open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
دەريا بويى يېزىسى

دەريا بويى يېزىسى شىنجاڭ خوتەن ۋىلايىتى كېرىيە ناھىيىسى گە جايلاشقان. يېزا يېرى كەڭ، ئاھالىسى شالاڭ، يەر ئاستى سۈيى مول، مىنېراللىشىش دەرىجىسى يۇقىرى، تەۋەسىدە 1205896 مو تەبىئىي ئوتلاق بار، تەبىئىي توغراق ئورمىنى 677 مىڭ مو، ئالاھىدە مەھسۇلاتلىرىدىن توشقان زەدىكى، چۈچۈكبۇيا قاتارلىق دورا ماتېرىياللىرى بار، يەنە ياۋا توڭگۇز، جەرەن قاتارلىق ياۋايى ھايۋانلار بار. يېزا بويىچە چارۋىچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىش ئاساس قىلىنىدۇ، ھازىر بىر كەنت ئاھالە كومىتېتى، ئالتە كەنت ئاھالە گۇرۇپپىسى بار.
## باشقىلار
يېزا جەنۇبتىن شىمالغا سوزۇلغان، يېزىنىڭ جەنۇبى تەرىپى ۋە جەنۇبىي تەرپىدىكى كېرىيە دەرياسىنى يۇقىرى بەلباغسىمان قۇم بارخانلىرى ئوراپ تۇرىدۇ. يەر ئۈستى تۈزۈلۈشى تەكشى، كىچىك قۇم بارخانلىرى بار، تۆت ئەتراپى ھىلال ئايسىمان قۇم. دېڭىز يۈزىدىن ئوتتۇرىچە ئېگىزلىكى 1230.5 مېتىر. يېزىنىڭ ھاۋا كىلىماتى ئىنتايىن قۇرغاق، قۇم-بوران كۆپ يۈز بېرىدۇ.
## مەنبەلەر
كۆكيار يېزىسى

**كۆكيار يېزىسى** دىگەن سۆزلۈك كۆپ خىل مەنە تۈرىنى ئىپادىلىگەن، تۆۋەندىكى مەنە تۈرلىرى بويىچە كۆرۈڭ:
*كۆكيار يېزىسى (كېرىيە ناھىيىسى)، خوتەن ۋىلايىتى كېرىيە ناھىيىسى قارمىقىدىكى يېزا؛
*كۆكيار يېزىسى (قاغىلىق ناھىيىسى)، قەشقەر ۋىلايىتى قاغىلىق ناھىيىسى قارمىقىدىكى يېزا؛
## مەنبەلەر
نىيە بازىرى

نىيە ناھىيەسىنىڭ نىيە بازىرى 1984-يىلى تەسىس قىلىنغان، ئورنى نىيە دەرياسى شەرقىي قىرغىقى، ناھىيەلىك ھۆكۈمەتنىڭ شەرقىي شىمالىغا 3 كىلومېتىر كېلدىغان جايغا  جايلاشقان. بازارلىق ھۆكۈمەت تۇرۇشلۇق جاي نىيە ناھىيىسى بوستان يولى 10 نومۇردا. شەرق، غەرب، شىمالىي نىيە يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ، جەنۇبتا يېيىق يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. 315-دۆلەت يولى لىنىيەسى ئوتتۇرا تارىم قۇملۇق تاشيولى جەنۇبىي چىقىش ئېغىزىدا. شەرقتە چەرچەن ناھىيىسى بىلەن ئارىلىقى 360 كىلومېتىر، غەربتە كېرىيە ناھىيە بازىرى بىلەن ئارىلىقى 1255 كىلومېتىر، شىمال تەرىپى بۈگۈر ناھىيە بازىرى بىلەن ئارىلىقى 5799 كىلومېتىر. پۈتۈن بازاردىكى يەر كۆلىمى 14.33 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ.
## مەمۇرىي كەنتلەر
## نوپۇسى
نىيە بازىرى نوپۇس 10441 ئادەم، 3349 ئائىلە، ئۇيغۇر ۋە خەنزۇ مىللىتى توپلىشىپ ئولتۇراقلاشقان. بازارغا قاراشلىق ئۈچ شەھەر ئاھالە كومىتېتى، ئىكىكى مەمۇرىي كەنت (جەمئىي 10 مەمۇرىي كەنت ئاھالە گۇرۇپپىسى) ئىككى مەمۇرىي كەنىتتە جەمئىي 1069 ئائىلە، 1874 ئادەم، ئۈچ ئاھالە كومىتېتى جەمئىي دائىمىي تۇرۇشلۇق ئاھالە تۇرۇشلۇق جايىغىچە 2380 ئائىلە، 8567 ئادەم، بۇلار ئىچىدە غەيرىي يېزا ئىگىلىك نوپۇسلىرى 2055 ئائىلە، 7265 ئادەم، يېزا ئىگىلىك نوپۇسى 325 ئائىلە، 1302 ئادەم؛ كۆچمە نوپۇس 316 ئادەم.
## مەنبەلەر
نىيە يېزىسى

نىيە يېزىسى خوتەن ۋىلايىتى نىيە ناھىيىسىگە قاراشلىق يېزا بولۇپ، نىيە بازىرى نىڭ غەربىي جەنۇبىغا جايلاشقان، تارمىقىدا 7 دانە مەمۇرىي كەنت بار بولۇپ نوپۇسى 6 مىڭ ئەتراپىدا، جەنۇبىي قىسمىدا نىيە ناھىيىسىنىڭ يېيىق يېزىسى بىلەن چېگىرلىنىدۇ.
## مەمۇرىي كەنتلەر
## تاشقى ئۇلانمىلار
## مەنبەلەر
جاي يېزىسى

جاي يېزىسى كېرىيە ناھىيىسى گە جايلاشقان. غەربتە سىيەك يېزىسى بىلەن  تۇتىشىدۇ، جەنۇب تەرىپى كۆكيار يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ، شىمالدا بوستان شاللىق رايونى بىلەن چېگرىلىنىدۇ. شەرقتىن غەربكە كەڭلىكى بەش كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغا ئۇزۇنلۇقى سەككىز كىلومېتىر، ئومۇمىي كۆلىمى 28 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ. يەر تۈزۈلۈشى غەربى ئېگىز، غەربىي شىمالدىن شەرقىي جەنۇپقا قىيپاش كېلىدۇ، تۇپرىقى مۇنبەت، دېڭىز يۈزىدىن ئوتتۇرىچە ئېگىزلىكى 1420 مېتىر كېلىدۇ.
## كىلىماتى
ھاۋا كىلىماتى ئىللىق، قۇرغاق، يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل-يېغىن مىقدارى 45.8 مىللىمېتىر، سۇنىڭ يىللىق پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2479.8 مىللىمېتىر. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى ℃11.6، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرا ℃24.3-، 7-ئايدىكى ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى ℃41.2، قىروسىز مەزگىلى 213 كۈن، يىللىق قۇم-بوران 150 كۈن ئەتراپىدا، ئادەتتە شامال كۈچى 5 بال، ئەڭ چوڭ شامال كۈچى 10 بالغا يېتىدۇ. 
## ئىقتىسادى
يېزا بويىچە دېھقانچىلىق ئاساس قىلىنىدۇ، بۇغداي، قوناق، كېۋەز قاتارلىق زىرائەتلەر تېرىلىدۇ. بۇ يېزىنىڭ كېرىيە ناھىيەسى بازىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى بىر  قەدەر يېقىن، ئادەم كۆپ، يەر ئاز، بىر قەدەر كۆپ دېھقانلار كۆكتات سودىسىغا تايىنىدۇ.
## مەنبەلەر
ئۇلۇغساي يېزىسى

ئۇلۇغساي يېزىسىچىرا ناھىيىسى نىڭ غەربىي جەنۇبىغا،تەكلىماكان قۇملۇقى نىڭ جەنۇبىي چېتىگە، كۇئىنلۇن تېغىنىڭ شىمالىي ئېتىكىگە جايلاشقان بۇلۇپ، چارۋىچىلىقنى ئاساس قىلىدۇ، يېزا ئىگىلىكىنى قوشۇمچە قىلىدۇ. تاغلىقچارۋىچىلىق كەنتى، يەنە چەت، يىراق تاغلىق رايوندىكى دۆلەت دەرىجىلىك نامرات يېزا. يېزىلىق ھۆكۈمەت تۇرۇشلۇق جاينىڭ چىرا ناھىيەسى چىرا بازىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 90 كىلومېتىر كېلىدۇ، نۇرى يېزىسى بىلەن بولغان ئارىلىقى 25 كىلومېتر،چاقا يېزىسى بىلەن بولغان ئارىلىقى 30 كىلومېتىر كېلىدۇ. غەربىي تەرىپى خوتەن،لوپ ناھىيەسى گە، شەرقتە كېرىيە ناھىيەسى گە تۇتىشىدۇ.
## بايلىقى
يېزىنىڭ مۇھىم كان بايلىقلىرىدىن ئالتۇن، قاشتېشى، ھاك تاش، مىس كان، كىۋارتىس، كرىستال قاتارلىقلار بار. ياۋايى ھايۋانلاردىن ئاساسلىقى جەرەن، تۈلكە، سۇغۇ، ياۋا توشقان، بۈركۈت، ئۇلار، كەكلىك قاتارلىقلار بار. ياۋا ئۆسۈملۈك بايلىقلىرىدىن ئاساسلىقى مەزەنجۈش، يەر مەدىكى، قار لەيلىسى قاتارلىقلار بار. يەرلىك  ئالاھىدە مەھسۇلاتلىرىدىن ئاساسلىقى تۆگە يۇڭى، يۇڭ، تېرە، ئۆرۈك قېقى قاتارلىقلار بار. ئېشەك يېلىمى بولسا ئېشەك تېرىسى ئارقىلىق ئاساسىي خام ئەشيا قىلغان بۇلۇپ، جۇڭگو تېبابەت دورىلىرىنىڭ ساغلاملىق مەھسۇلاتلىرى بازىرىدا مۇھىم خام ئەشيا قىلىنىدۇ. سۈپەتلىك ئېشەك تېرىسى شىنجاڭنىڭ ئىچى ۋە سىرتىدا داڭلىق.
## مەنبەلەر
يېيىق يېزىسى

يېيىق يېزىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى خوتەن ۋىلايىتىنىيە ناھىيىسى گە قاراشلىق يېزا بۇلۇپ، ناھىيەلىك ھۆكۈمەتنىڭ جەنۇبىدىكى 48 كىلومېتىر كېلدىغان جايغا جايلاشقان. شەرقىي سالغوزەك يېزىسى بىلەن قوشنا، غەرب تەرىپى كېرىيە ناھىيەسى، جەنۇب تەرىپى قارا قۇرۇم تېغى، شىمال تەرىپى نىيە بازىرى، نىيە يېزىسى، رۇكىيا يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ.
## بايلىقى
يېيىق يېزىسى ئاساسلىقى يېپىنچا ئۆسۈملۈكلەردىن چىغ، يۈسۈن، قامراق، گىرلەن، شىنجاڭ قارىغىيى، روبوروۋىسكى سىلوسى، پىرزىۋالىسكى چاكاندىسى، مالەن ئوتى قاتارلىق 50 خىلدىن ئارتۇق. ئاساسلىق ياۋايى ھايۋانلاردىن جەرەن، تاغ ئۆچكىسى، تۈلكە، سۇغۇ، ئارقار، ياۋا توشقان، قوتاز، ياۋا ئات، بۆرە، تاغ ئىتى، ئوت-چۆپ يىلپىزى، ياۋا كەپتەر، ئۇلار، بۈركۈت، قاتارلىقلار. ئاساسلىق مىنېراللاردىن ئالتۇن، كۆمۈر، مىس، تۆمۈر، ھاك، ھاك تېشى، تاش تۇز، سۈرمە قاتارلىقلار بار. 
## باشقىلار
يېيىق يېزىسىدىكى ئوتتۇرا مەكتەپ بىر، ئۈچ باشلانغۇچ مەكتەپ، ئوقۇتقۇچى، ئىشچى-خىزمەتچىلەر سانى 109 ئادەم، ئوقۇغۇچىلار سانى 724 نەپەر. ئامبولاتورىيە بىر، شىپاخانا 2، كارىۋات 15. يېزىدا رادىئو ئۇزېلى، مەدەنىيەت پونكىتى، كۇتۇپـخانا، رادىئو-تېلېۋىزىيە ئىشخانىسى (رادىئو-تېلېۋىزىيە ھەممە كەنتلەرگە يەتكۈزۈلگەن).
## مەنبەلەر
ئەندىر يېزىسى

**ئەندىر يېزىسى** نىيە ناھىيىسى بىلەن بولغان ئارىلىقى 130  كىلومېتىر، شەرقىي ئەندىر چارۋىچىلىق فېرمىسى ۋە ياۋا توڭغۇز يېزىسى، غەرب تەرىپى نىيە يېزىسى، جەنۇبىيسالغوزەك يېزىسى، شىمالىي تەرىپىئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭشايار ناھىيىسى بىلەن قوشنا. كۆلىمى 8636.9 كۋادرات كىلومېتىر. نوپۇسى 125 ئائىلە، 4711 ئادەم. ئاھالىسى ئۇيغۇر، خەنزۇ قاتارلىق ئىككى مىللەتتىن تەركىب تاپقان. بۇنىڭ ئىچىدەئۇيغۇرلار 463 ئادەم، خەنزۇ مىللىتى سەككىز ئادەم.
## كىلىماتى
ئەندىر يېزىسى يەر ئۈستى تۈزۈلۈشى تەكشى، جەنۇبى ئېگىز، شىمالى پەس. تەۋەسىدە ياۋاتوڭگۇز دەرياسى يىللىق ئېقىم مىقدارى 105 مىليون كۇب مېتىر. ھاۋا كىلىماتى ئىللىق قۇرغاق، كۈن نۇرى يېتەرلىك، كېچە بىلەن كۈندۈزنىڭ تېمپېراتۇرا پەرقى چوڭ، كىلىماتى مۆتىدىل بەلۋاغنىڭ قۇرغاق چۆل كىلىماتىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى ℃11.5، يىللىق كۈن نۇرىنىڭ چۈشۈش ۋاقتى 2840.0 سائەت، يىللىق ھۆل-يېغىن مىقدارى 36.4 مىللىمېتىر، سۇنىڭ يىللىق پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2862.0 مىللىمېتىر.
## باشقىلار
ئەندىر يېزىسىدا پۈتۈن يېزىلىق ئوتتۇرا-باشلانغۇچ بىرلەشتۈرۈلگەن مەكتەپتىن بىرسى بار، ئىشچى-خىزمەتچىلەر 13 ئادەم، ئوقۇغۇچىلار 64 نەپەر. يېزىلىق شىپاخانا بىر، داۋالاش خادىملىرى 6 ئادەم، تۆت كارىۋات بار؛ رادىئو ئۇزېلى، رادىئو پروگراممىسى، مەدەنىيەت پونكىتى، كۈتۈپخانا قاتارلىقلار بار.

## مەنبەلەر
ياۋا توڭگۇز يېزىسى

ياۋا توڭگۇز يېزىسى خوتەن ۋىلايىتى نىڭ نىيە ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ناھىيە بازىرى بىلەن بولغان ئارلىقى ئىنتايىن يىراق، شىمالىدا ئەندىر يېزىسى بىلەن چېگىرلىنىدۇ. 2012-يىلى 5-ئاينىڭ 21-كۈنى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن ياۋا توڭغۇز يېزىسى قۇرۇلغان.
## مەنبەلەر
كۆكتاغ رايونى

كۆكتاغ رايونى (مىدوڭ رايونى) شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق ئۈرۈمچى شەھىرىگە قارايدۇ. 2007-يىلى گوۋۇيۈەننىڭ تەستىقى بىلەن، سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى ئەسلىدىكى مىچۈەن ناھىيىسى ۋە ئەسلىدىكى ئۈرۈمچى شەھەرلىك دۇڭسەن رايونى قۇرۇلغان. ئاپتونوم رايون بويىچە ئومۇمىي كۆلىمى 3407.42 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ، ناھىيىگە قاراشلىق 5 بازار، 2 يېزا، 6 كوچا باشقارمىسى، 81 مەمۇرىي كەنت، 48 مەھەللە، رايون ئىچىدىكى دائىمىي تۇرۇشلۇق نوپۇسى 333676 ئادەم.
## مەمۇرىي رايون
ئۈرۈمچى شەھىرى كۆكتاغ رايونىدا 6 دانە كوچا باشقارمىسى، 5 دانە بازارلىق ۋە 2 دانە يېزا بار بولۇپ، ئۇنىڭ يېزا بازارلىرى تۆۋەندىكىچە:

## تەبىئىي بايلىقلىرى
*يەر بايلىقى

2008 - يىلى، مىچۈەن - كۆكتاغ رايونىنىڭ يەر كۆلىمى 3407.42 كۋادرات كىلومېتىر كەلگەن.
*مىنېرال بايلىقى

تەكشۈرۈپ ئېنىقلانغان ھاك تېشى زاپىسى 1 مىليارد 500 مىليون توننا، شور زاپىسى 2 مىليون 600 مىڭ توننا، كۆمۈر زاپىسى 1 مىليارد 800 مىليون تونناغا يەتكەن.
*سۇ بايلىقى

مىچۈەن - كۆكتاغ رايونى تەۋەسىدىكى يەر ئۈستى سۇ بايلىقى مىقدارى 125 مىليون كۇب مېتىر، سۇ مەھسۇلاتلىرى باقمىچىلىق كۆلىمى 417 گېكتارغا يەتكەن.
## ساياھەت
تەڭرىتاغ ئورمان باغچىسى، مىچۇەن شەھەرلىك دۇڭداۋخەيزە كۆلى، مىچۈەن تيەندىيۈەن باغ ھويلىسى، شيامىنزا ساياھەت رايونى قاتارلىقلار بار.
## ئىقتىسادى
## مائارىپى
## سىرتقى ئۇلاش

## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر

تۈر:ئۈرۈمچى شەھىرى
تۈر:شەرقىي تۈركىستان
تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى
چاسا كوچا باشقارمىسى

چاسا كوچا باشقارمىسى قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ قەشقەر شەھىرى دىكى بىر كوچا باشقارمىسى بولۇپ، تارمىقىدا 11 مەھەللە بار، ئومۇمىي نوپۇسى 88.5 مىڭ.
## مەمۇرىي رايون
## ئىقتىسادى
## مائارىپ
## ساياھەتچىلىك
## سىرتقى ئۇلانما
## مەنبەلەر
رۇكىيا يېزىسى

رۇكىيا يېزىسى نىيە ناھىيىسى گە قاراشلىق مەمۇرىي يېزا بۇلۇپ، نىيە يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. يېزا ئىقتىسادى يېزا ئىگىلىكنى مۇھىم ئورۇنغا قويغان، يېزا ئىچىدە قاتناش قولايلىق، ساياھەت بايلىقى مول. جەمئىي 2010 ئائىلە، 7054 ئادەم بار بولۇپ ئۇيغۇر، خەنزۇ قاتارلىق ئىككى مىللەتتىن تەركىب تاپقان، بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار 6996 ئادەم، خەنزۇ مىللىتى  58  ئادەم.
## مەمۇرىي كەنتلەر
رۇكىيا يېزىسى ۋاكالەت نومۇرى: 653227201. يېزىغا قاراشلىق 7 كەنت ئاھالىلەر كومىتېتى بار بۇلۇپ، بۇلار: يېڭى ئۆستەڭ كەنتى، ئاغى كەنتى، تەكىدۆڭ كەنتى، توپا ئېرىق كەنتى، ئاچما كەنتى، قاتار دۆڭ كەنتى، چاشەنبە بازار كەنتى، بىر تەبئى كەنت، 27 كەنت ئاھالە گۇرۇپپىسى قاتارلىقلار. يېزىلىق ھۆكۈمەت تۇرۇشلۇق جاي قالماق قۇدۇق كەنتى.
## كىلىماتى
رۇكىيا يېزىسنىڭ يەر شەكلى تۈز بولۇپ، جەنۇبتىن شىمالغا قىيسايغان، ئوتتۇرا ھېساب بىلەن دېڭىز يۈزىدىن 1493 مېتىر. يەر قاتلىمى ئېنىق، ھاۋاسى نەم، كۈن نۇرى يېتەرلىك، كېچە بىلەن كۈندۈزنىڭ تېمپېراتۇرا پەرقى چوڭ، كىلىماتى تىپىك قۇرغاق قۇرۇقلۇق تىپىدىكى قۇرغاق كېلىماتقا كىرىدۇ. يىللىق ھۆل-يېغىن مىقدارى 30.5 مىللىمېتىر، پارغا ئايلىنىشى 2757 مىللىمېتىر، يىللىق يىغىندى تېمپېراتۇرا ℃4421، قىش بىلەن يازنىڭ تېمپېراتۇرا پەرقى ℃48.2، قىراۋسىز مەزگىلى 210 كۈن.
## ئىقتىسادى
ئىقتىسادى يېزا ئىگىلىكىنى ئاساس قىلىدۇ. ئاساسلىقى بۇغداي، قوناق،كېۋەز قاتارلىىق زىرائەتلەرنى تېرىيدۇ. تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 16300 مو، دېھقانچىلىق زىرائىتى تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 16934.4 مو، بۇنىڭ ئىچىدە بۇغداي 51000 مو، ئومۇمىي مەھسۇلاتى 2004.3 توننا؛ كۆممىقوناق 41722 مو، ئومۇمىي مەھسۇلاتى 2502.655 توننا؛ كېۋەز 4010 مو،  ساپ پاختا مەھسۇلات مىقدارى  512.478  توننا؛ يۇلغۇن، توشقانزەدىكى 8000 مو؛ ئېسىل باغ 2000 مو؛ يۇمىلاق چىلان 1038 مو؛ چوڭ لاپاس 481 كە يەتكەن. يىل ئاخىرىدا قولدا قالغان چارۋا 37600 تۇياق (دانە)، چىقىم قىلىنغان چارۋا 17170 تۇياق (دانە). يىل ئاخىرىدا يېزا بويىچە يېزا ئىگىلىك ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى 14 مىليون 876 مىڭ 200 يۈەن. كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان كىرىمى 3002.45 يۈەن.
## باشقىلار
رۇكىيا يېزىسىدا ئوتتۇرا مەكتەپ بىر، ئوقۇتقۇچى 40 ئادەم، ئوقۇغۇچى 460 نەپەر؛ مەركىزىي باشلانغۇچ مەكتەپ بىر، كەنت دەرىجىلىك باشلانغۇچ مەكتەپ 4، باشلانغۇچ مەكتەپ ئوقۇتقۇچى، ئىشچى-خىزمەتچى 69 ئادەم، 884 نەپەر ئوقۇغۇچى. يېزىلىق شىپاخانا بىر، تىببىي خادىمى 25، كارىۋات 15؛ يېزىدا رادىئو ئۇزېلى، مەدەنىيەت پونكىتى، كۇتۇپـخانا، رادىئو-تېلېۋىزىيە (رادىئو-تېلېۋىزىيە ھەممە كەنتكە يەتكۈزۈلگەن). يېزا ئىچىدە قاتناش قولايلىق، يېزا – كەنت يوللىرى بىردەك ئاسفالت يول، ناھىيە، يېزا، كەنت، يولۇچى ئاپتوموبىلى قاتنىشى تېزلىتىلگەن.
سالغوزەك يېزىسى

سالغوزەك يېزىسىنىيە ناھىيىسى گە قاراشلىق مەمۇرىي يېزا بۇلۇپ، ناھىيەلىك ھۆكۈمەتنىڭ شەرقىي جەنۇبىغا 48 كىلومېتىر كېلىدۇ. شەرقتە ئەندىر يېزىسىنىڭ ياۋاتوڭگۇز دەرياسى، غەربىي رۇكىيا يېزىسى بىلەن قوشنا، جەنۇبتا يېيىق يېزىسى، شىمالىي ۋە ئەندىر يېزىسى بىلەن قوشنا. كۆلىمى 7742.6 كۋادرات كىلومېتىر. نوپۇس 1377 ئائىلە، 4877 ئادەم؛ ئۇيغۇر، خەنزۇ، قىزغىز مىللىتى قاتارلىق ئۈچ مىللەت بار، بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار 4838 ئادەم، خەنزۇ 36 ئادەم، قىرغىز مىللىتى ئۈچ ئادەم.
## مەمۇرىي كەنتلەر
سالغوزەك يېزىسىغا قاراشلىق 7 مەمۇرىي كەنت ئاھالىلەر كومىتېتى بار بۇلۇپ، بۇلار: 
*قارا دۆڭ كەنتى، 
*چوڭئېغىل كەنتى، 
*باغچى كەنتى، 
*ئۆتەڭ كەنتى، 
*گۈلباغ كەنتى، 
*ساراي كەنتى، 
*ئوتلاق بازىسى كەنتى، 
*ئىككى تەبىئىي كەنت، 17 كەنت ئاھالە گۇرۇپپىسى قاتارلىقلار بار. يېزىلىق ھۆكۈمەت تۇرۇشلۇق كەنت قارا دۆڭ كەنتى.
## باشقىلار
سالغوزەك يېزىسىدا يېزا ئوتتۇرا مەكتەپ بىر، باشلانغۇچ مەكتەپ 4، ئوقۇتقۇچى، ئىشچى-خىزمەتچىلەر 105 ئادەم، ئوقۇغۇچى 710 نەپەر؛ ئامبولاتورىيە بىر، داۋالاش نۇقتىسى 2، تېببىي خادىملار 19 ئادەم. رادىئو ئۇزېلى، مەدەنىيەت پونكىتى، كۇتۇپـخانا، رادىئو-تېلېۋىزىيە (رادىئو-تېلېۋىزىيىنى ھەممە كەنتلارگە يەتكۈزۈلگەن).
## مەنبەلەر
شامالباغ بازىرى

شامالباغ بازىرى قەشقەر ۋىلايىتىقەشقەر شەھىرىقارمىقىدىكى بازارلىق بولۇپ، ئۇنىڭ قارمىقىدا 122 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار. قەشقەر شەھەر رايونىنىڭ غەربىي شىمالغا جايلاشقان. شەھەر بىلەن بولغان ئارىلىقى ئىككى كىلومېتىر كېلىدۇ. تۈمەن دەرياسى ۋە قىزىل دەريا ئوتتۇرىسىدىن ھالقىغان كۆلىمى 15 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ.
## مەمۇرىي رايونلىرى
شامالباغ بازىرىنىڭ تۆۋەنكى قارمىقىدا ئۇنىڭغا 12 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار. يەنى :

*ئاياغ پاختەكلە كەنتى (​阿亚格帕合太克里村)، 
*ئەسكىسار كەنتى (​艾斯克萨村)، 
*ئۈجمىلىك كەنتى (​玉吉米力克村)، 
*تورغاي لەڭگەر كەنتى (​吐尕依兰干村)، 
*توغراقلىق مازار كەنتى (شەھەرنىڭ غەربى كەنتى) (​托格拉克力克麻扎村) (城西村)، 
*جالامەھەللىسى كەنتى (​加拉买里斯村)، 
*سوقا كۆلبېشى كەنتى (​索喀库勒贝希村)، 
*سۈزۈكبۇلاق كەنتى (苏孜克布拉克村)
*سىركىچى كەنتى (斯尔克其村)،  
*شامالباغ كەنتى (夏马勒巴格村)، 
*قۇرۇقتېرەك كەنتى (​库如克铁热克村)، 
*قىزىلدۆۋە كەنتى (​克孜勒都维村)، 
*كۆكئېرىق ھويلا كەنتى (​科克艾日克霍依拉村)، 
*يالغۇزقەبرە كەنتى (​亚勒古孜开比日村)، 
قاتارلىقلار.

## ئىقتىسادى
شامالباغ بازىرى ئىقتىسادىي جەھەتتىكى يېزا ئىگىلىكىدە ئاساسلىقى بۇغداي،قوناق , شال، كۆكتات، مېۋە-چېۋە قاتارلىقلار بار. قوشۇمچە كەسىپتە كۆپرەك ئۆي ھايۋانلىرى، ئۆي قۇشلىرىنى بېقىش ئاساس قىلىنىدۇ. يېزا-بازار كارخانىلىرىدا  قەغەز، بىناكارلىق قۇرۇلۇش ماتىرياللىرى، مىللىي بۇيۇملار، يېمەك-ئىچمەك مۇلازىمىتى، ياغاچ جاھازىلار، يېمەكلىك پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىق كەسىپلەر بىلەن شۇغۇللىنىدۇ.
## مەدەنىيىتى
شامالباغ بازار پارتكومىدىكىلەر ئۆزلىرى ئىتوت، ناخشا ئۇسسۇل قاتارلىق ئۇيۇنلارنى كۆرسىتىدۇ. كىمنىڭ سەنئەت ماھارىتى بولسا جارى قىلدۇرۇشى كېرەك. بۇنداقتاق بولغاندا كەنتتىكى ئەدەبىيات-سەنئەت پائالىيىتىگە كۆپچىلىكنىڭ ھەممىسى قاتنىشىدۇ. شامالباغ بازار پارتكوم رەھبەرلىكى ھەر يۈرۈش پائالىيەتلەرگە ئورۇنلاشتۇرغان بۇلۇپ، ئاساسلىقى ئەسەبىيلىكنى تۈگىتىش، مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى مەزمۇن قىلىنغان بىر ئايدا بىر قېتىم مەركەزلىك تەشۋىقات قانات يايدۇرۇپ، لېكسىيە سۆزلەپ، لېكسىيە ۋاقتى يېرىم سائەتتىن ئېشىپ كەتمەيدۇ، ئارقىدىن ھەر كىم ئۆز ماھارىتى كۆرسىتىدۇ.
## مەنبەلەر
نەزەرباغ بازىرى

نەزەرباغ بازىرىقەشقەر شەھىرىگە قاراشلىق يېزا بۇلۇپ،  ئۇيغۇر، خەنزۇ، ئۆزبېك قاتارلىق مىللەتلەر ئولتۇراقلاشقان، بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار %97 نى تەشكىل قىلىدۇ. «314» دۆلەت يولىنىڭ چېگرىسىدىن ئۆتىدۇ.
## مەمۇرىي كەنتلەر
نەزەرباغ بازىرىدا 15 دانە كەنت بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە: 
*يۇقىرىقى موللازاد كەنتى، 
*موللازاد كەنتى، 
*باغدېرىق كەنتى، 
*توققۇزتاش كەنتى، 
*نەزەرباغ كەنتى، 
*پىخسىن كەنتى، 
*تاغارما كەنتى، 
*يار كۆۋرۈك كەنتى، 
*چارباغ كەنتى، 
*قوشكۆل كەنتى، 
*يار بېشى كەنتى، 
*گۈلباغ كەنتى، 
*كاساپ مەھەللە كەنتى، 
*بۇچا كەنتى، 
*قازى ئېرىق كەنتى، 
*چۇمبۇش كەنتى قاتارلىقلار.
## ئىقتىسادى
نەزەرباغ بازىرى ئاساسلىق دېھقانچىلىق زىرائەتلىرىدىن بۇغداي، قوناق، كۆكتات، مېۋە-چېۋە، سەۋزە، پالەك قاتارلىقلار. كالا، قوي قاتارلىقلار بېقىلىدۇ. خىش قۇيۇش، تاش ماتېرىياللار، سىم تارتىش، يىڭنىچىلىك، كاۋاك خىش قاتارلىق چوڭ-كىچىك تىپتىكى كارخانىلىرى بار. قەشقەر چوڭ تىپتىكى نەندا يېڭى يېزا ئىگىلىك كارخانىلىرىنىڭ بىرى بۇ بازاردا. 
## مەدەنىيىتى
قەدىمىي يادىكارلىقلاردىن مىلادىيە 1640-يىلى ئالدى-كەينىدە ئىپارخان قەبرىگاھى ۋە ئابابەكرى خوجا مازىرى قۇرۇلۇشقا باشلىغان.
## مەنبەلەر
قوغان يېزىسى

قوغان يېزىسى قەشقەر شەھىرىگە قاراشلىق يېزا بولۇپ، 1998-يىلى 3-ئاينىڭ 1-كۈنى ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن قەشقەر ۋىلايىتى كونا شەھەر ناھىيەسىبەشكېرەم يېزىسىدىكى 5 كەنت، ئاۋات يېزىسىدىكى 2 كەنت،  پاختەكلە يېزىسى بىر كەنىتنى ئايرىپ قەشقەر شەھىرى قوغان يېزىسىنىڭ باشقۇرۇش تەۋەلىكىدە بولىدۇ.
## مەمۇرىي كەنتلەر
قوغان يېزىسىنىڭ ۋاكالەت نومۇرى : 653101203 بۇلۇپ، قوغان يېزىسىغا قاراشلىق 15 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار، يەنى: 
*ھەزرەت كەنتى، 
*ۋاپ كەنتى، 
*كوچابېشى كەنتى، 
*شاپ ئېرىق كەنتى، 
*سايباغ كەنتى، 
*چاك قۇم كەنتى،
*قۇمپتىكە كەنتى، 
*باش سۇزاق كەنتى، 
*قاراساقال كەنتى، 
*شامپاشا كەنتى، 
*قازئېرىق كەنتى، 
*ئىشچا كەنتى، 
*چۈگۈر كەنتى، 
*كوكاڭ كەنتى، 
*كىچىكئېرىق كەنتى قاتارلىقلار.
## ئىقتىسادى
## مائارىپى
## يېزا ئىگىلىكى
## مەنبەلەر
خاڭدى يېزىسى

خاڭدى يېزىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىقەشقەر شەھىرىنىڭ غەربىي شىمال بۇرجىكىگە جايلاشقان. خاڭدى يېزىسى ۋە سەمەن يېزىسى ئەسلىدە قەشقەر ۋىلايىتى  كونا شەھەر ناھىيەسىدىكى بىر قاقاس رايون بۇلۇپ، كېيىن تەرەققىي قىلىپ تۆت تەبىئىي كەنت 1956-يىلى خاڭدى يېزىسى تەسىس قىلىنغان. ‹‹ 314 ›› دۆلەت يولىنى ئۆزگەرتىپ، ھازىر يېزا تاشيولى تەرەپ-تەرەپكە تۇتاشقان، يېزىدىكى ئاممىۋى قاتناش ئاپتوموبىلى ھەممىسى تۇتاشتۇرۇلغان.
## مەمۇرىي كەنتلەر
## جۇغراپىيىسى
خاڭدى يېزىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى قەشقەر شەھىرىنىڭ غەربىي شىمال بۇرجىكىگە جايلاشقان. ئەسلىدە قەشقەر ۋىلايىتى كونا شەھەر ناھىيەسىگە قاراشلىق بىر قاقاسلىق رايون بۇلۇپ، گۇما تېغى جەنۇبىي ئېتىكىدىكىگە، تۈمەن دەرياسى ۋە ئاۋات ئۆستەڭ ئارىسىغا  جايلاشقان. % 90 ى چۆللۈك بۇلۇپ، شۇڭا يەرلىك كىشىلەر ئۇ يەرنى قاقاسلىق دەپ ئاتىغان. كېيىن سەمەن يېزىس ۋە خاڭدى يېزىسى قەشقەر شەھىرىگە بىۋاستە قاراشلىق يېزا بولغان. جەنۇبىي رايونى بىلەن سەمەن يېزىسى قوشنا، شەرقتە قەشقەر شەھىرى باغ يېزىسى بىلەن چېگرىداش، غەربتەقەشقەر ۋىلايىتى كونا شەھەر ناھىيەسى لەڭگەر يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. جەنۇبتىن  شىمالغا ئىككى كىلومېتىر، شەرقتىن غەربكە بەش كىلومېتىر كېلىدىغان تار بەلباغلىق ياپيېشىل دەرەخلەر، مۇنبەت ئېتىز، مېۋىلىك دەرەخلەر قاتار بۇلۇشقان قەشقەر شەھىرىنىڭ مۇھىم بولغان كۆكتات تېرىش بازىسى. 
## ئىقتىسادى
## مائارىپى
## مەنبەلەر
سەمەن يېزىسى

سەمەن يېزىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىقەشقەر شەھىرىنىڭ غەرىبي قىسمىغا جايلاشقان. قەشقەر شەھەر رايونى بىلەن بولغان ئارىلىقى 2.5 كىلومېتىر كېلدۇ. قارمىقىدا سەككىز مەمۇرىي كەنت، 54 كەنت ئاھالىلەر گۇرۇپپىسى، نوپۇس 18851 ئادەم (2010-يىلى)، ھازىر بار بولغان تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 17948 مو، ئاساسلىقى كۆكتات تېرىش ئاساس قىلىنغان، 2-، 3-كەسپنىڭ تېز تەرەققىي قىلدۇرۇشتىكى شەھەر ئەتراپى يېزىسى.
## مەمۇرىي كەنتلەر
سەمەننىڭ يېزىلىرى تۆۋەندىكى كەنتلەر بار:

* ئاتاغۇ كەنتى (阿塔古村)؛
* ئاقھويلا كەنتى (阿克吾依拉村)؛
* تۇغ كەنتى (​吐格村)؛
* تىكەنبېشى كەنتى (​提坎贝什村)؛
* خالۋاپ كەنتى (​哈里瓦甫村)؛
* دۆڭئېرىق كەنتى (​墩艾日克村)؛
* دۆڭھويلا كەنتى (墩吾依拉村)؛
* كۆكئېرىق كەنتى (科克艾日克村).

## ئىقتىسادى
سەمەن يېزىنىڭ شەھەر-يېزا ئىقتىسادىي ۋە ئىقتىساد تەرەققىياتى جەمئىيەتنىڭ ماس تەرەققىياتىنى بىر تۇتاش پىلانلاپ ئاشلىق بىخەتەرلىكىگە كاپالەتلىك قىلىش ئاساسىدا، قەشقەر شەھىرى ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى رايونلاردا «كۆكتات ۋە قوشۇمچە يېمەكلىكلەر قۇرۇلۇشى» زور كۈچ بىلەن يولغا قويۇپ، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا قەشقەر شەھىرىنىڭ كېڭەيگەن تەرەققىياتقا پايدىلىق پۇرسەتنى چىڭ تۇتۇپ، خېرىدارلارنىڭ مەبلەغ سېلىش سالمىقىنى ئاشۇرۇپ، دەسلەپكى قەدەمدە كۆكتات توپ سېتىش، دېھقانچىلىق قوشۇمچە مەھسۇلاتلىرىنى پىششىقلاپ ئىشلەش، يېنىك سانائەت، قۇرۇلۇش ماتېرىياللىرى، شەھەر ئەتراپى مىللىي ئۆرپ-ئادەت ساياھەت يېتەكچى قىلغان يېشىل كەسىپ بەلبېغىنى ئىلگىرى سۈرۈپ دېھقانلارنىڭ تۇرمۇش سەۋىيەسى ئۈزلۈكسىز ئۆسكەن. 

2003-يىلى پۈتۈن يېزا ئىقتىسادىي ئومۇمىي كىرىمى 43 مىليون 221 مىڭ يۈەن، دېھقانلارنىڭ كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان ئوتتۇرىچە ساپ كىرىمى 1962.29 يۈەن. بۇنىڭ ئىچىدە  12800 مو كۆكتات تېرىپ، يىلىغا 50 مىڭ توننا كۆكتات، ئومۇمىي كىرىمى % 23 مىلتون 360 مىڭ يۈەن كىرىم قىلغان؛ ھازىرقى سودىگەر چاقىرىش ۋە مەبلەغ جەلپ قىلىش كارخانىسى 23 ئائىلىگە 34 مىليون 540 مىڭ يۈەن مەبلەغ كىرگۈزۈپ تىجارەت كىرىمى 27 مىليون 473 مىڭ يۈەن، يېزا-بازار كارخانىلىرىنىڭ كىرىمىنى 8 مىليون 572 مىڭ يۈەنگە يەتكۈزگەن. سودىگەر چاقىرىش ۋە مەبلەغ جەلپ قىلىش كارخانىسى ئىچىدىكى تەرەققىياتى ئاساسەن ساياھەتچىلىك كۆپ سالماقنى ئىگىلەيدۇ. 120 مىليون يۈەن مەبلەغ سېلىپ يېڭىدىن قۇرۇلغان شىنجاڭ كىنو سۈرەتكە ئېلىش بازىسى پۈتكەندىن كېيىن قەشقەر ساياھەتچىلىكىنىڭ يەنە بىر يارقىن نۇقتىغا ئايلانغان ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي ئۈنۈمى ئىنتايىن كۆرۈنەرلىك بولغان. 
## باشقىلار
سەمەن يېزىسى داۋاملىق شەھەر ئەتراپى رايون ئەۋزەللىكى ۋە بايلىق ئەۋزەللىكىگە تايىنىپ يېشىل، زىيانسىز، پەسىلسىز كۆكتاتلار يەنىمۇ تەرەققىي قىلغان كۆكتات ئىشلەپچىقىرىش، ئىشلەش، سېتىش بازىسى بولغان سەمەن قىلىپ قۇرۇپ چىقىش ۋە شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا مەبلەغ سېلىش مۇھىتىنى ياخشىلاش ھەم تېزلىتىش، 2-، 3-كەسىپنى تەرەققىي قىلدۇرۇش، شەھەر-بازارلاشتۇرۇش قۇرۇلۇشىنى ئىلگىرى سۈرۈشتە ياخشى بولغان سەمەن يېزىسى بولۇپ قالغان. ئىشىكنى سىرتقا ئېچىۋېتىش، سودىگەر ۋە مەبلەغ جەلپ قىلىش كۆۋرۈك بېشى ئىستىھكامىدا مۆلچەر بويىچە «10-بەش يىللىق» پىلاننىڭ ئاخىرىغا بارغاندا پۈتۈن يېزا ئىقتىسادىي ئومۇمىي مىقدارى 57 مىليون 254 مىڭ يۈەنگە، كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان ئوتتۇرىچە ساپ كىرىمى 2562.5 يۈەنگە يېتىدۇ.
## مەنبەلەر
دۆلەتباغ يېزىسى

**دۆلەتباغ يېزىسى** دىگەن سۆزلۈك كۆپ خىل مەنە تۈرىنى ئىپادىلىگەن، تۆۋەندىكى مەنە تۈرلىرى بويىچە كۆرۈڭ:
*1.دۆلەتباغ يېزىسى (قەشقەر شەھىرى)، قەشقەر ۋىلايىتى قەشقەر شەھىرى قارمىقىدىكى يېزا؛
*2.دۆلەتباغ يېزىسى (مارالبېشى ناھىيىسى)، قەشقەر ۋىلايىتى مارالبېشى ناھىيىسى قارمىقىدىكى يېزا؛
## مەنبەلەر
ئاۋات يېزىسى

ئاۋات يېزىسى قەشقەر ۋىلايىتىنىڭ قەشقەر شەھىرىگە تەۋە. قەشقەر كونا شەھەر ناھىيە بازىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 32 كىلومېتىر، تەۋەلىكىدە شەھەرگە قارايدىغان 19 مەمۇرىي كەنت، 122 كەنت ئاھالىلىرى گۇرۇپپىسى بار، ئومۇمىي نوپۇسى 26893 ئادەم، ھازىر بار بولغان تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 47003 مو، ئۆزگىچە باغۋەنچىلىك ۋە چارۋا يېتەكچى كەسىپ قىلغان يېزا. ئاساسىي قاتلام پارتىيە قۇرۇلۇشى جەھەتتە، ئاۋات يېزىسىدا 13 پارتىيە ياچېيكىسى، پارتىيە ئەزالىرى 356 نەپەر، ئىتتىپاق ئەزاسى 419 نەپەر، ئالىي مەلۇماتلىق كەنت ئەمەلدارى 8 نەپەر بولغان.
## مەمۇرىي كەنتلەر
ئاۋات يېزىسى قارمىقىدا سەككىز كەنت ئاھالە كومىتېتى : 

* ئاق ئۆستەڭ كەنتى (阿克吾斯塘村)؛
* ئامانلا كەنتى (阿曼拉村)؛
* ئۇلۇغيول كەنتى (乌鲁格尤勒村)؛
* باغھويلا كەنتى (​巴格霍伊拉村)؛
* بوعاش كەنتى (​布尕什村)؛
* توقام مەھەللىسى كەنتى (​托喀木买里斯村)؛
* تۇغبېشى كەنتى (吐格贝希村)؛
* تۈگمەنبېشى كەنتى (​吐格曼贝希村)؛
* چاگا كەنتى (恰尕村)؛
* چىغىلىق كەنتى (​其格勒克村)؛
* چىتلىق كەنتى (其特勒克村)؛
* خاپانلا كەنتى (​哈番拉村)؛
* قاتارقىشلاق كەنتى (​喀塔尔克拉克什村)؛
* قالىق كەنتى (​喀鲁克村)؛
* كۆكچى كەنتى (科克其村)؛
* مەتقىيىم مەھەللىسى كەنتى (买提克斯木买里斯村)؛
* ھاسا كەنتى (​阿萨村)؛
* ياقاتام كەنتى (亚喀塔木村)؛
* ياربېشى كەنتى (亚尔贝希村)؛
* يالاڭ كەنتى (亚郎村)؛
* يېڭى باغ كەنتى (英巴格村)؛
* يىڭىچكە كەنتى (英其开村).

ئاۋات يېزىسى شەھەر رايونىنىڭ غەربىي جەنۇبىغا 10 كىلومېتىر كېلىدىغان جايغا جايلاشقان، ئومۇمىي كۆلىمى 137 كىۋادرات كىلومېتىر، شىغا قاراشلىق دېھقانچىلىق، 24 كەنت ئاھالىلەر گۇرۇپپىسى، ئومۇمىي نوپۇسى 13280 ئادەم، تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 6.2 مىڭ مو، بۇنىڭ ئىچىدە نەشپۈت تېرىش كۆلىمى 5.2367 مىڭ مو، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بىر تۈركۈم ئۆزگىچە ئىقتىسادىي زىرائەت تېرىقچىلىقى بار، مەسىلەن : پاختا، قار جۇخار گۈلى، چىلان، شۇنىڭدەك چارۋا باقمىچىلىقى، كۆكتات ئۆستۈرۈش، كەسىپ قاتارلىقلار بار. 2012- يىلى، پۈتۈن يېزا ئومۇمىي مەھسۇلات قىممىتى 3.699 مىليارد يۈەن بولغان، دېھقان - چارۋىچىلارنىڭ ئوتتۇرىچە كىرىمى 13878.9 يۈەن ،  ئالدىنقى يىلىغا قارىغاندا 1834  يۈەن كۆپەيگەن، كۆپىيىش نىسبىتى % 15.3 بولغان.

## ئىقتىسادى
ئاۋات يېزىسى بازارنى يېتەكچى قىلغان، قەشقەر ئانارى ، ئۇزۇن چىلان قاتارلىق ئۆزگىچە باغۋەنچىلىك تەرەققىيات كۆلىمىنى ئۈزلۈكسىز كېڭەيتىپ، باغۋەنچىلىكنى كەسپلەشتۈرۈش ئەۋزەللىكى كۈنسايىن كۆرۈنەرلىك بولغان. چارۋىچىلىق كەسپى تىجارەتچىلەر بولسا تەشكىلاتى مۇكەممەل، دەسلەپكى قەدەمدە  توپلىشىپ چارۋا بېقىش، چارۋا مەھسۇلاتلىرىنى ئوبوروت قىلىش، پىششىقلاپ ئىشلەش بىر گەۋدىلەشكەن چارۋىچىلىق كەسپىي بازىسى بولغان.

2003- يىلى، يېزا ئىقتىسادىي ئومۇمىي كىرىمى 4761.7 مىڭ يۈەنگە يەتكەن، دېھقانلارنىڭ كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان ئوتتۇرىچە ساپ كىرىمى 1512 يۈەن بولغان. ئىقتىسادىي ئورمان كۆلىمى 27 مىڭ مو، بۇنىڭ ئىچىدە، 5.1 مو ئانار، چىلان 3000 مو، قىزىل ياغلىق توغاچ شاپتۇل 4000 مو، باغۋەنچىلىك كىشى بېشى ئوتتۇرىچە ساپ كىرىمى 605 يۈەنگە يەتكەن.  چارۋا 105 مىڭ تۇياققا يەتكەن، 300 ئائىلىلىك باقمىچىلىق كەسپىي چوڭ ئائىلىسى بار، تىرىك چارۋا توشۇش - سېتىش بىلەن شۇغۇللىنىدىغان كەسپىي ئائىلە 97، چارۋا مەھسۇلاتلىرىنى دەسلەپكى قەدەمدە پىششىقلاپ ئىشلەش بىلەن شۇغۇللىنىدىغان كەسپىي ئائىلە 30 ، يەم - خەشەك سېتىۋېلىش - سېتىش كەسپى بىلەن شۇغۇللىنىدىغان 100 گە يەتكەن،سېتىۋېلىش - ساتقان يەم - خەشەك 10 مىڭ توننىدىن ئاشقان، چارۋا سودا بازىرى كۈنلۈك سودىلىشىش مىقدارى 5000 تۇياققا يەتكەن، بىر يىلدا بازار سودىسىغا سانى ياسالغان توپا توسمىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 26.6 مىڭ تۇياق چارۋا، چارۋىچىلىقتا دېھقانلارنىڭ ئوتتۇرىچە ساپ كىرىمى 650 يۈەنگە يەتكەن.

## مەنبەلەر
بەشكېرەم يېزىسى

بەشكېرەم يېزىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى قەشقەر شەھىرىگە تەۋە يېزا بۇلۇپ، قەشقەر شەھىرىنىڭ شەرقىي قىسمىغا جايلاشقان. قەشقەر رايونىغا 12 كىلومېتىر ، قەشقەر كونا شەھەر ناھىيە بازىرىغا 33 كىلومېتىر كېلىدۇ. پۈتۈن يېزىنىڭ ئومۇمىي كۆلىمى 299 مىڭ 500 مو، تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 45 مىڭ مو. 6757 ئائىلە، 33944 ئادەم بار.بەشكېرەم ئۇيغۇر تىلىدا «باياشات جەننەت» دىگەن مەنىدە. مېۋە-چېۋە تۈرلىرىنىڭ سۈپىتى شىنجاڭ بويىچە 1-ئورۇندا تۇرىدۇ باغۋەنچىلىكنى ئاساس قىلغان باغۋەنچىلىك چوڭ يېزىسى. 
## مەمۇرىي كەنتلەر
بەشكېرەم يېزىسىغا تەۋە 
*يۇقىرىقى سايباغ كەنتى، 
*ئاياغ سايباغ كەنتى، 
*لەڭگەر كەنتى، 
*يۇقىرىقى قۇمباغ كەنتى، 
*ئاياغ قۇمباغ كەنتى، 
*بېغىرىق كەنتى، 
*بايلا كەنتى، 
*يېڭىئاۋات كەنتى، 
*توپا ئېرىق كەنتى، 
*تاغئاغزى كەنتى، 
*خانئۆي كەنتى، 
*قاراقۇم كەنتى، 
*بەش توغراق كەنتى، 
*ئاياغ سېدە كەنتى، 
*باش سېدە كەنتى، 
*بويلا كەنتى، 
*يىچا كەنتى، 
*باغ ئورمان كەنتى، 
*يىغالى كەنتى، 
*تاڭلىكۆل كەنتى، 
*مور كەنتى قاتارلىق 22 كەنت، 146 كەنت ئاھالە گۇرۇپپىسى بار. 
## ئىقتىسادى
يېقىنقى يىللاردا بەشكېرەم يېزىسى جۇغراپىيەلىك بايلىق ئەۋزەللىكى، يېزا ئىگىلىك كەسىپ قۇرۇلمىسىنى تەڭشەپ مۇناقى ئۈزۈم، ئەنجۈر، قارا ئۆرۈك ئاساس قىلغان ئۆزگىچە باغۋەنچىلىك كەسپىنى نۇقتىلىق راۋاجلاندۇرغان. يىلنىڭ ئاخىرىغا قەدەر يېزا بويىچە باغ كۆلىمى 43 مىڭ موغا يەتكەن، كۆلىمى 1 مىليون 467 مىڭ تۈپ كۆچەت تىكىلگەن، باغۋەنچىلىكتىن كىرگەن ئوتتۇرچە ھەر گېكتار باغۋەنچىلىك تېرىلغۇ يەر كۆلىمىنىڭ 95.5 ىنى ئىگىلەيدۇ. مۇناقى ئۈزۈم ئاساس قىلىنغان داڭلىق ماركىلىق مەھسۇلاتلار مەملىكەت ئىچى ۋە سىرتىدا سېتىلىدۇ. 2003-يىلى بۇ يېزىنىڭ ئىچكى ئۆلكىلەرگە سېتىلغان ئۈزۈم 10 مىڭ توننىغا يەتكەن، پاكىستان، مۇستەقىل دۆلەتلەر بىرلەشمىسىدىكى دۆلەتلەرگە 3000 توننىدىن ئارتۇق ئېكىسپورت قىلنغان. يىل بويى سىرتتا سودا قىلغان، ئىشلەمچىلىك قىلغىلى كەلگەنلەردىن ئازكەم 4600 دىن كۆپرەككە يەتكەن.

شەكىللەنگەن مۇئەييەن كۆلەمگە ئىگە ھەمدە نىسپىي مۇقىم بولغان ئورمانچىلىق، باغۋەنچىلىك تېخنىكىسىنى سىرتقا چىقىرىش ۋە سودا ئاساس قىلىنغان ئەمگەك كۈچى چىقىرىش قوشۇنى بار. 2003-يىلى يېزا بويىچە يېزا ئىقتىسادىي ئومۇمىي كىرىمى 64 مىليون 288 مىڭ يۈەن، بۇنىڭ ئىچىدە باغۋەنچىلىكتىن قىلىنغان كىرىمى 23 مىڭ 274 مىڭ 400 يۈەنگە يېتىدۇ. ئەمگەك-مۇلازىمەت چىقىرىش كىرىمى 28 مىڭ 245 مىڭ 800 يۈەن مەھسۇلات قىممىتى يارىتىپ، ساياھەتچىلىك كىرىمى 200 مىڭ بۇلۇپ، كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان ئوتتۇرىچە ساپ كىرىمى 1967 يۈەن بولغان. بۇ يېزىنىڭ ئۇل ئەسلىھە ۋە ئېتىز-ئېرىق سۇ ئىنشائاتى ئەسلىھەلىرىنى مۇكەممەللەشتۈرۈش، تەپسىلىي خەۋەر، قاتناش قولايلىقى، تەرەققىيات ۋەزىيىتى كۈچلۈك.
## باشقىلار
بۇ يېزىنىڭ ئەۋزەل شارائىتىغا تاينىپ باغۋەنچىلىكنى داۋاملىق قۇدرەت تاپقۇزۇپ مېۋە-چېۋە ماكانىنىڭ زاپاس مىقدارنى كۆپەيتىپ، كۆپلەپ سېتىش زەنجىرىنى شەكىللەندۈرۈش شۇنىڭ بىلەن بىرگە ئەمگەك كۈچلىرىنى سىرتقا چىقىرىش، ساياھەتچىلىكىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشنى يولغا قويۇش بىلەن بەشكېرەم يېزىسىنى ئىسمى-جىسمىغا لايىق «باياشات جەننىتى» قىلىپ قۇرۇپ چىقىش.

## مەنبەلەر
پاختەكلە يېزىسى

پاختەكلە يېزىسىقەشقەر شەھىرى جەنۇبىي شەھەر ئەتراپىغا جايلاشقان بۇلۇپ، شەرقىي تەرىپى قەشقەر ۋىلايىتىيېڭىشەھەر ناھىيىسى، غەرب تەرىپى زەمىن يېزىسى، لەڭگەر يېزىسى، جەنۇب تەرىپى قىزىلسۇ دەرياسى ۋە ئوغۇساق يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ، شىمالىي تەرىپى قىزىل دەريا  تارمىقى ۋە سەمەن يېزىسى بىلەن قەشقەر شەھىرىشامالباغ بازىرى بىلەن قارىشىپ تۇرىدۇ. شەرقتىن غەربكە ئەڭ بەك ئۇزۇنلىقى 16 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغا ئەڭ بەك كەڭلىكى 44 كىلومېتىر، ئومۇمىي كۆلىمى 39.89 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ. يېزىلىق ھۆكۈمەتتىن ناھىيە بازىرىغىچە بولغان تۈز سىزىق ئارىلىقى 11.5 كىلومېتىر كېلىدۇ. 
## جۇغراپىيەسى
يېزىلىق قىزىل دەرياسى شۆبە باشقارمىسى جايلاشقان كىچىك چاڭجياڭ دەرياسى دېلتىسىدا غەربتىن شەرققە قاراپ يانتۇ، يەر شەكلى پەس ۋە تۈزلەڭ، يانتۇ چۈشۈشى 1/350 ～ 1/700. تۇپراقتىكى شاللىق تۇپراق كۆلىمى %27.01، زەي تۇپراق كۆلىمى %39.52، سۇغىرىلما تىنما تۇپراق كۆپەيتمە %6.91 بولغان، يېڭى تىنما تۇپراق كۆلىمى %2.17 ىنى ئىگىلەپ، قوڭۇر چۆل تۇپراق كۆلىمى %23.02، سازلىق توپىسى، چىملىق تۇپراقنىڭ كۆلىمى %1.37 نى ئىگىلەيدۇ. كۆپ يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى ℃11.5، قىروسىز مەزگىلى 214 كۈن. يەر ئاستى سۈيى مول، بۇلاق سۈيى ئېقىپ تۇرىدىغان بۇلۇپ، قەشقەر شەھىرىنىڭ ئاساسلىق شال تېرىقچىلىق رايونى.
## مەمۇرىي كەنتلەر
مەمۇرىي رايون تەۋەلىكىدە كەنت ئاھالە كومىتېتى بار بۇلۇپ، يەنى:
* پاختەكلە كەنتى (​帕哈太克里村)؛
* تۆۋەنكى قاقۇللا كەنتى (托万克喀库拉村)؛
* سوغۇلۇق كەنتى (​索古鲁克村)؛
* شورباغ كەنتى (肖尔巴格村)؛
* يۇقارقى پاختەكلە كەنتى (​尤喀克帕哈太克里村)؛
* يۇقارقى قاقۇللا كەنتى (尤喀尔克喀库拉村)؛

قاتارلىقلار كەنت ئاھالە گۇرۇپپىسى 34 كە يەتكەن.

## ئىقتىسادى
1998-يىلى يېزا ئىقتىسادىي ئومۇمىي كىرىمى 22 مىليون 824 مىڭ يۈەن بولۇپ،  ئالدىنقى يىلىدىكىدىن %3.3 ئاشتى. يېزا ئىگىلىك تېرىلغۇ يەر 21024 مو، ئاشلىقنىڭ ئومۇمىي مەھسۇلاتى 11 مىليون 922 مىڭ كىلوگرام، ئالدىنقى يىلدىكىدىن %1 ئاشقان، بىرلىك مەھسۇلاتى مىڭ 567 كىلوگىرام ؛ كېۋەز تېرىش 802 مىڭ موغا ، ئومۇمىي مەھسۇلاتى ناھىيە بويىچە 49 مىڭ 600 كىلوگرام ، ئالدىنقى يىلدىكىدىكىنىڭ %49.8 پىرسەنتىنى ئىگىلەيدۇ، بىرلىك مەھسۇلاتى 61.8 كىلوگرام؛ تۇياق-چارۋا قوتان قالدۇقىنىڭ ئومۇمىي سانى 19247 تۇياق بۇلۇپ %20 ئاشقان. 1998-يىلى خەلقنىڭ تۇرمۇشى كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان ئوتتۇرىچە ساپ كىرىمى 1307.7 يۈەن، كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان ئاشلىق 1077 كىلوگرامغا يەتكەن. 
## قاتنىشى
1998-يىلىدىكى پوچتا-تېلېگراف قاتنىشىدا، يېزا ئىگىلىكىدە ئىشلىتىلىدىغان ئاپتوموبىللاردىن 32، چوڭ-كىچىك تراكتورلار 182 دانە، چوڭ-كىچىك پرىتسېپ 130، پىششىقلاپ ئىشلەش ماشىنىسى 26 گە يەتكەن. يېزا پوچتا-تېلېگراف پونكىتى، كەنت ئاددىي تاشيوللار بار بۇلۇپ، قاتنىشى ھەممە تەرەپكە تۇتاشقان. 
## مائارىپى
1998-يىلى مەدەنىيەت، مائارىپ، سەھىيە، تەنتەربىيە، بىر ئوتتۇرا مەكتەپ، 6 باشلانغۇچ مەكتەپتە، ئوقۇتقۇچى، ئىشچى-خىزمەتچىلەر 154 ئادەم، ئوقۇغۇچىلار 2651 ئادەم. يېزىلىق دوختۇرخانا، كەنت ساقلىقنى ساقلاش پونكىتى بار بولۇپ، جەمئىي تېببىي خادىمى 23 كىشى، بۇنىڭ ئىچىدە دوختۇردىن سەككىزى، سېسترادىن سەككىزى بار. يېزىلىق مەدەنىيەت پونكىتىنىڭ رادىئو ئۇزېلىدا رادىئو پروگراممىسى، كىنو قويۇش ئەترىتى، كەنت تېلېۋىزور ئۆيى، كۇتۇپـخانا، تەنتەربىيە مەيدانى (تەنھەرىكەت مەيدانى)، مەدەنىي كۆڭۈل ئېچىش ئۆيى قاتارلىقلار بار.

## مەنبەلەر
ئاققاش يېزىسى

ئاققاش يېزىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىقەشقەر شەھىرى چېگرا ئىچىنىڭ شەرقىگە جايلاشقان. قىزىل دەرياسى ۋە پەيزىۋات ناھىيەسى بىلەن  قوشنا، غەرب تەرىپى يېڭىئۆستەڭ يېزىسى، بەشكېرەم يېزىسى، شىمالىي ئاتۇش شەھىرى بىلەن چېگرىلىنىدۇ، شەرقتىن غەربكە بولغان ئارىلىقى 25 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغا ئەڭ كەڭلىكى 16 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر كۆلىمى 266 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ.
## مەمۇرىي كەنتلەر
ئاققاش يېزىسىغا قاراشلىق  ئالتە كەنت ئاھالە كومىتېتى بار. يەنى : 
*كۆل كەنتى، 
*قۇمۇل كەنتى، 
*ئاققاش كەنتى، 
*دۆڭئېرىق كەنتى، 
*ئاقئېرىق كەنتى، 
*شېكەر باغ كەنتى قاتارلىقلار، 44 كەنت ئاھالە گۇرۇپپىسى بار.
## ئىقتىسادى
90% يەر كۆلىمى بوز يەر، كەلكۈن چۆكۈندىسى ئومۇميۈزلۈك سىڭىپ كىرىشى ناھايىتى ناچار بولغان سېغىز تۇپراق قاتلىمى، يەر ئاستى سۈيى راۋان. ھۋا كىلماتى ئىنتايىن قۇرغاق ئىسسىق كىلىمات شارائىتىدا، سىرتقى قەۋىتى خلورىد تۇز قېپى  شۇ جايدىكى ئامما ئىستېمال قىلىشقا بولىدۇ. 1998-يىلى پۈتۈن يېزا ئومۇمىي كىرىمىنى 20 مىليون 26 مىڭ يۈەن بولۇپ، 2011-يىلىدىكىدىن %9.5 ئاشقان. يېزا ئىگىلىك تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 17 مىڭ مو. ئاشلىق ئومۇمىي مەھسۇلات مىقدارى 6 مىليون 138 مىڭ 400 كىلوگرام، 2002-يىلدىكىدىن %3.5 ئاشقان. چارۋىنىڭ ئومۇمىي تۇياق سانى 34555 تۇياق بۇلۇپ ئالدىنقى يىلدىكىدىن %2.5 ئاشۇرۇلغان.
## قاتنىشى
ئاققاش يېزىسىنىڭ يېزا ئىگىلىكىدە ئىشلىتىلىدىغان 15 ئاپتوموبىل، چوڭ-كىچىك تىپتىكى تراكتورلاردىن 105، چوڭ-كىچىك تىپتىكى ئاپتوموبىل سۆرەش قوراللىرىدىن 66، پىششىقلاپ ئىشلەش ماشىنىسى 20 گە يەتكەن. يېزىدا پوچتا-تېلېگراف پونكىتى، كەنت ئاددىي تاشيولى، قاتناش، پوچتا-تېلېگراف راۋانلىقىغا كاپالەتلىك قىلغان. 
## مائارىپى
بىر ئوتتۇرا مەكتەپ، 5 باشلانغۇچ مەكتەپ بار بۇلۇپ، ئوقۇتقۇچى، ئىشچى-خىزمەتچىلەر 120 نەپەر، ئوقۇغۇچىلاردىن 2037 نەپەر. يېزىلىق مەدەنىيەت پونكىتى رادىئو ئۇزېلىدا رادىئو پروگراممىسى، كىنو قويۇش ئەترىتى، دوختۇرخانا، كەنت كۇتۇپخانىسى، تەنتەربىيە مەيدانى (تەنھەرىكەت مەيدانى)، مەدەنىي كۆڭۈل ئېچىش ئۆيى، تېلېۋىزور ئۆيى ۋە ساقلىقنى ساقلاش پونكىتى قاتارلىقلار بار.
## مەنبەلەر
كونا شەھەر ناھىيىسى

قەشقەر كونا شەھەر ناھىيەسى پامىر ئېگىزلىكىنىڭ شەرقىي ئېتىكىگە، تەكلىماكان قۇملۇقىنىڭ غەربىي چېتىگە جايلاشقان. شەرق تەرىپى يەيزىۋات ناھىيىسى، غەرب تەرىپى ئۇلۇغچات ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. جەنۇب تەرىپى قەشقەر يېڭىشەھەر ناھىيىسى، ئاقتۇ ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. ، شىمالىي تەرىپى ئاتۇش شەھىرى بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 113 كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى 91 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر مەيدانى 4140.7 كۋادرات كىلومېتىر.
## يەر تۈزۈلۈشى
يەر تۈزۈلۈشى: غەربىي-شىمالدىن شەرقىي ەنۇبقا قاراپ پەسىيىپ ماڭىدۇ. جەنۇب، شىمال ۋە غەرب تەرەپلىرىنى تاغ ئوراپ تۇرىدۇ. شەرق تەرىپى قىزىل دەرياسى بىلەن گەز دەرياسىنىڭ يەلپۈگۈچسىمان تىنمىسىدىن شەكىللەنگەن تىنما تۈزلەڭلىك، ئومۇمىي كۆلىمىدە تاغلىق يەر % 54.4 نى، چۆللۈك % 5.7 نى، تۈزلەڭلىك % 39.9 نى ئىگىلەيدۇ. دەريا ئېقىنلىرىدىن قىزىل دەرياسى، گەز دەرياسى، چاقماق دەرياسى ۋە تۈمەن دەرياسى قاتارلىقلار بار. يىللىق ئوتتۇرىچە سۇ ئېقىش مىقدارى 859 مىليون كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىك رايونلىرىنىڭ يەر ئاستى زاپاس سۇ مىقدارى 884 مىليون كۇب مېتىر.
## مەمۇرىي رايون
قەشقەر ۋىلايىتى كونا شەھەر ناھىيىسى قارمىقىدا 4 بازارلىق ۋە 6 يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:

**ئىزاھات:**
*2012-يىلى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن ئەسلىدىكى لەڭگەر يېزىسى لەڭگەر بازىرى بولۇپ قۇرۇلغان.
*2012-يىلى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن ئەسلىدىكى ئوغۇساق يېزىسى ئوغۇساق بازىرى بولۇپ قۇرۇلغان.
*2014-يىلى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن ئەسلىدىكى ئوپال يېزىسى ئوپال بازىرى بولۇپ قۇرۇلغان.

## بايلىقى
ياۋايى ھايۋنات بايلىقىدىن ئاق بوغۇز بۆكەن، بۆرە، سۇغۇر قاتارلىقلار بار. ياۋا دورا ئۆسۈملۈك بايلىقى بىرقەدەر مول. 31 خىل دەرەخ ئائىلىسى بويىچە 108 خىل دەل-دەرەخ بار. بۇنىڭ ئىچىدە دورا ماتېرىيالى ھېسابلىنىدىغىنى 100 خىلدىن ئاشىدۇ. بايقالغان قېزىلما بايلىقدىن ئالتۇن، تۇز، گەز، ھاك قاتارلىقلار بار.
## ئىقلىمى
قەشقەر كونا شەھەر ناھىيەسى ئىللىق مۆتىدىل بەلۋاغ ئىقلىم رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 121 10، يۇقىرى تېمپراتۇرىسى 39.6، تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى-25.2. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 2870.6 سائەت، قىروسىز مەزگىلى 212 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل-يېغىن مىقدارى 72.2 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 2537.8 مىللىمېتىر.
## يېزا ئىگىلىكى
بۇ ناھىيىدە دېھقانچىلىق ئاساس قىلىنىدۇ. ھازىر 42 مىڭ 500 گېكتار(637 مىڭ 500 مو) تېرىلغۇ يەر، 56 مىڭ 900 گېكتار(853 مىڭ 500 مو) ئوتلاق، 33 مىڭ گېكتار(495 مىڭ مو) ئورمان، 13 مىڭ 600 گېكتار(204 مىڭ مو) دېھقانچىلىققا باب كېلىدىغان قاقاس يەر، 10 مىڭ گېكتار(150 مىڭ مو) ئورمانچىلىققا باب كېلىدىغان قاقاس يەر بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، شال، كۆممىقوناق، كېۋەز، ياغلىقدان، ماش-پۇرچاق، قوغۇن-تاۋۇز، مېۋە-چېۋە، كۆكتات قاتارلىقلار بار. چارۋچىلىقتا كالا، قوي بېقىش ئاساس قىلىنىدۇ.
## باشقىلار
سانائىتىدىن كۆمۈر، ئېلېكتر قۇۋۋىتى، پاختا چىقىرىش ۋە مېۋە پىششىقلاپ ئىشلەش، ئاشلىق-ماي پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار. قەشقەر كونا شەھەر ناھىيەسىنىڭ ئۇل مۇئەسسەسەلىرى تەدرىجىي ياخشىلانماقتا. دۆلەت تاشيولى 314-لىنىيىسى ناھىيە تەۋەسىدىن ئۆتىدۇ. شەھەر-يېزا تاشيولى تەرەپ-تەرەپكە تۇتىشىپ كەتكەن. 1200 پروگراممىلىق تېلېفون پۈتۈن مەملىكەتنىڭ خەۋەرلىشىش تورىغا كىرگۈزۈلدى.
## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:قەشقەر ۋىلايىتى
تۈر:شەرقىي تۈركىستان
تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى
تاغلىق باداخشان ئاپتونوم ۋىلايىتى

تاغلىق باداخشان ئاپتونوم ۋىلايىتى تاجىكىستان نىڭ شەرقىي قىسمىغا جايلاشقان بىر ۋىلايەت بولۇپ، بەزىدە روس تىلىنىڭ تەسىرى سەۋەبىدىن گورنو باداخشان دەپمۇ ئاتىلىدۇ، بۇ ئاپتونوم ۋىلايەت پۈتۈن دۆلەت يەر مەيدانىنىڭ 45% نىڭ تەشكىل قىلىدۇ، نوپۇسى ئاران 3% نى تەشكىل قىلىدۇ. بۇ ۋىلايەت غەربتە تاجىكىستاننىڭ خاتلان ۋىلايىتى بىلەن تۇتۇشىدۇ.
## تارىخى
تاغلىق باداخشان ئاپتونوم ۋىلايىتى 1925-يىلى قۇرۇلغان بولۇپ، 1929-يىلى يېڭى قۇرۇلغان تاجىك سوۋىت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيىتىگە قوشۇۋېتىلگەن.
## مەمۇرىي رايونلىرى
## ئاھالىسى
## مەدەنىيىتى
## قاتنىشى
## تەنتەربىيە
## سىرتقى ئۇلانمىلار
## مەنبەلەر
قورۇق

قورۇق شەھىرى تاغلىق باداخشان ئاپتونوم ۋىلايىتىنىڭ غەربىي جەنۇبىغا جايلاشقان شەھەر بولۇپ، بۇ ئاپتونوم ۋىلايەتنىڭ مەركىزى.
## تارىخى
1896-يىلىدىن بۇرۇن روسلار بۇ يەرگە كېلىپ چېگراغا قورۇق قۇرغان، 1925-يىلى سوۋىت بىرلەشمىسىنىڭ دۇنياغا كېلىشى بىلەن قورۇق تاغلىق باداخشان ئاپتونوم ۋىلايىتى نىڭ مەركىزى بولغان.
## مەمۇرىي رايونلىرى
## ئاھالىسى
## مەدەنىيىتى
## قاتنىشى
## تەنتەربىيە
## سىرتقى ئۇلانمىلار
## مەنبەلەر
توققۇزاق بازىرى

توققۇزاق بازىرى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى قەشقەر ۋىلايىتىنىڭ كونا شەھەر ناھىيەسىگە قاراشلىق بازار بۇلۇپ، قەشقەر شەھىرى بىلەن بولغان ئارلىقى 18 كىلومېتىر كېلىدۇ. قەشقەر كونا شەھەر ناھىيەلىك پارتكومى، ناھىيەلىك خەلق ھۆكۈمىتى تۇرۇشلۇق جاي.
## مەمۇرىي كەنتلەر
توققۇزاق بازىرىغا قاراشلىق 5 مەمۇرىي كەنت، 5 مەھەللە بۇلۇپ، ئۇلار : 

* ئاۋات مەھەللىسى (阿瓦提社区)
* سايباغ مەھەللىسى (​萨依巴格社区)
* نۇرباغ مەھەللىسى (诺尔巴格社区)
* گۈلباغ مەھەللىسى (​古力巴格社区)
* يېڭى رايون مەھەللىسى (新区社区)
* ئاياغ شوغۇز كەنتى (阿亚格肖古孜村)
* ئاياغ مەنگەن كەنتى (​阿亚格曼干村)
* ئىشلەمچى كەنتى (​伊什来木其村)
* پىلال كەنتى (皮拉勒村)
* شوغۇز كەنتى (​肖古孜村)
* يۇقارقى مەنگەن كەنتى (尤喀尔克曼干村).

## ئىقتىسادى
توققۇزاق بازىرى بازارنى يېتەكچى قىلىپ، شەھەر-بازار ئاھالىسىنىڭ ئېھتىياجىنى قاندۇرۇش ئۈچۈن ماددىي ۋە مەدەنىيەت ئېھتىياجىنى چىقىش نوقتىسى قىلىپ، يېزا ئىگىلىكى پۇختا قەدەم بىلەن ئۆستۈرۈپ، شەھەر-بازارلاردىكى ئاشلىق، كۆكتات، گۆش، سۈت قاتارلىق يېزا ئىگىلىك قوشۇمچە يېمەكلىكلەر بىلەن تەمىنلەشلە  كاپالەتلىك قىلىپ، يېمەك-ئىچمەك، تاماشا، مەھەللە مۇلازىمىتى ۋە بىناكارلىق، قاتناش-ترانسپورت قاتارلىق 2-، 3-كەسىپلەرنىڭ تەرەققياتى سىياسىي، ئىقتىساد، مەدەنىيەت ئىشلىرى تېز سۈرئەتتە تەرەققىي قىلغان. 2003-يىلى پۈتۈن بازاردىكى ئىقتىسادىي ئومۇمىي كىرىمى 18 مىليون 97 مىڭ يۈەن، كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان كىرىمى 1367 يۈەن بولغان. 3850 توننا ئاشلىق، يىل ئاخىرىدا قولدا قالغان چارۋا 33400 تۇياق (دانە)؛ ئالاھىدە كەسىپ ۋە 2-، 3-كەسىپ دەسلەپكى كۆلەمگە ئىگە كۆكتات پارنىكى بار.
## جۇغراپىيەسى
توققۇزاق بازىرى شەھەرنىڭ جۇغراپىيەلىك ۋە بايلىق ئەۋزەللىكىگە تايىنىپ، شەھەر-يېزا ئىقتىسادىنى بىر گەۋدىلەشتۈرۈش ئۈچۈن ئۆزگىچە يېزا ئىگىلىكىنى زور كۈچ بىلەن تەرەققىي قىلدۇرۇش، شەھەر-بازار ئاھالىسىنىڭ «كۆكتات ۋە قوشۇمچە يېمەكلىكلەر» ئىشلەپچىقرىشى، شەھەر-بازار ئۇل ئەسلىھە قۇرۇلۇشى قەدىمىنى تېزلىتىپ، شەھەر-بازار مۇلازىمەت ئىقتىدارىنى مۇكەممەللەشتۈرۈپ، مەبلەغ سېلىش مۇھىتىنى ياخشىلاپ، نۇقتىلىق تەرەققىي قىلدۇرۇپ ۋە زورايتىپ، شەھەر-بازارلاردىكى 2-، 3-كەسىپ، يېزا ئەمگەك كۈچلىرىنىڭ يۆتكىلىشى، زامانىۋىلاشقان يېڭى تىپتىكى مۇھىت ئاسرايدىغان شەھەر قەدىمىنى تېزلەتتى.
## سىرتقى ئۇلانمىلار
## مەنبەلەر
لەڭگەر بازىرى

لەڭگەر بازىرى قەشقەر ۋىلايىتى كونا شەھەر ناھىيىسى گە قاراشلىق مەمۇرىي بازارلىق. 2012-يىلى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن ئەسلىدىكى لەڭگەر يېزىسى لەڭگەر بازىرى بولۇپ قۇرۇلغان.

## مەمۇرىي كەنتلەر
لەڭگەرنىڭ يېزىلىرى تۆۋەندىكى كەنتلەر بار:
* ئاقھويلا كەنتى (阿克霍伊拉村)
* ئورمانچىلىق مەيدانى كەنتى (林场村)
* ئۈچ مۈلۈك كەنتى (​玉吉米里克村)
* بۇئانام كەنتى (باشئاۋات) (​布阿纳木村) (巴什阿瓦提村)
* ساي كەنتى (​萨依村) 
* سۇلۇق كەنتى (​苏鲁克村)
* سەلەيچوڭ مەھەللىسى كەنتى (بازار) (​赛来琼买里斯村) (巴扎村)
* قارا گۈلساي كەنتى (​喀拉古勒萨依村)
* قىزىلگۈل كەنتى (​克孜勒古力村)
* كەندىر كەنتى (​康迪尔村)
* كونا ئۆستەڭ كەنتى (​阔纳吾斯塘村)

## ئىقتىسادى
## يېزا ئىگىلىكى
## باشقا ئۇلانمىلار
## مەنبەلەر
ئوغۇساق بازىرى

ئوغۇساق بازىرى قەشقەر ۋىلايىتى كونا شەھەر ناھىيىسى گە قاراشلىق مەمۇرىي بازارلىق بولۇپ، قەشقەر شەھىرى ۋە كونا شەھەر ناھىيىسىنىڭ ئارىسىغا جايلاشقان، قەشقەر شەھىرىگە 6 كىلومېتىر، كونا شەھەر ناھىيىسىگە 8 كىلومېتىر كېلىدۇ. 2012-يىلى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تەستىقلىشى بىلەن ئەسلىدىكى ئوغۇساق يېزىسى ئوغۇساق بازىرى بولۇپ قۇرۇلغان.
## مەمۇرىي كەنتلەر
ئوغۇساقنىڭ يېزىلىرىدا تۆۋەندىكى كەنتلەر بار:

* ئويباغ كەنتى (​奥依巴格村)
* پارچايەر كەنتى (​帕其也尔村)
* تۆۋەنكى ئوغۇساق كەنتى (​托万克吾库萨克村) 
* تۆۋەنكى مۇسۇما كەنتى (托万克木苏玛村)
* داچا كەنتى (达恰村)
* غوجىلا كەنتى (چىنىباغ) (霍吉拉村) (齐尼巴格村)
* قاقۇللار كەنتى (​喀库拉村)
* يۇقىرىقى ئوغۇساق كەنتى (​尤喀日吾库萨克村)

## ئىقتىسادى
## يېزا ئىگىلىكى
## باشقا ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر
زەمىن يېزىسى

زەمىن يېزىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى قەشقەر ۋىلايىتى كونا شەھەر ناھىيەسى قارمىقىدا بۇلۇپ، ناھىيە بازىرىنىڭ غەربىي شىمالىغا جايلاشقان. ناھىيە بازىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 5.88 كىلومېتىر، يەر شەكلى غەربىي تەرىپى ئىگىز، شەرقىي تەرىپى پەس ئومۇمىي كۆلىمى 221.07 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ. پۈتۈن يېزىدا 19 مەمۇرىي كەنت، 94 كەنت ئاھالە گۇرۇپپىسى، 4606 ئائىلە بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 21305 ئادەم؛ بۇنىڭ ئىچىدە ئەرلەر 10985 نەپەر، ئايال 10320 نەپەر، 6083 نەپەر ئەمگەك كۈچى بولۇپ، ئومۇمىي تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 98 مىڭ مو، بۇنىڭ ئىچىدە يېزا ئىگىلىك تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 46 مىڭ مو، ئېچىلغان بوز يەر كۆلىمى 12 مىڭ مو. 2002-يىلى يېزا بويىچە كىشى بېشىغا توغرا كەلگەن ساپ كىرىمى 1125 يۈەن.
## مەمۇرىي كەنتلەر
زەمىننىڭ يېزىلىرى تۆۋەندىكى كەنتلەر بار:
* ئاياق قىزىللىق كەنتى (​阿亚克克孜勒克村)
* ئايدىڭ كەنتى (​阿依丁村)
* ئۇلۇغخانبويى كەنتى (گۈلباغ) (​吾鲁格汗博依村) (古勒巴格村)
* ئىنساق كەنتى (​伊尼萨克村)
* چىغمان كەنتى (其格曼村)
* زەمىن كەنتى (​站敏村)
* سىيىتلە كەنتى (ئىتتىپاق) (​斯提拉村) (团结村)
* قۇچچا كەنتى (​库恰村)
* قۇرۇل كەنتى (​库若勒村)
* كۆلچەكئېرىق كەنتى (​库勒且克艾日克村)
* كۆليار كەنتى (库勒亚村)
* مۇسۇما كەنتى (پەشتاق) (木苏玛村) (派史塔克村)
* مۇسۇما ئاچاپىلال كەنتى (ئۈمىد) (​木苏玛阿恰皮拉勒村) (奥米德村)
* مۇسۇما كوچا كەنتى (ئېرىقبېشى) (​木苏玛阔恰村) (艾日克贝西村)
* ناس كەنتى (بوستان) (​纳斯村) (博斯坦村)
* ياماشلا كەنتى (​亚玛希拉村)
* يۇقارقى زەمىن كەنتى (尤喀克站敏村)
* يۇقارقى سىيىتلە كەنتى (ئۆستەڭبويى) (尤喀克斯提拉村) (吾斯塘博依村)
* يۇقارقى قىزىللىق كەنتى (​尤喀克克孜勒克村)
* يىڭېلىق كەنتى (​英勒克村)

## ئىقتىسادى
1953-يىلى توققۇزاق رايونى، زەمىن رايونى تەسىس قىلىنغان. 1958-يىلى خەلق گۇڭشېسى قۇرۇلۇپ، 1984-يىلى يېزا قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن. زەمىن يېزىسى گەز دەرياسىنىڭ يۇقىرى ئېقىنىغاجايلاشقان. مول سۇ بايلىقىدىن پايدىلىنىپ ئاساسلىقى ئاشلىق، كېۋەز، چارۋىچىلىق، باغۋەنچىلىك ئاساس قىلىنغان كۆپ خىل تىجارەت شەكلى يېزا ئىگىلىك چوڭ يېزىسى. يېزىلىق پارتىيە-ھۆكۈمەت رەھبەرلىك بەنزىسى ھازىرقى شەرت شارائىتلاردىن تولۇق پايدىلىنىپ، كەسىپ قۇرۇلمىسىنى تەڭشەشنى تېزلىتىپ، ئاشلىق ئىشلەپچىقىرىشىنى مۇقىملاشتۇرۇپ، پاختا، ئورمانچىلىق، چارۋىچىلىقنى يۈكسەلدۈرۈش فاڭجېنىدا چىڭ تۇرۇپ، گەۋدىلىك، ئۆزگىچە باقمىچىلىق ۋە ئۆزگىچە باغۋەنچىلىك، چارۋىچىلىق كەسىپنى  بىرلەشتۈرۈپ كوللېكتىپ ئىگىلىك تىكلىشى يۇقىرى.
## باشقىلار
زەمىن يېزىسى چارۋىچىلىقتا قارا، ئاق كالاۋە مەكىت قويى كىرگۈزۈپ ھەمدە سورتىنى ياخشىلاپ زور كۈچ بىلەن باقمىچىلىق چوڭ ئائىلىلىرى ۋە كەسپىي ئائىلىلەر يار-يۆلەك بولۇش، ئۆي قۇشلىرى باقمىچىلىق «كەپتەر، توخۇ» ئۆزگىچە باقمىچىلىق جەھەتتىكى گەۋدىلىك بولغان.
## تاشقى ئۇلانمىلار
## مەنبەلەر
مۇش يېزىسى

مۇش يېزىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى قەشقەر ۋىلايىتى كونا شەھەر ناھىيەسىنىڭ غەربىي شىمال ئۇچىغا جايلاشقان. شەرقىي لەڭگەر يېزىسى، جەنۇب تەرىپى قىزىل دەرياسى ۋە زەمىن يېزىسى، ئوپال يېزىسىغا يېقىن، غەربىي شىمالدا قارا تاغ، بوز تاغ، ئاقتاغ بىلەن ئۇلۇغچات ناھىيەسى، ئاتۇش شەھىرى بىلەن قوشنا.
## مەمۇرىي كەنتلەر
مۇشنىڭ يېزىلىرىدا تۆۋەندىكى كەنتلەر بار:
* بوستان كەنتى (博斯坦村)
* شەرەكسېيى كەنتى (谢热克萨依村)
* كۆلمەھەللىسى كەنتى (库勒买里斯村)
* ئەتراپ كەنتى (艾普拉特村)
* نىياز ھاۋارەڭسېيى كەنتى (گۈلباغ) (尼牙孜阿吾让萨依村) (古勒巴格村)
* ئەسلىمۇش كەنتى (艾斯里木什村)
* ئۆستەڭبويى كەنتى (吾斯塘博依村)
* مىڭيول كەنتى (明尧勒村)
* يېڭى ئۆستەڭبويى كەنتى (英吾斯塘博依村)

## مائارىپى
## يېزا ئىگىلىكى
## باشقىلار
مۇش يېزىسىدا بىر ئوتتۇرا مەكتەپ، 8 باشلانغۇچ مەكتەپ، ئوقۇتقۇچى، ئىشچى-خىزمەتچىلەر 154 ئادەم، ئوقۇغۇچىلار 3647 ئادەم. يېزىلىق دوختۇرخانا، كەنت ساقلىقنى ساقلاش پونكىتى بار بولۇپ، جەمئىي تېببىي خادىمى 18 گە يەتكەن، بۇنىڭ ئىچىدە يەتتە نەپىرى دوختۇر-سېسترا. يېزىلىق مەدەنىيەت پونكىتىدا رادىئو ئۇزېلى، رادىئو پروگراممىسى، كىنو قويۇش ئەترىتى، كەنت كۇتۇپخانىسى، ، ئېلېكترودىئوگرامما بۆلۈمى، تەنتەربىيە مەيدانى (تەنھەرىكەت مەيدانى) مەدەنىي كۆڭۈل ئېچىش ئۆيى قاتارلىقلار بار.
## تاشقى ئۇلانمىلار
## مەنبەلەر
سايباغ يېزىسى (كونا شەھەر ناھىيىسى)

سايباغ يېزىسى قەشقەر ۋىلايىتى كونا شەھەر ناھىيىسى گە قاراشلىق مەمۇرىي يېزا.

## مەمۇرىي كەنتلەر
سايباغنىڭ يېزىلىرىدا تۆۋەندىكى كەنتلەر بار:

* ئاقتىچى كەنتى (​阿克提其村)
* ئاياق چارەك كەنتى (​阿亚克恰热克村)
* ئاياق كاپا كەنتى (​阿亚格喀帕村)
* پاششى كەنتى (帕希希村)
* تۆگەساق كەنتى (​托盖萨克村)
* تۆۋەنكى ھويلا كەنتى (​托万克霍伊拉村)
* چۇيونچى كەنتى (​却云其村)
* سايباغ كەنتى (​萨依巴格村)
* شور كەنتى (​肖尔村)
** ئاياق شور كەنتى (阿亚格肖尔村)
* قازاقلا كەنتى (​喀萨克拉村)
* قولچى كەنتى (​阔勒其村)
* كۆكچى كەنتى (​科克其村)
* كۈپسىڭى كەنتى (​库普色额村)
** ئاياق كۈپسىڭى كەنتى (阿亚格库普色额村)
* گۈلچىمەن كەنتى (​古勒曲曼村)
* يۇقارقى چارەك كەنتى (​尤喀克恰热克村)
* يۇقارقى كاپا كەنتى (​尤喀克喀帕村)
* يۇقارقى ھويلا كەنتى (尤喀克霍伊拉村)

## ئىقتىسادى
## مائارىپى
## يېزا ئىگىلىكى
## باشقا ئۇلانمىلار
## مەنبەلەر
بۇلاقسۇ يېزىسى

بۇلاقسۇ يېزىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى قەشقەر ۋىلايىتى كونا شەھەر ناھىيەسىنىڭ جەنۇبىي قىسمىغا جايلاشقان. ناھىيە بازىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 13.5 كىلومېتر، ھازىر بار بولغان تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 71 مىڭ مو. بۇ يېزىنىڭ يەر شەكلى تۈز، گەز دەرياسىغا يېقىن، دەريا سۈيى، بۇلاق سۈيى بايلىقى مول، بىر تۇتاش چوڭ چارۋىچىلىق، بورداقچىلىقنى ئاساس قىلىدۇ، دېھقانچىلىق، چارۋىچىلىق كۆپ مەنبەلىك تەرەققىيات يېزا ئىگىلىك چوڭ يېزىسى. بۇلاقسۇ يېزىسى تەۋەسىدىكى 16 مەمۇرىي كەنت، 139 كەنت ئاھالە گۇرۇپپىسى، ئومۇمىي نوپۇسى 36 مىڭ ئادەم.
## مەمۇرىي كەنتلەر
بۇلاقسۇنىڭ يېزىلىرىدا تۆۋەندىكى كەنتلەر بار:

* ئارال كەنتى (​阿热勒村)
* ئۇرون باستى كەنتى (​乌润巴斯提村)
* ئۆستەڭبويى كەنتى (​吾斯塘博依村)
* ئىككىنچى يېڭىچكە كەنتى (​伊肯其英其开村)
* بىرىنچى يېڭىچكە كەنتى (比仁其英其开村)
* توغراق بېشى كەنتى (​托格拉克贝希村)
* تۇرچارباغ كەنتى (​吐尔恰巴格村)
* تۈرەباغ كەنتى (​托日巴格村) 
* چارەك  كەنتى (​恰热克村)
* دەيسۇ كەنتى (代苏村)
* قاراباغ كەنتى (​喀拉巴格村)
* قىزكەنت كەنتى (​克孜坎特村)
* كونا ھويلا كەنتى (​阔纳霍伊拉村)
* يارقاش كەنتى (​亚喀什村)
* يۇقارقى لەڭگەر كەنتى (​尤喀克兰干村)
* يېڭىئېرىق كەنتى (​英艾日克村)

## ئىقتىسادى
## مائارىپى
## يېزا ئىگىلىكى
## باشقا ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر
ئوپال بازىرى

ئوپال يېزىسى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى قەشقەر ۋىلايىتى كونا شەھەر ناھىيە شەھىرنىڭ غەربىي جەنۇبىغا 32 كىلومېتىر، دۆلەت يولى 314 دۆلەت زېمىنى، جۇڭگونىڭ غەربىي ئاسىيا، جەنۇبىي ئاسىيادىكى ھەر قايسى دۆلەتلەرگە توشۇش ئۆتىڭى بولۇپ قالغان ئۆتكۈزۈشكە تېگىشلىك مۇھىم شەھەر. ئۇمۇمىي نوپۇسى 31180 ئادەم، ھازىر بار بولغان تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 52000 مو. بۇ يېزىنىڭ تارىخىي مەدەنىيەتى ئۇزۇن بۇلۇپ، مىلادىيە 11-ئەسىردە ئۇيغۇرلارنىڭ ئاتاغلىق ئالىمى ۋە تىلشۇناس مەھمۇد قەشقەرىنىڭ مازىرى، قىرىق بۇلاق قاتارلىق نۇرغۇن ساياھەت مەنزىرە نۇقتىلىرى بار، يېزا ئىگىلىكتە دېھقانچىلىق، ئورمانچىلىق، چارۋىچىلىق ۋە ساياھەتچىلىكنى ئاساس قىلغان كۆپ مەنبەلىك تەرەققىيات يېزىسى.
## مەمۇرىي كەتلەر
پۈتۈن ئوپال يېزىسىغا قاراشلىق 17 كەنت ئاھالە كومىتېتى بار بۇلۇپ، يەنى:

* ئاچال كەنتى (阿恰村)
* ئاقئۆستەڭ كەنتى (阿克吾斯塘村)
* ئايدىڭكۆل كەنتى (阿依丁库勒村)
* ئوپۇلات كەنتى (乌普拉特村)
* باش ياغۇ كەنتى (巴什亚果村)
* بەشباغ كەنتى (拜什巴格村)
* دېھقانچىلىق مەيدانى كەنتى (农场村)
* دوغىلات كەنتى (多格拉提村)
* شوتا كەنتى (肖塔村)
* قارائۆستەڭ كەنتى (喀拉吾斯塘村)
* قاراباش كەنتى (喀拉巴什村)
* قۇمباغ كەنتى (库木巴格村)
* كۆكچى كەنتى (科克其村)
* موللامبېغى كەنتى (毛拉木贝格村)
* نوقات كەنتى (诺喀提村)
* ھۆلجىگدە كەنتى (约勒吉格代村)
* ياغۇ كەنتى (亚果村)؛

ئوپالنىڭ يېزىلىرىدا 137 كەنت ئاھالە گۇرۇپپىسى بار.

## ئىقتىسادى
يېقىنقى يىللاردىن بۇيان بۇ يېزىنىڭ ئىجتىمائىي مۇھىت ۋە بايلىقى مول بولغان ئەۋزەللىكىنى تولۇق جارى قىلدۇرۇپ، ئادەمنى ئاساس قىلىشتا چىڭ تۇرۇپ پەن تېخنىكىغا تايىنىپ زور كۈچ بىلەن باغۋەنچىلىك، چارۋىچىلىق ۋە ساياھەتچىلىك قاتارلىق ئۆزگىچە كەسىپلەرنىڭ ئىقتىسادىنى راۋاجلاندۇرۇپ جەمئىيەتنىڭ ماس تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرگەن. 2003-يىلى ئىچكى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى 57 مىليون 934 مىڭ يۈەن، دېھقانلارنىڭ كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان ئوتتۇرىچە ساپ كىرىمى 1398 يۈەن. ئاشلىق ئومۇمىي ھوسۇلى 23 مىڭ 600 توننا، پاختا ئومۇمىي مەھسۇلاتى 834.7 توننا، چارۋىنىڭ يىللىق قوتاندىكى سانى 84 مىڭ تۇياق (دانە)؛ ئىقتىسادىي ئورمان كۆلىمى 38 مىڭ موغا يەتكەن، بۇلار ئىچىدە ھازىرقى زامان سۇغۇرۇش ۋە يېزا ئىگىلىك سۇغىرىش تېخنىكىسىنى قوللىنىپ ئۆرۈك، ﺋﺎﻧﺎﺭ، چوڭ گىلاس قاتارلىق ئالاھىدە ئىقتىساد ئورمىننى، سۇ تېجەپ سۇغىرىش ئۈلگە كۆرسىتىشنى جارى قىلدۇردى. يىلدىن يىلغا كۈتۈۋالغان ساياھەتچىلەر 31 مىڭ ئادەم (قېتىم)، ساياھەتچىلىك كىرىمى 210 مىڭ يۈەنگە يەتكەن. 
## جۇغراپىيەلىك ئورنى
بۇ يېزىنىڭ جۇغراپىيەلىك ئەۋزەللىكىدىن پايدىلىنىپ غەربىي رايوننى كەڭ ئېچىش ياخشى پۇرسىتنى چىڭ تۇتۇپ، كىچىك شەھەر-بازار قۇرۇلۇشى سالمىقىنى ئاشۇرۇپ نۇقتىلىق راۋاجلاندۇرۇپ سودا، يېمەك-ئىچمەك مۇلازىمىتى ۋە ساياھەتچىلىك كەسپىنى ئاساس قىلغان 2-، 3-كەسىپلەرگە تايىنىپ ھاللىق جەمئىيەت قۇرۇپ چىقىش قەدىمىنى تېزلەتتى.
## مائارىپى
## باشقا ئۇلانمىلار
## مەنبەلەر
تېرىم يېزىسى (كونا شەھەر ناھىيىسى)

تېرىم يېزىسى قەشقەر ۋىلايىتى كونا شەھەر ناھىيىسى گە قاراشلىق مەمۇرىي يېزا.
## مەمۇرىي كەنتلەر
تېرىمنىڭ يېزىلىرىدا تۆۋەندىكى كەنتلەر بار:

* تۆتكۆل كەنتى (托特库拉村)
* تۆۋەنكى تېرىم كەنتى (​托万克铁日木村)
* يۇقارقى تېرىم كەنتى (尤喀克铁日木村)
* يۇلغۇنبۇغرا كەنتى (尤勒滚布格拉村)

## ئىقتىسادى
## مائارىپى
## يېزا ئىگىلىكى
## باشقا ئۇلانمىلار
## مەنبەلەر