open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
تەمىم ئىبنى بەھرىنىڭ ئۇيغۇر خانلىقىغا قىلغان ساياھەت خاتىرىسى

**تەمىم ئىبنى بەھرىنىڭ ئۇيغۇر خانلىقىغاقىلغان ساياھەت خاتىرىسى**» تەمىم ئىبنى بەھىر ئەل مۇتاۋىنىڭ ھاياتى توغرىسىدا تەپسىلىي مەلۇمات يوق. ئۇ ئابباسىي خەلىپىلىكى ئوتتۇرا ئاسىيا رايونىنى ئىستېلا قىلغان چاغدا پىدائىي ئەسكەر بولغان ھەم مىلادىيە 760—821 - يىللار ئارىلىقىدا مەلۇم بىر ۋەزىپە بىلەن ئەينى دەۋرىدىكى ئەرەبلەر تەرىپىدىن توققۇز ئوغۇز دۆلىتى دەپ ئاتالغان ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىغا ساياھەتكە بارغان. ئۇ ئەرەبلەر ئىچىدە ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىغا ئەڭ بۇرۇن ساياھەتكە كەلگەن ھەم ساياھەت خاتىرىسى يېزىپ قالدۇرغان كىشى ھېسابلىنىدۇ. ئۇنىڭ ساياھەت خاتىرىسىنىڭ بىر قىسىمى ياقۇتنىڭ «جۇغراپىيە لۇغىتى» گە ۋە ئىبنى ئەل فاتىخنىڭ جۇغراپىيە ئەسىرىگە كىرگۈزۈلگەنلىكتىن ساقلىنىپ قالغان. ئا. ز. ۋەلىدى تۇغان تاپقان، تەمىمنىڭ ساياھەت خاتىرىسىنى گېرمانىيەلىك پروفېسسور ۋالد تاپقان. كېيىن رۇس ئىرانشۇناس ئالىم ۋ. مىنورسكى «تەمىم ئىبنى بەھىرنىڭ ئۇيغۇر خانلىقىغا قىلغان ساياھەت خاتىرىسى» نى لوندون ئۇنىۋېرسىتېتى شەرق ئەللىرى ۋە ئافرىقا ئىنستىتۇتىنىڭ ئىلمىي ژۇرنىلىدا ئىنگىلىزچە ئىزاھاتلىرى بىلەن قوشۇپ ئېلان قىلغان. 

تەمىمنىڭ ساياھەت خاتىرىسىدە ئاساسلىقى ئۇنىڭ مىلادى 821 - يىلنىڭ ئالدى كەينىدە موڭغۇلىيە ۋادىسىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ (توققۇز ئوغۇزلارنىڭ ) پايتەختىگە بېرىش جەريانى بايان قىلىنغان. ئۇ خاتىرىسىدە قاغاننىڭ يۇيرۇقى بويىچە ھەر قايسى ئۆتەڭلەر تەمىنلىگەن ئاتقا مىنىپ، مەھەللەر-كەنت، شەھەر-بازار بولمىغان يايلاقتا 20 كۈن يول يۈرگەنلىكى، كېيىن يەنە ئاھالىلەر قويۇق ئولتۇراقلاشقان جايلاردا 20 كۈن يول يۈرۈپ ئاندىن توققۇز ئوغۇزلارنىڭ پايتەختىگە يېتىپ بارغانلىقى، ئۇ يەرنىڭ ئاھالىلىرى ئاتەشپەرەسلەر ۋە مانى دىنىدىكىلەر ئىكەنلىكى، قاغان شەھىرى ھەشەمەتلىك، 12 چوڭ تۆمۈر دەرۋازىسى بار، سودا-سېتىق گۈللەنگەن، بازارلىرى ئاۋات، ئاھالىسى زىچ، نوپۇسى كۆپ شەھەر ئىكەنلىكى، شەھەرنىڭ ئەتراپىدا مەھەللەر كەنتلەر يېقىن ھەم زىچ جايلاشقانلىقى، تېرىلغۇ يەرلەر بارلىقى، توققۇز ئوغۇز دۆلىتىنىڭ قاغانى جۇڭگو خانى بىلەن قۇدا-باجىلىق مۇناسىۋەتتە بولۇپ، جۇڭگو خانى ھەر يىلى قاغانغا 500 مىڭ توپ يىپەك سوۋغا قىلىپ تۇرىدىغانلىقىنى خاتىرىلىگەن. 

تەمىمنىڭ ساياھەت خاتىرىسى گەرچە بەك مۇكەممەل بولمىسىمۇ، بىراق ئەرەبلەر تەرىپىدىن يېزىلغان ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىغا دائىر ئەڭ بۇرۇنقى خاتىرىلەرگە ۋەكىللىك قىلىدۇ. ئۇ قەدىمكى ئۇيغۇر قەبىلىلىرىنىڭ، جۈملىدىن ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ تارىخىنى تەتقىق قىلىشتا بىر قەدەر يۇقىرى ئىلمىي قىممەتكە ئىگە تارىخىي ماتېرىيال ھېسابلىنىدۇ 

بۇنىڭدىن باشقا، ئەرەب جۇغراپىيشۇناسلىرى ۋە تارىخچىلىرىدىن ياقۇبىنىڭ (ئۆ. 897) «تارىخىي ياقۇبى»، تەبەرىينىڭ «تارىخىي تەبەرى»، «پەيغەمبەرلەر ۋە پادىشاھلار تارىخى»، ياقۇتىنىڭ «ئەللەر تەزكىرىسى»891-892-يىللىرى يېزىلغان ئىبىنى پاچىخنىڭ «ئەللەر تەزكىرىسى» (903)، مەسئۇدىينىڭ «نەسىھەتنامە» قاتارلىق ئەسەرلىرىدىمۇ 840-يىلدىن ئىلگىرىكى ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىغا دائىر مەلۇماتلار بار. ئىلگىرى بۇ ئەسەرلەردىكى توققۇز ئوغۇزلار، يەنە ئورخۇن ئۇيغۇرلىرىغا دائىر مەلۇماتلار ۋە خاتىرىلەر دۆلەت ئىچىدىكى تارىخ تەتقىقاتىچىلىرىنىڭ دىققەت –ئېتىبارىنى ئانچە قوزغىيالماي ياكى ئانچە ئېتىبارغا ئېلىنماي كېلىنگەن.
## مەنبەلەر
ۋېينامە. قانقىللار تەزكىرىسى

«ۋېينامە. قانقىللار تەزكىرىسى»(魏书.高车传) 

«ۋېينامە» شىمالى چى پادىشاھلىقى (557-550-يىللار) دەۋرىدە ئۆتكەن ۋېي شۈ (572-506- يىللار) قاتارلىق تارىخشۇناسلار تەرىپىدىن تۈزۈلگەن، شىمالىي ۋېي پادىشاھلىقىنىڭ (534-386- يىللار) خاس تارىخى خاتىرلەنگەن. جەمئىي 130 جىلدىلىق تەزكىرە- يىلنامە شەكىلىدە يېزىلغان تارىخى ئەسەر. ۋېي شۈ ئەسلىدە شىمالىي ۋېي پادىشاھلىقىدا خىزمەت قىلغان. كېيىن شىمالىي چى پادىشاھلىقى دەۋرىگە كەلگەندە ھۈدەيچى بەگ قۇشۇمچە پۈتۈكچى بەگلىككە تاينىپ، «ۋېينامە» نىڭ جوڭگو تارىخشۇناسلىقىدىكى ئەڭ زور مۇۋاپىقىيتى شۇكى، ئۇ ئېلىمىز فېئوداللىق جەمئىيتىدىكى «رەسمىي تارىخ»لارنىڭ ئىچىدە تۇنجى بولۇپ ئاز سانلىق مىللەت يۇقىرى قاتلام گۇرۇھلىرىنى ھوكۈمرانلىقلار قاتارىغا كىرگۈزگەن. ئۇنىڭدا ئاساسلىقى جۇڭگونىڭ شىمالىدىكى سىبىر تابغاچلىرىنىڭ (سىيانپى توغباتلىرىنىڭ) مىلادىيە 4- ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرىدىن 6- ئەسىرنىڭ ئوتتۇرلىرىغىچە بولغان تارىخى خاتىرلەنگەن. « ۋېينامە »نىڭ مىللەتلەر تارىخىنى خاتىرلەش جەھەتتىككى بىر ئالاھىدىلىكى شۇكى، ئۇنۇڭدا تابغاچ قەبىلىسدىن باشقا سىبىر قەبىلىلىرنىڭ تارىخى خاتىرلىنىپ، مەزمۇن دائىرىسى شەرقىي شىمال، غەربىي شىمال، غەربىي يۇرۇت ۋە شىمالدىكى نۇرغۇنلىغان مىللەتلەرگە چېتىلغان  .
 
«ۋېينامە»نىڭ جىلىد «قانقىللار تەزكىرىسى(高车传) دە ئاساسلىقى قانقىللارنىڭ قەدىمكى قىزىل دىللاردىن (赤狄)كېلىپ چىققانلىقى دەسلەپ (狄历)دەپ ئاتالغانلىقى ، كېيىن شىمالدىكىلەرنىڭ چىلى (敕勒)، شىيالىقلارنىڭ قانقىل ، دىڭلىڭ (丁零)دەپ ئاتغانلىقى، قانقىللارنىڭ ئالتە قەبىلىسى، 12 ئۇرۇقنىڭ بارلىقى ئۇلارنىڭ ئۆرۈپ- ئادەتلىرى، جۇرجانلار بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ، كېيىن جۇرجانلارغا قارشى قوزغىلاڭ كۆتۈرۈپ ئالتاي ۋە تەڭرىتاغ رايۇنلىرىدا قانقىل خانلىقنى قۇرۇش جەريانلىرى، خانلىق قۇرۇلغانىدىن كېيىن جۇرجان، سىبىر، ئېغتالىت قاتارلىق مىللەتلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ئاخىرقى خاندالىقىنىڭ ئاغدۇرلىشى قاتارلىق ئىنتايىن قىممەتلىك تارىخى مەلۇماتلار خاتىرلەنگەن. بۇ مەلۇماتلار كەرچە ئىنتايىن قىسقا، ئاددىي بولسمۇ، لېكىن ئۇ نۆۋەتتە دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىدىكى تەتقىقاتچىلارنىڭ قەدىمكى ئۇيغۇر قەبىلىلىرنىڭ مىلادىيە 4- ئەسىردىن 6- ئەسىرگىچە بولغان تارىخىي جەرياندىكى ئەگرى- تۇقاي تارىخىي مۇساپىنى ۋە جەمئىيەت ئەھۋالىنى تەتقىق قىلشنىڭ بىرىنچى قول يازما ماتېريالى بولۇپ سانالماقتا. چۈنكى، ئىلىم ساھەسىدىكىلەر نۆۋەتتە دىڭلىڭ (丁零)، قانقىل (高车) ۋە تېلىلار ((铁勒 نى بۈگۈنكى ئۇيغۇر مىللىتنىڭ ئەجداتلىرى ، دىڭلىڭ ، قانقىل ۋە تېلىلارنىڭ تارىخىنى بۈگۈنكى ئۇيغۇر مىللىتنىڭ يىراق قەدىمكى زامان تارىخىنىڭ مۇھىم تەركىنىي قىسمى ، «ۋېينامە. قانقىللار تەزكىرىسى»دە خاتىرلەنگەن قانقىللارنىڭ ئالتە قەبىلىسنىڭ بىرى بولغان يۈەنخې(袁纥) نامنى ئۇيغۇرلار نامىنىڭ تۇنجى قېتىم خەنزۇچىگە تەرجىمە قىلنىشى، دەپ ھېسابلايدۇ [26].
## مەنبەلەر
شىمالىي سۇلالىلەرنىڭ تارىخى

«شىمالىي سۇلالىلەرنىڭ تارىخى » (北史 ) 

«شىمالىي سۇلالىلەرنىڭ تارىخى » تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ئۆتكەن تارىخشۇناس لى يەنشۇ تەرپىدىن تەزكىرە- يىلنامە شەكىلىدە يېزىلغان تارىخي ئەسەر بولۇپ، ئۇنۇڭدا شىمالىي ۋېي سۇلالىسى قۇرۇلغان 386- يىلدىن سۈي سۇلالىسى گۇمران بولغان 618- يىلغىچە بولغان تارىخىي جەريان، يەنى ۋېي، چى، جۈ، سۈي، قاتارلىق شىمالدىكى سۇلالىلەرنىڭ ئاساسلىق تارىخنى بايان قىلىنغان. پۈتۈن ئەسەر جەمئى 68 جىلد تەزكىرە، 12جىلد خاتېرىدىن تەركىپ تاپقان . 

«شىمالىي سۇلالىلەرنىڭ تارىخى » دا4-5- ئەسىرلەردىن تاكى 7-8- ئەسىرلەرگىچە مۇڭغۇلىيە ۋادىسى ، شىنجاڭ ۋە كەڭ ئوتتۇرا ئاسىيا رايۇنلىردا ياشىغان تۈركىي مىللەتلەر ۋە ئۇلارنىڭ تارىخى- جۇغراپىيسىگە دائىر مۇھىم مەلۇماتلار خاتېرلەنگەن . 

«شىمالىي سۇلالىلەرنىڭ تارىخى » نىڭ 99- جىلد «تۈركلەر تەزكىرىسى» دە ئاساسلىقى تۈركلەرنىڭ كېلىپ چىقىشى، روناق تېپىشى، تۈرۈكلەردىكى بۆرە توتېمى، تۈرۈكلەرنىڭ جۈرجانلار بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى، تۈرك خانلىقنىڭ قۇرۇلۇشى قاتارلىق مۇھىم خاتېرىلەر بايان قىلىنغان . 

«شىمالىي سۇلالىلەرنىڭ تارىخى»نىڭ 98- جىلد « تېلىلار تەزكىرىسى» دە تېلى قەبىلىلىرىنىڭ تارىخى، جۇغراپىيىلىك جايلىشىش ئەھۋالى، ئىگىلىك ئادەتلىرى، قەبىلە ئۇرۇقلىرى، ئۇلارنىڭ زورىيشى، ئەتىراپتىكى ھەر قايسى خاندانلىق ۋە مىللەتلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى خاتېرلەنگەن . ئۇنۇڭدا يەنە قانقىللار ھەققىدە مەخسۇس خاتېرىلەر بېرىلگەن بولۇپ، ۋېينامە 103- جىلد «قانقىللار تەزكىرىسى» دىكى خاتېرىلەر بىلەن پۈتۈنلەي ئوخشاش .
## مەنبەلەر
سۈينامە

«سۈينامە» (隋书) 

«سۈينامە» تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ئۆتكەن ۋېي چىڭ قاتارلىقلار تەرىپىدىن تەزكىرە- يىلنامە شەكىلدە يېزىلغان، سۈي سۇلالىسى (581-618- يىللار ) دەۋرىنىڭ تارىخىي نوقتىلىق بايان قىلنغان 85 جىلدلىق تارىخىي ئەسەر . 

«سۈينامە » نىڭ 84- جىلد « شىمالىي دىلار تەزكىرىسى »دە مەخسۇس «تۈركلەر تەزكىرىسى» (突厥传) ۋە «تېلىلار تەزكىرىسى » (铁勒传) بېرىلگەن. «تۈركلەر تەزكىرىسى »دە تۈركىللەرنىڭ باش كۆتۈرۈپ چىقىپ تۈرۈك خاندالىقىنى قۇرۇشى ،تۈركىلەرنىڭ جۇرجانلار بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى، تۈركىلەرنىڭ شەرق، غەرب ئىككىگە بۆلۈنىشى ، تۈرۈك خاندالىقنىڭ سىياسى ، ئىقتىسادى ، دۆلەت تەشكىلىي ، ئۆرۈپ ئادىتى تۈركىلەرنىڭ سۈي سۇلالىسى ۋە غەربىي رايۇندىكى بەگلىكلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى قاتارلىقلار بىر قەدەر تەپسىلى بايان قىلىنغان .
 
«تېلىلار تەزكىرىسى » دە تېلىلارنىڭ غەربىي دېڭىز (西海) نىڭ شەرقىدىن تاڭى شەرىقتىكى ھەر قايسى جايلارغىچە تاغ- قىر بويلاپ ، دېڭىز- دەريا ۋادىلىرنى ياقلاپ ئورۇنلاشقان 40 نەچچە قەبىلە- ئۇرۇقنىڭ نامى، ئۇلارنىڭ جايلاشقان ئورۇنلىرى، تۈرك خانلىقى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى قاتارلىقلار بايان قىلىنغان . 

ئۇنىڭدىن باشقا «سۈينامە » نىڭ 15- جىلد «مۇزىكا تەزكىرىسى» دە غەربىي رايۇندىكى قۇچۇ، كۈسەن، قەشقەر، ئۇدۇن قاتارلىق ئەللەرنىڭ مۇزىكا- ئۇسۇل سەنئىتى ۋە غەربىي رايۇن مۇزىكا- ئۇسۇل سەنئىتىنى ۋە غەربىي رايۇن مۇزىكا- ئۇسۇل سەنئىتىنىڭ ئوتتۇرا تۈزلەڭلىككە تارقىلىپ كىرگەنلىكىگە دائىر مۇھىم مەلۇماتلار خاتېرلەنگەن . [28].
## مەنبەلەر
يېڭى تاڭنامە

«يېڭى تاڭنامە» (新唐书) 

«يېڭى تاڭنامە» شىمالىي سۇڭ سۇلالىسى دەۋرىدە (960- 1126- يىللار ئۆتكەن ئوۋ ياڭشيۇ، سۇڭ چى قاتارلىق كىشلەر تەرىپىدىن مىلادىيە 1044- 1060- يىللار ئارىلىقىدا يېزىپ چىقىلغان. تەزكىرە- يىلنامە شەكىلىدە تۈزۈلگەن. تاڭ سۇلالىسى دەۋرى تارىخىي بايان قىلىنغان 255- جىلدلىق تارىخىي ئەسەر. 

«يېڭى تاڭنامە» بىلەن «كونا تاڭنامە» نى ئەدەبىي ئۇسلۇپ جەھەتتە سېلىشتۇرغاندا، «يېڭى تاڭنامە» ئۈستۈن ئوروندا تۇرىدۇ. ئەمما، تارىخىي ماتېرىيالشۇناسلىق جەھەتتىن سېلىشتۇرغاندا، ھەر ئىككىلىسىنىڭ ئۆزىگە خاس ئارتۇقچىلىقى بار. «يېڭى تاڭنامە» بىر قەدەر سىستېمىلىق، تەپسىلىي تۈزۈلگەن. «كونا تانامە» بىر قەدەر ئىخچام، ماتېرىياللار ئەينەن ساقلانغان ئاساستا تۈزۈلگەن. «يېڭى تاڭنامە» گە سېلىشتۇرغاندا بىر قەدەر تولۇق ھەم تەپسىلىي بايان قىلىنغان.
 
«يېڭى تاڭنامە» نىڭ 215- جىلد «تۈركلەر تەزكىرىسى» دە شەرقىي تۈرك ۋە غەربىي تۈركلەرنىڭ تارىخى، جۇغراپىيىسى، سىياسىي، ئىقتىسادى، ئىجتىمائىي تۇرمۇشى، ئۆرپ- ئادىتى، ھاكىمىيەت تۈزۈلمىسى، شەرقىي تۈركلەرنىڭ ئۇيغۇر قاتارلىق تېلى قەبىلىلىرى، تاڭ سۇلالىسى، غەربىي تۈركلە بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى، كېيىنكى شەرقىىي تۈرك خانلىقى ۋە ئۇنىڭ تاڭ سۇلالىسى، ئۇيغۇر قاتارلىق تېلى قەبىلىلىرى بىلەن بولغان مۇناسىتى قاتارلىقلار بىر قەدەر تەپسىلىي بايان قىلىنغان. 

«يېڭى تاڭنامە» نىڭ 217- جىلد «تۈركلەر تەزكىرىسى» دە ئۇيغۇر قەبىلىلىرىنىڭ تارىخى، جۇغراپىيىلىك تارقىلىشى، ئۇلارنىڭ تۈرك خانلىقى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى، ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ بەرپا قىلىنىشى، ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ تارىخى، جۇغراپىيىسى، قەبىلىلەر مۇناسىۋىتى، ئىجتىمائىي ئىگىلىكى، ئۆرپ- ئادەتلىرى، تاڭ سۇلالىسى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى، تىبەتلەر ۋە غەربىي رايونىدىكى مىللەت، قەبىلىلەر بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى، مانى دىنىنىڭ ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىغا تارقىلىپ كىرىشى، ئۇيغۇر قەبىلىلىرىنىڭ موڭغۇلىيە ۋادىسىدىن جەنۇپ ۋە غەربكە كۆچۈشى قاتارلىق بىر قەدەر ئېنىق، سىستېمىلىق بايان قىلىنغان .
## مەنبەلەر
گېئورگې پاتتون

ﺩﯛﺷﻤﻪﻥ ﺳﺎﯕﺎ ﻫﯘﺟﯘﻡ ﻗﯩﻠﻤﯩﺴﯘﻥ ، ﺳﻪﻥ ﺩﯛﺷﻤﻪﻧﮕﻪ ﻫﯘﺟﯘﻡ ﻗﯩﻞ . ﺩﯛﺷﻤﻪﻧﮕﻪ ﺗﻮﺧﺘﯩﻤﺎﻱ ﻫﯘﺟﯘﻡ ﻗﯩﻞ ، ﺑﯘﻧﯩﯖﺪﺍ ﺩﯛﺷﻤﯩﻨﯩﯔ ﺋﯚﺯﯨﻨﻰ ﺋﻮﯕﺸﯩﯟﯦﻠﯩﺸﯩﻐﺎ ﭘﯘﺭﺳﻪﺕ ﻗﺎﻟﻤﺎﻳﺪﯗ .  ﯞﺍﻗﯩﺖ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺩﯛﺷﻤﻪﻧﻨﯩﯔ ﯞﻩ ﺋﯜﻧﯜﻣﻠﯜﻙ ﺋﻮﺕ ﻛﯜﭼﯩﻨﯩﯔ ﺭﻭﻝ ﺋﻮﻳﻨﯩﺸﻰ ﺋﺎﺭﻗﯩﻠﯩﻖ ﺟﻪﯕﺪﻩ ﺋﯚﻟﯜﻡ - ﻳﯧﺘﯩﻢ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﺗﯘﺭﯨﺪﯗ . ﺳﻪﻥ ﺋﯚﺯﯛﯕﻨﯩﯔ ﺋﻮﺕ ﻛﯜﭼﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺩﯛﺷﻤﻪﻧﻨﯩﯔ ﺋﻮﺕ ﻛﯜﭼﯩﻨﻰ ﺑﻮﻳﺴﯘﻧﺪﯗﺭ ، ﺗﯧﺰ ﻫﻪﺭﻛﻪﺕ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﯞﺍﻗﯩﺘﻨﻰ ﻗﯩﺴﻘﺎﺭﺕ . 

ﺋﯘﺭﯗﺵ ﺋﯩﻨﺴﺎﻧﯩﻴﻪﺕ ﻗﺎﺗﻨﯩﺸﺎﻻﻳﺪﯨﻐﺎﻥ ﺋﻪﯓ ﺳﻪﻟﺘﻪﻧﻪﺗﻠﯩﻚ ﻣﯘﺳﺎﺑﯩﻘﻪ . ﺋﯘﺭﯗﺵ ﻗﻪﻫﺮﯨﻤﺎﻥ - ﺑﺎﻫﺎﺩﯨﺮﻻﺭﻧﻰ ﻳﺎﺭﯨﺘﯩﭗ ، ﺑﺎﺭﻟﯩﻖ ﭘﺎﺳﻜﯩﻨﯩﭽﯩﻠﯩﻘﻼﺭﻧﻰ ﻳﻮﻗﯘﺗﯩﺪﯗ . ﻛﯩﺸﯩﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﻫﻪﻣﻤﯩﺴﻰ ﺋﯘﺭﯗﺷﺘﯩﻦ ﻗﻮﺭﻗﯩﺪﯗ . ﻟﯧﻜﯩﻦ ، ﻗﻮﺭﻗﯘﻧﭽﺎﻗﻼﺭﺩﯨﻜﻰ ﯞﻩﻫﯩﻤﻪ ﺋﯘﻻﺭﻧﯩﯔ ﻣﻪﺳﺌﯘﻟﯩﻴﻪﺕ ﺗﯘﻳﻐﯘﺳﯩﺪﯨﻦ ﻏﺎﻟﯩﭗ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ . ﻣﻪﺳﺌﯘﻟﯩﻴﻪﺕ ﺗﯘﻳﻐﯘﺳﻰ ﺋﻪﺭﻛﻪﻛﻠﻪﺭﮔﻪ ﺧﺎﺱ ﺧﯩﺴﻠﻪﺗﻨﯩﯔ ﺟﻪﯞﻫﯩﺮﻯ . ﻳﺎﺧﺸﻰ ﺋﻪﺭﻛﻪﻙ ﯞﻩﺗﻪﻥ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﺧﯩﺰﻣﻪﺕ ﻗﯩﻠﯩﺸﻰ ﻛﯧﺮﻩﻙ .....  

ﻣﺎﻧﺎ ﺑﯘ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﺪﯨﻜﻰ ﻣﻪﺷﻬﯘﺭ ﮔﯧﻨﯩﺮﺍﻝ ، ﺋﯩﻜﻜﯩﻨﭽﻰ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﺋﯘﺭﯗﺷﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﻪﯓ ﺑﺎﺗﯘﺭ ﮔﯧﻨﯩﺮﺍﻝ ﮔﯧﺌﻮﺭﮔﯩﻲ پاتتوننىڭ ﺋﻪﺳﻜﻪﺭﻟﯩﺮﯨﮕﻪ ﺩﺍﺋﯩﻢ ﺩﻩﻳﺪﯨﻐﺎﻥ ﺳﯚﺯﻯ . ﺩﯗﻧﻴﺎ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ ﯞﻩ ﺋﯩﻜﻜﯩﻨﭽﻰ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﻐﺎ ﻗﯩﺰﯨﻘﯩﺪﯨﻐﺎﻧﻼﺭﻏﺎ ﻧﯩﺴﺒﻪﺗﻪﻥ  پاتتون  ﺗﻮﻟﯩﻤﯘ ﺗﻮﻧﯘﺵ . ﺑﯘ ﻛﯩﺸﯩﻨﯩﯔ ﺋﯩﺴﻤﯩﻨﻰ ﻛﯚﺭﺳﻪﻛﻤﯘ ﺑﻪﻟﻜﯩﻢ ﻛﯚﺯ ﺋﺎﻟﺪﯨﻤﯩﺰ ﻏﺎ ﻛﯧﻠﯩﺪﯨﻐﯩﻨﻰ ﻳﻪﻧﯩﻼ ~ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺟﻪﯓ ﻣﻪﻳﺪﺍﻧﯩﺪﯨﻜﻰ ﺑﺎﺗﯘﺭ  ﻗﯩﻴﺎﭘﯩﺘﻰ ﺑﻮﻟﺴﺎ ﻛﯧﺮﻩﻙ . 
ﮔﯧﺌﻮﺭﮔﯥ پاتتون  ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﯩﻨﯩﯔ ﺋﯩﻜﻜﯩﻨﭽﻰ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﺋﯘﺭﯗﺷﻰ ﻣﻪﺯﮔﯩﻠﯩﺪﯨﻜﻰ ﺑﺎﺗﯘﺭ ﮔﯧﻨﯩﺮﺍﻟﻼﺭﻧﯩﯔ ﺑﯩﺮﻯ . ﺋﯘ 1885 - ﻳﯩﻠﻰ ﻧﻮﻳﺎﺑﯩﺮﺩﺍ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﯩﻨﯩﯔ ﻛﺎﻟﯩﻔﻮﺭﻧﯩﻴﻪ ﺷﯩﺘﺎﺗﯩﺪﺍ ﺗﯘﻏﯘﻟﻐﺎﻥ . 1909 - ﻳﯩﻞ ﺋﯩﻴﯘﻧﺪﺍ ﯞﯦﺴﺖ ﭘﻮﺋﯧﻨﺖ ﻫﻪﺭﺑﯩﻲ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﻨﻰ ﭘﯜﺗﺘﯜﺭﯛﭖ ، ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﮔﯘﺭﯗﭘﭙﯩﯟﻭﻱ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﻪ ﺋﺎﺗﻠﯩﻖ ﺋﻪﺳﻜﻪﺭﻟﻪﺭ 15 - ﭘﻮﻟﻜﯩﺪﺍ ﻛﺎﭘﯩﺘﺎﻥ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ . 1917 - ﻳﯩﻠﻰ ، ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﺑﯩﺮﯨﻨﭽﻰ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﺋﯘﺭﯗﺷﯩﻐﺎ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﻘﺎﻧﺪﺍ ، ﺑﺎﺗﺘﻮﻥ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﻳﯩﺮﺍﻗﻘﺎ ﻳﯜﺭﯛﺵ ﻗﯩﻠﻐﯘﭼﻰ ﻗﻮﺷﯘﻧﯩﻨﯩﯔ ﺑﺎﺵ ﻗﻮﻣﺎﻧﺪﺍﻧﻰ ﮔﯧﻨﯩﺮﺍﻝ ﭘﯧﺮﯨﺸﻨﮕﻐﺎ ﻫﻪﻣﺮﺍﻫ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﻓﯩﺮﺍﻧﺴﯩﻴﯩﮕﻪ ﺑﺎﺭﻏﺎﻥ . ﺋﯘ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﺗﺎﻧﻜﺎ ﻗﯩﺴﻤﯩﻨﻰ ﺗﻪﺷﻜﯩﻠﻠﻪﺵ ﯞﻩ ﺋﯘﻧﻰ ﻣﻪﺷﻖ ﻗﯩﻠﺪﯗﺭﯗﺷﻘﺎ ﻣﻪﺳﺌﯘﻝ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ . ﻫﻪﻡ ﺑﯘ ﺟﻪﯕﮕﻪ ﻗﺎﺗﻨﯩﺸﯩﭗ > ﻏﺎ ﺋﯧﺮﯨﺸﻜﻪﻥ . 

ﺋﯘﺭﯗﺵ ﺋﺎﻳﺎﻗﻼﺷﻘﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﯩﻐﺎ ﻗﺎﻳﺘﯩﭗ ، ﺗﺎﻧﻜﺎ ﺋﯘﺭﯗﺷﻰ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﻰ ﯞﻩ ﺗﻪﻟﯩﻢ - ﺗﻪﺭﺑﯩﻴﻪ ﺧﯩﺰﻣﯩﺘﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺷﯘﻏﯘﻟﻼﻧﻐﺎﻥ . 1920 - ﻳﯩﻠﯩﺪﯨﻦ 1940 - ﻳﯩﻠﯩﻐﯩﭽﻪ ﻫﻪﺭ ﺧﯩﻞ ﯞﻩﺯﯨﭙﯩﻠﻪﺭﻧﻰ ﺋﯚﺗﯩﮕﻪﻥ . 

1939 - ﻳﯩﻠﻰ ﺋﯩﻜﻜﯩﻨﭽﻰ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﺋﯘﺭﯗﺷﻰ ﭘﺎﺭﺗﻠﯩﻐﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﺑﺎﺵ ﺷﯩﺘﺎﺑﻰ ﺋﯚﺯﮔﻪﺭﺗﯩﭗ ﻗﯘﺭﯗﻟﯘﭖ ، ﻣﺎﺭﺷﺎﻟﻞ ﺑﺎﺵ ﺷﯩﺘﺎﺏ ﺑﺎﺷﻠﯩﻐﻰ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ . ﺑﺎﺗﺘﻮﻥ ﺑﺮﻭﻧﯧﯟﻙ ﺑﺮﯨﮕﺎﺩﯨﺴﯩﻨﯩﯔ ﺑﺮﯨﮕﺎﺩﺍﺍ ﻛﻮﻣﺎﻧﺪﯨﺮﻟﯩﻘﯩﻐﺎ ﺗﻪﻳﯩﻨﻠﯩﻨﯩﺪﯗ . ﻛﯧﻴﯩﻦ ﻳﻪﻧﻪ ﺋﯚﺳﺘﯜﺭﯛﻟﯜﭖ ، ﺑﺮﻭﻧﯧﯟﻙ ، ﺗﺎﻧﻜﺎ ﻗﯩﺴﯩﻤﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺗﻪﺷﻜﯩﻠﻠﻪﺵ ﯞﻩ ﺗﻪﻟﯩﻢ - ﺗﻪﺭﺑﯩﻴﻪ ﺧﯩﺰﻣﯩﺘﯩﮕﻪ ﻣﻪﺳﺌﯘﻝ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗ . 1941 - ﻳﯩﻠﻰ ﭘﻴﻮﺭﻝ - ﺧﺎﺭﺑﻮﺭ ﭘﻮﺭﺗﯩﻐﺎ ﻫﯘﺟﯘﻡ ﻗﯩﻠﯩﺶ ﺋﯘﺭﯗﺷﯩﻐﺎ ، 1943 - ﻳﯩﻠﻰ ﺗﯘﻧﯩﺴﻘﺎ ﺑﯧﺮﯨﭗ ، 2 - ﻛﻮﺭﭘﯘﺱ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﻛﻮﺭﭘﯘﺱ ﯞﻩﺯﯨﻴﯩﺘﯩﻨﻰ ﺋﯚﺯﮔﻪﺭﺗﯩﺪﯗ . ﺋﯩﺘﺎﻟﯩﻴﯩﻨﯩﯔ ﺳﯩﺘﯩﺴﻠﯩﻴﯩﺪﻩ ﻗﯘﺭﯗﻗﻠﯘﻗﻘﺎ ﭼﯩﻘﯩﭗ ﭘﺎﻟﯧﺮﻣﻮﻧﻰ ﺋﯩﺸﻐﺎﻝ ﻗﯩﻠﯩﺪﯗ . ﻣﯧﺴﺴﯩﻨﺎﻧﻰ ﺗﺎﺭﺗﯩﯟﯦﻠﯩﭗ ، ﺟﻪﯕﺪﻩ ﻏﻪﻟﯩﺒﯩﮕﻪ ﺋﯧﺮﯨﺸﯩﺪﯗ . 1944 - ﻳﯩﻠﻰ ﻧﻮﺭﻣﺎﻧﺪﯨﻴﻪ ﺋﻮﭘﯩﺮﺍﺗﺴﯩﻴﯩﺴﻰ ﺑﺎﺷﻠﯩﻨﯩﺸﺘﯩﻦ ﺋﺎﯞﯞﺍﻝ ﺋﯧﺰﯨﻨﺨﺎﯞﯦﺮﻧﯩﯔ ﻛﯚﺭﺳﯩﺘﯩﺸﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ 3 - ﮔﯘﺭﯗﭘﭙﯩﯟﻭﻱ ﺋﺎﺭﻣﯩﻴﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﻗﻮﻣﺎﻧﺪﺍﻧﻠﯩﻘﯩﻐﺎ ﺗﻪﻳﯩﻨﻠﻪﻧﮕﻪﻥ . 
  پاتتون ﺟﻪﯓ ﻗﯩﻠﯩﺸﻘﺎ ﺋﺎﻣﺮﺍﻕ ﺑﻮﻟﯘﭖ ، ﻣﯩﺠﻪﺯﻯ ﻗﻮﭘﺎﻝ، ﻛﻪﺳﻜﯩﻦ ﺋﯩﺪﻯ . ﻛﯚﭘﯩﻨﭽﻪ ﻫﺎﻟﻼﺭﺩﺍ ﺋﻪﺳﻜﻪﺭﻟﯩﺮﯨﻨﻰ ﺋﯘﺭﯗﭖ ﻗﻮﻳﺎﺗﺘﯩﻜﻪﻥ . ﺑﯩﺮ ﻗﯧﺘﯩﻢ ﺋﯘ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻧﻪﭘﻪﺭ ﺋﻪﺳﻜﻪﺭﻧﻰ ﺋﯘﺭﯗﭖ ﻗﻮﻳﯘﭖ ، ﯞﻩﺯﯨﭙﯩﺴﯩﺪﯨﻦ ﺋﯧﻠﯩﻨﯩﭗ ﺗﺎﺷﻠﯩﻨﯩﺸﻘﺎ ﺋﺎﺯ ﻗﺎﻟﻐﺎﻧﺪﺍ ، ﺋﯧﺰﯨﻨﺨﺎﯞﯦﺮﻧﯩﯔ ﺗﻪﻟﯩﯟﻯ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﯧﻠﯩﭗ ﺗﺎﺷﻼﻧﻤﺎﭘﺘﯩﻜﻪﻥ . ﺋﯘ ﺋﻪﺳﻜﻪﺭﻟﯩﮕﻪ ﺗﻪﻟﻪﭘﻨﻰ ﻗﺎﺗﺘﯩﻖ ﻗﻮﻳﯘﭖ ، ﺋﻪﺳﻜﻪﺭﻟﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺋﯚﺯﯨﮕﻪ ﺳﺎﺩﯨﻖ ﺑﻮﻟﯘﺷﯩﻨﻰ ، ﺋﯚﺯﯨﻨﯩﯖﻤﯘ ﺋﻪﺳﻜﻪﺭﻟﯩﺮﯨﮕﻪ ﻛﯚﻳﯜﻧﯩﺪﯨﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﺋﻪﻣﯩﻠﯩﻴﻪﺗﺘﻪ ﺋﯩﺴﭙﺎﺗﻼﭖ ﺗﯘﺭﻏﺎﻥ . 

ﻣﺎﻧﺎ ﻳﯘﻗﯘﺭﻗﯩﻼﺭ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﯩﻨﯩﯔ ﺋﯩﻜﻜﯩﻨﭽﻰ ﺩﯗﻧﻴﺎ ﺋﯘﺭﯗﺷﻰ ﻣﻪﺯﮔﯩﻠﺪﯨﻜﻰ ﺩﺍﯕﻠﯩﻖ ﮔﯧﻨﯩﺮﺍﻝ ﮔﯧﺌﻮﺭﮔﯩﻲ  پاتتوننىڭ  ﻗﯩﺴﻘﯩﻐﯩﻨﻪ ﺗﻮﻧﯘﺷﺘﯘﺭﯨﻠﯩﺸﻰ .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئەلنى ئىدارە قىلىشقا پايدىلىق ئومۇمىي ئۆرنەكلەر

**ئەلنى ئىدارە قىلىشقا پايدىلىق ئومۇمىي ئۆرنەكلەر** (资治通鉴) شىمالىي سۇ سۇلالىسى دەۋرىدە ياشىغان سىياسىيون ۋە تارىخشۇناس سىما گۇاڭ تەرىپىدىن 1084 - يىلى يىلنامە شەكىلىدە يېزىلغان ھاكىميەتشۇناسلىققا دائىر سىياسىي تارىخىي ئەسەر. ئەسەر جەمئىي 294 جىلد، ئۇنىڭدىن سىرت يەنە 30 جىلد «غەيرىي ئىشلار»، 30 جىلد «مۇندەرىجە» قوشۇمچە قىلىنغان. 

«ئەلنى ئىدارە قىلىشقا پايدىلىق ئومۇمىي ئۆرنەكلەر» گەرچە فېئودال ھۆكۈمرانلارنىڭ ئۆتمۈشتىكى ھەر قايسى فېئودال خانلىقلارنىڭ گۈللىنىش، خارابلىشىش سەۋەبلىرىنى ئىگىلەپ، ئۆز ھۆكۈمرانلىقىنى مۇستەھكەملەشتە ئۆرنەك ئېلىش ئۈچۈن تۈزۈلگەن ھۆكۈمرانلىق دەستۈرى بولسىمۇ، بىراق ئۇنىڭدا قەدىمكى تۈركىستان ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا رايونلىرىدا ياشىغان تۈركىي مىللەتلەرنىڭ ئەجدادلىرىغا دائىر مۇھىم مەلۇماتلار خاتىرلەنگەن. بۇ خاتىرىلەرنىڭ مۇھىم بايانلىرى «جىن خاتىرلىرى»晋纪)، 389- 418يىللار)، دىن تارتىپ «سۇڭ خاتىرلىرى» (宋纪، 428- 472- يىللار)، «چى خاتىرىلىرى» (齐纪، 481- 498- يىللار، «لياڭ خاتىرلىرى» (梁纪،508- 556- يىللار)، «چېن خاتىرلىرى» (陈纪، 563- 588- يىللار)، «سۈي خاتىرىلىرى» (隋纪، 589- 619- يىللار)، «تاڭ خاتىرلىرى» (唐纪، 618- 934- يىللار) ۋە «كېيىنكى تاڭ خاتىرىلىرى» (后唐纪، 929- 934- يىللار) نىڭ ھەممىسىدە ئۇچرايدۇ. 

بۇ خاتىرلەردىكى تېلىلار، تۈركلەر ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ تارىخى ھەققىدىكى مەلۇماتلارنىڭ ۋاقتى ئېنىق، باش- ئاخىرى بىردەك، ماتېرىيالى كەڭ دائىرلىك، ھەقىقىي بولۇپ، مەيلى سىستېمىلىقى ياكى توغرلىقى جەھەتتىن بولسۇن ئىلگىرىكى تېلىلار، تۈركلەر ۋە ئۇيغۇرلار ھەققىدە خاتىرە قالدۇرۇلغان ئەسەرلەرگە قارىغاندا يۇقىرى ئىلىمىي قىممەتكەر ئىگە.

## مەنبەلەر
كونا بەش دەۋر تارىخى

«كونا بەش دەۋر تارىخى» (旧五代史) 

«كونا بەش دەۋر تارىخى» شىمالىي سۇڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ئۆتكەن شۇ جۇجېڭ قاتارلىقلار تەرىپىدىن يىلنامە- تەزكىرە شەكىلىدە تۈزۈلگەن، بەش دەۋر مەزگىلىدىكى كېيىنكى لياڭ (后梁، 907- 923- يىللار)، كېيىنكى تاڭ (后唐، 923- 936- يىللار)، كېيىنكى جىن (后晋، 936- 946- يىللار)، كېيىنكى خەن (后汉،947- 950- يىللار) ۋە كېيىنكى جۇ (后周، 951- 960- يىللار) قاتارلىق بەش خاندانلىقنىڭ تارىخى بايان قىلىنغان 150- جىلدلىق تارىخىي ئەسەر. 

«كونا بەش دەۋر تارىخى» نىڭ 138- جىلدىدا ئۇيغۇرلاردا، تۈركلەر، تىبەتلەر ۋە تاڭغۇتلار ھەققىدە تەزكىرە بار. «تۈركلەر تەزكىرىسى» دە تاڭ سۇلالىسىنىڭ ئاخىرقى مەزگىللىرىدە تۈركى، ئۇلارنىڭ ئەمەل- مەنسەپ ناملىرى، كېيىنكى تاڭ، كېيىنكى جىن پادىشاھلىقى بىلەن بولغان سودا ئالاقىسى ھەققىدىكى مەلۇماتلار خاتىرلەنگەن.
 
«ئۇيغۇرلار تەزكىرىسى»دە ئۇيغۇرلارنىڭ كېلىپ چىقىشى، ئۇلارنىڭ نامىنىڭ خەنزۇچە «回纪» دىن «回鹘» غا ئۆزگەرتىلىشى،ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆڭلۈك- سۆيگۈن توپىلىڭىنى باستۇرۇشقا قاتناشقانلىقىنى، 840- يىلى قىرغىز قەبىلىسىنىڭ ھۇجۇمى بىلەن جەنۇبقا ۋە غەربكە كۆچكەنلىكى، ئۇيغۇرلارنىڭ (ئاساسلىق گەنجۇ ئۇيغۇرلىرىنىڭ) بەش دەۋر مەزگىلىدىكى كېيىنكى لياڭ، كېيىنكى تاڭ، كېيىنكى جىن، كېيىنكى خەن، كېيىنكى جۇ پادىشاھلىقى بىلەن بولغان سودا مۇناسىۋەتلىرى ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ ئىگىلىكى، ئۆرپ- ئادىتىگە دائىر مەلۇماتلار بېرىلگەن [32].
## مەنبەلەر
بۆگۈ (بارغۇت)

بۆگۈ (بارغۇت): بۆگۈ قەبىلىسى « سۈينامە. تېلىلار تەزكىرىسى» دە خاتىرىلىنىشىچە ئەڭ دەسلەپ ھازىرىقىموڭغۇلىيە خەلقى جۇمھۇرىيىتىدىكى توغلا دەرياسىنىڭ شىمالىي تەرەپلىرىگە جايلاشقان، غەربتە تۇڭرا قەبىلسى بىلەن ئىناق-ئىجىل ئۆتكەن. مىلاىدىيە 685-يىلى بۆگۈ قەبىلسىىنىڭ بىر قسىم ئائىلىسى تۈركلەرنىڭ رۇلىمىغا ئېسىيان كۆتۈرۈپ ، ھازىرقى گەنسۇ ئۆلكىسىنىڭ خېشى كارىدورى بويلىرىغا كۆچۈپ كېلىپ ماكانلاشقان، «يېڭى تاڭنامە»دە: «بۆگۈ قەبىلىسى دولانغۇت (يەنى تۆلەنگۈت ) لانىڭ شەرقىگە جايلاشقان، چېدىرلىق تۈتۈنى 30 مىڭ ئەسكىرى 10 مىڭ. جايلاشقان زېمىنى ئەڭ شىمالىدا بولۇپ، ئادەتتە گېپى ئوچۇق، لېكىن كۆندۈرۈش تەس ئىدى »  دېيىلگەن. بۆگۈ قەبىلىسنىڭ ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىدىكى ئورنى ئىنتايىن يۇقىرى ھەم مۇھىم بولۇپ، تارىخى ماتېرىياللاردا خاتىرىلىنىشىچە، ئۆڭلۈك-سۆيگۈن توپىلىڭى يۈز بەرگەندىن كېيىن، بۆگۈ جەمەتىنىڭ (يەنى بۆگۈ خۇەيئېننىڭ ) ئۈچ قىزى ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقنىڭ ياغلاقار جەمەتىدىن كېلىپ چىققان تەڭرى قاغانغا (759-780-يىللار )، تاراس قاغانغا (789-790-يىللار) ياتلىق قىلىنىپ قاتۇن بولغان.

## مەنبەلەر
بايىرقۇ

بايىرقۇ: بايىرقۇلار ھەققىدە «يېڭى تاڭنامە. ئۇيغۇرلار تەزكىرىسى» دە: قۇملۇقنىڭ شىمالىغا تارقىلىپ ئورۇنلاشقان، بۆگۈ (بارغۇت) لەرنىڭ شەرقىدە، موغاللار (靺鞨) بىلەن قوشنا ياشايدۇ. 60 مىڭ چېدىرلىق تۈتۈنى، مىڭ ئەسكىرى بار، يېرى ئوت-چۆپلىرى مول جاي بولۇپ، نەسلىك ئات، ئېسل تۆمۈر چىقىدۇ»[12] دېيىلگەن. ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى دەۋرىدە بايىرقۇلار ھازىرقى قۇرۇلۇن، خەيلا دەريالىرىنىڭ شىمالىدىكى جايلارغا تارقىلىپ ياشىغان، شەرقتە خېيلۇڭجىياڭ دەرياسى ۋادىسدىكى مۇغاللار بىلەن(موغاللارسۈي-تاڭ سۇلالىلىرى دەۋرىدە ئاساسەن ھازىرقى سۇڭخۇاجىياڭ، مۇدەنجىياڭ ۋە خېيلۇڭجىياڭ دەريالىرىنىڭ ئوتتۇرا، تۆۋەن ئېقىنىدىكى جايلاردا ياشىغان)قوشنا بولغان. بىراق، بەزىلەر بايىرقۇلارنىڭ شەرقتىكى، يەنى خېيلۇڭجىياڭ دەرياسى ۋادىسىدىكى قوشنىلىرى سىبىرلار (يەنى شىرۋىلار)ئىدى، دەپمۇ قارايدۇ.

## مەنبەلەر
تۇڭرا

تۇڭرا: تۇڭرالار ھەققىدە «يېڭى تاڭنامە. ئۇيغۇرلار تەزكىرىسى» دە: «سىر-تاردۇشلارنىڭ شىمالىغا، دولانغۇتلارنىڭ شەرقىگە جايلاشقان بولۇپ، ئەسكەرلىككە ياراملىقى 30 مىڭ» [13] دېيىلگەن. تۇڭرا قەبىلىسى ئەسلىدە ھازىرقى موڭغۇلىيە خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ شىمالدىكى تۇغلا دەرياسىنىڭ شىمالىدا ياشىغان بولۇپ، 8-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا قەبىلە باشلىقى ئابۇس بىر قىسم قوۋمىلىرىنى باشلاپ جەنۇپقا كۆچۈپ ئوردۇس ۋادىسىغا كەلگەن، ئوڭلۈك ئىسىيان كۆتۈرگەندە تۇڭرا قەبىلىسىدىكىلەردىنمۇ خىللانغان ئاتلىق قوشۇن تەشكىل قىلغان. ياپۇنىيىلىك تەتقىقاتچى شىياۋېي چۈەنشۇ ئەپەندى تۇڭرا قەبىلىسنىڭ نامى تۇغلا دەرياسىنىڭ نامىدىن كەلگەن، دەپ قارايدۇ.
## مەنبەلەر
ئىزگىل

ئىزگىل: ئىزگىل قەبىلىسى دەسلەپ موڭغۇلىيەدىكى خانگاي تېغىنىڭ شەرقىي بۆلىكى بولغان ئۆتۈكەن تېغىنىڭ ئەتراپلىرىدا ياشىغان. «يېڭى تاڭنامە. ئۇيغۇرلار تەزكىرىسى» دە: «قۇمۇقلار تۇڭرا قەبىلسىنىڭ شىمالىدا ياشايتتى، ئىزگىل قەبىلىسى سىرتاردۇشلارنىڭ بۇرۇنقى يېرىدە ياشايتتى، ئىككى قەبىلىنىڭ ئەسكەرلىرىنى قوشقاندا 20 مىڭغا يېتەتتى»[14] دېيىلگەن. تارىخىي ماتېرىياللارغا قارىغاندا ئىزگىللارنىڭ پائالىيەت دائىرىسى ئىنتايىن كەڭرى بولغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ بىر قىسملىرى موڭغۇلىيىنىڭ جەنۇبىدا، سەددىچىن بويلىرىدا ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادىكى ئىسسقكۆل بويلىرىدا ياشىغان. «ئەلنى ئىدارە قىلشقا پايدىلىق ئومۇمىي ئۆرنەكلەر» دە: «شۈەنچىڭ 4-يىلى (659-يىلى) 11-ئايدا ئىزگىللارنىڭ ئېركىنى دۇمان (都曼) قەشقەر، كۆكيار، گورباند (تاشقورغان) ئۈچ بەگلىككە باشچىلىق قىلىپ ئىسىيان كۆتۈرۈپ، ئودۇننى ئىشخال قىلىۋالدى» دېيىلگەن بولۇپ، بۇ ئىزگىللارنىڭ 7-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا تارىم ئويمانلىقىنىڭ ئوتتۇرا ۋە غەربىي جەنۇبىي رايونلىرىغا كېلىپ ماكانلاشقانلىقىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ.
## مەنبەلەر
چۆبە (قاپىش)

**چۆبە (قاپىش)**: چۆبە قەبىلىسى توققۇز ئوغۇزلارنىڭ ئىچىدىكى خېلى چوڭ قەبىلە بولۇپ، ئۇلارنىڭ موڭغۇلىيە ۋادىسىدىكىلىرى تۇغلا دەرياسىنىڭ جەنۇبىدىكى جايلارغا تارقىلىپ ياشىغان، غەرب تەرەپتىكىلىرى قارا شەھەرنىڭ غەربىدىكى يۇلتۇز يايلاقلىرىغا تارقىلىپ ياشىغان. سۈي سۇلالىسىىنىڭ دەسلىپىدە، ئۇلار غەربىي تۈركلەردىن ئايرىلىپ چىقىپ، قۇچۇ، ئاگنى، ئىۋىرغولنى ئۆز ئىچىگە ئالغان تېلى خانلىقىنى قۇرۇپ، بۇغدا تېغى باغرىنى مەركەز قىلغان، بۇ تېلىلار خانلىقى ئون نەچچە يىل مەۋجۇت بولۇپ، كېيىن غەربىي تۈرك خانلىقى تەرىپىدىن قايتا قوشۇۋېلىنغان، شۇنىڭدىن كېيىن چۆبەلەرنىڭ بىر قىسىملىرى ئىسسقكۆل بويلىرىغا، بىر قىسىملىرى خېشى كارىدۇرىدىكى گەنجۇ، لىياڭجۇ ئايمىقىنىڭ ئارىلىقىدىكى جايلارغا كۆچۈپ كەتكەن. «تاڭ سۇلالىسىگە دائىر مۇھىم خاتىرىلەر» دە: «چۆبە قەبىلىسىنىڭ ئاتلىرى ئاتئېز قەبىلسىنىڭ ئاتلىرىغا ئوخشىشىپ كېتىدۇ، ئۇلار تۇغلا دەرياسىنىڭ جەنۇبىغا، يەنى يۈشى ئايمىقىغا ماكانلاشقان»  دەپ خاتىرىلەنگەن. «ئومۇمىي قامۇس» تا: «چوڭ چۆللۈكنىڭ شىمالىدىكى چۆبەلەرنىڭ ئەسكەرلىكىگە ياراملىقى ئۈچ مىڭ ئىدى» دېيلىگەن.
## مەنبەلەر
باسمىل

باسمىل: باسمىللار ئەسلىدە ئۆتۈكەن تېغى باغرىغا، يەنى بايقال كۆلىنىڭ جەنۇبىغا، قىرغىزلارنىڭ شەرقىي جەنۇبىدىكى جايلارغا ماكانلاشقان بولۇپ، بىر قىسىمى يەنە بۇغدا تېغىنىڭ شىمالىدىكى بېشبالىق رايونىدىمۇ ئولتۇراقلاشقان. تارىخىي ماتېرىياللاردا ئېيتىلىشىچە، باسىمىللار ئوۋغا ماھىر بولۇپ، چاپا بىلەن بۇغا -مارال ئوۋلىغان، ھەر خىل كوكتات ۋە زىرائەتلەرنىمۇ ئۆستۈرگەن كېيىنكى شەرقىي تۈرك خان جەمەتىدىكىلەر باسمىللارنىڭ مىراسخور ئاقساقاللىرى بۇلۇۋالغان، كېيىن باسمىللارنىڭ ئاقساقىلى ئاشىناش (阿史那施) ئۇيغۇر ۋە قارلۇق قەبىلىسى بىلەن بىرلىشىپ، مىلادىيە 742-يىلى تۈركلەرنىڭ پان كۆل تېكىن (判阙特勒) نى ئۆلتۈرۈپ، كۆل بويلانىڭ ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنى قايتا قۇرۇپ چىقىشىغا زور ياردەم بەرگەن. ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى موڭغۇلىيە ۋادىسىدا ئۆز ئورنىنى قايتا تىكلىگەندىن كېيىن باسىمىللار ئون ئۇيغۇرلار رەھبەرلىگىدىكى توققۇز ئوغۇزلارنىڭ تەركىبىگە كىرگەن. ئاتاقىلىق تۈركولوگ بارتولد باسمىللار تۈركىي مىللەتلەر ئىچىدە ئەڭ بۇرۇن ئولتۇراق تۇرمۇشقا ئۆتكەنلەر بولۇپ، ئۇلار ئۇ چاغلاردا بېشبالىقتا ياشايتتى، ئۇلارنىڭ ھۆكۈمرانلىرى «ئىدىقۇت» دەپ ئاتىلاتتى، كېيىن «ئىدىقۇت» دېگەن نام باسمىللاردىن ئۇيغۇرلارغا مىراس بولۇپ قالغان، دېگەن. «ئومۇمىي قامۇس» تا: «تۈتۈنى ئىككى مىڭ» دېيىلگەن.

## مەنبەلەر
سىر-تاردۇشلار

سىر-تاردۇشلار: سىر-تاردۇشلار سىر ۋە تاردۇش ئىككى قەبىلىدىن تەركىب تاپقان بولۇپ، شەرقىي قانقىللارنىڭ بىر ئەزاسى بولغان. «دەسلەپ سىر قەبىلسى تاردۇش قەبىلىسى بىلەن ئارىلىشىپ ياشايتتى، كېيىن سىر قەبىلىسى تاردۇش قەبلىسىنى مەغلۇپ قىلىپ ئۇلارنى قوشۇۋېلىپ، سىر-تاردۇش دەپ ئاتالدى. ئۇلار تېلى قەبىلىلىرى ئىچىدە ئەڭ كۈچلۈك ئىدى، ئۆرۈپ-ئادىتى تۈركلەر بىلەن ئاساسەن ئوخشاش ئىدى»[22]. سىر-تاردۇشلار ئەڭ دەسلەپ ئالتاي تېغىنىڭ شەرقىي جەنۇبىدىكى جۇڭغار ئويمانلىقىدا چارۋىچىلىق بىلەن شۇغۇللانغان، كېيىن زورىيىپ چېدىرلىق تۈتۈنى 100 مىڭدىن ئېشىپ كەتكەن.
 
مىلادىيە 605-يىلى ھەر قايسى تېلى قەبىلىلىرى سىر-تاردۇش ۋە چۆبە قەبىلسىنىڭ باشچىلىقىدا غەربىي تۈركلەرنىڭ قارا قاغاننىڭ (600-611-يىللار) ھۆكۈمرانلىقىغا قارشى قوزغىلاڭ كۆتۈرۈپ، چۆبە قەبىلىسىنىڭ ئاقساقىلى چۆبەقالىن (قاپىش قالىن،契芯歌椤 ) ئۆزىنى ئەل ئەتمىش باغا قاغان دەپ جاكارلاپ، بۇغدا تېغى باغرىدا بارگاھ تىكلەپ، چۆبە-سىر-تاردۇش خانلىقىنى (605-613-يىللار) قورغاندا، سىر-تاردۇشلارنىڭ ئاقساقىلى ئىشبارامۇ ئۆزىنى ئىش قاغان (乙至可汗) دەپ ئاتاپ، ھازىرقى تارباغاتايدىكى يەنمو تېغى (燕末山) باغرىدا بارگاھ قۇرغان. كېيىن، غەربىي تۈركلەرنىڭ يابغۇ قاغانى (611-618-يىللار) دەۋرىگە كەلگەندە، سىر-تاردۇشلار قايتا شەرقىي ۋە غەربىي تۈركلەرنىڭ ھۆكۈمرانلىقىغا چۈشۈپ قالغان. 630-يىلى سىر-تاردۇشلار ئۇيغۇر قاتارلىق توققۇز ئوغۇزلار بىلەن بىرلىكتە شەرقىي تۈرك خانلىقىنىڭ ھۆكۈمرانلىقىنى ئاغدۇرۇپ، زېمىنى (شەرقتە سىبىرلار (شىرۋىلار، تاتارلار) يېرىدىن غەربتە ئالتۇن تاغقىچە، جەنۇبتا تۈركلەرنىڭ شىمالىدىكى چۆللۈككىچە يېتىپ بارغان، ھۇنلارنىڭ كونا زېمىنلىرىنى ئىگىلىگەن سىر-تاردۇش خانلىقى (629-646-يىللار) نى قۇرۇپ، مەركىزىنى ئۆتۈكەن باغرىدا تىكلىگەن»[23]. 646-يىلى سىر-تاردۇش خانلىقى جەنۇبتىن تاڭ سۇلالىسىنىڭ، شىمالدىن ئۇيغۇرلار رەھبەرلىكىدىكى توققۇز ئوغۇزلارنىڭ قىسىپ زەربە بېرىش نەتىجىسىدە گۇمران بولغان. «ئۇيغۇرلارنىڭ سەردارى ئېلتەبىر تومىد باشقا قەبىلىلەر بىلەن بىرلىكتە سىر-تاردۇشلارنىڭ ئىلىگ بەگ قۇتلۇق ئىستەمى قاغانىنى مەغلۇپ قىلىپ، ئۇنىڭ قوۋملىرىنى ئۆزىگە قوشۇۋالغان، زېمىنلىرىنى ئىگىلىۋالغان»[24]. سىر- تاردۇشلارنىڭ بىر قىسمى («ئەلنى ئىدارە قىلىشقا پايدىلىق ئومۇمىي ئۆرنەكلەر»دە 70 مىڭدىن كۆپ تۈتۈن دېيىلگەن) ئېلتەرىش قاغاننىڭ باشچىلىقىدا غەربتىكى كونا زېمىنلىرىغا كۆچۈپ كەتكەن، بىر قىسىمى تاڭ سۇلالىسىگە ئەل بولغان. ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى قۇرۇلغاندىن كېيىن تارىخنامىلەردە سىر-تاردۇش قەبىلىسىنىڭ نامى ئاساسەن تىلغا ئېلىنمىغان. بۇ ئېھتىمال سىر-تاردۇشلارنىڭ ئۇيغۇرلارغا سىڭىشىپ كەتكەنلىكىنى چۈشەندۈرۈپ بەرسە كېرەك. «يېڭى تاكنامە»دە سىر-تاردۇشلارنىڭ نوپۇسى ھەققىدە «ئەسكەرلىككە ياراملىقى 20 مىڭ ئىدى» دېيىلگەن.
## مەنبەلەر
دولانغۇتلار (تۆلەنگۈتلەر، دولانلار)

**دولانغۇتلار** (تۆلەنگۈتلەر، دولانلار): دولانغۇتلار دەسلەپ شەرقىي تۈرك خانلىقىغا، كېيىن سىر-تاردۇش خانلىقىغا تەۋە بولغان، ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى قۇرۇلغاندىن كېيىن قاغانلىقنىڭ بىر قەبىلىسىگە ئايلانغان. ئۇلار سىر-تاردۇشلارنىڭ شەرقىگە، تۇغلا دەرياسىنىڭ يېقىن ئەتراپلىرىغا جايلاشقان بولۇپ، ئەسكەرلىككە ياراملىقى ئون مىڭ ئىدى. دولانغۇتلارنىڭ نامى ئورخۇن-يېنسەي يادىكارلىقلىرىدا «تالانغۇت» دەپ يېزىلغان، راشىددىننىڭ «جامئول تاۋارىخ» دېگەن ئەسىرىدە «تۆلەنگۈت» دەپ يېزىلغان.
## مەنبەلەر
تۇۋالار (توباسلار)

تۇۋالار (توباسلار): تۇۋالار توققۇز ئوغۇزلارنىڭ تەۋە قەبىلە بولۇپ، بايقال كۆلىنىڭ غەربىي جەنۇبىغا، يەنى ھازىرقى رۇسيە فېدېراتسىيىسى تەۋەلىكىدىكى تۇۋا ئاپتونۇم جۇمھۇرىيىتىگە جايلاشقان، ئۇلار تۇۋا (توباس)، مىلى(弥列)، گېئېجى (哥饿支) قاتارلىق ئۈچ قەبىلىدىن تەركىپ تاپقان. «يېڭى تاڭنامە. ئۇيغۇرلار تەزكىرىسى»دە: «تۇۋالار يەنە توباسلارمۇ دېيىلىدۇ. ئۇلارنىڭ يېرىنىڭ شىمالىدا بايقال كۆلى، غەربىدە خاككاسلار (يەنى قىرغىزلار، جەنۇبىدا ئۇيغۇرلار بار، ئۈچ قەبىلىگە بۆلۈنىدۇ»[27] دېيىلگەن. «ئومۇمىي قامۇس» 199-جىلدتا: «تۇۋالار تېلىلارنىڭ ئايرىم ئۇرۇقى، يېرى جەنۇب تەرەپتە، ئۇيغۇرلار يېرىگە (يەنى ئۇيغۇرلارنىڭ مەركىزىي بارگاھىغا) ئون ئۈچ كۈنلۈك يول كېلىدۇ» دېيىلگەن. «يېڭى تاڭنامە. ئۇيغۇرلار تەزكىرىسى»دە، قىرغىزلارنىڭ «شەرقىدە چاڭغىچى تۈركلەرنىڭ ئۈچ قەبىلىسى بار، ئۇلارتۇۋا، مىلى، گېئېجىلار بولۇپ، ئۇلارنىڭ قەبىلە ئاقساقاللىرى ئېركىن دەپ ئاتىلىدۇ. قېيىن دەرىخىنىڭ قوۋزاقلىرىدا ئۆيلىرىنى ياپىدۇ، ئېسىل ئاتلىرى كۆپ، مۈز ئۈستىدە چاڭغا تېيىلىشقا ماھىرلىقى بىلەن داڭق چىقارغان»[28] دېيىلگەن. ماتېرىياللارغا ئاساسلانغاندا، ئۇيغۇر خانلىقى مىلادىيە 750-يىلدىن 751-يىلغىچە تۇۋالار رايونىنى بويسۇندۇرغان. 750-يىلى يازدا، مويۇنچۇر قارا قاغان (747-759-يىللار) تۇۋادا ھەربىي قورغانلارنى تەسىس قىلغان، كۈزدە يەنە قوشۇن تۇرغۇزغان. شۇنىڭدىن كېيىن تۇۋا ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ غەربىي شىمالىي رايونىنىڭ تەركىبىگە كىرگەن. ئۆتكەن ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا رۇس ئارخېئولوگلىرى ۋە مىللەتشۇناسلىرى تەكشۈرۈش دوكلاتىدا «تاكى ھازىرغا قەدەر بۇ يەردىكى كىشىلەر ئۆزلىرىنى بەزىدە تۇۋالار دەپ ئاتىسا، بەزىدە يەنە ئۇيغۇر دەپ ئاتايدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا يەنە ئۆز تىلىنى ئۇيغۇر تىلى دەيدىغان ئورانخايلارمۇ بار»[29] دېگەن. ئارخېئولوگىيىلىك ماتېرىياللارنىڭ كۆرسىتىپ بېرىشىچە، تۇۋالار زېمىنى ئەينى دەۋردە ئون ئۇيغۇرلارنىڭ مەركەزلىك تارقىلىپ ياشىغان جايلىرىنىڭ بىرى بولغانىكەن.
## مەنبەلەر
ئاتىئېزلار (ئادىزلار، ئازلار)

ئاتىئېزلار (ئادىزلار، ئازلار): ئاتىئېزلار ئون ئۇيغۇر، توققۇز ئوغۇز ئىتتىپاقىدىكى بىر كىچىك قەبىلە بولۇپ، ئالتاي تېغىنىڭ شەرقىگە، ئورخۇن دەرياسىنىڭ يۇقىرى ئېقىنىغا جايلاشقان، ئون ئۇيغۇرلار بىلەن قوشنا ياشىغان. «ئومۇمىي قامۇس» تا: «ئەسكەرلىككە ياراملىقى 1700ئىدى» دېيىلگەن. دەسلەپتە شەرقىي تۈرك خانلىقىغا، كېيىن سىر-تاردۇشلارغا قارىغان، ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى قۇرۇلغاندىن كېيىن ئۇيغۇرلارنىڭ مۇھىم ئىتتىپاقچىسى بولۇپ قالغان. مىلادىيە 795-يىلى ياغلاقار جەمەتىدىن كېلىپ چىققان قۇتلۇق بىلگە قاغان (ئايچۇر، 790-795-يىللار) ئالەمدىن ئۆتكەندە، ئۇنىڭ تەختكە ۋارىسىلىق قىلغۇدەك ئوغلى بولمىغانلىقتىن، ئاتىئېزلاردىن كېلىپ چىققان بۇيرۇقلار بېشى، ئېل ئۈگەسى قۇتلۇق تەختكە ۋارىسلىق قىلىپ، تەڭرىدە ئۇلۇغ بولمىش ئالپ قۇتلۇق ئۇلۇغ بىلگە قاغان (795-805-يىللار) دەپ ئاتالغان، شۇنىڭدىن كېيىن ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ قاغانلىق تەختى ئاتىئېز ئۇرۇقىنىڭ قولىغا ئۆتۈپ كەتكەن. شۇنىڭدىن تارتىپ ئاتىئېز قەبىلىسىنىڭ ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىدىكى سىياسىي، ئىقتىسادىي ئورنى تېز ئۆسۈپ بارغان. فېڭ چىڭجۈن ئەپەندى: «ئاتىئېزلار ئابداللاردۇر، ئۇلار ئون ئۇيغۇرلارنىڭ ئىچىدىكى ئاۋۇسار (يەنى ئاۋوچاگ،阿勿嘀) لار بولۇشى مۇمكىن» دەپ قارايدۇ.
## مەنبەلەر
قورىقانلار

قورىقانلار: قورىقانلار توققۇز ئوغۇز قەبىلىلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ئون ئۇيغۇرلارنىڭ شىمالىي تەرىپىگە جايلاشقان. «يەرلىرىدىن سامساقگۈل كۆپ چىقاتتى، بېشى تۆگىنىڭ بېشىغا ئوخشىشىپ كېتىدىغان، كۈندە نەچچە يۈز چاقىرىملاپ چاپالايدىغان، ئۇستىخانلىرى قاۋۇل كەلگەن ئېسىل ئاتلار، يەنە ئېسىل تۆگىلەرمۇ چىقاتتى»، «ئۇلارنىڭ جايلاشقان يېرى شىمالىي دېڭىزدىن ئايرىلىپ تۇرغاچقا، يازدا كۈن ئۇزۇن، تۈن قىسقا، قىش كۈنلىرى تۈن ئۇزۇن، كۈن قىسقا بولاتتى»[30]. «يېڭى تاڭنامە. ئۇيغۇرلار تەزكىرىسى»دە: «قورىقانلار خەنخەي (瀚海) نىڭ شىمالىغا جايلاشقان، ئەسكەرلىككە ياراملىقى 5000 كىشى ئىدى» دېيىلگەن، «تاڭ سۇلالىسىگە دائىر مۇھىم بايانلار»دا: «تۈتۈنى ئون مىڭدىن كۆپ دېيىلگەن» بولۇپ، بەزىلەر مۇشۇ خاتىرىگە ئاساسەن خەنخەينى بايقال كۆلىنىڭ شىمالىغا جايلاشقان، دەپ ھېسابلايدۇ. ياپۇنىيلىك تەتقىقاتچى بەينياۋكۇجى ئەپەندى بولسا «خەنخەي» بىلەن قەدىمكى خەنزۇچە ھۆججەتلەردە تىلغا ئېلىنغان «بېيخەي» (北海) دېگەن نامنىڭ ئوخشاش بولمىغان ئورۇنلارنى كۆرسىتىدىغانلىقىنى تەكىتلەپ، «خەنخەي» تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدە ئۆتكەن ھۆدەيچى بەگ جيادەن يازغان «جيادەننىڭ يول-ئەللەر خاتىرىسى» دېگەن ئەسەردىكى «ئۇيغۇرلار يېرىدە يەن جىجيا (延侄伽) دەرياسى (ياكى كۆلى) بار» دېگەن خاتىردىكى يەن جىجيا دەرياسى شۇ، دەپ ھېسابلايدۇ. ئۇنداق بولغاندا قۇرىقانلارنىڭ جايلاشقان يېرى بايقال كۆلىنىڭ جەنۇبىدىكى ئانگارا دەرياسى بىلەن لىنا دەرياسىنىڭ يۇقىرى ئېقىنىدىكى رايونلار بولىدۇ. بۇ «يۈەن سۇلالىسى تارىخى» 63-جىلددىكى «ئانگارا دەرياسى ۋادىسى تاڭ دەۋرىدە قورىقانلارنىڭ يېرى ئىدى» دېگەن خاتىرە بىلەن ئۇيغۇن كېلىدۇ.
## مەنبەلەر
قارلۇق

قارلۇق: قارلۇقلار بۇلاگ (谋落)، چىگىل(炽台)، تاشلىك(踏实力) قاتارلىق ئۈچ قەبىلدىن تەكىپ تاپقاچقا، ئورخۇن-يىنسەي مەڭگۈ تاش يادىكارلىلىرىدا «ئۈچ قارلۇق» دەپ ئاتالغان، قارلۇقلار يارىش يازىقى دەپ ئاتالغان جۇڭغار ۋادىسىدا، جۇمىلدىن بېشبالىقنىڭ غەربىي شىمالىي، ئالتاي تېغىنىڭ غەربى، تارباغاتاي تاغلىرى، ئېرتىش دەرياسى ۋادىسىدىكى جايلاردا ياشىغان. «يېڭى تاڭنامە. ئۇيغۇرلار تەزكىرىسى» دە: «ئەسكەرلىرى قەيسەر، ئۇرۇشخۇمار ئىدى، بېشبالىقنىڭ غەربىدىكى ھەر قايسى تۈركىي قەبىلىلەر ئۇلاردىن بەكلا قورقاتتى» دېيىلگەن[19]. كېيىن قارلۇقلار ئىككى چوڭ تارماققا بۆلۈنۈپ، سول تارمىقى ئۆتۈكەن تېغى بىلەن ئالتاي تېغىنىڭ ئوتتۇرىسىدىكى جايلاردا ياشاپ شەرقىي تۈرك خانلىقىغا قارىغان، ئوڭ تارمىقى داۋاملىق ئالتاي تېغىنىڭ غەربىدە ياشاپ غەربىي تۈرك خانلىقىغا قارىغان، ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى قۇرۇلۇشتىن ئىلگىرى ۋە قۇرۇلغاندا ئۇلار ئون ئۇيغۇرلارنىڭ ئەڭ يېقىن ئىتتىپاقچىسى بولغان، توققۇز ئوغۇز ئىتىتىپاقى ئىچىدىمۇ ئەڭ جەڭگىۋار قەبىلە ھېسابىلانغان. ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى ئۆز سەلتەنەتىنى ئورخۇن ۋادىسىدا قايتا تىكلىگەندىن كېيىن، قارلۇقلارنىڭ سول تارمىقى تەدرىجىي ئۇيغۇرلارغا سىڭىپ كەتكەن، ئوڭ تارمىقى نىسپىي مۇستەقىللىقىنى ساقلاپ كەلگەن. ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى تاڭ سۇلالىسىگە ياردەملىشىپ ئۆڭلۈك-سۆيگۈن توپلىڭىنى (755-763-يىللار) باستۇرۇش بىلەن بولۇپ كەتكەن يىللاردا، «قارلۇقلار كۈچىيىپ، ئۇيغۇرلار بىلەن رىقابەتلەشكەن، ئون ئوق قاغاننىڭ بۇرۇنقى زېمىنلىرىگىچە بېرىپ، سۇياپ، تالاس قاتارلىق شەھەرلەرنى ئىشغال قىلىۋالغان» ھەم تەدرىجىي ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ ئىدارە قىلىشىدىن ئايرىلىپ چىقىشقا ئۇرۇنغان. «توققۇز ئۇيغۇر قاغان مەڭگۈ تېشى» ۋە «يېڭى تاڭنامە. ئۇيغۇرلار تەزكىرىسى» دىكى خاتىرىلەردىن قارىغاندا، 8-ئەسىرنىڭ كېيىنكى يېرىمىدىن كېيىنكى قارلۇقلار قىرغىز، تىبەتلەر بىلەن بىرلىشىپ بېشبالىق قاتارلىق جايلارنى ئىشغال قىلۋېلىپ، ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ غەربىي رايوندىكى ھۆكۈمرانلىقىغا ئىغىر تەھدىت سالغان. نەتىجىدە قۇتلۇق قاغان (795-805-يىللار) دىن ئاي تەڭرىدە قۇت بولمىش ئالپ بىلگە قاغان (808-821-يىللار) دەۋرىگىچە ئۇيغۇر قاغانلىرى قارلۇق، قىرغىز، تىبەت ئىتتىپاقىغا قارشى ئۇرۇش قىلىپ، ئاخىر قارلۇقلارنى باش ئەگدۈرۈپ، ئۇلارنىڭ ئاقساقىلىغا ئىدۇگ بىلگە يابغۇ دېگەن نامنى بەرگەن، ئىسسىقكۆل بويلىردىكى جايلارغا قوشۇن تۇرغۇزۇپ، قارلۇقلارنىڭ شۇ جايلاردا ئولتۇرۇشلۇق قەبىلىلىرىنى پۈتۈنلەي كونتىرول قىلغان. يەنە ئۇيغۇر ئاقسۆڭەكلىرىگە ئاشۇ جايلارنىڭ ھۆكۈمرانلىقىنى سۇيۇرغال قىلىپ بەرگەن. بۇ خىل ئەھۋال تاكى ئۇيغۇرلار غەربكە كۆچكۈچە ئىزچىل داۋاملاشقان.
## مەنبەلەر
قۇشۇلار

قۇشۇلار: قۇشۇلار يەنە قۇسارلار دەپمۇ ئاتىلىدۇ. «يېڭى تاڭنامە. ئۇيغۇرلار تەزكىرىسى» دە: «قۇشۇلار دولانغۇتلارنىڭ شىمالىغا جايلاشقان، ئەسكەرلىككە ياراملىقى ئون مىڭ كىشى ئىدى»[31] دېيىلىگەن. «ئومۇمىي قامۇس»دا: «قۇشۇلار تېلىلارنىڭ باشقا قەبىلىسى بولۇپ، دولانغۇتنىڭ شىمالىدا، ئىككى قەبىلىنىڭ (يەنى قۇ بىلەن شۇ) قوشۇلۈشىدىن شەكىللەنگەن، ئەسكەرلىككە ياراملىقى يەتتە مىڭ ئىدى» دېيىلگەن. «تاڭ سۇلالىسىگە دائىر مۇھىم بايانلار» بىلەن «ئەلنى ئىدارە قىلىشقا پايدىلىق ئومۇمىي ئۆرنەكلەر»دىكى خاتىرىلەردىن قارىغاندا، قۇشۇ قەبىلىسى توققۇز ئوغۇز ئىتتىپاقىدىكى تارىخى ئۇزۇن قەبىلە بولۇپ،ئۇلار ئاساسەن ئۆتۈكەن باغرىغا (يەنى ھازىرقى خانگاي دەرياسىنىڭ تۆۋەنكى ئېقىنلىرىغا (يەنى ھازىرقى موڭغۇلىيە خەلق جۇمھۇرىيىتى بىلەن رۇسىيە فېدېراتسىيىسى چېگرالىنىدىغان چوقتۇ دېگەن يەرنىڭ شىمالىي تەرەپلىرىگە) جايلىشىپ ياشىغان. ئېلتەبىر تومىد قاغان دەۋرىدىلا ئون ئۇيغۇر رەھبەرلىگىدىكى توققۇز ئوغۇز ئىتتىپاقىغا قاتناشقان.
## مەنبەلەر

تۈر:قۇشلار
ئاقشىدلار

ئاقشىدلار: ئاقشىدلار (ياكى بولشارلار، 白雪) توققۇز ئوغۇزلار ئىچىدىكى ئەڭ شەرققە جايلاشقان بىر قەبىلە بولۇپ، تارىخىي ھۆججەتلەردە، ھۇنلارنىڭ باشقا بىر ئۇرۇقى ئىدى، ئۇلار بايىرقۇلارنىڭ شەرقىگە جايلاشقان بولۇپ، موغاللار بىلەن قوشنا ياشايتتى، ئەسكەرلىككە يارامىلىقى ئون مىڭ كىشى ئىدى» دەپ خاتىرىلەنگەن «يېڭى تاڭنامە» دە: «ئاقشدلار سىبىرلارنىڭ كونا زېمىلىرىغا ئۇرۇنلاشقان بولۇپ، ئاستانە (چاڭئەن) بولغان ئارىلىقى بەش مىڭ چاقىرىم كېلەتتى، تۇڭرا، بۆگۈ (بارغۇت) قەبىلىلىرى بىلەن چېگرىلىنىپ تۇراتتى، سىر-تاردۇشلارنىڭ زۇلىمىدىن قېچىپ ئوۋجىشۇي دەرياسى ۋە لىڭجىڭشەن تېغىغا كېلىپ پاناھلانغان. جەنۇبىي قىتانلار بىلەن، شىمالىي ئورقۇنلار( 乌罗浑 ) بىلەن، شەرقىي موغاللار بىلەن، غەربىي بايىرقۇلار بىلەن چېگرىلىناتتى، جايلاشقان يېرىنىڭ ئۇزۇنلۇقى ئىككى مىڭ چاقىرىم كېلەتتى، تۆت ئەتراپى تاغلار بىلەن ئورىلىپ تۇراتتى، ئەسكەرلىككە ياراملىقى ئون مىڭ كىشى ئىدى، ئوۋچىلىقنى كەسىپ قىلاتتى، قىزىل جىيەك تۇتۇلغان تېرە كىيىملەرنى كىيەتتى... ئۇلار جۈيەن (居延)، ۋورومۇ (无若没)، خۇاڭشۇي (潢水) قاتارلىق ئۈچ قەبىلىگە بۆلۈنگەنىدى» دېيىلگەن. تەتقىقاتچىلار ئوۋجىشۈي دەرياسى ھازىرقى ئىچكى موڭغۇل ئاپتونوم رايونىنىڭ شەرقىي جەنۇبىدىكى لاۋخا دەرياسى(老哈河) كۆرسىتىدۇ، دەپ قارايدۇ.
## مەنبەلەر
شىدلار

**شىدلار**: شىدلار(雪)توققۇز ئوغۇزلارنىڭ بىر قەبىلىسى بولۇپ، بەزى تارىخچىلار شىدلار ئاقشدلار (يەنى بولشارلار) بىلەن بىر قەبىلىدىن، يەنى ئۇلار بىر تۈركىي قەبىلىنىڭ ئوخشاش بولمىغان ئىككى خىل ئاتىلىشى، دەپمۇ قارايدۇ. «كونا تاڭنامە» دە: «شىدلار ھۇنلارنىڭ باشقا ئۇرۇقىدىن بولۇپ، ئۇلار سىبىرلارنىڭ كونا ماكانلىرىغا جايلاشقان، شەرقتە مۇغاللار بىلەن، غەربتە تۈركلەر بىلەن، جەنۇبتا قىتانلار بىلەن، شىمالىدا ئورقۇنلار بىلەن چېگرلىنىپ تۇراتتى، يېرىنىڭ ئۇزۇنلۇقى ئىككى مىڭ چاقىرىم كېلەتتى. تۆت ئەتراپىدا تاغلار بار ئىدى، ئۆرپ-ئادەت جەھەتتە قىتانلار بىلەن سەل ئوخشىشىپ كېتەتتى، ئەسكەرلىككە ياراملىقى ئون مىڭىدىن كۆپ ئىدى» دېيىلگەن. تارىخچى شۆزوڭجېڭ ئەپەندى شىدلار بىلەن ئاقشىدلارنىڭ ئىككى قەبىلە ئىكەنلىكىنى، ئۇلارنى ئارىلاشتۇرۇۋېتىشكە بولمايدىغانلىقىنى تەكىتلەيدۇ. يۇقىرىدىكى خاتىرىلەردىن قارىغاندا، شىدلارمۇ ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ شەرقىدىكى زېمىنلىرىغا جايلاشقان بولۇپ، ئاساسەن بايقال كۆلى بىلەن چوڭ ھىنگان تاغلىرىنىڭ ئارىلىقىدىكى ئوتلاق، ئورمانلىق، تاغلىق رايونلارغا ماكانلاشقان.
## مەنبەلەر
تاڭ سۇلالىسىگە دائىر مۇھىم خاتىرىلەر

«**تاڭ سۇلالىسىگە دائىر مۇھىم خاتىرىلەر**» (**唐会要**) شىمالىي سۇڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى تارىخشۇناس ۋاڭ پۇ (919- 982- يىللار) تەرىپىدىن تۈزۈلگەن. تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى ھەر خىل قائىدە- تۈزۈملەرنىڭ تەرەققىيات ئۆزگىرىشى بايان قىلىنغان 100 جىلدلىق تارىخىي ئەسەر. 

«تاڭ سۇلالىسىگە دائىر مۇھىم خاتىرىلەر» گەرچە خاس تاڭ سۇلالىسىنىڭ قائىدە- تۈزۈملىرى بايان قىلىنغان ئەسەر بولسىمۇ، ئۇنىڭدا يەنە تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى شىنجاڭ ۋە ئوتتۇرا ئاسىيانىڭ بىر قىسىم رايونلىرىدا ياشىغان مىللەت- قەبىلىلەرنىڭ تارىخىغا دائىر كونا، يېڭى تاڭنامىلەردە ئۇچرىمايدىغان مۇھىم مەلۇماتلار خاتىرلەنگەن. 72- جىلدنىڭ «ئات» ۋە «ۋاسسالار» ئېتىنىڭ تامغىسى» دېگەن تارمىقىدا تاڭ سۇلالىسى بىلەن شىمالدىكى تۈركىي قەبىلىلەرنىڭ ئات سودىسى، ئۇيغۇر قاتارلىق قەبىلىلەرنىڭ ئاتلىرىنىڭ تۈرلىرى، ھەر بىر قەبىلىنىڭ ئاتلىرىغا باسىدىغان تامغىلىرىنىڭ شەكىلى (ئۆرنەڭلىرى) كۆرسىتىپ بېرىلگەن . بۇلار مۇھىم تەتقىقات قىممىتىگە ئىگە.
 
94- جىلد «تۈركلەر تەزكىرىسى» دە شىمالىي تۈركلەر (شەرقىي تۈركلەر) ۋە غەربىي تۈركلەر ھەققىدە قىسقا بولسىمۇ خېلىلا ئېنىق خاتىرىلەر بېرىلگەن. 

98- جىلدىدا «سىر- تاردۇش» ۋە «ئۇيغۇرلار» ھەققىدە خاتىرىلەر بېرىلگەن. ئۇنىڭ ئىچىدىكى «ئۇيغۇرلار» تارمىقىدا ئۇيغۇرلارنىڭ جۇغراپىيىلىك ئورنى، ئۇيغۇر قەبىلىلىرىنىڭ جايلىشىشى، ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى قۇرۇشى، ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقى بىلەن تاڭ سۇلالىسىنىڭ مۇناسىۋىتى، ئورخۇن ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ ئىچكى ئەھۋالى، ئۇيغۇرلارنىڭ غەربكە ۋە جەنۇبقا كۆچۈشى قاتارلىق مەلۇماتلار خاتىرلەنگەن.
 
100- جىلدىدا تۈركىي قەبىلە قارلۇقلارنىڭ تارىخى، جۇغراپىيىسىگە دائىر مەلۇماتلار خاتىرلەنگەن. 

ئۇنىڭدىن باشقا «تاڭ سۇلالىسىگە دائىر مۇھىم خاتىرىلەر» نىڭ باشقا جىلدلىرىدىمۇ باشقا تۈركي قەبىلىلەرنىڭ تارىخى، جۇغراپىيىسىگە دائىر مەلۇماتلار ۋە غەربىي رايون بىلەن تاڭ سۇلالىسى ۋە تۈرك خانلىقىنىڭ مۇناسىۋىتىگە دائىر مەلۇماتلار خاتىرلەنگەن. بۇلار تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى تۈركىي قەبىلىلەرنىڭ تارىخىنى ۋە غەربىي رايون تارىخى، جۇغراپىيىسىنى تەتقىق قىلىشتا قىممەتلىك تارىخىي ماتېرىيال بولالايدۇ.
## مەنبەلەر
ماتېرىيال

材料

ئىنسانلار ئىشلىتىدىغان ھەر خىل ماددىنى كۆرسىتىدۇ.
## مەنبەلەر
بىرىكمە ماتېرىيال

left|thumb|350px|بىرىكمە ماتېرىيال
**بىرىكمە ماتېرىيال** (خەنزۇچە:复合材料)

## مەنبەلەر
ئەينەك تالا

ئەينەك تالا

تالاسىمان ئەينەك

خەنزۇچە:玻璃纤维

## مەنبەلەر
كۇلۇگ باغا

قىرغىزلارغا تۆھپە كۆرسەتكەن ئۇيغۇر سانغۇن ــــ كۇلۇگ باغا 

مىلادى 839-يىلى ئۇيغۇر ئۇرخۇن خانلىقىدا ئىچكى جەھەتتىن نىزا پەيدا بولۇپ، پۈتۈن خانلىق تەۋەسىدە يۈز بەرگەن جۇدۇن ئاپىتىدە ئات-ئۇلاغلار، مال-چارۋىلار كۆپلەپ ئۆلۈپ ۋابا كېسىلى تارقىلىپ، خانلىق قىيىن ئەھۋالدا قالغان پەيتتە ئۇيغۇر سانغۇنى كۇلۇگ باغا خاككاسلار(قىرغىزلار) تەرەپكە بېرىپ ئۇيغۇر ئۇرخۇن خانلىقىنىڭ ئەھۋالىنى ئەينەن مەلۇم قىلغاندىن كېيىن، پۇرسەتنى چىڭ تۇتقان خاككاسلارنىڭ 100 مىڭ كىشلىك قوشۇنى كېلىپ ئۇيغۇر خانلىقىنىڭ بارگاھى قارا بالغاسۇننى ئىشخال قىلىدۇ.ئۇيغۇر خانلىقى ۋەيران بولۇپ بىرقانچە بۆلەككە بۆلىنىپ ھەر تەرەپكە كۆچۈشكە باشلايدۇ.
## مەنبەلەر
ئاپپاق غوجا

ئەسلى ئىسمى ھىدايىتۇللا ئىشان بولۇپ ، مىلادىيە 1626-يىلى قۇمۇلدا تۇغۇلغان . دادىسى مۇھەممەد يۈسۇپ خۇجا مىلادىيە 1620 -يىلى نەمەنگاندىن قۇمۇلغا كەلگەن . ئانىسى زۇلەيخا بىكىم ئۆز ۋاقتىدا قەشقەردىن قۇمۇلغا چىقىپ ئولتۇراقلىشىپ قالغان بەشكىرەملىك مىرسەئىد جىلىل دىگەن كىشىنىڭ قىزى بولىدۇ . ئاپپاق غۇجا مىلادىيە 1638-يىلى ئون ئىككى ياش ۋاقتىدا ، دادىسى بىلەن قەشقەرگە كەلگەن ۋە شۇنىڭدىن ئىتىبارەن دادىسىدىن رەسمى سوپى ئىشانلىقنى ئۈگىنىشكە باشلىغان . 1667-يىلى دادىسى مۇھەممەد يۈسۈپ يەكەندە «ئىسھاقىيە» مەزھىپىدىكى ئۆزىنىڭ نەۋرە ئەۋلادى بولغان جۇجا ئەبەيدۇللا تەرىپىدىن زەھەرلەپ ئۇلتۈرۈلگەندىن كىيىن ،  ئاپپاق غۇجا ئۈزلىكسىز مۇرت كۆپەيتىش ، كۈچ توپلاش ۋە تەسىرى دائىرىسىنى كىڭەيتىش ئارقىلىق ، ئەڭ ئاخىرى تىغ ئۇچىنى دىننىي پائالىيەتتىن ھالقىتىپ ، ھاكىميەتكە قاراتتى ۋە مىلادىيە 1678-يىلى جۇڭغار ئىشخالىيەتچىلەرنى باشلاپ كىلىپ ، سەئىدىيە خاندانلىقىنىڭ ئون ئىككىنجى سۇلتانى ئىسمايىل خاننى ئاغدۇرۇپ ، تارىختا 165 يىل ھۆكۈم سۈرگەن شۆھرەتلىك سەئىدىيە خانلىقىنى بەربات قىلدى . ئۇنىڭ ئورنىغا جۇڭغارىيە ھامىيلىقىدىكى ئاپپاق خۇجا خانلىقىنى تىكلەپ ، بۇ خانلىققا ئون بەش يىل ھۆكۈمران بولدى . 

ئاپپاق غوجا ھاكىميەت يۈرگۈزگەن بۇ دەۋردە ، ئىلگىر كىيىن بولۇپ ، ئون بىر قىتىم چوڭ قىرغىنچىلىق بولدى ، بىر يۈز سەكسەن مىڭ ئادەم قىرغىنچىلىقتا ئۆلدى .ئاپپاق غوجىغا ۋە ئۇنىڭ ھامىيىسى بولغان جۇڭغار ئىشخالىيەتچىلىرىنىڭ قاتمۇقات زۇلۇملىرىغا قارشى ئىككى يۈز قىتىمدىن كۆپرەك خەلق ئىسىيانى كۆتۈرۈلدى . 

ئاپپاق غوجا مانا شۇنداق ئىسىيانچىلاردىن ۋە ئۇ يۈرگۈزگەن زوراۋانلىقىغا قارشى چىققان تالىپلاردىن ئىككى مىڭدىن ئارتۇق ئادەمنى تۇتۇپ ، مىلادىيە 1679-يىلى جۇڭغارلارنىڭ كۈچى بىلەن ئىلىغا پالاپ ، غالچا يىگىت ۋە غالچا چوكان نامىدا جۇڭغار ئاقسۆڭەكلىرىگە قۇل قىلىپ بەردى .ئۇ يەنە ، خانلىق يارلىقى چۈشۈرۈپ ، مەسچت - مەدرىسلەرنى خانىقا بىلەن تۈتەكخانىلارغا ئۆزگەرتتى ، قۇر ئان بىلەن ھەپتىيەكتىن باشقا بارلىق كىتاپ ، مەدەنىي مىراس ۋە تارىخى قول يازمىلارنى كۆيدۈرۋەتتى . بۇنىڭغا نارازى بولغان ، قارشى چىققان شەرىئەت پىشىۋالىرىنى ، دىنني ئۆلىمالارنى يوشۇرۇن ۋە ئاشكارا ئۆلتۈردى .

ئاپپاق غوجا مىلادىيە 1693-يىلى رەجەپ ئېيىنىڭ بېشىدىكى بىر پەيشەنبە كۇنى زەھەرلەپ ئۆلتۈرۈلدى . بىر كېچە-كۈندۇزدە يەكەندىن قەشقەرگە ئېلىپ كېلىنىپ ، ھازىرقى ھەزرەتتكى ئۆزى بىنا قىلدۇرغان «مازارى شاھان»غا  ئاپىرىپ دادىسىنىڭ ئايىغىغا دەپنە قىلىندى .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
نىياز ھېكىم بەگ

تۈن بالىسى ـــ **نىياز ھېكىم بەگ**  

پۈتكۈل ئۇيغۇر ئېلىنى بىرلىككە كەلتۈرۈپ ياتلارنى تازىلاپ ،مۇناپىق خوجىلارنىڭ خەلقىمىزگە سالغان زۇلۇم -سىتەملىرىدىن جاق تويۇپ ،نەپەسمۇ ئالالماس ھالەتكە كېلىپ قالغان ئاۋامنى قايتىدىن قەددىنى رۇسلاش ۋە سەئىدىيە سۇلتانلىقىنىڭ  سەلتەنىتىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشكە  بەل باغلىغان  ياقۇپ بەگ (بە دەۋلەت) نى زەھەرلەپ ئۆلتۈرگەن ساتقىن تۈن بالىسى نىياز ھېكىمبەگمۇ تارىخىمىزدىكى تالاي پاجىئەلەرنىڭ سەۋەپچىسىدۇر.نىياز ھېكىمبەگ  ئۆزىنى شۇنچە ئەتىۋارلىغان ياقۇپ بەگنى زەھەرلەپ ئۆلتۈرگەندىن كېيىن «زوڭتۇڭ دارېن» نىڭ ئالدىغا بېرىپ ئۆزىنى ئېلىپ قېلىپ ئىشلىتىشنى،ھېچ بولمىسا «چەنتو»لارنىڭ يېرىدە پايدا يەتكۈزەلەيدىغانلىقىنى ئېيتقاندا «زوڭتۇڭ دارېن» مىيىقىدا كۈلۈپ،«ئۆز پادىشاھىغا ئاسىلىق قىلغان كىشى ھامان بىزگىمۇ ئاسىلىق قىلىدۇ ،ئۇنى ئاپىرىپ تۇرمىگە تاشلاڭلار!» دەپ تۇرمىگە قامىغان.شۇندىن ئېتىۋارەن نىياز ھېكىمبەگ زىنداندا  سۇنىڭ ئورىنىدا ھاراق ئىچىشكە ،ئوزۇقنىڭ ئورنىدا ئۆزىنىڭ تېنىدىن شىلىۋېلىنغان گۆشتىن قورۇلغان  قورۇمىنى يىيىشكە مەجبۇر بولغان .شۇنداق قىلىپ 25كۈن بولدى دىگەندە ئۇنىڭ جېنى كۆپ يەرلىرىنىڭ گۆشى شىلىۋېلىنغان ،زەي زىنداندا سېسىپ ،يىرىڭلاپ ،قۇرتلاپ ،بەدبۇي ھىد تارقىتىۋاتقان تېنىدىن جۇدا بولغان . ئۇنىڭ ئۈلۈكىنى مەھبۇسلارغا بورىغا يۆگەتكۈزۈپ ،كۈتەرتىپ يېڭىشەرنىڭ كۈنچىقىش تەرىپىدىكى بارىن قەبرىستانلىقىغا ئېلىپ بېرىپ ،شۇ پېتى كۆمدۈرىۋەتكەن
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئەھمەد مەزىن

ئابدۇقادىر داموللامنى قەتلى قىلغان ـــ ئەھمەد مەزىن 

ئابدۇقادىر داموللام كېچىدە تەرەت ئالغىلى چىققاندا ئەھمەد مەزىن تەرپىدىن پىچاقلاپ ئۆلتۈرلىدۇ.ئەھمەت مەزىننىڭ ئابدۇقادىر داموللامنى ئۆلتۈرگەنلىكىدىن خەۋەر تاپقان ئابدۇقادىر داموللامنىڭ چوڭ ئوغلى ئابدۇلئەزىز مەخسۇم ھىندىستاندىكى ئوقۇشىنى تاشلاپ ۋەتەنگە قايتىپ كېلىپ بۇ دېلۇنى ئادىل بىر تەرەپ قىلىپ بېرىشنى قايتا-قايتا تەلەپ قىلىپ ئەرز سۇنغاندىن كېيىن،قەشقەردىكى ئەمەلدارلار(ئۆمەربەگ بىلەن زۇنۇن پاششاپلار)  شەھەر كاتتىسى تەرپىدىن سۈڭگۈتۈلگەن ئالتۇن يامبۇنىڭ كۈچى بىلەن بۇ سىرنى ئاشكارلىماسلىققا ۋەدە بېرىدۇ ئەھمەت مەزىننىڭ ئۆزىگىمۇ بارىلىق جىنايەتلىرىدىن تېنىش كىرەكلىگى ، شۇندىلا ئۇنىڭ ئۆلۈمدىن خالاس بولىدىغانلىقى ئالاھىدە جىكىلىنىدۇ. لېكىن توختىماي قىلىنغان بۇ دەۋادىن زىرىككەن شەھەر كاتتىلىرى ئەھمەت مەزىننى تۆمۈر قەپەزگە سولاپ ئۈرۈمچىگە ماڭدۇرىۋېتىدۇ. ئابدۇقادىر داموللامنىڭ چوڭ ئوغلى ئابدۇلئەزىز مەخسۇم ئىز قوغلىشىپ ئۈرۈمچىگە كېلىپ ئەرز سۇنىدۇ.ھۆكۈمەت تەرەپ ئەھمەت مەزىننى ئېتىپ بېرىشنى ئېيتقان بولسىمۇ ئابدۇلئەزىز مەخسۇم بۇنىڭغا قوشۇلماي پەردە ئارقىسىدىكى پىلانلىغۇچىلارنىمۇ جازالاپ بېرىشنى تەلەپ قىلىپ تۇرىۋالىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بۇ قاتىل ئۆلۈمدىن قۇتۇلۇپ قالىدۇ،لېكىن پەردە ئارقىسىدىكىلەر يەنىلا ئاشكارلانمايدۇ.  قەشقەر كاتتىلىرىنىڭ تەلىپى ۋە ۋەدىسى بويىچە ئەھمەت مەزىن سولاقتىن بوشتىلىپ قويۇپ بىرىلىدۇ .بۇ قاتىل ئۈرۈمچى كوچىلىرىدا بىر مەزگىل لاغايلاپ يۈرگەن بولسىمۇ ، لېكىن بۇ ئىشتىن خەۋىرى بارلىكى كىشىلەرنىڭ تىل -ئاھانەت ، دەشناملىرىدىن بىر مىنۇتمۇ ئارام تاپالماي ، ياقا يۇرتلارغا قېچىپ بېرىپ جان باقىدۇ . روھىي جەھەتتىن قاتتىق زەربە يېگەن مەزىن ئاقىۋەتتە ئېلىشىپ قېلىپ شۇ دەرىجىگە يېتىدۇكى ، ھەتتا ئۆز گۆشىنى ئۆزى يىيىشكە باشلايدۇ . نەتىجىدە ئەنە شۇنداق ساراڭلىقتا بىر مەزگىلدىن كېيىن ئۆلىدۇ. 

1924-يىلى ﺋﺎﺑﺪﯗﻗﺎﺩﯨﺮ ﺩﺍﻣﻮﻟﻼﻡ ﺳﯘﻳﯩﻘﻪﺳﯩﺘﻜﻪ ﺋﯘﭼﺮﯨﻐﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ، ﺳﯘﻳﯩﻘﻪﺳﯩﺘﭽﯩﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﻧﯩﺸﺎﻧﻰ ئۇنىڭ شاگىرتى ﺳﺎﺑﯩﺖ ﺩﺍﻣﻮﻟﻼﻣﻐﺎ ﻣﻪﺭﻛﻪﺯلىشىدۇ.

## مەنبەلەر
شاپتۇل داموللام

**** ( - 1936)، كاشغەر پەيزىۋات ناھىيىسى شاپتول يېزىسىدىن بولۇپ، مەشھۇر مىللىي مۇناپىق. 1936 - يىلى 5 - ئاينىڭ  12 - كۈنى كەچتە ئۈرۈمچىگە، شېڭ شىسەينىڭ يېنىغا مېڭىشنىڭ ھارپىسىدا تۈمەن دەريا بويىدا بوغۇزلىنىپ ئۆلتۈرۈلگەن.

ﺋﺎﺑﺪﯗﻏﻮﭘﯘﺭ ﺷﺎﭘﺘﯘﻝ ﺩﺍﻣﻮﻟﻼﻡ ﭘﻪﻳﺰﺍﯞﺍﺕ ﺷﺎﭘﺘﯘﻟﻠﯘﻕ ﻛﯩﺸﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﺩﯨﻨﯩﻲ ﻣﻪﻟﯘﻣﺎﺗﻰ ﻳﯘﻗﯩﺮﻯ ﺑﻮﻟﻐﺎﭼﻘﺎ، ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﺗﻪﯞﻩﺳﯩﺪﻩ ﺗﻪﺳﯩﺮﻯ ﺯﻭﺭ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. ﻟﯧﻜﯩﻦ ﺑﯘﻛﯩﺸﻰ ﺳﯧﭙﻰ ﺋﯚﺯﯨﺪﯨﻦ ﻣﯘﻧﺎﭘﯩﻖ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﺋﺎﺑﺪﯗﻗﺎﺩﯨﺮ ﺩﺍﻣﻮﻟﻼﻣﻐﺎ ﻗﻪﺳﺖ ﻗﯩﻠﯩﺶ ﺳﯘﻳﯩﻘﻪﺳﺘﯩﮕﻪ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﻘﺎﻥ. ﺋﻮﺳﻤﺎﻥ ئېلى ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺗﯚﻣﯜﺭ ﺷﯩﺠﺎﯕﻨﻰ ﺯﯨﺪﺩﯨﻴﻪﺗﻜﻪ ﺳﯧﻠﯩﭗ، ﻣﺎ ﺟﻪﻧﺴﺎﯓ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﻛﻪﺗﻤﻪﻥ ﭼﺎﭘﻘﺎﻥ. ﺋﯘ 1934 - ﻳﯩﻠﯩﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ، ﻳﻪﻧﻰ ﺷﯧﯔ ﺷﯩﺴﻪﻱ ﮬﯚﻛﯜﻣﯩﺘﻰ ﺩﻩﯞﺭﯨﺪﻩ ﺋﻪﺗﯩﯟﺍﺭﻟﯩﻨﯩﭗ ﺋﯩﺸﻠﯩﺘﯩﻠﮕﻪﻥ ﮬﻪﻡ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭﺩﻩ ﻗﯘﺭﯗﻟﻐﺎﻥ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﯘﻳﯘﺷﻤﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﺭﻩﺋﯩﺴﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ . 1935 - ﻳﯩﻠﻰ ﻳﺎﺯﺩﺍ ﺋﯜﺭﯛﻣﭽﯩﮕﻪ ﻛﯧﻠﯩﭗ، ﺋﯚﻟﻜﻪ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ ﺋﯧﭽﯩﻠﻐﺎﻥ « ﺋﯩﻜﻜﯩﻨﺠﻰ ﻗﯧﺘﯩﻤﻠﯩﻖ ﺋﺎﯞﺍﻡ ﻛﻮﻧﻔﯩﺮﯨﻨﯩﻴﯩﺴﻰ » ﮔﻪ ﻗﺎﺗﻨﺎﺷﻘﺎﻥ . ﻗﺎﻳﺘﯩﭗ ﺑﺎﺭﻏﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ، ﺷﯧﯔ ﺷﯩﺴﻪﻳﮕﻪ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﺋﺎﻻﮬﯩﺪﻩ ﺋﯩﺨﻼﺳﻰ ﮬﻪﻗﻘﯩﺪﻩ ﺳﯚﺯﻟﻪﭖ ﻳﯜﺭﮔﻪﻥ ﮬﻪﻡ شىڭ شىسەينىڭ « ﺋﺎﻟﺘﻪ ﺑﯜﻳﯜﻙ ﺳﯩﻴﺎﺳﯩﺘﻰ » ﻧﻰ ﺗﻪﺷﯟﯨﻖ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ .

1936 -  ﻳﯩﻠﻰ 5 - ﺋﺎﻳﺪﺍ، ﺷﯧﯔ ﺷﯩﺴﻪﻱ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭﻧﯩﯔ ﯞﺍﻟﯩﺴﻰ ﯞﺍﯓ ﺑﺎﯞﭼﻪﻧﮕﻪ ﺗﯧﻠﯧﮕﺮﺍﻡ ﺑﯧﺮﯨﭗ،«ﺳﻮﯞﯦﺖ ﺋﯩﺘﺘﯩﭙﺎﻗﯩﺪﺍ ئېكىسكۇرسىيە ﯞﻩ ﺯﯨﻴﻪﺭﻩﺗﺘﻪ ﺑﻮﻟﯘﺵ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﺳﻮﺩﺍ - ﺳﺎﻧﺎﺋﻪﺗﭽﯩﻠﻪﺭ ﺗﻪﻛﺸﯜﺭﯛﺵ ﺋﯚﻣﯩﻜﻰ ﺗﻪﺷﻜﯩﻞ ﻗﯩﻠﻐﺎنلىقىنى ، ﺷﯘﯕﺎ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﯘﻳﯘﺷﻤﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﻣﯘﺩﯨﺮﻯ ﺋﺎﺑﺪﯗﻏﻮﭘﯘﺭ ﺷﺎﭘﺘﯘﻝ ﺩﺍﻣﻮﻟﻼﻣﻨﻰ ﺋﯜﺭﯛﻣﭽﯩﮕﻪ ﺋﻪﯞﻩﺗﯩﭗ ﺑﯧﺮىشى ﻻﺯىملىقى»نى ﺋﯘﻗﺘﯘﺭﻏﺎﻥ . ﺷﯧﯔ ﺷﯩﺴﻪﻳﻨﯩﯔ ﺋﺎﺑﺪﯗﻏﻮﭘﯘﺭ ﺷﺎﭘﺘﯘﻝ ﺩﺍﻣﻮﻟﻼﻣﺪﯨﻦ ﭘﺎﻳﺪﯨﻼﻧﻤﺎﻗﭽﻰ ﺑﻮﻟﯘﯞﺍﺗﻘﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﺑﯩﻠﮕﻪﻥ ﻣﻪﮬﻤﯘﺕ ﺷﯩﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺋﯜﺭﯛﻣﭽﯩﮕﻪ ﺑﯧﺮﯨﺸﯩﻐﺎ ﻳﻮﻝ ﻗﻮﻳﻤﯩﻐﺎﻥ. ﺋﯘ، 5 - ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 12 - ﻛﯜﻧﻰ ﻛﯧﭽﯩﺪﻩ، ﺋﺎﺩﻩﻡ ﺋﻪﯞﻩﺗﯩﭗ ﺋﺎﺑﺪﯗﻏﻮﭘﯘﺭ ﺷﺎﭘﺘﯘﻝ ﺩﺍﻣﻮﻟﻠﯩﻨﻰ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﻛﻮﻧﺎﺷﻪﮬﻪﺭﻧﯩﯔ ﺋﯚﺗﻪﯓ ﺑﺎﺯﯨﺮﯨﺪﺍ ﻳﯘﺷﯘﺭﯗﻥ ﺋﻮﻟﺘﯘﺭﮔﯜﺯﯛﯞﻩﺗﻜﻪﻥ. 

## مەنبە



## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
ھېكىم نۇر

لۇتپۇللا مۇتەللىپنى چاققان گومىنداڭچى ــــ  ھېكىم نۇر 

ئاقسۇ ۋىلايەتلىك ساقچى ئىدارىسىنىڭ جاسۇسلۇق بۆلۈمىدىن مۇتەللىپنى كۈزىتىدىغان ئادەملەر ئاللىبۇرۇن تەشكىللەنگەن. شۇ چاغدا ئاقسۇ گېزىتخانىسىدا لۇتپۇللا مۇتەللىپنى تەكشۈرىدىغان «ئەپەندى»، ئۇيغۇر ئۇيۇشمىسىدا «ياخشى»، «كاڭجيەن»، جەمئىيەتتە «گاڭبى» دىگەندەك مەخسۇس ئادەملەر بار ئىدى. ل.مۇتەللىپ قاتارلىقلارنى ئاشكارلاپ قويغان ھېكىم نۇرنىڭ مەخپىي ئىسمى «گاڭبى» ئىدى. ھېكىم نۇر شۇ يىللاردىكى ساقچى ئەمەلدارى، ل.مۇتەللىپلەرنىڭ تەشكىلاتىغا سوقۇنۇپ كىرگەن ئىشپىيون ھەم مۇتەللىپنىڭ قاتىلى ئىدى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئەبەيدۇللا

بىرىنچى ئەۋلاد قۇمۇل ۋاڭى ئەبەيدۇللا (1697-يىلدىن 1709-يىلغىچە تەختتە ئولتۇرغان) ، ئەبەيدۇللا ۋاڭلىققا تەيىنلىنىپ ئىككىنچى يىلى (1698-يىلى) چىڭ ھۆكۈمىتى ئۇنىڭ قۇمۇلدىكى ھۆكۈمرانلىقىنى كۈچەيتىش ئۈچۈن ، ۋاسساللار مەھكىمىسىنىڭ ئەمەلدارى بورسەي ئارقىلىق ئۇنىڭغا قۇمۇلنى ئىدارە قىلىش تامغىسىنى ئەۋەتىدۇ ھەمدە يامبۇ، قىزىل تۇغ قاتارلىقلارنى ئىنئام قىلىدۇ. ئەبەيدۇللانىڭ چوڭ ئوغلى گوپا بەگنى 2-دەرىجىلىك جاساقلىققا تەيىنلەپ، خوشۇن ئىشلىرىغا ياردەملىشىشكە ، 100ئەسكەر بىلەن سۇجۇدا تۇرۇشقا بۇيرۇيدۇ. ئەبەيدۇللانىڭ ئىككىنچى ئوغلى بەچى بەگنىمۇ ئىككىنچى دەرىجىلىك جاساقلىققا تەيىنلەيدۇ، خوشۇندا زەڭگى ، ئورۇنباسار زەڭگى، جارائېرجىن، سۇمۇن زەڭگى ، چەۋەنداز چېرىك دىگەنگە ئوخشاش ئەمەلدارلارنى قويىدۇ. سۇجۇغىمۇ بىر سۇمۇن زەڭگى تەيىنلەيدۇ. شۇنىڭ بىلەن قۇمۇل خوشۇنىنىڭ تەشكىلى ئورگانلىرى تەسىس قىلىنىپ بولىدۇ. شۇ يىلى 12-ئايدا ئەبەيدۇللا بېيجىڭغا سالامغا بارىدۇ. كاڭشىنىڭ 39-يىلى (1700-يىلى) سېۋىن ئارۇبدان قەشقەرگە قايتا يۈرۈش قىلىپ، ئاق تاغلىقلارنىڭ باشلىقى مەخمۇتنى مەنسىپىدىن ئېلىپ تاشلاپ ، قارا تاغلىقلارنىڭ باشلىقىنى خان قىلىپ تىكلەپ، جەنۇبى شىنجاڭدىكى ئۇيغۇرلارغا بولغان ھۆكۈمرانلىقىنى قايتا ئەسلىگە كەلتۈرىدۇ. ئۇ كۆڭلىدە قۇمۇلغا باشتىن_ ئاخىر ئۆچمەنلىك ساقلاپ ، قۇمۇلدىن تۇرپانغا بارىدىغان سودىگەرلەرنىڭ مال-دۇنياسىنى دائىم تالان-تاراج قىلىدۇ. قۇمۇل گەرچە چىڭ ھۆكۈمىتىگە ئەل بولغان  بولسىمۇ ، لېكىن ئاجىز بولغاچقا، جۇڭغارلارنىڭ چاڭگىلىغا قايتا چۈشۈپ قېلىش خەۋىپى ھەرقاچان مەۋجۇت ئىكەنلىكى چىڭ ھۆكۈمىتىگە ئايدىڭ ئىدى. شۇڭا ئۇ بىر تەرەپتىن سېۋىن ئارۇندانغا قۇمۇلغا پاراكەندىچىلىك سالماسلىق توغىرسىدا بۇيرۇق چۈشۈرسە ، يەنە بىر تەرەپتىن ئەبەيدۇللانىڭ ئىلتىماسىغا ئاساسەن ، قۇمۇل سودىگەرلىرىنىڭ گەنسۇ بىلەن سودا ئالاقە قىلىشىغا يول قويۇپ، ئۇلانىڭ ئىچكى ئۆلكىلەر بىلەن بولغان ئىقتىسادى ئالاقىسىنى كۈچەيتىدۇ. كاڭشىنىڭ 45-يىلى (1706-يىلى) ئەبەيدۇللا ئىچكىرىدىن خەنزۇ ھۈنەرۋەنلەرنى تەكلىپ قىلىپ،ۋاڭ ئوردىسىنى قايتا ياسىتىدۇ. كاڭشىنىڭ 48-يىلى (1709-يىلى) ئەبەيدۇللا ۋاپات بولىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:مەشھۇر شەخسلەر
گوپا بەگ

ئىككىنچى ئەۋلاد قۇمۇل ۋاڭى گوپا بەگ (1709-يىلدىن 1711-يىلغىچە تەختتە ئولتۇرغان) ، كاڭشىنىڭ 48-يىلى (1709-يىلى ) 4-ئايدا ئەبەيدۇللانىڭ چوڭ ئوغلى گوپا بەگ 1-دەرىجىلىك جاساق تارخان بەگلىككە ۋارىسلىق قىلىپ ئىككى يىل تەختتە ئولتۇرۇپ ۋاپات بولىدۇ
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئىسھاق

بەشىنچى ئەۋلاد قومۇل ۋاڭى ئىسھاق (1767-يىلىدىن 1780-يىلىغىچە تەختتە ئولتۇرغان). چيەنلوڭنىڭ 32-يىلى (1767-يىلى) يۈسۈپ ۋاڭنىڭ ئىككىنچى ئوغلى ئىسھاق ئىنانچىخان دەرىجىلىك دوروبېلىلىق مەرتىۋىسىگە ۋارسىلىق قىلىدۇ. چيەنلوڭنىڭ 36-يىلى (1771-يىلى) ئۇ بېيجىڭغا بېرىپ خاننى زىيارەت قىلغاندا چىڭ ھۆكۈمىتى ئۈچ كۆزلۈك _توز قانىتى سانجىلغان قالپاق ، سېرىق پەشمەت ئىنئام قىلىدۇ ۋە چيەنچىڭ دەرۋازىسىدىن كىرىپ چىقىشىغا رۇخسەت قىلىدۇ.

يۈسۈپ ۋاپات بولغاندىن كېيىن ، چىڭ ھۆكۈمىتى شىنجاڭدا ئىش بېجىرىدىغان  كۈچلۈك ياردەمچىدىن  ئايرىلىپ قالغانىدى. گاۋزۇڭ  خان كۆپ قېتىم ھازىر "قابىل ئادەملەر بەك ئازىيىپ كەتتى " دەپ ئاھ ئۇرغانىدى. ئىز باسارلارنى تەييارلاش ئۈچۈن، چىڭ ھۆكۈمىتى ئىسھاقنى تەربىيلەش قارارىغا كېلىدۇ. چيەنلوڭنىڭ 38-يىلى(1773-يىلى) چىڭ ھۆكۈمىتى ئىسھاققا "ئاغلاقچى ئامبال" دىگەن مەنسەپنى بېرىپ، ئىلىغا ئەۋەتىدۇ. ئۇ نامدا  بوز يەر ئۆزلەشتۈرۈۋاتقان  قۇمۇللۇق ئۇيغۇر دېھقانلارنى باشقۇرىدىغان بولسىمۇ، ئەمەلىيەتتە، ئىلى جاڭجۇڭى شۇخۇدېدىن ھۆكۈمرانلىق قىلىش ماھارىتى ئۆگىنىدۇ. ئۈچ يىل ئۆتكەندىن كېيىن (1776-يىلى) ئۇ قۇمۇلغا قايتىدۇ. چيەنلوڭنىڭ  45-يىلى (1780-يىلى) ئىسھاق چېچەك چىقىپ ئۆلىدۇ. چىڭ ھۆكۈمىتى بۇنىڭغا قاتتىق ئېچىنىدۇ ۋە دەپنە ئىشلىرى ئۈچۈن 300سەر تەڭگە بېرىدۇ.
## مەنبەلەر
ئەردىشىر

ئالتىنچى ئەۋلاد قۇمۇل ۋاڭى (1780-يىلىدىن 1813-يىلغىچە تەختتە ئولتۇرغان) . چيەنلوڭنىڭ 45-يىلى (1780-يىلى) 11-ئايدا ئىسھاقنىڭ چوڭ ئوغلى ئەردىشىر ئىنانچىخان دەرىجىلىك دوروبېلىلىق مەرتىۋىسىگە ۋارىسلىق قىلىدۇ.
 
چيەنلوڭنىڭ 46-يىلى (1781-يىلى) 1-ئايدا ، چىڭ ھۆكۈمىتى قۇمۇل، تۇرپان قاتارلىق جايلارنىڭ ھەممىدىن بۇرۇن ئەل بولغانلىقى ۋە ھەربىي جەھەتتە خىزمەت كۆرسەتكەنلىكىنى ئېتىبارغا ئېلىپ، ئۇ يەرلەردە  "ۋاڭلىق ئەۋلادتىن-ئەۋلادقا مىراس قېلىش" نى رەسمىي تەستىقلايدۇ.

بۇ چاغدا چىڭ ھۆكۈمىتى شىنجاڭنى بىرلىككە كەلتۈرۈپ بولغان، ۋەزىيەت مۇقىملاشقانىدى. جايلاردىكى ۋاڭ-گۇڭلار نۆۋەت بىلەن بېيجىڭغا بېرىپ، خاننى زىيارەت قىلىپ تۇراتتى.  ئەردىشىر چيەنلوڭنىڭ 55-يىلى (1790-يىلى). چيەنلوڭنىڭ 60-يىلى(1795-يىلى)،جياچىڭنىڭ 7-يىلى(1802-يىلى) ، جياچىڭنىڭ 14-يىلى (1809-يىلى) بولۇپ تۆت قېتىم بېيجىڭغا بېرىپ، خاننى زىيارەت قىلىدۇ. ئەردىشىرنىڭ ئاتا-بوۋىلىرىدىن تارتىپ دۆلەتكە تۆھپە قوشقانلىقتىن، رېنزۇڭ خان ئۇنىڭ بىلەن كۆپ قېتىم زىياپەتلەردە بىللە بولۇپ كۆڭۈل ئاچىدۇ. بۇ، زىيارەتكە بارغان باشقا ۋاڭ-گۇڭ ئاقسۆڭەكلەر ئاسانلىقچە ئېرىشەلمەيدىغان ئالاھىدە شان-شەرەپ ئىدى.

جياچىڭنىڭ 18-يىلى (1813-يىلى) 2-ئايدا ئەردىشىر قازا تاپىدۇ. چىڭ ھۆكۈمىتى ئۇنى دەپنە قىلىشقا 300سەر تەڭگە بېرىدۇ.

## مەنبەلەر