open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ئەرەب يېرىم ئارىلى

250px|thumb|left|سۈنئىي ھەمراھدىن ئەرەب يېرىم ئارىلى

**ئەرەب يېرىم ئارىلى** (كوھنە ئاتى: *جەزىرەتۇل ئەرەب*) (ئەرەبچە: شبه الجزيرة العربية \ *شىبھەل جەزىرەتۇل ئەرەبىييە* ) ياكى ئەرەبىستان، ئاسيانىڭ غەربىي جەنۇبى ۋە ئاڧرىقانىڭ شەرقى شىمالىدا يەر ئالغان يېرىم ئارال. بۈيۈك قىسمى چۆل بولغان بۇ يېرىم ئارال، ئۆزىگە مۇجەسسەم قىلغان نېڧىت ۋە تەبئىي گاز زاپاسلىرى بىلەن ئوتتۇرا شەرقنىڭ گىئوپولىتىك نوقتىدىن ئىنتايىن مۇھىم رايوندۇر.منىتىقەدە نۇپۇسنىڭ زور كۆپچىلىكى ئەرەب ۋە مۇسۇلمان ئەسىللىقتۇر. شۇنداقلا يېرىم ئارال، ئىسلام دىنىنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىپ تارقالغان يېرىدۇر. مۇقەددەس مەككەئى مۇكەررەمە ۋە مەدىنەئى مۇنەۋۋەرە شەھەرلىرى بۇ يېرىم ئارالدىدۇر.

يېرىم ئارالغا جايلاشقان ئەللەر سەئۇدى ئەرەبىستان، يەمەن، ئومان، بىرلەشمە ئەرەب ئەمىرلىكلىرى، قاتار، بەھرەين، كۇۋەيت، ئىراق ۋە ئىئوردانىيە قاتارلىقلاردۇر. بۇلار ئىچىدە ئىراق ۋە ئىئوردانىيە توپراقلىرىنىڭ بىر قىسمى ئەرەب يېرىم ئارىلىنىڭ سىرتىدا قالىدۇر. 

## جوغراڧىيە
thumb|200px|left|
غەربىدە قىزلى دېڭىز، شەرقىي جەنۇبىدا ئۇممان دېڭىزى ۋە شەرقىدە پارس قولتۇقى باردۇر. يېرىم ئارالدا مۇھىم بولغان رايونلار غەربتىكى ھىجاز، ئىچكى قىسىمدىكى نەجد ۋە شەرقتىكى لاھسا (ئەل ھاسا) بىلەن بىرگە ھەم دەۋلەت نامى بولمىش ئۇممان ۋە يەمەن رايونلىرىدۇر. 

روشەن يەر يۈزى شەكللىرى تۆۋەندىكىچە:

**تاغلار**
* ھىجاز تاغلىرى
* ئەل ھەجەر تاغلىرى 
**چۆللەر**
* نەڧۇد چۆلى
* دەھنا چۆلى
* رۇبۇلھالى چۆلى

**جوغراپىيلىك ئورنى** مەركەزدە ئەرەب يېرىم ئارىلى دەپ قارالغاندا:
شىمالدا لەۋانت ۋە مېسسوپوتامىيە؛
غەربىي شىمالدا سىنا يېرىم ئارىلى ۋە ئەقەبە قولتۇقى؛شەرقىي شىمالدا مېسسوپوتامىيە؛جەنۇبتا ئەدەن قولتۇقىغەربىي جەنۇبدا بابۇل مەندەب بوغۇزى؛شەرقىي جەنۇبدا ئۇممان دېڭىزى؛غەربتە قىزىل دېڭىز؛شەرقتە پارس قولتۇقى ۋە ھورمۇز بوغۇزى؛

### گېئولوگىيە
گېئولوگىيە جەھەتتىن ئەرەب بەلبىغى دەپ ئاتالغان ۋە شىمالدا شەرقىي جەنۇب ئاناتولىيە رايونىغە قەدەر ئۇزارغان باشقا بىر بەلباغ ئۈستىدە يەر ئالىدۇ. بەلباغنىڭ ھەرىكەت يۆنىلىشى شىمالغا قارىغان. 
### تەبىئىتى
رايونغا خاس نەسلى قۇرۇش ئالدىدىكى بەئزى تۈرلەر:

*ئەرەب يولبارسى
*ئەرەبىستان
*ئەرەب بۆرىسى

## ئۆتمۈش
250px|thumb|ئەرەبىستان ۋە يېرىم ئارالدىكى ئۈچ مۇھىم رايون
*تېخىمۇ كەڭ ئۇچۇر ئۈچۈن قاراڭ: [[ئىسلام دەۋلىتى]]*

ئىسكەندەر زۇلقەرنەيىندىن بۇرۇنقى ئەرەب يېرىم ئالىنى ئۈ دەۋىرگە بۆلۈش مۇمكىن:
***Arabia Petrea**: سىنا يېرىم ئارىلى ۋە يېرىم ئارالنىڭ غەربىي شىمالى قىرغاقلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
***Arabia Deserta:** شىمالدىكى چۆللۈك رايوننى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
***Arabia Felix:** يېرىم ئارالنىڭ بۈيۈك بۆلۈمىنى قاپلىغان قالغان قىسىم.

## ئىسلامىيەتتىن بۇرۇن

## قاراڭ

* پارس قولتۇغى دۆلەتلىرى
* ۋىكىپېدىيە:ۋىكىپلان ئوتتۇرا شەرق

## مەنبەلەر

تۈر:ئەرەب يېرىم ئارىلى
ئاباس ئەلەم

ئاباس ئەلەم ، يېڭىشەھەر ناھيسىنىڭ ھاراپ يېزىسىدىكى بىر يۇرت مۆتىۋىرى. ، ئۇيغۇر، 1919-يىلى تۇغۇلۇپ، 2014-يىلى ۋاپات بولغان . ياغاچچىلىقنى ئۆزىنىڭ ئۆمرىلىك كەسپى قىلغان. ھاياتىدا نۇرغۇن شاگرتلارنى تەربىيىلەپ چىقارغان. ھاراپ يېزىسى ۋە يېڭىسار ناھىيىسى ، يۇپۇرغا ناھىيسى، مەكت ناھىيىسى قاتارلىق نۇرغۇن جايلاردىكى مەسچىدلەرنى قۇرۇلۇش بېشى بۇلۇپ ياسىغان. ياغاچچىلىق ئىشلىرىغا يېتەكچىلىك قىلغان.
## مەنبەلەر
پىسەن مازىرى باشلانغۇچ مەكتەپ

**پىسەن مازىرى باشلانغۇچ مەكتەپ** يېڭىشەھەر ناھيىسنىڭ ھاراپ يېزىسىدا . قۇرۇلغان ۋاقتى (مەكتەپ ئارخىپىدىكى ماتېرىياللاردا )1939-يىلى دەپ خاتىرلەنگەن. ئەمما يەرلىك دەرس ئېچىش ۋە باشقا سۆھبەت جەريانىدا مەلۇم بولۇشىچە : 4-كەنت 4-مەھەللىدىكى قۇربان زېمىن ئاكىنىڭ دېيىشىچە قۇربان زېمىنمۇ ساۋادىنى مۇشۇ مەكتەپتە چىقارغانلىقىنى ئېيىتقان. قۇربان زېمىن 2013-يىلى سۆھبەتتە ئۆزىنىڭ مۇشۇ مەكتەپتە ساۋات چىقارغانلىقىنى ئېيىتقان. قۇربان زېمىن شۇ يىلى 105 ياشقا كىرگەنلىكىنى ئېيىتقان. مۇشۇ بۇيىچە ھېسابلىساق.1907-يىلى تۇغۇلغان دېسەك 10 يېشىدامەكتەپكە كىرسىمۇ ،1917-يىلى بۇ مەكتەپ ئاللىبۇرۇن قۇرۇلغان بولىدۇ. 
ھازىربۇ مەكتەپنىڭ ئورنى پىسەن مازىرى ئەتراپىدىن 5-كەنت 1-مەھەللە تەۋەلىكىگە يۆتكەلگەن. ئومۇمىي كۆلىمى 29.5 مۇ.

## مەنبەلەر
يۇلىئۇس قەيسەر

**يۇلىئۇس قەيسەر**، (لاتىنچە: GAIVS•IVLIVS•CAESAR، ئوقۇلىشى: گايۇس يۇلىئۇس قەيسەر، م.ب 100- يىلى 12- چىللە\ئىيۇل - م.ب 44- يىلى 15- نورۇز\مارت)، رىملىق ھەربىي ۋە سىياسىي رەھبەر. شۇنداقلا نادىر ناتىق ۋە كۈچلۈك قەلەمكەش بولغان قەيسەر، دۇنيا تارىخىدا ئەڭ تەئسىرچان كىشىلەردىن بىرى دەپ قوبۇل قىلىنىدۇ. ئىش - ھەرىكەتلىرى بىلەن رىم جۇمھۇرىيىتىنىڭ رىم ئىمپېرىيىسىگە ئايلىنىشىدا ھالقىلىق رول ئوينىغان.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:قەيسەر
تەۋرات

**تەۋرات**، **تورا** ياكى **پەنتاتېۇك** (ئەرەبچە: تورة *tawrat*؛ ئىبرانىيچە: תורה *Torah*, گرېكچە: Πεντάτευχος *پەنتاتېۋھوس*)، تاناھ ۋە كونا ئەھدنىڭ تۇنجى بەش كىتابىغا بېرىلگەن ئىسىم. ھەزرەتى **[[مۇسا ئەلەيھىسسالام|مۇسا ئەلەيھىسسالامنىڭ]] بەش كىتابى** دەپمۇ بىلىنىدۇ. ئەسلىدە ئىبرانىيچە يېزىلغاندۇر. پەرۋەردىگار تەرەفىدىن مۇسا ئەلەيھىسسالامغا ۋەھىي قىلىنغانلىقىغا ئىشىنىلىدۇ. تەۋرات كەلىمىسى بەئزىدە تاناھنىڭ تامامى ئۈچۈنمۇ قوللىنىلىدۇ.

## ئاتالغۇ
تەۋرات ئاتالغۇسى، ئىبرانىچە توراھ سۆزلۈكىنىڭ ئەرەبچە شەكلىنىڭ ئۇيغۇرچە تەلەففۇزىدۇر. ئىبرانىچە  دېگەن مەنىلەرگە كېلىدۇ. تەۋراتنى تەشكىل قىلغۇچى كىتابلارنىڭ ئىنگىلىزچە ۋە بەئزى غەرب تىللىرىدا قوللىنىلغان ئىسىملىرى، تەۋراتنىڭ 2. ئەسردە تۈزۈلگەن يۇنانچە\گرىكچە تەرجىمىسىدىن كەلمەكتە. يۇنانچە بولغان *Pentatefhos، penta  (بەش)*  ۋە *tefhos* (نۇسخا، ) سۆزلۈكلىرىنىڭ بىرلىشىشىدىن تۈزۈلگەن.

خرىستىيانلىق، تەۋراتنى ۋە تاناھنىڭ باشقا كىتابلىرىنى مۇقەددەس بىلۇر، لېكىن پەرۋەردىگارنىڭ ئىسا ئەلەيھىسسالام ۋاستىسى بىلەن يېڭى بىر ئەھد ئىبەرگەنلىكىگە ئىشىنىدۇ. بۇ ۋەجدىن مۇسەۋىي مۇقەددەس كىتابنى كونا ئەھد دەپ ئاتايدۇ. يەھۇدىلىك، ئىسا پەيغەمبەرنى ۋە يېڭى ئەھدنى قەبۇل قىلمىغانلىقى ئۈچۈن تاناھنىڭ كونا ئەھد دەپ ئاتىلىشىنى توغرا تاپمايدۇ.

## بابلار
مۇسا پەيغەمبەرنىڭ بەش كىتابى تۆۋەندىكىلەردۇر:
* **تەكۋىن** ياكى **ياراتىلىش**:
دۇنيانىڭ ۋە ئىنساننىڭ يارىتىلىشىنى، جەننەتتىن قوغلىنىش، نۇھ توپانى، ئىبرانىي خەلقىنىڭ ئاتالارى بولمىش ئىبراھىم، يەئقۇب ۋە يۇسۇفنى ئاڭلىتىدۇ.
* **چىقىش** ياكى **مىسىردىن چىقىش**:
يەھۇدىي خەلقىنىڭ مۇسا پەيغەمبەر رەھبەرلىكىدە مىسىردىن چىقىشىنى ۋە 40 يىل بويىچە سىنا چۆلىدە كېزىشىنى، ئون ئەمرنىڭ نازىل بولىشىنى، ئاساسىي قائىدىلەرنىڭ قەبۇلى ئاڭلىتىدۇ.
* **لەۋىلىلەر**:
ھارۇننىڭ ئوغۇللىرىنىڭ كاھىن ئاتىلىشىنى ۋە كونا ئىسرائىلنىڭ تىۋىنىش ئۇسۇللىرىنى ئاڭلىتىدۇ.
* **سانلار** ياكى **چۆلدە ساناق**:
ئىسرائىل خەلقىنىڭ سىنا تېغىدىن كۆچۈپ كەنئان مەملىكىتىنىڭ شەرقى چىگرالىرىغا بارغۇنچە بولغان كەچۈرمىشلىرىنى ئاڭلىتىدۇ. شۇنداقلا كەنئان چىگرىسىدا تەڭرىنىڭ مۇسا ۋاستىسى بىلەن ئىبەرگەن قانۇنلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. 
* **تەسنىيە** ياكى **قانۇننىڭ تەكرارى**:
مۇسا پەيغەمبەرنىڭ ۋافاتىدىن بۇرۇن موئاۋ چۆلىدە خەلقىغە بەرگەن ئۆگۈتلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

## ئىسلام ئىتىقادىغا كۆرە تەۋرات
قۇرئان كەرىمدە تەۋراتنىڭ اللە تەرەفىدىن مۇسا ئەلەيھىسسالامغا نازىل قىلىنغان بىر كىتاپ ئىكەنلىكى ئىپادە قىلىنىدۇ.

ئاندىن ئۇلار (يەئنى ئىسرائىل ئەۋلادى) ئكز پەرۋەردىگارىغا مۇلاقەت بولىدىغانلىقىغا ئىشەنسۇن دەپ، ياىشىلىق قىلغان ئادەمگە بېرىدۇرغان نېئمىتىمىزنى مۇكەممەللەشتۈرۈش، (ئىسرائىل **ئەۋلادىنىڭ دىنى ئىشلىرىدا ئىھتىياجلىق بولغان) ھەر بىر نەرسىنى تەفسىلى بايان قىلىش، (ئىسرائىل ئەۋلادىنى) ھىدايەت قىلىش ۋە (ئۇلارغا) رەھمەت قىلىش يۈزىسىدىن، مۇساغا كىتاب (يەئنى تەۋرات) ئاتا قىلدۇق. ([[سۇرە ئەنئام]]: 154)**

**قۇرئاندىن ئىلگىرى مۇسانىڭ كىتابى** **(يەئنى تەۋرات) ئەھلى جاھانغان پېشۋا ۋە رەھمەت ئىدى. بۇ ئەرەب تىلىدىكى كىتابدۇر، (ئىلگىرىكى كىتابلارنى) تەسدىق قىلغۇچىدۇر، (اللە ئۇنى) زالىملارنى ئاگاھلاندۇرۇش ئۈچۈن، ياخشى ئىش قىلغۇچى مۆئمىنلەرگە (جەننەت بىلەن) خوشخەۋەر بېرىش ئۈچۈن نازىل قىلدى. ([[سۇرە ئەھقاف]]: 12)**

مۇسۇلمانلار تەۋراتنى مۇقەددەس كىتاب دەپ قەبۇل قىلىدۇ، لېكىن ئەسىل مەتنىنىڭ ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن ئۆزەەرتىلگەنلىكىگە ئىشىنىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:كىتابلار
ئىبراھىمىي دىنلەر

[thumb|[خرىستىئان دىنى|خرىستىيانلىقنىڭ سىموۋۇلى (سول يوقرىدا)، ئىسلامنىڭ سىموۋۇلى (ئوڭ يوقرىدا)، يەھۇدىلىكنىڭ سىموۋۇلى (سول ئاستىدا)، باھائىيلىكنىڭ سىموۋۇلى (ئوڭ ئاستىدا)]]
**ئىبراھىمىي دىنلەر**، بىر تەڭرىلىك بولۇپ ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامنىڭ پۇشتىدىن كەلگەن پەيغەمبەرلەرگە نىسبەت قىلىنغان ئوتتۇرا شەرقتە ئوتتۇرىغا چىققان دىنلەردۇر.

ئىلگىرى كېيىنلىك تەرتىبى بويىچە ئىبراھىمىي دىنلار يەھۇدىلىك، خرىستىيانلىق ۋە ئىسلام قاتارلىقلاردۇر. بەئزىدە باھائىيلىك ھەم بۇ كاتېگورىيىگە داخىل قىلىنىدۇ.

## يىلتىزلار ۋە ئۆتمۈش
ھەزرىتى ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامنىڭ ئوغۇللىرىدىن بولمىش ھەزرىتى ئىسھاق ئەلەيھىسسالامنىڭ پۇشتىدىن مۇسەۋىيلىك ۋە خرىستىيانلىق دىنلىرىنىڭ پەيغەمبەرلەرىنىڭ؛ ھەزرىتى ئىسمائىل ئەلەيھىسسالامنىڭ پۇشتىدىن ئىسلام پەيغەمبەرى ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ كەلگەنلىكى قەبۇل قىلىنىدۇ. ئىبراھىم كەلىمىسى «نۇرغۇن خەلقنىڭ ئاتاسى» دېگەن مەنىگە ئىگە. مەككەلىكلەر ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامنىڭ دىنىنى سابىئىيلىك دەپ ئېيتاتتى. قۇرئاندا ئىبراھىم پەيغەمبەرنى ھەنىڧ دەپ سۈڧەتلەيدۇ. ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامنىڭ ئىسمى تاناھتا *ئاۋرام\Awram* دەپ ئېلىنىدۇ.
ئىسلام مەدەنىيىتىدە **ساماۋىي دىنلەر** ئوقۇمى بەئزى بەئزىدە ئىبراھىمىي دىنلەر ئوقۇمى مەنىسىدە قوللىنىلسىمۇ دەل ئۆزى ئەمەستۇر. ساماۋىي دىنلەر ئىسلامدا ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامدىن ئالدىنقىلارنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالغان تۇنجى ئىنسان ھەزرىتى ئادەمدىن بۇيانغا تەڭرىدىن نازىل بولغانلىقىغا ئىشىنلىدىغان ۋە بەئزىلىرى بۇگۈن ئۇنتۇلۇپ كەتكەن بىر خۇدالىق دىنلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

## دىن ئىلىملىرىدا دىن تونۇشى
ئوخشىمىغان يول تۇتقان ئىلمشۇناسلارنىڭ دىنلار ھەققىدىكى تونۇشى ئوخشاشمايدۇ. دىن تونۇشى ئومۇمەن تەڭرىشۇناسلىق، ئەخلاقى، ڧەلسەڧىي، پىسىخولوگىيلىك ۋە جەمئىيەتشۇناسلىق كاتېگورىيلىرى ئاستىدا قولغا ئېلىنىدۇ.
ساماۋىي دىنلەر بىلەن باشقا بىر تەڭرىلىك دىنلەر ئارىسىدىكى پەرق بۇ دىنلەردە كېيىن كەلگەن دىننىڭ بۇرۇن كەلگەن دىنلەرنىڭ پەيغەمبەرلىرىنى ۋە دىنىي كاتتىلىرىنى قەبۇل قىلىپ ھۆرمەت كۆرسىتىپ ياد ئېتىشىدۇر. لېكىن دەل ئەكسى ئەھۋال ھەر زامان مەۋجۇت ئەمەستۇر. مەسىلەن، ھەزرىتى ئىسا ئەلەيھىسسالام يەھۇدىلىكتە، ھەزرىتى مۇھەممەد س.ئە.ۋ ھەم يەھۇدىيلىك ھەم خرىستىيانلىقتا پەيغەمبەر دەپ قارالمايدۇ.

## ئىبراھەمىي دىنلەرنىڭ ئۆزگىچەلىكلىرى
پۈتۈن ساماۋىي دىنلەر، پەرۋەردىگارنىڭ زات ۋە سۈڧەتلىرىدە بىر ئىكەنلىكىنى ۋە ئۇنىڭ يېگانە ياراتقۇچى ئىكەنلىكىنى، ئىبادەتلەرنىڭ يالغۇز ئۇنىڭغىلا قىلىنىدىغانلىقىنى ۋە ئۇنىڭدىن باشقىسىغا چوقۇنۇلمايدۇرغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. پەيغەمبەرلەر پەرۋەردىگارنىڭ ئۆزىگە ۋەھىي يوللىغان ئەلچىلىرى ئىكەنلىكىنى مۇئجىزەلەر كۆرسىتىپ ئىسپاتلاشقا تىرىشىدۇ.
ئىبراھىمىي دىنلەردە نۇرغۇن ئەڧسانە، ئوقۇم، ئاتالغۇ ياكى ھىكايىگە ئوخشاپ كېتىدۇرغان مەزمۇنلارغا ئىگە بولماق بىلەن بىرگە بىر بىرىگە دەلمۇدەل ئوخشاشلىق كۆرۈلمەيدۇ. مەسىلەن، تەڭرى، مۇقەددەس كىتابلار، پەيغەمبەرلىك ۋەيا پەيغەمبەرلەر ياكى ئاخىرەت قاتارلىق ئوقۇملار ھەر دىنىي گرۇپتا ئوخشىمىغان مەنا ۋە مەزمۇنغا مالىكتۇر.

## ئېتنوگراڧىك ئىبراھىمىي دىنلەر
بەئزى ئېتنوگراڧىك ئىبراھىمىي دىنلەر سامىرىزم، ئەزىدىلىك، دۇرزىلىك، سابىئىيلىك ۋە راستاڧاريانىزم قاتارلىقلاردۇر.
باھائىي

**باھائىيلىك**: (ڧارسچە: بهائیت\ *Bahá'iyyat*؛ ئەرەبچە: بهائية\ *Bahá'iyya*) ئىنسانىيەتنىڭ رۇھىي بىرلىكىگە مەركەزلەشكەن بىرخۇدالىق بىر دىن. تەئلىماتى ئۈچ ئاساسىي نوقتىغا يىغىنچاقلىنىدۇ: يارىتىلىشنىڭ مەنبەسى بولمىش تەڭرىنىڭ بىرلىكى، پۈتۈن مۇھىم دىنلارنىڭ بىر رۇھانىي مەنبئەدىن ۋە تەڭرىدىن كېلىشى بىلەن دىننىڭ بىرلىكى ۋە كۈللى ئادەمزاتنىڭ باراۋەر يارىتىلغانلىقى، كۆپ تۈرلەر ئىچرە بىرلىك پىرىنسىپى بويىچە ئىرق ۋە مەدەنىيەت پەرقلىرىنىڭ ئالقىشلىنىشى ۋە قەبۇل كۆرۈلۈش تەئلىمى بىلەن ئىنسانىيەتنىڭ بىرلىكى. باھائىي تەئلىماتىچە ئىنسانىيەتنىڭ ۋەزىڧىسى دۇئا، ئۆز ئىچىگە قاراش ۋە ئىنسانىيەتكە خىزمەت بىلەن تەڭرىنى تونۇش ۋە سۆيۈشتۇر.

## مەنبەلەر
ئەدوم

**ئەدوم** (ئىبرانىيچە:Ĕḏôm) يەھۇدىي ئىنجىلىدە ئېساۇغا ۋە ئۇنىڭ پۇشتىدىن كەلگەن قەۋمگە بېرىلگەن ئىسىمدۇر. بۇ قەۋمنىڭ ئىسمى ئاسۇر تىلىدا **Udumi**، سۇرىيە تىلىدا **ܐܕܘܡ**، يۇنانچە Ἰδουμαία (ئىدوۇمائىا Idoumaía)، لاتىنچە **Idumæa** ياكى **Idumea** دۇر.
ئەدوم قەۋمى بۇگۈن ئىئوردانىيەگە قوشنا بولغان ئۆلۈك دېڭىزنىڭ جەنۇبىدىكى نەجەڧ چۆلى ۋە ئەرەب ۋادىسى جايلاشقان رايوندا ياشىغان سامى تىلىدە سۆزلەشكۈچى بىر يەرلىك خەلقتۇر. رايوندا، بۇ خەلققە بېرىلگەن ئەدوم ئىسمى بىلەن باغلىنىشلىق بولغان قىزىل قۇمتاشى كۆپ تېپىلىدۇ.

## قاراڭ
https://en.wikipedia.org/wiki/Edom

## مەنبەلەر
ھەج

**ھەج** (ئەرەبچە: حج)، ھەج كەلىمىسى ئۇيغۇرچىغا ئەرەبچىدىن كىرگەن ئىسىم بولۇپ، مۇسۇلمانلارنىڭ مەككە شەھىرىگە بېرىپ، زۇلھىججە ئېيىدا بەلگىلەنگەن قائىدە ۋە ئادەتلەرگە ئەمەل قىلغان ھالدا كەئبىنى تاۋاپ ۋە زىيارەت قىلىشى. باشقا دىنلاردا بولسا دىنىي سەبەبلەر بىلەن، ئادەتتە دىنىي ئورنى بولغان ماكان ۋە يەرلەرگە قىلىنغان زىيارەت ۋە ساياھەت.
ھەج سەپىرىگە چىققان ۋە ھەجنىڭ پەرزلىرىنى ئادا قىلغان كىشىگە **ھاجى** دېيىلىدۇ.
## مەنبەلەر
نۇھ ئەلەيھىسسالام

نۇھ پەيغەمبەر (ئەرەبچە: نوح، ئىبرانىيچە: נוֹחַ ياكى נֹחַ; *Noah* ياكى *Noaχ*) ئىبراھىمىي دىنلەردە ۋە ماندائىزىمدە تىلغا ئېلىنىدىغان توپان پەيغەمبەرىدۇر. تەۋراتتا نۇھنىڭ 950 يىل ياشىغانلىقى ئېيتىلىدۇ. قۇرئاندا بولسا قانچە يىل ئۆمۈر سۈرگەنلىكى بىلدۈرۈلمىگەن، ئەمما نۇھ پەيغەمبەرنىڭ 950 يىل قەۋمى ئارىسىدا ياشىغانلىقى بىلدۈرۈلگەن. ئۇمۇ 50 يىل كەم مىڭ يىل ئۇلارنىڭ ئارىسىدا ياشىدى (سۇرە ئەنكەبۇت: 14- ئايەتنىڭ بىر قىسمى). ئىنسانىيەتنىڭ 2- ئاتاسى دەپ قارىلىدۇ.

## نۇھ ئەڧسانىسىنىڭ كېلىپ چىقىشى
تەۋرات ۋە قۇرئاندىكى ھەزرىتى نۇھنىڭ يېشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىپادىلەر بابىل ۋە سومېرلارنىڭ توپان قىسسىلىرى (گىلگامىش داستانى) دىكى زىۇسۇدرا& ئۇتناپىشتىم خاراكتېرلىرى بىلەن چوڭ جەھەتتىن ئوخشىشىپ كېتىدۇ. مىسسوپوتامىيەدە ئاۋامغا چوڭقۇر تەئسىر قىلغان بىر سەل پالاكىتى ئۈستىگە ئوتتۇرىغا چىققان ۋە خەلقنىڭ مىڭىسىگە ئورناشقان داستانلارنىڭ ئىبرانىلەرنىڭ بابىل سۈرگۈنى قايتىشىدا يېزىلغان تەۋرات نۇسخىلىرىدا بايان قىلىنغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلمەكتە.

## نۇھنىڭ نەسەبى
تەۋراتقا كۆرە ھەزرىتى نۇھىنىڭ نەسەبى 

'''ئادەم''' - '''شىس''' - ئەنوش - '''كەنئان''' - ماھالالەل - يارەد - ئەنوھ - مەتۇسەلاھ - لامەھ - '''نۇھ''' - ھام، سام، ياڧەس

ئوغۇللىرى ۋە ئاساسىي ئىرىقلار:

تەكۋىنغە كۆرە نۇھنىڭ 3 ئوغلى باردۇر ۋە ئۈچ ئوغلىنىڭ ئۈچ ئاساسىي ئىرقنىڭ ئاتىسىدۇر.
* سام، سامىي ئىرقىنىڭ ئاتىسى
** ئوغۇللارى: ئېلام، ئاسشۇر (ئاسۇر)، ئەرڧاقشاد، لۇد ۋە ئارام
* ھام، ھامىي ئىرقىنىڭ ئاتاسى
** ئوغۇللارى: جۇش، مىزرائىم، ڧۇت ۋە كەنئان
* ياڧەس، ياڧەس ئىرقىنىڭ ئاتاسى
** ئوغۇللارى: گومەر، ماگوگ، ماداي، ياۋان، تۇبال، مەشەك ۋە تىراس

## ئىسلامدا نۇھ پەيغەمبەر

ئىسلام ئەنئەنىلەرىدە ھەزرىتى نۇھ بىلەن ھەزرىتى ئىبراھىم ئوتتۇرسىدا 950 يىل پەرق باردۇر دەپ قارىلىدۇ. قۇرئاندا نۇھ ئەلەيھىسسالام مۇئمىنۇن سۇرەسى، ئەنكەبۇت سۇرەسى 14. ئايەت ۋە نۇھ سۇرىسىدە ئوخشاشىپ كېتىدىغان ئىپادىلەر قوللىنىلغان.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئەلەيھىسسالاملار
تۈر:دىن
ئاڧرو-ئاسيا تىل سېستىمىسى

LEFT|thumb|307x307px|'''سارىغ رەڭ''':ئاڧرو-ئاسياتىك تىللار قوللىنىلغان رايونلار
**ئاڧرو-ئاسياتىك**, **ئاڧراسيا** ياكى كونا ئىسمى بىلەن **ھامىي سامىي تىل ئائىلىسى**، تەخمىنەن 375 تىلدىن تەشكىل تاپقان بىر تىل سېستىمىسى. شىمالىي ئاڧرىقا، ئاڧرىقا مۆڭگۈزى، غەربىي شىمالىي ئاڧرىقا ۋە غەربىي جەنۇبىي ئاسياغا تارقالغان، (200 مىلىيون ئەرەبچە سۆزلەشكۈچى) 300 مىلىيون كىشى تەرىپىدىن قوللىنىلماقتا.

## ئېتىمولوگىيىسى
ئاڧرو ئاسياتىك ئاتالغۇسى يوسېڧ گرېنبېرگ (Joseph Greenberg) تەرىپىدىن، بۇرۇن قوللىنىلغان ھامىتو-سەمىتىك ئاتالغۇسىنىڭ ئورنىغا ھامىي تىلىنىڭ ھەقىيقىي بىر تىل ئائىلىسى ئەمەسلىكى كۆرسىتىلگەندىن كېيىن ياسالغان بىر ئاتالغۇدۇر. (Greenberg 1950, 1966:42-65)

## تىللار
بۇ تىل سېستىمىسىغا تەۋە تىللار شۇلاردۇر:

* سامىي تىل ئائىلسى
** ئەرەبچە
** ئىبرانىيچە
** ئارامىچە
** مالتاچە
** ھەبەشچە (ئامھارا)
** تىگرەچە
** تىگرىنا
** ھەمدە ئۆلگەن تىللاردىن ئەقەدچە, بابىلچە, ئاسۇرچە.
* مىسىر تىللىرى
** قەدىم مىسىر تىلى
** قىبتىچە.
* بەربەر تىللىرى
** زەنەت
** قابىلىيە
** شلوھ
** شاۋيە
** تۇئارەگچە (تاماشەك)
* چادچە
** ھائۇسا
* كۇشىتىك تىللار
** سومالىچە
** ئاڧرچە
** بەجە
** ئودوما
** سىدامو
## مەنبەلەر

تۈر:ئاڧرو-ئاسيا تىللىرى
ھەزرىتى ھاجەر

**ھاجەر**، **ئاجەر** ھەم دېيىلىدۇ. (ئەرەبچە: **هاجر**، ئىبرانىيچە: **הָגָר** \ھاگار)، ئىسلام ۋە يەھۇدى مەنبئەلەردە ھاجەر، ھەزرىتى ئىبراھىمنىڭ ئىككىنچى خانىمى، ھەزرىتى ئىسمائىل ئەلەيھىسسالامنىڭ ئانىسى ئېرۇر. ئىسلام مەنبئەلىرىگە كۆرە مىسىر ڧىرئەۋىنلىرىدىن بولمىش سەنان بىن ئۇلۋاننىڭ ھەزرىتى ئىبراھىمنىڭ خاتۇنى سارەگە ھەدىيە قىلغان ئېفىئوپىيەلىك بىر دېدەكتۇر. ھەزرىتى ئىبراھىم، تۇغمىغان ئايالى سارەنىڭ رۇخسىتى بىلەن ھاجەرگە ئۆيلىنىدۇ ۋە بۇ نىكاھتىن مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ نۇرىنى توشىغۇچى ئىسمائىل دۇنياغا كېلىدۇ. بۇ ۋەجدىن سارە ياشىنىپ قالغىنىغا قارىماي ھاجەرنى قىزغىنىدۇ. شۇنىڭ بىلەن ئىبراھىم ئەلەيھىسسالام ئىلاھىي ئەمر بىرلە ھاجەر ۋە ئىسمائىلنى ئۇ ۋاقىتلار ھېچكىم بولمىغان مەككە ۋادىسىگە ئەكىلىپ قويىدۇ. ھاجەر اللەنىڭ ياردىمى بىرلە قىيىنچىلىقلارغا كۆرەك كېرىپ ئوغلىنى چوڭ قىلىدۇ. كىتابى مۇقەددەستە بولسا ھاجەرنىڭ ھەنۇز ھامىلەدار ۋاقتىدا سارەنىڭ زۇلمىدىن قاچقانلىقى، ئەمما تەڭرىنىڭ بىر پەرىشتىسىنىڭ ئاگاھلاندۇرۇشى بىلەن قايتىپ كەلگەنلىكى سۆزلىنىدۇ. تەكۋىنگە كۆرە ھاجەر كېيىنچە يەرلەشكەن يەر بەەرشەبا چۆلىدۇر. 

دېدەك بولىشىقا قارىماي ھاجەر، مۇھتەھكەم ئىمانى بىلەن تېخى ئىسلامدىن بۇرۇنلا ئاقسۆڭەكلىك سېموۋۇلى ھالىغا كەلگەن. ھاجەرنىڭ يېمەك - ئىچمىكى تۈگىشى بىلەن يىغلاشقا باشلىغان ئىسمائىلغا سۇ تاپماق ئۈچۈن يېڭىلاردىكى ئىككى تۆپە (ساڧا ۋە مەرۋە) ئارىسىدىكى يۈگرىشىنىڭ مۇئمىنلەر تەرىپىدىن ھۆرمەت قىلىنىشى ئىسلامدا ھەج ئىبادىتىنىڭ شەرتلىرىدىن بىرىدۇر. زەمزەم سۈيىمۇ ھاجەر ئانا بىلەن ئوغلى ئىسمائىلغا بېغىشلانغان ۋە ئۇ كۈندىن ئىتىبارەن ئەسلا قۇرىمىغان بىر ھەدىيە دەپ قارىلىدۇ. زەمزەمنىڭ چىقىشى بىلەن مەككە بىر ئولتۇراق رايونغا ئايلىنىشقا باشلايدۇ. ئىسلام ئىتىقادىچە كېيىنچە مەككەگە قايتا كەلگەن ھەزرىتى ئىبراھىم بۇ يەردە ئىسمائىل بىلەن بىللە كەئبەنى قۇرىدۇ. قۇرامىغا يەتكەن ئىسمائىل، قوشنىلىرى جۇرھۇم قەبىلىسىدىن ئاۋۋال مۇدادنىڭ قىزى سەييىدە، كېيىنچە ئامرنىڭ قىزى را بىلەن توي قىلىدۇ. بۇ نىكاھلاردىن توغۇلغان 12 ئوغۇل، مەككە ئەتراڧىنى تولدۇرغان ئەرەبلەرنىڭ ئەجدادى (يەھۇدىلەر بولسا ئىسمائىلنىڭ پەلەستىننىڭ جەنۇبىدىكى بەدەۋىي خەلقلەرنىڭ ئەجدادى) دەپ قارىلىدۇ. ھەزرىتى ھەجەر بۇ ۋەجدىن *ئەرابى مۇستەرىبە* دەپ ئاتالغان بۇ ئەرەبلەرنىڭ بۈيۈك ئانىسى سانىلىدۇ. 

ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ھاجەر ئانا ئۈچۈن ئەرەبلەرگە: *مانا بۇ ئايال سىلەرنىڭ ئاناڭلاردۇر* دېگەنلىكى رىۋايەت قىلىنىدۇ. 

ھەجەر ئانا كەئبە ئىچىدە ھىجر، خەتىم ياكى ھازىرە دېيىلىدىغان بۆلۈمدە دەڧن قىلىنغان دەپ قارىلىدۇ.

ئۇزۇن ئېتەك كىيىشنىڭمۇ ھەجەر ئانىدىن باشلانغانلىقى رىۋايەت قىلىنىدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئاياللار
كەئبە

**كەئبە** (ئەرەبچە: الكعبة المشرفة، *كەئبەئى شەرىڧ*، *كەئبەئى مۇئەززەمە*)، كۈللى مۇسۇلمانلارنىڭ قىبلىسى. مەككە شەھرىگە جايلاشقان، كۇب شەكلىگە يېقىنراق بىر ئىبادەت يېرىدۇر. ئىسلام دىنىنىڭ تۇنجى ۋە ئەڭ مۇقەددەس يېرى قەبۇل قىلىنىدۇ. بۇ قۇرۇلۇشنىڭ ئەتراپىنى مەسجىدى ھەرەم ئوراپ تۇرىدۇ. قۇرئان كەرىمدە كەئبەئى مۇئەززەمەنىڭ ھەزرىتى ئىبراھىم ئەلەيھىسسالام ۋە ئۇنىڭ ئوغلى ھەزرىتى ئىسمائىل ئەلەيھىسسالام تەرىپىدىن راۋاقلىرى بىلەن قۇرۇلغانلىقى بايان قىلىنىدۇ.thumb

يەر يۈزىدىكى جىمى مۇسۇلمانلار، قەيەردە بولمىسۇن، نامازلىرىنى كەئبەگە قاراپ ئوقۇيدۇ. كەئبىنى كۆرسىتىدىغان يۆنىلىشكە قىبلە دېيىلىدۇ. ئىسلامنىڭ بەش ئاساسىي شەرتىنىڭ بىرى بولمىش ھەج ۋاقتىدا كەئبە پەرز بولغان زىيارەت تاۋاڧى ۋە ۋاجىب بولغان ۋىدا تاۋاڧى بىلەن كەمىدە ئىككى كەرە تاۋاڧ قىلىنىدۇ. بۇلاردىن باشقا تاۋاڧلار بولسا سۈننەتتۇر. تاۋاڧ (ئۈستىدىن قارىغاندا) سائەت يۆنىلىشىنىڭ تەتۈرسىگە ھەجەرۇل ئەسۋەد بۇرجىسىدىن باشلاپ كەئبىنىڭ ئەتراڧىدا يەتتە قېتىم تولۇق ئايلىنىلدۇ. تاۋاڧ ۋاقتىدا ئايلانغان ھەر بىر ئايلىنىشقا ئىسە بىر شەۋت دېيىلىدۇ. تاۋاڧ شۇنداقلا ئۆمرەنىڭمۇ شەرتلىرى ئارىسىدىدۇر. ھەج ۋاقتىدا تەخمىنەن 6 مىلىيون ھاجى توپلىنىپ بىر كۈندە تەۋاڧ قىلىدۇ.
## مەنبەلەر
سامىي تىل ئائىلىسى

thumb|386x386px|سامىي تىللارنىڭ تەخمىنىي تارىخى تارقىلىشى
**سامىي تىل ئائىلىسى** ياكى **سەمىتىك تىللار**، ئاڧرو-ئاسياتىك تىل سېستىمىسىغا تەۋە بىر تىل ئائىلىسى. ئوتتۇرا شەرققە كەڭ تارقالغان قەدىم تىللارنىڭ كۆپىنچىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇلارنىڭ ئىچىدە ئەرەبچە، ئىبرانىيچە ۋە ئارامىچە ئەڭ كۆپ قوللىنىلغان سامىي تىللاردىندۇر. بۇندىن باشقا ڧېنىكەچە ۋە ئەقەدچە ھەم سامىي تىل ئائىلىسىنىڭ مەنسۇبىدۇر. ئەمما بۇ ئىككى تىل بۇگۈن قوللىنىلمايۋاتىدۇ. ئىبرانىيچە، ئەرەبچە، ئارامىچەنىڭ شىۋىلىرىدىن بولمىش سۈريانىچە ھەم رايوندا ئىشلىتىلىدىغان سامىي تىللارغا مىسال قىلىپ كۆرسىتىشكە بولىدۇ.

سامىي ئىسمى ھەزرىتى نۇھنىڭ ئوغلى سامدىن كەلمەكتە.

سامى ياكى سەمىتىك تەئبىرى بۇگۈن كۆپراق ئىبرانىي ۋە ئەرەبلەرنى كۆرسەتمەكتە. شۇنداقلا ئانتى-سەمىتىك كەلىمىسى يەھۇديلەرگە قارشى دۇشمانلىق ۋەيا نەپرەتلىنىدىغان كىشىلەرنى ئىپادىلەشتە قوللىنىلماقتا.

## Kaynakça
* Oxford ئىنگىلىزچە سۆزلۈك, *semitic*
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ھەۋۋا

ھەزرىتى **ھەۋۋا** ياكى **ھاۋا ئانا**، (ئەرەبچە: **حواء**، ئىبرانىيچە: **חַוָּה‎**) ئوخشىمىغان ئىتىقادلارغا ۋە ئىبراھىمىي دىنلەرغە كۆرە تۇنجى ئىنسان بولمىش ھەزرىتى ئادەمنىڭ جۈپتىدۇر. بۇ دىنلارغا كۆرە پۈتۈن ئىنسانلار ئادەم ۋە ھەۋۋانىڭ ئەۋلادىدۇر. بەئزى غەرب تىللىرىدا كۆھنە ئەھدتىكى شەكلى بىلەن **Eva** دېيىلىدۇ. تۈركىي خەلقلەر ئەڧسانىلىرىدە ئەجە دېيىلىدۇ.

## ئىسلامدا ھاۋۋا
ھاۋا ئانا قۇرئاندا ئىسمەن زىكىر قىلىنمىغان بولسىمۇ، ئۇ ئادەم ئاتىنىڭ ھايات يولداشى سۈپىتىدە كۆرسىتىپ ئۆتۈلگەن ۋە ئىسلامىي ئادەت بويىچە حواء (Hawwāʾ) دەپ ئاتىلىدۇ. ئادەم ئاتىنىڭ جۈپتى ھەققىدە سۇرە بەقەرەنىڭ 30-39، سۇرە ئەئراڧنىڭ 11-25، سۇرە ھىجىرنىڭ 26-42، سۇرە ئىسرانىڭ 61-65، سۇرە كەھڧنىڭ 110-124 ۋە سۇرە قەسەسنىڭ 71-85 ئايەتلىرىدە تىلغا ئېلىنغان.

## قاراڭ
* ئادەم
* شىس
* قابىل ۋە ھابىل
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئىدرىس ئەلەيھىسسالام

ھەزرىتى **ئىدرىس** (ئەرەبچە:  **إدريس**) ياكى باشقا ئىسمى بىلەن **كەنئان I** ۋە ياكى **سىرۇس** قۇرئاندا تىلغا ئېلىنغان پەيغەمبەرلەردىن بىرى ۋە ھەزرىتى شىسنىڭ ئوغلىدۇر ھەمدە كەنئان ئېلىنىڭ قۇرغۇچىسى ۋە كەنئان ئېلىدىكى كىشىلەرنىڭ ئەجدادىدۇر. تۇنجى قېتىم ئۇنىڭ دەۋرىدە ئىنسانلارنىڭ ھايۋان تېرىسى كىيىشنى تاشلىغانلىقى رىۋايەت قىلىندۇ. رەختنى كەشپ قىلغانلىقى ۋە يېزىقنى تەرەققىي قىلدۇرغان دېيىلىدۇ. تاناھتىكى **ئەنوك** (ئىبرانىچە: **חנוך**) بىلەن بىر كىشى ئىكەنلىكى ئىلگىرى سۈرىلىدۇ. قەدىمىي يۇنان ئەڧسانىلىرىدىكى ھېرموسنىڭ ۋە قەدىمىي مىسىر ئەڧسانىلىرىدىكى توت (Thot) نىڭ قۇرئاندىكى ئىدرىس ئەلەيھىسسالام بىلەن بىر كىشى ئىكەنلىكى ۋە م.ب 14000 يىللار ئەتراپىدا ياشىغانلىقى پەرەز قىلىنىدۇ.























## ئىسلامدا ئىدرىس پەيغەمبەر

قۇرئان كەرىم سۇرە مەريەمنىڭ 56 ۋە 57- ئەيەتلىرىدە ئاللاھ شۇنداق دەيدۇ: 
**وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِدْرِيسَ إِنَّهُ كَانَ صِدِّيقًا نَبِيًّا** 20px **وَرَفَعْنَاهُ مَكَانًا عَلِيًّا** 20px 
كىتابتا (يەنى قۇرئاندا) ئىدرىس (قىسىسى) نى بايان قىلغىن، ئۇ ھەقىقەتەن راستچىل پەيغەمبەر ئىدى (56)ئۇنى بىز يۇقىرى ئورۇنغا كۆتۈردۇق(57)

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:دىن
تۈر:ئەلەيھىسسالاملار
شىس

ھەزرىتى **شىس** (ئەرەبچە: **شيث**، ئىبرانىچە: **שֵׁת**) تەۋراتقا كۆرە ئادەم ئەلەيھىسسالامنىڭ بەشىنچى بالىسىدۇر. ئادەمدىن سوڭرە دۇنياغا ئىبەرىلگەن ئىككىنچى، دۇنيادا توغۇلغان تۇنجى پەيغەمبەردۇر. قابىل ھابىلنى ئۆلتۈرۈپ 5 يىلدىن كېيىن توغۇلغان ئىمىش. باشقا قېرىنداشلىرىنىڭ ئەكسىنچە ھەزرىتى شىس قوشكىزەك ئەمەس يالاڭىزەك توغۇلغان. شىس ئىبرانىيچە ئاللاھنىڭ بېشىغلىمىسى دېگەنلىك بولىدۇ. 

ئىنجىلدا ھەزرىتى ئادەمنىڭ 130 يېشىدا شىسقا دادا بولغانلىقى، شىسنىڭ ئەنۇش ۋە ھەزرىتى ئىدرىسنىڭ ئاتىسى ئىكەنلىكى بايان قىلىنماقتا. 

## ئىسلامدا ھەزرىتى شىس
قۇرئاندا ھەزرىتى شىسنىڭ ئىسمى تىلغا ئېلىنمىغان بولسىمۇ تەۋرات ۋە ئىنجىلدا تىلغا ئېلىنىشى ۋە ئۇنىڭغا 50 بەتلىك سۇھۇڧ نازىل قىلىنغانلىقىغا ئىشىنلگەنلىكى بائىس ئىسلامدا ئاللاھنىڭ پەيغەمبەرلىرىدىن بىرى قەبۇل قىلىنىدۇ. ھەزرىتى شىسقا ئاللاھ تەرىپىدىن 50 بەتلىك سۇھۇڧ (كىتابچە) بېرىلگەن. قېرىندىشى قابىلنىڭ بالىلىرىنىڭ بىر قىسمى شىس ئەلەيھىسسالامغا نازىل قىلىنغان سۇھۇڧلارغا قارشى چىققان.

ئىسلام ئىتىقادىچە شىسنىڭ ھاياتى مەككە ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدا ئۆتكەن. ئىسلامغا كۆرە ھابىلنىڭ ئەۋلادى قالمىغانلىقى ۋە قابىلنىڭ ئەۋلادلىرى توپاندا غەرق بولغانلىقى ئۈچۈن ئادەمزاتنىڭ شىسنىڭ پۇشتىدىن كەلگەن دەپ قارىلىدۇ. ھەمدە شىسنىڭ كەئبىنى قۇرغانلىقى ۋە تۇنجى ساقال چىققان ئادەم ئىكەنلىكى، 912 يىل ياشىغانلىقى ۋە مەككەدە ئەبۇ قۇبەيس تېغىدىكى بىر غاردا ئاتىسى بىلەن بىر يەرگە كۆمۈلگەنلىكى ھەزرىتى شىس ھەققىدىكى ئۇچۇرلاردىندۇر.

## قاراڭ
* ئادەم
*ھەۋۋا
*ھابىل ۋە قابىل

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۆرۈنگەي

**تۆرۈنگەي**، يەر يۈزىدە ياراتلىغان تۇنجى ئىنسان ۋە ئىنسانلارنىڭ تۇنجى ئاتىسى ئادەمدۇر. **تۈرۈنگەي (تورونغاي)** ھەم دېيىلىدۇ. كۆكتە\ئەرشتە ياشايدۇ. نە بىر مىللەتكە، نە بىر قەبىلىگە ۋە نە بىر ۋەتەنگە مەنسۇب ئەمەس. دەسلەبتە ئايالى يوقتۇر. كېيىنچە يەر يۈزىگە ئىبەرىلگەندە ئۇلۇقايىن (ياكى ئۇلۇغ ئاتا) تەرىپىدىن ئۇنىڭغا سۇ، ئوت ۋە تۆمۈر بېرىلگەن. ئايالىنىڭ ئىسمى ئەجە ئېرۇر. 50 ئىشىكلىك، 40 پەنجىرىلىك، ئۆگزىسى 30 غېرىچلىق بىر ئۆيى باردۇر. ئۆكۈزلىرى بىلەن يەر تېرىيدىغان، ھەم ساپاننى ئىجاد قىلغان ئادەمدۇر. قىمىزنى ئىجاد قىلغانمۇ ئۇدۇر. بەئزىدە كۆكتىن چۈشكەنمۇ ياكى يەردىن ئۈنگەنمۇ بىلگىلى بولمايدىغان ئادەملەرنى ئىپادىلەشتىمۇ ئىشلىتىلىدۇ. ئوتنى كەشىپ قىلغان ۋە ئۆز يۇرتىدىن قوغلىنىدۇ. بۇ ئادەم ئاتىنىڭ قوغلىنىشىغا ئوخشىشىدۇ. ئىسلام، خرىستىيانلىق، ۋە يەھۇديىلىكنىڭ تەئسىرى بىلەن لايدىن يارالغان دەپ قارالماقتا.

ئايالى بىلەن بىرلىكتە ئىسىملىرى **ئەجەي (ئەجە)** ۋە **ئەللەي (ئەلە)** دەپمۇ ئېيتىلىدۇ. 

## سوغوتوخ خان
ساخالارنىڭ (ياقۇتلارنىڭ) ئاتاسىدۇر. سوقوتوخ (سوغوتوغ) خان دەپمۇ ئاتىلىدۇ. بەئزىدە يەر يۈزىدە تۇنجى ئىنسان دەپمۇ قارىلىدۇ. بەئزى مەنبئەلەردە ئوغۇزخان بىلەن ئوخشىشىپ كېتىدۇ. سوقوتوخ خاننىڭ ئايالىنىڭ ئىسمى تۇنالىقان، قېيناتىسىنىڭ ئىسمى ئوموقوي خان ئېرۇر. سۆز: بىر\ يالغۇز، ئاددى، ساپ، ئاق دېگەن مەنىلەرگە كېلىدۇ. ياقۇتچە سوخو كىل دېيىلىدۇ.

## ئېتىمولوگىيىسى
(تۆر\تۈر) تومۇرىدىن كەلمەكتە. تۆرە\تۈرە\ تۆرۆ سۆزلىرى ئادالەت ۋە قانۇن مەنىسىگە ئىگە. تۈرك كەلىمىسى بىلەن تومۇرداشتۇر. تۆر\تۆرۈ\تۈرە\تۇرو\تۇرۇ سۆزلىرى موڭغۇلچە ئەمر، يۇسۇن ۋە شۇنداقلا توي ۋە توغۇت مەنىلىرىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالماقتا.

## مەنبەلەر

* تۈرك ئەپسانە سۆزلۈكى، دېڭىز قاراقۇرت، تۈركىيە، 2011.
ئەجە

تۈرك ئالتاي مېتئولوگىيىسى\ئەپسانىلىرىدە يەر يۈزىدىكى تۇنجى ئايال، ھەزرىتى ھەۋۋا\ھاۋا ئانا. ئېجې، ئەجە، ئەچە، ئەجەي، ئەژەي دەپمۇ ئاتىلىدۇ. سۇمېرلاردىكى ئەجەم (خانىشلار تەڭرىسى) بىلەنمۇ باشلىنىشلىقتۇر. بۇگۈن گەرچە ئۇيغۇرچىدە بۇ سۆز ھەرقانداق بىر شەكىلدە قوللىنىلمىسىمۇ، قازاقچىدە چوڭ مۇما، تۈركىيە تۈركچىسىدە ئاچا، خانىش دېگەندەك مەنىلەرگە ئىگە. ئەجەنىڭ ئېرى بولمىش ئادەم بولسا ئەللېي ياكى تۆرۈنگەي دېيىلىدۇ.
دۇنياغا تۆرۈنگەي بىلەن ئەۋەتىلىپ ئىنسان ئەۋلادىنى بەرپا قىلغان دەپ قارىلىدۇ. دۇنياغا ئىبەرلىشلىرىنىڭ سەبەبى بولسا ئەرلىك ئىسىملىك بىر ئەسكى مەخلۇقنىڭ ئۇلارغا مېۋە يېگۈزىشىدىن بولغان. شۇ ۋەجدىن كۆكتەڭرى ئۇلارنى ئۆيىدىن قوغلاپ چىقارغان ۋە جازا سۈپىتىدە ئەجەگە تولغاق ئاغرىقىنى بەرگەن.

## ئېتىمولوگىيىسى
ئەج\ئەچ\ئەش تومۇرىدىن كېلىپ چىققان. سۇمېرلاردىن ئۆتكەنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلىدۇ. تۈركچىدە ئاچا، خانىش دېگەندەك مەنىلىرى بار. تۈركي تىللاردىكى چ\ش ئالمىشىشى نەتىجىسىدە ئەش (رەپىقە) سۆز تومۇرىغىمۇ ئىشارە قىلىنىدۇ. ئەش ھەم ھايات يولدىشى ھەمدە ئايال\چىشى مەنىسىگە كېلىدۇ. شۇنداقلا موڭغۇلچە ئانا دېمەكتۇر.

## مەنبەلەر
ئىسھاق ئەلەيھىسسالام

ھەزرىتى **ئىسھاق** (ئەرەبچە:**إسحاق**، ئىبرانىيچە:**יִצְחָק**)ھەز. ئۈچ ئىلاھىي دىننىڭ ئورتاق ئاتاسى قەبۇل قىلىنغان ھەزرىتى ئىبراھىمنىڭ سارەدىن بولغان ئوغلى ۋە ئىككىنچى فەرزەندى ۋە قۇرئاندا ئىسمى تىلغا ئېلىنغان پەيغەمبەرلەردىندۇر. ھەزرىتى يەئقۇب ۋە ئەۋاسنىڭ ئاتىسى. يەئنى، بەنى ئىسرائىل، ھەزرىتى ئىسھاقنىڭ پۇشتىدىن كەلمەكتە.

## ئىسمى ۋە كىشىلىكى
"ئىسھاق" ئۇيغۇرچە كۈلۈپ تۇرىدىغان چىراي دېگەنلىك بولىدۇ.
ئىسلام مەنبئەلىرىچە ھەزرىتى ئىسھاق: ئالىم، ئىگىز، قارا كۆزلۈك، بۇغداي ئۆڭلۈك، خۇشچىراي، تىلى راۋان، ساچ ساقاللىرى ئاپئاق بىرىدۇر.
ئىسھاق ئە.س ناھور بن بەتۇئەلنىڭ قىزى رەبەقادىن يەئقۇب ۋە ئەۋاس ئىسىملىك قوشكىزەك ئوغۇللۇق بولغان.

## قۇرئاندا ئىسھاق

ھەزرىتى ئىسھاق قۇرئان كەرىمدىمۇ ماختالغاندۇر:
**وَاذْكُرْ عِبَادَنَا إِبْرَاهِيمَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ أُولِي الْأَيْدِي وَالْأَبْصَارِ (٤٥) إِنَّا أَخْلَصْنَاهُم بِخَالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ (٤٦) وَإِنَّهُمْ عِندَنَا لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ الْأَخْيَارِ (٤٧)**
ئىبادەتتە كۈچلۈك، (دىندا) بەسىرەتلىك بەندىلىرىمىز ئىبراھىم، ئىسھاق ۋە يەئقۇبنى ئەسلىگىن (45) ئۇلارنى بىز پاك - خىسلەتلىك، ئاخىرەتنى ئەسلەپ تۇرىدىغان سەمىمىي كىشلەر قىلدۇق (46) ئۇلار بىزنىڭ دەرگاھىمىزدا ھەقىقەتەن ئالاھىدە تاللانغان كىشىلەردۇر، ھەقىقەتەن ياخشى كىشىلەردۇر (47) (ساد: 45-47)
 

**وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ نَافِلَةً ۖ وَكُلًّا جَعَلْنَا صَالِحِينَ (٧٢)**
بىز ئۇنىڭغا (يەنى ئىبراھىمغا) ئىسھاقنى بەردۇق، (ئۇ پەرۋەردىگارىدىن سورىمىسىمۇ) يەئقۇبنى ئوشۇق بەردۇق (يەنى يەئقۇب ئەلەيھىسسالامنى نەۋرە قىلىپ ياكى ئىبراھى ئەلەيھىسسالامنىڭ تەلىۋىدىن زىيادە قىلىپ بەردۇق)، ئۇلارنىڭ ھەممىسىنىڭ ياخشى ئادەملەر قىلدۇق (ئەنبىيا: 72)

**الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ ۚ إِنَّ رَبِّي لَسَمِيعُ الدُّعَاءِ (٣٩)**
جىمى ھەمدۇسانا ياشانغىنىمدا ماڭا ئىسمائىل بىلەن ئىسھاقنى بەرگەن ئاللاھ قا خاستۇر! پەرۋەردىگارىم! ھەقىقەتەن دۇئانى ئاڭلاپ تۇرغۇچىدۇر (يەنى دۇئا قىلغۇچىنىڭ دۇئاسىنى ئىجابەت قىلغۇچىدۇر)(ئىبراھىم: 39)
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئەلەيھىسسالاملار
تۈر:دىن
تۈر:ئىسلام دىنى
12 مۆچەل

**ئون ئىككى ئارقۇن** (مۆچەل)[arqun] : ئارقۇن — كېلىدىغان يىل نامى.
# چاشقان يىلى [çaşqan yili]
# ئۇي يىلى [uy yili]
# يولۋاس يىلى [yolvas yili]
# توشقان يىلى [toşqan yili]
# بېلىق يىلى [béliq yili]
# يىلان يىلى [yilan yili]
# ئات يىلى [at yili]
# قوي يىلى [qoy yili]
# مايمۇن يىلى [maymun yili]
# توخۇ يىلى [toxu yili]
# ئىت يىلى [it yili]
# توڭگۇز يىلى [toñguz yili]
12 بۇرج

ئۇن ئىككى بۇرج:

1. ئارسلان [arslan] (ئەسەد بۇرجى)

2. چايان [çayan] (ئەقرەب بۇرجى)

3. ئوغلاق [oğlaq] (جەدى بۇرجى)

4. قوشكېزەك [qoşkézek] (جەۋزا بۇرجى)

5. سوغا [soğa] (دەلۋە بۇرجى)

6. قىسقۇچپاقا [qisquçpaqa] (سەرەتان بۇرجى)

7. ئۇي [uy] (سەۋر بۇرجى)

8. كىز [kiz] (سۇنبۇلە بۇرجى)

9. ياچاق [yaçaq] (قەۋس بۇرجى)

10. تارازا [taraza] (مىزان بۇرجى)

11. قوزا [qoza] (ھەمەل بۇرجى)

12. بېلىق [béliq] (ھوت بۇرجى)
تۆرت پەسىل

**تۆرت پەسىل**، يىگىرمە تۆت مەۋسۇم — قەدىمكى ئەجدادلار بىر يىل ئىچىدىكى كىلىماتنىڭ ئۆزگىرىش ئەھۋالىغا ئاساسەن، بىر يىلنى:
* **ئەرتەياز** (ئەتىياز، باھار)، 
* ياز، 
* كۈز، 
* قىشتىن ئىبارەت تۆت پەسىلگە بۆلگەن. 
بىر پەسىل ئۈچ ئاي بولۇپ، ئادەتتە:

11-، 12- 1- ئايلار قىش پەسلىگە؛

2-، 3-، 4- ئايلار ئەتىياز پەسلىگە؛ 

5-، 6-، 7- ئايلار ياز پەسلىگە؛ 

8-، 9-، 10- ئايلار كۈز پەسلىگە تەۋە بولىدۇ.
## مەنبەلەر
ئەللېي خان

ئاللاي خان (تۈركچە: Allay، ياقۇتچە: Эллэй Боотур، رۇسچە: Эллэй ياكى Эллэ́й، ئازەرىيچە: Əlley) تۈرك ۋە ئالتاي ئەپسانىلىرىدە ۋەتەن تەڭرىسىدۇر. ئاللاي خان بىر باشقا شەخس بولغان **ئاللاي خان**، ئەلەي خان ياكى ئەلىي خان دەپمۇ بىلىنىدۇ. ۋەتەنسىزدۇر. نۇرانە بىر كۆرۈنۈشى باردۇر. ئايالىنىڭ ئىسمىمۇ ئوخشاش بولۇپ ئەلەي تويۇن ۋە ئەلەي خاتۇن دەپ بىلىنىدۇ. ۋەتەن تەڭرىسى ئەمما ۋەتەنسىز بولۇپ، ۋەتەن خائىنلىرىغا كېسەللىك ۋە بالا ئېلىپ كېلىدۇ. تۇنجى ئاتا بولمىش ئەللېي\تۆرۈنگەي بىلەن ئىسمەن بىر باغلىنىشلىقى باردۇر. لېكىن بىر كىشى دەپ بولغىلى بولمايدۇ. 

## ئاللاي خانىش
ئايال بولۇپ ۋەتەن تەڭرىسى. ھەم توپراق تەڭرىسى شەكلىدىمۇ كۆرىلىدۇ. ئاللاي خاننىڭ ئايالى. ئاغان ئالاي خاتۇن دەپمۇ ئاتىلىدۇ.

## ئېتىمولوگىيىسى
(ئال\ئەل) تومۇرىدىن كېلىپ چىققان. ياردەملىشىش ۋە بىرلىك مەنىسىگە ئىگە. ئالاي ۋە ئالماق سۆزلىرى بىلەن يىلتىزداش.

## مەنبئە
تۈرك ئەپسانە سۆزلۈكى، دېڭىز قاراقۇرت، تۈركىيە، 2011.

## مەنبەلەر
يەئقۇب ئەلەيھىسسالام

ھەزرىتى **يەئقۇب** ياكى **ئىسرائىل** (ئەرەبچە: **يعقوب**، ئىبرانىيچە:**יעקב**)، قۇرئاندا زىكىر قىلىنغان پەيغەمبەرلەردىن بىرى. ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامنىڭ نەۋرىسى، ئىسھاق ئەلەيھىسسالامنىڭ ئوغلى ۋە يۇسۇڧ ئەلەيھىسسالامنىڭ ئاتىسىدۇر.

يەھۇدىي دىن كاتتىسى. ئىسلام پەيغەمبەرىدۇر. ھەزرىتى يەئقۇبقا ئاللاھ تەرىپىدىن ئىسرائىل ئىسمى بېرىلگەن (يارىتىلىش 32:28). قۇرئاندا ھەم ئىسرائىل ئىسمى يەئقۇب ئورنىغا قوللىنىلغان (ئال ئىمران: 93). بۇ ۋەجدىن يەئقۇب پەيغەمبەرنىڭ 12 ئوغلىنىڭ پۇشتىدىن بولغانلارغا بەنى ئىسرائىل دېيىلىدۇ.

يەئقۇب (ئىبرانىچە: Yakubo) كېيىن كەلگەن، ئورنىغا ئۆتكەن" دېگەن مەنىدە. تاپان" سۆز يىلتىزىدىن كەلگەن بولۇپ، توغۇلۇش ئەسناسىدا قوشكىزىكىنىڭ تاپىنىنى تۇتقان دەپ قارىلىدۇ.

ئىسرائىل كەلىمىسى "تەڭرىنىڭ يولىدا، توغرا يولدا" دېگەنلىك ياكى "تەڭرى بىلەن كۆرۈشكەن" دېگەن مەنىلەرگە كېلىدۇ. 

ئىسرا كەلىمىسىنىڭ (ئىبرانىچە: كۆرۈشمەك) ۋە ئېل (سەمىتىك تىللاردا تەڭرى) كەلىمىسىنىڭ بىرىكىشىدىن كەلگەن.

## ئائىلىسى
ھەزرىتى يەئقۇبنىڭ ئاياللىرىنىڭ ئىككىسى ئانا تەرەپ تاغىسى لاۋاننىڭ لەئا ۋە راھىل ئىسىملىك ئىككى قىزى ئىدى. قالغان ئىككىسى بولمىش بىلا ۋە زىلپا بولسا لەئا بىەلن رەھىلنىڭ دېدەكلىرى ئىدى.
ھەزرىتى يەئقۇبنىڭ 12 ئوغلى ۋە 1 قىزى بولغانىدى. ئۇلار:


**لەئا**: 
رەئۇبەن(1) 
شىمون(2) 
لەۋى(3) 
يەھۇدا(4) 
ئىسساكار(9) 
زەبۇلۇن(10) 
دىنا (قىزى)


**راھىل**: 
يۇسۇڧ(11) 
بۇنيامىن(12)


**بىلا** (راھىلنىڭ دېدىكى): 
دان(5) 
ناڧتالى(6)


**زىلپا** (لەئانىڭ دېدىكى): 
گاد(7) 
ئاشەر(8)

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئەلەيھىسسالاملار تۈر:دىنتۈر:ئىسلام دىنى
يۇسۇڧ ئەلەيھىسسالام

ھەزرىتى **يۇسۇف** ياكى **يۈسۈپ** (ئەرەبچە:**يوسف**\Yusuf،ئىبرانىيچە:**יוֹסֵף**\Yosef)، يەئقۇب پەيغەمبەرنىڭ 12 ئوغلىنىڭ 11.سى ۋە بۇنيامىننىڭ ئاكىسى. بەنى ئىسرائىلنى تەشكىل قىلغان 12 بوي (ئۇرۇق) نىڭ بىرىنىڭ ئاتىسى. بوۋىسى ھەزرىتى ئىسھاق، چوڭ بوۋىسى ھەزرىتى ئىبراھىمدۇر. ھەزرىتى يەئقۇب پەيغەمبەرنىڭ ئەڭ سۆيگەن ئايالىدىن بولغان ئىككى ئوغلىدىن بىرى دەپ قارىلىدۇ.
يەھۇدىي كىتابلىرىدىن تاناھتا دېيىلىشىچە ھەزرىتى يەئقۇب پەيغەمبەر ئوغلى يۇسۇڧكە رەڭگارەڭ بىر لىباس ھەدىيە قىلىدۇ. يۇسۇڧ پەيغەمبەرگە تۈش تەبىرى بېرىش قابىلىيىتى بېرىلگەن. قىزغانچۇق ئاكىلىرى تەرىپىدىن قۇدۇققا ئېتىلغان. كېيىن مىسىرغا قۇل سۈڧەتىدە ساتىلغان.
يەھۇدىي ۋە ئىسلام مەنبئەلىرى ھەزرىتى يۇسۇڧ ھەققىدە خېلىلا ئوخشىشىپ كېتىدۇ. خرىستىيانلاردىكى يوسېڧ ھەققىدىكى مەزمۇنلار يەھۇدىلارنىڭكى بىلەن ئەينەن ئوخشاشتۇر. تاناھ بىلەن كونا ئەھدنىڭ يارىتىلىش (تەكۋىن) قىسمى بىلەن قۇرئاندىكى يۇسۇڧ سۈرىسىدە ھەزرىتى يۇسۇڧنىڭ ھاياتى بايان قىلىنىدۇ. ئىسلامىيەتكە كۆرە ھەزرىتى يۇسۇڧ بىر پەيغەمبەردۇر

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئەلەيھىسسالاملار
تۈر:دىن
تۈر: ئىسلام دىنى
ئەييۇب ئەلەيھىسسالام

ھەزرىتى **ئەييۇب** (ئەرەبچە: **أيوب**، ئىبرانىيچە:**אִיּוֹב**)، قۇرئاندا زىكىر قىلىنغان پەيغەمبەرلەردىن بىرى. ھەزرىتى ئىسھاقنىڭ پۇشتىدىن بولۇپ، كېسەللىك ۋە قىيىنچىلىقلارغا سەبر ۋە بەرداشلىق بېرىشى بىلەن ئۈلگە كۆرسىتىلىدىغان بىر پەيغەمبەردۇر.

## ئىسلامدا ئەييۇب ئە.س
ھەزرىتى ئەييۇب قۇرئاندا تۆرت يەردە تىلغا ئېلىنغان ۋە سەبرچانلىق نەمۇنىسى سۈپىتىدە تەقدىم قىلىنغان. ئىسلام مەنبئەلىرىچە، ھارران رايونىدا ياشىغۇچى ۋە ئىنتايىن باي بىرى بولۇپ، سان-ساناقسىز مال-مۈلك، نۇرغۇن ئوغۇل قىزى بولغان ھەزرىتى ئەييۇب، ئۆز قەۋمىگە پەيغەمبەر قىلىپ ئىبەرىلگەن. بۇگۈنكى تۈركىيەنىڭ ئۇرڧا ۋىلايىتىدە بىر غار بولۇپ، ھەزرىتى ئەييۇب ئەلەيھىسسالام بۇ يەردە دەرد سىنالغان دەپ قارىلىدۇ ۋە زىيارەت قىلىنىدۇ. 
دۇنيا يۈزىدە تۈركىيەنىڭ ئۇرڧادا، سۇرىيەنىڭ دەمەشىقتە، ئومان مەملىكىتىدە، يەمەن ئېلىدە ۋە ئىراق دۆلىتىدە ھەزرىتى ئەييۇب پەيغەمبەرنىڭ مازارى دەپ قارالغان يەرلەر باردۇر.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئەلەيھىسسالاملار
تۈر:دىن
تۈر:ئىسلام دىنى
سۇرە بەقەرە

**سۈرە بەقەرە** (ئەرەبچە: سورة البقرة) قۇرئان سۈرىلىرى رەت تەرتىبىدە 2- رەتتە يەر ئالغان بۇ سۇرە قۇرئاندىكى ئەڭ ئۇزۇن سۇرىسى بولۇپ، مەدىنىدە نازىل بولغان، 286 ئايەتتۇر.

## ئىسمى ھەققىدە
بەقەرە سۇرىسى، ئىسمىنى سۇرەنىڭ 67-73 ئايەتلىرىدە بەيان قىلىنغان، ئۆلتۈرۈلگەن بىر كىشىنىڭ قاتىلىنى تېپىش ئۈچۈن سويۇلغان بىر كالىنىڭ ھىكايىسىدۇر.، بەقەرە "ئىنەك" دېگەنلىكتۇر.

## ئۆتمۈشى
مىسىر توپراقلىرى سەھرايى كەبىرنىڭ بىر پارچىسى بولغانلىقتىن قۇم دېڭىزى تەرىپىدىن ھۆكۈمرانلىق ئاستىغا ئېلىنغان بۇ زېمىنلارغا ھايات بېغىشلىغان نىل دەرياسىدۇر. مۇنداق ئۈنۈمسىز ۋە شور بىر چۆلنىڭ يېنىدىلا نىل دەرياسىنىڭ سۇلىرى بىلەن تىرىلگەن، نىھايەتتە مۇنبەت جەننەت مىسال يەرلەرنىڭ بولىشى، مۇسا زامانىدا دېھقانچىلىق ۋە زىرائەتنى مىسىر خەلقى ئۈچۈن ئىنتايىن جەلىپكار ھالغا كەلتۈرگەنىدى. دېھقانچىلىق ۋە زىرائەت بۇ يەر خەلقىنىڭ ئايرىلماس بىر قىسمى ھالىغا كەلگەنىدى. ئۇ دەۋىردە مىسىر خەلقى زىرائەت، تېرىقچىلىق ۋاستىسى بومىش "بەقەر" (ئىنەك) ۋە ئۆكۈزنى مۇقەددەس بىلگەن. ھەتتا ئۇنىڭغا چوقۇنغانلار. ئۇ زامانلار بەنى ئىسرائىل ھەم بۇ قىتئەدە ياشايىتتى ۋە بۇ ئىتىقادنىڭ تەئسىرى ئاستىدا ئىدى.

بەنى ئىسرائىل فىرئەۋىندىن قۇتۇلۇپ سىنا چۆلىگە يەرلەشكەن ۋاقتىدا بۇزاق ھادىسىسى يۈز بېرىدۇ. مۇسا سىنا تېغىغا چىقىپ كەتكەن ۋە ئۇ يەردە بىر مەزگىل تۇرۇپ كېلىدۇ. بەنى ئىسرائىل بۇ ئەسنادا سامىرى ئالتۇندىن ياسىغان بۇزاق (موزاي)غا چوقۇنۇشقا باشلىغانىدى.

بەقەرە سۇرسى، ھەزرىتى مۇسانىڭ، پەيغەمبەرلىكى بىلەن بەنى ئىسرائىلنىڭ قېنىغا سېڭىپ كەتكەن ئىنەككە ئىشىنىش ئىتىقادىنى بىر كالىنى بوغۇزلاش ھادىسىسى بىلەن ئاڭلاتقان.

## تىلغا ئېلىنغان مەۋزۇلار
مەزكۇر سۇرىنىڭ 65-66. ئايەتلىرى شەنبە كۈنى ئىشلىمەسلىك نىزامىنى بوزغان بىر يەھۇدىي قەۋمىگە اللە تەرىپىدىن بېرىلگەن جازا تېما قىلىنغان.

سۇرىنىڭ 102. ئايىتى بابىل، سۇمېر ئەفسانىلىرى بىلەن تەۋرات ۋە ئاۋېستاغا ئوخشىغان دىنى مەنبئەلەردە بىر بىرىگە ئوخشىشىپ كەتكەن تەلەففۇز بىلەن (تەۋراتتا مەروداك) تىلغا ئېلىنغان ھارۇت ۋە مارۇت قىسسى بىلەن مۇناسىبەتلىكتۇر. ئەفسانىدە ئىلاھ مەردۇك ياكى ئىلاھىي كۈچلەرگە ئىگە دەپ سۈپەتلەنگەن ھارۇت ۋە مارۇت، يەھۇدي ۋە خرىستىيان مەنبئەلىرىدە بابىلنىڭ "يىقىلغان پەرىشتىلىرى" قۇرئاندا بولسا ئىنسانلارغا سىھىر ئۆرەەتكۈچى ئىككى فرشتە دەپ زىكىر قىلنىدۇ.

## تاشقى ئۇلىنىشلار
سۇرە بەقەرە

## مەنبەلەر

تۈر:قۇرئاننىڭ سۈرىلىرى
ھارۇن ئەلەيھىسسالام

ھەزرىتى **ھارۇن** (ئەرەبچە: **ھارون**، ئىبرانىيچە: **אַהֲרֹן** *Aaron* )، قۇرئاندا زىكىر قىلىنغان 25 پەيغەمبەردىن بىرى. ھەزرىتى مۇسا پەيغەمبەرنىڭ ئاكىسى ۋە ئىنىسى بىلەن م.ب. 13. ئەسردە خەلقىنى مىسىر ئېلىدىكى ئاسارەتتىن قۇتقۇزغاندۇر. 

ھەزرىتى ھارۇننىڭ ئاتىسى ئىمران بولۇپ، ئۇ يەئقۇب ئەلەيسھىسسالامنىڭ نەبىرەسى لاۋىنىڭ نەسلىدىن ئىدى. ئاچىسىنىڭ ئىسمى مىريامدۇر. ۋەلىد ئىبنى مۇسئەبنىڭ دەۋرىدە توغۇلغان.
 
ئىسلامىيەتكە كۆرە ئاللاھ مۇسا پەيغەمبەرنىڭ ئىستىكى ئۈزرە ئاكىسى ھارۇننى ئۆزىگە ياردەمچى تەئيىن قىلغان ۋە شۇنداقلا بەنى ئىسرائىلغا پەيغەمبەر قىلىپ ئىبەرىلگەن.

ھەزرىتى ھارۇننىڭ ئەسمى مەريەم سۈرىسىدە زىكىر قىلىنغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئەلەيھىسسالاملار
تۈر:دىن
تۈر: ئىسلام دىنى
داۋۇد ئەلەيھىسسالام

ھەزرىتى **داۋۇد** (ئەرەبچە: **داود**، ئىبرانىيچە: **דוד**، ئىنگ، فر، گرمان: **David**)، قۇرئاندا زىكىر قىلىنغان 25 پەيغەمبەردىن بىرى.
بەنى ئىسرائىل تەرىپىدىن قۇرۇلغان ئىسرائىل قراللىقىنىڭ ئۈچىنچى قرالى (تەخمىنەن م.ب 1000 - م.ب 962) ۋە قۇددۇس شەھرىنىڭ قۇرغۇچىسىدۇر. تاناھ ۋە قۇرئاندا نەبى (پەيغەمبەر) ئولاراق زىكىر قىلىنماقتا. خرىستىيانلارغا كۆرە ھەزرىتى ئىسانىڭ كونا ئەھدتىكى بىشارەتلىرىدىن بىرىدۇر (ئىنگ: prefiguration).

يەھۇدىيلەرچە تاناھ دەپ ئاتالغان مۇقەددەس كىتابنىڭ مەزمۇرلار قىسمى ئىسلامدا زەبۇر دەپ ئاتالغان 150 شىئېردىن تەركىب تاپقان بۆلۈمى يەھىۇديلەرچە ھەزرىتى داۋۇد تەرىپىدىن يېزىلغان دەپ قارىلىدۇ. بۇ شىئېرلەر مۇسەۋىيلەر ياكى خرىستىيانلار تەرىپىدىن ئەڭ ياقتۇرۇپ ئوقۇلىدىغان دىنىي مەتىنلەرددىندۇر. قۇرئانغا كۆرە زەبۇر، داۋۇد پەيغەمبەرگە ئاللاھ تەرىپدىن نازىل قىلىنغان 4 ساماۋىي كىتابنىڭ بىرىدۇر.

## قۇرئاندا ھەزرىتى داۋۇد
ھەزرىتى داۋۇد ئە،س نىڭ ئىسمى 16 يەردە زىكىر قىلىنغان. قۇرئاندا ئاللاھنىڭ ھەزرىتى داۋۇدقا پادىشاھلىق ۋە ئالىملىق بەرگەنلىكى، داۋۇد ئەلەيھىسسالامغا تۆمۈر تاۋلاش سەنئىتىنى بەخش قىلىپ ئۇندىن بەدىنىنى قوغدىغۇچى ساۋۇت ياساش قابىلىيىتىنى بەرگەنلىكى، داۋۇدنىڭ تالۇت (سائۇل) بىلەن قىلغان بىر ئۇرۇشتا كۈچلۈك بىر دېۋ بولمىش جالۇتنى ئۆلتۈرگەنلىكى، ئاللاھنىڭ بەئزى پەيغەمبەرلەرنى باشقىلىرىدىن ئۈستۈن قىلغانلىقى ۋە داۋۇدقا زەبۇرنى بەرگەنلىكى، ئۇنى ۋە ئەۋلادىدىن دۇنياغا ھاكىم قىلغانلىقى، داۋۇدنىڭ قويلار يۈزىسىدىن ئىختىلاڧقا تۈشكەن ئىككى بۇرادەرنىڭ داۋاسىدا ھۆكۈم چىقىرىپ ئادالەت ھەققىدە دۇچ كەلگەن باش قېتىنچىلىقتىن قۇتقازغانلىقى، تاشلارنىڭ ۋە قۇشلارنىڭ داۋۇد ئە.س ۋە سۇلايماننى ئۇلۇغلىغانلىقىنى ئىپادە قىلىدۇ. قۇرئاندا قرال شائۇلنىڭ ئىسمى تالۇت دەپ زىكىر قىلىنىدۇ.
ئىسلام ئەنئەنىسىدە داۋۇد ئە.س نىڭ ئاۋازى نھايەتتە گۈزەلدۇر. "داۋۇدى خۇشئاۋاز" تەرىڧى بۇنىڭدىن كەلمەكتە. شۇنداقلا بىر كۈن روزا تۇتۇپ بىر تۇتماسلىققىمۇ "داۋۇد روزىسى" دېيىلىدۇ. ئاللا تەرىپدىن ئەڭ سۆيۈملىۈك روزىنىڭ داۋۇد روزىسى ئىكەنلىكىنى بىلدۈرگەن.

تۈر:ئەلەيھىسسالاملار
تۈر:دىن
تۈر:ئىسلام دىنى
سۇلايمان ئەلەيھىسسالام

ھەزرىتى **سۇلايمان** (ئەرەبچە: **داود**، ئىبرانىيچە: **שלמה** Şlomo ياكى Şelomo، ئىنگ: **Solomon**، لاتىنچە: **Salomone**، يۇنانچە: **Σολωμών**، فرانسوزچە: **Salomon**، ئالمانچە: **Salomo**)، قۇرئاندا زىكىر قىلىنغان پەيغەمبەرلەردىن بىرى بولۇپ، ھەزرىتى
داۋۇدنىڭ ئوغلىدۇر. 

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئەلەيھىسسالاملار
تۈر:دىن
تۈر:ئىسلام دىنى
زۇلكېڧىل ئەلەيھىسسالام

ھەزرىتى **سليمان** (ئەرەبچە: **ذو الكفل**، ئىبرانىيچە: **יחזקאל**\Ezekiel)، قۇرئاندا زىكىر قىلىنغان پەيغەمبەرلەردىن بىرىدۇر.
ئەنبىيا ۋە ساد سۇرەلەرىدە زىكىر قىلىنغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئەلەيھىسسالاملار
تۈر:دىن
تۈر:ئىسلام دىنى
يۇنۇس ئەلەيھىسسالام

ھەزرىتى **يونۇس** (ئەرەبچە: **يونس**، ئىبرانىيچە: **יוֹנָה**)، قۇرئاندا زىكىر قىلىنغان پەيغەمبەرلەردىن بىرىدۇر.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئەلەيھىسسالاملار
تۈر:دىن
تۈر:ئىسلام دىنى
يەھيا ئەلەيھىسسالام

ھەزرىتى **يەھيا** (ئەرەبچە: **يحيى بن زكريّا**، ئىبرانىيچە: **יוחנן המטביל**)، قۇرئاندا زىكىر قىلىنغان پەيغەمبەرلەردىن بىرىدۇر.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئەلەيھىسسالاملار
تۈر:دىن
تۈر:ئىسلام دىنى
لۇت قەۋمى

لۇت قەۋمى (ئەرەبچە: **لوط**) ياكى سەدۇم قەۋمى، ئىسلام ئىتىقادىچە م.ب. 1900يىللارغا قەدەر ياشىغان بىر قەۋىمدۇر. بۇ قەۋىم ياشىغان يەر ئىسە كۈنىمىزدىكى قىزىل دېڭىزنىڭ ئىئوردانىيە-ئىسرائىلىيە ئارىسىدا لۇت كۆلى ياقىنلىرىدا ئىكەنلىكى ئارخىئولوگىيىلىك تەكشۈرۈشلەردە بايقالغان. بۇ شەھەرنىڭ، كونا ئەھدتە تىلغا ئېلىنغان «سەدۇم» ئىكەنلىكى مۇتلەقلەشكەن.

لۇت كۆلىنىڭ دېڭىز يۈزىدىن 794 مېتر تۆۋەن بولىشى، بۇ رايوندا بىر چۆكۈش يۈز بەرگەنلىكى، بۇنىڭ قۇرئاندا بايان قىلىنغان ۋاقىئەلەر بىلەن ئوخشىشىپ كېتىشى ۋە تەۋراتتا «سەدۇم» شەھرىنىڭمۇ مۇشۇنداق بىر ئاقىبەتكە دۇچار بولىشى، لۇت قەۋمىنىڭ بۇ يەردە ياشىغان بولۇش ئېھتىمالىنىڭ دەلىلى سۈڧىتىدە كۆرسىتىلمەكتە.

## ئىسلامدا لۇت قەۋمى
قۇرئانغا كۆرە چەكلەنگەن ھەمجىنسلىق قىلمىشى، قۇرئاندا " ئازغۇنلۇق" دەپ قارىلىپ بۇ قەۋىم ئىچرە دەۋاملىق سادىر بولىدىغان بىر قىلمىش ئىدى. لۇت ئەلەيھىسسالام ئىبەرىلگەن قەۋمنىڭ دائىما ئەركەكلەرى، بىر بىرى بىلەن مۇناسىۋەت ئۆتكۈزەتتى. 

قۇرئانغا كۆرە، بۇ تۈر ئازغۇنلۇق تۇنجى قېتىم بۇ قەۋىم ئىچىدە كۆرۈلگەندۇر. اللە لۇت پەيغەمبەردىن قەۋمىنى ئاگاھلاندۇرۇشنى ئىستەيدۇ ۋە لۇت پەيغەمبەر خەلقىنى ئاگاھلاندۇرۇدۇ. لېكىن قەۋمى ئۇنى ئىلك ئالمايدۇ. بۇ ۋەجدىن ئاللاھ، لۇت پەيغەمبەرنى ئائىلىسى بىلەن بىللە شەھەردىن ئۇزاقلىشىشىنى، كەينىگە قارىماسلىقىنى، ئايالىنىڭمۇ ھالاك بولىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ ۋە نەتىجىدە ھەزرىتى لۇت پەيغەمبەرنىڭ ئايالىمۇ لۇت قەۋمى بىلەن بىللە ھالاك بولىدۇ.
## مەنبەلەر
سۇرە نىسا

**نىسا سۈرىسى** (ئەرەبچە:سورة النساء *Sūrat An-Nisā*)، قۇرئاننىڭ تۆرتىنچى سۇرەسى ۋە 176 ئايەتتىن تەشكىل تاپىدۇ. مەدىنەدە نازىل بولغان ۋە "ئاياللار" دېگەن مەنىدە.
شەرىئەتتە بەئزى ھۆكۈملەردە نىسا سۈرىسىدىكى ئايەتلەرگە قارىلىدۇ. بۇ ئايەتلەر سۆزنى تۇنجى ئەر-ئايالنىڭ بىر نەڧەستىن يارىتىلغانلىقىدىن باشلاپ ئىسلامدىكى نىكاھ، ئەر-ئاياللىق مۇناسىبەتلەر ۋە شەرىئەئى مىراس قائىدىلىرىنى تەئرىڧ قىلماقتا.
نىسا سۈرىسى 3. ئايەتنى ئاساس قىلغان نىكاھ ھۆكۈملىرىچە بىر ئەرنىڭ كۈچى يەتسە ۋە ئاياللىرىغا قارشى ئادالەتلىك مۇئامىلە قىلالىسا، بىردىن كۆپ، 2، ياكى 3، ياكى 4 ئايال بىلەن نىكاھلانسا بولىدىغانلىقىغا رۇخسەت بېرىلىش بىلەن بىرگە، بىې ئەرنىڭ بىر ئايال بىلەن ئۆتىشى ئۇنىڭ ئۈچۈن تېخىمۇ خەيرلىك بولىدىغانلىقىنى تەۋسىيە قىلغاندۇر. يەنە مەزكۇز شۈرىنىڭ 2. ئايىتىدە يېتىملەرنىڭ ھەققىگە رىئايە قىلىنىشى ۋە يېتىملەرنىڭ ھەقلىرىنىڭ قوغدىلىشى ئەمر قىلىنغاندۇر. 
سۇرىنىڭ 24. ئايىتى شىئە مەزھەبلىرىدىكى مۇتا (ئاياللارغا پۇل بېرىپ مەئلۇم مۇددەت پايدىلىنىش) قىلمىشىنىڭ دىنىي ئاساسىنى تەشكىل قىلماقتا.

## مەنبەلەر

تۈر:قۇرئاننىڭ سۈرىلىرى
تۈر:ئىسلام دىنى
تۈر:دىن
ئەرەب ئەللىرى

**ئەرەب ئەللىرى** (ئەرەبچە:**العالم العربي** ياكى **الالوطن العربي**)، نۇپۇسىنىڭ كۆپىنچىسى ئەرەب ۋە مۇسۇلمان بولغان خەلقلەر ياشىغۇچى ئەللەر. ئەرەب دۇنياسى غەربتە ئاتلانتىك ئوكياندىن شەرقتە ئۇممان دېڭىزىغىچە، شىمالدا ئاق دېڭىزدىن شەرقىي جەنۇبتا ئاڧرىقا مۆڭگۈزى ۋە ھىندى ئوكيانغىچە ئۇزانغان ۋە ئەرەبچە سۆزلىشىلىدىغان بۈيۇك بىر جوغراڧىيەنى قاپلايدۇ.

## ئۆتمۈش
ئەرەب ئەللىرى تەشكىل قىلغان ئەڭ چوڭ سىياسىي، مەدەنىي ئىجتىمائىي ۋە ئىقتىسادىي ھەمكارلىق ئەرەب بىرلىكى تەشكىلاتىدۇر. كۈنىمىزدە پۈتۈن ئەرەب ئەللىرى 1945- يىلى قۇرۇلغان بۇ تەشكىلاتنىڭ ئەزاسىدۇر. 

## دېموگراڧى
ئەرەب ئەللىرى ئاتالغۇسى تەخمىنەن 360 مىلىيون كىشى ياشايدىغان، توپلام 22 دۆلەت ۋە بۇ دۆلەتلەرنىڭ رايونلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.


## ئەرەب ئەللىرى
ئەرەب ئەللىرى نۇپۇسى ۋە يۈز ئۆلچەملىرى بىلەن بىللە تۆۋەندىكىچە:

## قاراڭ
Arap devletleri

الوطن العربي

## مەنبەلەر
سۇرە مائىدە

**مائىدە سۈرىسى** (ئەرەبچە:سورة المائدة)، قۇرئاننىڭ بەشىنچى سۇرىسى بولۇپ، مەدىنەدە نازىل قىلىنغان، 120 ئايەتتىن ئىبارەتتۇر.

## ئىسمى ھەققىدە
114. ئايەتتە تىلغا ئېلىنغان دەستارخان\داستىخان (ئەرەبچە تەلەڧڧۇزى مائىدە) بۇ سۇرىنىڭ ئىسمى بولغان. رىۋايەتكە كۆرە سۇرە ھىجرىيە 6. يىلى ھەزرىتى مۇھەممەد مەككەلىكلەر بىلەن ھۇدەيبىيە كېلىشىمى تۈزگەندىن سوڭرە نازىل بولۇشقا باشلىغان. ئۆز ئىچىگە ئالغان مەۋزىلاردىن بىرى بولمىش "داستىخان" مەنىسىدىكى مائىدە، سۈرىگە ئىسىم بولغاندۇر.

## تېمىلار
سۈرىدە ھارام ئايلار، قۇربان، ئىھرام قاتارلىق ھاج بىلەن مۇناسىبەتلىك مەۋزۇلار بىلەن باشلايدۇ. سوڭرە يېمەكلىكلەردىن ۋە ئاياللاردىن ھالال ۋە ھارام بولغانلار مەۋزۇسىغا ئۆتىدۇ. سۈرىنىڭ 6. ئايىتى بولسا تاھارەت بىلەن مۇناسىبەتلىكتۇر. سوڭرە ئادەمنىڭ ئىككى ئوغلىنىڭ قۇربان تەقدىم قىلىشى ۋە ئىسىم بېرىلمەي ھابىل ۋە قابىل ۋەقەسى تېمىسى زىكىر قىلىنغان.
سۈرىدىكى 33 ۋە 38. ئايەتلەرگە ئوخشاش بەئزى ئايەتلەر بولسا قاراقچىلىق، ئوغرىلىق ۋە قىساسقا ئوخشاش شەرىئەت ھۆكۈملىرىدىن تەركىب تاپىدۇ.
سۈرىدە مۇھىم بىر قىسىم يەھۇدى ۋە خرىستىيانلارنىڭ ئىتىقادلىرى، ئاغۇنلۇقلىرى، دۈشمەنلىكلىرى كەبى مەزمۇنلار بىلەن مۇناسىبەتلىكتۇر. 110. ئايەت ئىسە ھەزرىتى ئىسانىڭ ئۆلتۈرۈلمىگەنلىكىنى، كۆككە\ئەرشكە يۈكسىلىشىنى، مۇئجىزىلەرنى، ئۆزىگە تەۋرات ۋە ئىنجىلنىڭ مەزمۇنلىرىنى يازىدۇ.
سۇرە ئەھدىنى بەجا كەلتۈرمىگەنلەرنىڭ قىيامەت كۈنىدە ئالىدىغان مۇكاپاتلار بىلەن تۈگەيدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:قۇرئاننىڭ سۈرىلىرى
تۈر:دىن
تۈر:ئىسلام دىنى
سۇرە ئەنئام

**ئەنئام سۈرىسى** (ئەرەبچە:سورة الأنعام)، قۇرئاننىڭ ئالتىنچى سۈرىسى، مەككىدە نازىل بولغان ۋە 165 ئايەتتىن تەركىب تاپقاندۇر.
بۇ سۇرىنىڭ بەئزى ئايەتلىرىدە ئەرەبلەرنىڭ قۇربان قىلىنغان ھايۋانلار بىلەن مۇناسىۋەتلىك بەئزى ئادەتلىرى تەنقىد قىلنغانلىقى ئۈچۈن سۈرىنىڭ ئىسمى ئەنئام دەپ ئاتالغان. ئەنئام: قوي، ئۆچكە، تۆگە، كالا ۋە سۇ كالىسى قاتارلىق چاھارپايلارنى بىراقلا ئىپادىلەيدىغان سۆز. 

## تاشقى ئۇلىنىشلار
سۇرە ئەنئام 

## مەنبەلەر

تۈر:قۇرئاننىڭ سۈرىلىرى
تۈر:دىن
تۈر:ئىسلام دىنى
سۇرە ئال ئىمران

**ئال ئىمران** سۈرىسى (ئەرەبچە:سورة آل عمران) قۇرئاننىڭ 3. سۇرىسىدۇر. مەدىنەدە نازىل بولغان دەپ قارىلىدىغان 200 ئايەتتىن تەركىب تاپىدۇ. 33. ئايەتىدە تىلغا ئېلىنغان ئىمران ئائىلىسى، سۇرىنىڭ ئىسمى بولغان. ئىمران ئائىلىسى، قۇرئاندا بايان قىلىنىشىچە مەريەمنىڭ ئاتىسى بولۇپ پەيغەمبەرلەردىن ۋە ھىكمەت دەرگاھلىرىدىن بولمىش بىر ئائىلىدۇر.
## ئىمراننىڭ كىملىكى
ئىمران (ئامران) دىنلەر تارىخىدە بىر ۋاقىتتا قېرىنداشلىرى بولمىش مىريام، مۇسا ۋە ھارۇن پەيغەمبەرلەرنىڭ ئاتاسى دەپ بايان قىلىنماقتا. قۇرئاندا بولسا بۇ ئىسىم ھەزرىتى مەريەم بىلەن باغلىنىشلىق دېيىلمەكتە.
ئال ئىمران ۋە مەريەم سۈرىلىرى بىللە قولغا ئېلىنغىنىدا قۇرئان مەريەمنىڭ ئانىسنى تىلغا ئالماقتا، ئاتىسىنى ئىمران، قېرىندىشىنى ھارۇن دەپ بايان قىلماقتا. خرىستىيان مەنبئەلىرىدە بولسا مەريەمنىڭ ئاتاسى يواكىم (Joachim)، ئاناسى ھاننادۇر.
خرىستىيان مەنبئەلەر بۇ ھەقتە ھەزرىتى مۇھەممەدنىڭ ئىسانىڭ ئانىسى مەريەم بىلەن مۇسا ۋە ھارۇن پەيغەمبەرلەرنىڭ ئاچىسى بولمىش ئىمران قىزى مەريەمنى بىر بىرى بىلەن ئارىلاشتۇرۋەتكەنلىكىنى ئىلگىرى سۈرمەكتە.
## سۇرەدە تىلغا ئېلىنغان مەۋزۇلار
بۇ سۇرىدىكى باش تېما بۇ ئائىلە تەمسىل قىلماقتا بولغان پەيغەمبەرلىك، ئىسا، مەريەم ۋە خرىستىيانلىق قاتارلىقلار. تەۋرات، ئىنجىل ۋە قۇرئاننىڭ بىر ئىلاھىي مەنبئەدىن كەلگەنلىكى، بۇ كىتابلارنىڭ ئوخشاشقان ئايەتلەرنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئېلىشى، لېكىن بۇلارنىڭ دىننىڭ ئاساسلىرىغا زىيان يەتكۈزمەيدىغان تەرزدە تەڧسىر قىلىنشى كېرەكلىكى ئۇرغۇلىنىدۇ.
61. ئايەت **مۇباھەلە** ئىسمى بىلەن مەشھۇردۇر. بۇ ئايەتكە كۆرە خرىستىيانلار ھەزرىتى مۇھەممەدنىڭ كېلىش خەبەرىنى بەرگەن بەئزى ئىنجىل ئايەتلىرىنى كۆرمەسكە سېلىپ ھەزرىتى مۇھەممەدنىڭ پەيغەمبەرلىكىنى ئىنكار قىلىدۇ. ئايەتلەردە نۇبۇۋۋەتنىڭ ئاساسىنىڭ تەۋھىد (بىرلىك) ئىكەنلىكىنى، بۇ ئاساس ئۈزرە دىنلارنىڭ شىرك (ئورتاق قوشۇش) ئۇنسۇرلىرىدىن تازىلىنىشى كېرەكلىكى بىلدۈرىلىدۇ. ئەھلىك كىتاب دىئالوگقا ۋە ھەققە چاقىرىلىدۇ. كېيىنچە جىھادتىن ۋە ئۇھۇد غازاتىدىن سۆز قىلىنىدۇ. 
## تاشقى ئۇلىنىشلار
سۇرە ئال ئىمران 

## مەنبەلەر

تۈر:قۇرئاننىڭ سۈرىلىرى
سۇرە ئەئراڧ

**ئەئراڧ سۈرىسى** (ئەرەبچە:سورة الأعراف) قۇرئاننىڭ يەتتىنچى سۈرىسى ۋە بەقەرە سۇرىسى بىلەن شۇئەرا سۈرىسىدىن كېيىنكى ئايەت سانى ئەڭ كۆپ بولغان ئۈچىنچى سۈرە.
ئەئراڧ سۈرىسى مەككەدە نازىل قىلىنغان ۋە 206 ئايەتتۇر. ئىبنى ئابباس ۋە مۇقاتىلدىن كەلگەن بىر رىۋايەتكە كۆرە 163-172. ئايەتلىرى مەدىنىدە نازىل بولغان. 

## ئىسمى ھەققىدە
ئىسلامدىكى ئەئراڧ ئوقۇمى ۋە ئەئراڧتا بولغانلاردىن، بۇ سۈرىنىڭ 46-50. ئايەتلىرىدە تىلغا ئېلىنغان. بۇ ۋەجدىن سۇرە نامى ئەئراڧ دەپ ئاتالغان.

## مەزمۇنى
بۇ سۈرىدە ئىسلامنىڭ دىنى ئىتىقادىغا (دىن ئاساسلىرىغا) ۋە باشقا دىنى ھۆكۈملەرگە ئائىت نۇرغۇن ئاساسىي بىلىم ۋە ئەمر بايان قىلىنغان. بۇندىن باشقا بەئزى پەيغەمبەرلەرنىڭ قىسسەلەرى ۋە قەۋىملەرنىڭ ئەھۋالىلىرىغا دائىر تەسۋىرلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. 

## ئۇلىنىش
http://ayet.info/sure.php?id=7

## مەنبەلەر

تۈر:قۇرئاننىڭ سۈرىلىرى
تۈر:دىن
تۈر:ئىسلام دىنى
تۈر:قۇرئان كەرىم
تۈر:مەككەئى سۇرەلەر
سۇرە تەۋبە

**تەۋبە سۈرىسى** (ئەرەبچە:سورة التوبة) قۇرئاننىڭ توققۇزىنچى سۈرىسى ۋە مەدىنە دەۋرىدە نازىل بولغان (ئەڭ ئاخىرىقى 2 ئايەتتىن باشقىلار)، نۇزۇل بويىچە 113. قېتىم نازىل بولغان بۇلۇپ 129 ئايەتتىن ئىبارەتتۇر.

## ئىسمى ھەققىدە
ئىسمىنى، ئاللاھنىڭ ئۆزىگە راستچىللىق بىلەن ئىشەنگەن ۋە تەۋبە قىلغانلارنى ئەپۇ قىلىدىغانلىقى بىلدۈرۈلگەن 104. ئايەتتىن كەلمەكتە. باشقا سۈرىلەرنىڭ ئەكسىچە بىر بۇ سۈرىنىڭ بېشىدا "بىسمىللاھ" يوقتۇر. بەئزى ئىسلام ئالىملىرى بۇ سۈرىنى ئەنڧال سۈرىسىنىڭ دەۋامى دەپ قارىسىمۇ، باشقا ئالىملارغا كۆرە ئىنكارچىلارغا بىر ئاگاھلاندۇرۇش بىلەن باشلىغانلىقى ئۈچۈن ئاللاھنىڭ رەھمەت ئىسىملىرى تىلغا ئېلىنغان بىسمىللاھنىڭ قويۇلمىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ.

## مەزمۇنى
دەستلەپكى بەش ئايەتتە قىلىش ئايەتلىرى دېيلىدىغان تۆۋبە سۇرىسنىڭ باشتىن ئاياغ بىر تەھدىدكارلىق باردۇر. "ھارام ئايلار" ھەققىدە، ئۇ ئايلارغا رىئايە قىلىنىشى، رىئايە قىلمىغانلارنىڭ ئازغۇنلۇقتا ھەددىدىن ئاشقانلىقى (36-37. ئايەتلەر)، ھۇجۇملارنىڭ ھارام ئايلار ئاخىرلاشقاندىن كېيىن باشلىندىغانلىقى قىلىچ ئايىتىدە زىكىر قىلىنىدۇ. 

## ئۇلىنىش
سۇرە تەۋبە 

## مەنبەلەر

تۈر:قۇرئاننىڭ سۈرىلىرى
تۈر:دىن
تۈر:ئىسلام دىنى
سۇرە يۇنۇس

**يۇنۇس سۈرىسى** (ئەرەبچە:سورة يونس) قۇرئاننىڭ ئونىنچى سۈرىسى 109 ئايەتدۇر. 40، 94، 95 ۋە 96. ئايەتلەر مەدىنە دەۋرىدە، قالغانلىرى مەككىدە  نازىل بولغان.

## ئىسمى ھەققىدە
ئىسمىنى، ساڧڧات سۈرىسىنىڭ 139-148. ئايەتلىرىدە بەئزى ھەدىسلەردە تەپسىلىي بايان قىلىنغان يۇنۇس قىسسىسىدىن ئالغان.

## مەزمۇنى
بۇ سۈرە اللەنىڭ يەر ۋە كۆكنى ئالتە كۈندە ياراتقانلىقى ۋە سوڭرە ئەرشنىڭ ئۈستىگە ئولتۇرغانلىقىنى بايان قىلماقتا. سۇرىدە شۇنداقلا اللەنىڭ رەھمەتىنىڭ غەزەبىدىن ئۈستۈن ئىكەنلىكى ئۇرغۇلىنىدۇ. 
سۇرىدە يۇنۇس، نۇھ ۋە مۇسا پەيغەمبەرلەر ۋە ئۇلارنىڭ قەۋىملىرى ھەققىدىكى مەزمۇنلارغا يەر بېرىلگەن.

## ئۇلىنىش
سۇرە تەۋبە 

## مەنبەلەر

تۈر:قۇرئاننىڭ سۈرىلىرى
تۈر:دىن
تۈر:ئىسلام دىنى
سۇرە ھۇد

**ھۇد سۈرىسى** (ئەرەبچە:سورة ھۇد) قۇرئاننىڭ 11. سۈرىسى ۋە 123 ئايەتتۇر.
12، 17 ۋە 114. ئەيەتلىرى مەدىنەدە قالغانلىرى مەككەدە نازىل بولغان دەپ قارىلىدۇ. 

## ئىسمى ھەققىدە
سۈرىنىڭ 50 بىلەن 60. ئايەتلىرى ئاد قەۋمىگە ئىبەرىلگەن پەيغەمبەر ھەزرىتى ھۇد بايان قىلىنغانلىقى ئۈچۈن بۇ ئىسىم بېرىلگەن.

## مەزمۇنى
ھۇد سۈرىسى مەزمۇن جەھەتتىن يۇنۇس سۈرىسىنىڭ داۋامى بولۇپ، سۈرىدە نۇھ توپانى خېلى چوڭ سالماق ئىگەللەيدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا سۇرەدە ھۇد، سالىھ، ئىبراھىم، لۇت، شۇئەيب، مۇسا پەيغەمبەرلەرنىڭ ھىكايىلىرى، ئىتىقادغا مۇناسىۋەتلىك ئاساسلار، پەيغەمبەرلىك، ئۆلگەندىن كېيىنكى تىرىلىش ۋە جازا مەۋزۇلىرى بايان قىلىنغان ۋە بۇلار بەئزى پەيغەمبەرلەرنىڭ قىسسەلەرى بىلەن قۇۋۋەتلەنىلمەكتە.
ھەزرىتى مۇھەممەد، بۇ سۇرە ھەققىدە: "مېنى ھۇد سۈرىسى قېرىتتى" دېگەن.

## ئۇلىنىش
سۇرە ھۇد 
## مەنبەلەر

تۈر:قۇرئاننىڭ سۈرىلىرى
تۈر:دىن
تۈر:ئىسلام دىنى