open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
قۇربان بارات

alt=ۋەتەنسۆيەر شائىر (مەرھۇم)قۇربان بارات ئەپەندى ئىجادىيەت ئۈستىدە. (ۋاقتى ۋە ئورنى ئېنىق ئەمەس)|thumb|ۋەتەنسۆيەر شائىر (مەرھۇم)قۇربان بارات ئەپەندى ئىجادىيەت ئۈستىدە. (ۋاقتى ۋە ئورنى ئېنىق ئەمەس)
ئىقتىدارلىق شائىر قۇربان بارات 1946-يىلى ئاتۇش شەھىرىنىڭ ئاغۇ يېزىسىدا دېھقان ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. 1958-يىلى شىنجاڭ پىداگوگىكا شۆيۈەنىنىڭ تىل-ئەدەبىيات فاكۇلتېتىغا ئوقۇشقا كىرگەن. 1962-يىلى ئوقۇش پۈتتۈرۈپ، «شىنجاڭ گېزىتى» ئىدارىسىدا مۇخبىر، مۇھەررىر بولۇپ ئىشلىگەن. 1970-يىلىدىن باشلاپ كورلىدىكى شىنجاڭ شىنخۇا 2-باسما زاۋۇتىدا كوررېكتور بولغان. 1980-يىلى كورلىدىن شىنجاڭ خەلق نەشرىياتىغا يۆتكىلىپ كېلىپ، «بۇلاق» ژورنىلىدا مۇھەررىر بولۇپ ئىشلىگەن. 1985-يىلى شىنجاڭ ياشلار-ئۆسمۈرلەر نەشرىياتىغا يۆتكىلىپ، مۇھەررىرلىك قىلغان.

قۇربان باراتنىڭ تۇنجى شېئىرى «كاككۇك» 1956-يىلى «قەشقەر گېزىتى»دە ئېلان قىلىنغان. شۇندىن تارتىپ، داۋاملىق ھالدا كۆپلىگەن نادىر ئەسەرلەرنى كىتابخانىلار دېققىتىگە سۇندى. ھازىرغىچە تۆت يۈزگە يېقىن شېئىرى، ئون داستانى ئېلان قىلىندى. 1981-يىلى ئۇنىڭ «يېشىل ھايات» ناملىق شېئىرلار توپلىمى، 1984-يىلى «ئاق روماللىق پەرىزات» ناملىق داستانلار توپلىمى نەشىر قىلىندى. يەنە «يېشىل ھايات» ناملىق شېئىرلار توپلىمى 1987-يىلى شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى تەرىپىدىن خەنزۇچە نەشىر قىلىندى. «قىزىلگۈل» داستانى 1980-يىلى ئاپتونۇم رايونىمىز بويىچە ئۆتكۈزۈلگەن 30يىللىق ئەدەبىيات مۇكاپاتىدا داستان مۇكاپاتىغا، «ئاسىيا ئاسمىنىدا چاقنىغان يۇلتۇز» داستانى 1982يىلى «تارىم» ژورنىلى تەرىپىدىن 2-دەرىجىلىك مۇكاپاتقا، «ئاق روماللىق پەرىزات»داستانى 1986-يىلى مەملىكەتلىك 2-نۆۋەتلىك ئاز سانلىق مىللەت يازغۇچىلىرىنىڭ مۇنەۋۋەر ئەدىبىي ئەسەرلىرىنى باھالاشتا «مۇنەۋۋەر داستان» مۇكاپاتىغا ئېرىشتى. «يېشىل ھايات»، «كەچكۈز لىرىكىسى»، «سەن-بۈركۈت ئۇۋىسى، سەن-ئالتۇن بۆشۈك...» شېئىرلىرى ئوتتۇرا مەكتەپ تىل-ئەدەبىيات دەرىسلىكلىرىگە كىرگۈزۈلدى.

ئۇنىڭ ئۇيغۇر كىلاسسىك شېئىرىي ئەسەرلىرىنى نەشىرگە تەييارلاش ۋە جۇڭگۇ، چەت ئەل شائىرلىرىنىڭ ئەسەرلىرىنى تەرجىمە قىلىپ تونۇشتۇرۇش جەھەتتىكى ئۇتۇقلىرىمۇ ئالاھىدە كۆزگە تاشلىنىدۇ. ئۇ «بوستان» (شەيخ سەئىدىنىڭ)، «ئا.س پۇشكىن . شېئىرىي چۆچەكلەر»، «م.يۇ. لېرمونتوۋداستانلار»، «ئەي چىڭ شېئىرلىرىدىن تاللانما (70-يىللار)»، قاتارلىق ئەسەرلەرنى تەرجىمە قىلدى؛ «دىۋان ئاتايى»، «دىۋان سەككاكى»، «دىۋان نۆبىتى»، «دىۋان زوھۇرى» ۋە نەۋائىنىڭ «سەددئىي ئىسكەندەر» داستانىنى نەشىرگە تەييارلىدى.

ئۇ جۇڭگۇ يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى، جۇڭگۇ ئاز سانلىق مىللەت يازغۇچىلىرى ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ مۇدىرىيەت ئەزاسى.

## ئىزاھاتلار

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
مىللەتلەر نەشرىياتى

مىللەتلەر نەشرىياتى - جۇڭگودىكى ھەر قايسى ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ تىل - يېزىقىدا سىياسىي - نەزەرىيىۋى، ئىلمىي، ئەدەبىي كىتابلارنى نەشر قىلىدىغان مەملىكەت خاراكتېرلىك ئۇنىۋېرسال نەشرىيات بولۇپ، مەمۇرىي جەھەتتىن دۆلەتلىك مىللەتلەر ئىشلىرى كومىتېتىغا قارايدۇ. بۇ نەشرىيات 1953 - يىل 1 - ئاينىڭ 15 - كۈنى رەسمىي قۇرۇلغان. بۇ نەشرىياتتا ئۇيغۇر، زاڭزۇ، مۇڭغۇل، چاۋشىيەنزۇ، قازاق قاتارلىق مىللەتلەر تىلدا كىتاب نەشر قىلىنغاندىن باشقا، يەنە ئاز سانلىق مىللەتلەرگە مۇناسىۋەتلىك خەنزۇچە كىتابلارمۇ نەشر قىلىندۇ، نەشرىياتنىڭ ئۇيغۇر تەھرىر بۆلۈمى ئۇيغۇرچە كىتابلارنى نەشر قىلىشقا مەسئۇل بولۇپ، ھازىرغىچە ئۇيغۇر تىلىدا 2000پارچىغا يېقىن كىتاب نەشرقىلغان. بۇلار ئىچىدە ئۇيغۇر ئەدىبلىرى تەرىپىدىن ئىجاد قىلىنغان ئەسەرلەر خېلى كۆپ ساننى ئىگىلەيدۇ. مىللەتلەر نەشرىياتى ئۇيغۇر ئەدىبلىرىنىڭ يىرىك، ۋەكىللىك خاراكتېرگە ئىگە ئەسەرلىرىنى نۇقتىلىق نەشر قىلىپ، ئۇيغۇر ئەدەبىياتىنىڭ تەرەققىياتى ئۈچۈن كۆرۈنەرلىك تۆھپىلەرنى قوشۇپ كېلىۋاتىدۇ.
## مەنبەلەر
قاپىيە

قاپىيە ئاچ قاپىيە توق قاپىيە دەپ ئىككى تۈركۈمگە ب‍ۆلىنىدۇ. 

توق قاپىيە : تەلەپپۇز قىلىنىش ئورنى ۋە ئۇسۇلى ئوخشاش تاۋۇشلاردىن تۈزۈلگەن قاپىيە توق قاپىيەدۇر. 

توق قاپىيە ئۈچۈن مىسال: 

گاز ساز ياز غاز
 
دەز بەز گەز سەز 

ئىز بىز تىز قىز 

بۆز كۆز سۆز ئۆز 

ئاچ قاپىيە: تەركىۋىدىكى سۇزۇق تاۋۇشلار ئوخشاش بولسىمۇ ئۈزۈك تاۋۇشلار ئوخشاش بولمىسا ياكى جۈپلۈك تاۋۇش بولمىسا بۇ ئاچ قاپىيەدۇر. 
مەسلەن: 

ئاتاپ ساناپ 

پەلۋان قەھرىمان 

كەلدى كەتتى 

قوش قاپىيە(رادىف): 

ئىشرەت كۈنى ئەي دىلبەر دەشت ئەردى چىمەن سەنسىز، 

باغ ئىچىرە قىزىل گۈللەر باغرىمغا تىكەن سەنسىز. 

ھۆسنۈڭ نۇرى تاپ ئەتسە جەننەت كۆرىنۇر دوزاخ، 

ۋەسلىڭ يوق ئېسە قىلمام جەننەتنى ۋەتەن سەنسىز.
 

غەم ئويى كاۋاپ ئەيلەر ھىجرىڭدە چىقارغان دۇد، 

ئىشق ئەھلى مەشامىغا چۈن مۇشكى خوتەن سەنسىز.
 
(گۇمنام) 

كۈندە سېنى خوش قىلغاننى دوست دېمە، 

دۈشمىنىڭگە دوست بولغاننى دوست دېمە. 

باي چېغىڭدا ئەتىراپىڭدا چۆرگىلەپ، 

نامراتلاشساڭ ئايرىلغاننى دوست دېمە. 

(ئە.مۇھەممەت ئەركزات روبائىلىرىدىن) 

ئىزچىل قاپىيە: بىر پارچە شېئىردا قاپىيە قىلىنغان سۆزلەر باشتىن ئاخىرغىچە بىر خىل ياكى جۈپلۈك تاۋۇشلاردىن تۈزۈلگەن بولسا ئىزچىل قاپىيە بولىدۇ. مەسىلەن: 

...................ئا
 
...................ئا
 
...................ب
 
...................ئا 

بەزىلەر قانداقتۇر مالۇ-دۇنياۋاز، 

بەزىلەر يالغاندىن قىلار جىلۋە-ناز.
 
بەزىلەر قىش يىتىپ غال-غال تىتىرىسە،
 
بەزىلەر دەيدىكەن«بولدى باھار ياز». 

(ئە.مۇھەممەت ئەركزات روبائىلىرىدىن) 

ئالماش قاپىيە: 

مەسىلەن: 

................... ئا
 
...................ب 

...................ئا 

................... ب 
قارا دىمەك قار-بوران،جۇت-شىۋرىغاندۇر، 

ئەگرى-توقاي ھاياتنىڭ ئەينەن سىموۋلى.
 
قارا دىمەك ئەل ئۈچۈن چەككەن پىغاندۇر، 

بەختلىك بۇ ھاياتنىڭ يىلتىزى-ھۇلى.
 
(ئە.مۇھەممەت ئەركزات پارچىلىرىدىن)
 
ئىچكى قاپىيە: ۋەزنى ۋە مىسرالىرى ئۇزۇنراق شېئىرلاردا مىسرا بۆلۈنۈپ ئوقۇلىدىغان جايدىكى سۆزلەرنىڭ ئاھاڭداش بولۇپ كېلىشى ئىچكى قاپىيە دىيىلىدۇ.مەسىلەن:
 
«تېلى،چېلى» ئاتىلىپ،«تۇرانلار»دەپ داڭلىنىپ، 

تۇلپار مىنىپ جەڭ قىلىپ،بارگاھ قۇرغان مەن ئىدىم. 

«ئاتتىلا»نى باش قىلىپ،بۈيۈك «ھۇن» دەپ ماختىلىپ، 

بۇ دۇنيانى ئايلىنىپ،زەپەر قۇچقان مەن ئىدىم. 

(ئە.مۇھەممەت ئەركزات شېئىرى ـــ «مەن ئىدىم»دىن) 

ئەھلى نەزەر شىۋەسىنى سۆز بىلۇر، 

نۇرى بەسەر مىۋەسىنى كۆز بىلۇر. 

(خارەزمى) 
## مەنبەلەر
مىسرا

مىسرا سۆزلەرنىڭ مۇنتىزىم بىر قاتىرى دېگەنلىك بولىدۇ. 

## مەنبەلەر
بېيىت

پۈتۈن بىر تەپەككۈرنى ئايدىڭلاشتۇرۇپ بېرىدىغان ئىككى مىسرا بىر بېيت بولىدۇ.

## مەنبەلەر
ئەنۋەر مۇسا

ئەنۋەر مۇسا، 1983 – يىلى 7 – ئايدا شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتىتىنىڭ بىئولوگىيە فاكۇلتېتىنى پۈتتۈرگەن. 1983 – يىلىدىن 1997 – يىلى 10 – ئايغىچە ئورمانچىلىق نازارىتى تەبىئەتنى قوغداش ئىشخانىسىدا ئىشلىگەن. 1997 – يىلى 11 – ئايدىن باشلاپ جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى يوقىلىش گىردابىدىكى جانلىقلار تۈرى ئىمپورت – ئېكىسپورتىنى باشقۇرۇش ئىشخانىسى ئۈرۈمچى ئىش باشقارمىسىدا دائىمىي مۇئاۋىن مۇدىر ، ئالىي ئىنژېنېر بولۇپ ئىشلىمەكتە . ئۇ خىزمەتكە قاتناشقاندىن بۇيان ئىزچىل تۈردە تەبىئىيلىكى قوغدىلىدىغان رايونلارنى باشقۇرۇش ، ياۋايى ھايۋانلار، ياۋا ئۆسۈملۈكلەرنى قوغداش ۋە يوقىلىش گىردابىدىكى جانلىقلار تۈرى ئىمپورت – ئېكىسپورتىنى باشقۇرۇش خىزمىتى بىلەن شۇغۇللانغان. شۇنداقلا يەنە بەزى تەتقىقات تۈرلىرىگە، كۆپلىگەن ئىلمىي تەكشۈرۈشكە قاتناشقان. 30 پارچىدىن ئارتۇق ئىلمىي ماقالە ئېلان قىلغان. ‹‹شىنجاڭنىڭ تەبىئىي مۇھاپىزەت رايونلىرى›› دېگەن كىتابنى تۈزۈشكە قاتناشقان . تۆت تۈردە ئۆلكە، مىنىستىرلىك دەرىجىلىك پەن – تېخنىكا تەرەققىياتى مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن. شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پەن – تېخنىكا جەمئىيىتى 5 – نۆۋەتلىك كومىتېتىنىڭ ئەزاسى بولغان. ھازىر غەربىي شىمالدىكى بەش ئۆلكە ۋە ئاپتونوم رايون ياۋايى ھايۋانلارنى قوغداش كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، شىنجاڭ ھايۋانلار ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ مۇئاۋىن كېڭەش باشلىقى، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق ياۋايى ھايۋانلارنى قوغداش جەمئىيىتىنىڭ مۇئاۋىن باش كاتىپى، شىنجاڭ ئېكولوگىيە ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ دائىمىي كېڭەش ئەزاسى، شىنجاڭ جۇغراپىيە ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ كېڭەش ئەزاسى، جۇڭگو ياۋايى ھايۋانلارنى قوغداش جەمئىيىتى تۇرنىلار بىرلەشمە قوغداش كومىتېتىنىڭ كاتىپى، ئۇ ئىككى قېتىم ئاپتونوم رايونلۇق پەن – تېخنىكا جەمئىيىتى تەرىپىدىن ‹‹ئىلغار خىزمەتچى››، بىر قېتىم ئاپتونوم رايونلۇق پەن – تېخنىكا جەمئىيىتى تەرىپىدىن ئاپتونوم رايون بويىچە ‹‹پەننى ئومۇملاشتۇرۇش خىزمىتىدىكى ئىلغار شەخس›› بولۇپ باھالانغان.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
ئابلىمىت ئابدۇقادىر

ئابلىمىت ئابدۇقادىر، تەتقىقاتچى، پروفېسسور، زوئولوگىيە دوكتورى. 1973 – يىلىدىن 1977 – يىلىغىچە شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ بىئولوگىيە فاكۇلتېتىدا ئوقۇغان. ئۇ جۇڭگو پەنلەر ئاكادېمىيىسىدە ئىشلىگەن 20 نەچچە يىلدىن بۇيان، ‹‹جۇڭگو ياۋا ئېتى ۋە ياۋا تۆگىسىنى چارلاش ۋە تەتقىق قىلىش››، ‹‹ئاسىيا ئىچكى قۇرۇقلۇق قۇرغاق رايونلىرىدىكى مۈشۈك ئائىلىسى ھايۋانلىرىنىڭ ھازىرقى ھالىتى ۋە قوغداش – پايدىلىنىش ئۈستىدە تەتقىقات›› قاتارلىق بەش تەتقىقات تۈرىنى، ‹‹شىنجاڭ قۇشلىرى بايلىق مەنبەسىنى چارلاش ۋە تەتقىق قىلىش›› قاتارلىق ئاپتونوم رايون دەرىجىلىك سەككىز تەتقىقات تۈرىنى ھەمدە باشقا ئاكادېمىيە، ئىنىستىتۇت ۋە يەرلىك تەتقىقات تۈرلىرىدىن يەتتىنى تاماملىغان، ‹‹شىنجاڭنىڭ ئەتىۋارلىق ياۋايى ھايۋانلىرى›› قاتارلىق ئالتە كىتابنى تۈزۈپ نەشر قىلدۇرغان، يۇقىرىدىكى پەن تەتقىقاتقا ئالاقىدار 37 پارچە نەزەرىيىۋى ئىلمىي ماقالىنى ۋە 130 نەچچە پارچە پەننى ئومۇملاشتۇرۇش ماقالىسىنى ئېلان قىلغان، 1997 – يىلى جۇڭگو پەنلەر ئاكادېمىيىسىنىڭ ‹‹فاڭ شۇچۈەن ياش ئالىملىرى›› مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن .

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:پروفېسسورلار
ئولتۇراق ئۆي قىيىنچىلىق كۆرسەتكۈچى

ئولتۇراق ئۆي قىيىنچىلىق كۆرسەتكۈچى بولسا باراۋەر ھالدا ئولتۇراق ئۆيدە ئولتۇرۇشتىكى ئىقتىسادى قىينچىلىقنىڭ دەرىجىسىنى كۆرسىتىدۇ . يەنە شۇنداقلا ئولتۇراق ئۆي بايلىقى بازىرىنىڭ كۆپۈكسىمان بازارغا ئايلىنىش كۆرسەتكۈچىنى كۆرسىتىدۇ . 
ئۇنىڭ ھېسابلاش ئۇسۇلى بولسا : تاۋار ئۆينىڭ ئوتتۇرچە باھاسى (ھەر كىۋادىرات مىتىر ) \ كىشلەرنىڭ ئوتتۇرچە ئايلىق كىرىمى =  ئولتۇرۇراق ئۆي قىيىنچىلىق كۆرسەتكۈچى . يەنى ئولتۇراق ئۆي قىيىنچىلىق كۆرسەتكۈچى تاۋار ئۆينىڭ ئوتتۇرچە باھاسى بىلەن ئوڭ تاناسىپ ، كىشلەرنىڭ ئوتتۇرچە ئايلىق كىرىمى بىلەن تەتۇر تاناسىپ.
## مەنبەلەر
ھېسىي ئىقتىدار كۆرسەتكۈچى

ھېسىي ئىقتىدار كۆرسەتكۈچى( emotional quotient )
ھېسىي  ئىقتىدار كۆرسەتكۈچى بولسا ، تونۇش ، كونترول قىلىش ۋە ئۆز ھېسىياتىنى تەڭشەش ئىقتىدارىنى كۆرسىتىدۇ . 
ھېسىي ئىقتىدارنىڭ يۇقىرى تۆۋەنلىكى بولسا ھېسىياتنىڭ سۈپىتىنىڭ پەرقىنى ئەكىس ئەتتۈرۈپ بېرىدۇ .
ھېسىي ئىقتىدار ئەقلىي ئىقتدارغا ئوخشىمايدۇ ،  پىسخولوگلار مۇنداق دەپ قارىغان، ھېسىي ئىقتىدارى يۇقىرى ئادەمنىڭ  تۆۋەندىكىدەك ئالاھىدىلىكلىرى بار بولغان : ئىجتىمائىي مۇناسىۋەت ئىقتىدارى كۈچلۈك ، تاشقى مىجەز  ھەم خوشال ، ئاسان قورقۇش ۋە ئازابلىنىش تۇيغۇسىغا كىرىپ قالمايدىغان ، ئىش - كەسىپلەرگە چوڭقۇر كىرىشەلەيدىغان ، ئەستايىدىل ، ھېسداشلىققى كۈچلۈك ، مۇھەببەت تۇرمۇشى مول ، يالغۇز ياكى كۆپ ئادەملەر ئارىسىدا تۇرغاندا ئوخشاشلا ئۆزىنى تەبىي تۇتالايدۇ . 

 
IQ、EQ、AQ  بۇ ئۈچى كىشلەرنىڭ مۇۋاپىقىيەت قازىنىشىدىكى مۇھىم ئامىل دەپ قارالغان . 
100% مۇۋاپىقىيەت  =    ( 20%IQ + 80% (AQ+EQ   
بۇ نىمىنى چۈشەندۈرىدۇ ، بىر ئادەمدە تالانىت بولسىلا ، ئەقلى ئىقتىدارى يۇقىرى بولسىلا مۇۋاپىقىيەت قازىنامدۇ ، كۆرۈنۈپ تۇرىدۇكى ئۇنداق ئەمەس، يەنى  بىر تالانىت ئىگىسىدە ئەقلى ئىقتدار يۇقىرى بولۇشتىن سىرت يەنە  ئىجتىمائىي مۇناسىۋەتلەرنى توغرا بىر تەرەپ قىلالايدىغان ھېسىي ئىقتىدار ۋە ئوڭۇشسىزلىققا ، قىيىنچىلىققا يولۇققاندا ، شۇ  قىيىنچىلىقلارنى يىڭەلەيدىغان ، ئوڭۇشسىزلىقتىن قۇتۇلالايدىغان ئىقتىدارمۇ بولۇشى زۆرۈر . 

كۆزىتىش نەتىجىلىرىدىن كۆرە : IQ  ، EQ  ئەقلىي ئىقدار  كۆرسەتكۈچى ۋە ھېسىي ئىقتىدار كۆرسەتكۈچى باشقىلارنىڭكى بىلەن كۆپ پەرقلەنمەيدىغان ئەھۋال ئاستىدا ، ئوڭۇشسىزلىقتىن قۇتۇلۇش ئىقتىدارى شەخىسنىڭ مۇۋاپىقىيەت قازىنىشىدىكى مۇھىم ئامىل بولغان.  
AQ يۇقىرى بولۇشنىڭ ئالدىنقى قاتاردىكى نەتىجە ، ئىجاد قىلىش كۈچى ، كىشلەرنىڭ ساغلاملىقنى ساقلىشى ، ھەركەتچان بولۇشى ، خوشال كەيپىياتىنى ساقلىىشىغا ياردىمى بولىدىكەن ، AQ يۇقىرى بولۇشنى پەرزەنىتلەرنى كىچىكىدىكى تەربىيەسىدىن باشلاپ تەربىيەلەپ يىتىلدۈرگۈلى بولىدۇ . 
AQ سىناقتا ، مۇنداق نۇقتىلار  كۆزىتىلگەن : كونترول قىلىش ،  Ownership  ، چىدامچانلىق ،
كونترول قىلىش بولسا ، ئوڭۇشسىزلىققا يولۇققاندا ئۆزىدە قانچىلىك كونتىرول قىلىش ئىقتىدارىنىڭ بارلىقىنى كۆرسىتىدۇ . 
Ownership بولسا ، ئوڭۇشسىزلىق يۈز بەرگەن ۋاقىتتا مەسئۇلىيەتنى ئىتراپ قىلىشنى خالاش ۋە ئاقىۋەت ، نەتىجىنى ياخشىلاش ، خىزمەت ۋە تۇرمۇشقا تەسىر كۆرسەتكەن تەرەپلەرنى باھالاشنى كۆرسىتىدۇ .
چىدامچانلىق  بوسلا مەسىلىنىڭ ئۈزۈلۈكسىز داۋاملىشىۋاتقانلىقىنى ۋە يەككە شەخىسكە ئۈزلۈكسىز تەسىر قىلىۋاتقانلىقىنى تونۇشنى كۆرسىتىدۇ.
EQ بولسا  كىشلەرنىڭ مۇھىتقا ماسلىشىش ۋە ئىجتىمائىي مۇناسىۋەت ئىقتىدارى قانداق تەسىر كۆرسىتىدۇ . 
 ئۆزلۈك EQ  ،  كىشلىك مۇناسىۋەت EQ  ،  ماسلىشىش كۈچى  ،  بېسىمنى بىر تەرەپ قىلىش ئىقتىدارى  ،  ئادەتتىكى ھېسىي  كەيپىيات ، 
ھازىر نۆۋەتتە ھەرقايسى دۆلەتلەردە EQ سىناپ ئۆلچەشتە ئىشلىتىۋاتقىنى (MSCEIT)， ئەمدى ئۇنىڭدا مۇنداق بىر قانچە تۈرلۈك مەسىلە بار : (1) كەيپىايتنى كۆزىتىش ۋە ئىپادىلەش ئىقتىدارى  ، (2) مېڭىدە كەيپىياتنىڭ ھالىتىنى تەسەۋۇر قىلىش ئىقتىدارى ،(3) كەيپىياتنى چۈشىنشى ئىقتىدارى ، (4) كەيپىياتنى كونتىرول قىلىش ئىقتىدارى 

 

 http://baike.baidu.com/view/305.htm
## مەنبەلەر
مائارىپ كۆرسەتكۈچى

مائارىپ  كۆرسەتكۈچى 

مائارىپ كۆرسەتكۈچى بولسا  ب د  ت ئېلان  قىلغان  تەرەققىيات  پىلانىدىكى ،ئىنسانىيەت  تەرەققىيات  كۆرسەتكۈچدىكى ئۈچ تۈردىن  بىرى بولۇپ ، 
ئۇ  قۇرامىغا يەتكەنلەرنىڭ خەت تونۇش نىسبىتى  (3\2  دىن كۆپ بولۇش )،  باشلانغۇچ ، ئوتتۇرا مەكتەپ ، ئالىي مەكتەپكە  ئوقۇشقا  كىرىش نىسبىتى (3\1 دىن كۆپ بولۇش ) نى  ئورتاق ئۆلچەشنى كۆرسىتىدۇ .  ئەڭ چوڭ قىممىتى  1 گە يېقىن  ، ئەڭ  كىچىك  قىممىتى  0 گە يېقىن .  

ھەرقايسى دكلەتلەرنىڭ مائارىپ كۆرسەتكۈچى 
1. ئاۋىستىرالىيە                0.993            
2. دانىيە                  0.993

3.فىنلاندىيە                      0.993              
4.يېڭى زىنلاندىيە     0.993
5.  كانادا                        0.991                
6. نورۋىگىيە             0.989
7. كورىيە                        0.988                  
8. ئىرلاندىيە             0.985 
9.گوللاندىيە                    0.985                
10گىرىتسىيە             0.980  
11. ئىسلاندىيە               0.980                  
12. فىرانسىيە            0.978  
13.  كۇبا                       0.976                   
14 .   لىيۇكسىمبۇرگ     0.975  
15.  بىلگىيە                  0.974                     
16.  شىۋىتسىيە           0.974 
17.ئىسپانىيە                0.971                       
18.  سىلوۋىنىيە          0.969 
19.  لىتىۋا                     0.968                      
20.  ئامىرىكا           0.968  
21.  قازاقىستان            0.966                        
22.  ئىتالىيە              0.965  
28. ئەنگىلىيە              0.957                        
31. گېرمانىيە           0.954
33. ياپونىيە                0.949                       
34.ئىسرائىلىيە         0.947
35. ئارگىنتىنا             0.946                       
39. شىۋىتسارىيە        0.936
40. روسىيە                  0.933 
                    
45.قىرغىزىستان           0.919
52. تۈركىمەنىستان      0.907  
                      
54. ئەرمىنىيە            0.903

58.تاجىكىستان          0.896 
                      
64. ئۆزبېكىستان       0.890 
           
80. شىياڭگاڭ             0.879                       
91.  جوڭگو             0.849

104.  تۈركىيە             0.824
                   
111 ئىران                 0.804
142 ھىندىستان        0.638                      
155 شەرقىي تىمۇر      0.545

169. سىنگال           0.417 
                   
171  ئىفئوپىيە             0.390
172. كىنىيە            0.361
                    
173   مالى                   0.300

174.چاد                0.293 
                 
175.  نىگىر                     0.286

176.  بۇركىنا فاسو       0.274
## مەنبەلەر
پۇقرالارنىڭ بەخىت تۇيغۇسى كۆرسەتكۇچى

پۇقرالارنىڭ بەخىت تۇيغۇسى كۆرسەتكۇچى  GNHGross National Happiness

 

كىشلەرنىڭ ئۆزى تېنىنىڭ مەۋجۇتلۇقى ۋە تەرەققىيات ئەھۋالىغا نىسبەتەن بەھرىمان بولۇش ۋە بەھىرلىنىش ھېس تۇيغۇسى بولۇپ،  كىشلەرنىڭ بەخىت تۇيغۇسىدىكى بىر خىل كۆرسەتكۈچنى كۆرسىتىدۇ، . . ئوخشىمىغان كىشلەرنىڭ بەخىت تۇيغۇسىنى چۈشىنىشى ئوخشىمايدۇ ، مەسلەن :بەزى شەھەرلىكلەر : بەخىت بولسا يۇقىرى مائاش ، تاۋار ئولتۇراق ئۆيگە ئىگە بولۇشنى بەخت دەپ قارىسا ،  بەزىلەر : بىر شىركەت قۇرۇپ  چىقىش ۋە ئۆز ماركىسىنى يارىتىشنى بەخىت دەپ قارايدۇ .
بەخىت تۇيغۇسى بولسا ، قانائەتلىنىش ، خوشاللىق  ، قىممەت قاراشنىڭ ئورگانىك بىرىكمىسىدۇر. 

بەخىت تۇيغۇسى كۆرسەتكۈچىنى ئەڭ دەسلەپ جەنۇبىي ئاسىيادىكى بۇتاننىڭ پادىشاھى ئوتتۇرغا قويغان . ئۇ مۇنداق دەپ قارىغان ، سىياسەت بەخىتكە كۆڭۈل بۆلۈشى كىرەك ، بەخىتنىڭ ئەمەلگە ئېشىشىنى مەقسەت قىلىش كىرەك ، قانداق قىلغاندا كىشلەردىكى  ماددى ۋە مەنىۋى تۇرمۇش  تەڭپۇڭلۇقىنى ساقلاپ قالغىلى بولىدۇ دەپ قارىغان. 
مۇشۇ كۆز قاراش ئاساسىدا ، ھۆكۈمەت سىياسەتنى ياخشىلاش ، ئىقتىسادنى ئاشۇرۇش ، مەدەنىيەتنى تەرەققىي قىلدۇرۇش ، مۇھىت قوغداش تۆتىنىڭ بىرلىشىشىدىن پۇقرالارنىڭ بەخىت تۇيغۇسى  كۆرسەتكۈچىنىڭ ئۆلچىمى  قىلغان .

كىشلەرنىڭ بەخىت تۇيغۇسىغا نىمىلەر تەسىر كۆرسىتىدۇ ؟ 

كىشلەرنىڭ ئوبىيكىتىپ بەخىت تۇيغۇسىنى ئۆلچەش 20 ئەسىرنىڭ 60 يىللىرى ، كىچىككەندىمۇ 80 يىللارغىچە بولغان مەزگىللەردە  پىسخولوگلارنىڭ تەتقىقات تېمىسىغا ئايلانغان. 

كىشلەرنىڭ بەخىت تۇيغۇسىغا تەسىر كۆرسىتىدىغان ئامىللار :
 
ئىقتىسادى ئامىل : ئىشقا ئورۇنلىشىش  ئەھۋالى ، كىرىم -چىقىم ئەھۋالى ، 

جەمئىيەت ئامىلى : تەربىيەلىنىش دەرىجىسى  ، نىكاھلىنىش سۈپىتى ، 

نوپۇس ئامىلى :   جىنىس پەرقى ، ياش پەرقى ، 

مەدەنىيەت ئامىلى : قىممەت قارىشى ، ئەنئەنە ، ئۆرپ ئادەت قارىشى ، 

پىسخىك ئامىل :  مىللىي خاراكتىرى ، ئۆزلۈك ، ئۆزىنى ھۆرمەتلەش دەرىجىسى ، تۇرمۇش پوزىتسىيەسى ، شەخسىي ئالاھىدىلىك ، مۇۋاپىقىيەت  ھەركەتلەندۈرگۈچى
  
سىياسىي ئامىل :  دىموكراتىيە ھوقۇقى ،  گۇرۇپپا ، ئىتتىپاقلارغا قاتنىشىش پۇرسىتى ، 
 
ئوبىيكىتىپ بەخىتنى چۈشىنىش ۋە ئانالىز قىلىشتىكى ئوخشىماسلىققا ئاساسەن :
تونۇش ۋە  كەيپىيات ، ھېس تۇيغۇ ، 

يەككىلىك ۋە كوللىكتىپلىق 

ۋىرتىكال ۋە گورزىنتال 

زامان ۋە ماكان 

پۇقرالار بەخىت تۇيغۇسى كۆرسەتكۈچىنى ھېسابلاش ئۇسۇلى 

1. پۇقرالار بەخىت تۇيغۇسى كۆرسەتكۈچى =  ( كىرىم چىقىم ئەھۋالىنى بۆلىمىز  Gini Coefficient جىنى كوئىفىنسىنتىغا ) كۆپەيتىمىز  ئىشسىزلىق  نىسبىتى ، يەنە  كۆپەيتىمىز  Inflation Rate (پۇل پاخاللىقى) 

Gini Coefficient   جىنى  كوئىفىنسىنتى بولسا ، كىرىمنىڭ باراۋەر تەقسىملىنىشتىكى پەرقىنى كۆرسىتىدۇ .  ئەڭ چوڭ قىممىتى 1 ، ئەڭ كىچىك قىممىتى 0 .
Inflation Rate ( پۇل پاخاللىقى ) تارقىتىلغان پۇلنىڭ ئوبورت قىلىشتا ئەمەلىي ئېھتىياجلىق پۇلدىن ئېشىپ كىتىش ئەھۋالىنى كۆرسىتىدۇ .
  
   

2.   پۇقرالار بەخىت  تۇيغۇسى كۆرسەتكۈچى =  ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى * ئا % + جەمئىيەت ساغلاملىق كۆرسەتكۈچى *ب% + جەمئىيەت پاراۋانلىق كۆرسەتكۈچى *س % + جەمىيەت مەدەنىيەت كۆرسەتكۈچى *د% + ئىكولوگىيەلىك مۇھىت كۆرسەتكۈچى *س%

ئا% ، ب% ، س % ، د %  س% لەر بولسا  ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتى ، جەمئىيەت ساغلاملىق  كۆرسەتكۈچى ،  جەمئىيەت پاراۋانلىق    كۆرسەتكۈچى ....نىڭ GDP  ئىچىدە ئىگەللىگەن نىسبىتىنى  كۆرسىتىدۇ .
## مەنبەلەر
ۋىتامىن A

ۋىتامىن A :

ۋىتامىن A بولسا سېرىق ياغسىمان بولغان مايدا ئېرىشچان ۋىتامىن بولۇپ، ۋىتامىن A تۈردىكىلەرنىڭ،كۆزنى روشەنلەشدۈرۈش،تېرىنى يۇمشۇتۇش،تېرىدىكى ماينى كېمەيتىش،تېرىنىڭئىلاستىكىلىقىنى ساقلاش،تېرىنىڭ بالدۇر قېرىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش رولى بار.ۋىتامىن A يەنە >دەپمۇ ئاتىلىدۇ.ۋىتامىن A يەنە راخت كېسىلىنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ.ۋىتامىن A كەمچىل بولغاندا ئادەمنىڭ يۇقۇملۇق كېسەلگە قارشى تۇرۇشئىقتىدارى تۆۋەنلەپ،ھەرخىل كېسەلگە گىرىپتار بولىدۇ.كىچىك بالىدا ۋىتامىن A كەمچىل بولسا سۈڭىكى يۇمشاپ كېتىپ سۈڭەكلەرنىڭ ئۆسۈشى سۇسلاپ كېتىدۇ.چىشى ئۆز ۋاقتىدا چىقمايدۇ.بەل يامپاش سۈڭەكلىرى نورمال ئۆسمەي،بالا مايماق ماڭىدىغان بولۇپ قالىدۇ.ئادەتتە ۋىتامىن A بولسا سېرىق ماي،قايماق،سۈت،سەۋىزە، پالەك، ئۈزۈم،پەمىدۇر،بېلىق مېيى،تۇخۇم سېرىقى،ئۈرۈك،ئەينولا،ئاپلىسىن ،شاپتۇل، سامساق،ئۆسۈملۈك مېيى،كەرەپشە،ھايۋاناتلارنىڭ جىگىرى قاتارلىقلاردا مول بولىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ۋىتامىنلار
ۋىتامىنB

ۋىتامىنB :

ۋىتامىن B بولسا رەڭسىز،يىڭنىسىمان كىرىستال بولۇپ سۇدا ئاسان ئېرىيدۇ. ۋىتامىنB1 بولسا يۈزدىكى دانىخورەك ۋە ياغنى يوقىتىدۇ،نېرۋا سېستىمىسىنىڭ خىزمىتىنى كۈچەيتىدۇ.مىڭىنىڭ ھالسىزلىنىشى،نېرۋا ياللۇغى،ئەستە تۇتۇش قابىليىتىتۆۋەنلەش، بەدەندە تىتىرەك پەيدا بولۇش،ئىشتىھا تۇتۇلۇش، ئۇيقۇسى قېچىش قاتارلىق كېسەللەرگە پايدا قىلىدۇ.بۇنىڭدىن باشقا يەنە پۇت-قول ئۇيۇشۇش،پۇت تەمرەتكىسىمۇ ۋىتامىنB1نىڭ كەمچىللىكىدىن بولىدۇ.شۇڭا ۋىتامىنB1نىڭ كەمچىللىكىدىن بولغان يۇقارقى كېسەللىكلەرنى يوقۇتۇش ئۈچۈن مول بولغان ۋىتامىن B1 يېمەكلىكلىرىنى يېيىش لازىم: چامغۇر.گۈرۈچ قاتارلىق دانلىق زىرائەت بولۇپمۇ دانلىرىنىڭ پوستى.گۆش، تۇخۇم، سۈت، پىۋا ۋە پىۋا ئېچىتقۇسى، خېمىرتۇرۇچتاۋىتامىن B1 كۆپ بولىدۇ.شۇڭا كۈندىلىك تۇرمۇشتا ئالىي ئۇن ئىشلىتىپ كېپەك ئۇن ئىشلەتمەسلىك ياخشى ئادەت ئەمەس.شاپتۇل،ۋىتامىنB1 تۈرىدىكىلەرنى تولۇقلاپ تۇرۇش بوغما ئۈچۈي فونكىسيىسىنى تەڭشەشكە پايدىلىق.. 

## مەنبەلەر

تۈر:ۋىتامىنلار
ۋىتامىن C

ۋىتامىن C :

ۋىتامىن Cنىڭ تابلىتىكىسى ئاق رەڭلىك قاتتىق ماددا بولۇپ سۇدا ئاسان ئېرىيدۇ.ۋىتامىن C تۈرىدىكىلەر زەھەر قايتۇرۇپ قارا پىگمېنىتنىڭ ئالمىشىشى ۋە شەكىللىنىشىنى توسۇيدۇ ھەم تېرىنى يۇمشىتىدۇ، يۇمران قىلىدۇ؛شۇنداقلا قېرىشنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ. چىش مىلىكى ئاسان قاناش ،يىرىڭلاش،كۆز تورلۇشۇش،تېرە ئاسان قاناش ھەم قانىغان جايدىكى جاراھەت ئاسان ساقايماسلىق،ئاسان زۇكام بولۇش، تېرىگە سەپكۈن چۈشۈش(ئاز مىقدرادا)ھەم يۈزگە قورۇق چۈشۈش،بەدەن قۇۋۋاتسىزلىنىپ كېتىش ۋە بوشۇشۇپ كېتىش،قان بۇزۇلۇش قاتارلىق كېسەللىكلەرنىڭ ئالامىتى دەل ۋىتامىن C نىڭكەم بولغىنىدىن كۆرۈلىدۇ.مەزكۇر ۋىتامىننى تولۇقلاشتا ھەرخىل ھۆل مىۋە-كۆكتاتلار،يىڭنەيۇپۇرماقلىقئۆسۈملۈكلەر،سۈت، قىمىز،سەۋىزە قاتارلىقلارنى يېيىش لازىم. چېچەكسەي ۋە ئاچچىق ئانارنىڭ دانلىرىنىڭ سۈيى،ئاچچىق ئۈرۈك مېغىزىداۋىتامىن C مول بولىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ۋىتامىنلار
ۋىتامىن D

ۋىتامىن D : 

ۋىتامىن Dبولسا رەڭسىز،پۇراقسىز مايدا ئېرىيدىغان كىرىستال ماددا بولۇپ، بەدەندە بۇ ۋىتامىن كەم بولسا باش كۆپ تەرلەش،بالىلاردا كۆمۈرچەك كېسىلى،چوڭلاردا مۇسكۇل بوشۇشۇپ لېتىش،كۈچىدىن قېلىش قاتارلىق ئالامەتلەر كۆرۈلدۇ.بۇنىڭدىن باشقا ۋىتامىن D كەملىكىدىن تېرە قىچىشىش،بەدەنگە ھۆلتەمرەتكە چۈشۈش قاتارلىق كسەللىك ئالامەتلىرىمۇ كۆرۈلدۇ.ۋىتامىن Dنىڭ تېرىدىكى ماددا ئالمىشىنى ياخشىلاش ئىقتىدارى بار؛ھەمدە ئۇزۇقلۇق ماددىلارنىڭ قۇبۇل قىلىنىشىنى ئىلگىرى سۈرۈش رولىمۇ بار.بېھىنىڭ تەركىبىدەۋىتامىن D مول بولىدۇ. كۆپ ئاپتاپقا قاقلىنىش ۋىتامىن Dنىڭ سۈمۈرلىشىنى سىلجىتىدۇ. كالا سۈتى، يەر مەردىگى، مېرېترىكس قۇلۇلىسى، بېلىقنىڭ جىگىرى ۋە يېغىدا ۋىتامىن D مول بولىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ۋىتامىنلار
ۋىتامىنE

ۋىتامىنE :

ۋىتامىنE بولسا سارغۇچ مايسىمان سۇيۇقلۇق بولۇپ مايدا ۋە باشقا ئېرىتكۈچىلەردە ئېرىيدۇ. بەدەندە ۋىتامىنE كەمبولغاندا پۇل -قۇل ماغدۇرسىزلىنىش،كۆپ تەرلەش،تېرە چاچ قۇرغاقلىشىش. ئاياللاردا باش ئاغرىش كۆرۈلدۇ.ۋىتامىنEئاياللاردىكى ئادەت خاراكتىرلىك بويىدىن ئاجىراش، توغماسلىققا پايدا قىلىدۇ.ۋە شۇنداقلا قان ئايلىنىشنى ياخشىلاش،قېزىل داغلىق بۆرەك چاقىسى،ياراخاراكتېرلىك تېرە ياللۇغى، سىرتقى جىنسى ئەزا قىچىشىش كېسىلىگە مەنپەئەت قىلىدۇ.

ۋىتامىنE

ياشانغانلاردىكى قان ئۇيۇشۇش(قېتىش) خۇلىتسېرىننىڭ ئارتىشىنى تىزگىنلەش رولى بار.ۋىتامىنE قېرىشنى كېچىكتۈرۈشتىكى ياخشى ئۇزۇقلۇق(بۇنىڭغا ياپۇنىيىلىكلەر مېسال بولالايدۇ، ياپۇنلۇقلارنىڭ ئۇزۇن ئۆمۇر كۆرىشىدىكى ئاساسلىق سەۋەب تەركىبىدە مول ۋىتامىنE بولغان ئىلان بېلىق،دادۇر،كۆكتات،كۈنجۈت،كۆك چاي قاتارلىقلارنى ئىستىمال قىلغىنىدا ھېسابلىنىدۇ.ۋىتامىنEنىڭ بولسا يەنەۋىتامىن C ۋە ۋىتامىنB غا ئوخشاش ئىممۇنېت ئىقتىدارىنى يۇقىرى كۆتۈرش رولى بار.ۋىتامىنE ئادەتتە ئۆسۈملۈك مېيى دانلىق ئاشلىق تۈرىدىكلەر،تۇخۇم تۈرىدىكىلەر،مېۋە،كۆكتات ۋە پۇرچاقدىن ياسالغان يېمەكلىكلەر، كەندىر ئۇرۇقى ،بېلىق، دادۇردا مول بولىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ۋىتامىنلار
يۇمشاق دېتال

يۇمشاق دېتال (ئىنگىلىزچە: ( Software )كومپيۇتېردىكى ھەر بىر بەلگە ۋە بۇيرۇقلارنىڭ ئومۇمىي يىغىندىسى پروگرامما دەپ ئاتىلىدۇ. پروگراممىدىكى بەلگە ۋە بۇيرۇقلار مۇئەييەن تەرتىپتە ئالدىدىن لايىھىلەنگەن بولۇپ، مەلۇم ۋاقىتتا ئىجرا بولىدۇ. بۇنداق بىر گۇرۇپپا پروگراممىلارنىڭ يىغىندىسى يۇمشاق دېتال دەپ ئاتىلىدۇ. ناۋادا، كومپيۇتېرغا ھېچقانداق يۇمشاق دېتال قاچىلىمىغاندا، ئۇنى ئىشلەتكىلى بولمايدۇ. ئۇ كومپيۇتېرنىڭ ئىقتىدارلىرىغا تەسىر كۆرسىتىدۇ. شۇڭا، كومپيۇتېرغا نىسبەتەن ئېيتقاندا يۇمشاق دېتال ئىنتايىن مۇھىم ھېسابلىنىدۇ. مەسىلەن: بىز يېزىق بىر تەرەپ قىلىش يۇمشاق دېتالى ئارقىلىق كومپيۇتېردا كىتاب-ژۇرناللارنى كىرگۈزۈپ تەھرىرلەش ئېلىپ بارالايمىز. لۇغەت يۇمشاق دېتالى ئارقىلىق سۆزلەرنىڭ تەرجىمە ۋە ئىزاھاتلىرىنى ئاختۇرالايمىز. شۇڭا، كومپيۇتېرغا قاچىلانغان يۇمشاق دېتاللار كومپيۇتېردىن پايدىلىنىش ئۈنۈمىنى تېخىمۇ يۇقىرى كۆتۈرىدۇ.
## مەنبەلەر
ئۇيغۇرسوفت

ئىنگلىزچە Uighur (ئۇيغۇر) دېگەن سۆز بىلەن software (يۇمشاق دېتال) دېگەن سۆزنى بىرلەشتۈرۈپ ياسالغان بولۇپ، ئۇيغۇرچە يۇمشاق دېتال دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ. ئۇ ئۈرۈمچى ئۇيغۇرسوفت شىركىتىنىڭ تىزىمغا ئالدۇرغان تاۋار ماركىسى. شۇنداقلا، رايونىمىزدا تۇنجى بولۇپ قۇرۇلغان ھەمدە ھازىرغا قەدەر ئۇيغۇرچە يۇمشاق دېتال ساھەسىدە توختىماي تىرىشچانلىق كۆرسىتىۋاتقان شىركەتلەرنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ.

## مەنبەلەر
ئەلكاتىپ

ئۇيغۇرسوفت شىركىتىنىڭ تۇنجى مەھسۇلاتى بولۇپ، 1999-يىلى 10-ئايدا رەسمىي بازارغا سېلىنغان. ئۇ Windows مۇھىتىدىكى تۇنجى ئۇيغۇرچە كىرگۈزۈشنى ئەمەلگە ئاشۇرغان يۇمشاق دېتال بولۇپ، 6 خىل خەت نۇسخىسى بىلەن تەمىنلىگەن. شۇنىڭدىن كېيىن ئۇيغۇرچە ئارىلاش كىتاب-ژۇرنال مۇقاۋىلىرى ۋە دۇكان-ساراي ۋىۋىسكىسىنى لايىھىلەش؛ تېلېۋىزىيە فىلىمىگە ئۇيغۇرچە خەت كىرگۈزۈش قاتارلىق خىزمەتلەرگە زور قۇلايلىق ئېلىپ كەلدى.

## مەنبەلەر
ئۇيغۇرسوفت تور بېكىتى

ئۇيغۇرسوفت تور بېكىتى (www.uighursoft.com) 

ئەلكاتىپنىڭ بارلىققا كېلىشى ئىنتېرنېت دەۋرىدە ئۇيغۇرچە تور بېكەتلەرنىڭ بارلىققا كېلىشىگىمۇ بىۋاسىتە تەسىر كۆرسەتتى. ئۇيغۇرسوفت تور بېكىتى 1999-يىلى 12-ئاينىڭ 25-كۈنى ئېچىلغان بولۇپ، ئۇيغۇرچە يېزىقتا ياسالغان تۇنجى تور بېكەت ھېسابلىنىدۇ. ھازىرغا قەدەر تارىخىي بىر قەدەر ئۇزۇن تور بېكەت قاتارىغا كىرىدۇ. 2010-يىلى 3-ئاينىڭ 21-كۈنى قايتا ئېچىلدى. ھازىرقى تەستىق نومۇرى 新ICP备10002011号

## مەنبەلەر
ۋىتامىنPP

ۋىتامىنPP

:ۋىتامىنPP(نىكوتىن،ئاق رەڭلىك كىرىستال جىسىم بولۇپ سۇدا ۋە ئىسپىرىتتا ئېرىيدۇ.) بۇ پېللا كېسىلىنىڭ ئالدىنى ئالىدىغان ئۈنۈملۈك دورا. ئورگانىزىمدا بۇ ۋېتامىن كەمچىل بولغاندا ئادەم دەرمانسىزلىنىپ بېشى ئايلىنىپ، كۆزى قاراڭغۇلىشىدىغان. مېجەزى تەرسا بولۇپ قالىدۇ. ئوبدان ئۇخلىيالمايدۇ،تىلى يېرىلىپ كېتىدۇ.ئاشقازان ۋە ئۈچەينىڭ ئىقتىدارى ئاجىزلىشىپ كېتىدۇ، يۈز ،بويۇن، قول ، پۇت قىسىمىنىڭ ئۇچۇق تۇرىدىغان جايلىرىدىكى تېرىلەر قاسراقلىشىپ قارىيىپ داغ پەيدا بولىدىغان,تېرە تاشلايدىغان كېسەللىك ئالامەتلىرى كۆرۈلىدۇ.ۋقتىدا داۋالانمىغان ئادەم نېرۋا ئاجىزلىق كېسىلىگە مۇپتۇلا بولىدۇ.ۋىتامىنPP ھايۋانلارنىڭ جىگىرى،ئۈزۈم،تۇخۇم،گۆش،بۇغداي،سۈت،نۇقۇت،ماش،ياڭيۇ،چامغۇر،ئوسۇڭ،جاڭدو، دادۇر قاتارلىقلارداباشقا يېمەكلىكلەرگە سېلىشتۇرغاندا مول بولىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ۋىتامىنلار
ئىنتېل شىركىتى

ئىنتېل شىركىتى ( Intel Corporation )  كالىفورنىيە شىتاتىدىكى كىرىمنى جىلغىسىدا، 1968-يىلى 7-ئايدا كالىفورنىيە سانائەت ئۇنىۋېرستىنىڭ دوكتۇرى روبېرت نوئىس(Robert Noyce) ۋە گوردون مور (Gordon Moore) ، ئاندىي گروۋ(Andy Grove) تەرىپىدىن قۇرۇلغان، شىركەت نامى ئىنتېل(integrated electronics توپلاشتۇرۇلغان توپ يولى ئۈسكۈنىلىرى) نىڭ قىسقارتمىسى بولۇپ ھازىر دۇنيا بويىچە يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ئۆزەك پلاستىنكا ۋە مەركىزى بىر تەرەپ قىلغۇچ (CPU)نى ئىشلەپ چىقىرىدىغان ئەڭ چوڭ شىركەت. 
ئىنتېل شىركىتى1971- يىلى  دۇنيادىكى تۇنجى مىكرو بىر تەرەپ قىلغۇچ (CPU)نى تۇنجى بولۇپ ئىشلەپ چىقارغان ھەمدە شىركەتنىڭ ئىستىقبالىنى ئۆزگەرتىپ، سانائەتكە زور تەسىر  كۆرسەتكەن. مىكرو بىر تەرەپ قىلغۇچ  ئېلىپ كەلگەن كومپيوتېر ۋە ئالاقە تورى ئىنقىلابى دۇنيانى ئۆزگەرتكەن. 2002- يىلى ‹‹ئىنتېل شىركىتى››نىڭ كىرىمى 26 مىليارد 800 مىليون ئامېرىكا دوللىرىغا يېتىپ، ساپ كىرىمى 3 مىليارد 100 مىليون ئامېرىكا دوللىرىغا يەتكەن. 2002- يىلى فېۋرالدا ‹‹بايلىق›› ژورنىلى ئىنتېل  شىركىتىنى دۇنيادىكى ئون چوڭ شىركەتنىڭ 9-سى دەپ باھالىغان. 2002- يىلىنىڭ ئاخىرىدا ئامېرىكىنىڭ ‹‹بايلىق›› ژورنىلى ھەرقايسى شىركەتلەرنىڭ كەسپىي ئىپادىسى، خىزمەتچىلىرىنىڭ سەۋىيىسى، باشقۇرۇش سۈپىتى، شىركەتنىڭ مەبلەغ سېلىش قىممىتى قاتارلىق ئالتە ئۆلچەمگە ئاساسەن، ‹‹2002- يىللىق ئەڭ ياخشى شىركەت››نى رەت- تەرتىپكە تۇرغۇزغاندا، ‹‹ئىنتېل›› شىركىتى 28- ئورۇندا تۇرغان.
2006-يىلى ئىنتېل شىركىتى دۇنيادىكى 500كۈچلۈك كارخانىنىڭ پايدا سوممىسى رەت تەرتىۋىدە8مىلىيارت 633مىلىيۇن دوللارلىق پايدىسى بىلەن 23-ئورۇننى ئىگەللىگەن.
## مەنبەلەر
دۇنيا يەرشارى كۈنى

دۇنيا يەرشارى كۈنى World Earth Day

دۇنيا يەرشارى كۈنى ھەر يىلى 4.ئاينىڭ 22.كۈنى بولۇپ، دۇنيا خاراكتېرلىك مۇھىت ئاسراش پائالىيتى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.
بۇ پائالىيەت ئامېرىكىدا باشلانغان. 1970.يىلى 4.ئاينىڭ 22.كۈنى، ئامېرىكا دىموكراتلار پارتىيسى يىغىن قاتناشچىسى گايلورد نېلسون (Gaylord Nelson) ۋە خارۋارد ئۇنۋېرسىتىتى ئوقۇغۇچىسى دەننىس خەيسنىڭ تەشەببۇسى ۋە تەشكىللىشى ئاستىدا ئامېرىكىدىكى ئون مىڭلىغان خەلق ئاممىسىنىڭ قاتنىشىشى بىلەن نامى زور بولغان چوڭ كۆلەملىك  پائالىيتىنى ئۆتكۈزۈپ، پاكىز، ئاددى ۋە تىچ تۇرمۇش مۇھىتى قۇرۇشقا چاقىرىلغان. ھازىرقى زامان مۇھىت ئاسراش پائالىيتىنىڭ باشلىنشى بولۇش سۈپىتى بىلەن، دۇنيا يەرشارى كۈنى پائالىيتى كۆپلىگەن دۆلەتلەرنىڭ مۇھىت ئاسراش قانۇنىنىڭ تۇرغۇزۇلىشىغا ھەيدەكچىلىك رولىنى ئوينىدى.

1990.يىلى 4.ئاينىڭ 22.كۈنى، پۈتۈن دۇنيادىكى 140 تىن ئارتۇق دۆلەت 200 مىليوندىن ئارتۇق ئادەم بىرلا ۋاقىتتا دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدا ھەر خىل تىپتىكى مۇھىت ئاسراش تەشۋىقات پائالىيتىنى ئۆتكۈزۈپ، پۈتۈن دۇنيانىڭ ئومۇمىي مۇھىتىنى ياخشىلاشقا چاقىرىق قىلدى. بۇ پائالىيەت بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتنىڭ ئېتراپ قىلىشىغا ئېرىشتى.

2009.يىلى 4.ئاينىڭ 22.كۈنى، 63.نۆۋەتلىك بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى چوڭ يىغىنىدا بىردەك قارار ماقۇللىنىپ ھەر يىلى 4.ئاينىڭ 22.كۈنىنى  قىلىپ بېكىتتى.

## مەنبەلەر

تۈر:خەلقئارا كۈنلەر
يەر شارى كۈنى ئاتىسى

دۇنيا يەرشارى كۈنى ئاتىسى: دەننىس خەيس، ئامېرىكا ۋاشېنگىتون شىتاتىنىڭ مەنزىرىسى گۈزەل كۇلۇمبىيە دېڭىز بوغۇزىدا تۇغۇلۇپ ئۆسكەن، كىچىكىدىن تارتىپلا تەبىئەتنى سۆيۈشتەك خاسلىقنى يېتىلدۈرگەن. ئالىي مەكتەپ ۋاقتىدا ئوقۇغان كەسپىي قانۇن بولسىمۇ، بىراق ئىزچىل ھالدا مۇھىت مەسىللىرىگە كۆڭۈل بۆلۈشتىن قول ئۈزمىگەن.
بىرىنجى قېتىملىق  پائالىيتىدىن كېيىن،  دەپ نام بېرىلگەن خەيس ئىلگىرى كېيىن سىمىسنىېن تەتقىقات مەركىزى ۋە ئىلىنو شىتاتى ھۆكۈمىتىدە ۋەزىپىگە ئولتۇرۇپ، ئېنىرگىيە مەسلىسى جەھەتلەردىكى ھۆكۈمەت چارىلىرىنى تەتقىق قىلغان. كېيىن يەنە ئامېرىكىنىڭ شۇ ۋاقىتتىكى ئېنىرگىيە بۆلۈم باشلىقى شىلەيشىنگېنىڭ ماختىشىغا سازاۋەر بولۇپ، ئېنىرگىيە بۆلۈمى تەرىپىدىن قۇرۇلغان قۇياش ئېنىرگىيسى تەتقىقات مەركىزىنىڭ باشلىقلىقىغا تەيىنلەنگەن. خەيس ئىزچىل مۇھىت ئاسراش پائالىيەتلىرى بىلەن شۇغۇللىنىۋاتقان بولۇپ، 1955.يىلى ئۇ دوستلىرى بىلەن بىرلىكتە دۇنيا يەرشارى كۈنىنىڭ 20 يىللىق خاتىرە كۈنى پائالىيتىنىڭ تەييارلىق خىزمىتى ھەققىدە مۇزاكىرىلەشكەن. ئۇنىڭ تەشەببۇسى ناھايىتى تېزلا دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىكى كۆپ قىسىم دۆلەت ۋە ب د ت نىڭ قوللىشىغا ئېرىشكەن.

دەننىس خەيس 1978.يىلى 35 يېشىدا جېفىرسون ئەڭ ئالىي جەمئىيەت مۇلازىمىتى مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن، يەنە قىياپەت ژورنىلى (Look Magazine) تەرىپىدىن 20.ئەسىردىكى تەسىر كۈچى ئەڭ زور 100 ئامېرىكىلىقنىڭ بىرى دەپ باھالانغان، شۇنداقلا دۆلەتلىك ئودۇباڭ جەمئىيتى تەرىپىدىن مۇھىت ئاسراش ساھەسىدە تۆھپىسى ئەڭ كۆرۈنەرلىك 100 شەخىسنىڭ بىرى دەپ باھالانغان. 2000.يىلى ئۇ يەنە داڭلىق دەۋر ۋاقىتلىق گېزىتى (Time Magazine) تەرىپىدىن 100 نەپەر  نىڭ بىرى دەپ نام بېرىلگەن.

## مەنبەلەر

تۈر:خەلقئارا كۈنلەر
يېڭى رېين گېزىتى

يېڭىرېين گېزىتى

تولۇقنامى"يېڭى رېين گېزىتى،دېموكراتىيىچىلەرنىڭ ئورگان گېزىتى".دۇنيا بويىچەئەڭ بالدۇر چىقىرىغان ماركسزىملىق گېزىت.1848-يىلى6-ئاينىڭ1-كۈنى كيولىندا رەسىمىيتارقىتىلغان.ماركىش باش تەھرىر بولغان،ئېنگلىس بۇ گېزىت ئۈچۈن  نۇرغۇن مۇھىم ماقالە ۋە باش ماقالىلەرنى يېزىپبەرگەن.بۇ گېزىت گېرمانىيە ۋە ياۋروپا ئىنقىلابىدا مۇھىم رول ئوينىغان.ئېنگلىسئۇنى"ئىنقىلابىي يىللاردا گېرمانىيەنىڭ ئەڭ مەشھۇر گېزىتى بولۇپقالغان"دېگەنىدى.لېنىنمۇ ئۇنى"ئىنقىلابىي پرولېتارىياتنىڭ ئەڭ ياخشىئورگان گېزىتىدۇر" دېگەنىدى.شۇڭا بۇ گېزىت پرۇسسىيە ھۆكۈمىتىنىڭپاراكەندىچىلىكى ۋە بۇزغۇنچىلىقىغا ئۇچراپ تۇرغان.1849-يىلى5-ئايدا،ماركس پرۇسسىيەھۆكۈمىتى تەرىپىدىن چېگرىدىن قوغلاپ چىقىرىلغان،باشقا تەھرىرلەرمۇ زىيانكەشلىككەئۇچرىغان.5-ئاينىڭ19-كۈنى قىزىل بوياق بىلەن ئەڭ ئاخىرقى بىر سان چىقارغاندىنكېيىن نەشىردىن توختىغانلىقىنى جاكارلىغان.

Neue Rheinische Zeitung_新莱茵报
## مەنبەلەر
يېڭى شەرق سىياسىتى

گېرمانىيە فېدراتىپ جۇمھورىيىتى يولغا قويغان سوۋېت ئىتتىپاقى ۋە شەرقىي ياۋروپاغا قاراتقان تاشقى سىياسەت. 1969-يىلى10-ئايدا براند (1913-1992)سوتسىيال دېموكراتلار پارتىيىسى ھۆكۈمىتىنى تەشكىل قىلغاندىن كېيىن يولغا قويۇشقا باشلىغان.براند(Willy Brandt) شىمالىي ئاتلانتك ئەھدى تەشكىلاتى ۋە يارۋروپا ئىقتىسادىي ئورتاق گەۋدىسىنىڭ فېدراتپ گېرمانىيەنىڭ تاشقىسىياسىتىنىڭ تۈۋرىكى ئىكەنلىكىنى،موشۇ شەرت ئاستىدا سوۋېت ئىتتىپاقى ۋە شەرقىي ياۋروپا ئىتتىپاقى ئەللىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتىنى ياخشىلاپ،ئۇنى يەنىمۇ نورماللاشتۇرىدىغانلىقىنى؛گېرمانىيە دېموكراتىك جۇمھۇرىيىتىنىڭ ئىككىنچى گېرمانىيە دۆلىتى ئىكەنلىكىنى ئېتراپ قىلىدىغانلىقىنى شۇنداقتىمۇ ئۇنى "چەتئەل"دەپ قارىمايدىغانلىقىنى جاكارلىغان."بىر مىللەت،ئىككى دۆلەت" بولۇپ،ئىككى گېرمانىيە ئوتتۇرىسىدىكى ئالاقىنى كۈچەيتىپ، ياۋروپادىكى "تىنچ شارائىت"تا دېموكراتىك گېرمانىيەگە قارىتا "يېقىنلىشىش يولى بىلەن ئۇنىڭ ئۆزگىرىشىنى ئالغا سۈرۈش"چارىسىنى قوللىنىپ گېرمانىيەنى بىرلىككە كەلتۈرۈشنى تەشەببۇس قىلغان.
## مەنبەلەر
يېڭى كارفاگېن

قەدىمقى ئىسپانىيەنىڭ شەرقىي جەنۇبى دېڭىز ياقىسىدىكى شەھەر.بىرىنچى قېتىملىق پوئېنى ئۇرۇشى(مىلادىدىن ئىلگىرىكى264-241) دىن كېيىن كارفاگېنلىقلار (شىمالىي ئافرىقىدا)دېڭىزدىن ئۆتۈپ، ئىسپانىيىنى ئىدارە قىلىۋالغان؛مىلادىدىن ئىلگىرىكى228-يىلى،كارفاگېننىڭ قوماندانى خاسدرۇبا بۇ شەھەرنى سېلىپ،رىم بىلەن داۋاملىق ئۇرۇشىدىغان بازا قىلغان.بۇ شەھەردە ياخشى پورت بار بولۇپ،سودا ئىشلىرىغاقولايلىق بولۇپ،تېز تەرەققىي قىلىپ،غەربىي يەر ئوتتۇرا دېڭىز بويىدىكى چوڭ شەھەرگە ئايلانغان.مىلادىدىن ئىلگىرىكى 218-يىلى، گاننىبال بۇ يەردىن سەپەرگەئاتلىنىپ، ئىتالىيەگە ھۇجۇم قىلغان.بۇ ئىككىنچى قېتىملىق پوئېنى ئۇرۇشى(مىلادىدىن ئىلگىرى218-201) نىڭ باشلىنىشى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.مىلادىدىن ئىلگىرىكى209-يىلى،رىم سەردارى چوڭ سىپىئوس تەرىپىدىن ئىشغال قىلىنغان.شۇنىڭدىن كېيىن رىم ئۇزاققىچە ئىدارە قىلغان ھەمدە رىم ئەمەلدارىنىڭ ئىسپانىيىنىڭ مەمۇرىي ئۆلكىلىرىنى باشقۇرۇشتىكى تۇرۇشلۇق جاي بولۇپ قالغان. بۇ يەرلەردىن چىققان كۆمۈش رىم دۆلىتىنىڭ مېتال پۇل قۇيۇشىغا يەتكۈزۈپ بېرىلگەن.ئىمپرىيە دەۋرىگە كەلگەندە يەنىلا ئاۋات بولغان،شەھەر ئىچىدە نۇرغۇنلىغان رىمچە ئىبادەتخانا ۋە قۇرۇلۇشلار بار.5-ئەسىردەغەربىي گوتلار بېسىپ كىرگەندە بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرىغان.

新迦太基----

ئېنگىلىزچە: Carthage
## مەنبەلەر
يېڭى تارىخشۇناسلىق ئېقىمى

يېڭى تارىخشۇناسلىق ئېقىمى
ھازىرقى زامان ئامېرىكا بۇرژۇئا تارىخشۇناسلىق ئېقىمى.ئامېرىكىلىق تارىخشۇناس روبىنسون بىرىنچى بولۇپ تەشەببۇس قىلغان.ئۇ ئۆزىنىڭ ۋەكىللىك ئەسىرى—"يېڭى تارىخشۇناسلىق"تا بۇ ئېقىمدىكىلەرنىڭ ئاساسىي كۆز قارىشىنى شەرھىيلىگەن(1) تارىخنىڭ دائىرىسىنى جۈملىدىن ئىنسانىيەتنىڭ ئىلگىرىكى بارلىق پائالىيەتلىرىگىچە كېڭەيتىش؛(2)تارىخي پاكىتلارنى ئومۇملاشتۇرۇش نۇقتىئىنەزىرى بىلەن چۈشەندۈرۈش ۋە تەھلىل قىلىش؛(3)تارىخي ئۆزگىرىشنى تەدرىجىي تەرەققىيات نەزەرى بىلەن كۆزىتىپ،ئىنسانىيەت تارىخىنى ئۈزۈلمەيدىغان ئۆسۈپ يېتىلىش جەريانى دەپ قاراش؛(4)تارىخشۇناسلىقنىڭ رولى ئۇنىڭ بىزنىڭ ھازىرقىنى چۈشىنىشىمىز ۋە كەلگۈسىنى قىياس قىلىشىمىزغا ياردەم بېرەلەيدىغانلىقىدا؛(5)تارىخي بىلىمدىن پايدىنلىنىپ،جەمئىيەتكە بەخت يارىتىشتىن ئىبارەت.روبېنسون كولۇمبىيە ئۇنۋېرسىتېتىدا كۆپ يىل ئوقۇتقۇچىلىق قىلىپ،تەسىرى بار ئىلمىي ئېقىمنى ۋۇجۇتقا كەلتۈرگەن.ئۇنىڭ ئاساسىي ئەزالىرى بېرىد،شودۋېل،خايېس(1882-1964)،موئون(1892-1936)،بارنېس(1889-1968)،سارىندىكى(1882-1965) قاتارلىقلاردىن ئىبارەت.20-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا مەزكور ئىلمىي ئېقىم ئامېرىكىنڭ تارىخشۇناسلىق ساھەسىدە ئىنتايىن مۇھىم رول ئالغان .
新史学派
جامېس ھارۋېي روبىنسون(James Harvey Robinson，1863.6.29-1936.2.16)
## مەنبەلەر
ئەسەر ھوقوقى ۋە دەخلى -تەرۇز قىلمىشىغا ئائېت قانۇن ماددىلىرى

دۆلىتىمىز قانۇنىدا بەلگىلەنگەن ئەسەر ھوقوقى ۋە دەخلى -تەرۇز قىلمىشىغا ئائېت قانۇن ماددىلىرى 
ئومومى پىرىنسىپ: 
2-ماددا :جۇڭگۇ پۇخرالىرى  ئەسىرى ئېلان قىلىنغان -قىلىنمىىغان بولسۇن مۇشۇ قانۇن بويىچە ئەسەر ھوقوقىدىن بەھرىمان بولىدۇ. 
10-ماددا:ئەسەر ھوقوقى تۆۋەندىكىدەك جىسمانى ھوقوقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ؛ (كۆپچىلىكنىڭ كۆرۈپ بولاماي زىرىكىپ كەتمەسلىكى ئۈچۈن پەقەت ئالاقىدار موھىم ماددىلارلا تەرجىمە قىلىندى) 
(2).ئسىم يىزىش ھوقوقى يەنى ئاپتورنىڭ سالايىتىنى بىلدۈرۈپ ،ئەسەرگە ئسمىنى يېزىش ھوقوقى. 
(12)ئۇچۇر تورىدا تارقىتىش ھوقوقى،يەنى ئەسەرنى سىملىق ياكى سىمسىز ئۇسۇلدا يەتكۈزۈپ ، جامائەتنى ئۆزې تاللىۋالغان ۋاقىت ۋە ئورۇندا ئەسەرگە ئىرىشتۈرۈش ھوقوقى. 
(15)تەرجىمە قلىش ھوقوقى، يەنى بىر خىل تىل-يىزىقتىن باشقا بىر خىل تىل-يىزىققا ئۆرۈش ھوقوقى. 
### ئەسەر ھوقوقىنىڭ تەۋەلىكى توغرىسىدا
14-ماددا:قارشى ئىسپات بولمىسا،ئەسەرگە ئسمى يىزىلغان پۇقرا .ئاپتور ھىساپلىندۇ. 
12-ماددا:ئەسلى ئەسەرنى ئۆزگەرتىپ تۈزۈش ،تەرجىمە قىلىش،شەرھىلەش بىلەن ھاسىل بولغان ئەسەرنىڭ ئەسەر ھوقوقىدىن شۇ ئەسەرنى ئۆزگەرتىپ تۈزگۈچى ، تەرجىمە قىلغۇچى بەھرىمان بولىدۇ. 
ھوقوقنىڭ چەكلىنشى توغرىسىدا: 
22-ماددا : ئەسەر تۆۋەندىكى ئۇسۇللاردا ئشلىتىلسە ئەسەر ھوقوقى ئگىسىدىن ئىجازەت .ئالمىسىمۇ بولىدۇ؛ 
(1)باشقىلارنىڭ ئېلان قىلىنىپ بولغان ئەسەرلىرىنى شەخسى ئۈگىنىش ،تەتقىق قىلىش ياكى بەھرىمان بولۇش ئۈچۈن ئشلىتىلسە؛ 
(11)جۇڭگۇ پۇقرالىرى ،خەنزۇ تىلى يىزىقىدا ئجاد قىلىنغان ئەسەرلەرنى ئاز سانلىق مىللەت تىل - يىزىقىغا ئىجاد قىلىپ ،مەملىكىت ئىچىدە نەشىر قىلىپ تارقاتسا؛ 
قانۇن جاۋابكارلىق توغرىسىدا: 
46-ماددا:ھوقوققا دەخلى- تەرۇز قىلىنغان تۆۋەندىكى قىلمىشنى سادىر قىلغانلار ئەھۋالغا قاراپ ،دەخلى تەرۇزنى توختىتىش ،تەسىرنى تۈگىتىش،ناماقۇل بولۇش،زىياننى تۆلەش قاتارلىق ھەق تەلەپ جاۋابكارلىقىنى ئۈستىگە ئالىدۇ. 
(1)ئەسەر ھوقوقى ئىگىسىنىڭ ئاجازىتىنى ئالماي تۇرۇپئۇنىڭ ئەسىرىنى ئىلان قىلىۋالۈانلار. 
(3)باشقىلارنىڭ ئەسىرىنى ئۈزگەرتىۋەتكەنلەر ،بۇرمىلىۋەتكەنلەر؛

## مەنبەلەر
توختام قانۇنى

(1999- يىلى 3- ئاينىڭ 15- كۈنى 9- نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيىنىڭ 2- يىغىنىدا ماقۇللىنىپ، 1999- يىلى 3- ئاينىڭ 15- كۈى جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى رەئىسىنىڭ 15- نومۇرلۇق پەرمانى بىلەن ئېلان قىلىنغان، 1999- يىلى 10- ئاينىڭ 1- كۈنىدىن باشلاپ يولغا قويۇلدى)

## ئومۇمىي پرىنسىپ
   1- باب ئومۇمىي بەلگىلىمە
   2- باب توختامنىڭ تۈزۈلۈشى
   3- باب توختامنىڭ كۈچى
   4- باب توختامنىڭ ئىجرا قىلىنىشى
   5- باب توختامنىڭ ئۆزگەرتىلىشى ۋە ئۆتۈنۈپ بېرىلىشى
   6- باب توختامدىكى ھوقۇق- مەجبۇرىيەتنىڭ ئاياغلىشىشى
   7- باب خىلاپلىق جاۋابكارلىقى
   8- باب باشقا بەلگىلىمىلەر

    خاس پرىنسىپ
    9- باب سېتىۋېلىش- سېتىش توختامى 
   10- باب توك، سۇ، گاز ۋە پار بېرىش- ئىشلىتىش توختامى
   11- باب ھەدىيە توختامى
   12- باب قەرز پۇل ئېلىش توختامى
   13- باب ئىجارە توختامى
   14- باب مەبلەغ يۈرۈشتۈرۈش ئىجارە توختامى
   15- باب كاسىنا ئىش توختامى
   16- باب قۇرۇلۇش توختامى
   17- باب ترانسىپورت توختامى
   18- باب تېخنىكا توختامى
   19- باب ساقلاش توختامى
   20- باب ئامباردا ساقلاش توختامى
   21- باب ھاۋالە توختامى
   22- باب بېدىكلىك توختامى
   

## ئومۇمىي پرىنسىپ
   1- باب ئومۇمىي بەلگىلىمە
   1- ماددا بۇ قانۇن توختام تۈزۈشكۈچىلەرنىڭ قانۇنىي ھوقۇق- مەنپەئىتىنى قوغداش، ئىجتىمائىي- ئىقتىسادىي تەرتىپىنى ساقلاش ۋە سوتسىيالىستىك زامانىۋىلاشتۇرۇش قۇرۇلۇشىنى ئىلگىرى سۈرۈش مەقسىتىدە تۈزۈلدى.
   2- ماددا بۇ قانۇندا ئېيتىلغان توختام باراۋەر سۇبيېكتىپ بولغان تەبىئىي شەخس، قانۇنىي ئىگە ۋە باشقا تەشكىلاتلار ئوتتۇرىسىدا ھەق تەلەپ ھوقۇق- مەجبۇرىيەت مۇناسىۋىتىنى ئورنىتىش، ئۆزگەرتىش ۋە ئاخىرلاشتۇرۇشقا دائىر كېلىشىمنى كۆرسىتىدۇ.
   نىكاھ، بېقىۋېلىش، ۋەسىيلىك قاتارلىق سالاھىيەت مۇناسىۋىتىگە دائىر كېلىشىمىگە باشقا قانۇنلاردىكى بەلگىلىمىلەر تەتبىقلىنىدۇ.
   3- ماددا توختام تۈزۈشكۈچىلەرنىڭ قانۇندىكى ئورنى باراۋەر بولىدۇ، بىر تەرەپنىڭ ئۆز ئىرادىسنى يەنە بىر تەرەپكە تېڭىشىغا يول قويۇلمايدۇ.
   4- ماددا ئالاقىدارلار ئىختىيارلىق بىلەن توختام تۈزۈش ھوقۇقىدىن قانۇن بويىچە بەھرىمەن بولىدۇ، ھەر قانداق ئورۇن ۋە شەخسنىڭ قانۇنسىز ئارىلىشىشىغا يول قويۇلمايدۇ.
   5- ماددا ئالاقىدار ھەر تەرەپنىڭ ھوقۇقى ۋە مەجبۇرىيىتىنى ئادىللىق پرىنسىپى بويىچە بېكىتىشى كېرەك.
   6- ماددا ئالاقىدار ھوقۇقىنى يۈرگۈزۈش، مەجبۇرىيىتىنى ئادا قىلىشتا سەمىمىي بولۇش، لەۋزىدە تۇرۇش پرىنسىپىغا ئەمەل قىلىشى كېرەك.
   7- ماددا ئالاقىدار توختام تۈزۈش ۋە ئىجرا قىلىشتا قانۇن، مەمۇرىي نىزاملارغا ئەمەل قىلىشى، ئىجتىمائىي ئەخلاققا ھۆرمەت قىلىشى كېرەك، ئىجتىمائىي- ئىقتىسادىي تەرتىپنى قالايمىقانلاشتۇرۇشقا، جامائەت مەنپەئىتىگە زىيان يەتكۈزۈشكە بولمايدۇ.
   8- ماددا قانۇن بويىچە پۈتكەن توختام ئالاقىدارلارنى قانۇن بويىچە چەكلەش كۈچىگە ئىگە. ئالاقىدارلار ئۆز مەجبۇرىيىتىنى پۈتۈشكىنى بويىچە ئادا قىلىشى كېرەك، توختامنى ئۆز مەيلىچە ئۆزگەرتىۋېتىشكە ياكى بىكار قىلىۋېتىشكە بولمايدۇ.
   قانۇن بويىچە پۈتكەن توختام قانۇن تەرىپىدىن قوغدىلىدۇ.
## مەنبەلەر
ھەدىيە توختامى

11- باب ھەدىيە توختامى
   185- ماددا ھەدىيە توختامى قوبۇل قىلغۇچى ئۆزىنىڭ مال- مۈلكىنى ھەدىيە قوبۇل قىلغۇچىغا ھەقسىز بېرىدىغان، ھەدىيە قوبۇل قىلغۇچى ھەدىيىنى قوبۇل قىلىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدىغان توختامدۇر.
   186- ماددا ھەدىيە قىلغۇچى ھەدىيە مال- مۈلكىنىڭ ھوقۇقى يۆتكىلىشتىن ئىلگىرى ھەدىيىنى بىكار قىلسا بولىدۇ.
   ئاپەتتىن قۇتقۇزۇش، نامراتلارنى يۆلەش قاتارلىق ئىجتىمائىي پاراۋانلىق، ئەخلاق- مەجبۇرىيەت خاراكتېرىدىكى ھەدىيە توختامى ياكى گۇۋاھلىقتىن ئۆتكۈزۈلگەن ھەدىيە توختامىدا ئالدىنقى تارماقتىكى بەلگىلىمە تەتبىقلانمايدۇ.
   187- ماددا ھەدىيە مال- مۈلۈكلەردىن تىزىملىتىش قاتارلىق رەسمىيەتلەرنى قانۇن بويىچە بېجىرىشكە توغرا كېلىدىغانلىرىدا مۇناسىۋەتلىك رەسمىيەتلەرنى بېجىرىش كېرەك.
   188- ماددا ئاپەتتىن قۇتقۇزۇش، نامراتلارنى يۆلەش قاتارلىق ئىجتىمائىي پاراۋنلىق، ئەخلاق مەجبۇرىيەت خاراكتېرىدىكى ھەدىيە توختامى ياكى گۇۋاھلىقتىن ئۆتكۈزۈلگەن ھەدىيە توختامىدا ھەدىيە قىلغۇچى ھەدىيە مال- مۈلكىنى تاپشۇرمىسا، قوبۇل قىلغۇچى تاپشۇرۇشنى تەلەپ قىلسا بولىدۇ.
   189- ماددا ھەدىيە قىلغۇچى ھەدىيە مال- مۈلكىنى قەستەن ياكى سەۋەنلىك بىلەن بۇزۇۋەتسە، يوقىتىۋەتسە، زىياننى تۆلەش جاۋابكارلىقىنى ئۈستىگە ئېلىشى كېرەك.
   190- ماددا ھەدىيىدە مەجبۇرىيەت يۈكلەنسە بولىدۇ.
   ھەدىيىدە مەجبۇرىيەت يۈكلەنگەن بولسا، ھەدىيە قوبۇل قىلغۇچى مەجبۇرىيىتىنى پۈتۈشكىنى بويىچە ئادا قىلىشى كېرەك.
   191- ماددا ھەدىيە مال- مۈلۈكتە نۇقسان بولسا، ھەدىيە قىلغۇچى جاۋابكارلىقنى ئۈستىگە ئالمايدۇ، مەجبۇرىيەت يۈكلەنگەن ھەدىيە مال- مۈلۈكتە نۇقسان بولسا، ھەدىيە قىلغۇچى ساتقۇچى بىلەن ئوخشاش جاۋابكارلىقنى يۈكلەنگەن مەجبۇرىيەت دائىرىسىدە ئۈستىگە ئالىدۇ.
   ھەدىيە قىلغۇچىلاردىن نۇقساننى قەستەن ئېيتماي ياكى نۇنسان يوقلۇقىغا كاپالەت بېرىپ، قوبۇل قىلغۇچىغا زىيان يەتكۈزگەنلىرى زىياننى تۆلەش جاۋابكارلىقىنى ئۈستىگە ئېلىشى كېرەك.
   192- ماددا ھەدىيە قوبۇل قىلغۇچىدا تۆۋەندىكى ئەھۋاللارنىڭ بىرى كۆرۈلسە، ھەدىيە قىلغۇچى ھەدىيىنى بىكار قىلسا بولىدۇ:
   (1) ھەدىيە قىلغۇچىغا ياكى ئۇنىڭ يېقىن تۇغقانلىرىغا ئېغىر زىيان يەتكۈزسە؛
   (2) ھەدىيە قىلغۇچىنى بېقىش مەجبۇرىيىتى بار تۇرۇقلۇق ئادا قىلمىسا؛
   (3) ھەدىيە توختامىدا پۈتۈشكەن مەجبۇرىيىتىنى ئادا قىلمىسا.
   ھەدىيە قىلغۇچى بىكار قىلىش ھوقۇقىنى بىكار قىلىش سەۋەبىنى بىلگەن ياكى بىلىشكە تېگىشلىك بولغان كۈندىن باشلاپ بىر يىل ئىچىدە يۈرگۈزىدۇ.
   193- ماددا ھەدىيە قوبۇل قىلغۇچىنىڭ قانۇنغا خىلاپ قىلمىشى تۈپەيلىدىن ھەدىيە قىلغۇچى ئۆلۈپ كەتسە ياكى ھەق تەلەپ ھەرىكەت ئىقتىدارىدىن قالسا، ھەدىيە قىلغۇچىنىڭ ۋارىسى ياكى قانۇندا بەلگىلەنگەن ۋاكالەتچىسى ھەدىيىنى بىكار قىلسا بولىدۇ.
   ھەدىيە قىلغۇچىنىڭ ۋارىسى ياكى قانۇندا بەلگىلەنگەن ۋاكالەتچىسى بىكار قىلىش ھوقۇقىنى بىكار قىلىش سەۋەبىنى بىلگەن ياكى بىلىشكە تېگىشلىك بولغان كۈندىن باشلاپ ئالتە ئاي ئىچىدە يۈرگۈزىدۇ.
   194- ماددا بىكار قىلىش ھوقۇقى ئىگىسى ھەدىيىنى بىكار قىلغاندا، ھەدىيە قوبۇل قىلغۇچىدىن ھەدىيە مال- مۈلكىنى قايتۇرۇپ بېرىشنى تەلەپ قىلسا بولىدۇ.
   195- ماددا ھەدىيە قىلغۇچىلاردىن ئىقتىسادىي ئەھۋالى كۆرۈنەرلىك ناچارلىشىپ، ئىشلەپچىقىرىش تىجارىتىگە ياكى ئائىلە تۇرمۇشىغا ئېغىر تەسىر يەتكەنلىرى ھەدىيە مەجبۇرىيىتىنى ئادا قىلىۋەرمىسىمۇ بولىدۇ.
## مەنبەلەر
توك، سۇ، گاز ۋە پار بېرىش- ئىشلىتىش توختامى

10- باب توك، سۇ، گاز ۋە پار بېرىش- ئىشلىتىش توختامى
   176- ماددا توك بېرىش- ئىشلىتىش توختامى توك بەرگۈچى توك ئىشلەتكۈچىگە توك بېرىدىغان، توك ئىشلەتكۈچى توك پۇلىنى تۆلەيدىغان توختامدۇر.
   177- ماددا توك بېرىش- ئىشلىتىش توختامىنىڭ مەزمۇنى توك بېرىش ئۇسۇلى، سۈپىتى، ۋاقتى، توك ئىشلىتىش سىغىمچانلىقى، ئادرېسى، خاراكتېرى، ئۆلچەش ئۇسۇلى، توك باھاسى ۋە توك پۇلىنى راسچوت قىلىش ئۇسۇلى، توك بېرىش ئىشلىتىش ئەسلىھەلىرىنى ئاسراش جاۋابكارلىقى قاتارلىق ماددىلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
   178- ماددا توك بېرىش- ئىشلىتىش توختامى ئىجرا قىلىنىدىغان جاي ئالاقىدارلارنىڭ پۈتۈشكىنى بويىچە بولىدۇ؛ ئالاقىدارلار پۈتۈشمىگەن ياكى ئېنىق پۈتۈشمىگەن بولسا، توك بېرىش ئەسلىھەلىرىنىڭ مۈلۈك ھوقۇقى ئايرىلغان جاي توختام ئىجرا قىلىنىدىغان جاي بولىدۇ.
   179- توك بەرگۈچى توكنى دۆلەت بەلگىلىگەن سۈپەت ئۆلچىمى ۋە پۈتۈم بويىچە بىخەتەر بېرىشى كېرەك. توك بەرگۈچىلەردىن توكنى دۆلەت بەلگىلىگەن سۈپەت ئۆلچىمى ۋە پۈتۈم بويىچە بىخەتەر بەرمەي، توك ئىشلەتكۈچىگە زىيان يەتكۈزگەنلىرى زىياننى تۆلەش جاۋابكارلىقىنى ئۈستىگە ئېلىشى كېرەك.
   180- ماددا توك بەرگۈچى توك بېرىش ئەسلىھەلىرىنى پىلانلىق تەكشۈرۈپ رېمونت قىلىش، ۋاقىتلىق تەكشۈرۈپ رېمونت قىلىش، توك ئىشلىتىشكە قانۇن بويىچە چەك قويۇش ياكى توك ئىشلەتكۈچى توكنى قانۇنغا خىلاپ ئىشلىتىش قاتارلىق سەۋەبلەر بىلەن توك بېرىشنى توختىتىشقا توغرا كەلسە، توك ئىشلەتكۈچىگە دۆلەتنىڭ مۇناسىۋەتلىك بەلگىلىمىسى بويىچە ئالدىن ئۇقتۇرۇشى كېرەك. ئالدىن ئۇقتۇرماي توكنى ئۈزۈپ قويۇپ، توك ئىشلەتكۈچىگە زىيان سالغانلار زىياننى تۆلەش جاۋابكارلىقنى ئۈستىگە ئېلىشى كېرەك.
   181- ماددا تەبىئىي ئاپەت قاتارلىق سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن توك ئۈزۈلۈپ قالسا، توك بەرگۈچى دۆلەتنىڭ مۇناسىۋەتلىك بەلگىلىمىسى ۋە ئالاقىدارلارنىڭ پۈتۈشكىنى بويىچە ۋاقتىدا تاپشۇرۇشى كېرەك. توك ئىشلەتكۈچىلەردىن توك پۇلىنى مۆھلەت ئۆتسىمۇ تاپشۇرمىغانلىرى پۈتۈشكىنى بويىچە خىلاپلىق پۇلى تۆلىشى كېرەك. سۈيلىگەندىن كېيىنمۇ توك ئىشلەتكۈچى توك پۇلى ۋە خىلاپلىق پۇلىنى مۇۋاپىق مۆھلەت ئىچىدە تاپشۇرمىسا، توك بەرگۈچى توكنى دۆلەت بەلگىلەنگەن تەرتىپ بويىچە توختىتىپ قويسا بولىدۇ.
   183- ماددا توك ئىشلەتكۈچى توكنى دۆلەتنىڭ مۇناسىۋەتلىك بەلگىلىمىسى ۋە ئالاقىدارلارنىڭ پۈتۈشكىنى بويىچە بىخەتەر ئىشلىتىشى كېرەك. توك ئىشلەتكۈچىلەردىن توكنى دۆلەتنىڭ مۇناسىۋەتلىك بەلگىلىمىسى ۋە ئالاقىدارلارنىڭ پۈتۈشكىنى بويىچە بىخەتەر ئىشلەتمەي، توك بەرگۈچىگە زىيان سالغانلىرى زىياننى تۆلەش جاۋابكارلىقىنى ئۈستىگە ئېلىشى كېرەك.
   184- ماددا سۇ بېرىش- ئىشلىتىش، گاز بېرىش- ئىشلىتىش، پار بېرىش- ئىشلىتىش، توختاملىرىدا توك بېرىش- ئىشلىتىش توختامىغا مۇناسىۋەتلىك بەلگىلىملەردىن پايدىلىنىدۇ.
## مەنبەلەر
ئابدۇرۇسۇل ئۆمەر

تۈر:ئۇيغۇرلار 
شائىر، ئىقتىدارلىق مۇھەررىر ئابدۇرۇسۇل ئۆمەر 1941 - يىل 1 - ئايدا ئاتۇش ناھىيسىنىڭ تىجەن يېزىسدا تۇغۇلغان، كېيىن ئائىلىسى بىلەن غۇلجىغا كۆچۈپ چىققان. ئۇ، باشلانغۇچ - ئوتتۇرا مەكتەپلەرنى غۇلجىدا تاماملىغان، 1956 - يىلدىن 1959 - يىلغىچە سابىق شىنجاڭ پېداگوگىكا ئىنىستىتۇتىنىڭ تىل - ئەدەبىيات فاكۇلتېتىدا ئوقۇغان، ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن تارتىپ ھازىرغىچە شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى ئۇيغۇر تەھرىر بۆلۈمىدە ئىشلىمەكتە. 

ئابدۇرۇسۇل ئۆمەر ئەدەبىي ئىجادىيەت ساھەسىگە 50 - يىللارنىڭ كېيىنكى يېرىمىدا ئېلان قىلدۇرغان شېئىرلىرى ئارقىلىق كىرىپ كەلگەن. شۇنىڭدىن بېرى ئىزچىل تۈردە شېئىر ئىجادىيىتى بىلەن، كېيىنچە، ھېكايە ئىجادىيىتى بىلەن شۇغۇللىنىپ، «ئۈمىد چېچەكلىرى»، «شارقىراتما»، «دەريا ۋە بۇلاق»، «باھار چىرايلىق» قاتارلىق شېئىرلارنى ۋە بىرمۇنچە ھېكايىلارنى يازغان. ئۇنىڭ ئەسەرلىرىنىڭ ئالغا سۈرگەن مەزمۇنى چوڭقۇر، ئىپادىلەش ئۇسۇلى يېنىك، تىلى ئاممىباب، قۇرۇلمىسى پۇختا. ئابدۇرۇسۇل ئۆمەرنىڭ بىرقىسىم شېئىرلىرى ئاپتونوم رايون دەرىجىلىك مۇكاپاتلارغا ئېرىشكەن، بەزى شېئىرلىرى خەنزۇ تىلىغا تەرجىمە قىلىنغان. 

ئابدۇرۇسۇل ئۆمەر يەنە ئەدەبىي «بىڭ شىننىڭ بالىلار »، «ئابدۇللا ئارىپوۋ شېئىرلىرىدىن تاللانما» قاتارلىق كىتابلارنى ۋە خېلى كۆپ شېئىرلارنى تەرجىمە قىلىپ، نەشر قىلدۇرغان. 

ئابدۇرۇسۇل ئۆمەرنىڭ نەشرىياتچىلىق ساھەسىدىكى نەتجىسىمۇ ئالاھىدە گەۋدىلىك. ئۇ، ھازىرغىچە 200 پارچىغا يېقىن ئەدەبىي كىتابنىڭ مەسئۇل مۇھەررىرلىكىنى ئىشلىگەن. بۇ كىتابلار ئىچىدە «ئىزدىنىش»، «ئىلى دولقۇنلىرى»، «ھايات سىرى»، «ئۇيغۇر خەلق داستانلىرى»، «گۈدۈك»، «ئابدۇرخالىق ئۇيغۇر شېئىرلىرى»، «تېيىپجان ئېلىيوپ شېئىرلىرىدىن تاللانما»، «زۇنۇن قادىر ئەسەرلىرى» قاتارلىق ئەدەبىياتىمىز تارىخىغا، شۇنداقلا نەشرىياتچىلىقىمىزغا قېتىلغان زور تۆھپە بولۇپ قالدى. 

ئابدۇرۇسۇل ئۆمەرنىڭ نەشر قىلىنغان ئەسەرلىرىدىن «ئۈمىد چېچەكلىرى» (1981 - يىل، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى) ناملىق شېئىرلار توپلىمى، «دەريا ۋە بۇلاق» (1985 - يىل، شىنجاڭ ياشلار - ئۆسمۈرلەر نەشرىياتى) ناملىق ھېكايە ۋە شېئىرلار توپلىمى، «كۆڭۈل سۆيگۈسى» (1993 - يىل، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى) ناملىق شېئىرلار توپلىمى،«ئالما» (1996 - يىل شىنجاڭ ياشلار - ئۆسمۈرلەر نەشرىياتى) ناملىق ھېكايىلار توپلىمى بار. 1989 - يىلى ئۇنڭ «ئۈمىد ئۇچقۇنلىرى» ناملىق شېئىرلار توپلىمى خەنزۇ تىلىدا نەشر قىلىنغان. ئۇ يەنە «مەشھۇر يازغۇچىلارنىڭ ئەدەبىيات ھەققىدە ئېيتقانلىرى» قاتارلىق كىتابلارنى نەشرگە تەييارلىغان.

ئابدۇرۇسۇل ئۆمەر ھازىر ئالىي مۇھەررىر، شىنجاڭ يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
تۈر:ئۇيغۇرلار
مۇختەر سۈپۈرگى

شائېر مۇختار سۇپۇرگى 1963-يىلى 3-ئاينىڭ 29-كۇنى ئاقسۇ ئونسۇ ناھىيىسىدە تۇغۇلغان .1980-يىلى تۇلۇق ئوتتۇرا مەكتەپنى پۇتتۇرۇپ ، خوتەن پىداگوگىكا ئالىي تېخنىكومىنىڭ تىل-ئەدەبىيات فاكولتىتىغا ئوقۇشقا كىرگەن.1984-يىلى 7- ئايدا ئوقۇشنى پۇتتۇرۇپ، ئۆزى ئوقۇغان فاكولتېتقا ئوقۇتقۇچىلىققا ئېلىپ قېلىنغان.1991-يىلدىن1992-يىلغىچە شىنجاڭ ئۇنۋىرسىتىتى تىل-ئەدەبىيات فاكولتېتىدا بىلىم ئاشۇرغان،2005-يىلى شاڭخەي شەرقى جۇڭگۇ پىداگوگىكا ئۇنۋىرسېتىدا بىلىم ئاشۇرغان. ھازىر خوتەن پىداگوگىكا ئالىي تېخنىكۇمىنىڭ تىل-ئەدەبىيات فاكولتېتىدا دوتسېنتلىق ئۇنۋانى بىلەن ئوقۇتقۇچىلىق قىلىۋاتىدۇ .
ئۇ،1981-يىلدىن ھازىرغىچە ئاپتۇنۇم رايۇنىمىزدىكى ھەرقايسى گىزىت-ژورناللاردا500 پارچىدىن ئارتۇق شېىر،داستان، ھېكايە، مەسەل ۋە ئىلمىي ماقالىلارنى ئېلان قىلغان. «كۈنلۈك ئاستىدا»، «گۇما ئابىدىلىرى»، «نۇرۇز لېرىكىسى» قاتارلىق شېرلىرى مەركىزى خەلق رادىئو ئىستانسسى ، شىنجاڭ «خانتەڭرى ئەدەبىياتى مۇكاپاتى » ۋە خوتەن مەمۇرى مەھكىمە تەرىپىدىن مۇكاپاتلانغان.2003-يىلى شىنجاڭ خەلىق نەشىرياتى تەرىپىدىن «تۈن لىرىكىسى» ناملىق شېئرلار توپلىمى شۇ يىلى شىنجاڭ ئۇنۋىرسىتېتى نەشىرياتى تەرىپىدىن «ئوتتۇرا مەكتەپ تىل-ئەدەبىيات ئوقۇتۇش مېتودى» ناملىق دەرىسلىك كىتابى نەشېر قىلىنغان. «تارىم»، «شىنجاڭ ياشلىرى»، «يېڭى قاشتېشى» قاتارلىق ژورناللاردا ئجادىيەت ھاياتى ۋە بىر قىسىم ئەسەرلىرى تۇنۇشتۇرۇلغان . ئۇنىڭ ئىسمى ۋە قىسقىچە تەرجىمھالى «جۇڭگۇ بۇگۇنكى دەۋر ياش ئەدىپلىرى قامۇسى »، «جۇڭگۇ بۈگۈنكى دەۋر ئەدەبىيات-سەنئەت ساھەسىدىكى نۇپۇزلۇق شەخىسلەر قامۇسى »..... قاتارلىق 8 پارچە قامۇسقا كىرگۈزۇلگەن. ئۇ، ھازىر «جۇڭگۇ ئاز سانلىق مىللەت يازغۇچىلىرى ئىلمىي جەمئىيىتى»، «شىنجاڭ يازغۇچىلار جەمئىيىتى» ۋە «خوتەن ۋىلايەتلىك يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى».

## مەنبەلەر

مەنبە: مۇختەر سۈپۈرگىنىڭ «تۈن لىرىكىسى» ناملىق ئەسىرى ۋە مۇناسىۋەتلىك ماتېرىياللاردىن ئېلىندى.

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار