تەقدىرىمىزنىڭ تەقدىرى ئۈستىدە ئاچچىق مۇلاھىزىلەر

**تەقدىرىمىزنىڭ تەقدىرى ئۈستىدە ئاچچىق مۇلاھىزىلەر** 

ھەرقانداق ھەرىكەتنىڭ بارلىققا كېلىشىدە ئىدىيە تايانچ ۋە ئاساستۇر. ھېچبىر ھەرىكەت مەيلى ئۇ توغرا ياكى خاتا بولسۇن ئىدىيەسىز بارلىققا كەلمەيدۇ. توغرا ھەرىكەت، ساغلام ئۈنۈم ۋە ئۇتۇقلۇق نەتىجە يارىتىشنىڭ تۈپ ئامىلى توغرا ئىدىيەدۇر. توغرا ئىدىيە بولماي تۇرۇپ كىرىزىسلارغا چارە تېپىش مۇمكىن ئەمەس. مىللەت سىياسىي مەھكۇملۇق، ئىقتىسادىي بوھران، مەدەنىي ياتلىشىش ۋە ئىلمىي چېكىنىشتىن ئىبارەت ئېغىر كىرىزىسلارنى باشتىن كەچۈرۈش بىلەن بىرگە مەجبۇرىي ئاسسىمىلياتسىيەلەشتۈرۈلۈشتىن ئىبارەت دەھشەتلىك بىر قاباھەتنى ياشاپ تۇرۇپتۇ.

سەۋەب - نەتىجە قانۇنى سەلتەنەت سۈرگەن بۇ ئالەمدە، يۇقىرىقىدەك ئاقىۋەتلەرنىڭ مەيدانغا كېلىشىدە سەۋەبلەرنىڭ رول ئالغانلىقى مۇقەررەر. غەلىبە ۋە مەغلۇبىيەتنىڭ رەقىبلەر ئارىسىدا ئالمىشىپ تۇرىدىغانلىقى كۆز يۇمغۇسىز رېئاللىق بولسىمۇ، ئەمما بۇ رېئاللىقنىڭ يۈز بېرىشىنى سەۋەب - نەتىجە قانۇنىيىتىنىڭ دائىرىسىدىن ئايرىپ قارىغىلى بولمايدۇ. ئەگەر ئاسارەتتىن قۇتۇلۇش يولىدا تىنىمسىز ھەرىكەتلەرنىڭ مەيدانغا كېلىشىگە قارىماي ئىزچىل مەغلۇبىيەتنىڭ مېھمىنى بولۇپ كېلىۋاتقان بولساق، شۇنداقلا بۇ ئۇزۇن يىللىق كۆرەشلىرىمىزنىڭ بۈگۈنكى ھالىتى كۈنىمىزدىكى تىراگېدىيەلەرنىڭ يۈز بېرىشىگە بەلگىلىك توسالغۇ يارىتالمىغان بولسا، بۇ ئېنىقلا مەسىلىنىڭ شاختا ئەمەس، يىلتىزدا، ھەرىكەتتىنمۇ بەكرەك ئىدىيەدە ئىكەنلىكىدىن دېرەك بېرىدۇ. ئوچۇقىنى ئېيتقاندا، ئىدىيەدىن ئىبارەت تۈپ ئامىلدا ساقلىنىپ كېلىۋاتقان ھەرىكەت، ئۈنۈم ۋە ئۇتۇقنىڭ ۋۇجۇدقا كېلىشىگە توسالغۇ بولغۇچى كاشىلىلار بۈگۈنگە قەدەر بىزنىڭ ئۆزىمىزنى تونۇش، ئۆزلۈكىمىزنى قۇرۇپ چىقىش، بىزنى بىر قىبلىنىڭ، بىر كىتابنىڭ، بىر پەيغەمبەرنىڭ، بىر ئىقلىمنىڭ مەنسۇپلىرى سۈپىتىدە تۇتۇپ كەلگەن مەدەنىي ۋە سىياسىي مۇستەقىللىقىمىزنى قايتا قۇرۇپ چىقىش يولىمىزغا پۇتلىكاشاڭ بولۇپ كەلدى. بۇنىڭ ئىچىدە ئاتالمىش «ئىلغار ۋە قالاقلىق»قا ئوخشاش ماددىيلىقنى مەركەز قىلغان سۇيئىستېمالچىلىق ئىدىيەلىرىنى، «جاھاننىڭ كەينىدە قالماسلىق»قا ئوخشاش ئۆتمۈشنى ئەسلەشتىن، مىللەتنىڭ تارىخىي خاتىرسىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشتىن ۋە ئۇنتۇلدۇرۇلغان ئۆزىگە تەۋە خاسلىقلارىنى بايقاپ چىقىشتىن ۋاز كەچكۈزۈپ، ئۆزلۈكنى ئىزدەش يولىمىزدىن يالتايدۇرۇش رولىنى ئوينايدىغان شۇئارلارنى، ئاتالمىش «فېئودال جەمئىيەت»تىن قۇتۇلۇش مەزمۇن قىلىنغان «ھېچقاچان ئارقىغا قاراپ قالماي زامان بىلەن تەڭ ئىلگىرىلەش» سەپسەتىسى قاتارلىقلارنى ئالاھىدە تىلغا ئېلىپ ئۆتۈشكە بولىدۇ.

قىسقىسى، يۇيۇلغان مېڭىلەرنىڭ ئۆچۈرۈۋېتىلگەنلىرىنى قايتا ئەسلىگە كەلتۈرۈش، خاتىرسىنى، تارىخىنى، كىملىكىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش خاراكتېرىنى ئالغان نېمە بولسا شۇنى «ئۇر - ئۇر» قىلىپ يوقىتىش ئاسارەتلىك ھاياتىمىزدا ئىزچىل باشتىن كەچۈرۈپ كەلگەن قىسمىتىمىز بولۇپ كەلدى. پات - پات بىر قىسىم شالغۇت زېھنىيەتلەرنىڭ تىلىدا پەيدا بولۇپ قالىدىغان «پانئىسلامىزم»، «پانتۈركىزم» كەبى بىزگە دوست ئەمەس ياۋ بولغان تەرەپلەرنىڭ «ئۇر - ئۇر»غا چىقارغان «تاۋار»لىرىغا بازارلىق تەييارلاۋاتقان رەزىل كومپانىيەلەرنى ئاۋات قىلىپ بېرىشلارمۇ بۇنىڭ ئىپادىلىرىدىن ئەلۋەتتە!

ئاتالغۇلارنى بىراۋلارنىڭ قويۇپ بەرگەن تەبىرى بويىچە شەرھىلەپ، ئۇلارنىڭ قويۇپ بەرگەن ئىسمى بىلەن ئاتاپ، گويا بۇ ئاتالغۇلارنى «بۆ، بۆ» قىلىپ كۆرسىتىۋاتقان، مەسىلىنىڭ ماھىيىتىگە، ئىلمىي ۋە سىياسىي خاراكتېرىگە ئۇلارنىڭ كۆزى بىلەن قاراپ تۇرۇپ ئۆركۈتۈۋاتقان بۇنداق پارازىت ئىدىيەچىلەرنىڭ «ئۇيغۇرلۇق» نامىنىڭ ماھىيىتى ۋە خاراكتېرىگە قارىغاندا، شەكلىگە ۋە ئاتاققا چىڭ ئېسىلىپ تۇرۇپ سۇيئىستېمالچىلىق تىپىدىكى تەشۋىقاتلارنى جانلاندۇرۇۋاتقانلىقىغا قارىغان ۋاقىتتا، بۇ دەل مىللەتنىڭ خاتىرسىنىڭ ئەسلىگە كېلىشىدىن، ئۆتمۈشىنى ۋە ئۆزىنى تونۇپ قېلىشىدىن ئۈركۈيدىغان قارا سايىنىڭ قولىدىن كەلگىنىنى قىلىش پەيلىدىن يانمايۋاتقانلىقىدەك بىر رېئاللىقنى كۆرۈپ يەتكىلى بولىدۇ. ۋەتەندىن ئون يىللاپ ئايرىلىپ ياشاپمۇ ۋەتىنىنىڭ نامىنى «شەرقىي تۈركىستان» دەپ ئاتاشقا تىلى بارمايدىغان، ئاتاشقا توغرا كەلسىمۇ ئىككى يېنىغا بىرنى قارىۋېتىپ دەيدىغان پىسىخىكا ئارقىسىدىمۇ دەل ئاشۇ «ئۇر - ئۇر»غا چىقىرىپ كۆنۈكتۈرۈۋەتكەن، خاتىرىمىزنىڭ ئەسلىگە كېلىپ قالماسلىقى، ئاسارەتتىن ئاۋۋالقى مىراسلىرىمىزنى ئۇنىڭ ھەقلىق ئىگىلىرى، مىراسخورلىرى سۈپىتىدە ئۆز ئىلىكىمىزگە قايتۇرۇپ كېلىشتەك ئەڭ ئەقەللىي ئىنسانىي ھەقلىرىمىز ئۈستىدە تېرىقچىلىك پىكىر ۋە مۇلاھىزە قىلىپ قېلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش كومپانىيەلىرىنىڭ رول ئويناپ كەلگەنلىكىنى بۈگۈننىڭ ۋەزىيىتىدە كۆرۈپ يەتمەك ئانچە تەس بولمىسا كېرەك. دېمەك بىز ئەنە شۇنداق شانلىق تارىخ ياراتقان شەرەپلىك ئەجدادنىڭ شەرەپسىز ئەۋلادلىرىغا ئايلاندۇرۇلۇش سۈيقەستىدىن، شۇنداقلا ئاقىۋىتىنىڭ مەغلۇبىيەت ئىكەنلىكىنى بىلىپ تۇرۇپ ئەۋلادنىڭ يولىنى ئېچىش يولىدا ئىسسىق قانلىرىنى پىدا قىلالايدىغان دەرىجىدىكى ئەزىمەت ئاتىلارنىڭ بۈگۈنكى قارا يۈز ئەۋلادلىرى بولۇپ يېتىشتۈرۈلۈش پىلانىدىن تېخىچە ئۆزىمىزنى تارتىپ ئېلىپ چىقالىغان يەردە ئەمەسمىز. تېنىمىزنى تارتىپ ئېلىپ چىقالىغان بولساقمۇ، زېھنىمىز ھېلىھەم شۇنىڭ ئىستەكلىرى بىلەن زەرەتلىنىشتىن خالىي بولالىغىنى يوق. مەسىلەن بىزگە يۇقتۇرۇلغان ئاتالمىش ئىدىيەلەردىن «كونىلىقنى تاشلاپ ئارقىغا قارىماي توختىماي ئىلگىرىلەش»، ئاتالمىش «كونىلارنىڭ ئىزىنى قايتا بېسىپ ئاۋارە بولماسلىق»، «زامانغا لايىقلىشىش»، «زامانىۋىي مەدەنىيەتنىڭ سەھنىسىدىن بىر كىشلىك ئورنى بار مىللەتكە ئايلىنىش» (باشقا مەدەنىيەتلەرنىڭ تاسمىسىغا باغلىنىپ بېقىنىپ ياشاش)، «باشقىلارنىڭ كۆزىگە ئىسسىق كۆرىنىدىغان تەرىزدىكى مىللەت بولۇش»، ئۇلارنىڭ ئىستىكىگە، رايىغا باقىدىغان مۇسۇلمانلاردىن بولۇش، نۆۋىتى كەلسە ئاتالمىش «ئازاتلىق» ئۈچۈن دىننى بىر چەتكە قايرىپ قويۇش قاتارلىق سەپسەتىلەر قاينىمى بىزنى ئىچىگە سۆرەپ تۇرۇپتۇ. بۇ سەپسەتىلەر ئىلمىي سالاھىيەتتىن، ساغلام بىلىم قۇرۇلمىدىن، سۈزۈك روھىيەتتىن نېسىۋە ئالمىغان، ئەكسىچە ئالدىمىزغا ياساپ چىقىرىلغان ماڭقۇرت يازارمەنلەرنىڭ قولىدا ئۇستىلىق بىلەن يېزىلماقتا. مانا بۇلار بىزدە ئۆزىمىزگە ۋەكىللىك قىلىدىغان ھەر تەرەپلىمە مۇكەممەللەشكەن ساغلام بىر ئىدىيە خەرىتىسىنىڭ بولمىغانلىقىنىڭ كەلتۈرۈپ چىقارغان ئاقىۋەتلىرى. ئېنىقىنى ئېيتقاندا، بىزنى «بىز» قىلىپ قۇرۇپ چىققان ھەقىقەتلىرىمىزنى ۋە قۇرۇپ چىقىدىغان دەستۇرلىرىمىزنى يوقىتىپ قويغانلىقىمىزنىڭ، كىملىكىمىزنى تولۇق شەكىللەندۈرۈپ بولالمىغانلىقىمىزنىڭ، مەدەنىي مىراسلىرىمىز، دىنىي ئەنئەنىلىرىمىزنى ساپلاشتۇرالمىغانلىقىمىزنىڭ، يېغىپ ئېيتقاندا، بىزنى ئۇيغۇر قىلىپ ياراتقان، ئۇيغۇرلۇق شەخسىيىتىمىزنى، بىزگە ئاتا قىلىنغان زېمىننىڭ قۇرغۇچى، ئاۋات قىلغۇچى ۋە ئادالەت بىلەن ئىدارە قىلغۇچى ئىلاھىي ئورۇن باسارلىق مەسئۇلىيىتىنى قولىمىزغا تۇتقۇزغان جانابى ئاللاھنىڭ بىزگە بەخش ئەتكەن قۇرئان ۋە سۈننەتنى مىزان قىلغان ئىلاھىي يولىمىزدىن، دەۋايىمىزدىن ئاداشقانلىقىمىزنىڭ ئاقىۋىتى. بۇ خىل ئىچكى يىمىرىلىشلار چوقۇمكى، بىزنى ئىچ - تېشىمىزدىن قورشاپ تېزگىنىگە ئالماقچى، ئالغاندىمۇ ھېچقاچان قويۇپ بەرمەسلىكى، رەزىل نىيەتلىرىنىڭ قۇربانى قىلماقچى بولغانلار ئۈچۈن ھەر ۋاقىت پۇرسەت يارىتىپ بېرىدىغانلىقىدا شەك يوق.

بۈگۈن تىل ساپايىمىز پاراڭ قىلىش سەۋىيەسىگە چۈشۈپ قالغان، ھەتتا ئوخشاش تىلدا پاراڭلىشىپ تۇرۇپ چۈشىنىشمەسلىكتىن زىدىيەتلىشىپ قالىدىغان ھالغا چۈشۈپ قالغان بولساق، پىكىر تىلىمىز گاچىلاشقان، تەپەككۇرىمىز مەنتىقىلىشىشتىن كۆرە ماشىنىشىلىپ كېتىۋاتقان، ئەقلىي ساپايىمىز تېيىزلىق پاتقىقىدىن چىقالماي تولغىنىۋاتقان بولسا، شۇنىڭدەك، مەيدانلىرىمىز ئاتاقتا بار قاپاق موللىلارنىڭ، مىللەتنىڭ مەدەنىيەت تارىخىنى 70 يىلدىن ئاشۇرماي تەتقىق قىلىدىغان شالغۇت زىيالىيلارنىڭ قولىغا چۈشۈپ قالغان بولسا، مىللىي مائارىپىمىز سىستېمىلىق تەربىيە كۆرمىگەن مائارىپچىلارنىڭ رەھبەرلىكىگە تايىنىپ قالغان بولسا، مىللىيلىك، ئۇيغۇرلۇق، مۇسۇلمانلىق قاتارلىق سالاھىيەتلىرىمىزنىڭ شەكىللىنىشى نائەھلى دىپلوملۇق قارا ساۋاتلارنىڭ، شالغۇت مائارىپنىڭ مەھسۇلاتلىرىنىڭ قولىغا چۈشۈپ قالغان، ئۇلارنىڭ ئىزىپ چۈشەنچە بېرىشىگە قاراشلىق بولۇپ قالغان بولسا، ئېنىقكى بىز ئۆمۈچۈك تورى ھالىغا كەلگەن غايەت زور كىرىزىسلار ۋادىسىغا قاپىسىلىپ قىلىش ھادىسىسىگە دۇچ كېلىپ بولدۇق. تورلاشقان بۇ كىرىزىسلاردىن بۆسۈپ چىقماي تۇرۇپ، ئۇنىڭ باغلاقلىرىدىن يېشىنمەي تۇرۇپ بىز كۈتىۋاتقان ئىدىيە قۇرۇلمىسىنى بەرپا قىلىش پەقەتلا چۈش خالاس! شەرقنىڭ بۈيۈك پەيلاسوپلىرىدىن جامالىددىن ئافغانىي شۇنداق ئېيتىدۇ: «بىر مىللەتنىڭ تىلى بولماي تۇرۇپ بىرلىكى بەرپا بولمايدۇ. تارىخى بولمىغان مىللەتنىڭ تىلى يوقايدۇ. ئەگەر مىللەتتە يۇرت ماكانلارنى مۇھاپىزەت قىلىدىغان، مىللەتنىڭ شانلىق تارىخىي ئىزلىرىنى يېڭىدىن قۇرۇپ چىقىدىغان ئاۋانگارتلىرى بولمايدىكەن، مۇھەققەقكى، ئۇ مىللەتنىڭ تارىخىمۇ يوقايدۇ».

كۆرۈنۈپ تۇرۇپتۇكى بىز مەۋجۇتلۇقىمىزنى ساقلايمىز دەيدىكەنمىز، پاراڭلىشىشنى غايە قىلغان، گىرامماتىكا ۋە لېكسىكا قىسمىدىن ھالقىمايدىغان «ئانا تىل» سەۋدالىقىغا قامىلىپ قالماسلىقىمىز كېرەك. بىزنىڭ بىرلىكىمىزنى قۇرۇپ چىقىدىغان «پىكىر تىلى»غا موھتاجمىز. ئېتىقادىمىزنى، مەدەنىيىتىمىزنى چوڭقۇرلاپ چۈشىنەلەيدىغان پىكىر تىلىنى شەكىللەندۈرۈپ چىقىشقا ئېھتىياجلىقمىز. ئوخشىمىغان پىكىرلەرگە چۈشۈپ قالغاندا بىر - بىرىمىزنى قارىلاشقا ئەسقاتىدىغان تىل بىزگە كېرەك ئەمەس. بىزگە ئەقلىي تىل كېرەك، دىيالوگ تىلى، لوگىكا تىلى كېرەك. شۇندىلا بۇ بىرلىكنى قۇرۇش يولى راۋانلىشىدۇ. ساغلام ئىدىيەمۇ بارلىققا كېلىدۇ. بىز بۇنى ئىشقا ئاشۇرىمىز دەيدىكەنمىز، ھەرقاچان بۇنىڭ سالاھىيەتلىك ئادەملىرىگە ھاجىتىمىز چۈشىدۇ. ئەگەر ئارىمىزدا سالاھىيەتلىكلەر بولسا قوللاشنى بىلىشىمىز، ئۇلارنىڭ يولىنى ئېچىشنى بىلىشىمىز كېرەك بولىدۇ. ھەتتا بىز شۇنداقلارنىڭ يېتىشىپ چىقىشى ئۈچۈن قولىمىزدىن كەلگىنىنى قېلىشقا مەجبۇرمىز. ئەجدادنىڭ «ھەقىقەت ئاچچىق، مېۋىسى تاتلىق» دېگەن ھېكمەتلىك سۆزىنىڭ تېگىگە يېتىدىغان بولساق، شۇنى ئاڭقىرىپ يېتىشىمىز كېرەك! ئەگەر بىز كېلەچىكىمىزنى ئويلىساق، كۆزىمىزنىڭ يورۇقىدا ئىككىنچى بىر ئەۋلادنىڭ دەۋرى كېلىشتىن بۇرۇن چوقۇم بىزنى بىر تۇتقۇ ئەتراپىغا يىغالايدىغان سىستېمىلىق بىر ئەندىزە، ساغلام ئىدىيە خەرىتىسى قۇرۇپ چىقىشىمىز زۆرۈر. ئۇنداق قىلالماي كېتىپ قالىدىكەنمىز، تەغدىرىمىزنىڭ پەقەتلا سىياسەتچىلەرنىڭ قۇربانلىقى بولۇش قىسمىتىدىن قۇتۇلالىشى، شاخمات تاختىسىدا پېشكا بولۇش ھالىتىدىن ھالقىپ چىقىپ كېتەلىشى مۇمكىن بولمايدۇ. ئەقىل بايلىقىمىز بولماي، جان سانىمىزنىڭ كۆپىيىشى بىزنى ھېچقاچان ئالغا باستۇرمايدۇ. شۇنداقلا ئارىمىزدا مىللەتنىڭ ماددىي ۋە مەنىۋى بايلىقلىرىنى قېزىپ چىقىدىغان، ئۇلارنىڭ ئۇنتۇلغان خاتىرىسىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش، ئۇلارغا ئەسلىنى تونۇتۇش يولىدا بارلىقىنى ئاتايدىغان ئاۋانگارتلار مەيدانغا كېلىشى كېرەك. مۇتەخەسسىسلىك، مۇتەپەككۇرلۇق سالاھىيىتىنى قولغا كەلتۈرگەن ئاۋانگارتلار، ئالىملىق، ئارىفلىق ماقامىغا يۈكسەلگەن يولباشچى سەركىلەر مەيدانغا كەلمەيدىكەن، ئۇلارنىڭ يولى ئېچىلمايدىكەن سىياسىي مۇنقەرزلىكتىن قۇتۇلۇش ئۇياقتا تۇرسۇن، نەسلىمىزنىڭ قۇرۇپ تۈگىشى پەقەتلا ۋاقىت مەسىلىسى بولۇپ قالىدۇ. بۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئۆزىمىزگىلا ئەمەس، ئىنسانىيەتكىمۇ ھەسسىسى يەتكەن شانلىق مەدەنىيىتىمىزنىڭ ئىزىمۇ ئۆچۈپ تۈگىشى، پەقەتلا تارىخىي كىتابلاردا زىكرى قىلىنىشتىن ئارتۇق قىممىتى يوق بىر نەرسىگە ئايلىنىپ قىلىشى تۇرغانلا گەپ.

يازار: بۇرھان مۇھەممەد 

2019- 07-18

مەنبە: «ئويغاقلار دۇنياسىدا− بۇرھان» سەھىپىسى

تۈر: ئۇيغۇر
تۈر: بۇرھان مۇھەممەد
تۈر: ئويغاقلار دۇنياسىدا− بۇرھان