open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
تۇرۇپ

thumb|ياپونيە تۇرۇپى
تۇرۇپ بىر خىل تەمى قىرتاق كىلىدىغان، لىكىن سۇيۇقئاش ۋە باشقا سۇيۇق تائامللارغا تەم كىرگۈرزۈدىغان، بۇلۇپمۇ قىش مەزگىلىدە، يېشىك كۆكتاپ كەم بولغان چاغلاردا، ئائىلىلەردە كەم بولسا بولمايدىغان ئۇزۇقلۇق قىمىتى مول بولغان بىر خىل كۆكتات. ئۇ ئاساسى جەھەتتىن ئۇزۇنچاق بۇلۇپ شەكىل جەھەتتىن پىدىگەنگە ئوخشايدۇ، رەڭگى قىزىل، ئاق ياكى سۆسۈن كېلىدۇ. بەزى جايلاردا لوبا ياكى لوپا دەپمۇ ئاتلىدۇ. لوپا ئاتىلىش خەنچە نامىنىڭ ئوقۇلۇشىدۇر. 

### نام-ئاتلىشى
ئۇيغۇرچە: تۇرۇپ

يېڭى يېزىق:Turup

خەنچە: 萝卜

ئېنگلىزچە: Daikon (ياپونچە 大根 نىڭ دايكون دەپ ئوقۇلۇشىدىن كەلگەن)
thumb|قۇرۇتۇلغان تۇرۇپ

## مەنبەلەر

تۈر:ئۆسۈملۈك
لېيجۈن

لېيجۈن، شىياۋمى شىركىتىنىڭ قۇرغۇچىسى ۋە لىدىرى. 1969-يىلى 12-ئاينىڭ 16-كۈنى خۇبېي شىيەنتاۋدا تۇغۇلغان. 1987-يىلى تۇلۇق ئوتتۇرىنى پۈتتۈرۈپ ۋۇخەن ئۇنۋېرستىتىنىڭ كومپيۇتېر فاكولتىتىغا قوبول قىلىنغان.يۇقىرى يىللىقنىڭ دەرسلىرىنىمۇ قۇشۇپ ئوقۇپ پۈتۈن ئالى مەكتەپ دەرسلىكلىرىنى ئىككى يىلدىلا تاماملىغان، ھەتتا ئوقۇش پۈتتۈرۈش دىسسىرتاتسىيەسىنىمۇ يېزىپ پۈتتۈرگەن. شۇنىڭدىن كىيىن كومپيۇتېر بازارلىرىنى ئارىلاشقا باشلىغان.

### نام - ئاتىلىشى
ئۇيغۇرچە: لېيجۈن

خەنچە: 雷军

خەنچە لاتىن: Lei Jun

### ئىگىلىك تىكلەش ھاياتى
بىر خىزمەتدېشى بىلەن بىرلىشىپ  DOSپىراگراممىسى يىزىشقا ئائىت بىر كىتاپ يېزىپ چىققان. ئۇنىڭدىن كىيىنكى ئىككى يىل جەريانىدا مالىيە ۋە كومپيۇتېر بىخەرتەرلىكى دىگەندەك كۆپ ساھەلەرگە ئائىت كومپيۇتېر پراگراممىللىرىنى يازغان.ئىلىكتىر 

ئۈسكۈنىلىرىنىڭ توك يوللىرىنى لاھىيەلاشكە قاتناشقان. ئىلىكتىر ئۈسكۈنىلىرىنىڭ توك يوللىرىنى تۇتاشتۇرۇش ئىشلىرىنى قىلغان.بىرمەزگىل خاككىرمۇ بولغان. ئىككى يىلدا ۋۇخەندىكى بارلىق كومپيۇتېر شىركەتلىرىنىڭ خۇجايىنلىرى بىلەن كونا تونۇشلاردىن بولۇپ كەتكەن، ۋە ۋۇخەن ئىلىكتىر ساھەسىدە داڭق چىقارغان.ئالما شىركىتىنىڭ قۇرۇلۇش جەريانىدىكى ھىكايىلەرنىڭ تەسىرىدە ئۇنۋېرستىتىنىڭ تۆتىنجى يىللىقىدا لېيجۈن ساۋاقدېشى ۋاڭ چۈەن گو لى رۇشيۇوڭلار بىلەن بىرلىشىپ سەنسې شىركىتىنى قۇرغان. لىكىن كىيىنچە كۆلىمى ئۇلارنىڭ شىركىتىدىن چوڭ بىر شىركەت قۇرۇلۇپ ئۇلارنىڭ مەھسۇلاتىنى تەقلىد قىلىپ تېخىمۇ كۆلەملىك تېخىمۇ ئەرزان ساتقانلىقى ئۈچۈن سەنسې شىركىتى تەس كۈنگە قالغان، لېيجۈنلار شىركەتنى ماڭدۇرۈپ تەرەققى قىلىش ئۇزاقتا تۇرسۇن ھەتتا كۈنىنى ئېلىشىمۇ تەسكە توختىغان. يېرىم يىلدىن كىيىن ۋەيران بۇلۇپ شىركەتنىڭ ئازغىنە مۈلۈكلىرىنى بۆلۈشكەن. ۋە بۇ لېيجۈننىڭ تۇنجى قېتىم ئىگىلىك تىكلىشى بولغان.1992-يىلى جىنشەن شىركىتىگە كىرگەن. ئىلگىرى كىيىن بۇلۇپ ئېچىش بۈلۈم دىرىكتورى، جۇخەي تارماق شىركىتىنىڭ مۇئاۋىن باش دىرىكتورى  ۋە بېيجىڭ جىنشەن يومشاق دىتال شىركىتىنىڭ باش دىرىكتورى بولغان. لېيجۈن 22ياشتا جىنشەن شىركىتىگە كىرىپ 38ياشقىچە ئۇدا 16يىل ئىشلىگەن. ئارلىقتا جىنشەن شىركىتىنىڭ پېيىنى بازارغا سالغان. 2007-يىلى 12-ئاينىڭ 20-كۈنى لېيجۈن جىنشەن شىركىتى باش ئىجرائىيە ئەمەلدارلىقىدىن ئىستىپا بەرگەن. 2011-يىلى 7-ئاينىڭ 11-كۈنى جىنشەن شىركىتىنىڭ باش لىردىرى بولغان. 

### باشقا ساھەدە
لېيجۈن يەنە نامى چىققان مەبلەغ سالغۇچى بولۇپ 20گە يېقىن شىركەتكە مەبلەغ سالغان.2010-يىلى 4-ئايدا جوڭگۇ گۇگول تەتقىقات يۇرتىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى چاڭ لىن بىن، موتورولا بېيجىڭ تەتقىقات مەركىزىنىڭ ئالى باشقۇرغۇچىسى جوۋگۇاڭ پىڭ، بېيجىڭ پەن تېخنىكا ئۇنۋېرستىتى سانائەت لاھىيەلەش فاكولتىتىنىڭ مەسئولى ليۇدې، جىنشەن سىبا باش دىرىكتورى لى ۋەن چياڭ، مىكروسوفىت جوڭگو قۇرۇلۇش يۇرتىنىڭ ئېچىش باش مەسئولى خۇاڭ جياڭ جيى ۋە گوگولنىڭ خوڭگودىكى مەھسۇلات دىرىكتورى خوڭ فېڭ قاتارلىق بەش ئادەم بىلەن بىرلىشىپ شىياۋمى شىركىتىنى قۇرۇپ چىققان. 2011-يىلى 8-ئايدىن باشلاپ شياۋمى تىلفۇنلىرىنى بازارغا سالغان. 

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
2020 ئىراننىڭ ئىراقتا تۇرۇشلۇق ئامېرىكا بازىسىغا قىلغان ھۇجۇمى

2020-يىلى يانىۋاردا ئىران قۇدۇس بىرگادىسىنىڭ قوماندانى، گېنىرال مايور قاسىم سولايمانى (قاسىم سۇلايمانى) ئىراق باغداد ئايروپورتدا قەسكە ئۇچىرغاندىكىن كېيىن ئىران جۇمھۇريىتى قىساس ئېلىش ئۈچۈن ئېلىپ بارغان ھەربىي ھەركەت. 

### تەپسىلى جەريانى
thumb|ئامىرىكا ئەلبېشى دونالد ترامىپ پۈتۈن ئامېرىكا خەلىقىگە تېلۋىزورلۇق بايانات ئېلان قىلماقتا
شۇ جاي ۋاقتى 1-ئاينىڭ 8-كۈنى سەھەردە، بېيجىڭ ۋاقتى بۈگۈن ئەتىگەندە، ئىراقنىڭ غەربىي قىسىمىدىكى ئەنبار ئۆلكىسىگە جايلاشقان «ئامېرىكا ئاساد ھاۋا ئارمىيە بازىسى» باشقۇرۇلىدىغان بومبا ھۇجۇمىغا ئۇچرىغان.
thumb|قاسىم سۇلايمانى( سولايمانى) نامىزى
thumb|قاسىم سولايمانى( قاسىم سۇلايمانى)
ئىران «P r e s s T V» تېلېۋىزىيە ئىستانسىسىنىڭ خەۋەر قىلىشىچە، ئىران قوزغىغان بۇ قېتىملىق باشقۇرۇلىدىغان بومبا ھۇجۇمىدا 80 ئادەم قازا قىلغان. چەت ئەل تاراتقۇلىرى ئەھۋالدىن خەۋەردار زاتلارنىڭ خەۋىرىنى نەقىل كەلتۈرۈپ مۇنداق دېدى: تاراتقۇلارنىڭ خەۋەر مەنبەسىگە ئاساسەن، ھازىرغا قەدەر ئاساد بازىسىدا ئاز دېگەندە 80 ئامېرىكىلىق ھەربىي ئۆلتۈرۈلدى، 200 ئادەم يارىلاندى. يارىدارلارنى تىك ئۇچار ئايروپىلان بازىدىن ئېلىپ چىقتى. بۇ ئەھۋالدىن خەۋەردار زات تولۇقلاپ مۇنداق دېدى: بازىدىكى 20 مۇھىم نىشانغا 15 باشقۇرۇلىدىغان بومبا تەگدى، نۇرغۇن ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان ۋە تىك ئۇچار ئايروپىلان ۋەيران بولدى.

لىكىن ئامىرىكا تەەرپ بايانات ئېلان قىلىپ ھىچقانداق ئامىرىكا ئەسكىرنىڭ يارىلانمىغانلىقىنى، ئۆلمىگەنلىكىنى كۆرەسەتكەن. 

### ھۇجۇم نىشانى
thumb|ئالى خامېنى قاسىم سولايمانىنىڭ (سۇلايمانى) جىنازىسدا كۆز ياش قىلماقتا
ئاساد ھاۋا ئارمىيە بازىسى ئۆتكەن ئەسىرنىڭ 80-يىللىرىدا قۇرۇلغان، 2003-يىلى ئامېرىكا ئىراق ئۇرۇشىنى قوزغىغاندىن كېيىن ئۇنى ئۆتكۈزۈۋالغان، بۇ ئامېرىكا ئارمىيەسىنىڭ ئىراقنىڭ غەربىي قىسىمىدىكى ئەڭ چوڭ ھەربىي بازىسى. 2011-يىل 12-ئايدا، ئامېرىكا ئارمىيەسى بۇ بازىنى ئىراق خەۋپسىزلىك قىسىملىرىغا رەسمىي ئۆتكۈزۈپ بەرگەن. ھالبۇكى، ئامېرىكا ئارمىيەسى 2014-يىلى ئەسەبىي تەشكىلاتلارغا زەربە بېرىش نامىدا بۇ بازىنى قايتا ئۆتكۈزۈۋېلىپ ئەسكەر تۇرغۇزغان.

### مەنبە
تور دۇنياسى
ئادەمسىز ئۇچقۇ

thumb|ئادەمسىز ئۇچقۇ قونماقتا
thumb|ئەم كىيۇ- 9 قارچىغا ئادەمسىز ئۇچقۇسى
ئادەمسىز ئايروپىلان سىمسىز يىراقتىن تىزگىنلەش ئۈسكۈنىسى ياكى زاپاس كونترول سىستېمىسى ئارقىلىق باشقۇرۇلىدىغان ئۇچقۇچىسىز ئايروپىلان بولۇپ، ئادەمسىز ئۇچقۇ دەپمۇ ئاتىلىدۇ. يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، بۇ قورال جەڭگاھلاردا بارغانسېرى كۆپ ئىشلىتىلىۋاتىدۇ.

ئادەمسىز ئايروپىلان بىخەتەر، قوللىنىشچان بولغانلىقى، بىر چالمىدا نەچچە پاختەكنى سوققىلى بولىدىغانلىقى ئۈچۈن مۇشۇنداق ئەتىۋارلىنىۋاتىدۇ.

### نامى-ئاتىلىشى
ئۇيغۇرچە؛ ئادەمسىز ئۇچقۇ، ئۇچقۇچۇسىز ئايرۇپىلان، دىرون

خەنچە: 无人机

ئېنگىلىزچە: Unmanned aerial vehicle (كۆپىنچە ھالدا  Drone دەپ ئاتىلىدۇ)

### ئالاھىدىلىكى
ئادەمسىز ئايروپىلاننىڭ قۇرۇلمىسى ئاددىي، تەننەرخى ئەرزان، ئۇنى ئىشلەتكەندە ئۇرۇش مەبلىغىنى تېجىگىلى بولىدۇ. ئىككىنچىدىن، ئادەمسىز ئايروپىلان جانلىق ۋە ئەپچىل، ناھايىتى ئىنچىكە ۋەزىپىلەرنىمۇ ئورۇندىيالايدۇ. كىچىك ئادەمسىز ئايروپىلانلار خۇددى ئۇششاق ھاشارەتكە ئوخشاش، ئىمارەتلەرنىڭ ئىچىگە كىرىپمۇ رازۋېدكا قىلالايدۇ، بۇ خۇددى سۈن ۋۇكۇڭ تۆمۈر يەلپۈگۈچلۈك مەلىكىنىڭ قورسىقىغا كىرىپ-چىققاندەكلا ئىش. ئەڭ مۇھىمى شۇكى، ئۇنى ئىشلەتكەندە ئادەمنىڭ فىلولوگىيەلىك ئامىللىرىنى ئويلىشىش ھاجەتسىز. ئادەمسىز ئايروپىلان بىلەن ئۇرۇش قىلىش ئەندىزىسىدە، ئالدىنقى سەپكە قوراللىق ئەسكەرلەر بارمىسىمۇ بولىدۇ، ئېگىز ھاۋا بوشلۇقىدىكى ئادەمسىز ئايروپىلانلار ئارقىلىقلا ۋەزىپىنى ئورۇندىغىلى بولىدۇ. 

### ھەربىي قوللۇنۇشى
ھازىرقى يەر يۈزى ئۇرۇشلىرىدا، ئوفىتسېر-ئەسكەرلەر كۆزىتىش ئۈسكۈنىلىرى ئارقىلىقمۇ كۆزىتىدۇ، لېكىن ئۇنىڭ كۆزىتىش دائىرىسى 10 كىلومېتىردىن ئاشمايدۇ. ھالبۇكى، ئادەمسىز ئايروپىلان ئىشلىتىلسە، قىسىمنىڭ كۆزىتىش دائىرىسى 100 كىلومېتىردىنمۇ ئېشىپ كېتىدۇ، جەڭگاھنىڭ ئومۇمىي ئەھۋالىنى ئېنىق بىلىپ تۇرالايدۇ.
thumb|ئادەمسىز ئۇچقۇ
لېكىن ئادەمسىز ئايروپىلان ئارقىلىق ئۇرۇش قىلىش ئەندىزىسىنىڭ چوڭقۇر ئۆزگىرىشىگە ئەگىشىپ، ئادەمسىز ئايروپىلانلار رازۋېدكا قىلىش، قىلتاق قۇرۇش قاتارلىق پاسسىپ ماسلىشىش قورالىدىن نىشانغا نەق زەربە بېرەلەيدىغان ئاكتىپ ھۇجۇم قورالىغا ئايلاندى. 

2001-يىل 10-ئاينىڭ 17-كۈنى، ئامېرىكا ئارمىيەسى ئافغانىستاندا تۇنجى بولۇپ «ئوۋچى RQ-1» ناملىق ئادەمسىز ئايروپىلان ئارقىلىق «دوزاخ ئوتى» ناملىق باشقۇرۇلىدىغان بومبىنى ئېتىپ، تالىبانلارنىڭ تانكىسىنى پاچاقلاپ تاشلىدى، بۇ يېڭى ئەسىردىكى ئادەمسىز ئايروپىلان-باشقۇرۇلىدىغان بومبا ئۇرۇشىنىڭ مۇقەددىمىسىنى باشلاپ بەردى. 

كەلگۈسىدىكى جەڭگاھلاردا ئادەمسىز ئايروپىلان ئادەتتىكى ئۇرۇش ئايروپىلانلىرىنىڭ ئورنىنى ئېلىپ، كەلگۈسى ھاۋا ئۇرۇشىنىڭ ئاساسلىق قوراللىرىنىڭ بىرى بولۇپ قېلىشى، ھەتتا زۆرۈر تېپىلغاندا دۈشمەن بىلەن تەڭ ھالاك بولۇشتەك ئۆزىنى ئۆلتۈرۈۋېلىش شەكلىدىكى ھۇجۇم ئۇسۇلىنىمۇ قوللىنىشى مۇمكىن. 

### مەنبە

# تور دۇنياسى
## مەنبەلەر
ئەتلەس

thumb|بىر خوتەن ئەتلەس فابرىكىسىدىن كۆرۈنۈش.
**ئەتلەس ئەنئەنېۋى [[ئۇيغۇر مىللىتى|ئ‍ۇيغۇر]] خانىم قىزلىرى كىيىم-كىچىكىدە قوللىنىلدىغان رەق تۈرىدۇر. بۈگۈنكى كۈنۈمىزدە ئەركەك كىيىم ـ كېچەكلىرىدىمۇ قۇللانماقتا. ئەنئەنىۋى ئەتلەس رېقى يىپەك بولۇپ، كۈنۈمۈزدە تۈرلۈك ماتىريالداكى ئەتلەسلەر مەۋجۇتتۇر. ئەتلەس رېقىنى ئۇيغۇردىيارىدا ئەڭ كۆپ خوتەن ۋىلايىتىدە ئىشلەپچىقىرىرىلماقتا.** 



## مەنبەلەر
ئەشەددى ئەبلەق (تىياتىر)

thumb|ئەشەددى ئەبلەق لوگوسى
thumb|قىزىل باش (پىنىڭك مەن)، ئاساسلىق رولچىلارنىڭ بىرسى
thumb|ئەشەددى ئەبلەقتىكى باش رولچىلا: ۋولتىر ۋايىت ۋە ئۇنىڭ ئايالى رولچىسى
ئەشەددى ئەبلەق (ئېنگىلىزچە: Breaking Bad**)** ئامېرىكىنىڭ دۇنياغا داڭلىق تېلۋىزىيە تىياتىرى. بۇ فىلىمدە، راك كىسىلگە گىرپىتا  بولۇپ قالغان كەمبەغەل خىمىيە ئوقۇتقۇچىسى  ۋولتىر ۋايىت تاسادىپى پۇرسەتتە زەھەر ساتتسا كۆپ پۇل تېپىپ كېسىلىنى ساقايتقىلى بۇلدىغانلىقنى شۇنداقلا ياش باللىرغا بايلىق قالدۇرۇپ قويىدىغانلىقىنى ھېس قىلىپ ئۆزىنىڭ شەخسى خمىيە بىلىملىرىدىن پايدىلىنپ بۇرۇنقى ئوقۇغۇچىسى (پىڭىك مەن (قىزىل باش دىگەن مەندە)) بىلەن ھەمكەرلىشىپ زەھەر ياساش، سېتىش، توشۇش، شۇنداقلا زەھەر ئەتكەسچىلىرى، زەھەر ساقچىلىرى بىلەن بولغان ۋەقەلىكلىرى بايان قىلىندۇ. بۇ فىلىم كىنو-سۈرەتلىىرىدىكى بىر يارقىن نۇقتتا، كىشلەرنىڭ ئىسىملىرى يېشىل رەڭدە (خىمىيەدىكى ئېلىمىنىتلار دەۋىرىي جەدۋىلىدىكى ئېلىمىنتلارنىڭ نامى گەۋدىلەندۈرۈلدۇ) چىقىدۇ. 

### نام-ئاتىلىشى
ئۇيغۇرچە: ئەشەددى ئەبلەق، زەھەر ياسىغۇچى مۇئەللىم، زەھەرچى ئۇستام، جان ئالغۇچى زەھەر ياسىغۇچى

ئېنگلىزچە: ***Breaking Bad***

خەنچە: 绝命毒师



## مەنبەلەر
ساتوشى ناكاموتو

thumb|بىت تەڭگىسى بەرپا قىلغۇچى ساتوشى ناكاموتونىڭ نامسىزى سىياقى
thumb|بىت تەڭگىسى گىن بۈلەكچىسى
ساتاشوى ناكاموتو (ئېنگلىزچە: Satoshi Nakamoto) كىشلەر تەرىپىدىن بىت تەڭگىسنىڭ بارلىققا كەلتۈرگۈچىسى، شۇنداقلا تۇنجى بىت تەڭگىسىنى يوللىغۇچى دەپ قارىلدىغان سىياقى نامەلۇم بىر مەخپىي شەخىس. نۇرغۇن كىشلەر ئۇنىڭ ئىسمىدىن بىر ياپونيەلىكنى شۇ دەپ بىكىتكەن بولسىمۇ، ئۇ كىشى ئۆزىنىڭ ساتوشى ناكاموتو ئىكەنلىكنى ئىنكار قىلغان. ھازىرقى بازار قىمىتى ئەڭ چوڭ شىفىرلىق پۇل بىت تەڭگىسىنىڭ ئەڭ كىچىك بىرلىكى ئۇنىڭ ئىسمى ساتوشى بىلەن ئاتالغان. 


thumb|بىت تەڭگىسى لوگوسى
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
مىخايىل مىشۇستىن

thumb|مىخايىل مىشۇستىن ئەل بېشى ۋىلادىمىر پۇتىن بىلەن بىللە |382x382px
thumb|2019-05-16 كۈنى، ۋىلادىمىر پۇتىن بىلەن مىخايىل مىشۇستىن|382x382px
**مىخايىل مىشۇستىن** (ئېنگىلىزچە: Mikhail Mishustin، ئورۇسچە: Михаил Владимирович Мишустин,) روسىيە فېدىراتسىيەسىنىڭ باش ۋەزىرى (باش باقانى، باش مىنىستىر). ئۇ 2020 - يىلى 1 - ئاينىڭ 15 - كۈنى روسىيە ئەلبېشى پۇتىن تەررىپىدىن باش باقانلىق ۋەزىپىسى ئاتتۇرۇلغان.  

بۇنىڭدىن بۇرۇن ئۇ خەلقئارا جەمىئيەتكە تۇنۇلمىغان بۇلۇپ، ئۇ 2010 - يىلى ئاپرېلدىن 2020 - يانۋارغىچە روسىيە فېدىراتسىيەسى باج ئىدارىسىنىڭ مۇدىرى ئىدى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
مايك پومپىئو

thumb|مايك پومپىئو
مايك پومپىئو (ئېنگىلىزچە: Mike Pompeo) ئامىرىكىنىڭ ھازىرقى، شۇنداقلا 70-نۆۋەتلىك دۆلەت ئىشلىرى كاتىپى( باشقا ئەللەرنىڭ باش باقان ياكى ھۆكۈمەت باشلىقى بىلەن ئوخشاش). 

thumb|مايك پومپىئو سەئۇدى ئەرەبىستان ئورۇن باسار كۆلتىگىنى مۇھەممەد بىن سالمان بىلەن كۈرۈشمەكتە.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
جوڭگو - ئامېرىكا سودا ئۇرۇشى

thumb|دونالد ترامپ (2017)
thumb|لىيۇخې بىلەن ئامېرىكا سودا ۋەكىلى كۈرۈشمەكتە (2019-يىلى ئاپىرىل)
جوڭگو -ئامېرىكا سودا ئۇرۇشى جوڭخۇا خەلق جۇمھۇريىتى ۋە ئامىرىكا قوشما شىتاتلىرى ھۆكۈمتى ئوتتۇرۇستىكى، ئامىرىكا ئەلبېشى دونالد ترامپ تەرىپىدىن "تەڭسىز، مەنپەتسىز، بىر تەرەپككىلا پايدىلىق، بىلىم مال مۈلۈك ھوقوقىنى قوغىدىماسلىق،  جوڭگو ھاكىميىتى ئېلىپ بارغان ئامىرىكا ھۆكۈمىتىگە ۋە شەخسى شىركەتلىىرىگە، تەشكلاتلىرىغا قارىتا ئېلىپ بېرىلغان سىڭىپ كىرىش، جاسۇسلۇق پائالىيەتلىرگە قارشى" بىر قېىتملىق تاموژنا بېجىنى، ۋە باشقا جوڭگو شىركەتلىرنى ، تەشكىلاتلىرىنى نىشان قىلغان ئىككى چوڭ دۆلەت ئوتتۇرۇسدىكى سودا ماجىراسى. 

ئۇزاققا سۇزۇلغان تالاش تارتشىتىن كېيىن،  2020-يىلى 1-ئاينىڭ 13-كۈنى جوڭگو ھۈكۈمىتىنىڭ ئورۇن باسار باش باقانى لىيۇخې ئامىرىكغا كېلىپ ئامېرىكا ئەلبېشى دونالد تىرامپ بىلەن "1-باسقۇچلۇق كېلىشىم" ئىمزالىدى. ھەمدە ئىككىنچى باسقۇچلۇق كىلىشىم توغرىسىدا سۆھبەتنى باشلىندىغانلىقىنى جاكارلىدى. 

### ئىسمى
ئۇيغۇرچە: جوڭگو -ئامېرىكا سودا ئۇرۇشى، جوڭگو -ئامېرىكا سودا ماجىراسى

خەنچە: 中美贸易战

ئەنئەنىۋى خەنچە: 中美貿易戰

ئېنگلىزچە: China–United States trade war

### قىسقا ئۇچۇرلىرى
باشلانغان ۋاقتى: 2018-يىلنىڭ بېشىدا

ئىككى تەرەپ: جوڭگو ھۆكۈمىتى. ئامېرىكا ھۆكۈمىتى.

باشلىغۇچى تەرەپ: ئامېرىكا

ئاساسلىق باشلىغۇچى شەخىس: ئامېرىكا ئەلبېشى دونالد ترامپ

بىرنىچى باسقۇچلۇق كېلىشىم: 2020-يىلى 01-ئاينىڭ 15 كۈنى، ئامېرىكا ئاستانىسى ۋاشىڭتوندا دونالد ترامپ ۋە لىيۇخى تەرىپىدىن ئىمزالانغان. 

جوڭگو تەرەپ سۈل ۋەكىلى: ئورۇن باسار باش باقان(زوڭلى) لىيۇخې
thumb|دونالد ترامپ جوڭگو ئۇرۇن باسار باش باقانى، جوڭگو سودا ۋەكىلى لىيۇخې بىلەن ئاقسارايدا قول ئېلىشىپ كۈرۈشمەكتە. (2018-يىلى)
ئامىرىكا تەرەپ سۈل ۋەكىلى: روبېرىت لايتسىزېر ( ئا ق ش سودا ۋەكلى)
## مەنبەلەر
قۇربانجان بارات

قۇربانجان بارات، ئىلى ۋىلايىتى موڭغۇلكۈرە ناھىيىسى خونىخەي يېزىسىدا تۇغۇلغان. 87-يىلدىن 93-يىلىغىچە كەنتلىك باشلانغۇچتا، 93-يىلدىن 99-يىلغىچە ناھىيىلىك ئۇيغۇر ئوتتۇرا مەكتىپىدە ئوقۇغان. 99-يىلى بېيجىڭ پىداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتىغا قوبۇل قىلىنىپ، 99-يىلدىن 2001-يىلغىچە شىنجاڭ پىداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتىدا تەييارلىقتا ئوقۇغان. 2001-يىلدىن 2005-يىلىغىچە بېيجىڭ پىداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ تۆۋەن ئېنېرگىيە يادرو فىزىكا ئىنستىتۇتىدا ماتېرىيال فىزىكا كەسپىدە باكلاۋىرلىقتا ئوقۇغان. 2005-يىلدىن 2007-يىلىغىچە گېرمانىيە ئۇلم شەھىرىدىكى ئۇلم ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئالاھىدە ماتېرىيال ماگىستىر پروگراممىسىدا نانو ماتېرىيال يۆنىلىشىدە ئوقۇغان. ”تۆمۈر-پلاتىن (FePt) قېتىشما نانوزەررىچىلىرىنىڭ قورۇلما پارامېتىئېرلىرىنىڭ ئوكسىدلىنىشقا بولغان تەسىرى*“ تېمىسىدىكى ماگىستىرلىق ماقالەم ئەلا بولۇپ باھالانغان. ئوقۇشنى ياخشى نەتىجىدە تاماملاپ، 2008-يىلىدىن 2013-يىلغىچە شۇ ئۇنىۋېرسىتېتنىڭ مىكرو ۋە نانوماتېرىئال ئىنستىتۇتىدا ”ئانتى (قارشى)-ماگنىتلىق نىكېل-مانگان ۋە ئىرىدىئۇم-مانگان نىپىز قاتلىمىسىغا كۆمۈلگەن نىكېل ۋە كوبالىت نانوزەررىچىلىرىنىڭ ئالمىشىش تەسىرى“** تېمىسىدا دوكتورلۇقتا ئوقۇغان. دوكتورلۇقنى ئەلا نەتىجە بىلەن تاماملىغاندىن كېيىن، 2014 يىلى 2-ئايدىن باشلاپ ئەنگلىيە يورك شەھىرىدىكى يورك ئۇنىۋېرسىتېتىدا دوكتور ئاشتىلىق تەتقىقات خىزمىتىمنى باشلىغان، ھازىرقى تەتقىقاتى يېرىم مېتال خۇسۇسىيىتىكى ھويىسلېر نېپىز پەردىلىرىنىڭ كىرىستال تۈزۈلۈشى ۋە ماگنىتلىق ھەم ئېلېكترلىق خۇسۇسىيەتلىرى ھەققىدە.

### شان شەرەپلىرى
مۇكاپاتلار ۋە قىسمەن نەتىجىلەر:

2000-يىلى:

ئىككىنچى دەرىجىلىك ئوقۇش مۇكاپات پۇلى، شىنجاڭ پىداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتى

2004-يىلى:

CET-6 79 : نومۇر (تولۇق نومۇر 100)

توفېل ئىمتىھانى 583 نومۇر (تولۇق نومۇر 667)

باكلاۋىرلىق ئوتتۇراچە نەتىجە: 72.6

2005-يىلدىن 2007-يىلغىچە:

DAAD ئوقۇش مۇكاپات پۇلى

2007-يىلى:

ماگىستىرلىق نەتىجە 2.3. (1-2 ئەلا، 2-3 ياخشى، 3-4 لاياقەتلىك، 5 لاياقەتسىز)، ماقالەمگە بىرىلگەن نەتىجە 1.5 (ئەلا).

2011-يىلى:

گېرمانىيىدىكى بىر قېتىملىق يىللىق ئىلمى يىغىنىدا دوكتۇر ئوقۇغۇچىلار تۈرىدە 1-دەرىجىلىك مۇكاپات.

ئاپتونوم رايونلۇق مائارىپ نازارىتى تارقاتقان ”چەتئەلدە ئوقۇۋاتقان ئەلا نەتىجىلىك شىنجاڭلىق ئوقۇغۇچىلار ئوقۇش مۇكاپات پۇلى“.

2012-يىلى:

گېرمانىيە ئۇلم ئۇنىۋېرسىتېتى چەتئەللىك مۇنەۋۋەر دوكتۇر ئوقۇغۇچىلارغا بىرىلگەن ئوقۇش مۇكاپات پۇلى



## مەنبەلەر

ئاچنۇر بىلوگى

تۈر:كىشلەر
ئاچنۇر خاتىرلىرى

ئاچنۇر خاتىرلىرى تور بىلوگى بۇلۇپ ئاتاقلىق تەتقىقاتچى، پەخىرلىك دوكتۇر قۇربانجان باراتنىڭ شەخسى تورتۇراسىدۇر. ئورگان تور مەنزىلى: https://web.archive.org/web/20200814221813/http://achinuq.org/

### ئۆز بايانى
ھىسابتا بۇ مىنىڭ ئۈچىنچى بلوگىم بولۇپ قالدى. ئەڭ دەسلەپتە Blogger سۇپىسىدىن باشلىغان، كىيىن ۋەتەندە ئىچىلماس بولۇپ قاپتۇ دەپ، بلوگباسقا كۆچتۈم. كىيىنچە بلوگباسنى ئېلانغا توشتۇرۋەتتى، شۇنىڭ بىلەن چىدىماي بۇ بوشلۇققا ئۈزەم نام ئىلىپ ۋوردپرەس ئاساسىدا قۇرۋالدىم (ۋوردپرەس سۇپىسىنى ئۇيغۇرچىلاشتۇرۇپ كىلۋاتقان قېرىنداشلارغا سەممى رەھمىتىم بار!!!).

بۇ بلوگ ئۇسلۇبىنى ۋوردپرەس ئۆزى تەمىنلىگەن Twenty Ten ئۇسلۇبى ئاساسىدا ئۆزگەرتىپ چىقتىم. ئۈستۈدىكى رەسىمنى ۋەتەندىكى دەم ئىلىشىمدا مەھەللىدە تۇرۇپ تارتقان سۈرەتلەردىن تاللاپ Gimp دېتالىدا بىرلەشتۈرۈپ ياسىۋالدىم. ئوڭ تەرەپتىكىسى خان تەڭرى چوققىسى (7010 مىتېر ئىگىز). سول ياندىكى رەسىم كانىۋاي كۆڭلەككە چۈشۈرۈلگەن نەقىشنى Inkscape دېتالىدا ياساپ قوشۇپ قويدۇم. ئامال بار ئاددى ئىشلىدىم، سەۋەب، ئاددى بولغاندا بەتنىڭ ئېچىلىش سۈرئىتى تىزىراق بولىدۇ.

بلوگ ئىسمى ئاچىنۇق، بۇ ئىلى دەريا ۋادىسىدىكى ئانا-تەرەپ جەمەتىمىزنىڭ بۇرۇن ياشىغان يۇرت نامى. oghuzkb بولسا توردىكى ئىسمىم. بۇ نامنى ئەڭ دەسلەپتە Allempires.com دا قوللانغان، 2005-يىلدىن باشلاپ ئىشلىتىپ كىلىۋاتىمەن.

### مەنبە
ئاچنۇر بىلوگى

## مەنبەلەر
قار لەيلىسى

thumb|قار لەيلىسى
قار لەيلىسى بولسا مۇرەككەپ گۈللۈكلەر ئائىلىسىدىكى ئۆسۈملۈك قار لەيلىسىنىڭ پۈتۈن چۆپىدىن ئىبارەت بۇلۇپ،قاننى جانلاندۇرۇش، پەي، نېرۋىلارنى قۇۋۋەتلەش، بالىياتقۇ، تۇخۇمداننى كۈچەيتىش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە.

### ھەققىدە
thumb|قار لەيلىسى
قار لەيلىسى بولسا  مۇرەككەپ گۈللۈكلەر ئائىلىسىدىكى ئۆسۈملۈك ئۆسۈملۈك قار لەيلىسىنىڭ پۈتۈن چۆپىدىن ئىبارەت بۇلۇپ،شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى ھەم رۇسىيە، موڭغۇلىيە قاتارلىق يەرلەردىن چىقىدۇ. 

### خۇسۇسىيىتى
ياللۇغ قايتۇرۇش، تەرلىتىش، بۆرەكنى قۇۋۋەتلەش، قاننى جانلاندۇرۇش، پەي، نېرۋىلارنى قۇۋۋەتلەش، بالىياتقۇ، تۇخۇمداننى كۈچەيتىش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە.

#### خاس تەسىرى
ياللۇغ قايتۇرۇش

#### فارماكولوگىيلىك تەسىرى
1. ئاقسىل قان زەردابى كەلتۈرۈپ چىقارغان چوڭ ئاق چاشقان ئارقا ئوشۇق بوغۇمى ئۆتكۈر ياللۇغلىنىشقا قارىتا قارشى تۇرۇش تەسىرى بار.

2. بۇ ئالكالوئىد قان تومۇرلىرىنىڭ ئۆتكۈزۈشچانلىقىنى تۆۋەنلىتىدۇ.

3. ناركوزلانغان توشقاننىڭ قان بېسىمىنى چۈشۈرىدۇ.

4. پاقا يۈرىكىنى تورمۇزلايدۇ.

5. ئورگانىزمدىن ئايرىلغان توشقاننىڭ ئۈچەي سىلىق مۇسكۇلىنى تورمۇزلايدۇ ھەم سپازمىنى بوشاشتۇرىدۇ.

6. ئەركىن رادىكاللارغا قارشى تەسىرى ھەم ھارغىنلىققا قارشى تەسىرگە ئىگە.

#### تەركىبى
پــۈتــۈن چــۆپــــىـــدە ئـاسـاســلـىـقـى rhamnose,arabinose,glucoce,galacoose  لار بار. ئۇندىن باشقاguaianolide قارلەيلىسى ئىچكى ئىستىرى قاتارلىقلار بار.

### قوللۇنۇشى
1. قار لەيلىسىدىن بەش گرام، زاراڭزا چېچىكى، ئاغىچە، ئارپا يوپۇرمىقى قاتارلىقلاردىن 10 گرامدىن قائىدە بويىچە قاينىتىپ ئىچسە، ھەيز تۇتۇلۇپ قېلىشقا مەنپەئەت قىلىدۇ.

2. قار لەيلىسى ۋە سۆرۈنجاندىن 10 گرامدىن، سانادىن 15 گرام ئېلىپ، دورىلارنى قائىدە بويىچە قاينىتىپ ئىچسە، بوغۇم ئاغرىقىغا مەنپەئەت قىلىدۇ.

#### دورىلىق ئورنى
ئۆسۈملۈك قار لەيلىسىنىڭ پۈتۈن چۆپى.

#### مىقدارى
3 ~ 6 گرام

#### ساقلىنىش
قۇرۇتۇپ ساقلىنىدۇ

#### تۈزەتكۈچىسى
ئانار گۈلى

#### ئورۇنباسارى
زاراڭزا چېچىكى.

#### مېدىتسىنادا قوللۇنۇشى
زېماتىزم، بوغۇم ئاغرىقى، بۆرەك سوۋۇپ كېتىش، ھەيز توختاپ قېلىش، بالا ھەمراھىنىڭ قىيىندا چۈشۈشى، قىزىل، يۆتەل،ئەرلىك جىنسىي ئاجىزلىق، ئاق خۇن كۆپ كېلىش، چىش ئاغرىقى قاتارلىقلارغا ئىشلىتىلىدۇ.

### مەنبە

# ئىزدە قامۇسى
## مەنبەلەر

تۈر:ئۆسۈملۈك
پروگرامما تىلى

thumb|پايسون مىسالى
پروگرامما تىلى ( ئېنگلىزچە: 编程语言 ، خەنچە: programming language ) ئاددىيلاشتۇرۇپ ئېيتقاندا ئادەم ھەم كومپىيۇتېر چۈشىنەلەيدىغان تىل دېيىشكە بولىدۇ. ئادەم بىلەن كومپىيۇتېر ئوتتۇرىسىدىكى كۆۋرۈك. ئادەملەر پروگرامما تىلى ئارقىلىق كود يېزىپ كومپىيۇتېر (يانفون) نىڭ نېمە ئىش قىلىش كېرەكلىكىنى، قانداق قىلدىغانلىقىنى ئالدىن بېكىتىپ بېرىدۇ. بۇ كودلار بولاقلىنىپ يۇمشاق دېتال (ئەپ) دەپ ئاتىلىدۇ.  پروگرامما تىلى ئادەم بىلەن ماشىنا ئوتتۇرىسىدىكى ئالاقىنى ئەمەلگە ئاشۇرالايدۇ. پروگرامما تىلى ئاساسلىقى ئاسسېمبل تىلى ، ماشىنا تىلى ۋە يۇقىرى دەرىجىلىك تىلنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

### ھەققىدە
پروگرامما تىلى ئۈزلۈكسىز تەرەققىي قىلىش ۋە ئۆزگىرىش جەريانىدا، ئەڭ دەسلەپكى ماشىنا تىلىدىن تەرەققىي قىلىپ بۈگۈنكى كۈندە 2500 خىلدىن ئارتۇق ئالىي دەرىجىلىك تىلغا يەتتى، ھەر خىل تىلنىڭ ئالاھىدە ئىشلىتىلىش ئورنى ۋە ئوخشاش بولمىغان تەرەققىيات يۈنىلىشى بار.  پروگرامما تۈزۈش تىلى ئىنسانلارنىڭ تەبىئىي تىل تەرەققىيات ئۆزگىرىشىگە ئوخشاش ئاستا ھەم ئۇزۇن ئەمەس، ئۇنىڭ تەرەققىياتى ناھايىتى تېز. ئاساسلىقى كومپيۇتېر قاتتىق دېتال، ئالاقە تورى ۋە IT كەسپىنىڭ تەرەققىياتى پروگرامما تۈزۈش تىلىنىڭ تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈردى.

كومپىيۇتېرنىڭ يۇمشاق دېتاللىرى، يانفوننىڭ ئەپلىرى ھەر خىل پروگرامما تىللىرى ئارقىلىق تۈزۈلىدۇ. مەسىلەن: Python﹑Java﹑C++﹑VB ... دېگەندەك؛ تور بەت PHP﹑HTML دېگەندەك تىللاردا يېزىلىدۇ.

ھازىر ئەپ، يۇمشاق دېتال ياسايدىغان پروگرامما تىلىنىڭ ھەممىسىنىڭ مەنبەسىنى سۈرۈشتۈرسە C تىلىغا بېرىپ تاقىشىدۇ. بۇلارنى C تىلىدا ياسىغان.
thumb|سى پروگرامما تىلى لوگوسى
C تىلى تۆۋەن دەرىجىلىك ماشىنا تىلى بىلەن ئالىي دەرىجىلىك كومپىيۇتېر ئوتتۇرىسىدىكى تىل. C تىلى جەريانغا يۈزلەنگەن، ئابستراكتلاشتۇرۇلغان، ھەممىباب پروگرامما لايىھىلەش تىلى بولۇپ، ئاستىنقى قاتلامدا كەڭ قوللىنىلىدۇ. ئاسسېمبل تىلى (تۆۋەن دەرىجىلىك ماشىنا تىلى) بىلەن يۇقىرى دەرىجىلىك تىلنىڭ ئالاھىدىلىكىنى ئۆزىگە مۇجەسسەملىگەن.

C تىلى بىزنى قاتتىق دېتال بىلەن مۇناسىۋەتلىك a p i بىلەن تەمىنلەيدۇ، يەنە UI (ئارا يۈز) يۆتكەپ ئىشلىتىش ئېغىزلىرىمۇ بار. شۇڭا C تىلى ئارقىلىق يۇمشاق دېتال ياسىغىلى بولۇپلا قالماي يەنە پروگرامما تىلى ياساشقىمۇ بولىدۇ. شۇنچىۋالا پروگرامما تۈزۈش يۇمشاق دېتالى C تىلىدىن بارلىققا كېلىپ ، IT ساھەسىگە غايەت زور ئۆزگىرىش ئېلىپ كەلدى. مەسىلەن: ۋىندوۋس مەشغۇلات سىستېمىسىمۇ C تىلىدا يېزىلغان.

### ھەققىدە
ئالىپ تورى


## مەنبەلەر
زاتۋور

thumb|ئاپپارات زاتۋورى
زاتۋور (خەنچە: 光圈快门، ئېنگلىزچە: Shutter and aperture) بولسا فوتو ئاپپارات نۇر سېزىش پلاستىنكىسى (CMOS يۈزى)نىڭ ئۈنۈملۈك نۇرلاندۇرۇش ۋاقتىنى كونترول قىلىدىغان ئاپپارات . فوتو ئاپپاراتنىڭ مۇھىم تەركىبىي قىسمى ، ئۇنىڭ قۇرۇلمىسى ، شەكلى ۋە ئىقتىدارى فوتو ئاپپاراتنى ئۆلچەيدىغان مۇھىم ئامىل .ئادەتتە فوتو ئاپپاراتلارنىڭ كونتىرول ئېكرانىدا زاتۋور تەڭشىكى تۈرى بولىدۇ. 

ئادەتتە زاتۋورنىڭ ۋاقىت دائىرىسى قانچە چوڭ بولسا شۇنچە ياخشى  ،   30″-1/8000 ۋاقىت دائىرىسى 30″-1/4000″ لىق ۋاقىت دائىرىسىدىن چوڭ .

بۇ يەردىكى ۋاقىت دائىرىسى ئاپپاراتنىڭ رەسىمگە تارتىش ئۈچۈن قوللىنىشقا بولىدىغان ۋاقىتىنى كۆرسىتىدۇ .

ئوتتۇز سىكونىتتا بىر قىتىم  رەسىمگە تارتىشتىن سەككىز مىڭدىن بىر سېكۇنت ۋاقىتتا  بىر قېتىم تارتىشقىچە  بولغان تەڭشىگىلى بولىدىغان ۋاقىت ئارىلىقنى كۆرسىتىدۇ .
thumb|زاتۋور نەزەرىيە سېخمىسى
بىر پارچە رەسىمنى تارتىش ئۈچۈن ئاپپارات ئىچىدىكى يۇقارقىدەك قۇرۇلما بىر قېتىم ئېچىلىپ يىپىلىدۇ ، (رەسىمگە تارىتقاندىكى چارىس قىلغان ئاۋاز دەل مۇشۇ يەردىن چىقىدۇ ).

مەسىلەن بىر پارچە رەسىمنى تارتىش ئۈچۈن ئاپپارات تەڭشىكىدە 100/1 دىگەن سان بولسا بۇ بىر پارچە رەسىمگە تارتىش ئۈچۈن كەتكەن ۋاقىتنىڭ يۈزدىن بىر سىكونىت ( بىر دەقىقە ) ئىكەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ ، ئادەتتە ئاپپاراتنىڭ ياخشىراقلىرىنى 8000/1 (سەككىزمىڭدىن بىر سىكونىت) تىزلىككىچە تەڭشىگىلى بولىدۇ ،

ئاپپاراتنىڭ باشقا تەڭشەكلىرى ياخشى ماسلاشتۇرۇلۇپ تەڭشەلگەن ئالدىنقى شەرىت ئاستىدا زاتۋور ۋاقتى قانچىكى كىچىك تەڭشەلگەن بولسا تىز ھەرىكەت قىلىۋاتقان جىسىمنى سۈرەتكە تارتىشقا ماس كېلىدۇ ، مەسىلەن پۇتبۇل مۇسابىقىسى ،  تېز سۈرئەتتە يۆتكىلىۋاتقان ماشىنا قاتارلىقلار .

زاتۋور ۋاقىتنى چوڭ قىلىپ تەڭشىگەندە ئاپپاراتقا كىرگەن نۇر مىقدارىنى كۆپەيتكىلى بولىدۇ ، كەچلىرى رەسىمگە تارىتقاندا ۋە نۇر يىتەرلىك بولمىغان ئورۇنلاردا زاتۋور ۋاقتىنى چوڭ قىلىپ تەڭشەش ئارقىلىق قاراڭغۇ مۇھىتتىمۇ نۇر ياخشى تەڭشەلگەن  رەسىمگە ئېرىشكىلى بولىدۇ .

## مەنبەلەر

ئالىپ تورى
سامساق

thumb|سامساق
سامساق گۈلسامساق ئائىلىسىگە كىرىدىغان بىر يىللىق ئۆسۈملۈك. ئۇنىڭ ئەسلىي ماكانى ئوتتۇرا ئاسىيا بولۇپ، ئېلىمىزنىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا كۆپلەپ ئۆستۈرۈلىدۇ.

### ھەققىدە
[thumb|[ھىندىستان تامىل نادۇدىكى ياۋا سامساق]]
    سامساق گۈلسامساق ئائىلىسىگە كىرىدىغان بىر يىللىق ئۆسۈملۈك  بولۇپ ، يىلتىزى ساقالسىمان چاچما يىلتىز بولۇپ، ھەقىقىي غولى ياپىلاق ھەم يۇمىلاق تەخسىسىمان غولدىن ئىبارەت. ئۇنىڭدا 8 ~13 تالغىچە يوپۇرماق ئۆسىدىغان بولۇپ، يوپۇرمىقى ياپىلاق ھەم تار تاسمىسىمان كېلىدۇ. يوپۇرماق غىلىپى ئورىلىپ كانايسىمان يالغان غولنى شەكىللەندۈرىدۇ. سامساقنىڭ تەڭگىچە غولى سامساق چىشى(تىلىمچىلىرى) دىن تەشكىللەنگەن بولۇپ، ئوزۇقلۇق زاپاس ساقلاش ۋە كۆپىيىش ئەزاسى ھېسابلىنىدۇ.

### تۈرى ۋە تىپى
سامساقنىڭ سورتلىرى ناھايىتى كۆپ بولۇپ، سامساق چىشلىرىنىڭ چوڭ-كىچىكلىكىگە قاراپ چوڭ چىشلىق سامساق ۋە كىچىك چىشلىق سامساق دەپ ئىككى تۈرگە بۆلۈنىدۇ. ئالدىنقىسى سامساق بېشى ئېلىشقا ماس كېلىدىغان بولۇپ، تەمى ئاچچىق، مەھسۇلاتى يۇقىرى بولىدۇ؛ كېيىنكىسى سامساق مايسىسى ئۆستۈرۈشكە ماس كېلىدىغان بولۇپ، يېشىل كۆكتات ئورنىدا ئىشلىتىشكە بولىدۇ. داڭلىق لياۋنىڭ سامسىقىنىڭ ئەڭ چوڭ سامساق بېشى  200 گرام ئەتراپىدا كېلىدىكەن. خاتىرىلىنىشىچە، چىڭ سۇلالىسى دەۋرىدە بۇ خىل سامساق داڭلىق كۆكتات ئورنىدا ئوردىغا سوۋغا قىلىنىدىكەن.

### ئىشلىتلىشى
thumb|ئاسما سامساق
 بۇنىڭدىن  5000 يىللار ئىلگىرىلا قەدىمكى مىسىر ۋە رىملىقلار سامساق يېسە كېسەل داۋالىغىلى بولىدىغانلىقىغا، شۇنىڭدەك ئادەمنى ساغلام ھەم باتۇر قىلىپ يېتىلدۈرىدىغانلىقىغا چوڭقۇر ئىشەنگەن. قەدىمكى يۇناندا ئۆتكۈزۈلگەن دۇنيا بويىچە تۇنجى نۆۋەتلىك ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنىدا مۇسابىقىگە قاتنىشىدىغان ماھىرلارغا روھلاندۇرۇش دورىسى(ستىمۇلانت) ئورنىدا سامساق يېگۈزۈلگەن. سامساق تەركىبىدە ئۇچۇپان «ئاللىتسىن(سامساق ماددىسى) » بولۇپ، ئىشتىھانى ئېچىش، مىكروب ئۆلتۈرۈش ئۈنۈمىگە ئىگە. تەجرىبىلەرگە ئاساسلانغاندا، ئۇنىڭ زەنجىرسىمان شارچە باكتېرىيە، ئۈزۈمسىمان شارچە باكتېرىيە، تولغاق تاياقچە باكتېرىيىسى ھەم خولېرا يايسىمان باكتېرىيىسى قاتارلىقلارنىڭ ئۆسۈشىنى تىزگىنلەش ۋە ئۇلارنى ئۆلتۈرۈش ئىقتىدارى ناھايىتى كۈچلۈك ئىكەن. ئامېرىكا مېدىتسىنا ئالىملىرىنىڭ تەتقىقاتىدىن مەلۇم بولۇشىچە، سامساق يەنە قان تەركىبىدىكى خولېستېرىن مىقدارىنى تۆۋەنلىتىپ، ئارتېرىيە بوتقىسىمان قېتىشىش كېسەللىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش، شۇنداقلا يۈرەك كېسىلى ۋە يۇقىرى قان بېسىم كېسەللىكىنى داۋالاشتىكى ئېسىل دورا ھېسابلىنىدىكەن. تېخىمۇ مۇھىمى شۇكى، سامساق يەنە ئادەم تېنىدىكى نىتروزامىن(راك پەيدا قىلغۇچى ماددا) نىڭ سىنتېزلىنىشى ۋە سۈمۈرۈشىنى كۆپ جەھەتتىن توسۇپ، ئادەم تېنىنىڭ راكقا قارشى ئىممۇنىتېت كۈچىنى كۈچەيتىدىكەن.

ياپونىيىدە كىشىلەر بىر خىل پۇراقسىز سامساقنى يېتىشتۈرۈپ چىققان بولۇپ، بۇ خىل سامساقنىڭ ئوزۇقلۇق قىممىتى ئادەتتىكى سامساقتىن كۆپ ئۈستۈن تۇرىدىكەن.

### جۇغراپىيەلىك تارقىلىشى
ئۇنىڭ ئەسلىي ماكانى ئوتتۇرا ئاسىيا بولۇپ، ئېلىمىزنىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا كۆپلەپ ئۆستۈرۈلىدۇ. 

### مەنبە

# ئىزدەقامۇسى
## مەنبەلەر

تۈر:ئۆسۈملۈك
سارىس ۋىرۇسى

thumb|سارىس ۋىرۇسى
سارىس ۋىرۇسى(كېسىلى) بىر خىل ناھايتى خەتەرلىك، جاننى ئالىدىغان قورقۇنۇچلۇق بۇرۇن ياللۇغى ۋىرۇسى.
## مەنبەلەر
ئۆزتارتىم

thumb|ئۆزتارتىمچىلار
ئۆزتارتىم (ئېنگلىزچە: selfie, ئاددى خەنچە: 自拍)دېگىنىمىز كىشىلەر كۆپ ئىقتىدارلىق يانفون ياكى ئاپپاراتلىرى بىلەن ئۆزى ياكى ئۆزىنى قوشۇپ بىر قانچە كىشىنى رەسىمگە تارتىش. 

### ھەققىدە
thumb|ئۆزتارتىم
ئۆزتارتىم دېگىنىمىز كىشىلەر كۆپ ئىقتىدارلىق يانفون ياكى ئاپپاراتلىرى بىلەن ئۆزى ياكى ئۆزىنى قوشۇپ بىر قانچە كىشىنى رەسىمگە تارتىشتىن ئىبارەت. يېقىنقى يىللاردا دەۋرنىڭ تەرەققىي قىلىشىغا ئەگىشىپ كىشىلەرنىڭ بولۇپمۇ خانىم-قىزلارنىڭ يانفونلىرى بىلەن ئۆزىنى رەسىمگە تارتىشى مودىغا ئايلانماقتا، شۇنىڭغا ماس قەدەمدە ئەگىشىپ مېڭىش ئۈچۈن ‹‹ئۇيغۇر تىلى تەتقىقات مۇنبىرى›› دىكى مۇتەخەسىس تىلشۇناس ئالىملىرىمىز بۇ سۆزنى ئۇيغۇرچە ياساپ چىقتى.

### دۇنيادىكى تۇنجى پارچە ئۆزتارتىم رەسىمى
1839-يىلى ئامېرىكىلىق فوتوگراف روبېرت كورنىلوس ئۆز ئاپپاراتى بىلەن ئۆزىنى رەسىمگە تارتىپ دۇنيادىكى تۇنجى ئۆزتارتىم قىلغۇچى بولۇپ قالغان.

مەنبە

# ئىزدە قامۇسى
## مەنبەلەر
2019-2020 ۋۇخەن تاجىسىمان ۋىرۇسنىڭ شىددەتلىك تارقىلىشى ۋەقەسى

thumb|ۋۇخەن تاجىسىمان ۋىرۇسىنىڭ جوڭگودىكى تارقىلىش خەرىتىسى. سۇس قىزىل= مەلۇم بولغانلار 1-10 غىچە، ئۇتتۇرھارل قىزىل= مەلۇم بولغانلار 10 -99 غىچە، قان قىزىل= 100 - 999 غىچە، قارا قىزىل=1000 دىن ئارتۇق|alt=
2019-يىلىنىڭ ئاخىردىن باشلاپ، ۋۇخەن شەھىرى خۇانەن دېڭىز مەھسۇلاتلىرى بازىرىدىن تارقالغان يېڭى تىپتىىكى تاجسىمان ۋىرۇس(سارىسقا ئوخشاش، لېكىن ئۇنىڭدىنمۇ خەتەرلىك) ناھايىتى قىسقا مۇددەت ئىچىدە پۈتۈن دۇنيا تەۋەسىدا ۋەھىمە پەيدا قىلغان ۋەقەنى كۆرسىتىدۇ. شۇ ئارلىقتا نۇرغۇن دۆلەتلەر مەخسۇس ئايروپىلان بىلەن ئۆز دۆلەت پۇقرالىرىنى ۋۇخەندىن ئېلىپ كەتتى. 

thumb|ۋۇخەن تاجىسىمان ۋىرۇسنىڭ جوڭگو دۆلەت ئىچىدە تارقىلىشنىڭ كارتونلۇق چۈشەندۈرلۈشى

thumb|يېڭى تىپلىق تاجىسىمان ۋىرۇسنىڭ جانلاندۇرۇم (3 د) كۈرۈنۈشى
thumb|2020-يىلى مارتقىچە دۇنيادىكى تارقىلىش خەرىتىسى.


### يۇقۇملانغانلار ئىستاستىكىسى

ۋۇخەن ۋىرۇسنىڭ جوڭگودىن باشقا رايوندىكى ئەھۋالى

thumb|ۋۇخەن ۋوگىزالىدا يوللۇچىلارنىڭ تېپمىراتۇرسىنى ئاپتۇماتىك ھالدا تەكشۈرمەكتە

### ئالامەت ئىستاستىكىسى

thumb|ۋۇخەن يۇقۇملانغۇچىلار گىرافى
thumb|ۋۇخەن تىيەنخې ئايرودىرومىدا ماسكا تاقاپ چارلاۋاتقان ساقچىلار (ۋۇخەن ۋىرۇس تارقىغان مەزگىلىدە)
ساليوت

thumb|ساليوت زەنجىرى
ساليوتنىڭ ئىچىگە ھەر خىل دورىلار سېلىنىدۇ . مەسىلەن ، كۆيدۈرۈش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان قارا مىلتىق دورىسى ۋە رەڭ ھاسىل قىلغۇچى خۇرۇچ قاتارلىقلار . 

### ھەققىدە
thumb|ساليوتتىن چىققان گۈزەل مەنزىرە(ۋاسىڭتون د س، 4 ئىيۇل مۇستەقىللىق بايرىمى)
ھەر قېتىملىق چوڭراق ھېيىت -بايراملاردا ، رەڭگارەڭ سالىيوت كېچە ئاسمىنىنى بېزەپ كېشىنى بەكمۇ جەلپ قىلدۇ . ئۇنداق بولسا ، سالىيوت نېمە ئۈچۈن بۇنداق جىق رەڭ چقىرىدۇ؟ ساليوتنىڭ ئىچىگە ھەر خىل دورىلار سېلىنىدۇ . مەسىلەن ، كۆيدۈرۈش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان قارا مىلتىق دورىسى ۋە رەڭ ھاسىل قىلغۇچى خۇرۇچ قاتارلىقلار . رەك ھاسىل قىلغۇچى خۇرۇچ ساليۇتىنىڭ ھەر خىل رەڭ چىقىرىشىنىڭ سەۋەبى . رەڭ ھاسىل قىلغۇچى خۇرۇچ ئاسالىقى بىر قىسىم مېتال تۇزلىرىدىن ئىبارەت . ئۇلار يۇقىرى تېمپۇراتۇرىدا رەڭگارەڭ نۇرلارنى چىقىرىدۇ . مەسىلەن ، بەزى مېتال تۇزلىرى سېرىق نۇر چىقىرىدۇ ، بەزىلەر يېشىل نۇر چىقىرىدۇ ، يەنە بەزىلىرى كۆك نۇر چىقىرىدۇ ، كىشلەر ئۇلارنىڭ بۇ خۇسۇسيىتىدىن پايدىلىنىپ ، ساليوت ئىچىگ ھەر خىل رەڭ چىقىرىدىغان رەڭ ھاسىل قىلغۇچ خۇرۇچلارنى سېلىپ ، چىرايلىق ساليوت ياسايدۇ .
## مەنبەلەر
تۆمۈر چوققىسى

thumb|تۆمۈر چوققىسى
تۆمۈر چوققىسى تەڭرى تېغىدىكى ئاساسلىق چوققا بولۇپ، ئۇ تۆمۈر چوققىسى، خانتەڭرى چوققىسى، تەيلەڭ چوققىسى، قارلەيلىسى چوققىسىنىڭ كېسىشكەن جايىدىكى زور تاغ تۈگۈنى، تەڭرىتېغىنىڭ ۋەكىلى ۋە سىمۋولى.

### ھەققىدە
thumb|تۆمۈر چوققىسى كۆرۈنۈشى
تۆمۈر چوققىسى تەڭرىتېغىدىكى ئاساسلىق چوققا بولۇپ، ئۇ تۆمۈر چوققىسى، خانتەڭرى چوققىسى، تەيلەڭ چوققىسى، قارلەيلىسى چوققىسىنىڭ كېسىشكەن جايىدىكى زور تاغ تۈگۈنى، تەڭرىتېغىنىڭ ۋەكىلى ۋە سىمۋولى؛ تەڭرىتېغىدىكى ھازىرقى زاماندا شەكىللەنگەن مۇزلۇقلارنىڭ تەرەققىي قىلىش مەركىزى، دۇنيادىكى داڭلىق تاغ مۇزلۇقلىرىنىڭ بىرى؛ تەڭرىتېغى جەنۇبىي تاغ باغرى ۋېرتىكال بەلبېغىنىڭ ئەڭ تىپىك ۋەكىلى؛ تەڭرىتېغىدىكى گۈزەل مۇزلۇق چوققا، قىزىل قاتلام جىلغىسى ۋە چۆللۈك مەنزىرىسىنىڭ مۇكەممەل بىرىكىشى بولۇپ، تەڭداشسىز قىممەتكە ئىگە؛ يىلپىزلارنىڭ تەبىئىي ماكانى ۋە ئۇلارنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى مەركىزى.

### مەنبە

# ئىزدە قامۇسى

## مەنبەلەر
بەختىيار پەيزۇللا(پۇتپولچى)

بەختىيار پەيزۇللا (Bextiyar Peyzulla   يېڭى يېزىق: )  1998-يىلى ئاتۇش شەھىرىدە تۇغۇلغان، مەيداندىكى ئورنى ئوتتۇرا مەيدان. ئۇ شىنجاڭ تەنتەربىيە ئىنىستوتىدىن چىققان بولۇپ، ئۇنىڭدىن كېيىن سوڭ چىڭلىڭ پۇتبول مەكتىپىگە كىرگەن ھەمدە 2015/2016-يىللىق مۇسابىقە پەسلىدە مەملىكەتلىك U17 ياشلار بىرلەشمىسىگە قاتناشقان، شۇنداقلا شىنجاڭ U18 كوماندىسىغا تاللىنىپ مەملىكەتلىك تەنھەرىكەت يىغىنىغا قاتناشقان. ئۇنىڭدىن باشقا، بەختىيار 2017-يىلى شىنجاڭ U20 كوماندىسى بىلەن بىرگە مەملىكەتلىك تەنھەرىكەت يىغىنىغا قاتناشقان بولۇپ، ئاساسلىق ئەزا سۈپىتىدە ھەممە مۇسابىقىنى تولۇق تاماملىغان ھەمدە 2017/2018-يىللىق مۇسابىقە پەسلىدە شىنجاڭ تەڭرىتاغ يىلپىزىغا قوشۇلغان، شۇنداقلا شۇ مۇسابىقە پەسلىدىكى جۇڭگو ئا دەرىجىلىكلەر بىرلەشمىسىدە 23 مەيدان مۇسابىقىگە قاتنىشىپ ئىككى توپ كىرگۈزگەن. ئۇ چوڭچىڭ سىۋېيغا قوشۇلغاندىن كېيىن تەييارلىق كوماندىنىڭ ئاساسلىق ئەزاسى بولۇپ كەلگەن بولۇپ، تىرىشچانلىقى بىلەن كوماندىنىڭ ئېتىراپ قىلىشىغا ۋە قوللىشىغا ئېرىشكەن.

2020-يىلى 2-ئايدا، بەختىيار ئىجارە شەكلىدە گراناداغا (ئىسپانىيە بىرلەشمىسى) قوشۇلىدىغان بولۇپ، مۇددىتى بىر مۇسابىقە پەسلى ئىكەن.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
بەبەت مۇرات(پۇتپولچى)

بەبەت مۇرات 1999-يىلى تۇغۇلغان بولۇپ، مەيداندىكى ئورنى يان بېك، 2019-يىللىق مۇسابىقە پەسلىدە شىنجاڭ تەڭرىتاغ يىلپىزىغا ۋاكالىتەن 26 مەيدان مۇسابىقىگە قاتنىشىپ 17 قېتىم ئاساسلىق ئەزا بولغان، 1503 مىنۇتلۇق مۇسابىقىنى تاماملىغان. ئۇ 2017-يىللىق تيەنجى مەملىكەتلىك تەنھەرىكەت يىغىنىدا شىنجاڭ U18 كوماندىسىنىڭ ئاساسلىق ئەزاسى سۈپىتىدە كوماندا بىلەن بىرگە ئۈچىنچىلىككە ئېرىشكەن، بۇ شىنجاڭ U18 كوماندىسىنىڭ تارىختىكى ئەڭ قالتىس نەتىجىسى ھېسابلىنىدۇ.

### مەنبە

# نۇر تورى
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
دىلھىمىت تۇردى(پۇتپولچى)

دىلھىمىت تۇردى 1999-يىلى تۇغۇلغان بولۇپ، خېڭدا پۇتبول مەكتىپىدىن چىققان، مەيداندىكى ئورنى ئارقا بەل، 2019-يىللىق مۇسابىقە پەسلىدە شىنجاڭ تەڭرىتاغ يىلپىزىغا ۋاكالىتەن 23 مەيدان مۇسابىقىگە قاتنىشىپ 21 قېتىم ئاساسلىق ئەزا بولغان ھەمدە 1669 مىنۇتلۇق مۇسابىقىدە بىر توپ كىرگۈزگەن، شۇنداقلا 2019-يىللىق جۇڭگو ئا دەرىجىلىكلەر بىرلەشمىسىنىڭ يىللىق ئەڭ مۇنەۋۋەر ياش توپچى مۇكاپاتىغا نامزاتلىققا كۆرسىتىلگەن.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئانتونىيو گۇتتېرىس ( ب د ت باش كاتىپى)

thumb|ئانتونىيو گۇتتېرىس
ب د ت نىڭ ھازىرقى باش كاتىپى گۇتتېرس (António Guterres) بولۇپ، ئۇ 1949-يىلى 4-ئاينىڭ 30-كۈنى پورتۇگالىيەدە تۇغۇلغان.

thumb|ب د ت باش كاتىپى ئانتونىيو گۇتتېرىس كونگو دىموكراتىك جۇمھۇريىتىدە زىيارەتتە

### ھەققىدە
thumb|ئانتونىيو گۇتتېرىس يىغىندا
ب د ت نىڭ ھازىرقى باش كاتىپى گۇتتېرس (António Guterres) بولۇپ، ئۇ 1949-يىلى 4-ئاينىڭ 30-كۈنى پورتۇگالىيەدە تۇغۇلغان، ئىلگىرى پورتۇگالىيە زۇڭلىسى، مۇساپىرلار ئىشلىرى ئىدارىسىنىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك ئەمەلدارى بولغان، 2016-يىلى 12-ئاينىڭ 12-كۈنى ب د ت نىڭ 9-نۆۋەتلىك باش كاتىپى بولۇپ رەسمىي ۋەزىپىگە ئولتۇرغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تاغتېشەر(ھايۋان)

thumb|فىلىپىن تاغتېشەر قاتتۇرمىسى بىر مۇزىيخانىدا
تاغتېشەرنىڭ پۈتۈن بەدىنى ناھايىتى قاتتىق قاسىراق بىلەن قاپلانغان بولۇپ، قارىماققا بەئەينى قەدىمكى زامانلاردىكى ساۋۇت كىيگەن پالىۋانغىلا ئوخشىشىدۇ، لېكىن ئۇنىڭ مىجەزى ناھايىتى رايىش بولۇپ، ئەزەلدىن چوڭ ھايۋانلار بىلەن تۇتۇشۇپ قالمايدۇ، ئۇ پەقەت چۈمۈلە تۇتۇپ يېيىشكىلا ئامراق. ئۇ 2020 ۋۇخەن تاجىسىمان ۋىرۇسىنىڭ (كىرونا ۋىرۇسى، ۋۇخەن ۋىرۇسى) ۋاستىلىك ئېلىپ يۈرگۈچىسى. 

### ھەققىدە
تاغتېشەرنىڭ پۈتۈن بەدىنى ناھايىتى قاتتىق قاسىراق بىلەن قاپلانغان بولۇپ، قارىماققا بەئەينى قەدىمكى زامانلاردىكى ساۋۇت كىيگەن پالىۋانغىلا ئوخشىشىدۇ،

تاغتېشەر چۈمۈلە تۇتۇشقا تولىمۇ ماھىر. ئۇ چۈمۈلە ئۇۋىسىنى بايقاپ قالسا، ئىلمەكسىمان ئۆتكۈر تىرناقلىرى بىلەن ئۇۋىنى بولۇشىغا كولاپ بۇزۇۋېتىپ چۈمۈلىلەرنى ئۇۋىسىنىڭ سىرتىغا ھەيدەپ چىقىدۇ، بۇ چاغدا ئۇ ئۇزۇن تىلىنى چىقىرىپ سۈپۈرۈپ يالماپ، بىر مۇنچە چۈمۈلىنى بىردەمدىلا قورسىقىغا سولاپ بولىدۇ.
thumb|تاغتېشەر دەرەختە چۈمۈلە ئىزدىمەكتە
بەزىدە، تاغتېشەر ئېرىنىپ قالسا، چۈمۈلە ئۇۋىسىنىڭ يېنىغا كېلىپ ئۆلگەن بولۇپ يېتىۋالىدۇ ھەمدە بەدىنىدىكى قاسىراقچىلارنى ئېچىپ كۈچلۈك پۇراق چىقىرىپ چۈمۈلىلەرنى جەلپ قىلىدۇ، چۈمۈلىلەر بۇ پۇراققا گۆل بولۇپ، ئۇۋىسىدىن بەس-بەستە چىقىشىدۇ-دە، ئۆلگەن بولۇپ يېتىۋالغان تاغتېشەرنى كۆرۈپ، تاغدەك بىر دۆۋە گۆشكە ئېرىشىپتۇق دەپ تازا بىر مەززە قىلىپ يىمەكچى بولغاندا، تاغتېشەر بەدىنىنى قورۇپ قاسىراقچىلىرىنى جۈپلەپ، چۈمۈلىلەرنى قاسىراقچىلىرى ئارىسىغا قىسىۋالىدۇ، ئاندىن كۆلگە سەكرەپ چۈشۈپ بەدىنىنى ئىرغىتسا، چۈمۈلىلەرنىڭ ھەممىسى سۇ يۈزىگە لەيلەپ چىقىپ تېپىرلاپ كېتىدۇ، شۇنىڭ بىلەن تاغتېشەر ئۇزۇن تىلىنى چىقىرىپ، سۇدا لەيلەپ قالغان چۈمۈلىلەرنى پاك-پاكىز يەۋېتىدۇ.

### ھازىرقى ھالىتى
thumb|ھىندىستان تاغتېشەرى
جۇڭيى دورىلىرنىڭ تەركىبىدە تاغتېشەرنىڭ قاسرىقى بار بۇلۇپ، جۇڭيى دورىلىرى تەرىپىدىن پايدىلنىش بىلەن بىرگە ياشاش مۇھىتى بۇزغۇنچىلىققا ئۇچراش سەۋەبىدىن ئۇلارنىڭ سانى 20 ـ ئەسىرنىڭ ئوتتۇرا ئاخىرقى مەزگىللىرىدە تېز ئازىيىپ كەتتى. نۆۋەتتە تاغتېشەر  ئىنتايىن ئاز ئۇچرايدىغان يوقىلىش گىردابىغا بېرىپ قالغان تۈر بولۇپ قالدى. ھەمدە دۆلەتنىڭ ئىككىنچى دەرىجىلىك قوغدىلىدىغان ھايۋانلار قاتارىغا كىردى.

### مەنبە

# ئىزدە قامۇسى
## مەنبەلەر

تۈر:ھايۋاناتلار
ۋىلوگ (ۋىدىيولۇق بىلوگ)

thumb|پەن تېخنىكا بىرازىليە ۋىلوگىنىڭ لوگوسى
thumb|ۋىلوگ كۆرۈنۈشلىرى
ۋىلوگ ۋىدىيولۇق بىلوگ دىگەننىڭ قىسقارتىلىپ ئاتلىشى. بۇرۇن تور يېڭى چىققان ۋاقتىلاردا كشلەر توردا بىلوگ (تور تۇراسى) بىلەن ئۆز پىكىرلىرنى تور جامائىتى بىلەن ئورتاقلىشاتتى. لىكىن دەۋىر تەدىرجى تەرەققى قىلغاندىن بۇيان، كىشلەر بىۋاستە ۋىدىيو ئارقىلىق ئۆز كۆز قاراشلىرى، ھاياتى، تەجىربىلرىنى ۋە ساياھەتلىرىنى تورداشلار بىلەن ھەمبەھىرلىندىغان بولدى. شۇڭا ۋىلوگ دىگەن ئادەتتىكى يېزىقلىق بىلوگلارنىڭ ۋىدىيولۇق شەكىلدە قىلىنىشنىنى كۆرسىتىدۇ. 

ۋىلوگ ئىشلەش ناھايتى ئاسان بولۇپ سىز تىلغون ياكى باشقا ئۈسكۈنلەر ئارقىلىق تۇرمۇشنىڭ ھەر قانداق بىر بۈلۈكىنى تارتىپ تەھىرىرلەپ ھەمبەھىرلەش سۇپسىدا (مەسلەن دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ ۋىدييو ھەمبەھىرلەش سۇپسى يوتۇب، جوڭگودىكى يوكۇ، تېڭشۈن تورى) تارقاتسىڭىز بولىدۇ.  

### نام-ئاتىلىشى
ئۇيغۇرچە: ۋىدىيولۇق بىلوگ (ۋىلوگ)

ئېنگىلىزچە: vlog
## مەنبەلەر
دۇرىيان (مىۋە)

thumb|دۇرىيان مىۋىسى
**دۇرىيان** (ياكى **دۇريان**) ئادەتتە ئىپارمۈشۈكى مېۋىسى دەپمۇ ئاتىلىدۇ. ئۇنىڭ ئەسلىي ماكانى مالاي تاقىم ئاراللىرى بولۇپ، ئېلىمىزنىڭ خەينەن، گۇاڭدۇڭ، گۇاڭشى ۋە خۇنەن قاتارلىق جايلىرىدىمۇ كۆپ ئۆستۈرۈلىدۇ. مېۋىسىدە گەرچە سەل سېسىق پۇراق بولسىمۇ، لېكىن مېۋە گۆشى تاتلىق ھەم مەززىلىك بولغاچقا، «مېۋىلەر خاقانى» دېگەن نامى بار.

### ھەققىدە
thumb|دۇرىيان مېۋىسنىڭ ئېتى (يۈننەن)
دۇرىيان ئادەتتە ئىپارمۈشۈكى مېۋىسى دەپمۇ ئاتىلىدۇ. ئۇنىڭ ئەسلىي ماكانى مالاي تاقىم ئاراللىرى بولۇپ، ئېلىمىزنىڭ خەينەن، گۇاڭدۇڭ، گۇاڭشى ۋە خۇنەن قاتارلىق جايلىرىدىمۇ كۆپ ئۆستۈرۈلىدۇ. مېۋىسىدە گەرچە سەل سېسىق پۇراق بولسىمۇ، لېكىن مېۋە گۆشى تاتلىق ھەم مەززىلىك بولغاچقا، «مېۋىلەر شاھى» دېگەن نامى بار.
thumb|كىروبون ئەتىراپىدا دۇرىيان سېتىش
ئېلىمىزنىڭ مىڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى مەشھۇر دېڭىزچى جىڭخې تۆۋەنكى غەربىي دېڭىزغا سەپەر قىلغاندا، ھەمراھلىرى بىلەن بىللە ئىسمى نامەلۇم بىر خىل چوڭ تىپتىكى شارسىمان مېۋىنى تېتىپ كۆرگەن ھەم بۇ يەردىن كەتكۈسى كەلمەي قالغان. شۇنىڭ بىلەن جىڭخې بۇ مېۋىگە «كۆز قىيماس مېۋە(ليوليەن) » دەپ ئىسىم قويۇپ قويغان، بۇ مېۋە دەل ھازىرقى دۇرىياندىن ئىبارەت.

### دۇرىيان تارىخى
دۇرىيان دەرىخى پاختا دەرىخى ئائىلىسىگە تەۋە دائىم كۆكىرىپ تۇرىدىغان دەرەخ بولۇپ، ئېگىزلىكى25 مېتىر ئەتراپىدا بولىدۇ. شاخ-يوپۇرماقلىرى قويۇق ھەم باراقسان بولۇپ، دەرەخ تاجىسى خۇددى بىر غايەت زور كۈنلۈككىلا ئوخشايدۇ. يوپۇرمىقى ئۇزۇن ئېللىپس شەكىللىك ھەم تېرىلەشكەن بولۇپ، يوپۇرماق يۈزى پارقىراق ۋە سىلىق، يوپۇرماق دۈمبىسىدە تەڭگىچىلەر بولىدۇ. گۈللىرى چوڭ ۋە ئاق رەڭلىك بولۇپ، چەكلىك كۈنلۈكسىمان گۈل رېتىنى ھاسىل قىلىدۇ. مېۋىسى سوقىچاق شار شەكىللىك، ئۇزۇنلۇقى تەخمىنەن25 سانتىمېتىر ئەتراپىدا بولۇپ، ھەربىرىنىڭ ئېغىرلىقى3 −4 كىلوگرام كېلىدۇ. مېۋىسىنىڭ رەڭگى سارغۇچ يېشىل، ياغاچلاشقان ئۆتكۈر تىكەنلەر بىلەن قاپلانغان بولۇپ، خۇددى بىر چوڭ كىرپىگىلا ئوخشايدۇ. مېۋە ئېتى(گۆشى) ئاچ سېرىق رەڭدە، پۇراقلىق، تاتلىق ھەم مايلىق بولۇپ، يېگەندە تەمى ئېغىزدىن كەتمەيدۇ. ئۇرۇقىنىڭ سىرتىنى سەل سېسىق پۇرايدىغان سۈت رەڭلىك يالغان ئۇرۇق پوستى ئوراپ تۇرىدۇ. ئۇرۇقىنى قورۇپ يېيىشكە بولىدۇ. 
thumb|دۇرىيان مېۋىسى تور خالتىسىدا
ئادەتتە «مېۋە پادىشاھلىقى» دەپ ئاتىلىدىغان تايلاندتا دۇرىيان ناھايىتى كۆپ چىقىدىغان بولغاچقا، ھەر قېتىم مېۋە پىشقان مەزگىلىگە كەلگەندە يېزا-بازارلارنىڭ ھەممە يېرىنى دۇرىيان مېۋىسىنىڭ خۇش پۇرىقى قاپلاپ كېتىدۇ. 

### مەنبە

# ئىزدە قامۇسى
## مەنبەلەر

تۈر:ئۈسۈملۈكلەر
تۈر:مېۋە
پارازىت (2019 كورىيە كىنوسى)

thumb|بوڭ جون خو فىلىم سىنىقى(2019 4-ئىيۇل، مۇئېنچۇن)
پارازىت كورىيە ئىشلىگەن، 2019-يىللىق ئاكادىمىيە مۇكاپاتىغا (ئوسكار مۇكاپاتى) ئېرىشكەن، ئوسكار مۇكاپاتى تارىخىدا تۇنجى ئېنگلىزتىلىدىن بولمىغان بىر كىنونىڭ ئەڭ ئېسىل كىنو مۇكاپاتىغا ئېرىشىشى ھىسابلىندۇ.  بۇ كىنودا كەمبەغەل كىم ئائىلىسى ناھايتى مۈشكۈل ئەھۋالدا قالغاندا، تۇيۇقسىز كەلگەن پۇرسەتتە بىر ئالامەت باي كىېشنىڭ ئۆيىگە بىر بىرنى تارتىپ ئەكىرىپ خىزمەتكە ئۇرۇنلىشىدۇ ھەمدە ئۇزاق ئۆتمەي بۇ ئەھۋال ئاشكارلىنىپ قالىدى. ئويلىمىغان يەردىن ئۇلار باينىڭ ئۆيىدە بايقالىمىغا بىر سىرىنى بايقايدۇ. 

## مەنبەلەر
ناركوز مېكسىكا ئىككىنچى بۈلۈم

thumb|قىيناپ ئۆلتۈرۈلگەن ئامىرىكا زەھەر ساقچىسى كى كى كامىرانى
thumb|ناركوز مېكسىكا لوگوسى (تاۋار ماركىسى)
ناركوز مېكىسكا ئىككىنچى بۈلۈم (ناركوز مېكىسىكا 2-بۈلۈم، ئېنگلىزچە: Narcos Mexico Season 2) شۇ ناملىك نەتفلىكىسنىڭ ئەڭ ئالقىشقا ئېرىشكەن تور تلېۋىزىيە تىياتىرنىڭ ئىككىنچى بۈلۈمى. بۇ فىلىم ناركوز مېكسىكا بىرىنىچى بۈلۈمنىڭ داۋامى بۇلۇپ ئامىرىكا زەھەر ساقچىىسى كى كى كامىرانى مېكسىكىدا زەھەر ئەتكسەچىلىك فېدىراسىيەسىنىڭ ئاتامانى فەلىكىس تەرىپىدىن قىيناپ ئۆلتۈرۈلگەندىكىن كېيىن، پارخور، چىېرىك مېكىسكا ھۈكۈمىتىگە ئىشەنمىگەن ئامىرىكا ھۈكۈمىتى بىر ئەتىرەت ساقىچىلىنى مېكىسىكىدا مەخپى ھالدا مۇناسىۋەتلىك گۇماندارلىلنى تۇتۇپ ئادالەتكە تەسلىم قىلىشقا ئەۋەتىدۇ. 

بۇ تىياتىر مۇشۇ يەردىن باشلىنىپ، فەلىكىسنىڭ زەھەر فېدىراتسىيەسنىڭ مەغلۇپ بۇلۇپ ، فەلىكىسنڭ ئۆز سەپەرداشلىىرى تەرىپىدىن قۇربانلىق قىلىنىپ مېكسىكا ساقچىلىىر تەرىپىدىن تۇتۇلىشى بىلەن ئاياغلىشدۇ. بۇ فىلىمدا يەنە پاكىنەك دەپ ئاتالغان كېىين مېكسىكا زەھەرچىلىكىنىڭ ئاتامانى بۇلىدىغان ئەل چاپپو گۇزمان تەدىرىجى ھالدا ۋەقەگە قېتىلىدۇ. 
thumb|كى كى كامىرانى ۋە فىلەكىس گىروھنىنڭ ئاتامانى رولچىلىرى

## مەنبەلەر
تېتىم فىلىم

thumb|ئەپەندىلەر چىپا چاچلىق تەننازىلىنى ياقتۇرىدۇ ناملىق فىلىمنىڭ تېتىم فىلىمدىن پارچە
thumb|ۋىۋا زاپاتا كىنوسىنىڭ تېتىم فىلىمدىن بىر كېسىم كۈرۈنۈش
تېتىم فىلىم (باشقىچە ئاتىلىشى: تەشۋىقات فىلىمى، تېتىم فىلىمى) ئادەتتە كىنو، تېلىۋىزىيە تىياتىر، ۋە باشقا شىركەت، كارخانا  ۋە ئۇلارنىڭ مەھسۇلاتلىرنى تۇنۇشتۇردىغان بىر قەدەر ئۇزۇن فىلىملەرنى تاماشىبىنلارغا تۇنۇشتۇرۇش، ئىلان قىلىش مەقسىتىدە ئىشلەنگەن قىسقا، ئىلان سۈپىتىدكى فىلىم. 

### نام - ئاتىلىشى
ئۇيغۇرچە: تېتىم فىلىم، تەشۋىقات فىلىمى

ئېنگلىزچە: Trailer

ئاددى خەنچە: 预告片
## مەنبەلەر
پىيما (ئاياق كىيمى)

thumb|
**<big>پىيما</big>** (ئېنگلىزچە: Felt boots، ئاددى خەنچە: 毡靴 )  ئۇيغۇر لارنىڭ ئەنئەنىۋى ئاياغ كىيمى، پىيما بەكمۇ ئىسسىق بولۇپ، قەھرىتان قىش كۈنلىرى بەكمۇ راھەت، بولۇپمۇ قار كۆپ ياغىدىغان، سوغۇق قاتتىق بولىدىغان رايونلاردا پىيما ئەڭ ياخشى ئاياغ بولۇپ ھېساپلىنىدۇ.
### ھەققىدە
thumb|ھەرخىل پىيما (ئىنىيۇت ياكى ئەسكىمو ئاھالىلىرىنىڭ پىيمىسى)
پپىيما ئۇيغۇرلارنىڭ ئەنئەنىۋى ئاياغ كىيمى، پىيمىنى كىيىش ئوبيېكتلىرىغا ئاساسەن ئەرەنچە، ئايالچە قىلىپ ئىتىشكە بولىدۇ. پىيما بەكمۇ ئىسسىق بولۇپ، قەھرىتان قىش كۈنلىرى بەكمۇ راھەت، بولۇپمۇ قار كۆپ ياغىدىغان، سوغۇق قاتتىق بولىدىغان رايونلاردا پىيما ئەڭ ياخشى ئاياغ بولۇپ ھېساپلىنىدۇ. ئەگەر پىيمىنىڭ تاپىنىغا چەم قويدۇرۇۋالسا ئون يىلدىن ئارتۇق كىيىشكە بولىدۇ.

### ياسىلىشى
پپىيما كۈز پەسلىدە قىرقىلغان قوي يۇڭىدا ئىتىلىدۇ. ئەتىياز ياكى ياز كۈنلەردە قىرقىغان قوي يۇڭىدا ئىتىشكە بولمايدۇ. پىيمىچى ئۇستىلار يۇڭنى يۇمشاق ئاتقاندىن كېيىن، يۇڭنى چىغ ئۈستىگە ئۆتۈك شەكلىدە تەكشى سالىدۇ. ئىچىگە چاپلاشتۇرمايدىغان رەخت سېلىپ يۇڭنى خامداپ بولغاندىن كېيىن قول ئارقىلىق دومىلىتىپ قاتۇرىدۇ. پىيمىنىڭ چىڭ، قاتتىق بولۇشى ئۈچۈن يۇڭغا كىسلاتالىق سۇيۇقلۇق، كۈنجىرا قاتارلىق نەرسىلەر ئارىلاشتۇرىلىدۇ.

### ھازىرقى ھالىتى
thumb|تۈبۈت ئەسكەرلىرى پىيما كېيىپ قارغا ئېىتىش مەشىقىدە (تىبەت ياكى تۈبۈت ئىكىسى ئوخشاش مەندە)
ھازىر پىيما تېخىمۇ كۆپ كىشىلەرنىڭ دىققىتىنى تارتماقتا. بەزى جايلاردا مەخسۇس پىيمىچىلىق دۇكانلىرى قۇرۇلغان. ئۇ ئىقتىسادنى گۈللەندۈرشتە مۇھىم رول ئويناپلا قالماستىن، بەلكى ئۇيغۇرلارنىڭ تارىخى، جۇغراپىيىلىك جايلىشىش ئەھۋالى، مەدەنىيىتى، ئىستېتىك قاراشلىرى قاتارلىقلارنى تەتقىق قىلىشتىمۇ مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە. يېقىنقى يىللاردىن بۇيان شىنجاڭ رايونىغا كەلگەن بىر قىسىم چەت ئەللىك ساياھەتچىلەر پىيمىنى چەت ئەللەرگە ئېلىپ چىقىپ تەتقىقات ئويېكتى قىلماقتا.

## مەنبە
# ئىزدە قامۇسى
## مەنبەلەر
ئالامەت چۆچەك (زەيتۇن توپ چىمپىيونلۇق مۇسابىقىسى)

thumb|ئالامەت چۆچەكنىڭ لوگوسى (توپ مەيدانىدىكى چىملىققا ئۇيۇلغان نۇسخىسى)
thumb|زەيتۇن توپ تەنھەركەتچىسى مەيداندا
ئالامەت چۆچەك (ئېنگلىزچە: Super Bowl، دەرىجىدىن چوڭ چىنە دىگەن مەنىدە) ئامىرىكدا ھەريىلى بىر قېتىم ئۆتكۈزۈلدىغان، ئامىرىكا زەيتۇنتوپچىلار كۇلۇنىنىڭ يىللىق چىمپىيونلۇق تاللىشىش مۇسابىقىسى. 
thumb|ئالامەت چۆچەك يېرىم مەيدان سەنئەت ماھارىتى (تەننازى قىزلار)
بۇ مۇسابىقە ئامىرىكىلىقلار ئۈچۈن پۇتبولنىڭ دۇنيا لوڭقىسىدىنمۇ مۇھىم بولغان بىر يىل ئىچىدىكى ئەڭ مۇھىم مۇسابىقە. شۇنداقلا زەيتۇن توپ ساھەسىدىكى تەسىرى ئەڭ چوڭ، ئەڭ مۇھىم مۇسابىقە.
## مەنبەلەر
پۇل دىگەن شۇنداق نەرسە(كىنو)

"پۇل دىگەن شۇنداق نەرسە" ناملىق كىنو 2014-يىلى 12-ئاينىڭ 12- كۈنى قۇيۇلغان بۇلۇپ ،ئاتاقلىق ئارتىس ئابدۇكېرىم ئابلىز ،مۇھەممەتچان رۇزى سايىت ،دىلشات بارات ،ماھىرە ئەمەت قاتارلىقلار باش رول ئالغان .كۈرۈرمەنلەرنىڭ ئىنتايىن ياقتۇرۇپ كۈرىشىگە ئىرىشكەن

### ۋەقەلىك
بىر خالتا مەخسەتسىز ھالدا قېزىۋېلىنغان كونا پۇل كېرەم،ئالىم،سەلىم ئۈچچەيلەننىڭ بەخىت ئىشىكىنى ئاچامدۇ  ياكى سانسىزلىغان ئاۋارچىلىق ،پۇتلىكاشاڭلارنى پەيدا قىلامدۇ ؟  بۇكىنودا ئۈچ ساددا ،سەمىمى دېھقان كېرەم،ئالىم،سەلىملەر ۋە بىر خالتا كۆپ بولمىغان كونا پۇل ئوتتۇرسىدىن كىلىپ چىققان  ئارلىشىپ كەتكەن  كىشىنى يا كۈلۈشنى يا يىغلاشنى بىلەلمەي قالدۇرىدىغان ھىكايە ئارقىلىق پۇل ،ئىنسانىڭ تەبىئىتى ،تۇغقانچىلىق مېھرى،مۇھاببەت،دوسلۇققا مۇناسىۋەتلىك بولغان تىمىلار مۇلاھىزە قىلىنغان .

### رولىچى-ئارتىسلار
ئابدۇكېرىم ئابلىز ،مۇھەممەتچان رۇزى سايىت ،دىلشات بارات ،ماھىرە ئەمەت قاتارلىقلار باش رول ئالغان، ئارسىلان ئابدۇكېرىم رېژىسورلۇق قىلغان ، ئارسىلان ئابدۇكېرىم،دوڭدەنشىن لار سىنارىيىنى يازغان .

### باھا
كىنودا گەرچە مۇناسىۋەتلىك شەخىسلەر كۆپ بولمىسىمۇ ،ئەمما مەركىزى ئىدىيىسى ئېنىق،يەنى توغرا بولغان كىشىلىك تۇرمۇش قارشىنى ،قىممەت قارىشىنى تىكلىگەندە ،بىزنىڭ روھى دۇنيارىمىز تېخىمۇ ساپ،ئەخلاقىمىز تېخىمۇ ياخشى،تۇرمىشىمىز تېخىمۇ بەخىتلىك بۇلىدۇ دىگەندەك ئىدىيە ئوتتۇرغا قۇيۇلغان . بۇ كىنو شىنجاڭ ئاز سانلىق مىللەتلىرىنىڭ كومىدىيە سىيۇژىتىدىكى كىنو ئىشلەپچىقىرىشىدا بىرقېتىملىق يۈرەكلىك ھالەتتە سىناپ بېقىشى بۇلۇپلا قالماستىن،يەنە ھەقىقى ئەھمىيەتكە ئىگە بولغا كىنو بازىرىدىكى يول ئاچقان ئەسەر بۇلۇپ ھىساپلىنىدۇ .

### مەنبە

# ئىزدە قامۇسى


## مەنبەلەر
تېسلېر

thumb|لەررىي تېسلېر تەبەسسۇم قىلماقتا
بۈيۈك بىرىتانىيە تارقىتىش شىركىتى(ب ب س) نىڭ خەۋىرىگە قارىغاندا،لەررىي تېسلېر 1945-يىلى نيۇيورك شەھىرىنىڭ برونكس رايونىدا تۇغۇلغان، ستانفورد ئۇنىۋېرسىتىدە كومپيۇتېر ئىلمى ئۆگەنگەن. سۈنئى ئىدىراك تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللانغاندىن كېيىن، ئۇ 1973-يىلى شېروكىس شىركىتىنىڭ پالوئالتو تەتقىقات مەركىزى (PARC) غا قاتنىشىپ كۆچۈرۈش، چاپلاش ۋە كېسىش مەشغۇلات ئۇسۇلىنى كەشىپ قىلغان. 2020-يىلى 16-فىۋىرال كالىغورنىيە شىتاتىدا ئۆلگەن. 
thumb|لەررىي تېسلېر
خەۋەردە كۆرسىتىلىشىچە، 1980-يىلى جوبىس تېسلېرنى شېروكىس شىركىتىدىن قوبۇل قىلىپ، ئالمىنىڭ باش ئىشتابىغا ئېلىپ كەلگەن. ئالما شىركىتى ئۈچۈن خىزمەت قىلغان 17 يىل ئىچىدە، تېسلېر شىركەتنىڭ تەرەققىيات جەريانىدا مۇھىم رول ئوينىغان، جۈملىدىن NeXT كومپيۇتېر شىركىتىنى سېتىۋېلىش، ئىنتىل بىر تەرەپ قىلغۇچى ئىشلىتىش قاتارلىقلاردا جوبسنىڭ ئىشەنچىسىگە ئېرىشكەن.

تېسلېرنىڭ ئەڭ تونۇلغان كەشپىياتى بولسا كومىيوتېردىكى كۆچۈرۈش، چاپلاش ۋە كېسىش  كومپيۇتېر مەشغۇلاتى. 

### نام -ئاتلىشى
ئېنگلىزچە: Larry Tesler

ئۇيغۇرچە: لەررىي تېسلېر 

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ۋالت كوچىسى ژورنلى

thumb|ۋالت كوچىسى ژورنىلىنىڭ تۇنجى نەشىرى
thumb|جۇمھۇر رەئىس باراك ئوباما ۋالت كوچىسى ژورنلى باش ئىجىرائىيە ئەمەلدرالىرى يېغىنىدا سۆزلىمەكتە
ۋالت كوچىسى ژورنلى  (باشقىچا ئاتلىشى: ۋولت كوچىسى ژورنلى, ۋال كوچىسى گېزىتى) ئامىرىكىنىڭ دۇنياغا داڭلىق، ئىناۋىتى ئەڭ يۇقىرى، ئىقتىساد، پەن-تېخنىكانى مەركەز قىلغان ھالدا ھەقىقەتنىي ئەينەن بايان قىلدىغان، ئىشەنچىلىك، مۆتىۋەر خەلىقئارالىق ژۇرنال. 

thumb|ۋالت كوچىسى ژورنلى تايلاند ئەمەلدرىنى مەخسۇس زىيارەت قىلماقتا
## مەنبەلەر
جەھروم

**جەھروم** بۇلسا ئىران فارس ۋىلايىتى ۋە جەھروم ناھىيىسى دىكىبىخاھار 2016 نوپۇس بار،لاھەينىڭ 141,000 نوپۇسىبار.

## مەنبەلەر
ھىدايتۇللاھ ئوغۇزخان

شەرقىي تۈركىستان مائارىپ جەمىيتىنىڭ قۇرغۇچىسى ۋە رەئىسى
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
رېمدېسىۋىر(ۋاكسىن)

رېمدېسىۋىر ئامېرىكا گېلىئاد شىركىتى تەتقىق قىلىپ ياساۋاتقان يېڭى دورا. بۇ دورا ئالدىنقى باسقۇچتا ئېبولا يۇقۇمى ۋە ئوتتۇرا شەرق نەپەسلىنىش يىغىندى كېسەللىكى قاتارلىق كېسەللەرنى داۋولاشقا ئىشلىتىلگەن، نۆۋەتتە بۇ دورا دۇنيادىكى ھېچقانداق دۆلەتتە بازارغا سېلىش تەستىقلانمىغان بولۇپ، 2020-يىلى 3-ئايغىچە، بۇ دورا كىلىنىكا باسقۇچىدا تۇرۇۋاتىدۇ. بۇ دورا تاجىسىمان ۋىرۇس (ياكى كىرونا ۋىرۇسى، ۋۇخەن ۋىرۇسى، كورونا ۋىرۇسى، كوۋىد-19) قا قارشى ئەڭ ئۈنۈملۈك ۋاكسىنا بۇلۇش مۇمكىن دەپ قارالماقتا. 

### نام ئاتىلشى
ئۇيغۇرچە: رېمدېسىۋىر

ئېنگلىزچە: Remdesivir

ئاددى خەنچە: 瑞德西韦

### جوڭگودىكى تەرەقىياتى
2020-يىلى 2-ئاينىڭ 27-كۈنى، دۆلەتلىك بىلىم-مۈلۈك ھوقۇقى ئىدارىسىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى خې جىمىن: «دۆلىتىمىز ۋۇخەندىكى نۇرغۇن دوختۇرخانىلاردا مەزكۇر دورىنى كىلىنىكىدا ئىشلىتىشنى رەسمىي باشلىدى، ھازىر كىلىنىكىلىق تەجرىبە ئېلىپ بېرىلىۋاتىدۇ، كىلىنىكىلىق تەجرىبىنىڭ نەتىجىسى 4-ئاينىڭ 27-كۈنى ئېلان قىلىنىدۇ. رېمدېسىۋىر ھازىر كىلىنىكىلىق تەجرىبە باسقۇچىدا تۇرغاچقا، بىزمۇ ئۇنىڭ ئۈنۈمدارلىقى، بىخەتەرلىكلىكىگە دىققەت قىلىۋاتىمىز، شۇنداقلا رېمدېسىۋىرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان يېڭى تاجسىمان ۋىرۇسلۇق ئۆپكە ياللۇغىنى داۋولاشتا ئاكتىپ داۋولاش ئۈنۈمى بولغان بىر تۈركۈم دورىلارنىڭ تېز سۈرئەتتە ياساپ چىقىرىلىشىنى كۈتىمىز».

### مەنبە

# تور دۇنياسى
## مەنبەلەر
مەردانجان ئابدۇكېرىم(پۇتپولچى)

مەردانجان بۇ يىل 21 ياش(2020-يىلى) ، بوي ئېگىزلىكى 1.83 مېتىر، مەيداندىكى ئورنى ئوتتۇرا مەيدان، ئالدىنقى مۇسابىقە پەسىلىدە ۋۇخەن سەنجېن كوماندىسىغا ۋاكالىتەن ئېلىمىز ب دەرىجىلىكلەر بىرلەشمىسىدە توپ تەپكەن بولۇپ، كوماندىنى باشلاپ بىرلەشمە رەت تەرتىپىدە 11-ئورۇنغا تىزىلغان.

2020-يىلى 2-ئايدىكى،  گېرمانىيە يۆتكىلىش بازىرى تورىنىڭ خەۋەر قىلىشىچە، ئىجارە شەكلىدە ۋۇخەن سەنجېن كۇلۇبىدا توپ تەپكەن مەردانجان ئابدۇكېرىم بىر يىللىق ئىجارە ۋاقتى توشۇپ خېبېي خۇشيا شىڭفۇ كۇلۇبىقا قايتىپ كەلگەن.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
قىرىم يېرىم ئارىلى

قىرىم يېرىم ئارالنىڭ 4/5 قىسمىنى تۈزلەڭلىكلەر تەشكىل قىلىدۇ. ئىقلىمى مۆتىدىل بەلباغ يايلاق ئىقلىم تىپىغا كىرىدۇ. شەرقتىكى كىرىچ يېرىم ئارىلىدا يەر ۋەزىيىتى ئانچە ئېگىز بولمىغان ئېدىرلىقلار بار .
ئاساسى ئۇچۇرلىرى
نامى :قىرىم يېرىم ئارىلى

يەر مەيدانى :25500 كۋادرات كىلومېتىر

نوپۇسى :228 تۈمەن

چەتئەلچە نامى :Krymsky Poluostrov

جۇغراپىيەلىك ئورنى :سوۋېت ئىتتىپاقى ياۋروپا قىسمىنىڭ جەنۇبى

دىئالىكىتى :رۇس تىلى ، ئوكرائىن تىلى ۋە تاتار تىلى

ئىقلىمى :ئوتتۇرا دېڭىز ئىقلىم

جۇغراپىيىلىك ئورنى
قىرىم يېرىم ئارىلى روسىيە فىدراتىسيەسى ياۋروپا قىسمىنىڭ جەنۇبىغا، ئازوۋ ۋە قارا دېڭىزنىڭ ئوتتۇرىغا جايلاشقان. شىمالىي تەرىپى 18 كىلومېتىر كەڭلىكتىكى پېرېكوپ بوغۇزى ئارقىلىق چوڭ قۇرۇقلۇق بىلەن تۇتىشىپ تۇرىدۇ. مەيدانى تەخمىنەن 25500 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ.

قىسقىچە تونۇشتۇرۇش
ئارالنىڭ 4/5 قىسمىنى تۈزلەڭلىكلەر تەشكىل قىلىدۇ. ئىقلىمى مۆتىدىل بەلباغ يايلاق ئىقلىم تىپىغا كىرىدۇ. شەرقتىكى كىرىچ يېرىم ئارىلىدا يەر ۋەزىيىتى ئانچە ئېگىز بولمىغان ئېدىرلىقلار بار، بۇ جاينىڭ تۆمۈر بايلىقى ناھايىتى مول. ئارالنىڭ شەرقىي جەنۇبىدا غەربىي جەنۇبتىن شەرقىي شىمالغا سوزۇلغان قىرىم تاغلىقلىرى جايلاشقان، بۇ تاغلىقنىڭ ئەڭ ئېگىز نۇقتىسى 1545 مېتىر كېلىدۇ. تاغلىقنىڭ جەنۇبىي ئېتەكلىرىنىڭ كەڭلىكى 2-8 كىلومېتىر بولۇپ، ئىقلىمى يىللىق، مۆتىدىل كېلىدۇ. بۇ جايلار پۈتۈن سوۋېت ئىتتىپاقى بويىچە ئەڭ مۇھىم دەم ئالىدىغان ساناتورىيە رايونى ھېسابلىنىدۇ. تاغلىقلار ھەرخىل ئورمانلار بىلەن قاپلىنىپ تۇرىدۇ. تاغ ۋادىلىرى بىلەن دېڭىز قىرغاق رايونلىرىدا كۆپلەپ ئۈزۈم ۋە سۇبتروپىك بەلباغ مېۋىلىرى ئۆستۈرۈلىدۇ. بۇ جايلار قىرىم تەبىئىي قوغداش رايونى قىلىپ ئايرىلغان.

مۇھىم شەھەرلىرى
قىرىمدىكى مۇھىم شەھەرلەر سىمفېروپول، يېۋپاتورىيە، سېۋاستوپول، پالتا ھەم كىرىچلاردىن ئىبارەت
## مەنبەلەر