open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
تور (ئىنتېرنېت)

thumb
**تور** (ئىنگ: Internet، خەنچە: 互联网) خەلقئارادا ئىنتېرنېت ئاتى بىلەن تونۇلغان ۋە تور بىلەن تور ئارىسىدا باغلىنىش قۇرغان پەۋقۇلئادە تور. ئىنتېرنېت سۆزلۈكى ئۇيغۇرچەدە ئومۇمىي تور دېگەن مەنىدە بولۇپ، كۆپىنچە تور دەپ ئىشلىتىلىدۇ.
thumb|تور خەرىتەسى. ھەر بىر سىزىق IP ئادرېسىنى كۆرسىتەدۇرغان ئىككى تۈگۈن (node) ئاراسىندا سىزىلغاندۇر. سىزىقلارنىڭ ئۇزۇنلۇقى  IP ئادرېسلەرى ئارىسىدا كېچىكىشنى تەمسىل قىلىدۇ. بۇ سىزىق C تورلارنىڭ تەخمىنەن 30% ىنى تەمسىل قىلىدۇ. رەك كودلىرى، سىزىقلارنىڭ  كودلارىنى تەمسىل قىلىدۇ.
تور، كۆپ پروتوكوللۇق بىر تور بولۇپ بىر بىرىگە باغلىق كومپىيوتېر تورىنىڭ تامامى سۈپىتىدە ھەم تونىلىدۇ. مىڭلىغان ئاكادېمىك ۋە تىجارى تور بىلەن دەۋلەت ۋە ئەركىن كومپيوتېر تورىنىڭ بىر بىرىگە باغلانىشى بىلەن تەشكىل قىلىنىدۇ. كومپىيوتېرلار ئاراسى ئۇچۇر تۈرلۈك پروتوكوللارغا كۆرە قاچلانما ھالدە يۆتكىلىدۇ. ئىنتېرنىت ئۈستىدە ئېلېكترونىك پوچتا ۋە بىربىرىگە باغلىق بەتلەردەك كۆپ خىل ئۇچۇرلار ۋە خىزمەتلەر باردۇر. تور مۇھىتىدا ھەرخىل ئۇيۇنلار ئويناشقىمۇ بولىدۇ. 
thumb|292x292px|ئىنتېرنېتنىڭ شەرقىي ئاسىيا ۋە شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيادا تارقىلىشى 1997 — 2012
ئىنتېرنېتنىڭ يىلتىزى، ھاياتقا چىدامچان، ساغلام ۋە ئۆزگىچە بىر كومپيوتېر تورى قۇرۇشنى ئىستىگەن ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرى ھۆكۈمىتى تەرەڧىدىن 1960- يىلىدىكى تەتقىقاتلارغا ئۇلىشىدۇ. 1980- يىللاردا دۆلەتلىك ئىلىم ۋەقڧى (ڧوندى) تەرىپىدىن يېڭى بىر ئا ق ش ئومۇرتقىسىنىڭ ئىقتىسادى ئۈچۈن توپلانغان مەخسۇس ڧوندلار، دۇنيا مىقياسىدا ئىشتىراك ۋە نۇرغۇن مەخسۇس تورنىڭ بىرلىشىشىگە سەبەب بولغان. 1990- يىللاردا خەلقئارالىق بىر تورنىڭ ئومۇملىشىشى بىلەن ئىنتېرنېت، زامانەۋىي كىشىلەر تۇرمۇشىنىڭ ئاساسىدا ئورۇن ئېلىشقا مۇۋەڧڧەق بولغان.
## مەنبەلەر
ئىزمىت

thumb|285x285px
**ئىزمىت** (تۈركچە: **İzmit**)، تۈركىيەنىڭ كوجائەلى ۋىلايىتىنىڭ بىر چوڭ شەھرىدۇر. ئىزمىت قولتۇقىنىڭ شەرقىي قىرغىقىدا، مارمارا رايونىنىڭ چاتالجا-كوجائەلى بۆلىكىدە يەر ئالماقتا.

## ئېتمولوگىيىسى
ئىزمىت سۆزى ئېتىمولوگىك ۋە تارىخى قوللىنىلىشى بىلەن نىكومېدىيادىن كەلمەكتە. نىكومېدىيا ئىسمى، شەھەرگە ئەگەمەن بولغان بىتىنيا قرالى نىكومېدېس يۈزىدىن بېرىلگەن. شەھەرنىڭ ئىسمى بولمىش نىكو مېدىيا ۋاقىتنىڭ ئۆتىشى بىلەن، ئىلك باشتا ئىزنىكومىد، ئوسمانلىلاردىن سوڭرە ئىزنىكمىد ۋە كېيىنچە ئىزمىد شەكلىگە كىرگەن. 1928- يىلىدىن سوڭرە تۈركلەر لاتىن ھەرڧلەرگە ئۆتىشى بىلەن بۇگۈنكى **ئىزمىت** ھالىغا كەلگەن.

## تارىخى

#### قەدىمكى زامان

#### رىم دەۋرى

#### تۈركلەرگە ئۆتۈشى

## باشقۇرۇش

## مەنبە

__FORCETOC__
مارمارا دېڭىزى

thumb|379x379px
**مارمارا دېڭىزى** (تۈركچە: Marmara Denizi) قارا دېڭىزنى، ئېگىي دېڭىزى ۋە ئاق دېڭىزغا باغلايدۇرغان بىر ئىچكى دېڭىزدۇر. قارا دېڭىزغا ئىستانبۇل بوغۇزى، ئېگىي دېڭىزىغا چاناققەلئە بوغۇزى بىلەن باغلىنىدۇ. تۈركىيەنىڭ ئاسىيا ۋە ياۋروپا قىسىملىرىنى ھەم بىر بىرىدىن ئايرىيدۇ. مارمارا ئارىلىدا مول مىقداردا مەرمەر بولغانلىقى يۈزىدىن ئارالغا ۋە دېڭىزغا، يۇنانچە مەرمەر مەنىسىدىكى "مارماروس" دېيىلگەن. بۇ دېڭىزنىڭ باشقا بىر قەدىمى ئىسىمى بولسا "**پروپونتىس**" دۇر. تۈركىيەنىڭ چوڭ شەھەرلىرىدىن بولمىش ئىستانبۇل ۋە ئىزمىت بۇ دېڭىز بويىدا، باشقا بىر چوڭ شەھەر بولغان بۇرسا بولسا سۈرئەت بىلەن بۇ دېڭىز بويىغا قاراپ تەرەققىي قىلماقتا.

## جۇغراڧىيە
240 كلومېترغا ياقىن ئۇزۇنلۇق ۋە 70 كىلومېتر كەڭلىككە، 11500 كلومېتر2 يۈز ئۆلچىمىگە ئىگە بولۇپ، ئەڭ چوڭقۇر يېرى -1270 مېتر بولغان مارمارا دېڭىزىدا، كۆرۈلگەن ئېقىن تىپى، نورمال دېڭىز-ئوكيانلاردىكى ھالقىسىمان تىپ ئورنىغا، شەرق-غەرب يۆنلىشىدىكى بىر ئېقىندۇر. دېڭىزنىڭ يۈزى قارادېڭىزدىن، تېگى بولسا ئېگىي-ئاق دېڭىزدىن كەلگەن تۇز، ئىسسىقلىق ۋە ئوكسىگىن ئورانى نوقتىسىدىن ئوخشىمىغان سۇ پارچىلىرىدىن تەشكىل تاپىدۇ.

### مارمارادىكى قولتۇقلار
* ئىزمىت قولتۇقى
* گەملىك قولتۇقى
* باندىرما قولتۇقى
* ئەردەك قولتۇقى

### مارمارادىكى ئاراللار
مارمارا دېڭىزىدىكى ئاراللار؛ 
* ئىمرالى ئاراللارى 

* مارمارا ئاراللارى 

* شاھزادە ئاراللارى دەپ گۇرۇپلىنىدۇ.
يۈز ئۆلچىمىگە كۆرە ئەڭ چوڭ ئۈچ ئارال:
* مارمارا ئارىلى
* پاشالىمانى ئارىلى
* ئاۋشا ئارىلى

### مارمارا تۆكىلىدىغان ئاقارسۇلار
مارمارا دېڭىزىغا تۆكىلىدىغان ئاساسلىق ئاقارسۇلار قۇيدېكىدەك:

**ئاناتولىيە**
* سۇسۇرلۇق ئۆزىنى، مۇھىم سۇلاردىن بىرى.
* بىگا ئېقىنى
* گۆنەن ئېقىنى
**تراكيا**

بايرامپاشا ئۆزىنى، تارىخى ئىستانبۇلنىڭ ئەڭ مۇھىم ئاقارسۇيى.

### ئويمانلىقلار
مارمارا دېڭىزىنىڭ شىمالىدا يەر ئالغان بۇ ئويمانلىقلار شەرقتىن غەربكە قاراپ شۇلاردۇر:
* چىنارجىك ئويمانلىقى
* مارمارا ئەرەگلىسى ئويمانلىقى
* تېكىرداغ ئويمانلىقى

## گىئولوگىيە

## تارىخ

## ئەگەمەنلىك

## يەرلىشىش

## ئىقتىساد

## تەھىدىدلەر

## قازالار

## قاتناش

## تۈرلەر

## مەنبە

تۈر:جۇغراپىيە
تۈر:دېڭىز-ئوكيانلار
تۈر:تۈركىيە
تۈر:مارمارا دېڭىزى
تۈر:ئىچكى دېڭىزلار
ئېگىي دېڭىزى

**ئېگىي دېڭىزى** (تۈركچە: Ege Denizi، يۇنانچە: Αιγαίο Πέλαγος: "*ئەگەئو پېلاگوس"*) ياكى تۈركچە باشقا بىر نامى ئاراللار دېڭىزى، بالقان ۋە ئاناتولىيە يېرىم ئارىلى ئاراسىدا، ئاق دېڭىزغا تۇتاشقان بىر دېڭىزدۇر. مارمارا دېڭىزى ۋە قارا دېڭىزدىن چاناققەلئە ۋە ئىستانبۇل بوغازلىرى بىلەن ئايرىلغان بۇ دېڭىزنىڭ شىمالى چېكى قۇرۇقلۇق بىلەن ئورالغان بولۇش بىلەن بىرگە، جەنۇبىي چېكى يۇنانىستانغا قاراشلىق ئاراللاردىن بولغان رودوس ۋە كىرىت بىلەن سىزىلىدۇ. ئېگى دېڭىزىنىڭ پۈتۈن قىرغاقلىرى تۈركىيە ۋە يۇنانىستان ئوتتۇرىسىدادۇر. قارا دېڭىزدىن توشۇلغان نېڧىت مەھسۇلاتلارىنىڭ دۇنيا بازارىغا ئۇلىشىشدا ئاساسلىق يولدۇر.

## ئېتمولوگىيىسى

## جۇغراپىيە

## ئىقتىساد

## ئىگلىك ھوقۇقى

## مەنبەلەر
كەڭلىك

thumb|399x399px
**كەڭلىك** (φ) (ئىنگىلىزچە:Latitude، خەنچە: 纬度) يەر شارى يۈزىدىكى شىمال بىلەن جەنۇب ئوتتۇرىسىدا بۆلۈنگەن ئارىلىق گىرادۇسلىرى. ئېكۋاتوردىن جەنۇبىي ۋە شىمالىي قۇتۇپلارغىچە، ھەر قايسى 90 گرادۇسقا بۆلۈنىدۇ. شىمال تەرەپتىكىسى **شىمالىي كەڭلىك**، دېيىلىدۇ. جەنۇب تەرەپتىكىسى **جەنۇبىي كەڭلىك**، دېيىلىدۇ. ئېكۋاتورغا يېقىن بولغانلىرى **تۆۋەن كەڭلىك**: ئىككى قۇتۇپقا يېقىن بولغانلىرى **يۇقىرى كەڭلىك** دېيىلىدۇ. ئىككىسى ئارىسىدىكى 45 گرادۇس ئەتراپىدىكىسى **ئوتتۇرا كەڭلىك** دېيىلىدۇ. يەر يۈزىدىكى مەلۇم ئورۇندىن ئۆتكەن پاراللېل بىلەن ئېكۋاتور ئارىسىدىكى مەلۇم گرادۇس سانى شۇ ئورۇننىڭ كەڭلىكى بولىدۇ; دۇنيا خەرىتىسىدىكى ئوخشاش كەڭلىككە ئىگە نوقتىلارنىڭ بىرلىشىشى بىلەن ھاسىل بولغان مەۋھۈم چەمبەرلەرگە پارالېل دېيىلىدۇ.

## گلوبۇس ئۈستىدىكى كەڭلىك

### ئالاھىيدىلىكلەر
* ئېكۋاتورنىڭ جەنۇبىدا 90، شىمالىدا 90، توپلام 180 پارالېل باردۇر.
* 0 گرادۇس پارالېلى ئېكۋاتوردۇر.
* 90 گرادۇس شىمال پارالېلى شىمالىي قۇتۇب نوقتىسىدۇر.
* 90 گرادۇس جەنۇب پارالېلى جەنۇبىي قۇتۇب نوقتىسىدۇر.
* 66 گرادۇس شىمال پارالېلى شىمالىي قۇتۇب دائىرىسىدۇر.
* 66 گرادۇس جەنۇب پارالېلى جەنۇبىي قۇتۇب دائىرىسىدۇر.
* ھەر پارالېل ئارىلىقى بىر كەڭلىك دەرىجىسىدۇر.
* پۈتۈن پارالېل دائىرەلەرىنىڭ ئاراسىداكى ئۇزاقلىق بىر بىرىگە تەڭدۇر.
** 1 گرادۇس پارالېل = تەخمىنەن 111 كىلومېتر.
** 1 مېنۇت پارالېل = تەخمىنەن 1.85 كىلومېتر.
** 1 سېكۇنت پارالېل = تەخمىنەن 0.39 كىلومېتر.
* پارالېللەر ھېچقاچان بىر بىرى بىلەن كېسىشمەس.
* ئېكۋاتوردىن باشقا، ھەر بىر چەمبەردىكى پارالېلدىن - بىرى شىمالىي يېرىم شاردا، يەنە بىرى جەنۇبىي يېرىم شاردا بولۇپ - ئىككى دانە باردۇر.
* پارالېللەرنىڭ ئەتراپ ئۇزۇنلۇقى دۇنيانىڭ شەكلىگە كۆرە ئېكۋاتوردىن قۇتۇپلارغا قاراپ بارغانسېرى قىسقىرايدۇ.
* باشلانغۇچ پارالېل ئېكۋاتوردۇر. ئېكۋاتور دۇنيانى شىمالىي يېرىم شار ۋە جەنۇبىي يېرىم شار دەپ ئىككى تەڭداش پارچىغا بۆلىدۇ. 
* **كەڭلىك** (پارالېللەر)نىڭ ئۇزۇنلۇقلارى بارغانسېرى قىسقىراپ بارىدۇ.

### ئالاھىيدە نام بېرىلگەن كەڭلىكلەر

## مەنبەلەر
1855- يىلى

**1855** (**MDCCCLV**) گرېگورىيان تەقۋىمى بويىچە دۈشەنبە كۈنىدىن ۋە جۇلىيان تەقۋىمىگە كۆرە شەنبە كۈنى باشلانغان، ھىجرىيە 1271- يىلى 11- رەببىيۇلئاخىر، دۈشەنبە كۈنى باشلانغان، ھىجرىيە 1272- يىلى 21- رەببىيۇلئاخىر كۈنى تاماملانغان، ئادەتتىكى يىلدۇر. مىلادى 2- مىڭيىلنىڭ 855-، 19- ئەسرنىڭ 55-، 1850- يىلارنىڭ 6- يىلىدۇر. ھىجرى 1- مىڭيىلنىڭ 271-272-، 1200- يىللارنىڭ 71-72-، 1270- يىللارنىڭ 2-3- يىللارىدۇر.

## چوڭ ئىشلار
* ھەسەن خوجا ئىشان ۋەقەسى.
* بۇگۈنكى باركۆل قازاق ئاپتونوم ناھىيىسى تەۋەلىكى گەنسۇ ئۆلكىسىگە قاراشلىق جېنشى ئايمىقى قۇرۇلدى.
* چاررۇسىيەنىڭ چۆچەكتە تۇرۇشلۇق كونسۇلخانىسى يارغات ئالتۇن كان ئىشچىلىرىنى قىرغىن قىلدى. ھەر مىللەت چۆچەك خەلقى رۇس سودا-تىجارەت مەركىزىگە ئوت قويدى. 

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
XIX ئەسر

XVIII ئەسردىن سوڭرە, يەئنى 1799- يىلنىڭ ئاخىرىقى كۈنىدىن سوڭرە **XIX ئەسر** باشلىنىدۇ. تۇنجى كۈنى 1800- يىلىنىڭ تۇنجى كۈنىدۇر. **XIX ئەسر**دىن سوڭرە بولسا XX ئەسر كېلىدۇ. **XX ئەسر**نىڭ ئاخىرىقى كۈنى 1899- يىلنىڭ سوڭغى كۈنىدۇر.
يانچىلىق تۈزۈمى

thumb|269x269px
**يانچىلىق تۈزۈمى** (رۇسچە: Крепостное право، خەنچە: 农奴制)، ئوتتۇرا ئەسر ياۋروپاسىدا، مىراس شەكلىدە ئۆزىگە بۆلۈنگەن ئاپاناج تۇپراقلاردا يەر ئىگىسىگە ئىشلەيدىغان دېھقان. ئېتىز ۋە مەھسۇلنىڭ مۇلكىيىتى يەر ئىگىسىگە ئائىت بولۇش بىلەن بىرگە، يانچىلار ئاشلىق ۋە كىيم - كېچەك ئىھتىياجلارىنى قامدايالىغۇدەك مىقداردا مەھسۇلاتنى ئۆزلىرىگە ئېلىپ قالالايدۇ.

قۇللۇق تۈزۈمىگە ئىنتايىن ئوخشىشىدىغان بۇ تۈزۈمدە يانچىلار قۇللارغا ئوخشاش ئېلىپ سېتىلمايتتى. يانچىلار ئادەتتە ئۆزىگە تەقسىم قىلىنغان ئېتىز-دالىلاردا ئىشلەش بىلەن بىرگە، بەئزىدە يەر ئىگىسى تەرىپىدىن، باشقىلارغا بۆلۈپ بېرىلمىگەن ئېتىز- قىرلاردىمۇ ئىشلىتەلەيتتى. شۇنداقلا ئۆزلىرىگە ئايرىلغان ئاشلىقنى تارتىش ئۈچۈن پەقەتلا ئۆز يەر ئىگىسىگە تەۋە تېگۈرمەنلەرنى ئىشلىتەلەيىتتى.

يانچىلار بىلەن ئەركىن دېھقانلار ئارىسىدىكى ئەڭ مۇھىم پەرق كۆچۈش ئەركىنلىكى ئىدى. يانچىلار خۇجايىنلارنىڭ ئىزنى بولماي ئېتىز-ئېرىقلىرىنى ۋە قىشلاقلارىنى ھەر دائىم تاشلاپ كېتەلمەيتتى. بۇلاردىن باشقا توي قىلىش، ئىش ئالماشتۇرۇش ياكى ماللىرىنى ئۆتكۈزۈپ بېرىش ئۈچۈن خۇجايىنلارنىڭ رۇخسىتى ئالىشى كېرەك بولاتتى. يەرگە باغلىق ئىدىلەر، يەر سېتىلغاندا يەر بىلەن بىللە يېڭى خۇجايىنىنىڭ يانچىلىقىنى قىلاتتى. كۆپىنچە يامان مۇئامىلىگە ئۇچرايىتتى ۋە قانۇن ئالدىدا خۇجايىنلارغا كۆرە بەك تار دائىرىدە ھەق-ھوقۇققا ئىگە ئىدىلەر. يانچىلىقتىن قۇرتۇلۇشنىڭ بىردىنبىر يولى ئازاد قىلىنىش ياكى قېچىش ئىدى.

## مەنبەلەر
مۇھەررەم

**مۇھەررەم** ئېيى (ئەرەبچە: محرم) ھىجرىيە تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ تۇنجى ئايى. مۇھەررەم ئەرەبچە بىر كەلىمە بولۇپ، ھۆز يىلتىزى ئىتىبارى بىلەن "ھارام" دىن تۈرلەنگەن. سۆزلۈك قارشىلىقى، ھارام بولغان، چەكلەنگەن مەناسىدادۇر. ئەرەبلەر، ئىسلامىيەتتىن بۇرۇن (جاھىلىيەت دەۋرىدە) ھەم، قەبىلە ھاياتىنىڭ شەخسىيەتچىلىكلەردىن قاچىنىپ، ئەرەبى تۇنجى ئاي بولغان "مۇھەررەم" ئايىدا بىر بىرلىرىگە ئۇرۇش ئاچماق كەبى "چەكلەنگەن" ئىش-ھەرىكەتلەردىن قاچىنىلۇر ۋە ئۇزاق تۇرۇلاتتى.

## بۇ ئايدىكى ئالاھىيدە كۈنلەر
* مۇھەررەمنىڭ 1- كۈنى ھىجرىيە يىل باشى، ھىجرى يېڭى يىل. 
* شىئەلەر مۇھەررەمنىڭ 2- كۈنى كەربەلا ئۇرۇشىنى خاتىرلەيدۇ.
* مۇھەررەمنىڭ 10 كۈنى — ئاشۇرە كۈنى، ئاللاھ جەننەت ۋە جەھەننەمنى، ئىنسانىيەتنى ياراتقان. 
* مۇھەررەمنىڭ 25- كۈنى، 4- شىئە ئىمامى زەينەل ئابىدىننىڭ ۋاڧات كۈنى، (م. 712)  

## مەنبەلەر

تۈر:ھىجرى ئايلار
رەبىئۇلئەۋۋەل

**رەبىئۇلئەۋۋەل ئېيى** (ئەرەبچە: ربيع الأول) ھىجرىيە تەقۋىمى بويىچە 3. ئايدۇر. "رەبىئ" كەلىمەسى، ئەرەبچەدە "باھار" دېمەكتۇر. بۇنىڭغا كۆرە، "رەبىئۇلئەۋۋەل" كەلىمەسىنىڭ مەناسى "ئەۋۋەلقى باھار، باش باھار" دېگەنلىك بولىدۇ. ئۇنىڭدىن كېيىنكى ئاينىڭ ئىسمى "رەبىئۇسسانى" (كېيىنكى باھار) ئىكەنلىكى دىققەتكە ئېلىنغاندا، رەبىئۇلئەۋۋەل ئېيىنىڭ مەناسى تېخىمۇ ياخشى تۈشۈنۈش مۇمكىن.

## بۇ ئايدىكى مۇھىم ئىشلار
* ئىسلام پەيغەمبەرى ھز. مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام 571- مىلادى 12- رەبىئۇل ئەۋۋەل كۈنى دۇنياغا تەشرىڧ قىلغان.
* يەنە 632- مىلادى 12- رەبىئۇلئەۋۋەل كۈنى پانى ئالەمدىن باقى ئالەمگە رىھلەت قىلدى.
* ھىجرەت، 622- مىلادى 12- رەبىئۇلئەۋۋەل تاماملانغان.
## مەنبەلەر

تۈر:ھىجرى ئايلار
رەبىئۇسسانى

**رەبىئۇسسانى ئېيى** (ئەرەبچە: ربيع الثاني) ھىجرى تەقۋىمگە كۆرە يىلنىڭ 4. ئايىدۇر. "رەبىئ" كەلىمەسى، ئەرەبچەدە "باھار" دېمەكتۇر. بۇنىڭغا كۆرە، "رەبىئۇسسانى" كەلىمەسىنىڭ مەناسى "ئىككىنچى باھار" دېگەنلىك بولىدۇ. ئۇنىڭدىن  ئىلگىرىكى ئاينىڭ ئىسمى "رەبىئۇلئەۋۋەل" (باش باھار) ئىكەنلىكى دىققەتكە ئېلىنغاندا، رەبىئۇسسانى ئېيىنىڭ مەناسى تېخىمۇ ياخشى تۈشۈنۈش مۇمكىن. رەبىئۇلئاخىر (ربيع الآخر) (ئاخىرىقى باھار، كېيىنكى باھار) دەپمۇ ئاتىلىدۇ.

## مۇھىم ئىشلار
* 10- رەبىئۇسسانى كۈنى، ئابدۇلقادىر گەيلانى ھەزرەتلەرى قايتىش بولغان. (م. 1166)
* 28 ياكى 29- رەبىئۇسسانى، شەيخۇل ئەكبەر، ئىبن ئەرابى ۋاڧات ئەتتى. (م. 1240)
## مەنبەلەر

تۈر:ھىجرى ئايلار
جۇمادىلئەۋۋەل

**جۇمادىلئەۋۋەل ئېيى** (ئەرەبچە: جمادى الأولى) ھىجرىيە تەقۋىمىگە كۆرە 5. ئايدۇر. 

## مۇھىم ئىشلار
* 5- جۇمادىلئەۋۋەل، زەينەب بىنت ئەلى توغۇلغان. (م. 626)
* 15- جۇمادىلئەۋۋەل، ئەلى بىن ھۇسەيىن (ئەلى ئبن ھۇسەيىن زەينەل ئابىدىن) توغۇلغان. (م. 659)
* 20- جۇمادىلئەۋۋەل، ڧاتىھ سۇلتان مۇھەممەد خان نىڭ تەۋەللۇت كۈنى. (ھ. 857\م. 1432)
## مەنبەلەر

تۈر:ھىجرى ئايلار
رەجەب

**رەجەب ئېيى** (ئەرەبچە: رجب) ياكى ماھى رەجەب، ھىجرى تەقۋىمگە كۆرە يىلنىڭ 7. ئايىدۇر. ئۈچ ئايلارنىڭ بىرىنچىسى ۋە ھارام ئايدۇر.

## مۇھىم ئىشلار
* رەجەب ئايىنىڭ تۇنجى پەيشەنبەنى جۇمئەگە باغلىغان كېچىسى رەغايىب كېچىسىدۇر.
* 27- رەجەب، ھەزرەتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام مىراجغا يۈكسەلگەن.

## مەنبەلەر

تۈر:ھىجرى ئايلار
جۇمادىسسانى

**جۇمادىسسانى** (ئىككىنچى جۇمادى) (ئەرەبچە: جمادى الثانية) ھىجرىيە تەقۋىمى بويىچە يىلنىڭ 6. ئايىدۇر. جۇمادىلئاخىر دەپمۇ ئاتىلىدۇ. 

## مۇھىم ئىشلار
* 3- جۇمادىسسانى، ھەزرەتى ڧاتىمە بىنت مۇھەممەد ۋەڧات ئەتمىشتۇر. (ھ..11\ م. 632)
* 3- جۇمادىسسانى، ئابباسىي خەلىڧەسى ھارۇن رەشىد قايتىش بولدى. (ھ. 193\ م. 809)
* 10- جۇمادىسسانى، ئەلى بىن ئەبى تالىب، جەمەل ۋەقەسىدە غەلبە قىلدى. (م. 656)
* 20- جۇمادىسسانى، ھەزرەتى ڧاتىمە بىنت مۇھەممەد دۇنياغا كەلگەن. (م. 605) 
* 22- جۇمادىسسانى، خۇلەڧائى راشىددىننىڭ تۇنجىسى ھز. ئەبۇبەكرى سىددىق (ر.ئە) ۋەڧات ئەتمىشتۇر. (م. 634)
* 25- جۇمادىسسانى 564 ھىجرى، سالاھىددىن ئەييۇبى مىسىر ئەمىرى بولغاندۇر. (م. 1169)
## مەنبەلەر

تۈر:ھىجرى ئايلار
شەئبان

**شەئبان ئېيى** (ئەرەبچە: شعبان) ھىجرى تەقۋىمىگە كۆرە يىلنىڭ 8. ئايىدۇر. ئىسلام دىنىدە رەجەب ۋە رامازان ئايى بىرلىكتە مۇبارەك ئۈچ ئايلارنىڭ بىرىدۇر. شەئبان ئەرەبچە [ئايرىلىق] مەناسىدادۇر. جاھىلىيەت ئەرەبلەرى بۇ ئايدا سۇ تاپماق ئۈچۈن تارقىلىپ كېتەرمىش.

## مەنبەلەر

تۈر:ھىجرى ئايلار
رامازان

**رامازان ئېيى** (ئەرەبچە: رمضان‎)، ماھى رامازان، رامىزان ئېيى دەپمۇ ئاتىلىدۇ. ھىجرىيە تەقۋىمى بويىچە يىلنىڭ 9- ئايىدۇر. ئىسلام ئىتىقادىغا كۆرە بۇ ئايدا ھز. مۇھەممەد (س.ئە.ۋ) گە قۇرئان كەرىم نازىل بولۇشقا باشلىغان ئايدۇر. بۇ ئايدا مۇسۇلمانلار ئىسلامنىڭ بەش رۇكنىدىن بىرى بولمىش روزا تۇتۇش ئىبادىتىنى بەجا كەلتۈرىدىغان ئايدۇر. رامىزان ئېيى بىر تۈرلۈك ئاي تەقۋىمى بولغان ھىجرىيە كالىندارىغا كۆرە بەئزىدە 29، بەئزىدە 30 كۈن كېلىدۇ.

## ئېتىمولوگىيە ۋە تارىخچە
رامازان، "رامازا" (بەك ئىسسىق بولۇش) يىلتىزىدىن كېلىپ چىققان. بۇنىڭ ۋەجى بەلكىم رامازان روزاسى تۇنجى يولغان ۋاقىتلاردا ياز كۈنلىرىگە ئۇدۇل كەلگەن بولىشىدىن بولسا كېرەك. 

## مۇھىم ئىشلار
## مەنبەلەر

تۈر:ھىجرى ئايلار
ئەدەن باغى

thumb
ئەدەن باغى (ئىبرانىيچە: גַּן עֵדֶן, Gan ʿEdhen، ئەرەبچە: جنات عدن Jannat ʿAdn ، ئىنگ: Garden of Eden) ئىنجىلدە ئادەم ئىلە ھەۋۋا ياشىغان جەننەت باغى ئېرۇر.

ئەدەننىڭ ئوتتۇرا شەرقتە بىر يەردە ئىكەنلىكى پەرەز قىلىنماقتا. ئەدەندە ئاققان تۆرت دەريانىڭ بىرىسىنىڭ ئاتى دەجىلە، يەنە بىرىنىڭ ئاتى ئىسە ئىڧرات دەرياسى ئېرۇر.

ئەدەن باغى ھەققىدە قۇرئان كەرىمدە ئوىشىمان يەرلەردە "ئەدن جەننەتلەرى" شەكلىدە تەكرارلانغاندۇر. 

* وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَمَسَاكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ ۚ وَرِضْوَانٌ مِّنَ اللَّهِ أَكْبَرُ ۚ ذَٰلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ
ئاللاھ مۆمىن ئەرلەر ۋە مۆمىنە ئاياللارغا ئاستىدىن ئۆستەڭلار ئېقىپ تۇرىدىغان جەننەتلەرنى ۋەدە قىلدى. ئۇلار جەننەتلەردە مەڭگۈ قالىدۇ، ھەمىشە تۇرىدىغان (ئەدەن) جەننەتلەردە گۈزەل جايلارنى ۋەدە قىلدى. (ئۇلار ئېرىشىدىغان) ئاللاھ نىڭ رازىلىقى (جەننەت نېمەتلىرىنىڭ ھەممىسىدىن) كاتتىدۇر، بۇ چوڭ بەختتۇر. (سۇرە تەۋبە: 72)

* يَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَيُدْخِلْكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ وَمَسَاكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ ۚ ذَٰلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ
(شۇنداق قىلساڭلار) ئاللاھ سىلەرنىڭ گۇناھلىرىڭلارنى مەغپىرەت قىلىدۇ، سىلەرنى ئاستىدىن ئۆستەڭلەر ئېقىپ تۇرىدىغان جەننەتلەرگە كىرگۈزىدۇ، دائىمىي تۇرالغۇ بولغان جەننەتلەردىكى گۈزەل سارايلاردا (تۇرغۇزىدۇ)، بۇ چوڭ مۇۋەپپەقىيەتتۇر (سۇرە ساڧ: 12)

## مەنبەلەر
قەدىر كېچىسى

قەدىر كېچىسى  قۇرئاننىڭ ھەزرىتى مۇھەممەدكە تۇنجى ۋەھىيسى.
## مەنبەلەر
1- ئۈمىد

**1- ئۈمىد** ياكى 1- ئاپرېل ۋە ياكى 4- ئاينىڭ 1- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 91. (كەبىسە يىللاردا 92.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 274 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار
* 

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
رەغايىب كېچىسى

رەغايىب كېچىسى (ئەرەبچە: ليلة الرغائب)، ھىجرى تەقۋىمگە كۆرە رەجەب ئايىنىڭ تۇنجى پەيشەنبەنى جۈمئەگە باغلاغان كېچەدۇر. يىلتىزى "ئارزۇلاماق، ھەۋەس قىلماق" مەناسىدىكى رەغايىب سۆزلۈكى قۇرئاندا تىلغا ئېلىنمايدۇ.

رەغايىب كېچىسى قۇرئان كەرىمدە بىۋاستە تىلغا ئېلىنمىسىمۇ دىنىي مەدەنىيەتتە ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن ئىسلام جۇغراڧىيەسىنىڭ مۇھىم بىر قىسمىدا قۇتلىنىشقا باشلىدى. كلاسىك دىنىي مەدەنىيەت بىلەن بىرگە تەسەۋۋۇڧ ئەنئەنەسىگە ۋە مەدەنىيەتىدە ھەم بۇ كېچە باشقا دىنىي كېچەلەرگە ئوخشاش مۇھىم ئورۇنغا قويۇلۇپ تەبىرىكلىنىدۇ.

## مەنبەلەر
3- ئۈمىد

**3- ئۈمىد** ياكى 3- ئاپرېل ۋە ياكى 4- ئاينىڭ 3- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 93. (كەبىسە يىللاردا 94.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 272 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار
*

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
8- ئۈمىد

**8- ئۈمىد** ياكى 8- ئاپرېل ۋە ياكى 4- ئاينىڭ 8- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 98. (كەبىسە يىللاردا 99.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 267 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
9- ئۈمىد

**9- ئۈمىد** ياكى 9- ئاپرېل ۋە ياكى 4- ئاينىڭ 9- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 99. (كەبىسە يىللاردا 100.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 266 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
10- ئۈمىد

**10- ئۈمىد** ياكى 10- ئاپرېل ۋە ياكى 4- ئاينىڭ 10- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 100. (كەبىسە يىللاردا 101.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 265 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
11- ئۈمىد

**11- ئۈمىد** ياكى 11- ئاپرېل ۋە ياكى 4- ئاينىڭ 11- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 101. (كەبىسە يىللاردا 102.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 264 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
12- ئۈمىد

**12- ئۈمىد** ياكى 12- ئاپرېل ۋە ياكى 4- ئاينىڭ 12- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 102. (كەبىسە يىللاردا 103.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 263 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
13- ئۈمىد

**13- ئۈمىد** ياكى 13- ئاپرېل ۋە ياكى 4- ئاينىڭ 13- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 103. (كەبىسە يىللاردا 104.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 262 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
7- ئۈمىد

**7- ئۈمىد** ياكى 7- ئاپرېل ۋە ياكى 4- ئاينىڭ 7- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 97. (كەبىسە يىللاردا 98.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 268 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
6- ئۈمىد

**6- ئۈمىد** ياكى 6- ئاپرېل ۋە ياكى 4- ئاينىڭ 6- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 96. (كەبىسە يىللاردا 97.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 269 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
14- ئۈمىد

**14- ئۈمىد** ياكى 14- ئاپرېل ۋە ياكى 4- ئاينىڭ 14- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 104. (كەبىسە يىللاردا 105.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 261 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
15- ئۈمىد

**15- ئۈمىد** ياكى 15- ئاپرېل ۋە ياكى 4- ئاينىڭ 15- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 105. (كەبىسە يىللاردا 106.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 260 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
16- ئۈمىد

**16- ئۈمىد** ياكى 16- ئاپرېل ۋە ياكى 4- ئاينىڭ 16- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 106. (كەبىسە يىللاردا 107.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 259 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
17- ئۈمىد

**17- ئۈمىد** ياكى 17- ئاپرېل ۋە ياكى 4- ئاينىڭ 17- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 107. (كەبىسە يىللاردا 108.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 258 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
18- ئۈمىد

**18- ئۈمىد** ياكى 18- ئاپرېل ۋە ياكى 4- ئاينىڭ 18- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 108. (كەبىسە يىللاردا 109.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 257 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
19- ئۈمىد

**19- ئۈمىد** ياكى 19- ئاپرېل ۋە ياكى 4- ئاينىڭ 19- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 109. (كەبىسە يىللاردا 110.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 256 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
20- ئۈمىد

**20- ئۈمىد** ياكى 20- ئاپرېل ۋە ياكى 4- ئاينىڭ 20- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 110. (كەبىسە يىللاردا 111.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 255 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
23- ئۈمىد

**23- ئۈمىد** ياكى 23- ئاپرېل ۋە ياكى 4- ئاينىڭ 23- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 113. (كەبىسە يىللاردا 114.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 252 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
21- ئۈمىد

**21- ئۈمىد** ياكى 21- ئاپرېل ۋە ياكى 4- ئاينىڭ 21- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 111. (كەبىسە يىللاردا 112.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 254 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
22- ئۈمىد

**22- ئۈمىد** ياكى 22- ئاپرېل ۋە ياكى 4- ئاينىڭ 22- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 112. (كەبىسە يىللاردا 113.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 253 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
24- ئۈمىد

**24- ئۈمىد** ياكى 24- ئاپرېل ۋە ياكى 4- ئاينىڭ 24- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 114. (كەبىسە يىللاردا 115.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 251 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
25- ئۈمىد

**25- ئۈمىد** ياكى 25- ئاپرېل ۋە ياكى 4- ئاينىڭ 25- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 115. (كەبىسە يىللاردا 116.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 250 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
26- ئۈمىد

**26- ئۈمىد** ياكى 26- ئاپرېل ۋە ياكى 4- ئاينىڭ 26- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 116. (كەبىسە يىللاردا 117.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 249 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
27- ئۈمىد

**27- ئۈمىد** ياكى 27- ئاپرېل ۋە ياكى 4- ئاينىڭ 27- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 117. (كەبىسە يىللاردا 118.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 248 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
28- ئۈمىد

**28- ئۈمىد** ياكى 28- ئاپرېل ۋە ياكى 4- ئاينىڭ 28- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 118. (كەبىسە يىللاردا 119.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 247 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
29- ئۈمىد

**29- ئۈمىد** ياكى 29- ئاپرېل ۋە ياكى 4- ئاينىڭ 29- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 119. (كەبىسە يىللاردا 120.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 246 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
30- ئۈمىد

**30- ئۈمىد** ياكى 30- ئاپرېل ۋە ياكى 4- ئاينىڭ 30- كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 120. (كەبىسە يىللاردا 121.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 245 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
كاشغەر

**كاشغەر** (چاغاتايچە: كاشغر)، بۇگۈن ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى قەشقەر ۋىلايىتى كوناشەھەر رايونىغا توغرا كېلىدىغان، قاراخانىيلار خانلىقىنىڭ يازلىق پايتەختى ۋە مەھمۇد كاشغەرىي توغۇلغان، ئىسلام دۇنياسىنىڭ شەرقىدە يەر ئالغان مۇھىم سىياسىي ۋە ئىلم مەركەزى بولغان تارىخى شەھەردۇر.
## مەنبەلەر
جۇڭگو سول قانات يازغۇچىلار ئىتتىپاقى

**جۇڭگو سول قانات يازغۇچىلار ئىتتىپاقى** (خەنچە: 中国左翼作家联盟) قىسقىچە: سول ئىتتىپاق (خەنچە: 左联) بولسا 1930 — 1935- يىللىرى، جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسى رەھبەرلىكىدىكى سول قانات يازغۇچىلارنىڭ ئوچۇق ئاشكارە بولماغان يەر ئاستى تەشكىلاتتۇر. ج ك پ نىڭ بۇ ئەدەبىيات تەشكىلاتىنى قۇرۇشتىن مەقسەدى، جۇڭگو گومىنداڭ پارتىيىسى  بىلەن تەشۋىقات ساھەسى تالىشىش، كەڭ خەلق ئاممىسىنىڭ ئىدىئولوگىيىسىنى جەلب ئەتمەك ئىدى. سول ئىتتىپاقنىڭ بايراقدار كىشىسى ﻟﯘﺷﯜﻥ ئىدى. 

سول ئىتتىڧاق 1930- يىلى 10- ئايدا شاڭخەيدە رەسمىي قۇرۇلغان جۇڭگو سول قانات مەدەنىيەت ساھەسى باش ئىتتىپاقى ("باش ئەدەبىي ئىتتىڧاق"\“文总") نىڭ تەشكىلىي ئەزالىرى، ئىلگىرى ئاخىرى ئەدەبىي ئىتتىپاققا يەنە: جۇڭگو ئىجتىمائىي پەنلەر ئىتتىپاقى("ئىجتىمائىي ئىتتىپاق\“社盟")، جۇڭگو سول قانات تىياتىرچىلار ئىتتىپاقى("تىياتىر ئىتتىپاقى\“剧盟")، جۇڭگو سول قانات خەبەر مۇخابىرلەرى ئىتتىپاقى("مۇخبىرلەر ئىتتىپاقى"\“记联”) شۇنداقلا جۇڭگو سول قانات مائارىپچىلار ئىتتىپاقى ("مائارىڧچىلار ئىتتىڧاقى"\“教联”)، جۇڭگو سول قانات سەنئەتكارلار ئىتتىپاقى ("سەنەتكارلار ئىتتىپاقى"\“美联”)، مۇسىقە كىچىك ئەترىتى، جۇڭگو كىنو مەدەنىيىتى ئۇيۇشمىسى (يەئنى، ج ك پ كىنو كىچىك ئەترىتى)، جۇڭگو پولو دۇنيا تىلچىلىرى ئىتتىپاقى (دۇنيا تىلى كىچىك ئەترىتى) قاتارلىق 8 تەشكىلىي ئەزا قوشۇلغان.

## ئاساسىي ئەزالىرى
* ﻟﯘﺷﯜﻥ
* ماۋدۇن
* گومورۇ
* ئا يىڭ
* تىيەن خەن
* جېڭ بوچى
* خوڭ لىڭڧېي
* دەي پىڭڧەن
* جياڭ گۇاڭزى
* ئەي ۋۇ
* ۋاڭ رېنشۇ
* چېن خۇاڭمېي
## مەنبەلەر
ئابلىز

ئابلىز قۇربان(مەنسۇر«ئۇيغۇرۇم»)، ئابلىز مەنسۇر، ئابلىز، ئۇيغۇرۇمablizmansur،  ئۇيغۇر،

ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ھازىرقى زامان تەرەققىي قىلىپ ئۆسۈۋاتقان داڭلىق ياش ئەپ تەرجىمانى.

ئۇ 1997-يىلى خوتەن ناھىيەسىدە ئوقۇمۇشلۇق دېھقان ئائىلىسىدە تۇغۇلغان، باشلانغۇچ مەكتەپنى ئەلا نەتىجە بىلەن پۈتتۈرگەن. ئۇ ھازىر تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپنى پۈتتۈرۈش ئالدىدا تۇرۇۋاتىدۇ.

ئۇ 2016-يىلى 3~4-ئايلاردا 爱字体(خەت شەكىلىنى سۆيىمەن) دېتالىغا ئۇيغۇر تىلى ۋە ئۇيغۇرچە خەت نۇسخىسى قوشتۇرغان، 2017-يىلى 3-ئايدا 微痕迹(مىكرو ئىز) دېتالىغا ئۇيغۇر تىلى قوشقۇزغان. ئۇ بۇ ساھەدە يەنە داۋاملىق تىرىشىپ خەلق ئۈچۈن خىزمەت قىلىۋاتىدۇ، ئۇ ئۇيغۇر IT تورى دۇنياسىدىكى داڭلىق تور بىكەت بولغان ئالىپ تورى(www.alptori.com) دا خېلى تونۇلغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئاسپىرىن

thumb
thumb
**ئاسپىرىن** ياكى **ئاتسېتىلسالىتسىلىك ئاتسېتات** (قىسقىچە **ASA**)، ئادەتتە يېنىڭ ئاغرىق، قىزىتما ۋە يىرىڭ داۋالاشتا قوللىنىلغان ئاغرىق پەسەيتكۈچ ۋە قىزىتما چۈشۈرگۈچ بىر دورادۇر. شۇنداقلا قان سۇيۇلدۇرۇش رولى باردۇر ۋە يۈرەك كېسىلىگە قارشى قوغداش مەقسىدى بىلەن ئۇزۇن مۇددەت ئاز ئازدىن قوللىنىلىدۇ. ھەددىدىن زىيادە قوللىنىلىش يۈزىدىن ھەر يىل يۈزلەپ كىشى ئۆلتۈرگۈچى تەسىرلەرگە مەجبۇر قالسىمۇ، ئادەتتە ئاسپىرىننىڭ پايدالىق بىر دورا دەپ قەبۇل قىلىنماقتا.

ئاسپىرىن، 2400 يىلدىن بېرى سۆگەت دەرىخى ياپرىقىدىن ئېلىنىپ ساغلاملىق ساھەسىدە قوللىنىلىپ كەلگەن. 1853- يىلى كىمياگەر چارلېس ڧرېدېرىك گېرھاردىت ( Charles Frédéric Gerhardt) تۇنجى كەز ئاتسېتىلسالىتسىلىك ئاسېتات ئىشلەپچىقارماق ئۈچۈن سوديۇم سالىتسىلاتقا ئاتسېتىل كلورۇر قوشتى. 19- ئەسرنىڭ ئىككىنچى يېرىمىدا، باشقا خىمىكلەر خىمىيىلىك تۈزۈلمە تەييارلىدى ۋە بۇنى ئىشلەپچىقىرش ئۈچۈن تېخىمۇ روشەن تەدبىرلەر كەشپ قىلدى. بايېر بولسا 1897- يىلى ئالىملارنى، ئاتسېتىلسالىتسىلىك ئاتسېتاتنى كەڭ تۈردە سالىتسىلىك دورىلار ئۈچۈن تېخىمۇ ئاز كۆيدۈرگۈچى بىر قوشۇمچە سۈپەتىدە ئىشلەشكە باشلىدى.: 69-75 1899- يىلىغىچە بايېر بۇ دورىغا ئاسپىرىن نامىنى بېرىپ دۇنيا مىقياسىدا سېتىشقا باشلىغان. ئاسپىرىن كەلىمىسى بايېرنىڭ ماركىسى ئىدى. بۇنىڭ بىلەن بىرگە، ماركا ھوقۇقىغا نۇرغۇن ئەلدە رىئايە قىلىنمىغان ياكى سېتىلغان ئىدى. ئاسپىرىننىڭ ئالقىشقا ئېرىشىشى 20- ئەسرنىڭ دەستلەپكى يېرىمىدا كۆلەملەشتى ۋە نۇرغۇن ماركا ۋە ڧورمۇلا ئىچىدە رىقابەتكە كىردى.   

ئاسپىرىن ھەر يىل تەخمىنەن 40 مىڭ توننىغا يېقىن (50 تىن 120 مىلىياردقىچە كومۇلاچ) ئىستىمال قىلىنغان، دۇنياۋىي تۈردە كەڭ قوللىنىلدىغان دورىلارنىڭ بىرىدۇر. بىر ساغلاملىق سېستىمىدا ئېھتىياج ھېس قىلىنغان ئەڭ تەسىرلىك ۋە بىخەتەر دورىلاردىن بولۇپ، دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى ئاساسلىق دورىلار تېزىملىكىدە يەر ئالماقتا. ئاسپىرىن خاس يېزىقىلىق دورلاردىندۇر. 2014- يىلىدىن ئېتىبارەن تەرەققىي قىلىۋاتقان ئەللەردىكى توپ سېتىش باھاسى دانە بېشىغا 0,002-0,025 USD دۇر. 2015- يىلى ئىتىبارى بىلەن ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرىدىكى تىپىك بىر ئايلىق دورا ھەققى 25 دوللارنىڭ ئاستىدا بولغان.     

## قوللىنىلىشى
كۈنلۈك مىقدار قۇرامىغا يەتكەنلەردە 3 مەرتە 1-2 (500-100 ملىللىگرام) تابلېت، تاماقتىن كېيىن چاينىماي، بىرئاز سۇيۇقلۇق بىلەن يۇتۇلىدۇ. رېماتىزىملىق كېسەللىكلەردە مىقدار كۈنلۈك 4x2 تابلېتقىچە بولسا بولىدۇ. 9-15 ياش ئارىسى كۈندە 2 ياكى 3 قېتىم 1 تابېت، 7-9 ياش ئارىسى كۈندە 3 قېتىم ½ تابلېت بېرىلىدۇ. 7 ياشتىن كىچىكلەرگە 100 مىللىگراملىق تابلېتلەردىن بولۇپ، 1-2 ياشقا  ½ تابلېت، 2-3 ياشقا 1 تابلېت، 4-6 ياشقا 2 تابلېت، 7-9 ياشقا 3 تابلېت بېرىلىدۇ. بۇ مىقدار ئېھتىياجغا كۆرە كۈندە 3 قېتىمغىچە تەكرارلانسا بولىدۇ.

### تىرناق پېتىش ياكى قاداققا قارشى قوللىنىلىشى
100MG لىق ئاسپىرىن سۇدا ئېرىتىلىدۇ. (ئەڭ كۆپ بولغاندا 2 cc سۇ) سۇنىڭ ئىچىلىدىغان سۇ ياكى ساپ سۇ بولىشىغا دىققەت قىلىڭ، چۈنكى ئاسپىرىن بىر كېسلاتادۇر، ۋە  Ph قىممىتى توغرا كەلمەيدىغان كېسلاتالار ياكى باشقا ماددىلار بىلەن رېئاكسىيەلىشىپ كۈچىنى يوقىتىشى مۇمكىن. ھازىرلانغان ئارلاشمىنى مەسلە چىققان يەرلىك ئورۇنغا بىر پاختا ياردىمى بىلەن ئوبدان يېدۈرۈپ سۈرۈڭ. بۇ ئىشنى 2 كۈندە بىر تەكرارلىسىڭىز بولىدۇ.

## مەنبەلەر
برغر كينغ

"برغر كينغ" كانت وكالة دولية للأغذية الدولية كانت تبيع ق. أول متجر مفتوح 1954، ميامي، فلوريدا.

واحدة من العالم برغر كامل من التخصصات المفضلة الملك هو همبرغر ودعا "ووبر".

عندما قرر برغر كينج توسيع عملهم في أستراليا، كانوا يعرفون أن أعمالهم كانت بالفعل علامة تجارية من قبل عداء متجر الوجبات الجاهزة الصغيرة. في الواقع، أول امتياز استرالي من برغر كينغ كوبوراتيون، التي أنشئت في بيرث، وصفت بشكل غير صحيح "ماتيلينا جاك ''، إعادة تسمية اسم وشعور الامتياز جاك كوين. تأكد من أن جاك يبيع فئة البرغر الحالية، فضلا عن اختصاصي أسترالي، برغر أوسي. ويستند هذا برغر على الطعم الاسترالي الأسماك المفضلة والتدليك، بما في ذلك البيض، لحم الخنزير المقدد والبصل والشمندر واللحوم والصلصة والطماطم.

## مەنبەلەر
الابن كارل

**الابن كارل** هو مجموعة مختارة من المطاعم السريعة على الساحل الغربي للولايات المتحدة الساحل الغربي من الولايات المتحدة. بدأت مع كارل كارشر وتعود ملكيتها مطاعم كي.

وجدت كارشر بداية لها في إنتاج الغذاء من العديد من الكلاب الساخنة تقع في لوس انجليس. في 1945، بدأت كارشر مطعم أنهايم دعا كارل باربيك دريف-I. في عام 1956، افتتح كارتشر كارل الأول كارل، ثم سميه نسخة جديدة من سيارته في المطاعم. وصف المطعم في خدمته السريعة ولافتاته، وهو نجم مشرق أصفر اللون.

توسيع بسرعة الابن. كارل، ولديه حاليا 1000 موقع في الولايات ال 13، وكذلك المكسيك و غوام و الفلبين. وتشمل الأطعمة المتطرفة تشيسبورجر لحم الخنزير المقدد الغربية مزدوجة ونصف دولار برغر، عندما دعا لأنه من الممكن أن الشيء نفسه سيكون من السطو واحد يكلف حوالي ستة دولار أمريكي في غرفة المعيشة.

1997، وجدت مطعم كي هاردي، سلسلة من المطاعم مع 2500 الأماكن على الساحل الشرقي. مع مرور الوقت، تحولت مطاعم هاردي إلى أكثر مثل كارل القليل منها، وذلك باستخدام نفس علم النجوم.

## مەنبەلەر
پىچاق

## تونۇشتۇرۇلىشى

پىچاق — ئىنسانلارنىڭ ئىشلەپچىقىرىش ۋە كۈندىلىك تۇرمۇشىدا كەم بولسا بولمايدىغان ئالاھىدە ئېھتىياجلىق ئەسۋاب بولۇپ، پولاتتىن ياسالغان بىر ياكى ئىككى بىسلىق، سېپى بار كېسىش ئەسۋابلىرىنى ھەم سانائەتتە ئىشلىتىلىدىغان تۈرلۈك ئىستانوكلارنىڭ تىغ قىسمىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

## تۈرلىرى

پىچاقلار ئاساسلىقى: قىڭراق، باققال پىچىقى، قاسساپ پىچىقى، ئۈگرە پىچىقى، ئۇستىرا، قەلەمتىراش، قىلىچ، خەنجەر قاتارلىقلار بولۇپ، كۇچادا ئۇزاق تارىخقا ئىگە. مۇنداق پىچاق، قايچا، قەلەمتىراشلار يېنىك، چاققان، ئىشلىتىشكە ئەپلىك بولغاچقا، نۆۋەتتە پىچاقلارنىڭ سېتىلىش مىقدارى تېز ئاشماقتا. كۇچا پىچاقلىرى (قەلەمتىراشلار) ئاساسەن كۆزلۈك پىچاق، ئۈچ كۆزلۈك پىچاق، تەيچە پىچاق، قىرلىق پىچاق، كۆپتۈرمە پىچاق، بادام نۇسخىلىق پىچاق، تاپان نۇسخىلىق پىچاق، چېچەكگۈل پىچاق، موزدۇز قايچا-پىچىقى، تىككۈچى قايچا-پىچىقى، گىلەم قايچا-پىچىقى، تۇماقچى قايچا- پىچىقى، جۇۋىچى قايچا-پىچىقى، قاڭالتىر قايچىسى، ئورغاق، ئوتىغۇچ قاتارلىق تۈرلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

## ياساشقا كېرەكلىك ماتېرىيال-جابدۇقلار

قايچا-پىچاق، قەلەمتىراش قاتارلىق تىغلىق، بىسلىق ئەسۋابلارنى ياساشقا كېرەكلىك ماتېرىيال-جابدۇقلار ئاساسلىقى: تۇچ، پولات، قەلەي، مىخ، مۈڭگۈز، سۆڭەك، ياقۇت، بىرىكمە تالا، سۇ، سىلىقلاش مېيى، سوپۇن، چاق، قىسقۇچ، ئۈشكە، سەندەل، بازغان، بولقا، دۇپاي، ئاسۇر، قايچا، شامالچى، قەلەم، قۇم قەغەز، قۇم چاق، كىگىز چاق، كۆمۈر، توك قاتارلىقلاردىن تەركىب تاپىدۇ.

## ياساش ئۇسۇلى

قايچا-پىچاق تىپىدىكى تىغلىق ئەسۋابلارنىڭ گەۋدىسى تۆمۈردىن، بىسى پولاتتىن تاۋلاپ سوقۇلىدۇ. سوقۇلۇپ بولغاندىن كېيىن، بىسىغا سوپۇن ياكى سىلىقلاش مېيى سۈرتۈلۈپ سۇغۇرىلىدۇ. ئاندىن قۇم قەغەز، سۇ ماي بىلەن پارقىرىتىلىدۇ. بۇنداق پىچاقلار پارقىراق، نەپس، ئۆتكۈر ھەم چىداملىق بولىدۇ، ئاسانلىقچە سۇنۇپ كەتمەيدۇ.

## ئالاقىدار بايان

1992-يىلى شيې بىن «شىنجاڭغا ساياھەت»ناملىق زىيارەت خاتىرىسىدە كۇچا قايچا-پىچاقلىرىنى تەسۋىرلەپ: «سوقۇلۇشى تولىمۇ نەپىس، كۆركەم ئىكەن.يالتىراپ تۇرىدىكەن. قۇياش نۇرىغا تۇتسا، دولقۇنسىمان سىزىقچىلار غۇۋا كۆرۈنىدىكەن. پۈۋلىسە يېقىملىق ئاۋاز چىقىدىكەن. تۆمۈرنى قىرالايدىكەن، ياغاچنى چورتتىدە كېسەلەيدىكەن، ئەمما بىسى قايرىلمايدىكەن» دەپ يازغان.
## مەنبەلەر
بيتزا هت

**بيتزا هت** (بالإنجليزية: Pizza Hut) هو أحد مطاعم الاكل السريع الأمريكية وله فروع في العديد من الدول حول العالم.و هو مطعم مختص بوجبات البيتزا بأنواعها، الا انه يقدم وجبات أخرى.كما انه يقدم خدمة توصيل الطلبات الخارجية إضافة إلى إمكانية الأكل في المطعم.

## مەنبەلەر
نارىن چۆپ

1. گۆشنى 140 گرام چوڭلۇقتا پارچىلاپ، سوغۇق سۇغا سېلىپ قاينىتىپ، تۇز قۇيۇپ شورپىسىنى بىر قانچە رەت سورۇلىدۇ. ئاندىن كاۋاۋىچىن، زەنجىۋىلنى پۈتۈن سېلىپ، پەس ئوتتا بىر سائەت سىم-سىم قاينىتىپ، پىشقان گۆشنى، كاۋاۋىچىن، زەىجىۋىلنى سۈزۈپ ئېلىۋېتىلىدۇ.

2. تۇخۇمنى ئۇنغا چېقىپ، تۇزنى ئۆتكۈزۈپرەك چىڭ خېمىر يۇغۇرۇپ، 15-10 مىنۇت تىندۇرۇلىدۇ. تىنغان خېمىرنى نېپىز يېيىپ، 15 مىنۇت شامالدىتىپ، قىسقا ئۈگرە كېسىپ، قايناق سۇغا سېلىپ 10 مىنۇت قاينىتىلىدۇ. ئۈگرە پىشقاندا سۈزۈپ ئېلىپ، سوغۇق سۇدا بىر قېتىم چايقاپ لېگەنگە ئېلىپ قويۇلىدۇ.

3. ئۇششاق يالپاقلاپ توغرالغان پىيازنى بىر قاچىغا سېلىپ، ئۈستىگە شورپىسىنىڭ يۈزىدىن قۇيۇلىدۇ. تەڭشەلگەن بۇ شورپا «چىق» دەپمۇ ئاتىلىدۇ. 

ئۈگرىنىڭ ئۈستىگە گۆشنى ئۇششاق توغراپ سېلىپ، سوققان قارىمۇچنى سېپىپ، تەييارلانغان چىق ئايرىم قاچىدا كەلتۈرۈلىدۇ. مېھمانلار يېيىش ۋاقتىدا چىقنى ئاشنىڭ ئۈستىگە قۇيۇپ ئارىلاشتۇرۇپ يەيدۇ.

سوققان قۇرت ئايرىم تەخسىدە كەلتۈرۈلىدۇ. قۇرتنى ھەر كىم ئۆز تاۋىغا قاراپ ئىستېمال قىلىدۇ
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر تائاملىرى
ماتۇرىد

**ماتۇرىد** ـ سەمەرقەند ئەتراپىدىكى بىر قىشلاقنىڭ نامى. 

## نامى
ئۇ يەر ھازىرمۇ بۇزۇلغان شەكىلدە «ماترىت» دەپ ئاتىلىدۇ. ئەسلى مەنبەلەردە ئيتىلىشىچە، قىشلاقنىڭ نامى ئەرەپچە «ماتۇرد؟» دىگەن سۆزدىن ئېلىنغان. مەنىسى «نىمە دىمەكچىسەن؟» دۇر.

## مەنبەلەر

تۈر:يەر شارى ئىلمى
ئەبۇ ئەييۇب ئەل ئەنسارى

**ئەبۇ ئەييۇب ئەل ئەنسارى** (ئەرەبچە: أبو أيوب الأنصاري)  مەشھۇر ساھابە.

## نامی
ئەبۇ ئەييۇب خالىد ئىبنى زەيىد ئىبنى كۇلەيب ئەل ئەنسارى

## ھاياتى

## مەنبەلەر

تۈر:مەشھۇر شەخسلەر
پەردەتام

thumb|مەركىزى تېلېۋىزىيە ئىستانسىسى بىناسى سىرتقى يۈزىدىكى پەردەتام
**پەردەتام**(ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Perdetam،ئىنگلىزچە: Curtain Wall) بولسا قۇرۇلۇشنىڭ سىرتقى يۈزىدىكى قويدىغۇچى سىستېما، ئادەتتە قۇرۇلۇشنىڭ ئاساسىي قىسمىدىن كەلگەن يۈكنى كۆتۈرمەيدۇ، پەردەگە ئوخشاش قۇرۇلۇشنىڭ سىرتقى يۈز قىسمىغا ئېسىلىدۇ ياكى قۇراشتۇرۇلىدۇ.
## تارىخى

## ئالاھىدىلىكى
1.پەردەتام بولسا يەككە ۋە مۇكەممەل بىر پۈتۈن قۇرۇلما سىستېمىسى؛

2.پەردەتام ئادەتتە ئاساسىي قۇرۇلمىنىڭ سىرتقى يۈزىگە ئورۇنلاشتۇرىلىدۇ، ھەمدە بىر پۈتۈن ئاساسىي قۇرۇلمىنى

ئوراپ تۇرىدۇ؛

3.پەردەتام ئاساسىي قۇرۇلمىغا سېلىشتۇرغاندا تەكشىلىكتە ۋە ۋېرتىكالدا ئازدۇر-كۆپتۇر ھەرىكەت قىلىش خۇسۇسىيىتى بار.

## تۈرى
### ئىشلىتىش ئورنىغا ئاساسەن
پەردەتام ئىشلىتىش ئورنىغا قاراپ بىر قانچە تۈرگە ئايرىش مۇمكىن، ئۇلار:
*ئەينەكلىك پەردەتام؛
*مېتاللىق پەردەتام؛
*تاشلىق پەردەتام؛
*باشقىلار؛
### قۇرۇلمىسىغا ئاساسەن
قۇرۇلمىسىغا قاراپ بولسا:
*1. راملىق سىستېما
ئاشكارا راملىق قۇرۇلما، يوشۇرۇن راملىق قۇرۇلما ۋە يېرىم يوشۇرۇن راملىق قۇرۇلما دەپ تۈرلەرگە بۆلۈش مۇمكىن.
*2. بىرىكمە سىستېما
### ئىشلىتىلگەن ماتېرىيالى
*ئەينەكلىك پەردەتام؛
*مېتاللىق پەردەتام؛
*تاشلىق پەردەتام؛
*باشقىلار.
## قوش قاتلاملىق پەردەتام
## باشقىلار
## مەنبەلەر
## سىرتقى ئۇلانما
## مەنبەلەر
ئەركىنلىك سارىيى

ئەركىنىك سارىيى بولسا1941-يىلى قۇرۇلغان ئامېرىكىدىكى كىشىلىك ھوقۇق ئورگانلىرىدىن بىرى،باش شىتابى ئامېرىكىنىڭ پايتەختى ۋھشىنگتوندا، ئۇ ئاساسلىقى دېموكراتىيە، سىياسىي ئەركىنلىك ۋە ئىنسان ھوقۇقلىرى قاتارلىق تەرەپلەردە ئىلمى تەكشۈرۈش ۋە تەتقىقات ئېلىپ بارىدىغان ئورگان.

## مەنبەلەر
بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى مۇساپىرلار مەھكىمىسى

**بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى مۇساپىرلار مەھكىمىسى** ياكى قىسقىچە قىلىپ «مۇساپىرلار مەھكىمىسى» دەېيىلىدۇ. 1950-يىلى ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن قۇرۇلغان بولۇپ باش شتابى شۋېيتسارىيەنىڭ جەنۋەدە، مۇساپىرلار مەھكىمىسى 1954-يىلى ۋە 1981-يىلى ئىككى قېتىم نوبىل تىنچلىق مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.

## مەنبەلەر
Checkers Drive In Restaurants

**تشيكرز دريف إن ريستورانتس** هي واحدة من أكبر سلاسل الرحلات المزدوجة - ريستورانت في الولايات المتحدة. أصبح شركة خاصة في يونيو 2006 من خلال تحالف تاكسي النقدية.
بۇيا يېزىسى

بۇيا يېزىسى لوپ ناھىيەسى گە قاراشلىق مەمۇرىي يېزا بۇلۇپ، ناھىيەنىڭ غەربىي شىمالىغا جايلاشقان. ناھىيە بازىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 166 كىلومېتىر، خوتەن شەھىرىنىڭ شەرقىگە ئالتە كىلومېتىر كېلدىغان جايدا، ئومۇمىي كۆلىمى 73 كۋادرات كىلومېتىر.
## مەمۇرىي كەنتلەر
بۇيا يېزىسىغا قاراشلىق ھازىرقى: 
*تېتىر كەنتى، 
*يايلىغان كەنتى، 
*كانچى ئېرىق كەنتى، 
*قۇم ئازما كەنتى، 
*چالمىيا كەنتى، 
*كەنئېرىق كەنتى، 
*دۆڭ زارەت كەنتى، 
*باش كونزىيا كەنتى، 
*ئالتىلە كەنتى، 
*ئوتتۇرا كونزىيا كەنتى، 
*خېرۋان كەنتى، 
*ئاياغ كۆنچى كەنتى، 
*بۇيا ئارىش كەنتى، 
*بۇيامازار كەنتى، 
*تامچىلار كەنتى، 
*ئۇچلۇققۇم كەنتى، 
*سۆگەتئېرىق كەنتى، 
*ساي كەنتى، 
*تامئېغىل كەنتى، 
*ئېگىزبوستان كەنتى، 
*تاشقىرىقى چاھارباغ كەنتى، 
*ئىچىكىرىكى چارباغ كەنتى، 
*باش سۇلۋا كەنتى، 
*ئاياغ سۇلۋا كەنتى، 
*باش شاخلىق كەنتى، 
*ئاياغ شاخلىق كەنتى، 
*كومال كەنتى، 
*باغچى كەنتى قاتارلىق 28 مەمۇرىي كەنت، 137 ئاھالە گۇرۇپپىسى بار. 
## باشقىلار
يېزا 300 مىڭ يۈەندىن ئارتۇق مەبلەغ سېلىپ ئىشخانا بۇيۇملىرىنى كۆپلەپ سېتىۋېلىپ «بەش كىچىك قۇرۇلۇش» ئۆزگەرتىلىپ، يېزىنىڭ ئورگان، يورۇتۇش، گۈزەللەشتۈرۈش قۇرۇلۇشى، يېزا دەرۋازا دىجورنىخانىسى كېڭەيتىلگەن. يېزىلىق ھۆكۈمەت ئىشخانىسى سودا بىناسى قۇرۇلۇشىنى ئومۇميۈزلۈك باشلىغان مېخانىزملارنىڭ مۇھىم بۆلەكلىرى، پونكىت، ئىشخانا بىناسى ئالدىنقى باسقۇچلۇق تەييارلىق خىزمىتى تاماملانغان. 18 كىلومېتىر يېزا تاشيولىنى يېڭىدىن قۇرۇلغان، ماي نىسبىتى %66.7 كە يەتكەن.

## مەنبەلەر
قاراقاش بازىرى

قاراقاش بازىرىشىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى خوتەن ۋىلايىتى نىڭ قاراقاش ناھىيىسى گە جايلاشقان. شەرق تەرىپىدە دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىدا خېلى داڭقى بار بولغان قاراقاش دەرياسى بىلەن باغلىنىپ تۇرىدۇ، شىمالىدا تۈۋەت، يېڭىيەر ۋە قوچى يېزىلىرى، غەربىدە ماڭلاي، كۇيا ۋە ئۇرچى يېزىلىرى، جەنۇبىدا جاھانباغ، توخۇلا ۋە زاۋا يېزىلىرى قاراقاش بازىرىنى ھەر تەرەپتىن ئوراپ تۇرىدۇ. بازارلىق ئىچىدىن 315-نومۇرلۇق دۆلەت تاشيولى كېسىپ ئۆتىدۇ، تەۋەلىكىدە قاراقاش پويىز بېكىتى بار. قاراقاش ناھىيەلىك خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تۇرۇشلۇق جايى قاراقاش بازىرى.
## مەمۇرىي كەنتلەر
قاراقاش بازىرى قارمىقىدا جەمئىي 22 دانە كەنتە بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:

*قاپاقلا كەنتى،
* تۆۋەن قاپاقلا كەنتى؛
*قاراباغ كەنتى،
* تۆۋەن قاراباغ كەنتى؛
*باش ئاتباش كەنتى،
* ئاياغ ئاتباش كەنتى؛
*يېڭىشەھەر كەنتى،
* كونا شەھەر كەنتى؛
*چىمەنباغ كەنتى،
* ئارا باغ كەنتى،
* ئويباغ كەنتى؛
*تاناي بېشى كەنتى،
* تۆۋەن ئېرىق كەنتى؛
* قازان كەنتى،
* چۇرۇقلا كەنتى،
* قۇدۇ كەنتى،
*  قىرىمچى كەنتى،
* سىزىي كەنتى،
* لەڭگەر كەنتى،
* قاياش كەنتى،
* دۈشەنبە بازار كەنتى،
* ئالتۇنچى كەنتى قاتارلىق 22 كەنت ئاھالىلەر كومېتىتى بار.
## مەنبەلەر
قاراساي بازىرى

قاراساي بازىرىشىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىخوتەن ۋىلايىتى دىكىقاراقاش ناھىيىسى بازىرىنىڭ غەربىي شىمالىغا  33 كىلومېتىر كېلىدىغان جايغا جايلاشقان.شىمالى تەرىپىدە تەكلىماكان قۇملۇقى بىلەن ئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭئاۋات ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ، شەرقى تەرىپى 477-تۈەن مەيدان ئورگىنى بىلەن قوشنا، شەرقىي جەنۇبتا كۇيا يېزىسى، پۇرچاقچى يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ، غەربىي تەرىپى ياۋا يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. شەھەر شەرقى مېردىئان ′40°79 ～ ′40°799، شىمالىي كەڭلىك ′34°37 ～ ′23°37 ، دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى 1305 مېتىر، ئومۇمىي يەر كۆلىمى 3902 كۋادرات كىلومېتىر، تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 58913 مو، كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان تېرىلغۇ يەر 1.63 مو.
## مەمۇرىي كەنتلەر
قاراساي بازىرىنىڭ تەۋەلىكىدە 32 كەنت بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
*بازار بويى كەنتى، ئارال كەنتى، چەچقۇم كەنتى، باش كۆۋرۈك كەنتى، قارا دۆڭ كەنتى؛
*ئالاقۇم كەنتى، خامان ئېرىق كەنتى، پەغەزدۆڭ كەنتى، سەيشەنبە بازار كەنتى، قوشتېرەك كەنتى؛
*باغچى كەنتى، كۆنچى كەنتى، بۇلاق كەنتى، ھۆپېغىل كەنتى، ھاتتا كەنتى؛
*غەجەك كەنتى، قۇمۇشكۆل كەنتى، غازئېغىل كەنتى، تېرىم كەنتى، شالدىراڭ كەنتى؛
*تەتۈركۆل كەنتى، قويۇندۆڭ كەنتى، يېڭى يەر كەنتى، قيولۋاسخانا كەنتى، جىگدە قۇدۇق كەنتى؛
*قاقلىق كەنتى، ئىتتىپاق كەنتى، يۇلغۇندۆڭ كەنتى، تاغدۆڭ كەنتى، كوچا يۇلغۇن كەنتى؛
*ئايدىڭكۆل كەنتى، بوستان كەنتى قاتارلىق 32 مەمۇرىي كەنت بار بولۇپ جەمئىي 158 ئاھالە گۇرۇپپىسىدىن تەشكىل تاپقان.
## نوپۇس
8434 ئائىلىلىك (يېزا نوپۇسى 381 ئائىلە، شەھەر نوپۇسى بولغان 251 ئائىلە) ، 37833 ئادەم (19077 ئايال)، بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇر لار 37817 ئادەم بولۇپ ئومۇمىي نوپۇسنىڭ %99.96 نى، خەنزۇ لار 16 ئادەم بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسنىڭ %0.04 نى ئىگەللىگەن.
## ئىقتىساد
2006-يىلى كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان ئوتتۇرىچە كىرىم 1330.00 يۈەن بولغان. يېزا بويىچە ئاشلىق تېرىلغۇ كۆلىمى 55500 مو بولۇپ، بىرلىك مەھسۇلاتى 416.14 كىلوگرام، ئومۇمىي مەھسۇلاتى 23096 توننا بولغان. بۇنىڭ ئىچىدە بۇغداي تېرىلغۇ كۆلىمى 28 مىڭ مو بولۇپ، بىرلىك مەھسۇلاتى 383.04 كىلوگرام، ئومۇمىي مەھسۇلاتى  10725 توننا، كۆممىقوناق تېرىلغۇ كۆلىمى 27500 مو بولۇپ، بىرلىك مەھسۇلاتى 449.855 كىلوگرام، ئومۇمىي مەھسۇلاتى 12371 توننا، كېۋەز تېرىلغۇ كۆلىمى 17 مىڭ 200 مو بولۇپ، بىرلىك مەھسۇلاتى 124.133 كىلوگرام، ئومۇمىي مەھسۇلاتى بىر توننا (ساپ پاختا) بولغان. يىل ئاخىرىدا قولدا قالغان چارۋا 1071500 تۇياق بولغان. ئۆزگىچە كەسىپلىرىدىن باغۋەنچىلىك، چارۋىچىلىق، پىلە باقمىچىلىقى قاتارلىقلار بار.
## مەنبەلەر
تۈۋەت يېزىسى

تۈۋەت يېزىسىقاراقاش ناھىيىسىنىڭ شىمال تەرىپىگە جايلاشقان بۇلۇپ، مەرھۇم گىتتار ماھىرىمىزئەخمەتجان مەمتىمىننىڭ يۇرتى. جەنۇب تەرىپى قاراقاش بازىرىغا، غەرىب تەرىپى قوچى يېزىسى، پۇرچاقچى يېزىسى ۋە 47-تۈەنگە تۇتىشىدۇ، شىمال تەرىپى بولسا يېڭىيەر يېزىسى بىلەن چېگىرلىنىدۇ. شەرىق تەرىپىقاراقاش دەرياسى ئارقىلىق خوتەن ناھىيىسى نىڭ يېڭىئاۋات يېزىسىبىلەن ئايرىلىپ تۇرىدۇ. يېزىلىق ھۆكۈمەتتىن ناھىيە بازىرىغىچە 7.3كىلومىتىر كېلىدۇ.
## مەمۇرىي كەنتلەر
يېزا تەۋەلىكىدە 21مەمۇرىي كەنت بار. ئۇلار : 
*تۈۋەت كەنتى، ئويئېرىق كەنتى، قۇمئېرىق كەنتى، سوپىلا كەنتى، توقماق كەنتى؛
*سېرىق توغراق كەنتى، مۇغال كەنتى، چاۋاغ كەنتى، سايات كەنتى، كۆتىرەم كەنتى؛
*ئوي كەنتى، قۇمبۇي كەنتى، چوڭكۆل كەنتى، خانلىق ئېرىق كەنتى، سۆگەتلىك كەنتى؛
*ھەلدوس كەنتى، ئاياغ ئەسكى كەنتى، يالغۇزتوغراق كەنتى، ناغرا كەنتى، ئوجۇنئېرىق كەنتى قاتارلىقلار. 
## ئىقلىمى
تۈۋەت يېزىسىنىڭ كىلىماتى ئىللىق مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق چۆللۈك كېلىماتقا تەۋە بولۇپ ، تۆت پەسىل ئېنىق , يازدا تومۇز ئىسسىق بولىدۇ.ئەتىيازدا ھاۋا بالدۇر ئىسسىيدۇ ، كۈز پەسلىدە تېمپراتۇرا تېز ، ھۆل-يېغىن مىقدارى ئاز ، كۈن نۇرىنىڭ چۈشۈشى تولۇق ، قىروسىز مەزگىلى ئۇزاق ، كېچە بىلەن كۈندۈزنىڭ تېمپېراتۇرا پەرقى چوڭ . يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 11.6، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى 40.6، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى 12.5-. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 2829.9 سائەت. 10 يىغىندا تېمپېراتۇرىسى 4360.9. قىروسىز مەزگىلى 217 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل-يېغىن مىقدارى 41.3 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 1736.1 مىللىېمتىر. 1- ئايدىكى ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى ℃ -6.5، ،قىروسىز مەزگىل  177 كۈن ، يىللىق يورۇتۇش ۋاقتى 2250 سائەت.
## يېزا ئىگىلىكى
تۈۋەت يېزىسىنىڭ يېزا ئىگىلىكى بىرقەدەر تەرەققىي قىلغان. دېھقانچىلىق قىلىشقا ۋە ئورمان يېتىشتۈرۈشكە باب كېلىدىغان يەرلەر ئىنتايىن كۆپ. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن بۇغداي، كېۋەز، شال، كۆممىقوناق، مېۋە-چېۋە قاتارلىقلار بار. قەغەزياڭاق ئالاھىدە مەھسۇلات ھېسابلىنىدۇ.  دېھقانچىلىق رايونى دېھقانچىلىقنى ئاساس قىلىدۇ. چارۋىسىدىن كالا، قوي، ئېشەك قاتارلىقلار بار.
## مەنبەلەر
يېڭىيەر يېزىسى

**يېڭىيەر يېزىسى** دىگەن سۆزلۈك كۆپ خىل مەنە تۈرىنى ئىپادىلىگەن، تۆۋەندىكى مەنە تۈرلىرى بويىچە كۆرۈڭ:
*1. يېڭىيەر يېزىسى (قاراقاش ناھىيىسى)، خوتەن ۋىلايىتى قاراقاش ناھىيىسى قارمىقىدىكى يېزا؛
*2. يېڭىيەر يېزىسى (يېڭىسار ناھىيىسى)، قەشقەر ۋىلايىتى يېڭىسار ناھىيىسى قارمىقىدىكى يېزا؛
*3. يېڭىيەر يېزىسى (غۇلجا شەھىرى)، ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى غۇلجا شەھىرى قارمىقىدىكى يېزا؛
*4. يېڭىيەر يېزىسى (جىمىسار ناھىيىسى)، سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى جىمىسار ناھىيىسى قارمىقىدىكى يېزا؛
## مەنبەلەر
كاۋاك يېزىسى

كاۋاك يېزىسى قاراقاش ناھىيىسى بازىرنىڭ شىمالىغا جايلاشقان بولۇپ، يېزا مەركىزى بىلەن قاراقاش ناھىيە بازىرىنىڭ ئارلىقى 54 كىلومېتىر كېلىدۇ. جەنۇبتا يېڭىيەر يېزىسى بىلەن، شەرقتە خوتەن ناھىيىسى]]نىڭ سېغىزكۆل يېزىسى بىلەن چېگىرلىنىدۇ ۋە تەكلىماكان قۇملۇقى نىڭ شىمالىغا جايلاشقان ئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭ ئاۋات ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. يەر كۆلىمى 12373 كۋادرات كىلومېتىر، تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 23225 مو، كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغان تېرىلغۇ يەر 2.37 مو.
## مەمۇرىي كەنتلەر
بۇ يېزا تەۋەسىدە 23 كەنت ئاھالە كومتېتى بۇلۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
*بىرئېغىز كەنتى، كاۋاك كەنتى، چىنارباغ كەنتى، شاخلىق كەنتى، لەمپە كەنتى؛
*توپا ئېرىق كەنتى، يېڭىچكە كەنتى، دۆڭكۆل كەنتى، قوغۇنلۇق ئارىش كەنتى؛
*باش ھاجىئېغىل كەنتى، ئاياغ ھاجىئېغىل كەنتى؛
*چىنار كەنتى، شاختاشلام كەنتى، باش كاۋاك كەنتى، جەگە كەنتى؛
*چالا قۇدۇق كەنتى، بوستانتوغراق كەنتى، تۇزلۇقئۇتاق كەنتى؛
*يالغۇزتوغراق كەنتى، ئاچچىق كەنتى، نەزەر باغ كەنتى، شالئېغىل كەنتى، ماياقدۆڭ كەنتى قاتارلىقلار.
## مەنبەلەر
بازارلىق

بازارلىق بولسا جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى نىڭ ناھىيە ۋە كەنت ئوتتۇرىسىدىكى مەمۇرىي رايون شەكلى، ئادەتتە مەمۇرىي جەھەتتە يېزا بىلەن ئوخشاش ئورۇندا تۇرىدۇ.

## مەنبەلەر
كۇيا بازىرى

كۇيا بازىرىقاراقاش ناھىيىسى نىڭ غەربىگە جايلاشقان بولۇپ ناھىيە بازىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 11 كىلومېتىر كېلىدۇ، شەرق تەرىپى ماڭلاي يېزىسى بىلەن، جەنۇب تەرىپىزاۋا بازىرى بىلەن تۇتىشىدۇ، غەرب تەرىپى قاراساي ئۆستىڭى ئارقىلىق زاۋا بازىرى، ئۇرچى يېزىلىرى بىلەن تۇتىشىدۇ، شىمال تەرىپىقاراساي بازىرى،ياۋا يېزىسىغا تۇتىشىدۇ. ئومۇمىي نوپۇسى 40 مىڭ ئەتراپىدا بولۇپ، ئاساسلىقى ئۇيغۇرلاردىن تەشكىل تاپقان.
## مەمۇرىي كەنتلەر
*كۇيا بازىرىدا 30 دانە كەنت بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
*كۇيا كەنتى، دېھقان كەنتى، دەرۋىش كەنتى؛
*كەكلىك كەنتى، قاراقۇزۇق كەنتى، قوش ئېرىق كەنتى؛
*سايات كەنتى، دۈشەنبە بازىرى كەنتى، گۈلچى كەنتى؛
*قادى كەنتى، پاختەك كەنتى، ئۈزۈملىك كەنتى؛ 
*باش ئاچما كەنتى، ئوتتۇرا ئاچما كەنتى، ئاياغ ئاچما كەنتى، قاتناش كەنتى قاتارلىقلار.
## ئىقلىمى
كۇيا بازىرى كىلىماتى ئىللىق مۆتىدىل بەلۋاغ قۇرغاق چۆللۈك كېلىماتقا تەۋە بولۇپ ، تۆت پەسىل ئېنىق , يازدا تومۇز ئىسسىق بولىدۇ.ئەتىيازدا ھاۋا بالدۇر ئىسسىيدۇ ، كۈز پەسلىدە تېمپراتۇرا تېز ، ھۆل - يېغىن مىقدارى ئاز ، كۈن نۇرىنىڭ چۈشۈشى تولۇق ، قىروسىز مەزگىلى ئۇزاق ، كېچە بىلەن كۈندۈزنىڭ تېمپېراتۇرا پەرقى چوڭ . يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى 11.6، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى 40.6، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرىسى 12.5-. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 2829.9 سائەت. 10 يىغىندا تېمپېراتۇرىسى 4360.9. قىروسىز مەزگىلى 217 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل-يېغىن مىقدارى 41.3 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە پارغا ئايلىنىش مىقدارى 1736.1 مىللىېمتىر. 1- ئايدىكى ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى ℃ -6.5، ،قىروسىز مەزگىل  177 كۈن ، يىللىق يورۇتۇش ۋاقتى 2250 سائەت.
## مەنبەلەر
ئەزەربەيجان مىللى تايىنىش تەشكىلاتى

alt=Azerbaijan National Resistance Organization|thumb|
'''ئەزەربەيجان مىللى تايىنىش تەشكىلاتى'''
**ئەزەربەيجان مىللى تايىنىش تەشكىلاتى** (تۈركچە:(Azerbaycan Milli Direniş teşkilatı(AMDT)(پارىسچە: تشکیلات مقاومت ملی آذربایجان) بىر سىياسى تەشكىلاتتۇر. 19-مارت 2006-يىلى جەنۇبى ئەزەربەيجاندا قۇرۇلغان. جەنۇبى ئەزەربەيجاندا سۈلھى ۋە يۇشۇرۇن شەكىلدە ئاشقۇن فارىس مىللەتچىلىكىگە قارشى كۈرەشمەكتە.

AMDT ئەزەربەيجان تۈرك مىللىتىنىڭ قۇتۇلىشى ئۈچۈن ئىراندا ئىرقچىلىق ۋە ئايرىمچلىققا قارشى كۈرەشمەكتە.AMDT جەنۇبى ئەزەربەيجان تۈرك مىللىتى ئۈچۈن ئۆزىنىڭ قىسمىتىنى ئۆزى بەلگىلەش مەقسىتىدە ئىشلەيدۇ. 

AMDTنىڭ چۈشەنچىسىگە كۆرە جەنۇبى ئەزەربەيجاننىڭ ئۆزگۈرلىكى ۋە شىمالى ئەزەربەيجان بىلەن تارىخى ئەزەربەيجان تۇپراقلىرىنىڭ بەرپا قىلىنىشى ئۈچۈن خىزمەت قىلماقتا.

ArazNews توربېتى AMDTنىڭ ئورگان خەۋەر تورى سۈپىتىدە فارىسچە،ئىنگىلىزچە ۋە تۈركچە قاتارلىق تىللاردا جەنۇبى ئەزەربەيجانغا مۇناسىۋەتلىك خەۋەر ۋە ماقالىلەرنى ئىلان قىلماقتا.

2016-يىلى 22-مارت، ئەزەربەيجان مىللى تايىنىش تەشكىلاتى قۇرۇلغانلىقىنىڭ 10 يىللىقىنى تەبرىكلەش مۇراسىمىغا جەنۇبى ئەزەربەيجاننىڭ باشقا تەشكىلات باشلىقلىرى،AMDTنىڭ ئەزالىرى، ۋە قوللىغۇچىللىرى قاتناشتى.

## مەنبەلەر

تۈر:پارتىيەلەر
ياۋا يېزىسى

ياۋا يېزىسىقاراقاش ناھىيىسى نىڭ غەربىي شىمالىغا جايلاشقان، يېزىلىق ھۆكۈمەت بىلەن قاراقاش ناھىيىسىنىڭ ئارلىقى 25 كىلومېتىر كېلىدۇ. ياۋا يېزىسى قاراقاش ناھىيىسىنىڭ غەربىي شىمالىغا جايلاشقان. شەرقتە قاراساي بازىرى، غەرب تەرىپى گۇما ناھىيەسى بىلەن تۇتىشىدۇ؛ شىمالى قىسمى تەكلىماكان قۇملۇقىغا سوزۇلۇپ،  ئاقسۇ ۋىلايىتى نىڭئاۋات ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ؛ غەربىي شىمالى بىلەن]] قەشقەر ۋىلايىتى]] نىڭمارالبېشى ناھىيىسى تۇتىشىدۇ؛ جەنۇبتائۇرچى يېزىسى بىلەن تۇتىشىدۇ.
## مەمۇرىي كەنتلەر
بۇ يېزىغا قاراشلىق 22 كەنت ئاھالىلەر كومېتىتى بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:
كارىز كەنتى، ئاۋات كەنتى، ئېرىق كەنتى، بىخلىق كەنتى، جايتېرەك كەنتى، بازار كەنتى، كۈرەش كەنتى، دايى كەنتى، پەيشەنبە بازار كەنتى، شاخلىق كەنتى، يېڭىئاۋات كەنتى، بوستان كەنتى قاتارلىقلار. 111 كەنت ئاھالە گۇرۇپپىسى، 74877 ئاھالە بولۇپ، يېزا ئاھالىسى 6826، غەيرىي يېزا ئاھالىسى 661، نوپۇسى سانى  30514 ئادەم، بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇر لار 30472 كىشى بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسنىڭ %99.86 پىرسەنتىنى ئىگىلەيدۇ، خەنزۇ لار 41 بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسنىڭ %0.14 ىنى ئىگىلەيدۇ.
## جەمئىيەت تەرەققىياتى
ھەر خىل كەسپىي تېخنىكا خادىمى 290 ئادەم. تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپ 2، ئوقۇغۇچىسى 2009نەپەر، ئوقۇتقۇچىلار 141 نەپەر، باشلانغۇچ مەكتەپ 15، ئوقۇغۇچىسى 4612 نەپەر، ئوقۇتقۇچىلار 190 نەپەر. 2006-يىلى مائارىپ ئاساسىي قۇرۇلۇشىغا 200 مىڭ يۈەن بەبلەغ سېلىنغان. يىل ئاخىرىدا رادىيونىڭ قاپلاش نىسبىتى %95 كە، رادىيو بىلەن تېلېۋىزىيەنىڭ نوپۇسنى قاپلاش نىسبىتى %100 كە يەتكەن، سىملىق تېلېۋىزىيە ئابونېنتى 150 كە يەتكەن. 39 كۇتۇپخانا بار بولۇپ، ھەر خىل كىتابلارنى 17600 پارچە، 25 مەدەنىيەت پائالىيەت ئۆيى بار. شىپاخانا بىر، تېببىي خادىم 33 نەپەر، كېسەل كارىۋىتى 80 دانە.
## مەنبەلەر
ماڭلاي يېزىسى

ماڭلاي يېزىسىقاراقاش ناھىيىسى نىڭ ئوتتۇرا قىسمىغا جايلاشقان، يېزىلىق ھۆكۈمەت تۇرۇشلۇق جاينىڭ ناھىيە بازىرى بىلەن بولغان ئارىلىقى 5 كىلومېتىر كېلىدۇ. شەرقتەقاراقاش بازىرى، غەربتەكۇيا بازىرى، شىمالداپۇرچاقچى يېزىسى، جەنۇبتاتوخۇلا يېزىسى ۋە ئاقساراي يېزىسى قاتارلىقلار بىلەن قوشنا. كۆلىمى  24 كۋادرات كىلومېتىر. يېزىنىڭ تېرىلغۇ يەر كۆلىمى19322 مو، كىشى بېشىغا  0.95 مودىن تېرىلغۇ يەر توغرا كېلىدۇ.
## مەمۇرىي كەنتلەر
يېزا تەۋەسىدە 15 مەمۇرىي كەنت بار بولۇپ، بازار كەنتى، باش ماڭلاي كەنتى، تۆۋەن ماڭلاي كەنتى، تاكشا كەنتى، بۇدۇشۇغ كەنتى، چاقاركەنتى، باش قارىلا كەنتى، تۆۋەن قارىلا كەنتى، قۇرغۇي كەنتى، ئالتۇنچى كەنتى، ئاقتام كەنتى، چىنارباغ كەنتى، داخان كەنتى، قاياش كەنتى قاتارلىقلار. يەنە 76 كەنت ئاھالە گۇرۇپپىسى، 5265 ئاھالە، بۇنىڭ ئىچىدە يېزا ئاھالىسى 4915، غەيرىي يېزا ئاھالىسى 350، 21137 نوپۇس، بۇنىڭ ئىچىدە ئۇيغۇرلار 21116 ئادەم بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسنىڭ %99.90 نى ئىگەلەيدۇ، خەنزۇلار 21 ئادەم بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسنىڭ %0.10 نى ئىگەلەيدۇ.
## باشقىلار
ھەرخىل كەسپىي تېخنىكا خادىمىدىن 170 ئادەم بار، يەنە بىر تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپ بار بولۇپ، ئوقۇغۇچىسى 1379 نەپەر، ئوقۇتقۇچىسى 77 نەپەرگە يەتكەن؛ 9 باشلانغۇچ مەكتەپ بار بولۇپ، ئوقۇغۇچىسى 3071 نەپەر، ئوقۇتقۇچى 102 نەپەرگە يەتكەن. 2006-يىلى مائارىپ ئاساسىي قۇرۇلۇشىغا 300 مىڭ يۈەن مەبلەغ سېلىنغان. يىل ئاخىرىدا رادىيونىڭ نوپۇسنى قاپلاش نىسبىتى %100 كە يەتكەن، رادىيو بىلەن تېلېۋىزىيەنىڭ نوپۇسنى قاپلاش نىسبىتى يەنە ئوخشاشلا %100 كە يەتكەن، 18 كۇتۇپخانا بار، ھەر خىل كىتابلار 7500 دانە، مەدەنىيەت پائالىيەت ئۆيى، بىر ئامبولاتورىيە، 20 نەپەر تېببىي خادىم، 30 دانە كېسەل كارىۋىتى بار.
## مەنبەلەر