يېڭى تىپتىكى تاجسىمان ۋىرۇس كېسىلى ۋاكسىنىسى(كوۋىد-19 كېسىلى ۋاكسىنىسى)

thumb|ئامېرىكا ھۈكۈمىتى يېڭى تىپتىكى تاجىسىمان ۋىرۇسىغان تەدبىر پىلان يىغىنى، 2020 يىلى 13 مارت
[thumb|كوۋ[ئىران باراكەت ۋاكسىنىسى (بۇ ئىراننىڭ ئۆزى تەتقىقى قىلىپ ياساپ چىققان يەرلىك ۋاكسىنىدۇر)]]
يېڭى تىپتىكى تاجسىمان ۋىرۇس كېسىلىگە (ئېنگلىزچە: COVID-19 vaccine، باشقىچە ئاتىلىشى: ۋۇخەن ۋىرۇسى ۋاكسىنىسى، كىرونا ۋاكسىنىسى، كورونا ۋاكسىنىسى) گەرچە ھېچقانداق ۋاكسىنا كلىنىكىلىق سىناقنى تاماملاپ بولالمىغان بولسىمۇ ، ئەمما بۇ خىل ۋاكسىنىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا كۆپ قېتىم ئۇرۇنۇشلار بار. 2020-يىلى 2-ئاينىڭ ئاخىرىدا ، دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى تاجىسىمان ۋىرۇس، يەنى SARS-CoV-2 گە قارشى ۋاكسىنىنىڭ 18 ئايغا يەتمىگەن ۋاقىت ئىچىدە تارقىتىلىشىنى ئۈمىد قىلمايدىغانلىقىنى ئېيتتى.  2020-يىلى 3-ئاينىڭ باشلىرىغىچە ، تەخمىنەن 30 ۋاكسىنا نامزاتى تەرەققىي قىلدۇرۇلدى. 2020-يىلى 20 دېكابىر تۇنجى كوۋىد-19 ۋاكسىنىسى، فايزېر ۋە بىيونتېك تاجسىمان ۋىرۇس ۋاكسىنىسى، ئامېرىكا دورا نازارەتچىلىك ئىدارىسى تەرىپدىن جىددى ئىشلىتلىشكە ماقۇللاندى. شۇنىڭدىن بۇيان نۇرغۇن ۋاكىسنىلار ئارقا-ئارقادىن بارلىققا كەلمەكتە. دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى كوۋىد-19 ۋاكسىنىلىرنى تەستىقلايدىغان ئەڭ نوپۇزلۇق خەلىقئارالىق ئورگاندۇر. 

### تەرەققىيات

* ئاۋىستىرالىيەدە ، كۋېنسلاند ئۇنۋېرسىتىتى ئىممۇنىتېت ئىنكاسىنى قوزغىتىش ئۈچۈن ۋىرۇس ئاقسىلىنى گېن جەھەتتىن ئۆزگەرتىدىغان مولېكۇلا قىسقۇچ ۋاكسىنىسىنىڭ يوشۇرۇن كۈچىنى تەكشۈرۈۋاتىدۇ . 
* كانادادا ، ساسكاتچېۋان ئۇنۋېرسىتىتى خەلقئارا ۋاكسىنا مەركىزى (VIDO-InterVac) فېدېراتسىيە مەبلىغىگە ئېرىشىپ ، ۋاكسىنىنى ئىشلەش ئۈچۈن 2020-يىلى مارتتا ئادەمسىز ھايۋانلارنى تەكشۈرۈشنى ۋە 2021-يىلى ئىنسانلارنى سىناق قىلىشنى مەقسەت قىلغان. https://en.wikipedia.org/wiki/University_of_Saskatchewanبىر https://en.wikipedia.org/wiki/Animal_testingبىر 
* بىر كېسەللىكلەرنى كونترول قىلىش ۋە ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن, جۇڭگو مەركىزى 
* شياڭگاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى 
* 2020-يىلى 1-ئاينىڭ 29-كۈنى ئەتراپىدا ، جانسېن دورىگەرلىك شىركىتى ۋاكسىنىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش خىزمىتىنى باشلىدى.  جانسېن ئۆزىنىڭ بىئوتېخنىكا ھەمراھى Vaxart بىلەن ئېغىز بوشلۇقى ۋاكسىنىسىنى تۈزۈۋاتىدۇ .  2020-يىلى 3-ئاينىڭ 18-كۈنى ، Emergent BioSolutions Vaxart بىلەن ۋاكسىنىنى تەرەققىي قىلدۇرۇش ئۈچۈن ئىشلەپچىقىرىش ھەمكارلىق ئورناتقانلىقىنى ئېلان قىلدى. 
* Inovio دورىسى بىر تەتقىق DNA ئاساس ۋاكسىنا ئىنسان پىلانلىغان, جۇڭگو شىركىتى بىلەن بىرلىكتە كىلىنىكىلىق يازدا شىمالىي يېرىم شار 2020 نىڭ 
* [thumb|ھەرخىل [يېڭى تىپتىكى تاجسىمان ۋىرۇس كېسىلى(كوۋىد-19 كېسىلى)|يېڭى تىپلىق تاجسىمان ۋىرۇس ۋاكسىنىسنىڭ سېلىشتۇرما جەدۋىلى]]بىر Jenner تەتقىقات قىلىش ئوكسفورد ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ بىر chimp adenovirus ۋىكتورلۇق ئاساسەن ۋاكسىنا نامزاتى تەرەققىي ۋە كېلىشى بىلەن بىر ياساش توختامى ئىمزالىغان.  ئۇلار 2020-يىلى مارتتا پورتون دوۋندا ھايۋانلارنى سىناق قىلىشنى ۋە كېيىنكى ئايدا ئىنسانلارنىڭ بىخەتەرلىك سىنىقىنى باشلاشنى پىلانلىدى. 
* سانت لۇئىستىكى ۋاشىنگتون ئۇنۋېرسىتىتى 
* مارت 2020-5, ئامېرىكا قۇرۇقلۇق ئارمىيىسى تېببىي تەتقىقات ۋە Materiel قوماندانلىق دەرىجىلىك قورغىنى Detrick ۋە تەتقىقات Walter Reed ئارمىيىسى تەتقىقات بىلەن كۈمۈش باھارى , غەربىي Maryland ئىككى, ئۇلار بىر ۋاكسىنا قىلىدىغانلىقىنى جاكارلىدى. 
* كوپېنھاگېن ئۇنىۋېرسىتېتى ، ياۋروپا كومىتېتىنىڭ مەبلىغى بىلەن 
* Emergent  بىلەن Biosolutions Novavax In  ھەمكارلىشىپ ۋاكسىنا ياساپ چىقتى. شېرىكلەر دەسلەپكى سىناق ۋە 2020-يىلى 7-ئايغىچە 1-باسقۇچلۇق كلىنىكىلىق سىناق قىلىشنى پىلانلىدى 
* 2020-يىلى 10-مارت ، دۇب چوققىسى دۆلەتلىك تەجرىبىخانىسى ۋە تېننېسسى ئۇنۋېرسىتىتى دەرىجىدىن تاشقىرى كومپيۇتېر باشلىقلار يىغىنىدىن پايدىلىنىپ ۋىرۇسنىڭ تاياقچە ئاقسىلنىڭ مودېلىنى تەكشۈرگەنلىكىنى ۋە ۋاكسىنا نامزاتلىرىغا ئىشلىتىشكە بولىدىغان 77 خىل دورا بىرىكمىسىنى ئېنىقلىغانلىقىنى ئېلان قىلدى.  19-مارت ، CNN تەتقىقاتچىلارنىڭ مودېلنى يېڭىلاش باسقۇچىدا ئىكەنلىكىنى خەۋەر قىلدى. 
* 2020-يىلى 3-ئاينىڭ 12-كۈنى ، ھىندىستان سەھىيە مىنىستىرلىكى ئۆزلىرىنىڭ 11 ئايرىغۇچى بىلەن ھەمكارلىشىدىغانلىقىنى ، ھەتتا تېز يولدا ۋاكسىنا ياساش ئۈچۈن كەم دېگەندە بىر يېرىم يىلدىن ئىككى يىلغىچە ۋاقىت كېتىدىغانلىقىنى ئېلان قىلدى. 
* thumb|كوۋىد-19 پەندەمىيەسىگە قارشى كۈرەشتكى دوختۇر سېستىرالارمارت 2020-16-كۈنى, ياۋروپا ئىتتىپاقى كومىتېتى بىر قۇربانلىق € 80 مىليون مەبلەغ سېلىشنى CureVac بىر راۋاجلاندۇرۇش, گېرمانىيە بىئوتېخنىكا شىركىتى mRNA ۋاكسىنا. 
* 2020-يىلى 17-مارت ، ئامېرىكا دورىگەرلىك شىركىتى Pfizer گېرمانىيە BioNTech شىركىتى بىلەن ھەمكارلىق ئورنىتىپ ، mRNA ئاساسىدىكى ۋاكسىنىنى بىرلىكتە تەتقىق قىلىدىغانلىقىنى ئېلان قىلدى. 
* thumb|يېڭى تىپتىكى تاجىسىمان ۋىرۇسنىڭ دۇنيا مەۋقەسىدە شىددەتلىك تارقىلىشى خەرىتىسى[thumb|MRNA تېخنىكىسى قوللۇنىلغان [يېڭى تىپتىكى تاجسىمان ۋىرۇس كېسىلى(كوۋىد-19 كېسىلى)|يېڭى تىپلىق تاجسىمان ۋىرۇس ۋاكسىنىسىنىڭ ۋىرۇسقا قارتا ئىشلەش گرافى. ]][thumb|[ھىندونېزىيە|ھىندونىزىيە ئەلبېشى جوكو ۋىدودو تۇنجى شېشە يېڭى تىپلىق تاجسىمان ۋىرۇس ۋاكسنىسنى ئەملىمەكتە. ]]thumb|ۋاكسىنىنى توشۇش جەريانى3-ئاينىڭ 20-كۈنى ، روسىيە سەھىيە خادىملىرى ئالىملارنىڭ ئوخشىمىغان ئالتە خىل ۋاكسىنا نامزاتى بىلەن ھايۋانلارنى سىناق قىلىشنى باشلايدىغانلىقىنى ئېيتتى.  ۋاكسىنا فېرمېنت ۋە پىرىماتلاردا سىناق قىلىنىدۇ.

### دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى تەستىقلىغان ۋاكسىنىلار

مەنبە: دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى ئورگان تورى: https://www.cdc.gov/coronavirus/2019-ncov/vaccines/different-vaccines.html

### كوۋىد-19 ۋاكسىنىسىنىڭ دۇنيا بويىنچە ئەملىنىش ئەھۋالى

ۋاقىتى: 2022-يىلى 30 دېكابىر

thumb|كوۋىد-19 ۋاكسىنسى ئەملەش خەرىتىسى. قانچە قېنىق بولسا ئەملىنىش نىسپىتى شۇنچە يۇقىرى.
[thumb|[يېڭى تىپتىكى تاجسىمان ۋىرۇس كېسىلى(كوۋىد-19 كېسىلى)|يېڭى تىپىلق تاجسىمان ۋىرۇسى ۋاكسىنىسىنىڭ (كوۋىد-19 ۋاكسىنىنىڭ) دۆلەتلەر بوينىچە ئەملىنىش خەرىتىسى( ھەر 100 ئادەمنىڭ ئىچىدىكى ئەملەنگەنلەر سانى نىسپىتى)]]
## مەنبەلەر