەن چىرايلىق نامى بار . بۇسا ئۇسمانلىي ئېمپىرىيەسىنىڭ بىرنچى پايتەختىدۇر. بۇرسا ئۇلۇغتاغ ئۇنۋېرسىتىتى (Uludağ Üniversitesi )تۈركىيەدىكى ياخشى ئۇنۋېرسىتىتىلارنىڭ قاتارىدادۇر .بۇ ئونۋېرسىتىت تۈركىيەدە ئوقۇغۇچىلارنىڭ ياخشى تاللىشىدۇر .

## مەنبەلەر
قاراداغ

**سېربىستان** (سېربىيە)دىن ئايرىلىپ مۇستەقىللىقىغا ئېرىشكەن .
سابىق يۇگوسلاۋىيە جۇمھۇرىيەتلىرىنىڭ بىرسى بولغان قاراداغ 2006 ـ يىلى 21 ـ مايدا ئۆتكۈزۈلگەن سايلامدا، سېربىستان (سېربىيە)دىن ئايرىلىپ، مۇستەقىللىقنى جاكارلىغان ۋە 2006 ـ يىلى 28 ـ ئىيۇندا بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ 192 ـ ئەزاسى بولغان.
## مەنبەلەر
ئادالەت ۋە تەرەققىيات پارتىيىسى

**ئادالەت ۋە تەرەققىيات پارتىيىسى** (تۈركچە: Adalet ve Kalkınma Partisi، قىسقىچە: **AK Parti** ياكى **AKP**) تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ باشىدىكى سىياسى پارتىيە، 2001- يىلى 14- ئاۋغۇستتا قۇرۇلغان، ئاساسەن سوتسىيال مۇتەسسىپ بىر تۈرك سىياسىي پارتىيىسىدۇر. پارتىيە نىزامنامەسىگە كۆرە رەسمىي قىسقارتمىسى "AK Parti"، سىموۋۇلى تۇرنج ۋە قارا رەڭلەردىن تەشكىل تاپقان لامپوچكىدۇر، مەزكۇر پارتىيە تۈركىيە بۈيۈك مىللەت مەجلىسىدە 317 خەلق ۋەكىلى سانى بىلەن كۆپچىلىكنى ئىگىللىمەكتە. پارتىيە باش رەئىسى (Genel Başkanı) بىنئالى يىلدىرىم شۇنداقلا تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ باش مىنىستېرى ئېرۇر. سابىق ۋە تۇنجى رەئىسى رەجەپ تاييىپ ئەردوغان ئىسە تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ جۇمھۇررەئىسىدۇر.
## مەنبەلەر
جۇمھۇرىيەت خەلق پارتىيىسى

جۇمھۇرىيەت خەلق پارتىيىسى 1923-يىلى 9-سېنتەبىر مۇستاپا كامال ئاتاتۈركنىڭ رەھبەرلىكىدە قۇرۇلغان ۋە تۈركىيىدە پائالىيەت ئېلىپ بېرىۋاتقان سىياسىي پارتىيە.  پارتىيە قانۇنىغا ئاساسەن ، ئۇنىڭ رەسمىي قىسقارتىلمىسى «CHP».  ئۇنىڭ بەلگىسى ئالتە ئوق.  ئۇ 128 ۋەكىل بىلەن تۈركىيە بۈيۈك مىللىي مەجلىسىدىكى ئاساسلىق ئۆكتىچىلەرگە ۋەكىللىك قىلىدىغان پارتىيە.  ئۇنىڭ رەئىسى ئۆزگۈر ئۆزەل.
## مەنبەلەر
مىللىيەتچى ھەرىكەت پارتىيىسى

**مىللىيەتچى ھەرىكەت پارتىيىسى** تۈركىيەدىكى سىياسى پارتىيە.
## مەنبەلەر
سائادەت پارتىيىسى

thumb|200x200px
تۈركىيەدىكى سىياسى پارتىيە.

بۇرۇنقى ڧەزىلەت پارتىيسىدىن كەلگەن.
## مەنبەلەر
ئانا ۋەتەن پارتىيىسى

تۈركىيەدىكى سىياسى پارتىيە.

1983-يىلى قۇرۇلغان ،پارتىيىنىڭ نىشانى بولسا تۈركىيىنى ئەركىن ۋە قۇدىرەتلىك قىلىپ قۇرۇپ چىقىش ،دىپلىماتتىيە جەھەتتىن غەرىپ بىلەن زىچ مۇناسىۋەتتە بۇلۇپ تۈركىيىنى ماھىيەت جەھەتتىن بىر غەرىپ دۆلىتىگە ئايلاندۇرۇش شۇنىڭ بىلەن بىرگە ئىسلام ئەقىدىسىگىمۇ ئەھمىيەت بىرىدۇ،
## مەنبەلەر
گۈللىنىش پارتىيىسى

200px

رىفاھ(گۈللىنىش )پارتىيىسى: بۇ پارتىيە 1983-يىلى قۇرۇلغان دىننىي تۈس قۇيۇق بولغان پارتىيە،بۇ پارتىيەتۈرۈك مىللىي ھىسىياتىنى تەكىتلەپ >مىللىتنى بەرپا قىلىشنى ئۆزنىشانى قىلغان ،ھەقىقىي مىللىي مۇستەققىللىقنى قولغا كەلتۈرۈش،دىننىي ئىتىقاد ئەركىنلىكنى يولغا قۇيۇش قاتارلىق تەشەببۇسلىرىنى دىمكراتتىينىڭ ئەسلى مەنىسى دەپ قارايدۇ،ئىسلام ئەللىرىگە تۈركىيە باش بۇلۇپ غەرىپ ئەللىرى بىلەن تىركىشىشنى تەشەببۇس قىلىدۇ،،گەرچە ش ئا ئە ت دا قېپقىلىشنى ۋە باراۋەر ئاساستا ياۋرۇپا ئىتىپاقىغا ئەزا بۇلۇشنى ياقىلىسىمۇ ،لىكىن ياۋرۇپا بىلەن سىياسى جەھەتتە بىر گەۋدىلىنىشكە قارشى تۇرىدۇ ، 

**ئەسكەرتىش**:بۇ پارتىيە بارغانچە كۈچىيىپ 1996يىلى 6-ئايدا توغرا يول پارتىيىسى بىلەن بىللە ھۈكىمەت تۈزدى.نەجمىدىن ئەرباقان تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ54-ھۆكىمىتىدە باش مىنىستىر بولدى.بۇ پارتىيە 1998-يىلى 1-ئايدە تارقىتىۋىتىلدى.ئورنىغا <<فەزىلەت>>پارتىيىسى قۇرۇلدى
## مەنبەلەر
مىللەتچى ھەركەت پارتىيىسى

مىللەتچى ھەركەت پارتىيىسى:بۇ پارتىيىە 1983-يىلى قۇرۇلغان بۇلۇپ بۇ پارتىيە ئۆزىنى ئاتا تۈرۈك مىللەتچىلىگى يۇلىدا كىتىپ بىرىۋاتقان بىردىن بىر ھەقىقى پارتىيە دەپ ھىساپلايدۇ،ئۇ كومىنىزىمغىمۇ،غەرىپ تۈزىمىگىمۇ ئۆچ چىڭ تۈرۈكچىلىك بىلەن پانئىسلامى ئەقىدىنى بىرلەشتۈرگەن ئىدىيىنى دۆلەتىنىڭ ئاساسى مەنىۋى مەسىلىگە ئايلاندۇرۇشنى تەشەببۇس قىلىدۇ، بۇ پارتىيە ش ئا ئە ت دائىرىسىدە قىلىشنى خالىسىمۇ لىكىن تۈركىيىنى ،ياۋرۇپانىڭ بىرقىسمى قىلىپ قۇرۇپ چىقىشقا قارىشى تۇرىدۇ ne mutlu türküm diyene
## مەنبەلەر