لى بەي شېئىرلىرىدىن

**لى بەي شېئىرلىرىدىن**

مەشھۇر شائىر لى بەي مىلادى 701- يىلى دۇنياغا كېلىپ، مىلادى 762- يىلى غۇربەتچىلىكتە ئالەمدىن ئۆتكەن. ئۇ ئۆمۈر بويى سۈرگۈنلۈك ۋە سەرگەردانلىق ئىچىدە تۇرمۇش كۆچۈرگەن. لى بەي شېئىرلىرىنى تۇرمۇش پۇرىقى ۋە پاساھەتلىك تىل بىلەن ئورىغان. ئۇنىڭدىكى سەيلە – ساياھەتكە ئامراقلىق، ھۆر – غىلمانلار بىلەن دەرقەم بولۇشقا ئىنتىلىش، مەيخورلۇق، گۈزەل تۇرمۇشقا، خاتىرجەملىككە تىۋىنىش ئۇنى رومانتىزمغا يېقىنلاشتۇردى. لى بەينىڭ «گەر ئۆلۈپ كەتكەندە لى بەي، مەيلىرىڭنى كىم ئىچەر؟» دەپ يازغان مىسرالىرى ھېلىمۇ ئۇنىڭدىكى باشقىلارغا ئوخشىمايدىغان راستچىللىقنى ئىپادىلەپ بېرىدۇ. تېخىمۇ ئېتىبار بىلەن تىلغا ئېلىشقا تېگىشلىكى، تىل ئۇنىڭ قەلب دەرۋازىسىدىن ئېتىلىپ چىققان ھامان ئۆزگىچە جەزبىدارلىققا، خاسلىققا، ئىندىۋىدۇئاللىققا ئىگە بولدى. ئۇ ئۆز ئىجادىيىتىدە ئىلىمىز شېئىرىيىتىدىكى قېلىپلاشقان ۋەزىننى بۇزۇپ تاشلىدى. جۈملىلەرنىڭ شەكلىگە، مىسرالارنىڭ ئۇزۇن – قىسقىلىقىغا تارتىشمىدى. شېئىردىكى ئاھاڭدارلىق ئۇنىڭ ئۆزىگە بويسۇندى ھەمدە ئۇنىڭدىكى ھېچنىمىدىن تارتىنمايدىغان، ھېيىقمايدىغان خاسلىقنى ئىسپاتلىدى. شۇڭا نۇرغۇن كىشىلەر، تىلدىكى خاسلىقتا لى بەيگە يېتىدىغان شائىر كۆپ ئەمەس، دەپ قارايدۇ. 

**مۈشكۈل يول**

كۆرۈنەر بۇ چوڭ كوچا گۇياكى كۆك ئاسمانسىمان،

چىققىلى تەنھا ئۆزۈم جۈرئەت قىلالمايمەن ھامان.

ماڭا نۇمۇس ئەگىتىش چاڭئەندە بىر توپ كىشىنى،

ئىت، تۇخۇ سوقۇشتۇرۇپ، ئويناپ قىمار، ئالماق ھايان.

خەنجىرىم چېكىپ تۇرۇپ ھەسرەتتە كۈيمەيلەن بۇدەم،

خانغا خۇشامەت قىلىشتىن پايدا يوقتۇر ھېچقاچان.

قىلىدۇ خەنشىڭنى زاڭلىق شەھرى خۇۋەييىڭ ئادىمى،

خەن سۇلالە بەگلىرى جاشىڭنى بەك كۆرگەن يامان.

بارمۇ يادىڭدا كۇگۇينى يەن بېگى ئىززەتلىگەن،

كۆرسىتىپ ھۆرمەت ئۇلارغا، قىلمىغان ئەسلا گۇمان.

شەپقىتى، مېھرىگە جۇي شىن ھەم لۇيى مەمنۇن بولۇپ،

بارچە كۈچ ۋە ئەقلىنى جۇۋۋاڭ ئۈچۈن بېغىشلىغان.

بۈككىدە گۈللەر، گىياھلار باستى جۇۋۋاڭ قەبرىنى،

ئاشۇ خۇاڭجىنتەينى ئاۋات ئەيلىگەي كىممۇ بۇئان.

شۇ قەدەر مۈشكۈل – جاپالىق ماڭغىلى بۇ يول بىلەن،

بارىدۇ ئۆتكۈنچىلەر تىنماي ئۆتۈپ ئۇيان – بۇيان.

**كېمىچىلەر ناخشىسى**

كېمىچىلار بارىدۇ يۈنياڭدا سۆرەپ كېمىنى،

سودىگەرلەر قاپلىغان دەريا بۇيى ھەر يېقىنى.

چىدىيالماستىن ئىسسىققا قىينىلار سۇ كالىسى،

كېمە سۆرەش بەك ئازابلار كېمىچىلەر جېنىنى.

بۇلغىنىپ كەتكەچكە دەريا سۈيى بولماس ئىچكىلى،

ئالسا چۆگۈنگە ئىگىلەر توپا – چاي يېرىمىنى.

كېمە سۆرەش ناخشىسىنى كېمىچىلەر كۈيلىسە،

دىلدا ھەسرەت ئاققۇزار يامغۇرغا ئوخشاش يېشىنى.

بۇندا ئون مىڭلاپ كىشى چۇقۇيدۇ تاشلارنى يۇنۇپ،

تەس مېڭىشقا، قاپلىغاچقا تاشلار دەريا قېشىنى.

كىم ئەگەر بۇ بىپايان تاشلىققا بىر سالسا نەزەر،

ياش تۆكەر ئۆرتەپ ئېغىر ھەسرەت – نادامەت دىلىنى.

**دەيتيەنشەن تېغىدىكى راھىبنى زىيارەت قىلغاندا**

— بۇ شېئىرنى لى بەي 20 ياشقا كىرمىگەندەك يازغان. دەيتيەنشەن(يەنە بىر ئىسمى داكاڭشەن) تېشى جىڭجۇ چاڭلۇڭ ناھىيەسىنىڭ غەربىدە بولۇپ، لى بەي تاغدىكى دامىڭ ئىبادەتخانىسىدا ئۇقۇغان.

بولسا جۈر بۇلاق ئۈنىگە ھاۋشىغان ئىتنىڭ ئۈنى،

بەرگى شاپتۇلدا جۇلا قىلغان قۇيۇق شەبنەم سۈيى.

بۈككىدە ئورماندا گاھى كۆرۈنەر بۇغا – مارال،

جىلغىدا چېلىنسىمۇ ئاڭلانمىغاي داڭنىڭ ئۈنى.

ياۋا بامبۇك شاخلىرى گۇيا يېشىل بۇلۇت – تۇمان،

ئاقسا زۇمرەت چۇققىلاردىن چەشمىلەر ئوقيا كەبى.

بىلمىگەي كىرگەن كىشى قايغا قەدەم باسماقىنى،

دىلدىكى غەم – قايغۇنى كەتكەن ئېلىپ قارىغاي بۇيى.

**جىنلىڭ مەيخانىسىدا جۇدالىشىش**

— بۇ شېئىرنى لى بەي جىنلىڭ (ھازىرقى نەنجىڭ)دىن كېتىش ۋاقتىدا ياش دوستلىرىغا بېغىشلاپ يازغان.

مەي قاۋاقنى خۇشپۇراق قىلدى سۆگەتتىن گۈل تاراپ،

قىزى مېھمانغا سۇندى ئوتتا قاقلانغان شاراپ.

كەلدى جىنلىڭ ياشلىرى مېنى ئوزاتماققا بۈگۈن،

ئايرىلىش تەس جام تۇتۇپ تۇرغاندا دىلدارلار قاراپ

تاشلىسام شەرققە قاراپ ئاققان ئېقىنغا مەن سوئال،

بەردى ھىجران سەزگۈسى ھەركىمگە ئوخشاش داپ جاۋاب.

**دەريادىن ئۆتۈش**

سۇغا كەلسەم ئۆتكىلى چىقتى كېچىكچى يول توراپ،

قىلدى ئىما شەرق دېڭىز بۇلۇت ھاۋاسىغا قاراپ.

«نەۋجۇۋان، دەريادىن ئۆتمەككە بۈگۈن ھاجەت نېمە؟

بۇ بوران – دولقۇن ئارا ئۆتمەيلى سۇدىن ئالدىراپ!»

**تۈندە قۇشنىڭ بالىسى**

— بۇ شېئىرنى جىڭچۈەنلىك ئايالنىڭ ئۆز يولدىشىنى سېغىنىپ چەككەن دىل ئازابلىرىنى ئىپادىلەش ئۈچۈن يازغان. بۇ لى بەينىڭ چاڭئەندە يېزىلغان شېئىرى ئىدى.

خۇاڭيۈن شەھرى سىرتىدا قۇش تەلپۈنەر قونماق بولۇپ،

سايرىشار قايتقان بۇ قۇشلار شاخ ئارا خۇشۋاق بولۇپ.

كىمخاب دۇكاندا تۇقۇيدۇ رەختنى جىڭچۈەنلىك جۇۋان،

توختىدى ئۇرچۇق قولىدا تىترىگەچ ياپراق بولۇپ.

خۇشنا پەنجىرنىڭ ساداسى ئەسكە سالغاچ يارىنى،

ئاقتى تەنھا ھۇجرىدا كۆزدىن يېشى مۇنچاق بولۇپ.

**فېي تۇنىيەننى سۇڭشەن تېغىغا ئوزىتىش**

— بۇ شېئىر مىلاسىيە 744- يىلى يېزىلغان.

ئوزىتىپ چىققاندا مەن بولماق ئۈچۈن سىزدىن جۇدا،

چىنچىمىن دەرۋازىسىغا ھەم كېلىپ قالدۇق مانا.

ئىما قىپ ئۇيغۇر قىزى مەي ئىچكىلى تەكلىپ قىلۇر،

جىلۋە  ئەيلەر مەي - شاراپ قولىدىكى زور جامىدا.

سىز ئۆزەڭگە دەسسىمەككە شۇنداق تەمشەلگەن چېغى،

ھەزرىتىم تەنھا دېيىشتۇق دىل سۆزىنى خالىدا:

«سۇندۇرۇپ رەيھان شېخىنى قىلدى  پايمال جۇت – بوران،

قاغا – قوزغۇن ھۇۋلىغار ئىشرەتتە تۈن دەرگاھىدا.»

قول سۇزۇپ قىلدۇق ئىشارەت كۆكتىكى تورنىغا بىز،

دىل پۇغانىن تىلدا ئايان ئەيلىمەك مۈشكۈل يانا.

ئاقىۋەت قىسمەت نەسىب، بىزلەرگە بالدۇر ياكى كېيىن،

پاكلىنۇر يىڭ شۈي سۈيى يەتكەندە مەنزىل چاغىغا.

       **(رەخىم قاسىم، ئابدۇشۈكۈر مەمتىمىن تەرجىمىسى)**