open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ماياكوۋېسكى

ماياكوۋېسكى يېزىدا تۇغۇلغان، دادىسى دېموكراتىك ئىدىيەگە ئىگە ئورمان باشقۇرغۇچىسى ئىدى. دادىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن، ئۇ ئاپىسى بىلەن موسكۋاغا كۆچۈپ كەلگەن. ئوتتۇرا مەكتەپتىن باشلاپلا ئۇ ئىنقىلابىي پائالىيەتلەرگە قاتناشقان ھەم 1908-يىلى رۇسىيە سوتسىيال دېموكراتىك ئىشچىلار پارتىيىسىگە قاتنىشىپ، تەشۋىقاتچى بولغان، ئۈچ قېتىم قولغا ئېلىنغان، تۈرمىدە نۇرغۇن ئەدەبىي ئەسەرلەرنى ئوقۇغان ھەم شېئىر يېزىشنى مەشىق قىلغان.

*
*

  

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**ئۇيغۇرچە ئىسمى :**ماياكوۋېسكى

**دۆلەت تەۋەلىكى :**رۇسىيە

**تۇغۇلغان ۋاقتى :**1893-يىلى

**ۋاپات بولغان ۋاقتى :**1930-يىلى

**كەسپى :**شائىر

**ۋەكىل خارەكتىرلىك ئەسەرلىرى :**«لېنىن»، «ياخشى! »، «مەدھىيە»

## شەخىسلەر ئانكىتى
ماياكوۋېسكىئۆكتەبىر ئىنقىلابىدىن كېيىن، مىسرالىرىنىڭ قۇرۇلمىسى ئالاھىدە، بىر جۈملە بىرنەچچە مىسراغا بۆلۈنىدىغان، بەزىدە ھەتتا بىر سۆزمۇ بىرنەچچە مىسراغا بۆلۈنىدىغان، پەلەمپەيسىمان تىزىلىدىغان بىر خىل يېڭى، ئالاھىدە شېئىر شەكلى پەيدا بولدى. ئۇ ئىخچام، پۇختا بولۇپ، شېئىردىكى تىنىشنىڭ رولىنى گەۋدىلەندۈرەتتى، ئەڭ سالماقلىق سۆزلەرنى تەكىتلەيتتى؛ رىتىمى ئېنىق، جەسۇرانە، كۈچلۈك، دېكلاماتسىيە قىلىشقا ئالاھىدە باب ئىدى. كىشىلەر بۇ شېئىرنى پەلەمپەيسىمان شېئىر دەپ ئاتاشتى. ئۇنىڭ ئىجادچىسى ئۆكتەبىر ئىنقىلابىنىڭ ئۇلۇغ كۈيچىسى ماياكوۋېسكى (1893 − 1930-يىللار) ئىدى. 

ماياكوۋېسكى يېزىدا تۇغۇلغان، دادىسى دېموكراتىك ئىدىيەگە ئىگە ئورمان باشقۇرغۇچىسى ئىدى. دادىسى ۋاپات بولغاندىن كېيىن، ئۇ ئاپىسى بىلەن موسكۋاغا كۆچۈپ كەلگەن. ئوتتۇرا مەكتەپتىن باشلاپلا ئۇ ئىنقىلابىي پائالىيەتلەرگە قاتناشقان ھەم 1908-يىلى رۇسىيە سوتسىيال دېموكراتىك ئىشچىلار پارتىيىسىگە قاتنىشىپ، تەشۋىقاتچى بولغان، ئۈچ قېتىم قولغا ئېلىنغان، تۈرمىدە نۇرغۇن ئەدەبىي ئەسەرلەرنى ئوقۇغان ھەم شېئىر يېزىشنى مەشىق قىلغان. ئۆكتەبىر ئىنقىلابىدىن كېيىن، ئۇ يۇقىرى كۈرەش قىزغىنلىقى بىلەن ئىنقىلابنى مەدھىيىلەيدىغان شېئىرى «مەدھىيە» نى يازغان. جاھانگىرلار ياش سوۋېتلەر جۇمھۇرىيىتىگە قوراللىق مۇداخىلە يۈرگۈزگەندە، ئۇ مەشھۇر شېئىرى «سولغا مارش» نى يېزىپ، خەلقنى قورال ئېلىپ، ئىشچى-دېھقانلار ھاكىمىيىتىنى جان تىكىپ قوغداشقا چاقىرغان. ئۇ يەنە نۇرغۇن تەشۋىقى شېئىر ۋە سىياسىي ئىلھاملاندۇرۇش شېئىرلىرىنى يېزىپ، دۈشمەننى پاش قىلغان، ھەجۋىي قىلغان، زەربە بەرگەن، خەلقنىڭ ئىنقىلابىي قىزغىنلىقىغا ئىلھام بەرگەن.

## مۇندەرىجە

* قىسقىچە چۈشەندۈرۈش
* ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
* شەخىسلەر ئانكىتى 
* نەتىجىلىرى 
* سۈرەتلەر
* قامۇس باشبېتى

## نەتىجىلىرى
ماياكوۋېسكى 1924-يىلى لېنىن ۋاپات بولغان، ئۇ يېرىم يىل تىرىشىش ئارقىسىدا «لېنىن» پوئېمىسىنى پۈتكۈزۈپ، ئۆزىنىڭ لېنىنغا بولغان ھۆرمىتىنى ئىپادىلىگەن شۇنداقلا لېنىنىزمنى ۋە ئۇنىڭ ئىشلىرىنى تەشۋىق قىلغان ۋە قوغدىغان. 1927-يىلى ئۆكتەبىر ئىنقىلابىنىڭ 10 يىللىقىنى خاتىرىلىگەندە، ئۇ «ياخشى!» پوئېمىسىنى ئىجاد قىلىپ، ئۆتكەن 10 يىللىق مۇۋەپپەقىيەتلەر ۋە تارىخىي تەجرىبىلەرنى يەكۈنلىگەن، كوممۇنىزمنىڭ پارلاق مەنزىلىگە نەزەر سالغان. ماياكوۋېسكىرۇسىيە فېدېراتسىيەسىنىڭ خەلق ئىگىلىكىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش مەزگىلى ۋە 20-يىللارنىڭ ئاخىرلىرىدا يەنە نۇرغۇن ئېلان شېئىرلىرىنى، پلاكات شېئىرلىرىنى، ھەجۋىي شېئىرلارنى، ئىلھاملاندۇرۇش شېئىرلىرىنى، بالىلار شېئىرلىرىنى يازغان. بۇ شېئىرلارنىڭ ئىدىيەسى ئوچۇق، ھېسسىياتلىق، پىكرى يېڭى، شەكلى ئالاھىدە، كۆپىنچىسى دېكلاماتسىيە قىلىشقا مۇۋاپىق كېلىدۇ. 

## مەنبەلەر

مەنبە:ئىزدە قامۇسى

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
ۋېنىتسىيە خەلقئارا كىنو فېستىۋالى

1932 - يىلى بېنىتو مۇسسۇلىن سۇ شەھىرى ۋېنتسىيىدە دۇنيا بويىچە تۇنجى قېتىم خەلقئارالىق كىنو فېستىۋالىنى ئۆتكۈزگەن.

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**ئۇيغۇرچە نامى :**ۋېنتسىيە خەلقئارا كىنو فېستىۋالى

**چەتئەلچە نامى :**Mostra Internazionale d'Arte Cinematografica di Venezia

**قۇرۇلغان ۋاقتى :**1932-يىلى

**باش ئۇيۇشتۇرغۇچى ئورۇن :**ۋېنىتسىيە سەنئەت بايرىمى

## قىسقىچە چۈشەنچە
ۋېنتسىيە خەلقئارا كىنو فېستىۋالىۋېنىتسىيە خەلقئارالىق كىنو فېستىۋالى دۇنيا بويىچە ئەڭ بۇرۇنقى خەلقئارا كىنو فېستىۋالى بولۇپ، ئۇ 1932-يىلى تەسىس قىلىنغان ، مەقسىتى كىنو خىزمەتچىلىرىنىڭ ئالاقە ۋە ھەمكارلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈپ ،كىنونىڭ بەدىئىي سەۋىيىسىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش ۋە تەرەققىي قىلدۇرۇش ئۈچۈن قۇلايلىق يارىتىشتىن ئىبارەت .ۋېنىتسىيە كىنو فېستېۋالى ھەر يىلى كۆپىنچە 8-، 9- ئايلار ئارىلىقىدا ئۆتكۈزىلىدۇ ،ۋاقتى ئىككى ھەپتە

1932 - يىلى بېنىتو مۇسسۇلىن سۇ شەھىرى ۋېنتسىيىدە دۇنيا بويىچە تۇنجى قېتىم خەلقئارالىق كىنو فېستىۋالىنى ئۆتكۈزگەن. ئۇنىڭ مەقسىتى، كىنو خادىملىرىنىڭ ئۆزئارا بېرىش - كېلىش ۋە ھەمكارلىشىشىنى ئىلگىرى سۈرۈش، كىنو ستۇدىيىلىرىنىڭ راۋاجلىنىشىغا قۇلايلىق يارىتىش ئىدى. كېيىن، كىشىلەر ئۇنى «خەلقئارا كىنو فېستىۋالىنىڭ ئاتىسى» دەپ ئاتىغان.

## كىنو فېستىۋالىنىڭ ئالاھىدىلىكى
بۇ كىنو فېستىۋالى نادىر فىلىملەرنى باھالاپ تاللاش ۋە مۇكاپاتلاشتىن سىرت، يەنە كۆپلىگەن فىلىملەر (باشقا خەلقئارا كىنو فېستىۋاللىرىدا مۇكاپاتلانغان ياكى تاللىنالمىغان فىلىملەر) نى قويۇپ كۆرۈش، ھەر خىل مۇھاكىمە يىغىنلىرى، خاتىرىلەش پائالىيەتلىرى ئېلىپ بېرىش، كىنو بازىرىنى ئېچىش قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ، تېخىمۇ كۆپ ساياھەتچىلەرنى ۋېنتسىيىگە كېلىپ ساياھەت قىلىشقىمۇ جەلپ قىلىدۇ. ھەر قېتىمقىسىدا بىر تېما بولۇش − بۇ كىنو فېستىۋالىنىڭ ئەڭ چوڭ ئالاھىدىلىكى.

## مۇكاپات تۈرلىرى
2-دۇنيا ئۇرۇشىدىن ئىلگىرىكى مۇكاپات تۈرلىرى: ئەڭ ياخشى فىلىم مۇكاپاتى، ئەڭ ياخشى رېژىسسور مۇكاپاتى، ئەڭ ياخشى ئەر ئاكتيور مۇكاپاتى، ئەڭ ياخشى ئايال ئاكتيور مۇكاپاتى، ئەڭ ياخشى چەت ئەل فىلىمى مۇكاپاتى، ئەڭ ياخشى ئىتالىيە كىنوسى مۇكاپاتى، ئالاھىدە مۇكاپاتلاردىن ئىبارەت ئىدى. 1946 - يىلىدىن كېيىن ئۇلارغا سان ماركو ئالتۇن شىر مۇكاپاتى، سان ماركو كۈمۈش شىر مۇكاپاتى قاتارلىقلار قوشۇلدى.

## ئالاقىدار بايان
ۋېنتسىيە خەلقئارا كىنو فېستىۋالى 1934 - يىل ئىككىنچى قېتىم ئۆتكۈزۈلگەندىن كېيىن ھەر يىلى بىر قېتىم (2 - دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە يەتتە يىل توختاپ قالغان)، كۆپىنچە سەككىز - توققۇزىنچى ئايلاردا ئۆتكۈزۈلۈپ كەلگەن، مۇددىتى ئىككى ھەپتە بولغان.

1992-يىلى ئۆتكۈزۈلگەن ۋېنتسىيە كىنو فېستىۋالىدا، جۇڭگولۇق رېژىسسور جاڭ يىمو رېژىسسورلۇق قىلغان فىلىم «چيۇجۈنىڭ ئەرز قىلىشى» ئەڭ ئالىي مۇكاپات − ئالتۇن شىر مۇكاپاتىغا، شۇ فىلىمدە باش رول ئالغان ئاكتيور گۇڭ لى ئەڭ ياخشى ئايال ئاكتيور مۇكاپاتىغا ئېرىشتى. بۇ، جۇڭگو كىنوسى ۋە جۇڭگو ئاكتيورىنىڭ تۇنجى قېتىم ۋېنتسىيە كىنو فېستىۋالىدا ئالىي مۇكاپاتقا ئېرىشىشى ئىدى.

## مەنبەلەر

مەنبە:ئىزدە قامۇسى
ئۇمبېرتو II

ئىتالىيە پادىشاھلىقىنىڭ ئاخىرىقى پادىشاھى ئۇمبېرتو II. ئۇ 1904-يىلى 9-ئاينىڭ 15-كۈنى تۇغۇلۇپ، 1983-يىلى 3-ئاينىڭ 18-كۈنى ئالەمدىن ئۆتكەن.

*
*

  

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**ئۇيغۇرچە ئىسمى :**ئۇمبېرتو II

**دۆلەت تەۋەلىكى :**ئىتالىيە

**تۇغۇلغان ۋاقتى :**1904-يىلى 9-ئاينىڭ 15-كۈنى

**ۋاپات بولغان ۋاقتى :**1983-يىلى 3-ئاينىڭ 18-كۈنى

**كەسپى :**ئىتالىيە پادىشاھى

**پۈتتۈرگەن مەكتىپى :**ۋاڭ تۇرىن ھەربىي ئىشلار ئىنستىتۇتى

**چەتئەلچە نامى :**Umberto II

## شەخس تونۇشتۇرۇلۇشى
ئىتالىيە پادىشاھلىقىنىڭ ئاخىرىقى پادىشاھى ئۇمبېرتو II. ئۇ 1904-يىلى 9-ئاينىڭ 15-كۈنى تۇغۇلۇپ، 1983-يىلى 3-ئاينىڭ 18-كۈنى ئالەمدىن ئۆتكەن. 

1946-يىلى ئامېرىكىنىڭ مەدەت بېرىشى ئارقىسىدا ئىتالىيە خەلقى ئومۇمىي خەلق ئاۋازىغا قويۇش شەكلىدە پادىشاھلىق تۈزۈمنى ئەمەلدىن قالدۇرغان، شۇنىڭ بىلەن پادىشاھ بولغىنىغا ئەمدىلا 35 كۈن بولغان ئۇمبېرتو تەختتىن چۈشۈپ، ساۋوي خان جەمەتىنىڭ ئىتالىيەگە بولغان نەچچە ئەسىرلىك ھۆكۈمرانلىقى ئاياغلاشقان.

ئۇمبېرتو ۋە ئۇنىڭ ئائىلىسى ئىتالىيە دىن قوغلاپ چىقىرىلغان، كېيىنچە ئۇ پورتۇگالىيە دە ئولتۇراقلاشقان. ئۇ ھاياتىنىڭ ئاخىرقى مەزگىللىرىدە ئېغىر ئۆسمە كېسەللىكىگە گىرىپتار بولۇپ، 1983-يىلى شىۋېتسارىيە نىڭ جەنۋە شەھىرىدە ئالەمدىن ئۆتكەن.

ئىزدە قامۇسى
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئېددىنگتون

ئارتور ئېددىنگتون (1882 −1944) بىر ئۆمۈر بويتاق ياشاپ، خوتۇن ۋە پەرزەنت كۆرمىگەن بولسىمۇ، بىراق قەيسەرانە روھ بىلەن ئېينىشتېين نىڭ «كەڭ مەنىدىكى نىسپىيلىك نەزەرىيەسى» نى تۇنجى قېتىم ئىسپاتلاپ، ئىنسانلار ئۈچۈن مەڭگۈلۈك ھەقىقەتنى قالدۇردى، بۇ ھەقىقەت: «نيۇتون مېخانىكىسىغا ئوخشاش مۇشۇنداق شانلىق ئىلمىي ھۆكۈمنىمۇ مۇئەييەن دائىرىدىلا تەتبىقلىغىلى بولىدۇ، بولمىسا، خاتا خۇلاسە كېلىپ چىقىدۇ» دېگەندىن ئىبارەت.

*
*

  

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**ئۇيغۇرچە ئىسمى :**ئارتور ئېددىنگتون

**دۆلەت تەۋەلىكى :**ئەنگلىيە

**تۇغۇلغان ۋاقتى :**1882-يىل

**ۋاپات بولغان ۋاقتى :**1944-يىل

**كەسپى :**ئاسترونوم، فىزىكا ئالىمى، ماتېماتىك

**پۈتتۈرگەن مەكتىپى :**ئەنگلىيە ئوكسفورد ئۇنىۋېرسىتېتى

**ئېنگېلىزچە نامى :**Arthur Stanley Eddington

## شەخىسلەر ئانكىتى
  ئېددىنگتون ئەنگلىيە نىڭ كېندال دېگەن يېرىدە تۇغۇلغان، كىچىكىدىنلا ياخشى تەربىيە كۆرگەن، 1905-يىلى ئەنگلىيە ئوكسفورد ئۇنىۋېرسىتېتى نى پۈتكۈزگەن. 

*
*
*
*
*
*

## ياراتقان تۆھپىسى
1916-يىلى ئېينىشتېين نىڭ كەڭ مەنىدىكى نىسپىيلىك نەزەرىيىسى ئېلان قىلىنغاندىن كېيىن، بۇ نەزەرىيە ئىنتايىن ئابستراكت، چۈشىنىش قىيىن بولغاچقا، ئىلىم-پەن ساھەسىدىكىلەرنىڭ ئىنكاسى سۇس بولغان. يەنە بۇ نەزەرىيەنىڭ نۇرغۇن خۇلاسىلىرى نيۇتون نىڭ فىزىكىسى بىلەن زىت بولغاچقا، ھەتتا بەزى ئادەملەرنىڭ قارشىلىقىنى پەيدا قىلغان. ئېددىنگتون ئەينى چاغدا نىسپىيلىك نەزەرىيەسىنى ھەقىقىي چۈشەنگەن ئاز ساندىكى ئالىملارنىڭ بىرى، ئۇنىڭغا ئەمەلىي كۆزىتىش ماتېرىياللىرىنى ئوتتۇرىغا چىقارغاندىلا ئىلىم-پەن ساھەسىدىكىلەرنى قايىل قىلغىلى بولىدىغانلىقى ئايان ئىدى. 1919-يىلى غەربىي ئافرىقىدا كۈن تولۇق تۇتۇلىدۇ، ئېددىنگتون كۈن تۇتۇلۇشنى كۆزىتىش ئەترىتىدىن ئىككىنى ۋاقتىدا تەشكىللەيدۇ ۋە ئۆزى بىر ئەترەتنى باشلاپ كۆزىتىشكە بېرىپ، ئېينىشتېين بېشارەت بەرگەن ھادىسىنى تۇنجى قېتىم بايقايدۇ. بۇ بايقاش ئىلىم-پەن ساھەسىنى زىلزىلىگە سالىدۇ، كەڭ مەنىدىكى نىسپىيلىك نەزەرىيەسى شۇنىڭدىن ئېتىبارەن ئېتىراپ قىلىنىدۇ ۋە شانلىق نۇرىنى چاچىدۇ.

ئېددىنگتوننىڭ تارىخ بېتىگە يېزىلىدىغان يەنە بىر نەتىجىسى قۇياشنىڭ ئېنېرگىيە مەنبەسى قۇياشنىڭ ئىچكى قىسمىدىكى ئاتوم يادرو رېئاكسىيەسىدىن كېلىدىغانلىقىنى قىياس قىلغانلىقى. ئۇ كىشىلەرنى قايىل قىلغۇدەك دەرىجىدە مۇنداق دەپ كۆرسىتىدۇ: قۇياش مەركىزى ئىنتايىن زىچ بولۇپ، تېمپېراتۇرىسى  20 مىليون سېلسىيە گرادۇسقا يېتىدۇ، ھەر مىنۇت-سېكۇنتتا يۈز بەرگەن ھىدروگېن بومبىنىڭ پارتلىشىغا ئوخشايدىغان جەريان قۇياشنى تۈگىمەس نۇر ۋە ئىسسىقلىق بىلەن تەمىن ئېتىدۇ. كېيىنكى تەتقىقاتلار ئېددىنگتوننىڭ پىكرى ئاساسەن توغرا ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىدى.

## مەنبەلەر

مەنبە: ئىزدە قامۇسى

تۈر:كىشلەر
كوكوس پالمىسى

**كوكوس پالمىسى** بىر خىل ئىسسىق بەلباغ ئۆسۈملۈكى بولۇپ دەرىخىنىڭ ئۇچىدا بىر توپ ياپيىشىل پەيسىمان يوپۇرمىقى بولىدۇ، ئۇنىڭ ئۈستىدە پوتبول توپى چوڭلۇقىدىكى نۇرغۇن كوكوس ياڭاقلىرى ئېسىلىپ تۇرىدۇ.

## قىسقىچە تونۇشتۇرۇش
كوكوس پالمىسى بىر خىل ئىسسىق بەلباغ ئۆسۈملۈكى بولۇپ دەرىخىنىڭ ئۇچىدا بىر توپ ياپيىشىل پەيسىمان يوپۇرمىقى بولىدۇ، ئۇنىڭ ئۈستىدە پوتبول توپى چوڭلۇقىدىكى نۇرغۇن كوكوس ياڭاقلىرى ئېسىلىپ تۇرىدۇ، كوكوس پالمىسى دېڭىز بويلىرىدا خۇددى غايەت چوڭ كۈنلۈككە ئوخشاش تىك قەد كۆتۈرۈپ، دېڭىز بىلەن بىرلىكتە چىرايلىق ئىسسىق بەلباغ مەنزىرسىنى ھاسىل قىلىدۇ. دېڭىز بويلىرىدا شامال كۈچلۈك بولغاچقا تۇپراق دېڭىز تاشقىنى تەرىپىدىن ھۆللىنىپ، تۇپراقنىڭ تۇز تەركىبى يۇقىرلايدۇ. كوكوس پالمىسىنىڭ ئۇ جايلاردا ماكانلىشىپ ئۆسەلىشىنىڭ ئۆزىگە خاس داۋالىسى بار . بىزگە مەلۇمكى كوكوس ياڭىقى كوكوس پالمىسىنىڭ ئەۋلاد قالدۇرۇشتىكى ئەلچىسى، كوكوس ياڭاقلىرى پىشقان ۋاقىتتا دېڭىز شامىلىنىڭ ئۇرۇشى بىلەن غولىدىن ئاجراپ دېڭىزغا چۈشىدۇ، شۇنىڭ بىلەن ئۇلار دېڭىز سۈيىدىن پايدىلىنىپ ئەۋلاد قالدۇرىدۇ. 

## ئالاقىدار بايان
كوكوس ياڭىقى بىرخىل ئۈچكىلىك مېۋە بولۇپ، مېۋە پوستى بوش ياڭاق ماددىسىدىن، ئوتتۇرىسى قوڭۇر تالا قەۋېتىدىن تۈزۈلگەن، ئۇلار پىشقاندىن كېيىن سۇغا تۆكۈلۈپ دېڭىزدا خۇددى شاردەك لەيلەپ يۈرىدۇ، سىسىپ كەتمەيدۇ ياكى چۆكۈپ كەتمەيدۇ ھەمدە دېڭىز سۈيىنىڭ ئېقىتىشى بىلەن نەچچە مىڭ چاقىرىم يىراقلىقتىكى جايلارغا يىتىپ بارىدۇ، ئۇلار تىيىز دېڭىز ساھىلىرىغا چىقىپ قالغان ياكى دولقۇنلار ئۇلارنى قىرغاققا سۈرۈپ چىقارغاندىن كىيىن ئۆسۈشكە باپ كىلىدىغان شارائىتقا دۇچ كەلسىلا، ئۇ جايدا بىخ سۈرۈپ ئۆسىدۇ، شۇنىڭ بىلەن نۇرغۇن يېڭى كوكوس پالمىلىرى دېڭىز بويلىرىدا قەد كۆتۇرىدۇ، كوكوس پالمىلىرنىڭ شور تۇپراقتىن قۇرقمايدىغانلىقىغا كەلسەك، بۇ ئۇلارنىڭ تەبىئەتتىكى بىرخىل تاللىشىدۇر ئۇلارنىڭ ئەجداتلىرىنىڭ دېڭىز ياقىلىرىدا ئۆسۈپ ماكانلىشىپ قالغانلىقى ئۇلارنىڭ بۇ خىل شارائىتقا ماسلىشىپ قالغانلىقىنى چۈشەندۇرىدۇ. بىر كىشى كوكوس پالمىلىرىنى يۈننەننىڭ جەنۇبىغا ئەكىلىپ تىكىپ ئۇلارنىڭ يىلتىز تۈۋىگە بىر ئاز تۈز كۆمگەن، بۇنىڭ بىكەن كوكوس پالمىلىرى تېخىمۇ ياخشى ئۆسىدىغانلىقىنى بايقىغان. 
## مەنبەلەر

مەنبە:ئىزدە قامۇسى
تېرىق

**تېرىق** باشاقلىقلار ئائىلىسىدىكى بىر يىللىق سامان غوللۇق، ئارپىغا ئۇرۇقداش ئۆسۈملۈك بولۇپ، دېنى دورىغا ئىشلىتىلىدۇ.

*
*

  

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**ئۇيغۇرچە نامى :**تېرىق

**تەبىئىتى :**بىرىنچى دەرىجىدە قۇرۇق سوغۇق

## تونۇش
4پارچەتېرىقتېرىق باشاقلىقلار ئائىلىسىدىكى بىر يىللىق سامان غوللۇق، ئارپىغا ئۇرۇقداش ئۆسۈملۈك بولۇپ، يوپۇرمىقى يىپسىمان يوپۇرماق، باشىقى سۇس سېرىق بولۇپ، ئاقلىغاندىن كېيىن سېرىق دېنى چىقىدۇ. دېنى ئادەتتە سۆكتىن چوڭراق بولۇپ، پىشۇرغاندىن كېيىن يېپىشقاق ھالەتكە كېلىدۇ.

### تەبىئىتى
بىرىنچى دەرىجىدە قۇرۇق سوغۇق.

### خۇسۇسىيىتى
سۈيدۈك ھەيدەش، بەدەننى قۇرۇتۇش، ئىچ سۈرۈشنى توختىتىش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە.

### دورىلىق قىسمى
تېرىقنىڭ دېنى دورىغا ئىشلىتىلىدۇ.

### ئىشلىتىش مىقدارى
ئەھۋالغا قاراپ مۇۋاپىق مىقداردا ئىشلىتىلىدۇ.

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

### تەبىئىتى
بىرىنچى دەرىجىدە قۇرۇق سوغۇق.

### خۇسۇسىيىتى
سۈيدۈك ھەيدەش، بەدەننى قۇرۇتۇش، ئىچ سۈرۈشنى توختىتىش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە.

### دورىلىق قىسمى
تېرىقنىڭ دېنى دورىغا ئىشلىتىلىدۇ.

### ئىشلىتىش مىقدارى
ئەھۋالغا قاراپ مۇۋاپىق مىقداردا ئىشلىتىلىدۇ.

## يىغىپ تەييارلاش ئۇسۇلى
بۇ ئۆسۈملۈكنى ياز پەسلىدە ئورىۋېلىپ، خاماندا تېپىپ دېنىنى ئايرىپ، شۇ پېتى ياكى ئۇن تارتىپ تەييارلىنىدۇ. دورىغا ھۆل ھالەتتىمۇ ئىشلىتىلىدۇ.


## رېتسىپلار
5پارچەتېرىقتېرىق ئۇنىدا نان يېپىپ ئىستېمال قىلىپ بەرسە، ئاشقازاندىكى ھۆللۈكنى قۇرۇتىدۇ. 

تېرىق ئۇنىنى قايماق بىلەن يۇغۇرۇپ تاماق قىلىپ ئىستېمال قىلسا، بەدەننى قۇرۇتۇپ، ئىچ سۈرۈشنى توختىتىدۇ. 

تېرىق ئۇنىنى سۈت بىلەن يۇغۇرۇپ، تاماق قىلىپ ئىستېمال قىلىپ بەرسە، ئىستىسقا ۋە ئىچى سۈرۈشكە مەنپەئەت قىلىدۇ.

## مەنبەلەر

مەنبە:ئىزدە قامۇسى

تۈر:ئۆسۈملۈك
ئۈجمە

ئۈجمە ئۈجمە ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق يوپۇرماق تاشلايدىغان دەرەخ، ئۈجمىگە ئۇرۇقداش بولۇپ، مېۋىسى، يوپۇرمىقى ئىشلىتىلىدۇ.

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**ئۇيغۇرچە نامى :**ئۈجمە

**چىقىش ئورنى :**شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى

**تەبىئىتى :**ئىككىنچى دەرىجىدە ھۆل ئىسسىق

## تونۇش
4پارچەئۈجمەئۈجمە ئۈجمە ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق يوپۇرماق تاشلايدىغان دەرەخ، ئۈجمىگە ئۇرۇقداش بولۇپ، قوۋزىقى تېيىز يېرىلىدۇ، يوپۇرمىقى تۇخۇم شەكلىدە، گۈلى تاق جىنسلىق، گۈل يېپىنچىسى سارغۇچ يېشىل كېلىدۇ. يوپۇرمىقى بىلەن پىلە بېقىلىدۇ، يۇمران شاخلىرىنىڭ ئەۋرىشىم قوۋزىقىدىن چىققان تالالىرىنى ماتېرىيال قىلىپ قەغەز ئىشلىگىلى بولىدۇ. مېۋىسى ئاق ياكى قارا قوڭۇر بولۇپ، تاتلىق كېلىدۇ، ئادەتتە ئىستېمال قىلىنىدۇ.

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## خۇسۇسىيىتى
توسالغۇلارنى ئېچىش، تەبىئەتنى يۇمشىتىش، مېڭىگە ھۆللۈك يەتكۈزۈش، بەلغەم بوشىتىش، ساپ قان پەيدا قىلىش، ئىششىق قايتۇرۇش، ئۆپكىنى قۇۋۋەتلەش، ئۇسسۇزلۇقنى پەسەيتىش، قىزىتما ياندۇرۇش، سۈيدۈك ۋە چوڭ تەرەتنى راۋانلاشتۇرۇش، تېرىگە رەڭ بېرىش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە.

### دورىلىق قىسمى
ئۈجمىنىڭ مېۋىسى، يوپۇرمىقى دورىغا ئىشلىتىلىدۇ.

### تەبىئىتى
ئىككىنچى دەرىجىدە ھۆل ئىسسىق.

### ئىشلىتىش مىقدارى
ئەھۋالغا قاراپ مۇۋاپىق مىقداردا ئىشلىتىلىدۇ.

### دورىلىق قىسمى
ئۈجمىنىڭ مېۋىسى، يوپۇرمىقى دورىغا ئىشلىتىلىدۇ.

### تەبىئىتى
ئىككىنچى دەرىجىدە ھۆل ئىسسىق.

### ئىشلىتىش مىقدارى
ئەھۋالغا قاراپ مۇۋاپىق مىقداردا ئىشلىتىلىدۇ.

## يىغىپ تەييارلاش ئۇسۇلى
بۇ ئۆسۈملۈكنىڭ مېۋىسى پىشقاندا مېۋىسىنى يىغىۋېلىپ قۇرۇتۇپ تەييارلىنىدۇ. دورىغا ھۆل ھالەتتىمۇ ئىشلىتىلىدۇ.


## رېتسىپلار
6پارچەئۈجمەھۆل ئۈجمىنى مۇۋاپىق مىقداردا ئىستېمال قىلىپ بەرسە، تال، جىگەر كېسەللىرىگە مەنپەئەت قىلىدۇ؛ باھنى قۇۋۋەتلەپ، بۆرەكنىڭ ياغلىرىنى كۈچلەندۈرۈپ، كىشىنى سەمرىتىدۇ. 

ئۈجمىنىڭ يوپۇرمىقىنى قاينىتىپ غار غار قىلىپ بەرسە، گال ئاغرىقلىرىغا مەنپەئەت قىلىدۇ. 

ئۈجمىنىڭ سىقىپ چىقىرىلغان سۈيىگە سىركە قوشۇپ ئىستېمال قىلىپ بەرسە، قىزىتمىلارنى ياندۇرىدۇ. 

ھۆل ئۈجمىنى داۋاملىق ئىستېمال قىلىپ بەرسە، گالنىڭ يىرىكلىكى، ئاۋاز پۈتۈپ قېلىش، گال ئىششىقى ۋە يۇتقۇنچاق، بادامسىمان بەز ياللۇغى، تېرە قۇرغاقلىشىش، سۈيدۈك ئېچىشىپ كېلىش قاتارلىق كېسەللىكلەرگە مەنپەئەت قىلىدۇ. 

ئۈجمە يوپۇرمىقىدىن 35 گرام، سوغىگۈلدىن تۆت گرام، ئاق تۇرۇپتىن 70 گرام، نەشپۈتتىن بىر تال، ئاق شېكەردىن 35 گرام ئېلىپ، سۇدا قاينىتىپ ئۈچكە بۆلۈپ ئىچىپ بەرسە، بالىلاردىكى يۆتەلگە مەنپەئەت قىلىدۇ. 

ئۈجمە يوپۇرمىقىدىن 500 گرام ئېلىپ، سۇدا قاينىتىپ يەرلىك ئورۇننى ھورداپ يۇيۇپ بەرسە، كۆز بىرىكتۈرگۈچى پەردە ياللۇغىغا مەنپەئەت قىلىدۇ. 

ئۈجمە يوپۇرمىقى، ۋاسالغۇ ۋە خام ئەگرىسۇنانىڭ ھەر بىرىدىن 20 گرامدىن ئېلىپ، سۇدا قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، نېرۋا ئاجىزلىق، ئۇيقۇسىزلىق ۋە قان ئازلىققا مەنپەئەت قىلىدۇ. 

10 گرام ئۈجمە يوپۇرمىقىنى 12 گرام يۇلغۇن، ئۈچ پارچە خام زەنجىۋىل بىلەن بىللە سۇدا قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، تارقىلىشچان زۇكامغا مەنپەئەت قىلىدۇ. 12 گرام ئۈجمە يوپۇرمىقىنى تۆت گرام يالپۇز، سەككىز گرام ئاچچىق ئۆرۈك مېغىزى، يەتتە گرام ئىزىلگەن بۇدۇشقاق ئۇرۇقى، سەككىز گرام پەربۇن، تۆت گرام قوڭغۇراقگۈل بىلەن بىللە سۇدا قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، قىزىلنىڭ باشلىنىشىدىكى قىزرىپ يۆتىلىشكە مەنپەئەت قىلىدۇ. 

ئۈجمە يوپۇرمىقى، قىرىقبوغۇم، سەبدىگۈل، مامكاپلارنىڭ ھەربىرىدىن 12 گرامدىن ئېلىپ، سۇدا قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە، كۆز بىرىكتۈرگۈچى پەردە ياللۇغىغا مەنپەئەت قىلىدۇ.

مەنبە:ئىزدە قامۇسى

## مەنبەلەر
فىرانسىيە قورغىنى

غەربىي ھىندى تاقىم ئاراللىرىنىڭ شەرقىي جەنۇبىغا جايلاشقان مارتىنىك ئارىلىنىڭ مەركىزى ھەم مۇھىم پورتى. بۇ شەھەر شۇ ئارالنىڭ غەربىي جەنۇب دېڭىز ياقىسىدىكى فرانسۇزبۇرگ قولتۇق بويىغا، مادام دەرياسىنىڭ ئېغىزىغا جايلاشقان.

### قولاي تىزىملىك

* قامۇس باشبېتى
* سۈرەتلەر

### مۇناسىۋەتلىك سۆزلۈك
  

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**نامى :**فرانسىيە قورغىنى

**نوپۇسى :**99 مىڭ 844 دىن ئاشىدۇ(1982-يىل 3-ئاي)

**چەتئەلچە نامى :**FORTDEFRANCE

## قىسقىچە تۇنۇشتۇرۇش
12پارچەفرانسىيە قورغىنىغەربىي ھىندى تاقىم ئاراللىرىنىڭ شەرقىي جەنۇبىغا جايلاشقان مارتىنىك ئارىلىنىڭ مەركىزى ھەم مۇھىم پورتى. بۇ شەھەر شۇ ئارالنىڭ غەربىي جەنۇب دېڭىز ياقىسىدىكى فرانسۇزبۇرگ قولتۇق بويىغا، مادام دەرياسىنىڭ ئېغىزىغا جايلاشقان. شەھەر ئاھالىسى 99 مىڭ 844 دىن ئاشىدۇ(1982-يىل 3-ئاي) . بۇ شەھەرنىڭ ئاساسى 1638-يىلى سېلىنغان بولۇپ، رويالبۇرگ دەپ ئاتالغان. 1680-يىلى مەركەز بولغان، 1681-يىلىدىن باشلاپ فرانسىيىگە قاراشلىق غەربىي ھىندى تاقىم ئارىلىنىڭ مەركىزى بولغان. 1890-يىلى چوڭ ئوت ئاپىتىدە ۋەيران بولغاندىن كېيىن قايتا قۇرۇلغان.

## ئالاقىدار بايان
12پارچەفرانسىيە قورغىنى ھازىر ئۇ گرامسىيىگە قاراشلىق ھەربىي ھىندى تاقىم ئاراللىرىنىڭ ئەڭ چوڭ سودا ھەم سانائەت مەركىزى، پورتنىڭ سۈيى چوڭقۇر، دائىرىسى كەڭ، دېڭىزغا چىقىش ئاغزى تار. بۇ جايغا ئېكسپورت ھەم ئىمپورت قىلىنىدىغان ماللار توپلىنىپ بىر تەرەپ قىلىنىدۇ. شېكەر، بانان، ئاناناس، كاكائو، كوفى، تاتلىق ھاراق قاتارلىق مەھسۇلاتلار ئېكسپورت قىلىنىدۇ. شەھەردە شېكەر زاۋۇتى، ھاراق زاۋۇتى، نېفىت ئايرىش سانائەت ئورۇنلىرى، خىمىيىۋى ئوغۇت زاۋۇتى، كونسېرۋا زاۋۇتى، سېمونت زاۋۇتى، يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرىنى پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىق ئورۇنلىرى بار. شەھەردە يەنە ئالىي مەكتەپلەر، كۇتۇپخانىلار، موزېي، شەھەر ئەتراپىدا مېنېرال بۇلاقلار، خەلقئارا ئايرودرومى، فرانسىيىنىڭ دېڭىز ئارمىيە بازىلىرى بار. 

## مەنبەلەر

مەنبە:ئىزدە قامۇسى
كۇسكو

جەنۇبىي ئامېرىكىدىكى پېرونىڭ جەنۇبىي قىسمىغا جايلاشقان تاغلىق شەھەر، كۇسكو ئۆلكىسىنىڭ مەركىزى. بۇ شەھەر دېڭىز يۈزىدىن 3616 مېتىر ئېگىزلىكتىكى ۋاتائى دەريا ۋادىسىغا جايلاشقان بولۇپ، ئەتراپىنى تاغلار ئوراپ تۇرىدۇ.

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**نامى :**كۇسكو

**نوپۇسى :**121 مىڭدىن ئاشىدۇ

**چەتئەلچە نامى :**The City of Cuzco

## قىسقىچە تۇنۇشتۇرۇش
12پارچەكۇسكوجەنۇبىي ئامېرىكىدىكى پېرونىڭ جەنۇبىي قىسمىغا جايلاشقان تاغلىق شەھەر، كۇسكو ئۆلكىسىنىڭ مەركىزى. بۇ شەھەر دېڭىز يۈزىدىن 3616 مېتىر ئېگىزلىكتىكى ۋاتائى دەريا ۋادىسىغا جايلاشقان بولۇپ، ئەتراپىنى تاغلار ئوراپ تۇرىدۇ. ئۇنىڭ يەر ۋەزىيىتى ئېگىز بولغانلىقتىن، ھاۋاسى يىل بويى سالقىن كېلىدۇ. شەھەر ئاھالىسى 121 مىڭدىن ئاشىدۇ، شەھەر ئاھالىسىنىڭ كۆپىنى ئىندىئانلار تەشكىل قىلىدۇ، كۇسكو ئامېرىكا بويىچە ئەڭ قەدىمىي شەھەرلەرنىڭ بىرى، ئۇ 11-ئەسىردىن باشلاپ تاكى 16-ئەسىرگىچە ھىنگا ئىمپېرىيىسىنىڭ پايتەختى بولغان، 16-ئەسىردىن باشلاپ ئىسپانىيىلىكلەر ئىگىلەپ ئالغان.

## ئالاقىدار بايان
كۇسكو مەشھۇر ئارخېئولوگىيە ۋە مەدەنىيەت مەركىزى، بۇ جايدا نۇرغۇنلىغان خان ئوردىلىرى، بۇتخانىلار، قەلئەلەر، تاش تاملارنىڭ قالدۇقلىرى، چېركاۋلار، شۇنداقلا ئارخېئولولوگىيە مۇزېي، 1692-يىلى قۇرۇلغان داشۆسى بار. كۇسكو شەھىرى ئەتراپىدا ئالتۇن، كۈمۈش قاتارلىق كان بايلىقلىرى ئېلىنىدۇ. چارۋا مەھسۇلاتلىرى شەھەرگە توپلىنىپ تارقىتىلىدۇ، بۇ جايدا توقۇمىچىلىق، يېمەك-ئىچمەك، مېتاللۇرگىيە، كۆن-خۇرۇم قاتارلىق سانائەت ئورۇنلىرى، خەلقئارا ئايرودرومى بار.

مەنبە:ئىزدە قامۇسى
## مەنبەلەر
يېسسى بېلىق

يېسسى بېلىق تەن قۇرۇلىشى بىر قەدەر چوڭ بولغان ئىسسىق بەلۋاغ بېلىقى بولۇپ، مارجان خادا تاشلىرى تېيىز بولغان ئىللىق دېڭىز تەۋەلىكىگە تارقالغان. ئاساسلىقى مارجان قۇرتى ۋە پارازىت قۇرۇت قاتارلىقلارنى تۇتۇپ ئوزۇقلۇق قىلىدۇ. ئۇلارنىڭ رەڭگى چىرايلىق، سۇ ئۈزۈش ھالىتى لەرزان بولۇپ، «بېلىق پادىشاھى» دەپ تەرىپلىنىدۇ.

### قولاي تىزىملىك

* قامۇس باشبېتى
* سۈرەتلەر

### مۇناسىۋەتلىك سۆزلۈك
  

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**ئۇيغۇرچە نامى :**يېسسى بېلىق

**خەنزۇچە ئاتىلىشى :**神仙鱼

**تارقالغان رايونلار :**ئەسلىي ماكانى جەنۇبىي ئامېرىكا قىتئەسىدىكى گۋىئانا ، برازىلىيە

**تەۋەلىكى :**ھايۋاناتلار دۇنياسى

**تىپى :**خوردىلىق ھايۋانلار تىپى

**سىنىپى :**سۆڭەكلىك بېلىقلار سىنىپى

**تۈركۈمى :**ئوكۇنسىمانلار تۈركۈمى

**ئائىلىسى :**سىخلا بېلىقى ئائىلىسى

**ئۇرۇقداشلىرى :**پتېروفىللۇم بېلىقى ئۇرۇقدىشى

**كەنجى تىپى :**ئومۇرتقىلىق ھايۋانلار كەنجى تىپى

**كەنجى سىنىپى :**گۈگۈسۈنسىمان پالاقچىلىقلار كەنجى سىنىپى

**كەنجى تۈركۈمى :**ئوكۇن كەنجى ئەترىتى

**لاتىنىچە نامى :**Pterophyllum scalare

## سىرتقى شەكلى
8پارچەيېسسى بېلىقىيېسسى بېلىقىنىڭ ئۇزۇنلىقى 12 ～ 15 سانتىمېتىر، ئېگىزلىكى 15 ~ 20 سانتىمېتىر كېلىدۇ، ئادەتتە يېتىلگەن بېلىقنىڭ ئۇزۇنلىقى 12 ～ 18 سانتىمېتىرغىچە بولىدۇ. ئوتتۇرىچە ئۆمرى 5 يىل ئەتراپىدا بولىدۇ. بېشى كىچىك ھەم ئۇچلۇق، تېنى ياپىلاق، رومبا شەكلىدە. دۈمبە پالاقچىسى ۋە قۇيرۇق پالاقچىسى ناھايىتى چوڭ، ئېگىز، مەسىلەن، ئۈچ بۇرجەك يەلكەن شەكلىدە، شۇڭا كىچىك يەلكەن پالاقچىلىق بېلىق دەپ ئاتالغان. 

## ياشاش مۇھىتى
8پارچەيېسسى بېلىقىيېسسى بېلىق مۆتىدىل ئەمەس، زېمىن ئېڭى بار، سۇ سۈپىتىگە ئالاھىدە تەلىپى يوق، دىققەت قىلىشقا تېگىشلىكى شۇكى، كارپ بېلىقى ئائىلىسى چىپار بېلىق ئۇرۇقدىشى.

## تارقىلىش دائىرىسى
8پارچەيېسسى بېلىقىئەسلىي ماكانى جەنۇبىي ئامېرىكا قىتئەسىدىكى پېرۇ چېگرىسى، ئۇ كايالى دەرياسىسىنى بويلاپ شىمالغا قاراپ، ئامازون سۇ ئارقىلىق برازىلىيە بىلەن بىرلىكتە شەرقىي قىسمىدىكى ئامازون دەريا دېلتىسى، 5000 كىلومېتىرغا يېقىن دائىرە ئىچىگە كەڭ تارقالغان. يېمەكلىكى : ھايۋانات خاراكتېرلىك سۇ قۇرتى. 

## مەنبەلەر

مەنبە:ئىزدە قامۇسى
سەيىف ئەلى خان

بوللىۋود ئارتىسى سەيىف ئەلى خاننىڭ ئەسلى ئىسمى ساجىد ئەلى خان پاتاۋدى، ئۇ 1970-يىلى يېڭى دېھلىدا تۇغۇلغان، سەيىف ئەلى خان ناھايىتى ئېسىل جەمەتتىن كېلىپ چىققان بولۇپ، ئۇنىڭ ئەجدادى 16-ئەسىردە ئافغانىستاندىن ھىندىستانغا كەلگەن.

*
*

  

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**ئىسمى :**سەيىف ئەلى خان

**ئەسلى ئىسمى :**ساجىد ئەلى خان پاتاۋدى

**تۇغۇلغان ۋاقتى :**1970-يىلى

## شەخسى ئارخىپ
سەيىف ئەلى خانبوللىۋود ئارتىسى سەيىف ئەلى خاننىڭ ئەسلى ئىسمى ساجىد ئەلى خان پاتاۋدى، ئۇ 1970-يىلى يېڭى دېھلىدا تۇغۇلغان، سەيىف ئەلى خان ناھايىتى ئېسىل جەمەتتىن كېلىپ چىققان بولۇپ، ئۇنىڭ ئەجدادى 16-ئەسىردە ئافغانىستاندىن ھىندىستانغا كەلگەن، 1805-يىلى بىرتانىيە شەرقىي ھىندسىتان شىركىتى پاتاۋدى مەمۇرى شىىتاتىنى قۇرغاندا سەيىف ئەلى خاننىڭ 10-بوۋىسى فايىز تالاب خان بۇ شىتاتنىڭ تۇنجى ئەۋلاد باشلىقى يەنى ناۋابى بولغان.

سەيىف ئەلى خاننىڭ بوۋىسى ئىفتىخار، دادىسى مەنسور ھىندىستان دۆلەتلىك پالاق كوماندىسىنىڭ باشلىقى بولغان. مەنسور پاتاۋدى يەنە 1971-يىلىغىچە پاتاۋدىنىڭ ناۋابى ۋەزىپىسىنى ئۆتىگەن. 1971-يىلى بۇ مەنسەپ ھىندىستان ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن بىكار قىلىنغاندىن كېيىن سىمىۋوللۇق نام ئاتاق قالغان، 2011-يىلى مەنسور پاتاۋدى قازا قىلغاندىن كېيىن سەيىف ئەلى خان بۇ نامغا ۋارىسلىق قىلغان.

سەيىف ئەلى خاننىڭ ئاپىسى 60-يىللاردىكى داڭلىق ئارتىس شارمىلا تاگور، شارمىلا تاگور نوبىل مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن ئۇلۇغ ئەدىب رابىندرانات تاگور بىلەن بىر جەمەتتىن.

*
*
*
*
*
*
*
*

## سەنئەت ھاياتى
12پارچەسەيىف ئەلى خانسەيىف ئەلى خان 1993-يىلى كىنو «ئەنئەنە» بىلەن ئارتىسلىق ھاياتىنى باشلىغان. 

1993-يىلى ئۇ «ئاشىق ئاۋارا» دا جىممىينىڭ رولىنى ئالغان، بۇ فىلىم زور ئۇتۇق قازانغان، سەيىف ئەلى خان بۇنىڭ بىلەن تۇنجى قېتىم فىلىم مۇكاپاتقا ئېرىشكەن. 1994-يىلى ئۇ ئاكشاي كۇمار، كاجول بىلەن ئىشلىگەن «مۇھەببەت ئويۇنى»مۇ زور مۇۋەپپەقىيەت قازانغان. شۇ يىلى ئۇ يەنە «ئۈزۈلمەس رىشتە» دە رول ئالغان. گەرچە شۇنىڭدىن تارتىپ 2000-يىلىغا قەدەر سەيىف ئەلى خان يىلدا كىنو ئىشلەپ تۇرغان بولسىمۇ لېكىن كىنولىرىنىڭ ھەممىسى دېگۈدەك مەغلۇب بولغان.

2001-يىلى «Dil Chahta Hai» سەيىف ئەلى خاننىڭ مۇۋەپپەقىيەت سەھنىسىگە قايتىپ كەلگەن،2003-يىلى شاھرۇھ خان، پرىتىي زىنتا بىلەن ئىشلىگەن فىلىم «ئەتە بولسۇن بولمىسۇن» ئارقىلىق سەيىف ئەلى خان كەسپىي ھاياتىدا يېڭى بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسى ھاسىل قىلغان. بۇ ۋاقىتقىچە سەيىف ئەلى خان ئاساسەن كىنولاردا يانداش رول ئېلىپ كەلگەن بولۇپ، 2004-يىلىدىن باشلاپ ئۇ كىنودا باش رول ئېلىشقا باشلىغان. شۇنىڭدىن كېيىن ئۇ رانى مۇكەرجى بىلەن ئىشلىگەن «سەن ۋە مەن»، پرىتىي زىنتا بىلەن ئىشلىگەن «سالام» قاتارلىق فىلىملەر مۇۋەپپەقىيەت قازانغان.

## نىكاھ ۋە مۇھەببەت
سەيىف ئەلى خان ۋە ئايالى

سەيىف ئەلى خان 1991-يىلى ئۆزىدىن 13 ياش چوڭ ئارتىس ئامرىتا سىڭ بىلەن توي قىلغان. ئۇلارنىڭ ئىككى بالىسى بار (قىزى سارا 1993-يىلى، ئوغلى ئىبراھىم 2001-يىلى تۇغۇلغان). ئىككىسى ئاجراشقاندىن كېيىن بالىلار ئانىسىغا بۇيرۇلغان.

ئاجراشقاندىن كېيىن سەيىف ئەلى خان شۋېتسارىيەلىك بىر  مودىل بىلەن ئۈچ يىل مۇھەببەتلەشكەن، 2007-يىلىدىن باشلاپ كارېننا بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ئاشكارىلانغان. بۇ بىر جۈپ 2012-يىلى 10-ئايدا نىكاھ ئوقۇتۇپ مۇسۇلمانچە ئۇسلۇبتا توي قىلغان.

## رول ئالغان فىلىملىرى
ئۇ ئىشلىگەن مۇھىم فىلىملەردىن «سايرۇس بولۇش»، «خان جەمەتى قوغدىغۇچىسى» «مۇسابىقە»، «ئاج كالغا ئاشىق بولۇش»، «قۇربان» (ئايالى بىلەن رول ئالغان)، «كوكتېل ھارىقى»، «مۇسابىقە2»، «ئەرۋاھ» قاتارلىقلار.

مەنبە:ئىزدە قامۇسى
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
Siri

Siri دېگىنىمىز 2007-يىلى ئاۋاز بىلەن كونترول قىلىپ، يېزىق كىرگۈزۈش ئارقىلىق ئىزدەش مۇلازىمىتى قىلىشنى ئاساس قىلغان، تاۋۇش پەرقلەندۈرۈش ئىقتىدارىنى ئەمەلگە ئاشۇرغان تېخنىكا.

*
*

  

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**ئۇيغۇرچە نامى :**ئالما ئاۋازلىق ياردەمچىسى

**چەتئەلچە نامى :**Siri

**قۇرۇلغان ۋاقتى :**2007-يىلى

**يۇمشاق ماتېرىيال تۈرى :**ئاۋازلىق ياردەمچىسى

**ئوخشاش يۇمشاق دېتال :**Google Now 、 Cortana

## ئاتالغۇ ھەققىدە
2پارچەSiriئىشلەتكۈچىلەر ئاۋاز بىلەن كونترول قىلىش، يېزىق كىرگۈزۈش ئارقىلىق ئاشخانا ئىزدىيەلەيدۇ، كىنوخانا قاتارلىق تۇرمۇش ئۇچۇرلىرى شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا تۈرلۈك ئالاقىدار باھالارغا ئېرىشەلەيدۇ، بىۋاسىتە كۆرۈش، ھەتتا بىۋاسىتە ئورۇن زاكاز قىلىش، بېلەت زاكاس قىلىش، قاتارلىق مۇلازىمەت ئىقتىدارلىرى بار، يەنە ئائىلە ئادرېسى ياكى ئىشلەيدىغان ئورۇنغا ھۆكۈم قىلىش، ئىزدەش قاتارلىق ئىقتىدارلىرى بار. Siri بولسا 2007-يىلى قۇرۇلغان، ئالما تەرىپىدىن 200 مىليۇن ئامېرىكا دوللىرى سېتىۋېلىنغان، ئەڭ دەسلەپتە يېزىق ئارقىلىق پاراڭلىشىش ئۈچۈن مۇلازىمەت قىلىشنى ئاساس قىلغان، ئارقىدىن يەر شارى بويىچە ئەڭ چوڭ Nuance زاۋۇتى بىلەن ھەمكارلىق تاۋۇش پەرقلەندۈرۈش ئىقتىدارىنى ئەمەلگە ئاشۇرغان. 

*
*
*
*
*
*
*
*

## تەرەققىياتى
2پارچەSiriئامېرىكا پاتېنت ماركا ئىدارىسى تۈنۈگۈن ئالما شىركىتىنىڭ Intelligent Automated Assistant دېيىلىدىغان بىر تۈرلۈك پاتېنت ھوقۇقىغا ئېرىشكەنلىكىنى جاكارلىغان، بۇ پاتېنت تۈرى Siri تېخنىكىسىنىڭ نۆۋەتتىكى ئىقتىدارى ۋە كەلگۈسىدە دەرىجىسى يېڭىلانغاندا قوشۇلىدىغان يېڭى ئىقتىدارلارغا ئائىت ئىكەن.نۆۋەتتە Siri تېخنىكىسىغا تايىنىپ توردا مال سېتىۋىلىشقا بولمايدۇ، توردا مال سېتىۋېلىشنىڭ Intelligent Automated Assistant پاتېنت تۈرىنىڭ بىر مۇھىم ئىقتىدارى ئىكەنلىكى ئېنىق ئوتتۇرىغا قويۇلغان. ئۇنىڭدا Siri تېخنىكىسىنىڭ كەلگۈسىدە توردا كىتاب، ناخشا پىلاستىنكىسى، DVD  قاتارلىق مەھسۇلاتلارنى سېتىۋېلىشقا ئىشلىتىلىدىغانلىقى كۆرسىتىلگەن.

### Siri قوللايدىغان تىل
SiriSiri ئومۇمىي ئەدەبىي تىلنى قوللاش خەنزۇچە ( جۇڭگو )  خەنزۇچە ( گۇاڭدۇڭ-شياڭگاڭ )، نېمىسچە ( گېرمانىيە )، نېمىسچە ( شۋېتسارىيە )، ئىتالىيە يېزىقى ( ئىتالىيە )، ئىتالىيە يېزىقى ( شۋېتسارىيە ) ياپونچە، فرانسوزچە ( كانادا )، فرانسۇزچە ( فرانسىيە )، فرانسۇزچە ( شۋېتسارىيە )، ئىنگلىزچە ( ئاۋسترالىيە )، ئېنگىلىز تىلى ( ئامېرىكا )، ئىنگىلىزچە ( ئەنگلىيە )، ئىنگلىزچە ( ئاۋسترالىيە )، ئىسپانىيە ( مېكسىكا )، ئىسپانىيە ( ئامېرىكا )، ئىسپان تىلى ( ئىسپانىيە ) ۋە كورىيەچە . 

### قوللىنىلغان تېخنېكا
سۈنئىي ئەقلىي ئىقتىدار ۋە بۇلۇت ھېسابلاش تېخنىكىسى قوللىنىلغان. 

### Siri قوللايدىغان تىل
SiriSiri ئومۇمىي ئەدەبىي تىلنى قوللاش خەنزۇچە ( جۇڭگو )  خەنزۇچە ( گۇاڭدۇڭ-شياڭگاڭ )، نېمىسچە ( گېرمانىيە )، نېمىسچە ( شۋېتسارىيە )، ئىتالىيە يېزىقى ( ئىتالىيە )، ئىتالىيە يېزىقى ( شۋېتسارىيە ) ياپونچە، فرانسوزچە ( كانادا )، فرانسۇزچە ( فرانسىيە )، فرانسۇزچە ( شۋېتسارىيە )، ئىنگلىزچە ( ئاۋسترالىيە )، ئېنگىلىز تىلى ( ئامېرىكا )، ئىنگىلىزچە ( ئەنگلىيە )، ئىنگلىزچە ( ئاۋسترالىيە )، ئىسپانىيە ( مېكسىكا )، ئىسپانىيە ( ئامېرىكا )، ئىسپان تىلى ( ئىسپانىيە ) ۋە كورىيەچە . 

### قوللىنىلغان تېخنېكا
سۈنئىي ئەقلىي ئىقتىدار ۋە بۇلۇت ھېسابلاش تېخنىكىسى قوللىنىلغان. 

مەنبە:ئىزدە قامۇسى
ئۇران قويۇلدۇرۇش

‹‹ قويۇلدۇرۇش ›› مەلۇم بىر ئېلېمېنتنىڭ ئالاھىدە ئىزوتوپىنىڭ موللۇق دەرىجىسىنى ئاشۇرىدىغان ئىزوتوپ ئايرىش جەريانىنى كۆرسىتىدۇ.

*
*

  

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**ئۇيغۇرچە نامى :**ئوران قۇيۇلدۇرۇش

**چەتئەلچە نامى :**Uranium Enrichment

**ئىشلىتىلىشى :**يادرو قورالى، يادرو ئېلېكتر ئىستانىسىسى

## قىسقىچە چۈشەنچە
2پارچەئوران قۇيۇلدۇرۇش‹‹ قويۇلدۇرۇش ›› مەلۇم بىر ئېلېمېنتنىڭ ئالاھىدە ئىزوتوپىنىڭ موللۇق دەرىجىسىنى ئاشۇرىدىغان ئىزوتوپ ئايرىش جەريانىنى كۆرسىتىدۇ. مەسىلەن، تەبىئىي ئۇراندىن قويۇلدۇرۇلغان ئۇران ياكى ئادەتتىكى سۇدىن ئېغىر سۇ ئايرىش دېگەندەك.

*
*
*
*
*
*
*
*

## خۇسۇسىيىتى
ئۇران ئاز ئۇچرايدىغان خىمىيىلىك ئېلېمېنت بولۇپ، رادىيوئاكتىپلىق خۇسۇسىيەتكە ئىگە. ئۇراننىڭ تەركىبىدە ئاساسلىقى ئۇران 238، ئۇران 235 ۋە ئۇران 234 قاتارلىق ئۈچ ئىزوتوپ بار. بۇنىڭ ئىچىدە، ئۇران 235 لا يىمىرىلىشچان يادرو ئېلېمېنتى بولۇپ، نېيتروننىڭ تەسىرىدە زەنجىرسىمان يادرو پارچىلىنىش رېئاكسىيەسىنى پەيدا قىلىدۇ، ئۇنى ئاتوم بومبىسىنىڭ يادرو ماتېرىيالى ۋە يادرو ئېلېكتىر ئىستانسىسىنىڭ رېئاكتور يېقىلغۇسى قىلىشقا بولىدۇ.

### تەبىئىي ئۇران
تەبىئىي ئۇران رۇدىسىدا ئۇراننىڭ ئۈچ ئىزوتوپى تەڭ مەۋجۇت بولۇپ، ئۇران 235 نىڭ مىقدارى ناھايىتى ئاز، تەخمىنەن %0.7نى ئىگىلەيدۇ. ب د ت خەلقئارا ئاتوم ئېنېرگىيەسى ئورگىنىنىڭ تەبىرىگە ئاساسلانغاندا، موللۇق دەرىجىسى %3 بولغان ئۇران 235 يادرو ئېلېكتىر ئىستانسىسىدا توك چىقىرىشتا ئىشلىتىدىغان قويۇقلۇق دەرىجىسى تۆۋەن ئۇران، موللۇق دەرىجىسى %80 تىن يۇقىرى بولغان ئۇران 235 قويۇقلۇق دەرىجىسى يۇقىرى ئۇران ھېسابلىنىدۇ، بۇنىڭ ئىچىدە، موللۇق دەرىجىسى %93 تىن يۇقىرى بولغان ئۇران يادرو قورالى ياساشقا ئىشلىتىلىدۇ.

### تەبىئىي ئۇران
تەبىئىي ئۇران رۇدىسىدا ئۇراننىڭ ئۈچ ئىزوتوپى تەڭ مەۋجۇت بولۇپ، ئۇران 235 نىڭ مىقدارى ناھايىتى ئاز، تەخمىنەن %0.7نى ئىگىلەيدۇ. ب د ت خەلقئارا ئاتوم ئېنېرگىيەسى ئورگىنىنىڭ تەبىرىگە ئاساسلانغاندا، موللۇق دەرىجىسى %3 بولغان ئۇران 235 يادرو ئېلېكتىر ئىستانسىسىدا توك چىقىرىشتا ئىشلىتىدىغان قويۇقلۇق دەرىجىسى تۆۋەن ئۇران، موللۇق دەرىجىسى %80 تىن يۇقىرى بولغان ئۇران 235 قويۇقلۇق دەرىجىسى يۇقىرى ئۇران ھېسابلىنىدۇ، بۇنىڭ ئىچىدە، موللۇق دەرىجىسى %93 تىن يۇقىرى بولغان ئۇران يادرو قورالى ياساشقا ئىشلىتىلىدۇ.

## تېخنىكا ساھەسى
ئۇران ئېلىش ئىنتايىن مۇرەككەپ يۈرۈشلۈك تېخنىكا بولۇپ، كان چارلاش، قېزىش، رۇدا تاللاش، رۇدا نەملەش، رۇدا تاۋلاش، پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىق جەريانلار كېتىدۇ. ۋەھالەنكى، قويۇلدۇرۇش، ئايرىش ئەڭ ئاخىرقى ھالقا بولۇپ، ئىنتايىن يۇقىرى تېخنىكا تەلەپ قىلىدۇ. بىر كىلوگىرام قويۇلدۇرۇلغان ئۇران 235 كە ئېرىشىشكە 200 توننا ئۇران رۇدىسى كېتىدۇ. ئۇران قويۇلدۇرۇش تېخنىكىسى يادرو قورالىغا چېتىلغاچقا، خەلقئارا جەمئىيەت ئۇران قويۇلدۇرۇش تېخنىكىسىنىڭ كېڭىيىشىنى قاتتىق چەكلەيدۇ. ھازىر يادرو قورالىغا ئىگە دۆلەتلەردىن باشقا، ياپونىيە، گېرمانىيە، ھىندىستان، پاكىستان، ئارگېنتىنالار ئۇران قويۇلدۇرۇش تېخنىكىسىنى ئىگىلىگەن. قويۇلدۇرۇلغان ئۇران ئايرىشتا، ئادەتتە گازنى مەركەزدىن قاچۇرۇش ئۇسۇلى قوللىنىدۇ، گازنى مەركەزدىن قاچۇرۇش ماشىنىسى مۇھىم ئۈسكۈنە بولغاچقا، ئامېرىكا قاتارلىق دۆلەتلەر بۇ ئۈسكۈنىگە ئىگە بولغان – بولمىغانلىقنى مەلۇم بىر دۆلەتنىڭ يادرو قورالىنى تەتقىق قىلىپ ياسىيالايدىغان – ياسىيالمايدىغانلىقىغا ھۆكۈم قىلىشتىكى ئۆلچەم قىلغان.

مەنبە:ئىزدە قامۇسى
## مەنبەلەر
مەجنۇنتال

مەجنۇنتال تال-تېرەكلەر ئائىلىسىگە كىرىدىغان، يوپۇرماق تاشلايدىغان دەرەخ. ئېگىزلىكى 10 -−20 مېتىر، سۇس سارغۇچ يېشىل ياكى سۇس قىزىل رەڭلىك كىچىك شاخلىرى ئىنچىكە، يۇمشاق بولۇپ، تۆۋەنگە ساڭگىلاپ ئۆسىدۇ، ئاددىي يوپۇرماقلىرى نۆۋەتلىشىپ ئۆسىدۇ. تار-ئۇزۇن تېمىنە شەكىللىك بولۇپ، ئادەمنىڭ قېشىغا ئوخشايدۇ.

*
*

  

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**ئۇيغۇرچە ئىسمى :**مەجنۇنتال

**تەۋەلىكى :**ئۈسۈملۈكلەر دۇنياسى

**تىپى :**يېپىق ئۇرۇقلۇق ئۈسۈملۈكلەر تىپى

**سىنىپى :**قوش پەللىلىك ئۈسۈملۈكلەر سىنىپى

**كەنجى سىنىپى :**ئارخىخلامىدالار كەنجى سىنىپى

**ئائىلىسى :**تېرەك-سۆگەت ئائىلىسى

**تۈركىمى :**تېرەك-سۆگەت تۈركىمى

**ئۇرۇقدېشى :**سۆگەت ئۇرۇقدېشى

## مەجنۇنتال ھەققىدە
مەجنۇنتالنىڭ قامىتى ئەۋرىشىم، چىرايلىق، شاخلىرى پەسكە ساڭگىلاپ شامالدا ئىرغاڭلاپ تۇرىدۇ، خۇددى يېشىل كىيىملىك قىزچاق ئۇسسۇلغا چۈشۈۋاتقاندەك كۆرۈنىدۇ. كىشىلەرگە باھارنىڭ ئۇچۇرىنى يەتكۈزۈپ، گۈزەللىك ھۇزۇرى بېغىشلايدۇ. شۇڭا، كىشىلەر ئۇنى «قىزچاق دەرەخ» دېيىشىدۇ.

مەجنۇنتال يورۇقلۇقنى ياخشى كۆرىدۇ، ماسلىشىشچانلىقى بىرقەدەر كۈچلۈك بولۇپ، كۆپەيتىش ئاسان، ئۆسۈشى تېز، جىنسسىز كۆپەيتىش ئۇسۇلىنى قوللانغاندا بىر بۆلەك تال شېخنى سۇندۇرۇپ ئېلىپ يەرگە سانجىپ قويسىلا يىلتىز تارتىپ بىخلىنالايدۇ. «تال چىۋىقنى سانجىپ قويساڭ مۇنداقلا، پاتلا ئولتۇرارسەن سايىسىدا» دېگەن تەمسىل تال دەرىخىنىڭ ئالاھىدىلىكىنى جانلىق چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ. 

*
*
*
*
*
*
*

## سىرتقى كۆرىنىشى
مەجنۇنتال تال-تېرەكلەر ئائىلىسىگە كىرىدىغان، يوپۇرماق تاشلايدىغان دەرەخ. ئېگىزلىكى 10 −20 مېتىر، سۇس سارغۇچ يېشىل ياكى سۇس قىزىل رەڭلىك كىچىك شاخلىرى ئىنچىكە، يۇمشاق بولۇپ، تۆۋەنگە ساڭگىلاپ ئۆسىدۇ، ئاددىي يوپۇرماقلىرى نۆۋەتلىشىپ ئۆسىدۇ. تار-ئۇزۇن تېمىنە شەكىللىك بولۇپ، ئادەمنىڭ قېشىغا ئوخشايدۇ. ئاتىلىق-ئانىلىقى ئايرىم تۈپتە، پوتلىسىمان گۈل رېتى تىزىقسىمان بولۇپ، تۈكلۈك قۇرتقا ئوخشايدۇ. گۈلى ئوچۇق سېرىق، ئاتىلىق گۈلىنىڭ چاڭدىنى سۇس قىزغۇچ سېرىق، ھەسەل بېزى بار، ھاشارات ۋاسىتىسى بىلەن چاڭلىشىدىغان گۈل. چېچەكلەش مەزگىلى فېۋرال-مارت ئايلىرى بولۇپ، مېۋىسى ئاپرېل ئېيىدا پىشىدۇ، غوزا مېۋىسىدىن ئۇششاق ھەم ئاق رەڭلىك يىپسىمان تىۋىتلىق ئۇرۇقلىرى چېچىلىپ چىقىپ شامالدا لەيلەپ ئۇچىدۇ، مانا بۇ، «ئاسماننى قاپلىغان قار ئۇچقۇنلىرىدەك» سۆگەت توزغىقىدۇر.

## ئىشلىتىش قىممىتى
تال دەرىخىنىڭ ياغىچى يېنىك، يۇمشاق، قىزغۇچ قوڭۇر رەڭلىك ئۆرۈش سىزىقلىرى رەتلىك بولۇپ، ئۆي جاھازلىرى، دېھقانچىلىق سايمانلىرى، پەنەركە، قېرىنداش قاتارلىقلارنى ياساش ۋە قەغەز ئىشلەشنىڭ ئەلا سۈپەتلىك ماتېرىيالى ھېسابلىنىدۇ. تال چىۋىقلىرىدىن ھەر خىل كۈندىلىك تۇرمۇش بۇيۇملىرىنى ۋە نەپىس ھۈنەر-سەنئەت بۇيۇملىرىنى توقۇشقا بولىدۇ. شاخ-يوپۇرماقلىرى ھەم يىلتىز قوۋزىقىنى دورا قىلىشقا بولىدۇ. كۆزنى روشەنلەشتۈرۈش، بەلغەم بوشىتىش، شامالداشتىن مۇداپىئەلىنىپ قىزىتمىنى تارقىتىش، ئىششىق ياندۇرۇپ ئاغرىق توختىتىش ئۈنۈملىرىگە ئىگە. 

تال دەرىخى كۆكەرتىش ئاۋانگارتى بولۇپلا قالماستىن، بەلكى يەنە نەملىككە چىداملىق، بوران-چاپقۇن ۋە دولقۇنلاردىن قورقمايدىغان ئېگىلمەس دەرەخ بولغاچقا، دولقۇندىن مۇداپىئەلىنىپ، تۇغان-قاشلارنى قوغداشتىكى تازا كۆڭۈلدىكىدەك دەرەخ تۈرى ھېسابلىنىدۇ. 

## مەنبەلەر

مەنبە:ئىزدە قامۇسى

تۈر:ئۈسۈملۈكلەر
فېتوفى

«ھايات مەن ئۈچۈن ھەممىدىن قىممەت، ھاياتتىنمۇ قىممەت مۇھەببەت. ۋەلېكىن، كېچىمەن ھەر ئىككىسىدىن، ئەركىنلىك، ئازادلىق ئۈچۈنلا پەقەت.» بۇ مەشھۇر شېئىرنىڭ ئاپتورى 19-ئەسىردىكى ۋېنگرىيە شائىرى فېتوفى (1823-1849-يىللار)، ئۇ ۋەتەننىڭ ئەركىنلىكى ئۈچۈن ھاياتىنى تەقدىم قىلغان ئىنقىلابچى.

*
*

  

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**ئۇيغۇرچە ئىسمى :**فېتوفى

**دۆلەت تەۋەلىكى :**ۋېنگرىيە

**تۇغۇلغان ۋاقتى :**1823-يىل

**ۋاپات بولغان ۋاقتى :**1849-يىل

**كەسپى :**شائىر، ئىنقىلابچى

**چەتئەلچە نامى :**Petőfi Sándor

## شەخسلەر ئانكىتى
فېتوفى (1823-1849-يىللار)  قاسساپ ئائىلىسىدە تۇغۇلغان. ئائىلىسى نامرات بولغانلىقتىن، ئوتتۇرا مەكتەپنى تۈگەتمەيلا تىرىكچىلىك يولىغا كىرگەن. ئۇ ئەسكەر بولغان، سەرگەردان سەنئەتكار بولغان. ئۇ 19 يېشىدا تۇنجى شېئىرى «ھاراقكەش» نى ئېلان قىلغان.

*
*
*
*
* قىسقىچە چۈشەندۈرۈش
*
*

## ئەسەرلىرى
1844-يىلى ئۇ بوداپىشتقا بېرىپ ئولتۇراقلىشىپ، ئىككى شېئىرلار توپلىمىنى نەشر قىلدۇرغان، «يېزىنىڭ بازغىنى» بىلەن «باتۇر يۇھان» ناملىق ئىككى داڭلىق پوئېمىسىنى پۈتكۈزگەن. ئالدىنقىسىدا جەمئىيەتتىكى رەزىل ھادىسىلەر ۋە تېشى پال-پال، ئىچى غال-غال ئاقسۆڭەكلەر ئەدەبىياتىغا كۈچلۈك زەربە بەرگەن ۋە ھەجۋىي قىلغان. كېيىنكىسىدە، بىر مۇھەببەت ھېكايىسى ئارقىلىق، ۋېنگرىيە خەلقىنىڭ ھۆرلۈك ۋە يورۇقلۇققا تەلپۈنۈشى ۋە ئىزدىنىشى ئىپادىلەنگەن. كېيىنكى يىلى، ئۇ ھەرقايسى جايلاردا ساياھەت قىلىپ، ئىككى پارچە ساياھەت خاتىرىسى ئېلان قىلغان ۋە كىنەز-تۆرە، ئاقسۆڭەكلەرنى قامچىلايدىغان، مېھنەتكەش ئاممىغا ھېسداشلىق قىلىدىغان نۇرغۇن شېئىرلارنى يازغان. 

1846-يىلىدىن باشلاپ، فېتوفى تۈرلۈك ئىجتىمائى ئىنقىلابىي پائالىيەتلەرگە ئاكتىپ قاتناشقان، ئەدەبىي ژۇرنال چىقارغان، شائىرلارنىڭ شېئىرنى قورال قىلىپ، ئىنقىلابىي كۈرەشلەرگە ئاڭلىق خىزمەت قىلىشىنى تەشەببۇس قىلغان. ئۇ جەڭگىۋار روھقا تولغان نۇرغۇنلىغان سىياسىي لىرىكىلارنى يازغان. مەسىلەن: «مەن ۋېنگرىيە لىك» دېگەن شېئىرىدا ئۆز ۋەتىنىنى مەدھىيەلىگەن، ۋەتەننىڭ ئويغىنىشىنى ئۈمىد قىلغان؛ «مېنىڭ ناخشام » دا قۇللارنى قوزغىلىپ، پۇتىدىكى كىشەننى پاچاقلاپ تاشلاشقا چاقىرغان؛ «قان تۆككەن كۈنلەرنى چۈشۈمدە كۆردۈم» دە ئەركىنلىك ئۈچۈن جەڭ قىلىشقا، يېڭى دۇنيا بەرپا قىلىش ئۈچۈن كۈرەش قىلىشقا بولغان تەشنالىقى ئىپادىلەنگەن؛ «بىر خىيال بىئارام قىلماقتا مېنى» دا يەنە غايەت زور قىزغىنلىق بىلەن ئىنقىلاب بوران-چاپقۇنىنىڭ يېتىپ كېلىشىنى چاقىرىق قىلغان. 

1848-يىلىنىڭ بېشىدا ئىنقىلاب دولقۇنى ياۋروپانى قاپلىدى، ۋېنگرىيە خەلقى 3-ئاينىڭ 15-كۈنى قوزغىلاڭ كۆتۇردى، فېتوفى ئىنقىلابنىڭ بايراقدارى بولدى. ئۇ ئىنقىلابىي خەلقنى باشلاپ، جەڭ مارشىنى ياڭرىتىپ، كوچىغا چىقىپ نامايىش قىلدى، ئاممىۋى يىغىلىشتا ئۆزىنىڭ يېڭى ئەسىرى «مىللەت ناخشىسى» نى دېكلاماتسىيە قىلىپ، «قوزغال! ۋېنگرىيەلىكلەر، بىزنى ۋەتەن چاقىرماقتا! پەيتى كەلدى، ھازىرمۇ كېچىكمەيمىز! . . .»دەپ چاقىرىق قىلدى. شائىر يەنە، «دېڭىز داۋالغۇماقتا»، «1848-يىلى»، «ھۆرلۈككە مەدھىيە»، «جۇمھۇرىيەت»، « غەزەپ ئوقىنى ئاتتىم» قاتارلىق شېئىرلارنى يېزىپ، خەلقنىڭ كۈچىنى مەدھىيەلەپ، خەلقنى ھۆرلۈك ئۈچۈن ئاخىرىغىچە قانلىق كۈرەش قىلىشقا ئىلھاملاندۇرۇپ، جۇمھۇرىيەت قۇرۇشقا تەشنالىقىنى ئىپادىلىدى.

ئىنقىلاب مەغلۇپ بولغاندىن كېيىن، فېتوفى نۇرغۇن جەڭگىۋار سىياسىي لىرىكىلارنى يازغان شۇنداقلا ئۆزى بىۋاسىتە قورال ئېلىپ، دۈشمەنلەر بىلەن قانلىق جەڭ قىلغان.

## مەنبەلەر

مەنبە: ئىزدە قامۇسى

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
جۆيلۈش

**جۆيلۈش** (ئۇخلاۋىتىپ گەپ قىلىش)-ئۇخلاۋىتىپ ئاۋازىنى چىقىرىپ سۆزلەش بولۇپ، سۆزلىگەن گەپ بەزىدە ئۆز ئارا باغلىنىشلىق، مەلۇم مەزمۇننى ئىپادىلەپ بەرگەن بولسا، بەزىدە ئالدى كەينى ئۆز ئارا باغلاشمايدىغان، مەزمۇنى چۈشۈنىكسىز بولىدۇ. جۆيلۈش ئۆسۈپ يىتىلىۋاتغان كىچىك بالىلاردا كۆپ كۆرۈلىدىغان بولۇپ، بالىلارنىڭ ئۆسۈپ يىتىلىشىگە ئەگىشىپ، جۆيلۈش ئەھۋالى بارا بارا ئازلايدۇ. نورمالدا بالاغەتكە يەتكەنلەر ئىچىدە جۆيلۈش ئەھۋالى ئۇنچە كۆپ كۆرۈلمەيدۇ.

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**ئۇيغۇرچە :**جۆلۈش

**ئىنگىلىسچە :**sleeptalking

**تۈرى :**فىزىلوگىيەلىك ھالەت

## جۆيلۈش
جۆيلۈش  (ئۇخلاۋىتىپ گەپ قىلىش)  دىگىنىمىز ئۇخلاۋىتىپ ئاۋازىنى چىقىرىپ سۆزلەش بولۇپ، سۆزلىگەن سۆزلەر بەزىدە ئۆز ئارا باغلىنىشلىق، مەلۇم مەزمۇننى ئىپادىلەپ بەرگەن بولسا، بەزىدە ئالدى كەينى ئۆز ئارا باغلاشمايدىغان، مەزمۇنى چۈشۈنىكسىز بولىدۇ. جۆيلۈش ئادەتتە كۆزنى تىز ھەركەتلەندۈرىدىغان ئۇيقۇ باسقۇچىدا يۈز بىرىدۇ.  جۆيلۈش ئۆسۈپ يىتىلىۋاتغان كىچىك بالىلاردا كۆپ كۆرۈلىدىغان بولۇپ، بالىلارنىڭ ئۆسۈپ يىتىلىشىگە ئەگىشىپ، جۆيلۈش ئەھۋالى بارا بارا ئازلايدۇ. نورمالدا بالاغەتكە يەتكەنلەر ئىچىدە جۆيلۈش ئەھۋالى ئۇنچە كۆپ كۆرۈلمەيدۇ.

## سەۋەبى
ھازىرغا قەدەر جۆيلۈشنىڭ سەۋەپى توغۇرسىدا ھەر خىل قاراشلار مەۋجۇت بولسىمۇ، بىراڭ ئۇ بىر مۈرەككەپ جەريان بولغاچقا، ئۇنى كەلتۈرۈپ چىقارغان سەۋەپلەرمۇ ھەر خىل، بەزىلەرىنىڭ سەۋىپىنى بىلىش مۈمكىن بولسا، يەنە بەزىلىرىنىڭ سەۋەپىنى بىلىش مۈمكىن ئەمەس. 

جۆيلۈشنى كەلتۈرۈپ چىقارغان بەزى سەۋەپ ۋە ئامىللارنى تۆۋەندىكى بىر نەچچە تەرەپكە يىقىنچاقلاشقا بولىدۇ.
1. روھى ئامىللار: قورقۇش، جىددىلىشىش، ئەندىشە قىلىش، ئۈمۈتسىزلىنىش ۋە چۈشكۈنلىشىش؛
2. ھەر خىل ياللۇغلىنىش تۈپەيلىدىن كىلىپ چىققان يۇقۇرى قىززىتما (قىززىتمىسى يۇقۇرلاپ كىتىش)؛

3. ئۇيقۇ نورمالسىزلىقى، بولۇپمۇ كۆزنى تىز ھەركەتلەندۈرىدىغان ئۇيقا نورمالسىزلىقى، ئۇخلاۋاتغاندا نەپىسى توختاپ قىلىش كىسىلى؛

4. بەزى روھى كىسەللىكلەر؛

5. ھاراق ۋە بەزى ناركوز، مەس قىلىش دورىلىرى؛

6. ئىرسى ئامىللار ۋە ئاھىلە مىراسى؛

## داۋالاش
جۆيلۈش نورمالدا ئەتىرەپتىكىلەرنىڭ  ئۇيقىسىىغا تەسىر يەتكۈزگەندىن باشقا سالامەتلىككە ئالاھىدە زىيانلىق بولمىغاچقا، بەزى كىسەللىكلەر تۈپەيلىدىن كىلىپ چىققان جۆيلۈشكە نىسبەتەن ئۇنى كەلتۈرۈپ چىقارغان كىسەللىىكلەرنى بىر تەرەپ قىلىشتىن باشقا، باشقا جۆيلۈشنى ئالاھىدە بىر تەرەپ قىلىشنىڭ ھاجىتى يوق. 

ئەگەر جۆيلۈش ئەھۋالى ئىغىر بولسا ھەم ئۇيقۇ سۈپىتى ياخشى بولمىسا، كۈندۈزى مۈگۈدەپ قالىدىغان ئەھۋاللار بولسا، ئۇيقۇ ئەھۋالىغا نىسبەتەن تەكشۈرۈش ئىلىپ بىرىپ، مۇنسىۋەتلىك ئۇيقا نورمالسىزلىقى بايقالسا، شۇنىڭغا ئاساسەن بىر تەرەپ قىلىش ئىلىپ بىرىلسا بولىدۇ.

ئەگەر ئالاھىدە باشقا ئەگەشمە ئەھۋاللار بولمىسا، روھى ھالەتنى ياخشىلاش، بەدەن چىنىقتۇرۇش، ئۇيقۇ سۈپىتىنى يۇقۇرى كۆتۈرۈش، خىزمەت ۋە ئارام ئىلىشنى رىتىملىق ئىلىپ بىرىش ئارقىلىق جۆيلۈش ئەھۋالىنى ياخشىلاشقا بولىدۇ. ئالاھىدە دورا يەپ داۋالاشنىڭ ھاجىتى يوق ھەم جۆيلۈشنى داۋالايدىغان ئۇنداق بىر دورىمۇ يوق

مەنبە: ئىزدە قامۇسى
## مەنبەلەر
ئۆردەك

ئۆردەك جۇغى كىچىكرەك، پەيلىرى قىسقا، ئۇچۇش مۇساپىسى چەكلىك، سۇ ئۈزۈشكە ماھىر بولغان ئۆيدە بېقىلدىغان ئۆي قۇشلىرىنىڭ بىرى.

*
*

  

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**ئۇيغۇرچە ئىسمى :**ئۆردەك

**ئېنگىلىزچە ئىسمى :**duck

**تەۋەلىكى :**ھايۋانلار دۇنياسى

**تىپى :**خوردىلىق ھايۋانلار تىپى

**سىنىپى :**قۇشلار سىنىپى

**تۈركۈمى :**ياۋا غازسىمانلار تۈركۈمى

**ئائىلىسى :**ئۆردەكلەر ئائىلىسى

**ئۇرۇقداشلىرى :**ئۆردەك ئۇرۇقدىشى

**تۈرى :**ئۆي قۇشلىرى

**كەنجى تىپى :**ئومۇرتقىلىق ھايۋانلار كەنجى تىپى

**كەنجى سىنىپى :**ھازىرقى قۇشلار كەنجى سىنىپى

**كەنجى ئائىلىسى :**ئۆردەك كەنجى ئائىلىسى

**كەنجى ئۇرۇقدىشى :**ئۆردەك كەنجى ئۇرۇقدىشى

## ياشاش قانۇنىيىتى
5پارچەئۆردەكئۆردەك جۇغى كىچىكرەك، پەيلىرى قىسقا، ئۇچۇش مۇساپىسى چەكلىك،  سۇ ئۈزۈشكە ماھىر بولغان ئۆيدە بېقىلدىغان ئۆي قۇشلىرىنىڭ بىرى. ئائىلىلەردە دان ۋە باشقا يېمەكلىكلەر بىلەن بېقىلىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا دائىم ئېرىق-ئۆستەڭ ۋە كۆللەردە غاقىلىدىشىپ ئەركىن ئۈزۈپ يۇرۇپ سۇنىڭ ئاستىدىكى لاي-لاتقىلارنى ۋە كىچىك بېلىجان ھەم يۇمران ئوت چۆپلەرنى ئۇزۇقلۇق قىلىپ يەيدۇ. تۇخۇم تۇغۇپ چۈجە چىقرىش ئارقىلىق كۆپيىدۇ. تۇخۇم شاكىلى سىلىق ھەم سۈزۈك بولدۇ. ئىككى پۇتى قاتمۇقات تەڭگىچىلەر بىلەن قاپلانغان بۇلۇپ ئەركەك ئۆردەك ھەر يىلى ئىككى قېتىم پەي تاشلاشدۇ. ئۆردەك گۆشىنى يېيىشكە، پەيلىرىدىن ياستۇق، يوتقان قىلىشقا بولىدۇ.

*
*
*
*
*
*
*

## تۈرى ۋە سىرتقى شەكلى
ئۆردەكئۆردەك جۇغى كىچىكرەك، پەيلىرى قىسقا، تۇمشۇقى ياپىلاق، پۇتى قىسقا، بارماق ئارىلىقىدا پەنجىسى بار. ئۆي ئۆردىكى ۋە ياۋا ئۆردەك دەپ ئىككى خىل بولىدۇ.

ۇ.

ئۆردەك نېمە ئۈچۈن قىشتا سوغۇق سۇدىن قورقمايدۇ؟ 

ئالىملارنىڭ تەتقىق قىلىشىچە، ئۆردەكنىڭ نورمال بەدەن تېمپېراتۇرىسى 42 سېلسىيە گرادۇس ئەتراپىدا بولۇپ، ئادەم بەدىنى تېمپېراتۇرىسىدىن بەش-ئالتە سېلسىيە گرادۇس يۇقىرى بولىدىكەن. كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغىنى شۇكى، ئۆردەك سوغۇق سۇدا ئۇزۇن تۇرسىمۇ، زادىلا توڭلىمايدىكەن، بۇ نېمە ئۈچۈن؟

ئەسلىدە، ئۆردەكنىڭ پاچىقى ياكى سەكرەش بوغۇمىنىڭ ئىچىدىكى يىلىك بىر قەدە سۇيۇق بولۇپ، سەكرەش بوغۇمىنىڭ تېمپېراتۇرىسى ناھايىتى تۆۋەن ھالەتتىمۇ يىلىك قېتىشىپ قالمايدۇ. شۇڭا، ئۆردەك مۇزدەك سوغۇق سۇدا تۇرغاندىمۇ پۇتىدىكى سۇيۇقلۇق ئايلىنىپ تۇرغاچقا ئۇنىڭ پۇتى تەبىئىي ھالدا سوغۇقتىن قورقمايدۇ. 

بۇنىڭدىن باشقا، ئۆردەكنىڭ كۆپ ۋاقتى سۇدا ئۆتىدىغان بولۇپ، ئۇنىڭ بەدەن قۇرۇلمىسىدا سۇدا ياشاشقا ماس كېلىدىغان نۇرغۇن ئالاھىدىلىكلەر بار. مەسىلەن، ئۇنىڭ بەدىنىنىڭ كۆپ قىسمىنى شۇنداقلا ئىچكى ئەزالىرىنى ماي قاپلاپ تۇرغان بولىدۇ. قۇيرۇق قىسمىدا بولسا بىر جۈپ تەرەققىي قىلغان ماي بېزى بولۇپ، بۇلارنىڭ ھەممىسى ماي ئاجرىتىپ چىقىرالايدۇ. ئادەتتە، ئۆردەك دائىم كەڭ ئېغىزى بىلەن قۇيرۇقىنى چوقۇپ ماينى سىقىپ چىقىرىدۇ، ئاندىن ئۇنى پۈتۈن بەدىنىدىكى پەيلىرىگە سۈركەپ چىقىدۇ. بۇنداق بولغاندا، ئۇنىڭ بەدىنى بىر قەۋەت ماي بىلەن قاپلىنىپ، بەدىنىگە ئوڭايلىقچە سۇ يۇقمايدۇ.

يۇقىرىقى پاكىتلاردىن ئۆردەكنىڭ نېمە ئۈچۈن قىش كۈنلىرىمۇ سوغۇق سۇدىن قورقمايدىغانلىقىنى بىلىۋالغىلى بولىدۇ.

مەنبە:ئىزدە قامۇسى
## مەنبەلەر
لېئونىد ئىۋانوۋىچ روگوزوۋ

لېئونىد ئىۋانوۋىچ روگوزوۋ 1934-يىلى 4-ئاينىڭ 14-كۈنى رۇسىيە فېدېراتسىيەسى چىتادا تۇغۇلغان، 2000-يىلى 9-ئاينىڭ 21-كۈنى ئالەمدىن ئۆتكەن، روسىيە فېدېراتسىيەسىنىڭ يېڭى لازارېف جەنۇبىي قۇتۇپ ئىلمىي تەكشۈرۈش پونكىتى تۇرۇشلۇق پونكىتىنىڭ دوختۇرى.

*
*

  

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**ئۇيغۇرچە ئىسمى :**لېئونىد ئىۋانوۋىچ روگوزوۋ

**باشقا نامى :**Leonid Ivanovich Rogozov

**دۆلەت تەۋەلىكى :**رۇسىيە

**مىللىتى :**رۇس

**يۇرتى :**رۇسىيە فېدېراتسىيەسى چىتا

**تۇغۇلغان ۋاقتى :**1934-يىلى 4-ئاينىڭ 14-كۈنى

**ۋاپات بولغان ۋاقتى :**2000-يىلى 9-ئاينىڭ 21-كۈنى

**كەسپى :**دوختۇر

## شەخس تونۇشتۇرۇلۇشى
لېئونىد ئىۋانوۋىچ روگوزوۋ 1934-يىلى 4-ئاينىڭ 14-كۈنى تۇغۇلغان، 2000-يىلى 9-ئاينىڭ 21-كۈنى ئالەمدىن ئۆتكەن، رۇسىيە فېدېراتسىيەسىنىڭ يېڭى لازارېف جەنۇبىي قۇتۇپ ئىلمىي تەكشۈرۈش پونكىتى تۇرۇشلۇق پونكىتىنىڭ دوختۇرى.

*
*
*
*
*
*
*

## ئىش-ئىزلىرى
لېئونىد ئىۋانوۋىچ روگوزوۋ1961-يىلى 4-ئاينىڭ 29-كۈنى، ئۇنىڭ ئوڭ تەرەپ يانپاش سۆڭىكى قىسىمى قاتتىق ئاغرىپ كەتكەن ھەمدە كۆڭلى ئېلىشىش ۋە قىزىش ئالامەتلىرى كۆرۈلگەن. ئۇ ئۆزىنىڭ جىددىي خاراكتېرلىك سوقۇر ئۈچەي ياللۇغى بولۇپ قالغانلىقىنى ھۆكۈم قىلغان. ھاۋارايى ناچار بولغاچقا، داۋالاش خادىملىرىنىڭ كېلىپ قۇتقۇزىشىغا ئامال بولمىغان. ئۇ ئاخىرى ئۆزىنى ئۆزى ئوپىراتىسيە قىلىش قارارىنى دادىللىق بىلەن چىقارغان.

1961-يىلى 4-ئاينىڭ 30-كۈنى، ئۇ سەپداشلىرىنىڭ ياردىمى بىلەن ئۆزى ئۆزىگە ئىلگىرى كۆرۈلۈپ باقمىغان سوقۇر ئۈچەي ئوپىراتسىيىسى قىلغان.

سەپداشلىرى سېسترا بولغان، ئۇ ئۆزى دوختۇر ھەم بىمارنىڭ رولىنى تەڭ ئالغان. ئوپىراتسىيەدە قىسمەن ناركوز قىلىش ئۇسۇلى قوللانغان، شۇنداق بولسىمۇ، ناركوز دورىسى نېرۋىسى غۇۋالىشىش قاتارلىق ناچار تەسىر كۆرسەتكەن. سەپداشلىرى تۇتۇپ بەرگەن ئەينەككە قاراپ، ئۇ  قورسىقىدىن 12 سانتىمېتىرلىق تۆشۈك ئېچىپ ئوپىراتسىيە قىلغان. ئوپىراتسىيە 105 مىنۇت داۋام قىلغان. ئاخىرىدا ئۇ ئوڭۇشلۇق تاماملاپ بولغان ھەمدە يارا ئېغىزنى ئۆزى تىككەن. نەچچە كۈندىن كېيىن يىپلىرىنى ئوڭۇشلۇق تېرىۋەتكەن. شۇ يىلى ئۇ 27 ياشتا بولۇپ دۇنياغا داڭ چىقارغان.

## جامائەتنىڭ باھاسى
ئۇ تارىختىكى ئەڭ قەيسەر دوختۇر: ئۆزىنى ئۆزى سوقۇر ئۈچەي ئوپراتسىيىسى قىلغان، بۇ پەقەت ھاياتلىق تىلەشتىكى ئىقتىدار بولۇپلا قالماي، ئىنسانلارنىڭ جاسارىتى ۋە ئەقىل-پاراسىتىنى گەۋدىلەندۈرۈپ بېرىدۇ.

مەنبە:ئىزدە قامۇسى
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
قىيما كۆمەچ

**قىيما كۆمەچ** بولسا ئاق ئۇن ، زىرە ، سۇ، قارىمۇچ ، گۆش ، خېمىرتۇرۇچ ، پىياز ، تۇز قاتارلىق ماتىرياللاردىن تەييارلىنىدىغان بۇلۇپ ،تەمى ئۆزگىچە .

## لازىملىق ماتىرياللار
لازىملىق ماتىرياللارئاق ئۇن بىر كىلوگرام، زىرە ئازراق، سۇ 500 گرام، قارىمۇچ ئازراق، گۆش 500 گرام، خېمىرتۇرۇچ ئازراق، پىياز ئىككى باش، تۇز ئازراق. 

## تەييارلاش ئۇسۇلى
1. گۆش بىلەن پىيازنى ئۇششاق توغراپ، سوققان قارىمۇچ، زىرە، تۇز ئارىلاشتۇرۇپ قىيما تەييارلىنىدۇ. 

2. خېمىرتۇرۇچلۇق خېمىر يۇغۇرۇپ، خېمىر بولغاندا 175 گراملىقتىن زوۋۇلا ئۈزۈپ تاۋلاپ، ئەتراپىنى نېپىز، ئوتتۇرىسىنى قېلىنراق قىلىپ جىلتا ئېچىپ، ئىچىگە قىيما سېلىپ، تۆت بۇرجەك سامسا شەكلىدە ياكى يۇمىلاق تۈگۈپ، قۇرۇق ئۇن بىلەن قوغۇنلاپ، ئوتۇن 

قالىغان ئوچاقنىڭ ياكى تونۇر ئاستىغا قويۇپ، قوقاسقا كۆمۈپ پىشۇرۇلىدۇ. 

ھازىر دۇخاپكىدا پىشۇرۇش ئومۇملاشتى. 

## مەنبەلەر

مەنبە:ئىزدە قامۇسى
ھۇممۇس

ئوتتۇرا شەرق دۆلەتلىرىدە كىشلەر كۈندە دىگۈدەك **ھۇممۇس** (ئەرەبچە: حمّص) قىيامى يەيدۇ، ھۇممۇس قىيامىنىڭ ئاساسلىق ماتېرىيالى نوقۇت بولۇپ، نوقۇت نىڭ ئۇزۇقلۇق قىممىتى ئىنتايىن يۇقىرى، ئۇزۇن مەزگىل ئىستېمال قىلىپ بەرگەندە ئۆمۈرنى ئۇزارتىدۇ.

## تونۇشتۇرۇلىشى
ئوتتۇرا شەرق دۆلەتلىرىدە كىشلەر كۈندە دىگۈدەك ھۇممۇس قىيامى يەيدۇ، ھۇممۇس قىيامىنىڭ ئاساسلىق ماتېرىيالى نۇقۇت بولۇپ، نۇقۇتنىڭ ئۇزۇقلۇق قىممىتى ئىنتايىن يۇقىرى، ئۇزۇن مەزگىل ئىستېمال قىلىپ بەرگەندە ئۆمۈرنى ئۇزارتىدۇ.

ھۇممۇس قىيامىنىڭ ئوتتۇرا شەرقتە نەچچە مىڭ يىللىق تارىخى بار بولۇپ، ناھايىتى ساغلام تاماق دەپ قارىلىدۇ. نۇقۇتتا مول ئۆسۈملۈك ئاقسىلى بار بولۇپ، چوڭ-ياش ھەممەيلەننىڭ يىيىشىگە ماس كېلىدۇ.

## ئېتىش ئۇسۇلى
ھۇممۇس قىيامى ياساش مۇرەككەپ ئەمەس، ئالدى بىلەن نۇقۇتنى يۇيۇپ چىلاپ يۇمشىتىمىز، تەخمىنەن 8-10 سائەتكىچە چىلىساق بولىدۇ. ئاندىن يۇمشىغان نۇقۇتنى قاينىتىپ تولۇق پۇشۇرىمىز. نوقۇت نى سۈزۈپ ئېلىپ تولۇق ئىزىپ، ئۇماچ ھالەتكە ئەكىلىمىز، ئاندىن ئازراق زەيتۇن مېيى قۇيىمىز. ئارقىدىن ئۆزىمىزنىڭ ياخشى كۆرىشىمىزگە قاراپ ئازراق ئۇۋاق لازا ياكى لېمون سۈيى قوشساق بولىدۇ.

مەنبە:ئىزدە قامۇسى
## مەنبەلەر

تۈر:ئۆسۈملۈك
ساپايى

ساپايى 12 مۇقام ئورۇنلايدىغان قەدىمىي چالغۇ ، شىنجاڭدىكى ئۇيغۇر، ئۆزبىك مىللىتىنىڭ ئەل ئىچى سەنئىتى بولۇپ، كۆپ ھاللاردا ناخشا- ئۇسسۇلغا جۆر بولىدۇ. ساپايى مۇھىم رىتىم چالغۇسى، شۇنداقلا ئەر ئۇسسۇلچىلارنىڭ سەھنە جابدۇقى.

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**ئۇيغۇرچە نامى :**ساپايى

**باشقا نامى :**سىرپاي(خوتەن دىيالېكتىدا)

## ساپايى ھەققىدە
4پارچەساپايىساپايى 12 مۇقام ئورۇنلايدىغان قەدىمىي چالغۇ ، شىنجاڭدىكى ئۇيغۇر، ئۆزبىك مىللىتىنىڭ ئەل ئىچى سەنئىتى بولۇپ، كۆپ ھاللاردا ناخشا- ئۇسسۇلغا جۆر بولىدۇ. ساپايى مۇھىم رىتىم چالغۇسى، شۇنداقلا ئەر ئۇسسۇلچىلارنىڭ سەھنە جابدۇقى. ئەل ئارىسىدا، ساپايى كۆپ ھاللاردا مەشرەپلەردە چېلىنىپ، سورۇننىڭ كەيپىياتىغا جۇشقۇنلۇق ۋە قىزىقچىلىق ئاتا قىلىدۇ.

## ساپايى چېلىش
ساپايى چالغاندا ئوڭ قولدا ساپايى ئاستىنقى قىسمىدىن تۇتۇپ سىلكىپ ياكى سول قولغا، مۈرە قاتارلىق جايلارغا ئۇرۇپ، چوڭ تۆمۈر ھالقا بىلەن ساپايى سېپىنى تېگىشتۈرۈپ ئاۋاز چىقىرىمىز، كىچىك تۆمۈر ھالقىمۇ بۇنىڭغا ئەگىشىپ رېتىملىق ئاۋاز چىقىرىدۇ. 

## ساپايى ئۇسسۇلى
ساپايى ئۇسسۇلى (تۆمۈر ھالقا ئۇسسۇلى دەپمۇ ئاتىلىدۇ) سازەندىلەر ساپايى تۇتۇپ ئورۇندىغان ئۇيغۇر خەلق ئۇسسۇلى ھېسابلىنىدۇ.

## ساپايى سەنئەتكارلىرى ئەڭ كۆپ ناھىيە
5پارچەساپايىيەكەن ناھىيەسى ئۇيغۇر 12 مۇقامى ماكانى بولۇپ، غەيرىي ماددىي مەدەنىيەت مىراسى كۆپ ھەمدە سەر خىل. يەكەن ناھىيەسى ئاپتونوم رايون بويىچە تۇنجى تۈركۈملۈك مەدەنىيەت ئېكولوگىيەسىنى قوغداش تەجرىبە رايونىنىڭ بىرسى بولغان ئۇيغۇر مۇقام مەدەنىيىتى ئېكولوگىيەلىك قوغداش تەجرىبە رايونى بولۇش سۈپىتى بىلەن، 12 مۇقام مەدەنىيەت ماركىسىنى مەدەنىيەت ئېكولوگىيەسىنى قوغداش تەجرىبە رايونىنىڭ بىر تۈرلۈك مۇھىم تۇتقىسى قىلىپ، ناھىيەنىڭ مەدەنىيەت ئىستراتېگىيەسىنى كېڭەيتتى. يەكەن ناھىيەسىدە 10 غا يېقىن ئەلئارا ساپايى سەنئەتكارى بار، شۇنداقلا شىنجاڭدىكى ساپايى سەنئەتكارلىرى ئەڭ كۆپ ناھىيە ھېسابلىنىدۇ. بۇ قەدىمىي چالغۇنى تېخىمۇ كۆپ ھاياتىي كۈچكە ئىگە قىلىپ، تېخىمۇ كۆپ كىشىگە بۇ قەدىمىي چالغۇنى تونۇتۇش ئۈچۈن، يەكەن ناھىيەسى ئەل ئارىسىدا چوڭقۇر قازدى، ھەمدە ساپايى سەنئەتكارلىرىنى تۈرلۈك پائالىيەتلەردە ئاشكارا ماھارەت كۆرسىتىشكە تەشكىللەپ، ساپايىنىڭ داڭقىنى زور دەرىجىدە ئاشۇردى.
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر مۇقاملىرى