open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
قۇتئوش تەڭرىقۇت

**قۇتئوش تەڭرىقۇت** (خەنچە: **呼屠吾斯**، ؟ - م. ب 36) بىلىنگەن تەڭرىقۇتلۇق ئۇنۋانى **چى چى تەڭرىقۇت** (خەنچە: **郅支单于**) بولۇپ، مىلادىدىن بۇرۇنقى 56 - يىلىدىن مىلادىدىن بۇرۇنقى 36 - يىلىغىچە ھون تەڭرىقۇتى بولغان. 

قۇتئوش م. ب. 49 - يىلى قوغۇشارنىڭ خەن سۇلالىسى بىلەن بىرگە ھۇجۇم قىلىپ قېلىشىدىن ئەنسىرەپ ئۆتۈكەننى تاشلاپ غەربكە كۆچۈپ ئۇيسۇنلارغا يېقىنلاپ باردى. ئۇيغۇت بويسۇنۇشنى رەت قىلىپ ئەلچىنى ئۆلتۈردى. بۇنىڭغا قارشى قۇتئوش ئۇيسۇنلارنى تارمار قىلىپلا قالماي ئۇيغۇر - قىرغىزلارنىمۇ بويسۇندۇردى. ئۆز ئوردىسىنى قىرغىز ئېلىغا قۇردى.

ئۈستۈن ھەربىي ئىستىداتقا ئىگە، ۋەتەنپەرۋەر تەڭرىقۇت قۇتئوش تېزلا غەرب تەرەپنى بىرلىككە كەلتۈردى ۋە ئوغلىنى داۋاملىق چاڭئەندە تۇرغاقتا تۇرغۇزۇشنى خاھلىمىدى. خەن يەندى ئوغلىنى يوللاپ بەرگەن.

قۇتئوش قىرغىز ئېلىدىن غەبكە كۆچمەكچى بولۇپ تۇرغاندا قاڭلى خانى ئەلچى يوللاپ تەكلىپ قىلغان. م. ب. 45 - يىلى يېنسەي بويىدىن يولغا چىقىپ نۇرغۇن تالاپەت تارتىپ كېيىنكى يىلى قاڭلىغا يېتىپ كەلگەن. قاڭلى خەلقى قىزغىن قارشى ئالغان.

خەن سۇلالىسى قوغۇشاردىن خاتىرجەم بولسىمۇ، قۇتئوشتىن خاتىرجەم بولالماي، تارىم ۋادىسىغا ئەۋەتكەن قارۇچى بەگ جىڭ جى ئەتراپتىكى 15 دۆلەتنى ئالتۇن - كۈمۈشلەرگە قىزىقتۇرۇپ تەشكىللەپ م. ب. 36 - يىلى تالاسقا ھۇجۇم قىلدى. قۇتئوش تەڭرىقۇت قاتتىق ئېلىشىپ قۇربان بولدى. 

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
سەرسەبىل

thumb|سەرسەبىل كۆكتات
سەرسەبىل (ئېنگلىزچە: Asparagus؛ ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 天门冬属)  بىر خىل ئۆسۈملۈكتۇر. بۇ خىل كۆكتات ياۋرۇپا ۋە ئامېرىكىدا نۇرغۇنلىغان تاماقلارغا ئىشلىتىدۇ.  سەرسەبىل ئائىلىسىدە 300 دىن ئارتۇق تۈر بار. 
thumb|قاينىتىلغان يېشىل سەرسەبىل
thumb|سەرسەبىل ئېتىزلىقى(نىيۇيورك)
## مەنبەلەر
كورپۇس (ئارمىيە قۇرۇلمىسى)

thumb|دېڭىز ئارمىيەسى ماتروسلا كورپۇسى
كورپۇس( ئېنگىلىزچە: Corps؛ ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 军، جۈن) ئادەتتە دۇنيانىڭ ھەر قايسى قوراللىق كۈچلىرىنىڭ بىر خىل قۇرۇلما بىرلىكى. ئادەتتە بىر قانچە پولىك ۋە دىۋىزىيەدىن تەركىپ تاپقان. شۇڭىلاشقا ئۇنىڭدا كۆپ خىل قورل ياراغ سەپلەنگەن بولىدۇ. ئادەتتە تىببى كورپۇس، ئالدىنقى سەپ كورپۇسى قاتارلىق تۈرلىرى بار. بىر كورپۇسنىڭ كوماندىرىنى ئادەتتە كورپۇس باشلىقى دېيىلدۇ. ھەربىي ئۇنىۋانى كۆپىنچە ھالدا گېنىرال مايور ياكى گېنىرال لىتنات بولىدۇ.  جوڭگودا بىر كورپۇسنىڭ كوماندىرىنىڭ مەمۇرى دەرىجىسى ئادەتتە رەسمى كورپۇس دەرىجىلىك بولىدۇ.
## مەنبەلەر
گۇرۇپپىۋاي ئارمىيە (ئارمىيە قۇرۇلمىسى)

thumb|فىلىپىن قۇرۇقلۇق ئارمىيە توپچىلار گۇرۇپپىۋاي ئارمىيەسنىڭ پاگونى
**گۇرۇپپىۋاي ئارمىيە** (ئېنگلزچە: field army؛ ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 集团军، جىتۈەنجۈن)  بىر خىل ھەربىي قۇرۇلما بىرلىكى بولۇپ، ئادەتتە ئىككى ياكى ئۇنىڭدىن ئارتۇق كورپۇس قىسمى، ۋە باشقا قوشۇمچە قىسىملار بار. نورمال ھالدا، بىر گۇرۇپپىۋاي ئارمىيەدە 100000 دىن 300000 غىچە ئەسكەر بار.  بەزى چاغلاردا گۇرۇپپىۋاي ئارمىيە يەنە يۆنىلىش ئارمىيەسى دەپمۇ ئاتىلدۇ.

## مەنبەلەر
ۋەھىمە

ۋەھىمە: ئىنسانلار ۋە ھايۋانلاردا پەيدا بولغان ھېسسىيات خەتەر ياكى تەھدىد تۇيغۇسىدىن كېلىپ چىققان. قورقۇنچ تەشۋىش بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك ، ئەڭ ناچار ئەھۋاللاردا ھەتتا يۈرەك كېسىلى بىلەن ئۆلۈمنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
## مەنبەلەر
بالبولاق (تاڭزۇڭزا)

thumb|بالبولاق
thumb|بازاردا سېتىلۋاتقان بالبولاقلار
بالبولاق (ئۇيغۇرچە باشقىچە ئاتىلىشى: تاڭزۇڭزا، زۇڭزا؛ ئېنگلزىچە: Zongzi؛ ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 粽子) خەنزۇلىنىڭ ئەنئەنىۋى گۈرۈچ ۋە بامبۇك يوپۇرمىقىدىن ياسايدىغان ئېلىپىس شەكىللىك يىمەكلىكى.  بالبولاقنىڭ ئىچىگە ئادەتتە گۆش ۋە باشقا ماتىرياللارنى سېلشقا بولىدۇ. ئادەتتە بالبولاق ھورلاندۇرۇپ پىشىرىلدۇ. بالبولاقنى ئادەتتە خەنزۇلانىڭ تاۋۇز چاغىنى مەزگىلدە ئىستىمال قىلىنىپ بايرام تەبرىكلىندۇ.

## مەنبەلەر
پانۇس بايرىمى

thumb|پانۇس بايرىمى تەبرىكلەنمەكتە، كورىيە خانبالىقى سئول
پانۇس بايرىمى (ئېنگلىزچە: Lantern Festival؛ ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 元宵节؛ ئۇيغۇرچە باشقىچە ئاتىلىشى: ئىككىنچى چاغان، يۈەنشىياۋ بايرىمى) شەرقى ئاسىيادا كەڭ تەبرىكلىنىدىغان بايرام بولۇپ، ئۇ خەنزۇلىنىڭ ئەنىئەنىۋى بايرىمىدۇر. پانۇس بايرىمى ئادەتتە چاغانننىڭ 15-كۈنى ئۆتكۈزۈلدىغان بولۇپ، چاغان بايرىمىنىڭ ئاخىرلاشقانلىغىدىن دېرەك بېرىدۇ. پانۇس بايرىمى كۈنى خەنزۇلار شورپا ئىچىپ، يېپىشقاق گۈرۈچ كۇمىلىچى (تاڭيۈەن) يەپ خاتىرلەيدۇ.

## مەنبەلەر
يېپىشقاق گۈرۈچ كۇمىلىچى (تاڭيۈەن)

thumb|رەڭلىك يېپىشقاق گۈرۈچ كۇمىلىچى
thumb|خەنزۇلانىڭ تىپىك رەڭسىز يېپىشقاق گۈرۈچ كۇمىلىچى
thumb|قىزىل پۇرچاق ۋە قارا كۈنجۈت قېتىلىغان كاۋا يېپىشقاق گۈرۈچ كۇمىلىچى
يېپىشقاق گۈرۈچ كۇمىلىچى (ئۇيغۇرچە باشقىچە ئاتىلىشى: تاڭيۈەن، سۇلۇق تۈگرە، ئاق تۈگرە، گۈرۈچ تۈگرىسى؛ ئېنگلىزچە:Tangyuan؛ ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 汤圆 ) ئادەتتە خەنزۇلار ۋە باشقا چاغاننى تەبرىكلەيدىغان ئەللەردە، مەسلەن كورىيە، ۋېيتنام، پانۇس بايرىمى كۈنى چوقۇم يەيدىغان بىر خىل تائام. ئۇنىڭ ئاساسلىق خام ماتىريالى بولسا يېپىشقاق گۈرۈچ ئۇنى، سۇ، ۋە باشقا تەم سالدىغان ماتىرياللار.
## مەنبەلەر
مېھرىگۈل تۇرسۇن

**مېھرىگۈل تۇرسۇن** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Mihrigul Tursun**) شەرقىي تۈركىستان]] نىڭ چەرچەن ناھىيىسى دە توغۇلغان.

## لاگېرغا قامىلىشى

## ئامېرىكىغا كىلىشى

## باشقىلار
When she was released two years later, they were returned - Elina and Moez with serious health issues, Mohaned as a frozen corpse.

## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
زۇمرەت داۋۇت

**زۇمرەت داۋۇت** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Zumret Dawut**) بولسا 1982-يىلى شەرقىي تۈركىستان نىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى دە توغۇلغان.

## لاگېرغا قامىلىشى

## ئامېرىكىغا كىلىشى

## باشقىلار
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
شارنىر

**شارنىر**(ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Sharnir) بولسا ئىشىك، دېرىزە قاتارلىك ئېچىپ يېپىلىدىغان نەرسىلەردە قۇللانىلىدىغان، بىر ئورتا ئوق بىلەن بىر-بىرىگە تۇتاشتۇرۇلغان، بىرى مۇقىم باشقا بىرى ھەرىكەت قىلالايدىغان ئىككى پارچىدىن تەركىپ تاپقان مېتال ئەسۋاپ.

## سۆز مەنبەسى
شارنىر سۆزى رۇسچە دىن كىرگەن سۆز بولۇپ ئەسلى "Шарнир" دۇر.
## ماتېرىيالى

## مۇناسىۋەتلىك
*ئايلانما ئىشىك
*سىيرىلما ئىشىك
*پۇلاڭلىما ئىشىك
## باشقىلار
ئامبۇر،ئەتۋىركە،كۇلۇچ،بولقا،ھەرە،ئۈشكە

*شارنىر

## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانما
مىرزەخمەت ئىلياس

**مىرزەخمەت ئىلياس** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Mirzekhmet Ilyas**) بولسا شەرقىي تۈركىستاندا توغۇلغان.
## ھاياتى
مىرزەخمەت ئىلياس ئەپەندىم 2007-يىلى تۈركىيەگە چىققان بولۇپ، 14 يىلدىن بىرى تۈركىيەدە ئوقۇپ ياشاپ كىلىۋاتقان، İSG Uzmanlığı  ئاسپىرانتى.

## پائالىيىتى

## باشقىلار
*تۈركىيەلىك ئۇيغۇرلار

## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
ئىسىم

ئادەم ۋە نەرسىلەرنىڭ، ۋەقە ھەم تەبىئەت ھادىسلىرىنىڭ نامىنى بىلدۈرىدىغان سۆز تۈركۈمى ئىسىم دېيىلدۇ. مەسىلەن: مەھمۇد، كىتاپ، يامغۇر ئىسىملارغا ئادەملەر ئۈچۈن «كىم، كىملەر»، نەرسىلەر ئۈچۈن «نېمە، نېمىلەر» دېگەن سۇئال ېرىلدۇ. 
## تارىخى
## تەبىرى
## ئۇيغۇر تىلىدا
## ئۇيغۇر تىلىدا تۈرلىرى
ئىسىملار مەنە دائىرىسى جەھەتتىن تۆۋەندىكىدەك تۈرلەردە بولىدۇ.

1) ئادەم ئىسىملىرى 2) كەسىپ ئىسىملىرى 3) جۈنلىق نەرسىلەر ئىسىملىرى (قوي) 4) جانسىز نەرسىلەر ئىسىملىرى (قەلەم) 5) تەبىئى ھادىسىلەر ئىسىملىرى (يامغۇر) 

6) ئىجتىمائى ھادىسىلەر ئىسىملىرى (زىياپەت) 7) ئابىستىراكىت ئىسىملار (تەشكىلات) 8) نەسەپ، تۇققانچىلىق ئىسىملىرى (بوۋا ) 9) جۇغراپىيەلىك ئىسىملار (دەريا، قىتئە)؛ 10) مەمۇرى بۆلۈنمە ئىسىملىرى (دۆلەت، ۋېلايەت) 

11) بەلگە-ھالەت ئىسىملىرى (خوشاللىق، نامراتلىق ) 12) ئورۇن-جاي ئىسىملىرى (قەشقەر) 13) مىللەت، قەبىلە ئىسىملىرى 14) پەسىل، ۋاقىت ئىسىملىرى
## باشقا تىللاردا
## قارالسۇن
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار
ئەجدىرھا قولۋاق بايرىمى

thumb|قولۋاق مۇسابىقىسى
ئەجدىرھا قولۋاق بايرىمى (ئۇيغۇچە باشقىچە ئاتىلىشى: دۈەنۋۇ بايرىمى؛ ئېنگلىزچە: Dragon Boat Festival؛ خەنچە: 端午节) خەنزۇلىنڭ ئەنئەنىۋى بايرىمىدۇر.

## مەنبەلەر
قەبر سۈپۈرۈش بايرىمى

thumb|چوكانتال بايرىمى مەنزىرىسى
thumb|چوكانتال بايرىمى
**قەبرە سۈپۈرۈش بايرىمى** (ئۇيغۇرچە باشقىچە ئاتىلىشى: چىڭمىڭ بايرىمى، چوكانتال بايرىمى؛ ئېنگلىزچە: Qingming Festival؛ ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 清明节) خەنزۇلارنىڭ ھەر يىلى ئەتىياز پەسىلدە قەبر سۈپۈرۈپ، كۈجە كۆيدۈرۈپ، ئىس - تۈتەك چىقىرىپ، ساختا پۇل پۇل كۆيدۈرۈپ سەجدە قىلىدىغان بايرىمى.
## مەنبەلەر
توڭلاتقۇ

thumb|كۆپ ساندۇقلۇق توڭلاتقۇ.
توڭلاتقۇ (ئېنگلزىچە: Refrigerator؛ ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 冰箱) ئادەتتە ئائىلە ۋە ئاشخانىلاردا ئىشلىتىدىغان كۆكتات، گۆش، ۋە باشقا يىمەكلىكەرنى سوغوقتا ساقلايدىغان بىر خىل ئۈسكۈنە. ئۇنىڭ ئادەتتە سوغوق ساقلاش ۋە توڭلۇتۇشتىن ئىبارەت ئىككى بۆلۈمچىسى بار. ھازىر توڭلاتقۇ نۇرغۇن سائەلەردە ئىشلىتىلدۇ. 
thumb|توڭلاتقۇنىڭ تاشقى شەكلى
## مەنبەلەر
كىرئالغۇ

thumb|كۆپ ئىقتىدارلىق كىرئالغۇ
thumb|ئۇيغۇرلا كۆپ ئىشلىتىدىغان كىرئالغۇ تىپىلىرنىڭ بىرسى
كىرئالغۇ (ئېنگىلىزچە: Washing machine) ئادەتتە كىر يۇيۇش ئۈچۈن ئىشلىتىدىغان ماشىنىنى كۆرسىتىدۇ. يۇيۇلمىغان كىيىم-كېچەك ۋە كىر يۇيۇش پاراشوكى ياكى سۇيۇقلۇقىنى كىرئالغۇغا سېلىپ سۇ قۇيۇپ، تەڭشەپ قويسا كىرئالغۇ بۇ كىرنى پاكىز يۇيۇپ بېرىدۇ. ھازىر نۇرغۇن كىرئالغۇنىڭ قۇرۇتۇش بۆلۈمچىسى بار.
## مەنبەلەر
فايزېر ۋە بىيونتېك تاجسىمان ۋىرۇس ۋاكسىنىسى

thumb|فايزېر-بىيونتېك كوۋىد-19 ۋاكسىنى
thumb|فايزېر ۋاكسىنىنى ئەملەش جەريانى
thumb|ئۇگۇر ساھىن (بىيونتېك شىركىتىنىڭ باش لىدىرى)
thumb|ئۆزلەم تۆرەنجى
thumb|بىيونتېك شىركىتىنىڭ لوگوسى
فايزېر ۋە بىيونتېك تاجسىمان ۋىرۇس (كوۋىد-19) ۋاكسىنى ( ئېنگلىزچە: Pfizer–BioNTech COVID-19 vaccine) دۇنيادا تۇنجى بۇلۇپ تەستقىلانغان، ئەڭ يۇقىرى سەۋىيەدىكى يڭى تىپىلىق تاجىسمان ۋىرۇسىنىڭ ۋاكسىنىسى. بۇ ۋاكسىنى ئامېرىكىنىڭ فايزېر شىركىتى ۋە گېرمانىيەنىڭ بىئوتېخنىكىلق دورا-تەتقىقات شىركىتى بىيونتېك تەرىپىدىن تەقىقىق قىلىپ ياسالغان. بىيونتېك شىركىتنىڭ قۇرۇغۇچىسى گېرمانىيەلىك ئەر-ئايال تۈرك تەتقىقاتچىسى ئۇگۇر ساھىن ۋە ئۆزلەم تۆرەنجى. بۇ ۋاكسنىڭ سىناقتىكى ئۈنۈم نىسپىىتى 92 پېرسەنت. 2020-يىلى 10 دېكابىر ئامىرىكا دورا نازارەت ئىدارىسى تەستىقلىغاندىن كېيىنكى سانلىق مەلۇماتلارغا قارىغاندا، بۇ ۋاكسىنىڭ ئۈنۈم نىسپىتى 95 پېرسەنت. دۇنيادا ئەڭ ئۈنۈملۈك ۋە ئەڭ بۇرۇنقى ۋاكسىندۇر. بۇ ۋاكسىنى ئىككى ھەپتە ئارلىق قالدۇرلۇپ ئەملىندۇ. بۇ ۋاكسنىڭ بىر كەمچىلىكى تۇشۇش جەريانى ۋە تېمپىراتۇرغا بولغان يۇقىرى تەلەپ. بۇ ۋاكسىنىغا mRna تېخنىكىسى قوللۇنۇلغان بولۇپ، ۋىرۇسنىڭ قۇرۇلمىسى ئۆزگەرسىمۇ، يەنىلا شۇنىڭغا قاراپ ۋاكسىنىمۇ ئۆزگىردۇ.
## مەنبەلەر
مودېرنا يېڭى تىپلىق تاجسىمان ۋىرۇس ۋاكسىنىسى

thumb|مودېرنا ۋاكسىنىسىنىڭ قۇتىسىنىڭ تاشقى كۆرۈنۈشى
thumb|مودېرنا ۋاكسىنىسىنىڭ قېپى تاشقى كۆرۈنۈشى
thumb|مودېرنا ۋاكسىنىسى
مودېرنا يېڭى تىپلىق تاجسىمان ۋىرۇس ۋاكسىنىسى (باشقىچە ئاتىلىشى: مودېرنا كوۋىد-19 ۋاكسىنىسى؛ ئېنگلىزچە: Moderna COVID-19 vaccine)  ئامېرىكا دۆلەتلىك يۇقۇملۇق ۋە رىئاكىسىيەلىك كېسەللىكلەر تەتقىقات ئورنى، مودېرنا شىركىتى، ۋە تىببى تەتقىقات ۋە تەرەققىيات ئىدارىسى ھەمكارلىشىپ ياساپ چىققان يېڭى تىپىلىق تاجىسمان ۋىرۇس ۋاكسىنىسى. بۇ ۋاكسنىنى 4 ھەپتە ئارلىق ساقلاپ 0.5 مىللىلىتىرلىق مىقتاردا ئەملىندۇ. بۇ يېىڭى يېخنىكىلىق RNA ۋاكسىنىسى. 2020-يىلى 18-دېكابىر، بۇ ۋاكسىنا ئامېرىكا دورا ۋە يېمەكلىك نازارەت ئىدارىسى تەرىپىدىن جىددى يوسۇندا ئىشلەتسە بولۇدۇ دەپ تەستىقلانغان.
## مەنبەلەر
چوكا

thumb|چوكانى ئىشلىتىش ئۇسۇلى.
thumb|تاماق ئۈستىلدىكى چوكا
thumb|چوكا ۋە چوكا قېپى
چوكا (ئېنگلىزچە: Chopsticks؛ ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 筷子 كۈەيزى ياكى كويزا ) ئۇيغۇر خەلقى شۇنداقلا شەرقىي ئاسىيا خەلقى تاماق ئۈستىلدە كەم بولسا بولمايدىغان تاماق يېيىشتە ئىشلىتىلدىغان ئۈسكىنە. چوكا ئادەتتە بىر جۈپ قىلىپ ئىشلىتىلدۇ. ئۇيغۇر تائاملىرىدىن لەغمەن، لېغىنداق، خام-كۆكتات، تۈگۈرە، بەنشىر، ۋە باشقا بىر قىسىم تائاملارنى چوكىدا قىسىپ ئېلىپ ئىسىتمال قىلىندۇ. چۇكا دىگەن سۆزنىڭ ئوقۇلۇشى ۋە تەلەپپۇزى "چۇكا" دىگەن قۇناق تامىقى بىلەن ئوخشىشىپ كېتىدۇ، لىكى پەرقى بار. چۇكا بولسا قۇناقنى مەدەكتىن ئايرىغاندىن كېيىن سۇدا قاينىتىپ ئەتكەن تائامنىڭ نامىدۇر.
## مەنبەلەر
لامنارىيە

thumb|لامنارىيەنىڭ تاشقى كۆرۈنۈشى
thumb|لامنارىيە ئادەتتە نەم، ھۆل جايلاردا ئۆسىدۇ.
thumb|لامنارىيەنىڭ يەنە بىر كۆرۈنۈشى
لامنارىيە بىر خىل دېڭىز يوسۇنىدۇر.
## مەنبەلەر
بەزى كۆكتاتلارنىڭ ئۇيغۇرچە خەنزۇچە ئاتىلىشى ۋە تەبىئىتى

بەرەنگە تەبىئىتى ھول سوغوق- (土豆)

سەنتەيزە (蒜薹)__ غولسامساق- تەبىئىتى قۇرۇق ئسسىق

.سۇڭپىياز (大葱)————غولپىياز- تەبىئىتى ھول ئسسىق

جۇسەي (韭菜)————كۇدە- تەبىئىتى قۇرۇق ئسسىق

شاڭ سەي (香菜) ————ئاشكۇكى- تەبىئىتى قۇرۇق سوغوق

خاڭگا (黄瓜)———— تەرخەمەك تەبىئىتى ھول سوغوق

چەيزە (茄子)———— پېدىگەن تەبىئىتى قۇرۇق ئسسىق

قىزىل لازا (红辣椒)————قىزىلمۇچ تەبىئىتى قۇرۇق ئسسىق

كوك لازا (青椒)———— كوكمۇچ تەبىئىتى ئسسىق;

جاڭد ۇ ( 豇豆 ) ————چۇكا پۇرچاق تەبىئىتى ھول سوغوق

دۇجاۋ (豆角)————يېسى پۇرچاق تەبىئىتى ھول سوغوق

بەسەي (白菜)———— يېسۋېلەك تەبىئىتى ھول سوغوق

چىڭسەي (芹菜) ————كەرەپشە تەبىئىتى قۇرۇق ئسسىق

سىڭجاڭ (生姜)————زەنجىۋىل تەبىئىتى قۇرۇق ئسسىق

دۇيا (豆芽 ) _ماش ئۈندۈرمى تەبىئىتى سوغۇق

موگۇ (蘑菇)____گۇمبەمەدەك تەبىئىتى ھۆل سوغۇق

خى مور ( 黑木耳)————قارا قىرىنقۇلاق تەبىئىتى قۇرۇق ئېسسىق

بەي مۇر (白木耳) __ئاق قىرىنقۇلاق تەبىئىتى مۆتىدىل 4

خەي دەي (海带) ——— لامنارىيە تەبىئىتى :قۇرۇق ئېسسىق; 3

لاڭ خا (包心菜 )----------- كاپوسكا تەبىئىتى سوغۇق

شەنياۋ (山腰) _ پېچەكگۇل تەبىئىتى ھول سوغوق

## مەنبەلەر
3 - مارت

**** ياكى 3- نەۋرۇز ۋە ياكى 3 - ئاينىڭ 3 - كۈنى، مىلادى تەقۋىم بويىچە يىلنىڭ 62. (كەبىسە يىللار 63.) كۈنىدۇر. يىل سوڭىغا يەنە 303 كۈن باردۇر.

## چوڭ ئىشلار

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبەلەر
قوشۇق

thumb|رەڭدار فىلىپىن قوشۇقى
thumb|ياغاچ قوشۇق
thumb|تۆمۈر قوشۇق
**قوشۇق** (ئېنگلىزچە: Spoon) ئۇيغۇر خەلقى تارىختىن بۇيان ئىشلىتىپ كېلىۋاتقان تاماق يېيشىتە ئىشلىتىدىغان بىر خىل كەم بولسا بولمايدىغان قۇرال. ئۇ تۇتقۇچ قىسمى ۋە كاۋاك قىسمىدىن تەركىپ تاپقان. قوشۇقنىڭ تۈرى كۆپ خىل بولۇپ، ياغاچ قوشۇق، بوۋاقلار قوشۇقى، تۈمۈر قوشۇق، سۇلياۋ قوشۇق، ئۈرۈك شاكىلى قوشۇقى ۋە باشقىلار. ئادەتتە پولو، سۇيۇقئاش، شۆيلە، قورۇما چۆپ، گۈرۈچ تامىقى، ۋە باشقا سۇيۇق، قويۇق تائاملانى قوشۇقتا يەيدۇ.
## مەنبەلەر
قۇمۇل خانلىقى

**قۇمۇل خانلىقى** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Qumul Khanliqi**) بولسا

## تارىخ

## مەدەنىيىتى

## قارالسۇن
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار
## مەنبەلەر
سايراگۈل ساۋۇتباي

**سايراگۈل ساۋۇتباي** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Sayragul Sauytbay**) بولسا شەرقىي تۈركىستان نىڭ موڭغۇلكۈرە ناھىيىسى دە توغۇلغان. ئۇ بىر يەسلىدە ئوقۇتقۇچى بولغان.

بەش يەسلىنىڭ باشلىقى بولغان.

## لاگېردا ئوقۇتقۇچىلىق قىلىشى
5 ئاي ئەتراپىدا لاگېردا ئوقۇتقۇچىلىق قىلغان. 5 ئاي ئىچىدە لاگېردىن ئۆيىگىمۇ قايتالمىغان. ئۇنىڭ دىيىشىچە ئۇ تۇرغان لاگېردا 2500 ئەتراپىدە قازاق تۇتقۇن باركەن.

## قازاقىستانغا قېچىپ چىقىشى
*سايراگۈل ساۋۇتباي 2018-يىلى 3-ئايدا لاگېردىن چىقىرىلىپ خىزمىتىىگە قايتقان، ئەممە خىزمىتىدىن ئېلىنغان، ۋە يەسلى خىزمەتنى ئۆتكۈزۈپ بېرىشىنى ئىيتقان.

*سايراگۈل ساۋۇتباي 2018-يىلى 4-ئايدا شەرقىي تۈركىستاننىڭ چېگراسىدىن قازاقىستانغا قېچىپ ئۆتكەن. 2018-يىلى 5-ئاينىڭ 21-كۈنى قازاقىستان ساقچىلىرى تەرىپىدىن تۇتۇقلانغان.

*2018-يىلى 8-ئاينىڭ 1-كۈنى ئالمۇتا ئوبلاستى جاركەنت شەھەرلىك سوت مەھكىمىسى چېگرىدىن قانۇنسىز ئۆتكەن دەپ ئالتە ئايلىق قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلغان.

## شىۋىتسارىيەگە كۆچىشى
سايراگۈل ساۋۇتباي خانىم 2019-يىلى 6-ئاينىڭ 2-كۈنى شىۋىتسىيەگە كەلدى ۋە سىياسى پاناھلىق بېرىلدى.

## باشقىلار
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
گۈلباھار جېلىلوۋا

**گۈلباھار جېلىلوۋا** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Gülbahar Jelilova**) بولسا 1964-يىلى قازاقىستاندا توغۇلغان.
## ھاياتى
*گۈلباھار خانىمنىڭ 4 پەرزەنتى بار.
*1996-يىلىدىن باشلاپ تىجارەت قىلىشقا باشلىغان.
*1997-يىلىدىن باشلاپ شەرقىي تۈركىستان غا كېلىپ تىجارەت قىلىشقا باشلىغان.
*2017-يلى 5-ئاينىڭ 12-كۈنى مال زاكاس قىلىپ قازاقىستانغا قايتىپ كەلگەن.
*2017-يىلى 5-ئاينىڭ 21-كۈنى زاكاس قىلغان مال سەۋەپلىك ئۈرۈمچىگە كەلگەن. 22-كۈنى ساقچى ياتاققا كەلگەن.
## لاگېرغا قامىلىشى
*سەنكەن-三看-دە 3 ئاي تۇرغان. 3 ئاي ئىچىدە ئوخشىمىغان 13 كامىرغا يۆتكەلگەن.
*كىيىن ئەركەن -二看-گە يۆتكەلگەن. بۇ يەردە 3 ئاي ياتقان.
*كېيىن مىدۇڭغا ئاپارغان.
*گۈلباھار خانىم توپلام 1 يىل 3 ئاي 10 كۈن تۇتۇلغان.
## ئازادلىققا ئېرىشىشى
*2018-يىلى 8-ئاينىڭ 30-كۈنى سوراقچىلار ئۆزىنىڭ ئاقلانغانلىقىنى ئېيتقان.
*2018-يىلى 9-ئايدا قويۇپ بېرىلىلىپ قازاقىستانغا قايتىپ كەلگەن. ئۆيىدە 20 كۈندەك تۇرۇپ ۋەتەندىكى ئۇيغۇرلارغا قىلىنغان زۇلۇملارنى ئاشكارا قىلىش ئۈچۈن تۈركىيەگە كەلگەن.
## باشقىلار
*گۈلباھار خانىم تۈركىيەدە ئىككى يىلدەك تۇرغاندىن كېيىن 2020-يىلى قاچاق يوللار بىلەن فرانسىيەگە كەلگەن.
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
قايتا گۈللىنىش

**قايتا گۈللىنىش** ياۋروپا تارىخىدا ئوتتۇرا ئەسىردىن زامانىۋىلىققا ئۆتكەن ۋە 15-ۋە 16-ئەسىرلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان دەۋر ئىدى. ئۇ ئوتتۇرا ئەسىرنىڭ ئاخىرقى كىرىزىسىدىن كېيىن يۈز بەرگەن بولۇپ ، زور ئىجتىمائىي ئۆزگىرىش بىلەن مۇناسىۋەتلىك. ئۆلچەملىك دەۋرلەشتۈرۈشتىن باشقا ، «ئۇزۇن گۈللىنىش» نى قوللىغۇچىلار 14-ئەسىردە ، 17-ئەسىردە ئاخىرلىشىشى مۇمكىن. ئەنئەنىۋى قاراش گۈللىنىش دەۋرىنىڭ دەسلەپكى زامانىۋى تەرەپلىرىگە بەكرەك ئەھمىيەت بېرىدۇ ۋە بۇنىڭ ئۆتمۈشتىكى بۆسۈش ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى ، ئەمما بۈگۈنكى كۈندە نۇرغۇنلىغان تارىخچىلار ئۇنىڭ ئوتتۇرا ئەسىردىكى تەرەپلىرىگە بەكرەك ئەھمىيەت بېرىپ ، بۇنىڭ ئوتتۇرا ئەسىرنىڭ كېڭىيىشى ئىكەنلىكىنى ئوتتۇرىغا 
قويدى. 

گۈللىنىش دەۋرى [دەسلەپكى دەسلەپكى دەۋر] دە ياۋروپانىڭ ئەقلىي تۇرمۇشىغا چوڭقۇر تەسىر كۆرسەتكەن مەدەنىيەت ھەرىكىتى ئىدى. ئىتالىيەدىن باشلاپ ، 16-ئەسىرگە قەدەر ياۋروپانىڭ باشقا جايلىرىغا تارقالغاندىن كېيىن ، ئۇنىڭ تەسىرى سەنئەت ، بىناكارلىق ، پەلسەپە ، ئەدەبىيات ، مۇزىكا ، ئىلىم-پەن ۋە تېخنىكا ، سىياسەت ، دىن ۋە ئەقلىي تەكشۈرۈشنىڭ باشقا تەرەپلىرى. گۈللىنىش دەۋرىدىكى تەتقىقاتچىلار ئىنسانپەرۋەرلىك ئۇسۇلىنى تەتقىق قىلىپ ، سەنئەتتە رېئالىزم ۋە ئىنسانلارنىڭ ھېسسىياتىنى ئىزدىدى.

## مەنبەلەر
نورۇزگۈلى

**نورۇزگۈلى** (ئېنگلىزچە: Cherry blossom؛ ئۇيغۇررچە باشقىچە ئاتىلىشى: ساكۇرا؛ ) بولسا مۇھەببەت ۋە ئۈمۈدنىڭ سىمۋولى، ياپونىيەنىڭ ۋەكىل خارەكتىرلىك نەرسىلىرىنىڭ بىرى.
thumb|ياپونىيەدىكى نورۇزگۈلى
نورۇزگۈلىنىڭ بارلىققا كەلگەن جايى جۇڭگو. ياپونىيەنىڭ داڭلىق ئەسىرى «نورۇزگۈلى تەسۋىرى» دە خاتىرلىنىشىچە نورۇزگۈلىنىڭ بارلىققا كەلگەن جايى جۇڭگودىكى ھىمالايا تېغى ئىكەن. كىشىلەر ئۆستۈرگەندىن كېيىن بۇ خىل ئۆسۈملۈك ئاستا-ئاستا جۇڭگونىڭ چاڭجىياڭ دەرياسى ئېقىنلىرىغا كىرگەن، جۇڭگونىڭ غەربىي جەنۇبىي قىسىلىرىغا ۋە تەيۋەن ئارىلىغىمۇ يەتكەن. چىن، خەن سۇلالىلىرى مەزگىلىدە خانلىق ئەۋلادلىرى بۇ خىل گۈلنى ئۆستۈرگەن، ھازىرغىچە ئىككى مىڭ يىلدىن ئارتۇق ئۆستۈرۈش تارىخى بار ئىكەن. خەن، تاڭ سۇلالىلىرى مەزگىلىدە شەخسىي گۈللىكلەردە ئۆستۈرۈش ئومۇملىشىپ كەتكەنكەن. مۇشۇ تەرىقىدە نورۇزگۈلى خان ئوردىسىدىن تەدرىجىي ھالدا ئادەتتىكى خەلق ئارىسىغا كۆچكەنكەن. ئەينى چاغدا ياپونىيە ئېغىر ھالدا جۇڭگونىڭ مەدەنىيىتىنى دورىغان بولۇپ، بۇ زامانلاردا چىرايلىق ھەم ھوزۇر ئېلىش قىممىتىگە ئىگە بولغان نورۇزگۈلى جۇڭگودىن ياپونىيەگە ئېلىپ كېتىلگەنكەن.
## مەنبەلەر

تۈر:ئۆسۈملۈك
ساشىمى

thumb|ساشىمى تامىقى
ساشىمى (ئېنگلىزچە: Sashimi؛ ياپونچە: 刺身) جۇڭگونىڭ ئەڭ قەدىمىي يېمەكلىكلىرىدىن بىرى ئىدى: بۇ بىر خىل خام بېلىق گۆشىدىن تەييارلانغان يېمەكلىك بولۇپ، چىن سۇلالىسى مەزگىلىدە جۇڭگودا بىر قەدەر دەۋر سۈرگەن بۇ يېمەكلىك، كېيىن ياپونىيە ۋە چاۋشىيەن يېرىم ئارىلى قاتارلىق جايلارغا تارقالغان، بولۇپمۇ ياپونىيەدە بەك قارشى ئېلىشقا ئېرىشكەن.
thumb|ساشىمى تامىقى
ساشىمى جۇڭگونىڭ يېمەك-ئىچمەك مەدەنىيىتىنىڭ تەشكىلىي قىسمى بولۇش سۈپىتى بىلەن ئۇزۇن مەزگىللىك تەرەققىياتنى بېشىدىن ئۆتكۈزۈپ، تاڭ، سوڭ سۇلالىلىرىدە گۈللەپ، يۈەن، مىڭ سۇلالىلىرى مەزگىلىدە يوقۇلۇشقا باشلىغان. ئەڭ ئاخىرىدا جۇڭگونىڭ مۇھىم يېمەكلىكلىرى قاتارىدىن چىقىپ كەتكەن.
## مەنبەلەر
كىمونو

كىمونو (ئېنگلىزچە: Kimono؛ ياپونچە: きもの/着物) ياپۇنلانىڭ مىللى ئەنئەنۋى كىيىمدۇر. 19-ئەسىرنىڭ ئاخىرىدىن بۇرۇن ۋۇ بەگلىكى كىيىمى دەپ ئاتالغان.
thumb|كىمونو كىيىم بىلەن كېيىنگەن ياپۇنلۇق قىزلار
thumb|كىمونو كىيمىنىڭ ئارقىسى
ۋۇ بەگلىكى كىيىمى دېگەن بۇ نام بولسا جۇڭگونىڭ ئۈچ پادىشاھلىق مەزگىلىدە بارلىققا كەلگەن بولۇپ، شەرقىي ۋۇ پادىشاھلىقى بىلەن ياپونىيەنىڭ قويۇق سودا ئالاقىسىدە بولۇشى سەۋەبلىك توقۇلما مەھسۇلاتلار ۋە كىيىم تىكىش ئۇسۇلىنىڭ ياپونىيەگە كىرىشىنى ئىلگىرى سۈرگەن. مۇنداقچە قىلىپ ئېيتقاندا ۋۇ بەگلىكى كىيىمى دېگىنىمىز شايىنى پاختا رەخت ئورنىدا قوللىنىپ تىكىلگەن يۇقىرى دەرىجىلىك كىمونودىن ئىبارەت. ئۆتمۈشتە ۋۇ بەگلىكى كىيىمى ۋە كىمونو دېگەن ئىككى ئۇقۇم ئېنىق ئايرىلغان بولۇپ، لېكىن ھازىر بۇ ئىككىسى پۈتۈنلەي ئارلىشىپ كەتكەندەك قىلىدۇ.
## مەنبەلەر
توغراق تورى

توغراق تورى ئۇيغۇرچە ئۇنېۋرسال خەۋەر، ئۇچۇر، تاماششا تور بېتىدۇر. تور ئادېرىسى: https://web.archive.org/web/20210310201028/http://www.tograk.com/ 
## مەنبەلەر
تېننو

thumb|نۆۋەتتىكى ياپونيە تېننوىس نارۇخىتو
thumb|ياپونيە تېننوسىنىڭ تەخىتكە ئولتۇرۇش مۇراسىمىدىن بىر كۆرۈنۈش
thumb|ياپونيەنى يېڭىلققا كۆچۈرگەن تېننو -مېيجى
تېننو (ياپونچە: 天皇؛ ئۇيغۇرچە باشقىچە ئاتىلىشى: ياپونيە پادىشاھى، ياپونيە تەڭرىقۇتتى، ساماۋى شاھ) ياپونيە دۆلىتىنىڭ خاقانىدۇر.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
سىلاۋىيان تىللىرى

left|thumb|300px|سىلاۋىيان تىللىرى
**سىلاۋىيان تىللار ئائىلىسى‏:**

شەرقىي سىلاۋىيان تىللىرى
* رۇس تىلى
* ئۇكرائىن تىلى
* بېلورۇس تىل
* رۇسىن تىلى

غەربىي سىلاۋىيان تىللىرى
* پولەك تىلى
** كەشۇب تىلى
** سىلېس تىلى
* سورب تىللىرى
** يۇقىرى سورب تىلى
** تۆۋەن سورب تىلى
* چېخ تىلى
* سلوۋاك تىلى

جەنۇبىي سىلاۋىيان تىللىرى
* سلوۋېن تىلى
* سېربو-كرودىيىلىكلەر تىلى
** سېرب تىلى
** بوسنىيە تىلى
** كرودىيە تىلى
* ماكېدون تىلى
* بۇلغارىيە تىلى

سۈنئىي سىلاۋىيان تىللار
* كونا چېركاۋ سىلاۋىيان تىلى
* چېركاۋ سىلاۋىيان تىلى
* سىلاۋىيانلار ئارا تىلى
## مەنبەلەر

تۈر:سىلاۋىيان تىللىرى
سۈنئىي تىل

داڭلىق سۈنئىي خەلقئارالىق تىللار:
* ۋولاپۈك (1879)
* ئېسپېرانتو (1887)
* ئىدو (1907)
* نوۋىيال (1928)
* ئىنتەرلىڭگۋا (1951)
* لىڭگۋا فرانكا نوۋا (1965)
* كوتاۋا (1978)
* لوجبان (1985)
* توكى پونا (2001)
* سىلاۋىيانلار ئارا تىلى (2006)
## مەنبەلەر

تۈر:سۈنئىي تىل
ۋولاپۈك

left|thumb|180px|ۋولاپۈك تىلى بايرىقى
**ۋولاپۈك** (Volapük) سۈنئىي خەلقئارالىق تىل، ئۇ 1879-يىلى يوھان مارتىن شىلېيەر تەرىپىدىن ياسالغان. تەخمىنەن 20 كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.

## ئۈلگە

## سىرتقى ئۇلاش
* ۋولاپۈك ۋىكىپېدىيە
* ۋولاپۈك ئاكادېمىيىسى

## مەنبەلەر

تۈر:سۈنئىي تىل
لىڭگۋا فرانكا نوۋا

left|thumb|180px|تىلىنىڭ بايرىقى
**لىڭگۋا فرانكا نوۋا** (Lingua franca nova)، «ئېلېفېن» دەپمۇ ئاتىلىدۇ، سۈنئىي خەلقئارالىق تىل، ئۇ 1965-يىلى جورج بۇرې تەرىپىدىن ياسالغان. تەخمىنەن 500 كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.

## ئۈلگە

## سىرتقى ئۇلاش
* تور بېكەت
* لىڭگۋا فرانكا نوۋا ۋىكىپېدىيە

## مەنبەلەر

تۈر:سۈنئىي تىل
سۇشى

[thumb|[ئاۋكادۇر سۇشىسى]]
thumb|بېنتو سۇشىسى
thumb|تىسۇكىجى بېلىق بازىردىكى سۇشىخانا
thumb|سۇشى ۋە باشقا تائاملار (ماكى)
thumb|لاس ۋېگاستىكى سۇشىخانا
**سۇشى** (ياپونچە:すし, 寿司, 鮨؛ ئېنگلىزچە: Sushi) ياپونيەنىڭ دۇنياغا داڭلىق بېلىق ۋە گۈرۈچ ئارلاش تامىقى. سۇشىنىڭ ئاساسلىق ماتىرياللىرى گۈرۈچ، ھەرخىل كۆكتات، دېڭىز مەھسۇلاتلىرى، شىكەر، تۇز، تېتىمسۇ، ۋە ئاچچىقسۇلاردۇ.
## مەنبەلەر
تېتىتقۇ

thumb|تېتىتقۇنىڭ تاماققا قېتلىش جەريانى
thumb|تېتىتقۇنىڭ تاشقى كۆرۈنىشى
thumb|تېتىقۇنىڭ خىمىيەلىك مولىكۇللا قۇرۇلما جانلاندۇرۇم كۆرۈنىشى
**تېتىتقۇ** (ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 味精، ۋېيجىڭ؛ ئېنگلىزچە: Monosodium glutamate) ئادەتتە تاماق، قورۇما تەييارلىغاندا، كۆكتات قورۇغاندا، تاماققا تەم كىرگۈزۈش ئۈچۈن قېتىلدىغان بىر خىل ناتروللۇق تۇزدۇر. تېتىتقۇ كۆپىنچە ھاللاردا ئورۇلاپ قاچىلانغان يېمەكلىكەردىمۇ تېپىلدۇ. تېتىتقۇ ئادەتتە تاماقلاردا گۆشنىڭ پۇرىقىنى كۈچەيتىش، تەمىنى تېخممۇ خۇشپۇراق قىلىش رولىنى ئوينايدۇ. ئۇ ئادەتتە تېتىمسۇ، ئاچچىقسۇلار بىلەن بىرگە تاماققا تەم كىرگۈزۈش ئۈچۈن ئىشلىتىلدۇ.
## مەنبەلەر
ئىدو

left|thumb|180px|ئىدو تىلى بايرىقى
ئىدو (Ido) سۈنئىي خەلقئارالىق تىل، ئۇ 1907-يىلى لۇئى دە بوفىرون ۋە لۇئى كۇتۇرا تەرىپىدىن ياسالغان. تەخمىنەن 1000–5000 كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.

## ئۈلگە

## سىرتقى ئۇلاش
* Uniono por la Linguo Internaciona Ido (ULI)
* ئىدو ۋىكىپېدىيە
## مەنبەلەر

تۈر:سۈنئىي تىل
ئاچچىقسۇ

thumb|ئاچچىقسۇنىڭ خىمىيەلىك كىسلاتا قۇرۇلمىسى
ئاچچىقسۇ (ئۇيغۇرچە باشقىچە نامى: غۇلجا تەرەپتە سىركە دەپ ئاتايدۇ) ئادەتتە بۇغداي، گۈرۈچ، ياكى ئارپا بىلەن ئېچىتىپ ياسىلدىغان، تەمى بىر خىل قىرتاق كېلىدىغان، تاماققا تەم قوشۇش مەقسىتىدە ئىشلىتىلدىغان بىر خىل سۇيۇقلۇق. ئاچچىقسۇنىڭ تۈرى كۆپ خىل بولۇپ، ئۇيغۇرلار ئادەتتە ئارپا ياكى بۇغداي بىلەن ئاچچىقسۇ ئېچىتىدۇ. ئاچچىقۇس ئادەتتە گۈرۈچ تامىقى، تۈگۈرە، بەنشىر قاتارلىقلارغا قېتىلدۇ. 
thumb|جوڭگو ئاچچىقسۇسى
thumb|غەرىپتە كۆپ ئىشلىتىلدىغان ئالما ئاچچىقسۇسى
## مەنبەلەر
تېتىمسۇ

thumb|تېتىمسۇ
thumb|تېتىمسۇ بوتولكىسى
thumb|تېتىمسۇ قېتىلغان چۆپ
thumb|بىر قاتار تېتىمسۇ تىزىلغان جازىلار
تېتىمسۇ (ئۇيغۇرچە باشقىچە ئاتىلىشى: پۇرچاق ئاچچىقسۇسى،تەمسۇ؛ ئېنگلىزچە: Soy sauce؛ ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 酱油؛) تائاملارغا تەم قوشۇش ئۈچۈن، تاماق ئېتىش جەريانىدا، تاماق تەييار بولغاندا، تاماققا قاتىدىغان، پۇرچاقتىن ۋە باشقا زىرائەتلەردىن ياسالغان بىر خىل ئاچچىقسۇغا ئوخشېشىپ كېتىدىغان، لىكىن پەرىقىلىق تەمى بار سۇيۇقلۇق.
## مەنبەلەر
كاكتۇس

thumb|بارخان بولۇپ كەتكەن كاكتۇس
**كاكتۇس** زەھەر قايتۇرۇش، يەل ھەيدەش، ئىششىق ياندۇرۇش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە.

### ھەققىدە
كاكتۇس ئائىلىسىدىكى كۆپ يىللىق گۆشلۈك ئۆسۈملۈك كاكتۇسنىڭ يىلتىزى ۋە غولىدىن ئىبارەت.
thumb|يېىشكە بولدىغان كاكتۇس
چىقىش ئورنى:

ئەسلى ئامېرىكا قىتئەسىدە ئۆسەتتى، ھازىر مەملىكىتىمىزنىڭ ھەممە يېرىدە ئۆستۈرۈلىۋاتىدۇ.

خىميىۋىلىك تەركىبى:

تەركـىـبـىدە ئالـكـالـوئـىـدلـىق تەركـىـبلەردىـن، Beetdine، Beet carbamazepine،

فلاۋۇنلۇق تەركىبلەردىن: ئالما كىسلاتاسى، cuccinic acid، arabogalactan، كالىي كاربونات، دەرەخ يېلىمى، ئاقسىل، ماي، قەنت قاتارلىقلار بار.

### فارماكولوگىيىلىك تەسىرى
1. قان قەنتىنى تۆۋەنلىتىدۇ: ھايۋان تەجرىبىسىدە ئىسپاتلىنىشچە كاكتۇس تالقىنى ئاللوكسان (alloxar) كەلتۈرۈپ چىقارغان چوڭ چاشقاننىڭ قان قەنت مىقدارىنى تۆۋەنلەتكەن ھەم قان قەنتى تۆۋەنلىشىش تەسىرى دورا دوزىسى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولغان. 2.كاكتۇسنىڭ ئېكستىراكىتلاپ ئېلىۋېلىنغان ماددىسى ئىممۇنىت ئىقتىدارىنى يۇقىرى كۆتىرىش رولىغا ئىگە. تەجرىبىدە ئىسپاتلىنىشىچە كاكتۇسنىڭ ئىكستراكتلاپ ئېلىۋېلىنغان ماددىسىنى كىچىك چاشقانغا بەرگەندە تال كۆرسەتكۈچىنى، قورساق بوشلۇقى زور يۇتقۇچى ھۈجەيرىنىڭ يۇتۇش، ئاق قان ھۈجەيرىسىنىڭ ئومۇمىي سانىنى كۆپەيتىش رولىنى بەرگەن.

3. كاكتۇسنىڭ ئىكستراكتلاپ ئېلىۋېلىنغان ماددىسى باھنى قۇۋۋەتلەش رولىغا ئىگە.

4. كاكتۇسنىڭ ئىكستراكتلاپ ئېلىۋېلىنغان ماددىسى ھارغىنلىقىنى پەسەيتىش، ئوكسىگىن كەملىككە بولغان چىدامچانلىقنى ئاشۇرۇش تەسىرىنى بەرگەن.
thumb|ئېچىلغان كاكتۇس
5. ئۆتكۈر باكتېرىيىلىك تولغاقنى داۋالاش تەسىرىگە ئىگە.

#### ئورۇنباسارى
لىمون.

#### ئەكىس تەسىرى
سوغۇق مىزاجلىقلارغا زىيان قىلىدۇ.

#### تۈزەتكۈچىسى
زىرە.

### دوررىلىق قىممىتى
ئاشقازان ئاغرىقى، ئاشقازان يارىسى، تولغاق، گال ئاغرىقى، بوۋاسىر، كۆيۈك، ھۆل تەمرەتكە، گۆرەن بەز ياللۇغى، ئۆتكۈر سۈت بېزى ياللۇغى، چاقا، جاراھەت قاتارلىقلارغا ئىشلىتىلىدۇ.
thumb|كاكتۇس گۈلى ئۇرۇقى

### ئىشلىتىش ئۇسۇلى
1. كاكتۇستىن 20 گرام ئېلىپ، مۇۋاپىق مىقداردىكى سۇدا 20~15 مىنۇت ئەتراپىدا قاينىتىپ ئىچسە، ئاشقازان ئاغرىقى، گال ئاغرىقى ۋە ئاشقازان يارىسىغا شىپا بولىدۇ، يەل ھەيدەيدۇ.

2. بابۇنە،ئىكلىلمىلىك، كاكتۇسلاردىن10 گرامدىن ئېلىپ مۇۋاپىق مىقداردىكى ئەرىقى گۈل بىلەن زىماد تەييارلاپ، گۈرەنبەز ياللۇغى ھەم ئۆتكۈر سۈت بېزى ياللۇغىدا يەرلىك ئورۇنغا چاپسا مەنپەئەت قىلىدۇ.

#### مىقدارى
ھۆلىدىن 100~ 50 گرامغىچە قاينىتپ ئىچىشكە بولىدۇ، سىرتتىن ئىشلىتىشتە ئېزىپ چاپسا بولىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ئۆسۈملۈك
چاغاتاي خانلىقى

**چاغاتاي خانلىقى** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Chaghatay Khanliqi**) بولسا موڭغۇللارنىڭ تۆت خانلىقىنىڭ بىرى. چىڭگىزخاننىڭ ئىككىنچى ئوغلى چاغاتاينىڭ سۇيۇرغال يېرى. ئوتتۇرا ئاسىيانى ئىگىلىگەن، ئالمالىق (ھازىرقى غۇلجا شەھىرىنىڭ غەربىي شىمالىدا) نى پايتەخت قىلغان. 

## تارىخ
ⅩⅢ ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرى ئۆگداي خانلىقىنىڭ ھۆكۈمرانى قايدۇ لەشكەر تارتىپ، يۈەن سۇلالىسى مەركىزىي ھاكىمىيىتىگە قارشى تۇرغان، چاغاتاي خانلىقىنىڭ ھۆكۈمرانى دۇۋاخانمۇ جور بولغان. 1301 - يىلى قايدۇ ئۆلگەندىن كېيىن، دۇۋاخان يۈەن سۇلالىسىگە ئىتائەت قىلغان. 1310 - يىلى ئوگداي خانلىقىنىڭ زېمىننى قوشۇۋالغان. كېيىن شەرق ۋە غەربتىن ئىبارەت ئىككى خانلىققا بۆلۈنۈپ كەتكەن، شەرقىي خانلىق ئوگداي خانلىقىنىڭ ئەسلىدىكى زېمىنىگە ئىگە بولۇپ، قەشقەرنى پايتەخت قىلغان، غەربىي خانلىق ماۋەرائۇننەھرگە ئىگە بولۇپ، سەمەرقەندنى پايتەخت قىلغان ھەمدە ئىسلام دىنىغا ئېتىقاد قىلغان. 1370-يىلى غەربىي چاغاتاي خانلىقى تېمۇر تەرىپىدىن مۇنقەرز قىلىنغان. شەرقىي چاغاتاي خانلىقىدا بۆلۈنۈش يۈز بېرىپ، بارا-بارا ئاجىزلاشقان.

## خانلىرى

## مەدەنىيىتى

## قارالسۇن
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار
## مەنبەلەر
سىلاۋىيانلار ئارا تىلى

left|thumb|200px|سىلاۋىيانلار ئارا تىلى بايرىقى
**سىلاۋىيانلار ئارا تىلى** ياكى **مېجۇسلوۋيانسكى** (medžuslovjansky jezyk, меджусловјанскы језык) سىلاۋىيانلار ئۈچۈن سۈنئىي ئورتاق ياردەمچى تىل، ئۇ 2006-يىلى چېخ كومپيۇتېر ئالىمى ۋويتيېخ مېرۇنكا ۋەگوللاندىيە تەرجىمانى يان ۋان ستېنبېرگەن تەرىپىدىن ياسالغان. تەخمىنەن 2000 كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.

## ئۈلگە

## قاراڭ
* سىلاۋىيان تىللىرى
* سۈنئىي تىل
* ئېسپېرانتو

## سىرتقى ئۇلاش
* تىلىنىڭ باش بېتى
* لۇغەت
## مەنبەلەر

تۈر:سىلاۋىيان تىللىرى
تۈر:سۈنئىي تىل
چىڭگىزخان (2004 تېلېۋىزىيە تىياتىرى)

**چىڭگىزخان (2004 تېلېۋىزىيە تىياتىرى)** ناملىق تېلېۋىزىيە تىياتىرى موڭغۇل ئىمپېرىيىسى نىڭ قۇرغۇچىسى ۋە بىرىنچى خانى چىڭگىزخان ھاياتىنى ئاساسىي مەزمۇن قىلغان فىلىم.
## باش پىرسۇناژلار
### [[چىڭگىزخان |تۆمۈرچىن]]-چىڭگىزخان
ئەسلى ئىسمى تۆمۈرچىن. مۇڭغۇل ئىمپېرىيىسىنىڭ قاغانى.
### چىڭگىزخاننىڭ ئاتا-ئانىسى
*يەسۇگەي-چىڭگىزخاننىڭ دادىسى، تاتارلار تەرىپىدىن زەھەرلەپ ئۆلتۈرۈلگەن.

### چىڭگىزخاننىڭ ئاياللىرى
*بۆرتە-孛儿帖-چىڭگىزخاننىڭ چوڭ خانىشى.
*قۇلان-忽兰-چىڭگىزخان بىلەن غەرب سەپىرىگە بىللە چىققان ئايالى.
*يەسۈي-也遂-تاتار مەلىكىسى، يەسۈگەينىڭ ھەدىسى. تاتارلار چىڭگىزخان تەرىپىدىن يوقۇتىلغاندا ئەسىرگە ئېلىنىپ چىڭگىزخانغا توقال قىلىنغان.
*يەسۈگەي-也速干-تاتار مەلىكىسى، يەسۈينىڭ سىڭلىسى. تاتارلار چىڭگىزخان تەرىپىدىن يوقۇتىلغاندا ئەسىرگە ئېلىنىپ چىڭگىزخانغا توقال قىلىنغان.

### چىڭگىزخاننىڭ پەرزەنتلىرى
*جۇچى-چىڭگىزخاننىڭ چوڭ ئوغلى، ئۆرگەنچ ئېلىنغاندىن كېيىن شۇ يەردە خان بولۇپ قالغان.
*چاغاتاي-چىڭگىزخاننىڭ ئىككىنچى ئوغلى. چاغاتاي خانلىقىنىڭ خانى.
*ئۆگەدەي--چىڭگىزخاننىڭ ئۈچۈنچى ئوغلى.چىڭگىزخان ئۆلۈش ئالدىدا قۇرۇلتاي چاقىرىپ ئوغلى ئۆگەدەينى تەخت ۋارىسى دەپ ئېلان قىلغان.
*تۇلۇي-چىڭگىزخاننىڭ تۆتىنچى ئوغلى.

## ياردەمچى پىرسۇناژلار
*كۆيگەن-阔列坚-قۇلان ئوغلى
*تايانخان-塔阳汗-نايمانلارنىڭ خانى، جەڭ مەيدانىدا موڭغۇل قوشۇنلىرى تەرىپىدىن ئۆلگەن.
*كۈچلۈك-屈出律-تايانخاننىڭ ئوغلى. قارا خىتاي مەلىكىسى قۇلقۇ مەلىكىنى ئېرى. جەبە تەرىپىدىن ئۆلتۈرۈلگەن.
قۇلقۇ مەلىكە-浑忽公主-قارا خىتاي مەلىكىسى. كۈچلۈكنىڭ ئايالى. موڭغۇل قوشۇنلىرى ئوردىغا بۆسۈپ كىرگەندە كۈچلۈك تەرىپىدىن قېلىچ بىلەن ئۆلتۈرۈلگەن.
*يوللۇ چۇسەي-耶律楚材
*يوللۇ بۇقا-耶律不花
---- غەربكە يۈرۈش قىلغان چىڭگىزخان سانغۇنلىرى
*جەبە-哲别-موڭغۇل سانغۇنى. قارا خىتاي ۋە خارەزىم سۇلالىسى]] نى يوقۇتىشتا چوڭ تۆھپە كۆرسەتكەن.
*سۇبۇتاي-速不台-موڭغۇل سانغۇنى. قارا خىتاي ۋە خارەزىم سۇلالىسى]] نى يوقۇتىشتا چوڭ تۆھپە كۆرسەتكەن.
----
*ئالائەددىن مۇھەممەد-阿拉乌丁·摩诃末-خارەزىم سۇلالىسى سۇلتانى.
*جالالىدىن-札兰丁-ئالائەددىن مۇھەممەدنىڭ ئوغلى.
## قويۇلغان ۋاقتى
## باشقىلار
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار
## مەنبەلەر
بروكولى

بروكولى (ئېنگلىزچە: Broccoli؛ ئىتالىيەچە: *Brassica oleracea* ) بىر خىل كۆكتات. بروكولى ئىتالىيەدىن چىقىدىغان يوپۇرمىغى قوينىڭ قۇيرىقىغا ئوخشايدىغان لېكىن يېشىل، غول قىسىمى توم بولدىغان بىر خىل يېسىۋىلەك تۈرىدىكى ئۆسۈملۈك. 

thumb|بروكولى ئەۋرىشكىسى
thumb|بروكولى بىلەن قورۇلغان تاماق
thumb|بروكولى ئۆسۈش مۇھىتى

## مەنبەلەر

تۈر:ئۆسۈملۈك
كاپۇسكا

كاپۇسكا (باشقىچە ئاتىلىشى: لاڭخا، كاللەك بەسەي، كاللەك يېسىۋىلەك، بودەك يېسىۋىلەك؛ ئېنگلىزچە: Cabbage)  ئادەتتە ئۇيغۇر تائاملىرىدا كۆپ ئىشلتىلدىغان بىر خىل يېسۋىلەكتۇر. بۇ خىل يېسىۋىلەكنىڭ ئالاھىدىلىكى بولسا ئۆزى پاكا، ل لېكىن يۇمىلا، قۇلۇلىدەك ئۆزىنى بىر نەچچە قات ئورىۋالغان. ئۇيغۇرلار كۆپ ئىشلىتدىغىنى ئاق كاپۇسكىدۇر. 

thumb|ئاق كاپۇسكىنىڭ قىيما ھالىتى
thumb|قىزىل كاپۇسكا
thumb|سۆسۈن كاپۇسكا ئېتىزلىقى
thumb|فىلىپىنىدكى كاپۇسكا بازىرى
thumb|ئاق كاپۇسكا
thumb|كاپۇسكىنىڭ دەسلەپكى مەزگىلى
## مەنبەلەر
جۈرجىتلەر

**جۈرجىتلەر/جۈرجىنلەر**، 女真
## باشقىلار

## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:جۇڭگو تارىخى
تۈر:جۇڭگو تارىخىدىكى سۇلالىلەر
بۆرتە

**بۆرتە** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Börte**) بولسا چىڭگىزخاننىڭ خوتۇنى.
## ھاياتى

## باشقىلار
چىڭگىزخان (2004 تېلېۋىزىيە تىياتىرى)
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
چاغاتاي

**چاغاتاي** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Chagatai**) بولسا چىڭگىزخاننىڭ ئىككىنچى ئوغلى.
## ھاياتى
چاغاتاي (چاغاتاي ئۇيغۇر تىلى بويىچە يېزىلىشى : جغتاى) - > نىڭ .ئاساسچىسى . 1227 _ يىلىدىن 1241 _ يىلغىچە تەخىتتە ئولتۇرغان .ئۇ ئاتىسى چىڭگىزخان ۋاپات بولغان ( 1227 - يىلى 8 - ئاينىڭ 25 - كۈنى ) دىن كىيىن ، ئۆزىگە سۇيۇرغال قىلىپ بەرگەن زىمىنلاردا موڭغۇللارنىڭ جاساق قانۇنىغا ئاساسەن ئوز ھوكۇمىرانلىقىنى رەسمى باشلىغان .

ئۇ ئۆزىگە تەۋە زىمىنلارنى مۇنداق ئۇچ قىسىمغا ئايرىپ باشقۇرغان ؛ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تۈركىستان ۋە ماۋرائۇننەھىر رايۇنىنى خارازىملىك چوڭ سودىگەر مەھمۇد يالاۋاچ ئارقىلىق باشقۇرغان . تارىم ئويمانلىقىنىڭ غەربىنى مەركەز قىلغان ماڭلايسۇيەر رايۇنى ( ماڭلايسۇيەر _ > ياكى > دىگەن مەنىدە . ئەينى دەۋىردە بۇ رايۇن ئۇيغۇرلار توپلىشىپ ئولتۇراقلاشقان چاغاتاي خانلىقىنىڭ شەرقى قىسىم تىرتوريىسىنى كورسەتكەن ) نى موڭغۇل دوغلات قەبىلىسى ئارقىلىق باشقۇرغان . ئىدىقۇت رايۇنىنى بولسا ئىدىقۇت ھوكۇمىرانلىرى ئارقىلىق باشقۇرغان چاغاتاي ئۆز دەۋرىدە چىڭگىزخان تەرىپىدى ئىمپىريىنىڭ جاساق ۋە قانۇنلىرىغا مۇئەككەل قىلىنغاچقا ، مۇڭغۇل قانۇنلىرىنى ئۇزۇل _ كىسىل ھەم قاتتىق ئىجرا قىلغان .ئالاقىدار ماتىرياللارغا ئاساسلانغاندا ، ئۇ قانۇن ئىشلىرىدا ناھايىتى قاتتىق قول ، دولەتنىڭ سىياسى ، مەمۇرى ۋە ھەربى تۇزۇملىرىگە قاتتىق ئەمەل قىلىدىغان ، شۇنداقلا ئوز قول ئاستىدا قاتتىق تەلەپ قويۇدىغان ، دولەتنىڭ ئابرۇيۇنى قاتتىق ھىمايە قىلىدىغان بىر ھوكۇمدار بولغان . ئۇ ھوكۇمرانلىق قىلغان دەۋىرلەردە ، خانلىقنىڭ سودا _ سىتىق ، پول مۇئامىلە ۋە باشقا تەرەپلىرىدە زور تەرەقىياتلار بارلىققا كەلگەن ، ماۋرائۇننەھىر رايۇنىنىڭ ئىشكى ۋە تاشقى سودا ئىشلىرى ناھايىتى جانلانغان ، قەدىمقى > دا سودا - سىتىق گۇللەنگەن ئاۋات بىر ۋەزىيەت مەيدانغا كەلگەن . مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا ماۋرائۇننەھىر رايۇنىنى باشقۇرۇپ كىلىۋاتقان مەھمۇد يالاۋاچىنىڭ ئوغلى مەسئۇد يالاۋاچ بۇغارادا مەخسۇس > نى تەسىس قىلىپ ، ھەر خىل مىتاللاردىن پول قويۇپ تارقاتقان . بۇ پوللارغا ئەرەپچە ۋە خەنزۇچە يىزىق چۇشۇرۇلگەن . دىمەك چاغاتاي ئوز ھوكۇمىرانلىقى دەۋرىدە بىر قاتار ئۇنۇملۇك تەببىرلەرنى يولغا قويۇش ئارقىلىق ، خانلىقتا بىر مەزگىل تىنىش _ خاتىرجەم ۋەزىيەتنى شەكىللەندۇرگەن . بىراق چاغاتاي ئۇمۇرنىڭ ئاخىرقى دەۋىرلىرىدە ھاراق - شاراپقا ناھايىتى قاتتىق بىرىلىپ كەتكەشكە 14 يىل تەخىتتە ئولتۇرۇپ 1241 _ يىلى ئالمالىقتا ۋاپات بولغان .

چاغاتاي ( ᠴᠠᠭᠠᠲᠠᠢ، Цагадай, Tsagadai) سۆزى موڭغۇلچە «ئاقپىشماق» يا «ئاقامشۇل» مەنسىدە.
## باشقىلار
*چاغاتاي خانلىقى

*مۇقاتوغان-木阿秃干-چاغاتاينىڭ ئوغلى
چىڭگىزخان (2004 تېلېۋىزىيە تىياتىرى)

## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئارال ئايرودۇرۇمى

ئارال ئايرودۇرۇمى (تولۇق ئاتىلىشى: ئارال پۇقراۋى ئايرودۇرۇمى؛ ئېنگلىزچە: Aral Airport; ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 阿拉尔机场) بىر پۇقراۋى ئايرودۇرۇمدۇر. 

### ھەققىدە
ئارال ئايرودۇرۇمى 1-دىۋىزىيە ئارال شەھىرى 12-پولىك تەۋەسىدە بولۇپ، ئارالنىڭ شەھەر مەركىزى بىلەن بولغان تۈز لىنىيەلىك ئارىلىقى 12 كىلومېتىر كېلىدۇ. پۇقراۋى ئايرودۇرۇم شىنجاڭ باشقۇرۇش ئىدارىسىنىڭ دەسلەپكى لايىھەسى ۋە مۆلچەرىگە قارىغاندا، ئارال ئايرودۇرۇمى دۆلەت ئىچى 4C دەرىجىلىك تارماق لىنىيە ئايرودۇرۇمى بولۇپ، بۇ قارارلىق قۇرۇلۇش تۈرىگە جەمئىي 886 مىليون يۈەن مەبلەغ سېلىنىدىكەن، كۆلىمى يىللىق يولۇچى توشۇش مىقدارى 300 مىڭ ئادەم (قېتىم)، مال توشۇش مىقدارى 1100 توننا بولۇش نىشانى بويىچە لايىھەلىنىدىكەن.

　　ئارال ئايرودۇرۇمىنىڭ ئاساسلىق قۇرۇلۇش مەزمۇنى: ئۇزۇنلۇقى 2800 مېتىر، كەڭلىكى 45 مېتىر كېلىدىغان ئۇچۇش يولىدىن بىرنى ياساش، 4507 كىۋادرات مېتىر كېلىدىغان ئاۋىياتسىيە بىناسى سېلىش، C تۈردىكى ئايروپىلان ئورنى سۇپىسىدىن ئالتىنى ياساش، بىر مۇنار سۇپىسى ۋە 800 كىۋادرات مېتىرلىق ئاۋىياتسىيە باشقۇرۇش بىناسى سېلىش، شۇنداقلا ھاۋا قاتنىشىنى باشقۇرۇش، ماي بىلەن تەمىنلەش، ئوت ئۆچۈرۈش-قۇتقۇزۇش قاتارلىق يۈرۈشلۈك ئەسلىھە قۇرۇلۇشىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىكەن.

　ئارال ئايرودۇرۇمى قۇرۇلۇشىنى پۈتۈن كۈچ بىلەن ئىلگىرى سۈرۈشنىڭ «كىرەلەيدىغان، چىقالايدىغان، تېز قاتنايدىغان، كۆپ توشۇيالايدىغان» قاتناش ئەشيا ئوبوروتى سىستېمىسىنى بەرپا قىلىشقا ياردىمى بولۇپ، ئارال شەھىرىنىڭ كەسىپ تەرەققىياتىدىكى بوغما ھالەتنى بۇزۇپ تاشلاش، شەھەرنىڭ ئېنېرگىيە دەرىجىسىنى ئۆستۈرۈش، ئۇنىۋېرسال ئەمەلىي كۈچىنى زورايتىش قاتارلىقلارغا كۈچ قوشۇپ، بىڭتۇەننىڭ جەنۇبقا قاراپ تەرەققىي قىلىشىغا يېڭى، تېخىمۇ زور تۆھپە قوشىدىكەن.

　　ئارال پۇقرالار ئايرودۇرۇمى پۈتكەندىن كېيىن، ئارال-ئۈرۈمچى، ئارال-قەشقەر، ئارال-غۇلجا قاتارلىق شىنجاڭ ئىچى ئاۋىياتسىيە لىنىيەسىدىن ئالتىنى، شۇنداقلا ئارال-شىئەن-بېيجىڭ، ئارال-ۋۇخەن-خاڭجوۋ، ئارال-شاڭخەي، ئارال-بېيجىڭ قاتارلىق شىنجاڭ سىرتىغا قاتنايدىغان ئاۋىياتسىيە 

قۇرلۇش ئەھۋالى

2021-يىلى 3-ئاينىڭ 18-كۈنى، شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش-قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى 1-دىۋىزىيە ئارال پۇقراۋى ئايرودۇرۇمى قۇرۇلۇشىدا ئىش باشلىنىپ، يىل ئاخىرىدا ئۇچۇش تەكشۈرۈشى ئېلىپ بېرىش تىرىشىپ ئىشقا ئاشۇرۇلىدۇ.
## مەنبەلەر
ئالتۇن سۇلالىسى

**ئالتۇن خانلىقى** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Altun Khanliqi**) بولسا
## تارىخ

## خانلىرى

## مەدەنىيىتى

## قارالسۇن
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر
خانبالىق

**خانبالىق** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Khanbaliq**)
## تارىخ

## يەر تۈزۈلۈشى

## ئىقلىمى

## ئىقتىسادى

## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار
قۇلقۇ مەلىكە

**قۇلقۇ مەلىكە** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Qulqu Melike**) بولسا قارا خىتاي مەلىكىسى كۈچلۈك نىڭ ئايالى.
## ھاياتى
## باشقىلار
چىڭگىزخان (2004 تېلېۋىزىيە تىياتىرى)

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر
كوتاۋا

left|thumb|200px|كوتاۋا بايرىقى
**كوتاۋا** (Kotava) سۈنئىي خەلقئارالىق ياردەمچى تىل، ئۇ 1978-يىلى ستارېن فېتسېي تەرىپىدىن ياسالغان. تەخمىنەن 50 كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.

## ئۈلگە

## سىرتقى ئۇلاش
* باش بېتى
* كوتاۋا ۋىكىپېدىيە

## مەنبەلەر

تۈر:سۈنئىي تىل
تاراتقۇ

تارتقۇ (ئۇيغۇرچە باشقىچە ئاتىلىشى: مىدىيا؛ ئېنگلىزچە: Media) بارلىق ئۇچۇرلانى مەلۇم ۋاستا ئارقىلىق تارقىتىدىغان ئورگان ۋە قورللارنى كۆرسىتىدۇ.  مەسلەن، تور تارتقۇسى، تور ئارقىلىق خەۋەر ۋە باشقا يېڭىلىقلارنى كەڭ ئاۋامغا تارقىتدۇ. گېزىت تارتقۇسى بېسىپ چىقىرىلغان گېزىت ئارقىلىق ئۇچۇرلانى ئۇقۇرمەنلەرگە تارقىتىدۇ. ئىجتىمائى ئالاقە ۋاستىسىمۇ بىر خىل ئۆز تاراتقۇدۇر. كىشلەرگە ئەڭ تۇنۇشلۇق بولغان تاراتقۇ ۋاستىسى بولسا تېلۋىزىيە، رادئىيو، گېزىت، ۋە ژورنالدۇر. 

### تۈرلىرى
ئىلان تارتقۇلار

نەقسۇنۇم تاراتقۇلار

قويۇش تاراتقۇلىرى (تېلۋىزىيە، رادىيو)

ئۆز تاراتقۇلار

رەقەملىك تاراتقۇلار

ئۆزئارا-ئالاقە تاراتقۇلار

ئاۋام تاراتقۇ

كۆپ ئىقتىدارلىق تاراتقۇ

باسما تاراتقۇ

خەۋەر تاراتقۇ

نەشرى تاراتقۇ

ئۈن تاراتقۇ

ئىجتىمائى ئالاقە ۋاستىسى (تاراتقۇ)

تاراتقۇ پىروگراممىلىرى

يېڭى تاراتقۇ

دەرىجىدىن تاشقىرى تاراتقۇ

ئىلىكتىرونلۇق تاراتقۇ
## مەنبەلەر
شيا سۇلالىسى

**شيا سۇلالىسى** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Shya Sulalisi**) بولسا شەرقىي ئاسىيادا بار بولغانلىقى تەخمىن قىلىنغان بىر سۇلالە. خىتاي ۋە دۇنيا تارىخچىلىرى ھازىرغىچە خىتاي يېزىقلىرىدا رىۋايەت قىلىنغاندىن باشقا ھېچقانداق بىر ئەمەلىي پاكىت ئوتتۇرىغا قويالمىغان. ھەتتا پايتەختىنىڭ نەدە بولغانلىقى دىگەندەك سوئاللارغىمۇ ئېنىق جاۋاپ يوق.
## تارىخ

## خانلىرى

## مەدەنىيىتى

## قارالسۇن
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار
نوۋىيال

left|thumb|180px|تىلىنىڭ بايرىقى
**نوۋىيال** (novial) (*nov*  «يېڭى» + *ial *«خەلقئارالىق ياردەمچى تىل») سۈنئىي خەلقئارالىق تىل، ئۇ 1928-يىلى داڭلىق دانىيە تىلشۇناس ئوتتو يېسپېرسەن تەرىپىدىن ياسالغان. 

## سىرتقى ئۇلاش
* نوۋىيال ۋىكىپېدىيە
## مەنبەلەر

تۈر:سۈنئىي تىل
يېڭى يۇلتۇز شەھىرى

**شەرقىي تۈركىستان ئۇيغۇردۆلىتى يېڭى يۇلتۇز شەھىرى** (ئۇيغۇرچە باشقىچە ئاتىلىشى: شىنشىڭ شەھىرى؛ ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 新星市) يېڭىدىن قۇرۇلغان بىڭتۈەن شەھىرى. 2021-يىلى 3 - ئاينىڭ 27 - كۈنى، بىڭتۇەننىڭ باشقۇرۇشىدىكى 11 - شەھەر − يېڭى يۇلتۇز شەھىرى ۋىۋىسكا ئېسىپ قۇرۇلدى.

### ھەققىدە
يېڭى يۇلتۇز شەھىرى قومۇلنىڭ تاغنىڭ جەنۇبىدىكى بوز يەر ئۆزلەشتۈرۈش رايونىغا جايلاشقان، ھازىر قارىمىقىدا بىڭتۇەن 13 - دىۋىزىيە قىزىل يۇلتۇز 1 - مەيدانىنىڭ ھەممىسى، قىزىل يۇلتۇز 4 - مەيدانى، ساقا دېھقانچىلىق مەيدانىنىڭ قىسمەن رايونلىرى بار، مەمۇرىي رايونغا ئايرىلغان كۆلىمى 539 كىۋادرات كىلومېتىر بولۇپ، يېڭى يۇلتۇز شەھەرلىك خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ تۇرۇشلۇق جايى ساقا دېھقانچىلىق مەيدانىدا. يېڭى يۇلتۇز شەھىرى تەۋەلىك رايونىنىڭ قومۇل ئايرودۇرۇمى بىلەن بولغان ئارىلىقى ئون كىلومېتىر. لەنجوۋ - شىنجاڭ يۇقىرى سۈرئەتلىك تۆمۈريولى، لەنجوۋ - شىنجاڭ تۆمۈريولى قاتارلىق قاتناش غول لىنىيەلىرى توغرىسىغا كېسىپ ئۆتىدۇ، كۆزنەكلىك رولى كۆرۈنەرلىك. كۆپ يوللۇق، ھەر تەرەپلىمە، ئىستېرېئولۇق قاتناش تورى بارغانسېرى زىچلىشىدۇ.

يېڭى يۇلتۇز شەھىرى مەملىكەت ئىچىدىكى يېڭى رايونلارنى پىلانلاش ئىدىيەسىنى ئۆرنەك قىلىپ، «سەرخىل» «گۈزەل» «باي» «خاس» بولۇشتىن ئىبارەت ئېكولوگىيەسى ئولتۇراقلىشىشقا باب كېلىدىغان شەھەر بەرپا قىلىشنى نىشان قىلغان، پىلانلانغان كۆكەرتىش نىسبىتى ％43 بولۇپ، دۆلەتنىڭ ئېكولوگىيەلىك باغ - ئورمان شەھىرى ئۆلچىمىدىن يۇقىرى.

## مەنبەلەر

تۈر:ئاپتونوم رايونغا بىۋاستە قاراشلىق رايونلار
تۈر:شەرقىي تۈركىستان
تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى
ئانار سابىت

**ئانار سابىت** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Anar Sabit**) بولسا كۈنتۇن شەھىرىدە توغۇلغان.
## ھاياتى
*2014-يىلى كاناداغا كەلگەن.
*ئاتىسى دوختۇر، ئانىسى خىمىيە ئوقۇتقۇچىسى.
*2004-يىلى شاڭخەيگە روس تىلى ئۆگۈنۈش ئۈچۈن بارغان. شاڭخەيدە چېغىدا ئاتا-ئانىسى قازاقىستانغا كۆچكەن.
*كانادادا ئىقتىساد كەسپپىدە ئوقۇغان ۋە ۋەنكۇۋېردا بىر شىركەتتە بۇغالتىرلىك قىلغان.

*2017-يىلى دادىسى يۈرەك كېسىلى سەۋەبىدىن تۇيۇقسىز ئۆلۈپ كەتكەن ۋە قازاقىستانغا كەلگەن. خىزمىتىدىن ئىستىپا بېرىپ ئانىسىنىڭ يېنىدا قالغان.
*2017-يىلى يازدا ئانىسى بىلەن دادىسىنىڭ بەزى ئىشلىرىنى بېجىرىش ئۈچۈن كۈيتۇنغا قايتىپ كەلگەن.
*2017-يىلى 7-ئاينىڭ 15-كۈنى قازاقىستانغا قايتىش ئۈچۈن ئۈرۈمچىگە كەلگەن ۋە ئۈرۈمچى ئايرىدىرومىدا ئانار تۇتۇپ قېلىنغان. ئاپىسى قازاقىستانغا قايتقان. ئايرىپورتتا سوراق قىلىنغاندىن كېيىن كۈنتۇن شەھىرىدىن كەلگەن ساقچىلار تەرىپىدىن ئەكىتىلگەن.

*كېيىن كۈيتۇن شەھەرلىك لاگېرغا قامالغان. لاگېر 3 قەۋەتلىك بىنا.

## چەتئەلگە چىقىشى
## باشقىلار
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
مەريەم سۇلتان

**مەريەم سۇلتان** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Meryem Sultan**) بولسا شەرقىي تۈركىستاننىڭ تۇرپان شەھىرى دە تۇغۇلغان.
## ھاياتى
*خىتاينىڭ بېيجىڭ شەھىرىدە ئالىي مەكتەپ پۈتتۈرگەندىن كېيىن 2010-يىلى تۈركىيەگە كەلگەن.
*ئەنقەرە ئۇنىۋېرسىتېسى ئوقۇغۇچىسى.

## باشقىلار
*تۈركىيەلىك ئۇيغۇرلار

## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
شىرزات باۋۇدۇن

**شىرزات باۋۇدۇن** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Shirzat Bawudun**) بولسا كۈنتۇن خوتەن ۋىلايىتىدە توغۇلغان.
## ھاياتى
*1988-يىلى ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىن، ئاپتونوم رايونلۇق ساقچى مەكتىپىدە ئوقۇتقۇچى بولغان.
*كېيىن توغۇلغان يۇرتى خوتەنگە بېرىپ ئىشلەشنى ئىلتىماس قىلغان.
*بىر قېتىملىق تېرورلۇققا قارشى تۇرۇش ھەرىكىتىدە يارلانغانلىقى سەۋەپلىك > دېگەن نامغا ئېرىشكەن. بۇ سەۋەپتىن 2001-يىلى قاراقاش ناھىيىلىك ج خ ئىدارىسىنىڭ باشلىقلىقىغا ئۆستۈرۈلگەن.
## كەسپى ھاياتى
*قاراقاش ناھىيىلىك جامائەت خەۋپسىزلىكى ئىدارىسىنىڭ سابىق باشلىقى.
*ئۈرۈمچى شەھەرلىك پارتىكوم خىزمىتى بۆلۈمىنىڭ سابىق باشلىقى
*ئاپتونوم رايونلۇق ئەدلىيە نازارىتىنىڭ سابىق نازىرى
*ئاپتونوم رايونلۇق پارتىكوم سىياسىي-قانۇن كومىتېتىنىڭ سابىق مۇئاۋىن شۇجىسى.
## تۇتۇلىشى
## باشقىلار
*كۆلەڭگە ئىچىدىكى جەڭ (2021 خىتاي تەشۋىقات فىلىمى)
*ئابلاجان بەكرى
*خىتاي ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن قانۇنىي رەسمىيەتسىز تۇتقۇن قىلىنغان ئۇيغۇر سەرخىللىرىنىڭ قىسمەن تىزىملىكى

## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
ئابلاجان بەكرى

**ئابلاجان بەكرى** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Ablajan Bekri**) بولسا خوتەن ۋىلايىتىنىڭ قاراقاش ناھىيىسى دە  توغۇلغان.
## ھاياتى
*2005-يىلى قاراقاش ناھىيىلىك چوڭ مەسچىتنىڭ چوڭ خاتىپى بولغان.
## كەسپى ھاياتى
*قاراقاش ناھىيىلىك چوڭ مەسچىتنىڭ سابىق خاتىپى
*قاراقاش ناھىيىلىك ئىسلام جەمئىيىتىنىڭ سابىق باشلىقى
*شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق سىياسىي كېڭەشنىڭ سابىق ئەزاسى
*جۇڭگو ئىسلام جەمئىيىتىنىڭ سابىق ئەزاسى.
## تۇتۇلىشى
## باشقىلار
*شىرزات باۋۇدۇن
*خىتاي ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن قانۇنىي رەسمىيەتسىز تۇتقۇن قىلىنغان ئۇيغۇر سەرخىللىرىنىڭ قىسمەن تىزىملىكى

## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
كۆلەڭگە ئىچىدىكى جەڭ (2021 خىتاي تەشۋىقات فىلىمى)

**كۆلەڭگە ئىچىدىكى جەڭ (2021 خىتاي تەشۋىقات فىلىمى)** ناملىق تەشۋىقات فىىمى 2021-يىلى 4-ئاينىڭ 2-كۈنى تارقىتىلغان بولۇپ، ئاساسلىقى خىتايلارنىڭ شەرقىي تۈركىستان]] دىكى ئېرقىي قىرغىنچىلىقىنى ئاقلاشنى مەقسەت قىلغان.
## 1-بۆلۈم ئەگرى ھاياتلىق
PART ONE The Networks-第一章 误入歧途的人生

## 2-بۆلۈم ئىچ دۈشمەنلەر
PART TWO The Enemies Within-第二章-来自内部的敌人
*شىرزات باۋۇدۇن
*ئابلاجان بەكرى
*ئابلىمىت ئابابەكرى-ئابدۇلئەھەد ئابابەكرى ئاكىسى.
*ئابدۇلئەھەد ئابابەكرى ئابلىمىت ئابابەكرىنىڭ ئىنىسى.

*تايىر ئابباس-شەرقىي تۈركىستان ئىسلام ھەرىكىتى تەشكىلاتى ئەزاسى-فىلىمدە سۈرىتى كۆرسىتىلمىگەن.
---
*مۇرات شېرىپجان-خوتەن ۋىلايەتلىك ج خ ئىدارىسىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى
## 3-بۆلۈم دەرسلىك كىتاپلار
PART THREE The Textbooks-包藏祸心的教材
*ساتتار ساۋۇت-شىنجاڭ مائارىپ نازارىتى نازىرى
---
*ئالىمجان مەمتىمىن-شىنجاڭ مائارىپ نازارىتى مۇئاۋىن نازىرى
*ئابدۇرازاق سايىم-شىنجاڭ مائارىپ نەشرىياتىنىڭ نەشرىيات باشلىقى
*تاھىر ناسىر-شىنجاڭ مائارىپ نەشرىياتىنىڭ نەشرىيات باشلىقى-ئابدۇرازاق سايىمدىن كىيىن.
---
*يالقۇن روزى
*ۋاھىتجان ئوسمان
*شەھىدە يۈسۈپ-شىنجاڭ مائارىپ نەشرىياتىنىڭ تەھرىرى
## 4-بۆلۈم قارا قوللار
-دولقۇن يالقۇن.

-دىلنۇر ئەزىز
## قويۇلغان ۋاقتى
2021-يىلى 4-ئاينىڭ 2-كۈنى 
## باشقىلار
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار
دولانە ساپراقچىسى

**دولانە ياپراقچىسى** (ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 山楂片 شەنجاپيەن؛ ئېنگلىزچە: Haw flakes، خوۋ فلاكىس؛ ئۇيغۇرچە باشقىچە ئاتىلىشى: يىمەكلىكنىڭ شەكلىگە ئاساسەن دولانە قەلەمچىسى، ياپراقچىسى دەپمۇ ئاتىلدۇ) ئادەتتە دولانە ئارقىلىق ياسالغان يىمەكلىك. شەكلى ساپراقچە شەكىلدە بولغانلىقى ئۈچۈن دولانە ساپراقچىسى دەپ ئاتىلدۇ. بۇ ئىسترالىق يىمەكلىككە ئادەتتە قىزلار ۋە بالىلار ئامراق كېلدۇ. دولانە ساپراقچىسىنىڭ ئەسلى يۇرتى جوڭگو. 
thumb|دولانە ساپراقچىسى
thumb|تەيۋەننىڭ دولانە ساپراقچىسى
## مەنبەلەر
دانلىق ئۆسۈملۈك ياپراقچىسى

thumb|دانلىق ئۆسۈملۈك ياپراقچىسىنىڭ سۈت بىلەن ئارلاشتۇرلۇپ ھازىر بولغان كۆرۈنۈش
دانلىق ئۆسۈملۈك ياپراقچىسى (ئۇيغۇرچە باشقىچە ئاتىلىشى: دانلىق زىرائەت يايراقچىسى، دانلىق ئۆسۈملۈك ياپراقچە ئارلاشمىسى؛ ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 谷物片، گۇۋۇپيەن؛ breakfast cereal ياكى cereal ، سىرىيال) ئادەتتە ئامېرىكا ۋە باشقا غەرب ئەللىرىدە ئەتىگەنلىك تاماق ئورنىدا سۈت بىلەن ئارلاشتۇرۇپ ئىستمال قىلدىغان، تەركىبىدە بىر خىل ياكى كۆپ خىل دانلىق ئۆسۈملۈكنىڭ ياپراقچىسى ئارلاشتۇرۇلغان بىر خىل يىمەكلىكتۇر. ئۇنىڭدا يەنە ياڭاق، كىشمىش، بۆلچۈرگەن، ئالما ۋە باشقا قۇۋەتىلىك، يۇقىرى ئېنرگىيەلىك ماتىرياللارمۇ ئارالاشتۇرۇلدۇ. ئۇننىڭ يەنە بىر خىل ئەڭ داڭلىق قۇردىشى بولسا سۇلۇ پاپراقچىسىدۇر. 
thumb|بانان، شاكىلات تەملىك دانلىق ئۆسۈملۈك ياپراقچىسى ۋە ۋافال پىرەنىكى

## مەنبەلەر
لۇغەت تورى

لۇغەت تورى مەخسۇس ئۇيغۇرچە ۋە باشقا تىللار ئارىسىدىكى تور لۇغەت تور بېكىتىدۇر.  لۇغەت تورىنىڭ مەنزىلى: https://lughet.com/. بۇ تور بېكەتنىڭ ئېكىران تىلى ئېنگلىزتىلىدۇر.
## مەنبەلەر
ياڭاق

thumb|'''جوْز''' (مېۋە قىسمى)
**جوْز** بولسا جوْز ئائىلىسىدىـكـى غـازاڭ تاشلايدىـغـان دەرەخ  ياڭاقـنىـڭ مېغىزى بۇلۇپ،باھنى قوزغاش، ئىچىنى يۇمشىتىش، ئىششىق تارقىتىش، پارقىرىتىش خۇسۇسىيىتى بار. 

### ھەققىدە
[thumb|جوْز 3-د ([جانلاندۇرۇم) كۆرۈنۈشى]]
جوْز بولسا  جوْز ئائىلىسىدىـكـى غـازاڭ تاشلايدىـغـان دەرەخ  ياڭاقـنىـڭ مېغىزى بۇلۇپ،  مېغىزى شار شەكىللىك بولۇپ، ئىككى پارچىسى بىرىكىپ تۇرىدۇ، پۈرمە ئېرىقچىسى بولىدۇ.  سىرتىنى قوڭۇر رەڭلىك نېپىز پەردىسىمان ئۇرۇق پوستى ئوراپ تۇرىدۇ، تەمى قېرىق، پۇرىقى سۇس،9-، 10- ئايلاردا مېۋىسى پىشقاندا يىغىۋېلىندۇ، جەنۇبىي شىنجاڭدىن، خېبىي، شەنشى، كەشمىر، ئىران ، ئافغانىستان قاتارلىق جايلاردىن چىقىدۇ.

مېڭىنى قۇۋۋەتلەش، ھېسسىي قۇۋۋەتنى ئاشۇرۇش، باھنى قوزغاش، ئىچىنى يۇمشىتىش، ئىششىق تارقىتىش، پارقىرىتىش خۇسۇسىيىتى بار. 

### تەسىرى
مېڭىنىڭ ماددا ئالمىشىشنى ياخشىلاش، مىڭىنى ۋە ئومۇمىي بەدەننى قۇۋۋەتلەش.

#### ئەكىس تەسىرى
ئىسسىق مىزاج كىشىلەرنىڭ بېشىنى ئاغرىتىدۇ.

#### فارماكولوگىيلىك تەسىرى
(1) باكتېرىيە، زەمبۇرۇغقا قارشى تۇرۇش تەسىرى بار.

(2) تەركىبىدە جوْز يېغى تۇتقان يېمەكلىكلەرنى ئىتقا بېرىلسە، بۇنڭ بىلەن ئىتنىڭ تەن ئېغىرلىقى تېزلا ئاشىدۇ، قان شىرىسى ئاق ئاقسىلى كۆپىيىدۇ.

### تەركىبى
[thumb|دۇنياغا داڭلىق [خوتەن ۋىلايىتى|خوتەن ياڭاقلىرى]]
ياڭاق مېغىزىنىڭ تەركىبىدە %40~50 مايلىق ياغ بار، يەنە %15.4 ئاقسىل، %10 كاربون سۇ بىرىكمىلىرى، كالتسىي، فوسفور،  تۆمۈر، كاروتىن، رىبوفلاۋىن قاتارلىقلار بار.

### قوللىنىشى
1. جوْز مۇرابباسى تەييارلاپ مۇۋاپىق مىقداردا ھەسەل بىلەن قوشۇپ يېسە، بۆرەكنى سەمرىتىدۇ، باھنى قوزغايدۇ،چوڭ تەرەتنى يۇمشىتىدۇ، ئۈچەينى قۇۋۋەتلەيدۇ.

2. جوْز مېغىزىدا يالانچۇق تەييارلاپ، ھەر كۈنى ئەتىگەن يالاپ بەرسە، يۆتەلگە پايدا قىلىدۇ.

3. ياڭاقنى سىركىگە چىلاپ يېسە، ئاشقازاننىڭ ئاجىزلىقىنى تۈگىتىدۇ.

4. جوْز مېغىزىنىڭ پوستىنى كۆيدۈرۈپ يېسە، بوۋاسىرنىڭ قېنىنى توختىتىدۇ.

5. ياڭاقنىڭ يېلىمىنى يىرىڭلىق چاقىلارغا چاپسا ياكى ئېزىپ ئاغرىق چىشقا باسسا ئاغرىق توختىتىدۇ.

6. جوْز پوستىنى سۇ بىلەن قاينىتىپ ئېغىزنى چايقىسا، چىشنىڭ تۈۋىدىكى ئىششىقلارنى تارقىتىدۇ، چىشنى چىڭىتىدۇ.

دورىلىق ئورنى:

ياڭاقـنىـڭ مېغىزى

تۈزەتكۈچىسى:

ئانار سۈيى، بىنەپشە

#### ئورۇنباسارى
ھەببىتۇلخوزرا، چىلخوزائانار سۈيى، بىنەپشەياڭاقـنىـڭ مېغىزى.

### كېسەللىك مىسالى
نېرۋا ئاجىزلىقى، ئۇنۇتقاقلىق، جىنسىي قۈۋۋەتنىڭ ئاجىزلىقى، قەۋزىيەت، يۆتەل، ھەزىم بۇزۇلۇش قاتارلىقلارغا ئىشلىتىلىدۇ
## مەنبەلەر

تۈر:مېۋە
ئۈچ پادىشاھلىق

**ئۈچ پادىشاھلىق** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Üch Padishahliq**) بولسا
## تارىخ

## خانلىرى

## مەدەنىيىتى

## قارالسۇن
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:جۇڭگو تارىخى
تۈر:جۇڭگو تارىخىدىكى سۇلالىلەر
ئايدىڭدا تەنھا مەي ئىچىش

*‏ئايدىڭدا تەنھا مەي ئىچىش*

*[[‏لى بەي]]*

*‏*

*‏تۇرىمەن كوزام بىلەن گۈلگە قاراپ*

*ئۈلپىتىم يوق ئۆتمىدى گالدىن شاراپ*

*ئايغا مەي تۇتسام يېنىمغا كەلدى ئاي*

*ياندا سايەم قالمىدىم يالغۇزسىراپ*

*ۋەلىكىن ئاينىڭ لىۋى مەيدىن نېرى*

*قويمىدى سايەممۇ ھالىمنى سوراپ*

*ئىككىسى ھەمراھ دېسەم چاغلىق ئىكەن*

*ئۆتكىدەك ئۆمرۈم باھارسىز بەك خاراپ*

*ناخشا ئېيتسام تولغۇنار ئاسماندا ئاي*

*چېكىدۇ ئۇسسۇلغا سايەم ئىزتىراپ*

*ساق ۋاقىتتا سىردىشىپ يۈرگەن بىلەن*

*مەس بولۇپ قالساق كېتەركەنمىز تاراپ*

*بەخت ئۈچۈن ئاسمانغا چىقسام بولغۇدەك*

*تارتقۇچە تەنھا يۈرۈپ بۇنچە ئازاپ*

**[[ئىمىن ئەھمىدى]] تەرجىمىسى**

*月 下 独 酌　*

*——李白*

*花间一壶酒，独酌无相亲。*

*举杯邀明月，对影成三人。*

*月既不解饮，影徒随我身。*

*暂伴月将影，行乐须及春。*

*我歌月徘徊，我舞影零乱。*

*醒时同交欢，醉后各分散。*

*永结无情游，相期邈云汉。*
## مەنبەلەر
ئەنۋەر توختى

**ئەنۋەر توختى** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Enver Tohti**) بولسا شەرقىي تۈركىستاننىڭ قۇمۇل شەھىرى دە تۇغۇلغان.
## ھاياتى

## باشقىلار
*ئەنگىلىيەلىك ئۇيغۇرلار

## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
تۈڭلۈك

**تۈڭلۈك**(ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: tünglük) بولسا كۈن نۇرى چۈشۈش ۋە ھاۋا ئالماشتۇرۇش ئۈچۈن، ئۆينىڭ تورۇسىدىن ئېچىلغان تۆشۈك.

## تۈرى

## ماتېرىيالى

## مۇناسىۋەتلىك

## باشقىلار
ئامبۇر،ئەتۋىركە،كۇلۇچ،بولقا،ھەرە،ئۈشكە
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانما

## مەنبەلەر
ئىشىك

**ئىشىك**(ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Ishik)بولسا ئۆي، خانا، بىنا، ھويلا]] لارنىڭ كىرىپ-چىقىدىغان يېرىگە ئورنىتىلغان، ئېچىپ-يېپىپ تۇرۇشقا ماسلاشقان قۇرۇلمىسى.
## سۆز مەنبەسى
تۈركچىدە-eşik- بوسۇغا دېگەن مەنىدە.
## ماتېرىيالى

## مۇناسىۋەتلىك
*ئايلانما ئىشىك
*سىيرىلما ئىشىك
*پۇلاڭلىما ئىشىك
## باشقىلار
ئامبۇر،ئەتۋىركە،كۇلۇچ،بولقا،ھەرە،ئۈشكە

*شارنىر

## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانما
ۋىنتا

**ۋىنتا**(ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Winta) ئايلانما رېزبىلىق چىڭىتىش دېتالى، ۋىنتا بىلەن چىڭىتماق.
## تۈرى

## ماتېرىيالى

## دەرىجىسى

## باشقىلار
ئامبۇر،ئەتۋىركە،كۇلۇچ،بولقا،ھەرە،ئۈشكە
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانما
خالمۇرات ھاررى

**خالمۇرات ھاررى** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Halmurat Harri**) ياكى **خالمۇرات ھاررى ئۇيغۇر** بولسا 1985-يىلى شەرقىي تۈركىستاننىڭ تۇرپان شەھىرى دە تۇغۇلغان.
## ھاياتى
*2003-يىلى شىمالى مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتىنى پۈتتۈرۈپ، شۇ يىلىدىن باشلاپ ئۈرۈمچىدە مەلۇم بىر دوختۇرخانىدا ئىشلىگەن.
*2008-يىلى تايلانقا چىققان. 2009يىلى 5-ئىيۇل ۋەقەسى چىققاندىن كېيىن ۋەتەنگە قايتىشتىن ۋاز كېچىپ فىنلاندىيەگە كەتكەن ۋە شۇ ۋاقىتتىن باشلاپ فىنلاندىيەدە ياشاۋاتىدۇ.
## باشقىلار
*فىنلاندىيەلىك ئۇيغۇرلار

## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار