قۇلۇلە سار

**قۇلۇلە سار**، قۇرغۇي ئائىلىسى چىشلىق بۈركۈت كەنجى ئائىلىسىدىكى بىر خىل ئوتتۇرا تىپتىكى يىرتقۇچ قۇش.

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**ئۇيغۇرچە نامى :**قۇلۇلە سار

**ئىنگلىزچە نامى :**Snail Kite ،Everglade Kite

**تەۋەلىكى :**ھايۋاناتلار دۇنياسى

**تىپى :**خوردىلىق ھايۋانلار تىپى

**سىنىپى :**قۇشلار سىنىپى

**ئائىلىسى :**بۈركۈتسىمانلار ئائىلىسى

**ئۇرۇقداشلىرى :**سار ئۇرۇقدىشى

**تۈرى :**سار

**كەنجى سىنىپى :**ھازىرقى قۇشلار كەنجى سىنىپى

**ئەترىتى :**لاچىنسىمانلار ئەترىتى

**كەنجى ئائىلىسى :**چىشلىق بۈركۈت كەنجى ئائىلىسى

**نام بەرگۈچى :**Vieillot

**نام بېرىلگەن ۋاقتى :**1817-يىلى

**لاتىنچە ئىلمي نامى :**Rostrhamus sociabilis

## تونۇشتۇرۇلۇشى
5پارچەقۇلۇلە سارسار، قۇرغۇي ئائىلىسى چىشلىق بۈركۈت كەنجى ئائىلىسىدىكى بىر خىل ئوتتۇرا تىپتىكى يىرتقۇچ قۇش بولۇپ، تەن ئۇزۇنلۇقى تەخمىنەن 45 سانتىمېتىر، دۈمبىسىنىڭ پەيلىرى قېنىق كۆك رەڭلىك، بېشى ۋە بەدىنىنىڭ پەيلىرى كۈل رەڭ ئاق ياكى ئارىلاش رەڭ پۇت تىرنىقى قارامتۇل سېرىق تىرناقلىرى ئۇچلۇق، كۆزى قوڭۇر قىزىل رەڭلىك. 

ئامېرىكا قىتئەسىنىڭ ئوتتۇرا ۋە جەنۇبىي قىسمىدا كەڭ دائىرىدە ياشايدۇ، سازلىق، كۆل ۋە سۇ بار جايلاردا كۆپ. ئاساسلىق ئوزۇقى قۇلۇلە ئۇرۇقدىشىنىڭ ئامازون قۇلۇلىسى، بەزىدە دېڭىز تاشپاقىسى، قۇرغاق مەزگىلدە يەنە كىچىك تىپتىكى سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلارنى تۇتۇپ يەيدۇ.

## مۇندەرىجە

* قىسقىچە چۈشەندۈرۈش
* ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
* تونۇشتۇرۇلۇشى
* سىرتقى شەكلى
* كەنجى تۈرلىرى
* ياشاش مۇھىتى 
* ياشاش ئادىتى 
* تارقىلىش دائىرىسى 
* كۆپىيىش شەكلى
* قوغداش دەرىجىسى 
* سۈرەتلەر
* قامۇس باشبېتى

## سىرتقى شەكلى
5پارچەقۇلۇلە سارقۇلۇلە سار بىر خىل ئوتتۇرا ھال چوڭلۇقتىكى يىرتقۇچ قۇش، تېنىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 45 سانتىمېتىر، ئۇزۇنلۇقى 120 سانتىمېتىر، بەدەن ئېغىرلىقى 360 ~ 520 گرام، ئۆمرى 17 يىل. يېتىلگەن ئەركەك سارنىڭ پۈتكۈل بېشى، دۈمبە، قانات، كۆكرەك، قورساق، يان قورساق ۋە يوتىلىرىدا بىر پۈتۈن گەۋدە ھاسىل بولغان چوڭقۇر تاش كۈل رەڭلىك، قانات پەيلىرى ۋە قۇيرۇق پەيلىرى ئاساسەن قارا بولىدۇ. ئۈستى ئازراق قوڭۇر كۈل رەڭ بىلەن قاپلانغان. قۇيرۇق ئاستى يۈزى ۋە قۇيرۇق قىسمى ئاساسى بولسا ئاق رەڭلىك. رەڭدار پەردىسى قېنىق قىزىل، كەنجى تۈرىنىڭ ئاق قېشى بار، كۆزى ئۇچۇق رەڭلىك سېرىق، جاۋىغاي رەڭگىمۇ ئوخشىمايدۇ.

چىشىسىنىڭ باش ۋە بويۇن كۆپىنچىسى كۈل رەڭ پەيلەر بىلەن قاپلانغان، باش-بويۇن ئىككى يېنى قارا، قورساق پەيلىرى ئوتتۇرىسىغا بىر قىزىل رەڭ بىلەن قاپلانغان سىزىق بار، قۇيرۇقى ئاستى ئەركىكىنىڭكى بىلەن ئوخشاش، رەڭدار پەردىسى قىزغۇچ سېرىق، يۈز قىسمى يالىڭاچ، تېرە بار. 

چوڭ قۇش بەدىنى يېنىك قوڭۇر رەڭلىك. تاكى ئۈچ ياكى تۆت ياشقا كىرگەندە ئاندىن ئۆسۈپ يېتىلگەن قۇشنىڭ پەيلىرى بىلەن ئوخشاش بولىدۇ. قۇرامىغا يەتمىگەن چوڭ قۇش ئۇلارنىڭ جىنسىي پەرق ئىتىشكە ئامالسىز . خۇددى يېتىلگەن چىشى قۇش ، پەيلىرى ئۈستىدە قارامتۇل قوڭۇر يوللۇق ، رەڭدار پەردىسى قوڭۇر رەڭدە. يۈز تېرىسىنى ۋە پۇتى سېرىق. يوقىرى تۇمشۇقىنىڭ يان ئۇچىى يايسىمان، ئولجىنى پارە-پارە قىلىپ يۇتىدۇ، غول قىسمىدا موم پەردىسى ياكى پەيلىرى بار، قانىتى كۈچلۈك، قانىتى كەڭ، يۇمىلاق ھەم دىقماق، قانات قېقىش ۋە پەرۋاز قىلىپ ئۇچىدىغان، قانات قېقىشى لاچىن ئائىلىسىنىڭكىدىن سەل ئاستا، پۇت پەنجىسى بىر قەدەر ئۇزۇن، پاقالچىقىنىڭ ئۇزۇنلۇقى بىلەن تەڭ بولىدۇ. چىشى قۇش ئەركەك قۇشتىن كۈرنەرلىك چوڭ.

## كەنجى تۈرلىرى
قۇلۇلە سار مېكسىكا كەنجى تۈرى، قۇلۇلە سار سازلىق كەنجى تۈرى، قۇلۇلە سار نام كۆرسىتىلگەن كەنجى تۈرى قاتارلىق تۈرلىرى بار.

## ياشاش مۇھىتى
5پارچەقۇلۇلە سارقۇلۇلە سار دائىم ئاساسلىقى سازلىق، كۆل ۋە سۇ بار جايلاردا ياشايدۇ. ئۇلارنىڭ ئاساسلىق ئوزۇقلۇق مەنبەسى بولسا ئامازون قۇلۇلىسى، بۇ يېمەكلىك ماكانى دائىمىي يېڭى سۇ مەنبەسىگە ئىھتىياجلىق. قۇلۇلە سارنىڭ قونغان يېرى ئادەتتە كىچىك چاتقال ۋە دەرەخ، كۆنەك ئورنى يەر يۈزىدىن ناھايىتى ئاز بىر مېتىردىن يۇقىرى، ئادەتتە ئىلېكس دەرىخى، سۆگەت ۋە ئانار، ئەڭ كۆپ ئۇچرايدىغىنى ساپىئۇم دەرىخى. فلورىدا شىتاتىنىڭ قومۇشلۇق ۋە يېكەن قومۇشلىقىغا يېقىن جايلاردىمۇ ياشايدۇ.

## ياشاش ئادىتى
5پارچەقۇلۇلە سارقۇلۇلە سار سازلىقلاردا توپلىشىپ ياشايدىغان كۆچمەن قۇش. قۇرغاق مەزگىلدە ئۆز ئۇۋىسىغا كەتمەكچى ئۆزىگە ماس كېلىدىغان تۇرمۇش ئۇسۇلى ۋە ماكانىغا ئايلانغان رايونغا بېرىپ سۇ مەھسۇلاتلىرى ئىشلەپچىقىرىش رايونىدا ياشايدۇ. بەزىدە قونغان يېرىدە خېلى چوڭ ئارىلىق ئۇچىدۇ ۋە ئوزۇقلۇق ئىزدەيدۇ، بۇ خىل يىرتقۇچ قۇشلار كۆپىيىش مەزگىلىدە ئىنتايىن جانلىق بولۇپ، بۇ مەزگىلدە نۇرغۇن قۇشلارنىڭ ھاۋادا سېرك ئويۇنلىرىنى كۆرسىتەلىگەندەك كۆرۈنىش بارلىققا كېلىدۇ. ئەركەك قۇش قىسقا تېز ئۆرلەيدۇ، ھەمدە بوشلۇقتا تېز سۈرئەتتە ئايلىنىپ، ئاستا قانات قاقىدۇ. ئۇنىڭدىن كېيىن چىشى قۇشنى تەكلىپ قىلىپ ئۇۋىسىنى ئورتاق بەرپا قىلىپ، يېمەكلىك ئىزدەيدۇ.

قۇلۇلە سارنىڭ ئوزۇقى پۈتۈنلەي دېگۈدەك قۇلۇلە ئۇرۇقدىشىنىڭ ئامازون قۇلۇلىسى بولۇپ، بەزىدە دېڭىز تاشپاقىسى، قۇرغاق مەزگىلدە بەزىدە ئۇششاق سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلارنىمۇ تۇتۇپ يەيدۇ.

## تارقىلىش دائىرىسى
2پارچەقۇلۇلە سارئارگېنتىنا، بېلىز، بولىۋىيە، برازىلىيە، كولومبىيە، كوستارىكا، كۇبا، ئېكۋاتور، فرانسىيىگە قاراشلىق گۋىئانا، گۋاتېمالا، گۋىئانا، گوندۇراس، مېكسىكا، نىكاراگۇئا، پاناما، پاراگۋاي، پېرو، سۇرىنام، ترىنىداد، توباگو، ئامېرىكا، ئۇرۇگۋاي، ۋېنېسۇئېلا، بولىۋار جۇمھۇرىيىتى قاتارلىق جايلارغا تارقالغان. 

## كۆپىيىش شەكلى
5پارچەقۇلۇلە سارقۇلۇلە سار كۆچمەن قۇش، شۇڭا ھەمراھى بىلەن كۆپىيىش مەزگىلىدە ئىتتىپاق تۈزۈپ، لېكىن ئەر-خوتۇنلۇق مۇناسىۋىتى مۇقۇم ئەمەس. فلورىدا شىتاتىدا تۇخۇم تۇغۇش مەزگىلى 5 ئاي داۋاملىشىدۇ، شۇڭا دائىم ئۈچ ياكى تۆت ئۇۋا ياسايدۇ، ئەگەر ھەمراھى بىلەن مۇناسىۋىتى بۇزۇلغان بولسا، تېخى تۇخۇمدىن چىقمىغان بولسا چوقۇم بىر يېڭى ھەمراھ ئىزدەيدۇ.

شۇڭا ئۇلار بىلەن باشقا ئوخشاش تۈردىكى ئوخشاش بولغان ھەمكارلىق ھەمراھلىق مۇناسىۋىتىنى ساقلاپ، ئاكتىپ قاتنىشىپ، سۈنئىي ئۇسۇلدا چۈجە چىقىرىش ۋە بېقىش قۇلايلىق، ئەمما ئەگەر ئوخشاش بىر تۇخۇمدىن كۆپىيىش مەزگىلىدە ئىككى ئۇۋىدا تۇخۇمدىن چىقسا، %75 ئاجىزراق بولغان ۋە كېسەل بالا قۇش، ئاتا-ئانىسى تەرىپىدىن تاشلىۋېتىلىدۇ. قۇلۇلە سارنىڭ تۇخۇم تۇغۇش مەزگىلىدە زېمىن ئېڭى ئىنتايىن كۈچلۈك، ئۇلار كۆنەك ئورنى ۋە ئەتراپىدىكى كىچىك رايون قوغداش ئۈچۈن سوقۇشىدۇ، كۆنەك ئورنى ئادەتتە ئوزۇقلۇق مول سۇ، سازلىق بويىدىكى دەرەخلەردە بولىدۇ.

گەرچە خېلى چوڭ ئۇۋىسى بولسىمۇ، بىراق قۇرۇلمىسى چېچىلاڭغۇ، بىر قەدەر ئاجىز، كۆپ ھاللاردا بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرىغان، ئادەتتە يامغۇر پەسلى باشلىنىشتىن 80 كۈن بۇرۇن يېرىم جايلارغا ئۇۋا ياسايدۇ، تۇخۇملاش مەزگىلى 2-ئايدىن 6-ئاي، بۇ قۇشلار پەسىلگە ئاساسەن مۇۋاپىق نەملىك ۋە تېمپېراتۇرا كونترول قىلىپ تۇخۇم بېسىش مەزگىلىگە كىرىدۇ. گەرچە قۇلۇلە سار دائىم ئوخشاش بىر جايدا كونا ئۇۋىسىغا قايتىپ كەلسىمۇ، لېكىن ھەر يىلى يەنە سىناپ دائىم دېگۈدەك بىر يېڭى ئۇۋا ياسايدۇ.

خىزمەت مىقدارى ئوخشاش بولمىغان جايلارغا ئۇۋا ياساپ 4 ~ 18 كۈن ۋاقىت سەرپ قىلىشقا توغرا كېلىدۇ، ھەممىسىنى ئاساسلىقى ئەركەك قۇش ئۈستىگە ئالىدۇ، چىشى قۇش قوشۇمچە. 

قۇلۇلە سار ئادەتتە بىر ئۇۋىدا ئۈچ دانە تۇخۇم تۇغىدۇ، ھەر ئىككى كۈندە بىردىن تۇخۇم تۇغىدۇ، تۇخۇمى ئاق رەڭلىك ياكى قوڭۇر رەڭلىك. ئاتا-ئانىسى نۆۋەت بىلەن چۈجە چىقىرىش 27 ~ 28 كۈن. قۇشنىڭ باچكىسى تۇخۇمدىن چىققاندىن كېيىن يەنىلا 23-30 كۈن، بۇ مەزگىلدە ئاتا-ئانىلار بالا قۇشقا بېرىش كېرەك. ئۇچقاندىن كېيىن، يەنىلا بەزىدە يېمەكلىك بېرىشكە بېقىنىدۇ، تەخمىنەن 11 ھەپتە ببقىلغاندىن كېيىن ئاندىن پۈتۈنلەي ئۆز كۈچىگە تايىنىدۇ. ياش يىرتقۇچ قۇشلارنىڭ ئۆلۈش نىسبىتى بىر قەدەر يۇقىرى بولىدۇ. 

## قوغداش دەرىجىسى
«دۇنيا تەبىئەتنى قوغداش ئىتتىپاقى» (LC) نىڭ 2012-يىلى يوقىلىش گىردابىغا بېرىپ قالغان تۈرلەر قىزىل تىزىملىك ver 3.1 گە كىرگۈزۈلگەن-خەتىرى تۆۋەن.
## مەنبەلەر