open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
لۇڭخۇشەن تېغى داڭلىق مەنزىرىلىك رايونى

لۇڭخۇشەن تېغى داڭلىق مەنزىرىلىك رايونى − جياڭشى ئۆلكىسى يىڭتەن شەھىرىنىڭ غەربىي جەنۇبىدا، گۇيشى، يۈجياڭ ناھىيىلىرىگە ھالقىغان، كۆلىمى 200 كۋادرات كىلومېتىرچە كېلىدۇ.

## '''قىسقىچە تونۇشتۇرۇلۇشى'''
لۇڭخۇشەن تېغى داڭلىق مەنزىرىلىك رايونى − جياڭشى ئۆلكىسى يىڭتەن شەھىرىنىڭ غەربىي جەنۇبىدا، گۇيشى، يۈجياڭ ناھىيىلىرىگە ھالقىغان، كۆلىمى 200 كۋادرات كىلومېتىرچە كېلىدۇ. لۇڭخۇشەن تېغى يىشەن تاغ تىزمىسىغا تەۋە بولۇپ، تىپىك «دەنشا يەر شەكلى» ئالاھىدىلىكىگە ئىگە. مەنزىرىلىك رايوندا چوققا، قىيا، كۆل ۋە ئېرىقلار كۆپ بولۇپ، لۇڭخۇشەن، پەيياشى، جاڭجياشەن، چېنخۇشەن، ۋۇخۇ كۆلى قاتارلىق160 نەچچە مەنزىرە نۇقتىسى بار، مەنزىرىلىك رايوننى كېسىپ ئۆتىدىغان لۇشى ئۆستىڭى ھەرقايسى ئاساسلىق مەنزىرە نۇقتىلىرىنى تۇتاشتۇرۇپ، كىشىلەرنى ھەم كېمە بىلەن مەنزىرە كۆرۈش، ھەم پىيادە ساياھەت قىلىش ئىمكانىيىتىگە ئىگە قىلىدۇ. لۇڭخۇشەن تېغىدا گۇمانىتار كۆرۈنۈشلەر ئىنتايىن كۆپ، ئۇ يەردە تويىن دىنى ھەق بىر مەزھىپى پەيدا بولغان جاي، يەنى تويىن دىنىنىڭ مەشھۇر داشاڭچىڭگۇڭ ئىبادەتخانىسى بار. شيەنشۇييەن قىياسىدىن فېيمازۇ قىياسىغىچە بولغان 10 چاقىرىمچە ئۇزۇنلۇقتىكى قىيا ئۆڭكۈرلىرىدە ئەمىنىيە، يېغىلىق دەۋرىدىكى قەدىمكى يۆ مىللىتىنىڭ قىيالىق قەبرىلىرى بار. لۇڭخۇشەن تېغىنىڭ شەرقىي قىسمىدىكى شياڭشەن تېغىدا جەنۇبىي سۇڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى دالى ئالىمى لۇ جيۇيۇەننىڭ «شياڭشەن بىلىم يۇرتى» قاتارلىقلار بار.

## مەنبەلەر
لۇئاندا

لۇئاندا  ئانگولا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ پايتەختى، ئەڭ چوڭ پورتى، مۇھىم سانائەت مەركىزى.

## '''جۇغراپىيەلىك ئورنى'''
لۇئاندا  ئانگولا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ پايتەختى، ئەڭ چوڭ پورتى، مۇھىم سانائەت مەركىزى. بۇ شەھەر بېنگو قولتۇقىنىڭ يېنىغا، كۋانزا دەرياسىنىڭ دېڭىزغا قۇيۇلۇش ئاغزىنىڭ شىمالىي تەرىپىگە جايلاشقان. ئاھالىسى 934 مىڭدىن ئاشىدۇ(1984) . لۇئاندا شەھىرى 1575-يىلى قۇرۇلۇشقا باشلىغان، شەھەرنىڭ تولۇق نامى «سان پاۋلۇلۇ ئاندا» بولۇپ، قىسقارتىلىپ لۇئاندا دەپ ئاتىلىدۇ. 

## '''ئىقتىسادىي ئەھۋالى'''
لۇئاندا ئانگولانىڭ مۇھىم سانائەت مەركىزى، بۇ جايدا كۆلىمى خېلى چوڭ بولغان نېفىت ئايرىش زاۋۇتى، توقۇمىچىلىق فابرىكىسى ۋە باشقا يېمەك-ئىچمەك، سېمونت، ئاليۇمىن، شېكەر، قەغەز قاتارلىق سانائەت ئورۇنلىرى بار. لۇئاندا تەبىئىي پورت بولۇپ، بۇ جاي ئارقىلىق نېفىت، تۆمۈر رۇدىسى، كوفى، تالالىق ئاگاۋى، شېكەر قومۇشى، پاختا قاتارلىق مەھسۇلاتلار ئېكسپورت قىلىنىدۇ. تۆمۈر يول ئارقىلىق شەرقتىكى مالانژې، دوندو شەھەرلىرى بىلەن تۇتىشىدۇ، شەھەرنىڭ يېنىدا خەلقئارا ئايرودرومى بار. 

## مەنبەلەر
مادراس

مادراس ھىندىستاننىڭ شەرقىي جەنۇبى دېڭىز ياقىسىغا جايلاشقان چوڭ شەھەر، مۇھىم پورتى، ھىندىستاننىڭ يېڭىدىن تەرەققىي قىلغان مۇھىم سودا سانائەت مەركىزى. 

## '''قىسقىچە تونۇشتۇرۇش'''
مادراس ھىندىستاننىڭ شەرقىي جەنۇبى دېڭىز ياقىسىغا جايلاشقان چوڭ شەھەر، مۇھىم پورتى، ھىندىستاننىڭ يېڭىدىن تەرەققىي قىلغان مۇھىم سودا سانائەت مەركىزى. شەھەر ئاھالىسى 5 مىليون 400 مىڭدىن ئاشىدۇ(1980) . مادراس پورتى سۈنئىي پورقت بولكۇپ، ئىككى تارماق قانال، تۆمۈر يول، تاشيوللار ئارقىلىق دۆلەتنىڭ ئىچكى رايونلىرى بىلەن باغلىنىپ تۇرىدۇ. 

## '''ئىقتىسادىي ئەھۋالى'''
مادراس ئۆزىنىڭ ئاپتوموبىل سانائىتى، توقۇمىچىلىق سانائىتى بىلەن ھىندىستاندا ئالاھىدە مۇھىم ئورۇن تۇتىدۇ، ئۇنىڭدىن سىرت، كېمىسازلىق، نېفىت ئايرىش، خىمىيىۋى ئوغۇت، تېرە-خۇرۇم، يېمەك-ئىچمەك سانائەتلىرىمۇ خېلى تەرەققىي قىلغان. شەھەر رايونىدىكى پېرامبوردا ھەرخىل تىپتىكى ئاپتوموبىللارنى ئىشلەپچىقىرىدىغان سانائەت ئورنى، شەھەرنىڭ جەنۇبىغا 80 كىلومېتىر كېلىدىغان كالاپپاكام دېگەن جايدا ئاتوم ئېلېكتر ئىستانسىسى بار. شەھەردە يەنە خەلقئارا ئايرودرومى، كىنو ستۇدىيىسى، مۇزېيخانا، ھايۋاناتلار باغچىسى قاتارلىق مەشھۇر ئورۇنلار بار. مادراس پورتى ئارقىلىق تېرە، يۇڭ، پاختا، كوفى، چىرىمتال قاتارلىق مەھسۇلاتلار ئېكسپورت قىلىنىدۇ. مادراس ھىندىستاننىڭ بومباي، مورموگان، ۋىساكاپاتنام، كالىكوتتىلاردىن قالسا بەشىنچى ئورۇندىكى چوڭ پورتى.

## مەنبەلەر
لىبرېۋىل

لىبرېۋىل ئافرىقىدىكى گابون جۇمھۇرىيىتىنىڭ پايتەختى، دۆلەتنىڭ سىياسىي ئىقتىسادىي مەركىزى، مۇھىم دېڭىز پورتى.

## '''قىسقىچە تونۇشتۇرۇش'''
لىبرېۋىل ئافرىقىدىكى گابون جۇمھۇرىيىتىنىڭ پايتەختى، دۆلەتنىڭ سىياسىي ئىقتىسادىي مەركىزى، مۇھىم دېڭىز پورتى. شەھەر ئاھالىسى 257 مىڭدىن ئاشىدۇ(1983) .

## '''ئىقتىسادىي ئەھۋالى'''
لبىرېۋىل شەھىرىدە يېمەك-ئىچمەك، نېفىت ئايرىش، ياغاچ ماتېرىياللىرىنى پىششىقلاپ ئىشلەش، ئېلېكتر ئېنېرگىيىسى قاتارلىق سانائەت ئورۇنلىرى بار. لبىرېۋىل پورتى ئارقىلىق نېفىت، مارگانتىس رۇدىسى، ياغاچ ماتېرىياللىرى ئېكسپورت قىلىنىدۇ. پورتنىڭ يىللىق ئېكسپورت مىقدارى 1 مىليون 300 مىڭ توننىدىن ئاشىدۇ. شەھەرنىڭ سۇ، ھاۋا قاتنىشى تەرەققىي قىلغان. شەھەردە دۆلەتنىڭ ھەرقايسى شەھەرلىرىگە، شۇنداقلا ئافرىقا، ياۋروپا قاتارلىق قىتئەلەردىكى دۆلەتلەرگە قاتنايدىغان ھاۋا يوللىرى بار. سۇ قاتنىشىدا دەريا قاتنىشى بىلەن دېڭىز قاتنىشىنى ئاساس قىلىدۇ.

## '''قوشۇمچە بايان'''
لبىررېۋىلنىڭ ئورنىنى 1839-يىلى 2-ئايدا فرانسىيىلىك پاراخوت باشلىقى بۇئى ۋېرۇمىز 21 پارچە رەخت، 10 ساندۇق(ھەر ساندۇقى 25 جىڭ ئېغىرلىقتا) مىلتىق دورىسى، 20 دانە يەرلىك مىلتىق، ئىككى خالتا تاماكا، بىر تۇڭ ھاراق، 10 دانە باش كىيىم ھېسابىغا گابونيىنىڭ يەرلىك باشلىقلىرىدىن سېتىۋالغان. 1841-يىلى 3-ئايدا يەنە يۇقىرىقىدەك ئۇسۇل بىلەن كومۇ دەرياسىنىڭ ئوڭ قىرغىقىدىكى جايلارغىمۇ فرانسىيىنىڭ دۆلەت بايرىقىنى ئېسىش ھوقۇقىنى قولغا كىرگۈزۈۋالغان. بۇ ئىككى پارچە يەر لبىرېۋىلنىڭ ئەڭ دەسلەپكى ئاساسى ھېسابلىنىدۇ. 1849-يىلى كونگودىن قۇللارنى ئېلىپ يولغا چىققان برازېلىيىنىڭ «ئېلچە» ناملىق پاراخوتى توسۇپ قېلىنغاندىن كېيىن(19-ئەسىرگە كەلگەندە قۇل سودىسى چەكلەنگەن، شۇڭا بۇ پاراخوت توسۇپ قويۇلغان) پاراخوتتىكى 86 كونگولۇق نېگىر بوئى ۋېرۇمىز كونتروللۇقىدىكى بۇ جايغا ئېلىپ كېلىنىپ ئورۇنلاشتۇرۇلغان ھەمدە ھەربىر جۈپ ئەر-ئايال ئۈچۈن بىر ياغاچ ئۆي، بىر پارچە يەر بېرىلگەن. بوئى ۋېرۇمىز بۇ ھەرىكىتىنى خاتىرىلەش ئۈچۈن بۇ جايغا لبىرېۋىل(ئەركىن شەھەر دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ) دەپ نام بەرگەن. شۇنىڭدىن باشلاپ بۇ جاي شۇنداق نام بىلەن ئاتىلىپ كەلگەن.

## مەنبەلەر
لومبوك بوغۇزى

لومبوك بوغۇزى  شەرقىي جەنۇب ئاسىيادىكى ھىندۇنېزىيىنىڭ لومبوك ئارىلى بىلەن بالى ئاراللىرى ئارىسىغا جايلاشقان مۇھىم سۇ يولى. 

## '''قىسقىچە تونۇشتۇرۇش'''
لومبوك بوغۇزى  شەرقىي جەنۇب ئاسىيادىكى ھىندۇنېزىيىنىڭ لومبوك ئارىلى بىلەن بالى ئاراللىرى ئارىسىغا جايلاشقان مۇھىم سۇ يولى. بوغۇزنىڭ شىمالىي بالى دېڭىزى بىلەن، جەنۇبى ھندى ئوكيان بىلەن تۇتىشىدۇ. شىمالدىن جەنۇبقا ئۇزۇنلۇقى 80.5 كىلومېتىر كېلىدۇ، ئادەتتىكى چوڭقۇرلۇقى 200 مېتىردىن ئاشىدۇ، ئەڭ چوڭقۇر يېرى 1306 مېتىرغا يېتىدۇ. شىمالىي قىسمىنىڭ كەڭلىكى 36 كىلومېتىر، جەنۇبىي قىسمىنىڭ كەڭلىكى 65 كىلومېتىر كېلىدۇ. لومبوك بوغۇزى شەرقىي ئاسىيا بلىەن پېرسىيە قولتۇقى ئارىلىقىدىكى ئەڭ مۇھىم قاتناش يولى، مالاككا بوغۇزىدىن ئۆتۈشكە بولمايدىغان 200 مىڭ توننىدىن يۇقىرى كۆتۈرۈش كۈچىگە ئىگە غايەت زور تىپتىكى ئوكيان پاراخوتلىرى لومبوك بوغۇزى ئارقىلىق ئۆتىدۇ. بوغۇزدا قاتناشقا توسالغۇ بولىدىغان يوشۇرۇن خادا تاشلار يوق، پاراخوتلار بۇ جايدىن توختىماي ئۆتۈپ تۇرىدۇ.

## مەنبەلەر
لۇئانگۋا دۆلەت باغچىسى

لۇئانگۋا دۆلەت باغچىسى  زامبىيىنىڭ شەرقىي جەنۇب مۇكەنگا تاغ تىزمىسىنىڭ شەرقىي جەنۇب ئېتىكىگە، لۇئانگۋا دەرياسىنىڭ ئوتتۇرا ئېقىنىنىڭ ئوڭ تەرىپىگە جايلاشقان.

## '''قىسقىچە تونۇشتۇرۇش'''
لۇئانگۋا دۆلەت باغچىسى  زامبىيىنىڭ شەرقىي جەنۇب مۇكەنگا تاغ تىزمىسىنىڭ شەرقىي جەنۇب ئېتىكىگە، لۇئانگۋا دەرياسىنىڭ ئوتتۇرا ئېقىنىنىڭ ئوڭ تەرىپىگە جايلاشقان. مەيدانى 12 مىڭ 900 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ، بۇ رايون ئافرىقا بويىچە ھايۋانات تۈرلىرى ئەڭ كۆپ رايوننىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ. بۇ باغچىدا تۈركۈم-تۈركۈم بولۇپ ياشايدىغان ياۋا پىل، ياۋا كالا، چىپار ئات، مۈڭگۈزلۈك ئات، زىراپە ھەم نۇرغۇنلىغان ئۇچار قاناتلار، دەريا ئېتى قاتارلىق ھايۋانلار ياشايدۇ. بۇ باغچە زامبىيىنىڭ ئەڭ مۇھىم ساياھەت رايونى بولۇپ، ھەر يىلى مىڭلىغان ئونمىڭلىغان زامبىيىلىك ھەم چەت ئەللىك ساياھەتچىلەر باغچىغا كېلىپ ساياھەت قىلىدۇ.

## مەنبەلەر
لياۋچېڭ

**[[لياۋچېڭ]]** شەندۇڭ ئۆلكىسىنىڭ غەربىي قىسمىغا جايلاشقان. قەدىمدە چى بەگلىكىگە سۇيۇرغال قىلىپ بېرىلگەن. سۇڭ سۇلالىسىنىڭ شىنىڭ يىللىرىدا شەھەر بىنا قىلىنغان، مىڭ، چىڭ سۇلالىلىرى دەۋرىدە دۇڭچاڭ ۋىلايىتىنىڭ مەركىزى بولغان.

## '''قىسقىچە تونۇشتۇرۇش'''
لياۋچېڭ شەندۇڭ ئۆلكىسىنىڭ غەربىي قىسمىغا جايلاشقان. قەدىمدە چى بەگلىكىگە سۇيۇرغال قىلىپ بېرىلگەن. سۇڭ سۇلالىسىنىڭ شىنىڭ يىللىرىدا شەھەر بىنا قىلىنغان، مىڭ، چىڭ سۇلالىلىرى دەۋرىدە دۇڭچاڭ ۋىلايىتىنىڭ مەركىزى بولغان. شەھەرنىڭ مەركىزىدىكى گۇاڭيۆ راۋىقى بىلەن شەھەر ئىچىدىكى سەنشى-شەنشى كەسىپداشلار ئۇيۇشمىسى بىناسى مەملىكەت بويىچە نۇقتىلىق قوغدىلىدىغان مەدەنىيەت يادىكارلىقى ئورنى. شىمالىي سۇڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ياسالغان13 بالداقلىق تۆمۈر مۇنار، يۈنخې پرېستانى، بو جەمەتى ئىبادەتخانىسى، فەن جۇشيەن خاتىرە سارىيى قاتارلىق مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى بار.

## مەنبەلەر
لاڭجۇڭ

**لاڭجۇڭ** سىچۇەن ئۆلكىسىنىڭ شىمالىغا جايلاشقان، سىچۇەندىكى ئەسكىرىي ئىشلار بويىچە قەدىمىي مۇھىم جاي.

=**قىسقىچە تونۇشتۇرۇلۇشى**==
لاڭجۇڭ سىچۇەن ئۆلكىسىنىڭ شىمالىغا جايلاشقان، سىچۇەندىكى ئەسكىرىي ئىشلار بويىچە قەدىمىي مۇھىم جاي. خەن سۇلالىسى دەۋرىدە باجۈن دەپ ئاتالغان، سۇڭ سۇلالىسىدىن كېيىن لاڭجۇڭ دەپ ئاتالغان، تارىختىن بۇيان كۆپ قېتىم ۋىلايەت، ئايماق، مەھكىمە تۇرۇشلۇق جاي بولغان. چىڭ سۇلالىسى ئەسكەرلىرى دەسلەپ سىچۇەنگە كىرگەندە، بۇ يەرنى سىچۇەننىڭ مەركىزى قىلغان. قەدىمكى شەھەردە كەسىپداشلار ئۇيۇشمىسى بىناسى قاتارلىق نۇرغۇن قۇرۇلۇشلار بار، يەنە ئاساسلىق تارىخىي كوچا رايونى ساقلانغان. خەن، تاڭ سۇلالىسىنىڭ ئاسترونومىيە تەتقىقات مەركەزلىرىدىن بىرى بولغان. ھازىرغىچە ساقلىنىۋاتقان تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى يۇلتۇزلارنى كۆزىتىش سۇپىسىنىڭ خارابىسى بار. 

## '''مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى'''
مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرىدىن يەنە جاڭ فېي ئىبادەتخانىسى، خېڭخۇ ئىبادەتخانىسى، بابا ئىبادەتخانىسى، ئەۋەلو كىتېشىۋەرە ئىبادەتخانىسى بەيتا(ئاق مۇنار) مۇنارى قاتارلىقلار بار، شەھەرنىڭ شەرقىدىكى دافۇشەن تېغىدا تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى قىيا تاش بۇتى ۋە تاش ئويما خاتىرىلەر بار. يىپەك-لاڭجۇڭنىڭ داڭلىق ئەنئەنىۋى مەھسۇلاتى.

## مەنبەلەر
ۋۇچ

**ۋۇچ** ياكى  **لودز**  لەھىستاننىڭ ۋارشاۋا شەھىرىدىن قالسا ئىككىنچى چوڭ شەھىرى، ۋۇچ ۋويۋودالىغىنىڭ (ئۆلكىسىنىڭ) مەركىزى، مەركەزگە بىۋاسىتە قاراشلىق شەھەر، لەھىستان بويىچە ئەڭ چوڭ سانائەت مەركىزىنىڭ بىرى. 

## '''قىسقىچە تونۇشتۇرۇش'''
ۋۇچ لەھىستاننىڭ ۋارشاۋا شەھىرىدىن قالسا ئىككىنچى چوڭ شەھىرى، ۋۇچ ۋويۋودالىغىنىڭ مەركىزى، مەركەزگە بىۋاسىتە قاراشلىق شەھەر، لەھىستان بويىچە ئەڭ چوڭ سانائەت مەركىزىنىڭ بىرى. بۇ شەھەر، دۆلەتنىڭ ئوتتۇرا قىسمىدىكى ۋىسۋا دەرياسى بىلەن ئۇدىرا دەريا تارماقلىرىنىڭ سۇ بۆلگۈچ رايونىغا جايلاشقان. شەھەر ئاھالىسى 800 مىڭدىن ئاشىدۇ(1981) . ۋۇچ 15-ئەسىردىن باشلاپ قۇرۇلغان. 1820-يىلدىن كېيىن توقۇمىچىلىق سانائەتلىرى راۋانجلىنىشقا باشلىغان.

## '''ئىقتىسادىي تەرەققىياتى'''
ھازىر لەھىستان بويىچىلا ئەمەس ياۋروپا بويىچىمۇ ئەڭ چوڭ توقۇمىچىلىق سانائەت مەركەزلىرىنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ. يۇڭ توقۇمىچىلىق سانائەت مەھسۇلاتلىرى بىلەن ئىلمە توقۇمىچىلىق مەھسۇلاتلىرى پۈتۈن دۆلەتنىڭ شۇ خىل مەھسۇلاتلار ئومۇمىي مىقدارىنىڭ 1/4 نى تەشكىل قىلىدۇ. بۇلاردىن باشقا توقۇمىچىلىق ماشىنىلىرىنى ئىشلەپچىقىرىش، ستانوك، ئېلېكتر سانائەت ئۈسكۈنىلىرى، خىمىيىۋى تالا، قۇرۇلۇش بىناكارلىق، كاۋچۇك، يېمەك-ئىچمەك قاتارلىق سانائەت ئورۇنلىرىمۇ تەرەققىي قىلغان. ۋۇچ لەھىستاننىڭ ئەڭ مۇھىم كىنو لېنتىسى ئىشلەپچىقىرىش، كىتاب نەشىر قىلىش مەركىزى. شەھەرنىڭ ئەتراپىدىكى نۇرغۇنلىغان «توقۇمىچىلىق شەھەرلىرى» بىرلىشىپ چوڭ بىر شەھەرنى تەشكىل قىلىدۇ. شەھەردىن دۆلەتنىڭ ھەرقايسى جايلىرىغا تۇتاشقان تۆمۈر يول، تاشيوللار بار. 

## مەنبەلەر
لاپېرۇز بوغۇزى

لاپېرۇز بوغۇزى روسىيەنىڭ يىراق شەرقتىكى ساخالىن ئارىلىنى ياپونىيىنىڭ(خوككايدۇ) ئايرىپ تۇرىدىغان بوغۇز.

## '''قىسقىچە تونۇشتۇرۇش'''
لاپېرۇز بوغۇزى روسىيەنىڭ يىراق شەرقتىكى ساخالىن ئارىلىنى ياپونىيىنىڭ(خوككايدۇ) ئايرىپ تۇرىدىغان بوغۇز. بۇ بوغۇز ياپون دېڭىزىنى ئوخوت دېڭىزى بىلەن تۇتاشتۇرۇپ تۇرىدۇ، بوغۇزنىڭ كەڭلىكى 43 كىلومېتىر كېلىدۇ. بوغۇزنىڭ نامى 1787-يىلى بوغۇزنى ئاچقان فرانسوز دېڭىز ساياھەتچىسىنىڭ نامىغا ئاساسەن قويۇلغان.

## مەنبەلەر
كېرگۇلىن تاقىم ئاراللىرى

كېرگۇلىن تاقىم ئاراللىرى ھىندى ئوكياننىڭ جەنۇبىدىكى تاقىم ئاراللاردىن ئىبارەت. بۇ ئاراللار جەنۇبىي كەڭلىك 48°30′-49°30′، شەرقىي ئۇزۇنلۇق 68°42′-70°35′ ئارىلىقىدىكى ئاساسىي ئارال كېرگۇلىن ۋە باشقا 300 دىن ئوشۇق ئۇششاق ئاراللاردىن تەشكىل تاپقان.

## '''قىسقىچە تونۇشتۇرۇش'''
كېرگۇلىن تاقىم ئاراللىرى ھىندى ئوكياننىڭ جەنۇبىدىكى تاقىم ئاراللاردىن ئىبارەت. بۇ ئاراللار جەنۇبىي كەڭلىك 48°30′-49°30′، شەرقىي ئۇزۇنلۇق 68°42′-70°35′ ئارىلىقىدىكى ئاساسىي ئارال كېرگۇلىن ۋە باشقا 300 دىن ئوشۇق ئۇششاق ئاراللاردىن تەشكىل تاپقان. قۇرۇقلۇق مەيدانى 6129 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ، بۇنىڭ ئىچىدە ئاساسىي ئارالنىڭ مەيدانى 5732 كۋادرات كىلومېتىرغا يېتىدۇ.

## '''يەر شەكلى'''
يەر شەكلى ئېگىزلىك، تاغلىقلارنى ئاساس قىلىدۇ، يانار تاغلار ئاتقىندىلىرىدىن شەكىللەنگەن ئاراللار تىپىغا كىرىدۇ. ئاساسىي ئارالدىكى روس چوققىسىنىڭ دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى 1670 مېتىرغا يېتىدۇ. تاغلىقلارنىڭ ئۈستى قىسمى مۇزلۇقلار بىلەن قاپلانغان. دېڭىز قىرغاقلىرىدا تىك قولتۇقلار بار.

## '''ئىقلىمى'''
ھاۋاسى نەم، بەك سوغۇق بولىدۇ، قاتتىق بوران چىقىپ تۇرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە ھاۋا تېمپېراتۇرىسى 4℃ بولىدۇ. 

## '''ئاساسلى جانلىقلىرى'''
قۇرۇقلۇقتا توڭ تۇپراق ئۆسۈملۈكلىرى، كېرگۇلىن كاپۇستا ئۆسۈملۈكى ئۆسىدۇ، دېڭىزدا پىنگۋىن، تيۇلېن، كىت قاتارلىق ھايۋانلار ياشايدۇ. قوڭۇر كۆمۈر كان بايلىقى بار.

## '''ئالاقىدار بايان'''
1772-يىلى فرانسىيىلىك كېرگۇلىن بۇ ئاراللارغا بارغاندىن كېيىن، فرانسىيە ئىگىلىگەن، 1950-يىلى ئاساسىي ئارالدىكى فرانسو پورتىدا دائىملىق بازا ھەم ئىلمىي تەتقىقات بازىسى قۇرۇلغان. بۇ جايدىكى ئاھالە 90 دىن ئاشىدۇ (1972) .

## مەنبەلەر
لاپلاتا دەرياسى

لاپلاتا دەرياسى جەنۇبىي ئامېرىكىدىكى پارانا دەرياسى بىلەن ئوروگۋاي دەريالىرى قوشۇلۇپ دېڭىزغا قۇيۇلۇشقا قەدەر بولغان قىسمى بولۇپ، ئۇزۇنلۇقى تەخمىنەن 320 كىلومېتىر كېلىدۇ .

## '''قىسقىچە تونۇشتۇرۇش'''
لاپلاتا دەرياسى جەنۇبىي ئامېرىكىدىكى پارانا دەرياسى بىلەن ئوروگۋاي دەريالىرى قوشۇلۇپ دېڭىزغا قۇيۇلۇشقا قەدەر بولغان قىسمى بولۇپ، ئۇزۇنلۇقى تەخمىنەن 320 كىلومېتىر كېلىدۇ، دەريا ئاغزىنىڭ ئەڭ كەڭ جايى 223 كىلومېتىرغا يېتىدۇ. كۆلىمى 35 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ، ئۇ دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ دەريا ئېغىزلىرىنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ. دەريانىڭ غەربىي شىمال قىسمىغا دەرياسۈيى قۇيۇلۇپ تۇرغانلىقتىن سۈيى تاتلىق كېلىدۇ، شەرقىي جەنۇب قىسمى دېڭىز سۈيىنىڭ تەسىرىدىن تۇزلۇق كېلىدۇ. ئېقىن مىقدارى تەخمىنەن 42 مىڭ كۇب مېتىر سېكۇنتقا يېتىدۇ. پارانا، ئوروگۋاي دەريالىرى ھەر يىلى ئۆزى بىلەن بىللە كۆپ مىقداردا لاتقىلارنى ئېقىتىپ كېلىپ تۇرغانلىقتىن، سۈيى لاي بولىدۇ. دەريا قېنىدا قۇم دۆۋىلىرى كۆپ بولىدۇ. بۇ قاتناشقا دەخلى قىلىدۇ، بىراق يەنىلا ئوكيان پاراخوتلىرى قاتناپ تۇرىدۇ. دەريا بويىدا بوئىنوس-ئايرىس(ئارگېنتىنا) ، مۇنتىۋېدېئو ئوروگۋاي، لاپلاتا(ئارگېنتىنا) قاتارلىق چوڭ شەھەرلەر بار. دەريادىن بېلىق ناھايىتى كۆپ تۇتۇلىدۇ.

## مەنبەلەر
كىنشاسا

**كىنشاسا** ئوتتۇرا ئافرىقىدىكى زايىر جۇمھۇرىيىتىنىڭ پايتەختى، دۆلەتنىڭ سىياسىي، ئىقتىسادىي، مەدەنىيەت ۋە قاتناش مەركىزى، ئەڭ چوڭ شەھىرى، مۇھىم دەريا پورتى. 

250px|thumb|كىنشاسا

## '''قىسقىچە تونۇشتۇرۇش'''
كىنشاسا ئوتتۇرا ئافرىقىدىكى زايىر جۇمھۇرىيىتىنىڭ پايتەختى، دۆلەتنىڭ سىياسىي، ئىقتىسادىي، مەدەنىيەت ۋە قاتناش مەركىزى، ئەڭ چوڭ شەھىرى، مۇھىم دەريا پورتى. كىنشاسا زايىر(كونگو) دەرياسىنىڭ تۆۋەن ئېقىنىنىڭ سول قىرغىقىغا قايلاشقان بولۇپ، كونگو جۇمھۇرىيىتىنىڭ پايتەختى بىراززاۋىل شەھىرى بىلەن قارىشىپ تۇرىدۇ. بۇ شەھەر 1881-يىلى قۇرۇلۇپ، «لېئو پولدىۋىل» دەپ ئاتالغان. بۇ نام 1966-يىلى كىنشاساغا ئۆزگەرتىلگەن. كىنشاسا شۇ جايدىكى بىر قەبىلىنىڭ نامى بولۇپ، شەھەرنىڭ نامىمۇ شۇ جايدىكى قەبىلە باشلىقى نامىغا بېرىلگەن.

## '''ئىقتىسادىي ئەھۋالى'''
كىنشاسا ئوتتۇرا ئافرىقىدىكى ئەڭ چوڭ شەھەر، زايىرنىڭ مۇھىم سانائەت مەركىزى. شەھەرنىڭ يەر مەيدانى 250 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ. ئاھالىسى 3 مىليوندىن ئاشىدۇ(1985) ، بۇ جايدا ياغ چىقىرىش، يېمەك-ئىچمەك، توقۇمىچىلىق، ياغاچچىلىق، كېمىسازلىق، ماشىنا رېمونت قىلىش، خىمىيە، نېفىت ئايرىش قاتارلىق سانائەت ئورۇنلىرى بار. كونگو دەريا باسسىنىسىدىكى يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرى بۇ جايغا توپلىنىپ سىرتلارغا تارقايدۇ. كىنشاسا شەھىرىدىن زايىرنىڭ مۇھىم پورتى ماتادې ئارىلىقىغا تۆمۈر يول ۋە نېفىت تۇرۇبىسى ياسالغان كىنشاسادىن دەريانىڭ يۇقىرى ئېقىنىغا قاراپ كېمە بىلەن ئوتتۇرا ئافرىقىنىڭ پايتەختى بانگى شەھىرىگە قەدەر قاتناش قىلىشقا بولىدۇ. زايىر دەرياسىنىڭ كىنشاسادىن ماتادې پورتىغا قەدەر بولغان ئارىلىقتا 32 چوڭ شاقىراتما بار. بۇ ئورۇننىڭ سۇ ئېنېرگىيە زاپىسى ناھايىتى مول، بۇ جايدا چوڭ تىپتىكى ئېلېكتر ئىستانسىلىرى داۋاملىق قۇرۇلماقتا. 

## '''مۇھىم  ئورۇنلىرى'''
كىشاسا زايىرنىڭ مۇھىم مەدەنىيەت مەركىزى، بۇ جايدا ئاتاقلىق ئالىي بىلىم يۇرتلىرى، زەھەرلىك ھاشاراتلارنى تەتقىق قىلىش ئورنى، مۇزېي، كۆلىمى چوڭ بولغان ھايۋاناتلار باغچىسى، خەلقئارا ئايرودرومى، مەشھۇر ساياھەت ئورۇنلىرى بار.

## مەنبەلەر
كۇنمىڭ ديەنچى كۆلى داڭلىق مەنزىرىلىك رايونى

كۇنمىڭ ديەنچى كۆلى داڭلىق مەنزىرىلىك رايونى − يۈننەن ئۆلكىسىنىڭ كۇنمىڭ شەھىرىدە. ديەنچى كۆلى ديەنجۇڭ ئېگىزلىكىدىكى ئولتۇرۇشۇپ كەتكەن كۆل، سۇ يۈزى دېڭىز يۈزىدىن 1800 نەچچە مېتىر ئېگىز، كۆلىمى 300 كۋادرات كىلومېتىرچە كېلىدۇ.

## '''قىسقىچە تونۇشتۇرۇش'''
كۇنمىڭ ديەنچى كۆلى داڭلىق مەنزىرىلىك رايونى − يۈننەن ئۆلكىسىنىڭ كۇنمىڭ شەھىرىدە. ديەنچى كۆلى ديەنجۇڭ ئېگىزلىكىدىكى ئولتۇرۇشۇپ كەتكەن كۆل، سۇ يۈزى دېڭىز يۈزىدىن 1800 نەچچە مېتىر ئېگىز، كۆلىمى 300 كۋادرات كىلومېتىرچە كېلىدۇ. شىشەن تېغى ديەنجۇڭدىكى مەشھۇر تاغ بولۇپ، ئۇنىڭ «ئۇخلاۋاتقان ساھىبجامال» دېگەن نامى بار، تاغقا چىقىپ كۆلنى سەيلە قىلغاندا، «500چاقىرىملىق ديەنچى كۆلى كۆز ئالدىڭىزدا نامايان بولدى» دېيىلگەندەك، كىشىنىڭ روھىي كەيپىياتى كۆتۈرۈلۈپ قالىدۇ. تاغدا بۈك-باراقسان دەل-دەرەخلەر، يۈەن سۇلالىسى دەۋرىدىكى خۇاتىڭ شىپاڭى، تەيخۇاشى بۇتخانىسى قاتارلىق قۇرۇلۇش توپى، تىك قىيالار ئۈستىدە سەنچىڭگې شىپاڭى قاتارلىق قۇرۇلۇش توپى بار. غەربىي قىرغىقىدا داگۇەن راۋىقى، خەيگېڭ، شىيۇەن، ساۋشى ساڭراملىرى ھەمدە شەھەرنىڭ غەربىي شىمالىدا چيۇڭجۇ ئىبادەتخانىسى قاتارلىق نۇقتىلىق مەنزىرە رايونى، مەنزىرە نۇقتىلىرى بار.

## '''قەدىمي يادىكارلىقلار'''
 شەرقىي قىرغىقى ديەن مەدەنىيىتى پەيدا بولغان جاي بولۇپ، چېڭگۇڭدىكى لۇڭتەنشەن تېغىدا كونا تاش قوراللار دەۋرىگە ئائىت خارابە، شىسەيشەن تېغىدا يېڭى تاش قوراللار دەۋرىگە ئائىت خارابە، تيەنزى ئىبادەتخانىسى، يېغىلىق دەۋرىدىكى «ديەن قەبرىسى» ، جىن سۇلالىسى دەۋرىدىكى قەدىمىي بازار قاتارلىقلار بار.

## مەنبەلەر
لىجياڭ يۈيلۇڭ قارلىق تېغى داڭلىق مەنزىرىلىك رايونى

لىجياڭ يۈيلۇڭ قارلىق تېغى داڭلىق مەنزىرىلىك رايونى − يۈننەن ئۆلكىسى لىجياڭ، نىڭلاڭ، جۇڭديەن ناھىيىلىرى تەۋەسىدە بولۇپ، تۆت مەنزىرە رايونىدىن تەركىب تاپقان، ئومۇمىي كۆلىمى770 نەچچە كۋادرات كىلومېتىر.

## '''قىسقىچە تونۇشتۇرۇلۇشى'''
لىجياڭ يۈيلۇڭ قارلىق تېغى داڭلىق مەنزىرىلىك رايونى − يۈننەن ئۆلكىسى لىجياڭ، نىڭلاڭ، جۇڭديەن ناھىيىلىرى تەۋەسىدە بولۇپ، تۆت مەنزىرە رايونىدىن تەركىب تاپقان، ئومۇمىي كۆلىمى770 نەچچە كۋادرات كىلومېتىر. يۈيلۇڭ قارلىق تېغىنىڭ يىل بويى قار بېسىپ تۇرىدىغان 13 چوققىسى بار، جەنۇبىي قىسمىدىكى ئاساسىي چوققا شەنزىتو دېڭىز يۈزىدىن 5500 نەچچە مېتىر ئېگىز. يۈيلۇڭ قارلىق تېغى بىلەن خابا قارلىق تېغى ئارىلىقىغا جايلاشقان خۇتياۋشيا بوغۇزىدىكى جىلغا 20 كىلومېتىرچە كېلىدۇ، دەريا يۈزىنىڭ ئەڭ تار يېرى30 مېتىرلا كېلىدۇ، دەريا ساھىلى بىلەن قىرغاقتىكى تاغ چوققىلىرىنىڭ ئېگىزلىك پەرقى تەخمىنەن 3900 مېتىر بولۇپ، دۇنيادىكى ئەڭ چوڭقۇر جىلغا، چاڭجياڭ دەرياسىدىكى بىرىنچى قولتۇق بولۇپ، تارىختىن بۇيان ئىستراتېگىيىلىك نۇقتا بولۇپ كەلگەن؛ تاغ چوققىلىرى، ئاجايىپ قىيالار، كارستلىق ئۆڭكۈرلەرنى ئالاھىدىلىك قىلغان. لۇخۇ كۆلى مەنزىرىلىك رايونىدا چەكسىز ئورمان تىمتاس كۆللەر بىلەن ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ ئۆرپ-ئادەتلىرى بىر گەۋدىگە ئايلانغان. لىجياڭ قەدىمىي شەھىرىدىكى پۇقرالار ھويلا-ئاراملىرى ئۆزگىچە ئۇسلۇبتا بولۇپ، ئېلىمىزنىڭ بىناكارلىق تارىخىدا مۇھىم ئورۇن تۇتىدۇ. مەنزىرە رايونىدا ناشى مىللىتى1000 نەچچە يىللار ئىلگىرى ياراتقان دۇڭبا يېزىقى، ناشى قەدىمكى چالغۇلىرى، بەيشا تام رەسىمى قاتارلىقلار بىرقەدەر يۇقىرى تارىخىي مەدەنىيەت قىممىتىگە ئىگە.

## مەنبەلەر
كۇزباس

روسىيە  غەربىي سىبىرىيىسىنىڭ شەرقىي جەنۇبى قىسمىغا جايلاشقان چوڭ كۆمۈر كان رايونى، كۆمۈر زاپىسى سوۋېت ئىتتىپاقى بويىچە بىرىنچى ئورۇندا، كۆمۈر مەھسۇلاتى ئىككىنچى ئورۇندا تۇرىدۇ. 

## '''قىسقىچە تونۇشتۇرۇش'''
روسىيە  غەربىي سىبىرىيىسىنىڭ شەرقىي جەنۇبى قىسمىغا جايلاشقان چوڭ كۆمۈر كان رايونى، كۆمۈر زاپىسى سوۋېت ئىتتىپاقى بويىچە بىرىنچى ئورۇندا، كۆمۈر مەھسۇلاتى ئىككىنچى ئورۇندا تۇرىدۇ. كۇزباس كۇزنېتىسكى تاغلىقى بىلەن سالايىر تېغىنىڭ ئارىلىقىغا جايلاشقان، مەيدانى 26 مىڭ 700 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ. كۆمۈر زاپىسى 300 مىليارد توننا بولۇپ، پۈتۈن سوۋېت ئىتتىپاقى كۆمۈر زاپىسىنىڭ %20 نى ئىگىلەيدۇ. كۆمۈرنىڭ سۈپىتى ياخشى، قاتلىمى قېلىن بولۇپ، كۆپىنچىسى كوكس تاۋلاشقا بولىدۇ. بۇ كۆمۈرلۈك 1851-يىلى ئېچىلىشقا باشلىغان. 20-ئەسىرنىڭ 30-يىللىرى ئورال، كۇزباس مېتاللۇرگىيە بازىسىنىڭ قۇرۇلۇشىغا ئەگىشىپ تېز تەرەققىي قىلغان. 

## '''سانائەت تەرەققىياتى'''
ھازىر بۇ رايون سوۋېت ئىتتىپاقى ئورالنىڭ شەرقىدىكى ئەڭ مۇھىم سانائەت رايونى ھېسابلىنىدۇ، بۇ جايدا پولات-تۆمۈر، ئېلېكتر ئېنېرگىيىسى، كوكس تاۋلاش، ماشىنىسازلىق، رەڭلىك مېتاللۇرگىيە قاتارلىق ئېغىر سانائەتلىرى تەرەققىي قىلغان. سانائەت ئورۇنلىرىنىڭ كۆپى يېڭى كۇزنېتىسكى، كېمېروۋ قاتارلىق شەھەرلەرگە مەركەزلەشكەن.
## مەنبەلەر
كىلىمانجارو تېغى

كىلىمانجارو تېغى ئافرىقا بويىچە ئەڭ ئېگىز تاغ چوققا بولۇپ، تانزانىيىنىڭ شىمالىي، كېنىيىنىڭ جەنۇبىي چېگرىسىغا جايلاشقان .
250px|thumb|كىلىمانجارو تېغى
## '''قىسقىچە تونۇشتۇرۇش'''
كىلىمانجارو تېغى ئافرىقا بويىچە ئەڭ ئېگىز تاغ چوققا  بولۇپ، تانزانىيىنىڭ شىمالىي، كېنىيىنىڭ جەنۇبىي چېگرىسىغا جايلاشقان، ئۇنىڭ دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى 5895 مېتىر كېلىدۇ. كىلىمانجارو چوققىسى گەرچە قۇياش نۇرى دائىم تىك چۈشۈپ تۇرىدىغان ئېكۋاتور سىزىقى ئۈستىگە جايلاشقان بولسىمۇ، لېكىن ئۇنىڭ چوققىسى مەڭگۈ ئاپئاق قار بىلەن قاپلىنىپ ئاجايىپ بىرخىل چىرايلىق مەنزىرىنى ھاسىل قىلىدۇ.

## مەنبەلەر
كۇراسو ئارىلى

كۇراسو ئارىلى  غەربىي ھىندى تاقىم ئاراللىرى ئىچىدىكى ئاساسلىق ئارال ۋېنېسۇئېلاننىڭ 100 كىلومېتىر غەربىي شىمالىغا جايلاشقان .

## '''قىسقىچە تونۇشتۇرۇش'''
كۇراسو ئارىلى  غەربىي ھىندى تاقىم ئاراللىرى ئىچىدىكى ئاساسلىق ئارال ۋېنېسۇئېلاننىڭ 100 كىلومېتىر غەربىي شىمالىغا جايلاشقان، ئۇزۇنلۇقى 58 كىلومېتىر، كەڭلىكى 12 كىلومېتىر كېلىدۇ. مەيدانى 443 كۋادرات كىلومېتىرغا يېتىدۇ. ئاھالىسى 161 مىڭدىن ئوشۇق بولۇپ، قارا ھەم ئاق تەنلىكلەردىن بولغان ئارىلاش قان سىستېمىسىدىك كرىئور خەلقلىرى ئاساسىي قىسمىنى تەشكىل قىلىدۇ، ھۆكۈمەت ئەمەلدارلىرى گوللاندىيە تىلىنى قوللىنىدۇ، پاپىمەندو تىلىنى ئورتاق ئىشلىتىدۇ. ئاھالىنىڭ %82 ى كاتولىك دىنىغا، قالغىنى خرىستىئان دىنىغا ئېتىقاد قىلىدۇ. مەركىزى ۋىللېمىستاد شەھىرى.

## '''يەر شەكلى'''
ئارالنىڭ يەر ئۈستى كۆرۈنۈشى تەكشى، دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى 200 مېتىر يەتمەيدۇ، ئارىلاپ ئېدىرلىقلار ئۇچرايدۇ، ئارالنىڭ جەنۇبىي دېڭىز قىرغاقلىرى ئەگرى-بۈگرى بولۇپ، تەبىئىي پورتلار كۆپ، غەربىي تەرىپىگە مارجان ئاراللار جايلاشقان.

## '''ئىقلىمى'''
ئىقلىمى تروپىك قۇرغاق ئىقلىم تىپىغا كىرىدۇ، ھەر ئاينىڭ ئوتتۇرىچە ھاۋا تېمپېراتۇرىسى ℃26-℃28 ئارىلىقىدا بولىدۇ. يىللىق ھۆل-يېغىن مىقدارى 560 مىللىمېتىرغا يېتىدۇ، ھۆل-يېغىنى 10-، 11-ئايلارغا مەركەزلەشكەن، ئارالدا تاتلىق سۇ كەمچىل . 

## '''قوشۇمچە بايان'''
كۇراسۇ ئارىلىغا 1499-يىلى ئىسپانىيىلىكلەر كەلگەن، 1634-يىلى گوللاندىيە ئىگىلىگەن، 18-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا ئەنگلىيە ئىگىلىگەن، 1816-يىلى قايتا گوللاندىيە ئىگىلىگەن.

## '''ئىقتىسادىي ئەھۋالى'''
ئىقتىسادتا نېفىت سانائىتىنى ئاساس قىلىدۇ، بۇ ئارالدا گوللاندىيە ھەم ئامېرىكا كاپىتالى بىلەن قۇرۇلغان چوڭ تىپتىكى نېفىت ئايرىش زاۋۇتلىرى بار. يېزا ئىگىلىكىدە تالالىق ئاگاۋى ھەم ئاپېلسىن قاتارلىق مېۋىلەر ئۆستۈرۈلىدۇ. يېمەك-ئىچمەك بىلەن سانائەت مەھسۇلاتلىرى ئىمپورت قىلىنىدۇ. ئارالنىڭ تاشيول، سۇ، ھاۋا قاتنىشى تەرەققىي قىلغان. خەلقئارا ئايرودرومى بار. يېقىنقى يىللاردىن بۇيان ساياھەتچىلىك ئىشلىرى تېز تەرەققىي قىلماقتا، كۇراسو ئارىلى 1956-يىىدىن باشلاپ، ئەركىن سودا رايونى قىلىپ ئېچىلغان.

## مەنبەلەر
ھىڭ

**ھىڭ** كۈنلۈكسىمان گۈللۈكلەر ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق سامان غوللۇق، ھىڭغا ئۇرۇقداش ئۆسۈملۈك بولۇپ، توسالغۇلارنى ئېچىش، مەددە چۈشۈرۈش، زەھەر قايتۇرۇش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە.

## '''تونۇش'''
ھىڭ كۈنلۈكسىمان گۈللۈكلەر ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق سامان غوللۇق، ھىڭغا ئۇرۇقداش ئۆسۈملۈك بولۇپ، ئېگىزلىكى 50-200 سانتىمېتىر، ئالاھىدە سېسىق پۇرىقى بار؛ ئوق يىلتىزى توم، شەكلى تۈۋرۈكسىمان ياكى ئۇرچۇقسىمان، پوستىنىڭ رەڭگى قارامتۇل قوڭۇر كېلىدۇ. يىلتىزىنىڭ ئۇچىدا ھالقىسىمان ئىزلىرى بولىدۇ، غولىنىڭ تۈۋىدە نۇرغۇن ساندا يوپۇرماق سېپىنىڭ تالاسىمان قالدۇقلىرى بولىدۇ؛ تۈۋىدىن ئۆسكەن يوپۇرماقلىرىنىڭ سېپى ئۇزۇن بولىدۇ. غولىدىكى يوپۇرماقلىرى نۆۋەتلىشىپ ئۆسكەن، ئۈچ - تۆت قايتىلانغان پەيسىمان مۇرەككەپ يوپۇرماق بولۇپ، كىچىك يوپۇرماقلىرى يەنە پەيسىمان چوڭقۇر يېرىلغان، يېرىقچە يوپۇرماقلىرى يىپسىمان كېلىدۇ؛ گۈل رېتى مۇرەككەپ كۈنلۈكسىمان بولۇپ، ئۇچىدا ئۆسىدۇ، رەڭگى سېرىق، زىچ ۋە ئۇششاق بولىدۇ. مېۋىسى قوش ئاسماق مېۋە بولۇپ، شەكلى ياپىلاق سوقىچاق كېلىدۇ. چۆل-باياۋان، قاقاس تاغلاردا بولىدۇ.

## '''خۇسۇسىيىتى'''
توسالغۇلارنى ئېچىش، مەددە چۈشۈرۈش، زەھەر قايتۇرۇش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە.

### دورىلىق قىسمى
دورىغا بۇ ئۆسۈملۈكنىڭ يىلتىزى ۋە غولىنىڭ ئوتتۇرىسىدىكى سۈتلۈك شىرىسى ئىشلىتىلىدۇ.

### تەبىئىتى
ئۈچىنچى دەرىجىدە قۇرۇق ئىسسىق.

### ئىشلىتىش مىقدارى
ئەھۋالغا قاراپ 5.0 ~ 8.0 گرام ئەتراپىدا ئىشلىتىلىدۇ.

## '''يىغىپ تەييارلاش ئۇسۇلى'''
بۇ ئۆسۈملۈكنىڭ چېچەكلەشتىن ئاۋۋال غولىنى تۆۋەنكى قىسمدىن كەسكەندە، ئاق سۈت چىقىدۇ بۇنى بىر نەچچە كۈن تۇرغۇزۇپ ئۆزلۈكىدىن قاتقاندا قىرىۋېلىپ، غولىنى يەنە كېسىپ قاتقان سۈتىنى يەنە قىرىۋېلىپ تاكى شىرىلىك سۈتى تۈگىگىچە ئېلىپ، قاتقان سۈتىنى سايىدا قۇرۇتقاندىن كېيىن ئۇنىڭغا ئاز مىقداردا ئۆرۈك مېغىزى ياكى شاپتۇل مېغىزىنى قوشۇپ، يۇمشاق يانجىپ ئۇن قىلىنىدۇ؛ يىلتىزىنى كولاپ، سىقىپ شىرىسىنى چىقىرىپ، تەبىئىي قۇرۇتۇپ ياكى يىلتىزىنى كولاپ، ئاپتاپتا قۇرۇتۇپ، يۇمشاق سوقۇپ تەييارلىنىدۇ. دورىغا ھۆل ھالەتتىمۇ ئىشلىتىلىدۇ.

## '''ئۆسۈش ئورنى'''
شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى نىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىكى چۆل-باياۋان ۋە قاقاس تاغلاردا ئۆسىدۇ.

## '''رېتسىپلار'''
ھىڭدىن يېرىم گرامنى قايناق سۇ بىلەن ئۇخلاشتىن ئاۋۋال ئىچىپ بەرسە، نېرۋا ئاجىزلىقى ۋە ئۇيقۇسىزلىققا مەنپەئەت قىلىدۇ. 

مۇۋاپىق مىقداردىكى ھىڭنى قايناق سۇ بىلەن ئىچىپ بەرسە، قورساق كۆپۈش، قورساقتا مونەك تۇرۇپ قېلىش، سېسىق كېكىرىش، مەددىلەرنىڭ مونەك بولۇپ تۇرۇۋېلىشى، بەزگەك، تولغاق، زەھەرلىك موگۇ بىلەن زەھەرلىنىش، سوزۇلما خاراكتېرلىك كاناي ياللۇغى قاتارلىق كېسەللىكلەرگە مەنپەئەت قىلىدۇ. 

ھىڭنى سوقۇپ قۇرت يېگەن چىشقا قويۇپ بەرسە، قۇرت يېگەن چىشنىڭ ئاغرىقىنى پەسەيتىدۇ. 

ھىڭنى تۇخۇم سېرىقى بىلەن قوشۇپ مۇۋاپىق مىقداردا ئىستېمال قىلىپ بەرسە، يۆتەل ۋە بېقىن ئاغرىقىنى پەسەيتىدۇ. 

ھىڭنى سۇدا ئېرىتىپ ئىچىپ بەرسە، ئاۋاز پۈتۈپ قېلىشقا مەنپەئەت قىلىدۇ. 

ھىڭنى سۇدا ئېرىتىپ يەرلىك ئورۇنغا چېپىپ بەرسە، چايان ۋە دۆ چاققان جايلارنىڭ ئاغرىقىنى پەسەيتىپ، زەھەر تارقىتىدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:ئۆسۈملۈك
چوڭ قارا جىلغا قىياتاش رەسىملىرى

چوڭ قارا جىلغا قىياتاش رەسىملىرى گەنسۇنىڭ سۇبېي موڭغۇل ئاپتونوم ناھىيە بازىرىنىڭ تەخمىنەن 40 كىلومېتىر كېلىدىغان چوڭ قارا جىلغىسىغا جايلاشقان.

## '''تۇنۇشتۇرۇلىشى '''
چوڭ قارا جىلغا قىياتاش رەسىملىرى گەنسۇنىڭ سۇبېي موڭغۇل ئاپتونوم ناھىيە بازىرىنىڭ تەخمىنەن 40 كىلومېتىر كېلىدىغان چوڭ قارا جىلغىسىغا جايلاشقان، 3.5 كىلومېتىر سوزۇلغان، تارقىلىشى تەرتىپسىز، ئورنىنىڭ يۇقىرى-تۆۋەنلىكى بىردەك ئەمەس، ئەڭ ئېگىز يېرى يەر يۈزىدىن 100 مېتىردىن ئاشىدۇ، ئەڭ تۆۋەن جايى ئاران ئىككى-ئۈچ مېتىر. قىيا تاش رەسىملىرى جەمئىي 34 گۇرۇپپا، نەقىشلىرى 1 مىليون 900 پارچە. 

رەسىم يۈزى پېتىنقى ئويما ۋە قاپارتما ئويما شەكلى قوللىنىلىدۇ، كۆپ قىسىم ۋاقىتلاردا شامالدىن دالدا كۈنگەي تاغ تىك گرانىت تاش ۋە ھاك تاش ئۈستىگە سىزىلغان، كۆپ قىسىملىرىنىڭ مەزمۇنى ئوۋچىلىق، مال بېقىش، چامباشچىلىق ماھارىتىنى مەشىق قىلىش، ئاتلىق ئۇرۇش قىلىش قاتارلىقلارنى ئىپادىلەپ بېرىدۇ.

رەسىمدىكى ھايۋانلاردىن چىپار بۇغا، چوڭ مۈڭگۈزلىك قوي، ياۋا كالا، ياۋا تۆگە، پىل، يولۋاس قاتارلىق ھايۋانلار بۇلۇپ، دەۋرى يېغىلىق دەۋرىدىن خەن سۇلالىسى دەۋرىگىچە بولغان ئارلىقنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ. 

چوڭ قارا جىلغا قىياتاش رەسىملىرى بۇ رايوندىكى كۆچمەن چارۋىچى مىللەتلەرنىڭ مەدەنىيەت ئىزنالىرى، خېشى كارىدورىنىڭ غەرىبىي بۆلىكىگە جايلاشقان قەدىمىي كۆچمەن چارۋىچى مىللەت تارىخىنىڭ مۇھىم ئوبرازلىق ماتېرىيال، ئۇ ئىچكى موڭغۇل، نىڭشيا قاتارلىق جايلاردىكى باشقا قىياتاش رەسىملىرى تەشكىل قىلغان ئېلىمىزنىڭ شىمالىدىكى قىياتاش چەمبىرىكى، ئاز ئۇچرايدىغان قەدىمكى كۆچمەن چارۋىچى مىللەتلەرنىڭ تۇرمۇش تەتقىق قىلىشتىكى قىممەتلىك ماتېرىيال ھېسابلىنىدۇ.

## مەنبەلەر
قومۇل قىياتاش رەسىملىرى

قومۇل قىياتاش رەسىملىرى قومۇلنىڭ شىمالىي تەرپىدىكى تەڭرىتاغ تاغ تىزمىلىرى ئىچىگە جايلاشقان بۇلۇپ، ھازىر 40 تىن كۆپرەك ئۇرۇندا بايقالغان.

## '''تۇنۇشتۇرۇلىشى '''
قومۇل قىياتاش رەسىملىرى قومۇلنىڭ شىمالىي تەرپىدىكى تەڭرىتاغ تاغ تىزمىلىرى ئىچىگە جايلاشقان بۇلۇپ، ھازىر 40 تىن كۆپرەك ئۇرۇندا بايقالغان. كۆپىنچىسى قومۇلنىڭ شەرقىي شىمالىي تەرپىدىكى تاشبېلىق رايونىنىڭ شاڭ ماۋئەي، ئاقتاغ، جىياۋگۇ ۋە بارىكۆل ناھىيەسى دىكى باچاڭزى يېزىسى غا مەركەزلەشكەن.

قىياتاش رەسىملىرىنىڭ تۈزۈلۈشى، ئۇيۇش تېخنىكىسى قاتارلىقلار كۆچمەن مىللەتلەرنىڭ مەدەنىيەت-سەنئىتى،تۇرمۇش سەۋىيەسىنى ئەكىس ئەتتۈرۈپ بېرىدۇ؛ ئۇ رەسىملەرگە ھەر خىل ھايۋاناتتىن باشقا يەنە ئوۋ ئوۋلاش، ئات مىنىش، مال بېقىش، ئۇسسۇل ئويناش، جەڭگە ئاتلىنىش، مۇھەببەت قاتارلىقلارنى ئىپادىلەيدىغان رەسىملەر، ئىلاھلارنىڭ رەسىمى، بەلگە قاتارلىقلار سىزىلغان. 

قومۇل قىياتاش رەسىملىرىنىڭ كۆپ ساندىكىسى بىرونزا دەۋرى بىلەن ھۇن، تۈرك دەۋرلىرىگە تەئەللۇق يادىكارلىقلار ھېسابلىنىدۇ.

## مەنبەلەر
مېيلى قارلىق تېغى

مېيلى قارلىق تېغى يۈننەن ئۆلكىسى دىچىڭ زاڭزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى دېچىڭ ناھىيەسى بىلەن شىزاڭ ئاپتونوم رايونى لىنجى شەھىرى چايۈ ناھىيەسىنىڭ كېسىشكەن جايغا جايلاشقان.

## '''تۇنۇشتۇرۇلىشى'''
قىياپىتى ھەر خىل، چوققىلىرى كۆككە تاقاشقان مېيلى قارلىق تېغى. 

مېيلى قارلىق تېغى يۈننەن ئۆلكىسى دىچىڭ زاڭزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى دېچىڭ ناھىيەسى بىلەن شىزاڭ ئاپتونوم رايونى لىنجى شەھىرى چايۈ ناھىيەسىنىڭ كېسىشكەن جايغا جايلاشقان، دۇنيا تەبىئەت مىراسلىرىدىكى «ئۈچ دەريا ياندىشىپ ئاقىدىغان» ئاساسلىق مەنزىرىلىك رايوننىڭ بىرسى، قارلىق تاغ شۇ قەدەر ھەيۋەتلىك، قارىسىڭىز كىشىنى ھاياجانغا سالىدۇ، ئاساسلىق چوققىسى بولغان كاۋاگېبو چوققىسىنىڭ دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى 6740 مېتىر كېلىدۇ.

## مەنبەلەر
تيەننىڭ ئارىلى

**تيەننىڭ ئارىلى** (天寧島) يەنە تىنىئەن ئارىلى دەپمۇ ئاتىلىدۇ. تىنچ ئوكيان نىڭ غەربىدىكى مارىئانا تاقىم ئاراللىرى ئىچىدىكى ئەڭ چوڭ ئارال. شىمالىي كەڭلىك °15 بىلەن شەرقىي ئۇزۇنلۇق ′38°145 ئارىلىقىغا جايلاشقان.

250px|thumb|تيەننىڭ ئارىلى

## '''تۇنۇشتۇرۇلىشى '''
تيەننىڭ ئارىلى (天寧島) يەنە تىنىئەن ئارىلى دەپمۇ ئاتىلىدۇ. تىنچ ئوكيان نىڭ غەربىدىكى مارىئانا تاقىم ئاراللىرى ئىچىدىكى ئەڭ چوڭ ئارال. شىمالىي كەڭلىك °15 بىلەن شەرقىي ئۇزۇنلۇق ′38°145 ئارىلىقىغا جايلاشقان. قۇرۇقلۇق مەيدانى 101 كۋادرات كىلومېتىر، ئاھالىسى 714 مىڭ كىشى، ئارالنىڭ جەنۇبىي قىرغىقىدا تىنىئەن پورتى بار. بۇجايدا ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە ياپونىيە بىلەن ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرى قاتتىق ئۇرۇش قىلغان. ھازىر بۇ جايدا ئامېرىكا قوشما شتاتلىرى نىڭ مۇھىم ھەربىي بازىسى بار. ئارالدىكى خەلق شېكەر قۇمۇشى، ئاناناس قاتارلىق زىرائەتلەرنى ئۆستۈرىدۇ.

## '''كىلىماتى'''
تيەننىڭ ئارىلى مارىئانا تاقىم ئاراللىرى ئىچىدە بىرقەدەر تىپىك بولغان ئارال، ئۇنىڭ ئىقلىمى تۆت پەسىلنىڭ ھەممىسىدە ئىللىق بولۇپ، تروپىك بەلباغ دېڭىز-ئوكيان كىلىماتىغا تەۋە. 

تيەننىڭ ئارىلى گەرچە مارىئانا تاقىم ئاراللىرى ئارىسىدىكى ئەڭ داڭلىق ئارال بولمىسىمۇ، لېكىن ئۇ مارىيانا تاقىم ئاراللىرى ئىچىدىكى مۇھىتى ئەڭ گۈزەل ئارال. تيەننىڭ ئارىلى ھاۋا كىلماتى مۆتىدىل لېكىن بەزى جايلىرى نەم، يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى °29 ئەتراپىدا، دېڭىز سۈيىنىڭ يىل بويى تېمپېراتۇرىسى 25 سېلسىيە گىرادۇس ئەتراپىدا، يىللىق قۇياش نۇرى يېتەرلىك، تۆت پەسىلنىڭ ھەممىسىدە خۇددى باھاردەك تۇرىدۇ، يەنە كېلىپ كۈندۈز تېمپېراتۇرا

## مەنبەلەر
كومسومول شەھىرى

روسىيەنىڭ  يىراق شەرقتىكى ئەڭ چوڭ ئېغىر سانائەت شەھىرى. بۇ شەھەر خېيلۇڭجياڭ دەرياسىنىڭ تۆۋەن ئېقىنىغا جايلاشقان .

250px|thumb|كومسومول شەھىرى

## '''قىسقىچە  تونۇشتۇرۇش'''
روسىيەنىڭ يىراق شەرقتىكى ئەڭ چوڭ ئېغىر سانائەت شەھىرى. بۇ شەھەر خېيلۇڭجياڭ دەرياسىنىڭ تۆۋەن ئېقىنىغا جايلاشقان، شەرق بىلەن دەريا ئاغزىنىڭ ئۇزۇنلۇقى تەخمىنەن 700 كىلومېتر كېلىدۇ. ئاھالىسى 264 مىڭ (1979) . 1932-يىلى كوممۇنىستىك ئىتتىپاق ئەزالىرىنىڭ شەھەر قۇرۇلۇشىغا قاتناشقانلىقنى خاتىرىلەش ئۈچۈن كومسومول شەھىرى دەپ نام بېرىلگەن. شەھەر تارماق تۆمۈر يوللار ئارقىلىق شەرقىي دېڭىز قىرغىقىدىكى سوۋېت پورتى، خاباروۋسكى قاتارلىق شەھەرلەر بىلەن باغلىنىپ تۇرىدۇ. شەھەرنىڭ ماشىنىسازلىق(كېمىسازلىق، ئايروپىلان، كىران ماشىنىلىرى. . . ) ، پولات-تۆمۈر، مېتالچىلىق، نېفىت ئايرىش سانائەتلىرى تەرەققىي قىلغان. شەھەر يىلىغا بىر مىليون توننىدىن ئارتۇق پولات ئىشلەپچىقىرىدىغان چوڭ تىپتىكى پولات زاۋۇتى بار. بۇ روسىيەنىڭ  يىراق شەرقتىكى ئەڭ چوڭ پولات سانائەت شەھىرى ھېسابلىنىدۇ. كومسومول شەھىرىنىڭ سۇ قاتنىشىمۇ تەرەققىي قىلغان، پاراخوت ئارقىلىق تۆۋەن ئېقىنغا قاراپ يۈرسە دەريانىڭ تۆۋەن ئېقىنىدىكى نىكولايېۋسكى شەھىرىگە ۋە باشقا دېڭىز قىرغاق شەھەرلىرىگە بارغىلى بولىدۇ.

## مەنبەلەر
كلۇژ

كلۇژ ياۋروپادىكى رۇمىنيىنىڭ غەربىي شىمالىغا، سومىش دەرياسىنىڭ باش ئېقىنىغا جايلاشقان. ئاھالىسى 260 مىڭدىن ئاشىدۇ.

250px|thumb|كلۇژ
## '''قىسقىچە تونۇشتۇرۇش'''
ياۋروپادىكى رۇمىنيىنىڭ غەربىي شىمالىغا، سومىش دەرياسىنىڭ باش ئېقىنىغا جايلاشقان. ئاھالىسى 260 مىڭدىن ئاشىدۇ. كلوژدا مىلادىيە 10-ئەسىردىلا كىشىلەر ئولتۇراقلاشقان مەھەللەر بارلىققا كەلگەن بولۇپ، قول سانائىتى تەرەققىي قىلغان. 16-ئەسىردە مېتالچىلىق سانائەت ئورۇنلىرى بارلىققا كەلگەن، بۇ ۋاقىتتا كلۇژ «گۆھەر شەھەر» دەپ ئاتالغان. ھازىرمۇ شەھەرنىڭ ئايرىم جايلىرىدا كونىشەھەر خفرابىلىرى ساقلانماقتا.

## '''ئىقتىسادىي تەرەققىياتى'''
كلوژ رۇمىنىيىنىڭ مۇھىم سانائەت مەركىزى، ئۇ خىمىيە سانائىتى رۇمىنىيە بويىچە خېلى مۇھىم ئورۇن تۇتىدۇ. ئۇنىڭ ئەتراپىدا خىمىيە سانائىتىگە زۆرۈغر بولغان تەبىئىي گاز، ئاشتۇزى قاتارلىق كان بايلىقلىرى مول. كلۇژ شەھىرىدە خىمىيە سانائىتىدىن باشقا ماشىنىسازلىق، توقۇمىچىلىق، يېمەك-ئىچمەك، ئاياغ كىيىم، فارفۇر قاتارلىق سانائەت ئورۇنلىرىمۇ تەرەققىي قىلغان. كلۇژ رۇمىنىيىنىڭ مۇھىم مەدەنىيەت مەركىزى. بۇ جايدا نۇرغۇن پەن تەتقىقات ئورۇنلىرى، 1872-يىلى قۇرۇلغان كلۇژ داشۆسى قاتارلىق ئالىي بىلىم يۇرتلىرى، ئاتاقلىق دوختۇرخانىلار، تىياتىرخانىلار، تراسلۋانىيە مۇزېيخانىسى، ئۆسۈملۈك باغچىسى، 15-ئەسىردە سېلىنغان گات شەكىللىك چېركاۋلار بار.

## مەنبەلەر
كرىۋوي روگ

كرىۋوي روگ ئۇكرائىننىڭ ئوتتۇرا جەنۇبىغا جايلاشقان مۇھىم پولات سانائەت مەركىزى.

## '''قىسقىچە تونۇشتۇرۇش'''
ئۇكرائىننىڭ ئوتتۇرا جەنۇبىغا جايلاشقان مۇھىم پولات سانائەت مەركىزى. يىلىغا پۈتۈن سوېت ئىتتىپاقى بويىچە پولا ئىشلەپچىقىرىشتا ماگىنتو گورسكى، ژدانوۋلاردىن قالسا 3-ئورۇندا تۇرىدۇ. شەھەر ئاھالىسى 684 مىڭدىن ئاشىدۇ(1985) . شەھەر ئەتراپىدا سوۋېت ئىتتىپاقى بويىچە ئەڭ چوڭ تۆمۈر كانلىرى جايلاشقان. دونباس كۆمۈرلۈكى بىلەن بولغان ئارىلىقىمۇ 400 كىلومېتىر كېلىدۇ، كروۋوي روگ 17-ئەسىردە قۇرۇلغان، 19-ئەسىرنىڭ 80-يىللىرى ئەتراپىدىكى تۆمۈر كانلىرىنىڭ ئېچىلىشىغا ئەگىشىپ تەرەققىي قىلىشقا باشلىغان. سانائەتتە پولات سانائىتىدىن باشقا كان ماشىنىلىرىنى ئىشلەپچىقىرىش، رۇدا قېزىش، كوكس كۆيدۈرۈش، ئېلېكتر ئېنېرگىيىسى، تېرە-خۇرۇم، يېمەك-ئىچمەك قاتارلىق سانائەتلىرىمۇ تەرەققىي قىلغان. شەھەردە كان سانائەت شۆيۈەنى قاتارلىق ئالىي بىلىم يۇرتلىرى بار. 
## مەنبەلەر
كانتېربۇرى تۈزلەڭلىكى

كانتېربۇرى تۈزلەڭلىكى يېڭى زېلاندىيە جەنۇبىي ئارىلىنىڭ شەرقىي قىسمىغا جايلاشقان.

250px|thumb|
## '''قىسقىچە تونۇشتۇرۇش'''
يېڭى زېلاندىيە جەنۇبىي ئارىلىنىڭ شەرقىي قىسمىغا جايلاشقان. شەرقتىن غەربكە كەڭلىكى تەخمىنەن 70 كىلومېتىر، شىمالدىن جەنۇبقا ئۇزۇنلۇقى 240 كىلومېتىر كېلىدۇ، مەيدانى تەخمىنەن 12 مىڭ 400 كۋادرات كىلومېتىرغا يېتىدۇ. تۈزلەڭلىك غەربتىن شەرققە قاراپ تەدرىجىي پەسلەپ بارىدۇ. بۇ جاي يېڭى زېلاندىيىنىڭ مۇھىم دېھقانچىلىق، چارۋىچىلىق رايونى ھېسابلىنىدۇ، بۇغدايدىن باشقا يەنە قوي، كالا گۆشى، يۇڭ، سۈت قاتارلىق مەھسۇلاتلار ئىشلەپچىقىرىلىدۇ. كرايىست چېرىچ بۇ جايدىكى ئەڭ چوڭ شەھىرى، لېتتېرتون مۇھىم پورتى ھېسابلىنىدۇ.

## مەنبەلەر
جاۋچىڭ

جاۋچىڭ گۇاڭدۇڭ ئۆلكىسىنىڭ ئوتتۇرا قىسمىغا جايلاشقان. قەدىمكى نامى دۇەنجۇ، خەن سۇلالىسى مەزگىلىدە ناھىيە بولۇپ قۇرۇلغان، سۇي سۇلالىسى مەزگىلىدە دۇەنجۇ ۋىلايىتى بولۇپ تەسىس قىلىنغان، سۇڭ سۇلالىسىدىن تارتىپ جاۋچىڭ دەپ ئاتالغان. 

## مەنبەلەر
خەيكاڭ

خەيكاڭ گۇاڭدۇڭ ئۆلكىسىنىڭ جەنۇبىي قىسمىغا جايلاشقان .

## '''قىسقىچە تونۇشتۇرۇش'''
خەيكاڭ گۇاڭدۇڭ ئۆلكىسىنىڭ جەنۇبىي قىسمىغا جايلاشقان. ئەمىنىيە دەۋرىدە بەرپا قىلىنغان، غەربىي خەن سۇلالىسى دەۋرىدىن تارتىپ ناھىيە، ئايماق، ۋىلايەت، ئۆلكە مەركىزى بولغان. لېيزۇ ئىبادەتخانىسى، سەنيۈەن مۇنارى، جېنۋۇ زالى، يېڭى تاش قوراللار دەۋرى خارابىسى، جەنۇبىي سۇلالىلەردىن تارتىپ تاڭ سۇلالىسى دەۋرىگىچە بولغان خۇمدانلارنىڭ خارابىسى، خەن سۇلالىسى دەۋرىدىن يۈەن سۇلالىسى دەۋرىگىچە بولغان قەدىمىي قەبرىلەر قاتارلىق مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى بار. چىڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى ئاھالىلەرنىڭ نۇرغۇن ھويلا-ئاراملىرى مۇكەممەل ساقلىنىپ قالغان.

## مەنبەلەر
شىچياۋشەن تېغى داڭلىق مەنزىرىلىك رايونى

شىچياۋشەن تېغى داڭلىق مەنزىرىلىك رايونى − گۇاڭدۇڭ ئۆلكىسى نەنخەي ناھىيىسىنىڭ غەربىي جەنۇبىدا، كۆلىمى14 كۋادرات كىلومېتىر. 

250px|thumb|شىچياۋشەن تېغى داڭلىق مەنزىرىلىك رايونى

## '''قىسقىچە تونۇشتۇرۇش'''
شىچياۋشەن تېغى داڭلىق مەنزىرىلىك رايونى − گۇاڭدۇڭ ئۆلكىسى نەنخەي ناھىيىسىنىڭ غەربىي جەنۇبىدا، كۆلىمى14 كۋادرات كىلومېتىر. شىجياۋشەن تېغى70-80 مىليون يىللار ئىلگىرى دېڭىز تېگى يانار تېغىنىڭ پارتلىشىدىن ھاسىل بولغان ئۆلۈك يانار تاغ بولۇپ، تاغنىڭ سىرت تەرىپى يانتۇ، ئىچ تەرىپى تۈز، نېلۇپەرسىمان شەكىلگە ئىگە، داپىڭفېڭ چوققىسى چوققىلارنىڭ ئالدى، جيۇلۇڭيەن، دۇڭگۇشى، شيەنشى قاتارلىق چوققىلارنىڭ شەكلى خىلمۇخىل. شىچياۋشەن تېغى قىيا تاشلاردىن ھاسىل بولغان بولۇپ، قىيا تاشلاردا ئۇزۇنىسىغا ۋە توغرىسىغا يېرىقلىرى بار، يەر ئاستى سۈيى مول بولغاچقا، كۆپ جايلاردا سۇ مەنزىرىسىنى شەكىللەندۈرگەن، 232 بۇلاق كۆزى، 28 شارقىراتما بار.

## '''مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى'''
يېڭى، كونا تاش قورال دەۋرلىرىدىلا ئىنسانلار شىچياۋشەن تېغىدا پائالىيەت قىلىپ، تاش قېزىش مەيدانى قاتارلىق تارىخىي يادىكارلىقلارنى قالدۇرغان، تارىخ ئىلمىدا بۇ «شىچياۋشەن مەدەنىيىتى» دەپ ئاتىلىدۇ. مىڭ سۇلالىسىنىڭ ئوتتۇرا مەزگىللىرىدە جەنۇبىي دىياردا مەشھۇر تاغ بولۇپ قالغان، «يۈنچۇەن ئەۋلىيالار قەسرى» ، «بەييۈن قەدىمىي ئىبادەتخانىسى» ۋە كۆپلىگەن قىيا تاش ئويمىسى قاتارلىق مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى ساقلىنىپ قالغان.

## مەنبەلەر
لېشەن

لېشەن سىچۇەن ئۆلكىسىنىڭ ئوتتۇرا جەنۇبىي قىسمىغا جايلاشقان. ئەمىنىيە دەۋرىدە شۇ بەگلىكىنىڭ پايتەختى بولغان، شىمالىي جۇ 
سۇلالىسى دەۋرىدە جياجۇ دەپ ئاتالغان .

## '''لېشەن شەھىرى ھەققىدە '''
لېشەن سىچۇەن ئۆلكىسىنىڭ ئوتتۇرا جەنۇبىي قىسمىغا جايلاشقان. ئەمىنىيە دەۋرىدە شۇ بەگلىكىنىڭ پايتەختى بولغان، شىمالىي جۇ سۇلالىسى دەۋرىدە جياجۇ دەپ ئاتالغان، كېيىن ۋىلايەت، ئايماق مەركىزى بولغان. شەھەر تاغ ۋە دەرياغا يانداش بولۇپ، توسما بىرلەشتۈرۈپ سېلىنغان، شەھەرنىڭ دەرياغا يانداشقان قىسمى ھازىرمۇ بار بولۇپ، بەش سېپىل قوۋۇقى بار. سەنگۇيدىكى جيۇدىڭشەن تېغىدا سۇڭ سۇلالىسىنىڭ ئاخىرقى دەۋرلىرىدىكى شەھەر ئورنى ۋە زەمبىرەك سۇپىسى بار.

## '''مەدەنىيەت يادىكارلىقى'''
 لېشەندىكى چوڭ بۇت مەملىكەت بويىچە نۇقتىلىق قوغدىلىدىغان مەدەنىيەت يادىكارلىقى بولۇپ، بۇنىڭدىن باشقا يەنە لىڭيۈەن ئىبادەتخانىسى، ۋۇيۇ ئىبادەتخانىسى، لۇڭخۇڭ ئىبادەتخانىسى ۋە تاڭتا مۇنارى، قىيا تاش ھەيكىلى، خەن سۇلالىسى دەۋرىدىكى قىيا قەبرىستانلىقى قاتارلىق مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى بار.

## مەنبەلەر
ئۇلۇس

ئۇلۇس (ئېنگلىزچە: Nation) قەدىمقى ئۇيغۇر تىلىدا بىر قەبىلە، مىللەت، بىرلىك دېگەندەك مەنسى بار. دەۋىرنىڭ تەرەققىياتىغان ئەگىشىپ ئۇلۇس سۆزنىڭ مەنىسى ئۆزگىرەپ يېڭى مەنە ئىپادىلەيدىغان بولدى. 

ھازىر ئۇلۇس سۆزى مىللەت، قەبىلە، ئىرقى، دىندىن ھالقىغان، مەلۇم بىر خىل قىممەت قاراش ياكى سىياسى ئىدىيە، ۋە ياكى ئىنسانلار توپلىمىغا بولغان ئېتراپ ئاساسىدا ھاسىل بولغان ئىنسانلار سىياسىۋى توپلىمى ياكى جەمئىيەتى.مەسلەن: 

# ئامېرىكا ئۇلۇسى: ئامېرىكا گىراژدانى بولغان ھەر بىر كىشى مىللەت، ئىرقى، دىن، جىنىسىي تەشنالىقى، تەبىقە ۋە باشقا خاراكتىر توپلاملىرىغان قارىماي ئامېرىكا ئۇلۇسدىشى ھېسابلىنىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن ئامېرىكا ئۇلۇسلۇق دۆلەتتۇر، ھەرگىزمۇ مىللى دۆلەت ئەمەس. 
# گېرمانىيە ئۇلۇسى: گېرمانىيە پۇقىراسى بولغان ھەر بىر كىشى مىللەت، ئىرقى، دىن، جىسنى تەشنالىقى، تەبىقە ۋە باشقا خاراكتىر توپلاملىرىغان قارىماي گېرمانىيە ئۇلۇسدىشى ھېسابلىندۇ. گېرمانىيە ئۇلۇسدىشى ھەرگىزمۇ گېرمان مىللىتى ياكى خىرىستيان بولۇش كېرەك دېگەنلىك ئەمەس. شۇنىڭ ئۈچۈن گېرمانىيە ئۇلۇسلۇق دۆلەتتۇر، ھەرگىزمۇ مىللى دۆلەت ئەمەس. 
# شەرقىي تۈركىستان  ئۇلۇسى: ئۇيغۇر، قازاق، قىرغىز، ئۆزبېك قاتارلىق مىللەتلەردىن تەركىپ تاپقان بىر ئۇلۇس. 

ئۇلۇسلۇق ئىدىيە ئارقىسدا بەرپا بولغان دۆلەتلەر ئۇلۇس دۆلىتى (Nation State) دېيىلدۇ. مەسلەن ئا ق ش، ئەنگىلىيە، گېرمانىيە، فىرانسىيە، ۋە مېكسىكا. مەلۇم بىر مىللەت ياكى ئىرىقنى ئاساس قىلىپ، مەركەز قىلىپ قۇرۇلغان دۆلەت مىللى دۆلەت دېيىلدۇ، مەسلەن ، تۈركىيە، كورىيە، ياپونيە دېگەندەكلەر.
## مەنبەلەر
سودا كوچىسى

شەھەرلەردىكى ئاۋات، ئالاھىدىلىككە ئىگە، نامى بار سودا رايونىنىڭ كۆپىنچىسى ئۇزۇن كوچىدا. سودا كوچىسى جۇڭگو بازىرىنىڭ مۇھىم تەركىبى قىسمى، ئۇنىڭ شەكىللىنىشى ۋە تەرەققىياتى، گۈللىنىشى ۋە ئۆزگىرىشى بىر شەھەر، بىر رايوننىڭ بازار ئۆزگىرىشىنى مەلۇم دەرىجىدە ئەكس ئەتتۈردى. داڭلىق سودا كوچىلىرى بەلگىلىك تارىخىي شارائىتتا ۋە سودا مەدەنىيىتىدە شەكىللەنگەن
## مەنبەلەر
لۇجۇ شەھىرى

لۇجۇ سىچۇەن ئۆلكىسىنىڭ جەنۇبىي قىسمىغا جايلاشقان. غەربىي خەن سۇلالىسى دەۋرىدە جياڭياڭ ناھىيىسى تەسىس قىلىنغان، لياڭ ۋۇدىنىڭ داتۇڭ يىللىرىدا ئىسمى لۇجۇغا ئۆزگەرتىلگەن.

## '''لۇجۇ شەھىرى ھەققىدە '''
لۇجۇ سىچۇەن ئۆلكىسىنىڭ جەنۇبىي قىسمىغا جايلاشقان. غەربىي خەن سۇلالىسى دەۋرىدە جياڭياڭ ناھىيىسى تەسىس قىلىنغان، لياڭ ۋۇدىنىڭ داتۇڭ يىللىرىدا ئىسمى لۇجۇغا ئۆزگەرتىلگەن. جەنۇبىي سۇڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ياسالغان باۋئېن ياخشىلىقنى قايتۇرۇش مۇنارى بار بولۇپ، مۇنارنىڭ ئېگىزلىكى 33 مېتىر كېلىدۇ. «كونا لۇجۇ شەھىرى» نىڭ خارابىسى بار بولۇپ، ھازىر سېپىلنىڭ شەرق تەرىپى ۋە شەرقىي، غەربىي قوۋۇق، زەمبىرەك سۇپىسى ساقلىنىپ قالغان. يەنە كۈيشىڭ شىپاڭى، جۇڭشەن پىڭيۈەنتاڭ زالى قاتارلىق مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى بار.

## مەنبەلەر
لىئوناردو دىساپرىئو

ئالتۇندەك سېرىق چاشلىرى ، كېلىشكەن چىراي شەكلى قىسقىنە ۋاقىت ئىچىدە پۈتكۈل دۇنياغا تونۇلۇپ كەتكەن كىنو چولپىنى لىئوناردو دىساپرىئو

## '''لىئوناردو دىساپرىئو  ھەققىدە'''
ئەڭ ياخشى كۆرىدىغان مۇزىكىسى. رەپ مۇزىكىسى، ئەڭ ياخشى كۆرىدىغان مۇزىكا ئەترىتى  ink Floyd、Beatles、Led Zeppelin، ئەڭ ياخشى كۆرىدىغان ئەر ئارتىسىت  罗伯特.德尼罗、阿尔.帕西诺、杰克.尼克森، ئەڭ ياخشى كۆرىدىغان ئايال ئارتىسىت،梅格.瑞恩، ئەڭ ياخشى كۆرىدىغان كىنو (教父 ) ئەڭ ياخشى كۆرمەيدىغان يېمەكلىك، گۆش . 

داستان كەبى زور فىلىم (泰坦尼克号 ) ناملىق پاراخوت ياش، كېلىشكەن ھاياتى كۈچى ئۇرغۇپ تۇرغان Leonardo Wilelm DiCaprio نى جاھانغا تونۇتتى، ئۇنىڭ ئالتۇندەك سېرىق چاشلىرى، كېلىشكەن چىراي شەكلىLeonardo Wilelm DiCaprio قىسقىنە ۋاقىت ئىچىدە پۈتكۈل دۇنياغا تونۇلۇپ، ئۇنى پۈتۈن دۇنيادىكى كىنو خۇمارلىرىنىڭ قەلبىدىكى مەبۇدقا ئايلاندۇردى، گەرچە ئۇ توغرۇلۇق تارقالغان بىر قىسىم سۆز - چۆچەكلىر ھەدىدىن زىيادە چىدىغۇسىز بولسىمۇ، لېكىن ئۇ قولغا كەلتۈرگەن نەتىجىلەر كىشىنىڭ ھەۋىسىنى قوزغايدۇ . ئۇ 19 يېشىدا ئوسكار مۇكاپاتىنىڭ ئەڭ ياخشى ئەر يانداش رولچى نامزاتى بولغان، 22 يېشىدا بېرىلىن كىنو پادىشاھى بولۇپ باھالانغان، كىشىلەر شۇنىڭغا ئىشىنىدىكى، ئۇ مەبۇد بولۇپلا قالماستىن تېخىمۇ مۇيىمى بىر ئارتىسىت.

## مەنبەلەر
ساھىپجامال ۋە غەلىتە مەخلۇق

«**ساھىپجامال بىلەن غەلىتە مەخلۇق**» بىر گۈزەل قىز بىلەن غەلىتە مەخلۇق توغرىسىدىكى ھېكايە بولۇپ، فرانسىيەلىك يازغۇچى بېئامونت خانىم ئېلان قىلغان. 1991-يىلى دىسنىي بۇ چۆچىكىنى كارتون فىلىم قىلىپ ئىشلىگەن. شۇنىڭ بىلەن  پۈتۈن  دۇنياغا تارقالغان. چۆچەكتە بىر قىز دادىسىنى ئىزلەپ پىرخوننىڭ ئەپسۇنى بىلەن غەلىتە مەخلۇققا ئايلىنىپ قالغان شاھزادىنىڭ ئوردىسىغا كېلىدۇ. گەرچە غەلىتە مەخلۇقنىڭ تەققى-تۇرقى بەتبەشىرە بولسىمۇ، لېكىن قەلبى ئاقكۆڭۈل. غەلىتە مەخلۇق چىن سۆيگۈگە ئېرىشكەندىن كېيىن ئەسلى ھالىتىگە قايتىدۇ.

## '''چۆچەك'''
### قىسقىچە مەزمۇنى
بۇرۇننىڭ بۇرۇنىسىدا بىر باينىڭ ئۈچ قىزى بولۇپ، باي سودا تۈپەيلىدىن دېڭىزغا چىقىپ كېتىپ، قايتىپكەلمەيدۇ. كىچىك قىزى بىللا دادىسىنى ئىزلەپ پىرخوننىڭ ئەپسۇنى بىلەن غەلىتە مەخلۇققائايلىنىپ قالغان شاھزادىنىڭ ئوردىسىغا كېلىدۇ. گەرچە غەلىتە مەخلۇقنىڭ تەققى-تۇرقى بەتبەشىرە بولسىمۇ، لېكىن قەلبى ئاقكۆڭۈل، باشقىلارغا زىيان سالمايدۇ. شۇڭا غەلىتەمەخلۇق چىن سۆيگۈگە ئېرىشكەندىن كېيىن ئەسلى ھالىتىگە قايتىدۇ.

بۇ چۆچەك 2000-يىللارنىڭ باشلىرىدا  ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلىنىپ  رەسىملىك ھالدا نەشىر قىلىنغان.  تەرجىمە قىلىنغاندا خەنزۇچە نامى (美女与野兽) غا ئاساسەن ئەمەس بەلكى مەزمۇنىغا قاراپ تەرجىمە قىلىنغان. ھازىر بىر قىسىم تەرجىمانلار «پەرىزات بىلەن يالماۋۇز» دەپ تەرجىمە قىلىدۇ، گەرچە تەققى-تۇرقى بەتبەشىرە بولسىمۇ باشقىلارغا زىيان سالىدىغان يالماۋۇز ئەمەس،  بەلكى ئاقكۆڭۈل مەخلۇق، پەقەت مەنمەنچىلىك تۈپەيلىدىن پىرخوننىڭ ئەپسۇنى بىلەن يا ئادەم ئەمەس، يا ھايۋان ئەمەس بىر مەخلۇققا ئۆزگىپ قالغان. شۇڭا ئەسلى تەرجىمە «ساھىپجامال بىلەن غەلىتە مەخلۇق» تېخىمۇ مۇۋاپىق. 

### ئاپتورى
مۇئەللىپ بېئامونت خانىم فرانسىيەلىك يازغۇچى، تويدىن كېيىن ئەنگىلىيەگە كۆچۈپ بارغان.دەسلەپتەئەنگىلىيەدە ئوقۇتقۇچىلىق قىلغان، كېيىن ئەل ئارىسىدىكى چۆچەك،رىۋايەت-ئەپسانىلەرنى توپلاپ ئېلان قىلغان. «ساھىپجامال بىلەن غەلىتە مەخلۇق» دەلبالىلار ژۇرنىلىدا ئېلان قىلغان. فرانسىيەدە بېئامونت خانىم بالىلار ژۇرنىلىنىتۇنجى بولۇپ ئىجاد قىلغان شەخس ھېسابلىنىدۇ، ئۇ ئېلان قىلغان چۆچەكلەر غايەت زورتەسەۋۋۇر كۈچىگە ئىگە.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئاياللار
ساھىپجامال ۋە غەلىتە مەخلۇق (كارتون فىلىم)

«ساھىپجامال بىلەن غەلىتە مەخلۇق» كارتون فىلىمىنى ئامېرىكا دىسنىي شىركىتى 1991-يىلى ئىشلىگەن. بۇنىڭغا نۇرغۇن داڭلىق ئارتىسلار ئاۋاز بېرىشكە قاتناشقان. 1991-يىلى 11-ئاينىڭ 25-كۈنى كولومبىيەدە تۇنجى قېتىم قويۇلغان. بۇبىلەن بېئامونت خانىم ئېلان قىلغان «ساھىپجامال بىلەن غەلىتە مەخلۇق» چۆچىكىئاساسىدا ئىشلەنگەن. 1992-يىلى «ئەڭ مۇنەۋۋەر مۇزىكا» ئالتۇن شار مۇكاپاتىغائېرىشكەن. يەنە «ئەڭ مۇنەۋۋەر ئىجادى مۇزىكا مۇكاپاتى» ئوسكار مۇكاپاتىغائېرىشكەن. ان.

بۇ كارتون فىلىم 84 مىنۇت بولۇپ، 2.5 مىليون دوللارمەبلەغ سېلىنغان، قويۇلغاندىن كېيىن 425 مىليون دوللار كىرىم قىلغان.

## مەنبەلەر
ساھىپجامال ۋە غەلىتە مەخلۇق (كىنو فىلىم)

«ساھىپجامال بىلەن غەلىتە مەخلۇق» نۇرغۇن قېتىم كىنوغا ئۆزگەرتىپ ئىشلەنگەن. 1946-يىلى فرانسىيە بىر قېتىمكىنوغا ئۆزگەرتىپ ئىشلىگەن. بىراق ئەڭ تونۇلغىنى 1991-يىلى دىسنىي ئۆزگەرتىپ ئىشلىگەن كارتون فىلىم.
2013-يىلى فرانسىيە «ساھىپجامال بىلەن غەلىتە مەخلۇق»نى يەنە بىر قېتىم كىنوغا ئۆزگەرتىپ ئىشلىگەن، بۇ كىنودا شاھزادىنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشى مەنمەنچى شاھزادىدىن نىكاھلانغان پادىشاھقا ئۆزگەرگەن. ئوۋئوۋلاش جەريانىدا بۇغىغا ئايلىنىۋالغان پەرى ئايالىنى ئۆلتۈرۈپ قويغانلىقتىن، قىيىنئانىسى پەرى خانىش ئەپسۇن ئوقۇپ غەلىتە مەخلۇققا ئايلاندۇرۇپ قويغان. بۇفىلىم شۇ يىلى فرانسىيەدىكى بېلەت كىرىمىدە بىرىنچى بولغان.

دىسنىي شىركىتى كلاسسىك كارتونفىلىم «كۈل قىز»نى ئۆزگەرتىپ ھەقىقىي ئادەم رول ئېلىپ ئىشلىگەن فىلىمى ياخشىباھاغا ئېرىشكەندىن كېيىن «ساھىپجامال بىلەن غەلىتە مەخلۇق» نى ھەقىقىي ئادەم رولئېلىپ ئىشلەشنى قارار قىلدى. بۇ فىلىم 2017-يىلى قويۇلىدۇ. بۇ فىلىمدە  ئېمما ۋوتسون باش پىرسوناژ بىللانىڭ رولىن ئالىدۇ، ئۇنىڭدىن باشقا دەن سىتىۋېن، لۇك ئىۋانس، ئەيما تومسون قاتارلىق داڭلىق ئارتىسلار رول ئېلىشقا قاتنىشىدۇ. بۇ فىلىمنىڭ تەشۋىقات فلىم  ىئېلان قىلىنندىن كېيىن، بىر كۈندىلا 120 مىليون قېتىمدىن ئارتۇق چېكىلىپ رېكورتياراتتى.

بۇ فىلىم 2017-يىلى 3-ئاينىڭ 17-كۈنى ئامېرىكىدا قويۇلىدۇ.

## مەنبەلەر
مايىك تايسېن

مايىك تايسېن، 1966-يىلى 6-ئاينىڭ 30 -كۈنى ئامېرىكا نىيورك شەھىرى برۇكلىن رايونىدا تۇغۇلغان. ئۆز ۋاقتىدىكى داڭلىق ئېغىر دەرىجىلىك بوكىس ماھىرى.

## '''قىسقىچە ئەھۋالى'''
مايىك تايسېن، 1966-يىلى 6-ئاينىڭ 30-كۈنى ئامىرىكا نىيورك شەھىرى برۇكلىن رايونىدا تۇغۇلغان. ئۆز ۋاقتىدىكى داڭلىق ئېغىر دەرىجىلىك بوكىس ماھىرى . 

ئۇ دۇنيا بويىچە ئەڭ ياش ئېغىر دەرىجىلىكلەر بوكس چېمپىيونى ئىدى، دۇنيا بويىچە ئەڭ ياخشى دەپ قارالغان ئېغىر دەرىجىلىكلەر بوكس ماھىرلىرىنىڭ بىرى. ئۇنىڭ تازا گۈللەنگەن دەۋرىدە، ئۇنىڭ بوكىس مەيدانىدىكى دەششەتلىك ھۇجۇمى، كۆپ قېتىم داڭلىق بوكىس رەقىبلىرىنى مەغلۇپ قىلغان. لېكىن ئۇنىڭ ئىستىقبالى، شەخسىي مەسىلە ۋە تۈرمىگە ئىككى قېتىم كىرىش سەۋەبىدىن، بوكىس مەشىقى ئۈزۈلۈپ قالىدۇ. ئۇ ئىلگىرى تۈرمىدە كەسپىي ھاياتىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشكە تىرىشقان، لېكىن تۈرمىدىن چىققاندىن كىيىن، داڭلىق رەقىبىلىرى بىلەن بولغان مۇسابىقىلەردە غەلىبە قىلالمىغان.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئەقىللىق يىشو

«**ئەقىللىق يىشو**» ناملىق كارتون فىلىمدا بالا راھىپ يىشو باش رول ئالغان كارتون فىلىم بۇلۇپ ،1975-يىلى 10-ئاينىڭ 15-كۈنىدىن 1982-يىلى 6-ئاينىڭ 27-كۈنىگىچە ياپۇنىيە تىلۋىزىيە ئىستانسىسىدا قۇيۇلغان ،جەمئىي 296 قىسىم ، قۇيۇلغان ۋاقىت سەككىز يىلدىن ئۇزۇن بۇلۇپ ،ياپۇنيەنىڭ بالىلار بەخىت-سائادەت مۇھاكىمە يىغىنىنىڭ تۇنۇشتۇرىشىغا ئىرىشكەن .

## '''قىسقىچە مەزمۇنى'''
### پېرسوناژلار ھەققىدە
باش رول ئالغان بالا راھىپ يىشو ئىنتايىن ئەقىللىق بۇلۇپ ،باشقىلاردىن ئېشىپ چۈشىدىغان ئەقىل پاراسىتى بىلەن مۇرەككەپ قىيىن بولغان مەسىلىنى مۇۋاپىق ئەپچىل ئۇسۇل بىلەن ھەل قىلىدۇ.

## '''فىلىم خەۋەرلىرى '''
«ئەقىللىق يىشو» ناملىق كارتون فىلىمدا بالا راھىپ يىشو باش رول ئالغان كارتون فىلىم بۇلۇپ ،1975-يىلى 10-ئاينىڭ 15-كۈنىدىن 1982-يىلى 6-ئاينىڭ 27-كۈنىگىچە ياپۇنىيە تىلۋىزىيە ئىستانسىسىدا قۇيۇلغان ،جەمئىي 296 قىسىم ، قۇيۇلغان ۋاقىت سەككىز يىلدىن ئۇزۇن بۇلۇپ ،ياپۇنيەنىڭ بالىلار بەخىت-سائادەت مۇھاكىمە يىغىنىنىڭ تۇنۇشتۇرىشىغا ئىرىشكەن . يىشو باشقىلاردىن ئېشىپ چۈشىدىغان ئەقىل-پاراسىتى بىلەن مۇرەككەپ ،قىيىن بولغان مەسىلىنى ھەل قىلىپ ياپۇنىيە،تايلاد،جۇڭگۇ قاتارلىق دۆلەتتىكى بالىلارنىڭ قەھرىمانىغا ئايلانغان . جۇڭگۇدا ئەڭ ياقتۇرۇپ كۆرىدىغان ياپۇنيە كارتون فىلىملىرىنىڭ بىرى بۇلۇپ قالغان .

## '''فىلىم ئىشلەش'''
«ئەقىللىق يىشو» ناملىق كارتون فىلىمنى ئىشلىگەن دۆلەت ياپۇنىيە بۇلۇپ ،تۇنجى قېتىم ياپۇنىيە تىلۋىزىيە ئىستانسىسىدا قۇيۇلغان .

## مەنبەلەر
سۈپەت مۇدددىتى

مەھسۇلاتنىڭ سۈپەت مۇددىتى بولسا مەھسۇلاتنىڭ ئەڭ ياخشى ئىستىمال قىلىنىدىغان مۇددىتىنى كۆرسىتىدۇ. مەھسۇلاتنىڭ سۈپەت مۇددىتىنى مەھسۇلات ئىشلەپچىقارغۇچى تەمىنلەيدۇ،بەلگىسى چەكلىك ۋاقىتتا ئىشلىتىلىدىغان مەھسۇلاتنىڭ ئۈستىدە بۇلىدۇ.

## '''ئاتالغۇ ھەققىدە'''
مەھسۇلاتنىڭ سۈپەت مۇددىتى بولسا مەھسۇلاتنىڭ ئەڭ ياخشى ئىستىمال قىلىنىدىغان مۇددىتىنى كۆرسىتىدۇ. مەھسۇلاتنىڭ سۈپەت مۇددىتىنى مەھسۇلات ئىشلەپچىقارغۇچى تەمىنلەيدۇ،بەلگىسى چەكلىك ۋاقىتتا ئىشلىتىلىدىغان مەھسۇلاتنىڭ ئۈستىدە بۇلىدۇ. سۈپەت مۇددىتى ئىچىدە مەھسۇلاتنى ئىشلەپچىقارغۇچى كارخانىلار مەھسۇلاتنىڭ سۈپىتىگە ماس كەلگەن مۇناسىۋەتلىك ئۆلچەم ياكى ئۇچۇق ھالدا سۈپەتكە كېپىل بۇلىدىغان شەرتكە مەسئۇل بۇلىدۇ،مۇشۇنداق بولغاندا ئىستىمالچىلار مەھسۇلاتنى خاتىرجەم سېتىۋالالايدۇ ھەمدە بىخەتەر ئىشلىتەلەيدۇ . 

## '''مەنىسى '''
يىمەكلىكنىڭ بەلگىسى ئۈستىدىكى سۈپەت مۇددىتىنىڭ مەنىسى بولسا بەلگىنىڭ ئۈستىدىكى بەلگىلەنگەن شەرت ئاستىدا يىمەكلىكنىڭ سۈپىتىگە كاپەلەتلىك قىلىدىغان ۋاقىتنى كۈرسىتىدۇ ،سۈپەت مۇددىتىدىن ئۈتۈپ كەتكەن يىمەكلىكنى يەنىلا ئىستىمال قىلىشقا بۇلىشى مۇمكىن . يۇقىرىدا دىيىلگەن بەلگىلەنگەن شەرت ئادەتتە ساقلاش ئۇسۇلى مەسلەن شاماللىق،قۇرغاق،سالقىن قاتارلىق شارائىتتا ساقلاش شەرتىنى كۆرسىتىدۇ ،سۈپەت مۇددىتى ئىچىدە يىمەكلىكنى سېتىشقا ۋە ئىستىمال قىلىشقا بۇلىدۇ . سۈپەت مۇددىتىدىن ئۈتۈپ كەتكەن يىمەكلىك،مەسلەن رەڭگى،پۇرىقى ،تەمى ئۆزگەرمىگەن ئەھۋال ئاستىدا يىمەكلىكنى يەنىلا ئىستىمال قىلىشقا بۇلىدۇ .

## '''دىققەت قىلىشقا تىگىشلىك ئىشلار '''
سۈپەت مۇددىتى بولسا يىمەكلىك قاتارلىق مەھسۇلاتلارنىڭ سۈپىتى ئۆزگىرىش –ئۆزگەرمەسلىكىنى پەرىقلەندۈرىدىغان بىردىنبىر ئۆلچەم ئەمەس،بەلكىم ساقلىنىش شەكلى ،مۇھىت ئۆزگىرىشكە ئەگىشىپ ماددىنىڭ ئۆزگىرىشى سەۋەپلىك سۈپىتى ئۆزگىرىش كىلىپ چىقىشى مۇمكىن،شۇڭلاشقا يىمەكلىك قاتارلىق مەھسۇلاتلارنى ئامال بار سۈپەت مۇددىتى توشماستىلا ۋاقتىدا ئىستىمال قىلىش لازىم .

ئۇچۇق يىمەكلىك تۈرىدىكىلەرنىڭ سۈپەت مۇددىتى قىسقا بۇلىدۇ ،شۇڭا قانچە بۇرۇن ئىستىمال قىلسا شۇنچە ياخشى ،چۈكى بۇنداق قىلغاندا مەھسۇلاتنىڭ سۈپىتىدە ئۆزگىرىش يۈز بىرىشتىن ساقلانغىلى بۇلىدۇ.

## مەنبەلەر