open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bogota

right|thumb|250x250px|Bogotaright|thumb|250px
**Bogota** bolsa Kolumbiye dikibixahar 2005 nopus bar, 1,587 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, Bogotaning 6,776,009 nopusibar, ximalikang lik 4.35°, xariki uzunluk 74°4.

## مەنبەلەر
ئېكسودۇس

left|thumb|350px
**ئېكسودۇس**
ئىنجىلنىڭ يەھۇدىيلارنىڭ مىسىردىن چىقىپ كەتكەنلىكى خاتىرىلەنگەن قىسمى

## مەنبەلەر
Metta bayan qilghan xush xewer

Bu kitabning muellipi lawiy depmu atalghan metta bolup, u burun bajgir idi.
kéyin hezriti Eysaning on ikki bagirtining biri bolghan.
Mettaning bu kitabni yézishtiki meqsiti, yehudiy kitabxanlargha ular uzun
waqitlardin béri kütüp kéliwatqan padishah, yeni muqeddes yazmilarda tilgha élin'ghan qutquzghuchi mesihning del hezriti eysa ikenlikini körsitip bérishtur.
Metta muqeddes yazmilarda aldin bérilgen bésharetlerning hezriti eysaning
kélishi bilen emelge abqanliqini ochuq körsitish üchün, hezriti eysaning
tughulubi, möjiziliri, hayati, ölümi we ölümdin tirilishini tewrattiki 
qutquzghuchi mesihke qaritilghan neqiller bilen teswirligen. buning bilen birge, muellip hezriti eysaning temsiller bilen xudaning padishahliqi heqqide köp telim bergenlikini we xudaning qanunini toghra chübendürgenlikini bayan qilghan. u yene hezriti eysaning yehudiy xelqi üchünla emes, belki pütkül insanlar üchün
kelgenlikini alahide tekitligen.
## مەنبەلەر
Sidnéy

right|thumb|250px|Sidnéy
right|thumb|250px
**Sidnéy** bolsa Awstiraliye dikibixahar 2008 nopus bar, Sidnéyning 7 4,336,374 nopusibar, 12144.6 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 33.51°, xariki uzunluk 151°12.

left|thumb|250px|Sidnéy Harbour Bridge
## مەنبەلەر
Mélburn

right|thumb|250px|Mélburn
right|thumb|250px
**Mélburn** bolsa Awstiraliye dikibixahar 2008 nopus bar, Mélburnning 3,806,092 nopusibar, 8806 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 37.48°, xariki uzunluk 144°57.
## مەنبەلەر
برىسبان

right|thumb|250px|Brisban
right|thumb|250px
**Brisban** bolsa Awstiraliye dikibixahar 2007 nopus bar, Brisbanning 1,857,594 nopusibar, 918 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 27.28°, xariki uzunluk 153°01.

## مەنبەلەر
ئادېلايدې

right|thumb|250px|ئادېلايدې
right|thumb|250px
**ئادېلايدې** بولسا ئاۋستىرالىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، ئادېلايدېنىڭ 1،158،259 نوپۇسىبار، 1826.9 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 34.55°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 138°36.
## مەنبەلەر

تۈر:ئاۋستىرالىيە
Kanbérra

right|thumb|550px|Kanbérra
right|thumb|250px
**Kanbérra** bolsa Awstiraliye dikibixahar 2007 nopus bar, Kanbérraning 340,800 nopusibar, 805.6 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 35.18°, xariki uzunluk 148°07.
## مەنبەلەر
Injilning birinchi tomi

«**Injilning birinchi tomi**» da dunyaning apiride bolubi, insanlarning yaritilishi, gunah we aza oqubetlerning peyda bolubi hemde xudaning insanlar bilen bolghan alaqisi qatarliq mezmunlar bayan qilinidu. adem ata bilen hawa ana, nuh peyghember we topan balasi hem Ibrahim we uning xudagha bolghan küchlük étiqadi toghrisidiki mezmunlarmu teswirlinidu. uningdin kéyin Ibrahimning oghulliri Ismail, Is'haq we newriliri, bolupmu Yüsüp hemde yüsüp dewride yüz bergen weqeler tüpeylidin Yehudiylarning ejdadlirining misirgha köchüp ketkenliki toghrisidiki mezmunlar bayan qilinidu.
## مەنبەلەر
Markus bayan qilghan xush xewer

Bu kitabning muellipi Markustur. Gerche markus hezriti eysaning on ikki
bagirtining biri bolmisimu, emma uning mezkur kitabi hezriti eysaning bagirti
Pétrusning telimlirige asaslinip yézilghan.
Xush xewer bayan qilghan babqa muellipler hezriti eysaning rebbimiz ikenlikini
köprek tekitlep ötken bolsa, markus hezriti eysaning yene bir teripi, yeni
insanlarning xizmetkari ikenlikini köprek tekitligen. Markus kitabida hezriti
Eysaning telimi toghrisida köp toxtalmighan bolup, uning xatiriliri hezriti eysaning emeliy paaliyetlirini asas qilghan. kitabning merkiziy idiyisi hezriti eysaning insanoghli babqilarni özige xizmet qildurghili emes, babqilargha xizmet qilghili we jénini pida qilish bedilige nurghun ademlerni gunahtin azad qilghili kelgen, dégendin ibaret muhim telimige mujessemlebken. Markusning bu kitabi asasen yehudiy emes kitabxanlargha qaritilghan bolghachqa, Uningda yehudiylarning yosun qaidiliri chübendürülgen.
## مەنبەلەر
ئافېنا

right|thumb|350px|ئافېنا
right|thumb|250px
**ئافېنا** بولسا گرېتسىيە دىكىبىخاھار 2001 نوپۇس بار، ئافېنانىڭ 3،130،841 نوپۇسىبار، 2،928.717 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 37.58°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 23°43، رايونمۇرى 210.
## مەنبەلەر

تۈر:گرېتسىيە
Ran'gon

**Ran'gon** bolsa Birma dikibixahar 2007 nopus bar, Ran'gonning 4,088,000 nopusibar, 598.75 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 16.48°, xariki uzunluk 96°09.
## مەنبەلەر
فنوم پېن

right|thumb|350px|Fnom pén
right|thumb|250px
**Fnom pén** bolsa Kamboja dikibixahar 2008 nopus bar, Fnom pénning 1,325,681 nopusibar, 290 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 11.33°, xariki uzunluk 96°09.
## مەنبەلەر
Wyéntyan

**Wyéntyan** bolsa Laos Xelq Démokratik Jumhuriyiti dikibixahar 2005 nopus bar, Wyéntyanning 200,000 nopusibar, ximalikang lik 102.36°, xariki uzunluk 17°58.
## مەنبەلەر
Bombay

right|thumb|350px|Bombay

**Bombay** bolsa Hindistan dikibixahar 2008 nopus bar, Bombayning 13,922,125 nopusibar, 603.4 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 18.96°, xariki uzunluk 72°82.

## مەنبەلەر
يېڭى دېھلى

right|thumb|350px|Yéngi Déhli

**Yéngi Déhli** bolsa Hindistan dikibixahar 2001 nopus bar, Yéngi Déhlining 302,363 nopusibar, 42.7 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 28.36°, xariki uzunluk 77°12.
## مەنبەلەر
باڭكوك

right|thumb|350px|Bangkok
right|thumb|250px

 باڭكوك بولساتايلاندنىڭ پايتەختى ۋە ئەڭ چوڭ شەھىرى​.‌باشقا ئىسمى] ​"‌پەرىشتە شەھىرى​".‌باڭكوك شەرقى جەنۇبى ئاسىيادىكى ئىككىنچى چوڭ شەھەر بولۇپ،تايلاندنىڭ سىياسى،ئىقتىساد،قاتناش پەن-تېخنىكا مائارىپ دىن قاتارلىق ھەر تەرەپتىن مەركىزى​.‌
  باڭكوك روناق تاپقان خەلقئارالىق چوڭ شەھەر،ئىقتىدادى تايلان ئومۇمىي مىقدارىنىڭ 44 پېرسەنتىنى ئىگىلەيدۇ​.‌باڭكوك پورتى تايلاندنىڭ 90 پېرسەنت تاشقى سودىسىنى ئۆز ئۈستىگە ئالغان​.‌باڭكوك ساياھەتچىلىكتە ئىنتايىن تەرەقىي قىلغان بولۇپ،2013-يىللىق يەرشارى بويىنچە ئەڭ قارشى ئېلىندىغان ساياھەت شەھىرى دەپ باھالاندى​.‌
  باڭكوك خەلقئارالىق پائالىيەت مەركىزى،ھەر يىلى 200گە يېقىن خەلقئارالىق يېغىن مۇشۇ يەردە ئۆتكۈزۈلدۇ​.‌شەھەر ئىچىدە ب د ت ئاسىيا تېنىچ ئوكيان ئىقتىساد كومىتېت باش شىتابى تەسسىس قىلىنغان،ئۇنىڭدىن باشقا 20دىن ئارتۇق خەلقئارالىق ئىش بېجىرىش ئورنى بار​.‌باڭكوك ​"‌بۇددا دىنى پايتەختى​"‌دەپ ئاتالغان​."‌دۇنيا بۇددا دىنى بىرلەشمىسى​"‌نىڭ باش شىتابى ۋە ئاسىيا تەبىئى پەن سانائەت پەنلەر ئىنوستېتوتى تۇرۇىشلۇق جاي​.‌

## مەنبەلەر
Bangkok

right|thumb|350px|Bangkok
right|thumb|250px
**Bangkok** bolsa Taylandning paytexti we eng chong shehiri.Bashqa ismi "perishte shehiri".Bangkok sherqi jenubi asiyadiki ikkinji chong sheher bolup,Taylandning siyasi,iqtisad,qatnash pen-tëxnika ma'arip din qatarliq her tereptin merkizi.

Bangkok ronaq tapqan xelq'araliq chong sheher,iqtisadadi Taylan omumiy miqdarining 44 përsentini igileydu.Bangkok porti Taylandning 90 përsen tashqi sodisini öz üstige alghan.Bangkok sayahetchilikte intayin tereqiy qilghan bolup,2013-yilliq yershari boyinche eng qarshi ëlindighan sayahet shehiri dep bahalandi.

Bangkok xelq'araliq pa'aliyet merkizi,her yili 200ge yëqin xelq'araliq yëghin mushu yerde ötküzüldu.Sheher ichide BDT asiya tënich okyan iqtisad komitët bash shitabi tessis qilinghan,uningdin bashqa 20din artuq xelq'araliq ish bëjirish orni bar.Bangkok "budda dini paytexti"dep atalghan."Dunya Budda Dini Birleshmisi"ning bash shitabi we asiya tebi'i pen sana'et penler inostitoti turushluq jay.
دېھلى

right|thumb|350px|Déhli
right|thumb|250px
**Déhli** bolsa Hindistan dikibixahar 2007 nopus bar, Déhlining 11,954,217 nopusibar, 1,484 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 28.61°, xariki uzunluk 72°23.

## مەنبەلەر
Ban'galor

right|thumb|350px|Ban'galor
right|thumb|250px
**Ban'galor** bolsa Hindistan dikibixahar 2020 nopus bar, Ban'galorning 6,200,000 nopusibar, 741 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 12.58°, xariki uzunluk 77°34.

## مەنبەلەر
Kalkutta

right|thumb|350px|Kalkutta
right|thumb|250px
**Kalkutta** bolsa Hindistan dikibixahar 2008 nopus bar, Kalkuttaning 7,780,544 nopusibar, 185 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 22.5726723°, xariki uzunluk 88.3638815°.
## مەنبەلەر
Exmetabad

**Exmetabad** bolsa Hindistan dikibixahar 2001 nopus bar, Exmetabadning 4,525,013 nopusibar, 205 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 23.03°, xariki uzunluk 72°58.

## مەنبەلەر
ۋاشىنگتون

right|thumb|250px|Washin'gton, D.C.
right|thumb|250px
**Washin'gton, D.C.** bolsa Amérika Qoshma Shtatliri dikibixahar 2008 nopus bar, Washin'gtonning 591,833 nopusibar, 177.0 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 38.53°, xariki uzunluk 77°02.

File:Farragut West DC Metro td (2018-04-29) 052.jpg
File:Adams Morgan Day 2014 (cropped).jpg
File:19 03 19 Foto do dia (47419854521).jpg
File:Washington, D.C Mai 2009 PD 005.JPG
File:PF Jefferson Memorial.jpg
File:TouchWall.jpg
File:Lincoln Memorial, Washington Monument and the U.S. Capitol all in a row. Washington, D.C LCCN2011632155.tif
File:Cherry Blossom Trees in Washington, DC (0676ca21-3cc2-4237-b9da-638e9a04f835).jpg
File:15 23 0110 lincoln.jpg

## مەنبەلەر
Jaypur

View from Jaigarh Fort, Rajasthan, India - 20061001.jpg|Jaypur
Jal Mahal Jaipur.jpg|Jal Mahal
Jaipur-Palast der Winde-04-2018-gje.jpg|Hawa Mahal
Jaipur-Stadtpalast-06-18-gje.jpg|City palace
Jaipur-Jantar Mantar-10-Palast-2018-gje.jpg|Jantar Mantar
Jaipur-42-Rikschafahrt-2018-gje.jpg|Riksha tour
Jaipur-Fort Amber-36-2018-gje.jpg|Fort Amber
Jaipur-Fort Amber-38-2018-gje.jpg|Fort Amber

**Jaypur** bolsa Hindistan dikibixahar 2005 nopus bar, Jaypurning 40,324,320 nopusibar, 200.4 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 26.92°, xariki uzunluk 75°82.
## مەنبەلەر
Luknow

**Luknow** bolsa Hindistan dikibixahar 2006 nopus bar, Luknowning 4,875,858 nopusibar, 2,345 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 26.86°, xariki uzunluk 80°91.
## مەنبەلەر
Patna

**Patna** bolsa Hindistan dikibixahar 2001 nopus bar, Patnaning 1,697,976 nopusibar, 3,202 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 25.61°, xariki uzunluk 85°14.

## مەنبەلەر
Lahor

right|thumb|350px|Lahor
right|thumb|250px
**Lahor** bolsa Pakistan dikibixahar 2007 nopus bar, Lahorning 10,225,060 nopusibar, 1,772 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 31.32°, xariki uzunluk 74°20, rayonmuri 042.
## مەنبەلەر
راۋالپىندى

left|thumb|800px|راۋالپىندى
left|thumb|250px
**راۋالپىندى** بولسا پاكىستان دىكىبىخاھار 2006 نوپۇس بار، راۋالپىندىنىڭ 2،300،000 نوپۇسىبار، 108 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 33.36°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 73°02.
## مەنبەلەر
Puna

right|thumbnail|350px|Puna
right|thumbnail|250px
**Puna** bolsa Hindistan dikibixahar 2008 nopus bar, Punaning 3,251,277 nopusibar, 450.69 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 18.53°, xariki uzunluk 73°85.
## مەنبەلەر
Surat

right|thumb|Surat**Surat** bolsa Hindistan dikibixahar 2008 nopus bar, Suratning 5,274,429 nopusibar, 789.72 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 21.10°, xariki uzunluk 72°50.
## مەنبەلەر
Multan

right|thumb|350px|Multan
**Multan** bolsa Pakistan dikibixahar 2007 nopus bar, Multanning 1,423,919 nopusibar, 3,721 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, rayonmuri 061.
## مەنبەلەر
پېشاۋار

**پېشاۋار** بولسا پاكىستان دىكىبىخاھار 2006 نوپۇس بار، پېشاۋارنىڭ 2،955،254 نوپۇسىبار، 2،257 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 34.00°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 71°30.
## مەنبەلەر
مېتال

**مېتال** ئىنسانلارنىڭ تۇرمۇشىدا ۋە سانائەتتە كەم بولسا بولمايدىغان ماددا.

مېتاللار قاتتىق ھالەتتە بۇلىدۇ.

ئىلمىنېتلار دەۋرى جەدۋىلىدە سول ۋە ئاستى تەرەپ بۇلىدۇ.

## مەنبەلەر
Tirana

right|thumb|250px|Tirana
right|thumb|250px
**Tirana** bolsa Albaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Tirananing 895,000 nopusibar, 41.8 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 41.19°, xariki uzunluk 19°49, poqtanomuri 1000 rayunnomuri 04.
## مەنبەلەر
يېرېۋان

right|thumb|230px|Yéréwan
thumb|left|Hraparak
right|thumb|230px
**Yéréwan** (ئەرمەن تىلى: Երևան) bolsa Erméniye dikibixahar 2007 nopus bar, Yéréwanning 1,107,800 nopusibar, 227&nbsp;km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 40.11°, xariki uzunluk 44°31.
## مەنبەلەر
مىنىسكى

right|thumb|250px|Miniski

**Miniski** bolsa Bélorusiye dikibixahar 2007 nopus bar, Miniskining 1,830,700 nopusibar, 305.47 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 53.54°, xariki uzunluk 27°34, rayunnomuri +375 17.
## مەنبەلەر
سارايېۋو

right|thumb|250px
**Sarayéwo** bolsa Bosniye we Hérségowina dikibixahar 2008 nopus bar, Sarayéwoning 304,614 nopusibar, 141.5 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 43.52°, xariki uzunluk 18°25, poqtanomuri 71000 rayunnomuri 0387.
## مەنبەلەر
ئوكسىگېن

ئوكسىگىن ئىنسان ھاياتى ئۇچۇن ئىنتايىن مۇھىم.

## مەنبەلەر
سوفىيە

right|thumb|250px|Sofiye

**Sofiye** bolsa Bulghariye dikibixahar 2009 nopus bar, Sofiyening 1,270,043 nopusibar, 1,349 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 42.42°, xariki uzunluk 23°20.
## مەنبەلەر
Zagréb

right|thumb|250px|Zagréb
right|thumb|250px
**Zagréb** bolsa Krodiye dikibixahar 2008 nopus bar, Zagrébning 786,200 nopusibar, 641.29 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 45.49°, xariki uzunluk 15°59, poqtanomuri 10000 rayunnomuri 01.
800px|<center>'''Zagreb'''</center>
## مەنبەلەر
نىكوسىيە

right|thumb|250px|Nikosiye

**Nikosiye** bolsa Siprus dikibixahar 2005 nopus bar, Nikosiyening 309,500 nopusibar, 51 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 35.10°, xariki uzunluk 33°21.
## مەنبەلەر
پراگا

right|thumb|250px|Praga
right|thumb|250px
**Praga** bolsa Chéx Jumhuriyeti dikibixahar 2008 nopus bar, Praganing 1,233,211 nopusibar, 496 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 50.05°, xariki uzunluk 14°25, poqtanomuri 1xx.

## مەنبەلەر
Tallinn

right|thumb|800px|Tallinn

right|thumb|200px

**Tallinn** bolsa Éstoniye dikibixahar 2009 nopus bar, Tallinning 404,005 nopusibar, 159.2 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 59.26°, xariki uzunluk 24°45.
## مەنبەلەر
تبىلىسى

right|thumb|250px|Tbilisi
right|thumb|250px
**Tbilisi** bolsa Gruziye dikibixahar 2005 nopus bar, Tbilisining 1,480,000 nopusibar, 726 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 41.43°, xariki uzunluk 44°47.
## مەنبەلەر
Budapésht

right|thumb|250px|Budapésht
right|thumb|250px
**Budapésht** bolsa Wén'griye dikibixahar 2008 nopus bar, Budapéshtning 1,702,297 nopusibar, 525.16km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 47.28°, xariki uzunluk 19°03.


Budapest-216-Donaubruecke-2003-gje.jpg
Budapest-102-Parlament-1979-gje.jpg
Budapest-116-Donau-1979-gje.jpg
Budapest-246-Kettenbruecke-2003-gje.jpg
Budapest-108-Fischerbastei-1979-gje.jpg
Budapest-252-Matthiaskirche-2003-gje.jpg
Budapest-258-Matthiaskirche innen-2003-gje.jpg
Budapest-114-Spiegelung-1979-gje.jpg
Budapest-270-Burgviertel-Barockkirche-2003-gje.jpg


## مەنبەلەر
ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى

__FORCETOC__
**ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى** (**Uyghur Latin Yёziqi**) لاتىن ھەرپلىرى ئاساسىدا بولۇپمۇ كومپيۇتېر ساھەسىدە ۋە باشقا مۇناسىۋەتلىك ساھەلەردە ئۇيغۇر ئەرەب يېزىقىغا يانداش قىلىپ ئىشلىتىلىدىغان لاتىن ھەرپلىرىدىن تۈزۈلگەن يېزىق.ئۇيغۇرلار قاراخانىيلار دەۋرىدىن باشلاپ (ئىدىقۇت خانلىقى تەۋەسىدىكى ئۇيغۇرلار بۇنىڭدىن سىرت) ئەرەب يېزىقىنى قوبۇل قىلغاندىن تارتىپ، تاكى 1965-يىلى 1-ئايغىچە بولغان مىڭ يىلدىن ئارتۇق ۋاقىت ئىچىدە، بۇ يېزىقنى پەيدىنپەي ئىسلاھ قىلىپ، ئىزچىل قوللىنىپ كەلگەن. 1965-يىلى 1-ئايغا كەلگەندە، بۇ يېزىق  ئەمەلدىن قالدۇرۇلۇپ، لاتىن ھەرپلىرى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر يېڭى يېزىقىنى 1982-يىلىنىڭ ئاخىرىغىچە 17 يىل رەسمىي قوللانغان. 1984-يىلىدىن باشلاپ ئەرەب يېزىقى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر يېزىقى قايتىدىن ئەسلىگە كەلتۈرۈلۈپ، ئۇنى بۈگۈنگە قەدەر  قوللىنىپ كېلىۋاتىدۇ.

ھازىر قوللىنىۋاتقان ئۇيغۇر يېزىقى جەمئىي 32 ھەرپتىن تەركىب تاپقان بولۇپ، ئۇلارنىڭ سەككىزى سوزۇق تاۋۇشنى، 24 ى ئۈزۈك تاۋۇشنى ئىپادىلەيدۇ.

__FORCETOC__

__FORCETOC__
## قوللىنىش نىسپىتى
i — 14.27%

a — 8.69%

e — 8.40%

h — 6.70%

n — 6.22%

l — 6.05%

t — 5.86%

q — 5.17%

s — 4.49%

r — 3.91%

d — 3.81%

m — 3.77%

u — 3.74%

g — 2.93%

o — 2.44%

b — 1.85%

f — 1.66%

sh — 1.46%

k — 1.17%

z — 1.07%

ch — 0.98%

w — 0.98%

p — 0.78%

gh — 0.78%

ü — 0.63%

ng — 0.59%

ë — 0.49%

j — 0.29%

x — 0.29%

ö — 0.29%

zh — 0.20%

y — 0.04%

## ئالاقەدار
1. ئۈرۈمچى كەچلىك گېزىتى 2000-يىل 16-دېكابىر (ئۇيغۇر ئەرەب يېزىقى .jpg فورمات)

2. شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى گېزىتى 2000-يىل 25-دىكابىر (ئۇيغۇر ئەرەب يېزىقى .jpg فورمات)

3. شىنجاڭ تېلېۋىزىيە ئىستانسىسى 2-قانال(XJTV-2) دە 2001-يىلىنىڭ بېشىدا تارقىتىلغان UKY غا ئائىت مەخسۇس خەۋەر ۋە شىنجاڭ گېزىتى، شىنجاڭ ئىقتىساد گېزىتى قاتارلىقلار

4. تورىدىكى ئارخىپ: http://www.voy.com/37018 

5. An Introduction to Latin-Script Uyghur (by Jean R. Duval, Waris A. Janbaz, 2006) .

## مەنبەلەر
Zeytun

salat (liangsay)ge zeytun yegi koysa bek ohxaydu

## زەيتۇن چىقىدىغان دۆلەتلەر

## مەنبەلەر
تۆگە

thumb|left

**تۆگە** (لاتىن: Töge؛ كرىل: Төгә) سۈت ئەمگۈچىلەرنىڭ تۆگە جەمەتىگە تەۋە ھايۋان بولۇپ، قوش لوكىلىق ۋە تاق لوكىلىق ئىككى خىل تۈرى بار. تاق لوكىلىقلىرى ئاساسلىقى ئەرەب ئەللىرىدە، قوش لوكىلىقى ئاسىيا ئەللىرىدە ياشايدۇ.

تۆگە__توپ ئاتىلىشى __پادا؛ ئايرىم ئاتىلىشى __ باش؛

ئەركىكى __ بۇغرا؛ چىشىسى _ ھىنگان؛ بالىسى بوتىلاق.
## مەنبەلەر

تۈر:ھايۋاناتلار
ئېلېمېنتلارنىڭ دەۋرىي جەەدۋىلى

## ئېلېمېنتلارنىڭ دەۋرىي جەدۋىلى
 

## مەنبەلەر

تۈر:ئېلېمېنتلار
ياۋروپا

left|thumb|300px|ياۋرۇپا
**ياۋروپا**
ياۋرۇپا

## مەنبەلەر

تۈر:جۇغراپىيە
مەھمەت ئەلىي تالات

**شىمالىي قىبرىس** (سىپرۇس) تۈرك جۇمھۇرىيىتى جۇمھۇر رەئىسى مەھمەت ئەلىي تالات.
## مەنبەلەر
تېلاۋىف

left|thumb|250px
تېلاۋىف بولسا ئىسرائىلىيە دىكىبىخاھار 2005 نوپۇس بار، تېلاۋىفنىڭ 390،100 نوپۇسىبار، 51.788 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 32.5°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 34°48.
## مەنبەلەر
بېتلېخېم

thumbleft|thumb|250px
بېتلېخېم بولسا ئىسرائىلىيە دىكىبىخاھار 2006 نوپۇس بار، بېتلېخېمنىڭ 29،930 نوپۇسىبار، خىمالىكاڭ لىك 31.42°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 35°11.

## مەنبەلەر
نازارې

left|thumb|250px|نازارې
left|thumb|250px
**نازارې** بولسا ئىسرائىلىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، نازارېنىڭ 65،500 نوپۇسىبار، 14.123 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 32.42°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 35°18.
## مەنبەلەر
پوئېرتو رىكو

left|thumb|250px|پوئېرتو رىكو
left|thumb|دۆلەت بايرىقى

**پوئېرتو رىكو** بولسا كارىب دېڭىزى جايلاخكان بىرك
دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا سان خۇئان، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا سان خۇئان. دۇلات تىلى بولسا ئىنگلىز تىلى ۋە ئىسپان تىلى. ئازىركى گۇبېرناتور لۇئىس فورتۇنو، يار مايدانى 9،104 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 3،994 مىڭ.

## پايدىلانماق
* پوئىرتورىكان مۇستەقىللىق پارتىيىسى

## مەنبەلەر
سايگون

left|thumb|200px|تېلاۋىف
left|thumb|200px
سايگون بولسا ۋيېتنام دىكى بىر خاھار 2007 نوپۇس بار، سايگوننىڭ 6،650،942 نوپۇسىبار، 2،095 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 10.45°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 106°40.
## مەنبەلەر
تېھران

left|thumb|250px|تېھران
left|thumb|250px
left|thumb|250px
left|thumb|250px

**تېھران** () بولسا ئىران دىكى بىر شەھەر، تېھراننىڭ2006-يىلقى سىتاتىكىىسىدا 7،705،036 نوپۇسىبار، 686 كم² دائىرسىدا نوپۇس جايلاشقان، شىمالى كەڭلىك 35.41°، شەرقى ئۇزۇنلۇك 51°25.

ئىراننىڭ پايتەختى، دۆلەتنىڭ سىياسىي، ئىقتىسادىي، مەدەنىيەت ۋە قاتناش مەركىزى. غەربىي ئاسىيا بويىچە ئەڭ چوڭ شەھەر. تېھران ئىلبورس تېغىنىڭ جەنۇبىي ئېتىكىگە جايلاشقان. شەھەر جايلاشقان ئورۇننىڭ دېڭىز ئېگىزلىكى 1220 مېتر كېلىدۇ، ئاھالىسى شەھەر رايونى بىلەن قوشۇلۇپ 8 مىليون 500 مىڭدىن ئاشىدۇ )1984(. تېھران ئەڭ قەدىمىي شەھەرلەرنىڭ بىرى. مىلادى 9 - ئەسىردە رېي شەھەرلىك بىرلەشمىسى بولۇپ قۇرۇلغان. 1788 - يىلى كاجار پادىشاھلىقى بۇ جاينى پايتەخت قىلىپ تېھران دەپ نام بەرگەن. تېھران پارس تىلىدا پاك جاي، پاكىز شەھەر دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ. شەھەردە كاجار پادىشاھلىقى دەۋرىدە قۇرۇلغان قەدىمىي ئورۇنلار ناھايىتى كۆپ. تېھران ئىراننىڭ ئەڭ مۇھىم سانائەت مەركىزى، بۇ جايغا پۈتۈن دۆلەتتىكى سانائەت ئىشچىلىرىنىڭ يېرىمى توپلانغان، ئۇنىڭ سانائەت ئىشلەپچىقىرىش قىممىتى پۈتۈن دۆلەتتىكى سانائەت ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمىي قىممىتىنىڭ يېرىمىنى ئىگىلەيدۇ. بۇ جايغا توقۇمىچىلىق، شېكەر، تاماكا، ئەينەك، فارفور، سېمونت، ئېلېكتر ئەسۋابلىرى، ماشىنىسازلىق، ئاپتوموبىل، نىفىت ئايرىش، ھەربىي قورال - ياراق ياساش، گىلەم توقۇش، يىپەكچىلىك قاتارلىق سانائەت تارماقلىرى مەركەزلەشكەن. ئىران ھۆكۈمىتى تېھران شەھىرىگە سانائەتنىڭ ھەددىدىن ئارتۇق مەركەزلىشىپ ئېغىر بۇلغىنىش كېلىپ چىقىشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن تېھران شەھىرىنىڭ 120 كىلومېتر دائىرىسى ئىچىدە زاۋۇت - فابرىكا قۇرۇشنى چەكلىدى. 

تېھران ئاسىيا، ئافرىقا، ياۋروپا ئارىلىقىدىكى مۇھىم ئاۋىئاتسىيە نۇقتىسى، ئىراننىڭ تۆمۈريول، تاشيول، ھاۋا يول تۈگۈنى، بۇ جايدىن دۆلەتنڭ ھەر قايسى چوڭ شەھەرلىرىگە سوزۇلغان تۆمۈريول، تاشيول، ھاۋا يوللىرى بار. شەھەردە يەنە چوڭ خەلقئارا ئايرودرومى قاتارلىق ئورۇنلار بار."

## مەنبەلەر

تۈر:ئىران شەھەرلىرى
ئامېرىكىغا قاراشلىق ساموئا

ئامېرىكىغا قاراشلىق ساموئا بولسا تىنچ ئوكيان جايلاشقان بىر
دۆلەت. ئۇنىڭ پايتەختى بولسا پاگو پاگو، ئەڭ چوڭ شەھرى بولسا پاگو پاگو. دۆلەت تىلى بولسا ئىنگلىز تىلى. ھازىرقى گۇبېرناتور لەمانۇ پەلەتى مائۇگا. ھازىرقى باش ۋەزىر ئەلەئاسالو ئالە. يەر مەيدانى 199 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 65 مىڭ.

## مەنبەلەر
خانوي

left|thumb|250px|خانوي
left|thumb|250px
**خانوي** بولسا ۋيېتنام دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، خانوينىڭ 6،232،940 نوپۇسىبار، 3،344.7 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 21.2°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 105°51.
## مەنبەلەر
دەمەشىق

left|thumb|250px|دەمەشىق
left|thumb|250px
**دەمەشىق** () بولسا سۇرىيە دىكىبىخاھار 2005 نوپۇس بار، دەمەشىقنىڭ 4،000،000 نوپۇسىبار، 573 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 33.30°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 36°17، رايۇننومۇرى 011.
## مەنبەلەر

تۈر:سۇرىيە شەھەرلىرى
تىمپۇ

left|thumb|250px|تىمپۇ
left|thumb|250px
**تىمپۇ** بولسا بۇتان دىكىبىخاھار 2005 نوپۇس بار، تىمپۇنىڭ 98،676 نوپۇسىبار، خىمالىكاڭ لىك 27.28°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 89°38.
## مەنبەلەر
جاكارتا

left|thumb|250px|جاكارتا
left|thumb|250px
**جاكارتا** بولسا ھىندونېزىيە دىكىبىخاھار 2008 نوپۇس بار، جاكارتانىڭ 7 8،489،910 نوپۇسىبار، 750.28 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 6.16°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 106°48.
## مەنبەلەر
باندار سەرى بەگاۋان

left|thumb|250px|داككا
**باندار سەرى بەگاۋان** بولسا برۇنېي دىكىبىخاھار 2002 نوپۇس بار، باندار سەرى بەگاۋاننىڭ 27،285 نوپۇسىبار، 100.36 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 114.94°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 4°89.

## مەنبەلەر
كۇئالالۇمپۇر

**كۇئالالۇمپۇر** بولسا مالايسىيا دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، كۇئالالۇمپۇرنىڭ 1،887،674 نوپۇسىبار، 243.65 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 3.8°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 101°42.
## مەنبەلەر
بەيرۇت

left|thumb|250px|بەيرۇت
left|thumb|250px
**بەيرۇت** () بولسا لىۋان دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، بەيرۇتنىڭ 1 812 000 نوپۇسىبار، 648 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 33.53°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 35°30.

## مەنبەلەر

تۈر:شەھەرلەر
باغداد

left|thumb|250px|باغداد
**باغداد** بولسا ئىراق دىكىبىخاھار 2004 نوپۇس بار، باغدادنىڭ 6،554،126 نوپۇسىبار، 734 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 33.20°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 44°26.

## مەنبەلەر

تۈر:شەھەرلەر
كابۇل

left|thumb|250px|كابۇل
left|thumb|250px
**كابۇل** بولسا ئافغانىستان جۇمھۇرىيىتى دىكىبىخاھار 2005 نوپۇس بار، كابۇلنىڭ 2،994،000 نوپۇسىبار، خىمالىكاڭ لىك 34.53°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 69°16.
## مەنبەلەر

تۈر:شەھەرلەر
قاھىرە

left|thumb|250px|قاھىرە
left|thumb|250px
**قاھىرە** () بولسا مىسىر دىكىبىخاھار 2006 نوپۇس بار، قاھىرەنىڭ 7،947،121 نوپۇسىبار، 214 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 30.03°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 31°22.
## مەنبەلەر

تۈر:مىسىر شەھەرلىرى
ناپيىداۋ

**ناپيىداۋ** بولسا بىرما دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، ناپيىداۋنىڭ 930،000 نوپۇسىبار، 4،600 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 19.45°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 96°6، رايونمۇرى 067.
## مەنبەلەر
مالې

left|thumb|250px|داككا
left|thumb|250px
**مالې** بولسا مالدىۋ ئاراللىرى دىكىبىخاھار 2006 نوپۇس بار، مالېنىڭ 7 104،403 نوپۇسىبار، 1.0 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 4.10°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 73°30.
## مەنبەلەر
كۇۋەيت شەھىرى

**كۇۋەيت شەھىرى** () بولسا كۇۋەيت دىكىبىخاھار 2005 نوپۇس بار، كۇۋائىت شەھىرىنىڭ 2،380،000 نوپۇسىبار، 200 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 47.58°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 29°22.
## مەنبەلەر

تۈر:شەھەرلەر
دۇبەي (شەھەر)

left|thumb|250px|دۇبەي
left|thumb|250px
**دۇبەي** () بولسا بىرلەشمە ئەرەب ئەمىرلىكلىرى دىكىبىخاھار 2008 نوپۇس بار، دۇبەينىڭ 2،262،000 نوپۇسىبار، 4،114 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 55.18°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 25°15.
thumb|400px|دۇبەي
دۇبەي بىرلەشمە ئەرەب ئەمىرلىكلىرىدىكى نوپۇسى ئەڭ كۆپ شەھەر ۋە دۇبەي خەلىپىلىكىنىڭ پايتەختى. دۇبەي ئەرەب يېرىم ئارىلىنىڭ شەرقىي قىسمىغا پارس قولتۇقى دېڭىز قىرغىقىغا جايلاشقان بولۇپ ، غەربىي ئاسىيانىڭ سودا مەركىزى بولۇشنى نىشان قىلغان. ئۇ يەنە يولۇچىلار ۋە يۈكلەرنىڭ يەرشارىدىكى ئاساسلىق قاتناش مەركىزى. نېفىت كىرىمى ئاللىبۇرۇن ئاساسلىق سودا مەركىزى بولغان شەھەرنىڭ تەرەققىياتىنى تېزلىتىشكە ياردەم بەردى. بۈگۈنكى كۈندە ، ئەمىرلىكنىڭ كىرىمىنىڭ% 5 كىمۇ يەتمەيدىغان يېرى نېفىتتىن كېلىدۇ. 20-ئەسىرنىڭ بېشىدىن باشلاپ رايون ۋە خەلقئارا سودا مەركىزى ، دۇبەينىڭ ئىقتىسادى سودا ، ساياھەت ، ئاۋىئاتسىيە ، ئۆي-مۈلۈك ۋە پۇل-مۇئامىلە مۇلازىمىتىدىن قىلىنغان كىرىمگە تايىنىدۇ. 

## تارىخ
ھازىر بىرلەشمە ئەرەب ئەمىرلىكلىرى تەرىپىدىن ئېنىقلانغان بۇ رايوندىكى ئىنسانلارنىڭ ئولتۇراقلىشىش تارىخى مول ۋە مۇرەككەپ بولۇپ ، ھىندى ۋادىسى بىلەن مېسوپوتامىييە مەدەنىيىتى ئوتتۇرىسىدىكى كەڭ سودا ئالاقىسىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ ، شۇنداقلا لېۋانت بىلەن بولغان ئارىلىقىمۇ يىراق.

### زامانىۋى دۇبەينى قۇرۇش
دۇبەي 18-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا بېلىقچىلىق كەنتى قىلىپ قۇرۇلغان دەپ قارىلىپ ، 1822-يىلغا بارغاندا ، شۇ يەردىكى قەبىلىنىڭ 700 ~ 800 گىچە ئەزاسى بار ۋە ئەبۇزەبىنىڭ شەيخلىرىنىڭ ھۆكۈمرانلىقىغا بويسۇنىدىغان شەھەر ئىدى.
ئەنگىلىيە 1892-يىلى ئەمىرلىكنىڭ بىخەتەرلىكىگە مەسئۇل بولغان. دۇبەينىڭ ئىرانغا جۇغراپىيىلىك يېقىنلىقى ئۇنى مۇھىم سودا ئورنىغا ئايلاندۇردى. دۇبەي شەھىرى چەتئەللىك سودىگەرلەرنى چاقىرىدىغان مۇھىم پورت بولۇپ ، ئاساسلىقى ئىراندىن كەلگەن ، ئۇلارنىڭ كۆپىنچىسى ئاخىرىدا بۇ شەھەرگە ئورۇنلاشقان. 20-ئەسىرنىڭ باشلىرىغا كەلگەندە ، ئۇ مۇھىم پورت ئىدى.

كۆپ يىل ئىزدىنىش ئارقىلىق قوشنا ئەبۇزەبىدىكى چوڭ بايقاشلاردىن كېيىن ، نېفىت 1966-يىلى دۇبەينىڭ دېڭىز تەۋەلىكىدە ناھايىتى ئاز بولسىمۇ بايقالغان. بىرىنچى ساھەنىڭ ئىسمى «فاتىھ» ياكى «ئامەت». بۇ شەيخ راشىدنىڭ ئۇل ئەسلىھە تەرەققىيات پىلانىنىڭ تېزلىشىشىنى ۋە قۇرۇلۇشنىڭ گۈللىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى ، بۇ ئاساسلىقى ئاسىيالىقلار ۋە ئوتتۇرا شەرقلىق چەتئەللىك ئىشچىلارنىڭ كۆپلەپ ئېقىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى. 1968-يىلدىن 1975-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا شەھەر نوپۇسى% 300 تىن كۆپرەك ئاشتى.
## مەنبەلەر

تۈر:شەھەرلەر
تۈر:بىرلەشمە ئەرەب ئەمىرلىكلىرى
ئاممان

left|thumb|250px|ئاممان

**ئاممان** بولسا ئىئوردانىيە دىكىبىخاھار 2005 نوپۇس بار، ئامماننىڭ 2،520،000 نوپۇسىبار، 1،680 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 31.56°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 35°55.
## مەنبەلەر
كولومبو

left|thumb|250px
**كولومبو** بولسا سرىلانكا دىكىبىخاھار 2001 نوپۇس بار، كولومبونىڭ 647،100 نوپۇسىبار، 37.31 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 6.56°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 79°50.
## مەنبەلەر
مانىلا

left|thumb|450px|مانىلا
left|thumb|250px
**مانىلا** بولسا فىلىپپىن دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، مانىلانىڭ 1،660،714 نوپۇسىبار، 38.55 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 14.35°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 120°58.
## مەنبەلەر
دوھا

left|thumb|250px|دوھا

**دوھا** بولسا قاتار دىكىبىخاھار 2004 نوپۇس بار، دوھانىڭ 339،847 نوپۇسىبار، 132 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 25.17°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 51°32.
## مەنبەلەر
دىلى

left|thumb|250px|دىلى
left|thumb|250px

**دىلى** بولسا شەرقىي تىمور دىكىبىخاھار  نوپۇس بار، دىلىنىڭ 150،000 نوپۇسى بار، خىمالىكاڭ لىك 8.34°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 125°34.
## مەنبەلەر
كاتماندۇ

left|thumb|250px|كاتماندۇ
left|thumb|250px
**كاتماندۇ** بولسا نېپال دىكىبىخاھار 2008 نوپۇس بار، كاتماندۇنىڭ 15،000،000 نوپۇسىبار، 50.67 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 27.42°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 85°20.
## مەنبەلەر
مۇسكات

left|thumb|250px|مۇسكات
left|thumb|250px
**مۇسكات** بولسا ئومان دىكىبىخاھار 2008 نوپۇس بار، مۇسكاتنىڭ 1،090،797 نوپۇسىبار، 3،500 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 23.36°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 58°35.
## مەنبەلەر
ئالجىر

left|thumb|250px|ئالجىر

**ئالجىر** بولسا ئالجىرىيە دىكىبىخاھار 1998 نوپۇس بار، ئالجىرنىڭ 1،519،570 نوپۇسىبار، خىمالىكاڭ لىك 36.42°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 3°13، پوقتامۇرى 16000-16132.
## مەنبەلەر

تۈر:ئالجىرىيە
رابات

left|thumb|250px|رابات
left|thumb|250px
**رابات** بولسا ماراكەش دىكىبىخاھار 2008 نوپۇس بار، راباتنىڭ 2،727،932 نوپۇسىبار، 1،088،77 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 34.02°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 6°50.
## مەنبەلەر
تەرابۇلۇس (لىۋىيە)

left|thumb|250px|ترىپولى
left|thumb|250px
**تەرابۇلۇس** () بولسا لىۋىيە دىكىبىخاھار 2005 نوپۇس بار، ترىپولىنىڭ 1،682،000 نوپۇسىبار، 400 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 32.54°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 13°11.
## مەنبەلەر

تۈر:شەھەرلەر
سامانيولى سىستىمېسى

left|thumb|350px|سامان يولى سىستېمىسى
**سامانيولى** (أم النجوم / مَجَرَّةٌ درب التبانة / The Milky Way) ياكى **سامانيولى سىستېمىسى**: بىز ياشاۋاتقان يەر شارىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان قۇياش سىستېمىسى جايلاشقان يۇلتۇز تۈركۈمى بولۇپ، ھاۋا ئوچۇق ۋە بولۇپمۇ قاتتىق ئايدىڭ ئەمەس كېچىلەردا كۆك يۈزدە پەيدا بولىدىغان، كۆز بىلەن كۆرۈش مۇمكىن بولغان، ئەمما تەپسىلىي ۋە ئېنىق كۆرۈش مۇمكىن بولمىغان يۇلتۇزلاردىن تەشكىل تاپقان تۇمانلىق بىر بەلۋاغ. 

ئاتا - بوۋىلىرىمىز بۇ مەنزىرىنى خۇددى سامان باسقان ھارۋىنىڭ كەينىدىن تۆكۈلگەن سامان يول يۈزىنى نېپىز قاپلاپ تۇرغىنىغا ئوخشىتىپ سامانيولى دەپ ئاتىغان بولسا كېرەك. ئەرەبلەر (درب التبانة / أم النجوم)، پارسلار (راه شیری)، ئىنگلىزلەر (The Milky Way)، فرانسۇزلار (La Voie lactée)، رۇسلار (Млечный Путь) «سۈت يولى»، خىتايلار «كۈمۈش دەريا» دەپ ئاتىغان سامانيولى يۇلتۇز تۈركۈمى ئىنتايىن چوڭ بىر تۇرغۇن يۇلتۇزلار ئائىلىسى بولۇپ، ئۇنىڭغا قۇياشقا ئوخشاش نەچچە يۈز مىليارد دانە تۇرغۇن يۇلتۇز ۋە نۇرغۇن يۇلتۇزلارئارا ماددىلار ماكانلاشقان. سامانيولى يۇلتۇز تۈركۈمىنىڭ دىئامېترى 87.400 ± 3.590 نۇر يىلى، قېلىنلىقى 1000 نۇر يىلىدۇر ۋە 200 مىلياردتىن 400 مىلياردقىچە يۇلتۇزدىن تەشكىل تاپماقتىدۇر.

## مەنبەلەر

ساجىيە ئىسلام بىلىملىرى تورى سامانيولى ماددىسى. بېكىتىش كۈنى: 2023 مارت 06
تۈر:ئالەم بوشلۇقى
تۈر:يۇلتۇز تۈركۈمى
تۈر:قۇياش سىستېمىسى
تۈر:سامانيولى سىستېمىسى
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
خارتۇم

left|thumb|250px|خارتۇم
left|thumb|250px
**خارتۇم** بولسا سۇدان دىكىبىخاھار 2005 نوپۇس بار، خارتۇمنىڭ 2،207،794 نوپۇسىبار، شىمالى كەڭلىك 15.37°، جەنۇبى ئۇزۇنلۇك 32°31.
## مەنبەلەر
دىنوزاۋر

**دىنوزاۋر**
qedimi
ölük
keslenchük
xelq burun
xeterlik

thumb|left|200px|Dinozawr

thumb|left|200px|Dinozawr
thumb|left|200px|Dinozawr
## مەنبەلەر

تۈر:ھايۋاناتلار
نايروبى

left|thumb|250px|نايروبى
left|thumb|250px
**نايروبى** بولسا كېنىيە دىكىبىخاھار 2009 نوپۇس بار، نايروبىنىڭ 3،138،295 نوپۇسىبار، 696 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 1.17°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 36°49.
## مەنبەلەر
دارېسسالام

left|thumb|250px|دارېسسالام
left|thumb|250px
**دارېسسالام** بولسا تانزانىيە دىكىبىخاھار 2002 نوپۇس بار، دارېسسالامنىڭ 2،497،940 نوپۇسىبار، 1،590.5 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 6.48°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 39°17.
## مەنبەلەر
قۇياش سىستېمىسى

upright=1.5|frameless|border|left
قۇياش سىستېمىسىنىڭ ئاساسلىق ئەزالىرى ئىچىدىن سىرتىغا : مېركۇرىي ، ۋىنىرا ، يەرشارى ، مارس ، يۇپىتېر ، ساتۇرن ، ئۇران ، نېپتۇن .
**[[قۇياش]] سىستىمىسى** قۇياشنى مەركەز قىلغان ، ھەمدە بارلىق قۇياشنىڭ ئېغىرلىق كۇچ تەسىرىگە ئۇچرايدىغان ئاسمان جىسىمىنىڭ بىرلەشمىسى : 8 سەييارە ، ئاز دىگەندىمۇ 165 دانە ھەمراھى بار ، 5 دانە بايقالغان پەتەك يۇلتۇز ۋە مىليونلىغان قۇياش سىستېمىسى كىچىك ئاسمان جىسىملىرىدىن تۇزەلگەن . بۇ كىچىك ئاسمان جىسىملىرى كىچىك سەييارە ، كۇيپېر بەلبېغى ئاسمان جخسىملىرى ، قۇيرۇقلۇق يۇلتۇز ، بوشلۇق ئارا ماددىلاردىن تەشكىل قىلغان پىلانىتلار سىستىمىسىنى ئۆزئىچىگە ئالىدۇ .
## قۇياش
قۇياش بولسا سامان يولى سىستىمىسىدىكى بىر ئاددى تۇرغۇن يۇلتۇز. قۇياش باشقا سانسىزلىغان تۇرغۇن يۇلتۇزلارغا ئوخشاش يۇلتۇز تۇمانىدىن شەكىللەنگەن . بۇ يۇلتۇز تۇمانى بۇندىن تەخمىنەن تۆت مىليارد 600 مىليۇن يىل ئىلگىرى سامان يولى سىستىمىسىنىڭ بىر بۆلىكىدە بولۇپ ، سامان يولى سىستىمىسى مەركىزى بىلەن بولغان ئارلىقى 30 مىڭ يۇرۇقلۇق يىلى يىراقلىقتا. ئۇنىڭ ئەينى ۋاقىتتىكى ماسسى ھازىرقى قۇياش ماسسىنىڭ بەش مىليۇن ھەسسىگە تەڭ بولۇپ ناھايىتى ئۇزۇن يىللار ئۆز مەركىزىنى چۆرىدەپ ئايلىنىشىدىن ھازىقى قۇياش شەكىللەنگەن. قۇياش شەكىللىنپ ئۇزۇن ئۆتمەي قۇياش ئەتراپىدىكى باشقا ئالەم ماددىلىرى يىغىلىپ ھازىرقى سەككىز پىلانىت ۋە باشقا قۇياش سىستىمىسى ئەزالىرىنى شەكىلىلەندۈرگەن.
## پىلانېتلار
ھازىر قۇياش سىستىمىسىدا سەككىز چوڭ پىلانىت بار
*مېركۇرىي ، ۋىنىرا ، يەرشارى ، مارس ، يۇپىتېر ، ساتۇرن ، ئۇران ، نېپتۇن
## باشقىلار
ھازىر قۇياش سىستىمىسىدا سەككىز چوڭ پىلانىت بار. بۇ پىلانىتلار ئىككى تۈرگە ئايرىلغان بولۇپ يەرشارى تىپىدىكىلەر: مىركۇرى ، ۋىنىرا ، مارس ، يەر شارى قاتارلىق قاتتىق بولغان يەر پوستىغا ئىگە بولغان پىلانىتلار. بۇلارنىڭ ھەمراھى ناھايىتى ئاز بولۇپ مىركۇرى ۋىنىرىلارنىڭ ھەمراھى يوق. مارىسنىڭ سىرتىدا كىچىڭ پىلانىتلار بەلبىغى بولغانىقى ئۈچۈن بۇ پىلانىتلار يەنە بەلباغ ئىچىدىكى پىلانىتلار دەپ ئاتىلىدۇ. يەنە بىر تىپتىكىلەر يۇپىتىر تىپىدىكىلەر : يەنى بەلباغ سىرسىتىدىكىلەر . ئۇلارنىڭ قاتتىق يەر پوستى يوق . ئاساسەن گازلاردىن تۈزۈلگەن. ئۇلارنىڭ ھەمراھى ناھايىتى كۆپ . ئۇلارنىڭ يەنە بىر ئالاھىدىلىكى ئۇلار نۇر بەلبىغىغا ئىگە بولۇپ ساتۇرىننىڭ نۇر بەلبىغى ئەڭ گەۋدىلىك ھەم ناھايىتى ھەيۋەتلىك. بۇنىڭدىن باشقا يەنە قۇياش سىستىمىسىنىڭ يىراق بۇرجىكىدە ھەجىمى كىچىك ئۆزىنىڭ تارتىش كۈچى بىلەن ئەتراپىدىكى باشقا ئاسمان جىسىملىرىنى ھەيدىۋىتەلمەي ئەگەشتۈرۋالىدىغان پىلوتۇن ، چارون قاتارلىق پەتەك پىلانىتلارمۇ بار .
قۇياش سىستىمىسىنى سانسىزلىغان ئۇششاق مۇزسىمان ئاسمان جىسىملىرىدىن تەركىپ تاپقان‹‹ ئوۋتې ›› يۇلتۇز بۇلىتى ئوراپ تۇرىدۇ. ئۇلار قۇياشنىڭ تارتىش كۈچىنىڭ تەسىرىگە ئۇچىرسىلا قۇياش سىستىمىسغا قۇيرۇقلۇق يۇلتۇز نامى بىلەن كىرىدۇ. ئۇلار قۇياشنىڭ يۇقىرى تىمپىراتۇرسى ۋە قۇياش بورىنىنىڭ تەسىرىدە ناھايىتى ھەيۋەتلىك قۇيرۇقلۇق يۇلتۇز ھاسىل قىلىدۇ. قۇياشقا قانچە يىقىنلاشقانسىرى قۇيرۇقى شۇنچە چوڭ ھەم شۇنچە يورۇق بولىدۇ. قۇياش سىستىمىسى ئالەم ئارا بوشلۇقى ھەرگىزمۇ قۇرۇق ئەمەس ھەرخىل رادئاتسىيەلىك نۇرلار، گازلار ، ئالەم ئارا ماددىلار بىلەن تولغان.
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار
تۈر:ئالەم بوشلۇقى
تۈر:يۇلتۇز تۈركۈمى
تۈر:قۇياش سىستېمىسى
تۈر:تۇرغۇن يۇلتۇزلار
تۇنىس شەھىرى

left|thumb|250px
**تۇنىس شەھىرى** بولسا تۇنىس دىكىبىخاھار 2008 نوپۇس بار، تۇنىس شەھىرىنىڭ 1 200 000 نوپۇسىبار، 212.63 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 36.48°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 10°11.
## مەنبەلەر
كىيېۋ

left|thumb|250px|كىيېۋ

**كىيېۋ** بولسا ئۇكرائىنا دىكىبىخاھار 2008 نوپۇس بار، كىيېۋنىڭ 2،819،566 نوپۇسىبار، خىمالىكاڭ لىك 50.27°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 30°31، رايونمۇرى 44.
## مەنبەلەر
ليۇبليانا

left|thumb|250px
**ليۇبليانا** بولسا سلوۋېنىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، ليۇبليانانىڭ 267،920 نوپۇسىبار، 275.0 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 46.3°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 14°30.
## مەنبەلەر
سىنك

thumb|left

ئۇمۇمىي

ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:

ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:

گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:

كۆرۈنىشى:

ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:

ئېلېكترون قەۋىتى:

فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى

ھالىتى:

قايناش نۇقتىسى:

ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:

ئاتوم خۇسۇسىيىتى

كىرىستال تۈزىلىشى:

ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:

ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:

ئىزوتوپلىرى:

قوللىنىشى:

تارىخى:

بايقىلىشى:

بىرىكمىلىرى:
## مەنبەلەر
رۇس تىلى

[left|thumb|upright=1.5|دۇنيادا [رۇس تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
**رۇس تىلى** (русский язык) شەرقىي سىلاۋىيان تىل. رۇسىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 164مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.

## ئۈلگە

## مەنبەلەر

تۈر:سىلاۋىيان تىللىرى
تارىم ئويمانلىقى

تارىم ئويمانلىقى بولسا جەنۇبىيشىنجاڭغا تەۋە بولغان ئويمانلىق، يار مايدانى 400،000 كۇۋادىرات كىلومەتىر. بۇنىڭدىن 500 مىليون يىل ئىلگىرى بۇ يەر بىپايان دېڭىز ئىچىدىكى قەدىمكى قۇرۇقلۇق بولۇپ، بۇنىڭدىن 2  —  3 مىليون يىل ئىلگىرى يەر شارىدا غايەت زور كۆچلۈك تاغ ھاسىل بولۇش ھەرىكىتى  بولغاندا تەڭرى تېغى كۆتۈرۈلۈپ چىققان. يەنە بىر مەزگىلدىن كېيىن قۇرۇم (ۋە قاراقۇرۇم كوئىنلۇن) تاغلىرى شەكىللەنگەن. نەتىجىدە بۇ قەدىمكى قۇرۇقلۇق چوڭ ۋە قاتمۇ قات تاغلار ئوراپ تۇرغان چوڭ  غا ئايلىنىپ قالغان.

## بايلىق
تارىم ئويمانلىقى مەملىكەت ئىچىدىكى يېڭى ئېنېرگىيە كارخانىلىرىنىڭ جەڭ مەيدانىغا ئايلاندى، جۇڭگو ئاسىيا ياۋروپا يەرمەنكىسى ئارقىلىق، 20مىليارد يۈەندىن ئارتۇق مەبلەغ شامال، قوياش ئېنېرگىيەسى ئالاھىدە مول بۇ رايونغا مەركەزلەشتى.

تۇنجى نۆۋەتلىك جۇڭگو ئاسىيا ياۋروپا يەرمەنكىسىدە ئېلىمىزنىڭ شەرقىي قىسىم رايونلاردىن كەلگەن يېڭى ئېنېرگىيە كارخانىلىرى كورلا شەھىرى، چەرچەن ناھىيەسى قاتارلىق تۆت ناھىيە شەھەر بىلەن مەبلەغ سوممىسى 20 مىليارد 660مىليون يۈەن كېلىدىغان پاكىز ئېنېرگىيە تۈرىدىن بەشنى ئىمزالىدى، بۇ شامال، قوياش ئېنېرگىيەسىدىن پايدىلىنىپ توك تارقىتىش، يورۇقلۇقتىن پايدىلىنىپ توك تارقىتىش قاتارلىق ساھەلەرگە چېتىلىدىغان بولۇپ، بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى بۇ توختامنىڭ %64نى ئىگىلەيدۇ.

شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ قوياش ئېنېرگىيەسى بايلىق مىقدارى ۋە شامال ئېنېرگىيەسىدىن پايدىلىنىش مىقدارى مەملىكەت بويىچە 2-ئورۇندا تۇرىدۇ، بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى تارىم ئويمانلىقىنىڭ شەرقىي شىمالىغا جايلاشقان، بۇ يەر قوياش ئېنېرگىيەسى ۋە شامال ئېنېرگىيەسى ئەڭ مەركەزلەشكەن رايون. 12-بەش يىلدا شىنجاڭ يېڭى ئېنېرگىيەنى بىر تۇتاش ئورۇنلاشتۇرۇپ، يېڭى ئېنېرگىيەنىڭ ئېنېرگىيە تەمىنلىشىدىكى نىسبىتىنى داۋاملىق كۆپەيتىپ، 2015-يىلغىچە جۇڭگودىكى مۇھىم چوڭ تىپتىكى شامال ئېلېكتىر ۋە يورۇقلۇق ئېلېكتىر بازىسى بەرپا قىلىدۇ.

## كىلىمات
## قارالسۇن
## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر

تۈر:جۇغراپىيە
تۈر:ئويمانلىق
تىك ئۇچار ئايروپىلان

left|thumb|350px|تىك ئۇچار ئايروپىلان
**تىك ئۇچار ئايروپىلان**

## مەنبەلەر
خىمىيە

**خىمىيە**

خىمىيە – ماددىلارنىڭ تەركىبى تۈزۈلىشى، خۇسۇسىيىتى ۋە ئۆزگىرىش قانۇنىيەتلىرىنى تەتقىق قىلىدىغان پەن.

ماددىلاردا يۈز بەرگەن يېڭى ماددا ھاسىل بولىدىغان ئۆزگىرىشلەر خىمىيەلىك ئۆزگىرىش دېيىلىدۇ. مەسىلەن: ياغاچنىڭ كۆيۈشى، تۆمۈرنىڭ داتلىشىشى.
ماددىلارنىڭ خىمىيەلىك ئۆزگىرىشلىرى جەريانىدا ئىپادىلىگەن خۇسۇسىيەتلىرى خىمىيەلىك خۇسۇسىيىتى دېيىلىدۇ.
## مەنبەلەر
شىر

thumb|left|200px|شىر
thumb|left|200px|شىر
thumb|left|200px|شىر
**شىر** (*Panthera leo*)
## مەنبەلەر

تۈر:ھايۋاناتلار
ئېشەك

thumb|left|200px|ئېشەك
thumb|left|200px|ئېشەك
thumb|left|200px|ئېشەك
thumb|left|200px|Éshek
**ئېشەك**

ئېشەك __توپ ئاتىلىشى __ ئۇيۇر .
 
ئايرىم ئاتىلىشى __ تۇياق .

ئەركىكى__ ھاڭگا .

چىشىسى __ مىدە .

يىڭى تۇغۇلغان بالىسى __ تەخەي .

## مەنبەلەر

تۈر:ھايۋاناتلار
ياپونچە

**ياپونچە** (ياپونچە: **日本語／にほんご**) ، ياپونىيە لارنىڭ تىلى ، تەخمىنەن 130مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ｡

## ئۈلگە

## مەنبەلەر

تۈر:تىل
ئافرىقا

thumb|393x393px|ئافرىقىنىڭ دۇنيا خەرىتىسىدىكى ئورنى
**ئافرىقا،** يەر مەيدانى ۋە نۇپۇس زىچلىقى نوقتىسىدىن دۇنيانىڭ ئىككىنچى چوڭ قىتئەسىدۇر. ئۆزىگە باغلىق دەپ قارالغان ئاراللار ئىلە بىرلىكتە 30.8 مىلىيون كلومېتر2 لىق چوڭلىقى بىلەن دۇنيا ئومۇمىي يۈزىنىڭ 6% سىنى ۋە دۇنيا قۇرۇقلۇق مەيدانىنىڭ 24.4% ىنى قاپلايدۇ. 1 مىلىيارد كىشىلىك نۇپۇسى ئىلە دۇنيا نۇپۇسىنىڭ 15% ىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئافرىقاشىمالدا ئاق دېڭىز، جەنۇبتا ھىندى ئوكيان، غەربتە ئاتلانتىك ئوكيان، شەرقتە سىنا يېرىم ئارىلى، قىزىل دېڭىز ۋە سۇۋەيىش قانىلى بىلەن ئورۇلۇپ تۇرىدۇ. ماداغاسقار ۋە تۈرلۈك تاقىم ئاراللىرى ھەم ئۇنىڭغا تەۋەدۇر. قىتئەدە 54 دېپلوماتىك ئېتىراپ قىلىنغان مۇستەقىل دۆلەت، توققۇز رايون ۋە 3 مەلۇم دەرىجىدە ئېتىراپ قىلىنغان دۆلەت باردۇر.

پۈتۈن قىتئەلەر ئاراسىدا ئەڭ كۆپ ياش نۇپۇس ئافرىقىدا ياشىماقتا. ئافرىقالىقلارنىڭ 50% سى 19 ياشنىڭ ئاستىدادۇر. ئالجىرىيە يۈز ئۆلچىمى ئەڭ چوڭ ئافرىقا دۆلىتى، نۇپۇس جەھەتتە ئەڭ چوڭ ئافرىقا دۆلىتى بولسا نىگېرىيەدۇر. بولۇپمۇ غەربىي ئافرىقا ئىنسانىيەتنىڭ بۆشۈكى دەپ قارىلىدۇ. 

ئافرىقا، تۈرلۈك ئىقلىم بەلباغلىرى بولغان ئېكۋاتورنىڭ ھەر ئىككى تەرەپىدە ۋە دۇنيا يۈزىدە ھەر ئىككى ئىقلىم بەلباغىغا ئۇزانغان بىردىنبىر قىتئەدۇر.

ئافرىقا ئېتنىك، مەدەنىيەت ۋە تىل جەھەتتىن ئىنتايىن رەڭگارەڭ بىر قىتئەدۇر. 19. ئەسرنىڭ ئاخىرىدا ياۋروپا ئەللىرى تامانىدىن سۈمۈرگە قىلىنغان. ئافرىقانىڭ زامانەۋىي دەۋلەتلەرى 20. ئەسردىكى مۇستەملىكەلەرنىڭ مۇستەقىللىق باسقۇچىدىن سوڭرە ئوتتۇرىغا چىققان. ئافرىقا ئەللىرى قىسمەن 1881-1914 يىللاردىكى ئافرىقا تالانى ئەسناسىدا شەكىللەنگەندۇر.



















## مەنبەلەر

تۈر:جۇغراپىيە
تۈر:قىتئە
تۈر:ئافرىقا
ليۇكسېمبۇرگ شەھىرى

left|thumb|450px|ليۇكسېمبۇرگ شەھىرى

**ليۇكسېمبۇرگ شەھىرى** بولسا ليۇكسېمبۇرگ دىكىبىخاھار 2005 نوپۇس بار، ليۇكسېمبۇرگ شەھىرىنىڭ 76،420 نوپۇسىبار، 51.46 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 49.36°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 06°07.
## مەنبەلەر
ئاندوررا كەنتى

left|thumb|250px
**ئاندوررا كەنتى** بولسا ئاندوررا دىكىبىخاھار 2004 نوپۇس بار، ئاندوررا كەنتىنىڭ 22،884 نوپۇسىبار، 30 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 42.30°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 1°30.
## مەنبەلەر
رېيكياۋىك

left|thumb|450px|رېيكياۋىك
left|thumb|250px
**رېيكياۋىك** بولسا ئىسلاندىيە دىكىبىخاھار 2008 نوپۇس بار، رېيكياۋىكنىڭ 120،165 نوپۇسىبار، 274.5 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 64.08°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 21°56.
## مەنبەلەر
دۇبلىن

left|thumb|250px|ئوسلو
left|thumb|250px
**دۇبلىن** (Dublin)بولسا ئىرلاندىيە دىكىبىخاھار 2008 نوپۇس بار، دۇبلىننىڭ 505،739 نوپۇسىبار، 114.99 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 53.20°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 6°15.
## مەنبەلەر
سكوپليې

left|thumb|250px|سكوپليې
left|thumb|250px
**سكوپليې** بولسا ماكېدونىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، سكوپليېنىڭ 506 926 نوپۇسىبار، 1،854 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 59.56°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 10°45، پوقتامۇرى 1000 رايونمۇرى 02.
## مەنبەلەر
رىگا

left|thumb|250px|رىگا
left|thumb|450px
**رىگا** بولسا لاتۋىيە دىكىبىخاھار 2008 نوپۇس بار، رىگانىڭ 717،371 نوپۇسىبار، 303 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 56.58°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 24°8.
## مەنبەلەر
Tarim oymanliqi

Tarim 'Oymanliqi bolsa jänubiy Shinjanggha tävä bolghan 'oymanliq, yär mäydani 400,000 kvadrat kilometir.  buningdin 500 milyon yil 'ilgiri bu yär bipayan dengiz 'ichidiki qädimki quruqluq bolup, buningdin 2-3 milyon yil 'ilgiri yär sharida ghayät zor küchlük tagh hasil bolush härikiti bolghanda Tängri Teghi kötürülüp chiqqan.  yänä bir mäzgildin keyin Qurum (vä Qaraqurum Kunlun) Taghliri shäkillängän.  nätijidä bu qädimki quruqluq chong vä qatmu qat taghlar 'orap turghan chong ,,Tarim 'Oymanliqi‘‘gha 'aylinip qalghan

## bayliq
Tarim 'Oymanliqi mämlikät 'ichidiki yengi 'energiyä karkhanilirining jäng mäydanigha 'aylandi, Junggo 'Asiya Yavropa yärmänkisi 'arqiliq 20 milyard yü'ändin 'artuq mäblägh shamal, quyash 'energiyäsi 'alahidä mol bu rayongha märkäzläshti
 

tunji növätlik Junggo 'Asiya Yavropa yärmänkisidä 'elimizning shärqiy qisim rayonlardin kälgän yengi 'energiyä karkhaniliri Korla Shähiri, Chärchän Nahiyäsi qatarliq töt nahiyä shähär bilän mäblägh sommisi 20 milyard 660 milyon yü'än kelidighan pakiz 'energiyä türidin bäshni 'imzalidi, bu shamal, quyash 'energiyäsidin paydilinip tok tarqitish, yoruqluqtin paydilinip tok tarqitish qatarliq sahälärgä chetilidighan bolup, Bayingholin Mongghul 'Aptonom 'Oblasti bu tokhtamning 64%ni 'igiläydu
 

Shinjang 'Uyghur 'Aptonom Rayonining quyash 'energiyäsi bayliq miqdari vä shamal 'energiyäsidin paydilinish miqdari mämlikät boyichä 2- 'orunda turidu, Bayingholin Mongghul 'Aptonom 'Oblasti Tarim 'Oymanliqining shärqiy shimaligha jaylashqan, bu yär quyash 'energiyäsi vä shamal 'energiyäsi 'äng märkäzläshkän rayon.  12- bäsh yilda Shinjang yengi 'energiyäni bir tutash 'orunlashturup, yengi 'energiyäning 'energiyä täminlishidiki nisbitini davamliq köpäytip, 2015- yilghichä Junggodiki muhim chong tiptiki shamal 'elektir vä yoruqluq 'elektir bazisi bärpa qilidu

## kilimat

## qaralsun

## sirtqi 'ula<u>sh</u>
ئوسلو

left|thumb|450px|ئوسلو
left|thumb|250px
**ئوسلو** بولسا نورۋېگىيە دىكىبىخاھار 2008 نوپۇس بار، ئوسلونىڭ 590،041 نوپۇسىبار، 454 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 59.56°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 10°45.

## مەنبەلەر
ۋادۇز

left|thumb|250px|ۋادۇز
left|thumb|250px
**ۋادۇز** بولسا لىختېنشتېين دىكىبىخاھار 2005 نوپۇس بار، ۋادۇزنىڭ 5،109 نوپۇسىبار، 17.3 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 47.08°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 9°31.
## مەنبەلەر
بۇخارېست

**بۇخارېست** بولسا رۇمىنىيە دىكى بىر شەھەردۇر. بۇخارېستنىڭ 1،931،838 نوپۇسى بار، 228 كۇۋادىرات كىلومېتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاشقان، خىمالىكاڭ لىك 44.25°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 26°6.

## مەنبەلەر

تۈر:شەھەرلەر
كىشىنېۋ

left|thumb|250px|كىشىنېۋ
left|thumb|250px
**كىشىنېۋ** بولسا مولدوۋا دىكىبىخاھار 2014 نوپۇس بار، كىشىنېۋنىڭ 532,513 نوپۇسىبار، 120 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 47.0°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 28°55.
## مەنبەلەر
لىسبون

left|thumb|250px|لىسبون
left|thumb|250px
**لىسبون** بولسا پورتۇگالىيە دىكىبىخاھار 2008 نوپۇس بار، لىسبوننىڭ 564،657 نوپۇسىبار، 84.8 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 38.42°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 9°11.
## مەنبەلەر
براتىسلاۋا

left|thumb|250px|براتىسلاۋا
left|thumb|250px
left|thumb|250px
**براتىسلاۋا** بولسا سلوۋاكىيە دىكىبىخاھار 2008 نوپۇس بار، براتىسلاۋانىڭ 428،791 نوپۇسىبار، 367.584 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 48.08°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 17°06.

## مەنبەلەر
ئاۋكلاند

left|thumb|250px|ئاۋكلاند
left|thumb|250px
**ئاۋكلاند** بولسا يېڭى زېلاندىيە دىكىبىخاھار 2008 نوپۇس بار، ئاۋكلاندنىڭ 1،313،200 نوپۇسىبار، 1،086 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 36.51°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 174°47.

## مەنبەلەر
ۋېللىنگتون

left|thumb|450px|ئوسلو
left|thumb|250px
**ۋېللىنگتون** بولسا يېڭى زېلاندىيە دىكىبىخاھار 2008 نوپۇس بار، ۋېللىنگتوننىڭ 575،475 نوپۇسىبار، 444 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 41.17°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 174°46.
## مەنبەلەر
مورېسبى پورتى

left|thumb|250px|ئوسلو

**مورېسبى پورتى** بولسا پاپۇئا يېڭى گۋىنېيە دىكىبىخاھار 2008 نوپۇس بار، مورېسبى پورتىنىڭ 254،158 نوپۇسىبار، خىمالىكاڭ لىك 9.28°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 147°10.
## مەنبەلەر
مونتېۋىدېئو

left|thumb|250px|مونتېۋىدېئو
left|thumb|250px
**مونتېۋىدېئو** بولسا ئۇرۇگۋاي دىكىبىخاھار 2004 نوپۇس بار، مونتېۋىدېئونىڭ 1،325،968 نوپۇسىبار، خىمالىكاڭ لىك 34.53°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 56°10، رايونمۇرى 02.
## مەنبەلەر
ئاسۇنسىئون

left|thumb|250px|ئاسۇنسىئون
left|thumb|250px
**ئاسۇنسىئون** بولسا پاراگۋاي دىكىبىخاھار 2005 نوپۇس بار، ئاسۇنسىئوننىڭ 519،647 نوپۇسىبار، 117 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 25.17°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 57°38.
## مەنبەلەر
كىتو

left|thumb|350px
**كىتو** بولسا ئېكۋادور دىكى بىر شەھەر 2001 نوپۇس بار، كىتونىڭ 1،397،698 نوپۇسى بار، 324 كۇۋادىرات كىلومتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاشقان، شىمالى كەڭلىك 00.15°، شەرقى ئۇزۇنلۇق 78°35.

### Guápulo, Quito


File:(Guápulo) Buena Vista black and white.JPG
File:(Guápulo) Calle pic. z.JPG
File:(Guápulo) Calle pic. e.JPG
File:(Iglesia de Guápulo) vista to gonzalez suarez quito.JPG
File:(Iglesia de Guápulo) pic. b.JPG
File:(Guápulo) Calle pic. b.JPG
File:(Guápulo) Calle pic. a.JPG


## مەنبەلەر
بېلگراد

left|thumb|250px|بېلگراد
left|thumb|250px
**بېلگراد** بولسا سېربىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، بېلگرادنىڭ 1.710.000 نوپۇسىبار، 3،222.68 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 44.49°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 20°27.

## مەنبەلەر
دوگانا

**دوگانا** بولسا سان مارىنو دىكىبىخاھار 2008 نوپۇس بار، دوگانانىڭ 7،000 نوپۇسىبار، خىمالىكاڭ لىك 43.57°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 12°30، پوقتامۇرى 47891 رايونمۇرى 0549.
## مەنبەلەر
سۇكرې

left|thumb|250px|سۇكرې

**سۇكرې** بولسا بولىۋىيە دىكىبىخاھار 2006 نوپۇس بار، سۇكرېنىڭ 225،000 نوپۇسىبار، خىمالىكاڭ لىك 19.2°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 65°15.
## مەنبەلەر
لىما

left|thumb|250px|لىما
left|thumb|250px
**لىما** بولسا پېرۇ دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، لىمانىڭ 7،605،742 نوپۇسىبار، 2،672.3 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 12.02°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 77°1.

## قىسقىچە تونۇشتۇرۇلىشى
لىما پېرۇنىڭ پايتەختى،ۋە پېرۇنىڭ ئىقتىساد،مەدەنىيەت مەركىزى​.‌لىما شەھىرى كونا ۋە يېڭى شەھەر دەپ ئىككى بۆلۈككە بۆلۈڭەن،كونا شەھەر رايۇنى لىما شەھىرىڭ شىمالىغا جايلاشقان،شەھەر كوچىسى غەرپتىن شەرقكە تەدرىجى كېڭەيگەن،ر​í‌ماc دەرياسىغا يېقىن ۋە دەرياغا پارالىلى كىلىدۇ​.‌كوچا ئىسىملىرى پېرۇنىڭ ئۆلكە ۋە شەھەرلىرنىڭ ئىسمى بىلەن ئاتالغان​.‌كوچىلار تار ۋە ئۆيلەر پاكار بولۇپ،كۆپىنچىسىئىسپانىيەمۇستەمچىلىرى ياسىغان​.‌

يېڭى شەھەر رايۇنىڭ تاشقى قىياپىتى كوبا شەھەر رايۇنى بىلەن قارمۇ-قارشى​.‌كوچىلىرى كەڭ ئېگىز ئىمارەتلەر قەد كۆتۈرۈپ تۇرىدۇ​.‌ئېگىلىگەن يەر كۆلمىمۇ خېلىلا چوڭ.‌ نۇرغۇنلىغان مۇزىيلار بوررىۋار مەيدانى ئەتراپىغا جايلاشقان​.‌19-ئەسىرنىڭ باشلىرىدا ياسالغان بولۇپ،ئۇنىڭ ئىچىگە مۇستەمىلچىلەرنىڭ قىممەتلىك رەسىمىلىرى ۋە قول يازمىلىرى قويۇلغان​.‌بۇ شەرنىڭ مەنسىرسى ناھايىتى كۆركەم بولۇو ساياھەت قىلىشقا ئەرزىيدۇ​.‌
## مەنبەلەر
مېكسىكا شەھىرى

left|thumb|150p
left|thumb|250px
**مېكسىكا شەھىرى** بولسا مېكسىكا دىكىبىخاھار 2008 نوپۇس بار، مېكسىكا شەھىرىنىڭ 8،836،045 نوپۇسىبار، 1،485 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 19.25°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 99°07.
upright=2|thumb
## مەنبەلەر
سان خوسې (كوستارىكا)

left|thumb|250px|سان خوسې (كوستارىكا)
left|thumb|250px
**سان خوسې** بولسا كوستارىكا دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، سان خوسېنىڭ 1،611،616 نوپۇسىبار، 44.62 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 84.5°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 9°56.
## مەنبەلەر
گۋاتېمالا شەھىرى

left|thumb|250px|گۋاتېمالا شەھىرى
left|thumb|250px
**گۋاتېمالا شەھىرى** بولسا گۋاتېمالا دىكىبىخاھار 2008 نوپۇس بار، گۋاتېمالا شەھىرىنىڭ 7،156،000 نوپۇسىبار، 692 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 14.37°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 90°31.
## مەنبەلەر
يامۇسسۇكرو

left|thumb|250px|مېكسىكا شەھىرى
left|thumb|250px
يامۇسسۇكرو بولسا پىل چىشى قىرغىغى دىكىبىخاھار 2005 نوپۇس بار، يامۇسسۇكرونىڭ 200،659 نوپۇسىبار، 3،500 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 6.49°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 5°17.
## مەنبەلەر
لۇساكا

left|thumb|250px|لۇساكا
left|thumb|250px
**لۇساكا** بولسا زامبىيە دىكىبىخاھار 2000 نوپۇس بار، لۇساكانىڭ 1،084،103 نوپۇسىبار، 70 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 15.25°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 28°17.
## مەنبەلەر
كامپالا

left|thumb|250px|كامپالا
left|thumb|250px
**كامپالا** بولسا ئۇگاندا دىكىبىخاھار 2002 نوپۇس بار، كامپالانىڭ 1،208،544 نوپۇسىبار، 189 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 0.19°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 32°35.
## مەنبەلەر