open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ھارارې

left|thumb|250px|ھارارې
left|thumb|250px
**ھارارې** بولسا زىمبابۇۋى دىكىبىخاھار 2006 نوپۇس بار، ھارارېنىڭ 1،600،000 نوپۇسىبار، خىمالىكاڭ لىك 17.51°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 31°1، رايونمۇرى 04.
## مەنبەلەر
پرايا

left|thumbnail|250px|پرايا
left|thumbnail|250px
**پرايا** بولسا يېشىل تۇمشۇق ئاراللىرى دىكىبىخاھار 2008 نوپۇس بار، پرايانىڭ 124،661 نوپۇسىبار، خىمالىكاڭ لىك 14.55°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 23°30.

## مەنبەلەر
بېلىز شەھىرى

**بېلىز شەھىرى** بولسا بېلىز دىكىبىخاھار 2005 نوپۇس بار، بېلىز شەھىرىنىڭ 70،800 نوپۇسىبار، خىمالىكاڭ لىك 17.29°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 88°11.

## مەنبەلەر
ماناگۇئا

left|thumb|250px
**ماناگۇئا** بولسا نىكاراگۇئا دىكىبىخاھار 2008 نوپۇس بار، ماناگۇئانىڭ 1،680،100 نوپۇسىبار، 544 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 12.8°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 86°15.
## مەنبەلەر
سان سالۋادور

**سان سالۋادور** بولسا سالۋادور دىكى بىر شەھەر 2007 نوپۇس بار، سان سالۋادورنىڭ 1،566،629 نوپۇسى بار، 72.27 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاشقان، شىمالى كەڭلىك 13.41°، شەرىقى ئۇزۇنلۇك 89°11.
## مەنبەلەر
كەشمىر

left|thumb|250px|كەشمىر
 left|thumb|250px
left|thumb|250px
**كەشمىر** بولسا ئاسىيا جايلاخكان بىر دۇلات. ئۇنىڭ پايتاھتى بولسا جاممۇ، ئاڭ قوڭ خاھرى بولسا سرىناگار. دۇلات تىلى بولسا كەشمىر تىلى. ئازىركى زۇڭتۇڭ ئاسىف ئالى زاردارى. ئازىركى گۇبېرناتور نارىندەر ناتھ ۋوھرا. يار مايدانى 222 مىڭ 236 كۇۋادىرات كىلومەتىر، نوپۇسى 10 مىللىئون 069 مىڭ.
## مەنبەلەر
قۇمۇل ۋىلايىتى

2016-يىلى 1-ئاينىڭ 7-كۈنى گوۋۇيۈننىڭ تەستىقلىشى بىلەن ئەسلىدىكى قۇمۇل ۋىلايىتى بىكار قىلىنىپ قۇمۇل شەھىرى قۇرۇپ چىقىلغان. قارالسۇن:**[[قۇمۇل شەھىرى]]**
## مەنبەلەر
ئىلى قازاق ئاپتونوم ۋىلايىتى

'''شەرقىي تۈركىستان ئۇيغۇردۆلىتى''' ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى
## مەنبەلەر
يۇنۇس ئەمرە

200 لىرالىق تۈرك پۇلىغاسۇرتى بېسىلغان شائىر. 

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ خاقانلىرى

ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ خاقانلىرى :

قۇتلۇق بىلگە كۆل قاغان. ھۆكۈم سۈرگەن ۋاقتى745-يىلىدىن 747-يىلىغىچە.

بايانچۇرقاغان .747ھۆكۈم سۈرگەن ۋاقتى747-يىلىدىن 759-يىلىغىچە.

بۆگۈ قاغان .ھۆكۈم سۈرگەن ۋاقتى759 -يىلىدىن 779-يىلىغىچە.

4تۇنباغا تارقان.ھۆكۈم سۈرگەن ۋاقتى779-يىلىدىن 789-يىلىغىچە.

قۇت بۇلىمىش كۈلۈگ بىلگە قاغان.ھۆكۈم سۈرگەن ۋاقتى 789-يىلىدىن 790-يىلىغىچە.

قۇتلۇق بىلگە قاغان ھۆكۈم سۈرگەن ۋاقتى 790-يىلىدىن 795-يىلىغىچە.

قۇتلۇق قاغان.ھۆكۈم سۈرگەن ۋاقتى 795-يىلىدىن 805-يىلىغىچە.

قۇت بۇلىمىش كۈلۈگ بىلگە قاغان.ھۆكۈم سۈرگەن ۋاقتى805 -يىلىدىن 808-يىلىغىچە

قۇت بۇلىمىش ئالىپ بىلگە قاغان.ھۆكۈم سۈرگەن ۋاقتى 808-يىلىدىن 821-يىلىغىچە

ئۇلۇغ بۇلىمىش كۈچلۈك بىلگە قاغان .ھۆكۈم سۈرگەن ۋاقتى 821-يىلىدىن833-يىلىغىچە

قۇت بۇلىمىش ئالىپ كۈلۈگ بىلگە قاغان.ھۆكۈم سۈرگەن ۋاقتى: 833-يىلىدىن 839-يىلىغىچە.

ھېسا قاغان .ھۆكۈم سۈرگەن ۋاقتى 839-يىلىدىن 840-يىلىغىچە.

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر خانلىق بەگلىكلىرى‏
ئوسمانجان ساۋۇت

شائىر ئوسمانجان ساۋۇت 1945 - يىلى 26 - ئۆكتەبىر ماناس ناھىيىسىدىكى بىر موزدۇز ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. 1961 - يىلى ساۋەن ناھىيىلىك 1 - ئوتتۇرا مەكتەپنى تاماملىغاندىن كېيىن، شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئەدەبىيات فاكۇلتېتىغا قوبۇل قىلىنىپ، 1966 - يىلى ئوقۇش پۈتتۈرگەن. 1968 - يىلىغا كەلگەندە، قۇمۇل ۋىلايىتىگە خىزمەتكە تەقسىم قىلىنىپ، قۇمۇلنىڭ ليۇ شۇچۈەن دېھقانچىلىق مەيدانىدا ئوقۇتقۇچىلىق قىلغان. 1974 - يىلى ساۋەن ناھىيىسىگە يۆتكىلىپ كەلگەندىن كېيىن ئىلگىرى - ئاخىر بولۇپ ناھىيىلىك 1 - ئوتتۇرا مەكتەپ، 2 - ئوتتۇرا مەكتەپ، 3 - ئوتتۇرا مەكتەپ ۋە ساۋەن ناھىيىلىك پېداگوگىكا مەكتىپىدە ئوقۇتقۇچى، ئىلمىي مۇدىر بولۇپ ئىشلىگەن. 1981 - يىلى بېيجىڭدىكى لۇشۈن ئەدەبىيات ئىنىستىتۇتىدا ئوقۇغان. 1986 - يىلى 7 - ئايدا شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونلۇق ئەدەبىيات - سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسىگە يۆتكىلىپ كېلىپ، ئاۋۋال «كۆۋرۈك» ژۇرنىلىدا، كېيىن «تارىم» ژۇرنىلىدا مۇھەررىرلىك قىلغان. 
  
ئوسمانجان ساۋۇت ئىجادىيىتى 1960 - يىللارنىڭ باشلىرىدا يازغان «ياڭرا، ئەجرىم» ناملىق شېئىرى بىلەن باشلانغان. ھازىرغىچە ئۇ مىڭ پارچىدىن كۆپرەك شېئىر يازدى. «ئالمىدەك يۈرەكتە ئالەمچە سۆيگۈ»، «تاڭ لىرىكىلىرى»، «تەڭرىتاغ شاماللىرى»، «تۈن تىۋىشلىرى»، «تاڭلار بىلەن سۆزلىشىش»، «گۈللەر سۆزلەيدۇ» ناملىق ئالتە پارچە توپلىمى نەشر قىلىندى. 
 
ئوسمانجان ساۋۇت ئەدەبىي تەرجىمە ساھەسىدىمۇ كۆرۈنەرلىك خىزمەتلەرنى ئىشلىدى. ئۇ ھازىرغىچە «كۈلگۈلۈكمۇ، يىغلىغۇلۇقمۇ»، «مەڭگۈلۈك قانۇنىيەت» قاتارلىق خەنزۇ ۋە قازاق تىلىدىكى بىر نەچچە روماننى، سېرگىي يېسىنىن، ئاباي قاتارلىق چەت ئەل شائىرلىرىنىڭ يۈز پارچىدىن ئارتۇق شېئىرلىرىنى، شۇنداقلا ئەدەبىي - سەنئەت نەزەرىيىسىگە ئائىت ماقالە - ئوبزورلاردىن نەچچە ئون پارچىنى ئۇيغۇر تىلىغا تەرجىمە قىلىپ ئوقۇرمەنلەر بىلەن يۈز كۆرۈشتۈردى.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
خۇ جىنتاۋ

**خۇ جىنتائو** (خەنزۇچە: **胡锦涛**) (1942-يىلى 12-ئاينىڭ 21-كۈنى) بولسا جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى ۋە جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسى رەھبەر｡
## مەنبەلەر

تۈر:جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى
ۋېن جىياباۋ

left|thumb|300px|ۋەن جىئابائو
جۇڭگو باش ۋەزىر.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
يەر تەۋرەش

left|thumb|350px|يەر تەۋرەش
**يەر تەۋرەش**
## مەنبەلەر

تۈر:جۇغراپىيە
تۇرپان ۋىلايىتى

2015-يىلى گوۋۇيۈەننىڭ تەستىقلىشى بىلەن **[[تۇرپان شەھىرى]]** بولۇپ قورۇلغان، ھازىر تۇرپان شەھىرى قارمىقىدا بىر شەھەر رايونى، ئىككى ناھىيە بولۇپ، شەھەر رايونى بولسا ئىدىقۇت رايونونى، ئىككى ناھىيە بولسا توقسۇن ناھىيىسى ۋە پىچان ناھىيىسىدىن ئىبارەت. قارالسۇن:**[[تۇرپان شەھىرى]]**.
## مەنبەلەر
ئايدىڭكۆل

**ئايدىڭكۆل** (لاتىن:Aydingköl؛ كرىل: Айдиңкөл؛ خەنسۇچە:艾丁湖، ئوقۇلۇشى: (Àidīng Hú) بولسا شەرقىي تۈركىستاننىڭ تۇرپان ئويمانلىقىنىڭ جەنۇبىدا، مەمۇرىي جەھەتتىن، تۇرپان شەھىرى ئىدىقۇت رايونى (سابىق تۇرپان ۋىلايىتى تۇرپان شەھىرى) چاتقال يېزىسى ۋە ئايدىڭكۆل يېزىسىنىڭ سوزۇلغان، چۆلتاغنىڭ شىمالىي ئېتىكىدە ئورۇن ئالغان تۇزلۇق سۇ كۆلى بولۇپ، دۇنيا بويىچە ئۆلۈك دېڭىزدىن قالسىلا ئىككىنچى تۆۋەن نۇقتىدۇر. كۆلنىڭ ئاستى دېڭىز يۈزىدىن 154.31 مېتىر تۆۋەندۇر.

## جۇغراپىيە
ئايدىڭكۆلنىڭ ئېتى ئۇيغۇرچە بولۇپ، كۆلنىڭ قىرغاقلىرىدىكى سۈزۈك ھەم يورۇق ئاي نۇرىغا ئوخشايدىغان ئاپئاق تۇز قەۋىتى بىلەن باغلىقتۇر. ئايدىڭكۆل تۇرپان ئويمانلىقىنىڭ جەنۇبىغا جايلاشقان بولۇپ، كۆلنىڭ جەنۇبىي چېتى چۆلتاغقا تۇتۇشىدۇ، تارىختا خەنسۇچە مەنبەلەردە 觉洛浣 (juéluòwǎn\چۆلتاغكۆلى) دەپمۇ كەلگەن. كۆل تۇرپان شەھىرىگە 35 كىلومېتر يىراقلىقتىكى بۇ كۆل شەرقتىن غەربكە تەخمىنەن 35 كىلومېتىر، شىمالدىن جەنۇبقا تەخمىنەن 8 كىلومېتىر، ئۇمۇمىي كۆلىمى 245 كۋادرات كىلومېتر كېلىدىغان بولۇپ، تەخمىنەن 249 مىليون يىل ئىلگىرى ھىمالايا تاغ تىزمىسى شەكىللىنىش جەريانىدا ئوتتۇرىغا چىققان. ئەينى ۋاقىتتا ئۇ 50 مىڭ كۋادرات كىلومېترغا يېقىن ئىچكى قۇرۇقلۇق دېڭىزى ئىدى. ئايدىڭكۆل ئىلگىرى تاغدىن كەلگەن قار سۈيى ۋە يەر ئاستى سۇلىرىدىن تەركىب تاپقان تاتلىق سۇ كۆلى ئ‍ىدى. قىشتا، دېھقانچىلىققا ئىشلىتىلىدىغان سۇنىڭ ئازىيىشى بىلەن سۇ ئورنى ئۆرلەيدۇ، يازدا دېھقانچىلىقنىڭ سۇ تەلىپى ۋە تەبىئىي پارلىنىش سەۋەبلىك سۇ ئورنى شىددەت بىلەن تۆۋەنلەيدۇ. دېھقانچىلىقنىڭ تەرەققىياتىغا ئەگىشىپ، نوپۇسنىڭ ئېشىشى ۋە بۇنىڭغا پاراللېل ھالدا سۇ سەرپىياتىنىڭ ئارتىشى، پارنىك ئېففېكتى كەلتۈرۈپ چىقارغان يەر شارىنىڭ ئىسسىپ كېتىش يۈزلىنىشى قاتارلىق ئامىللار سەۋەبلىك 1958 - يىلىغا كەلگەندە كۆل كىچىكلەپ 22 كۋادرات كىلومېتىر، سۇ چوڭقۇرلۇقى 0.8 مېتىردىن تۆۋەنلەپ كەتكەن. 2000 - يىلغا كەلگەندە، غەربىي جەنۇبتىكى كىچىك كۆلنى ھېسابقا ئالمىغاندا، پۈتكۈل كۆل رايونى ئاپئاق تۇزلۇققا ئايلىنىپ قالدى، كۆلدە ھېچقانداق ئۇچار قۇش يوق. ئايدىڭكۆل كۈچلۈك قۇياش نۇرى ئاستىدا، خۇددى ئەينەكتەك جۇلالىنىپ تۇرىدۇ.

2015 - يىلى 7 - ئاينىڭ 24 - كۈنى سائەت 18:00 دىن كېيىن، ئايدىڭ كۆلگە جايلاشقان ئاپتوماتىك كۆزىتىش پونكىتى 50.3 سېلسىيە گرادۇسلۇق يوقىرى تېمپىراتۇرانى خاتىرىلەپ، بۈگۈنكى جۇڭگو مېتېئورولوگىيە سانلىق مەلۇماتلىرى بويىچە يۇقىرى تېمپېراتۇرا رېكورتى ياراتقان. شىنجاڭ مېتېئورولوگىيە ئىدارىسىنىڭ مۇتەخەسسىسلىرى گەرچە بۇ سانلىق مەلۇماتنىڭ دۆلەتلىك ھاۋارايى ئىستانسىسىدىن ئەمەس، بەلكى رايونلۇق ئاپتوماتىك ھاۋارايى پونكىتىدىن كەلگەن بولسىمۇ، ئۇنى شىنجاڭ ھەتتا جۇڭگودىكى قۇرۇقلۇقنىڭ ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرا خاتىرىسى سۈپىتىدە پايدىلىنىش قىممىتىگە ئىگە ئىكەنلىكىنى مۇئەييەنلەشتۈرگەن.

## بايلىق
ئايدىڭكۆل سۈيىدە كۆپ مىقداردا خلور، ناترىي، كالىي ۋە باشقا ئىئونلار بار. مىنېرال ماددىلار تاش تۇز، ناترىي سۇلفات، سۇسىز ناترىي سۇلفات، گىپس، كالتسىي ناترىي سۇلفات ۋە ھەر خىل كالىي ۋە ماگنىي تۇزىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. تۇز ۋە ناترىي سۇلفاتنىڭ زاپىسى تەخمىنەن 300 مىليون توننا. ئۇ جۇڭگودىكى ئەڭ مىنېراللاشتۇرۇلغان كۆل. ھازىر ئايدىڭكۆل بويىدا ناترىي سۇلفات زاۋۇتى بار، بۇ زاۋۇت كۆلدىكى خرۇستال تۇز، ئاليۇمىن ۋە تۇز سۈيىنى خام ئەشيا قىلىپ خىمىيىلىك مەھسۇلات ئىشلەپچىقىرىدۇ.
## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر
تۇرپان ئويمانلىغى

**تۇرپان ئويمانلىغى** بولسا شىنجاڭ تۇرپان، خىمالىكاڭ لىك 42.78°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 89°34.

## گېئولوگىيە
## كىلىمات
## ئۆسۈملۈكلەر
## تارىخ
## قارالسۇن
## سىرتقى ئۇلاش
* تۇرپان كىلىمات 
* تۇرپان 
* يىپەك يولى
## مەنبەلەر
جۇڭغار ئويمانلىقى

**جۇڭغار ئويمانلىقى** بولسا شىنجاڭ، 777،000 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 42.57°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 89°11.

## جۇغراپىيە
## مەمۇرىي رايون
## تارىخ
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
## ئىقتىساد
## توشۇش
## قارالسۇن
## سىرتقى ئۇلاش
## مەنبەلەر
ئېرتىش دەرياسى

left|thumb|300px|ئېرتىش دەرياسى
left|thumb|300px
left|thumb|300px
**ئېرتىش دەرياسى** بولسا شىنجاڭ دىكىبىخاھار 2003 نوپۇس بار، 1،643،000 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 61.05°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 68°49.

## گېئولوگىيە
## كىلىمات
## ئۆسۈملۈكلەر
## تارىخ
## قارالسۇن
## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر
ھىمالايا تاغ تىزمىسى

left|thumb|300px|ھىمالايا تاغ تىزمىسى
left|thumb|300px|ھىمالايا تاغ تىزمىسى
**ھىمالايا تاغ تىزمىسى** بولسا ئاسىيا، خىمالىكاڭ لىك 27.59°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 86°55.

## گېئولوگىيە
## كىلىمات
## ئۆسۈملۈكلەر
## تارىخ
## قارالسۇن
## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر
ئاپېنىن تاغ تىزمىسى

**ئاپېنىن تاغ تىزمىسى** بولسا ئىتالىيە ۋە سان مارىنو، خىمالىكاڭ لىك 42.28°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 13°33.

## گېئولوگىيە
## كىلىمات
## ئۆسۈملۈكلەر
## تارىخ
## قارالسۇن
## سىرتقى ئۇلاش
## مەنبەلەر
قوچۇ

**قوچۇ** (高昌) ياكى **قوچۇ بەگلىكى** (高昌国) شىمالىي كەڭلىك 89°31، شەرقىي ئۇزۇنلۇق 42°51. بۈگۈنكى تۇرپان ۋىلايىتى دائىرىسىگە توغرا كېلىدىغان قەدىمىي يۇرت، قۇرىغاردىكى ئىنتايىن مۇھىم قاتناش تۈگۈنلىرىدىن بىرى. 

قوچۇ دىيارى ناھايىتى ئەسكى ئولتۇراق يۇرتلاردىن بىرى بولۇپ، قۇس خانلىقى (م.ب 108 — م.ﻛ 450)، ھون شىمالىي لياڭ خانلىقى (高昌北凉؛ 442—460)، كەلگۈندى كام (阚氏高昌؛ 460—488)، جاڭ (张氏高昌؛ 488—496)، ما (马氏高昌؛ 496 — 501) ۋە كۈي\چۈ (麹氏高昌؛ 501—640) ھاكىمىيەتلىرى دەۋر سۈرگەندىن كېيىن تاڭ سۇلالىسى تەرىپىدىن بېسىۋېلىنغان ۋە غەربىي ئايماق، ئەنشى تۇتۇق مەھكىمەسىنى تەسىس قىلغان. 

840 - يىلى ئورخۇن ئۇيغۇر قاغانلىقىنىڭ يىمىرىلىشى بىلەن كۈنپېتىشقا كۆچكەن پانتېكىن باشچىلىقىدىكى ئۇيغۇرلار باشتا بەشبالىققا، كېيىن قوچۇغا كېلىپ ئورۇنلاشتى ۋە قوچۇ ئۇيغۇر دۆلىتىنى قۇردى. 1124 - يىلى ئۇيغۇر ئىدىقۇتى بىلىك قاغان قىتان يوللىغ تاشىنغا بەيئەت قىلدى. 1209 - يىلى ئىدىقۇت بارچۇق ئارت تېكىن چىڭگىزخانغا بەيئەت قىلدى، 14 - ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا چاغاتاي خانلىرى تەرىپىدىن تامامەن فەتىھ قىلىنىدى.

موڭغۇل دەۋرى پۈتۈكلىرىدە ئۇيغۇرچە قاراقوچۇ (合拉火者 ۋە باشقىلار) دەپ، مىڭ سۇلالىسى مەنبەلىرىدە قاراقوچۇ (哈拉和卓) ياكى قوچۇ (霍州) شەكلىدە كۆرۈلىدۇ.

## گېئولوگىيە
## كىلىمات
## ئۆسۈملۈكلەر
## تارىخ
## قارالسۇن
## سىرتقى ئۇلاش
## مەنبەلەر
پامىر ئېگىزلىكى

left|thumb|300px|پامىر ئېگىزلىكى
left|thumb|300px

**پامىر ئېگىزلىكى** Pamir بولسا ئاسىيا، خىمالىكاڭ لىك 38.55°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 72°01

## كىلىمات
## ئۆسۈملۈكلەر
## تارىخ
## قارالسۇن
## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر
ئىلى دەرياسى

**ئىلى دەرياسى** (Ili Deryasi) شەرقىي تۈركىستاننىڭ شىمالىدكى ئىلى ۋادىسىغا ئىسمىنى بەرگەن، جۇغراپىيىلىك ئورني شىمالىي كەڭلىك 45.24°، شەرقىي ئۇزۇنلۇق 74°08 غا جايلاشقان مەشھۇر دەريا. 

## گېئولوگىيە
## كىلىمات
## ئۆسۈملۈكلەر
## تارىخ
## قارالسۇن
## سىرتقى ئۇلاش
## مەنبەلەر
يورۇڭقاش دەرياسى

قەدىمكى ئۇيغۇرچىدىكى پارقىراق، سۈزۈك، ئاق مەنىسىدىكى « يارۇق» سۆزى بىلەن قاشتېشى مەنىسىدىكى « قاش» سۆزىنىڭ بىرىكىشىدىن شەكىللەنگەن يورۇڭقاش سۆزى خوتەن ۋىلايىتىدىكى قاشتېشى چىقىدىغان بىر دەريانىڭ ئىسمى.

يۇرۇڭقاش دەرياسى قاراقۇرۇم تاغ تىزمىسىدىن باشلىنىپ تارىم دەرياسىغا قۇيۇلىدىغان ئىچكى قۇرۇقلۇق دەرياسىدۇر. خوتەن شەھرىنىڭ شىمالىدىكى قوشلاش دېگەن جايدا قاراقاش دەرياسى بىلەن قوشۇلۇپ خوتەن دەرياسىنى شەكىللەندۈرىدۇ. ئاقسۇ ئاۋات ناھىيە تەۋەسىدىكى شورتا دېگەن جايدا تارىم دەرياسىغا قۇيۇلىدۇ. ئۇمۇمىي ئۇزۇنلۇقى 513 كىلومېتىر بولۇپ، بىر قانچە تارماق ئېقىنلىرى بار. 
ئومۇمىي ئىگەللىگەن يەر مەيدانى 14 مىڭ 500 كۋادرات كېلومېتىر. دەريا يۇقىرى ئېقىنىنىڭ ئوتتۇرچە كەڭلىكى 300مېتىر ئەڭ تاريېرى 30مېتىر ئەتراپىدا كېلىدىغان بولۇپ، ئاساسلىقى ئىككى قاسنىقى تاغ بولۇپ، چوڭ-كىچىك جېرالاردىن تەركىپ تاپقان V شەكىللىك دەريا قېنىدىن ئىبارەت. ئوتتۇرا دەريا ئېقىنىنىڭ ئوتتۇرچە كەڭلىكى 1000مېتىر ئەتراپىدا كېلىدىغان بولۇپ، ئېقىتىپ كەلگەن زور مىقداردىكى قۇم ۋە چوڭ-كىچىك تاشلاردىن تەركىپ تاپقان تۈزلەڭ ئېقىن رايۇنى ھېساپلىنىدۇ. تۈۋەن ئېقىنى بولسا ئاساسلىقى ئىككى قاسىنىقى قۇم بارىخانلىرىدىن شەكىللەنگەن تۈزلەڭ دەريا ئېقىنىدىن ئىبارەت. يىللىق ئوتتۇرىچە ئېقىن مىقدارى 2مىلىيارد 280مىلىيون كۇپ مېتىر، سۇ مول بولغان يىللىرى 3مىليارد 710مىلىيون كۇپ مېتىرغا يېتىدۇ. دەريانىڭ سۇ مەنبەسى ئاساسلىقى تاغلاردىكى قارمۇزلارنىڭ ئېرىشىدىن تولۇقلىنىپ تۇرىدۇ، خوتەن دەرياسىنىڭ سۈيى تارىم دەريا سۈيىنىڭ 22.5نى ئىگەللەيدۇ.

يۇرۇڭقاش دەرياسىدىن ئاق قاشتېشى، يېشىل قاشتېشى ۋە قاراقاشتېشى چىقىدۇ. بۇنىڭدىن قوي مېيىسىمان ئاق قاشتېشى ئەڭ داڭلىق. يۇرۇڭقاش دەرياسى قەدىمدىن تارتىپ ئۇيغۇر دىيارىدىكى ئاساسلىق قاشتېشى مەنبەلىرىدىن بولۇپ كەلگەن. جۇڭگو قۇرۇلغاندىن بېرى، جۇڭگو، ھەتتا دۇنيا بويىچە داڭلىق تاشلارنىڭ چىقىدىغان ماكانىغا ئايلانغان. 
يورۇڭقاش دەرياسىنىڭ يۇقىرى ئېقىنى خەتەرلىك بولغاچقا كىشىلەر ئادەتتە ئوتتۇرا، تۆۋەن ئېقىندىن تاش قېزىپ كەلمەكتە. قاراڭغۇتاغ رايونىدا قاشتېشى بايقالغاندىن بېرى تاشچىلار قاراڭغۇتاغقا يۈزلىنىشكە باشلىدى. قاراڭغۇ تاغ قاراقۇرۇم تېغىنىڭ ئەڭ ئېگىز چوققىلىرىدىن بىرى بولۇپ، دېڭىز يۈزىدىن ئېگىزلىكى 7562 مېتىر كېلىدۇ.
## مەنبەلەر
يۇرۇڭقاش دەرياسى جەنۇپ تەرپىدىكى قاراقۇرۇم تاغ تىزمىسدىن باشلىنىپ تەكلىماكان ئويمانلىقىنى كېسىپ ئۆتۈپ ئاقسۇ ئاۋاتتا تارىم دەرياسىغا قۇيۇلىدىغان ئىچىكى قۇرۇقلۇق دەرياسى.
قوڭۇر تاغ

**قوڭۇر تاغ** بولسا شىنجاڭ كۇئېنلۇن تاغ تىزمىسى، خىمالىكاڭ لىك 38.35°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 75°18. 

## گېئولوگىيە
## كىلىمات
## ئۆسۈملۈكلەر
## تارىخ
## قارالسۇن
## سىرتقى ئۇلاش
## مەنبەلەر
قىزىل تاغ

**قىزىل تاغ** ۋەيا **يالقۇنتاغ**بولسا شىنجاڭ تۇرپان ئويمانلىغى، خىمالىكاڭ لىك 42.47°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 89°20.

## گېئولوگىيە
## كىلىمات
## ئۆسۈملۈكلەر
## تارىخ
## قارالسۇن
## سىرتقى ئۇلاش
*قىزىل تاغ
## مەنبەلەر
مۇزات دەرياسى

**مۇزات دەرياسى** بولسا شىنجاڭ. 
## گېئولوگىيە
## كىلىمات
## ئۆسۈملۈكلەر
## تارىخ
## قارالسۇن
## سىرتقى ئۇلاش
## مەنبەلەر
سېرىق دەريا

left|thumb|300px|سېرىق دەريا
left|thumb|300px|سېرىق دەريا
left|thumb|300px|
**سېرىق دەريا** (ئورخۇن-يېنسەي يېزىقىدا: :𐰽𐰺𐰍:𐰇𐰏𐰤 [sarïγ ügüz]) بولسا جۇڭگو، شىمالى كەڭلىك 34.55°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 97°30. 

## گېئولوگىيە
## كىلىمات
## ئۆسۈملۈكلەر
## تارىخ
## قارالسۇن
## سىرتقى ئۇلاش
## مەنبەلەر
قاراقالپاقىستان

left|thumb|200px|
left|thumb|350px|قارا قالپاقىستان
left|thumb|250px
**قاراقالپاقىستان** بولسا ئۆزبېكىستان جايلاشقان بىر
دۆلەت. ئۇنىڭ پايتەختى بولسا نۇكۇس. دۆلەت تىلى قارا قالپاق تىلى. ھازىرقى پرېزىدېنت مۇسا يەرنىيازوۋ. يار مەيدانى 160 مىڭ 000 كۇۋادىرات كېلومەتىر، نوپۇسى 1 مىللىيون 571 
مىڭ.

## مەمۇرىي رايون

## ئېتمولوگىيە

## تارىخ
## رايون
## جۇغراپىيە
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
## دۆلەت باغچىسى
## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر

تۈر:ئۆزبېكىستان ۋىلايەتلىرى
شور دېڭىز

left|thumb|350px|شور دېڭىز
left|thumb|350px|

**شور دېڭىز** بولسا ئوتتۇرا ئاسىيا، خىمالىكاڭ لىك 45.0°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 60°0.

## گېئولوگىيە
## كىلىمات
## ئۆسۈملۈكلەر
## تارىخ
## قارالسۇن
## سىرتقى ئۇلاش
## مەنبەلەر
ئامۇ دەرياسى

left|thumb|350px|ئامۇ دەرياسى
left|thumb|350px|
left|thumb|200px|

**ئامۇ دەريا** (تۈركمەنچە: *Ceyhun*, *Amıderya*، ئۆزبېكچە: *Amudaryo*، ڧارسچە: **آمودریا**; *Âmudaryâ*)، تاجىكچە: Амударё، پەشتۇنچە: د آمو سيند‎؛ *də Āmú Sínd*) ، مەركەزىي ئاسىيانىڭ ئەڭ ئۇزۇن دەرياسى بولۇپ، **جەيھۇن** دەپمۇ ئاتىلىدۇ. تارىختا لاتىنلەرچە ئوكسۇس (**Oxus**) دەپ ئاتالغان دەريادۇر. شەرقتە ۋاخان دەرياسى ۋە پەنجاب دەرياسىدىن ئوزۇقلىنىپ، غەربىي شىمالغا قاراپ ئاقىدۇ ۋە ئاڧغانىستان، تۈركمەنىستان، ئۆزبېكىستان ھۇدۇدلىرىدىن كېچىپ ئاخىرىدا ئارال دېڭىزىغا قويىلىدۇ. قەدىمدە ئىران ۋە تۇران ئاراسىدىكى بۈيۈك چېگرا دەپ قارالغان.

## شەكىللىنىشى
ئاڧغانىستاندا جەنۇبىي پامىردىن پامىر ۋە پەنج دەريالىرى نامى بىلەن باشلىنىدۇ. تېخىمۇ شىمالدا قىرغىزىستاندىن باشلانغان قىزىلسۇ دەرياسى تارمىقىنىڭ قوشىلىشىدىن كېيىن جەيھۇن دەپ ئاتىلىدۇ. تاجىكىستان بىلەن شەرقىي شىمالىي  ئاڧغانسىتاننىڭ چىگراسى شەكىللەندۈرگەندىن سوڭرە كەڭ بىر دېلتا بىلەن ئارال كۆلىگە قويىلىدۇ. پەنج ۋە پامىر تارماقلىرىدىن ھېسابلانغاندا 1415 كلومېتر، لېكىن شەرقىي پامىردىن توغۇلغان ئەڭ ئۇزۇن قولى بولغان دەيايى ۋاھجىرنىڭ مەنبەسىدىن ھېساپلانغاندا ئۇزۇنلۇقى 2540 كىلومېترغا ئۇلىشىدۇ.

## قاراڭ
* سىر دەريا
* ماۋەرائۇننەھر
* دۇنيادىكى ئەڭ ئۇزۇن دەيالار

## مەنبەلەر

تۈر:دەريالار
تۈر:مەركەزى ئاسىيا
فەرغانە

**فەرغانە**  ئۆزبېكىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ شەرقىگە جايلاشقان فەرغانە ۋادىسى فەرغانە ۋىلايىتىنىڭ مەركىزى، فەرغانەنىڭ  214،000 نوپۇسى بار، شىمالى كەڭ لىك 40.23°، شەرقى ئۇزۇنلۇق 71°47.

## گېئولوگىيە
## كىلىمات
## ئۆسۈملۈكلەر
## تارىخ
## قارالسۇن
## سىرتقى ئۇلاش
## مەنبەلەر
جىلىن ئۆلكىسى

left|thumb|300px|
left|thumb|300px
**جىلىن ئۆلكىسى** بولسا جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى دىكىبىخاھار 2004 نوپۇس بار، جىلىننىڭ 27،090،000 نوپۇسىبار، 187،400 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 43.40°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 126°10.

## تارىخ
## جۇغراپىيە
## نوپۇس ئەھۋالى
## مەمۇرىي رايون
## مائارىپ
## ئىقتىساد
## ھاۋا كىلىماتى
## ساياھەتچىلىك
## سىرتقى ئۇلاش
* جىلىن ئۆلكىسى ھۆكۈمەت تور بېكەت
## مەنبەلەر
كوكتوقاي ناھىيىسى

**كوكتوقاي ناھىيىسى** شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى، ناھىيە ئىسمى خاتا يېزىلىپ قالغان، قارالسۇن:**[[كۆكتوقاي ناھىيىسى]]**
## مەنبەلەر
كۈركۈم گۈلى

كۈركۈم  گۈلى

تۈركچەدە Lale دىيلىدۇ.
ئىنگىلىزچىدەTulip دىيلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ئۆسۈملۈك
ئىززەت ئىلياس

ئۆزىنىڭ جۇشقۇن، يارقىن ۋە لىرىك ناخشىلىرى بىلەن كەڭ جامائەتچىلىكنىڭ ئىززىتىگە مۇيەسسەر بولغان ئىززەت ئىلياس 1967- يىلى ئۈرۈمچىدە بىر زىيالى ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلدى. ئۆسمۈرلۈك چاغلىرىدىلا سەنئەتكە ئىشتىياق باغلىغان ئىززەت ئىلياس 1982- يىلى مەركىزى تىياتىر ئىنىستىتوتىنىڭ ئاكتىيورلۇق كەسپىگە قوبۇل قىلىندى. ئۇ بۇ قىممەتلىك پۇرسەتنى قەدىرلەپ ئۆگەنگەچكە تېز يۈكسەلدى. نەتىجىدە 1985- يىلى ياپونىيەسانتىيەن شىركىتىنىڭ تەكلىپىگە بىنائەن جوڭگو ياشلار تىياتىر دوستلۇق ۋەكىللەر ئۆمىگى تەركىۋىدە ياپونىيەدە زىيارەتتە بولدى. ئىززەت ئوقۇش پۈتتۈرۈپ ئاپتونۇم رايۇنلۇق ئوپىرا ئۆمىكىگە تەقسىم قىلىنغاندىن كېيىن 1989- يىلى گۇاڭجۇدا ئۆتكۈزۈلگەن «مەملىكەتلىك ئاممىباب ناخشا چولپانلىرىنى تاللاش مۇسابىقىسى» غا قاتنىشىپ ئاپتونۇم رايۇنىمىزغا شان-شەرەپ كەلتۈرگەن ناخشا چولپىنىغا ئايلاندى. شۇ قېتىمقى مۇسابىقىدىن كېيىن گۇاڭجۇدا چىقىدىغان «ياڭچىڭ كەچلىك گېزىتى» ئىززەتنىڭ شەرىپىگە «تەڭرىتاغدىن ئۇچۇپ كەلگەن بۇلبۇل» سەرلەۋھىلىك ماقالە ئېلان قىلدى. ئىززەت 1989- يىلى سىنتەبىردە شىنجاڭ سەنئەت دوستلۇق ئۆمىكىنىڭ تەركىۋىدە سابىق سوۋىت ئىتتىپاقىدا زىيارەتتە بولۇپ «ئالتۇن ئالما » ۋە «ياۋروپا ئاۋازى» غا قاتنىشىپ سوۋىت ئىتتىپاقى تاماشىبىنلىرىنىڭمۇ ئالاھىدە ئالقىشىغا ئېرىشكەن.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
چىمەنگۈل قادىر

يىلدەك ئۇسسۇلچىلىق كەسپى بىلەن شۇغۇللىنىپ، بەلگىلىك مۇۋەپپەقىيەتلەرنى قولغان كەلتۈرگەن ياش ئۇسسۇلچى چىمەنگۈل قادىر 1963-يىلى 1-ئاينىڭ 15-كۈنى مەكىت ناھىيىسىدە تۇغۇلغان. ئۇ كىچىكىدىنلا ئۇسسۇلغا قىزىققاچقا، 1976-يىلى 13ياشقا كىرگەندە قەشقەر سەنئەت مەكتىپىنىڭ ئۇسسۇل كەسپىگە قوبۇل قىلىندى. 1978-يىلى ئوقۇشىنى تۈگىتىپ، قەشقەر ۋىلايەتلىك سەنئەت ئۆمىكىگە تەقسىم قىلىندى. چىمەنگۈل شۇنىڭدىن ئېتىبارەن ئۇسسۇل كەسپىگە كۈچلۈك ئىشتىياق باغلاپ، ھەر خىل ئۇسسۇل ماھارەتلىرىنى پۇختا ئىگىلەپ، ناھايىتى تىزلا ئۆمەكنىڭ كۆزىگە كۆرۈنگەن ئۇسسۇلچىغا ئايلاندى ھەمدە 1979-يىلى تۇنجى قېتىم «توي ئۇسسۇلى» ناملىق كوللېكتىپ ئۇسسۇلنى ئويناشقا قاتناشتى. شۇ يىلى ئۇ يەنە ئۆمەك تەييارلىغان «غۇنچەم» دىراممىسىدا غۇنچەم رولىنى مۇۋاپىيەتلىك يارىتىپ، كەسپداشلىرىنىڭ بىردەك ئېتىراپ قىلىشىغا، تاماشىبىنلارنىڭ ياخشى باھاسىغا ئېرىشتى. 1980-يىللاردىن كېيىن چىمەنگۈل يالغۇز كىشىلىك ئۇسسۇللاردىن «كارۋان ئۇسسۇلى»، «قەشقەر قىزى»، «ئاتۇش ئۇسسۇلى»، «ئۈزۈمچىلىك ئۇسسۇلى»، «تاجىكچە ئۇسسۇل»، «قوي باققۇچى قىز»، ئىككى كىشىلىك لەپەرلەردىن «ئالمىخان»، «دولان قىزى»، ئىككى كىشىلىك ئۇسسۇللاردىن «ياشلىق ناخشىسى»، كوللېكتىپ ئۇسسۇل «دولان دەرياسى بويىدا»، «رومال ئۇسسۇلى».....قاتارلىق كۆپلىگەن ئۇسسۇلارنى ئويناشقا قاتنىشىپ، ئۇسسۇل ساھەسىدە خېلىلا كۆزگە كۆرۈنگەن ئىدى. بىراق يولدىشى ئەكرەم ئۆمەرنىڭ خىزمەت يۆتكىلىش سەھەبى بىلەن چىمەنگۈلمۇ 1988-يىلى 4-ئايدا شىنجاڭ ناخشا-ئۇسسۇل ئۆمىكىگە يۆتكىلىپ كەلدى. شۇنداقلا ئۆمەكنىڭ سەھنە كىيىملىرىنى باشقۇرۇش خىزمىتى بىلەن شۇغۇللانغان. چىمەنگۈل ئۆزىنىڭ 20يىللىق سەھنە ھاياتىدا ئۇسسۇل كەسپىگە چوڭقۇر مۇھەببەت باغلاپ، خەلققە مول بەدئىي لەززەت بېغىشلاش بىلەن بىرگە، يولدىشى ئەكرەمنىڭ كەسپتە زور نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈرۈشىگە يېقىندىن يار-يۆلەك بولدى. شۇڭا ئەكرەم ئۆمەر بۈگۈنكىدەك ماھىر مۇزىكانتقا ئايلىنالىدى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئاياللار
مەخمۇت سۇلايمان

**مەخمۇت سۇلايمان** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Mexmut Sulayman**) بولسا 1968-يىلى قەشقەر شەھىرىدە تۇغۇلغان،

## بالىلىقى
مەخمۇت سۇلايمان 1968- يىلى ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﺷﻪﮬﯩﺮﯨﺪﻩ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ.
## سەنئەت ھاياتى
مەخمۇت سۇلايمان ئەپەندىم 1981 - ﻳﯩﻠﻰ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺳﻪﻧﺌﻪﺕ ﺋﯩﻨﯩﺴﺘﯩﺘﻮﺗﯩﻨﯩﯔ ﺋﯘﺳﺴﯘﻝ ﻛﻪﺳﭙﯩﺪﻩ ﺋﻮﻗﯘﻏﺎﻥ ، 1985 - ﻳﯩﻠﻰ ﻣﻪﻛﺘﻪﭖ ﭘﯜﺗﺘﯜﺭﯛﭖ ،ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﺳﻪﻧﺌﻪﺕ ﺋﯚﻣﻪﻛﺘﻪ ﺋﯘﺳﺴﯘﻟﭽﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﺋﯩﺸﻠﯩﮕﻪﻥ . ﺳﻪﻧﺌﻪﺕ ﺋﯚﻣﻪﻛﺘﻪ ﺋﯘﺳﺴﯘﻟﭽﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﺋﯩﺸﻠﯩﮕﻪﭺ ،ﻧﺎﺧﺸﺎ - ﻣﯘﺯﯨﻜﺎ ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻴﯩﺘﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺷﯘﻏﯘﻟﻼﻧﻐﺎﻥ . 

1990 - ﻳﯩﻠﻰ > ﻣﯘﺯﯨﻜﺎ ﺋﻪﺗﺮﯨﺘﯩﻨﻰ ﻗﯘﺭﻏﺎﻥ ، 1992- ﻳﯩﻠﻰ ،> ،93 - ﻳﯩﻠﻰ > ،95 - ﻳﯩﻠﻰ > ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ، ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻲ ﻧﺎﺧﺸﯩﻠﯩﺮﻧﯩﯔ ﺋﯜﻧﺌﺎﻟﻐﯘ ﻟﯧﻨﯩﺘﯩﻠﯩﺮﻧﻰ ﺗﺎﺭﻗﺎﺗﻘﺎﻥ . 1997- ﻳﯩﻠﻰ ،ﺋﺎﭘﺘﯘﻧﯘﻡ ﺭﺍﻳﯘﻧﻠﯘﻕ ﺳﻪﻧﺌﻪﺕ ﺋﯚﻣﯩﻜﯩﻨﯩﯔ ﺗﻪﻛﻠﯩﭙﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻳﯚﺗﻜﯩﻠﯩﭗ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ . 

ﺷﯘﻧﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻼﭖ ،> ،> ،> ، > ،> ،،،،،،،،،،ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ،ﻛﯩﻨﻮﻻﺭﻧﯩﯔ ﻧﺎﺧﺸﺎ - ﻣﯘﺯﯨﻜﯩﺴﯩﻨﻰ ﺋﯩﺸﻠﯩﮕﻪﻥ . 2005 - ﻳﯩﻠﻰ ،ﺷﺎﯕﺨﻪﻱ ﻣﯘﺯﯨﻜﺎ ﺋﯘﻧﯟﯨﺮﺳﯩﺴﺘﯩﺘﯩﻐﺎ ﺋﯩﻤﺘﺎﮬﺎﻥ ﺑﯧﺮﯨﭗ ﺋﯚﺗﻜﻪﻥ ، 2006 - ﻳﯩﻠﻰ > ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ MTV ﭘﯩﻼﺳﺘﯩﻨﻜﯩﺴﯩﻨﻰ ﺗﺎﺭﻗﺎﺗﻘﺎﻥ.
## ۋاپاتى
ئۇيغۇر خەلقىنىڭ سۆيۈملۈك ئوغلانى مەخمۇت سۇلايمان ئەپەندىم 2020-يىلى 11-ئاينىڭ 23-كۈنى كىچىدە، 52 يېشىدا يۈرەك كىسىلى سەۋەپلىك خەلقىمىزدىن ئايرىلىپ ، كۆڭلىدىكى بارچە قايغۇ - ھەسرەت ۋە دەرت - ئەلەملىرىنى ئۇ ئالەمگە ئېلىپ كەتتى.
## باشقىلار
*پەرىدە قاسىم
*مەمەتتۇرسۇن قۇربان
*يالقۇن روزى

## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
ۋۇسۇ شەھىرى

**شىخۇ شەھىرى** شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن تارباغاتاي ۋىلايىتىتىگە قارايدۇ. شىخۇنىڭ يەر مايدانى 14،392 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 1999-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 203،300. پوقتامۇرى 833300 رايونمۇرى 0992.

## تارىخ
## جۇغراپىيە
## مەمۇرىي رايون
## ئىقتىساد
## ئاساسىي قۇرۇلۇش
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
## تەربىيە
## ساياھەتچىلىك
## مائارىپ
## تەنھەرىكەت يىغىنى
## سىرتقى ئۇلاش
## مەنبەلەر
فۇكاڭ شەھىرى

**شەرقىي تۈركىستان ئۇيغۇردۆلىتى فۇكاڭ شەھىرى**阜康市 شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايون دائىرىسى ئىچىدىكى بىر شەھىر بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستىتىگە قارايدۇ. فۇكاڭنىڭ يەر مايدانى 8،844،85 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2007-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 100،000.  خىمالىكاڭ لىك 44.08°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 87°56

## تارىخ
## جۇغراپىيە
## مەمۇرىي رايون
## ئىقتىساد
## ئاساسىي قۇرۇلۇش
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
## تەربىيە
## ساياھەتچىلىك
## مائارىپ
## تەنھەرىكەت يىغىنى
## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر

تۈر:سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى
تۈر:شەرقىي تۈركىستان
تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى
تەمبۈر

**تەمبۈر**

## تارىخ
بۇ قەدىمكى مۇزىكا ئوركېستىرىدىكى بەش تارلىق بەربابتىن تەدرىجىي ئۆزگىرىپ مەيدانغا كەلگەن بولۇپ، دۇنخۋاڭ مىڭئۆي تاشكېمىرلىرىدىكى رەسىملەرگە  ئاساسەن ئۇنىڭ ئوتتۇرا ئەسىرلەردىن باشلاپ (سۈي، تاڭ دەۋرلىرىدە) قىسقا ساپلىق شەكىلدىن تەدرىجىي ئاساستا ئۇزىرىپ، ئۇزۇن ساپلىق ھالىتىگە كەلگەنلىكىنى ئېنىق كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ. تەمبۈر ئۇزۇن دەستىلىك چالغۇ بولۇپ، تەخمىنەن 140 سانتىمېتىر كېلىدۇ. بېشى نەشپۈت شەكلىدە سوزۇنچاقراق، ياغاچتىن ئويۇلۇپ ياكى ياغاچ تالالىرىدىن چاپلىنىپ ياسىلىدۇ. يۈزلۈكى ۋە دەستىسى ئادەتتە كۆپرەك ئۈجمە ياغىچىدىن ياسىلىپ، 30 غا يېقىن پەدە قويۇلىدۇ ھەمدە سىم تار سېلىنىپ، بارماق ئۇچىغا سىم ناخۇل بېكىتىلىپ چېكىپ چېلىنىدۇ. باش قىسمى ئوڭ پۇت تېقىمى ئۈستىگە قويۇلۇپ، دەستىسى سەل تىكرەك تۇتۇلىدۇ.  تەمبۈرنىڭ مۇھىم بىر ئالاھىدىلىكى شۇكى، دەستىسى ئۇزۇن بولغانلىقتىن تارسىمۇ ئۇزۇن بولۇپ، ئاۋازى ئاجايىپ مۇڭلۇق، ئەكىس سادالىق ۋە يۇقىرى تەسىرچانلىققا ئىگە. تەمبۈرنىڭ دەستىسى، بېشى قاتارلىق ئورۇنلارغا سۆڭەك ۋە سۇلياۋدىن گۈللۈك نەقىشلەر قويۇلىدۇ. ئۇ كۆپىنچە مۇقام ۋە مەشرەپلەدە يالغۇز ياكى باشقا چالغۇلار بىلەن بىللە ئورۇندىلىدۇ، بولۇپمۇ مۇقام سىستېمىسىدا ئۇنىڭ تۇتقان ئورنى ساتار بىلەن ئوخشاش ئىنتايىن مۇھىمدۇر. تەمبۈر ئىلى ۋە ئاقسۇ رايونلىرىدا كۆپرەك تارالغان. تەمبۈر بەش تارلىق بولۇپ، ئالدى تەرەپتىكى بىر جۈپ تارى مەخسۇس مېلودىيە ئورۇنداش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ. تەمبۈرنىڭ ئاۋازى يۇمشاق، مۇڭلۇق، سادالىق بولۇپ، يۇقىرى تەسىرچانلىققا ئىگىدۇر.艾捷克  Ghirjek  پەنجىتار بۇ باش قىسمى ئاساسەن تەمبۈرگە ئوخشاش ياسىلىپ، بېشىنىڭ ئىككى تەرىپىگە راۋابنىڭ مۈڭگۈزىدىن ئۆزگىچە ھالدا ياپىلاقراق، كۆركەم، قۇلاقسىمان ئويما نەقىش بېكىتىلىدۇ. پەدىلىرىمۇ ئاساسەن تەمبۈرگە ئوخشاش بولۇپ، بەش دانە سىم تار سېلىنىدۇ، ئەمما، دەستىسى قىسقا، تەخمىنەن 1 مېتىر ئۆپچۆرىسىدە بولىدۇ. باش قىسمى ۋە دەستىلىرىگە تەمبۈر - راۋابلارغا ئوخشاش سۆڭەك، رەڭلىك سۇلياۋدىن خىلمۇ خىل كۆركەم نەقىشلەر قويۇلۇپ ياسىلىدۇ. چېلىش ئۇسۇلى تەمبۈرگە ئوخشاش، بىراق ناخۇل ئىشلەتمەي زەخمەك بىلەن چېلىنىدۇ. ئوڭ پۇت تېقىمىنىڭ ئۈستىگە قويۇلۇپ، دەستىسى سەل تىكېرەك تۇتۇلىدۇ. تارلىرىنى تەڭشەش ئۇسۇلىمۇ ئاساسەن تەمبۈر ۋە چاپلىما راۋاب قاتارلىقلارغا ئوخشاش. ئاۋاز تۈسى تەمبۈردىن يۇقىرى، ياڭراق، چاپلىما راۋابتىن جاراڭلىق، مۇڭلۇق كېلىدۇ. شۇڭلاشقا، بەزىلەر پەنجىتارنى يۇقىرى ئاۋازلىق تەمبۈر دەپمۇ ئاتىشىدۇ."
## قۇرۇلما
## چالماق

## چالغۇچى
## ئىش
## قاراڭ
## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر
سۇ ئاستى كېمىسى

1978-يىلىدىكى بىر سۇ ئاستى كېمىسى
left|thumb|350px|سۇ ئاستى كېمىسى

## مەنبەلەر
ئىسپان تىلى

تۈر:رومەن تىللىرى
**ئىسپانچە** (ئىسپانچە: Español)، يەنە كاستىلىيان (Castellano) دەپمۇ ئاتىلىدۇ، ئۇ ئىسپانىيەنىڭ كاستىلې شەھىرىدە بارلىققا كەلگەن تىلنى كۆرسىتىدۇ لاتىن ئامېرىكىسى دۆلەتلىرىگە مەركەزلەشكەن.[left|thumb|upright=1.5|دۇنيادا [ئىسپان تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار. بىلىدۇ.قىزىل رەڭ دۆلەت تىلى بولغان جايلارنى كۆرسىتىدۇ.كۆك رەڭ بولسا ئىككىنجى دۆلەت تىلى بولغان يەرلەرنى كۆرسىتىدۇ.]]ئىسپان تىلىنى دۇنيا مىقياسىدا 500 مىليونغا يېقىن كىشى سۆزلەيدۇ. بىرىنچى تىل ئىشلەتكۈچىلەرنىڭ سانىغا ئاساسلانغاندا، ئۇ دۇنيادا ئىككىنچى ئورۇندا، خەنزۇچە ئىككىنچى ئورۇندا تۇرىدۇ. ئىككىنچى تىل نوپۇسىنى ئۆز ئىچىگە ئالغاندا، سۆزلىگۈچىلەرنىڭ ئومۇمىي سانى خەنزۇلاردىن قالسىلا ئىككىنچى ئورۇندا تۇرىدۇ. ئىسپان تىلى ئىنگلىز تىلى، فىرانسۇز تىلى ۋە ئەرەب تىلىدىن باشقا كۆپ قىسىم دۆلەتلەرنىڭ ھۆكۈمەت تىلى، شۇنداقلا بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ رەسمىي تىللىرىنىڭ بىرى.  دۇنيادىكى 595 مىليوندىن ئارتۇق كىشى ئىسپان تىلىنى بىرىنچى ياكى ئىككىنچى تىل سۈپىتىدە سۆزلەيدۇ، قوشۇمچە 24 مىليون ئوقۇغۇچى ئىسپان تىلىنى چەتئەل تىلى سۈپىتىدە ئۆگىنىدۇ.

## تارقىتىلدى
ئىسپان تىلى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ ئالتە رەسمىي تىلىنىڭ بىرى، شۇنداقلا ئافرىقا بىرلەشمىسى، ياۋروپا بىرلەشمىسى ۋە مېركوسۇرنىڭ رەسمىي تىلى.  21-ئەسىردە ئىسپان تىلىنى ھۆكۈمەت تىلى قىلغان دۆلەتلەر ۋە رايونلار: ئارگېنتىنا، بولىۋىيە، چىلى، كولومبىيە، كوستارىكا، كۇبا، دومىنىكا، ئېكۋادور، سالۋادور، ئېكۋاتور گۋىنېيىسى، گۋاتېمالا، ھوندۇراس، مېكسىكا، نىكاراگۇئا، پاناما، پاراگۋاي، پېرۇ، پوئېرتو رىكو، ئىسپانىيە، ئۇرۇگۋايۋەۋېنېسۇئېلا. گەرچە پەقەت يېڭى مېكسىكالا ئامېرىكىنىڭ رەسمىي تىلى سۈپىتىدە تىزىملىككە كىرگۈزۈلگەن بولسىمۇ، ئەمما ئامېرىكا فېدېراتسىيە ھۆكۈمىتى، بىر قىسىم شىتات ھۆكۈمەتلىرى ۋە يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ كۆپىنچە تور بېكەتلىرى، ھۆججەتلىرى، دۇكانلىرى، مەھسۇلات چۈشەندۈرۈشى ۋە ئاممىۋى سورۇنلىرىدا ئىسپان تىلى بار.
## مەنبەلەر
ۋاسكېتبول

ھۆججەت:Basketball.png

300 px|

----
300 px

 

ئاساسلىق توپ تۇرلىرىنىڭ بىرى ."L"
## مەنبەلەر
پولەك تىلى

[left|thumb|400px|دۇنيادا [پولەك تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
**پولەك تىلى** (język polski) غەربىي سىلاۋىيان تىل. لەھىستان ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 42مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.

## ئۈلگە

## مەنبەلەر

تۈر:سىلاۋىيان تىللىرى
ئابلەت ئابلىكىم

ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻧﺎﺧﺸﺎ- ﻣﯘﺯﯨﻜﺎ ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻴﻪﺕ ﺳﯩﭙﯩﺪﻩ ﺋﯜﺯﻟﯜﻛﺴﯩﺰ ﺋﯩﺰﺩﯨﻨﯩﭗ ﺋﯚﺯﯨﻨﯩﯔ ﺋﻪﻣﮕﻪﻙ ﻣﯩﯟﯨﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺧﻪﻟﯩﻘﻨﯩﯔ ﻣﻪﻧﯩﯟﻯ ﺩﯗﻧﻴﺎﺳﯩﻐﺎ ﺋﺎﺗﺎ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﻛﯩﻠﯩﯟﺍﺗﻘﺎﻥ ﻳﺎﺵ ﺗﺎﻻﻧﺘﻠﯩﻖ ﻛﻮﻣﭙﺎﺯﯨﺘﯘﺭ ﮬﻪﻡ ﻧﺎﺧﺸﯩﭽﻰ ﺋﺎﺑﻠﻪﺕ ﺋﺎﺑﻠﯩﻜﯩﻢ، ﻗﯩﺴﻘﯩﻐﯩﻨﻪ 15 ﻳﯩﻠﻠﯩﻖ ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻴﻪﺕ ﻣﯘﺳﺎﭘﯩﺴﯩﺪﻩ ﺧﻪﻟﯩﻖ ﺳﯜﻳﯘﭖ ﺋﺎﯕﻼﭖ ﻛﯩﻠﯩﯟﺍﺗﻘﺎﻥ ، ، ،  ،، ،  ، ،، ، ،  ،، ، ، ، ، ، ، ، ،  ، ، ، ، ، ، ، ،  ............... ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﻧﺎﺧﺸﺎ ﻣﯘﺯﯨﻜﯩﻼﺭﻧﻰ ﺋﯩﺠﺎﺕ ﻗﯩﻠﯩﭗ ، ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺳﻪﻧﺌﻪﺕ ﻏﻪﺯﯨﻨﯩﺴﯩﮕﻪ ﺳﯘﻧﺪﻯ . ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻴﻪﺕ ﮬﺎﻳﺎﺗﻰ 1990- ﻳﯩﻠﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻼﻧﻐﺎﻥ ﺑﯘﻟﯘﭖ ، ﺗﯘﻧﺠﻰ ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻴﻪﺕ ﻣﯩﯟﯨﺴﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ  ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﻣﯘﮬﻪﺑﺒﻪﺕ ﻟﯩﺮﯨﻜﯩﺴﻰ ، ﺩﻩﺳﻠﯩﯟﯨﺪﻩ ﺳﻪﻧﺌﻪﺕ ﺋﻨﯩﺴﺘﯩﺘﻮﺗﯩﺪﺍ ﺋﯘﻗﯘﯞﺍﺗﻘﺎﻥ ﺗﺎﻏﯩﺴﻰ ﺋﺎﺑﺪﯗﻟﻼ ﺋﺎﺑﺪﯨﺮﻳﯩﻤﻨﯩﯔ ﺋﻮﺭﯗﻧﻠﯩﺸﯩﺪﺍ ، ﻛﯩﻴﻦ ﺋﻪﻛﺒﻪﺭ ﻗﻪﮬﺮﯨﻤﺎﻧﻨﯩﯔ ﺋﻮﺭﯗﻧﻠﯩﺸﯩﺪﺍ ﺟﺎﻣﺎﺋﻪﺗﭽﯩﻠﯩﻚ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻳﯘﺯ ﻛﯘﺭﯗﺷﯘﭖ ﺗﺎﻣﺎﺷﺸﯩﺒﯩﻨﻼﺭﻧﯩﯔ ﻳﺎﻗﺘﯘﺭﯗﭖ ﺋﺎﯕﻠﯩﺸﯩﻐﺎ ﺳﺎﺯﺍﯞﻩﺭ ﺑﻮﻟﺪﻯ .ﺋﯘ ﺑﯘ ﺋﯩﻠﮭﺎﻣﻼﺭ ﺗﯜﺭﺗﻜﯩﺴﯩﺪﻩ ﺗﻮﺧﺘﯩﻤﺎﺳﺘﯩﻦ ﺋﯩﺰﺩﯨﻨﯩﭗ ،  ،،  .....ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻴﻪﺕ ﻣﯩﯟﯨﻠﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﻣﻪﻳﺪﺍﻧﻐﺎ ﭼﯩﻘﺎﺭﺩﻯ. ﺋﯘﻧﯩﯔ  ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻴﯩﺘﻰ ﺷﯘ ﻳﯩﻠﻼﺭﺩﺍ ﻣﻮﺩﺍ ﻧﺎﺧﺸﯩﻐﺎ ﺋﺎﻳﻠﯩﻨﯩﭗ، ﮬﻪﺭﺧﯩﻞ ﻧﺎﺧﺸﺎ ﻣﯘﺳﺎﺑﯩﻘﻪ ﻣﻪﻳﺪﺍﻧﻠﯩﺮﯨﺪﺍ ﻧﺎﺧﺸﺎ ﭼﻮﻟﭙﺎﻧﻠﯩﺮﻯ ﺗﺎﻟﯩﺸﯩﭗ ﺋﻮﺭﯗﻧﻼﻳﺪﯨﻐﺎﻥ ﻗﯩﺰﯨﻖ ﻧﻮﻗﺘﺎ ﺑﯘﻟﯘﭖ ﻗﺎﻟﺪﻯ . ﺷﯘﻳﯩﻠﻼﺭﺩﺍ ﺳﯘﺭﻩﺗﻜﻪ ﺋﯧﻠﯩﻨﻐﺎﻥ  ﻓﯩﻠﯩﻤﯩﺪﻩ ، ﺑﯘ ﻧﺎﺧﺸﺎ ﺋﺎﺳﺎﺳﻰ ﻧﺎﺧﺸﺎ ﺑﯘﻟﯘﭖ ﻛﯩﺮﮔﯜﺯﯗﻟﺪﻯ .ﺷﯘﻧﺪﯨﻦ ﻛﯩﻴﯩﻦ ﺋﺎﺑﻠﻪﺕ ﺋﺎﺑﻠﯩﻜﯩﻢ ﺧﻪﻟﯩﻘﻨﯩﯔ ﻗﻮﻟﻠﯩﺸﻰ ، ﺋﯘﺳﺘﺎﺯﻻﺭﻧﯩﯔ ﺗﻪﺭﺑﯩﻴﯩﺴﻰ ﯞﻩ ﺗﺎﻏﯩﺴﻰ ﺋﺎﺑﺪﯗﻟﻼ ﺋﺎﺑﺪﯨﺮﻩﮬﯩﻤﻨﯩﯔ ﻳﯩﺘﻪﻛﻠﯩﺸﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻧﺎﺧﺸﺎ ﻣﯘﺯﯨﻜﺎ ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻴﻪﺕ ﻛﻪﺳﭙﯩﮕﻪ ﭘﯘﺗﯘﻥ ﯞﯗﺟﯘﺩﯨﻨﻰ ﺑﯩﻐﯩﺸﻼﭖ ، ﺳﻪﻧﺌﻪﺕ ﺑﯩﻠﯩﻤﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺗﯩﺨﯩﻤﯘ ﻳﺎﺧﺸﻰ ﺋﯩﮕﻪﻟﻠﻪﭖ ﺑﯩﺰ ﻳﯘﻗﺎﺭﺩﺍ ﺗﯩﻠﻐﺎ ﺋﯧﻠﯩﭗ ﺋﯚﺗﻜﻪﻥ ﺑﯩﺮ ﻳﯘﺭﯗﺵ ﻧﺎﺩﯨﺮ ﺋﻪﺳﻪﺭﻟﻪﺭﻧﻰ ﻳﺎﺭﺍﺗﺘﻰ . ﺋﯘﻧﯩﯔ ﻳﯧﻘﯩﻨﻘﻰ ﻳﯩﻠﻼﺭﺩﺍ ﺋﯩﺠﺎﺕ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ  ﻧﺎﺧﺸﯩﺴﻰ ﺷﯩﺠﺎﯓ ﺗﯩﻠﯩﯟﯨﺰﯨﺮﻳﻪ 2- ﻗﺎﻧﯩﻠﯩﻨﯩﯔ ﺗﺎﻟﻼﭖ ﺑﯩﻜﯩﺘﯩﺸﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻣﻪﺷﺮﻩﭖ ﭘﯩﺮﺍﮔﯩﺮﺍﻣﻤﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﺋﺎﺳﺎﺳﻰ ﺑﺎﺷﻼﻧﻤﺎ ﻧﺎﺧﺸﯩﺴﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﺗﺎﻟﻼﻧﺪﻯ . ﺋﯘ ﻳﯧﻘﯩﻨﺪﺍ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﺎﭘﺘﯘﻧﯘﻡ ﺭﺍﻳﯘﻧﻠﯩﻖ ﺳﯩﺮﯨﻚ ﺋﻮﻣﯩﮕﯩﮕﯩﻨﯩﯔ ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻴﻪﺕ ﺋﯩﺸﺨﺎﻧﯩﺴﯩﻐﺎ ﻳﯚﺗﻜﯩﻠﯩﭗ ﺋﯘﺭﯗﻧﻼﺷﻘﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯩﻴﯩﻦ ﺋﯩﺠﺎﺕ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ، ﭼﻮﯓ ﺗﯩﭙﺘﯩﻜﻰ ﺳﯩﺮﯨﻚ ﻣﯘﺯﯨﻜﯩﺴﻰ  ، 2004- ﻳﯩﻠﻠﯩﻖ ﻣﻪﻣﻠﯩﻜﻪﺗﻠﯩﻚ ﺳﯩﺮﯨﻚ ﻣﯘﺳﺎﺑﯩﻘﯩﺴﯩﺪﻩ ﺑﯩﺮﯨﻨﺠﻰ ﺩﻩﺭﯨﺠﻪ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﺑﺎﮬﺎﻟﯩﻨﯩﭗ ، ﺋﺎﻟﺘﯘﻥ ﺷﯩﺮ ﻣﯘﻛﺎﭘﺎﺗﯩﻐﺎ ﺋﯩﺮﯨﺸﺘﻰ . ﺋﯘ ﻳﯧﻘﯩﻨﻘﻰ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻳﯩﻠﺪﯨﻦ ﺑﯩﺮﻯ ، ﺋﯚﺯﯨﻨﻰ ﻗﻮﻟﻼﭖ ﻛﯩﻠﯩﯟﺍﺗﻘﺎﻥ ﺑﺎﺭﻟﯩﻖ ﺗﺎﻣﺎﺷﺸﯩﺒﯩﻨﻼﺭﻏﺎ ﯞﻩ ﺋﯘﺳﺘﺎﺯﻟﯩﺮﯨﻐﺎ ﺭﻩﮬﻤﻪﺕ ﺋﯧﻴﺘﯩﺶ ﻳﯜﺯﺳﯩﺪﯨﻦ ، ﺑﯩﺮ ﺗﯜﺭﻛﯜﻡ ﻳﯧﯖﻰ ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻴﻪﺗﻠﯩﺮﻯ ﯞﻩ 15 ﻳﯩﻠﻠﯩﻖ ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻴﻪﺕ ﻣﯩﯟﯨﻠﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺟﻪﯞﮬﻪﺭﻟﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﺗﻪﺷﻜﯩﻞ ﺗﺎﭘﻘﺎﻥ ﭼﻮﯓ ﺗﯩﭙﺘﯩﻜﻰ ﻛﯧﭽﯩﻠﯩﻚ ، ﻧﻰ ﺗﻪﻳﻴﺎﺭﻻﭖ ﺧﻪﻟﯩﻘﻘﻪ سۇندى . ﺑﯘ ﻛﯩﭽﯩﻠﯩﻜﺘﻪ ، ﺩﺍﯕﻠﯩﻖ ﻧﺎﺧﺸﺎ ﭼﻮﻟﭙﺎﻧﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﺋﺎﺑﺪﯗﻟﻼ ﺋﺎﺑﺪﯨﺮﻩﮬﯩﻢ ، ﺋﯩﺰﺯﻩﺕ ﺋﯩﻠﯩﻴﺎﺱ ، ﺋﺎﺑﻠﻪﺕ ﺋﺎﺑﻠﯩﻜﯩﻢ ، ﻣﯚﻣﯩﻨﺠﺎﻥ ﺋﺎﺑﻠﯩﻜﯩﻢ ، ﺋﻪﻧﯩﯟﻩﺭ ﮬﺎﻛﯩﻢ ، ﺋﺎﺑﺪﯗﺭﻩﺷﯩﺖ ﻳﯜﺳﯜﭖ ،ﻧﯘﺭﻧﯩﺴﺎ ﺋﺎﺑﺒﺎﺱ، ﺋﺎﺭﺯﯨﮕﯘﻝ ﺧﯧﻠﯩﻞ ﯞﻩ ﻳﺎﺵ ﺗﺎﻻﻧﺘﻠﯩﻖ ﻧﺎﺧﺸﯩﭽﯩﻼﺭﺩﯨﻦ ﺋﺎﺑﺪﯗﻗﺎﺩﯨﺮ ﻳﺎﺭ ﺋﯩﻠﻰ ، ﺭﻩﻧﺎ ﺭﯗﺯﻯ، ﺋﺎﻟﯩﻤﺠﺎﻥ ، ﻧﯘﺭﯨﻤﺎﻧﮕﯘﻝ .... ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﻧﺎﺧﺸﯩﭽﯩﻼﺭ ﺋﺎﺑﻠﻪﺕ ﺋﺎﺑﻠﯩﻜﯩﻢ ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻴﯩﺘﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﯚﺯ ﻣﺎﮬﺎﺭﯨﺘﯩﻨﻰ ﻧﺎﻣﺎﻳﻪﻥ ﻗﯩﻠﯩﺪى . ﺳﺎﺑﺎ ﻣﯘﺯﯨﻜﺎ ﺋﻪﺗﺮﯨﺘﻰ ﺗﻪﯕﻜﻪﺵ ﻗﯩﻠﯩﺪى. ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﺎﭘﺘﯘﻧﯘﻡ ﺭﺍﻳﯘﻧﻠﯩﻖ ﺋﻮﭘﯩﺮﺍ ﺗﯩﻴﺎﺗﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺋﯘﺳﺴﯘﻝ ﺋﺎﺭﺗﯩﺴﻠﯩﺮﻯ ﻣﻪﺷﺮﻩﭖ ﺋﯘﺳﺴﯘﻟﯩﺪﺍ ﺑﻮﻟﯩﺪى . ﺋﺎﺗﺎﻗﻠﯩﻖ ﺋﯩﭙﯩﺰﻭﺕ ﭼﻮﻟﭙﺎﻧﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﺋﺎﺩﯨﻞ ﻣﯩﺠﯩﺖ ، ﺧﺎﻟﻤﯘﺭﺍﺕ ﺋﻮﻣﻪﺭ ﯞﻩ ﻧﺎﺧﺸﯩﭽﯩﻤﯩﺰ ﺋﺎﺑﺪﯗﻟﻼ ﺋﺎﺑﺪﯨﺮﻩﮬﯩﻢ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻘﻼﺭ ﺋﻪﯓ ﻳﯧﯖﻰ ﺋﯩﭙﯩﺰﻭﺕ ﺋﯘﺭﯗﻧﻼﭖ ﻛﻪﺳﯩﭙﺪﯦﯩﺸﯩﻨﯩﯔ ﺑﯘ ﻛﯧﭽﯩﻠﯩﮕﮕﻪ ﻳﯩﻘﯩﻨﺪﯨﻦ ﻣﻪﺩﻩﺕ بەردى. بىز بۇ سەنئەتكارىمىزنىڭ بۇندىن كىيىنكى ئىجادىيەت ئىشلىرىغا ئۇتۇق تىلەيمىز .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
پورتۇگال تىلى

[left|thumb|upright=1.5|دۇنيادا [پورتۇگال تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
پورتۇگالىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 240مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:رومەن تىللىرى
شۋېتسىيە تىلى

[left|upright|thumb|دۇنيادا [شۋېتسىيە تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
شۋېتسىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 10مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:گېرمان تىللىرى
شۋېتسىيە

left|150px
left|200px
left|thumb|250px|شۋېتسىيە
 

 

**شۋېتسىيە** شىمالىي ياۋروپاغا جايلاشقان دەۋلەت.پايتەختى ستوكھولم، ئەڭ چوڭ شەھرى ستوكھولم. دەۋلەت تىلى سۋېتسىيە تىلى. ھازىرقى باش ۋەزىر فرەدرىك رەئىنفەلدت. يەر مەيدانى 449 مىڭ 964 كۇۋادرات كىلومەتىر، نوپۇسى 9 مىللىئون 234 
مىڭ، ئاساسلىق دىنى پروتېستانت دىنى.

## مەنبەلەر

تۈر:دۆلەتلەر
تۈر:ياۋروپا دۆلەتلىرى
ّ
يېڭى نورۋېگىيە تىلى

[left|thumb|400px|دۇنيادا [يېڭى نورۋېگىيە تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
نورۋېگىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 4.7مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.

## تارىخ
## شېۋە
## گرامماتىكا
## سۆزلۈك
## يېزىق
## فونولوگىيە
Norwegian (Nynorsk)

## قاراڭ
## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر

تۈر:گېرمان تىللىرى
فىنلاندىيە تىلى

[left|thumb|200px|دۇنيادا [فىنلاندىيە تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
فىنلاندىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 6مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇرال تىللىرى
گوللاندىيە تىلى

[left|upright=1.5|thumb|دۇنيادا [گوللاندىيە تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
گوللاندىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

گوللاندچە دەپمۇ ئاتىلىدۇ.

تەخمىنەن 27مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:گېرمان تىللىرى
ئېسپېرانتو

left|thumb|120px|ئېسپېرانتو تىلى بايرىقى
**ئېسپېرانتو** (Esperanto) سۈنئىي خەلقئارالىق تىل، ئۇ 1887-يىلى لۇدۋىك زامېنخوف تەرىپىدىن ياسالغان. سان مارىنو ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 2مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.

## ئۈلگە

## سىرتقى ئۇلاش

* ''Esperanto en Vikipedio''
* '' Esperanto, a, b,'' c 
* ''Bildvortaro'' 

## مەنبەلەر

تۈر:سۈنئىي تىل
سلوۋاك تىلى

**سلوۋاك تىلى** (slovenčina, slovenský jazyk) غەربىي سىلاۋىيان تىل. سلوۋاكىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 6مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.

## ئۈلگە

## مەنبەلەر

تۈر:سىلاۋىيان تىللىرى
ئىبرانى تىلى

**ئىبرانىچە** ياكى **ئىبرانچە**، ((עִבְרִית, *İvrit*) ئاڧرو-ئاسيا تىل سېستىمىسى غەربىي شىمال سامى (سەمىتىك) تىل گرۇپپىسى كەنئان تىل ئائىلىسىگە تەۋە ۋە 7 مىلىيون كىشى تەرىپىدىن سۆزلىشىلىدىغان بىر تىلدۇر.  ئىسرائىلىيەنىڭ رەسمىي دۆلەت تىلى ۋە ئىسرائىلىيە سىرتىدىكى يەھۇدىي توپلۇقلىرى تەرىپىدىن سۆزلىشىلمەكتە. ئىبرانىچە، 22 ھەرڧلىك ئىبرانىي ئەلڧبەسى بىلەن ئوڭدىن سولغا قاراپ يېزىلىدۇ. باشتا ئىسرائىلىيە ۋە ئا ق ش، ھەمدە ئاۋسترالىيە، كانادا، گېرمانىيە، ڧەلەستىن، پاناما ۋە ئەنگىلىيەدە قوللىنىلىدۇ. بۇلاردىن باشقا، غەربىي شەرىئادا يەھۇدىي بولمىغان بىر ئاز سانلىق خەلق ۋە دۇنيادىكى نۇرغۇن يەھۇدىي ئاز سانلىقلار تەرىپىدىن يەرلىك تىل بىلەن بىرگە لادىنو، يىدىش ياكى ئارامىچە بىلەن بىرلىكتە دىنىي تىل سۈڧەتىدە قوللىنىلماقتا.

## تارىخ
## شېۋە

## سۆزلۈك
## يېزىق
## فونولوگىيە
## قاراڭ
## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر

تۈر:ئاڧرو-ئاسيا تىللىرى
لىتۋا تىلى

[left|thumb|400px|دۇنيادا [لىتۋا تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
لىتۋا ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 3.5مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:بالتىق تىللىرى
ۋيېتنام تىلى

[left|thumb|400px|دۇنيادا [ۋيېتنام تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
ۋيېتنام ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 80مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ئاۋسترو-ئاسىيا تىللىرى
سلوۋېن تىلى

[left|thumb|400px|دۇنيادا [سلوۋېن تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
**سلوۋېن تىلى** (slovenščina) جەنۇبىي سىلاۋىيان تىل. سلوۋېنىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 2.4مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.

## ئۈلگە

## مەنبەلەر

تۈر:سىلاۋىيان تىللىرى
ھىندونېزىيە تىلى

[left|thumb|400px|دۇنيادا [ھىندونېزىيە تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
ھىندونېزىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 250مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ئاۋسترونېزىيە تىللىرى
ئېستون تىلى

[left|thumb|400px|دۇنيادا [ئېستون تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
ئېستونىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 1.25مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.

## تارىخ
## شېۋە
## گرامماتىكا
## سۆزلۈك
## يېزىق
## فونولوگىيە
## قاراڭ
## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇرال تىللىرى
پارس تىلى

[left|thumb|دۇنيادا [پارس تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
ئىران ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن ۸۰مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ. 

## نامي

خازيرگي پارسلار ۆزينيڭ تيلىني زبان فارس يۆكي فارسى داپ ىتيدۇ. 

## مەنبەلەر

تۈر:ئىران تىللىرى
كرودىيە تىلى

[left|thumb|400px|دۇنيادا [كرودىيە تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
كرودىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 6.2مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.

thumb|right|250px|<center>1100. 
## مەنبەلەر

تۈر:سىلاۋىيان تىللىرى
ھايتى كرېئول تىلى

ھايتى ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 7.3مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:رومەن تىللىرى
تايلاندچە

**تايلاند** ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 60مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:تاي-كاداي تىللىرى
بۇلغارىيە تىلى

left|thumb|400px|بۇلغارىيە تىلى
بۇلغارىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 12مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:سىلاۋىيان تىللىرى
ھىندى تىلى

left|thumb|400px|ھىندى تىلى
ھىندىستان ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 500مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ھىندۇ-ئارىئان تىللىرى
برېتون تىلى

[left|thumb|400px|دۇنيادا [برېتون تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
فرانسىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 0.3مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:كېلت تىللىرى
ئالبان تىلى

[left|thumb|400px|دۇنيادا [ئالبان تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
ئالبانىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 6.169مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ھىندى-ياۋروپا تىللىرى
ئەزەربەيجان تىلى

[left|thumb|دۇنيادا [ئەزەربەيجان تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
ئەزەربەيجان تىلى ياكى ئەزەربەيجانچە و یاکی ئەزەربەيجان تورکجه‌سی  (ئازەرىيچە: Azərbaycanca)، ئەزەربەيجان جۇمھۇرىيىتى، ئىران ئىسلام جۇمھۇرىيىتى ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتلەردە قوللىنىدۇ. تەخمىنەن 31مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.

## تارىخ
## شېۋە
## گرامماتىكا
## سۆزلۈك
## يېزىق
## فونولوگىيە
[thumb|[ئەزەربەيجان تۈرکجه سىده ئه‌ره‌ب ئه‌لىپباسی ئىله یازىلمىش بیر کىتاب]]
## ئۈلگە

## مەنبەلەر

تۈر:تۈرك تىللار ئائىلىسى
تاگالوگ تىلى

[left|thumb|400px|دۇنيادا [تاگالوگ تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
فىلىپپىن ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 22مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ئاۋسترونېزىيە تىللىرى
لاتۋىيە تىلى

[left|thumb|400px|دۇنيادا [لاتۋىيە تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
لاتۋىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 1.6مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:بالتىق تىللىرى
بېنگال تىلى

[left|thumb| [بېنگال تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
بانگلادېش ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 230مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:ھىندۇ-ئارىئان تىللىرى
تامىل تىلى

[left|thumb|400px|دۇنيادا [تامىل تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
ھىندىستان ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 68مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:دىراۋىد تىللىرى
بېلورۇس تىل

[left|thumb|دۇنيادا [بېلورۇس تىلدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
**بېلورۇس تىلى** (беларуская мова) شەرقىي سىلاۋىيان تىل. بېلورۇس ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 9مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.

## ئۈلگە

## مەنبەلەر

تۈر:سىلاۋىيان تىللىرى
شىمالىي گېرمانىيە دىئالېكتى

[left|thumb|400px|دۇنيادا [شىمالىي گېرمانىيە دىئالېكتىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
گېرمانىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 5مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:گېرمان تىللىرى
ئاراگون تىلى

[thumb|566x566px|دۇنيادا [ئاراگون تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]ئىسپانىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 0.01مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:رومەن تىللىرى
كۇرد تىلى

كۇردىستان ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

ئۇنى كۇردلار سۆزلەيدۇ.

تەخمىنەن 26مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.

## تارىخ
## شېۋە
## گرامماتىكا
## سۆزلۈك
## يېزىق

## فونولوگىيە
## قاراڭ
## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر

تۈر:ئىران تىللىرى
ماكېدون تىلى

[left|thumb|400px|دۇنيادا [ماكېدون تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
**ماكېدون تىلى** (македонски јазик) جەنۇبىي سىلاۋىيان تىل. 
ماكېدونىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
تەخمىنەن 2مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.

## ئۈلگە

## مەنبەلەر

تۈر:سىلاۋىيان تىللىرى
كېچۇئا تىلى

[left|thumb|400px|دۇنيادا [كۋېچۇئا تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
پېرۇ ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەردە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 10.4مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:يېڭى دۇنيا تىللار
كانتونچە

**كانتونچە** (خەنزۇچە: **粤语**) ، خەنزۇچە تارماقلىرى ئاستىدىكى بىر خىل ئاھاڭ تىلى｡ پۈتۈن دۇنيادا كانتونچە ئانا تىل قىلغۇچىلار 84 مىليون 900 مىڭغا يەتتى ، ئاساسلىقى گۇاڭدۇڭ ، گۇاڭشى ، خەينەن ، شياڭگاڭ ۋە ئاۋمېن قاتارلىق جايلارغا جايلاشقان ، گۇاڭدۇڭ ئۆلكىسىدە يۈز مىليون نوپۇس ئىچىدە ، كانتونچە ئىشلىتىلىدىغانلار 67 مىليوندىن ئېشىپ ، گۇاڭدۇڭنىڭ ئاساسلىق يەرلىك تىلى ھېسابلىنىدۇ｡

## مەنبەلەر

تۈر:خەنزۇ-زاڭزۇ تىللىرى
ئرېلاندىيە تىلى

[left|thumb|400px|دۇنيادا [ئرېلاندىيە تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
ئىرلاندىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 0.538مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:كېلت تىللىرى
ئۆزبېك تىلى

[left|thumb|دۇنيادا [ئۆزبېك تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]

**ئۆزبېك تىلى** – تىلشۇناس ئالىملىرى ئۆزبەكچەگە ئەڭ يېقىن تىل ئۇيغۇر تىلى دەپ قارايدۇ. ئۆزبەكچە ئۇيغۇر قارلۇق شىۋىسى، قىپچاق شىۋىسى ۋە ئوغۇز شىۋىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بىردىنبىر تۈركىي تىلدۇر. ئەدەبىي تىلدا نەمەنگان - فەرغانە ۋادىسى ۋە تاشكەنت رايونىدا قوللىنىلدىغان قارلۇق تىلى ئاساس ئېلىنغاندۇر.

## تارىخ
كونا ئۆزبەكچە ياكى بۇرۇنقى چىغاتاي تىلى ۋە ياكى چىغاتاي ئۇيغۇر تىلى بىر تىلدۇر. سوۋېت ئىىتىپاقى دەۋرىدە 1921 يىلى ئۇيغۇر ۋە ئۆزبەك ئىكى مىللەتكە ئايرىلىپ ھەر ئىككىسى ئۆز ئالدىغا يېڭىچە بىردىن تىل ئۆزبېكچە ۋە ئۇيغۇرچە بولۇپ تەرەققىي قىلدى. ئۆز ئالدىغا ئەدەبىيي تىلى ۋە ئېغىز تىلى شەكىللەندۈردى. لېكىن ئۆزبېك ۋە ئۇيغۇرلار ئالدىرىماي سۆزلەشسە بىر بىرىنى تامامەن چۈشۈنەلەيدۇ. پەقەت ئۆزباكچىدە رۇسچە سۆزلەر كۆپراق، ئۇيغۇرچىدا خەنزۇچىدىن كىرگەن بەزىبىر تەركىپلەر بار. شۇنداق دېيش مۇمكىنكى ئۆزبەك تىلى ۋە ۇيغۇرتىلى ماھىيەتتە بىر تىلنىڭ ئوخشاش بولمىغان ئىككى خىل شىۋىسىدۇر.

ئۆزبېكلەر ئۇيغۇرلارنى Eski O'zbekcha دە گەپ قىلىشىدۇ دەپ قارايدۇ. ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلى ۋە ھازىرقىزامان ئۆزبېك تىلى كونا چىغاتاي تىلىنىڭ ئىككى زامانىۋىي ۋارىسلىى، قوشكىزەك ئاكا ئۇكىلارغا ئوخشاش، ھەر ئىككىلىسى ئۆز ئالدىغا چىغاتاي تۈركچىسىنىڭ مۇئەييەن ئالاھىيدىلىكلىرىنى ساقلاپ قالغان ۋە داۋاملىق تۈردە ئۆز تىللىرىنى يۈكسەك مۇكەممەلىككە قاراپ تەرەققىي قىلدۇرماقتا.

## شېۋە
ھازىرقى زامان ئۆزبېك تىلى ئۈچ چوڭ لەھچە (شىۋە ياكى ئاغىز)غا بۆلىنىدۇ. ئۆزبېكىستاننىڭ فەرغانە ۋادىسى، تاشكەنت ۋە ئەتراپى بىلەن سەمەرقەند بۇخارا، قارشى، شەھرى سەبز ۋە تېرمىز شەسەرلىرىدە قالۇق لەھچەسى، جىززەھ، سۇرخەندەريا، قاشقادەريا ۋە سەمەقەند ۋىلايەتلىرىندە قىپچاق لەھچەسىدە، خارەزم ۋىلايەتىدە ئوغۇز لەھچەسىدە سۆزلىشىدۇ.
## گرامماتىكا
گرامماتىكا جەھەتتە ئۆز ئالدىغا قىسمەن ئالاھىيدىلەرگە ساھىب بولۇپ ئاساسەن ئۇيغۇر تىلى گرامماتىكىسى بىلەن يېقىنلىشىدۇ. بەزى ھەرپلەردىكى تەلەپپۇز جەھەتتىكى پەرقتىن تاشقىرى ئاساسىي لۇغەت ۋە لېكسىكا ، فونتىكا جەھەتتە ئوخشىشىدۇ.

## سۆزلۈك
ئاساسىي لۇغەت تەركىبى ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئاساسىي لۇغەت تەركىبى بىلەن ئىنتايىن زور دەرىخدە ئوخشىشىدۇ. ئۆز ئالدىغا باشقىچە مەنە بىلدۈردىغان بەزى سۆزلەردىن باشقا.

## يېزىق

1940- يىلى سىتالىننىڭ چاقىرىقى بىلەن سىلاۋىيان ئېلىپبەسىگە كۆچىشتىن ئاۋۋال بىر مەزگىل لاتىن ئېلىپبەسى قوللانغان، ئۇنىڭ ئالدىدا ئىزچىل چىغاتاي ئىلىپبەسى قوللانغان، ئەرەپ ھەرىپلىرى ئاساسىدى چىغاتاي ئېلىپبەسى ياكى چىغاتاي ئۇيغۇر تىلى ئېلپبەسى\ كونا ئۆزبەك ئېلىپبەسى قوللانغان. 2002 يىلغىچە سىلاۋيان ئېلپبەسى ياكى كرىل ئېلىپبەسىدە مەتبۇئات باسمىچىلىق ئىشلىرىدا شۇغۇللانغان، 2002 - يىلدىن كېيىن لاتىن ئېلىپبەسىگە كۆچكەن. لېكىن يېڭى ئۆزبىك تىلى \ ھازىرقى زامان ئۆزبېك تىلى ئەدەبىىياتىنىڭ سەمەرىلىرى، نۇرغۇن ئەسەرلەر، نۇرغۇن ئەۋلات سىلاۋيان ئېلىپبەدىسە ساۋات چىقارغان بولغاچقا يەنىلا سىلۋىيان ئېلىپبەسىنىڭ تەسىرى ھېلىمۇ كۈچلۈك، ئىككى خىل يېزىق تەڭ قوللىنىلىدۇ. ئافغانىستان تېرىتورىيىسى ئىچرە 1.5 مىلىيون ئۆزبەكلەر ئەرەب ھەرىپلىرى ئاساسىدى ئۆزبېك ئېلىپبەسىنى قوللىنىدۇ.
## ئۆزبېك تىلى
**لاتىن يېزىقى**

**كىرىل يېزىقى(سىلاۋيان يېزىقى)**

## فونولوگىيە
## قاراڭ
## ئۈلگە

## سىرتقى ئۇلاش

## پايدىلانغان مەنبەلەر
1.^https://tr.wikipedia.org/wiki/Afganistan
2.^
## مەنبەلەر

تۈر:تۈرك تىللار ئائىلىسى
ئەرمەن تىلى

left|thumb|320px|ئەرمەن تىلى
left|thumb|300px|ئەرمەن تىلى
ئەرمېنىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 5.5مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:ھىندى-ياۋروپا تىللىرى
ئېگىزلىك گېرمان تىلى

گېرمانىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 10مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:گېرمان تىللىرى
چۇۋاش تىلى

[left|thumb|400px|دۇنيادا [چۇۋاش تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
رۇسىيە چۇۋاشىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 1.33مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:تۈرك تىللار ئائىلىسى
تاجىك تىلى

left|thumb|400px|تاجىك تىلى
تاجىكىستان ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 4.38مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.

## تارىخ
tajik tilini golinidigan larning sani 30 milyon din axidu.

## شېۋە
## گرامماتىكا
## سۆزلۈك
## يېزىق
## فونولوگىيە
## قاراڭ
## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر

تۈر:ئىران تىللىرى
كورسىكا تىلى

[left|thumbnail|400px|دۇنيادا [كورسىكا تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
فرانسىيە كورسىكا ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 0.127مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:رومەن تىللىرى
ناۋاتل تىلى

[thumb|249x249px|دۇنيادا [ناۋاتل تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
thumb|379x379px
مېكسىكا ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 1.45مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:يېڭى دۇنيا تىللار
گۇجارات تىل

[left|thumb|400px|دۇنيادا [گۇجارات تىلدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
left|thumb|350px|گۇجارات تىل

ھىندىستان گۇجارات ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 46.1مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ھىندۇ-ئارىئان تىللىرى
پېنسىلۋانىيە نېمىس تىلى

[left|thumb|400px|دۇنيادا [پېنسىلۋانىيە نېمىس تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
ئامېرىكا قوشما شتاتلىرى پېنسىلۋانىيە شىتاتى ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 0.25مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:گېرمان تىللىرى
تاتار تىلى

[left|thumb|400px|دۇنيادا [تاتار تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنi]]

مەزكۇر تىلنى ئاساسلىقى رۇسىيە تاتارستاندا قوللىنىلىدۇ، ئۇنىڭدىن باشقا يېقىن ئەتراپتىكى. باشقۇرتستان قازاقستان،  ئۆزبېكستان قاتارلىق دۆلەتلەردىكى تاتار خەلقى تەرىپىدىن قوللىنىللىدۇ. ب

## ئۈلگە

## مەنبەلەر

تۈر:تۈرك تىللار ئائىلىسى
ۋۇچە

**ۋۇچە** (خەنزۇچە: **吴语**) ، خەنزۇچە تارماقلىرى ئاستىدىكى بىر خىل ئاھاڭ تىلى｡ ئاساسلىقى شاڭخەي ، جېجياڭ ، جياڭسۇ ۋە ئەنخۇي لارغا جايلاشقان｡ دەسلەپكى ۋەكىللىك شىۋىسى سۇجۇچە بولۇپ، 19-ئەسىردە شاڭخەيدە ئېچىلغاندىن كېيىن ، شاڭخەي تىلى تەدرىجىي ئۈستۈنلۈكنى ئىگىلىدى ، ھازىر ۋەكىللەرنىڭ شېۋىسى شاڭخەي تىلى ۋە سۇجۇ تىلى｡ 2015-يىلى دۇنيادا ۋۇچە ئانا تىل قىلغانلار 80 مىليون 700 مىڭغا يېتىپ ، ئىشلەتكۈچىلەر نوپۇسى بويىچە دۇنيا بويىچە 10-ئورۇندا تۇردى｡ جۇڭگو چېگرىسى ئىچىدە پۇتۇڭخۇا ئانا تىل قىلىپ قالسىلا قالىدىغانلارنىڭ سانى خەنزۇچە ئومۇمىي نوپۇسىنىڭ تەخمىنەن %6｡

## مەنبەلەر

تۈر:خەنزۇ-زاڭزۇ تىللىرى
فارو تىلى

left|thumb|359x359px|دۇنيادا فاروچە سۆزلىشىدىغان رايونلار
left|thumb|200px|فاروچە**فارو تىلى** (Faroe؛ فاروېچە: *føroyskt* [ˈføːɹɪst] ياكى [ˈføːɹɪʂt]) فاروې تاقىم ئاراللىرى ۋە دانىيەدە (تەخمىنەن 60 - 80 مىڭ كىشى) تەرىپىدىن قوللىنىلىدىغان، فاروې ئاراللىرىنىڭ رەسمىي تىلى، شۇنداقلا دانىيەدە مەكتەپلەردە ئۆگىتىلىدىغان بىر تىل. فاروچە ئىسلاندىيەچىنىڭ ئەڭ يېقىن تىرىك قېرىنداش تىلىدۇر.

فاروچە 9—15. ئەسىرلەردە ئەسكى نورسچىدىن تۈرلىنىپ چىققانلىقى بىلىنمەكتە.
## پايدىلانما
موڭغۇل تىلى

[left|thumb|400px|دۇنيادا [موڭغۇل تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
left|thumb|120px|موڭغۇل تىلى.

موڭغۇلىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 5.7مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.

## ئۈلگە

## مەنبەلەر

تۈر:موڭغۇل تىللىرى
نورمان تىلى

[left|thumb|400px|دۇنيادا [نورمان تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
فرانسىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:رومەن تىللىرى
ئامخارا تىلى

[left|thumb|400px|دۇنيادا [ئامخارا تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
ئېفىئوپىيە ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 25مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ئاڧرو-ئاسيا تىللىرى
قارا قالپاق تىلى

[left|thumb|200px|دۇنيادا [قارا قالپاق تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
قارا قالپاقىستان ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 0.412مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:تۈرك تىللار ئائىلىسى
نېپال تىلى

[left|thumb|200px|دۇنيادا [نېپال تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
نېپال ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 30مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ھىندۇ-ئارىئان تىللىرى
بىرما تىلى

[left|thumb|300px|دۇنيادا [بىرما تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
left|thumb|400px|بىرما تىلى.
بىرما ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 34مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:جۇڭگۇ-تىبەت تىللىرى
كخمېر تىلى

left|thumb|350px|كخمېر تىلى.
كامبوجا ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 21.6مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ئاۋسترو-ئاسىيا تىللىرى
لائوس تىلى

لائوس ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 5مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:تاي-كاداي تىللىرى
سىماب

ئۇمۇمىي

ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:

ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:

گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:

كۆرۈنىشى:

ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:

ئېلېكترون قەۋىتى:

فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى

ھالىتى:

قايناش نۇقتىسى:

ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:

ئاتوم خۇسۇسىيىتى

كىرىستال تۈزىلىشى:

ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:

ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:

ئىزوتوپلىرى:

قوللىنىشى:

تارىخى:

بايقىلىشى:

بىرىكمىلىرى:
## مەنبەلەر
سالار تىلى

جۇڭگو چىڭخەي ئۆلكىسى ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 0.07مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
## مەنبەلەر
ھىدروگېن

thumb|ھىدروگېن سپېكترى سىنىقى**ھىدروگېن**(ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: A) بولسا

## ئۇمۇمىي

ئىنگلىزچەدە Hydrogen، 
   
ھىدروگېن،1،H

## كۆرۈنىشى
رەڭسىز

## فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى

## ئاتوم خۇسۇسىيىتى

## كىرىستال تۈزىلىشى

## ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى
## ئاتوم رادىئوسى

## ۋاندېرۋالىس رادىئوسى

## ئىزوتوپلىرى
پروتىي، دىيترىي، ترىتىي

## قوللىنىشى

## تارىخى

## بايقىلىشى

## بىرىكمىلىرى

## مەنبەلەر

تۈر:خىمىيىۋى ئېلېمېنتلار