open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
سۇنەنۇ دارەقۇتنىي

**سۈنەنۇددارەقۇتنىي** (سنن الدارقطني)، ئاتاقلىق ھەدىسشۇناس ۋە قىرائەت ئالىمى ئەلى ئىبنى ئۆمەر ئەددارەقۇتنىي ئەلباغدادىي (ھ. 306 – 385 / م. 918 – 995) تەرىپىدىن باشقا «سۈنەن»لەرنىڭ ئەكسىچە، ئەھكام بىلەن ئالاقىدار ھەدىسلەرنى سەنەدلىرى بىلەن رىۋايەت قىلىپ، ئۇلارنىڭ ئارىسىدىكى سەنەد بىلەن مەتنىدىكى پەرقلەر ۋە يوشۇرۇن ئىللەتلەرنى كۆرسىتىپ بېرىش ئۈچۈن يېزىلغان ئەسەر بولۇپ، مۇئەللىف ئۇ ھەدىسلەرگە «سەھىھ»، «ھەسەن»، «زەئىف» ۋە ھەتتا «مەۋزۇﺋ» دەپ باھا بېرىدۇ ۋە راۋىيلارنىڭ ئىشەنچلىكلىكى ھەققىدە توختىلىدۇ. شۇنداقلا فىقھىي تەتقىقاتمۇ ئېلىپ بارىدۇ. مەزكۇر «سۈنەن» فىقھىي كىتابلاردىكى ھەدىسلەرگە باھا بېرىشتە مۇھىم ئەسەر بولۇپ، ئۈچ تومدا، بابلارغا بۆلۈنمىگەن 27 بۆلۈمدە 4749 «مەرفۇﺋ»، «مەۋقۇف» ۋە «مەقتۇﺋ» ھەدىس باردۇر.

## مەنبەلەر

تۈر:ئىسلامىي مۇھىم ئەسەرلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
سۇنەنى نەسائى

**سۈنەنۇ نەسائىي** (السنن الصغرى / المُجتبى من السنن)، ئاتاقلىق مۇھەددىس ئەبۇ ئابدۇرراھمان ئەھمەد ئىبنى شۇئەيب ئىبنى سىنان ئەننەسائىي (ھ. 215 – 303 / م. 830 – 915) تەرىپىدىن توپلانغان، 11949 ھەدىسنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بۈيۈك ھەجىمدىكى كىتابى «ئەسسۈنەنۇل كۇبرا»نىڭ سۈزمىسىدۇر. 

ئەھكامغا دائىر 5774 ھەدىسنى فىقھىي تەرتىپ بويىچە 58 بۆلۈم ۋە ۋە ھەربىر بۆلۈمنى بابلارغا ئايرىپ، ھەدىس بىلەن فىقھىنى جەملەپ تۈزگەن ئەسەر بولۇپ، «كۇتۇبۇ سىتتە» (ئالتە كىتاب) ئىچىدىكى «تۆت سۈنەن»نىڭ بىرىدۇر. 

سۈزۈپ ئالغان ھەدىسلەرنىڭ سەھىھ بولۇشى ئۈچۈن قاتتىق شەرتلەرنى قويغاچقا، بەزى ئالىملار ئۇنى «كۇتۇبۇ سىتتە» (ئالتە كىتاب) نىڭ ئۈچىنچىسى دەپ قارايدۇ. ئىمام نەسائىي ھەدىسلەرگە باھا بەرگەن بولۇپ، بىر ھەدىسنىڭ تۈرلۈك سەنەدلىرىنى بىر يەرگە جەملىگەن. ئۇنىڭدىكى «مەرفۇﺋ» ھەدىسلەرنىڭ كۆپ قىسمى (%91.6) «سەھىھ» بولۇپ، ئىنتايىن ئاز بىر قىسمى (%8.4) «زەئىف»تۇر. ئۇنىڭدا سەنەد ۋە ھەدىسلەرنىڭ رىۋايەتلىرىدىكى پەرقلەرگە، شۇنداقلا بابلىرىدىكى فىقھ تەتقىقاتىغا ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىلگەن. 2012 - يىلى قاتار ئەۋقاف (ۋەقفلەر) مىنىستىرلىكى تەرىپىدىن ئەڭ مۇكەممەل نەشر قىلىنغان.

## مەنبەلەر

تۈر:كىتابلار
تۈر:ئىسلامىي مۇھىم ئەسەرلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
سۈنەنۇ ئىبنى ماجە

**سۇنەنۇ ئىبنى ماجە** (سنن ابن ماجە)، «كۇتۇبۇ سىتتە» (ئالتە كىتاب) نىڭ ئالتىنچىسى دەپ قوبۇل قىلىنغان ئەسەر، مەشھۇر ھەدىسشۇناس ئەبۇ ئابدۇللاھ مۇھەممەد ئىبنى يەزىد ئىبنى ماجە ئەلقەزۋىنىي (ھ. 209 – 273 / م. 824 - 886) نىڭ قەلىمىگە ئائىت بولۇپ، بەزى ئالىملار تەرىپىدىن بابلارنىڭ فىقھىي نۇقتىدىن ياخشى تىزىلغانلىقى ۋە ئىچىدە قايتىلانغان ھەدىس بولمىغانلىقى سەۋەبلىك «باشقا ھەدىس كىتابلىرىدىن تېخىمۇ قوللىنىلىشچان» دەپ قارالغان ئەسەردۇر. 

مۇھەممەد فۇئاد ئابدۇلباقىي نەشرىدە 37 بۆلۈم، 1513 باب ۋە تۈرلۈك دەرىجىلەردىكى 4341 ھەدىستۇر (مۇستافا ئەلئەزەمىي نەشرىدە 32 بۆلۈم، 1515 باب ۋە 4397 ھەدىستىن تەشكىل تاپقان). تەتقىقاتچىلار بۇلارنىڭ «سەھىھ» ۋە «ھەسەن» بولغىنى 3519، «زەئىف»لىرى 800 ۋە «مەۋزۇﺋ»لىرى 44 ئەتراپىدا، دەپ يەكۈنلىگەن. 

بۇلاردىن 3002 ھەدىس «ئالتە كىتاب»نىڭ قالغان بەشىدە كەلگەن، ئىبنى ماجە ئۇلاردىن ئارتۇقچە 1339 ھەدىس كەلتۈرگەن. 

ئىمام شىھابۇددىن ئەھمەد بۇسايرىي (ھ. 762 – 840 / م. 1360 – 1436) ئىبنى ماجە بەش كىتابتىن ئارتۇقچە كەلتۈرگەن (بىر نەشرىدە 1476) ھەدىسلەرنى ئايرىم بىر كىتابتا جەملەپ سەنەدلىرىگە باھا بەرگەن ۋە ئەسىرىنى «مىسباھۇززۇجاجە (مصباح الزجاجة في زوائد ابن ماجه)» دەپ ئاتىغان. كېيىن جەلالۇددىن ئابدۇرراھمان ئەسسۇيۇتىي (ھ. 849 – 911 / م. 1445 – 1505) مۇ ئوخشاش نامدا ۋە مەزمۇندا بىر ئەسەر يازغان.

## مەنبەلەر

تۈر:كىتابلار
تۈر:ئىسلامىي مۇھىم ئەسەرلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
مۇسنەدۇ بەززار

**مۇسنەدۇ بەززار** (مسند البزار / البحر الزخار)» مۇھەددىس ئەبۇبەكرى ئەھمەد ئىبنى ئەمر ئەلبەسرىي ئەلبەززار (ھ. 210 – 292 / م. 826 – 905) تەرىپىدىن يېزىلغان «مۇسنەدۇ بەززار» دەپ تونۇلغان، چوڭ ھەجىملىك ھەدىس توپلىمى «ئەلبەھرۇززەخخار»دۇر. 

ھەربىر ساھابىنىڭ رىۋايەتلىرىنى جەملىگەن «مۇسنەد» شەكلىدە تۈزۈلگەن بۇ ئەسەر ئەۋۋەلا خۇلەفائى راشىدىن، ئاندىن جەننەت بىلەن خۇش بېشارەت بېرىلگەن ئون ساھابە (ئەشەرەئى مۇبەششەرە) دىن، ئاندىن ئەھلى بەيت (پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئائىلە تاۋابىئاتلىرى) تىن باشلاپ مۇئەييەن تەرتىپتە تەسنىف قىلىنغان بولۇپ، ساھابىلەرنىڭ ئىسىملىرىنى ئېلىپبەلىك تەرتىپتە كەلتۈرمىگەن. 

مۇئەللىف يەنە ساھابىلەردىن رىۋايەت قىلغۇچىلارنىڭ ئىشەنچلىكلىك تەرىپى، ھەدىسلەرنىڭ سەھىھ ياكى زەئىفلىكى، شۇنداقلا ھەدىس ئىلمىگە ئائىت قائىدىلەر ئۈستىدە توختالغان. 18 جىلدتا نەشر قىلىنغان ئەسەردە «كۇتۇبۇ سىتتە»دە بولمىغان تۈرلۈك دەرىجىلەردىكى 3442 ھەدىس توپلانغان ۋە ئۇلار بابلاردا تەرتىپلەنگەن.
## مەنبەلەر

تۈر:ئىسلامىي مۇھىم ئەسەرلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
مۇسەننافۇ ئابدۇرراززاق

**مۇسەننەفۇ ئابدۇرراززاق** (ھەدىسلەر ۋە ساھابە – تابىئىنلار بايانلىرى توپلىمى مصنف عبد الرزاق - المصنف في الأحاديث والآثار)»، ئىمام ئەھمەد ئىبنى ھەنبەل ۋە يەھيا ئىبنى مەئىن قاتارلىقلار دەرس ئالغان، تونۇلغان يەمەنلىك مۇھەددىس ئەبۇبەكرى ئابدۇرراززاق ئىبنى ھەممام سەنئانىي (ھ. 126 – 211 / م. 744 – 827) تەرىپىدىن يېزىلغان ئەسەر بولۇپ، ئەڭ دەسلەپكى ھەدىس كىتابلىرى قاتارىدىندۇر. 

مۇئەللىف بۇ بۈيۈك ئەسىرىدە تۈرلۈك دەرىجىدىكى ھەدىس ۋە ساھابە - تابىئىنلارنىڭ بايانلىرىنى راۋىيلىرىغا ئەڭ قىسقا سەنەدى بىلەن تۇتاشتۇرۇپ فىقھىي تەرتىپ بويىچە رىۋايەت قىلىدۇ. 

مۇئەللىف بىلەن ساھابىنىڭ ئارىلىقىدا بەزىدە ئىككىلا كىشى بولغانلىقتىن ئۇنىڭ سەنەدى ئىنتايىن «ئالى سەنەد» ھېسابلىنىدۇ. 

شەيخ ھەبىبۇرراھمان ئەلئەزەمىي تەرىپىدىن «ئەلمۇسەننەف» نامى بىلەن 12 تومدا (ئاخىرقى تومى مۇندەرىجە ۋە تىزىقلار) 31 بۆلۈم، 2133 بابقا بۆلۈنگەن ھالدا 1970 - يىلى بېيرۇتتا نەشر قىلىنغان بولۇپ، 21 مىڭ 33 ھەدىسنى ۋە ساھابە - تابىئىنلارنىڭ بايانلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالماقتا. لېكىن، ئەسەرنىڭ باش تەرىپىنىڭ ئازغىنە بىر قىسمى ئۆكسۈك بولۇش بىلەن بىرگە، ئۇنىڭ ئىچىدە ئىمام ئابدۇرراززاق ئۇستازى مەئمەر ئىبنى راشىد ئەلئەزدىي (ھ. 95 – 153 / م. 714 – 770) دىن رىۋايەت قىلغان ھەدىسلەر توپلىمى «ئەلجاﻣﯩﺌ»مۇ 10 - تومنىڭ ئاز بىر قىسمى بىلەن 11 - تومدا ئورۇن ئالغان.

## مەنبەلەر


تۈر:كىتابلار
تۈر:ھەدىس كىتابلارى
تۈر:ئىسلامىي مۇھىم ئەسەرلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
مۇسەننافۇ ئىبنى ئەبى شەيبە

**مۇسەننەفۇ ئىبنى ئەبى شەيبە** (ھەدىسلەر ۋە ساھابە – تابىئىنلار بايانلىرى توپلىمى مصنف ابن أبي شيبة - المصنف في الأحاديث والآثار)»، مەشھۇر مۇھەددىس، مۇفەسسىر ۋە تارىخشۇناس ئەبۇبەكرى ئابدۇللاھ ئىبنى مۇھەممەد ئىبنى ئەبي شەيبە (ھ. 159 – 235 / م. 776 – 850) نىڭ ئەڭ مەشھۇر ئەسىرى. مۇئەللىف ئۆزىگە يېتىپ كەلگەن ھەدىسلەرنى ۋە ئۇلارنى ئىزاھلىغان ساھابە بايانلىرى بىلەن تابىئىن پەتۋالىرىنى سەنەدلىرى بىلەن بىرلىكتە توپلىغان ۋە كېيىن بۇلارنى بۆلۈم ۋە بابلارغا ئايرىپ تەسنىف قىلغان. مۇئەللىف بۇ ئەسىرى بىلەن فىقھىي مەزھەبلەر تېخى شەكىللەنمىگەن ئۆز دەۋرىدە ھەدىسلەردە مەۋجۇد ئەھكاملارنى ئوتتۇرىغا چىقىرىش ۋە نامايان قىلىشقا تىرىشقان. 

كىتاب «كۇتۇبۇ سىتتە» (ئالتە كىتاب) دىن بۇرۇنقى دەۋردە تەئلىف قىلىنغان مۇھىم ئەسەرلەردىن بولۇپ، سەئىد ئەللەھھام تەرىپىدىن 9 تومدا چاپى قىلىنغان ئەڭ يېڭى نەشرىدە 41 بۆلۈم، 5435 بابتىن تەشكىل تاپماقتا. ئەسەردە 38 مىڭغا يېقىن ھەدىس بار بولۇپ، كامال يۈسۈف ئەلھۇت نەشرىدە 37 مىڭ 943 ھەدىس مۇقىمدالغان.

## مەنبەلەر

تۈر:كىتابلار
مەجمەئۇززەۋائىد

مەجمەئۇززەۋائىد (‹زەۋائىد ھەدىسلەر› جەمگاھى / مجمع الزوائد ومنبع الفوائد)، مۇھەددىس نۇرىددىن ئەبۇلھەسەن ئەلھەيسەمىي (ھ. 735 – 807 / م. 1335 – 1405) نىڭ ئۆزى يازغان بەش «زەۋائىد» – بەزى ھەدىس كىتابلىرىدا قەيت قىلىنغان ھالدا مۆتىۋەر ھەدىس مەنبەلىرىدە بولمىغان رىۋايەتلەر جەملەنگەن ئەسەرلەر – كىتابىنى ئۇستازى ھافىز ئىراقىينىڭ تەكلىپ بېرىشى بىلەن بىرلەشتۈرگەن كىتابى بولۇپ، ئۇنىڭدا «كۇتۇبۇ سىتتە» (ئالتە كىتاب) دە بولمىغان، «مۇسنەدۇ ئەھمەد»، تەبەرانىينىڭ ئۈچ «مۇئجەم»ى، «مۇسنەدۇ ئەبى يەئلا» ۋە «مۇسنەدۇ بەززار»لاردا كەلگەن ھەدىسلەرنى جەملىگەندۇر. 

بۇ قىممەتلىك ئەسەر تەتقىقاتچىلارنىڭ ھەدىسلەرنى ئەسل مەنبەلىرىدىن تېپىشىنى قولايلاشتۇرۇپلا قالماي، يوقىلىپ كەتكەن تەبەرانىينىڭ ئۈچ «مۇئجەم»ىنىڭ بىر قىسمىنىمۇ بىزگە ساقلاپ بەرگەن. بۇ جەھەتتىن ھەدىس تەتقىقاتىدا زور ئەھمىيەتكە ئىگە. ھەدىسلەرنىڭ سەنەدلىرىنى تەپسىلىي بايان قىلمىغان بولسىمۇ، فىقھ بابلىرى بويىچە تىزىپ كەلتۈرۈش ۋە سەنەدلەرگە باھا بېرىش ئارقىلىق ئورنىنى تولدۇرغان. 10 جىلد، 44 بۆلۈم، 3642 باب ۋە 18 مىڭ 776 ھەدىستىن تەشكىل تاپماقتا. 

## مەنبەلەر

تۈر:كىتابلار
تۈر:ئىسلامىي مۇھىم ئەسەرلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
فەتھۇل بارىي

thumb|404x404px
**فەتھۇل بارىي** (فتح الباري بشرح صحيح البخاري). ئاتاقلىق ھەدىسشۇناس ۋە شافىئىي فەقىھ شىھابۇددىن ئەبۇلفەزل ئەھمەد ئىبنى ئەلى ئىبنى ھەجەر ئەلئەسقەلانىي (ھ. 773 – 852 / م. 1371 – 1449) تەرىپىدىن ئىمام بۇخارىينىڭ «جامىئۇسسەھىھ»ىگە يېزىلغان مۇكەممەل شەرھ بولۇپ، مۇئەللىف ئۇنى 25 يىلدا (ھ. 817 – 842 / م. 1414 – 1439) تاماملىغان. مۇئەللىف مەزكۇر شەرھنى يېزىشتا ئىلگىرىكى شەرھلەرنى خۇلاسىلىگەن ۋە بۇرۇنقى 1200 ئەسەردىن پايدىلانغان. ئالدى بىلەن ئەسىرىگە ئالاقىدار مەسىلىلەرنى ۋە ئىلمىي پىلانىنى بايان قىلىپ «ھۇدەسسارىي» نامىدا بىر مۇقەددىمە يازغان. ئاندىن ھەربىر ھەدىسنى ئىزاھلاشقا باشلاپ، ئالىملار ئىتتىپاق مەسىلىلەرنى ۋە قاراشلىرى ئوخشاش بولمىغان مەسىلىلەرنى فىقھىي تەتقىقات ۋە تەرجىھلىرى بىلەن بايان قىلغان. 

«سەھىھۇل بۇخارىي»نىڭ قوليازما نۇسخىلىرىدىكى ۋە ئاغزاكى رىۋايەتلىرىدىكى پەرقلەرنى سېلىشتۇرغان. ئۆزى كەلتۈرگەن ھەدىسلەرگە سەھىھلىك جەھەتتىن باھا بەرگەن. 

ئەقىدە، تەفسىر، ھەدىس، فىقھ، تارىخ، تىل، قىرائەت، ئەدەبىيات، تېبابەت ۋە باشقا تۈرلۈك ئىلىملەرگە ئالاقىدار مەسىلىلەردە چوڭقۇر ۋە قىممەتلىك تەتقىقاتلارنى ئېلىپ بارغان. 

ھەر بۆلۈمنىڭ ئاخىرىدا شۇ بۆلۈمدىكى ھەدىسلەرنىڭ ئىمام مۇسلىم ھەم «جامىئۇسسەھىھ»ىدە رىۋايەت قىلغىنى، تەكرارلانغىنى ۋە ئومۇمىي سانىنى بايان قىلىپ خاتىمە يازغان. 

ئەسەرنىڭ ئىسمى ئىمام زەينۇددىن ئىبنى رەجەب ئەلباغدادىي (ھ. 736 – 795 / م. 1336 – 1393) نىڭ شۇ نامدا تاماملىيالمىغان بىر ئەسىرىگە ۋە مۇئەللىف ھافىز ئىبنى ھەجەرنىڭ ئۇستازى مەجدۇددىن فەيروزئابادىي (ھ. 729 – 817 / م. 1329 – 1415) نىڭ قەلىمىگە ئائىت شۇ ناملىق ئەسىرىگە ئىشارە سۈپىتىدە «فەتھۇل بارىي» دەپ ئاتالغان. ئەڭ سۈپەتلىك نەشرى 1958 - يىلى شەيخ مۇھىببۇددىن ئەلخەتىب (ھ. 1305 – 1389 / م. 1886 – 1969) تەرىپىدىن تەييارلىنىپ 1959 - يىلى قاھىرەدە «ئەلمەكتەبەتۇسسەلەفىييە» تەرىپىدىن 12 تومدا بېسىلغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىتابلار
تۈر:ئىسلامىي مۇھىم ئەسەرلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئىئلامۇل مۇۋەققىئىن

**ئىئلامۇل مۇۋەققىئى**ن (مۇپتىلارنىڭ ئالەملەرنىڭ پەرۋەردىگارىدىن يەتكۈزۈشى / إعلام الموقعين عن رب العالمين) ھەنبەلىي ئالىمى، ئىمام ئىبنى تەيمىييەنىڭ ئوقۇغۇچىسى شەمسۇددىن مۇھەممەد ئىبنى ئەبۇبەكرى ئىبنى قەييىم ئەلجەۋزىييە (ھ. 691 – 751 / م. 1292 – 1350) تەرىپىدىن ئىسلام شەرىئەت ئىدىيەسىنى مەزھەبلەر ئۈستى ياكى سەلەفىيچە ئۇسلۇب بىلەن قەلەمگە ئالغان بىر ئەسەر بولۇپ، ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامغا ئەگىشىش، ئۇنى سۆيۈش كېرەكلىكىنى، بۇنىڭ ئاللاھ ۋە ئاللاھنىڭ جەننىتىگە ئۇلىشىشنىڭ يېگانە يولى ئىكەنلىكىنى بايان قىلغان بىر مۇقەددىمە بىلەن باشلىنىدۇ. ئاندىن ئەڭ شەرەپلىك ئىلىمنىڭ تەۋھىد ئىلمى، ئەڭ پايدىلىق ئىلىمنىڭ بولسا فىقھ ئىلمى ئىكەنلىكى ۋە بۇ ئىككى ئىلىمنىڭ پەقەت ۋە پەقەت رەسۇلى ئەكرەم ئەلەيھىسسالاتۇ ۋەسسالامدىن ئېلىنىدىغانلىقى بىلدۈرۈلگەن. 

ئەسەرنىڭ قالغان قىسمىدا كۆپرەك ھەزرىتى رەسۇلۇللاھتىن ئىلىم ئېلىشنىڭ كەيپىيات ۋە شەرتلىرى قەلەمگە ئېلىنغان. تەپسىلىيراق ئېيتقاندا مۇئەللىف بۇ ئەسىرىدە فىقھ ۋە ئۇنىڭ مېتودلىرى، شەرىئەت كۆزلىگەن نىشانلار، شەرىئەت ئەھكاملىرى، باسقۇچلىرى، تارىخى ۋە «شەرئىي سىياسەت»نى جەملىگەن، ئىجتىھاد، قىياس ۋە ساھابە كىراملارنىڭ بايانلىرىنىڭ شەرىئەتتىكى ئورنى توغرىسىدا ئۇزۇن توختىلىش بىلەن بىرگە، ئەقىدە، ئىبادەت، ئەخلاق، مۇئامىلىلەر، چۈش تەبىرى، ھىيلە، ئۆسۈم - جازانە، نىكاھ - تالاق، دەۋا - دەستۇر، سوت - مەھكىمە، ھۆكۈم - پەتۋا، ئۆرپ - ئادەت ۋە بەزى رۇخسەتلەرگە سەۋەب بولىدىغان زۆرۈرىيەتلەر ھەققىدە چوڭقۇر تەتقىقات ئېلىپ بارغان. ئومۇمەن، تۆت تومدا نەشر قىلىنغان بۇ قىممەتلىك ئەسەر شەرىئەت ساھەسىدىكى ئوقۇغۇچى ۋە تەتقىقاتچىلار، شۇنداقلا پەتۋا بەرگۈچىلەر ئۈچۈن مۇھىم ئوقۇشلۇقتۇر.

## مەنبەلەر

تۈر:ئىسلامىي مۇھىم ئەسەرلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
غايەتۇل مەرام

**غايەتۇل مەرام** (‹ئىسلامدا ھالال ۋە ھارام› ھەدىسلىرىنى ۋايىغا يەتكۈزۈپ تەخرىج قىلىش / غاية المرام في تخريج أحاديث الحلال والحرام)، مەرھۇم شەيخ مۇھەممەد ناسىرۇددىن ئالبانىي ئىمام يۈسۈف قەرەداۋىينىڭ «ئىسلامدا ھالال ۋە ھارام» ناملىق ئەسىرىدە كەلتۈرۈلگەن ھەدىسلەرنىڭ (500 ئەتراپىدا) سەنەدلىرىگە باھا بېرىپ، 1980 - يىلى يازغان 1 توملۇق كىتابى بولۇپ، ئۇنى شامدىكى «ئەلمەكتەبۇل ئىسلامىي» نەشرىياتى قايتا - قايتا نەشر قىلغان.
## مەنبەلەر

تۈر:ئىسلامىي مۇھىم ئەسەرلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
تۈر:ناسىرۇددىن ئەلبانىي
شۇئەبۇل ئىمان

**شۇئەبۇل ئىمان** (ئىمان شاخچىلىرى توپلىمى / شعب الإيمان - الجامع لشعب الإيمان)، مەشھۇر مۇھەددىس ۋە شافىئىي فەقىھ ئەھمەد ئىبنى ھۈسەين ئەلبەيھەقىي (ھ. 384 – 458 / م. 994 - 1066) تەرىپىدىن كامىل ئىماننى شەكىللەندۈرۈش ئۈچۈن قىلىنىدىغان دىنىي ئىش - ھەرىكەتلەر ھەققىدە تەسنىف قىلىنغان 7 جىلدلىق ئەسەردۇر. 

مۇئەللىف ئەسەرنى يېزىشتا بۇخارالىق شافىئىي فەقىھ ئەبۇ ئابدۇللاھ ئەلھەلىيمىي (ھ. 338 – 403 / م. 950 - 1012) نىڭ شۇ نامدىكى بىر ئەسىرىنى ئۆرنەك ئالغان ۋە دەۋرىدىكى ئىماننىڭ ھەقىقىتى ھەققىدىكى تالاش - تارتىشلارنى ھەل قىلىشنى ئويلىغان ھەمدە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ «ئىمان ئاتمىش نەچچە شاخچىدۇر، ھايامۇ ئىماننىڭ بىر شاخچىسىدۇر» دېگەن ھەدىسىنى چىقىش قىلغان. 

ئەسىرىنى 12 بابقا بۆلۈشتىمۇ ئەبۇ ئابدۇللاھ ھەلىيمىيگە ئەگەشكەن. ئەسەرنىڭ مۇھەممەد ئىبنى سەئىد نەشرى 1100 بەتلىك ھەدىس ۋە ئەسەر مۇندەرىجىلىرى بولۇپ، توپلام 12 مىڭ 269 رىۋايەتتىن تەشكىل تاپقان.

## مەنبەلەر

تۈر:ئىسلامىي مۇھىم ئەسەرلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
شەرھى سەھىھۇ مۇسلىم

**شەرھۇ سەھىھى مۇسلىم** (منهاج المحدثين وسبيل طالبيه المحققين في شرح صحيح أبي الحسين مسلم بن الحجاج القشيري). ئىمام مۇھيىددىن نەۋەۋىي (ھ. 631 – 676 / م. 1233 – 1277) تەرىپىدىن ئىمام مۇسلىمنىڭ «ئەلمۇسنەدۇسسەھىھ»ناملىق يىرىك ئەسىرىگە (ھ. 664 – 675 / م. 1266 – 1276 - يىللار ئارىلىقىدا) ۋاپاتىدىن بىر يىل بۇرۇن تاماملانغان شەرھ بولۇپ، «سەھىھۇ مۇسلىم»نىڭ ئەڭ ياخشى شەرھلىرىدىن بىرىدۇر. 

ئىمام بۇ شەرھنى يېزىشتا ئىلگىرىكى شەرھلەردىن بولۇپمۇ قازى ئىيازنىڭ شەرھىدىن كۆپرەك پايدىلانغان بولۇپ، پايدىلانغان ۋە ئىسمىنى تىلغا ئالغان 16 خىل ئىلىمدىكى مەنبەلەر 250 كە يېتىدۇ. 

ئىمام نەۋەۋىي بۇ ئەسىرىگە ئىنتايىن قىممەتلىك بىر مۇقەددىمە يازغان بولۇپ، ئۇنىڭدا بۇ شەرھىگە ئالاقىدار مەزمۇنلارنى بايان قىلغان. ئاندىن بىرقانچە پاراگرافتا سەھىھۇ مۇسلىم راۋىيلىرىنىڭ ئەھۋالى، ھەدىس ئىلمىگە ئالاقىدار مەسىلىلەر ئۈستىدە توختالغان. ئاندىن ئىمام مۇسلىم بىلەن ئارىلىقىدىكى ئۇستازلىرىنىڭ تەرجىمىھاللىرىنى بايان قىلغان ۋە «سەھىھۇ مۇسلىم»نى مۇناسىپ بابلارغا ئايرىپ، بابلارغا ئىسىم قويغان. راۋىيلارنىڭ تەرجىمىھالىنى، ئىشەنچلىك دەرىجىسىنى بېرىش بىلەن بىللە ئىسىملىرىنى زىر - زەبەر بىلەن ئېنىق قىلىپ بېكىتكەن. 

ھەدىسلەردىن ئېلىنىدىغان ئىلمىي مەزمۇننى گاھىدا ئىخچام، گاھىدا تەپسىلىي يازغان. ھەربىر قاراشنى ئۆز ئىگىسىگە نىسبەت بەرگەن. بەزىدە ئوقۇرمەننى ئۆزىنىڭ باشقا ئەسەرلىرىگە مۇراجىئەت قىلىشقا بۇيرۇغان. ئالىملار بىردەك ئىجماﺋ قىلغان مەسىلىلەرنى تىلغا ئالغان ۋە ناتونۇش سۆزلەرنى ئىزاھلىغان. بۇ ئىخچام شەرھ بەزى نەشرىدە 18 تومدا بېسىلغان.

تۈر:ئىسلامىي مۇھىم ئەسەرلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
سىيەرۇ ئەئلامىن نۇبەلا

**سىيەرۇ ئەئلامىن نۇبەلا** (ئېسىل زاتلارنىڭ مەشھۇرلىرىنىڭ تەرجىمىھاللىرى / سير أعلام النبلاء)، ئاتاقلىق ھەدىسشۇناس تارىخچى ئىمام زەھەبىي (ھ. 673 – 748 / م. 1274 – 1348) بۈيۈك ئەسىرى «تارىخۇل ئىسلام»دىن سۈزۈپ ئالغان چوڭ ھەجىملىك (25 توم) ۋە قىممەتلىك تەرجىمىھال كىتابى بولۇپ، يەتتە ئەسىر مابەينىدىكى ئۈممەتنىڭ سەرخىللىرىنىڭ ئوبرازىنى ھەقىقىي ئەكس ئەتتۈرىدۇ. 

مۇئەللىف بۇ شانلىق ئەسىرىنى ھ. 739 / م. 1338 - يىلى تاماملىغان ۋە 5964 تەرجىمىھالنى 40 تەبىقە ياكى ئەۋلادقا ئايرىپ، دەسلەپكى بىرقانچە جىلدتا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ سىيرىتى، خۇلەفائى راشىدىنلار ۋە ساھابە كىراملارنى تونۇشتۇرغان. 

كېيىنكىلەرنى زامان تەرتىپى بويىچە كەلتۈرگەن ۋە ئىسلام دۇنياسىنىڭ مەشرىقىدىن مەغرىبىگىچە ھەممە يۇرتلاردا ياشىغان تۈرلۈك ساھەلەردىكى مەشھۇرلارنىڭ بولۇپمۇ مۇھەددىسلەرنىڭ تەرجىمىھالىنى ئۆزى بېكىتكەن ئىلمىي مېتود ئاساسىدا يازغان. 

تارىخچىلارنىڭ باھالىرىنى مۇھاكىمە قىلغان. ئەسىرىدە نۇرغۇن ھەدىسلەرنى كەلتۈرگەن ۋە ئۇنىڭ سەنەدى ۋە مەتنىدە توختالغان. سەرخىللارغا باھا بېرىشتە مەدھىيە ئوقۇش بىلەنلا كۇپايىلەنمەي، تەنقىدلەنگەن تەرەپلەرنىمۇ بايان قىلغان. ئۇنىڭ تەنقىدىدىن ئۇستازى ئىمام ئىبنى تەيمىيە ۋە ھەتتا ئۆز ئوغلىمۇ ساق قالمىغان.

## مەنبەلەر

تۈر:ئىسلامىي مۇھىم ئەسەرلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئەبۇلھەيسەم كەسىر

**ئەبۇلھەيسەم** (أَبُو الْهَيْثَم كَثِيرِ): تابىئىن. ئىسمى كەسىر. ھەزرىتى ئۇقبە ئىبنى ئامىر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ ئازادگەردىسى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تابىئىن
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
رۇكانە

**رۇكانە** (رُكَانَةُ بْنُ عَبْدِ يَزِيدَ بْنِ هَاشِمٍ بْن المطلب الْقُرَشِيُّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: رۇكانە ئىبنى ئەبد يەزىد ئىبنى ھاشىم ئىبنى ئابدۇلمۇتتەلىب ئەلقۇرەشىي (ئەبۇ مۇھەممەد). (ھ. ؟ – 42 / م. ؟ – 663) ئەرەب پالۋانلىرىنىڭ بىرى. مۇسۇلمان بولۇشتىن ئىلگىرى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بىلەن چېلىشىپ يېڭىلگەن ۋە مەككە فەتھىدە مۇسۇلمان بولغان. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن ھەدىس رىۋايەت قىلغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئەبۇ ھاتىم

**ئەبۇ ھاتىم** (أَبُو حَاتِمٍ سَهْلُ بنُ مُحَمَّدِ بنِ عُثْمَانَ السِّجِسْتَانِيُّ): سەھل ئىبنى مۇھەممەد ئىبنى ئوسمان ئەسسىجىستانىي. (ھ. 172 – 255 / م. 788 – 869) مۇھەددىس، تىلشۇناس، قىرائەتشۇناس ۋە تەفسىرشۇناس. «ئىئرابۇل قۇرئان»، «ئەلئەزداد (الأضداد)»، «ئەلقىرائات» ۋە باشقا ئەسەرلىرى بار.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئەبۇ نۇئەيم

**ئەبۇ نۇئەيم** (أَبُو نُعَيْمٍ أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ الأَصْبَهَانِيُّ): ئەھمەد ئىبنى ئابدۇللاھ ئىبنى ئەھمەد ئەلئەسبەھانىي (ئەبۇ نۇئەيم). (ھ. 336 – 430 / م. 948 – 1038) ئىران ئىسفاھاندا تۇغۇلغان. مۇھەددىس، تارىخشۇناس. رىۋايىتى ئىشەنچلىك زات. مەشھۇر ئەسەرلىرى «ھىليەتۇل ئەۋلىياﺋ» (ئەۋلىيالار زىننىتى، 10 توم)، «ئىسفاھان تارىخى»، «دەلائىلۇننۇبۇۋۋەت» ۋە باشقىلار. 
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئەبۇ يەئلا ئەلمەۋسىلىي

**ئەبۇ يەئلا** (أَبُو يَعْلَى أَحْمَدُ بنُ عَلِيِّ بنِ المُثَنَّى التَّمِيْمِيُّ المَوْصِلِيُّ): ئەھمەد ئىبنى ئەلى ئىبنى ئەلمۇسەننا ئەتتەمىمىي ئەلمەۋسىلىي (ئەبۇ يەئلا). (ھ. 210 – 307 / م. 826 – 919). ئىشەنچلىك، پەزىلەتلىك، مەشھۇر ئالىم. مۇسۇللۇق مۇھەددىس. «مۇسنەدۇ ئەبى يەئلا» ناملىق 13 توملۇق (نەشر قىلىنغان) ھەدىس كىتابىنىڭ مۇئەللىفى. باشقا ئەسەرلىرىمۇ بار.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئىمام ئەبۇ يۈسۈف

**ئىمام ئەبۇ يۈسۈف** (الإمَامُ أَبُو يُوسُف يَعْقُوب بْن إِبْرَاهِيم الأَنْصَارِيُّ الكُوْفِيُّ): يەئقۇب ئىبنى ئىبراھىم ئەلئەنسارىي ئەلكۇفىي. (ھ. 113 – 182 / م. 731 – 798) مۇھەددىس ۋە مۇجتەھىد فەقىھ. ئىمام ئەبۇ ھەنىفەنىڭ شاگىرتى ۋە ھەنەفىي مەزھىبىنىڭ ئىككىنچى ئىمامى. تۇنجى بولۇپ «قازىلقۇزات (باش قازى)» ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن. دۆلەت مالىيەسىنى باشقۇرۇش ئۈچۈن «ئەلخەراج» ناملىق كىتابىنى يازغان. يەنە فىقھ ۋە ھەدىس ساھەسىدە باشقا ئەسەرلەرنى قالدۇرغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:مۇھەددىسلەر
تۈر:ئالىملەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئابدۇررەززاق سەنئانىي

thumb
**ئابدۇرراززاق** (عَبْدُ الرَّزَّاقِ بنُ هَمَّامِ بنِ نَافِعٍ الحِمْيَرِيُّ) : ئابدۇرراززاق ئىبنى ھەممام ئىبنى نافىئ ئەسسەنئانىي ئەلھىميەرىي (ئەبۇبەكرى). (ھ. 126 – 211 / م. 744 – 827) يەمەنلىك ئازادگەردە. مەشھۇر مۇھەددىس، تەفسىرشۇناس. «تەفسىرۇ ئابدۇرراززاق»نىڭ ۋە «مۇسەننەفۇ ئابدۇرراززاق» (11 توم) ناملىق ھەدىس ۋە سەلەف - سالىھلەرنىڭ سۆزلىرى توپلانغان چوڭ ھەجىملىك كىتابنىڭ مۇئەللىفى.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:مۇھەددىسلەر
تۈر:ئىسلام دىنى
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:مەشھۇر شەخسلەر
تۈر:ئىسلام مەزھەبلىرى
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئىمام ئەبۇللەيس سەمەرقەندىي

**ئىمام ئەبۇللەيس سەمەرقەندىي** (الفَقِيْهُ نَصْرُ بنُ مُحَمَّدِ بنِ إِبْرَاهِيْمَ السَّمَرْقَنْدِيُّ الحَنَفِيُّ): نەسر ئىبنى مۇھەممەد ئىبنى ئىبراھىم ئەسسەمەرقەندىي ئەلفەقىھ. (ھ. ؟ – 375 / م. ؟ – 985) «ئەلفەقىھ»، «ئىمامۇل ھۇدا»، «زاھىد» دەپ نام ئالغان سەمەرقەندلىك كاتتا ھەنەفىي ئالىم. ئىمام ئەبۇ مەنسۇر ئەلماتۇرىيدىنىڭ شاگىرتى. «بەھرۇل ئۇلۇم» ناملىق تەپسىر، «ئەننەۋازىل»، «ئۇيۇنۇل مەسائىل»، «خازانەتۇل فىقھ»، «بۇستانۇل ئارىفىن»، «تەنبىھۇل غافىلىن» ۋە «شەرھۇل فىقھىل ئەكبەر» قاتارلىق ئەسەرلەرنىڭ مۇئەللىفى.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:مۇھەددىسلەر
تۈر:ئالىملەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئەتاﺋ ئىبنۇسسائىب

**ئەتاﺋ ئىبنۇسسائىب** (عَطَاءُ بنُ السَّائِبِ الثَّقَفِيُّ الكُوْفِيُّ): ئەتاﺋ ئىبنى ئەسسائىب ئەسسەقەفىي ئەلكۇفىي (ئەبۇسسائىب). (ھ. ؟ – 136 / م. ؟ – 754) ئازادگەردە تابىئىن، كۇفە مۇھەددىسى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
تۈر:تابىئىن
ئىمام ئەلائىي

**ئىمام ئەلائىي** (الإمَامُ صلاح الدّين خليل بن كَيْكَلَدي العَلائي): سالاھۇددىن خەلىل ئىبنى كەيكەلەدىي ئەلئەلائىي (ئەبۇ سەئىد). (ھ. 694 – 761 / م. 1295 – 1360) ھەدىسشۇناس ھافىز، مۇفەسسىر، ئەدىب، شافىئىي فەقىھ. مۇرسەل ھەدىسلەر ھەققىدە «جامىئۇتتەھسىل» ناملىق ئەسىرى بار.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:مۇھەددىسلەر
تۈر:ئالىملەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئەمر ئىبنى ئاس

**ھەزرىتى ئەمر ئىبنى ئاس** (عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ بْنِ وَائِلِ السَّهْمِي القُرَشِيُّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: ئەمر ئىبنى ئاس ئىبنى ۋائىل ئەسسەھمىي ئەلقۇرەشىي (ئەبۇ ئابدۇللاھ). (ھ. بۇرۇن 50 – ھ. 43 / م. 573 – 664) ئالاھىدە رەھبەرلىك تالانتىغا ئىگە ساھابە. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇنى قوشۇنلارغا قوماندان قىلىپ ئەۋەتكەن زات. پەلەستىن ۋە مىسىر زېمىنىنى فەتىھ قىلغان بۈيۈك ئىسلام قوماندانى. ھەزرىتى ئۆمەر ئۇنى«ئەرەبلەرنىڭ ئەرتەبۇنى» دەپ سۈپەتلىگەن.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئەرتەبۇن

ئەرتەبۇن (Tribune): م. 634 - يىل 7 - ياكى 8 - ئايلاردا ئىسلام قوشۇنلىرى بىلەن شەرقىي رىم ئىمپېرىيىسى ئارىسىدا يۈز بەرگەن ئەجنادىن جېڭىگە قاتناشقان رىم قوشۇنلىرى قوماندانى. ھېراكلىيۇسنىڭ ئىنىسى. ئىسلام تارىخىدا ئەرتەبۇن ياكى ۋاردار.

## مەنبەلەر

تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
بەراﺋ ئىبنى ئازىب

**بەراﺋ ئىبنى ئازىب** (البَرَاءُ بنُ عَازِبِ بنِ الحَارِثِ الأَنْصَارِيُّ الحَارِثِيُّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇما: بەراﺋ ئىبنى ئازىب ئەلئەنسارىي (ئەبۇ ئۇمارە). (ھ. بۇرۇن 22 – ھ. 71 / م. 600 – 690). نۇرغۇن غازاتلارغا قاتناشقان ساھابە. ئاتىسىمۇ ئەنسارىي ساھابە. كۇفەدە يەرلىشىپ كۆپ ھەدىس رىۋايەت قىلغان زات.

## مەنبەلەر

تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئەبۇبەكر بەيھەقىي

**ئىمام بەيھەقىي** (أَحْمَدُ بنُ الحُسَيْنِ بنِ عَلِيِّ بنِ مُوْسَى الخُسْرَوْجِرديُّ الخُرَاسَانِيُّ البَيْهَقِيُّ) رەھىمەھۇللاھ: ئەھمەد ئىبنى ھۈسەين ئىبنى ئەلى ئىبنى مۇسا ئەلخۇسرەۋجىردىي ئەلخۇراسانىي ئەلبەيھەقىي (ئەبۇبەكرى). (ھ. 384 – 458 / م. 994 – 1066). كاتتا مۇھەددىس، شافىئىي فەقىھ. ئەسەرلىرى: «ئەسسۈنەنۇل كۇبرا»، «شۇئەبۇل ئىمان»، «مەئرىفەتۇسسۈنەن»، «ئەلبەئسۇ ۋەننۇشۇر»، «مەناقىبۇل ئىمام شافىئىي» ۋە باشقىلار.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
بۇرەيدە ئىبنى ئەلھۇسايب

**بۇرەيدە ئىبنى ئەلھۇسايب** (بُرَيْدَةُ بْنُ الْحُصَيْبِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الأَسْلَمِيُّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: بۇرەيدە ئىبنى ئەلھۇسايب ئىبنى ئابدۇللاھ ئەلئـەسلەمىي (ئەبۇ ئابدۇللاھ). (ھ. بۇرۇن ؟ – 62 / م. ؟ – 682). پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ھىجرەت قىلىۋاتقاندا مۇسۇلمان بولغان ساھابە. ھۇدەيبىييەدىكى «رىزۋان» بەيئىتىگە ۋە كېيىنكى غازاتلارغا قاتناشقان، خۇراسانغا جىھادقا ئاتلىنىپ تۈركمەنىستاندا ۋاپات تاپقان زات. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن 150 ئەتراپىدا ھەدىس رىۋايەت قىلغان.

## مەنبەلەر

تۈر:ساھەبەلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
شىھابۇددىن بۇسايرىي

**ئىمام بۇسايرىي** (الإمَامُ شِهَابُ الدِّيْنِ أَحْمَدُ بنُ أَبِي بَكْرٍ بنِ إِسْمَاعِيلَ البُوصَيري): شىھابۇددىن ئەھمەد ئىبنى ئەبۇبەكرى ئىبنى ئىسمائىل ئەلبۇسايرىي (ئەبۇلئابباس). (ھ. 762 – 840 / م. 1360 – 1436). ھەدىس ئىلىملىرىدە يېتىشكەن مىسىرلىق ئالىم، «مىسباھۇززۇجاجە» ۋە «ئىتھافۇل مەھەرە» قاتارلىق ئەسەرلەرنى قالدۇرغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
بىلال ھەبەشىي

**ھەزرىتى** **بىلال** (بِلالُ بْنُ رَبَاحٍ الْحَبَشِيِّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: بىلال ئىبنى رەباھ ئەلھەبەشىي (ئەبۇ ئابدۇللاھ). (ھ. ؟ – 20 / م. ؟ – 641) دەسلەپتە مۇسۇلمان بولغان قارا تەنلىك قۇل ساھابىلەردىن. ئىسلامغا كىرگەنلىكى ئۈچۈن، خوجايىنلىرى ئۇنى قاتتىق قىينىغان. ھەزرىتى ئەبۇبەكرى ئۇنى سېتىۋېلىپ ئازاد قىلىۋەتكەن. «پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مۇئەززىنى»، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بىلەن جىمى غازاتلارغا قاتناشقان زات.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئەھمەد ئىبنى مۇھەممەد تاھاۋىي

**ئىمام تاھاۋىي** (الإمَامُ أَحْمَدُ بنُ مُحَمَّدِ بنِ سَلاَمَةَ الطَّحَاوِيُّ الْمصْرِيّ): ئەھمەد ئىبنى مۇھەممەد ئىبنى سالامە ئەلئەزدىي ئەتتاھاۋىي ئەلمىسرىي (ئەبۇ جەئفەر). (ھ. 239 – 321 / م. 853 – 933) مەشھۇر مۇھەددىس ۋە فەقىھ، ئۆز زامانىدىكى ھەنەفىي مەزھەب پېشۋالىرىدىن بىرى. مەشھۇر «ئەقىدە تاھاۋىيە» (بيان عقيدة أهل السنة والجماعة / ھەنەفىي مەزھەب ئىماملىرىنىڭ ئېتىقادى بويىچە ئەھلى سۈننەت ۋەلجامائە ئەقىدىسىنىڭ بايانى) نىڭ ۋە «شەرھۇ مەئانىل ئاسار»(5 توم)، «شەرھۇ مۇشكىلىل ئاسار» (15 توم)، «ئىختىلافۇل ئۆلەما»، «ئەلمۇختەسەر»، «ئەھكامۇل قۇرئان» قاتارلىق ھەدىس ۋە فىقھ كىتابلىرىنىڭ مۇئەللىفى.

## مەنبەلەر

تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
شىھابۇددىن سۇلايمان تەبەرانىي

**ئىمام تەبەرانىي** (الإمَامُ شِهَابُ الدِّيْنِ سُلَيْمَانُ بنُ أَحْمَدَ الطَّبَرَانِيُّ): شىھابۇددىن سۇلايمان ئىبنى ئەھمەد ئەتتەبەرانىي (ئەبۇلقاسىم). (ھ. 260 – 360 / م. 821 – 918) ئاتاقلىق ھەدىسشۇناس. «ئەلمۇئجەمۇل كەبىر»، «ئەلمۇئجەمۇل ئەۋسەت» ۋە «ئەلمۇئجەمۇسسەغىر» قاتارلىق ئەسەرلەرنىڭ مۇئەللىفى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
بەززار

**بەززار** (أَبُو بَكْرٍ أَحْمَدُ بنُ عَمْرٍو بنِ عَبْدِ الخَالِقِ البَصْرِيُّ البَزَّارُ) رەھىمەھۇللاھ: ئەھمەد ئىبنى ئەمر ئىبنى ئابدۇلخالىق ئەلبەسرىي ئەلبەززار (ئەبۇبەكرى). (ھ. 210 – 292 / م. 826 – 905) كاتتا مۇھەددىس ئىمام. «مۇسنەدۇ بەززار» دەپ تونۇلغان چوڭ ھەجىملىك ھەدىس توپلىمى «ئەلبەھرۇززەخخار»نىڭ مۇئەللىفى.

## مەنبەلەر

تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
بەشىر ئىبنى سەئد

**بەشىر ئىبنى سەئد** (بَشِيرُ بْنُ سَعْدِ بْنِ ثَعْلَبَةَ الْأنْصَارِيّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: بەشىر ئىبنى سەئد ئىبنى سەئلەبە ئەلئەنسارىي (ئەبۇننۇئمان). (ھ. ؟ – 12 / م. ؟ – 633) ئىككىنچى «ئەقەبە بەيئىتى»گە، «بەدر غازىتى» ۋە ئۇندىن كېيىنكى بارلىق غازاتلارغا قاتناشقان ساھابە. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇنى قوشۇنلارغا قوماندان قىلىپ ئەۋەتكەن. «ئىراق فەتھى»دە شەھىد بولغان زات.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
مۇھەممە ئىبنى جەرىر تەبەرىي

**ئىمام تەبەرىي** (الإمَامُ مُحَمَّدُ بنُ جَرِيْرِ بنِ يَزِيْدَ الطَّبَرِيُّ): مۇھەممەد ئىبنى جەرىر ئىبنى يەزىد ئەتتەبەرىي (ئەبۇ جەئفەر). (ھ. 224 – 310 / م. 839 – 923) فەقىھ، مۇھەددىس، تارىخشۇناس، مۇجتەھىد ۋە كاتتا مۇفەسسىر. داڭلىق ئەسەرلىرى: 30 تومدا «جامىئۇل بايان» (تەفسىرۇ تەبەرىي)، 11 تومدا «ئەخبارۇررۇسۇل ۋەلمۇلۇك» (تارىخۇ تەبەرىي)، «ئىختىلافۇل فۇقاھا»، «تەھزىبۇل ئاسار» ۋە باشقىلار.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
تەمىم ئەددارىي

**تەمىم ئەددارىي** (تَمِيْمٌ بنُ أَوْسِ بنِ خَارِجَةَ الدَّارِيُّ الفِلَسْطِيْنِيُّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: تەمىم ئىبنى ئەۋس ئەددارىي ئەلفىلەستىينىي (ئەبۇ رۇقەييە). (ھ. ؟ – 40 / م. ؟ – 660). ھىجرىيە 9 - يىلى مۇسۇلمان بولغان ۋە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بىلەن غازاتلارغا قاتناشقان ساھابە. خەلىپىلەر دەۋرىدىمۇ غازاتلارغا قاتناشقان، قارىي، ئابىد، مەشھۇر ساھابىلەرنىڭ بىرىدۇر.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
مۇھەممەد ئىبنى ئىيسا ئەتتىرمىزىي

**ئىمام تىرمىزىي** (الإمَامُ مُحَمَّدُ بنُ عِيسَى التِّرْمِذِيّ): مۇھەممەد ئىبنى ئىيسا ئەتتىرمىزىي (ئەبۇ ئىيسا). (ھ. 209 – 279 / م. 824 – 892) ئاتاقلىق ھەدىس ئىماملىرىدىن. ئۆزبېكىستاننىڭ تىرمىز شەھرىدە تۇغۇلغان. «كۇتۇبۇ سىتتە» (ئالتە كىتاب) نىڭ بىرى بولغان «ئەلجامىئۇل كەبىر»نى توپلىغان. يەنە «ئەششەمائىلۇلمۇھەممەدىييە» ۋە «ئىلەلۇتتىرمىزىي» قاتارلىق ھەدىس كىتابلىرىنىڭ مۇئەللىفى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
جابىر ئىبنى ئابدۇللاھ

**ھەزرىتى جابىر** (جَابِرُ بنُ عَبْدِ اللهِ بنِ عَمْرِو بنِ حَرَامٍ السَّلِمِيُّ الْأنْصَارِيّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: جابىر ئىبنى ئابدۇللاھ ئىبنى ھـەرام ئەسسەلىمىي ئەلئـەنسارىي. (ھ. بۇرۇن 16 – ھ. 78 / م. 607 – 697) «ئەقەبە بەيئىتى»گە ئاتىسى بىلەن قاتناشقان، كېيىن «رىزۋان بەيئىتى»گە ۋە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بىلەن 15 غازاتقا قاتناشقان كاتتا ساھابە. ئەڭ كۆپ ھەدىس رىۋايەت قىلغان ئالىم زاتلاردىن.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
جەرىر ئىبنى ئابدۇللاھ

**ھەزرىتى جەرىر** (جَرِيْرُ بنُ عَبْدِ اللهِ بنِ جَابِرِ البَجَلِيُّ): جەرىر ئىبنى ئابدۇللاھ ئىبنى جابىر ئەلبەجەلىي (ئەبۇ ئابدۇللاھ). (ھ. ؟ – 51 / م. ؟ – 671) يەمەندىن مەدىنەگە ھىجرەت قىلىپ كەلگەن ساھابە. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇنىڭغا بەزى ۋەزىپىلەرنى تاپشۇرغان ۋە ئۇنى ئەلچىلىككە ئەۋەتكەن. «قادىسىييە» جېڭى ۋە «ئىراق فەتھى»دە زور تۆھپىلەرنى قوشقان باھادىر قوماندان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
خالىد ئىبنى ۋەلىد

**خالىد ئىبنى ۋەلىد** (خَالِدُ بنُ الوَلِيْدِ بنِ المُغِيْرَةِ المَخْزُوْمِيُّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: خالىد ئىبنى ۋەلىد ئىبنى مۇغىرە ئەلمەخزۇمىي (ئەبۇ ئىمران). (ھ. بۇرۇن 30 – ھ. 21 / م. 593 – 642) ئىسلامنىڭ تالانتلىق مەشھۇر ھەربىي قوماندانى ۋە غازىي چەۋەندازى. ئىراق ۋە شامنىڭ فاتىھى. مەككە فەتىھ قىلىنىشتىن ئالتە ئاي بۇرۇن مۇسۇلمان بولغان. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇنىڭغا «ئاللاھنىڭ قىلىچى (سەيفۇللاھ)» دېگەن شەرەپلىك نامنى بەرگەن. خەلىپە ئەبۇبەكرى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ خالىدنى مۇرتەدلەرگە قارشى ئۇرۇشقا، ئۇندىن كېيىن رىملىقلارغا، پارسلارغا قارشى ئۇرۇشقا قوماندان قىلغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ھەمد ئىبنى مۇھەممەد ئەلخەتتابىي

**ئىمام خەتتابىي** (الإمام حَمْدُ بنُ مُحَمَّدِ بنِ إِبْرَاهِيْمَ الخَطَّابِيُّ البُسْتِيُّ): ھەمد ئىبنى مۇھەممەد ئەلخەتتابىي ئەلبۇستىي. (ھ. 319 – 388 / م. 931 – 998) ئافغانىستاندا تۇغۇلغان، كاتتا فەقىھ، مۇھەددىس ۋە لۇغەتشۇناس. «مەئالىمۇسسۈنەن» (سۈنەنۇ ئەبى داۋۇد شەرھى)، «ئەئلامۇسسۈنەن» (سەھىھۇل بۇخارىي شەرھى)، «غەرىبۇل ھەدىس» ۋە «شەرھۇ ئەسمائۇللاھىل ھۇسنا» قاتارلىق كۆپلىگەن ئەسەرلىرى بار.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئابدۇللاھ ئىبنى ئابدۇرراھمان ئەددارىمىي

**ئىمام دارىمىي** (الإمَامُ عبد اللَّه بنُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بنِ الفَضل الدَّارِمِيُّ السَّمَرْقَنْدِيُّ): ئابدۇللاھ ئىبنى ئابدۇرراھمان ئەددارىمىي ئەسسەمەرقەندىي (ئەبۇ مۇھەممەد). (ھ. 181 – 255 / م. 797 ياكى 798 – 869) سەمەرقەندلىك مەشھۇر ھەدىس ئالىملىرىدىن. مەشھۇر «كۇتۇبۇ سىتتە» (ئالتە كىتاب) ئىچىدىكى «تۆت سۈنەن» ھەدىس كىتابلىرىنىڭ بىرى «سۈنەنۇددارىمىي» (بەزىلەر ئۇنىڭ ئورنىغا «سۈنەنى ئىبنى ماجە»نى ياكى «ئەلمۇۋەتتا»نى قويىدۇ) نىڭ مۇئەللىفى.
## مەنبەلەر

تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
سۈنەنۇ دارىمىي

**سۈنەنۇ دارىمىي** (سنن الدارمي)، مۇھەددىس، مۇفەسسىر ۋە فەقىھ ئابدۇللاھ ئىبنى ئابدۇرراھمان دارىمىي (ھ. 181 – 255 / م. 797 ياكى 798 – 869) تەرىپىدىن يېزىلغان، بىلىنگەن ئەڭ كونا «سۈنەن»دۇر.

بەزى ھەدىسشۇناسلار ئۇنى «ئەلمۇسنەد» دەپ ئاتىسىمۇ، مەزمۇنى ۋە شەكىل ئالاھىدىلىكلىرى بائىس «سۈنەن» دەپ ئاتىلىشى توغرىدۇر.

ھافىز ئىبنى ھەجەر، ئىبنۇسسالاھ ۋە ئىمام نەۋەۋىي قاتارلىق بەزى ھەدىسشۇناسلار ئۇنىڭ سەنەدىنىڭ قىسقىلىقى قاتارلىق ئالاھىدىلىكلىرىگە ئاساسلىنىپ، ئۇنى «تۆت سۈنەن» (السنن الأربعة) دىن بىرى بولغان «سۈنەنۇ ئىبنى ماجە»نىڭ ئورنىغا تىزغان. ئوقۇغۇچىسى ئىيسا ئىبنى ئۆمەر تەرىپىدىن رىۋايەت قىلىنغان مەزكۇر توپلام بىر مۇقەددىمە بىلەن 24 بۆلۈم، 1582 بابتىن تەشكىل تاپقان. ئەسەردە 3503 ھەدىس بار بولۇپ، 304 ھەدىس قايتىلانغان.

## مەنبەلەر


تۈر:كىتابلار
تۈر:ھەدىس كىتابلارى
تۈر:ئىسلامىي مۇھىم ئەسەرلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئەلى ئىبنى ئۆمەر دارەقۇتنىي

**ئىمام دارەقۇتنىي** (الإمَامُ عَلِيُّ بنُ عُمَرَ بنِ أَحْمَدَ الدَّارَقُطْنِيُّ): ئەلى ئىبنى ئۆمەر دارەقۇتنىي ئەلباغدادىي (ئەبۇلھەسەن). (ھ. 306 – 385 / م. 918 – 995) ئاتاقلىق ھەدىسشۇناس، قىرائەتشۇناس، شافىئىي فەقىھ. ھەدىس ئىلىملىرىدە «ئەلئىلزاماتۇ ۋەتتەتەببۇﺋ»، «سۈنەنۇددارەقۇتنىي»، «ئىلەلۇددارەقۇتنىي» ۋە «ئەلمۇئتەلەفۇ ۋەلمۇختەلەف» قاتارلىق كۆپلىگەن ئەسەرلەرنىڭ مۇئەللىفى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
زەيد ئىبنى سابىت

**زەيد ئىبنى سابىت** (زَيْدُ بنُ ثَابِتِ بنِ الضَّحَّاكِ بنِ زَيْدٍ الأَنْصَارِيُّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: زەيد ئىبنى سابىت ئىبنى دەھھاك ئەلئەنسارىي (ئەبۇ سەئىد). (ھ. بۇرۇن 12 – ھ. 45 / م. 610 – 665) قىرائەت ۋە مىراس ئىلمىدە پېشۋا كاتتا ساھابە. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ۋەھىي كاتىبلىرىدىن بىرى. خەلىپە ئەبۇبەكرى ۋە خەلىپە ئوسمانلار ئۇنى «قۇرئان»نى جەملەپ كىتاب ھالىغا كەلتۈرۈش بىلەن ۋەزىپىلەندۈرگەن.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
سالمان ئەلفارسىي

**سالمان ئەلفارسىي** (سَلْمَانُ الْفَارِسِيُّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: سالمان ئەلفارسىي (ئەبۇ ئابدۇللاھ) (ھ. بۇرۇن 44 – ھ. 36 / م. 578 – 656) ئەسل ئىسمى روزبە ئىبنى خۇشبۇزان بولۇپ، تېگى پارس مىللىتىدىن. مۇسۇلمان بولغاندىن كېيىن ئۆزىنى «سالمان ئىبنۇل ئىسلام (ئىسلام ئوغلى سالمان)» دەپ تونۇشتۇرغان مەشھۇر ساھابە. «خەندەك غازىتى» ۋە ئۇندىن كېيىنكى بارلىق غازاتلارغا، شۇنداقلا «ئىراق فەتھى»گە قاتناشقان زات.
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
سەبرە ئەلجۇھەينىي

**سەبرە ئەلجۇھەنىي** (سَبْرَةُ بْنُ مَعْبَدٍ الْجُهَنِيُّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: سەبرە ئىبنى مەئبەد ئەلجۇھەنىي (ئەبۇ رەﺑﯩﯿﺌ). «خەندەك غازىتى» ۋە ئۇندىن كېيىنكى غازاتلارغا قاتناشقان ساھابە.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ساھەبەلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
سافۋان ئىبنى ئۇمەييە

**سەفۋان ئىبنى ئۇمەييە** (صَفْوَانُ بنُ أُمَيَّةَ بنِ خَلَفٍ الجُمَحِيُّ القُرَشِيُّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: سەفۋان ئىبنى ئۇمەييە ئىبنى خەلەف ئەلجۇمەھىي ئەلقۇرەشىي (ئەبۇ ۋەھب). (ھ. ؟ – 41 / م. ؟ – 662) ھۇنەين ۋە تائىف غازاتلىرىغا مۇشرىك ھالىتىدە قاتناشقان ۋە كېيىن مۇسۇلمان بولغان ساھابە، كېيىنچە «يەرمۇك غازىتى»دىكى قوماندانلاردىن بىرى.
## مەنبەلەر

تۈر:ساھەبەلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
سەڧىيە بىنت خۇيەي

**ھەزرىتى سەفىييە** (أُمُّ المُؤْمِنِيْنَ صَفِيَّةُ بِنْتُ حُيَيِّ بْنِ أَخْطَبَ) رەزىيەللاھۇ ئەنھا: ھۇيەي ئىبنى ئەھتابنىڭ قىزى. (ھ. بۇرۇن 9 – ھ. 50 / م. 613 – 670) نەسەبى ھارۇن ئەلەيھىسسالامغا تۇتىشىدۇ. بەنى نەزىر يەھۇدىيلىرىنىڭ كاتتىۋاشلىرىدىن بولغان ئاتىسى بىلەن يولدىشى «خەيبەر غازىتى»دا ئۆلتۈرۈلگەن. ئەسىرگە چۈشكەن سەفىييە ئىسلامىيەتنى تاللىغاندا، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇنى نىكاھىغا ئالغان. شۇنىڭ بىلەن «مۇئمىنلەرنىڭ ئانىسى» بولغان. ئىبادەتگۇيلىقى ۋە كەڭ قورساقلىقى بىلەن مەشھۇر. ۋاپات بولۇش ئالدىدا ھەزرىتى ئائىشەگە مىڭ تىللا ۋەسىيەت قىلغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئاياللار
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:مۇئمىنلەرنىڭ ئانىسى
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
مۇھەممەد ئىبنى مۇسلىم ئەززۇھرىي

**زۇھرىي** (مُحَمَّد بن مُسلم بْن عبيد اللَّه بن عَبْد اللَّه بن شِهَاب الزُّهْرِيُّ): مۇھەممەد ئىبنى مۇسلىم ئىبنى ئۇبەيدۇللاھ ئىبنى ئابدۇللاھ ئىبنى شىھاب ئەززۇھرىي (ئەبۇبەكرى). (ھ. 51 – 124 / م. 671 – 742) تابىئىن، ھەدىسلەرنى «ئۇمەۋىيلەر» خەلىپىسى ئۆمەر ئىبنى ئابدۇلئەزىزنىڭ ئەمرى بىلەن رەسمىي توپلىغان ئالىم ۋە فەقىھ. «ئىبنى شىھاب» دەپمۇ تونۇلغان كاتتا زات.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
سابىت ئىبنى قەيس

**سابىت ئىبنى قەيس** (ثَابِتُ بنُ قَيْسِ بنِ شَمَّاسِ بنِ زُهَيْرِ بنِ مَالِكٍ الأَنْصَارِيُّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: سابىت ئىبنى قەيس ئىبنى شەمماس ئەلئەنسارىي ئەلخەزرەجىي (ئەبۇ ئابدۇرراھمان). (ھ. بۇرۇن ؟ – 12 / م. ؟ – 633) ئەنسارلارنىڭ ۋە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ خەتىبى. «ئۇھۇد غازىتى» ۋە ئۇندىن كېيىنكى بارلىق غازاتلارغا قاتناشقان زات. ھەزرىتى ئەبۇبەكرى زامانىدا «يەمامە جېڭى»دە ئەنسارلارنىڭ قوماندانى بولۇپ شەھىد قىلىنغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
سەھل ئىبنى ھۇنەيف

**سەھل ئىبنى ھۇنەيف** (سَهْلُ بنُ حُنَيْفِ بْنِ وَاهِبٍ أَبُو ثَابِتٍ الأَنْصَارِيُّ الأَوْسِيُّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: سەھل ئىبنى ھۇنەيف ئىبنى ۋاھىب ئەلئەنسارىي ئەلئەۋسىي (ئەبۇ سابىت). (ھ. ؟ – 38 / م. ؟ – 659) «بەدر» ۋە بارلىق غازاتلارغا قاتناشقان شىجائەتلىك ساھابە. «ئۇھۇد غازىتى»دا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ يېنىدا سەباتلىق بىلەن تۇرغان زات.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
سەئد ئىبنى ئەبۇلھەسەن

**سەئىد ئىبنى ئەبۇلھەسەن** (سَعِيْدُ بنُ أَبِي الحَسَنِ يَسَارٍ البَصْرِيُّ): سەئىد ئىبنى ئەبۇلھەسەن يەسار ئەلبەسرىي. (ھ. ؟ – 100 / م. ؟ – 719) زەيد ئىبنى سابىت رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ ئازادگەردىسى، تابىئىن. ھەسەن ئەلبەسرىينىڭ ئىنىسى. ھەدىس رىۋايەت قىلغان ئىبادەتگۇي زات.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
سەئىد ئىبنى جۇبەير

**سەئىد ئىبنى جۇبەير** (سَعِيْدُ بنُ جُبَيْرِ بنِ هِشَامٍ الوَالِبِيُّ): سەئىد ئىبنى جۇبەير ئىبنى ھىشام ئەلكۇفىي (ئەبۇ مۇھەممەد، ئەبۇ ئابدۇللاھ). (ھ. 46 – 95 / م. 665 – 714) ئازادگەردە تابىئىن. ھەدىس ۋە تەفسىر ھەققىدىكى رىۋايەتلىرى بىلەن تونۇلغان كاتتا زات. «ئۇمەۋىيلەر ھۆكۈمرانلىقى»غا قارشى قوزغىلاڭغا قاتناشقانلىقى ئۈچۈن زالىم ھەججاج تەرىپىدىن شەھىد قىلىنغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
سەئد ئىبنى رەﺑﯩﯿﺌ ئەلئەنسارىي

**سەئد ئىبنى رەﺑﯩﯿﺌ ئەلئەنسارىي** (سَعْدُ بنُ الرَّبِيْعِ بنِ عَمْرِو بنِ أَبِي زُهَيْرٍ الأَنْصَارِيُّ الخَزْرَجِيُّ): سەئد ئىبنى رەﺑﯩﯿﺌ ئەلئەنسارىي ئەلخەزرەجىي. (ھ. ؟ – 3 / م. ؟ – 625) ئىككىنچى «ئەقەبە بەيئىتى»دىكى ئەنسارلارنىڭ باشلىقلىرىدىن بىرى. «بەدر غازىتى»غا قاتناشقان ۋە «ئۇھۇد غازىتى»دا شەھىد بولغان ساھابە.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
سەئىد ئىبنى زەيد

**سەئىد ئىبنى زەيد** (سَعِيْدُ بنُ زَيْدِ بنِ عَمْرِو بنِ نُفَيْلٍ العَدَوِيُّ القُرَشِيُّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: سەئىد ئىبنى زەيد ئىبنى ئەمر ئەلئەدەۋىي ئەلقۇرەشىي (ئەبۇلئەئۋەر). (ھ. بۇرۇن 22 – ھ. 51 / م. 600 – 671) جەننەت بىلەن خۇش بېشارەت بېرىلگەن ئون ساھابە (ئەشەرەئى مۇبەششەرە) نىڭ بىرى. ئىسلامنىڭ دەسلەپكى دەۋرىدىلا مۇسۇلمان بولغان ۋە نۇرغۇن غازاتلارغا قاتناشقان كاتتا زات.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
سۇلايمان ئىبنى سۇرەد

**سۇلايمان ئىبنى سۇرەد** (سُلَيْمَانُ بْنُ صُرَدٍ الْخُزَاعِيُّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: سۇلايمان ئىبنى سۇرەد ئەلخۇزائىي (ئەبۇ مۇتەررىف). (ھ. بۇرۇن 28 – ھ. 65 / م. 594 – 685) پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن ھەدىس رىۋايەت قىلغان ساھابە. خەلىپە ئەلى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ سەركەردىسى بولغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
سەھل ئىبنى سەئد ئەلئەنسارىي

**سەھل ئىبنى سەئد ئەلئەنسارىي** (سَهْلُ بنُ سَعْدِ بنِ مَالِكٍ السَّاعِدِيُّ الْأنْصَارِيّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇما: سەھل ئىبنى سەئد ئىبنى مالىك ئەسسائىدىي ئەلئەنسارىي (ئەبۇلئابباس). (ھ. ؟ – 88 ياكى 91 / م. ؟ – 707 ياكى 710) 15 يېشىدا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنى كۆرگەن ساھابە. ئاتىسى سەئد ھەم ساھابە. ساھابىلەردىن مەدىنەدە ئەڭ ئاخىرىدا ۋاپات تاپقان زات.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
سەلەمە ئىبنى ئەلئەكۋەﺋ

**سەلەمە ئىبنى ئەلئەكۋەﺋ** (سَلَمَةُ بْنُ عَمْرِو بْنِ الْأَكْوَعِ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: سەلەمە ئىبنى ئەمر ئىبنى ئەلئەكۋەﺋ ئەلئەسلەمىي (ئەبۇ مۇسلىم). (ھ. بۇرۇن 6 – ھ. 74 / م. 616 –693) يۈگۈرۈك، مەرگەن، شىجائەتلىك ساھابە. ھۇدەيبىييەدىكى «رىزۋان» بەيئىتىدە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا ئۈچ قېتىم بەيئەت قىلغان ۋە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بىلەن بىللە يەتتە غازاتقا قاتناشقان. مەدىنەدە پەتۋا بېرىپ ئىلىم يايغان زات.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
سۇلايمان ئىبنى يەسار

**سۇلايمان ئىبنى يەسار** (سُلَيْمَانُ بنُ يَسَارٍ المَدَنِيُّ) رەھىمەھۇللاھ: سۇلايمان ئىبنى يەسار (ئەبۇ ئەييۇب). (ھ. 34 – 107 / م. 655 – 725) «مۇئمىنلەرنىڭ ئانىسى» مەيمۇنە رەزىيەللاھۇ ئەنھانىڭ ئازادگەردىسى. مۇھەددىس، تابىئىنلار دەۋرىدىكى مەدىنەدىكى «يەتتە فەقىھ»نىڭ بىرى ۋە مەدىنەنىڭ مۇپتىسى.
تۈر:تابىئىن
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
تۈر:يەتتە فەقىھ
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
جالالۇددىن سۇيۇتىي

**ئىمام سۇيۇتىي** (جلال الدين عَبْدُ الرَّحْمَنِ بنُ أَبِي بَكْرٍ بنِ مُحَمَّدِ بنِ الخُضَيرِي السُّيُوطي) رەھىمەھۇللاھ: جالالۇددىن ئابدۇرارھمان ئىبنى ئەبۇبەكرى ئىبنى مۇھەممەد ئەلخۇزەيرىي ئەسسۇيۇتىي (ئەبۇلفەزل). (ھ. 849 – 911 / م. 1445 – 1505). ئانىسى تۈرك، مىسىرلىق ئېنسىكلوپېدىك ئالىم. شافىئىي فەقىھ، مۇھەددىس، مۇفەسسىر، تارىخشۇناس، تىلشۇناس. «ئەلئىتقان فى ئۇلۇمىلقۇرئان»، «تەفسىرۇل جەلالەين»، «ئەلئەشباھۇ ۋەننەزائىر»، «تارىخۇل خۇلەفا»، «ئەلجامىئۇسسەغىر» ۋە «ئەددۈررۇل مەنسۇر» قاتارلىق چوڭ ۋە كىچىك ئەسەرلىرى ئالتە يۈز پارچىغا يېتىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
شۇئەيب ئەلئەرنائۇت

**شۇئەيب ئەلئەرنائۇت** (شعيب بن محرم الأرنؤوط): شۇئەيب ئىبنى مۇھەررەم ئەلئەرنائۇت (ئەبۇ ئۇسامە). (ھ. 1346 – 1438 / م. 1928 – 2016) تېگى ئالبانىيەلىك، سۈرىيەدە تۇغۇلۇپ ئۆسكەن ھازىرقى زاماندىكى مەشھۇر مۇھەددىس، تىلشۇناس، ئەدىب. «مۇسنەدۇ ئەھمەد» (50 توم)، «سىيەرۇ ئەئلامىن نۇبەلا» (25 توم) ۋە «شەرھۇسسۈننە» (16 توم) قاتارلىق چوڭ ھەجىملىك كۆپلىگەن ھەدىس كىتابلىرىنى نەشرگە تەييارلىغان ۋە ھەدىسلىرىنى تەخرىج قىلغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
فاتىمە بىنت قەيس

**قەيسنىڭ قىزى فاتىمە** (فَاطِمَةُ بِنْتُ قَيْسٍ الْفِهْرِيَّةُ) رەزىيەللاھۇ ئەنھا: قەيس ئىبنى خالىدنىڭ قىزى فاتىمە ئەلفىھرىييە ئەلقۇرەشىييە. (ھ. ؟ – 50 / م. ؟ – 670 - يىلدىن كېيىن) دەسلەپتە ھىجرەت قىلغان مەشھۇر ساھابە زاتلاردىن. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ كۆرسەتمىسى بويىچە ئۇسامە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇغا تەگكەن. ھەزرىتى ئۆمەر شەھىد قىلىنغاندا، «شۇرا ھەيئىتى» ئۇنىڭ ئۆيىدە توپلانغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئاياللار
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
قاسىم ئىبنى مۇھەممەد

**قاسىم ئىبنى مۇھەممەد** (القَاسِمُ بنُ مُحَمَّدِ بنِ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيْقِ): ئەلقاسىم ئىبنى مۇھەممەد ئىبنى ئەبۇبەكرى سىددىق (ئەبۇ مۇھەممەد). (ھ. 35 – 107 / م. 656 – 726) كۆپ ھەدىس رىۋايەت قىلغان كاتتا تابىئىن، مەدىنەدىكى «يەتتە فەقىھ»نىڭ بىرى. ھەزرىتى ئائىشەنىڭ جىيەنى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تابىئىن
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
تۈر:يەتتە فەقىھ
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
قەبىيسە ئىبنى مۇخارىق

**قەبىيسە ئىبنى مۇخارىق** (قَبِيصَةُ بْنُ مُخَارِقٍ الْهِلَالِيِّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: قەبىيسە ئىبنى مۇخارىق ئەلھىلالىي (ئەبۇ بىشر). پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن ھەدىس رىۋايەت قىلغان ساھابە.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
قەتادە

**قەتادە** (قَتَادَةُ بنُ دِعَامَةَ السَّدُوْسِيُّ الْبَصْرِيّ): قەتادە ئىبنى دىئامە ئەسسەدۇسىي ئەلبەسرىي (ئەبۇلخەتتاب). (ھ. 61 – 118 / م. 680 – 736) تابىئىن، كاتتا مۇفەسسىر، فەقىھ، تىلشۇناس ۋە نەسەبشۇناس. تۇغما ئەما ئىدى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تابىئىن
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
شىھابۇددىن ئەلقەرافىي

**شىھابۇددىن ئەلقەرافىي** (أَحْمَدُ بنُ إِدْرِيس بنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الصِنهاجِي الْقَرَافِيُّ): ئەھمەد ئىبنى ئىدرىس ئىبنى ئابدۇرراھمان ئەسسىنھاجىي ئەلقەرافىي (ئەبۇلئابباس). (ھ. 626 – 684 / م. 1229 – 1285) مىسىرلىق مالىكىي فەقىھ ۋە ئەدىب. «ئەنۋارۇل بۇرۇق»، «ئەززەخىيرە» ۋە «تەنقىيھۇل فۇسۇل» قاتارلىق كىتابلىرى بار.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئىمام شەئبىي

**ئىمام** **شەئبىي** (عَامِرُ بنُ شَرَاحِيْلَ بن عَبْدٍ الشَّعْبِيُّ) رەھىمەھۇللاھ: ئامىر ئىبنى شەراھىيل ئىبنى ئەبد ئەششەئبىي (ئەبۇ ئەمر). (ھ. 21 – 104 / م. 641 – 723) تابىئىنلارنىڭ چوڭلىرىدىن. كۇفەلىك مۇھەددىس، فەقىھ، قازى. ئىمام ئەبۇ ھەنىفە قاتارلىق كۆپ ئىماملارنىڭ ئۇستازلىرىنىڭ بىرى. ئۇمەۋىي خەلىپە ئابدۇلمەلىك ئۇنى ۋىزانتىيەگە ئەلچى قىلىپ ئەۋەتكەن. خەلىپە ئۆمەر ئىبنى ئابدۇلئەزىز تەرىپىدىن قازى بولۇپ تەيىنلەنگەن ئالىم.
تۈر:تابىئىن
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
شەيخ مەھمۇد شەلتۇت

**شەيخ شەلتۇت** (الشيخ محمود محمد شلتوت): مەھمۇد مۇھەممەد شەلتۇت. (ھ. 1310 – 1383 / م. 1893 – 1963) «ئەزھەر ئۇنىۋېرسىتېتى»نىڭ سابىق شەيخلىرىدىن بىرى. پەتۋا ۋە تەفسىر ساھەلىرىدە تونۇلغان، «شەيخ شەلتۇت پەتۋالىرى» ۋە «ئىسلام ئەقىدە ۋە شەرىئەتتۇر» قاتارلىق بىرقانچە كىتابى نەشر قىلىنغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
كەئب ئىبنى مالىك ئەلئەنسارىي

**كەئب ئىبنى مالىك ئەلئەنسارىي** (كَعْبُ بنُ مَالِكِ بنِ عَمْرٍو الأَنْصَارِيُّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: كەئب ئىبنى مالىك ئىبنى ئەمر ئەلئەنسارىي (ئەبۇ بەشىر). (ھ. بۇرۇن 26 – ھ. 51 / م. 596 – 671) «ئەقەبە بەيئىتى»گە ۋە «ئۇھۇد» قاتارلىق غازاتلارغا قاتناشقان ساھابە. «تەبۇك غازىتى»غا چىقماي، كېيىن تەۋبىسى قوبۇل قىلىنغان ئۈچ كىشىنىڭ بىرى. شۇنداقلا، «پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ شائىرى» دەپ نام ئالغان زاتلاردىن بىرى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
لەيس ئىبنى سەئد

**لەيس ئىبنى سەئد** (اللَّيْثُ بنُ سَعْدِ بنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الفَهْمِيُّ الْمصْرِيّ): لەيس ئىبنى سەئد ئىبنى ئابدۇرراھمان ئەلفەھمىي ئەلقەلقەشەندىي ئەلمىسرىي (ئەبۇل ھارىس). (ھ. 94 – 175 / م. 713 – 791) مۇجتەھىد ئىمام. ئۆز زامانىدىكى مىسىر مۇھەددىسى ۋە فەقىھى، ئەڭ مەشھۇر فىقھ ئىماملىرىدىن بىرى بولسىمۇ، ئۆزى ياكى شاگىرتلىرى قاراشلىرىنى يېزىپ قالدۇرمىغاچقا، قاراشلىرى كەڭ تارقالمىغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
مارىيە ئەل قىبتىييە

**ھەزرىتى مارىيە** (مَارِيَةُ بنت شَمعُون الْقِبْطِيَّةُ) رەزىيەللاھۇ ئەنھا: مىسىرلىق شەمئۇننىڭ قىزى مارىيە ئەلقىبتىييە. (ھ. ؟ – 16 / م. ؟ – 637) ئىسكەندەرىييە ھاكىمى مۇقەۋقىسنىڭ ھ. 7 / م. 628 - يىلى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا ئەۋەتكەن ھەدىيەسى. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ چۆرىسى. خرىستىيانلىقنى تاشلاپ مۇسۇلمان بولغان ۋە كېيىنكى يىلى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئوغلى ئىبراھىمنى تۇغقان. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ۋاپاتىدىن كېيىن ھۆر بولغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئاياللار
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئىمام ماۋەردىي

**ئىمام ماۋەردىي** (المَاوَرْدِيُّ عَلِيُّ بنُ مُحَمَّدِ بنِ حَبِيْبٍ البَصْرِيُّ المَاوَرْدِيُّ): ئەلى ئىبنى مۇھەممەد ئىبنى ھەبىيب ئەلبەسرىي ئەلماۋەردىي (ئەبۇلھەسەن). (ھ. 364 – 450 / م. 974 – 1058). مەشھۇر باش قازى، مۇفەسسىر، سىياسەتشۇناس، شافىئىي فەقىھ، ئەلچى ۋە ئەدىب. يىگىرمە تومدا «ئەلھاۋىي ئەلكەبىر» ناملىق شافىئىي مەزھەب فىقھى ئېنسىكلوپېدىيەسى، «ئەننۇكەت» ناملىق تەفسىر، شۇنداقلا ھۆكۈمدارلىق سەنئىتى، سىياسەت ۋە ئەخلاقتا «ئەلئەھكامۇسسۇلتانىيە»، «نەسىھەتۇل مۇلۇك» ۋە «ئەدەبۇددۇنيا ۋەددىن» قاتارلىق مىسلىسىز ئەسەرلىرى بار.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:مۇھەددىسلەر
تۈر:ئالىملەر
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
مەسرۇق

**مەسرۇق** (مَسْرُوْقُ بنُ الأَجْدَعِ بنِ مَالِكِ الوَادِعِيُّ الهَمْدَانِيُّ الكُوْفِيُّ): مەسرۇق ئىبنى ئەلئەجدەﺋ ئىبنى مالىك ئەلھەمدانىي ئەلكۇفىي. (ھ. ؟ – 62 / م. ؟ – 682) تابىئىن، كۇفەلىك مۇپتى. ھەزرىتى ئۆمەر، ھەزرىتى ئەلى قاتارلىق زاتلاردىن ھەدىس رىۋايەت قىلغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تابىئىن
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
مەكھۇل

**مەكھۇل** (مَكْحُولُ بْنُ شَهْرَابَ بنِ شَاذِلَ الشَّامِي الدِّمَشْقِيُّ): مەكھۇل ئىبنى ئەبى مۇسلىم شەھراب ئىبنى شازىل ئەششامىي ئەددىمەشقىي (ئەبۇ ئابدۇللاھ). (ھ. ؟ – 112 / م. ؟ – 730) تېگى كابۇللۇق ئازادگەردە تابىئىن ۋە كاتتا فەقىھ. ئۆز ۋاقتىدىكى پۈتۈن ئىسلام دۇنياسىنى كېزىپ، نۇرغۇن ساھابىلەردىن ئىلىم ئالغان ۋە بىر ئۆمۈر ئىلىمنىڭ، سۈننەتنىڭ خىزمىتىنى قىلغان شام دىيارىنىڭ كاتتا ئىمامى. تابىئىنلار دەۋرىدىكى تۆت چوڭ ئالىمنىڭ بىرى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تابىئىن
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
مەيمۇن ئىبنى مىھران

**مەيمۇن ئىبنى مىھران** (مَيْمُوْنُ بنُ مِهْرَانَ الجَزَرِيُّ): مەيمۇن ئىبنى مىھران ئەلجەزەرىي (ئەبۇ ئەييۇب). (ھ. 37 – 116 / م. 657 – 734) بۈيۈك تابىئىن، ئازادگەردە. ھەدىس ئىلمىدە ئىشەنچىلىك، فىقھ ئىلمىدە ئىستىدادلىق كاتتا ئالىملاردىن بىرى. خەلىپە ئۆمەر ئىبنى ئابدۇلئەزىزنىڭ پەرزەنتلىرىنىڭ مۇئەللىمى. قازى بولغان. ھ. 107 / م. 725 - يىلى قىبرىسقا يۈرۈش قىلغان قوشۇننىڭ ئالدىنقى سېپىدە تۇرغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تابىئىن
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
زەينۇددىن مەناۋىي

**مەناۋىي** (زينُ الدِّين محمدٌ عبدُ الرَّؤوفِ المناوي القاهري الشافعي): زەينۇددىن مۇھەممەد ئابدۇررەئۇف ئىبنى تاجۇلئارىفىن ئىبنى نۇرىددىن ئەلمەناۋىي ئەلقاھىرىي (ھ. 952 – 1031 / م. 1545 – 1622) تۈرلۈك ئىلىملەردە يېتىشكەن مىسىرلىق ئالىم. «ئەتتەيسىر»، «فەيزۇلقەدىر» قاتارلىق كۆپ ئەسەرلەرنى قالدۇرغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
مەئقىل ئىبنى يەسار

**مەئقىل ئىبنى يەسار** (مَعْقِلُ بْنُ يَسَارٍ بْنِ عَبْدِ اللهِ الْمُزَنِيُّ البَصْرِيُّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: مەئقىل ئىبنى يەسار ئىبنى ئابدۇللاھ ئەلمۇزەنىي ئەلبەسرىي (ئەبۇ ئەلى). (ھ. ؟ – 50 / م. ؟ – 670) ھۇدەيبىييەدىكى «رىزۋان بەيئىتى»گە قاتناشقان ساھابە. خەلىپە ئۆمەر تەرىپىدىن بەسرەگە ۋالىي قىلىنغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
مەيمۇنە بىنت ھارىس

**ھەزرىتى مەيمۇنە** (أُمُّ المُؤْمِنِيْنَ مَيْمُونَةُ بِنْتُ الْحَارِثِ بنِ حَزْنٍ الهِلاَلِيَّةُ) رەزىيەللاھۇ ئەنھا: ئەلھارىسنىڭ قىزى مەيمۇنە ئەھىلالىييە. (ھ. بۇرۇن 29 – ھ. 51 / م. 594 – 673) «مۇئمىنلەرنىڭ ئانىسى» ۋە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئەڭ ئاخىرقى ئايالى. ئابدۇللاھ ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇمانىڭ ھاممىسى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئاياللار
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
مۇئاز ئىبنى ئەنەس ئەلجۇھەنىي

**مۇئاز ئىبنى ئەنەس ئەلجۇھەنىي** (مُعَاذُ بْنُ أَنَسٍ الْجُهَنِيُّ) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: (ئەبۇ سەھل). مىسىرغا جايلىشىپ قالغان ساھابە. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بىلەن غازاتقا قاتناشقان ۋە ھەدىس رىۋايەت قىلغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
مۇجاھىد ئىبنى جەبر

**مۇجاھىد** (مُجَاهِدُ بنُ جَبْرٍ المَكِّيُّ الأَسْوَدُ): مۇجاھىد ئىبنى جەبر ئەلمەككىي (ئەبۇلھەججاج). (ھ. 21 – 103 / م. 642 – 721) ئازادگەردە تابىئىن، ھەزرىتى ئابدۇللاھ ئىبنى ئابباسنىڭ شاگىرتى. كاتتا فەقىھ ۋە مەككە مۇفەسسىرى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تابىئىن
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
مۇستافا زەرقا

**مۇستافا زەرقاﺋ** (مصطفى بْنُ أَحْمَدَ بنِ مُحَمَّدٍ الزرقاء): شەيخ مۇستافا ئىبنى ئەھمەد ئىبنى مۇھەممەد ئەززەرقاﺋ ئەلھەنەفىي ئەلھەلەبىي. (ھ. 1322 – 1420 / م. 1904 – 2000) سۈرىيەلىك، ھازىرقى دەۋردە كۆزگە كۆرۈنگەن فەقىھ ۋە ئىسلاھاتچى، شائىر. . «سۇغۇرتا توختىمى ۋە شەرىئەتنىڭ ئۇنىڭغا قارىتا تۇتقان مەۋقەسى (عقد التأمين وموقف الشريعة منه)»، «يېڭى تۈستىكى ھەنەفىي فىقھىسى (الفقه الإسلامي في ثوبه الجديد)» (4 توم) ۋە «ئەۋقاپ ئەھكاملىرى (أحكام الأوقاف)» قاتارلىق كۆپ ئەسەرلەرنى قالدۇرغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى