open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ئىمام

ئىمام (/ ɪˈmɑːm / ، ئەرەبچە: إمام ، imām; pl.: أئمة ، aimmah) ئىسلام رەھبەرلىك ئورنى.  سۈننىي مەزھىپىدىكى مۇسۇلمانلارغا نىسبەتەن ، ئىمام ئادەتتە بىر مەسچىتنىڭ ناماز باشلىقى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىدۇ.  بۇ ئارقا كۆرۈنۈشتە ، ئىماملار ئىسلام دۇئاسىغا يېتەكچىلىك قىلالايدۇ ، مەھەللە رەھبەرلىرى بولىدۇ ۋە دىنىي يېتەكچىلىك قىلالايدۇ.  شۇڭا سۈننىي مەزھىپىدىكىلەر ئۈچۈن ھەر قانداق كىشى ئاساسىي ئىسلام ئىلىملىرىنى ئۆگىنىپ ئىمام بولالايدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ئىسلام دىنى
سۈننىي مەزھىپى

سۈننىي مەزھىپىدىكى ئىسلام دىنى (/ ˈsuːni, ˈsʊni /) ئىسلام دىنىنىڭ ئەڭ چوڭ تارمىقى ، ئۇنىڭدىن قالسا دۇنيادىكى% 85-% 90 مۇسۇلمان ، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ دىنىي مەزھەپ.  ئۇنىڭ ئىسمى سۈننەت سۆزىدىن كەلگەن بولۇپ ، مۇھەممەدنىڭ ئەنئەنىسىنى كۆرسىتىدۇ.
## مەنبەلەر
ئانادولۇ

ئانادولۇ (تۈركچە: Anadolu) كىچىك ئاسىيا دەپمۇ ئاتىلىدۇ ،  چوڭ يېرىم ئارال ياكى تۈركىيەدىكى رايون بولۇپ ، ھازىرقى زېمىنىنىڭ كۆپ قىسمىنى تەشكىل قىلىدۇ.  جۇغراپىيىلىك جەھەتتىن ، ئانادولۇ رايونى جەنۇبتا ئوتتۇرا دېڭىز ، غەربتە ئەگە دېڭىزى ، غەربىي شىمالدا تۈرك بوغۇزى ، شىمالدا قارا دېڭىز بىلەن تۇتىشىدۇ.  شەرقىي ۋە شەرقىي جەنۇب چېگرىسى يا تۈركىيەنىڭ شەرقىي جەنۇبى ۋە شەرقىي چېگرىسى ، ياكى قارا دېڭىزدىن ئىسكەندەرۇن قولتۇقىغىچە بولغان توغرا بولمىغان سىزىق.   يەر شەكلى جەھەتتە ، مارمارا دېڭىزى بوسپور بوغۇزى ۋە داردانېل بوغۇزى ئارقىلىق قارا دېڭىز بىلەن ئەگە دېڭىزىنى تۇتاشتۇرىدۇ ھەمدە شەرقىي جەنۇبىي ياۋروپانىڭ بالقان يېرىم ئارىلىدىكى ئاناتولىيەنى تراكيادىن ئايرىيدۇ.
## مەنبەلەر
گالاتاساراي تەنتەربىيە كۇلۇبى

گالاتاساراي (پۇتبول كوماندىسى)( Galatasaray ) گالاتاساراي تەنتەربىيە كۇلۇبىنىڭ دەرىجىدىن تاشقىرى بىرلەشمە مۇسابىقىسىگە قاتنىشىدىغان پۇتبول كوماندىسى.  گالاتاساراي تەنتەربىيە كۇلۇبىغا تەۋە گالاتاساراي تەنھەرىكەتچىسى ئانونىم شىركىتى كۇلۇبنىڭ پۇتبول كوماندىسىغا ئىگە.  ئۇ 1997-يىلى گالاتاساراي تەنتەربىيە كۇلۇبى قۇرۇلغاندىن كېيىن قۇرۇلغان.  ئۇنىڭ% 55.03 پايچېكى گالاتاساراي تەنتەربىيە كۇلۇبى جەمئىيىتىگە تەۋە ، بۇنىڭ% 44.97 ى بورسا ئىستانبۇلدا ئاشكارا سېتىلىدۇ.  ئۇ تۈركىيە پۇتبول تارىخىدىكى ئەڭ ئۇتۇق قازانغان ۋە داڭلىق تەنتەربىيە كۇلۇبلىرىنىڭ بىرى.
## مەنبەلەر

تۈر:تەنتەربىيە
شەنول گۈنەش

**شەنول گۈنەش** (تۈركچە:Şenol Güneş، تو. 1952-06-01، تۈركىيە ترابزون) تۈرك ئوقۇتقۇچى، تىرېنېر ۋە سابىق دۆلەت پۇتبولچى، ۋاراتا.
## مەنبەلەر


تۈر:كىشلەر
قارادېنېز تېخنىكا ئۇنۋېرسىتىتى

**قارادېنېز تېخنىكا ئۇنۋېرسىتىتى** (Karadeniz Teknik Üniversitesi) 1955-يىلى ترابزوندا قۇرۇلغان دۆلەت ئۇنىۋېرسىتېت.
## مەنبەلەر
ترابزون ئۇنۋېرسىتىتى

**ترابزون ئۇنۋېرسىتىتى**(Trabzon ÜniversitesiÜ) ، ترابزوننىڭ ئاقچابات رايونىدا قۇرۇلغان دۆلەت ئۇنىۋېرسىتېتى بولۇپ ، 2018-يىلى 5-ئاينىڭ 8-كۈنى كارادېڭىز تېخنىكا ئۇنىۋېرسىتېتىدىن ئايرىلغان.
## مەنبەلەر
ئەۋلىيا چېلېبى

ئەۋلىيا چېلېبىEvliya Çelebi  (ئوسمانلى: اوليا چلبی ؛ 1611-يىلى 25-مارت تۇغۇلغان ، ئىستانبۇل) 17-ئەسىردىكى داڭلىق ساياھەتچىلەرنىڭ بىرى ۋە 17-ئەسىردىكى نەسرىي يازغۇچىلارنىڭ بىرى.  ئۇ ياۋروپا ، غەربىي ئاسىيا ۋە مىسىرنى ئايلىنىپ ئەللىك يىلدىن كۆپرەك ۋاقىت ئايلىنىپ ، ئۆزىنىڭ «سەيياھاتنام» ناملىق 10 توملۇق ئەسىرىدە كۆرگەنلىرىنى توپلىدى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ترابزونسپور

**ترابزونسپور** (Trabzonspor) 1967-يىلى 8-ئاينىڭ 2-كۈنى ترابزوندا قۇرۇلغان ۋە دەرىجىدىن تاشقىرى بىرلەشمە مۇسابىقىسىگە قاتنىشىدىغان پۇتبول كۇلۇبى.  ئۇ 2016-يىلغىچە 24 مىڭ 169 سىغىدىغان ھۈسەيىن ئاۋنى ئاكېر تەنتەربىيە سارىيىدا مۇسابىقە ئوينىدى.  2016-يىلىنىڭ ئاخىرقى ئېيىدا ئۇ يېڭىدىن سېلىنغان تەنتەربىيە مەيدانىغا يۆتكەلدى.  كۇلۇبنىڭ بارلىق شاخلاردا ئىشلىتىدىغان رەڭلىرى قېنىق قوڭۇر ۋە سۇس كۆك.  ترابزونسپور پۇتبول كوماندىسى ئىستانبۇل سىرتىدىكى تۇنجى بولۇپ دەرىجىدىن تاشقىرى بىرلەشمە مۇسابىقىسىدە چېمپىيون بولغان كوماندا بولۇپ ، چېمپىيون بولغان ئالتە كوماندىنىڭ بىرى.  بۇنىڭدىن باشقا ، ئۇ ئېرىشكەن يەتتە چېمپىيونلۇق بىلەن  ئۇ چوققىسىدىكى چولپان بار تۆت كوماندىنىڭ بىرى.  بۇ ئەترەتنىڭ كىيىم-كېچەك ئىشلەپچىقارغۇچىسى جوما.  كوماندا مۇسابىقە ئوينايدىغان مەيدان شېنول گۈنەش تەنتەربىيە مەيدانى.
## مەنبەلەر
ئالوي ۋېرا

**ئالوي ۋېرا** (Aloe vera) ئالوي تۈرىنىڭ جانلىق ئۆسۈملۈك تۈرى. ئۇ كەڭ تارقالغان بولۇپ ، دۇنيادىكى نۇرغۇن رايونلاردا تاجاۋۇزچى تۈر دەپ قارىلىدۇ.

ئالوي تەركىبىدە گلۇكوماننان ، پولىساخارىد ۋە گىببېرېللىن بار بولۇپ ، ئۆسۈش ھورمۇنى دەپ ئاتىلىدۇ.  بۇ جاراھەتنى تېز ئەسلىگە كەلتۈرۈشتە ئۈنۈملۈك.  ئۇنىڭدىن باشقا ، ئالقات گېلى تېرىنى نەمدەپ ، قورۇقنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ ، دانىخورەكنى تازىلاپ ، ئۆلۈك تېرىنى يېڭىلايدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ئۆسۈملۈك
كەتمەن

alt=كەتمەن|thumb|كەتمەن
alt=قەشقەر شەھىرىنىڭ كەتمەن بازىرىدىكى تۆمۈرچى روزاجى مەمەت يېقىندا ئۈچ شاگىرتى بىلەن بىر ھەپتە ۋاقىت سەرپ قىلىپ، ئېگىزلىكى 140 سانتىمېتىر، كەڭلىكى 110 سانتىمېتىر، ئېغىرلىقى 80 كىلوگىرام كېلىدىغان چوڭ كەتمەن|thumb|قەشقەر شەھىرىنىڭ كەتمەن بازىرىدىكى تۆمۈرچى روزاجى مەمەت يېقىندا ئۈچ شاگىرتى بىلەن بىر ھەپتە ۋاقىت سەرپ قىلىپ، ئېگىزلىكى 140 سانتىمېتىر، كەڭلىكى 110 سانتىمېتىر، ئېغىرلىقى 80 كىلوگىرام كېلىدىغان چوڭ كەتمەن
**كەتمەن Ketmen**  ئۇيغۇرلار تېرىقچىلىقتا ئىشلىتىدىغان ئەسۋاپ.ئۇ شىنجاڭ ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى رايونلاردا ياشايدىغان ئۇيغۇر دېھقانلىرى ئىشلىتىدىغان دېھقانچىلىق قورالى.  كەتمەننىڭ قازغۇچ ۋە گۈرجەكنىڭ رولى بار ، شۇڭا «ئۇنىۋېرسال قورال» دەپ ئاتالغان. 

خەنچە: 坎土曼

2018-يىلى قەشقەر شەھىرىنىڭ كەتمەن بازىرىدىكى تۆمۈرچى روزاجى مەمەت يېقىندا ئۈچ شاگىرتى بىلەن بىر ھەپتە ۋاقىت سەرپ قىلىپ، ئېگىزلىكى 140 سانتىمېتىر، كەڭلىكى 110 سانتىمېتىر، ئېغىرلىقى 80 كىلوگىرام كېلىدىغان چوڭ كەتمەننى ياساپ چىققان.
## مەنبەلەر
ماففىن

ماففىن (باشقىچە نامى: مافىن، قوچاق تورت، ئامېرىكا تورى؛  ئېنگلىزچە: Muffin) تورتنىڭ بىر خىل تۈرى بولۇپ، كىچىك قىلىپ پىشۇرۇلغان بىر خىل تورتتۇر. ماففىننىڭ ئىككى خىل تۈرى بار، يەنى تۈز ماففىن ۋە تېزبولكا ماففىن (ئۈستىگە ھەرخىل خىميەلىك خۇرۇچلار يېيتىلىپ ئاندىن پىشۇرۇلغان). 

### ئالبۇم

ھۆججەت:Brown muffin with decoration.jpg|شاكىلات ماففىن
ھۆججەت:Muffin Sweets.jpg|تاتلىق ماففىن
ھۆججەت:Cinnamon orange chocolate muffin. 01.jpg|شاكىلات ماففىن
ھۆججەت:Cinnamon Muffin (1).jpg|ماففىن پىشۇرۇق
ھۆججەت:Muffin o smaku papai i marakui kupiony w Biedronce.jpg|ماففىن
ھۆججەت:Muffin (23699389073).jpg|ماففىن
ھۆججەت:Coffee Muffin (1).jpg|قەھۋە ماففىن
ھۆججەت:Muffin taro milk flavor European cake.jpg|ماففىن
ھۆججەت:Making plain muffin (1).jpg|ماففىن
ھۆججەت:Toasted English muffin with cream cheese, green olives, and capers - Massachusetts.jpg|تۈز ماففىن
ھۆججەت:Muffin alle Mele e Yogurt.jpg|يوغۇرت ماففىن

## مەنبەلەر
جامبۇلاق ئايرودۇرۇمى

**جامبۇلاق ئايرودۇرۇمى** گۇچۇڭ جامبۇلاق ئايرودۇرۇمى گۇچۇڭ ناھىيەسىنىڭ شىبېيۋەن بازىرىغا جايلاشقان ناھىيە بازىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 15.7 كىلومېتىر كېلىدۇ. 2024-يىلى 8-ئاينىڭ 8-كۈنى رەسمىي ئىشقا كىرىشتۈرۈلگەن . بۇ، سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستىدىكى تۇنجى پۇقراۋى تىرانسپورت ئايرودۇرۇمى ،شۇنداقلا شىنجاڭدىكى يولۇچى توشۇش مىقدارى 500 مىڭ ئادەمدىن تۆۋەن بولغان تۇنجى كارىدورلۇق ئۆتۈشمە يول قۇرۇلغان تارماق لىنىيە ئايرودۇرۇمى ھىسابلىنىدۇ.
## مەنبەلەر
ئاداش

ئاداش ئۇيغۇر تىلىدىكى سۆز بولۇپ، مەنىسى :  ئاغىنە, دوست , ئۈلپەت.
## مەنبەلەر
قوزغال ئەھلى تۈركىستان

ئوت يۈرەك شائىر ئابلىمىت بارات 2018-يىلى يازغان 264 بەتلىك ئەسەر .
## مەنبەلەر

تۈر:كىتابلار
ئاتلان شەرقىي تۈركىستان

"ئاتلان شەرقىي تۈركىستان"  ئوت يۈرەك شائىر ئابلىمىت بارات 2018-يىلى يازغان  ئەسەر .
## مەنبەلەر

تۈر:كىتابلار
ئابدۇلھەمىد ئۇيغۇر

شائىر، ۋەتەنپەرۋەر ئىنقىلاپچى **ئابدۇلھەمىد ئۇيغۇر**  ( ياكى  **[[ئابلىمىت بارات]]،** ئابلىمىت ئۇيغۇر ، ئابدۇلھەمىت بارات) 1972- يىلى 5- ئاينىڭ 17- كۈنى يەركەننىڭ  ئودانلىق يېزىسىدا  بىر دېھقان ئائىلىسىدە تۇغۇلغان. 2023-يىلى 7-ئايدا 29-كۈنى ئىستانبۇلدا ( سۇيىقەست بىلەن ) ۋاپات بولدى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
ئىسلام ئىسلاھاتچىلار پارتىيىسى

ئىسلام ئىسلاھاتچىلار پارتىيىسى 1990-يىلى 10-ئىينىڭ 20-كۈنى ئۈرۈمچىدە شەرقىي تۈركىستان ئازادلىق ھەرىكىتىنىڭ بايراقدارى شېھىت ئابدۇكېرىم ئابدۇۋېلى رەھبەرلىگىدە  قۇرۇلدى.

خەنچە: 伊斯兰改革者党
## مەنبەلەر
مۇستەقىللىقىمىزنى قولغا كەلتۇرۇشنىڭ ئاساسلىق شەرتلىرى

**مۇستەقىللىقىمىزنى قولغا كەلتۇرۇشنىڭ ئاساسلىق شەرتلىرى**

مارشال ئەلىخان تۆرە (2-قېتىملىق شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى رەئىسى)

ئازاتلىق ۋە مۇستەقىللىقنىڭ بىرىنچى شەرتى ئىتتىپاقلىق، ھەمكارلىق، پىداكارلىق ۋە چىداملىقتۇر. ۋەتەن يولىدا ئالدىمىزغا چىقىدىغان ھەر تۈرلۈك قىيىنچىلىقلارغا بەرداشلىق بېرىش، ھەر ئىشقا ھۆرلۈك نۇقتىسىدىن قاراپ، شەخسىي مەنپەئىتىمىز ئۈچۈن ئەمەس، بىر جان، بىر تەن بولۇپ ۋەتىنىمىز ئۈچۈن خىزمەت قىلىش ۋە مۇستەقىللىقىمىزنىڭ ئەبەدىي بولۇشىنى قولغا كەلتۈرۈش لازىم. مۇستەقىل شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتىنىڭ بايرىقى ئاستىدا بىرلىشەيلى ۋە بۈگۈن زەپەر قازانغان ئەسكەرلىرىمىزگە ئوخشاش تەشكىلى بىر شەكىلدە ۋەتىنىمىزنى قوغدايلى.

پەيغەمبىرىمىز سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ بەدىر غازىتىدا مۇنداق دېگەنىدى:

«ھەممىڭلارغا مەلۇمكى، پانىي ئالەمدە ئىنساننىڭ ئەڭ ياخشى كۆرگەن، ئۇنىڭغا ئەڭ ئەھمىيەت بەرگەن تۆت نەرسىسى باردۇر. بۇ تۆت نەرسىگە ئىگە بولالمىغان كىشى، ئىنسانلىق شەرىپىدىن مەھرۇمدۇر»

بۇلارنىڭ بىرىنچىسى، ھەر كىشىنىڭ مۇستەقىل ئىرادىگە، ھۆرلۈككە ئىگە بولۇشىدۇر. ھۆر ئىرادىسى بولمىغان، ھېچبىر پىرىنسىپى بولمىغان كىشىنىڭ ھايۋاندىن نېمە پەرقى بار؟

ئىككىنجىسى، كىشىنىڭ شۇغۇللانغان كەسپى سايىسىدە ھالال يولدىن قولغا كەلتۈرگەن بايلىقى، يەنى ئەمگىكىنىڭ مېۋىسى سۈپىتىدە ئىگە بولىدىغان بايلىقى، ئۇنىڭغا خاس مال – مۈلكىدۇر.

ئۈچىنچىسى، ھەر مىللەت ئۈچۈن ھەقىقىي بىر ئانا بولغان، تۇپرىقىدا تۇغۇلۇپ چوڭ بولغان، ئۆزىگە ئاتىسىدىن مىراس قالغان ۋەتەندۇر. ئانا ۋەتەننىڭ تەقدىرىنى باشقىلارنىڭ قولىغا بېرىپ قويۇش، ۋەتەن ئەۋلادى ئۈچۈن كەچۈرگۈسىز ئېغىر جىنايەتتۇر. بۇ بەلكىم ئىنسان ھەقلىرىگە قارشى قىلىنغان بىر جىنايەت سۈپىتىدە قوبۇل قىلىنىشى كېرەك.

تۆتىنچىسى، بىر مەملىكەت ئاھالىسىنىڭ ئەسىرلەردىن بۇيان ساقلاپ كەلگەن مۇقەددەس دىنىدۇر.

يۇقىرىدا تىلغا ئالغان تۆت نەرسىگە ئىگە بولۇش ئۈچۈن، مىللەتنىڭ پۈتۈن ھەقلىرىنىڭ، يەنە شۇ مىللەتنىڭ ئۆز قولىدا بولۇشى زۆرۈردۇر. بۇ پانىي ھاياتنىڭ كۆرەش مەيدانلىرىدا پەقەت دۈشمەنگە قارشى غەلىبە قىلىش ئارقىلىق قولغا كەلتۈرۈلىدۇ. مانا بۇ سايىدە مىللەتنىڭ مۇستەقىللىقى ئۆز قولىدا بولىدۇ. مىللەت پەقەت بۇ شەكىلدە پۈتۈن ھەقلىرىنى ئۆزى قوغدىيالايدۇ. ئەگەر بۇنداق بولماي دەل ئەكسىچە بولسا، مىللەت مەغلۇبىيەتكە دۇچار بولۇپ، ۋەتەنگە ئاسارەت ۋە مۇستەملىكە بويۇنتۇرىقى سېلىنىپ، دۈشمەننىڭ چاڭگىلىغا چۈشۈپ قالسا، بۇنداق مىللەت پۈتۈن ئىنسانىي ھەق – ھوقوقلىرىدىن ئايرىلىپ قالىدۇ، يۇقىرىدا تىلغا ئالغان بىباھا تۆت نەرسىنىڭ ھېچبىرىگە ئىگە بولالمايدۇ. ھۆرلۈكىنى يوقىتىپ قويغان مىللەت، بەلكىم ھايۋاندىنمۇ ئۆتە خار ھالەتكە چۈشۈپ قالىدۇ.

بېشىمىزدىن ئۆتكەن، ئۆتۈۋاتقان ۋەقەلەر، بۈگۈن بېشىمىزدىن ئۆتكۈزۈۋاتقان ھەر ئىش بۇنىڭ ئەڭ روشەن ئىپادىسى ۋە دەلىلىدۇر. كۆزىمىز بىلەن كۆرگەن، قولىمىز بىلەن تۇتقىنىمىز ئۈچۈن بۇ سۆزلەردىن زەررە قەدەر شۈبھىلەنمەيمىز .

## مەنبەلەر

مەنبە: «تۈركىستان قايغۇسى» ناملىق كىتاب
ئالىمجان ئىنايەت

پىروفېسسور دوكتور **ئالىمجان ئىنايەت** تۈركىيە ئەگە ئۇنىۋېرسىېتىتى تۈرك دۇنياسى تەتقىقات ئېنىستىتۇتى ئوقۇتقۇچىسى، ئۇيغۇر ئاكادېمىيىسى كېڭەش كومىتېتى رەئىسى.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇر پروفېسسورلار
تۈر:ئۇيغۇرلار
ئابدۇرېشىت ئابدۇخەمىت

ئابدۇرېشىت ئابدۇخەمىت پەيزىۋاتتا تۇغۇلغان زىيالى ۋە سىياسىي پائالىيەتچى. تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ مۇناسىۋەتلىك قانۇنلىرىنىڭ رۇخسىتى بىلەن 2020-يىلى 12-ئاينىڭ 25-كۈنى ئىستانبۇلدا قۇرۇلغان،  مەركىزى ئىستانبۇلدىكى «دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ۋەخپى» نىڭ رەئىس.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
بىرىنچ

***بىرىنچ قەدىم تۈركىي تىلىدىكى سۆز بولۇپ،  مەنىسى [[يەكشەنبە]]***

## مەنبەلەر
بەشۇنچ

بەشۇنچ قەدىم تۈركىي تىلدىكى سۆز بولۇپ، مەنىسى : پەيشەنبە

## مەنبەلەر
گوللاندىيەدىكى ئۇيغۇرلار

گوللاندىيەدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ سانى تەخمىنەن 2000 دىن 3000 غىچە بولۇپ ، كۆزگە كۆرۈمگەن شەخىسلەر:
* قەلبىنۇر سىدىق
* ئابدۇرېھىم غېنى
## مەنبەلەر
گېرمانىيەدىكى ئۇيغۇرلار

گېرمانىيەدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ سانى 5000 ئەتراپىدا بولۇپ، كۆزگە كۆرۈنگەن شەخىسلەر : 

ئەركىن ئالپتېكىن 

دولقۇن ئەيسا
## مەنبەلەر
ھىندىستاندىكى ئۇيغۇرلار

ھىندىستاندىكى ئۇيغۇرلارنىڭ سانى 300 ئەتراپىدا بولۇپ، كۆزگە كۆرۈنگەن شەخىسلەر :
## مەنبەلەر
تۈركىيەدىكى ئۇيغۇرلار

تۈركىيەدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ سانى 50-60 مىڭ ئەتراپىدا بولۇپ، كۆزگە كۆرۈنگەن شەخىسلەر :

ئەركىن ئەكرەم

ئالىمجان ئىنايەت

پەرھات قۇربان تەڭرىتاغلى
## مەنبەلەر
ئوغۇللارنىڭ بەرگەن ۋەدىسىگە، قىزلارنىڭ ئېنىستىگرام سۈرتىگە ئىشەنمە

"ئوغۇللارنىڭ بەرگەن ۋەدىسىگە، قىزلارنىڭ ئېنىستىگرام سۈرتىگە ئىشەنمە" يېڭى زامان ئۇيغۇر خەلق ماقال-تەمسىلى. "ئوغۇللارنىڭ بەرگەن ۋەدىسىگە، قىزلارنىڭ ئېنىستىگرام سۈرتىگە ئىشەنمە" دېگەنلىك ئوغۇللار ئەمەلگە ئاشمايدىغان ۋەدىلەر بىلەن ياش ئەخمەق قىزلارنىڭ كۆڭلىنى ئالدايدۇ، ئىشىنىشگە بولمايدۇ. قىزلار نەچچە سائەت ۋاقىت سەرىپ قىلىپ ئۇپا-ئەڭلىك بىلەن گىرىم قىلىپ، سۈرەتتىن بىرەر يۈزنى تارتىپ، بىرنى تاللاپ، پالەنى يۈز فىلتېر (گۈزەللەشتۈرش ئېففىكىت قوشقۇچىسى) ئىشلىتىپ ئاندىن ئېنىستېگرامغا يوللاپ ياش يىگىتلەرنىڭ كۆزىنى ئالدايدۇ، لېكىن ئەمەليەتتە قارايدىغان بولسا ئېنىستىگرام سۈرتى بىلەن قەتئىي ئوخشمايدۇ، شۇڭا قىزلارنىڭ ئاتالمىش ئېنىستىگرام سۈرتىگە ئىشەنمەڭ دېگەن مەنىدە. "ئوغۇللارنىڭ بەرگەن ۋەدىسىگە، قىزلارنىڭ ئېنىستىگرام سۈرتىگە ئىشەنمە" دېگەن بۇ ماقال تەمسىىلنىڭ ماھىيەتتىكى مەنىسى دەل "ھەر شەيئىنىڭ كۆرۈنگەندەك بولۇشى ناتايىن" دېگەنلىك. 

## مەنبەلەر
پىدائىيلار ئېكرانى

پىدائىيلار ئېكرانى توردا تارقىتىلىدىغان تېلېۋىزور پروگرامى.

## مەنبەلەر
دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى 8-نۆۋەتلىك ۋەكىللەر قۇرۇلتىيى

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى 8-نۆۋەتلىك ۋەكىللەر قۇرۇلتىيى 2020-يىلى 10-ئاينىڭ 28-30 كۈنلىرى بوسنىيە گېرتسوگوۋىنا فېدېراتىپ جۇمھۇرىيىتى Bosnia and Herzegovina Federal Democratic republic پايتەختى سارايېۋودا ئۆتكۈزىلىدۇ.

8-نۆۋەتلىك قۇرۇلتاي ئۈچۈن جەمئىي 157 نەپەر رەسمىي ۋەكىل سايلانغان.
## مەنبەلەر
رۇشەن ئابباس

رۇشەن ئابباس (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Rushan Abbas) بولسا 1967-يىلى شەرقىي تۈركىستان نىڭ ئۈرۈمچى شەھىرىدە تۇغۇلغان سىياسىي پائالىيەتچى ۋە  > نىڭ ﺭﻩﺋﯩﺴﻰ .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
قىزىل قىيامەت: خىتاينىڭ تۈرك-ئىسلام دۇنياسىنى سۈمۈرۈشى ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقى

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ باش تەپتىشى ئابدۇلھېكىم ئىدرېس تەرىپىدىن يېزىلغان «قىزىل قىيامەت: خىتاينىڭ تۈرك-ئىسلام دۇنياسىنى سۈمۈرۈشى ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقى» نامىدىكى كىتاب 2021-يىلى ئىستانبۇلدا نەشر قىلىندى.
## مەنبەلەر
ئۈچ بۇلۇڭ

ئۈچبۇلۇڭ ياكى ئۈچ بۇلۇڭ ۋە ئۈچ تەرىپى بار كۆپ قۇتۇپلۇق بولۇپ ، گېئومېتىرىيەدىكى ئاساسلىق شەكىللەرنىڭ بىرى.  بۇلۇڭلار تىك چوققىلار دەپمۇ ئاتىلىدۇ ، نۆل ئۆلچەملىك نۇقتا بولسا ، ئۇلارنى تۇتاشتۇرىدىغان تەرەپلەر قىر دەپمۇ ئاتىلىدۇ ، بىر ئۆلچەملىك سىزىق بۆلىكى.  ئۈچبۇلۇڭنىڭ ئۈچ ئىچكى بۇلۇڭى بار ، ھەر بىرى قوشنا قىرلار بىلەن چەكلىنىدۇ.  ئۈچبۇلۇڭنىڭ بۇلۇڭىنىڭ يىغىندىسى ھەمىشە تۈز بۇلۇڭ (180 گرادۇس ياكى π رادىئاتسىيە) گە تەڭ.

## مەنبەلەر
ئېنىستىگرام

thumb|ئېنىستىگرام سىنبەلگىسى (ئايكونى)
ئېنىستىگرام (باشقىچە نامى: ئىنىستىگرام، ئىنىستەگرام، ئىنگرام؛ Instagram) سۈرەت ۋە سىن ھەمبەھىرلەيدىغان ئىجتىمائىي تاراتقۇ ۋاستىسى ۋە سۇپىسى. ئېنىستىگرامنىڭ ھوقۇقى فەيسىبوك شىركىتىغا تەۋەدۇر. ئېنىستىگرام ھازىر ئاساسلىقى قىزلارنىڭ ساختا گۈزەل سۈرەتلىرىنى ھەمبەھىرلىنىپ ياش يىگىتلەرنىڭ جىنسىي ھېسياتىنى يۇقىرى پەللىگە كۆتۈرۈش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ. ئېنىستىگرامنىڭ يازما (پوست)، ھېكايە، رىل (قىسقا سىن) قاتارلىق فۇنكىسيەلىرى بولۇپ، ئابونتلارنىڭ تۇرمۇش ۋە باشقا ھاياتلىرنى خاتىرلەپ مېڭىشقا قۇلايلىق. ئېنىستىگرامنىڭ ئاكونتىلىرى ھەرخىل، مەسىلەن خۇسۇسي، تىجارەت. ئېنىستىگرام دۇنيادىكى بارلىق ئەپلەرنىڭ ئىچىدە ياش قىزلارنىڭ روھى ساغلاملىقىغا ئەڭ زىيانلىق ئەپ دەپ قارىلدۇ. ئېنىستىگرامدا نۇرغۇن روھى ساغلاملىققا زىيانلىق مەزمۇنلار (جالاپ، ھەزلەك، پاھىشە، كۆتلەرنىڭ يەي ئىچىش، ئۆزىنى كۆرستىش دېگەندەك قىلىقىسز، مەينەت، ئەخلاقسىز، شەرەپسىز، پاسكىنا خاراكتېردىكى پىس-پاس مەزمۇنلار) بولۇپ، يالغۇز بالىلارنىڭ، ياشلارنىڭلا ئەمەس، ھەتتا قۇرامىغا يەتكەنلەرنىڭمۇ روھى ساغلاملىقىغا بەك تەسىر كۆرستىدۇ. ئاساسلىق روھى بېسىم ئىپادىلىرى: باشقلار بىلەن سېلىشتۇرۇش، ۋاقىت ئىسراپچىلىقى، ئۆزىنى تۆۋەن كۆرۈش،  ئۆزىنى ئۆلتۈرۋېلىش ئىستىكى، روھى ئازاپ، نارسىسزىم. 

ئورگان تورى بېتى: WWW.instagram.com

### ئالبۇم

ھۆججەت:Instagram logo.svg|ئېنىستىگرام دېگەن سىنبەلگە پوچۇركىسى
ھۆججەت:Instagram screenshot.png|ئېنىستىگرام ئىلتىماس بېتى
ھۆججەت:Instagram logo 2016.svg|ئېنىستىگرام سىنبەلگىسى
ھۆججەت:Wikisource auf Insta Laubegast.JPG|ئېنىستىگرام باھا يۈزى
ھۆججەت:Threads-Instagram combined logo.svg|ئېنىستىگرام زەنجىر يازما
ھۆججەت:Instagram Filters 2011.jpg|ئېنىستىگرام فىلتىر ئىففىكتى. 
ھۆججەت:Instagram app on smartphone.jpg|ئېنىستىگرام ئەپ يۈزى ئەقلىفوندا. 


## مەنبەلەر
يەزىدى قىرغىنچىلىقى

يەزىدىلەر ئىراقنىڭ شىمالىدا ياشايدىغان يەرلىك مىللەت بولۇپ، 2014-يىلى دائىش (ISIS) كۈچلىرى بۇ رايوندا بەش مىڭدىن ئارتۇق ئادەمنى قىرىپ تاشلىغان، يەتتە مىڭ ئادەمنى تۇتۇپ كەتكەن.
## مەنبەلەر
گېئومېتىرىيە

گېئومېتىرىيە(Geometry )  ماتېماتىكىنىڭ ئارىلىقى ، شەكلى ، چوڭ-كىچىكلىكى ۋە سانلارنىڭ نىسپىي ئورنى قاتارلىق بوشلۇقلارنىڭ خۇسۇسىيىتىگە مۇناسىۋەتلىك بىر تارمىقى.
## مەنبەلەر
دوكتور گۈلمىرە بەرداش

دوكتور گۈلمىرە بەرداش (Gülmire Berdash) ، ئۈرۈمچىدە زىيالى ئائىلىسىدە تۇغۇلغان بولۇپ، ھازىر ئىستانبۇل ئايدىن ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئوقۇتقۇچىسى ۋە تەتقىقاتچىسى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
دوكتور رىشات ئابباس

تېببىي دورىشۇناسلىق پەنلىرى ئىلمى دوكتورى رىشات ئابباس بورھان (Richat Abbas) – خەلقىمىزنىڭ چوڭقۇر ھۆرمىتى ۋە سۆيگۈسىگە ئېرىشكەن  ئۇلۇغ ئالىمىمىز، ئابباس بورھان ئەپەندى ھەم مارىيە ئابلىز ھەدىنىڭ ئوغلى بولىدۇ. ئابباس بورھان ئاكا ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ پەن-تېخنىكا، پەن-مەدەنىيەت ۋە پەننى ئومۇملاشتۇرۇش ئىشلىرى ئۈچۈن ئۆزىنىڭ بىر ئۆمۈر ھاياتىنى بېغىشلىغان ئۇيغۇر خەلقىنىڭ سۆيۈملۈك ئوغلانى. رىشاتنىڭ ئاپىسى مارىيە ھەدە مەن ئوقۇغان شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتنىڭ ئىچكى كېسەللەر بۆلۈمىنىڭ دوختۇرى ئىدى. ئالىي مەكتەپ ۋاقتىمىزدا ئاغرىپ قالساقلا مارىيە ھەدىنى ئىزدەپ تاپاتتۇق. مارىيە ھەدە شۇنچىلىك كىچىك پېئىل كۆيۈمچان دوختۇر بولغاچقا مەكتەپتىكى بارلىق ئۇيغۇر ئوقۇغۇچى بالىلىرى مارىيە ھەدىنى بەك ياخشى كۆرەتتى. بەختكە قارىشى ئالىمىمىز ئابباس ئاكا ھەم مارىيە ھەدە بۇ ئالەمدىن مەڭگۈلۈك ئايرىلدى. ئۇلارنىڭ ياتقان يېرى جەننەتتە بولغاي.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
غەيرەت غېنى

غەيرەت غېنى ياكى دوكتور غەيرەت غېنى

(چەتئەلدە ئوقۇغان نەتىجىلىك ئۇيغۇرلار)

ئەركىن سىدىق

ئىنىمىز غەيرەت غېنى 1979-يىلى چۆچەك شەھىرىدە تۇغۇلغان. ئۇ 1986-يىلىدىن 1998-يىلىغىچە چۆچەك شەھىرىدە باشلانغۇچ ۋە ئوتتۇرا مەكتەپلەرنى تاماملىدى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
دوكتور ئەيساجان ئابىدىن

دوكتور ئەيساجان ئابىدىن 1983-يىلى كورلا شەھىرىنىڭ ئاۋات يېزىسىدا دۇنياغا كەلگەن. ئۇ باشلانغۇچ ۋە تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپلەرنى ئاۋات يېزىسىدا تاماملاپ، تولۇق ئوتتۇرىنى بايىنغولىن ئوبلاستلىق 1-ئوتتۇرا مەكتەپتە ئوقۇغان. 2001-يىلى شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ھېسابلاش ماتېماتىكا تولۇق كۇرۇس كەسپىگە ئوقۇشقا كىرىپ، 2006-يىلى ئوقۇش پۈتتۈرگەن.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
توغۇ بالىق

**توغۇ بالىق** تارىختا ئۇيغۇر توققۇز ئوغۇز قەبىلىلىرىنىڭ ياشىغان ۋە مىلادى 715-يىلى توققۇز ئوغۇز ئۇيغۇر قەبىلىلىرىنىڭ كېيىنكى تۈرك قاغانلىقىغا قارشى ئۇرۇش قىلغان جايى بولۇش بىلەن تونۇلماقتا ئىدى. ئارخېئولوگلار بۇ شەھەر خارابىسىنىڭ تېپىلىشى ئۇيغۇرلارنىڭ شەھەرچىلىك ۋە شەھەر مەدەنىيىتى تارىخىنى يۈز يىل ئالدىغا سۈرگەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە. توغۇ بالىقنىڭ كېيىنكى تۈرك قاغانلىقى خىتاينىڭ تاڭ خاندانلىقىغا بېقىنىپ قالغان مىلادىيە 630-يىللىرىدىن مىلادىيە 680-يىللىرىغىچە بولغان ئارىلىقتىكى خارابلىشىش دەۋرىدە قۇرۇلغان بولۇشى مۇمكىنلىكىنى قەيت قىلماقتا.

«توغۇ بالىق»، يەنى شەرقىي بالىق شەھىرىنىڭ ئىسمى، ئىككىنچى كۆك تۈرك قاغانلىقىنىڭ مەڭگۈ تاش پۈتۈكلىرىدە، شۇنداقلا تاڭ سۇلالىسىنىڭ تارىخىي ھۆججەتلىرىدە تىلغا ئېلىنغان بولسىمۇ، ئەمما مىلادى 840-يىلى ئۇيغۇر ئورخۇن دۆلىتى يېقىلىپ، ئۇيغۇرلارنىڭ تەرەپ-تەرەپكە چېچىلىپ كېتىشىدىن كېيىن تاشلىنىپ كەتكەن بۇ شەھەرنىڭ ئورنى ھازىرغا قەدەر بىر سىر بولۇپ كەلگەن ئىدى.
تۈركىيە ۋە موڭغۇلىيە ئارخېئولوگلىرىنىڭ يېقىندا موڭغۇلىيەنىڭ شىمالىدىكى ئورقۇن دەرياسىنىڭ بىر تارمىقى بولغان تۇئۇل دەرياسى ۋادىسى ياكى قەدىمكى ئۇيغۇر تارىخىي ھۆججەتلىرىدىكى تۇغلا دەرياسى ۋادىسىدا ئېلىپ بارغان ئارخېئولوگىيەلىك قېزىشتا، توققۇز ئوغۇزلارنىڭ، يەنى 8-ئەسىرلەردىكى ئورقۇن ئۇيغۇر ئىمپېرىيەسىنى قۇرغان ئاساسلىق ئۇيغۇر قەبىلىلىرىنىڭ غايىب بولغان شەھىرى «توغۇ بالىق» نىڭ ئورنى بايقالغان.
## مەنبەلەر
ساغلاملىق قازان

ئۇ ئېلېكترونلۇق چەينەككە ئوخشاش ساقلىقنى ساقلاش مەقسىتىدە ھەر خىل تەركىبلەرنى پىشۇرالايدىغان كىچىك ئائىلە ئېلېكتر سايمانلىرىنى كۆرسىتىدۇ.
## مەنبەلەر
شىمالىي ئامېرىكىدىكى ئۇيغۇرلار

شىمالىي ئامېرىكىدىكى  ئۇيغۇرلارنىڭ سانى 200 ئەتراپىدا بولۇپ، كۆزگە كۆرۈنگەن شەخىسلەر :
## مەنبەلەر
تېكساس شىتاتىدىكى ئۇيغۇرلار

**تېكساس شىتاتىدىكى ئۇيغۇرلار**نىڭ سانى 50 ئەتراپىدا بولۇپ، كۆزگە كۆرۈنگەن شەخىسلەر :
## مەنبەلەر
گەزلىك

**گەزلىك بازىرى** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Gezlik Baziri**)ئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭ كەلپىن ناھىيىسى گە جايلاشقان.
## مەنبەلەر
چەتئەلدىكى كەلپىنلىكلەر

چەتئەلدىكى كەلپىنلىكلەرنىڭ سانى 450 دىن ئارتۇق بولۇپ، كۆزگە كۆرۈنگەن شەخىسلەر: 

* دولقۇن ئەيسا
* غەيرەت كەنجى
* تۇيغۇن ئابدۇۋېلى
## مەنبەلەر
تۇيغۇن ئابدۇۋېلى

تۇيغۇن ئابدۇۋېلى ئاقسۇدا تۇغۇلغان . كانادادا ياشاۋاتقان شائىر ۋە سىياسىي پائالىيەتچى.

ئۇ 8- نۆۋەتلىك دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ئومۇمىي ۋەكىللەر يىغىنىدا دېموكراتىك ئۇسۇلدا سايلاپ چىقىلغان نەشرىيات مەركىزى رەئىسى.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
تۇرغۇنجان ئالاۋدۇن

thumb|'''تۇرغۇنجان ئالاۋۇدۇن'''
تۇرغۇنجان ئالاۋدۇن شايار ناھىيەسىدە تۇغۇلغان بولۇپ ئاكتىپ  سىياسىي پائالىيەتچى ۋە دىنىي زات . بوسنىيەدە 2024-يىلى  24-ئۆكتەبىردىن 28-ئۆكتەبىرگىچە چاقىرىلغان 8-نۆۋەتلىك دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ئومۇمىي ۋەكىللەر يىغىنىدا دېموكراتىك ئۇسۇلدا سايلاپ چىقىلغان يېڭى رەئىسى.  

## ئوقۇش ھاياتى
مىسىر ئەزھەر ئۇنۇۋېرسىتىنى قانۇن كەسپىنى ئەلا نەتىجە بىلەن پۈتتۇرگەن.

## سىياسىي ھاياتى
7 – نۆۋەتلىك دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ئىجرائىيە كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى. 

## باشقىلار

* دولقۇن ئەيسا

* ئۆمەر قانات
* رابىيە قادىر
* پەرھات مۇھەممەد
* ئەركىن ئەكرەم

## سىرتقى ئۇلانمىلار
دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
ئابدۇجېلىل ئەمەت

**ئابدۇجېلىل ئەمەت** ياكى **ئابدۇجېلىل ئەمەت قارىھاجىم** **7 – نۆۋەتلىك دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى** فوندىنىڭ مۇدىرى .

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
ئابدۇجېلىل تۇران

ئابدۇجېلىل تۇران يازغۇچى ۋە نەشىرياتچى. د ئۇ ق نەشرىيات كومىتېتىنىڭ مۇدىرى . تەكلىماكان ئۇيغۇر نەشرىياتىنىڭ خوجايىنى.

8-نۆۋەتلىك دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ئومۇمىي ۋەكىللەر يىغىنىدا دېموكراتىك ئۇسۇلدا سايلاپ چىقىلغان دىنىي ئىشلار كومىتېتى رەئىسى.

## ئوقۇش ھاياتى

## سىياسىي ھاياتى

## يورۇق كۆرگەن كىتاپلار

* خوتەن ئىسلام ھۆكۈمىتى
* شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
بەختىيار ئۆمەر

بەختىيار ئۆمەر نورۋىگىيەدىكى سىياسىي پائالىيەتچى ۋە د ئۇ ق تەشۋىقات كومىتېتىنىڭ مۇدىرى.

## مەنبەلەر
سەمەت ئابلا

**سەمەت ئابلا** سىياسىي پائالىيەتچى ۋە د ئۇ ق ئىجرائىيە كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
د ئۇ ق

د ئۇ ق نىڭ تولۇق يېزىلىشى **[[دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى]].**
## مەنبەلەر
دۇنيا ئۇيغۇر يازغۇچىلار ئۇيۇشمىسى

قۇرۇلغان ۋاقىت:

دۇنيا ئۇيغۇر يازغۇچىلار ئۇيۇشمىسى 2018 – يىلى 15- ئاپرېلدا ئىستانبۇلدا قۇرۇلدى.

## رەئىسى
ئەخمەتجان ئوسمان (رەئىس، ئومۇمىي ئىشلارغا مەسئۇل، كانادا)

## ئورنى
دۇنيا ئۇيغۇر يازغۇچىلار ئۇيۇشمىسى شۋىتسىيەدە تىزىمغا ئېلىندى.
## مەنبەلەر
ئېلانچىلىق

ئېلانچىلىق  مەلۇم بىر خىل تارقىتىش ۋاسىتىسى ئارقىلىق كىشىلەرگە ئېلان - ئۇچۇر يەتكۈزۈشتىكى بىر تۈرلۈك كەسپ.

## مەنبەلەر
شاھادەت ۋە ئۇنىڭ مەنىسى

شاھادەت ۋە ئۇنىڭ مەنىسى

= شاھادەت (گۇۋاھلىق بېرىش) =
بۇ يەردىكى شاھادەت[1]– «أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ» «گۇۋاھلىق بېرىمەنكى، ئاللاھتىن باشقا ھېچ ئىلاھ يوقتۇر، يەنە گۇۋاھلىق بېرىمەنكى، مۇھەممەد ئاللاھنىڭ ئەلچىسىدۇر» دەپ گۇۋاھلىق بېرىش ئارقىلىق ئىسلامغا كىرىشنى كۆرسىتىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ئىسلام ئاتالغۇلىرى
قاراماي

**قاراماي** (Karamay) ياكى قاراماي شەھىرى بولسا شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدىكى بىر شەھەر. 2002 نوپۇس بار، قاراماينىڭ 290،000 نوپۇسى بار، 9،252 كۋادرات كىلومېتىر دائىرە ئىچىدە نوپۇس جايلاشقان، شىمالىي كەڭلىك 45.30°، شەرقىي ئۇزۇنلۇق 85°55، پوچتا نومۇرى 834000 رايون نومۇرى 0990.
## مەنبەلەر
شەرقىي تۈركىستان مائارىپ ۋە ئۆزئارا ياردەم بېرىش جەمئىيىتى

شەرقىي تۈركىستان مائارىپ ۋە ئۆزئارا ياردەم بېرىش جەمئىيىتى 2006-يىلى تۈركىيەدە قۇرۇلغان.
## مەنبەلەر

تۈر:جەمئىيەت
تۈر:ئۇيغۇرلار
دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى قۇرۇلغانلىقىنىڭ 20 يىللىقى

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى قۇرۇلغانلىقىنىڭ 20 يىللىقىنى خاتىرىلەش مۇراسىمى 2024-يىلى 3-مايدىن 6-مايغىچە گېرمانىيەنىڭ ميۇنخېن شەھىرىدە ئۆتكۈزۈلدى.
## مەنبەلەر
جۆيلەش

**جۆيلەش** (ئۇخلاۋىتىپ گەپ قىلىش)-ئۇخلاۋىتىپ ئاۋازىنى چىقىرىپ سۆزلەش بولۇپ، سۆزلىگەن گەپ بەزىدە ئۆز ئارا باغلىنىشلىق، مەلۇم مەزمۇننى ئىپادىلەپ بەرگەن بولسا، بەزىدە ئالدى كەينى ئۆز ئارا باغلاشمايدىغان، مەزمۇنى چۈشۈنىكسىز بولىدۇ. جۆيلۈش ئۆسۈپ يىتىلىۋاتغان كىچىك بالىلاردا كۆپ كۆرۈلىدىغان بولۇپ، بالىلارنىڭ ئۆسۈپ يىتىلىشىگە ئەگىشىپ، جۆيلۈش ئەھۋالى بارا بارا ئازلايدۇ. نورمالدا بالاغەتكە يەتكەنلەر ئىچىدە جۆيلۈش ئەھۋالى ئۇنچە كۆپ كۆرۈلمەيدۇ.
## مەنبەلەر
ئالاخان موناستىرى

ئالاخان موناستىرى ئانادولۇ دۇنيا دىنلار تارىخىنىڭ يۆنىلىشىنى بەلگىلەيدىغان نۇرغۇن ئۆزگىرىشلەرگە شاھىت بولغان جاي. خىرىستىيان دىنى يېڭى دىن سۈپىتىدە ئوتتۇرىغا چىققاندا، يېڭى دىننىڭ ئېتىقادچىلىرى قۇددۇس ۋە رىمدا زۇلۇمغا ئۇچرايدۇ. ئانادولۇ بولسا، زۇلۇم ۋە زىيانكەشلىكتىن قاچقانلارنى كەڭ قورساقلىق بىلەن باغرىغا باسىدۇ. شۇنداق قىلىپ، تۇنجى خىرىستىيانلار ھايات قېلىش، ئۆزلىرى ئېتىقاد قىلغان دىندا ئەركىن ياشاش ۋە دىننى تارقىتىش ئۈچۈن ئانادولۇغا كۆچۈپ ئولتۇراقلىشىدۇ. خىرىستىيان دىنىنىڭ تارقىلىشىدا مۇھىم رول ئوينىغان ساينىت پاۋلو بىلەن خىرىستىيان دىنىنىڭ سىمۋول خاراكتېرلىك زاتلىرىنىڭ بىرى بولغان ساينىت بارناباس خىرىستىيانلارنىڭ ئانادولۇغا كىرگەن تۇنجى رەھبەرلىرى ھېسابلىنىدۇ.

ئالاخان موناستىرى خىرىستىيان ئېتىقادىنىڭ ئەڭ قىممەتلىك ۋە نۇقسانسىز گۈزەل ئىبادەتخانىلىرىنىڭ بىرى، دەپ قارىلىدۇ. دېڭىز يۈزىدىن 1300 مېتىر ئېگىزلىككە سېلىنغان بۇ موناستىرنىڭ بىرى شەرق، يەنە بىرى غەرب تەرەپتە بولۇپ، ئىككى پەرقلىق چېركاۋى بار؛ ئۇلارنىڭ بىناكارلىق ئالاھىدىلىكى ئايا سوفيانىڭ بىناكارلىق ئالاھىدىلىكىگە ئوخشايدۇ. بۇ سەۋەبتىن، ئۇ «مەرسىننىڭ ئاياسوفىياسى» دەپمۇ ئاتىلىدۇ. بەزى تەتقىقاتچىلار، قۇرۇلۇشلاردىكى ئىيسا ئەلەيھىسسالامنىڭ ئاسمانغا كۆتۈرۈلگەن كۆرۈنۈشلىرى ۋە ئۇنىڭ ئېگىز جايغا سېلىنغانلىقىنى نەزەردە تۇتۇپ، موناستىرنىڭ ئىسا ئەلەيھىسسالامغا بېغىشلانغانلىقى قارىشىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.
## مەنبەلەر
دىئونىزوس ۋە تېئوس قەدىمكى شەھىرى

دىئونىزوس ۋە تېئوس قەدىمكى شەھىرى 

ئىزمىرنىڭ سەفەرىھىسار ناھىيەسىگە جايلاشقان تېئوس قەدىمىي شەھىرىنىڭ قەدىمكى دەۋرلەردە ئىئونىيە رايونىنىڭ ئەڭ مۇھىم ۋە ئەڭ كونا شەھەرلىرىنىڭ بىرى ئىكەنلىكى مەلۇم. جۇغراپىيەلىك ئورنى زور ئەۋزەللىك ئاتا قىلغان تېئوس، ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ سودا ئەھمىيىتى يۇقىرى چوڭ شەھەرگە ئايلىنىدۇ. ئۇ بىر پورت شەھىرى بولۇپ، ئىككى پورتى بار ئىدى. جەنۇبتىكى پورت پىرىستانلىرى ئانادولۇ دېڭىز قىرغاقلىرىدىكى قەدىمكى دەۋرلەردىن زامانىمىزغىچە ئەڭ ياخشى ساقلىنىپ قالغان پىرىستانلارنىڭ بىرى دەپ قارىلىدۇ. قېدىرىپ تەكشۈرۈشلەر نەتىجىسىدە، تېئوس پورتىغا ئەللىك پاراخوتنىڭ لەڭگەر تاشلىيالايدىغانلىقى ئېنىقلاندى. ئۇ دەۋرگە نىسبەتەن بۇ ھەرگىزمۇ ئاز سان ئەمەس. ئۇ بىر پورت شەھىرى بولغاچقا، دېڭىز سودىسىدا ئاكتىپ رول ئويناپ، تېز تەرەققىي قىلىدۇ. مۇتەخەسسىسلەرنىڭ ئېنېقلىشىچە، ئۇلارنىڭ سودا مۇناسىۋىتى قەدىمكى مىسىرغىچە تۇتىشىدىكەن.
## مەنبەلەر
پىۋە

پىۋە بىر خىل ئىچىملىك بولۇپ،  %3-5 ئىسپىرت بار.

## مەنبەلەر

تۈر:ئىچىملىك
ۋارىس ئابابەكرى

alt=ۋارىس ئابابەكرى ، 2015-يىلى ئۈرۈمچى|thumb|ۋارىس ئابابەكرى ، 2015-يىلى ئۈرۈمچى
ۋارىس ئابابەكرى ( Waris Ababekri ، خەنچە: 瓦尔斯·阿巴拜克)1966 -  يىلى ئۈرۈمچىدە تۇغۇلغان بولۇپ،  ۋەتەنپەرۋەر پائالىيەتچى.  خىتاي ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن شېھىت بولغان. 

1985-يىلىدىكى "12-دېكابىر ئوقۇغۇچىلار نامايىشى"نى تەشكىللەشكە قاتناشقان. 1987-يىلى دولقۇن ئەيسا، روشەن ئابباس قاتارلىق ساۋاقداشلىرى بىلەن بىرگە شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىدا «ئىستۇدېنتلار پەن-مەدەنىيەت ئۇيۇشمىسى» نى قۇرغان. 1988-يىلى 6-ئاينىڭ 15-كۈنى يەنە ئۈرۈمچىدە ئۆتكۈزۈلگەن ئالىي مەكتەپ ئوقۇغۇچىلار نامايىشىنى تەشكىللىگەنلىكى ئۈچۈن شۇ يىلى 9-ئايدا دولقۇن ئەيسا بىلەن بىرگە مەكتەپتىن قوغلانغان.  

ۋارىس ئابابەكرى 1995-يىلى 10-ئاينىڭ5-كۈنى شىنجاڭ كومپاس پەن-تېخنىكا ئۇچۇر مۇلازىمەت چەكلىك شىركىتىنى قۇرۇپ، خەلقىمىزنى ھەر خىل پەن-تېخنىكا ۋە بېيىش ئۇچۇرلىرى مۇلازىمىتى بىلەن تەمىللىگەن. 

2000-يىللاردىن باشلاپ ئۇيغۇرلارنىڭ ھاياتىغا ئائىت سىنارىيەلەر يازغان،  ناملىق كۆپ قىسىملىق فىلىملەر ئىشلىگەن، رېژىسسورلۇق قىلغان، ژۇرناللار نەشىر قىلدۇرغان بىر شەخس ئىدى. 

1980-يىللاردىكى ئالىي مەكتەپ ئوقۇغۇچىلار ھەرىكىتىنىڭ رەھبەرلىرىدىن بىرى بولغان ۋارىس ئابابەكرىنىڭ2019- يىلى 11-ئاينىڭ ئوتتۇرىلىرى لاگېردىن قويۇپ بېرىلىپ بىر ھەپتىدىن كېيىن، يەنى 24-نويابىر كۈنى ئۈرۈمچىدە نامەلۇم «كېسەللىك سەۋەبى» دىن قازا قىلغانلىق خەۋىرى ئاشكارىلاندى. بۇنىڭ بىلەن ئۇنىڭ سىرلىق ئۆلۈمى مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇر جامائىتى ئارىسىدا زور غۇلغۇلا قوزغىدى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
لوندون ئۇيغۇر ئانا تىل مەكتىپى

لوندون ئۇيغۇر مەكتىپى ياكى لوندون **ئۇيغۇر ئانا تىل مەكتىپى** 2019-يىلى 9-ئايدىن باشلاپ لوندون ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى رايۇنلاردا ياشىغان ئۇيغۇرلار تەشكىللىنىپ قۇرغان مەكتەپ. ئۇيغۇر بالىلارغا ئانا تىلى، مىللىي مەدەنىيەت، تارىخ قاتارلىق ئۇيغۇر مىللىي كىملىكىگە مۇناسىۋەتلىك دەرسلەرنى ئۆگىتىدىغان بىر ئورۇن. بالىلارنىڭ سەۋىيەسىگە ئاساسان 4 سىنىپقا بۆلۈنگەن 30 دىن ئارتۇق ئۆگەنگۈچى بۇ يەردە تەلىم ئالماقتا.

مەكتەپ مەسئۇلى : ھەمراگۈل
## مەنبەلەر
قاراھوجا

قاراھوجا رايونى، تۇرپان شەھىرى تەۋەلىكىدە، شىنجاڭ تەڭرىتېغىنىڭ تارمىقى بولغان بوغدا چوققىسىنىڭ جەنۇبىي ئېتىكىگە جايلاشقان.2011-يىلى، قاراھوجا رايونى قارىمىقىدا ئۈچ كوچا، 2 بازار، 7 يېزا بولغان : كونا شەھەر يولى كوچا باشقارمىسى، قاراھوجا يولى كوچا باشقارمىسى،باشقۇرۇش كومىتېتى بۇيلۇق كوچا باشقارمىسى، چىچان بازىرى، داخىيەن بازىرى، يار يېزىسى، ئايدىڭكۆل يېزىسى، ئۈزۈمچىلىك يېزىسى، چاتقال يېزىسى، قاراغوجا يېزىسى، ئاستانا يېزىسى، سىڭگىم يېزىسى قاتارلىق. 60 مەمۇرىي كەنت، 21 شەھەر - بازار، مەھەللە. مەمۇرىي رايۇن ئومۇمىي كۆلىمى 13 مىڭ 600 كۋادرات كىلومېتىر، رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تۇرۇشلۇق جايى كونا شەھەر يولى كوچا باشقارمىسى ياشلار يولى.
## مەنبەلەر
ئەخمەت ئىگەمبەردى

ئەخمەت ئىگەمبەردى 1936-يىلى گۇچۇڭدا تۇغۇلغان، ئۆسمۈرلۈك دەۋرىدە ئۈرۈمچىگە كۆچۈپ كېلىپ ئۈرۈمچىدە ئىككىنچى دارىلمۇئەللىمىنى ۋە ئارقىدىن شىنجاڭ ئىنستىتۇتىنى، 1957-1962-يىلى تاشكەنتتىكى ئوتتۇرا ئاسىيا ئۇنىۋېرسىتېتىنى ئوقۇپ پۈتتۈرگەن. «تارىم» ژۇرنىلىدا تەھرىر بولغان، ئەمما 1979-1969-يىللىرى «ئەكسىلئىنقىلابچى» دېگەن ئاتالمىش جىنايەت بىلەن 10 يىللىق تۈرمە ۋە ئەمگەك بىلەن ئۆزگەرتىش مەيدانىنى باشتىن كەچۈرگەن، 1985-يىلى ئاۋسترالىيەگە كۆچۈپ كېلىپ ۋەتەنسىزلىك، مۇھاجىرەت ھاياتىنى باشلىغان. ئۇنىڭ تۇنجى شېئىرى 1954-يىلى ئۈرۈمچىدىكى ئەڭ نوپۇزلۇق ژۇرنال «شىنجاڭ ئەدەبىيات سەنئىتى» دە ئېلان قىلىنىش بىلەن ئەدەبىي ئىجادىيەت سېپىگە رەسمىي كىرگەن.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
شەھرىيار

شەھرىيار مەنىسى: بۈيۈك شاھ؛ شۆھرەت يار بولغاي. «شەھرىيار» بەزى جايلاردا ئاياللارغىمۇ قويۇلىدۇ. 

پارىسچە
## مەنبەلەر
خەنبۇرگ (تاماق)

thumb|خەنبۇرگ
خەنبۇرگ (باشقىچە نامى: چىنبۇرگ، سەنشىبۇرگ، چاڭئەنبۇرگ، روجامو، جوڭگو ھامبۇرگى؛ خەنزۇچە: 肉夹馍، روجيامو، روجامو ھامبۇرگ) جوڭگونىڭ ئوتتۇرا تۈزلەڭلىكتە قەدىمىدىن تارتىپ خەنزۇرلار تەرىپىدىن ئىستىمال قىلنىپ كەلگەن كوچا تېز تامىقى. خەنبۇرگنىڭ شەكلى ۋە ياسىلىشى ھامبۇرگ بولكىسىغا ئوخشىغانلىقى ئۈچۈن ئۇنى جوڭگونىڭ ھامبۇرگى دېگەن نامىمۇ بار. خەنبۇرگ ئادەتتە شاپاقتەك كېلىدىغان ئازىراق ئېتى بار ناننى ئوتتۇردىن يېرىم كېسىپ ئىچىگە ھەرخىل تەملىك پىشۇرۇلغان گۆشلەرنى، ئاچچىق-چۈچۈك خۇرۇچلارنى، ۋە كۆكتاتلارنى (ئاساسلىقى پىياز، كۆك مۇچ، غولپىياز، باش پىياز) تەكشى يېيىتىپ تىقىشتىن ھاسىل بولىدۇ. خەنبۇرگقا ئىشلتىدىغان ناننىڭ نامى مو دېيىلىدۇ. 

### ئالبۇم

ھۆججەت:古城樊氏腊汁肉夹馍1.JPG|خەنبۇرگ
ھۆججەت:King Baos - Roujiamo.jpg|خەنبۇرگ
ھۆججەت:Roujiamo-cn.jpg|ئاددى خەنبۇرگ
ھۆججەت:Roujiamo x2 (20160103174347).jpg|ئورالغان خەنبۇرگ
ھۆججەت:Vendors selling Roujiamo 20230612 080035.jpg|خەنبۇرگ يايمىسى
ھۆججەت:Roujiamo.jpg|خەنبۇرگنىڭ ئىچكى قسىمى
ھۆججەت:Prepare roujiamo.jpg|خەنبۇرگ ياسىلىش جەريانى
ھۆججەت:Roujiamo, Ji Bai He, Paris 002.jpg|كاۋاپ تەملىك خەنبۇرگ
ھۆججەت:Roujiamo, Chez Mam, Paris 001.jpg|خەنبۇرگ مونان
ھۆججەت:Roujiamo, La Taverne de Zhao, Paris 17 September 2016.jpg|ئاددى ياسالغان خەنبۇرگ
ھۆججەت:SZ 深圳市 Shenzhen 福田 Futian 中康路 Zhongkang Road 卓悅匯購物商場 INJOY Mall 秦喜肉夾饃 Ginxirougamo Restaurant August 2023 Px3 03.jpg|خەنبۇرگ تېز تاماقخانىسى. 

## مەنبەلەر
ئاپتونوم رايونلۇق تۇرالغۇ ۋە شەھەر - يېزا قۇرۇلۇشى نازارىتى

ئاپتونوم رايونلۇق تۇرالغۇ ۋە شەھەر - يېزا قۇرۇلۇشى نازارىتى قۇرۇلدى.
## مەنبەلەر
شىنجاڭ خەلقئارا چوڭ بازار مەنزىرە رايونى

شىنجاڭ خەلقئارا چوڭ بازار مەنزىرە رايونى ئۈرۈمچى شەھىرىدە.
## مەنبەلەر
قىزىلئۆستەڭ كەنتى

قىزىلئۆستەڭ كەنتى بولسا  قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى ئاقتۇ ناھىيەسى بارىن يېزىسى غا جايلاشقان بولۇپ، جايمەھەللە كەنتى، يەلكەن كەنتى، ئارامەھەللە كەنتى قاتارلىقلار بىلەن قوشنا.
## مەنبەلەر
ئاتئويناق كەنتى

ئاتئويناق كەنتى قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى ئاقتۇ ناھىيەسى ئويتاغ بازىرى غا جايلاشقان بولۇپ، پىلال كەنتى، چالما ئېرىق كەنتى قاتارلىقلار بىلەن تۇتىشىدۇ.

## مەنبەلەر
ئىنچىكە ئېرىق كەنتى

ئىنچىكە ئېرىق كەنتى قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى ئاقتۇ ناھىيەسى ئاقتۇ بازىرى غا جايلاشقان بولۇپ، نوقۇتچى ئېرىق كەنتى، گۈمبەزئېرىق كەنتى، چېقىر تېرەك كەنتى قاتارلىقلار بىلەن تۇتىشىدۇ.
## مەنبەلەر
شىنجاڭ «1 + 10 + 1» سىياسەت سىستېمىسى

**كەڭ كۆلەمدە ئۈسكۈنىلەرنى يېڭىلاش ۋە ئىستېمال بۇيۇملىرىنىڭ كونىسىنى يېڭىسىغا ئالماشتۇرۇشقا تۈرتكە بولۇش ئۈچۈن** شىنجاڭ «1 + 10 + 1» سىياسەت سىستېمىسىنى تۈزدى .
## مەنبەلەر
مىڭجىگدە كەنتى

**مىڭجىگدە كەنتى** ئاقسۇ ۋىلايىتى باي ناھىيەسى نىڭ سايرام بازىرى غا جايلاشقان بولۇپ، شاھمەھەللىسى كەنتى، بۇغان كەنتى قاتارلىق كەنتلەر بىلەن قوشنا.
## مەنبەلەر
بۇقەمبە كەنتى

بۇقەمبە كەنتى خوتەن ۋىلايىتى نىڭ خوتەن ناھىيەسى باغچى بازىرى غا جايلاشقان بولۇپ، يېنىدا خۇيزۇ ئەترىتى كەنتى، ئەسلىكەنتى كەنتى، ئويشۇما كەنتى قاتارلىق كەنتلەر بار.

## مەنبەلەر
كۇدۇڭ كەنتى

كۇدۇڭ كەنتى خوتەن ۋىلايىتى نىڭ قاراقاش ناھىيەسى قاراقاش بازىرى غا جايلاشقان بولۇپ، كونا شەھەر كەنتى، ئويباغ كەنتى، تۆۋەن قاراباغ كەنتى، دۈشەنبە بازار كەنتى قاتارلىق كەنتلەر بىلەن قوشنا.
## مەنبەلەر
سىزىي كەنتى

**سىزىي كەنتى** خوتەن ۋىلايىتى نىڭ قاراقاش ناھىيەسى قاراقاش بازىرى غا جايلاشقان بولۇپ، ئارا باغ كەنتى، يېڭىشەھەر كەنتى، كۇدۇڭ كەنتى، تاناي بېشى كەنتى قاتارلىق كەنتلەر بىلەن قوشنا.
## مەنبەلەر
بۇزاڭ كەنتى

بۇزاڭ كەنتى خوتەن ۋىلايىتى چىرا ناھىيەسى نىڭ نۇرى يېزىسى غا جايلاشقان بولۇپ، سارلۇڭ كەنتى، باغبېشى كەنتى قاتارلىق كەنتلەر بىلەن قوشنا.

## مەنبەلەر
بەشكېرەم دەرياسى

**بەشكېرەم دەرياسى** 

دەريا كونا شەھەر ناھىيەسى بەشكېرەم يېزىسىنىڭ غەربىي شىمالىغا جايلاشقان بولۇپ، غەربتە قوغان يېزىسىنىڭ يۇقىرىقى قازئېرىق، تۈتۈرگىدىن باشلىنىپ، بەشكېرەم تەۋەسىدىن ئېقىپ ئۆتۈپ، شەرقىي جەنۇبتا خانئۆي قەدىمكى شەھەر خارابىلىكىدە ئاخىرلىشىدۇ. ئۇزۇنلۇقى 28 كىلومېتىر، كەڭلىكى 400 مېتىر، سۇغىرىش كۆلىمى 12 مىڭ مو كېلىدۇ. بۇ دەريا ئاساسەن بەشكېرەم يېزىسىنىڭ تېرىلغۇ يەرلىرىنى سۇغىرىشتا پايدىلىنىلغانلىقى ئۈچۈن شۇ نام بىلەن ئاتالغان.

## مەنبەلەر
ئازاق مەھەللىسى

ئازاق مەھەللىسى، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى قورغاس ناھىيەسى سۈيدۈڭ بازىرى غا جايلاشقان، بىر مەمۇرىي كەنت، خەنجياجاڭزا كەنتى، شاخەيجاڭزا كەنتى قاتارلىق كەنىتلەر بىلەن قوشنا ھەم سۈيدۈڭ بازىرى نىڭ باشقۇرۇش تەۋەلىكىدە.
## مەنبەلەر
كۆتەكتۇر كەنتى

كۆتەكتۇر كەنتى شىنجاڭ ئاقسۇ ۋىلايىتى باي ناھىيەسى قاراباغ يېزىسى نىڭ باشقۇرۇش قارمىقىدىكى مەمۇرىي كەنت بۇلۇپ، ئەتراپىدىكىچارۋىچىلىق كەنتى، كۆكيار كەنتى قاتارلىق كەنتلەر بىلەن قوشنا.
## مەنبەلەر
سۇيلىلەڭگەر كەنتى

**سۇيلىلەڭگەر كەنتى** خوتەن ۋىلايىتى چىرا ناھىيەسى نىڭ نۇرى يېزىسى غا جايلاشقان بولۇپ، يېنىدا سارلۇڭ كەنتى، يارباغ كەنتى قاتارلىق كەنتلەر بار.
## مەنبەلەر
ئولپاڭ كەنتى

ئولپاڭ كەنتى ئاقسۇ ۋىلايىتى باي ناھىيەسى نىڭ كانچى يېزىسى غا جايلاشقان بولۇپ، يېزا ئىگىلىك سىناق پونكىتى كەنتى، ئوسقۇي كەنتى، گال كەنتى قاتارلىق كەنتلەر بىلەن تۇتىشىدۇ.
## مەنبەلەر
گال كەنتى

گال كەنتى ئاقسۇ ۋىلايىتى باي ناھىيەسى نىڭ كانچى يېزىسى غا جايلاشقان بولۇپ، قۇرما كەنتى، ئوسقۇي كەنتى قاتارلىق كەنتلەر بىلەن قوشنا.
## مەنبەلەر
سەبىدۆڭ كەنتى

سەبىدۆڭ كەنتى شىنجاڭ ئاقسۇ ۋىلايىتى باي ناھىيەسى كانچى يېزىسى نىڭ باشقۇرۇش قارمىقىدىكى مەمۇرىي كەنت بۇلۇپ، ئەتراپىدىكى دېھقانچىلىق پونكىتى كەنتى، چارۋىچىلىق كەنتى، بېلىقچى كەنتى قاتارلىق كەنتلەر بىلەن تۇتىشىدۇ ھەم بىر يېزىنىڭ باشقۇرۇش قارمىقىدا. كەنتنىڭ ئادەملىرى ياخشى، قاتنىشى قۇلايلىق.
## مەنبەلەر
ئابدۇرازاق ئېلى

**ئابدۇرازاق ئېلى** 1942-يىلى كەلپىندە تۇغۇلغان،  1964- يىلى شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتنىڭ فىزىكا فاكۇلتېتىنى پۈتتۈرۈپ ، كۇچا 1- ئوتتۇرا مەكتەپتە 1977-يىلىغىچە ئوقۇتقۇچى بولغان . كەلپىنگە كۆچۈپ بارغابدىن كېيىن ناھىيەلىك 1- ئوتتۇرا مەكتەپتە ئوقۇتقۇچى بولغان.

2018-يىلى 2-ئاينىڭ 15-كۈنى كەلپىندە ۋاپات بولغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
ئىرقىي قىرغىنچىلىق

ئىرقىي قىرغىنچىلىق Genocide مىللەتلەرنى ياكى ئېتنىك ۋە ئىرق گۇرۇپپىلىرىنى سىستېمىلىق يوقۇتۇش. ئېرىقى قىرغىنچىلىق ئەھدىنامىسىنىڭ 2-ماددىسىدىكى بەلگىلىمە بويىچە ، مىللىي ، ئىرق ، ئېتنىك ياكى دىنىي گۇرۇپپىلارنىڭ ھەممىسىنى ياكى بىر قىسمىنى سېستىملىق، مەخسەتلىك ھالدا يوقىتىش نىيىتى بىلەن قىلىنغان ھەرىكەتلەر دەپ ئېنىقلىما بىرىلگەن.
## مەنبەلەر
ئۇيغۇر ئىرقىي قىرغىنچىلىقى كۈنى

ئۇيغۇر ئىرقىي قىرغىنچىلىقى كۈنى 12-ئاينىڭ 9-كۈنى.

2021-يىلى 9-دېكابىر كۈنى «ئۇيغۇر سوت كوللېگىيەسى» خىتاينىڭ ئۇيغۇرلار ئۈستىدىن ئېلىپ بېرىۋاتقان زۇلۇملىرىنى «ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت» دەپ قارار قىلغان، ئارقىدىنلا دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى بۇ كۈننى «ئۇيغۇر ئىرقىي قىرغىنچىلىقى كۈنى» دەپ بېكىتكەن ئىدى. د ئۇ ق نىڭ بۇ چاقىرىقىغا بىنائەن، «ئۇيغۇر ئىرقىي قىرغىنچىلىقى كۈنى» نىڭ 2 يىللىقىنى خاتىرىلەش يۈزىسىدىن 2023-يىلى 9-دېكابىر كۈنى دۇنيانىڭ ھەرقايسى ئەللىرىدىكى ئۇيغۇرلار تۈرلۈك شەكىللەردە پائالىيەتلەر ئۆتكۈزدى.
## مەنبەلەر
ئۇيغۇر دوپپا بايرىمى

ئۇيغۇر دوپپا مەدەنىيەت بايرىمى دېمەك ئۇيغۇرلۇق بايرىمى دېمەك.
## مەنبەلەر
ئاتاتۈرك

ئاتاتۈرك ياكى مۇستافا كامال ئاتاتۈرك (تۈركچە: Mustafa Kemal Atatürk) تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ تۇنجى جۇمھۇررەئىسى، دۆلەت ئاتىسى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى
سۇلتان ئابدۇرېشىتخان

سۇلتان ئابدۇرېشىتخان ياكى سۇلتان ئابدۇرېشىتخان (ئۇيغۇر لاتىن: Abdurashid Xan، كرىل ئۇيغۇر: Абдурәшид Хан) ھىجرى 914 - 968 / مىلادى 1508 - 1560 - يىللار ئارىسى ياشىغان، تۇغلۇق تۆمۈرخان (1347 - 1363) پۇشتىدىن بولۇپ، ياركەند سەئىدىيە خانلىقىنىڭ ئىككىنچى سۇلتانى. سۇلتان سەئىدخاننىڭ ئوغلى. ھ. 939 (م. 1533) - يىلى سۇلتان سەئىدخان تىبەت (ئۇرساڭ) بۇددىستلىرىغا قارشى ئىسلام ئېچىپ سەپەردە كېسەل سەۋەبىدىن (نەپەس يېتىشمەسلىك) 1533 - يىلى 7 - ئاينىڭ 2 - كۈنى ۋاپات تاپقاندىن كېيىن ياركەند خانلىقىنىڭ تەختكە چىققان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
جۇڭخۇا مىللىتى

**جۇڭخۇا مىللىتى** ( خەنچە:  中华民族   ) خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ خىتايدا ياشىغان پۈتۈن مىللەتلەرنى بىر گەۋدە قىلغان مىللەت ئۇقۇمى. مۇتەخەسسىسلەر خىتاينىڭ جۇڭخۇا مىللىتى ئۇقۇمىنىڭ ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي مىللەتلەر ھەم باشقىلارنى ئاسسىمىلياتسىيە قىلىشنى كۆرسىتىدىغانلىقىنى بىلدۈرۈشمەكتە.
## مەنبەلەر
گۈلنىسا كېرىم

گۈلنىسا كېرىم 1941-يىلى قاراشەھەردە تۇغۇلغان بولۇپ، داڭلىق ۋالىبول تەنھەرىكەتچىسى.  1973-يىلغىچە شىنجاڭ ئاياللار ۋالىبول ئەترىتىدە ئوينىغان . كېيىن بۇ كوماندىدا ترېنېر بولغان . 1988- يىلدىن 1998-يىلىغىچە شىنجاڭ تەنتەربىيە مەكتەپتە مۈدۈر بولغان .

2015-يىلى 4-ئاينىڭ 30-كۈنى ئۈرۈمچىدە ۋاپات بولدى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۇرسۇنجان نۇرمەمەت (زىيالى)

تۇرسۇنجان نۇرمەمەت (تەخەللۇسى: بىلگە؛ تولۇق ئاتىلىشى:  تۇرسۇنجان نۇرمەمەت بىلگە؛ لاتىنچە: Tursunjan Nurmamat Bilge) داڭلىق ئۇيغۇر ياش زىيالى دوكتۇر، پەن ئومۇملاشتۇرغۇچىسىدۇر. تۇرسۇنجان نۇرمەمەت بىلگە بىئولوگىيە پەنلىرى دوكتۇرانتى بولۇپ، ئىسمى جىسمىغا لايىق ياشلارغا ئۈلگە بولالايدىغان، مىللەتسۆيەر، مەسئۇليەتچان بىلىمچى ۋە زىيالىدۇر. تۇرسۇنجان نۇرمەمەت بىلگە ئۇيغۇر سەرخىلىدۇر. تۇرسۇنجان نۇرمەمەت بىلگە 2021-يىل توڭجى ئۇنىۋېرسېتىتىدىكى تەتقىقاتچلىق خىزمتىنى تاماملاپ "ھۈجەريە تەتقىقاتى" ژۇرنىلىغا تەھرىرلىك خىزمىتىگە چۈشۈشتىن بۇرۇن يۇقاپ كەتكەن بولۇپ، ھازىرغىچە ئاقىۋىتىدىن ھېچقانداق خەۋەر يوق. 2015-يىلى تۇرسۇنجان نۇرمەمەت بىلگە ۋە بىر قانچە ئورتاق غايىلىك ياش دوكتۇرلار، بىلىمچى، پروفىسور، ۋە زىياللىلار بىلەن ئېلىكتىرونلۇق "بىلىمدان" ژۇرنىلىنى تارقاتقان.  

### ئۆز بايان تەرجمىھالى
ئانامنىڭئېيتىپ بېرىشىچە، مەن1982-يىلى3-ئاينىڭ12-كۈنى ئازاتباغ دەپ ئاتىلىدىغان بىر يېزىدا تۇغۇلۇپتىمەن. بالىلىق ئەسلىمىلىرىم ئانامنىڭ دەرس مۇنبىرىدە جاراڭلىق سۆزلىگەن ئاۋازى ئاڭلىنىپ تۇرىدىغان، ئۈستى ياغاچ ۋە بورىدا يېپىلغان كونا سىنىپقا تۇتىشىدۇ. مەن ئۇ سىنىپتا ئانچە ئۇزۇنتۇرمايلا باشلانغۇچ ئىككىنچى سىنىپقا قوبۇلقىلىندىم.  چۈنكى ئانامنىڭ دەرسى قۇلىقىمغا كىرىپ قىلىپ ساۋاتىم چىقىپ قاپتۇ. ئانام سىنىپ مۇدىرىم بولۇپ مېنى تۆت يىل ئوقۇتا-ئوقۇتمايلا دادام مەكتەپ مۇدىرى بولغاچ مېنى باشلانغۇچ2-يىللىقتىن تولۇقسىزغا ئىمتىھان بەرگۈزدى. شۇنداق قىلىپ بالدۇر ئوقۇشقا بەرگەننى ئاز دەپ نەچچە سىنىپ ئاتلاتقۇزغان بولغاچقا 11 يېشىمدا ۋېلىسپىت پىدالىنى تولۇق ئايلاندۇرۇشقا پۇتۇم يەتمەي يېرىم تاقىلدىتىپ يۈرۈپ توپىلىق يوللار بىلەن مەھەللىمىزدىن تۆت كىلومېتىر يېراقتىكى ئوتتۇرا مەكتەپتە ئوقۇشقا كىردىم.

### مەنبە

# elkitab.org/wp-content/uploads/2017/08/bilimdan_1-san.pdf#page=13.11
# Tursun Nurmamat - Research Scientist - Tongji University | LinkedIn
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ساختا قۇياش

«**ساختا قۇياش**» لار ئومۇمەن ئاسماندىكى بۇجغۇر قات بۇلۇتقا ئەگىشىپ پەيدا بولغان. بۇجغۇر بۇلۇت يەر يۈزىدىن 6000 مېتىر ئېگىزلىككە چىققاندا، تېمپېراتۇرا ناھايىتى تۆۋەن بولىدۇ، بۇلۇت قاتلىمىدىكى پار تەركىبىنىڭ كۆپىنچىسى توڭلاپ ئالتە قىرلىق ئۇششاق مۇز كرىستالىغا ئايلىنىدۇ.

ئەگەرقۇياش نۇرى ئۇششاق مۇز كرىستالىنىڭ يان تەرىپىگە چۈشسە نۇر تالالىرىدا سۇنۇش كۆرۈلىدۇ. نۇر تالالىرى بىر قانچە قېتىم سۇنۇپ ئۆزگىرىش ياسىغانلىقتىن بۇجغۇر قات بۇلۇت قاتلىمىنىڭ ئوڭ-سول تەرەپلىرىدە بىرلا ۋاقىتتا ئىككى قۇياش پەيدا بولىدۇ. مانا بۇ قۇياش نۇرىنىڭ بۇلۇت قاتلىمىدىكى «ساختا قىياپىتى»، شۇڭا ئۇنى پەقەت «ساختا قۇياش» دەپ ئاتاشقا بولىدۇ. بەزى چاغلاردا، قۇياش نۇرى مۇز كرىستالىغا چۈشكەندە، بەزى مۇز كرىستاللىرى ئالتە قىرلىق بولغاچقا، بۇ چاغدىكى قۇياش نۇرى خۇددى ئۈچ قىرلىق ئەينەكتىن ئۆتكەنگە ئوخشاش رەڭلەرگە ئاجرىلىپ چاقناپ تۇرغان رەڭلىك نۇر چەمبىرىكى ھاسىل قىلىپ، «ساختا قۇياش» نى قورشاپ تۇرىدۇ. بۇ خىل غەلىتە ئەھۋال دائىم ئۈچ قۇياشنىڭ بىرلا ۋاقىتتا پەيدا بولۇشىغا ئەگىشىپ كۆرۈلىدۇ. بۇ ھال كىشىلەرنىڭ بۇ كۆرۈنۈشكە بولغان سىرلىق تۇيغۇسىنى تېخىمۇ ئاشۇرۇۋېتىدۇ.
## مەنبەلەر
كۆكتاتنىڭ رولى

**كۆكتات**، كۈندىلىك تۇرمۇشىمىزدىكى يېمەك - ئىچمەك جەريانىدا كەم بولسا بولمايدىغان يېشىل يىمەكلىكلەرنىڭ بىرى. ئادەتتە بىز تاماق ئېتىش، قورۇما قورۇشىتا سەي-كۆكتاتتىن ئايرىلالمايمىز.

## تۈرى
كۆكتات پەسىللىك كۆكتات ۋە ئورگانىك كۆكتات دەپ ئايرىلدۇ. ئاساسلىق تۈرلىرىدىن كەرەپشە، سەۋزە، يېسىۋېلەك، پىدىگەن، بەرەڭگە، تۇرۇپ،پەمىدۇر، تەرخەمەك، مۇچ، كۈدە، چامغۇر، سەي كاۋسى، جاڭدۇ، سامساق، پىياز، يېمەكلىك زەمبۇرۇغى قاتارلىق تۈرلىرى بار.

### سۈرەت

ھۆججەت:7carrots.jpg|سەۋزە
ھۆججەت:Napa_cabbages.png|يېسىۋېلەك
ھۆججەت:Patates.jpg|بەرەڭگە
ھۆججەت:Eleven_long_purple_eggplants.jpg|پىدىگەن
ھۆججەت:Different_kinds_of_White_Radish.png|تۇرۇپ
ھۆججەت:Bright_red_tomato_and_cross_section02.jpg|پەمىدۇر
ھۆججەت:Kurkkuja.jpg|تەرخەمەك
ھۆججەت:Buchujeon(garlic_chive_pancake).jpg|كۈدە
ھۆججەت:Turnip_2622027.jpg|چامغۇر


## رولى
بەزى بالىلار كۆكتات يېمىگەچكە، ئاتا-ئانىلار بالىلارغا مېۋە-چېۋىنى كۆپرەك بېرىپ، كۆكتات ئارقىلىق تولۇقلانمىغان ئوزۇقلۇقنى مېۋە-چېۋە ئارقىلىق تولۇقلىماقچى بولىدۇ، ئەمەلىيەتتە مېۋە-چېۋە كۆكتاتنىڭ ئورنىنى باسالمايدۇ، كۆكتاتنىڭ تەركىبىدىكى ئانئورگانىك تۇز ۋە ۋىتامىن مىقدارى مېۋە-چېۋىدىن كۆپ. ئۇنىڭدىن باشقا، كۆكتاتلارنىڭ تەركىبىدىكى تالالىق ۋىتامىنلار مېۋىلەرگە قارىغاندا كۆپ، تالالىق ۋىتامىنلار ئاشقازان ۋە ئۈچەي ھەرىكىتىنى قوزغاپ، ئۈچەي يولىنىڭ ئادەم بەدىنىدىكى زەھەرلىك ماددىلارنى سۈمۈرۈشىگە پايدىلىق. يەنە كۆكتات تەركىبىدىكى شېكەر مىقدارىدا شېكەر ئاساسىي ئورۇندا تۇرىدىغان بولۇپ، ئادەم بەدىنىگە كىرگەندىن كېيىن تۈرلۈك ئېنزىملارنىڭ رولىنى ئوينايدۇ. سۇ شېكەرنى پارچىلىغاندىن كېيىن ئاندىن ئاستا-ئاستا سۈمۈرۈلگەچكە، قاندىكى شېكەرنىڭ قويۇقلۇق دەرىجىسىنى يۇقىرىلىتالمايدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ئۆسۈملۈك

تۈر:مېۋە
مۈشۈكياپىلاق

**مۈشۈكياپىلاق** ناھايىتى غەلىتە قۇش. ئۇنىڭ تەقى-تۇرقى مۈشۈككە ئوخشىشىپلا قالماي، بەلكى ئادىتىمۇ مۈشۈكىنىڭكىگە ئوخشىشىپ كېتىدۇ. ئۇ چاشقان تۇتۇپ يېيىشنى ياخشى كۆرىدۇ. شۇڭا، كىشىلەر ئۇنىڭغا مۈشۈكياپىلاق دېگەن نامىنى قويۇپ قويغان.

## قىسقىچە چۈشەنچە
تېنى ئاچ قوڭۇر رەڭلىك، خىلى كۆپ قارا سەپكۈنلىرى بار، بېشىدا مۈڭگۈزسىمان پەي-تۈكلىرى بار. كۆزى چوڭ، لېكىن يۇمىلاق، كېچىدە ھەرىكەت قىلىپ چاشقان، قۇشقاچ قاتارلىق كىچىك ھايۋانلارنى تۇتۇپ يەيدۇ. دائىم كېچىلەردە قورقۇنچلۇق ئاۋاز چىقىرىپ سايرايدۇ، ئەمما ئۇ ئىنسانلار ئۈچۈن پايدىلىق. مۈشۈكياپىلاق يەنە «قارىغۇ ياپىلاق» ۋە «ھۇۋقۇش» دەپمۇ ئاتىلىدۇ.

## تۈرلىرى
مۈشۈكياپىلاق، بۈركۈتسىمان مۈشۈكياپىلاق، تۇندا مۈشۈكياپىلىقى، سېرىق پۇت مۈشۈكياپىلاق، بېغىر رەڭ مۈشۈكياپىلاق، ئورمان قارىغۇ مۈشۈكياپىلىقى، قارا مۈشۈكياپىلاق، كۈل رەڭ مۈشۈكياپىلاق، قوڭۇر ئورمان مۈشۈكياپىلاقى، قىزىل مۈشۈكياپىلاق، سېرىق تۇمشۇق  مۈشۈكياپىلاق، ياقا تۇمشۇق مۈشۈكياپىلاق، لەنيۈي پۆپۈكلۈك مۈشۈكياپىلاق، ئالا قورساق مۈشۈكياپىلاق، تاغىل قورساق مۈشۈكياپىلاق، قارچىغىسىمان مۈشۈكياپىلاق، ئۇزۇن قۇلاق مۈشۈكياپىلاق، قىسقا قۇلاق مۈشۈكياپىلاق، قارىغۇ ياپىلاق، كىچىك مۈشۈكياپىلاق، چىپار باش مۈشۈكياپىلاق، شادىپاچاق مۈشۈكياپىلاق، پاپا مۈشۈكياپىلاق قاتارلىق كۆپ خىل تۈرلىرى بار.

## ياشاش قانۇنىيىتى
كۆپ ساندىكى مۈشۈكياپىلاق كېچىسى ھەرىكەن قىلىدۇ. ئۇلار سەزگۈر ئاڭلاش ۋە كۆرۈش سېزىمىغا تايىنىپ قاراڭغۇدا ئوۋ ئوۋلىيالايدۇ. قاراڭغۇدا مۈشۈكياپىلاقنىڭ كۆرۈش ئىقتىدارى ئادەمنىڭكىدىن ئۈچ ھەسسە يۇقىرى بولىدۇ. لېكىن، ئۇنىڭ كۆزى ئىككى تەرەپكە ئايلانمىغاچقا، زۆرۈرىيەت تۇغۇلغاندا بېشىنى ئايلاندۇرىدۇ. مۈشۈكياپىلاقنىڭ بېشى ئىنتايىن ھەرىكەتچان بولۇپ، 270 گرادۇس ئايلىنالايدۇ، بۇ جەھەتتە ھېچقانداق ھايۋان ئۇنىڭ بىلەن بەسلىشەلمەيدۇ. مۈشۈكياپىلاقنىڭ ئاڭلاش سېزىمى ئالاھىدە سەزگۈر بولۇپ، ئورمانلىقتىن چىققان ناھايىتى بوش ئاۋازلارنىمۇ ئاڭلىيالايدۇ. چاشقان سەللا مىدىرلاپ قويسا ئۇنى بايقىۋالىدۇ. مۈشۈكياپىلاقنىڭ قانىتىدا گىرۋەكلىك پەيلەر بار بولۇپ، بۇ پەيلەر ئۇچقان چاغدا قانىتىدىن چىققان ئاۋازى يوقىتىۋېتىدۇ، شۇنىڭ بىلەن، مۈشۈكياپىلاق تۈن پەردىسىگە ئورالغان ئورمانلىقتىن تىۋىش چىقارماي كېسىپ ئۆتەلەيدۇ. ئۇنىڭ ئۆتكۈر تىرناقلىرى بىلەن چاققان بەدىنى ئۇنى ئاۋازسىز «قاتىل» غا ئايلاندۇرغان.

## «ئېتىزلىق قاراۋۇلى»
بىر مۈشۈكياپىلاق بىر كۈندە ئوتتۇرا ھېساپ بىلەن بىر دانە ئېتىز چاشقىنىنى تۇتۇپ يەيدۇ. يېتىلگەن بىر مۈشۈكياپىلاق بىر يازدا 1000 دىن ئارتۇق چاشقاننى تۇتىدۇ. بىر دانە چاشقان بىر يازدا ئاز دېگەندە بىر نەچچە جىڭ ئاشلىقنى يەۋېتىدۇ ۋە ئىسراپ قىلىۋېتىدۇ. مۇشۇنداق ھېسابلىغاندا، بىر مۈشۈكياپىلاق بىر يازدا ئىنسانلارغا 1000 كىلوگرام ئاشلىقنى قوغداپ بېرىدۇ، بۇ ئالتە ئادەمنىڭ بىر يىللىق ئوزۇقىغا باراۋەر. شۇڭا، كىشىلەرنىڭ مۈشۈكياپىلاقنى «ئېتىزلىق قاراۋۇلى» دەپ ئاتىشى ئەجەبلىنەرلىك ئەمەس.

## باشقا مەسىللەر
ئالقىشلاشقا تېگىشلىكى شۇكى، مۈشۈكياپىلاق چاشقان جەمەتىگە ئىنتايىن ئۆچ بولۇپ، چاشقاننى يەپ تويۇپ كەتكەن بولسىمۇ، لېكىن چاشقاننى بايقاپلا قالسا، ئۇنى تۇتمىغۇچە بولدى قىلمايدۇ، ئۇنى ئۆلتۈرۈپ تاشىلۋېتىشكە رازىكى، ئۇنىڭ ھايات يۈرۈشىگە ھەرگىز يول قويمايدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ھايۋاناتلار
مايلىق سەي

«يېڭى ئۆسۈملۈكلەر تەزكىرىسى» دە خاتىرىلىنىشىچە، **مايلىق سەي** (يۇبەسەي) شامال دارىش، ئىششىق، كۆكسى ئاغرىش قاتارلىقلارغا شىپا بولىدۇ دېيىلگەن. ئۇنىڭدىن باشقا كۇندىلىك تۇرمۇشمىزدىكى كەم بولسا بولمايدىغان كۆكتاتلارنىڭ بىرى.

## دورىلىق قىممىتى
مايلىق سەينىڭ تەركىبىدە كالتسىي، فوسفور، تۆمۈر، ۋىتامىن C، كاروتىن، ۋىتامىن PP قاتارلىق ۋىتامىنلىق ماددىلار ۋە مىكرو ئېلېمېنتلار بولۇپ، ئوزۇقلۇق قىممىتىگە ئىگە بولۇشتىن سىرت، يەنە بەلگىلىك دورىلىق قىممىتىگە ئىگە. «يېڭى ئۆسۈملۈكلەر تەزكىرىسى» دە خاتىرىلىنىشىچە، مايلىق سەي (يۇبەسەي) شامال دارىش، ئىششىق، كۆكسى ئاغرىش قاتارلىقلارغا شىپا بولىدۇ دېيىلگەن. جىددىي خاراكتېرلىك سۈت بېزى ياللۇغى قاتارلىقلارنى داۋالاشقا بولىدۇ.

تەتقىقاتلاردا ئىسپاتلىنىشىچە، مايلىق سەينى ئېزىپ كېسەللەنگەن ئورۇنغا چاپسا قاننى تارقىتىپ ئىششىقنى ياندۇرۇش رولى بار. مايلىق سەينىڭ غولى، يوپۇرمىقى ئارقىلىق تىلما كېسىلىنى داۋالىغىلى بولىدۇ. ئۇرۇقى ئارقىلىق قاننى توختاتقىلى، تۇغۇتتىن كېيىنكى يوشۇرۇن كېسەللەرنى ساقايتقىلى بولىدۇ. مايلىق سەي ئۇرۇقى، دارچىندىن تەڭ مىقداردا ئېلىپ، ئۇششاق سوقۇپ ئاچچىقسۇ بىلەن پىشۇرۇپ، قىيام قىلىپ، كۇمىلاچ قىلغاندىن كېيىن ھەر كۈنى بىردىن ئىككىگىچە، كۈندە ئىككى ۋاخ، سېرىق ھاراق بىلەن ئىستېمال قىلسا، تۇغۇتتىن كېيىنكى يامان خاراكتېرلىك كېسەل، ماغدۇرسىزلىنىش ۋە داس سۆڭەك ياللۇغلىنىش قاتارلىقلارغا شىپا بولىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ئۆسۈملۈك
قىيپاش تارتىلغان ئاسما كۆۋرۈك

**قىيپاش تارتىلغان ئاسما كۆۋرۈك** 21-ئەسىرنىڭ 50-يىللىرىدىن كېيىن تەرەققىي قىلغان يېڭى تىپتىكى كۆۋرۈك ھېسابلىنىدۇ.

## قىيپاش تارتىلغان ئاسما كۆۋرۈك ھەققىدە
مۇنار تۈۋرۈكى ھەر خىل شەكلىدە بولىدۇ، مەسىلەن، قوش تۈۋرۈكلۈك، ئىشىك شەكىللىك، تاق تۈۋرۈكلۈك، تەتۈر Vشەكىللىك، H شەكىللىك قاتارلىقلار. ئارقان چىدامچانلىقى يۇقىرى پولات سىمدىن ياسىلىدۇ. يوغان ئارقاننىڭ بىر ئۇچى مۇنار تۈۋرۈكىگە مۇقىملاشتۇرۇلىدۇ، يەنە بىر ئۇچى كۆۋرۈكنىڭ ئاساسىي لىمىغا چىڭ تارتىلىدۇ، ئاساسىي لىم ئۈستىگە يول يۈزى ئورۇنلاشتۇرۇلىدۇ، شۇڭا ئارقان پۈتكۈل كۆۋرۈك يۈزى تارتىلغان «ئېغىرلىق» قا بەرداشلىق بېرەلەيدۇ. غايەت زور كۆۋرۈك گۇندىسىنىڭ ھەم كۆۋرۈكنى تىرەپ تۇرۇش رولى بار، ھەم مۇنار تۈۋرۈكىنى مۇقىملاشتۇرۇش رولى بار. ئارقاننىڭ ئوخشاش بولمىغان تىزىلىش شەكلى بىلەن مۇنار تۈۋرۈكىنىڭ ئوخشاش بولمىغان شەكلى ھەر خىل قىيپاش تارتىلغان ئاسما كۆۋرۈكلەرنىڭ ئوخشاش بولمىغان ئۇسلۇبىنى شەكىللەندۈرىدۇ.

## تەركىبى قىسىمى ۋە ئالاھىدىلىكى
قىيپاش تارتىلغان ئاسما كۆۋرۈك كۆۋرۈك گۇندىسى، مۇنار تۈۋرۈكى، ئارقان، ئاساسىي لىم قاتارلىق قىسىملاردىن تەركىب تاپىدۇ. 

قىيپاش تارتىلغان ئاسما كۆۋرۈك ھالقىپ ئۆتۈشچانلىقى چوڭ، ماتېرىيال تېجەش ۋە ياساش قۇلايلىق بولۇش ئالاھىدىلىكىگە ئىگە بولغاچقا، كۆۋرۈك لايىھىلىگۈچىلەر كەڭ كۆلەمدە ئىشلەتمەكتە.

## ئالاقىدار بايان
دۆلىتىمىزنىڭ قىيپاش تارتىلغان ئاسما كۆۋرۈك ياساش تېخنىكىسى دۇنيانىڭ ئىلغار سەۋىيىسىگە يەتتى. دۆلىتىمىز ئىلگىرى-كېيىن بولۇپ خۇاڭخې، چاڭجىياڭ دەريالىرىغا نۇرغۇن قىيپاش تارتىلغان ئاسما كۆۋرۈكلەرنى ياسىدى. 21- ئەسىرنىڭ 90-يىللىرىنىڭ بېشىدا شاڭخەينىڭ خۇاڭپۇجياڭ دەرياسىدا نەنپۇ چوڭ كۆۋرۈكى بىلەن ياڭپۇ چوڭ كۆۋرۈكى ياسالغان بولۇپ، ئۇلار دۆلىتىمىزدىكى يېڭى بىر ئەۋلاد قىيپاش تارتىلغان ئاسما كۆۋرۈكلەر ھېسابلىنىدۇ. نەنپۇ چوڭ كۆۋرۈكىنىڭ مۇنار تۈۋرۈكىنىڭ ئېگىزلىكى 154 مېتىر بولۇپ، H شەكىللىك، كۆۋرۈكنىڭ ئۇزۇنلۇقى 423 مېتىر بولۇپ، ئاساسىي كۆۋرۈكنىڭ ئاستىدا 46 مېتىر بوشلۇق قالدۇرۇلغان. ياڭپۇ چوڭ كۆۋرۈكى مۇنار تۈۋرۈكىنىڭ ئېگىزلىكى 220 مېتىر بولۇپ، تەتۈر V شەكلىدە كۆرۈنىدۇ، كۆۋرۈكنىڭ ئۇزۇنلۇقى 602 مېتىر بولۇپ، مۇنار تۈۋرۈكىنىڭ ئىككى تەرىپىگە جەمئىي 256 تال قىيپاش تارتىلغان پولات ئارقان ئورۇنلاشتۇرۇلغان، كۆۋرۈكتە ئالتە ئاپتوموبىل يولى لايىھىلەنگەن، كۆۋرۈك ئاستىدا 48 مېتىر بوشلۇق قالدۇرۇلغان بولۇپ، نۆۋەتتە دۇنيادىكى ئىككىنچى ئۇزۇن قىيپاش تارتىلغان ئاسما كۆۋرۈك ھېسابلىنىدۇ.
## مەنبەلەر