open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ئەنۋەر ھامۇد

پروفېسسور، دوكتور، دوكتور ئاسپىرانتلار يېتەكچى ئوقۇتقۇچىسى ئەنۋەر ھامۇت 1952-يىلى 6-ئايدا ئۈرۈمچىدە تۇغۇلغان. 1960-يىلى 9-ئايدىن 1969-يىلى 7-ئايغىچە ئۈرۈمچى شەھەرلىك 32-باشلانغۇچ مەكتەپتە، 1969-يىلى 9-ئايدىن 1971-يىلى 2-ئايغىچە ئۈرۈمچى تەجرىبە ئوتتۇرا مەكتىپىدە ئوقۇغان.

ئەنۋەر ھامۇت 1971-يىلىنىڭ كەýئىنكى يېرىمىدا خىزمەتلكە قاتناشقان بولۇپ، توقسۇن ناھىيە ئاۋانئارت (ھازىرقى غولبويى) يېزىسىنىڭ تەرجىمانى، ئاپتونوم رايونلۇق يەر تەۋرەش ئىدارىسى ئالدىن مەلۇمات بېرىش ئىشخانىسىنىڭ مۇدىرى، ئاخبارات تەتقىقات كومىتېتىنىڭ مۇدىرى، ئىدارىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى، سابىق شىنجاڭ سانائەت ئىنستىتۇتىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى، مۇدىرى قاتارلىق خىزمەتلەرنى ئۆتىگەن. 2000-يىلىنىڭ ئاخىرىدا سانائەت ئىنستىتۇتى شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى بىلەن بىرلەشتۈرۈلگەندىن كېيىن، شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ مۇدىرى بولۇپ ئىشلىمەكتە.

دوكتور ئەنۋەر ھامۇت 1977-يىلى بېيجىڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ يەر شارى فىزىكىسى فاكۇلتېتىنى پۈتتۈرگەن. 1992-يىلى 9-ئايدا ۋە 2004-يىلى 10-ئايدىن 11-ئايغىچە بولغان ئارىلىقتا ئىلگىرى-كېيىن بولۇپ ئامېرىكا سېنتېنارى ئىگىلىك باشقۇرۇش ئىنستىتۇتى ۋە ئامېرىكا كولۇمبىيە ئۇنىۋېرسىتېتىدا بىلىم ئاشۇرغان. ئەنۋەر ھامۇت ئالىي مەكتەپلەردە رەھبەرلىك خىزمىتىنى ئۈستىگە ئېلىش جەريانىدا، بىر تەرەپتىن ئوقۇ-ئوقۇتۇش ئىشلىرى ئۈچۈن كۈچ چىقارسا، يەنە بىر تەرەپتىن ئىزچىل ماگىستىر ۋە دوكتور ئاسپىرانتلارغا دەرس ئۆتۈپ ۋە ئۇلارغا يېتەكچىلىك قىلىپ، ئىلمىي تەتقىقات ئىشلىرى بىلەنمۇ ھارماي شۇغۇللىنىپ كەلمەكتە. ئۇ 20-ئەسرنىڭ 80-يىللىرىدىن باشلاپ يەر تەۋرەشتىن ئالدىن مەلۇمات بېرىش بويىچە ئۇلۇغچات ناھىيىسىدىكى 6.8 بال يەر تەۋرەشتىن ئالدىن مەلۇمات بېرىپ، دۆلەت، ئۆلكە مىنىستىرلىك دەرىجىلىك ئىككىنچى دەرىجىلىك ئىلگىرىلەش مۇكاپاتىغا، يەنە بىر تۈردە ئۈچىنچى دەرىجىلىك مۇكاپاتقا ئېرىشكەن. ئۇ يېقىنقى يىللاردىن بۇيان «نېفىت ۋە دۆلەت بىخەتەرلىكى»، «رەھبەرلىك ئىلمىدىن قىسقىچە بايان» ناملىق كىتابلىرىنى نەشر قىلدۇرۇپ زور تەسىر پەيدا قىلدى. شۇنداقلا ھەرقايسى نوپۇزلۇق ئىلمىي ژۇرناللاردا «نېفىت مەسىلىسىنىڭ خەلقئارا مۇناسىۋەت ۋە سىياسىيغا بولغان تەسىرى توغرىسىدا»، «ئۇئارنىڭ ئەۋزەل بايلىقلىرىنىڭ ئۈنۈمى توغرىسىدا مۇھاكىمە»، «غەربىي رايونلارنى ئېچىش ۋە ئۇئارنىڭ ئىقتىسادىي تەرەققىياتى ھەققىدە تەتقىقات»، «ئۇئارنىڭ غەربىي رايونلارنى ئېچىش جەريانىدىكى ئەۋزەللىكلىرى ۋە چەكلەش ئامىللىرى ئۈستىدە تەتقىقات» قاتارلىق 22 پارچە ئىلمىي ماقالىسىنى يېزىپ كەسپداشلىرىنىڭ ئېتىراپ قىلىشىغا ئېرىشكەن.

ئۇ ھازىر جۇڭگو باشقۇرۇش پەنلىرى ئاكادېمىيىسىنىڭ ئۆمۈرلۈك ئاكادېمىكى، رۇسىيە ئالتاي چېگرا رايونى دۆلەتلىك سانائەت ئىنستىتۇتىنىڭ پەخرىي دوكتورى، قازاقىستان شەرق سانائەت ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پروفېسسورى، جۇڭگو خەلقئارالىق مائارىپ ئالماشتۇرۇش جەمئىيىتىنىڭ كېڭەش ئەزاسى، ئۇئار خەلقئارالىق ئىقتىساد ۋە مەدەنىيەتنى تەرەققىي قىلدۇرۇش مەركىزىنىڭ كېڭەش ئەزاسى، 2002-يىللىق خەلقئارالىق تىنچ ئوكيان مۇھىتىنى يىراقتىن تەكشۈرۈپ پەرق ئېتىش ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنىنىڭ پەخرىي مۇئاۋىن رەئىسى&ھەللىپ؛ قاتارلىق ۋەزىپىلەرنىمۇ قوشۇمچە ئۆتىمەكتە

## مەنبە:
https://web.archive.org/web/20150419083952/http://hawar.cn/news/2012/09/03/509.shtml 
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:پروفېسسورلار
قۇرۇمقاش شەھىرى

**شەرقىي تۈركىستان ئۇيغۇردۆلىتى قۇرۇمقاش شەھىرى** شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر شەھىر بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن خوتەن ۋىلايىتى قارايدۇ. قۇرۇمقاشنىڭ يەر مايدانى 687.13 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2016-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا، ئۇنىڭ نۇپۇسى 47،500.

## تارىخ
## جۇغراپىيە
## مەمۇرىي رايون
## ئىقتىساد
## ئاساسىي قۇرۇلۇش
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
## تەربىيە
## ساياھەتچىلىك
## مائارىپ
## تەنھەرىكەت يىغىنى
## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر

تۈر:ئاپتونوم رايونغا بىۋاستە قاراشلىق رايونلار
تۈر:شەرقىي تۈركىستان
تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى
ئادەم

200px|thumbnail|left|ادەم
**ادەم** ياكى **ىنسان**, بولسا سۈت ئەمگۈچى ھايۋانلار (ياكى سۈت ئەمگۈچىلەر)

## بەلگە
## جايلاشماق
## ئادەت
## ئاۋۇماق
## قونالغۇ
## ئوزۇقلىنىش خۇسۇسىيىتى
## كەنجى تۈر
## قارالسۇن
## سىرتقى ئۇلاش
 
## مەنبەلەر

تۈر:ئىنسانلار
تۈر:ھايۋاناتلار‏
لىپتىك

200px|thumbnail|left|لىپتىك
**لىپتىك** ياكى **باغىرداق** بولسا ئىچكى كىيىم.
## مەنبەلەر

تۈر:كىيىم
چاي

200px|thumbnail
**چاي**
چاي كامېليا سىنېنىس كېسىلىنىڭ ساقىيىپ كەتكەن ياكى يېڭى يوپۇرمىقىغا ئىسسىق ياكى قايناق سۇ قۇيۇپ تەييارلانغان خۇشپۇراق ئىچىملىك ​​، ئۇ شەرقىي ئاسىياغا تۇتىشىدىغان مەڭگۈ يېشىل چاتقال ، ئۇ بەلكىم جۇڭگونىڭ غەربىي جەنۇبى ۋە بېرمىنىڭ شىمالىدىكى چېگرا رايونلاردا بارلىققا كەلگەن بولۇشى مۇمكىن. چايمۇ كامېليا تالېنسىز يوپۇرمىقىدىن ناھايىتى ئاز ياسالغان.ئاددىي سۇدىن كېيىن ، چاي دۇنيادىكى ئەڭ كۆپ ئىستېمال قىلىنىدىغان ئىچىملىك.  چاينىڭ نۇرغۇن تۈرلىرى بار.  بەزىلىرىنىڭ سوۋۇتۇش ، ئازراق ئاچچىق ۋە ئاچچىق تەمى بار ، يەنە بەزىلىرىدە تاتلىق ، ئوزۇقلۇق ، گۈل ياكى ئوت-چۆپ خاتىرىلىرى بار.  چاي ئىنسانلاردا غىدىقلاش رولىغا ئىگە ، ئاساسلىقى ئۇنىڭ تەركىبىدە كوففېئىن بار.

چاينىڭ تۈرلىرىنى پىششىقلاپ ئىشلەشنىڭ تۈرىگە ئاساسەن پەرقلەندۈرگىلى بولىدۇ.  ئەگەر چاي زاۋۇتىنىڭ يوپۇرمىقى تاللانغاندىن كېيىن تېز قۇرۇتمىسا ، كىچىكلەيدۇ ۋە ئوكسىدلىنىدۇ.  بۇ جەريان ئارپا سوقۇشقا ئوخشايدۇ ، بۇ يەردە كراخمال شېكەرگە ئايلىنىدۇ.  ئۇنىڭ يوپۇرمىقى تېزلا قاراڭغۇلىشىدۇ ، يوپۇرماقلىرى بۇزۇلۇپ ، مازونىڭ جەۋھىرىنى قويۇپ بېرىدۇ.  پىششىقلاپ ئىشلەشنىڭ كېيىنكى قەدىمى يوپۇرماقتىكى سۇنى قىزىتىش ئارقىلىق ئالدىنئالا باسقۇچتا ئوكسىدلىنىش جەريانىنى توختىتىش.

 بۇ جەرياننى تەسۋىرلەش ئۈچۈن «ئېچىتىش» (بەلكىم ئۈزۈم ئۆستۈرگۈچىلەر تەرىپىدىن ئىشلىتىلگەن بولۇشى مۇمكىن) ھەتتا ئەمەلىي ئېچىتىش (يەنى بۇ جەريان ئېچىتقۇ بىلەن ئېلىپ بېرىلمىغان ۋە ئېتانول ئىشلەپچىقىرىلمىغان) ئەھۋاللاردىمۇ قوللىنىلغان.  ئەمما نەملىك ۋە تېمپېراتۇرىنى ئېھتىياتچانلىق بىلەن كونترول قىلماي ، زەمبۇرۇغ چاي يۈزىدە ئۆسىدۇ.  زەمبۇرۇغ چايدا ئەمەلىي ئېچىتىشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ ، بۇ چاينىڭ زەھەرلىك ۋە راك پەيدا قىلغۇچى ماددىلار بىلەن بۇلغىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ ، نەتىجىدە چاينى چوقۇم تاشلاش كېرەك.
## مەنبەلەر

تۈر:ئۆسۈملۈك
تۈر:ئىچىملىك
قەھۋە

thumb|قەھۋە پۇرچىقى
قەھۋە (ئېنگلىزچە: Coffee، كوفى؛ ئۇيغۇرچە باشقىچە ئاتىلىشى: كوفى) دۇنيادىن چايدىن كېيىن قالسىلا ئەڭ كۆپ ئىستىمال قىلىندىغان بىر خىل ئىچىملىك. قەھۋەنى ئادەتتە قەھۋە پۇرچىقنى قۇرۇق ئىسسىتىپ ھاسىل بولغاندىكى سۇيۇقلۇقنى (قارا قەھۋە دەپ ئاتىلدۇ) قايناق سۇ، سۈت، شېكەر ۋە باشقا نەرسىلەر بىلەن تەڭشەپ ئېتىلدۇ. دۇنيادىكى ئەڭ داڭلىق قەھۋە شىركىتى سىتارباكىس زەنجىرسىمان قەھۋەخانىسدۇر. 

قەھۋەنىڭ ئەسلى تەمى ناھايىتى قىرتاق بولۇپ، كىشىگە بىر خىل سەسكىنىشلىك ھېسىيات بېرىدۇ. لېكىن قەھۋەنى ئىچكەندىن كېيىن ئۇ كىشلەرنىڭ ئۇيقۇسنى كەينىگە سۈردۇ ۋە شەخىسنى سەگەك تۇتۇدۇ. شۇڭىلاشقا قەھۋەگە شېكەر، ناۋات، ياكى سۈت قېتىلىپ قىرتاق تەمنى يوتىقتىدۇ. قەھۋە ھازىرقى زاماندا كىشلەر تەرىپىدىن ئالى ئىچىملىك سۈپىتىدە ئىستىمال قىلىنماقتا. 

### قەھۋەنىڭ تۈرلىرى
thumb|قىزلار قەھۋەنى تازلىماقتا

thumb|كىلاسسىك كاپۇچىنو قەھۋەسى

### قەھۋە سىتاتكلىرى

[thumb|قايماقلىق [تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى|تۈركىيە قەھۋەسى]]
thumb|ئېكىس پراسو قەھۋەسى
thumb|قەھۋە ئىسىتمال مىقدارى خەرىتىسى
 

## ئالبۇم

ھۆججەت:Piccolo at filter coffee at Wood St Coffee, Walthamstow.jpg|alt=|قەھۋە
ھۆججەت:Roasted coffee beans.jpg|alt=|قەھۋە پۇرچىقى
ھۆججەت:A small cup of coffee.JPG|alt=|قەھۋە
ھۆججەت:Irgachefe coffee、Ethiopia.jpg|alt=|ئورالما كىچىك خالتىلىق ئىفوپىيە قەھۋە پۇرچىقى
ھۆججەت:Coffee in a mug.jpg|alt=|ئىستاكاندىكى قەھۋە
ھۆججەت:Association Coffee, London, UK.jpg|alt=|قەھۋە ۋە كىروسانت
ھۆججەت:TAP Coffee, London, UK.jpg|alt=|قۇتىلىق قەھۋە ۋە ئىچىملىك
ھۆججەت:Coffee cup in Hanoi, Vietnam.jpg|alt=|خانوي قەھۋەسى
ھۆججەت:Palestinian women grinding coffee beans.jpg|alt=|قەھۋە پۇرچىقىنى تازلاش ۋە ئېزىش (پەلەستىن)
ھۆججەت:Street coffee by Alvaro A Novo.jpg|alt=|قەھۋە ئىستىمال قىلىش
ھۆججەت:Cup of coffee in Café Butter - Prenzlauer Berg, Berlin.jpg|alt=|بېرلىندىكى قەھۋە
ھۆججەت:The word COFFEE, vertically reflected.png|alt=|قەھۋەنىڭ ئېنگلىزچە يېزىلىشى (كافېي ياكى كوفى ياكى كوفېي دەپ تەلەپپۇز قىلىندۇ)
ھۆججەت:Compass Coffee Lattes.jpg|alt=|قەغەز ئىستاكاندىكى قەھۋە
ھۆججەت:Coffee in white cup.jpg|alt=|قارا قەھۋە 
ھۆججەت:Less coarsely grounded coffee beans in white bowl.png|alt=|ئېزىلگەن قەھۋە
ھۆججەت:Starbucks Coffee in Groningen.jpg|alt=|قەھۋەخانا (سىتاباكىس)
ھۆججەت:Pauls iced coffee.webp|alt=|مۇزلۇق قەھۋە
ھۆججەت:The coffee break.jpg|alt=|قەھۋە تەييارلاش
ھۆججەت:Coffee plantation in Cachipay, Colombia.jpg|alt=|قەھۋە ئېكىنزارلىقى (كولۇمبىيە)
ھۆججەت:STARBUCKS COFFEE PRODUCTS IN CHINA (2).jpg|alt=|سىتارباكىس قايماقلىق قەھۋەسى

## مەنبەلەر

تۈر:ئىچىملىك
YUNËSKO

يۇنېسكو 
#### Qisqiche tonushturlishi
 YUNËSKO(United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization---Birleshken Döletler Ma'arip,Ilimpen,Medeniyet Teshkilati),BDTning mexsus teshkilatlirdin biri bolup,ikkinchi dunya urushidin këyin,1946-yil qurulghan.
  1945-yil Noyabirda,44 dölert wekilliri Londonda bu teshkilatning qurulishini qarar qilghan.Teshkilatning merkiziParizhda bolup üch oragandin teshkil tapidi,yeni Omumiy mejlis,Bashqarma,Kotiplqtin ibaret.
   Yunësko―Birleshken döletler teshkilatining ma'arip,pen,medeniyet bilen shughunlanghuchi teshkilat.Döletler arsida ma'arip,pen,medeniyet sahaside hemkarliq hasil qilip,xelq'ara tënichliqi,xewipsizliki üchün bir ortaq sep hasil qilishtin ibarer.Hazirghiche bu teshkilatqa 188 dölet eza bolghan.
يۇنېسكو

YUNËSKO 
## قىسقىچە تونۇشتۇرۇلىشى
يۇنېسكو​(UNESCO ‌-بىرلەشكەن دۆلەتلەر مائارىپ،ئىلىم-پەن،مەدەنىيەت تەشكىلاتى) ب د ت نىڭ مەخسۇس تەشكىلاتلىرىدىن بىرى بولۇپ، ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن 1946-يىل قۇرۇلغان​.‌

1945-يىل نويابىردا،44 دۆلەرت ۋەكىللىرى لوندوندا بۇ تەشكىلاتنىڭ قۇرۇلىشىنى قارار قىلغان​.‌ تەشكىلاتنىڭ باش شتابى پارىژدا بولۇپ ئۈچ ئورگاندىن تەشكىل تاپىدۇ، يەنى ئومۇمىي مەجلىس،باشقارما،كاتىپلقتىن ئىبارەت​.‌

يۇنېسكو​―‌بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ مائارىپ،پەن،مەدەنىيەت بىلەن شۇغۇنلانغۇچى تەشكىلات​.‌ دۆلەتلەر ئارىسىدا مائارىپ،پەن،مەدەنىيەت ساھەسىدە ھەمكارلىق ھاسىل قىلىپ، خەلقئارا تېنچلىقى، خەۋىپسىزلىكى ئۈچۈن بىر ئورتاق سەپ ھاسىل قىلىشتىن ئىبارەت .‌ھازىرغىچە بۇ تەشكىلاتقا 195 دۆلەت ئەزا بولغان​.‌
## مەنبەلەر
ماھىرە خان

Mahire Xan 
Маһирә Хан

ماھىرە ھافېز خان 1982-يىلى 12-ئاينىڭ 21-كۈنى پاكىستاننىڭ كاراچىدا تۇغۇلغان​.‌پاكىستانلىق تېلېۋىزىيە،كىنو ئارتىسى​.‌
ماھىرە خان ​‌پاكىستان​‌دا ئوتتورا مەكتەپنى تاماملىغاندىن كېيىن ئامېرىكىغا بېرىپ جەنۇبىي​‌كالىفورنىيە​‌ ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئوقۇغان،لېكىم ئوقۇشنى تاماملىمىغان​.‌
ماھىرە خان كەسپىنى ​V‌Jبولۇشتىن باشلىغان​.‌يەنى تېلېۋىيە ئىستانسىلىرىدا مۇزىكا پروگراممىلىرىنى قويغۇچى،ئېلان قىلغۇچى بولغان​.‌2011-يىلى ئۇ تۇنجى فىلىمى ​《‌Bol》‌نى ئىشلىگەن​.‌بۇ فىلىمدە ماھىرە خان دادىسىڭ باسقۇنچىلىقىغا ئۇچرىغان،كېيىن دادىسىغا ئۇقتۇرماي ​‌شىئە مەزھىپى​‌دىكى ​‌مۇسۇلمان​‌ بىلەن توي قىلغان ئايىشەنىڭ رولىنى ئالغان​.‌بۇ يىلى ماھىرە يەنە تۇنجى تېلېۋىزىيە تىياتىرى​《‌نىيەت​》‌دە رول ئالغان ئۇ يەنە تېلەۋىزىيە تىياتىرى​《‌ھۇمسافار​》‌رول ئېلىپ ياخشى باھاغا ئېرىشكەن​.‌2013-يىلى ۋە 2014-يىلى ئۇ داۋاملىق بىرقانچە سوپۇن تىياتىرلىدا رول ئالغان 2015- يىلى ئۇ رومانتىك فىلىم​《‌Bin Roye》‌ۋە ​《‌Manto》‌دا رول ئالغان​.‌2016- يىلىمۇ ئۇ رول ئالغان فىلىملەر قويۇلغان، ئۇ رول ئالغان فىلىملەر پاكىستان تارىخىدىكى ئەڭ بازارلىق فىلىملار ھېسابلىنىدۇ​.‌ 
بۇ يىل ماھىرە خاننىڭ ​‌ بوللىۋود​‌قا كىرىشنىڭ مۇقەددىمىسى بۇ يىل 7-ئايدا ماھىرە خان بىلەن ​‌شاھرۇ خان​‌ ئىشلىگەن ​《‌Raees》‌قويۇلدۇ​.‌
ماھىرە خان 2015-يىل​《‌ئاسىيادىكى ئەڭ تەنناز 50 ئايال​》‌بىر بولۇپ باھالانغان​.‌2007-يىلى ئۇ مەكتەپتىكى ساۋاقدىشى ئەلى ئەسقەر بىلەن توي قىلغان​.‌ئۇنىڭ دېيشىچە ئۇنىڭ ئاتا-ئانىسى ئوردۇ تىلىدا سۆزلىشىدىغان ​‌پۇشتۇ​‌ ئىكەن​.‌
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
كۈيباغ بازىرى

كۈيباغ بازىرى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Küybagh Baziri) قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ پوسكام ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 12 مىڭ ئەتراپىدا.كۈيباغ بازىرى1985 يىلى كۈيباغ يىزىسدىن بۆلۈپ چىقىرىلىپ رەسمىيى يوسۇندا ھۆكۈمەت دەرىجىلىك بازار بولۇپ قۇرۇپ چىقىلغان ، پوسكام ناھيە بازىرىغا18 كىلومېتىر يىراىلىقتا  .ئومۇمىي يەر كۆلۈمى 170.8 كۋادرات كىلومېتىر تىرىلغۇ يەر كۆلىمى 11500 مو ،3 مەمۇرىي رايون ،3 ئاھالە  3 بىۋاستە قاراشلىق ئەتىرەتنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ، ئومۇمىي نوپۇسى 8628. غەرىبىي جەنۇبى تارىم نىفىتلىكىدىن ئىبارەت دۆلەت ،ئاپتونوم رايون ۋە ۋىلايەت دەرىجىلىك 23 ئىدارە ئورگان جايلاشقان .كۇيباغ يىزىسى ،  تۇخچى يىزىسى ، بۇيلۇق يىزىسى بىلەن خوشنا كىلىدۇ.
## مەمۇرىي كەنتلەر
كۈيباغ بازىرى  بولسا1-ئاھالە  ،2-ئاھالە،3-ئاھالە،دۆڭ مەھەللە ،سايتۈگمەن ،شىنخۇا كەنتى قاتارلىق مەمۇرى رايونغا بۆلۈنگەن .
## ئىقتىسادى
## مائارىپى
## ساياھەتچىلىكى
## سىرتقى ئۇلانمىلار
## مەنبەلەر
سېۋىن ھېدىن

سىۋېن ھېدىن (Sven Anders Hedin.1865~1952) شىۋېتسىيىلىك جۇغراپىيىشۇناس، ئېكىسپېدىتسىيىچى. سىتوكھولىمدا تۇغۇلغان. 1891-يىلى گېرمانىيەنىڭ بېرلىن ئونۋئرستېتىدا ئۇقۇغان. جۇغراپىيەشۇناس ف. ۋان. جىسخوفېننى ئۆزىگە ئۇستاز تۇتقان. ئۇ ئۆمرىدە ئاز بولمىغان قان تەرىنى جۇڭگونىڭ غەربىي شىمالىغا ئېكىسپېدىتسىيىلىك تەكشۈرۈشكە سەرىپ قىلغان. شىنجاڭ ئۇنىڭ ئاساسلىق تەكشۈرۈش ئېلىپ بارغان جايلىرىنىڭ بىرى. ئۇ يەنە شىزاڭ، چىڭخەي، گەنسۇ، نىڭشىيا ۋە ئىچكى موڭغۇللارغىمۇ بارغان. بۇنىڭ ئىچىدە ۋاقتى بىر قەدەر ئۇزۇن بولغانلىرى تۆت قېتىملىق تەكشۈرۈشتۇر. بىرىنچى قېتىمقىسى 1893-يىلىدىن 1897-يىلىغىچە. ئۇلار، پامىر ئىگىزلىكى ئارقىلىق تەكلىماكان قۇملۇقىغا كىرگەن. يەركەن دەرياسىنىڭ تۆۋەن ئېقىمىدىكى مەكىت ناھىيىسىدىن قۇملۇقنى توغرىسىغا كېسىپ ئۆتۈپ خوتەن دەرياسى بويىدىكى تەكشۈرۈشكە بارغىچە بولغان جەريانىدا ھالاكەتكە ئۇچىراپ قۇيرىغىنى قۇم باسقىلى تاس قالغان. بۇ قېتىملىق تەكشۈرۈشتە ئۇ 500 نەچچە پارچە خەرىتە سىزىپ چىققان. بۇ قېتىملىق تەكشۈرۈش ھەققىدىكى ئاساسلىق ئەسەرلىرىدىن «ئاسىيا قىتئەسىنى كېسىپ ئۆتىش»(1898-يىلى) دېگەن داڭلىق ئەسىرى بار. ئىككىنچى قېتىمقىسى 1899-يىلىدىن 1902-يىلىغىچە. تارىم دەرياسىنى تەكشۈرۈپ لوپنۇر كۆلىگىچە بارغان. 1900-يىلى لوپنۇر چۆللىكىدە توساتتىن كىرورەن خارابىسىنى بايقىغان. 1901-يىلى كىرورەندە قىزىش ئېلىپ بارغان. نۇرغۇنلىغان خەنزۇ يېزىقى، توخرى يېزىقىدىكى ۋەسىقىلەرنى ۋە يىپەك توقۇلمىلارنى، يارماق پۇللارنى تاپقان. ھەمدە لۇپنۇر كۆلىنىڭ يۆتكىلىشچان كۆل ئىكەنلىكى ھەققىدىكى قىياسنى ئوتتۇرغا قويۇپ «1899-يىلىدىن 1902-يىلىغىچە مەركىزى ئاسىيادا ئېلىپ بېرىلغان ئېكىسپېدىتسىيەلىك تەكشۈرۈشنىڭ نەتىجىلىرى» (1904-1908) دېگەن ئەسەرنى ئېلان قىلغان. ئۈچىنچى قېتىمقىسى 1906-يىلىدىن 1907-يىللىرىغىچە. ئاساسەن شىزاڭ ئىگىزلىكى بىلەن ھىمالايا تاغلىرىنى تەكشۈرگەن.تۆتىنچى قېتىمقىسى،1927-يىلىدىن 1935- يىللىرىغىچە. بۇ قېتىمقىسى ۋاقتى ئەڭ ئۇزۇن بولغان تەكشۈرۈشتۇر. ئۇ جۇڭگولۇق ئىلىم ئەھلىلىرى بىلەن ھەمكارلىشىپ «جۇڭگو-شىۋېتسىيە جۇڭگۇنىڭ غەربىي شىمالىنى ئېكىسپېدىتسىيىلىك تەكشۈرۈش بىرلەشمە ئەترىتى» دەپ ئاتالغان، ئەتىرەتنى تەشكىللىگەن. شۇنىڭ بىلەن ئىككى تەرەپنىڭ ئەترەت باشلىقلىقىنى ئۈستىگە ئالغان. شىنجاڭ، ئىچكى مۇڭغۇل، نىڭشىيا، گەنسۇ قاتارلىق جايلارلاردا ھاۋا رايى، قەدىمىي جانلىقلار، گىئولوگىيە، جوغراپىيە، ئارخىلوگىيە قاتارلىق تەرەپلەردىن ئونۋئرسال تەكشۈرۈش ئېلىپ بارغان. بۇ قېتىمقى تەكشۈرۈش «ھەرىكەتچان ئونىۋېرستېت» دەپ ئاتالغان بولۇپ، ئەينى چاغلاردىكى جۇڭگونىڭ گىئولوگىيە، جۇغراپىيە، ئارخىلوگىيە قاتارلىق ئىلىم ساھەلىرىنىڭ زامانىۋىلىشىش جەريانىدا بېسىلغان تۇنجى مەزمۇت قەدەمى ئىدى. بۇ قېتىملىق تەكشۈرۈش ھەققىدە «ئاسىيا قىتئەسىنىڭ مەركىزى رايونىدا ئېكىسپېدىتسىيىلىك تەكشۈرۈش ئېلىپ بارغان سەككىز يىل» (1943-يىلى) دېگەن ئەسەرنى ئېلان قىلغان.

## مەنبەلەر

* «شىنجاڭ ئېنسكلوپېدىيىسى»نى تۈزۈش گۇرپىسى

تۈر:كىشلەر
باصرﻱ

**باصرﻱ**(پارس تىلى: باصری) ﻣﯩﻠﻠﯩﺘﻰ ﺋﺎﺳﺎﺳﻪﻥ ئىراندا. ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ 100000. 

## مەنبەلەر
Fredrik Barth (1964). Nomads of South Persia: the Basseri tribe of the Khamseh Confederacy

Ehsan Yousefi (2014). Nomads of Persia: the Basseri tribe
ئەسىر پىلانى

ئەسىر پىلانى شىركىتى ( asirplan Corporation )

شىنجاڭ ئەسىر پىلانى مەبلەغ مەسلىھەتچىلىك شىركىتى 2013-يىلى قۇرۇلغان بولۇپ، شىركەتنىڭ قىسقارتىلما ئىسمى «ئەسىر پىلانى»، خەنزۇ قىسقارتىلمىسى «百年计划»، ئورنى ئۈرۈمچىدە. شىركەتنىڭ قۇرغۇچىسى ۋە قانۇنى ۋەكىلى تۇرسۇن مۇھەممەت.

## مەنبەلەر
Ortaq Türkçe alfabet

** Ortaq Türkçä Alfabet** (väya *Birläşkän Türkçä Alfabetsi* ) - Türk tillardiki muyum tavuşlarni asas qilğan ve oxşaş mänbädin çiqan turgä ayrilğan putun härflärni körsitidiğan bir sistimdur. Bu sistim ortaq bir tärtipgä kälmigän bolsimu köp noxtida birlikge keldi. 

1991 yilardin başlap,   Ortaq alfabeti Türk Kiňişi (*Türk Dölätlär vä Rayonlar Dostluq-Qerindaşliq vä İş Birligi Qurultayi*) tarafindin tuzuldi. 21-23 Mart 1993 yili, Antalya'da içilğan yiğinda Türki Cumhuriyetlerniň alfabetlirigä Q, X, W, Ň, Ä härfliri qoşulup, bu ortaq qarar sifätidä qubul qilindi. Türk kiňişi täräfindin qubul qilinğan bu qarari (İnçikilätmä vä täläffuz bälgiläydigän härflärdin sirt) 34 härflik bir alfabet Türk dünyasiniň önemlik bir bölümüde äň az bolmiğanda murasimğa yürgen bir kirişi bop qaldi.


 


* Sozuq tavuş uzun şäkillik inçikilätmä bälgisi bilän körsitilildu: **[[Â]], [[Ê]], [[Î]], [[Ô]], [[Û]].**

## Hazirqi zaman Ortaq Türk Alfabetni asas qilğan Türki tillar alfabetiniň muyum herif şäkilläri




## مەنبەلەر
ئەخمەتجان ئىسمايىل

ەخمەتجان ئىسمايىل 1965-يىلى تۇرپان پىچاندا تۇغۇلغان. تولۇق ئوتتۇرىنى تاماملىغاندىن كېيىن ئۈرۈمچى شەھەرلىك تىببى مەكتەپنىڭ ئۇيغۇر تېبابەت سىنىپىدا ئوقۇغان. ئوقۇش پۈتكۈزۈپ يەنە شىنجاڭ ئۇيغۇر تېبابەتچىلىك ئالىي تېخنىكومىدا ئوقۇغان. ئوقۇش جەريانىدا ۋە ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىن مەرھۇم ئۇيغۇر تېبابەت ئەللامىسى ئابدۇلھەمىد يۈسۈف ھاجىنى ئۇستاز تۇتۇپ ئۇيغۇر تېبابەتچىلىكىنى تېخىمۇ سېستىمىلىق، ئەتراپلىق چوڭقۇرلاپ ئۈگەنگەن.
ئۆزىنىڭ چوڭقۇر تىببى بىلىمى، مول تېبابەت تەجىربىسى ۋە توختاۋسىز ئۆگىنىش روھى بىلەن ئونمىڭلىغان بىمارلارنى ئاغرىق ئازابىدىن خالاس قىلغان ئەخمەتجان ئىسمايىل دوختۇر يەنە ئىشتىن سىرتقى ۋاقىتىدىن پايدىلىنىپ «ساق تەندە ساغلام ئەقىل»، «ياشلار سەمىگە(تۆت قىسىم)»، «ئۇيغۇر تېبابەتچىلىكىنىڭ شانلىق نۇرى»، «ئۇيغۇر تېبابىتىدە پەرھىز بۇيرۇش»، «مىزاج،خىلىت ۋە ئىنسان»، «مىزاج ۋە يېمەك-ئىچمەك»، «يېمەكلىكلەرنىڭ شىپالىق رولى ۋە ئەكىس تەسىرى»، «ئۇيغۇرچە-ئىنگىلىزچە-خەنزۇچە تىببىي ئاتالغۇلار قوللانمىسى» قاتارلىق 35 پارچە كىتابىنى ئوقۇرمەنلەرگە سۇنغان. يەنە جۇڭگۇ تېببى قامۇسى﹘ئۇيغۇر تېبابەت تارماق قامۇسى(6-توم)نى نەشىرگە تەييارلىغان. 2013-يىلى تۈركىيەدە ئۇيغۇر تېبابىتى تونۇشتۇرۇلغان تۈركچە كىتابى نەشىر قىلىنغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:مەشھۇر شەخسلەر
باسكن روبنز

*'باسكن روبنز * هو كريم كريم المؤسسة الأمريكية التي تأسست في 1945 في غلينديل، كاليفورنيا. من ورائه نفسها بأنها "أكبر امتياز الآيس كريم في العالم"، مع أكثر من 4500 موقعا، 2300 والتي تقع في الولايات المتحدة. تم شراؤها باسكن روبنز من J.Lyons في 1973، التي هي الآن جزء من الحلفاء دوميك المجلس التشريعي الفلسطيني. باسكن روبنز، توجو، و دنكن دونتس تشمل الحلفاء دوميك مطاعم الخدمة السريعة، جزء من الحلفاء دوميك المجلس التشريعي الفلسطيني.

ومن المعروف باسكن روبنز أيضا باسم 'واحد وثلاثون النكهات. على الرغم من أن مكتبة نكهته تتكون من 1000 النكهات، وتتوفر في متجر سوى 31 النكهات في وقت معين، واحد لكل يوم من أيام الشهر.

في الواقع، معظم الامتيازات باسكن روبنز "تحمل 32 النكهات في أي وقت من الأوقات، ويرجع ذلك إلى شكل مستطيل وحدات التبريد.

## وصلات خارجية
*باسكن روبنز-الموقع الرسمي

## مەنبەلەر
ئېلنىنو ھادىسىسى

ئېلنىنو ( ئىسپان تىلى ) - مۇقەددەس بوۋاق، جەنۇب ئوسسىلياتسىيەسى  ھادىسىسى دەپمۇ ئاتىلىدۇ، پېرۇ،  ئېكۋاتور ئەتراپىدىكى بېلىقچىلار بىر خىل بىنورمال كىلىمات ھادىسىلىرىنى ئىپادىلەيدىغان  ئىسىم(ئاتالغۇ). ئاساسلىقى تىنچ ئوكياننىڭ شەرقىي قىسمى ۋە ئوتتۇرا قىسمىدىكى تروپىك بەلباغ دېڭىز - ئوكيان دېڭىز سۈيىنىڭ تېمپېراتۇرىسى بىنورمال ھالدا ئىزچىل ئىللىپ،  پۈتۈن دۇنيادا كىلىمات ئۆزگىرىش يۈز بېرىپ،  بىر قىسىم رايونلاردا ئېغىر قۇرغاقچىلىق  يۈزبەرگەن،  يەنە بەزى رايونلاردا ھۆل يېغىن مىقدارى ھەددىدىن زىيادە كۆپ بولۇپ كەتكەن.  بۇ دەل ئېلنىنو ھادىسىسى.

## مەنبەلەر
خاككىر

**خاككىر** (ئىنگلىز: hacker) دېگىنىمىز ئۆزىنىڭ تېخنىكىلىق بىلىملەردىن پايدىلىنىپ مۇرەككەپ مەسىلىلەرنى ھەل قىلالايدىغان كومپىيوتۇر مۇتەخەسسىسى.ابتي

## مەنبەلەر
ئەزەر

ئەزەرتۈركلىرى ﺋﻪزەرﺑﻪﻳﺠﺎﻧﺪا ﻳﺎﺷﯩﻐﯘﭼﻰ ﺋﺎﺳﺎﺳﻠﯩﻖ ﻣﯩﻠﻠﻪت. ﺋﻪزەرﺑﻪﻳﺠﺎﻧﻨﯩﯔ ﻧﻮﭘﯘﺳﻰ 8ﻣﯩﻠﻴﻮن 246ﻣﯩﯔ ( 2003 -ﻳﯩﻞ 10ﺋﺎﻳﺪﯨﻜﻰ ﺳﺘﺎﺗﯩﺴﺘﯩﻜﺎ) ﺑﻮﻟﯘپ، ﺑﯘﻧﯩﯔ ﺋﯩﭽﯩﺪە ﺋﻪزەرﺑﻪﻳﺠﺎﻧلار 77.3% ﻧﻰ، ﺋﻪرﻣﻪﻧﻠﻪر 5.6% ﻧﻰ، رۇﺳلار 5.2% ﻧﻰ ﺋﯩﮕﯩﻠﻪﻳﺪۇ. ﮔﯩﺮوزﯨﻴﻪ، ﺋﻪرﻣﯧﻨﯩﻴﻪ، ﺋﯚزﺑﯧﻜﯩﺴﺘﺎن، ﺋﯩﺮان، ﺋﯩﺮاﻗﺘﯩﻤﯘ ﺋﻪزەرﺑﻪﻳﺠﺎﻧلار ﺑﺎر. ﺋﻪزەرﺑﻪﻳﺠﺎﻧلار ﻳﺎۋروﭘﺎ ﺋﯩﺮﻗﯩﻨﯩﯔ ﻏﻪرﺑﯩﻲ ﺋﺎﺳﯩﻴﺎ ﺗﯩﭙﯩﻐﺎ ﻛﯩﺮﯨﺪۇ. ﺋﯩﺴلام دﯨﻨﯩﻐﺎ ﺋﯧﺘﯩﻘﺎد ﻗﯩﻠﯩﺪۇ. ﺋﻪزەرﺑﻪﻳﺠﺎن ﺗﯩﻠﻰ ﺋﺎﻟﺘﺎي ﺗﯩﻠﻠﯩﺮى ﺳﯩﺴﺘﯧﻤﯩﺴﻰ ﺗﯜرﻛﯩﻲ ﺗﯩﻠلار ﮔﯘرۇﭘﭙﯩﺴﻰ ﺋﻮﻏﯘز ﺗﯩﻠﻰ ﺗﺎرﻣﯩﻘﯩﻐﺎ ﺗﻪۋە. رۇس ﺗﯩﻠﯩﻤﯘ ﻛﻪڭ ﺋﻮﻣﯘﻣلاﺷﻘﺎن، ﺳلاۋﯨﻴﺎن ﻳﯧﺰﯨﻘﯩﻨﻰ ﺋﯩﺸﻠﯩﺘﯩﺪۇ. ﺋﯩﺮاﻧﺪﯨﻜﻰ ﺋﻪزەرﺑﻪﻳﺠﺎﻧلار ﺋﻪرەب ﻳﯧﺰﯨﻘﯩﻨﻰ ﺋﯩﺸﻠﯩﺘﯩﺪۇ.

## مەنبەلەر
ئامېرىكا سېرىق تاش باغچىسى

ئامېرىكا سېرىق تاش باغچىسى پارتىلامدۇ، 2012 يىل راستمۇ؟
ئامېرىكىنىڭ غەربىي شىمالىدىكى ۋايئومىڭ (Wyoming) شىتاتى بىلەن مونتانا (Montana) شىتاتىغا جايلاشقان سېرىق تاش دۆلەت باغچىسى (Yellowstone National Park، قىسقارتىپ سېرىق تاش باغچىسى دىيىلىدۇ) بولسا، مۇرەككەپ يەر ئاستى ھەركىتى، يەر ئاستى ئىسسىقلىقى بايلىقىغا ئىگە، نۇرغۇن ياۋايى ھايۋانلارنىڭ پادىشاھلىقى بولۇپ، 1872- يىلى قۇرۇلغان، دۇنيادىكى تۇنجى دۆلەت باغچىسى. ئامېرىكا ھۆكۈمىتى ئۇ جايغا كەڭ كۆلەمدە ئاھالە ئورۇنلاشتۇرۇشنى چەكلىگەن، سەۋەبى، بۇ جايدا يەر شارىدىكى ئەڭ زور، ئەڭ ۋەھشىي يانار تاغ يۇشۇرۇنۇپ ياتىدۇ، ئەگەر، بۇ جايدا چوڭ كۆلەمدە يانار تاغ پارتىلىسا، پۈتۈن ئامېرىكا، كانادالا ئەمەس، پۈتۈن يەر شارى بۇنىڭ تەسىرىگە ئۇچرايدۇ. 

بۇ ئەتىراپتا ياشايدىغان ياۋا كالىلار، قىش پەسلىنىڭ ئاخىرقى ئايلىرىدا سۇ ئىزدەپ ئۇزۇن يول مېڭىپ، يەر ئاستى ئىسسىقلىقى بىلەن چىقىۋاتقان زەھەرلىك سۇلارنى بىر مەزگىل ئىچىشكە مەجىبور بولىدۇ.
ئالىملارنىڭ پەرەز قىلىشىچە، سېرىق تاش باغچىسى ئاستىدىكى دەرىجىدىن تاشقىرى يانار تاغنىڭ پارتىلاش دەۋرى 600 مىڭ يىل بولۇپ، بەلكىم ئىنسانلارغا نىسبەتەن خېلى شۇمخەۋەر شۇكى، ئەڭ ئاخىرقى پارتىلاش بىلەن ئارىلىق 640 مىڭ يىل بولۇپ بولغان ئىكەن، مۇنداقچە ئېيىتقاندا، بۇ دەرىجىدىن تاشقىرى يانار تاغ بەلكىم ھازىر ھەركەتچان ھالەتكە ئۆتكەن بولۇشى مۇمكىنكەن.

2004- يىلدىن باشلاپ، سېرىق تاش يەر ئاستىدىكى ماگما رېكورت بۇزۇش دەرىجىسىدىكى سۈرئەت بىلەن يۇقىرى ئۆرلەۋاتىدۇ. پەقەت ئۆتكەن ئۈچ يىلدىلا، ھەر يىلى 7.8 سانتىمېتىرلىق سۈرئەت بىلەن كۆتۈرۈلۈۋاتىدۇ. بۇ 1923 يىلى خاتىرلەش بار بولغاندىن بۇيانقى ئەڭ تېز سۈرئەت.

ئەگەر پارتىلاپ قالسا، يەر يۈزىنى 3 مېتىر قېلىنلىقتا توپلانمىلارغا قاپلاش بىلەن، 1600 كىلومېتىر يىراقلىققىچە توزۇيدۇ. زەھەرلىك گازنىڭ تارقىلىشى بىلەن، پۈتۈن ئامېرىكىنىڭ ئۈچتىن ئىككى قىسىمىدا ئادەم تۇرالمايدۇ. مىڭلىغان ئايرۇپىلانلار ئۇچالمايدۇ، ساناقسىز كىشىلەر ئۆيلىرىدىن ئايرىلىشىدۇ. ئەگەر 600 مىڭ يىلدىن بۇيانقى يەنە بىر قېتىملىق پارتىلاش يۈز بېرىپ قالسا، ئالىملار بىشارەت بەرگەن دەھشەتلىك كۆرۈنۈشلەر مەيدانغا كېلىدۇ.

يوتا ئۇنۋېرستىتى يەر شارى فىزىكىسى پروفىسسورى روبېرت:«بىزنىڭ ئەڭ ئېنىق ئىسپاتىمىز شۇكى، يەر ئاستىدىكى ماگما قاتلىمى ئېرىگەن لاۋا بىلەن تولدى، بىراق بىز بۇ ھالەتنىڭ قاچانغىچە داۋاملىشىپ ئېتىلىپ چىقىدىغانلىقىنى ياكى ماگما ئېقىشتىن توختاپ، يانار تاغ ئېغىزى قايتا تارىيىدىغانلىقىنى بىلمەيمىز» دىدى.

بىراق، ماتېرىيال كەم بولغانلىقتىن، كەڭ كۆلەمدە ئاگاھلاندۇرۇش بېرىلمىدى، ئاپەتنىڭ يۈز بېرىش ۋاقتىنىمۇ پەرەز قىلىشقا بولمىدى.

ئۆتكەن بىر- ئىككى يىلدىن بېرى، كۆك پىلانتىمىزغا تېزلىكتە ئالا قويماي يىلتىز تارتقان ئېنتىرنېت تورىدىن، يەر تەۋرەش، دېڭىز تاشقىنى، لاتقا ئېقىن، كەلكۈن، بىنورمال يوقىرى تىمپىراتورا، قۇياش بورىنىنىڭ يەر شارىنىڭ ھەر قايسى جايلىرىدا پەيدا قىلغان قۇتۇپ شولىسىسىمان كۆك رەڭلىك نۇر شولىسى ( بۇنداق شولىنى قۇم تاغ ئۈستى تەرەپتە مەنمۇ ئۆز كۆزۈم بىلەن كۆردۈم، روسىيەدە كۈندۈزى سۈرەتكە تارتىلغىنى بار، ئۆتكەن يىللىق تور قۇرتلىرى بۇ سۈرەتنى ساقلىۋالغان بولۇشى مۇمكىن)، قۇيۇن.... قاتارلىق ۋەقەلەرنى بەك كۆپ كۆرۈپ كەتتۇق، بۇنداق بىنورماللىقلار پۈتۈن دۇنيانىڭ ھەممە جايىدا يۈز بېرىپ تۇرۇۋاتىدۇ. 

كىنو «2012- يىل» دىكى ئاپەتنىڭ ئاۋال قەيەردىن باشلانغانلىقى ئېسىڭلاردا بارمۇ؟ ئەلۋەتتە ئامېرىكا سېرىق تاش دۆلەت باغچىسىدىن! كۆرۈنۈشلەر كىشىلەرگە بىر پۈتۈن پىلانتنى ۋەيران قىلىدىغان بىر ئاپەتنى تەسۋىرلەپ بېرىدۇ. بۇ كىنومۇ كىشىلەرگە بىر يۇشۇرۇن ئاگاھلاندۇرۇشمۇ؟
## مەنبەلەر
ئۇيغۇر ئاي ئىسىملىرى

تۈرك تىللىق خەلقلەردىن بولغان ئۇيغۇرلار تارىخ مابەينىدە ئۆزىگە خاس بولغان ئاي ناملىرى قوللانغان. 20- ئەسرنىڭ 30- يىللىرىدىن باشلاپ س س س ر نى تەئسىرىدە ئاغىزاكى تىلغا سىڭىپ كىرە باشلاغان رۇسچە ئاي ناملىرى 1950 - يىللاردىن بۇيان ئۇيغۇر ئاپتۇنۇم رايونى ۋە ئورتا ئاسيادىكى ئۇيغۇرلار ئاراسىدا رەسمىي مەتبۇئات ۋە تاراتقۇلاردا قوللىنىلماقتا. 

لېكىن قارىنداش تۈرك ۋە قازاق خەلقلىرىدە بولغانىدەك ئۇيغۇرلارغا خاس ئاي ناملىرىمۇ باردۇر

= سېلىشتۇرمالىق ئاي ناملارى =

## مەنبەلەر

# نورۇزنامە، ئېمىن تۇرسۇن
# https://web.archive.org/web/20120210055334/http://turkcesivarken.com/oz-turkce-ay-adlari/ 
# https://tr.wikipedia.org/wiki/Türkmen_takvimi
# https://en.wikipedia.org/wiki/Renaming_of_Turkmen_months_and_days_of_week,_2002
2016 تۈركىيە ھەربىي ئۆزگىرىش تەشەببۇسى

**2016 تۈركىيە ھەربىي ئۆزگىرىش تەشەببۇسى** ياكى ئىسىيانچىلارنىڭ دېيىشىچە **يۇرتتا سۇلھ ھەرىكىتى**، 2016- يىلى چىللە\ئىيۇل ئېيىنىڭ 15-16- كۈنلىرى **[[تۈرك قۇراللىق كۈچلىرى]](TSK)** ئىچىدە ئۆزىنى يۇرتتا سۇلھ كونسيەسى دەۋالغان بىر گرۇپ ئەسكەر تەرەڧىدىن ئىجرا قىلىنغان ھەربىي ئۆزگىرىش تەشەببۇسىدۇر.

## تەئسىرى
2016- يىلى 20- چىللە كۈنى مىللى خەۋڧسىزلىك كومىتېتى نىڭ ئىلگىرى سۈرۈشى ۋە مېنستىرلار كومىتېتى قارارى ئىلە ئۈچ ئاي مۇددەتلىك جىددى ھالەت ئېلان قىلىدى.[1]

## مەنبئەلەر

1.^ a b "Erdoğan: 3 ay süreyle OHAL ilan edildi". birgun.net. 20 Temmuz 2016. 21 Temmuz 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Temmuz 2016.
ئۇرال ئالتاي سېستىمىسى

ئۇرال ئالتاي تىل سېستىمىسى، 19- ئەسردە ۋە بەئزى دۆلەتلەردە 20- ئەسرنىڭ ئوتتۇرلىرىغىچەكەڭ تۈردە قەبۇل كۆرۈلگەن، كۈنىمىزدە بولسا كەڭ كۆلەمدە رەد قىلىنغان، ئۇرال ۋە ئالتاي تىللىرىنى بىر ئارىدا توپلايدىغان قاراشتۇر. تىللەر ئارىسىدىكى تىپولوگىيىلىك ئوخشاشلىقلار، نۇرغۇن كىشى تەرىپىدىن بىر ئەجداددىن كەلگەنلىكىدىن ئەمەس، كۆپ مىقداردا ئارىيەت ئېلىش ۋە ئۇزۇن مەزگىللىك ئۇچرىشىشلار نەتىجىسدە بارلىققا كەلگەنلىكى ئىلگىرى سۈرۈلمەكتە.

بۇگۈن ئۇرال ئالتاي تىل ئائىلىسى بىلەن بىرلىكتە، بۇ تىل ئائىلىسىنىڭ ئالتاي تىللىرى ۋە ئۇرال تىللىرى شەكلىدە ئىككىگە ئايرىلىشى تولا ئۇچرايدۇ.

بۇ ئائىلىنىڭ ئالتاي تارمىقى تۈركچە، موڭغۇلچە، مانجۇ-تۇنگۇسچە بولۇپ، ماجارچە، ڧىنچە ۋە ئېستونچە بولسا بۇ ئائىلىنىڭ ئۇرال تارمىقىغا تەۋەدۇر. كورىيەچە بىلەن ياپونچەنىڭمۇ ئۇرال-ئالتاي تىل ئائىلىسىغا ئائىت ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدىغان ئەسەرلەرمۇ باردۇر.
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇرال - ئالتاي تىللىرى سېستىمىسى
ئاپتونوم ئوبلاسىت

**ئاپتونوم ئوبلاست** (*[[ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى]]* Aptonom Oblast, *[[خەنزۇچە]]*: 自治州، *[[رۇسچە]]*: Автоно́мный о́круг). جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى تېرىتورىيسى ئىچىدە مەۋجۇد بولغان يەرلىك مەمورىي رايون. بولۇپمۇ ئاز سانلىق مىللەتلەر توپلىشىپ ئولتۇراقلاشقان رايونلاردا قۇرۇلغان بىر تۈر ئۆزئەرك\ئاپتونوم سالاھىيىتىدە ۋىلايەتكە تەڭ ياكى ئۇنىڭدىن يوقرى بولغان مەمورىي ماقام. ج خ ج ئاساسىي قانۇنىدا بەلگىلىنىشىچە ئاپتونوميىلىك رايونلار نىسبەتەن يوقىرى بولغان ئۆز - ئۆزىنى ئىدارە قىلىش ھوقۇقىغا ئىگەدۇر. خەلق ۋەكىللەر قۇرۇلتىيى ۋە خەلق ھۆكىمىتى قۇرالايدۇ.

ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدا 5 ئاپتونوم ئوبلاست باردۇر.

## مەنبەلەر
ناھىيە

**ناھىيە** (*[[خەنزۇچە]]*: 县\Xiàn) جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى تەۋەسىدە ئۆلكە رايونلىرىدا 3- دەرىجىلىك، ئاپتونوم رايونلاردا بولسا 3- ۋە 4- دەرىجىلىك مەمورىي رايوندۇر. ياپونىيىدە بولسا ئەڭ ئالىي مەمورىي رايوندۇر.[1]

= ئىزاھات =
ئەسلى ئەرەبچە سۆز بولغان ناھىيە بۇگۈن ۋىلايەت، ئاپتونوم ئوبلاست قاتارلىقلارنىڭ باشقۇرۇشىدا تۇرىدىغان، يېزادىن چوڭ بولغان مەمورىي رايوننى كۆرسىتىدۇ. ناھىيىنىڭ تەركىبىدە بىر قانچە يېزا - بازار بولىدۇ: پىچان ناھىيسى: پىچان بازىرى، چىقتىم بازىرى، لەمجىن بازىرى، لۈكچۈن بازىرى، دالانكارىز يېزىسى، دىغار يېزىسى ۋ.ك.[2]

=ناھىيە دەرىجىلىك مەمورىي ئورگانلار=
* ناھىيە 
*ئاپتونوم ناھىيە
 
*شەھەر دەرىجىلىك ناھىيە

=ناھىيەلەر= 
ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدا 32 چېگرا ناھىيە (شەھەر)، 6 مىللىي ئاپتونومىيەلىك ناھىيەنى ئۆز ئىچىگە ئالغان 87 ناھىيە (شەھەر) باردۇر.[3]
## مەنبئە

1. https://zh.wikipedia.org/wiki/县 

2. ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىزاھلىق لوغىتى

3. https://ug.wikipedia.org/wiki/شىنجاڭ_ئۇيغۇر_ئاپتونوم_رايونى
## مەنبەلەر
ئ.ئ.ئۇ.ق.

**GDP ﻧﯩﯔ ﺩﯦﮕﻪﻥ ﺧﻪﺕ ﺋﯩﭽﻜﻰ ﺋﯩﺸﻠﻪﭘﭽﯩﻘﯩﺮﯨﺶ ﺋﻮﻣﯘﻣﯩﻲ ﻗﯩﻤﻤﯩﺘﻰ (Gross Domestic Product) ﺩﯦﮕﻪﻥ ﮔﻪﭘﻨﯩﯔ ﺋﯩﻨﮕﻠﯩﺰﭼﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﻗﯩﺴﻘﺎﺭﺗﯩﻠﯩﭗ ﻳﯧﺰﯨﻠﯩﺸﯩﺪﯗﺭ, ﺋﯩﭽﻜﻰ ﺋﯩﺸﻠﻪﭘﭽﯩﻘﯩﺮﯨﺶ ﺋﻮﻣﯘﻣﯩﻲ ﻗﯩﻤﻤﯩﺘﻰ ﺑﯩﺮ ﺩﯙﻟﻪﺕ ﻳﺎﻛﻰ ﺑﯩﺮ ﺭﺍﻳﻮﻧﻨﯩﯔ ﺑﻪﻟﮕﯩﻠﯩﻚ ﯞﺍﻗﯩﺖ ﺋﯩﭽﯩﺪﻩ ﺋﯩﺸﻠﻪﭘﭽﯩﻘﺎﺭﻏﺎﻥ ﺑﺎﺭﻟﯩﻖ ﻣﻪﮪﺴﯘﻻﺗﻠﯩﺮﻯ ﯞﻩ ﻣﯘﻻﺯﯨﻤﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﺋﻮﻣﯘﻣﯩﻲ ﻗﯩﻤﻤﯩﺘﯩﻨﻰ ﻛﯚﺭﺳﯩﺘﯩﺪﯗ.** 

**ﻗﯩﺴﻘﯩﭽﻪ ﺋﯧﻴﺘﻘﺎﻧﺪﺍ, ﺋﯩﭽﻜﻰ ﺋﯩﺸﻠﻪﭘﭽﯩﻘﯩﺮﯨﺶ ﺋﻮﻣﯘﻣﯩﻲ ﻗﯩﻤﻤﯩﺘﻰ = ﺋﯩﺴﺘﯧﻤﺎﻝ ﭼﯩﻘﯩﻤﻰ (ﺋﺎﮪﺎﻟﯩﻠﻪﺭ ﺋﯩﺴﺘﯧﻤﺎﻟﻰ + ﮪﯚﻛﯜﻣﻪﺕ ﺋﯩﺴﺘﯧﻤﺎﻟﻰ) + ﻣﻪﺑﻠﻪﻍ ﺳﯧﻠﯩﺶ + ﺳﺎﭖ ﺋﯧﻜﺴﭙﻮﺭﺕ (ﺋﯧﻜﺴﭙﻮﺭﺗﺘﯩﻦ ﺋﯩﻤﭙﻮﺭﺗﻨﻰ ﺋﯧﻠﯩﯟﻩﺗﻜﻪﻧﺪﻩ ﻗﺎﻟﻐﯩﻨﻰ) دۇر.**

= مەنبئەلەر = 

# http://m.bashlan.com/index.php?m=show&id=45039
# https://en.wikipedia.org/wiki/Gross_domestic_product
مەركەز

**مەركەز** ئىسىم [ئەرەبچە] 
① نەرسىلەرنىڭ ئەتراپىدىكى خالىغان بىر نۇقتا بىلەن بولغان ئارىلىقى ئۆزئارا تەڭ بولغان ئوتتۇرا نۇقتىسى؛ قاپ ئوتتۇرىسى: چەمبەر مەركىزى. شار مەركىزى. ئېغىرلىق مەركىزى. مەركەزدىن قېچىش كۈچى. مەركەزگە ئىنتىلگۈچى كۈچ. 
② ئاھالە ياشايدۇرغان جاينىڭ مەمۇرىي بىنالار، سودا ۋە مۇئەسسەسەلەر ئورۇنلاشقان ئاساسىي قىسمى: شەھەر مەركىزى. قىشلاق مەركىزى. 
③ پايتەخت: بۇلتۇر ئەتىيازدا مەركەزدە مەخسۇس ئورمانچىلىق يىغىنى ئېچىلدى. 
④ مەملىكەت ياكى ئۆلكەنىڭ سانائەت، مەدەنىيەت ياكى باشقا بىرەر ساھەسىدە ئاساسىي ئورۇن تۇتقان شەھىرى، ئاھالە ياشايدىغان يىرىك جايى: ئۈرۈمچى ئاپتونوم رايونىمىزنىڭ سىياسىي، ئىقتىساد ۋە مەدەنىيەت مەركىزى. 
⑤ دۆلەت ياكى پارتىيىنىڭ ئەڭ ئالىي رەھبەرلىك ئورگىنى: زالدا مەركەزنىڭ يەرلەرنى دېھقانلارغا كۆتۈرە بېرىش ھەققىدىكى ھۆججىتى ئاڭلىتىلدى. 
⑥ بىرەر پائالىيەت ساھەسىدە ئاساسىي ئىش ئېلىپ بېرىلىدىغان جاي: تەتقىقات مەركىزى. تەرجىمە مەركىزى. خەۋەرلىشىش مەركىزى. 
⑦ ئىش-ھەرىكەتنىڭ ئاساسىي ھالقىسى، تۈگۈنى: خىزمەتنىڭ مەركىزى. مەسىلىنىڭ مەركىزى. 
⑧ ‹فىزىئو› نېرۋا ھۈجەيرىلىرىنىڭ ئورگانىزمنىڭ بىرەر پائالىيىتىنى باشقۇرىدىغان مەلۇم گۇرۇپپىلىرى: ھەرىكەت مەركىزى. مەركەزدىن چىققۇچى نېرۋا;






ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىزاھلىق لوغىتى
## مەنبەلەر
ئاپتونوم ناھىيە

**ئاپتونوم ناھىيە** جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى تەۋەسىدە ئاز سانلىق مىللەتلەر توپلىشىپ ئولتۇراقلاشقان رايونلاردا قۇرۇلغان ئاپتونوم خاراكتېرىدە قۇرۇلغان ناھىيە دەرىجىلىك مەمورىي ئورگان.
2015- يىلىنىڭ ئاخىرىغىچە جۇڭگو چوڭ قۇرۇقلىقىدا ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدا قۇرۇلغان 6 ناھىيەنى ئۆز ئىچىگە ئالغان جەمئىي 120 ئاپتونوم ناھىيە قۇرۇلغان.

## شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدىكى مىللىي ئاپتونومىيىلىك ناھىيەلەر

## مەنبەلەر
كۋ.كم

**كۋادىرات كىلومېتر** نىڭ قىسقارتىلمىسى بولۇپ، لاتىن ھەرفلىرى بىلەن قىسقىچە «km²» دۇر.
## مەنبەلەر
ماس قەدەملىك دۇنياۋىي سائەت

thumb|300px|left|ياۋرۇپا قىتئەسى ۋە تۈركىيەنىڭ UTC ۋاقت رايونلىرى

**ماس قەدەملىك دۇنياۋىي سائەت** (UTC) نۇرغۇن دۆلەتتە ئاساس ئېلىنىدىغان زامانىۋىي ۋە ئىلمىي سائەت.. 1960- يىلى رادئودا ئېلان قىلىنغاندىن بۇيان خەلقئارادا قوللىنىلماقتا.. UTC ڧرانسوزچە *Temps universel coordonné* ۋە ئىنگىلىزچە *Coordinated Universal Time* ئاتالغۇلىرىنىڭ قىسقارتىلىمىسىدۇر. ڧرانسۇزچە (TUC) ياكى ئىنگىلىزچە (CUT) قىسقارتمىلىرىنىڭ ھېچبىرىدە ھەمڧىكىر بولالمىغانلىقتىن UTC شەكلىدە قوللىنىلىشىغا قارا بېرىلگەن.

UTC، ئاتومىك بويىچە ھېساپلانغانلىقى ئۈچۈن قۇياش سائەتى بويىچە ھېسابلانغان GMT ئارىسىدا ناھايىتى ئاز بولسىمۇ پەرق باردۇر. لېكىن بۇلار كۈنلۈك قوللىنىشقا تەئسىز كۆرسەتمەيدۇ.





----------------------------------------------------------------------------------------------------
thumb|300px|left|1939 -1949 ئارىسى ۋاقت رايونلىرى
ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى يەرلىك ۋاقىت UTC+6 قوللانماقتا. 












## مەنبەلەر
ياۋۇز سۇلتان سەلىم كۆۋرۈكى

**ياۋۇز سۇلتان سەلىم كۆۋرۈكى** (*تۈركچە*: Yavuz Sultan Selim Bridge) ياكى **ئۈچىنچى بوغاز كۆۋرۈكى**، ئىستانبۇل بوغۇزى ياكى *بوسڧوروس بوغۇزى*نىڭ قارا دېڭىزغا يېقىن شىمال تەرەپىگە قۇرۇلغان كۆۋرۈكتۇر. ئىسمى 9. ئوسمانلى پادىشاھى، تۇنجى ئوسمان تۈرك خەلىڧەسى ياۋۇز سۇلتان سەلىم خاننىڭ ئىسمىدىن كەلگەن. كۆۋرۈك ياۋروپا ياقىسى تەرەڧتە سارىيەر ناھىيىسىنىڭ گارىپچە مەھەللىسى بىلەن ئاسيا ياقىسى تەرەڧتە بەيكوزنىڭ پويرازكۆي رايونىنى تۇتاستۇرۇپ تۇرىدۇ.

مەزكۇر كۆۋرۈك 59 مېتر كەڭلىكى بىلەن دۇنيانىڭ ئەڭ كەڭ، 322 مېتر تۈۋرۈك ئېگىزلىكى بىلەن ئەگمە ئاسقۇلىق كۆۋرۈكلەر ئارىسىدا دۇنيانىڭ ئەڭ ئېگىز، پۈتۈن كۆۋرۈكلەر ئىچىدە ڧرانسىيەدىكى مىللاۇ جىلغىسى كۆۋرىكىدىن كېيىنلا دۇنيادا ئىككىنچى ئەڭ ئېگىز تۈۋرۈكلۈك ئاسما كۆۋرۈك بولۇپ 1408 مېتىرلىق ئاساسىي ئوچۇقلىقى بىلەن ئۈستىدە رېلىس قۇرۇلغان ئەڭ ئۇزۇن ئاسما كۆۋرۈك ئېرۇر. 2013- يىلى 29- باھار\ماي كۈنى كۆۋرۈك قۇرلۇشىغا ئۇل سېلىندى. 39 ئايدا 4.5 مىلىيارد لىرا سەرڧ قىلىنىپ قۇرۇلغان كۆۋرۈك 2016- يىلى 26- ئاۋغۇست قاتناش باشلاندى.    

## ئېچىلىش مۇراسىمى
2016- يىلى 26- ئاۋغۇست رەسمىي قاتناش باشلاش مۇراسىمى بىلەن ئېچىلدى. مۇراسىمغا تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى ئەلباشى رەجەپ تاييىپ ئەردوغان، بەھرەيىن قرالى ھاماد بن ئىسا ئەل خەلىڧە، بوسنىيە-ھىرتسىگوۋىنا رەئىس كونسىيىسى رەئىسى بەكر ئىززەتبېگوۋىچ، ماكىدونىيە ئەلباشى كورگې ئىۋانوۋ، شىمالىي قىبرىس ئەلباشى مۇستاڧا ئاكىنجى، 11. تۈركىيە ئەلباشى ئابدۇللاھ گۈل، سابىق تۈرك باش مېنىستېرلىرىدىن ئەھمەد داۋۇدئوغلۇ، تۈركىيە پۈيۈك مىللەت مەجلىسى رەئىسى ئىسمائىل قەھرىمان، تۈركىيە باش مېنىستېرى بنئالى يىلدىرىم، تۈركىيە ھەربىي كومېتىتى رەئىسى ھۇلۇسى ئاكار ۋە بۇلغارىيە باش مىنىستېرى بويكو بورىسوۋ، پاكىستان پەنجاب ۋىلايىتى باش مىنىستېرى شاھباز شەرىڧ، سېربىيە مۇئاۋىن باش مىنىستېرى راسىم لژاژىك، گۈرجىستان باش مىنىستېر بىرىنچى مۇئاۋىنى دىمىتىرى كۇمسىسىھۋىلى بىلەن بىرلىكتە نۇرغۇنلىغان مىنىستېر، خەلق ۋەكىلى ۋە ڧۇقرالار قاتناشتى . 

2016- يىلى 8- ئاينىڭ 27- كۈنى كېچە سائەت 00:00 دە كۆۋرۈك رەسمىي قاتناشقا ئېچىلدى. ھەمدە 2016- يىلى 8- ئاينىڭ 31- كۈنىگىچە ئۆتۈش ھەققى كەچۈرۈم قىلىنىدىغانلىقى بىلدۈرۈلدى.

## مەنبەلەر
ئورتاق تىل

*25px جۇڭگو نىڭ ئورتاق تىلى توغرىسىدا ، «**[[پۇتۇڭخۇا]]**» دىن كۆرۈڭ｡


**ئورتاق تىل** (خەنزۇچە: **通用语** ، ئىنگىلىزچە: **lingua franca**) ئاساسلىقى ئوخشىمىغان تىلدىكى كىشىلەر ئارىسىدا ئالاقە ۋاستىسى ئىشلىتىلىدۇ، ئۇ ھەر خىل سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن ئوخشىمىغان تىل ئارقا كۆرۈنۈشىدىكى كىشىلەرنىڭ ئالاقە قىلىدىغان بىر خىل ئورتاق تىل｡

## مەنبەلەر
پىدائىيلار مارشى

**پېدائىلار مارشى** (*خەنزۇچە*: 义勇军进行曲، *ئىنگىلىزچە*:March of the Volunteers)، جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى دۆلەت شىئېرى، 1935- يىلى تىيەنخەن تەرىپىدىن يېزىلغان ۋە نىئېر تەرىپىدىن مۇزىكىلاشتۇرۇلغان.




thumb|مۇزىكا تاختىسى
thumb|تىيەنخەن (ئوڭدا) ۋە نىئېر (سولدا)، 1933، شاڭخەي

## مەتىن

**[[ئۇيغۇرچە]]**
قوزغال! قۇل بولىشنى خاھلىمىغانلار!
گۆشت ھەم قانىمىز بىلەن مەھكەم ئىستىھكام قۇرايلى!
جۇڭخۇا مىللەتلىرى ئەڭ خەتەرلىك ھالدا، 
ھەر كىشىنىڭ ئەڭ ئاخىرىقى غەزىبى تاشماقتا.
قوزغال! قوزغال! قوزغال!
ھەممە بىر نىيەتتە،
دۆشمەندىن ھېچ قورۇقماي، ئالغا!
دۆشمەندىن ھېچ قورۇقماي، ئالغا!
ئالغا! ئالغا! ئالغا باس!

**خەنزچە (ئەسكى)**
起來！不願做奴隸的人們！
把我們的血肉，築成我們新的長城！
中華民族到了最危險的時候，
每個人被迫着發出最後的吼聲。
起來！起來！起來！
我們萬眾一心，
冒着敵人的炮火，前進！
冒着敵人的炮火，前進！
前進！前進！進！ 

**[[خەنزۇچە]] (ياڭى)**
起来! 不愿做奴隶的人们!
把我们的血肉, 筑成我们新的长城!
中华民族到了最危险的时候,
每个人被迫着发出最后的吼声。
起来! 起来！起来!
我们万众一心,
冒着敌人的炮火, 前进!
冒着敌人的炮火, 前进!
前进! 前进! 进! 

**[[پىنيىن]]**
*Qǐlái! Búyuàn zuò núlì de rénmen!*
*Bǎ wǒmen de xuèròu zhùchéng wǒmen xīnde chángchéng!*
*Zhōnghuá Mínzú dàoliao zùi wēixiǎnde shíhòu,*
*Měige rén bèipòzhe fāchū zùihòude hǒushēng.*
*Qǐlái! Qǐlái! Qǐlái!*
*Wǒmen wànzhòngyīxīn,*
*Màozhe dírén de pàohuǒ, Qiánjìn!*
*Màozhe dírén de pàohuǒ, Qiánjìn!*
*Qiánjìn! Qiánjìn! Jìn!*






## مەنبەلەر
UTC +3

UTC +3 بولسا UTC ماس قەدەملىك دۇنياۋىي سائەت دىن 3 سائەت ئىلگىرى ۋاقىت رايونى.
تەبەررۈك بىتىگلەر

**تەبەررۈك بىتىگلەر** ئۇيغۇر شۇنداقلا پۈتۈن تۈرك قانلىق خەلقلەر ئۈچۈن مۇھىم ۋە مۇقەددەس بولغان كىتابلار.

## ساماۋىي ۋە دىنىي كىتابلار

* قۇرئان كەرىم
* * سەھىھۇل بۇخارىي
* * سەھىھ مۇسلىم

* تەۋرات
* ئىنجىل
* زەبۇر

* ئاۋېستا

## تۈركىي ئەسەرلەر
* ﺗۈﺭﻛﯩﻲ_ﺗﯩﻠﻼﺭ_ﺩﯨﯟﺍﻧﻰ دىۋانۇ لۇغاتىت تۈرك
* قۇتادغۇبىلىك
* ئەتەبەتۇل ھەقايىق
* ھېكىمەتنامە
* تارىخى رەشىدى
* تارىخى ھەمىدى
* تارىخى ئەمىنىيە
## مەنبەلەر
ئىز شىئېرى

ئابدۇرېھىم ئۆتكۈر شىئېرى

ياش ئىدۇق ئۇزۇن سەپەرگە ئاتلىنىپ چىققاندا بىز،

ئەمدى ئاتقا مىنگۈدەك بوپ قالدى ئەنە نەۋرىمىز.

ئاز ئىدۇق مۈشكۈل سەپەرگە ئاتلىنىپ ماڭغاندا بىز،

ئەمدى چوڭ كارۋان ئاتالدۇق قالدۇرۇپ چۆللەردە ئىز.

قالدى ئىز چۆللەر ئارا، گاھى داۋانلاردا يەنە،

قالدى نى-نى ئارسلانلار دەشتى-چۆلدە قەبرىسىز.

قەبرىسىز قالدى دىمەڭ يۇلغۇن قىزارغان دالىدا،

گۈل چېچەككە پۈركىنۇر تاڭلا-باھاردا قەبرىمىز.

قالدى ئىز، قالدى مەنزىل، قالدى ئۇزاقتا ھەممىسى،

چىقسا بوران،كۆچسە قۇملار،ھەم كۆمۈلمەس ئىزىمىز.

توختىماس كارۋان يولىدىن گەرچە ئاتلار بەك ئۇرۇق،

تاپقۇسى بۇ ئىزنى بىر كۈن، نەۋرىمىز-يا ئەۋرىمىز.

شىئېرنىڭ ئىنگىلىزچە تەرجىمىسى 

## مەنبەلەر
ئويغانغان زېمىن (بىرنچى قىسىم)

بۇگۈنكى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىياتى تارىخىدا ئەڭ مۇۋاڧڧەقىيەتلىك رومانلارنىڭ بىرى بولمىش ئويغانغان زېمىن رومانىنىڭ مۇئەللىڧى ئابدۇرېھىم ئۆتكۈر بولۇپ، بىرنچى نەشرى 1988- يىلى شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى تەرەڧىدىن نەشر  قىلىنغان.

روماننىڭ ئىككىنچى قىسمى 1994- يىلى نەشردىن چىققان.

## ئۇلانمىلار
## مەنبەلەر
مەسجىدى نەبەۋىي

**مەسجىدى نەبەۋىي** مەدىنە شەھەرى ئىچىدە يەر ئالغان نۇرغۇنلىغان قەدىمىي يادىكارلىقلاردىن بىرى ۋە ئەڭ مەشھۇرىدۇر.
thumb

ھەزرەتى مۇھەممەد س.ئە.ۋنىڭ ئۆزىنىڭ نازارىتى ئاستىدا سېلىنغان.

ھەزرەتى مۇھەممەد باقىي ئالەمگە رىھلەت قىلغاندا زامانىسىدا بۇ مەسچىت بىلەن تەڭ ۋە مەسجىنىڭ شەرق تەرىپىگە يۆلەپ سېلىنغان ئۆز ئۆيىنىڭ ھۇجرىسىغا دەڧن قىلىنغان. 

ھەزرەتى پەيغەمبەر مۇھەممەد س.ئە.ۋ بىلەن بىرگە ھەزرەتى ئەبۇبەكرى ۋە ھەزرەتى ئۆمەر ئىبن خەتتابنىڭ قەبىرلىرى بۇگۈن مەسجىدى نەبەۋىنىڭ ئىچىدە قالماقتا. **مەسجىدى نەبەۋىي،** يەئنى پەيغەمبەر مەسجىدى ئىسلام دىنىنىڭ 2 - چوڭ ھەرەم مەسجىدى بولۇپ، مەدىنە مەسجىدى دەپمۇ ئاتىلىدۇ.      

center|thumb|850px مەسجىدى نەبەۋىيدە بىر شەڧەق ۋاقتى
## مەنبەلەر

تۈر:مەسچىتلەر
تۈر:ئىسلام دىنى
ھىجاز

thumb|350x350px|ھىجاز رايونى

**ھىجاز** (ئەرەبچە:  **اَلْحِجاز**)، ئەرەب يېرىم ئارالىدا، كۈنىمىز سەئۇدى ئەرەبىستانىنىڭ غەربىگە جايلاشقان بىر بۆلگە. ھىجاز كەلىمەسى ئەرەبچە "توسۇق، دامبا" دېگەنلىك بولىدۇ. قىزىل دېڭىزنى بويلاپ شىمالدىكى ئىئوردانىيەدىن جەنۇبتىكى ئەسر رايونىغىچە ئۇزايدۇ. ھىجاز بۆلگىسى، مۇقەددەس شەھەرلەر بولمىس مەككە ۋە مەدىنە شەھەرلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغانلىقى ئۈچۈن ئىسلام ئالەمىدە مۇھىم يەر تۇتىدۇ.

## تارىخچەئى ھىجاز
تېخى مىلادىدىن 6 يۈز يىل بۇرۇن، بابىلنىڭ كالدەلى شاھلارى تايمانى يازلىق پايتەخت سۈپىتىدە قوللانغان. ھىجاز كېيىنچە مەركىزى مەدائىن سالىھ بولغان نەباتى قراللىقىغا (م.ب. 100 - م.ك. 200) باغلاندى. 

كېيىنچە ئابباسىلەرنىڭ، 1258- يىلى مىسىردىكى مەملۇكىيلەرنىڭ كونترولى ئاستىدا بولدى. 1517- يىلى ئوسمانلىلارنىڭ قولىغا ئۆتتى ۋە مەركىزى مەككە بولغان مەدىنە ۋە جىددە بىلەن بىرگە ھىجازغا قوشۇلۇپ 3 تۇغلۇق بىر ئۆلكە ھالىغا كەلدى. ئۆلكىنىڭ باشقۇرۇشى، كۆرۈنۈشتە مەككە شەرىڧلىرىنىڭ قولىدا ئىدى. ئەمما 19. ئەسنىڭ باشلىرىدىكى دىننىي ئىسىيانلار بىلەن بۇ ئەھۋال ئۆزگەردى. مۇقەددەس شەھەرلەر بولمىش مەككە ۋە مەدىنە، ۋەھھابىيلەرنىڭ ھۇجۇمىغا دۇچار بولدى. ئوسمانلىلار 1845 تىن كېيىن ھىجازنى بىۋاستە باشقۇرۇشقا باشلىدى ۋە توپراقلىرىنى بىرلەشتۈرمەك مەقسىدى بىلەن 1900-1908 ئارىسى شامنى مەدىنەگە باغلايدۇرغان ھىجاز تۆمۈر يولىنى قۇردى. 

بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە. 1915- يىلى، ئىسلام پەيغەمبەرى ھەزرەتى مۇھەممەد س.ئە.ۋنىڭ پۇشتىدىن بولغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرگۈچى شەرىڧ ھۇسەيىن بىن ئەلى، ئوسمانلى ئىدارەسىگە ئىسىيان چىقىرىپ تۆمۈريولنىڭ بىر قىسمىنى بۇزدى ۋە ئۆزىنى ھىجاز قىرالى دەپ ئېلان قىلدى. ھۈسەيىن، ۋەھھابىيلەرنىڭ ئىسيانى بىلەن 1924- يىلى تەختتىن تۈشتى. ئورنىغا چىققان ئوغلى ئەلى بولسا 1925- يىلى ئوخشاش سەبەبدىن تەختتىن چېكىنىپ چەتئەلگە قاچتى.

تۇنجى سەئۇدىي دۆلىتى، ھىجاز رايونىدىمۇ ھۆكۈمران ئىدى. نەجد سۇلتانە ئابدۇلئەزىز II يىل 1926 دە ھىجاز قىرالى ئۇنۋانىنى ئالدى. 1932- يىلى ھىجاز، نەجد ۋە ئۇنىڭ ھۆكۈمرانلىقى ئاستىدىكى باشقا رايونلارنى بىرلەشتۈرۈپ سەئۇدىي ئەرەبىستان پادىشاھلىقىنى قۇردى. 

## بۇگۈنكى ھىجاز
بۇ رايوننىڭ بىر زامانلاردىكى ئالتۇن كانىغا تايانغان ئىقتىسادىي كىرىمىنىڭ ئاساسىنى بۇگۈن ھەج كىرىملىرى، بولۇپمۇ جىددەگە مەركەزلەشكەن يېنىك سانائى، تىجارەت، چەكلىك خۇرما ۋە ئاشلىق ئىشلەپچىرىشى ۋە ئەرەبىستاننىڭ شەرقىدىكى نېڧىت زاپاسلىرىدىن قولغا كەلتۈرۈلگەن بايلىقلار تەشكىل قىلماقتا. مەككە ۋە مەدىنەدىن قالسا چوڭ شەھەرلەردىن قىزىل دېڭىزنىڭ ئەڭ چوڭ شەھىرى جىددە، بىر يازلىق بولغان تائىڧ ۋە مەدىنەنىڭ پورتى بولغان يانبۇ قاتارلىقلار بار.
## مەنبەلەر
مەككە ئۆلكىسى

**مەككە ئۆلكىسى** (ئەرەبچە: منطقة مكة المكرمة)، مەككە ئۆلكىسى ۋە ياكى مەككەئى مۇكەررەمە رايونى. سەئۇدىي ئەرەبىستاننىڭ 13 ئۆلكە رايونىنىڭ بىرىدۇر.

مەككە ئۆلكىسى سەئۇدىي ئەرەبىستاننىڭ غەربىدە، قىزىل دېڭىز رايونى بويىچە ئۇزانغان تارىخى ھىجاز توپراقلىرىنىڭ ئىچىدە يەر ئالىدۇ. رايوننىڭ مەمۇرىي مەركىزى ئىسلام دىنىنىڭ مۇھىم يېرى بولغان مۇقەددەس مەككە شەھرىدۇر. توپلام يەر مەيدانى 153،128 كلومتر2، 2004- يىلىدىكى نۇڧۇسى 6،915،006 بولغان. دۆلەتنىڭ ئەڭ مۇھىم پورتى ۋە قاتناش تۈگۈنى بولمىش جىددە شەھرى بۇ ئۆلكىدە يەر ئالغان. 

## ۋىلايەتلەر
* مەككەتۇل مۇكەررەمە ئۆلكە مەركىزى
* جىددە ۋىلايىتى
* ئەل تائىڧ ۋىلايىتى
* رابىئ ۋىلايىتى
* ئەل كامىل ۋىلايىتى
* ئەل قۇنڧىداھ ۋىلايىتى
* تۇرۇبا ۋىلايىتى
* لەيس ۋىلايىتى
* جۇمۇم ۋىلايىتى
* خۇلەيس ۋىلايىتى
* ئەدىم ۋىلايىتى
* ئەلخۇرماھ ۋىلايىتى
* رانيە ۋىلايىتى
* ئەل ئوردىيات ۋىلايىتى
* ئەلمۇۋەيھ ۋىلايىتى
* مىيسان ۋىلايىتى
* بەھرە ۋىلايىتى

## ئىقتىسادى

## يەر تۈزۈلىشى

## بايلىقى

## ئىقلىمى

## يېزا ئىگىلىكى

## ساياھەتچىلىكى
## مائارىپى
## مەنبەلەر
### سىرتقى ئۇلانمىلار
## مەنبەلەر
قىزىل دېڭىز

thumb|قىزىل دېڭىزنىڭ خەرىتىسى
thumb|Satellitenbild des Roten Meeres
[thumb|[شارم ئەل شەيىختىكى Sheraton Sharm مېھمانخانىسىدىن تىران ئارىلى ۋە قىزىل دېڭىز مەنزىرىسى]]

**قىزىل دېڭىز** (ئەرەبچە: 1) ‏البحر الأحمر \‎ *El-Bahr el-ahmar؛ 2)* ‏الخليج العربي\ *El-Haliji Arabi*؛ ئىنگىلىزچە: *The Red Sea*؛ ئىبرانىچە: ‏'ים סוף *Yam Suf؛ تىگرىنيەچە: ቀይሕ ባሕሪ QeyH baHri)* ئافرىقا بىلەن ئاسىيا (ئەرەب يېرىم ئارىلى) ئوتتۇرىسىغا جايلاشقان، ھىندى ئوكيانغا باغلىنىدىغان بىر دېڭىزدۇر. قىزىل دېڭىزنىڭ ئىسىمى يۇنانچە "Erythra thalassa" ۋە لاتىنچە "Mare Rubrum" نىڭ تەرجىمىسىدىن كېلىپ چىققان. قىزىل دېڭىز يەرلىك خەلق تەرىپىدىن شاپ دېيىلىدىغان مارجان خادا تاشلىرى يۈىسىدن "شاپ دېڭىزى" دەپمۇ بىلىنمەكتە. ئۇزۇنلىقى تەقرىبەن 2000 كلومتر بولۇپ، بەئزى مەنبئەلەردە 1900 ياكى 2350 دەپمۇ يېزىلغان.

شىمالدا مىسىرنىڭ سۇۋەيىش قانىلى بىلەن سۇنئىي شەكىلدە ئوتتۇرا يەر دېڭىزىغا باغلىنىدۇ. جەنۇبتا بولسا ئەرەب يېرىم ئارىلىنىڭ ئۇچىدا بابئۇل مەندەب بوغۇزى بىلەن ھىندى ئوكيانغا باغلىنىدۇ. قىزىل دېڭىزنىڭ شىمالدا سىنا يېرىم ئارىلى بىلەن ئىككىگە ئايرىلىدۇ. شەرقىي شىمالغا قاراپ ئەقەبە قولتۇقى، غەربىي شىمالدا بولسا سۇۋەيىش قولتۇغى بار.

ئىسلام دىنىغا كۆرە، ھەزرىتى مۇسا ئەلەيھىسسالام قىزىل دېڭىزنى ھاسىىسى بىلەن بۆلۈپ بەنى ئىسرائىلنى مىسىردىن چىقارغان، ڧىرئەۋىن رامسېس II ۋە قوشۇنى بەنى ئىسرائىلنىڭ پېشىدىن كېلىۋاتقاندا قىزىل دېڭىزدا بولغۇلۇپ ئۆلگەنلەر.

قىرغىقىدا بار بولغان دۆلەتلەر:

* شەرقىي قىرغاق:
** سەئۇدىي ئەرەبىستان
** يەمەن

* غەربىي قىرغاق:
** مىسىر
** سۇدان
** ئېرىترېيە
** جىبۇتى
** سومالى

300px|thumb|قىزىل دېڭىزنىنڭ ئۈستىدىن تولغىنىپ ئۆتىۋاتقان بىر قۇم بوراننىڭ سۈنئىي ھەمراھتىن تارتىلغان كۆرۈنىشى
## مەنبەلەر
لاتىن ئەلىڧبەسى

thumb|400x400px| لاتىن ئەلىڧبەسى ياكى لاتىن ئەسىللىق ئەلىڧبە قوللىنىدىغان دۆلەت ۋە رايونلار

**لاتىن ئەلىڧبەسى** ياكى **رىم (روما) ئەلىڧبەسى**، لاتىن مەدەنىيەتىنىڭ ئاساسىنى تەشكىل قىلىدۇ. لاتىن ئەلىڧبەسىدە 23 ھەرپ باردۇر. ئەلىڧبەنى تەشكىل قىلغۇچى چوڭ ۋە كىچىك ھەرىڧلەردىن تەشكىل تاپىدۇ. نۆۋەت بىلەن تۆۋەندىكى تەرىزدە يېزىلىدۇ. لاتىن ئەلىڧبەسى ھازىر دۇنيادا ئەڭ كەڭ قوللىنىلغان بىر ئەلىڧبەدۇر. لاتىن ئەلڧبەسىنى تۇنجى قوللانغان تىل قەدىم لاتىنچەدۇر. كۈنىمىزدە لاتىنچە دەپ بىلىنىدۇ.

تۈركلەر قوللانغان يېزىق سېستىمىلىرى ئىچىدە، بىر دىن-ئىتىقاد سېستىمىسى ياكى دىكتاتور بىر رېجىم يولى بىلەن سايلانمىغان بىردىنبىر يېزىق تۈرى بولۇش سۈپىتىدىن ئۆزگىچە بىر ئورۇنغا ئىگە بولمىش لاتىن ئەلىڧبەسىنىڭ، تۈركلەر تەرەڧىدىن كەڭ ۋە رەسمىي قوللىنىلىشى دەستلەپتە 1920- يىللاردا ئوتترىغا چىققان. تۈركىيەدە 1928- يىلى 3- ئاينىڭ 11- كۈنىدىكى يېزىق ئىنقىلابىدىن بۇرۇن، كاڧكازىيە ۋە سىبىرىيە رايونىغا، ئەزەربەيجان ۋە ياقۇت تۈركلىرى، لاتىن ئەلىڧبەسىنى قوللانغان تۇنجى تۈرك خەلقلىرىدىندۇر. ئەزەربەيجاننىڭ لاتىنلەشتۈرۈش يولىدىكى تىرىشچانلىقلىرىدىن بۇرۇن، 1917- يىلى مارتتا داڭلىق تىلشۇناس S. A. Novgorodov تەرىپىدىن تۈزۈلگەن لاتىن ئەلىڧبەسىنى ئاساس قىلغان ياقۇت تۈرك يېزىقى 1917- يىلى ياقۇتىستىكتە ئېلان قىلىنغان.

Türkiye’de 3 Kasım 1928’de gerçekleşen Yazı Devrimi öncesinde, Kafkasya ve Sibirya bölgesine Azerbaycan ve Yakut Türkleri, Latin alfabesini kullanan ilk Türk toplulukları olmuştur. Azerbaycan’ın Latinleştirme yolundaki girişimlerinden önce, Mart 1917’de ünlü dil bilimci S. A. Novgorodov tarafından düzenlenen Latin alfabesi temelli Yakut Türk yazısı 1917’deYakutsk’ta yayımlanmıştır.[1]
## مەنبەلەر

تۈر:ئەلىفبەلەر
114 سۇرە

قۇرئان كەرىم 86 سى مەككەدە، 26 سى مەدىنەدە نازىل بولغان جەمئىي 114 سۇرىدىن تەشكىل تاپقان.
ۋەھھابىيلىك

ۋاھابىزم ياكى ۋھابىزم ئىسلامنىڭ بىر مەزھىپى بولۇپ، قۇرئان، سۈننەت ۋە سەلەف چۈشەنچىسى (ئۈچ ئەسىر) نى ئاساس قىلغان سەلەفىزىم ياكى ئاتارىيە دەپمۇ ئاتىلىدۇ. بۇ مەزھەپنىڭ مەشھۇر ئەربابلىرى ئىچىدە ئىبنى تەيمىيە، ئىبنى قەييىم، مۇھەممەد بىن ئابدۇل ۋاھاب ۋە باشقىلار بار. 

سەئۇدى ئەرەبىستاندا ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈۋاتقان دىنىي مەزھەپ بۈگۈن.

بۇ مەزھەپنىڭ ئەگەشكۈچىلىرى ۋاھابىلار دەپ ئاتىلىدۇ.
## مەنبەلەر
بەيتۇللاھ

بۇگۈنكى سەئۇدى ئەرەبىستان پادىشاھلىقى توپراقلىرى ئىچىدىكى مەككە شەھرىگە جايلاشقان مەسجىدى ھەرەمدىكى كەئبەنىڭ باشقا ئىسمىدۇر.

## مەنبەلەر
جۇلىيان تەقۋىمى

**جۇلىئان كالىندارى** ياكى **جۇلىيان تەقۋىمى**، يۇلىئۇس كايسار (Julius Caesar)، تەرىپىدىن مىلادىدىن 46 يىل بۇرۇن قەبۇل قىلىنغان ۋە غەرب دۇنياسىدا 16- ئەسرگىچە قوللىنىلغان تەقۋىم. كەبىسە يىلى ھېسابلىنىشىدىكى كىچىككىنە بىر ڧەرق بىلەن تەخمىنەن 128 يىلدا بىر كۈنلۈك بىر قېيىش كۆرۈلگەنلىكى ئۈچۈن، ئورنىغا گرېگورىيان تەقۋىمى دەسستىلگەن.

## تۈزۈلىشى
يۇلىئۇس كايسار، ئۇ زامانغىچە قوللىنىلغان تەقۋىمدىكى قالايماقانچىلىقلارنى ھەل قىلىشى ئۈچۈن ئىسكەندەرىيەلىك ئاسترونومى ئالىمى سوسىگېنېس (Sosigenes) تىن ياردەم سورايدۇ. سوسىگېنېس، 1 يىلنى 365.25 كۈن ھېسابلاپ، پەسىللىك قېيىشلارنى تۈزىتىشنى مەقسەد قىلغان. شۇنىڭ بىلەن 4 كە پۈتۈن بۆلۈنمىگەن يىللار 365 كۈن بولغان، بۇ يىللاردىن ئارتقان چارەك كۈنلەرنى بولسا 3 يىلدىن كېيىن كەلگەن كەبىسە يىلىغا قوشۇپ، كەبىسە يىلىنى 366 كۈنگە چىقارغان. شۇنداقلا 1 يىلنى 12 ئاي پېتى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن 6 ئاي 30 كۈن، 6 ئاي 31 كۈن كېلىدىغان شەكىلدە تۈزىگەن. كەبىسە بولمىغان يىللاردا يىلنىڭ ئاخىرىقى ئېيىدىن 1 كۈن چىقىرىلغان. بۇنىڭغا بىنائەن، ئۇ زامانلاردا يېڭى يىل مارت ئېيىدىن باشلىغاچقا ھۇد\ڧېۋرال  (2- ئاي) ئېيىنىڭ كەبىسە يىلى 30، ئادەتتىكى يىللاردا 29 كۈن بولىشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان. بۇنىڭدىن باشقا، تەقۋىم تۈزدۈرگەنلىكى ئۈچۈن چىللە\ئىيۇل (7- ئاي) ئېيىنىڭ ئىسمىنى ئۆزگەرتكەندە ئۆز ئىسمىدىن كەلگەن  July غا ئۆزگەرتكەن. 

لېكىن كايسار ئۆلتۈرۈلگەندىن سوڭرە تەقۋىمدە ئېلىب بېرىلغان بۇ ئىسلاھات توغرا قوللىنىلالمىغان. تەقۋىم ئىسلاھاتىنى ئېلىپ بارغان پونتىڧېكىسلەر، 3 يىلدا 1 قېتىم كەبىسە يىلى چىقىرىپ تەقۋىمدە قايتا بوزۇلۇش توغدۇرغان. بۇ ئىسلاھات جارىي قىلىنغان تەقرىبەن 40 يىل بويىچە 3 كۈن قېيىش كېلىپ چىققان ۋە م.ب 8. يىلى ئاۋغۇستوس 12 يىل بويىچە كەبىسە يىلى ھېسابلاشنى توختىتىپ بۇ قېيىشنى ئىزىغا سالغان. ئاۋغۇستوس بەئەينى جۇلىئۇس كايسارغا ئوخشاش تەقۋىمگە تۈزىتىش كىرگۈزگەنلىكى ئۈچۈن تومۇز\ئاۋغۇست (8- ئاي) نىڭ ئىسمىنى ئۆگەرتىپ ئۆز ئىسمى بولمىش ئاۋغۇستقا ئالماشتۇرغان. لېكىن ئىسمى كايساردىن كەلگەن ئىيۇل ئېيىنىڭ 31، ئاۋغۇست ئېيىنىڭ بولسا 30 كۈن بولغانلىقى سەۋەبىدىن ھۇد\ڧېۋرال ئېيىدىن بىر كۈن ئېلىپ ئاۋغۇست ئېيىغا قوشۇپ بەرگەن. شۇنىڭ بىلەن ھۇد\ڧېۋرال ئېيى ئادەتتە 28 كۈن، كەبىسە يىلىدا 29 كۈنگە چۈشۈپ قالغان.
## مەنبەلەر
جۇلىيان كۈنى

**جۇلىيان كۈنى**، جۇلىيان تارىخ سېستىمىدا ئورۇن ئالغان ۋە ئاسترونوملار تەرىپىدىن ئىلمىي ئىزدىنىشلەردە قوللىنىلغان بىر زامان ئۆلچەش سېستىمىسىدۇر. جۇلىيان كۈنى م.ب 4713- يىلى 1- ئاينىڭ 1- كۈنى چۈش سائەت 12 دىن (گرېگورىيان تەقۋىمى بويىچە م.ب 4714- يىلى 11- ئاينىڭ 24- كۈنى) ئىتىبارەن بىر كۈننىڭ زامان ئېغىرلىقىنى كۈن ۋە بۆلەكلەر ھالىدە ئوتتۇرىغا قويىدۇ.
جۇلىيان كۈنى خەلقئارالىق ئاسترونومىيە جەمئىيىتى تەرىپىدىن ئاسترونومىيە بىلەن مۇناسىبەتلىك ئىزدىنىشلەردە قوللىنىلىش بارىدا تەۋسىيە قىلىنغان.
## مەنبەلەر
كەبىسە يىلى

**كەبىسە يىلى**، مىلادى تەقۋىمدە (گرېگورىيان تەقۋىمى) 365 كۈن ئورنىغا 366 كۈن كېلىدىغان يىل. بۇ ئارتۇق كۈن، نورمالدە 28 كۈن بولغان ھۇد\ڧېۋرال (2- ئاي) غا  قوشۇلۇپ 29- كۈن كېلىشى بىلەن ئوتتۇرىغا چىقىدۇ. تۆرت يىلدا بىر قېتىم كېلىدىغان بۇ يىلنىڭ سەبەبى دۇنيانىڭ قۇياش ئەتراپىدا ئايلىنىش دەۋرىنىڭ (ئاسترونومىيىلىك يىل)، قۇياشنىڭ ئوخشاش مېردىياندىن ئىككى قېتىم ئۆتۈشى ئارىسىدىكى ئوتتۇرىچە ۋاقىتنىڭ (كۈن) دەل ھەسسىسى بولمىغانلىقىدىندۇر. بىر ئاسترونومىيىلىك يىل تەخمىنەن 365.242 كۈن بولسىمۇ، نورمال بىر تەقۋىم يىلى 365 كۈن ھېسابلىنىدۇ.

كەبىسە يىل تۇنجى بولۇپ م.ب 46. يىلى، جۇلىيان تەقۋىمىدە قوللىنىلغان.

## كېلىپ چىقىشى
نامى قەدىمكى رىم ئىمپىراتورى يولىئوس كايسارنىڭ ھەر تۆرت يىلدا مارت ئېيىنىڭ ئالدىنقى ئېيىغا يەنە بىر كۈن قوشۇش بۇيرۇشى بىلەن ئوتتۇرىغا چىققان. بۇ پەرماندىن سوڭرە ھۇد ئېيىنىڭ 24- يىلى ھەر تۆرت يىلدا ئىككى مەرتە تەكرارلىنىدىغان بولغان. بۇ ئىككىنچى (bis) كۈن يىلنى «كەبىسە»، دەپ ئاتاشقا تۈرتكە بولغان.

## كەبىسە يىلىنىڭ بەلگىلىنىشى

ئادەتتە قائىدە بويىچە كەبىسە يىللىرى 4 رەقەمىنىڭ ھەسسىسى بولغان يىللاردۇر:
1988, 1992, 1996, 2000, 2004, 2008, 2012, 2016, 2020، 2024، 2028، 2032 دېگەندەك.

لېكىن بۇ قائىدىنىڭ ئىككى ئالاھىيدە ئەھۋالى باردۇر:
1. 100 نىڭ ھەسسىسى بولغان يىللاردىن 400 گە قالدۇقسىز بۆلۈنگەن يىللار كەبىسە يىلىدۇر؛
مەسىلەن: 1200، 1600، 2000- يىللار كەبىسە يىلى، لېكىن 1700، 1800، ۋە 1900- يىللار كەبىسە يىلى ئەمەستۇر.
ڧەقەتلا 400 گە دەل بۆلۈنەلەيدىغان يىللارنىڭ كەبىسە يىلى بولالىشىنىڭ سەبەبى، بىر ئاسترونومىيىلىك يىلنىڭ 365.25 كۈن بولماي تەخمىنەن 365.242 كۈن بولىشىدىن كېلىپ چىققان خاتانى تۈگىتىش ئۈچۈندۇر.

2. ھېسابلاشنى تېخىمۇ نازۇك ھالغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن -400گە قالدۇقسىز بۆلۈنەلىگەن ھالدا- 4000گە قالدۇقسىز بۆلۈنلەيدىغان يىللار كەبىسە يىل دەپ قوبۇل قىلىنمايدۇر.
مەسىلەن: 4000, 8000, 12000, 16000, 24000, 32000 ۋە 48000 دېگەندەك يىللار 400 گە دەل بۆلۈنەلىسىمۇ كەبىسە يىلى ئەمەستۇر.

## باشقا تەقۋىملەر
جۇلىيان، ئىسلاھات قىلىنغان جۇلىيان ۋە ئىران تەقۋىملىرىدىمۇ ئوخشاشقان قائىدىلەر بىلەن بەلگىلەنگەن كەبىسە يىللار باردۇر.

## ئۇلىنىشلار
29- ھۇد ھەققىدە بىلىۋېلىشقا تېگىشلىك 10 نەرسە  BBC.co.uk (ئىنگىلىزچە)

## مەنبەلەر

تۈر:تەقۋىملەر
سەڧەر

**سەڧەر ئېيى** (ئەرەبچە: صفر) چاغاتاي ئۇيغۇر تىلىدە ماھى سەڧەر دېيىلەتتى. ھىجرىيە تەقۋىمىگە كۆرە 2 - ئايدۇر. قىسسەلەرگە كۆرە ھەزرەتى ئادەم ئەلەيھىسسالام بۇ ئايدا ئەدەن باغىدىن قوغلانغان ئىمىش.

## بۇ ئايدا ياشانغان چوڭ ئىشلار
* سەڧەرنىڭ 1- كۈنى، ھەزرەتى مۇھەممەدنىڭ جەمەتى يەزىدنىڭ سۇرىيەدىكى سارايىغا كىرگەن.
* سەڧەرنىڭ 7- كۈنى، 7- شىئە ئىمامى مۇسا بىن جەئڧەرنىڭ تەۋەللۈدى. (م. 745)
* سەڧەرنىڭ 9- كۈنى، ھەزرەتى ئەلى بىن ئەبى تالىب نەھرىۋان ئۇرۇشىدا غەلبە قازاندى. (م. 659)
* سەڧەرنىڭ 13- كۈنى، سەكىنە بىنت ھۇسەيىن قايتىش بولدى. (م. 680/681)
* سەڧەرنىڭ 17- كۈنى، 8- شىئە ئىمامى ئىمام ئەلى رىدا قايتىش بولدى. (م. 818)

## مەنبەلەر

تۈر:ھىجرى ئايلار
ئاھالە

ئاھالە، ئەرەبچىدىن تىلىمىزغا كىرىگەن سۆز بولۇپ، ئىسىم تۈرىگە تەۋەدۇر.

ئاھالە، مەئلۇم بىر ئورۇن ياك مەملىكەتتە ئولتۇراقلىشىپ ياشىغۇچى ئادەملەر توپى؛ خەلق، ئالامان. دۇنيادا بۇگۈن، 2016- يىلى ئىتىبارى بىلەن تەخمىنەن 7 مىلىيارد 300 مىلىيوندىن كۆپرەك ئىنسان ياشىماقتا بولۇپ، 2050- يىلى دۇنيا نۇپۇسى 9 مىلىيارددىن ئاشىدىغانلىقى تەخمىن قىلىنماقتا. دۇنيادىكى 194 دۆلەت ئىچىدە ئاھالىسى ئەڭ كۆپ دۆلەت سۈپىتىدە جۇڭگودا 1 مىلىيارد 366 مىلىيوندىن كۆپرەك ئاھالە ياشىماقتا.

دۇنيا ئاھالىسىنىڭ يېرىمى 5 دۆلەتتە ياشىماقتا بولۇپ، ئۇلار نۆۋبەت بىلەن:

جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى: 1 مىلىيارد 366 مىلىيون 630 مىڭدىن ئوشۇق بولۇپ ئاھالىسى دۇنيا نۇپۇسىنىڭ تەقرىبەن 20% نى تەشكىل قىلىدۇ.

ھىندىستان: 1 مىلىيارد 251 مىلىيون 695 مىڭ 584 كىشى بولۇپ دۇنيا نۇپۇسىنىڭ 17.4% ئاھالىسى بۇ دۆلەتتە ياشايدۇ.

ئامېرىكا قوشما شىتاتلىرى: 321 مىلىيون 362 مىڭ 789 كىشى بىلەن 4.4% دۇنيا ئاھالىسىنى تەشكىل قىلىدۇ.

ھىندونېزىيە: 255 مىلىيون 993 مىڭ 674 كىشى 

برازىلىيە: 204 مىلىيون 259 مىڭ 812 كىشى بىلەن بۇ بەش دۆلەت دۇنيا نۇپۇسىنىڭ 53% ىنى تەشكىل قىلماقتا.
## مەنبەلەر