open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتى

**خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتى** (ئىنگلىزچە: Amnasty) دۇنيا مىقياسىدا 10 مىليوندىن ئارتۇق ئەزاسى ۋە قوللىغۇچىلىرى بىلەن كىشىلىك ھوقۇق ئۈستىدە ئىشلەيدىغان ئاممىۋى تەشكىلات. [3] ئۇ دۇنيا كىشىلىك ھوقۇق خىتابنامىسى ۋە باشقا خەلقئارالىق ئۆلچەملەر ئارقىلىق بېكىتىلگەن ھەر خىل كىشىلىك ھوقۇقنى قوغداش ۋە ئىلگىرى سۈرۈشنى مەقسەت قىلىدۇ.

خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتى 1961-يىلى 5-ئاينىڭ 28-كۈنى لوندوندا ئادۋوكات پېتېر بېنېنسون تەرىپىدىن «ئۇنتۇلغان مەھبۇسلار» ناملىق ماقالىسى «كۈزەتكۈچى» دە ئېلان قىلىنغاندىن كېيىن قۇرۇلغان. بۇ تەشكىلات كىشىلىك ھوقۇق ۋە خەلقئارا كېلىشىملەرگە دەخلى-تەرۇز قىلىش ھەرىكەتلىرىنى تەشكىللەيدۇ. بۇ تەشۋىقاتلار ئارقىلىق ھۆكۈمەتلەرگە بېسىم ئىشلىتىش ئارقىلىق جامائەت پىكىرىنى سەپەرۋەر قىلىشنى مەقسەت قىلىدۇ.

بۇ تەشكىلات قىيىن-قىستاققا قارشى تۇرۇش پائالىيەتلىرى نەتىجىسىدە ، 1976-يىلى ئېراسمۇس مۇكاپاتى ، 1977-يىلى نوبېل تىنچلىق مۇكاپاتى ۋە 1978-يىلى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كىشىلىك ھوقۇق مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن.
## مەنبەلەر
توكلۇق ئوچاق

يېمەكلىك پىشۇرۇش ئۈچۈن توك بىلەن ئىسسىتىش ئۈسكۈنىسى. ئۇنىڭدا ئادەتتە توك بىلەن ئىسسىتىش ئۈسكۈنىسى بار قۇتا شەكىللىك قېپى ، شۇنداقلا تېمپېراتۇرىنى كونترول قىلىش ۋە ۋاقىت قاتارلىق ياردەمچى ئۈسكۈنىلەر بار. ئائىلە ۋە ئىشلەپچىقىرىش ئىشلىرىغا ئىشلىتىلىدىغانلار توكلۇق ئوچاق دەپمۇ ئاتىلىدۇ.
## مەنبەلەر
كۇنۇپكا تاختىسى جەڭچىسى

كۇنۇپكا تاختىسى جەڭچىسى (باشقىچە: كۇنتاخشاھى، كۇنتاخ جەڭچىسى؛ ئېنگلىزچە: keyboard warrior) ئادەتتە تېكىست-ئاساس تاراتقۇ ۋاستىلىرىدا ھەققىقەتتىن ھالقىغان كۆپتۈرمە، باشقىلارغا خالىغانچە ھاقارەت قىلدىغان، كۈلتۈرسىز سۆز پىكىر بىلەن باشقىلارغا ھۇجۇم قىلدىغان گەپ-سۆزلەرنى، باھالارنى كۇنۇپكا تاختىسىدىكى كۇنۇپكا بىلەن بېسىپ كىرگۈزدىغان، لېكىن رىئال تۇرمۇشتا مەۋھۇم تور سۇپىلىرىدا قىلغاندەك كۈلتۈرسىزلىك قىلمايدىغان ئىنسانلارنى كۆرستىدۇ. كۇنتاخ دېگەن سۆز كۇنۇپكا + تاختىسى دېگەن ئىككى سۆزنىڭ بىرىكتۈرمىسىدۇر. كۇنتاخ جەڭچىسى بەزىدە ئۆزى خالاپ بولغان بولسا، يەنە بەزىدە دۆلەت ياكى ھاكىمىيەت ئۈچۈن ھەقلىق ياكى ھەقسىز ئىشلەيدۇ، مەسلەن بەشمولار گروھى، پىدائىي بەشمو دېگەندەك.
## مەنبەلەر
يۈرەك قوزغاتقۇچ

يۈرەك سوقۇشى ۋە نورمال يۈرەك رىتىمىنى ساقلاش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان داۋالاش ئۈسكۈنىسى ئۇنىڭ ئىچىگە باتارېيە ئورنىتىلغان بولۇپ ، تېرە ئاستىغا ئورنىتىلغان. يۈرەك توسۇلۇش كېسىلى بار بىمارلارغا ماس كېلىدۇ.
## مەنبەلەر
ئىنتېرنېت ياللانما قوشۇنى

ئىنتېرنېت ياللانما قوشۇنى (ياكى ئىنتېرنېت ياللانما لەشكەرلىرى، ئىنتېرنېت سۇ ئارمىيەسى، ئىنتېرنىت سۇ لەشكەرلىرى، پارالىق تور قوشۇنى، پارالىق ئىجرا قوشۇنى; ئېنگلىزچە: Internet water army) جوڭگودا ئېنتېرنىت تورى ئارقىلىق، پۇل ئۈچۈن خوجاينىڭ بەرگەن ۋەزىپىسنى بىجا كەلتۈردىغان ياللانما پارالىق شەخىسلەر ۋە تەشكىلاتلارنىڭ ئومۇمى نامىدۇر. بەزى شەخسىلەر، تەشكىلاتلار، شىركەتلەر ۋە كارخانىلار مەلۇم مەقسەتتە توردا ئۆزى ئۈچۈن ئىشلەيدىغان كىشلەرنى پۇل ئارقىلىق سېتىۋالدۇ ۋە ئۆز نىشانى ئۈچۈن خىزمەت قىلدۇردۇ، بۇ مۇددىئلار ئاساسلىقى ئوبرازىنى ياخشىلاش، تەنقىد بەرگەنلەرگە توپلىشىپ ھۇجۇم قىلىش، توردا ئالقىشقا ئېرىشىش دىگەندەك. ئىنتېرنېت ياللانما قوشۇنى كونۇپكا تاختىسى جەڭچىسنىڭ بىر قسىمى بولۇپ، بەشمولار ۋە كىچىك توخۇڭلاردىن پەرىقىلىقتۇر.
## مەنبەلەر
چوڭ مېڭە قىستاڭچىلىقى

**چوڭ مېڭە قىستاڭچىلىقى** كېسەللىك ئىسمى. ھەددىدىن زىيادە چارچاش ، يۈرەك كېسىلى ، مېڭە قان تومۇر كېسەللىكلىرى سەۋەبىدىن مېڭىدىكى قان كۆپىيىدۇ. چىراي قىزىرىش ، باش قېيىش ، قۇلاق غوڭۇلداش ، باش ئاغرىش قاتارلىق ئالامەتلەر بولۇپ ، دائىم ھاياتىغا خەۋپ يەتكۈزىدۇ.
## مەنبەلەر
خۇ يوپىڭ

خۇ يوپىڭ (1969-يىلى 7-ئاينىڭ 27-كۈنىدىن 2024-يىلى 6-ئاينىڭ 26-كۈنى، خەنچە نامى: 胡友平) ، تىرورلىققا قارشى باتۇرلۇق بىلەن كۈرەش قىلغان قەھرىمان، سۇجۇلۇق ، ئەسلى يۇرتى جياڭسۇ ، خۇەيئەندۇر ، سۇجۇ شىندى مەركىزى ئاپتوبۇس بېكىتىدە مىللى ئۆھمەنلىك سەۋەبىدىن ياپونلۇقلارنى نىشان قىلغان پىچاق بىلەن ھۇجۇم قىلىش تېررولۇق ۋەقەسى جەريانىدا ياپونلۇق ئوقۇغۇچىلارنى قۇتۇلدۇرۇپ قالغان ، ئۇ سۇجۇ شەھەرلىك ھۆكۈمەت تەرىپىدىن «ئادالەت يولىدا پىداكارلىق كۆرسەتكەن نەمۇنە» دەپ  مۇكاپاتلانغان.

### ھايات
خۇ يوپىڭ 1969-يىلى 7-ئاينىڭ 27-كۈنى خۇەيئەن شەھىرى جيالىڭ بازىرى جيالىڭ يېزىسىدا تۇغۇلغان. ئۇ 20 ياش ۋاقتىدا سۇجۇدىكى بىر پاختا زاۋۇتىدا توقۇمىچىلىق ئىشچىسى بولۇپ ئىشلىگەن ، ئاندىن توي قىلىپ سۇجۇدا بالىلىق بولغان. ئۇنىڭدىن كېيىن ، خۇ يوپىڭ يەنە بىر سۇجۇ زاۋۇتىغا بېرىپ داۋاملىق ئىشلىگەن. 2016-يىلى ئەتىيازدا ، خۇ يوۋپىڭ خىزمىتىدىن ئايرىلىپ ، سۇجۇنىڭ گەنجياڭ يولىدىكى ئائىلە مۇلازىمەت شىركىتىدە بالا باققۇچى ۋە ئايلىق سائەتلىك ئىشلەمچىلىككە ئىلتىماس قىلدى. 2020-يىلى ، خۇ يوپىڭ ئۆزىنىڭ مىكرو تىجارىتىنى باشلىغان بولۇپ ، بۇ دۇكاننىڭ ئىسمى «DM مودا» بولۇپ ، ئاياللار ئىستېمال بۇيۇملىرىنى ساتقان. ئەمما ، COVID-19 يۇقۇمى سەۋەبىدىن دۇكان تاقالغان. شۇڭلاشقا ، ئۇ سۇجۇدىكى ياپون مەكتىپىدە مەكتەپ ئاپتوبۇسى يېتەكچىسى بولۇپ خىزمەتكە ئىلتىماس قىلغۇچە ، تازىلىققا قايتىپ ، ھەر خىل ھۆددىگە بېرىلگەن ۋاقىتلىق خىزمەتلەرنى قىلدى. 2024-يىلى 6-ئاينىڭ 24-كۈنى سائەت 16:00 ئەتراپىدا ، ياپونىيەلىك ئانا-بالا تۇيۇقسىز سۇجۇ يۇقىرى تېخنىكا باغچىسى تەيۋەن يولىدىكى سىندى مەركىزى ئاپتوبۇس بېكىتىدە سۇجۇ ياپون مەكتىپى ئاپتوبۇسىنى ساقلاۋاتقاندا تۇيۇقسىز پىچاق كۆتۈرگەن تېرورچىنىڭ ھۇجۇمىغا ئۇچرىغان. ئاپتوبۇس خادىمى يوپىڭ بۇ تېرورچىلارنىڭ ھۇجۇم قىلىشىنى توسماقچى بولغاندا ، تېرورچى تەرىپىدىن بىر قانچە قېتىم پىچاقلانغان ۋە ئاخىرىدا يارىلىنىپ قازا قىلغان . 6-ئاينىڭ 27-كۈنى ، سۇجۇ شەھەرلىك ھۆكۈمەتنىڭ «ھەققانىيلىق بىلەن باتۇرلۇق بىلەن ئىش قىلىش» نامىنى باھالاش خىزمەت گۇرۇپپىسى سۇجۇ شەھەرلىك ھۆكۈمەتتىن كېيىن «سۇجۇ شەھىرىنىڭ ھەققانىيلىق بىلەن باتۇرلۇق بىلەن ئىش قىلىش ئۈلگىسى» ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن پۇقراسى خۇ يوۋپىڭنى قازا قىلىشىنى تەلەپ قىلدى. . بۇ خەۋەرنى بىلگەندىن كېيىن ، 28-چېسلا ، ياپونىيەنىڭ جۇڭگودىكى باش ئەلچىخانىسى بايراقنى يېرىم چۈشۈرۈپ ، خۇ يوپىڭغا ئېھتىرام بىلدۈردى ، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئۇ ۋېيبوغا يازما يوللىدى باشقا ئىجتىمائىي تاراتقۇلار ئۇنىڭ بەختسىز قازا قىلغانلىقىغا تەزىيە بىلدۈردى. 

### تەسىرى
خۇ يوۋپىڭنىڭ سۇجۇ شىندى مەركىزى ئاپتوبۇس بېكىتىدىكى پىچاق بىلەن تېرورلىق قىلىش ھۇجۇمىدا قەھرىمانلىق ۋە قورقماس قىلمىشى سەۋەبىدىن ، سۇجۇ بۇ روھنى ئىلگىرى سۈرۈش ئۈچۈن «يوپىڭ جاسارەت فوندى» قۇرىغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
مەسئۇد پېزېشكىيان

مەسئۇد پېزېشكىيان ئىراننىڭ جۇمھۇر رەئىسىدۇر. مەسئۇد پېزېشكىيان 2024-يىلى 7-ئايدىكى ئىككىنچى قېتىملىق سايلامدا رەقىبىنى يېڭىپ ئىرانننىڭ ېېڭى جۇمھۇر رەئىسى بولۇپ سايلانغان. ئالدىنقى جۇمھۇر رەئىس ئىبراھىم رەئىسى تىكئۇچار ۋەقەسىدا قازا تاپقان. بۇ قېتىملىق سايلامغا قاتنىشىش نىسبىتى % 49.8 بولغان، سايلامدا جەمئىي 30 مىليون 530 مىڭ 157  كىشى بېلەت تاشلىغان، پېزېشكىيان 16 مىليون 384 مىڭ 403 ئاۋازغا ئېرىشكەن. شۇنىڭ بىلەن، ئۇ ئومۇمىي ئاۋازنىڭ % 53.7 تىكە ئېرىشكەن. رەقىبى يەنى مۇھاپىزىكار نامزات سەئىد جېلىلى بولسا ئومۇمىي ئاۋازنىڭ % 44.4 تىكە ئېرىشكەن. مەسئۇد پېزېشكىياننىڭ  دادىسى ئەزەر، ئاپىسى كۇرت، ئۆزى تۈركچە، كۇردچە، ۋە پارىسچە تىلدا سۆزلىشەلەيدۇ. مەسئۇد پېزېشكىيان مۆتىدىل كونسېرۋاتىۋ كاندىدا بولۇپ، ئۇنىڭ كۆز قارشى ئالدىنقى جۇمھۇر رەئىس ئىبراھىم رەئىسى، ئەنئەنىۋىچىلەر، جاھىللار، پىرىنسىپچىلاردىن، ۋە ئۇلترا كونسېرۋاتىۋلاردىن پەرىقىلىق. مەسئۇد پېزېشكىيان غەرب دۇنياسى بىلەن قايتىدىن ئۇچىرىشىشنى، ئىراننى دۇنياغا ئېچىشنى، ئىش يارىتىشنى، ئىقتىسادنى ياخشىلاشنى، دۇنيادىكى باشقا ئەللەر بىلەن دوستانە مۇناسىۋەت بەرپا قىلشىنى تەشەببۇس قىلىدۇ. 

### ئالبۇم

ھۆججەت:Masoud Pezeshkian, 2024-6-12.jpg|مەسئۇد پېزېشكىيان
ھۆججەت:Masoud Pezeshkian 07.jpg|مەسئۇد پېزېشكىيان
ھۆججەت:Masoud Pezeshkian 2018 02.jpg|مەسئۇد پېزېشكىيان
ھۆججەت:Masoud Pezeshkian and Mohammad Javad Zarif2024-07-05.jpg|مەسئۇد پېزېشكىيان غەلبىسنى تەبرىكلىمەكتە. 
ھۆججەت:Masoud pezeshkian (cropped).jpg|مەسئۇد پېزېشكىيان پارلامېنتتا
ھۆججەت:Masoud Pezeshkian in the Iranian parliament.jpg|مەسئۇد پېزېشكىيان پارلامېنتتا سۆزلىمەكتە. 
ھۆججەت:Masoud Pezeshkian and Mohammad Javad Zarif in Milad Tower (cropped).jpg|مەسئۇد پېزېشكىيان ۋە موھەممەد جاۋاد زارىف بىلەن مىللەت مۇنارىدا بىللە
ھۆججەت:میتینگ پزشکیان.jpg|مەسئۇد پېزېشكىيان

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تابارى ئېلىپبەسى

**تابارى- ئېلىپبەسى**  تاباری تىلىنىڭ ئېلىپبەسىنىڭ بىرى بولۇپ ، ئۇ پارس-ئەرەب ئېلىپبەسىنى ئاساس قىلىپ لايىھەلەنگەن ۋە تابارى (مازاندارانى) تىلىدا ئىشلىتىلىدۇ. بۇ ئېلىپبە تابارىنىڭ لاتىن ئېلىپبەسى ۋە تابارىنىڭ پەھلەۋى ئېلىپبەسى بىلەن بىللە مازاندارانى تىلىنى يېزىشتا ئىشلىتىلىدۇ.

**ھەرپلەر جەدۋىلى:**

**مەنبە:**

1- ژۇرنىلىمىز «مازانداران» ، 2024-يىل نەشرى ، 231-نەشرى M.Savadkuhi ۋە خىزمەتداشلىرى

2-دوكتور ز. ئەھمەد ئابباسى 2024-يىلى يۈزتۇرانە سۆھبەت

3-مازانداران يېشىل گېزىتى ،
## مەنبەلەر
كىچىك توخۇڭلار

كىچىك توخۇڭلار (ياكى: كىچىك توخۇڭ، توخۇڭلار، شياوفېنخوڭ؛ خەنچە: 小粉紅؛ ئېنگلىزچە: Little Pink) توردا كۆزىنى يۇمۇپلا ھېچقانداق ئويلانمايلا، تەھلىل قلمايلا، ئاللىبۇرۇن مەكتەپتە ئۆگىتىلىگىنى بۇيىنچە قالايمىقان، تاجاۋۇزچىلىق خاراكتېردىكى سۆزلەر بىلەن ۋەتەنپەرۋەرلىكنى، مىللەتپەرۋەرلىكنى تەرغىپ ھەم ھىمايە قىلدىغان، باشقىلارغا ئاغزاكى ياكى ھەركەتلىك ھۇجۇم قىلىدىغان ئاشقۇن، ئەسەبىي جوڭگو مىللەتچىلىرى، شۇۋىنىستچىلارنى تەسۋىرلايەدىغان بىر سۆزدۇر. كىچىك توخۇڭلار بەشمولار ۋە تور سۇ لەشكەرلىرىدىن پەرىقلىقتۇر. كىچىك توخۇڭلار كونۇپكا تاختىسى جەڭچىسنىڭ بىر قىسمى دەپ قاراشقا بولىدۇ.
## مەنبەلەر
بەشمولار

بەشمولار (ياكى بەشمو، بەشمو گروھى، بەشمو پارتىيەسى، ۋۇماۋ، ۋۇماۋلار، بەشمو ئەترىتى، كۆزى ئۇچۇق قارغۇلار) جوڭگو ھۆكۈمىتى ۋە جوڭگو كومپارتىيەسنىڭ  باشقۇرۇشى، رەھبەرلىك قىلىشى ئاستىدا، ھەقلىق ياكى ھەقسىز، مەۋھۇم دۇنيادا (ئېنتېرنىت تورى، ئىجتىمائى تاراتقۇ، پورتاللاردا) ھۆكۈمەتنى، پارتىيەنى، ۋە ئۇلارنىڭ سىياسەت ۋە قىلغان ئىشلىرىنى ھىماي قىلىپ ساختا ئۇچۇر تارقىتىدىغان، تەنقىت قىلغانلارغا قارىتا تور ھۇجۇمى قىلدىغان شەخىس ياكى كوللكىتپنىڭ ئومۇمى نامىدۇر. بەشمو دېگەن بۇ نامى ھۆكۈمەتنىڭ ھەر بىر باھا يازمىسى ئۈچۈن بەرگەن بەش موچەن ئىش ھەققى ئاساسىدا مەسخىرە خاراكتىرىدە بارلىقا  كەلگەن. ئۆز ئالدىغا ھەقسىز بەشمولۇق قىلدىغانلار پىدائىي بەشمولار دەپ ئاتىلىدۇ. بەشمولارنىڭ ئاساسلىق قورالى كۇنۇپكا تاختىسى.

## مەنبەلەر
ئانسىروپىك (Anthropic)

Anthropic PBC ئامېرىكىدا قۇرۇلغان سۈنئىي ئىدراك (AI) ئىگىلىك تىكلەش جامائەت پاراۋانلىقى شىركىتى بولۇپ ، ئۇ 2021-يىلى قۇرۇلغان. ئۇ سۈنئىي ئەقىلنى تەتقىق قىلىپ ۋە تەرەققىي قىلدۇرۇپ ، «ئۇلارنىڭ تېخنىكا چېگراسىدىكى بىخەتەرلىك خۇسۇسىيىتىنى تەتقىق قىلىدۇ» ۋە بۇ تەتقىقات ئارقىلىق بىخەتەر ، ئىشەنچلىك مودېللارنى ئىشلىتىدۇ.  ئانسىروپىك كلاۋد ئىسىملىك ​​چوڭ تىل مودېللىرى (LLMs) ئائىلىسىنى تەرەققىي قىلدۇردى ، ئۇ OpenAI نىڭ ChatGPT ۋە گۇگۇلنىڭ Gemini نىڭ رىقابەتچىسى.

ئانسىروپىكنى OpenAI ، Daniela Amodei ۋە Dario Amodei نىڭ سابىق ئەزالىرى قۇرغان. 2023-يىلى 9-ئايدا ، ئامازون 4 مىليارد دوللار مەبلەغ سالىدىغانلىقىنى ، كېيىنكى ئايدا گۇگۇلنىڭ 2 مىليارد دوللار مەبلەغ سالغانلىقىنى ئېلان قىلدى.

### مۇناسىۋەتلىك

# چەت ج پ ت
# ئىزدەش ج پ ت
# چوڭ تىل مودىلى
# بارد 
# پاراڭچى
# سانلىق مەلۇمات
## مەنبەلەر
بىلىمچى (بىلىم ئادىمى)

بىلىمچى (ياكى بىلىم ئادىمى، بىلىم ئىنسانى) بىلىمى مول ياكى مەلۇم بىر ساھە ۋە كەسىپتە ناھايىتى تەربىيلەنگەن كەسپى ئىگىسنى كۆرستىدۇ. بىلىمچى مىكرو مەندىن ئېلىپ ئېيتقاندا پىروفىسور، دوكتۇر، تەتقىقاتچى دېگەندەك ئىلىم تەتقىقاتى ئېلىپ باردىغان، مەلۇم بىر يۆنىلىشىتە بىلىمى باشقىلاردىن مول، باشقىلارنى يېتەكلىيەلەيديغان كىشىدۇر. بىلىمچى بىلەن زىيالىنىڭ پەرقى بار. بىلىمچى پەقەت جان بېقىش ئۈچۈن ياشايدىغان كەسىپ ۋە بىلىم ئىگىسىدۇر. بىلىمچىدە ئەقىل، ئەخلاق، ۋە مەسئۇليەتنىڭ بولۇشى ناتايىن. زىيالىدا بىلىم، ئەقىل، ۋە مەسئۇليەت تۇيغۇسىنىڭ ھەممىسى بار بولغان بولىدۇ. بىلىمچىلەرنى  ئالى بىلىمچى، ئادەتتىكى بىلىمچى، كەسپى بىلىمچى دېگەندەك تۈرلەرگە بۈلۈشكە بولىدۇ.  

### بىلىمچىلەر مىسالى
پەخرىيە ئەرشىدىن

گۈلناز ئابدۇقادىر

شۆھرەت مۇتەللىپ

## مەنبەلەر
چىش ئەتراپى كېسەللىكلىرى

**چىش ئەتراپى كېسەللىكلىرى** قۇرامىغا يەتكەنلەرنىڭ چىش چۈشۈپ كېتىشىدىكى ئاساسلىق سەۋەبلەرنىڭ بىرى ، شۇنداقلا ئىنسانلارنىڭ چىشى ۋە ئومۇمىي ساغلاملىقىغا زىيان يەتكۈزىدىغان ئاساسلىق ئېغىز كېسەللىكلىرى.
## مەنبەلەر
سۈنئىي ئىدىراك مۇناسىۋەتلىك تىزىملىكى

سۈنئىي ئىدىراك (ياكى سۈنئىي ئەقىل) ئوپىن ئېي ئاي ئېچىپ چىققان چەت ج پ ت نىڭ بايراقدارلىقىدا ناھايىتى تېز سۈرئەتتە تەرەققىي قىلماقتا. بۇ بەتتە سۈنئىي ئىدىراك ۋە ئۇيغۇرتىلى ھەققىدە ئۇچۇرلار رەتلىنىدۇ. 
thumb|ئۇيغۇرچە سۈنئىي ئىدىراكلىق ئىنكاس.
thumb|سۈنئىي ئىدىراك ئۇقۇم شاخ خەرىتىسى.

# سۈنئىي ئىدىراك
# سۈنئىي ئاممىباب ئىدىراك
# چەت ج پ ت
# ئىزدەش ج پ ت
# بارد 
# ئانسىروپىك
# گاڭگىراش سۈنئىي ئىدىراكى
# پاراڭچى
# سۈنئىي ئىدىراكلىق پاراڭچى
# سانلىق مەلۇمات
# سانلىق مەلۇمات ئامبىرى
# چوڭ تىل مودېلى
# ئالدىن ئۆگىتىلگەن ھاسىلاتلىق تىرانسفورماتور
# گۇگۇل تىلماچ
# مىكروسوفىت تىلماچ
# يوتىيۇب ئېكىران تەرجىمانى
# ئوپېن ئېي ئاي
# تېرەن تىنتىش
# ھازىرجاۋاپ
# قەلىب سۆز 
# گروك (پاراڭچى) 
# مىكروسوفىت كوپىلوت (سۈنئىي ئەقىل) 

## مەنبەلەر
جەفرىي خىنتون

thumb|جەفرىي خىنتون
 

**جەفرىي خىنتون (ئېنگلىزچە تولۇق نامى: Geoffrey Everest Hinton** CC FRS FRSC)  1947-يىلى 12-ئاينىڭ 6-كۈنى تۇغۇلغان. ئەنگىلىيەلىك-كانادالىق كومپيۇتېر ئالىمى ۋە ھېسسىي پىسخولوگى ، سۈنئىي نېرۋا تورىدا ئىشلىگەنلىكى بىلەن تونۇلغان. 2013-يىلدىن 2023-يىلغىچە ، ئۇ سۈنئىي ئىدراك (AI) تېخنىكىسىنىڭ خەتىرىگە بولغان ئەندىشىسىنى باھانە قىلىپ ، 2023-يىلى مايدا گۇگۇلدىن ئايرىلىدىغانلىقىنى ئاشكارا ئېلان قىلىشتىن بۇرۇن ، گۇگۇل ( Google Brain ) ۋە تورونتو ئۇنۋېرسىتىتىدا ئىشلىگەن.  2017-يىلى ئۇ تورونتودىكى ۋېكتور ئىنستىتۇتىنىڭ بىرلەشمە ئىلمىي مەسلىھەتچىسى بولغان.  

داۋىد رۇمېلخارت ۋە رونالد ج. ۋىللىيامىس بىلەن ، خىنتون 1986-يىلى نەشىر قىلىنغان يۇقىرى قاتلاملىق ماقالىنىڭ ئورتاق ئاپتورى بولۇپ ، ئۇلار كۆپ قاتلاملىق نېرۋا تورىنى تەربىيىلەشنىڭ ئارقا كۆرۈنۈش ئالگورىزىمنى ئومۇملاشتۇرغان 

## مائارىپ
خىنتون برىستولدىكى كلىفتون ئىنىستىتۇتىدا  كامبىرىج پادىشاھ ئىنستىتۇتىدا ئوقۇغان. ئۇ تەبىئىي پەن ، سەنئەت تارىخى ۋە پەلسەپە قاتارلىق ئوخشىمىغان پەنلەر ئارا ئۇنۋاننى قايتا-قايتا ئۆزگەرتكەندىن كېيىن ، ئاخىرى 1970-يىلى تەجرىبە پىسخولوگىيە كەسپىدە باكلاۋۇرلۇق ئۇنۋانىنى ئالغان.  ئۇ ئېدىنبۇرگ ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئوقۇشىنى داۋاملاشتۇرۇپ ، 1978-يىلى كرىستوفىر لۇڭگېت-خىگگىنس يېتەكچىلىك قىلغان تەتقىقات ئۈچۈن سۈنئىي ئىدراك دوكتورلۇق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن.  

## كەسىپ ۋە تەتقىقات
دوكتورلۇق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەندىن كېيىن ، خىنتون سۇسسېكىس ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئىشلىگەن ۋە ئەنگىلىيەدە مەبلەغ تېپىشتا قىيىنچىلىققا  كەلگەندىن كېيىن ، كالىفورنىيە ئۇنۋېرسىتىتى سان دىياگو شۆبىسى ۋە كارنىگى مېللون ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئىشلىگەن.  ئۇ لوندون ئۇنۋېرسىتىتى ئىنىستىتۇتى گاتسبى خەير-ساخاۋەت فوندى ھېسابلاش نېرۋا ئىلمى بۆلۈمىنىڭ قۇرغۇچىسى.  ئۇ ھازىر == 
تورونتو ئۇنىۋېرسىتېتى كومپيۇتېر ئىلمى فاكۇلتېتىنىڭ پروفېسسورى.
مەنبەلەر ==

تۈر:كىشلەر
تۈر:سۈنئىي ئىدىراك
تۈر:مېڭە
تۈر:ئا ق ش
تۈر:كومپيۇتېر
تۈر:گۇگۇل
كود جىگەر مېيى

ھەر خىل بېلىقلارنىڭ جىگىرىدىن تەييارلانغان مايلار (مەسىلەن ، جىگەر مېيى ، جىگەر مېيى ، لەھەڭ جىگەر مېيى) ۋىتامىن A ۋە D نىڭ مەنبەسى.
## مەنبەلەر
تىمساقنىڭ كۆز-يېشى

تىمساقنىڭ كۆز-يېشى ياكى تىمساقنىڭ كۆز-ياشلىرى غەرىب ئىدىيومى بولۇپ، تىمساقنىڭ ئوۋلىرنى يەۋاتقاندا كۆز-يېشى قىلىدۇ دېگەن كۆز قاراشتىن بارلىققا كەلگەن بولۇپ، ئاساسلىق مەنىسى  دەل ساختىپەزلىك، ياسالمىلىق قىلپ كۆز-ياش قىلىپ سەمىمى بولمىغان ئىچ-ئاغرىتىش قاتارلىق ھېسياتلارنى ئىپادىلەش، ئەمەليەت كۆڭلىدە ئويلىغىنى دەل ئۇنىڭ ئەكسى بولغان ھادىسە ۋە شەيئىدۇر. تىمساقنىڭ كۆز-يېشى ھازىر ئاسالىقى يالغاندىن ۋە ياكى سەمىمىي بولمىغان كۆز-ياش قىلىپ ئالىجاناپلىقنى ئىپادىلەيدىغان ساختىپەز ئالىجانابلىنى مەسخىرە قىلدىغان بىر ئىبارىدۇر. 

[thumb|[سىياسى كومىسار|سىياسى پروپوگاندا --- سۈرىيە ئۈچۈن قىلىغان تىمساقنىڭ كۆز-يېشى. ]]
thumb|تىمساقنىڭ كۆز-ياشلىرى ئىبارسىنىڭ سىدام سىزمىسى.
## مەنبەلەر
ئۆيدىكى پىل

thumb|ئۆيدىكى پىل (روبۇر چاي ئولتۇرۇشى، سىدنىي، ئاۋىسترالىيە)
thumb|ئۆيدىكى پىل
ئۆيدىكى پىل (ياكى ئۆي ئىچىدىكى پىل؛ ئېنگلىزچە: elephant in the room) بىر غەرىب ئىدىيومى بولۇپ ئەمەليەتتە ناھايىتى ئېنىق، ھەممىگە ئايان، لېكىن ھەرخىل سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن، ھېچكىم تېلغان ئېلىشنى خالىمىغان ياكى تىلغان ئېلىشتىن ئۆزىنى ئېلىپ قاچىدىغان بىر ئىش ياكى ھادىسنى كۆرسىتىدۇ. چۈنكى پىل ناھايىتى چوڭ بولغانلىقى ئۈچۈن ئۆي ئىچىدە تۇرغاندا ھەممە ئادەم ئۇنى ئېنىقلا كۆرىدۇر، لېكىن ھېچكىم پىل توغرىسدا گەپ قىلىشنى خالىمايدۇ ياكى پىل توغرىسدا گەپ قىلىشتىن ئۆزىنى ئېلىپ قاچىدۇر. بۇ ئىدىيۇم دەل شۇنىڭدىن بارلىققا كەلگەن.

## مەنبەلەر
ياتسام يېسەم، ئۇخلىسام ئۆلمىسەم

"ياتسام يېسەم، ئۇخلىسام ئۆلمىسەم" ناھايىتى بىر چۈشكۈن، غايىسىز، ئارزۇسىز، ئېتقادسىز، ئۈمىتسىز ھايات پوزىتسىيەسى بولۇپ، ئادەتتە پەقەت يەپ، ئىچىپ، ئوسۇرۇپ، چىچىپ بىر ھاياتىنى ئۆتكۈزىدىغان، ئازىراق ئىزدىنىش روھى يوق، ھەممە نەرسە ئالدىغا تەييارلا كەلسە، ھېچقانداق ئىش قىلمىسا بولدىغان ھۇرۇن، تەييارتاپ كىشلەرنى تەسۋېرلەشتە ئىشتلىدىغان بىر ماقال-تەمسلىدۇر. "ياتسام يېسەم، ئۇخلىسام ئۆلمىسەم" دەپ ياشايدىغان ئادىمى ئىنسانلار ئادەملەر توپىنىڭ ھەرقاندىغىدا بولىدىغان بولۇپ، مەلۇم بىر توپلام ياكى گۇرۇپپا كىشلەرگە خاس ئەمەس. "ياتسام يېسەم، ئۇخلىسام ئۆلمىسەم" دەپ ياشادىغان كىشلەرنى ھايۋاندەك ياشايدىغان كىشلەر دېيىشكە تامامەن بولىدۇ. 

"ياتسام يېسەم، ئۇخلىسام ئۆلمىسەم" دېگەن بۇ ماقال-تەمسىلنى تۇرمۇشتا ئوخشىمان مۇھىتتا خالىغانچە باشقا سۆزلەر بىلەن ئارلاشتۇرۇپ ئىشلىتىشكە بولىدۇ، مەسلەن "يېسەم ئىچسەم، ئۇخلسام ئۆلمىسەم"، "ياتسام يېسەم، ئوينسام ئۇخلىسام" دېگەندەك.
## مەنبەلەر
ئىسىقنى كۆرسە بېشى ئاغرىيدىغان، سوغوقنى كۆرسە كۆتى

"ئىسسىقنى كۆرسە بېشى ئاغرىيدىغان، سوغوقنى كۆرسە كۆتى" يېڭى دەۋىر ئۇيغۇر خەلق ماقال-تەمسىلى بولۇپ، ئاپتاپنى كۆرسە بېشى ئاغرىيدىغان، ئازىراقنى سوغوقنى كۆرسە كۆتى ئاغرىيدىغان، ھېچ ئىش قىلىش خوشياقمايدىغان، جانباقار، ھورۇن، ۋە ياكى پارنىكتا چوڭ بولغان نازىنلار ۋە بايۋەتچىلەرنىڭ رېئال تۇرمۇشىنى كۆزىتىپ بايقاشتىن چىققان يەكۈنگە ئاساسەن خۇلاسىلەنگەن تەمسىلدۇر. "ئىسىقنى كۆرسە بېشى ئاغرىيدىغان، سوغوقنى كۆرسە كۆتى" دېگەن بۇ تەمسىل ھورۇن، قوڭۋالتاق، تەييارتاپ خۇمسى كۇسپۇرۇشلارنى تەسۋېرلەش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ.
## مەنبەلەر
يۈك-تاق ئىشىكى

يۈك-تاق ئىشىكى- ئاچقىلى ياكى ياپقىلى بولىدىغان ماشىنىنىڭ كەينى تەرىپىدىكى ئىشىك.
## مەنبەلەر
كۆك مالىنا (مېۋە)

**كۆك مالىنا** كۆك رەڭلىك مالىنا مېۋىسىدۇر. مالىنا مېۋىسنىڭ كۆپ خىل تۈرى بولۇپ، قارا مالىنا، كۆك مالىنا دېگەندەك كەنجى تۈرلىرى بار. كۆك مالىنا ئادەتتە ھەرخىل بولكا، تورتلارغا تەم ۋە رەڭ قېتىش ئۈچۈن ئىشلىتىلدۇ. 
thumb|كۆك مالىنا شاخ ئۇچىدا

### ئالبۇم

ھۆججەت:Dish of blueberries.jpg|كۆك مالىنا مېۋىسى
ھۆججەت:Vaccinium corymbosum Beeren.jpg|كۆك مالىنا شاخ ئۇچىدا
ھۆججەت:Vaccinium corymbosum(01).jpg|كۆك مالىنا
ھۆججەت:2018-06-01 (134) Unripe Vaccinium corymbosum (northern highbush blueberry) at Bichlhäusl in Frankenfels, Austria.jpg|كۆك مالىنانىڭ خام ۋاقتى
ھۆججەت:2018-06-18 (104) Unripe Vaccinium corymbosum (northern highbush blueberry) at Bichlhäusl in Frankenfels, Austria.jpg|كۆك مالىنانىڭ پىشاي دەپ قالغان ۋاقتى
ھۆججەت:02024 1459 Blueberry cheesecakes.jpg|كۆك مالىنا تەملىك بولكا
ھۆججەت:Blueray Blueberry Bush.JPG|كۆك مالىنا ئېكىنزارلىقى

## مەنبەلەر

تۈر:مېۋە
ئاپتوموبىل كارنىيى

thumb|ئاپتوموبىل كارنىيى
ئاپتوموبىل كارنىيى - ماتورلۇق قاتناش ۋاسىتىلىرى ، پويىزلار ، كېمىلەر ۋە باشقا تىپتىكى ماشىنىلارغا ئورنىتىلغان ئاۋاز چىقىرىدىغان ئۈسكۈنىسى.  شوپۇر كارنىيى ئىشلىتىپ كىشىلەرنى خەتەردىن ئاگاھلاندۇرىدۇ.
## مەنبەلەر
قورماچۆپ

قورماچۆپ (باشقىچە نامى: قورىما چۆپ، قورما چۆپ؛ سومەن) ياغ بىلەن قورۇلغان ھەرخىل شەكىلدىكى چۆپلەرنى كۆرستىدۇ. ئۇيغۇر خەلقى دائىم ئىستىمال قىلدىغان قورماچۆپلىك تاماقلاردىن مەرۋايت قورماچۆپ (دىڭ دىڭ سومەن)، لەغمەن قورماچۆپ (گەنميەن سومەن)، ئۈزتاش قورماچۆپ (مەنپەر سومەن) قاتارلىقلار. قورماچۆپ دېگەن بۇ سۆز قورۇش ۋە چۆپ دېگەن ئىككى سۆزنىڭ بىرىكمىسىدىن ھاسىل بولغان. قورماچۆپ بىلەن ئوخشىشىپ كېتىدىغنى دەل قورمگۈرۈچ (قورما گۈرۈچ). 

### مۇناسىۋەتلىك
ئۈزتاش قورماچۆپ
مەرۋايىت قورماچۆپ

لەغمەن قورماچۆپ

قورمگۈرۈچ

لەڭمەن

سۇيۇقئاش 

### ئالبۇم

ھۆججەت:Chow Mein 1.jpg|قورماچۆپ 
ھۆججەت:Chow Mein in Meerut, India.jpg|ھىندىستانچە قورماچۆپ 
ھۆججەت:Chow mein 1.jpg|قورماچۆپ 
ھۆججەت:Buff Chow Mein.jpg|قورماچۆپ 
ھۆججەت:Chow mein by Aaron Gustafson in Austin, Texas.jpg|قورماچۆپ 
ھۆججەت:Niuza fried noodle.jpg|قورماچۆپ 

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر تائاملىرى
قورمگۈرۈچ

قورمگۈرۈچ (باشقىچە نامى: قورىماگۈرۈچ، قورىما گۈرۈچ، قورماگۈرۈچ،) ئادەتتە پىشۇرۇلغان بەتتە گۈرۈچ ۋە باشقا ماتېرىياللارنى ياغ بىلەن قورۇش ئارقىلىق ھاسىل بولغان تاماقلارنىڭ ئومۇمى نامىدۇر. بەتتە گۈرۈچ (پىشۇرۇلغان گۈرۈچ) تەييار بولغاندىن كېيىن ھەرخىل كۆكتاتلار ۋە گۆشلەر بىلەن ئارلاشتۇرۇپ ياكى ئايرىم ھالدا ياغدا قورۇش ئارقىلىق ھاسىل بولغان تاماقلارنىڭ ھەممسىنى قورمگۈرۈچ دەپ ئاتاشقا بولىدۇ. قورمگۈرۈچنىڭ ئوخشىشىپ كېتىدىغان يەنە بىر تاماق تۈرى دەل قورماچۆپتۇر. ئۇيغۇر خەلقى كۆپرەك يەيدىغان قورمگۈرۈچلەردىن تۇخۇم قورمگۈرۈچى، پەمىدۇر ئارلاش تۇخۇم قورمىگۈرۈچى قاتارلىقلاردۇر. 

### ئالبۇم

ھۆججەت:Chicken fried rice - Stir Fry by CK 2023-12-02.jpg|توخۇ قورمگۈرۈچى
ھۆججەت:Homemade fried rice at home.jpg|ئۆيدە ئېتىلگەن قورمگۈرۈچى
ھۆججەت:Yangzhou fried rice and drinks 25-09-2019.jpg|ياڭجوۋ قورمگۈرۈچى
ھۆججەت:King prawns fried rice, Stir Fry by CK.jpg|قورمگۈرۈچ
ھۆججەت:Fried rice in home.jpg|قورمگۈرۈچ
ھۆججەت:Fried rice with sea urchin 2.jpg|قورمگۈرۈچ
ھۆججەت:Orange chicken with fried rice (6248047264).jpg|توخۇ قورمگۈرۈچى

## مەنبەلەر
بەتتە گۈرۈچ

بەتتە گۈرۈچ (باشقىچە نامى: پىشۇرۇلغان گۈرۈچ، مىفەن، گاڭپەن، پشىقان گۈرۈچ) ئادەتتە خام گۈرۈچنى ھەرخىل ئۇسۇللار، ئاساسلىقى ھور بىلەن، پىشۇرۇشتىن ھاسىل بولغان يېيشىكە بولىدىغان گۈرۈچ تامىقىدۇر. ئادەتتە بەتتە گۈرۈچنى ئايرىم ئىستىمال قىلمايدۇ، ئەكسىچە ئۇنى ھەرخىل پىشۇرۇلغان كۆكتاتلار ۋە خۇرۇچلار بىلەن ئىستىمال قىلىدۇ. قورمگۈرۈچكە ئىشلتىدىغان گۈرۈچ دەل بەتتە گۈرۈچتۇر.

## مەنبەلەر
مۈرىسى تىغ

ئادەم كۆكرىكى ۋە دۈمبىسىنىڭ ئەڭ ئۈستۈنكى تاشقى سۆڭىكى سول تەرەپتە ، سول تەرەپتە ئۈچبۇلۇڭغا ئوخشايدۇ. قاپارتما ، داس بوشلۇقى ۋە بالىياتقۇ بوينى بوغۇمىنى تەشكىل قىلىدۇ. تىغ سۆڭىكى ۋە لۆڭگە سۆڭىكى دەپمۇ ئاتىلىدۇ.
## مەنبەلەر
كېرىم زائىر

**[[ئابدۇكېرىم زاھىر|كېرىم زائىر شايار]] - لوندوندا ياشاۋاتقان تونۇلغان ئۇيغۇر دىنىي زات ۋە سىياسىي پائالىيەتچى.**
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئابدۇكېرىم زائىر

**[[ئابدۇكېرىم زاھىر]]** ياكى كېرىم زاھىر (ئابدۇكېرىم زاھىر شايار دەپمۇ ئاتىلىدۇ) (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقىدا: Abdukérim Zahir) تونۇلغان ئۇيغۇر دىنىي زات، تەتقىقاتچى ۋە سىياسىي پائالىيەتچى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئەركىن بەرداش

ئەركىن بەرداش (Erkin Berdash) 1966-يىلى كۇچا ناھىيەسىدە تۇغۇلغان. ئاتىسى ئابدۇرازاق ئېلى، ئاپىسى سائادەت توختى، 

1977-يىلى ئائىلىسى بىلەن كەلپىن ناھىيەسىگە كۆچۈپ بارغان.

1983-يىلى شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى جۇغراپىيە فاكۇلتېتىغا قوبۇل قىلىنغان. 1988-يىلى شىنجاڭ پېداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتىنى پۈتتۈرۈپ ئاپتونوم رايونلۇق مائارىپ نازارىتىدە ئىشلىگەن.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
قۇلۇپلىنىشقا قارشى تورمۇز سىستېمىسى

**قۇلۇپلىنىشقا قارشى تورمۇز سىستېمىسى** ( ئېنگىلىزچە:  Anti-lock braking system-ABS) ماشىنا ۋە موتسىكلىت ، يۈك ماشىنىسى، ئاممىۋى ئاپتوبۇس ، ئايروپىلان ۋە قۇرۇقلۇق ماشىنىلىرىدا ئىشلىتىلىدىغان بىخەتەرلىكتىن ساقلىنىش تورمۇز سىستېمىسى.
## مەنبەلەر
لاتىنچە ئۇسسۇل

رۇمبا ، سامبا ، چا چا ، پاسو دوبلى ۋە جىۋىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئۇسسۇل تەنتەربىيىسىنىڭ بىر تۈرى.
## مەنبەلەر
توكلۇق ۋېلىسىپىت

thumb|توكلۇق ۋېلىسىپىت
توكلۇق ۋېلىسىپىت ( ئىنگىلىزچە:  electric bicycle, e-bike )  باتارېيەنى ئاساسلىق ئېنېرگىيە مەنبەسى قىلغان ، توك بىلەن پىدال چۆرۈيدىغان ۋېلىسىپىت.
## مەنبەلەر
دىلناز كېرەم

**[[دىلناز كېرەم]] لوندوندا ياشايدىغان ئۇيغۇر ياش پائالىيەتچى.**
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئاياللار
دىلناز كېرىم

**دىلناز كېرىم (Dilnaz Kerim)لوندوندا ياشايدىغان ئۇيغۇر ياش سىياسىي پائالىيەتچى بولۇپ،تونۇلغان دىنىي زات كېرىم زائىرنىڭ چوڭ قىزى.**
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئاياللار
ئاچاسەي

يېسىۋېلەك، يىلانپۇرچاق، پەمىدۇر، تۇرۇپ، ھەرخىل مۇچ قاتارلىق كۆكتاتلارنى قايناق سۇغا بېسىپ، ئېچىتىپ تەييارلانغان بىر خىل خام سەي. ئاچاسەينىڭ خەنزۇچە 酸渍 دەپ ئاتايدۇ. ئاچاسەي ئۇيغۇرلارنىڭ ئەنئەنىۋى كۆكتات ساقلاش ۋە تەييارلاش ئۇسۇلى ئەمەس.
## مەنبەلەر
تەييارچۆپ

thumb|تەييارچۆپنىڭ ئۈگرە قىسمى
تەييارچۆپ (بۈدۈرلەغمەن، تەييار چۆپ، تېزچۆپ، تېزلەغمەن، دەرھۇھۆپ) ئاللىبۇرۇن تەييارلىنىپ قۇرۇتلۇپ ئورىلىنىپ ھازىر بولغان ئۈگرىلەرنى ۋە شۇ تىپىتكى تەييار يېمەكلىكلەرنى كۆرستىدۇ. تەييارچۆپلەرنى قايناق سۇغا سېلىپ بىر ئاز تۇرغاندىن كېيىن ناھايىتى تېز تەييار بولىدىغان قۇلايلىق يېمەكلىك. تەييارچۆپ ھازىر دۇنيا تەۋەسىدە ئەڭ ئالقىشلانغان، ئەڭ قولايلىق، ئېلىپ يۈرۈشكە ماس كېلىدىغان تېز تاماق تۈرلىرىنىڭ بىرىدۇر. تەييارچۆپنىڭ ھەرخىل خۇرۇچلىرى (ياغمۇچ، زىرە، قۇرۇتۇلغان كۆكتات) ئورالما قىياپەتتە بىللە قاچىلانغان بولىدۇ. تەييارچۆپنىڭ نۇرغۇن تۈرلىرى بار، مەسلەن، كاۋاۋىچىن تەملىك، كاۋاپ تەملىك، زەنجىۋىل تەملىك، لېمون تەملىك، ئورىلىش شەكلىگە قاراپ قاچىلىق، قاپلىق، يالتراقلىق خالتىلىق دېگەندەك. داڭلىق ئۇيغۇر تەييارچۆپ ماركلىرىدىن ئارمان، ئامىنە، ئابىدە قاتارلىقلار بار. 

### ئالبۇم

ھۆججەت:Hot Instant Noodles.jpg|تەييارچۆپ تاماق
ھۆججەت:Instant noodles at home.jpg|ئاددىيلا تەييارلانغان تەييارچۆپ 
ھۆججەت:Typical instant noodles (1).jpg|تەييارچۆپ 
ھۆججەت:Fried Instant Noodles 1.jpg|تەييارچۆپ 
ھۆججەت:Asian noodles in Taj.jpg|تاللابازىردىكى تەييارچۆپلەر. 
ھۆججەت:Fried Instant Noodles 3.jpg|قازاندا قىزدۇرۇلغان تەييارچۆپلەر. 
ھۆججەت:Spinach instant noodles and purple potato instant noodles.jpg|ھەرخىل رەڭدىكى تەييارچۆپلەر
ھۆججەت:Purple sweet potato instant noodles.jpg|بىنەپشە رەڭلىك تەييارچۆپلەر
ھۆججەت:Instant noodles on a shelf 01.jpg|بىر قېتىملىق قاچىلىق ئورالغان تەييارچۆپلەر. 
ھۆججەت:Instant noodles aisle.JPG|تاللا بازىردىكى تەييارچۆپلەر. 
ھۆججەت:Cooking instant noodles.jpg|تەييارچۆپ غىزا

## مەنبەلەر
دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ۋەخپى

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ۋەخپى ( تۈركچە: Dünya Uygur Kurultayı Vakfı) تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ مۇناسىۋەتلىك قانۇنلىرىنىڭ رۇخسىتى بىلەن 2020-يىلى 12-ئاينىڭ 25-كۈنى ئىستانبۇلدا قۇرۇلدى. مەركىزى ئىستانبۇلدىكى «دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ۋەخپى» نىڭ رەئىسلىكىگە ئابدۇرېشىت ئابدۇخەمىت ئەپەندى، رەئىس ۋەكىللىكىگە دىلشات بارىشچى ئەپەندى، مۇئاۋىن رەئىسلىكىگە ئەركىن بەرداش ئەپەندى، مالىيە ئىشلىرى مۇدىرلىقىغا مەمەت ئەلى ھافىز ئەپەندى سايلاندى.

دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ۋەخپىنىڭ مۇدىرىيەت يىغىنى 2026-يىلى 14-فېۋرال كۈنى ئىستانبۇلدا ئۆتكۈزۈلدى. پروفېسسور دوكتور ئەركىن ئەمەت مۇدىرىيەت ھەيئىتى ۋە  ۋەخپىنىڭ رەئىسى بولۇپ سايلاندى.

**ۋەخپىنىڭ مەقسىتى**

ئۇ پائالىيەتلىرىنى دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ كۆرسەتمىسى ۋە تەۋسىيەلىرىگە ئاساسەن ئېلىپ بارىدۇ. ئۇ تۈركىيە ۋە دۇنيا جامائەتچىلىكىگە شەرقىي تۈركىستاندىكى ئۆزگىرىشلەرنى توغرا ۋە تولۇق ئېلان قىلىش ئۈچۈن ھەر خىل مەتبۇئات ۋە ئىجتىمائىي تاراتقۇ پائالىيەتلىرىنى قانات يايدۇرىدۇ. شەرقىي تۈركىستاننىڭ تارىخى ۋە ھازىرقى تەرەققىياتىغا ئائىت ھۆججەتلىك فىلىملەر فىلىم ئىشلەيدۇ ياكى ئىشلىتىدۇ ، ئېھتىياجلىق ئوقۇغۇچىلارغا ئوقۇش مۇكاپات پۇلى بېرىدۇ ۋە شەرقىي تۈركىستاندا كىشىلىك ھوقۇقنى قوغداش ۋە دېموكراتىيەنى تەرەققىي قىلدۇرۇش ئۈچۈن تىنچ پائالىيەتلەرنى ئېلىپ بارىدۇ. ئۇ باشقا ئاممىۋى تەشكىلاتلار ۋە شەرقىي تۈركىستان تەشكىلاتلىرى بىلەن ھەمكارلىشىدۇ.
## مەنبەلەر
تېمپۇرا

thumb|بېلىق تېمپۇرا
تېمپۇرا (باشقىچە يېزىلىشى: تەمپۇرا، قىزدۇرۇلغان دېڭىز مەھسۇلاتلىرى، قىزدۇرۇلغان كۆكتاتلار؛ ياپونچە\نىپپونچە: 天ぷら؛ ئېنگلىزچە: Tempura) ياپونيەنىڭ دۇنياغا داڭلىق ياغدا قىزدۇرۇلۇپ پىشۇرۇلغان دېڭىز مەھسۇلاتلىرى ۋە كۆكتاتلىرىنى كۆرستىدۇ. تېمپۇرا ياغدا ئۇن ۋە باشقا ماتېرىياللار بىلەن ئارلاشتۇرۇلغان دېڭىز مەھسۇلاتلىرىنى ۋە كۆكتاتلارنى قىزدۇرۇلغانلىغى ئۈچۈن قىزدۇرۇلغان توخۇغا ئوخشاش چۈرۈك كېلىدۇ. تېمپۇرا ئەسلىدە 16-ئەسىردە پورتۇگالىيەلىك مىسسىيونېرلار ئارقىلىق ياپونيەگە تارقالغان. 

### ئالبۇم

ھۆججەت:Tempura 01.jpg|چۈرۈك راك تېمپۇرا
ھۆججەت:KISU no TEMPURA or Sillaginidae Sand Borer Tempura 2021.jpg|بېلىق تېمپۇرا
ھۆججەت:Maitake Mushroom Tempura 2021 Grifola frondosa 舞茸の天ぷら.jpg|گۈمبەمەدەك تېمپۇرا
ھۆججەت:Tempura 003.jpg|ياپون تائاملىرىدىكى تېمپۇرا
ھۆججەت:Tempura 02.jpg|تېمپۇرا
ھۆججەت:Tempura Manju, Kowashimizu, Fukushima, Japan, April 2020.jpg|مانجۇ تېمپۇرا
ھۆججەت:Prawn-tempura-box.jpg|تېمپۇرا
ھۆججەت:Nabeyaki Udon with shrimp tempura - Massachusetts.jpg|راك تېمپۇرا
ھۆججەت:Flor de calabacín en tempura y pisto manchego del restaurante granero.jpg|كۆكتات تېمپۇرا
ھۆججەت:Frying tempura 2014.jpg|ياغدا قىزدۇرۇلۋاتقان كۆكتات
ھۆججەت:Tempura de Cera (7595746744).jpg|چۈرۈك كوكونات تەملىك تېمپۇرا
ھۆججەت:Kurumaebi (Japanese tiger prawn) Heads Tempura.jpg|تېمپۇرا
ھۆججەت:Kisu (Sillago) Tempura.jpg|بېلىق تېمپۇرا

## مەنبەلەر
شۇئان چۆپ

بىر خىل تېز تاماق ، چۆپنى قايناقسۇ بىلەن دەملەپ يېيىشكە بولىدۇ.
## مەنبەلەر
سۇلتان سەئىدخاننىڭ ۋاپاتى

سەئىدىيە خانلىقىنىڭ قۇرغۇچىسى سۇلتان سەئىدخان ئاخىرقى قېتىم «ئورساڭ» (ئىچكى تىببەت) نى بويسۇندۇرۇش ئۈچۈن، لاساغا قوشۇن تارتىپ بېرىپ، شىزاڭنى بويسۇندۇرۇپ، قايتاشىدا يول ئۈستىدە تۈرەك ئېلىپ كېتىپ 1533 - يىلى 9 - ئىيۇل ھازىرقى لاداقتا ۋاپات بولغان. ئۇ ۋاپات بولغان جاي ھازىرمۇ «دۆلەت بەگ ئۆلدى» دېگەن نام بىلەن ئاتالماقتا. سۇلتان سەئىدخان قالماق خانلىقىنى يوقاتقان سۇلتان ئەھمەدخاننىڭ ئوغلى، سۇلتان يۇنۇسخاننىڭ نەۋرىسى بولۇپ، بابۇر شاھنىڭ ئانىسى بىلەن ئۇنىڭ دادىسى بىر قورساق قېرىنداشلاردىن ئىدى. سەئىدخان 1491 - يىلى تۇرپاندا تۇغۇلغان. 1514 - يىلى 24 - ئاۋغۇست سەئىدىيە خانلىقىنى قۇرۇپ چىققانىدى. 1533 - يىلى 9 - ئىيۇل لاداقتا ۋاپات بولغاندىن كېيىن، 15 - ئىيۇل قاراقاش دەرياسى يۇقىرى ئېقىنىدىكى شەيدۇللادا يەتتە نەزىرىسى بېرىلىپ، 24 - ئىيۇل پايتەخت يەكەندىكى ئالتۇنلۇق مازىرىغا دەپنە قىلىنغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئۇيغۇر خەلق چۆچەكلىرى (ئىنگىلىزچە)

«ئۇيغۇر خەلق چۆچەكلىرى »نىڭ ئىنگىلىزچە تەرجىمىسى (Uyghur Folktales: Tales from the Heart of Central Asia ) تەتقىقاتچى مەمەتتۇرسۇن زۇنۇن تەرىپىندىن ئىشلىنىپ، 2024-يىلى 8- ئايدا نەشىىردىن چىقتى. ھازىر ئامازون (amazon) تور بېتىدە سېتىلماقتا. 

بۇ كىتاپنى ئوقۇسىڭىز ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ قەلبىدىكى چۆچەكلەرنىڭ سېھرىي كۈچىنى بايقايسىز: ئۇيغۇر خەلق چۆچەكلىرى ، ئۇيغۇر مەدەنىيىتىدىكى كلاسسىك ۋە يېڭى ھېكايىلەرنى ئۈزۈل-كېسىل بىرلەشتۈرگەن كىشىنى مەپتۇن قىلارلىق توپلام. تەۋەككۈلچىلىك ، باتۇرلۇق ۋە ۋاقىتسىز ئەقىل-پاراسەتنىڭ ئومۇمىيۈزلۈك ياڭرىغان تېمىلىرى بىلەن بۇ كىتاب ھەر خىل ياشتىكى ئوقۇرمەنلەرنى چوڭقۇر باغلىنىش ۋە ھېسداشلىق تۇيغۇسى ئۈستىدە ئىزدىنىشكە ۋە ھېس قىلىشقا چاقىردى.
فانتازىيىلىك ئىزدىنىشلەر ۋە ئۇنتۇلغۇسىز پېرسوناژلار چۆچەكلىرىگە چۆمۈڭ ، ھەر بىرى ئۇيغۇر ئەنئەنىسى ۋە قىممەت قارىشىغا كۆزنەك بېرىدۇ. بۇ خەلق چۆچەكلىرى ئۆزگىچە تەۋەككۈلچىلىك ۋە ئەقىل-پاراسەت ۋە يىپەك يولىنىڭ مول مىراسلىرى بىلەن ھېكايە سەنئىتىنى تەبرىكلەيدۇ. بالىلار ۋە چوڭلارغا ماس كېلىدۇ ، كىشىنى مەپتۇن قىلارلىق بۇ ھېكايىلەر تەسەۋۋۇرىڭىزنى ئۇرغۇتۇپ ، سىزنى ھاياتىي كۈچكە تولغان مەدەنىيەت مىراسلىرىغا ئۇلىسۇن.
## مەنبەلەر
ئاممىۋى تەشكىلات

thumb|ياۋروپا-گرۇزىيە ئىنستىتۇتى ئاممىۋى تەشكىلاتلار يىغىنى.
ئاممىۋى تەشكىلات ( ئىنگىلىزچە:  Non-Governmental Organization - NGO )  ئادەتتە ھۆكۈمەتتىن مۇستەقىل تەشكىللەنگەن تەشكىلات. مەسىلەن، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ۋە باشقا...  ئۇلار ئادەتتە پايدا ئالمايدىغان ئورۇنلار بولۇپ ، ئۇلارنىڭ كۆپىنچىسى ئىنسانپەرۋەرلىك ياكى ئىجتىمائىي پائالىيەت بىلەن شۇغۇللىنىدۇ. ئۇلار يەنە ئەزالىرى ۋە باشقىلارغا مۇلازىمەت قىلىدىغان كۇلۇب ، گوروھ ۋە ئۇيۇشمىلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
## مەنبەلەر
پۇشكىن

پۇشكىن، تولۇق ئىسمى ئالېكساندر سېرگيېۋىچ پۇشكىن  (1799-1837) روسىيىنىڭ ئۇلۇغ شائىرى، >، روسىيە يېقىنقى زامان ئەدەبىياتىنىڭ ئاساسچىسى، رۈس ئەدەبىياتىنىڭ ئىجاتچىسى. ئۇ1799 -يىلى موسكىۋادىكى بىر پومىشچك ئائىلىسىدە تۇغۇلغان، سەككىز يېشىدىن باشلاپ فرانسۇزچە شېئىرلارنى يېزىشقا كىرىشكەن . 1811-يىلى، پېتىربۇرگتىكى ئاقسۆڭەكلەرنىڭ پەرزەنتلىرى ئۈچۈن ئېچىلغان خانلىق كەنت مەكتىپىگە ئوقوشقا كىرگەن ھەم ئەدەبىي ئىجادىيتىنى باشلىغان.1817-يىل خانلىق كەنىت مەكتىپىنى پۈتتۈرۈپ، دىپلوماتىيە مىنىستىرلىكىدە ۋەزىپىگە تەيىنلەنگەن،1819-يىلى دېكابىرىستلارنىڭ مەخپىي تەشكىلاتى -> بىلەن ئالاقىدار بولغان ئەدەبىيات جەمئيىتى- > گە قاتناشقان .

پۇشكىن 1820-يىلىنىڭ ئالدى-كەينىدە شېئىرىي رومان > نى ۋە >، >، >  قاتارلىق داڭلىق شېئىرلارنى يازغان. بۇلار ئەينى چاغدا زور تەسىر قوزغاپ ئالېكساندر 1  نىڭ غەزىپىنى كەلتۇرگەن ،شۇنىڭ بىلەن پۇشكىن جەنۇبيى روسىيدىكى كىشىنيوففا سۇرگۈن قىلىنغان،1823-يىلى ئودېسساغا قايتۇرۇپ كېلىنىپ، ئودېسسا باش ۋالىيسىنىڭ نازارىتىگە تاپشۇرۇپ بىرىلگەن، ئىككىنچى يىلى 7-ئايدا، پىسكوف ئوبلاتىدىكى مىخائىلوۋسكىي  يېزىسىغا يۆتكەپ كېلىنىپ، دىنىي جەمئىيەتنىڭ نازارىتى ئاستىدا ياشىغان. پۇشكىن بۇ مەزگىلدە > داستانىنى ۋە > ناملىق شېئىرىي رومانىنڭ ئالدىنقى بىر نەچچە بابىنى يازغان .1825–يىلى دېكابىرستلار قوزغىلىڭى مەغلۇپ بولغاندىن كېيىن ،چار پادشاھ نىكولاي  1  پۇشكىننى موسكوۋاغا قايتۇرۇپ كەلگەن .1831-يىلى پۇشكىن گانچاروۋا بىلەن توي قىلغاندىن كېيىن ،پېتىربۇرگقا كېلىپ ،يەنە دىپلو ماتىيە مىنىستىرلىكىدەخىزمەت قىلغان .1834-يىلى فرانسىيىلىك بارون دانتىس پېتىربۇرگقا كېلىپ چارروسىيە گۋاردىيەئارمىيسىنىڭ ئاتلىق پولىكىدا ۋەزىپە ئۆتەش جەريانىدا پۇشكىننىڭ ئايالى گانچاروۋانى قوغلاشقان.1837-يىلى 2-ئاينىڭ 2-كۈنى ،پۇشكىن ئۆزىنىڭ ئىززەت ئابرويىنى قوغداش ئۈچۈن دانتىس بىلەن دۇئېلغا چۈشكەن، پۇشكىن دۇئېلدا يارلىنىپ بىر نەچچە كۈندىن كېيىن ئالەمدىن ئۆتكەن.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى لەۋھەسى

alt=شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى لەۋھەسى|thumb|شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى لەۋھەسى
شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى لەۋھەسى 

بىرىنچى جۇمھۇرىيەتنىڭ قۇرغۇچىلىرى سابىت داموللام قاتارلىق كىشىلەرنىڭ چۈشكەن رەسىمنىڭ كەينىدىكى لەۋھەگە يېزىلغان ئايەتلەر ۋە شۇئارلارنى شەرھىلەپ يازغان ماقالەم ئەركىن ئاسىيا رادىيوسىدا ئېلان قىلىندى، رەسىمنىڭ ئۈستىدىكى ئىككى تەرەپكە يېزىلغىنى سۈرە نىسا 58-ئايەت.

إِنَّ اللّهَ يَأْمُرُكُمْ أَن تُؤدُّواْ الأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُم بَيْنَ النَّاسِ أَن تَحْكُمُواْ بِالْعَدْلِ إِنَّ اللّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُم بِهِ إِنَّ اللّهَ كَانَ سَمِيعًا بَصِيرًا

شۈبھىسىزكى ئاللاھ سىلەرنى ئامانەتلەرنى ئىگىسىگە قايتۇرۇشقا كىشىلەر ئارىسىدا ھۆكۈم قىلغاندا ئادىل ھۆكۈم قىلىشقا بۇيرۇيدۇ ئاللاھ سىلەرگە نەسىھەت قىلغان ئىشلار نېمىدېگەن ياخشى! ئاللاھ ھەقىقەتەن (سۆزۈڭلارنى) ئاڭلاپ تۇرغۇچىدۇر (ئىشىڭلارنى) كۆرۈپ تۇرغۇچىدۇر.

Allah, size emanet edilen şeyleri mutlaka ehline vermenizi ve insanlar arasında hüküm verecek olursanız adaletle hüküm vermenizi emrediyor. Allah size ne de güzel öğüt veriyor; zira Allah akıl sır ermez bir biçimde her şeyi işiten, her şeyi görendir.

ئاستىدىكى ئىككى تەرەپكە يېزىلغان تۆت خەتلىك شۇئار، ئىسلامىيەت، ئازادىيەت، ئادالەت، ئۇخوۋەت. مەنىسى ئىسلامىيەت، ئەركىنلىك، ئادالەت ۋە قېرىنداشلىق.

بەلۋاغ شەكىللىك ئورۇنغا يېزىلغان ئايەت سۈرە نەھىلدىن ئېلىنغان.

إِنَّ اللّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإِحْسَانِ وَإِيتَاء ذِي الْقُرْبَى وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاء وَالْمُنكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ

ئاللاھ ھەقىقەتەن (كىشلەر ئارسىدا) ئادىل بولۇشقا (جىمى خەلققە) ياخشىلىق قىلىشقا خىش- ئەقرىبالارغا سىلە- رەھىم قىلىشقا بۇيرۇيدۇ قەبىھ (سۆز- ھەركەتلەر) دىن يامان ئىشلاردىن ۋە زۇلۇم قىلىشتىن توسىدۇ نەسىھەتنى قوبۇل قىلسۇن دەپ ئاللاھ سىلەرگە پەند- نەسىھەت قىلىدۇ.

Hiç şüphe yok ki Allah adil davranmayı, iyilik yapmayı ve yakınlara karşı cömert olmayı emreder; ve her türlü utanç verici hayasızlığı, selim akla ve sağduyuya aykırı çirkinliği ve sınırları hiçe sayan taşkınlık ve azgınlığı yasaklar: size (bu) öğütleri verir ki, sorumluluklarınızı aklınızda tutabilesiniz.

سۈرە نەھل 90-ئايەت

ئەڭ ئاستىنقى قۇرغا يېزىلغان ئ‍ۇيغۇرچە خەتنىڭ ئوقۇلىشى:

ياشاسۇن بۈيۈك ۋەتىنىمىز تۈركىستاننىڭ ئازاتلىغى، قۇتلۇق بولسۇن ئىسلامى ھاكىمىيەت.
## مەنبەلەر
ئىش ئىزدىگۈچىلەرنىڭ ياردەم پۇلى

ئىش ئىزدىگۈچىلەرنىڭ ياردەم پۇلى (ئىنگلىزچە: Jobseeker's Allowance - JSA ) بۇ بۈيۈك بېرىتانىيە ھۆكۈمىتى ئاكتىپلىق بىلەن خىزمەت ئىزدەۋاتقان ئىشسىزلارغا تەمىنلىگەن ئىشسىزلىق تەمىناتى. ئۇ ئىجتىمائىي كاپالەت پاراۋانلىق سىستېمىسىنىڭ بىر قىسمى بولۇپ ، ئىلتىماس قىلغۇچى ئىشسىز قالغاندا تۇرمۇش چىقىمىنى قامداش ئۈچۈن لايىھەلەنگەن.
## مەنبەلەر
دۆلەت بەگ ئۆلدى

«دۆلەت بەگ ئۆلدى» يەر نامى بولۇپ،  سەئىدىيە خانلىقىنىڭ قۇرغۇچىسى سۇلتان سەئىدخان 1533 - يىلى 9 - ئىيۇل ھازىرقى لاداقتا ۋاپات بولغان. ئۇ ۋاپات بولغان جاي ھازىر «دۆلەت بەگ ئۆلدى» دېگەن نام بىلەن ئاتالماقتا.  سۇلتان سەئىدخان ئۈچۈن خۇدانىڭ شېھىتى مەنىسىدىكى  قاراقاش دەرياسى يۇقىرى ئېقىنىدىكى شەيدۇللا دېگەن يەردە يەتتە نەزىرىسى بېرىلىپ، مېيتى پايتەخت يەكەنگە قايتۇرۇپ كېلىنگەن.
## مەنبەلەر
ﺋﯜﻣﯩﺪ ﺗﻪﺑﻪﺳﺴﯘﻣﻰ

**ﺋﯜﻣﯩﺪ ﺗﻪﺑﻪﺳﺴﯘﻣﻰ**

ئابدۇخالىق  ئۇيغۇر شېئرى

ﮬﺎﻱ ﺳﻪﺗﻪﯓ ﺑﺎﻟﯩﺨﺎﻥ،

ﺳﻪﻧﻤﯘ ﺳﻪﻥ ﺟﺎﻧﺎﻥ،

ﻛﯩﻤﺪﯗﺭ ﺑﯩﻠﻪﻣﺴﻪﻥ،

ﺋﻮﺗﯘﯕﺪﺍ ﻳﺎﻧﻐﺎﻥ.

ﺋﻮﺗﻼﺭﻧﻰ ﺳﺎﻟﺪﯨﯔ،

ﺟﺎﻧﻼﺭﻧﻰ ﺋﺎﻟﺪﯨﯔ.

ﺯﯦﺮﯨﻜﻜﻪﻥ ﭼﺎﻏﺪﺍ،

ﺋﯘﻳﻘﯘﻏﺎ ﺗﺎﻟﺪﯨﯔ.

ﻧﺎﺯﯨﯔ ﻳﺎﺭﺍﺷﯘﺭ،

ﻗﯩﺰﻻﺭ ﻗﺎﺭﺍﺷﯘﺭ.

ﺋﯚﺗﺴﻪ ﻳﯩﮕﯩﺘﻠﻪﺭ،

ﺋﯚﻳﺪﻩ ﺗﺎﻻﺷﯘﺭ.

ﺑﯩﺮﻛﯜﻧﻠﻪﺭ ﺑﻮﻟﯘﺭ،

ﮔﯜﻟﻠﻪﺭ ﺋﺎﭼﯩﻠﯘﺭ،

ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻧﯩﯔ ﺋﻪﻳﯩﺒﻰ ،

ﺷﯘﻧﺪﺍ ﻳﺎﭘﯩﻠﯘﺭ!
## مەنبەلەر
ﻧﻪﻗﯩﻼﻱ

ئابدۇخالىق  ئۇيغۇر شېئرى

**ﻧﻪﻗﯩﻼﻱ**

ﺩﻭﺳﺘﻠﯩﺮﯨﻢ،ﻳﻮﺭﯗﻣﯩﻐﺎﻥ ﺯﯗﻟﻤﻪ ﺯﺍﻣﺎﻧﻨﻰ ﻧﻪ ﻗﯩﻼﻱ،

ﺑﺎﺳﻘﯩﻠﻰ ﺑﻮﻟﻤﺎﺱ ﺗﯩﻜﻪﻧﻠﯩﻚ ﺑﯘ ﺯﺍﻣﺎﻧﻨﻰ ﻧﻪ ﻗﯩﻼﻱ.

ﭼﻪﺭﺧﻰ ﮔﻪﺭﺩﯗﻥ ﺗﻪﺳﻜﯩﺮﻯ ﺑﯩﻠﻤﻪﻙ ﻛﯧﺮﻩﻙ ﻳﺎﺭﺍﻧﻠﯩﺮﯨﻢ،

ﺗﻪﺳﻜﯩﺮﻯ ﭼﻪﺭﺧﻠﯩﻖ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﻗﺎﻟﻐﺎﻥ ﺯﺍﻣﺎﻧﻨﻰ ﻧﻪﻗﯩﻼﻱ.

ﺋﻪﻱ ﭘﻪﻟﻪﻙ،ﺳﺎﯕﺎ ﻗﺎﺭﺍﭖ ﭼﻪﺭﺥ ﮬﻪﻡ ﺗﻪﺗﯜﺭ ﺑﻮﻟﺪﻯ ﺭﺍﯞﺍﻥ،

ﻳﻮﻝ ﺗﯘﻧﯘﭖ ﻳﯘﺭﻩﻟﻤﯩﮕﻪﻥ ﻗﺎﺭﯨﻐﯘ ﺯﺍﻣﺎﻧﻨﻰ ﻧﻪﻗﯩﻼﻱ.

ﻧﻪﻩ ﺑﺎﺭﺳﺎﯓ ﺑﺎﺭﭼﯩﻨﯩﯔ ﺋﺎﻏﺰﯨﺪﺍ ﺩﻩﺭﺩﻯ ﺑﺎﺭ ﯞﻩﺗﻪﻥ،

ﮬﺎﺭﺩﯗﻗﻰ،ﺗﯩﺒﯩﺒﻰ ﻳﻮﻕ،ﺩﻩﺭﺗﻠﯩﻚ ﺯﺍﻣﺎﻧﻨﻰ ﻧﻪ ﻗﯩﻼﻱ.

ﺳﯚﺯﻟﯩﮕﻪﻧﺪﻩ ﺋﯘﺷﺒﯘ ﻛﯜﻧﺪﻩ ﺑﺎﺭﭼﻪ ﺧﻪﻟﻖ ﺋﺎﻏﺰﯨﺪﺍ ﺑﺎﺭ،

ﺳﯚﺯﻟﯩﺴﻪﻡ ﻗﻪﻟﺒﻠﯩﺮﻯ ﭘﺎﺭﭼﻪ ﻳﺎﺭﺍﻧﻨﻰ ﻧﻪ ﻗﯩﻼﻱ.

ﺑﯘﻟﺒﯘﻝ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻗﺎﻏﯩﻨﻰ ﺑﯩﻞ ﭘﻪﺭﻕ ﻗﯩﻠﻤﺎﺱ ﮬﯧﭽﻜﯩﺸﻰ،

ﺑﯘﻟﺒﯘﻟﻰ ﺑﯩﭽﺎﺭﯨﮕﻪ ﺯﯨﻨﺪﺍﻥ ﺟﺎﮬﺎﻧﻨﻰ ﻧﻪ ﻗﯩﻼﻱ.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ﻳﯧﻘﯩﻦ ﺑﻮﻟﺪﻯ

ئابدۇخالىق  ئۇيغۇر شېئرى

**ﻳﯧﻘﯩﻦ ﺑﻮﻟﺪﻯ**

ﮬﺎﯞﺍ ﺋﯚﺯﮔﻪﺭﺩﻯ ﺋﻪﻱ ﺩﻭﺳﺘﻼﺭ،ﺑﯩﻠﻪﻣﺴﻪﻥ ﻗﺎﻳﺴﻰ ﭼﺎﻍ ﺑﻮﻟﺪﻯ؟

ﺋﯘﺯﯗﻥ ﻳﺎﺯ ﻣﻪﯞﺳﯘﻣﻰ ﺋﯚﺗﺘﻰ،ﺑﯘ ﺯﺍﻟﯩﻢ ﻗﯩﺶ ﻳﯧﻘﯩﻦ ﺑﻮﻟﺪﻯ.

ﺗﯧﺨﻰ ﺋﯘﺧﻼﭖ ﺋﺎﭼﺎﻟﻤﺎﻱ ﻛﯚﺯ،ﻳﺎﺗﯘﺭﺳﺎﻥ ﻧﯧﻤﻪ ﺑﻮﻟﻐﺎﻧﺪﯗ؟

ﺋﺎﻳﺎ ﺋﯩﺨﯟﺍﻥ ﻳﯩﻘﯩﻨﺪﯗﺭ ﻗﯩﺶ،ﻳﯧﻘﯩﻦ ﺑﻮﻟﺪﻯ ﻳﯧﻘﯩﻦ ﺑﻮﻟﺪﻯ.

ﻳﺎﺗﯘﺭﺳﻪﻥ ﺋﯘﻳﻘﯘ ﻏﻪﭘﻠﻪﺗﺘﻪ،ﺋﯚﻟﯜﻛﺘﻪﻙ ﻗﯩﻤﯩﺮﻟﯩﻤﺎﻳﺴﻪﻥ ﮬﯧﭻ،

ﺗﻪﯞﻩﻛﻜﯘﻝ ﯞﺍﻗﯩﺖ ﺋﯚﺗﺘﻰ،ﺋﯩﺸﻠﯩﻤﻪﺱ ﻛﯜﻧﻠﻪﺭ ﻳﯧﻘﯩﻦ ﺑﻮﻟﺪﻯ.

ﺳﯧﻠﯩﭗ ﺋﺎﻟﯟﺍﯓ ﻳﯧﻐﯩﭗ ﻛﻪﺗﺴﻪ،ﺗﯧﭙﯩﺶ ﭘﺎﺧﺘﺎ ﺑﻮﻟﯘﺭ ﻣﯘﺷﻜﯘﻝ،

ﮬﯧﻠﯩﮭﻪﻡ ﻛﻪﺗﺘﻰ ﺗﯘ،ﺋﯧﺮﺧﯘﺍ ﻛﯧﺘﯩﺶ،ﺳﻪﻧﺨﯘﺍ ﻳﯧﻘﯩﻦ ﺑﻮﻟﺪﻯ.

ﮬﺎﺭﺍﺭﻩﺕ ﺑﻪﺭﻣﯩﮕﻪﻱ ﺳﻪﻧﺨﯘﺍ،ﻟﯧﻜﯩﻦ ﺟﺎﻳﻐﺎ ﺑﻮﻟﯘﺭ ﺩﺍﻟﺪﺍ،

ﻗﻮﭘﯘﯕﻼﺭ!ﺑﯘﻧﯩﯔ ﻛﯧﺘﯩﺸﻰ ﮬﻪﻡ ﻳﯩﺮﺍﻕ ﺋﻪﻣﻪﺱ ﻳﯧﻘﯩﻦ ﺑﻮﻟﺪﻯ.

ﻗﻮﭘﯘﯕﻼﺭ ﺋﻪﻱ ﺑﯘﺭﺍﺩﻩﺭﻟﻪﺭ، ﺋﯚﻟﯜﺷﻜﻪ ﺑﺎﺭﻣﯘ ﻣﻪﻳﻠﯩﯖﻼﺭ،

ﻛﯩﺮﯨﺸﻜﻪ ﺋﺎﺯ ﻗﺎﻟﺪﻯ ﺗﯘ،ﺋﯧﺮﺟﯩﻴﯘ ﻛﯩﺮﯨﺶ،ﺳﻪﻧﺠﯩﻴﯘ ﻳﯧﻘﯩﻦ ﺑﻮﻟﺪﻯ.

ﺋﯩﺸﯩﺘﻤﻪﻳﺴﻪﻥ ﺑﯘﺭﺍﺩﻩﺭﻟﻪﺭ، ﻗﯘﻻﻕ ﭘﻪﺭﺩﯨﺴﻰ ﺳﺎﻗﻤﯘ؟

ﻛﯩﻜﯩﺮﺩﻩﻙ ﺟﯩﻖ ﻗﯩﭽﻘﯩﺮﯨﭗ، ﻳﯩﺮﺗﯩﻠﯩﺸﻘﺎ ﮬﻪﻡ ﻳﯧﻘﯩﻦ ﺑﻮﻟﺪﻯ.
## مەنبەلەر
ﺋﺎﭼﯩﻞ

**ﺋﺎﭼﯩﻞ**

ئابدۇخالىق  ئۇيغۇر شېئرلىرى 

ﮔﯜﻟﯜﻡ ﺋﺎﭼﯩﻼﻱ ﺩﻩﻳﺪﯗ،

ﺑﺎﺷﻘﺎ ﺳﺎﻧﭽﯩﻼﻱ ﺩﻩﻳﺪﯗ.

ﻳﺎﺭﯨﻤﻨﯩﯔ ﻳﯘﺭﻩﻙ ﺋﻮﺗﻰ،

ﺗﻪﻧﮕﻪ ﻳﺎﻣﯩﺸﺎﻱ ﺩﻩﻳﺪﯗ.

ﻳﺎﺭﯨﻢ ﻣﺎﯕﺎ ﻧﺎﺯ ﻗﯩﻠﯘﺭ،

ﻛﯜﻟﯜﭖ ﻣﯧﻨﻰ ﻣﻪﺳﺖ ﻗﯩﻠﯘﺭ.

ﻳﺎﺭ ﻗﻪﺩﺭﯨﻨﻰ ﺑﯩﻠﻤﻪﻳﺴﻪﻥ،

ﺯﯦﻤﯩﺴﺘﺎﻧﻨﻰ ﻳﺎﺯ ﻗﯩﻠﯘﺭ.

ﻳﺎﺭ ﺩﻩﺭﺩﯨﺪﻩ ﺧﯘﻥ ﺑﻮﻟﺪﯗﻕ،

ﺗﯜﮔﻤﻪﻧﻠﻪﺭﺩﻩ ﺋﯘﻥ ﺑﻮﻟﺪﯗﻕ.

ﻗﻮﺭﻗﯘﻧﭽﯘﯕﺪﯨﻦ ﻗﺎﺗﺘﯩﻖ ﺗﺎﺵ،

ﺑﯩﺮﻟﯩﺸﻪﻟﻤﻪﻱ ﻗﯘﻡ ﺑﻮﻟﺪﯗﻕ.

ﻳﺎﺵ ﺗﻪﻟﻪﭘﻠﻪﺭ ﺋﯘﺧﻼﺷﻤﺎ،

ﻳﺎﺭ ﻳﻮﻟﯩﺪﺍ ﭘﯘﺗﻼﺷﻤﺎ.

ﻳﺎﺭﯨﻢ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﺟﺎﻥ ﭘﯩﺪﺍ،

ﻗﻪﺩﯨﻤﯩﯖﮕﻪ ﻣﯩﯔ ﺗﯩﻠﻼ.

ﻏﻪﻳﺮﻩﺕ ﮔﯜﻟﯜﻡ ﺋﺎﭼﯩﻠﻐﯩﻞ،

ﮬﯩﻤﻤﻪﺕ ﻳﻮﻟﯘﻡ ﺋﺎﭼﯩﻠﻐﯩﻞ.

ﻳﺎﺭﯨﻢ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﺑﻪﺭﺳﻪﻡ ﺟﺎﻥ،

ﻗﺎﭼﺎﻥ ﺑﻮﻟﺴﺎ ﺑﯩﺮ ﺋﯚﻟﯜﻡ.
## مەنبەلەر
ﮬﺎﺭ

ئابدۇخالىق  ئۇيغۇر شېئرلىرى

**ﮬﺎﺭ**

ﺋﻮﺕ ﮬﺎﺭﯞﯨﺴﻰ ﻳﺎﻛﻰ ﮬﺎﯞﺍ ﻛﯧﻤﻪ ﺑﯩﻠﻪﻥ،

ﻳﻮﻝ ﻳﯜﺭﯛﺵ ﻳﯜﺭﻣﻪﻙ،ﻳﻮﻟﯩﻦ ﺗﺎﭘﻘﯩﻨﯩﯖﻜﻰ.

ﭼﯚﻝ ﺋﺎﺭﺍ ﻏﯩﭽﯩﯖﻠﯩﺘﯩﭗ،ﻳﻮﻝ ﺋﯜﺳﺘﯩﮕﻪ ﺗﯩﻨﻤﺎﻱ ﺳﯩﻴﯩﭗ،

ﺋﺎﺭﻗﯩﺪﺍ ﻗﺎﻟﻤﺎﻕ ﮬﺎﺭﯞﯨﻐﺎ ﻛﺎﻻ ﻗﺎﺗﻘﺎﻧﻨﯩﯖﻜﻰ.

ﻣﻪﺭﯨﻜﯩﺪﻩ ﻛﯩﻴﮕﯩﻠﻰ ﺑﻮﻟﻤﺎﺱ،ﻟﯧﻜﯩﻦ ﺋﯘ ﺋﻮﺑﺪﺍﻥ ﻧﯩﻤﻪ،

ﺧﯩﺰﻣﯩﺘﻰ ﭼﻮﯕﺪﯗﺭ ﮬﻪﺟﻪﭖ،ﺗﯜﻧﻼﺭﺩﻩ ﺑﯘ ﻳﻮﺗﻘﺎﻧﻨﯩﯖﻜﻰ.

ﮬﺎﻛﯩﻤﻰ ﻣﯘﺗﻼﻕ ﺑﻮﻟﯘﭖ،ﭘﺎﺭﺍ ﻳﻪﭖ،ﻳﻪﻣﺒﯘ ﻗﻮﻳﯘﭖ،

ﺋﻪﻳﻨﻰ ﺗﻮﯕﮕﯘﺯﺩﻩﻙ ﺳﻪﻣﯩﺮﯨﻤﻪﻙ،ﻳﺎﻣﯘﻟﺪﺍ ﺋﻮﻟﺘﯘﺭﻏﺎﻧﻨﯩﯖﻜﻰ.

ﺯﯗﻟﯘﻣﻐﺎ ﻣﻪﮬﻜﯘﻡ ﺑﻮﻟﯘﭖ،ﺑﺎﺵ ﺋﯘﺭﯗﭖ،ﻗﻮﻝ ﻗﻮﺷﺘﯘﺭﯗﭖ،

ﻧﯧﻤﻪ ﺩﯦﺴﻪ ﺭﺍﺳﺖ ﺩﯦﻤﻪﻙ،ﻗﯘﻟﻠﯘﻗﺘﺎ ﻗﺎﻟﻐﺎﻧﻨﯩﯖﻜﻰ.

ﯞﻩﺯﻧﻰ ﻳﯧﺮﯨﻢ ﭘﯘﯓ ﺋﻪﻣﻪﻟﮕﻪ ﻣﯩﻨﯩﭗ،ﺳﯩﻐﻤﺎﻱ ﺗﯧﺮﯨﮕﻪ،

ﺋﻪﻟﻨﻰ ﺳﺎﻟﻤﺎﻕ ﭘﯧﺮﯨﮕﻪ،ﻳﺎﻻﻗﺘﺎ ﺟﺎﻥ ﺑﺎﻗﻘﺎﻧﻨﯩﯖﻜﻰ.

ﺋﯩﻠﯩﻢ-ﭘﻪﻧﮕﻪ ﻳﻮﻝ ﺋﯧﭽﯩﭗ،ﺟﻪﯞﻻﻥ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﻧﯘﺭ ﭼﯧﭽﯩﭗ،

ﻳﺎﻳﺮﯨﻤﺎﻕ ﻛﯚﻛﺮﻩﻙ ﻛﯧﺮﯨﭗ،ﺗﻪﺩﺑﯩﺮ-ﺋﻪﻗﯩﻞ ﺗﺎﭘﻘﺎﻧﻨﯩﯖﻜﻰ.

ﭘﻪﻧﮕﻪ ﻗﺎﺭﺷﻰ ﻛﺎﭘﺸﯩﻤﺎﻕ،ﺧﯘﺩﺩﻯ ﺋﯩﺘﺘﻪﻙ ﮬﺎﯞﺷﯩﻤﺎﻕ،

ﺧﺎﺭﯗ ﺯﻩﺑﯘﻥ ﻳﺎﺷﯩﻤﺎﻥ،ﺗﻪﺭﺳﺎ-ﺗﻪﺗﯘﺭ ﻧﺎﺩﺍﻧﻨﯩﯖﻜﻰ.

ﺗﯚﯞﺑﻪ-ﺗﻪﻗﺴﯩﺮ ﺋﻮﻗﻮﺷﯘﭖ،ﻛﺎﻧﺎﻳﺪﯨﻦ ﺋﺎﻟﺴﺎ ﻗﻮﺭﻗﯘﺷﯘﭖ،

ﺋﻪﺳﺘﺎﻏﭙﯩﺮﯗﻟﻼ ﺋﻮﻗﯘﺵ،ﺋﺎﻟﯟﺍﺳﺘﻰ ﺑﺎﺳﻘﺎﻧﻨﯩﯖﻜﻰ.

ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﺍ ﻛﯚﭖ ﺳﯚﺯﻟﯩﻤﻪ،ﺟﺎﮬﯩﻠﻨﯩﯔ ﺑﻪﺧﺘﯩﻦ ﻛﯚﺯﻟﯩﻤﻪ،

ﮬﻪﻕ ﺗﯧﭙﯩﻠﻤﺎﺱ ﺑﯘ ﺟﺎﮬﺎﻧﺪﺍ،ﮬﻪﻣﻤﻪ ﺋﯩﺶ ﻳﺎﻟﻐﺎﻧﻨﯩﯖﻜﻰ.
## مەنبەلەر
ﺋﺎﺭﺯﯗ-ﺋﺎﺭﻣﯩﻨﯩﻢ ﻣﯧﻨﯩﯔ

ئابدۇخالىق  ئۇيغۇر شېئرلىرى

**ﺋﺎﺭﺯﯗ-ﺋﺎﺭﻣﯩﻨﯩﻢ ﻣﯧﻨﯩﯔ**

ﻳﺎﺭ ﯞﻩﺳﻠﯩﮕﻪ ﻳﯧﺘﯩﺸﺘﯘﺭ،

ﺋﺎﺭﺯﯗ-ﺋﺎﺭﻣﯩﻨﯩﻢ ﻣﯧﻨﯩﯔ.

ﺑﻮﻟﻐﯘﺳﻰ ﺑﯩﺮ ﻛﯜﻥ ﻧﯧﺴﯩﭗ،

ﺩﻩﺭﺩﯨﻤﮕﻪ ﺩﻩﺭﻣﺎﻧﯩﻢ ﻣﯧﻨﯩﯔ.

ﻧﺎ ﺋﯜﻣﯜﺩ ﺋﻮﻏﻼﻥ ﺋﻪﻣﻪﺳﻤﻪﻥ،

ﻣﯩﯔ ﺟﺎﭘﺎ ﭼﯩﻜﺴﻪﻣﻤﯘ ﮔﻪﺭ.

ﮬﯚﺭﻟﯜﻛﯩﻦ ﺗﺎﭘﻤﺎﻕ ﯞﻩﺗﻪﻧﻨﯩﯔ،

ﺋﺎﮬﯘ ﺋﻪﭘﻐﺎﻧﯩﻢ ﻣﯧﻨﯩﯔ.

ﺋﯩﺴﺘﻪﻛﯩﯔ ﻳﻮﺭﯗﺗﻘﯘﺳﻰ،

ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺳﯧﻨﯩﯔ ﺋﻪﯞﻻﺩﻟﯩﺮﯨﯔ.

ﻏﺎﻳﯩﻠﯩﻚ ﻣﻪﻗﺴﻪﺕ ﻧﯩﺸﺎﻥ،

ﺷﯘﻟﺪﯗﺭ ﺷﻪﺭﻩﭖ ﺷﺎﻧﯩﻢ ﻣﯧﻨﯩﯔ.

ﺋﺎﺑﺪﯗﺧﺎﻟﯩﻖ ﺑﻮﻟﻤﺎ ﺭﻭﮬﺴﯩﺰ

ﺩﻩﭖ ﻳﯜﺭﯛﭖ ﻗﯩﺪﯨﻢ ﻗﻪﺳﻪﻡ.

ﻛﻪﺗﺴﯩﻤﯘ ﺑﺎﺵ ﺑﯘ ﻳﻮﻟﯘﻣﺪﺍ،

ﺋﺎﻗﺴﯩﻤﯘ ﻗﺎﻧﯩﻢ ﻣﯧﻨﯩﯔ.
## مەنبەلەر
ﺳﯧﻐﯩﻨﯩﺶ

ئابدۇخالىق  ئۇيغۇر شېئرلىرى

**ﺳﯧﻐﯩﻨﯩﺶ**

ﺋﻪﻱ ﭘﻪﺭﻯ ﺳﻪﻥ ﻛﻪﺗﻜﯩﻠﻰ ﺑﻮﻟﺪﻯ ﻗﺎﺭﺍﯕﻐﯘ ﺑﯘ ﺟﺎﮬﺎﻥ،

ﻣﯧﻨﻰ ﻳﺎﻟﻐﯘﺯ ﻣﯘﻧﺪﺍ ﺗﺎﺷﻼﭖ،ﺋﺎﮬ،ﺋﻪﺟﻪﭖ ﻗﯩﻠﺪﯨﯔ ﻳﺎﻣﺎﻥ.

ﻛﻪﺗﻤﯩﺪﻯ ﻛﻪﺗﻜﻪﻧﺪﯨﻜﻰ ﻛﯚﺯ ﺑﯧﻘﯩﺸﯩﯔ،ﻗﺎﺵ ﻗﯧﻘﯩﺸﯩﯔ،

ﺋﯩﺨﺘﯩﻴﺎﺭﺳﯩﺰ ﻣﻪﻥ ﺋﯘﺯﺍﺗﺘﯩﻢ ،ﻧﺎﺋﯩﻼﺝ ﺑﻮﻟﺪﯗﻡ ﺭﺍﯞﺍﻥ.

ﻣﻪﻥ ﺋﯘﺯﺍﺗﻘﺎﻧﺪﺍ ﻳﻪﺭﺩﻩ ﺗﯘﺭﺩﯗﻡ،ﺳﻪﻡ ﻛﯚﺯﯛﻣﺪﯨﻦ ﻳﯩﺘﻜﯜﭼﻪ،

ﺳﻪﻥ ﻳﻮﻗﺎﻟﻐﺎﭺ ﺋﺎﻳﻠﯩﻨﯩﭗ ﺑﺎﺵ،ﻳﻪﺭ ﺑﻮﻟﺪﻯ ﮔﻮﻳﺎ ﺋﺎﺳﻤﺎﻥ.

ﻳﯩﻐﻠﯩﻐﺎﻧﻐﺎ ﻳﺎﻧﻤﯩﺪﯨﯔ،ﺋﻪﺳﻼ ﻳﯧﺸﯩﻤﻐﺎ ﺑﺎﻗﻤﯩﺪﯨﯔ،

ﺧﻪﺕ-ﺧﻪﯞﻩﺭﻣﯘ ﺑﻪﺭﻣﯩﺪﯨﯔ ﺋﻪﻱ ﭘﻪﺭﻯ ﺑﻮﻟﺪﯗﯓ ﻗﺎﻳﺎﻥ؟

ﻳﻮﻝ ﻳﯩﺮﺍﻕ،ﻳﻮﻕ ﯞﺍﺳﺘﻪ ﺩﻩﭖ ﺑﯩﻜﺎﺭ ﺑﺎﮬﺎﻧﻪ ﺋﻪﻳﻠﯩﻤﻪ،

ﺋﻮﯕﯩﻤﯩﺰﺩﺍ ﺑﻮﻟﻤﯩﺴﺎ،ﻛﻪﻟﮕﯩﻞ ﭼﯜﺷﯜﻣﺪﻩ ﻗﯩﻞ ﺑﺎﻳﺎﻥ.

ﺋﺎﺑﺪﯗﺧﺎﻟﯩﻖ ﻛﯜﺕ ﺋﯜﻣﯜﺩ،

ﺳﯧﻐﯩﻨﻐﺎﻧﯩﯔ ﻛﯧﻠﯩﺪﯗ، ﺳﯜﺯﯛﻟﯘﺭ ﺷﯘﻧﺪﺍ ﺟﺎﮬﺎﻥ.
## مەنبەلەر
ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺧﻪﻟﻖ ﻣﺎﻗﺎﻝ - ﺗﻪﻣﺴﯩﻠﻠﯩﺮﻯ

ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺧﻪﻟﻖ ﻣﺎﻗﺎﻝ-ﺗﻪﻣﺴﯩﻠﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ

( ﺋﺎﺩﻩﻡ ﮬﻪﻗﻘﯩﺪﻩ )

ﺋﺎﺩﻩﻡ -- ﺋﺎﺩﻩﻡ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﺎﺩﻩﻡ.

ﺋﺎﺩﻩﻡ ﺑﻮﻟﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺑﺎﻻ، ﻳﯧﺸﯩﺪﯨﻦ ﻣﻪﻟﯘﻡ 

ﮔﺎﻟﺪﺍ-ﮔﯘﻟﺪﯗﯓ ﺑﺎﻻ -- ﺑﯧﺸﯩﺪﯨﻦ. 

ﺋﺎﺩﻩﻡ ﻛﯚﺭﻛﻰ ﻟﯩﺒﺎﺱ،

ﺑﺎﻏﻨﯩﯔ ﻛﯚﺭﻛﻰ ﮔﯩﻼﺱ.

ﺋﺎﺩﻩﻡ ﺗﺎﺋﺎﻣﻨﻰ ﻳﻪﻳﺪﯗ، 

ﺋﺎﺭﺗﯘﻕ ﺗﺎﺋﺎﻡ ﺋﺎﺩﻩﻣﻨﻰ.

ﺋﺎﺩﻩﻡ ﻛﯚﺭﻛﻰ -- ﻳﯜﺯﺩﯗﺭ،

ﻳﯜﺯﻧﯩﯔ ﻛﯚﺭﻛﻰ - ﻛﯚﺯ.

ﺋﯧﻐﯩﺰ ﻛﯚﺭﻛﻰ ﺗﯩﻠﺪﯗﺭ،

ﺗﯩﻠﻨﯩﯔ ﻛﯚﺭﻛﻰ ﺳﯚﺯ.

ﺋﺎﺩﻩﻡ ﺗﯩﻠﻰ ﺗﺎﺵ ﻳﺎﺭﺍﺭ،

ﺗﺎﺷﺘﯩﻦ ﺋﯚﺗﯜﭖ ﺑﺎﺵ.

ﺋﺎﺩﻩﻡ -- ﺋﺎﺩﻩﻣﮕﻪ ﺋﻪﻳﻨﻪﻙ.

ﺋﺎﺩﻩﻡ ﺋﯚﻟﺴﻪ ﻧﺎﻣﻰ ﻗﺎﻻﺭ،

ﭼﯩﺮﺍﻏﺒﺎﻧﻨﯩﯔ -- ﺷﺎﻣﻰ.

ﺋﺎﺩﻩﻡ ﺗﯩﻠﯩﺪﯨﻦ ﻛﯧﺘﻪﺭ،

ﮬﺎﻳﯟﺍﻥ ﻣﯜﯕﮕﯜﺯﯨﺪﯨﻦ.

ﺋﺎﺩﻩﻣﻨﻰ ﺑﯩﻠﯩﻢ ﻳﻮﺭﯨﺘﺎﺭ،

ﺋﺎﻟﻪﻣﻨﻰ -- ﻗﯘﻳﺎﺵ.

ﺋﺎﺩﻩﻣﻨﯩﯔ ﺋﻪﻗﻠﻰ ﺑﻮﻟﻤﯩﺴﺎ،

ﻛﯚﺯ ﺩﯦﮕﻪﻥ ﺗﺎﻡ ﺗﯚﺷﯜﻛﻰ.

ﺋﺎﺩﻩﻣﻨﯩﯔ ﺋﯩﭽﯩﺪﻩ ﺋﺎﺩﻩﻡ ﺑﺎﺭ،

ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺋﯩﭽﯩﺪﻩ -- ﺋﺎﻟﻪﻡ

ﺋﺎﺩﻩﻣﻨﯩﯔ ﺋﺎﻟﯩﺴﻰ ﺋﯩﭽﯩﺪﻩ،

ﮬﺎﻳﯟﺍﻧﻨﯩﯔ ﺋﺎﻟﯩﺴﻰ ﺗﯧﺸﯩﺪﺍ

ﺋﺎﺩﻩﻣﻨﯩﯔ ﺋﺎﺩﯨﻤﯩﻠﯩﻜﻰ --

ﺋﺎﭼﭽﯩﻐﻰ ﻛﻪﻟﮕﻪﻧﺪﻩ ﺑﯩﻠﯩﻨﻪﺭ

ﺋﺎﺩﻩﻣﻨﯩﯔ ﺋﺎﺩﻩﻡ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﮬﯩﻤﻤﯩﺘﯩﻨﻰ،

ﮬﺎﻣﺎﻗﻪﺕ ﻧﻪﺩﯨﻦ ﺑﯩﻠﺴﯘﻥ ﻗﯩﻤﻤﯩﺘﯩﻨﻰ.
## مەنبەلەر
نە مەناسى بار

**نە مەناسى بار**

**ئەزەربەيجان شائىرى: بەھرۇز ماكسىم** 

مەرھەمەت تۇيغۇسى سەندە يۇق تۇرسا،

تۇتقان ئۇ روزاڭنىڭ نە مەناسى بار.

سەن سالغان دوسقاندا پېقىر يوق تۇرسا،

بىر ئاي ئاچ قېلىشىڭنىڭ نە مەناسى بار.

تارازاڭ چىكىتى توغرا بولمىسا،

زەھەرلىك تىلىڭ دىل ئازارلىسا،

قولۇڭ ۋە قەلبىڭ پارىخور تۇرسا

سەن قىلغان نامازنىڭ نە مەناسى بار.

يالغان قەسەم بىلەن ئېلىپ-ساتقانلار،

جۇپتىدىن خەۋەرسىز ئەگرى ماڭغانلار،

ھارام پۇل-مالنى ھالال بىلگەنلەر،

ھەرەمگە بارغاننىڭ نە مەناسى بار.

ھارام پۇل بىلەن داچا سالغانلار،

يىتىمنىڭ ھەققىنى قورقماي ئالغانلار

ياخشىنى يامان دەپ ئورا قازغانلار،

ئۆلگەندە ياسىننىڭ نە مەناسى بار.

ناماز ۋە روزا ئاسان، قېرىنداش!

ھەممىدىن موھىمى _ ۋىجدان، قېرىنداش!

بول ئەۋۋەل بىر ئادەم-ئىنسان، قېرىنداش!

ئەمەلسىز قۇرئاننىڭ نە مەناسى بار؟

ئۇيغۇرچىغا ئۆزلەشتۈرگۈچى: ئابدۇرەھىم پاراچ
## مەنبەلەر
مەھمەت ئىمىن ھەزرەت

مەھمەت ئىمىن ھەزرەت ئۇيغۇر سىياسىي پائالىيەتچى ۋە تەتقىقاتچى. ئۇنىڭ نۇرغۇن ماقالىلىرى ئۇيغۇر داۋاسى ئۈچۈن يول كۆرسەتكۈچ ئەھمىيەتكە ئىگە.

بىر قىسىم ماقالىلار:

**[[تىرىلگەن رۇھلار]]**

**[[قەشقەر سەمەن يولى “8.4 ۋەقەسى” ۋە ئۇنىڭ تارىخى ئەھمىيىتى]]**
## مەنبەلەر
OpenAI (ئوپېن ئېي ئاي)

ئوپېن ئېي ئاي (ياكى ئوچۇق س ئ، ئوچۇق سۈنئىي ئىدىراك) دۇنيادىكى ئەڭ ئالدىدا ماڭغان سۈنئىي ئىدىراك شىركىتى. ئوپېن ئېي ئاينىڭ ئەڭ داڭلىق مەھسۇلاتى دەل چوڭ تىل مودېلدىن پايدىلىنىپ ياسالغان چەت چ پ ت دۇر.   

**ئوپېن ئېي ئاي** ئامېرىكىنىڭ سۈنئىي ئىدراك (AI) تەتقىقات تەشكىلاتى بولۇپ ، 2015-يىلى 12-ئايدا قۇرۇلغان ، باش شىتابى كالىفورنىيەنىڭ سان-فىرانسىسكوغا جايلاشقان. ئۇنىڭ ۋەزىپىسى «بىخەتەر ۋە پايدىلىق» سۈنئىي ئاممىباب ئىقتىدارنى تەرەققىي قىلدۇرۇش بولۇپ ، ئۇ بۇنى «ئىقتىسادىي جەھەتتە ئەڭ قىممەتلىك خىزمەتتە ئىنسانلاردىن ئۈستۈن تۇرىدىغان يۇقىرى ئاپتوماتىك سىستېما» دەپ ئېنىقلىما بېرىدۇ.  داۋاملىشىۋاتقان سۈنئىي ئەقىل گۈللىنىشىدىكى باشلامچى تەشكىلات بولۇش سۈپىتى بىلەن ،  ئوپېن ئېي ئاي چوڭ تىل مودېللىرىنىڭ GPT جەمەتى ، DALL-E يۈرۈشلۈك تېكىستتىن رەسىم مودېلى ۋە Sora ناملىق تېكىستتىن سىن مودېلى بىلەن داڭلىق.   ئۇنىڭ چەت ج پ ت نىڭ 2022-يىلى 11-ئايدا تارقىتىلغانلىقى سۈنئىي ئىدىراكقا بولغان كەڭ قىزىقىشنى قوزغىغان.

بۇ تەشكىلات پايدا ئالمادىغان ئوپېني ئېي ئاي شىركىتىدىن تەركىپ تاپقان بولۇپ، شىركەت ئامېرىكىنىڭ دېلاۋار شىتاتىدا ئەنگە ئالدۇرۇلغان.  بۇ تەشكىلاتنىڭ پايدا ئالدىغان بالا شىركەتلىرى 2019-يىلى بارلىققا  كەلگەن، ئۇ دەل OpenAI Global, LLC. مىكروسوفىت شىركتى ئوپېن ئېي ئاينىڭ تەخمىنەن %49 پاينى كونترول قىلىدۇ، شۇنداقلا بۇ شىركەتكە 13 مىليارد دوللار مەبلەغ سالغان. 

## تارىخ
2015-يىلى 12-ئايدا ، ئوپېن ئېي ئاي سام ئالتمان ، ئېلون ماسك ، ئىليا سۇتسكېۋېر ، گرېگ بروكمان ، ترېۋور بىلاكۋېل ، ۋىكى چېڭ ، ئاندرېج كارپاتى ، دۇرك كىڭما ، جون شۇلمان ، پامېلا ۋاگاتا ۋە ۋوجچىچ زارېمبا تەرىپىدىن قۇرۇلدى ، سام ئالتمان ۋە ئېلون ماسك قاتارلىقلار ئورتاق رەئىسى بولغان. جەمئىي 1 مىليارد دوللار سام ئالتمان ، گرېگ بروكمان ، ئېلون ماسك ، رېد خوفمان ، جېشكا لىۋىڭستون ، پېتېر تىئېل ، ئامازون تور مۇلازىمىتى (AWS) ، Infosys ۋە YC تەتقىقاتى قاتارلىقلار تەرىپىدىن ۋەدە قىلىنغان.   ئەمەلىي توپلانغان ئومۇمىي تۆھپە 2019-يىلغىچە ئاران 130 مىليون دوللار  TechCrunch باشچىلىقىدىكى تەكشۈرۈشكە قارىغاندا ، ئېلون ماسك ئەڭ چوڭ ئىئانە قىلغان ، ئەمما YC تەتقىقاتى ھېچقانداق تۆھپە قوشمىغان.  بۇ تەشكىلات ئۆزىنىڭ پاتېنتى ۋە تەتقىقاتىنى ئاممىغا ئېچىۋېتىش ئارقىلىق باشقا ئورگانلار ۋە تەتقىقاتچىلار بىلەن «ئەركىن ھەمكارلىشىدىغانلىقى» نى ئوتتۇرىغا قويدى.   ئوپېن ئېي ئاي باش شىتابى سان فىرانسىسكودىكى بۇرچ رايونىدىكى پىئونېرلار بىناسىغا جايلاشقان.  
  
### ئالبۇم

ھۆججەت:Pioneer Building, San Francisco (2019) -1.jpg|ئوپېن ئېي ئاي باش شىتابى
ھۆججەت:OpenAI Logo.svg|ئوپېن ئېي ئاي لوگوسى
ھۆججەت:OpenAI Logo 2015.svg|ئوپېن ئېي ئاي 2015 لوگوسى
ھۆججەت:Sam Altman TechCrunch SF 2019 Day 2 Oct 3 (cropped).jpg|سام ئالتمان
ھۆججەت:ChatGPT logo.svg|چەت ج پ ت لوگوسى
ھۆججەت:OpenAI.png|ئوپېن ئېي ئاي بەلگىسى
ھۆججەت:Wisdom playground.jpg|چەت ج پ ت ھاسىلا قىلغان سۈرەت

تۈر:سۈنئىي ئىدىراك
تۈر:كومپيۇتېر
تۈر:ئا ق ش
مەرۋايىت قورماچۆپ

**[[مەرۋايىت ھاپىز|مەرۋايىت]] [[قورماچۆپ]]** (باشقىچە نامى: دان-دان قورماچۆپ، دان دان قورماچۆپ، دىڭ دىڭ سومەن، دىڭ-دىڭ سومەن) ئۇيغۇر تائاملىرىنىڭ بىرسى بولۇپ، ئادەتتە لەغمەننىڭ جىزا قىلىغان ئۇزۇن چۆپلەرنى قۇناقنىڭ دانىسىدەك ھەرخىل چوڭلۇقدا كېسپ، ئاندىن كۆكتات ۋە گۆشلەر بىلەن قورۇشتىن ھاسىل بولغان ئېسىل تاماق. مەرۋايىت قورماچۆپ ئۇيغۇر ئاشخانىلىرىدا كەم بولسا بولمايدىغان تائاملارنىڭ بىرىدۇ. مەرۋايىت قورماچۆپ بىلەن قېرىنداش بولغان قورماچۆپلەردىن لەغمەن قورماچۆپ، ئۈزۈپ تاشلاپ قورماچۆپ قاتارلىقلار بار. 

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر تائاملىرى
قۇرئانغا ئاساسەن ئىسلام

**قۇرئانغا ئاساسەن ئىسلام** (Qur’an’gha Asasen Islam ) ئۇيغۇر دىنىي زات ۋە تەتقىقاتچى ئابدۇكېرىم زاھىر تەرىپىندىن يېزىلغان ئەسەر.
## مەنبەلەر

تۈر:كىتابلار
قازا ۋە قەدەر

قازا ۋە قەدەر (Qaza we Qeder) ئۇيغۇر دىنىي زات ۋە تەتقىقاتچى ئابدۇكېرىم زاھىر تەرىپىندىن 2018-يىلى يېزىلغان ئەسەر.
## مەنبەلەر

تۈر:كىتابلار
قۇرئان كەرىمنىڭ ئۇيغۇرچە مەنىسى

**قۇرئان كەرىمنىڭ ئۇيغۇرچە مەنىسى** ( Qur’an Kerimning Uyghurche Menisi) ئۇيغۇر دىنىي زات ۋە تەتقىقاتچى ئابدۇكېرىم زاھىر تەرىپىندىن يېزىلغان ئەسەر.
## مەنبەلەر
لوندون ئۇيغۇر مەكتىپى

لوندون ئۇيغۇر مەكتىپى ياكى لوندون ئۇيغۇر ئانا تىل مەكتىپى 2019-يىلى 9-ئايدىن باشلاپ لوندون ۋە ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى رايۇنلاردا ياشىغان ئۇيغۇرلار تەشكىللىنىپ قۇرغان مەكتەپ. ئۇيغۇر بالىلارغا ئانا تىلى، مىللىي مەدەنىيەت، تارىخ قاتارلىق ئۇيغۇر مىللىي كىملىكىگە مۇناسىۋەتلىك دەرسلەرنى ئۆگىتىدىغان بىر ئورۇن. بالىلارنىڭ سەۋىيەسىگە ئاساسان 4 سىنىپقا بۆلۈنگەن 30 دىن ئارتۇق ئۆگەنگۈچى بۇ يەردە تەلىم ئالماقتا.
## مەنبەلەر
ئابدۇكېرىم ئابدۇۋەلى

ئابدۇكېرىم ئابدۇۋەلى 

ئابدۇكېرىم ئابدۇۋەلى 1955- يىلى كۇچا ناھىيەسىدە توغۇلان. 1980- يىللاردىن باشلاپ، شۇ دەۋرنىڭ ئىلغار پىكىرلىك دىنىي ئالىملىرى ۋە ياشلار بىلەن بىرگە ئاقارتىش ھەرىكەتلىرىنى ئېلىپ بارغان. ئۇ 1990- يىلى 11- ئاينىڭ 16-كۈنى بىر قىسىم سەبداشلىرى ۋە تالىبلىرى بىلەن بىرگە خىتاي ساقچىلىرى تەرىپىدىن ئۈرۈمچىدە قولغا ئېلىنغان. 

ئابدۇكېرىم ئابدۇۋەلى 1991‏-يىلى «بۆلگۈنچىلىك» بىلەن ئەيىبلىنىپ 12 يىللىق قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغان. 2002‏-يىلى ئۇنىڭ قاماق جازاسى توشقان بولسىمۇ، لېكىن دائىرىلەر 2002‏-يىلدىن 2014‏-يىلغىچە ئۇنىڭ قاماق جازاسىنى ئارقا-ئارقىدىن 5 قېتىم ئۇزارتقان. ئاخىرقى قېتىم 2014‏-يىلى 5 يىل ئۇزارتىلغان. 

ئۇنىڭ ھەققىدە ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كومىتىتى ئەھۋال ئىگىلەپ بىر قانچە قېتىم سۈرۈشتە قىلغان. ئۇندىن باشقا خەلقئارا ئىنسان ھەقلىرى تەشكىلاتلىرىمۇ ئالىم ھەققىدە ئىزدەنگەن. خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتى 2014- يىلى 4- ئاينى « ئابدۇكېرىم ئابدۇۋەلى كۈنى» دەپ ئېلان قىلغان. 

ئۇنىڭ ئۇرۇق-تۇغقانلىرىنىڭ ئاشكارىلىشىچە، كېرەم قارىنىڭ قاماق جازاسىنىڭ ئارقا-ئارقىدىن ئۇزارتىلىشىغا ئۇنىڭ تۈرمىدە ناماز ئوقۇشتىن ۋاز كېچىشنى رەت قىلىشى سەۋەب بولغان. خىتاي دائىرىلىرىنىڭ ئۇنىڭ قاماق جازاسىنى ئارقا-ئارقىدىن 5 قېتىم ئۇزارتىشى خەلقئارا كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرىنىڭ قاتتىق نارازىلىقىنى قوزغىغان. ئابدۇكېرىم ئابدۇۋەلىنىڭ دەل خىتاي ھۆكۈمىتى ئاز دېگەندە بىر مىليوندەك ئۇيغۇرنى يىغىۋېلىش لاگېرلىرىغا قامىغانلىقى دەلىللىنىپ، تۇتقۇنلارنى دىنىي ئېتىقادى، ئانا تىلى ۋە مەدەنىيىتىدىن ۋاز كېچىشكە مەجبۇرلاۋاتقانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلۈۋاتقان بىر ۋاقىتتا ۋاپات بولغانلىقى ئاشكارىلاندى.

خىتاي دائىرىلىرى تەرىپىدىن «بۆلگۈنچىلىك» بىلەن ئەيىبلىنىپ 28 يىلدىن بېرى ئۈرۈمچى 1‏-تۈرمىدە يېتىۋاتقان خەلق ئىچىدە «كېرەم قارى» دېگەن نام بىلەن تونۇلغان ئاتاقلىق دىنىي زات ئابدۇكېرىم ئابدۇۋەلىنىڭ تۈرمىدە ۋاپات بولغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلدى. 

مەلۇم بولۇشىچە، ئابدۇكېرىم ئابدۇۋەلى ئۆزى يېتىۋاتقان تۈرمىدە ئالەمدىن ئۆتكەن. بۇ خەۋەرنى ئۇنىڭ نورۋېگىيەدە تۇرۇشلۇق ئىنىسى مۇھەممەت ئېمىن ئابدۇۋەلى دەلىللىگەن. ئۇنىڭ 2017- يىلىنىڭ ئاخىرلىرىدا ۋاپات بولغانلىقى ئېنىق بولسىمۇ، لېكىن ئۇنىڭ قايسى كۈنى ۋاپات بولغانلىقى، ئائىلىسىنىڭ قانداق خەۋەر تاپقانلىقى ۋە دەپنە ئىشلىرىنىڭ قانداق بىر تەرەپ قىلىنغانلىقى مەلۇم ئەمەس. ئاخىرقى قېتىم 2013‏-يىلى «ئەركىن ئاسىيا رادىئوسى» ئۇنىڭ يۇرتىدىكى ئۇرۇق-تۇغقانلىرىنى زىيارەت قىلغاندا، تۇغقانلىرى ئۇنىڭ سالامەتلىكىنىڭ بەك ناچارلىشىپ كەتكەنلىكى، ئۇنىڭ تۈرمىدە ئاچلىق ئېلان قىلغانلىقى ۋە دائىرىلەرنىڭ شۇ يىلى 58 ياشلىق كېرەم قارىنى چاقلىق ھارۋىدا كۆرۈشۈشكە ئېلىپ چىققانلىقىنى بىلدۈرگەن. 

ئۇيغۇر جامائەتچىلىكى كۆپ يىللاردىن بۇيان بۇ ئالىمىنىڭ ئەھۋالىغا يېقىندىن كۆڭۈل بۆلۈپ كېلىۋاتقان بولۇپ، ئۇنىڭ قازا قىلغانلىق خەۋىرى مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلار ئارىسىدا كۈچلۈك تەسىر قوزغىدى. جامائەتچىلىك ئۇنى شېھىت نامى بىلەن ياد ئەتمەكتە. تۈركىيەنىڭ ئىستانبۇل ۋە قەيسەرى شەھىرىدە ئۇنىڭ ئۈچۈن غايىبانە مېيىت نامىزى ئوقۇلماقچى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئابلىمىت تالىپ

ئابلىمىت تالىپ (ھىمىت تالىپ) كۇچاردا تۇغۇلغان. خىتاي كۈچلىرى تەرىپىندىن شېھىت قىلىنغان ۋەتەنپەرۋەر زات.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
دىنىي زاتلار

ئۇيغۇر دىنىي زاتلار تىزىملىگى:

ئابلىكىم مەخسۇم ھاجىم

ئابدۇكېرىم ئابدۇۋەلى
## مەنبەلەر
كېرىم زاھىر

ئابدۇكېرىم زاھىر ياكى كېرىم زاھىر (ئابدۇكېرىم زاھىر شايار دەپمۇ ئاتىلىدۇ) (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقىدا: Abdukérim Zahir) تونۇلغان ئۇيغۇر دىنىي زات، تەتقىقاتچى ۋە سىياسىي پائالىيەتچى. ئۇ  1968 - يىلى 1 - ئاينىڭ 15 - كۈنى شايار ناھىيە يېڭى مەھەللە يېزىسىدا دېھقان ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
يان تېلېفون قېپى

يان تېلېفون قېپى يانفوننىڭ كۆرۈنۈشىنى قوغدايدىغان ياكى بېزەيدىغان بېزەكلەر.
## مەنبەلەر
ئىستوچ

ئىستوچ _( تۈركچە: İstoç) ئىستانبۇل توپ سېتىش بازىرى ، ياكى ئادەتتە İSTOÇ سودا مەركىزى دەپمۇ ئاتىلىدۇ ، تاھتاكالې ، كانتارچىلار ،  كۇچۈكپازار ، سۇلەيمانىيە ، سىركېچى  رايونىدىكى ھەر خىل كەسىپتىكى توپ سېتىش سودىگەرلىرى قۇرغان ھەمكارلىق كوپىراتىپى.

بۇ بازار 1979-يىلى 52 ئەزا تەرىپىدىن قۇرۇلغان ۋە 1984-يىلى ھازىرقى يېرىگە ئورۇنلاشقان.  بۈگۈن بىز قاتتىق دېتال ، ھەشەمەتلىك قاتتىق دېتال ، سۇلياۋ بۇيۇملار ، مېلامىن ، پونكىت ، قەغەز ، مېتال بۇيۇملار ، يېمەكلىك ، ئىشخانا ۋە ئۆي جاھازلىرى ماتېرىياللىرى ، ئائىلە توقۇمىچىلىق بۇيۇملىرى ، ئەينەك بۇيۇملار ، داۋالاش ، تەشۋىقات مەھسۇلاتلىرى ، ئوۋ ئەسلىھەلىرى ، ئويۇنچۇق ۋە 35 خىل مەھسۇلاتنى تەمىنلەيدۇ.
## مەنبەلەر
شىنجاڭ ئىسلام ئىنستىتۇتى

شىنجاڭ ئىسلام ئىنستىتۇتى 新疆伊斯兰学院 ) Xinjiang Islamic Institute ) ئۈرۈچىدىكى بىر ئىسلام بىلىملىرى ئىنستىتۇتى .شىنجاڭ ئىسلام ئىنستىتۇتى يۇقىرى دەرىجىلىك ئىماملار، دىنىي زاتلار ۋە دىنىي مەكتەپلەرنىڭ ئوقۇتقۇچىلىرىنى تەربىيىلەيدىغان ئىسلام مائارىپ ئورگىنى.  ئۇ ئىسلام تەرەققىيات بانكىسى ۋە ھۆكۈمەت مەبلەغ سالغان.  ئۇ خىتاي خەلق جۇمھۇرىيىتى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ ئۇرۇمچىغا جايلاشقان.
## مەنبەلەر