شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى ئارمىيەسىنىڭ باش مىنىستىر سابىت داموللام تۇتقۇن قىلىنغاندىن كېيىنكى مۇستەقىللىق ئۇرۇشلىرى

**شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى ئارمىيەسىنىڭ باش مىنىستىر سابىت داموللام تۇتقۇن قىلىنغاندىن كېيىنكى مۇستەقىللىق ئۇرۇشلىرى (1)** 

مۇھەممەت تۇرسۇن ئۇيغۇر 

## '''كىرىش سۆز'''
مەن بۇ ماقالىدە ئاساسلىق بىلىۋېلىشىمىز زۆرۈر بولغان، ئەمما كۆپلىگەن خەلقىمىز بەلكىم ياخشى بىلمەيدىغان، باش مىنىستىر سابىت داموللام تۇتقۇن قىلىنغاندىن كېيىن، شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى ئارمىيەسىنىڭ 1934-يىلىدىن 1937-يىلىغىچە تۆت يىل جەريانىدا مۇستەقىللىقىمىزنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش ئۈچۈن قىلغان ئۇرۇشلىرىنى قەلەمگە ئالدىم.

بۇ ماقالىدىكى تارىخىي جەريانلار 1980-يىللاردىن باشلاپ ھازىرغىچە ۋەتىنىمىزنىڭ ئىچى-سىرتىدا نەشر قىلىنغان كۆپلىگەن تارىخىي كىتاب، ژۇرنال ۋە ماقالىلەردە ئېلان قىلىنىپ بولغان. مەنمۇ «100 مەشھۇر ئۇيغۇر» ناملىق كىتابىمنى ئىلگىرى نەشر قىلىنغان كىتابلار قاتارلىق مەنبەلەردىن پايدىلىنىپ يازغانىدىم. ئەمما يېزىلغان تارىخلار ئايرىم كىشى ۋە گۇۋاھچىلار تەرىپىدىن ئايرىم-ئايرىم ۋە ئەسلىمە سۈپىتىدە پارچە-پارچە يېزىلغان بولۇپ، بىر پۈتۈن ئەمەس. شۇنىڭ ئۈچۈن بۇ ماقالىنى يېڭىدىن يېزىپ، پۈتۈنلەپ ھەم قىسقارتىپ، تەقدىرىمىزگە مۇناسىۋەتلىك مۇھىم تارىخىمىزنى يېزىپ چىقتىم.

## '''بۇ ماقالىنى يېزىش مەقسىتىم'''
مەن يېقىنقى 10-8 يىل جەريانىدا كۆپ ساندىكى خەلقىمىزنىڭ كىتاب ئوقۇش ئادىتىنى يېتىلدۈرمىگەنلىكىنى، بۇ سەۋەبتىن تارىخىمىزنى ياخشى بىلمەيدىغانلىقىنى، تارىخىمىزغا قىزىقمايدىغانلىقىنى بايقىدىم. مەن شۇنىڭدىن كېيىن ئىزدىنىپ، ئونلىغان كىتابلاردا يېزىلغان، ئوقۇشقا توغرا كەلسە بىر قانچە يىل ۋاقىت كېتىدىغان تارىخنى قىينالماي ھەم زېرىكمەي پەقەت ئىككى-ئۈچ سائەت ئىچىدە قىسقىچە بولسىمۇ بىلىۋېلىش مۇمكىنچىلىكى بارمىدۇ؟ دەپ ئويلاندىم ۋە بۇ ھەقتە بىر ماقالە يېزىش قارارىغا كەلدىم.

شۇنىڭدىن كېيىن بۇ ماقالىنى بىر نەچچە ئاي جەريانىدا كۆپلىگەن كىتابتىكى تەقدىرىمىزگە مۇناسىۋەتلىك مۇھىم تارىخىمىزنى رەتلەپ چىقىپ، پۈتۈنلەپ، ئىخچاملاشتۇرۇپ يېزىپ چىقتىم. شۇنىڭ بىلەن بىرگە تېخىمۇ چۈشىنىشلىك بولۇشى ھەم ئوقۇرمەنلەرنىڭ ئېسىدە قېلىشىغا ياردىمى بولۇشى ئۈچۈن، 15-10 يىل جەريانىدا يىغىپ ساقلاۋاتقان بىر قىسىم شەخسلەرنىڭ سۈرەتلىرىنىمۇ كىرگۈزدۈم.

 * * * *

1933-يىلى 11-ئاينىڭ 12-كۈنى دۆلەت ئاتىسى سابىت داموللام قەشقەر شەھىرىدە داغدۇغىلىق مۇراسىم ئۆتكۈزۈپ، «شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى» دۆلىتىنىڭ قۇرۇلغانلىقىنى رەسمىي جاكارلايدۇ. دۆلەت ئىسمى، بايرىقى، گېربى (بەلگىسى)، قانۇنى، ھۆكۈمەت مەسئۇللىرى ۋە ئون ئالتە مىنىستىرلىقنىڭ مىنىستىرلىرىنى بېكىتىپ ئېلان قىلىدۇ:

دۆلەت ئىسمى: شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى.

دۆلەت بايرىقى: ئاي يۇلتۇزلۇق كۆك بايراق.

دۆلەت قانۇنى: قۇرئان كەرىم ئاساس قىلىنىدۇ.

دۆلەت گېربى ئوتتۇرىسىغا «بىسمىللاھىررەھمانىررەھىم» يېزىلغان، ئىككى باش بۇغداي ئوتتۇرىسىغا ئېلىنغان ئاي يۇلتۇز.

ھۆكۈمەتكە سايلىنىدىغانلار: ھەر بىر ئادەم 16 ئادەمنى نامزات قىلىپ كۆرسىتىش ئارقىلىق جۇمھۇرىيەتنىڭ رەھبەرلىكىنى سايلاپ چىقىدۇ.

شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتىنىڭ جۇمھۇر رەئىسى: خوجىنىياز ھاجىم (قۇمۇل)

باش ۋەكىل (باش مىنىستىر): سابىت داموللام ئابدۇلباقى كامالى[1] (ئاتۇش)

ئەدلىيە (ئادالەت) مىنىستىرى: زىرىپ قارىھاجىم[2] (قەشقەر، ئۆزبېك)

دۆلەت ئارمىيەسى باش قوماندانى: مەخمۇت مۇھىتى[3] (تۇرپان)

دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرى: ئۇزاربەگ[4] (قىرغىز)

ئىچكى ئىشلار مىنىستىرى: يۇنۇسبەگ سەييىد زادە (تۇرپان)

خارجى ئىشلار (تاشقى ئىشلار) مىنىستىرى: قاسىمجان ھاجىم[5] (خوتەن)

مالىيە مىنىستىرى: ئېلى ھاجىم (ئاتۇش)

مائارىپ مىنىستىرى: ئابدۇكېرىمخان مەخسۇم[6] (قەشقەر)

سەھىيە مىنىستىرى: ئابلاخان (ئۆزبېك)

ئەۋقاف (ۋەقفىلەر) مىنىستىرى: شەمشىدىن داموللام (ئاتۇش)

سودا ۋە يېزا ئىگىلىك مىنىستىرى: ئوبۇل ھەسەن ھاجىم (ئاتۇش)

باش مىنىستىرنىڭ باش كاتىپى: مۇھەممىدىن ھاجىم (قەشقەر)

ھەربىي تەمىنات قىسمى (ئارقا سەپ): سۇلتانبېك (ئۆزبېك)

مەركىزىي قوماندانلىق ئىشتابى: يۈسۈپجان (ئۆزبېك)

قاتارلىق 16 ئادەم سايلاندى.

باياننامە ئوقۇلغاندىن كېيىن باش مىنىستىر سابىت داموللام ئومۇمىي خەلققە قاراپ تۆۋەندىكى خىتابنامىنى ئوقۇيدۇ: «ئەزىز مىللىتىم، ھۆرمەتلىك ۋەتەنداشلىرىم، ئاللاھ تائالاغا ھەمدۇ سانا، پەيغەمبىرىمىزگە دۇرۇدى بىناھايەت بولسۇنكى، مۇستەقىل دۆلىتىمىز قۇرۇلدى!...»

دۆلەت قۇرۇلغان ۋاقىتتا جۇمھۇر رەئىس خوجىنىياز ھاجىم بىلەن باش قوماندان مەخمۇت مۇھىتىلار ئۇچتۇرپاندا ئىدى. 1934-يىلى 1-ئاينىڭ 12-كۈنى خوجىنىياز ھاجىم ۋە مەخمۇت مۇھىتىلار ئىككى مىڭغا يېقىن ئاتلىق ئەسكىرى بىلەن ئۇچتۇرپاندىن ئەۋۋەل ئاتۇشقا يېتىپ كېلىدۇ. باش مىنىستىر سابىت داموللام باشلىق ھەرقايسى مىنىستىر ۋە قوماندانلار ئاتۇشقا بېرىپ، خوجىنىياز ھاجىم ۋە مەخمۇت مۇھىتىلارنى دەبدەبىلەر بىلەن قارشى ئالغاندىن كېيىن، قەشقەر شەھىرىگە باشلاپ كېلىدۇ.

خوجىنىياز ھاجىملار كەلگەندىن كېيىن ئوردىدا مەجلىسلەر ئېچىلىپ، يېڭىشەھەرگە ھۇجۇم قىلىش قارار قىلىنىدۇ. شۇنىڭ بىلەن مەخمۇت مۇھىتى قوماندانلىقىدا تۇڭگان ما جۇڭيىڭنىڭ[7] يېڭىشەھەردىكى قوماندانى ماجەنساڭ قىسىملىرىغا شىددەتلىك ھۇجۇم قوزغايدۇ. يېڭىشەھەر سېپىلىگە قاپسىلىپ قالغان تۇڭگانلار نېمە قىلارىنى بىلەلمەي قالغان دەل شۇ پەيتتە، ما جۇڭيىڭ ئەۋەتكەن 2000 كىشىلىك ياردەمچى قوشۇن ما شىمىڭ باشچىلىقىدا قەشقەرگە يېتىپ كېلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن قەشقەرگە تۇڭگان يېغىپ كېتىپ، قەشقەردە ما جەنساڭ[8]، ما شىمىڭ ۋە ما شاۋۋۇ[9] (ما دوتەي)لارنىڭ ئەسكىرى 6000 غا يېتىدۇ. بۇ خىل كۈچ پەرقى قەشقەر ۋەزىيىتىنى تۈپتىن ئۆزگەرتىۋېتىدۇ.

## ئىزاھات:
1 سابىت داموللام: 1883-يىلى ئاتۇشتا تۇغۇلغان. بۈيۈك ئىسلام ئالىمى، ئىنقىلابچى ۋە سىياسەتچى. 1930-يىلى غۇلجىدا ئىنقىلابچى مۇھەممەد ئىمىن بۇغرا (1965-1901) بىلەن ئۇچرىشىپ، شەرقىي تۈركىستاننىڭ تەقدىرى ئۈستىدە كېڭەشكەن. 1931-يىلى دۇنيا ۋەزىيىتىنى كۆزىتىش ۋە ئىسلام دۆلەتلىرىنىڭ ياردىمىگە ئېرىشىش ئۈچۈن ھەجگە بېرىش جەريانىدا بىر قىسىم دۆلەتلەردىكى داڭلىق ئالىملار بىلەن پىكىرلەشكەن. 1932-يىلى ۋەتىنىگە قايتىپ، 1933-يىلى خوتەندە مۇھەممەد ئىمىن بۇغرا بىلەن بىرلىكتە ئىنقىلاب قوزغاپ غەلىبە قىلغان. 1933-يىلى 7-ئاينىڭ 20-كۈنى مۇھەممەد ئىمىن بۇغرانىڭ ئىنىسى ئەمىر ئابدۇللاھ بىلەن بىرلىكتە مىڭ كىشىلىك قوشۇن بىلەن قەشقەرگە كىرگەن. «ئەقىدە جەۋھەرلىرى»، «شېرىن كالام» ۋە قۇرئان كەرىمنى ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلغان «روشەن بايان، تۈركىي تەپسىرۇل قۇرئان» قاتارلىق كىتابلىرى بار. 1941-يىلى 58 يېشىدا شېڭ شىسەينىڭ ئۈرۈمچىدىكى تۈرمىسىدە ۋاپات بولغان.

2 زىرىپ قارىھاجىم: 1872-يىلى ئۆزبېكىستاننىڭ تاشكەنت شەھىرىدە تۇغۇلغان، ئاتاقلىق دىنىي ئالىم. 1934-يىلى 4-ئاينىڭ 13-كۈنى سابىت داموللام بىلەن بىرلىكتە قولغا ئېلىنغان. 1941-يىلى تۈرمىدىن چىققان. 1944-يىلى 11-ئاينىڭ 12-كۈنى غۇلجىدا ئىككىنچى قېتىم شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغاندا شەرىئەت مەھكىمىسىنىڭ باش قازىلىقىغا تەيىنلەنگەن. 1958-يىلى 86 يېشىدا غۇلجىدا ۋاپات بولغان. «تەپسىرى زەرىف» ئىسىملىك يەتتە توملۇق تەپسىر كىتابى بار.

3 مەخمۇت مۇھىتى: 1887-يىلى تۇرپاندا تۇغۇلغان. 1932-يىلى تۇرپاندا ئاكىسى مەخسۇت مۇھىتى (1885-1933) بىلەن بىرلىكتە خىتايغا قارشى قوزغىلاڭ كۆتۈرگەن. ئاكىسى شېھىت بولغاندىن كېيىن ئىنقىلابقا رەھبەرلىك قىلىپ، كېيىن خوجىنىياز ھاجىم بىلەن بىرلەشكەن. 1945-يىلى 58 يېشىدا خىتاينىڭ بېيجىڭ شەھىرىدە سىرلىق ھالدا ۋاپات بولغان.

4 ئۇزار بەگ (ئۇزار بېك): «شىنجاڭ يېقىنقى زامان تارىخىدا ئۆتكەن شەخسلەر» دېگەن كىتابتا ئىسمى «ئوراز بەگ» دېيىلگەن. 1933-يىلى سوۋېتتىن قەشقەرگە كەلگەن. ئۇ شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى يىقىلغاندىن كېيىن ئۇلۇغچات تاغلىرىغا چىقىپ كەتكەن ۋە شۇ تاغلاردا غايىب بولغان؟

5 قاسىمجان ھاجىم: 1901-يىلى خوتەندە تۇغۇلغان. تىجارەتچى ۋە ئىنقىلابچى. شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى يىقىلغاندىن كېيىن، 1934-يىلى مۇھەممەد ئىمىن بۇغرا باشچىلىقىدىكى ئىنقىلابچىلار بىلەن ھىندىستانغا ھىجرەت قىلغان. خەلقئارا ئىسلام قۇرۇلتىيىنىڭ دائىمىي ئەزاسى بولۇپ، ئۇيغۇرلارنىڭ مۇستەقىللىق دەۋاسىنى ئىسلام دۇنياسىغا ئاڭلىتىش ئۈچۈن كۆپ تىرىشقان. 1981-يىلى 80 يېشىدا پاكىستاننىڭ كاراچى شەھىرىدە ۋاپات بولغان. ئۇنىڭ ۋاپاتى پاكىستان، ھىندىستان، مىسىر، تۈركىيە قاتارلىق دۆلەتلەرنىڭ گېزىت-ژۇرناللىرىدا ئېلان قىلىنغان ۋە ھەققىدە كۆپلىگەن مەرسىيە، شېئىرلار يېزىلغان.

6 ئابدۇكېرىمخان مەخسۇم: 1870-يىلى قەشقەردە تۇغۇلغان. دىنىي ئالىم، سودىگەر ۋە ئىنقىلابچى. 1934-1937-يىللىرى قەشقەرنىڭ ۋالىيسى بولغان. 1946-يىلى 1-ئاينىڭ 2-كۈنى ئىككىنچى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ھۆكۈمىتى مىللەتچى خىتاي بىلەن «11 بىتىم» ئىمزالاپ، ئاتالمىش «شىنجاڭ ئۆلكىلىك بىرلەشمە ھۆكۈمەت» قۇرغاندا شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ ۋەكىلى سۈپىتىدە بۇ ھۆكۈمەتنىڭ 25 ئەزاسىدىن بىرى بولغان. 1946-يىلى شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ھۆكۈمىتى ۋە خەلقنىڭ تەلىپى بىلەن ئىككىنچى قېتىم قەشقەرنىڭ ۋالىيسى بولۇپ سايلانغان. 1955-يىلى 85 يېشىدا ۋاپات بولغان.

7 ما جۇڭيىڭ: 1911-يىلى گەنسۇنىڭ خېجۇ (ھازىرقى نىڭشيا)دا تۇغۇلغان. مىللىتى تۇڭگان. ياش ۋاقتىدا يۇقىرى دەرىجىلىكلەر ئوقۇيدىغان ھەربىي مەكتەپتە تەربىيەلەنگەن. 17 يېشىدا باتالىيون كوماندىرى بولغان ۋە «گاسىلىڭ» (بالا قوماندان) دەپ نامى چىققان. مىللەتچى خىتاي (گومىنداڭ)نىڭ 36-دىۋىزىيەسىنىڭ قوماندانى بولغان. 1930-يىلى ئەنشىدە ما بۇفاڭ دېگەن تۇڭگان بىلەن بولغان ئۇرۇشتا مەغلۇپ بولغان. 1933-يىلى 1-ئايدا مۇسۇل مۇھىتى (1941-1870)، يولۋاس (1971-1889) قاتارلىق ۋەكىللەر تەرىپىدىن شەرقىي تۈركىستان ئىنقىلابىغا ياردەم قىلىش تەكلىپى بىلەن بىرىنچى قېتىم، 1932-يىلى خوجىنىياز ھاجىمنىڭ ئەلچىلىرىنىڭ تەكلىپى بىلەن ئىككىنچى قېتىم ئەسكەرلىرىنى ئېلىپ شەرقىي تۈركىستانغا كەلگەن. كېيىن بارلىق ئۇيغۇر خەلقىنىڭ بېشىغا بالا بولغان. شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتىمۇ مۇشۇ ماجۇڭيىڭنىڭ زەربىسى بىلەن يىقىلغان. 1934-يىلى سوۋېت ئىتتىپاقىغا چىقىپ كەتكەن، 1937-يىلى سوۋېت ئىتتىپاقى تەرىپىدىن ئۆلتۈرۈلگەن.

8 ما جەنساڭ: گەنسۇلۇق تۇڭگان بولۇپ، ما جۇڭيىڭنىڭ ئىشەنچلىك قوماندانى. 25 ياش بولسىمۇ، ۋىجىك بولغاچقا 15 ياشتەك كۆرۈنىدۇ. ئىنتايىن رەھىمسىز، ھىيلىگەر ھەم قۇۋ. 1934-يىلى قوشۇنى بىلەن قەشقەر شەھىرىدە 6000 دىن ئارتۇق خەلقنى قىرىۋەتكەن. كۆپلىگەن قىز-ئاياللارغا باسقۇنچىلىق قىلغان، خەلقنىڭ ناھايىتى كۆپ بايلىقىنى بۇلاپ-تالىغان. يېڭىساردىمۇ نۇرغۇن ئادەمنى ئۆلتۈرۈۋەتكەن، قانخور قاتىل.

9 ما شاۋۋۇ (ما دوتەي): تۇڭگانلارنىڭ خەلىپىسى بولۇپ، تۇغۇلغان يېرى ۋە تارىخى ئېنىق ئەمەس. دىن تەرغىب قىلىش بىلەن داڭ چىقارغان بولۇپ قەشقەر، يەكەن، خوتەن، ئاقسۇدىكى تۇڭگان مۇرىتلىرى نەچچە مىڭغا يەتكەن. دەسلەپ قەشقەرنىڭ كېيىن ئۇچتۇرپاننىڭ ئامبىلى (ھاكىمى) بولغان. 1924-يىلى سىيىت نوچى ئۇچتۇرپاندىن قەشقەرگە ماڭماقچى بولغاندا، ئۇ قەشقەر دوتىيى جۇ رۈيچىگە يەتكۈزۈپ بېرىدىغان بىر پارچە سالام خېتىم بار، دەپ سىيىت نوچىنىڭ ئۆلۈم پەرمانىنى يېزىپ بەرگەن. نەتىجىدە سىيىت نوچى ئۆزىنىڭ ئۆلۈم خېتىنى ئۆزى ئاپىرىپ بەرگەن ۋە 1924-يىلى 4-ئاينىڭ 6-كۈنى قەشقەردە ئېتىپ ئۆلتۈرۈلگەن. ما شاۋۋۇ 1942-يىلى شېڭ شىسەينىڭ تۈرمىسىدە ئۆلتۈرۈلگەن.

**شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى ئارمىيەسىنىڭ باش مىنىستىر سابىت داموللام تۇتقۇن قىلىنغاندىن كېيىنكى مۇستەقىللىق ئۇرۇشلىرى (2)** 

مۇھەممەت تۇرسۇن ئۇيغۇر 

شۇ كېچىسى پۈتۈن قوماندانلار شەھەرنى تاشلاپ تارقىلىپ كېتىدۇ. خوجىنىياز ھاجى مەخمۇت مۇھىتى بىلەن يېڭىسارغا كېتىدۇ. دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرى ئورازبەگ مىڭ يولىغا چىقىپ كېتىدۇ. مەركىزىي قوماندانلىق ئىشتابىنىڭ باشلىقى يۈسۈپجان تاشقورغان يولىغا، كىچىك ئاخۇن ئاتۇشقا چىقىپ كېتىدۇ. ئوتتۇرىدا پەقەت باش مىنىستىر سابىت داموللاملا قالىدۇ. سابىت داموللام دۆلەت مىنىستىرلىرى ۋە پارلامېنت ئەزالىرىنى يىغىش ئۈچۈن تەرەپ-تەرەپكە خەۋەرچى ماڭدۇرىدۇ. خەۋەرچىلەر ئۇ قالايمىقانچىلىقتا پەقەت دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرى ئۇزاربەگ بىلەن پارلامېنت ئەزاسى زەيدىن ئاخۇنلارنى تېپىپ كېلىدۇ.

سابىت داموللام بۇ ئىككى مىنىستىرى بىلەن يېنىدىكى 300 ئەتراپىدىكى جۇمھۇرىيەت مۇھاپىزەتچى قىسمىغا قوماندانلىق قىلىپ، تۇڭگان قوشۇنلىرىدىن قەشقەرنى قوغداپ قېلىشقا تىرىشىدۇ. ئەمما نەچچە يۈز ئادەم بىلەن تاقابىل تۇرالماي، ئاخىر يەكەن شەھىرىگە چېكىنىشكە مەجبۇر بولىدۇ. تۇڭگانلار قەشقەر شەھىرىگە بېسىپ كىرگەندىن كېيىن قاتتىق قىرغىنچىلىق يۈرگۈزۈپ، 10 مىڭ كىشىنىڭ كاللىسىنى ئالىدۇ. قىز-ئاياللارنى ئاياغ-ئاستى قىلىپ، نۇرغۇن پۇل-ماللارنى بۇلاپ-تالايدۇ. قەشقەر شەھىرى ئاھۇ پەريادلار، قان دەرياسى ئىچىدە قالىدۇ.

خوجىنىياز ھاجى بىلەن مەخمۇت مۇھىتىلار يېڭىسارغا چېكىنىپ، ئەسكەرلىرىنى تەرتىپكە سېلىپ قەشقەرگە كېلىدۇ. ئۇلار تۇڭگانلار بىلەن ئۇرۇش قىلىپ يەنە مەغلۇپ بولۇپ، خوجىنىياز ھاجى ئەركەشتامغا، مەخمۇت مۇھىتى بولسا مەكىتكە چېكىنىدۇ. بۇ ۋاقىتتا خوجانىياز ھاجىنىڭ يېنىدا پەقەت 116 ئەسكىرى قالغانىدى.

ئەركەشتامغا يېتىپ كەلگەن خوجىنىياز ھاجى ئامالسىزلىقتىن 2-ئاينىڭ 25-كۈنى چېگراغا بېرىپ، رۇسلاردىن ياردەم سورايدۇ. رۇسلار خوجىنىياز ھاجىغا بەرگەن ۋە بېرىدىغان قوراللار بەدىلىگە ئالتۇن تەلەپ قىلىدۇ. خوجىنىياز ھاجى شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى خەزىنىسىدىن، قەشقەر مالىيەسىدىن ۋە خوتەن مۇجاھىدلىرىدىن يەكەندە تاپشۇرۇپ ئالغان نەچچە مىڭ سەر (بىر سەر ئالتۇن 36 گىرام) ئالتۇننىڭ ھەممىسىنى رۇسلارغا تاپشۇرىدۇ. رۇسلار ئالتۇنلارنى ئېلىپ بولۇپ خوجىنىياز ھاجىغا:

- قوراللار موسكۋادا، كەلگىچە كۈتۈپ تۇرۇڭ،- دەيدۇ.

خوجىنىياز ھاجى:

- ئالتۇنلارنى تاپشۇرۇپ بولساقمۇ قوراللارنى نېمىشقا بەرمەيسىلەر؟- دەيدۇ.

رۇسلار ئۇنىڭغا:

- سىلەر فۇكاڭ بىتىمىگە[1] خىلاپلىق قىلىپ، قەشقەردە مۇستەقىل دۆلەت قۇردۇڭلار،- دەيدۇ. خوجىنىياز ھاجى:

- ئۇ دۆلەتنى مەن قۇرمىدىم، ئۇلار ئۆزلىرى قۇردى،- دەيدۇ.

رۇسلار:

- ئۇنداق بولسا مۇستەقىلچى ۋە مىللەتچىلەرنى يوقىتىش سىزنىڭ ۋەزىپىڭىز،- دەپ ئۇنىڭغا قولغا ئېلىنىدىغان شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتىنىڭ باش مىنىستىرى سابىت داموللام باشلىق 11 مىنىستىرنىڭ تىزىملىكىنى تاپشۇرىدۇ. خوجىنىياز ھاجى رۇسلار بىلەن 12 ماددىلىق كېلىشىم تۈزىدۇ. ئەركەشتام زىيارىتى مانا شۇنداق ئاياغلىشىدۇ.

خوجىنىياز ھاجى ئەركەشتامدىن قايتىش جەريانىدا كۆپ ئويلىنىدۇ. بۇ ۋاقىتتا خوجىنىياز ھاجىنىڭ ئالدىدا ئىككى يول بار ئىدى. بىرى، شەرقىي تۈركىستان بايرىقى ئالدىدا باتۇرلارچە ئۇرۇش قىلىپ شېھىت بولۇش؛ يەنە بىرى، ئۆز كۈچىنى ساقلاپ قېلىش. بۇنىڭ ئالدىنقى شەرتى سوۋېت ئىتتىپاقىنى رازى قىلىش ئىدى. خوجىنىياز ھاجى كېيىنكى يولنى تاللايدۇ.

بۇ جەرياندا خوجىنىياز ھاجىنىڭ ئەركەشتامغا بېرىپ، دۆلەت رەھبەرلىرىنىڭ تەستىقىنى ئالماستىن، ئۆز بېشىمچىلىق قىلىپ رۇسلار بىلەن 12 ماددىلىق كېلىشىم تۈزگەنلىك خەۋىرى چاقماق تېزلىكىدە يېڭىساردا تۇرۇۋاتقان سابىت داموللام باشچىلىقىدىكى دۆلەت رەھبەرلىرىنىڭ قۇلىقىغا يېتىدۇ. سابىت داموللام دەرھال تاشقى ئىشلار مىنىستىرى قاسىمخان ھاجى، ئادالەت مىنىستىرى زىرىپ قارى ھاجى، ئىچكى ئىشلار مىنىستىرى سەئىدزادە يۇنۇسبەگ، سەھىيە مىنىستىرى سۇلتان بەگ قاتارلىق 15 مىنىستىر بىلەن پەۋقۇلئاددە يىغىن چاقىرىپ، خوجىنىياز ھاجىنى قاتتىق ئاگاھلاندۇرۇپ، ئۇنىڭ سوۋېت ئىتتىپاقى بىلەن تۈزگەن توختامنى دەرھال بىكار قىلىشنى تەلەپ قىلىپ، 30-نومۇرلۇق قارار[2] چىقىرىدۇ.

[*30-نومۇرلۇق قارار*

*«شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيەت ئىسلامىيە»سى نازىرلار ھەيئىتىنىڭ پەۋقۇلئاددە يىغىنى*

*1934-يىلى مارت ئېيىنىڭ 2-كۈنى سائەت ئوندا، يېڭىسار شەھىرى*

*ئۇشبۇ يىل فېۋرال ئېيى ئوتتۇرىسىدا رەئىس جۇمھۇر خوجىنىياز ھاجىنىڭ ئەركەشتامدا سوۋېت ھۆكۈمىتى بىلەن كېلىشىم تۈزگەنلىكى ھەققىدە باش مىنىستىر سابىت ئابدۇلباقىنىڭ باياناتى:*

...]

قارار «خوجىنىياز ھاجىنىڭ باش مىنىستىرغا ئومۇمەن نازىرلار كېڭىشىگە 1934-يىلى 25-فېۋرال 308-نومۇرلۇق ئەۋەتكەن يوللانمىسى...» دەپ باشلىنىپ، خوجىنىياز ھاجىنىڭ سوۋېت ئىتتىپاقى بىلەن تۈزىگەن 12 ماددىلىق توختامنامىسىنىڭ مەزمۇنى بىرمۇ بىر ئېيتىپ ئۆتۈلگەن. كېيىن شەرقىي تۈركىستان ھۆكۈمىتى خوجىنىياز ھاجىغا قارىتا 12 ماددىلىق قارار چىقارغان. بۇ قارارنىڭ 11-ماددىسىدا: «خوجىنىياز ھاجى نازىرلار (مىنىستىرلار) ھەيئىتىنىڭ مۇراجىئىتىنى قوبۇل قىلىپ، تۇتقان يولىدىن ۋاز كەچمىگەن تەقدىردە، بۈيۈك مىللەت مەجلىسىدە رەئىس جۇمھۇرلۇق ئالىي باش قوماندانلىق مەنسىپىدىن ئېلىۋېتىش ھەققىدە مەسىلە ئوتتۇرىغا قويۇلسۇن» دېيىلگەن.

12-ماددىسىدا: «نەنجىڭ ۋە ياپون ھۆكۈمىتىگە ۋە بەينەلئەقۋام (مىللەتلەر بىرلەشمىسى)گە ھەققىمىزنى مۇداپىئە قىلىش توغرىسىدا مۇراجىئەت قىلىنسۇن» دېيىلگەن.

ئاخىرىدا «باش ۋەكىل: (ئىمزا) سابىت ئابدۇلباقى

كاتىپ: (ئىمزا) سوپىزادە

مۆھۈر: شەرقىي تۈركىستان باش ۋەكىللىكى»

دەپ يېزىلىپ، ئىمزا قويۇلۇپ تامغا بېسىلغان.

تۆۋەندىكىسى شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى ھۆكۈمىتى چىقارغان 30-نومۇرلۇق قارارىنىڭ ئەسلى تېكىستىنىڭ سۈرىتى (جەمئىي ئۈچ بەت)

ئەمما خوجىنىياز ھاجى يەنىلا ئۆزىنىڭ بىلگىنىنى قىلىدۇ. ئۇ يېڭىسارغا كېلىپ مەخمۇت مۇھىتىغا سابىت داموللام قاتارلىق شەرقىي تۈركىستان ھۆكۈمىتىنىڭ مىنىستىرلىرىنى قولغا ئېلىش توغرىلىق بۇيرۇق چۈشۈرىدۇ. بۇ بۇيرۇق مەخمۇت مۇھىتىنىڭ ئىدىيەسىدىن ئۆتمەي قارشىلىق بىلدۈرگەن بولسىمۇ، خوجىنىياز ھاجى ئۆز گېپىدە چىڭ تۇرۇۋالىدۇ. شۇنىڭ بىلەن مەخمۇت مۇھىتى قول ئاستىدىكى غوپۇر تۈەنجاڭغا[3] سابىت داموللام قاتارلىق دۆلەت مىنىستىرلىرىنى قولغا ئېلىش توغرۇلۇق بۇيرۇق چۈشۈرىدۇ.

غوپۇر تۈەنجاڭ 1934-يىلى 4-ئاينىڭ 13-كۈنى 200 ئەسكىرىنى باشلاپ يەكەنگە يېتىپ كېلىدۇ. بۇ ۋاقىتتا يەكەندە بىرەر مىڭغا يېقىن خوتەن قوشۇنى بار بولۇپ، بۇلاردىن باشقا باغنىڭ ئىچىدىكى سابىت داموللام قاتارلىق دۆلەت مىنىستىرلىرى تۇرۇۋاتقان ئۆينى مۇھاپىزەت قىلىپ تۇرۇۋاتقان شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئۈچ-تۆت يۈز كىشىلىك جۇمھۇرىيەت مۇھاپىزەتچى قىسمى ۋە سابىت داموللامنىڭ مەخسۇس تەربىيەلەنگەن، جەڭگىۋار ياشلاردىن تەركىب تاپقان 20 كىشىلىك مۇھاپىزەتچىلەر قىسمى بار ئىدى. بۇلار باغنىڭ تۆت ئەتراپى ۋە يول تەرەپكە بۇرۇنلا قوغدىنىش ئىستىھكاملىرى ياساپ، ھەر ئېھتىمالغا قارشى تەييار تۇرۇشقانىدى. ئەگەر بۇلار غوپۇر تۈەنجاڭغا قارشىلىق كۆرسەتسە، غوپۇر تۈەنجاڭنىڭ سابىت داموللاملارنى تۇتۇش ئەمەس، ئۆزىنىڭ ساق چىقالىشىمۇ مۇمكىن ئەمەس ئىدى. ئەمما سابىت داموللام خوتەن قوشۇنىغىمۇ، جۇمھۇرىيەت مۇھاپىزەتچىلىرىگىمۇ قارشىلىق قىلماسلىققا بۇيرۇق چۈشۈرىدۇ. بۇ ۋاقىتتا سابىت داموللامنىڭ مۇھاپىزەتچىلىرى قاتتىق غەزەپلىنىپ:

- بىز بۇ ئەقىلسىزلار بىلەن ئاخىرغىچە ئۇرۇشىمىز،- دەپ تۇرۇۋالىدۇ. سابىت داموللام مۇھاپىزەتچىلىرىگە نەسىھەت قىلىپ:

- بالىلىرىم، ئۇلارنىڭ دەردى مېنىڭ بىلەن، ئۇلار بىزگە قورال كۆتۈرگەن بولسىمۇ، بىز ئۇلارغا قورال كۆتۈرمەيمىز، چۈنكى ئۇلار بىزنىڭ قېرىندىشىمىز...- دەپ تەستە توسۇپ قالىدۇ.

سابىت داموللام ئۆيىگە كىرىپ، كىيىملىرىنى ئالماشتۇرۇپ، غوپۇر تۈەنجاڭلارنىڭ ئالدىغا راۋرۇس قىياپەتتە چىقىپ كېلىدۇ. غوپۇر تۈەنجاڭ سابىت داموللام، ئەدلىيە مىنىستىرى زىرىپ قارىھاجىم، سەھىيە مىنىستىرى سۇلتانبەگ قاتارلىق ئۈچەيلەننى تۇتۇپ، خوجىنىياز ھاجىنىڭ ئالدىغا ئېلىپ كېلىدۇ. خوجىنىياز ھاجى بىلەن مەخمۇت مۇھىتى ئۇلارنىڭ پۇتىنى كىشەنلەپ، ئۈچ مەپىگە سېلىپ مەكىتكە ئېلىپ ماڭىدۇ. بۇ جەرياندا تۇڭگان ماجەنساڭ ئەسكەرلىرى قوغلاپ يېتىپ، ئىككى تەرەپ ئوتتۇرىسىدا قاتتىق جەڭ بولىدۇ. بۇ قالايمىقانچىلىقتا سۇلتانبەگ قېچىپ كېتىدۇ. لېكىن سابىت داموللام بىلەن زىرىپ قارىھاجىم قېچىشنى رەت قىلىدۇ.[4]

خوجىنىياز ھاجىلار سابىت داموللام بىلەن زىرىپ قارىھاجىمنى ئېلىپ ئاقسۇنىڭ ئاۋاتقا كەلگەندە، ئاقسۇدا سوۋېتنىڭ ما جۇڭيىڭ قىسىملىرىنى يوقىتىش ئۇرۇشىغا قوماندانلىق قىلىۋاتقان رۇس مەسلىھەتچىسى مالىكوف؟ كۈتۈۋالىدۇ. ئۇ خوجىنىياز ھاجىلارنىڭ شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتىنىڭ باش مىنىستىرىنى تۇتۇپ كەلگەنلىكىنى كۆرۈپ، قاتتىق خۇشال بولۇپ كېتىپ، شۇ مەيداندىلا «خوجىنىياز ھاجىنىڭ ئۆلكىلىك ھۆكۈمەتنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى»لىك ۋەزىپىسىنى ئۆتكۈزۈۋېلىشىنى ئېيتىدۇ. سابىت داموللام بىلەن زىرىپ قارىھاجىملار ئۈرۈمچىگە ئېلىپ كېلىنىپ، 2-تۈرمىگە قامىلىدۇ.

شۇنداق قىلىپ 1933-يىلى 11-ئاينىڭ 12-كۈنى قۇرۇلغان ياش شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى بەش ئاي ئۆمۈر كۆرگەندىن كېيىن يىقىلىدۇ.

خوجىنىياز ھاجى كېيىن فۇكاڭ كېلىشىمى بويىچە ئاتالمىش ئۆلكىلىك ھۆكۈمەتنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى بولۇپ ئۈرۈمچىگە بارىدۇ. شۇنىڭدىن كېيىن شېڭ شىسەي[5] باشلىق، خوجىنىياز ھاجى مۇئاۋىن باشلىق بولغان ئاتالمىش «شىنجاڭ ئۆلكىلىك ھۆكۈمەت» قۇرۇلىدۇ. ئەمما شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى ئارمىيەسىنىڭ باش قوماندانى گېنېرال مەخمۇت مۇھىتى ئۈرۈمچىگە بېرىشنى قەتئىي رەت قىلىدۇ. قاتتىق دەتالاشلاردىن كېيىن شېڭ شىسەي ۋە سوۋېت ئىتتىپاقى ھۆكۈمىتىنىڭ ۋەكىلى مالىكوف مەخمۇت مۇھىتىنىڭ قول ئاستىدىكى ئەسكەرلىرى بىلەن مەۋجۇتلۇقىنى ساقلاپ، قەشقەردە تۇرۇشىغا قوشۇلۇشقا مەجبۇر بولىدۇ. شۇنىڭدىن كېيىن شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى دۆلەت ئارمىيەسى كېلىشىم بويىچە، نامدا شېڭ شىسەينىڭ 6-دېۋىزىيەسىگە (تولۇق ئىسمى ئاتالمىش «شىنجاڭ چېگرا مۇداپىئە قۇرۇقلۇق ئەسكىرى ئاتلىق قوشۇنى ۋاقىتلىق 6-دىۋىزىيەسى») ئۆزگەرتىلىپ، بۇرۇنقىدەك مەخمۇت مۇھىتىنىڭ قوماندانلىقىدا قالىدۇ.

داۋامى بار...

***ئالاقىدار يازمىلار:***

 

----[1] فۇكاڭ بىتىمى (فۇكاڭ كېلىشىمى): 1933-يىلى 6-ئاينىڭ 4 -كۈنى خوجىنىياز ھاجىم بىلەن سوۋېت ھىمايىسىدىكى شېڭ شىسەي ئوتتۇرىسىدا، سوۋېتنىڭ كېپىللىكى بىلەن تۈزۈلگەن 10 ماددىلىق كېلىشىم.

[2]  30-نومۇرلۇق قارار (قىسقارتىپ ئېلىندى): بۇ قارار كېيىن 1929-يىلى دېكابىردىن باشلاپ فىرانسىيەنىڭ پارىژ شەھىرىدە چىقىرىلىشقا باشلىغان «ياش تۈركىستان ژۇرنىلى»نىڭ 1935-يىلى 10-ئايدىكى ئومۇمىي 71-سانىدا ئېلان قىلىنغان.

[3] غوپۇر تۈەنجاڭ 1937-يىلى مەخمۇت مۇھىتى بىلەن بىرلىكتە ھىجرەت قىلغان. شۇ يىلى سەئۇدى ئەرەبىستانغا بېرىپ مەككە شەھىرىنىڭ مەسفەلە مەھەللىسىدە ئولتۇرغان بولۇپ، بىر قىزى بار ئىكەن. ھازىر شۇ قىزىنىڭ بالىلىرى ۋە نەۋرىلىرى بولۇپ، بەش ئەۋلادتىن يۈزگە يېقىن كىشىلىك بىر ئائىلە بولۇپ قالغان. بىر نەۋرىسى ھازىر سەئۇدى ئەرەبىستاندا ئۇچقۇچى ئىكەن. غوپۇر تۈەنجاڭ ئەرەبىستاندا «غوپۇر ھاجىم» دەپ تونۇلغانلىقتىن، باشقىلار ئۇنى بىلەلمىگەن. ئۇ 1989-يىلى ۋاپات بولغان.

[4] بۇ جەرياندا سابىت داموللامنىڭ قۇتۇلۇپ قالغانلىقى توغرۇلۇق «بۇ ۋاقىتتا داڭلىق سودىگەر زەيدىن كارۋان دېگەن كىشى توغرا كېلىپ قېلىپ، سابىت داموللامغا ئېتىنى بېرىپ قاچۇرۇۋەتمەكچى بولغاندا، سابىت داموللام قېچىشنى رەت قىلغان» دېگەن گەپلەرمۇ بار.

[5] شېڭ شىسەي: 1897-يىلى خىتاينىڭ لياۋنىڭ ئۆلكىسى كەييۈەن ناھىيەسىدە تۇغۇلغان. 1919-يىلى ياپونىيەنىڭ توكيو ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئوقۇغان. خىتاينىڭ شەرقىي شىمال ئارمىيەسىنىڭ 8-بىرىگادىسىدا ۋەزىپە ئۆتىگەن. 1926-يىلى ياپونىيە قۇرۇقلۇق ئارمىيە ئۇنىۋېرسىتېتىغا ئوقۇشقا ئەۋەتىلگەن. 1927-يىلى قايتىپ كېلىپ، مىللەتچى خىتاي (گومىنداڭ)نىڭ ئىنقىلابى ئارمىيەسى باش ئىشتابىدا ئالىي مەسلىھەتچىسى بولغان. 1930-يىلى شەرقىي تۈركىستانغا كېلىپ جىن شۇرېن دۇبەن مەھكىمىسىنىڭ مەسلىھەتچىسى بولغان. 1933-يىلى 4-ئاينىڭ 16-كۈنى شەرقىي تۈركىستانغا ۋالىي (دۇبەن) بولغان. 1949-يىلى تەيۋەنگە قېچىپ كەتكەن، 1970-يىلى ئۆلگەن. ئۇ 100 مىڭلىغان گۇناھسىز ئۇيغۇرنى ئۆلتۈرگەن بىر قانخور جاللات.