open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ئۆمەر بېكالى

**ئۆمەر بېكالى** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Ömer Bekali**) بولسا...
## ھاياتى

## لاگېرغا قامىلىشى

## ئازادلىققا ئېرىشىشى

## باشقىلار
قەلبىنۇر سىدىق

## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
ئىككىنچى ئىنئۆنۈ ئۇرۇشى

**ئىككىنچى ئىنئۆنۈ ئۇرۇشى** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **İkinchi İnönü Urushi**) بولسا 1921-يىلى 23-مارت كۈنى گرېتسىيە ئارمىيىسى بىلەن تۈركىيە ئارمىيىسى ئارىسىدا يۈز بەرگەن ھەل قىلغۇچ ئۇرۇشتۇر.
## سەۋەپلىرى
*گرېتسىيەنىڭ ئەنگىلىيە قوللىشىنى داۋاملىق قولدا تۇتۇپ تۇرۇش پىلانى.
*لوندون يىغىنىنىڭ نەتىجىسىز ئاخىرلىشىشى.

## نەتىجىلىرى
*فىرانسىيە تۈركىيە بۈيۈك مىللەت مەجلىسى گە ئۇرۇش توختۇتۇش تەكلىپى بەردىئ
*فىرانسىيە زوڭگۇلداك تان چېكىلدى.
*ئەنگىلىيە مالتا دا تۇتۇپ تۇرۇلىۋاتقان 40 تۈرك ئەسكىرىنى قويۇپ بەردى.
*ئىتالىيە ئانادولۇدىن چېكىلىپ چىقىپ كىتىش قارارى ئالدى.
## باشقىلار
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
جوھانسون ۋە جوھانسون يېڭى تىپلىق تاجسىمان ۋىرۇس ۋاكسىنىسى

جوھانسون ۋە جوھانسون يېڭى تىپلىق تاجسمان ۋىرۇس ۋاكسىنىسى (باشقىچە ئاتىلىشى: جوھانسون ۋە جوھانسون كوۋىد-19 ۋاكسىنىسى ياكى ج ۋە ج ۋاكسىنىسى؛ ئېنگلىزچە: Johnson & Johnson COVID-19 vaccine) گوللاندىيەدىكى جانسون ۋاكسىنىچىلىقى تەرىپىدىن تەتقىق قىلىپ ياسالغان يېڭى تىپلىق تاجسىمان ۋىرۇس ۋاكسىنىسىدۇر. بۇ فايزېر ۋە بىيونتەك ۋاكسىنىسى، مودېرنا ۋاكسىنىسدېن (ھە ئىككىسنى ئىككى قېتىم ئەملىگەندىن كېيىن ئاندىن تۇلۇك ۋاكسىلانغان بولىدۇ. ئىككى قېىتمنىڭ ئارلىقىدا 3-4 ھەپىتگىچە ئارلىق ساقلىندۇ.) كېيىن ياسالغان يۇقىرى سەۋىيەلىك كوۋدى ۋاكسىنىسى. 

ھەققىدە

بۇ ۋاكسىنىنى 2020-يىلى ئىيۇندا كىلنكىلىق سىناقنى باشلىغان. 3-قەدەملىك سىناقتا جەمئىي 43000 ئادەم ئۈستىدە سىناق قىلىنغان.

بۇ ۋاكسىنىنى پەقەت بىر قېتىملا ئەملىسە بولىدۇر. بىرىنىچ قېتىملىق ئەملەشتىن كېيىنكى 2 ھەپتدىن كېيىن سىزدە تولۇق ئىمۇنىت كۈچى ھاسىل بولىدۇ. 

بۇ ۋاكسىنىنى ھازىرچە 18 ياشتىن يۇقۇرلاغا ئەملىندۇ. كېيىنچە تەرەققىياتغا ئەگشىپ تېخىممۇ تۈۋەن ياشتىكىلەرگە ئەملىنىشى مۇمكىن. 
thumb|جوھانسون ۋە جوھانسون ۋاكسىنىسىنىڭ ئىشلەپچىقىرىش كۆرۈنۈشى
## مەنبەلەر
ئارىفمېتىكا

ئەمەللەر (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Arifmétika) بولسا ماتېماتىكىدا ئەڭ ئاساسلىق فۇنكىسيەنىڭ بىرسى. مەسلەن قۇشۇش ئەملى، كۆپەيتىش ئەملى، بۆلۈش ئەملى، ئېلىش ئەملى قاتارلىقىلار. 
## تارىخى

## ئالاھىدىلىكى

## ھېسابلاش ئۇسۇلى

## باشقىلار
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانما

## مەنبەلەر
چاچما مىخلىق دۈمبەمەدەك

thumb|چاچما مىخلىق دۈمبەمەدەكتىن قىلىنغان تائام
چاچما-مىخلىق دۈمبەمەدەك (باشقىچە ئاتىلشى: چاشما دۈمبەمەدەك، مىخلىق دۈمبەمەدەك، باغلام دۈمبەمەدەك، شادا دۈمبەمەدەك، رودۇپاي دۈمبەمەدەك، خەيشەنگۇ، خەيشيەنگۇ، خەيشىيەنگۇ؛ ئېنگلىزچە: White beech mushroom، ئاق قالپاقلىق دۈمبەمەدەك دىگەن مەنىدە؛ ئاددىيلاشتۇرلغان خەنچە: 海鲜菇، خەيشىيەنگۇ، يەنى يېڭى دۈمبەمەدەك دىگەن مەنىدە) دۈمبەمەدەكنىڭ بىر خىلىدۇر. بۇ خىل ئۆسۈملۈك ئادەتتە شەرقى ئاسيادا كۆپ ئىستىمال قىلىندۇ. 
thumb|چاچما-مىخلىق دۈمبەمەدەكنىڭ تاشقى كۆرۈنۈشى
## مەنبەلەر

تۈر:ئۆسۈملۈك
پاپا دۈمبەمەدەك

thumb|ئاق پاپا دۈمبەمەدەكلەر زەمبۇرۇغ ئۈستىدە توپلىشىپ ئۆسمەكتە
thumb|پاپا دۈمبەمەدەك بىلەن قوۇرلغان ئېسىل قورۇما
thumb|پاپا دۈمبەمەدەكنىڭ ھەر قايسى قىسىملىرنىڭ تاشقى كۆرۈنۈشى
پاپا دۈمبەمەدەك (باشقىچە ئاتلشى: شىياڭگۇ، شياڭگۇ، شاڭگۇ، شىتاكى، شىتاكى دۈمبەمەدەك، پۇراقلىق دۈمبەمەدەك؛ ئېنگلىزچە: Shiitake، شىتاكى ياكى شتاكى؛ ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 香菇، شىياڭگۇ، شياڭگۇ؛ ياپونچە: 椎茸 ياكى 香蕈 ياكى しいたけ) دۈمبەمەدەكنىڭ بىر خىل تۈرىدۇر. پاپا دۈمبەمەدەك ئادەتتە شەرقى ئاسيادا تاماق ۋە دورا ئورنىدا ئىشلىتىلدۇ. چاچما مىخلىق دۈمبەمەدەك بىلەن بىر ئائىلىگە تەۋەدۇر. 
thumb|پاپا دۈمبەمەدەكنىڭ دەرەخ كۆتىكىدە ئۆسكەن كۆرۈنۈشى

## مەنبەلەر
ياسىنجان غوپۇر

**ياسىنجان غوپۇر** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Yasinjan Ghopur**) بولسا شەرقىي تۈركىستاننىڭ مارالبېشى ناھىيىسى دە توغۇلغان. 2021-يىلى 4-ئاينىڭ 16-كۈنى ئىستانبۇلدا خىتاي ۋىرۇسى سەۋەپلىك ۋاپات بولغان.
## ھاياتى
ياسىنجان غوپۇر تۈركىيەنىڭ ئىستانبۇل شەھىرىدە زەرەپشان ئاشخانىسىدا ئاشپەزلىك قىلىدىغان ياش بولۇپ، ئۈچۈنچى بالىسى توغۇلۇپ ئۇزۇن ئۆتمەي 2021-يىلى 4-ئاينىڭ 9-كۈنى خىتاي ۋىرۇسى بىلەن يوقۇملانغان ۋە 2021-يىلى 4-ئاينىڭ 16-كۈنى ئىستانبۇلدا خىتاي ۋىرۇسى سەۋەپلىك ۋاپات بولغان.

## باشقىلار
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
سۇمو

**سۇمو** (ئۇيغۇچە باشقىچە ئاتىلىشى: ياپونچە چېلىشىش، گىگانتلار چېلىشىشى؛ ياپونچە: 相撲، ئوقۇلۇشى، سۇمو، بىر-بىرىگە ھۇجۇم قىلىش دىگەن مەندە) ياپونلارنىڭ ئەنئەنۋى، ئەڭ مودا، ئەڭ ئالقشىلانغان چېلىشىش تۈرى. 

thumb|ياپونيەدىكى سۇمو مۇسابىقىسى
thumb|1910-يىلدىكى سۇمو مۇسابىقىسى
thumb|قەدىمقى دەۋرىدىكى سۇمو مۇسابىقىسى
thumb|سۇموچى ئاساشوريۇ
## مەنبەلەر
ئالىمجان ھەمرايىۋ

**ئالىمجان ھەمرايىۋ** بولسا قازاقىستاندا توغۇلۇپ چوڭ بولغان ئۇيغۇر زىيالىسى ۋە دوكتورى.
## ھاياتى
قازاقىستان ئۇيغۇر ئەدەبىياتىدا بىر تۆھپىكار: پروفېسسور دوكتور ئالىمجان ھەمرايىۋ
*قازاقىستان پەنلەر ئاكادېمىيىسى تەتقىقاتچىسى پروفېسسور.
------
دوكتور ئالىمجان ھەمرايىۋ ئەپەندىنىڭ 60 ياشقا توشقانلىقى مۇناسىۋىتى بىلەن ئۇنىڭ قازاقىستان ئۇيغۇر ئەدەبىيات تەتقىقاتىغا قوشقان تۆھپىسىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈش بىلەن بىرگە، مەخسۇس «قازاقىستان ئۇيغۇر ئەدەبىياتى» غا بېغىشلانغان بولۇپ، قازاقىستاندا تونۇلغان تەتقىقاتچى ۋە ياۋرۇ-ئاسىيا ئۇيغۇر ئاكادېمىيەسى رەئىسى پروفېسسور دوكتور ئالىمجان ھەمرايىۋ ئەپەندى.

## باشقىلار
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
تۈر:ئۇيغۇر پروفېسسورلار
نىۋو

**نىۋو**(ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Niwo) ياكى نىۋېلېر،  بولسا تەكشىلىكتىكى نوقتىلارنى...
## زاپچاسلىرى
*نىۋو-ئۆلچەش ئەسۋابى؛
*ئۈچ پۇتلۇق تىرەك-alet sehpası
*مىرا-mira
*سۇ تارازىسى-su terazısı
## قۇرۇلۇشى

*ئاۋال ئۈچ پۇتلۇق تىرەكنى تەكشىلىكتە يەرلەشتۈرىمىز، ئۇنىڭدىن كېيىن نىۋو ماشىنىسىنى تىرەكنىڭ ئۈستىگە ئورۇنلاشتۇرىمىز.
*مىرا تاختىسىنى ئۆلچىمەكچى بولغان ئورۇنغا تىك قويىمىز ۋە نىۋو ماشىنىسى ئارقىلىق ئۈستىندىكى ساننى ئوقۇيمىز.

## مۇناسىۋەتلىك

## باشقىلار
ئامبۇر،ئەتۋىركە،كۇلۇچ،بولقا،ھەرە،ئۈشكە
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانما
قوشۇش

*'قوشۇش*(ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Qoshush) بولسا ماتېماتىكىدا ئەڭ ئاساسلىق تۆت ئارىفمېتىكىلىق ھېسابلاشنىڭ بىرسى.
## تارىخى

## ئالاھىدىلىكى

## ھېسابلاش ئۇسۇلى

## باشقىلار
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانما
## مەنبەلەر
مەغپىرەت كامال

**مەغپىرەت كامال** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Mağfiret Kamal**)  بولسا ئۇيغۇر ئاكادېمىيەسىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، بەيكەنت ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئوقۇتقۇچىسى، دوكتور مەغپىرەت كامال.
## ھاياتى
مەغپىرەت كامال خانىم تۈركىيەنىڭ ئىستانبۇل شەھىرىدىكى بەيكەنت ئۇنىۋېرسىتېتى تۈرك تىلى ۋە ئەدەبىياتى بۆلۈمىنىڭ بۆلۈم باشلىقى.

Mağfiret Kemal YUNUSOĞLU
Dr. Öğr. Üyesi

Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü | Bölüm Başkanı
## باشقىلار
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
پولىۋىنىل خلورىد

**پولىۋىنىل خلورىد**(قىسقارتىپ يېزىلىشى: PVC) بولسا پولىئېتىلېن ۋە پولىپروپىلېن دىن قالسا دۇنيادىكى ئۈچىنچى كۆپ ئىشلەپ چىقىرىلىدىغان پلاستىك پولىمېر بولۇپ، يىلىغا 40 مىليۇن توننا ئەتراپىدا ئىشلەپ چىقىرىلىدۇ.
## تۈرى
پولىۋىنىل خلورىدنىڭ ئىككى خىل تۈرى بار بولۇپ،
*قاتتىق پولىۋىنىل خلورىد، RPVC
*ئىلاستىكىلىق پولىۋىنىل خلورىد
## ماتېرىيالى

## مۇناسىۋەتلىك

## باشقىلار
*پولىئېتىلېن-Polyethylene
*پولىپروپىلېن-Polypropylene
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانما

## مەنبەلەر
بۇلبۇلناز جالالىدىن

**بۇلبۇلناز جالالىدىن** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Bulbulnaz Jalalidin**) بولسا ئۇيغۇر شائىر، يازغۇچى ئابدۇقادىر جالالىدىن نىڭ پەرزەنتى.
## ھاياتى

## باشقىلار

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
تۈر:ئۇيغۇرلار
مېھراي مەزەنسوف

**مېھراي مەزەنسوف** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Mehray Mezensof**) بولسا 1980-يىللىرى شەرقىي تۈركىستاندىن ئاۋسترالىيە كۆچۈپ چىققان ئۇيغۇرلارنىڭ پەرزەنتى بولۇپ، ئاۋسترالىيەدە توغۇلۇپ چوڭ بولغان.
## ھاياتى
*2016-يىلى شەرقىي تۈركىستانغا قايتىپ ئۈرۈمچىدە مىرزات تاھىر ئىسىملىك بىر ئۇيغۇر ياش بىلەن توي قىلغان.
*2017-يىلى ئاۋسترالىيە ۋىزىسى ئېلىپ ئايالى بىلەن ئاۋسترالىيەگە ماڭاي دەپ تۇرغاندا پاسپورتى تارتىۋېلىنغان ئۆيىدىن ئېلىپ كېتىلىپ لاگېرغا قامالغان. مېھراي خانىمنىڭ ۋىزىسىنىڭ ۋاقتى توشۇپ ۋەتەندىن ئايرىلىشقا مەجبۇر بولغان.
*2019-يىلى مىرزات لاگېردىن قويۇپ بېرىلگەن. مېھراي خانىم 2019-يىلى ئىيۇل ئېيىدا شەرقىي تۈركىستانغا بارغان ۋە يولىشى بىلەن 6 ئاي بىللە تۇرالىغان. ئالتە ئايدىن كېيىن خىتاي ھۆكۈمىتى ۋىزىسىنى ئۇزرتىپ بەرمىگە ۋە يەنە ئايرىلىشقا مەجبۇر بولغان.
*2021-يىلى 4-ئايدا مېھراي خانىم يولدىشىنىڭ قۇمۇل شەھىرى لىك سوت تەرىپىدىن بۆلگۈنچىلىك جىنايەتلىرى بار دە قارىلىپ 25 يىللىق مۇددەتلىك قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغانلىقىنى ئاڭلىغان. ۋە شۇنىڭدىن باشلاپ يولدىشىنىڭ ئاۋازى بولۇش ۋە ئۇنى قۇتقۇزۇش ئۈچۈن يولغا چىققان.

## باشقىلار
*ئاۋسترالىيەلىك ئۇيغۇرلار

## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
مېھراي ئەركىن

**مېھراي ئەركىن** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Mehray Erkin**) بولسا مېھرىئاي ئەركىن، 1990-يىلى 2-ئايدا قەشقەر ۋىلايىتىنىڭ  كونا شەھەر ناھىيىسى دە تۇغۇلغان بولۇپ، قەشقەردە ئوتتۇرا مەكتەپنى پۈتتۈرگەن.
## ھاياتى
*خىتاينىڭ بېيجىڭ پوچتا ئۇنىۋېرسىتېتى ۋە شاڭخەي قاتناش ئۇنىۋېرسىتېتىدا ئوقۇغان. 2013-ئوقۇشىنى تاماملىغاندىن كېيىن يۇرتى قەشقەرگە قايتقان.

*مېھرىئاي ئەركىننىڭ ئىلگىرى ئۆزىنىڭ بىلدۈرۈشىچە ئۇ ياپونىيەگە كېلىشتىن ئىلگىرى دادىسى ئېچىپ بەرگەن ئۇيغۇر ئانا تىلى مەكتىپىدە بىر مەزگىل ئوقۇتقۇچىلىق قىلغان ئىكەن.

*مېھراي ئەركىن  2014-يىلى ياپونىيەنىڭ توكيو ئۇنىۋېرسىتېتىغا قوبۇل قىلىنغان ۋە ماگىستىرلىق ئوقۇشىنى تاماملىغان.
## توكيو ئايروپورتى
مېھراي ئەركىن خانىم 2019-يىلى 6-ئايدا ياپونىيەنىڭ > (Nara Technology and Science Institute) دىكى خىزمىتىدىن ئايرىلغان.

مېھراي ئەركىن 2019-يىلى 8-ئايدا يۇرتى قەشقەرگە قايتقان.

2019-يىلى توكيو ئايروپورتىدا تۇرۇپ بىر دوستىغا تۆۋەندىكىدەك ئۇچۇر قالدۇرغان.
 لىكىن كىچىكىمدە ئۆگۈتۈلگەن ئىلىملەردە پەرزەنتلەر ئاتا-ئانىسىنىڭ ھەققىنى قېشىدا تۇرۇپ ئادا قىلىدۇ، دەپ.
 ئاڭلاپتىمەن.
 ئامان بولۇڭ.
 ئۆلۈپ كەتسەم قەۋرەم بولسا، بىر دەستە قىزىل چوغلۇق قەۋرەمنىڭ بەلگىسى بولىسۇن.
يۇقىرىدىكى مەزمۇن مېھراي ئەركىننىڭ دوستىغا يازغان ئۇچۇرى بولۇپ، ئەينەن ئېلىندى.
## لاگېرغا قامىلىشى ۋە ۋاپاتى
مېھراي ئەركىن 2020-يىلى 2-ئايدا قەشقەر يانبۇلاق لاگېرىغا قامالغان.، كىېيىن 2020-يىلى 11-ئاي مەزگىلىدە تۇيۇقسىز ئۆلۈپ كەتكەن.

كېيىن مېھراي ئەركىننىڭ قاماقخانىدا جان ئۈزگەنلىكى ۋە بۇ ئۆلۈم خەۋىرى دۇنياغا ئاشكارىلىنىپ كەتكەنلىكى ئۈچۈن ساقچى تەرەپنىڭ مېھرىئاي ئەركىننىڭ ئائىلە-تاۋابىئاتلىرىغا ئېغىر تەھدىت سالغانلىقىنى ئاشكارىلانغان. ئەركىن ئاسىيا رادىئوسى مۇخبىرىنىڭ تېلېفون زىيارەتلىرى داۋامىدا مېھرىئاي ئەركىننىڭ قەشقەر شەھەرلىك دۆلەت ئامانلىق ساقچىلىرى تۇتۇپ تەكشۈرۈۋاتقان مەزگىلىدە قەشقەر يانبۇلاق قاماقخانىسىدا جان ئۈزگەنلىكى ئايدىڭلاشتى. 

## باشقىلار
ئابدۇۋېلى ئايۇپ-تاغىسى (دادىسىنىڭ ئىنىسى)

## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
ئەمىليا پاڭ

**ئەمىليا پاڭ** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Amelia Pang**) بولسا ئامېرىكىدا توغۇلۇپ چوڭ بولغان. ئەمىليا پاڭ خانىم ئۇيغۇر بىلەن خىتاينىڭ ئارىلاش نەسىللىك ئەۋلادى.
## ھاياتى
ئەمىليا خانىمنىڭ ئېيتىشىچە، ئۇنىڭ مومىسى ئۇيغۇر بولۇپ، بىر يىلتىزى ئۇيغۇرلارغا تۇتاشقانىكەن. ئۇ ئۆزىنىڭ كىملىكىدىكى بۇ ئالاھىدىلىكنى كېيىن بايقىغان ۋە ئۇنىڭغا كۆڭۈل بۆلۈشكە باشلىغان، «نيۇ-يورك ۋاقتى گېزىتى» دە ئۇيغۇرلار ئۇچراۋاتقان قەبىھ زىيانكەشلىكلەر ھەققىدىكى خەۋەر ۋە ماقالىلەرنى كۆرگەندىن كېيىن مەزكۇر كىتابىنى يېزىش ئىرادىسى كۈچەيگەن. 

نۇرى تۈركەل ئۇنىڭ كىتابىدىن ئۇيغۇرلۇق كىملىكى ۋە ئۇيغۇرلار ئۈچۈن بىر ئىش قىلىش ھەققىدە ئېيتقان سۆزلىرىنى نەقىل كەلتۈرۈپ مۇنداق دېدى: 
*«كەچۈر ئۇيغۇرۇم، سېنى تونۇماي كەپتىمەن؛ كەچۈر ئۇيغۇرۇم، 
*پۇرسەت تاپقاندا سېنى ئىزدىمەپتىمەن؛ كەچۈر ئۇيغۇرۇم، 
*مەن ئىرقىي قىرغىنچىلىقنى مەڭگۈ ئەستە تۇتىمەن، چۈنكى مەن ئۇيغۇر».
## باشقىلار
In 2016, the New York Press Association awarded Amelia first place in feature writing for her article on the devastation of an immigrant taxi driver as he fell behind on his mortgage.

 In 2017, the LA Press Club awarded her first place in investigative journalism for her undercover reporting on the exploitation of smuggled immigrants who are recruited to work in Chinese restaurants. 

In 2018, the LA Press Club awarded Amelia first place in Gender/LGBTQ Reporting for her coverage of sexual violence in Native American communities.

Amelia has given interviews about her work on NPR and C-SPAN. She received her BA in Literary Studies from the New School. 
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
دەرىجە (ماتېماتىكا)

*'دەرىجە*(ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Derije) بولسا...
## تارىخى
دەرىجىنى دەرىجىگە كۆتۈرۈش.
## كەسىر شەكىللىرى

## ھېسابلاش ئۇسۇلى

## باشقىلار
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانما
## مەنبەلەر
كەسىر

*'كەسىر*(ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Kesir) بولسا بىر بىرلىكنىڭ بىر ياكى بىر نەچچە بۆلىكىنى ئىپادىلەش دىمەكتۇر.
## تارىخى
كەسىر سۆزلۈكى ئەرەپچە *كسر* سۆزلىكىدىن كەلگەن.
*سۈرەت- كەسىر ئىپادىسىنىڭ ئۈستى قىسمىدىكى بۆلۈم.
*مەخرەج: كەسىر ئىپادىسىنىڭ ئاستى قىسمىدىكى بۆلۈم.
## كەسىر شەكىللىرى

## ھېسابلاش ئۇسۇلى

## باشقىلار
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانما
## مەنبەلەر
يىلتىز (ماتېماتىكا)

*'يىلتىز*(ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Yiltiz) بولسا
## تارىخى
*يىلتىز بەلگىسى
*يىلتىز چىقىرىش
## ئالاھىدىلىكى
توققۇزنىڭ كۋادرات يىلتىزى ئۈچ.
## ھېسابلاش ئۇسۇلى

## باشقىلار
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانما
## مەنبەلەر
ئەلىس ئاندېرسون

**ئەلىس ئاندېرسون** (لاتىن يېزىقى: **Elise Anderson**) بولسا ئامېرىكىنىڭ ئوكلاھوما شىتاتى]] دا توغۇلغان. ھازىر ئامېرىكىنىڭ پايتەختى ۋاشىنگتون ئالاھىدە رايونىدا تۇرۇۋاتىدۇ.
## ھاياتى
*كېيىن شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئۈرۈمچى شەھىرىگە بېرىپ مۇقام ئۆگەنگەن.
*كېيىن يىپەك يولى ساداسى غا قاتنىشىپ ئۇيغۇرلار ئارىسىدا بەلگىلىك تەسىر قوزغىغان.
## باشقىلار

## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
يەھيا قۇربان

يەھيا قۇربان (لاتىن يېزىقى: **Yahya Kurban** ) بولسا قەشقەر ۋىلايىتى، قاغىلىق ناھىيىسى دە دۇنياغا كەلگەن.
## ھاياتى
يەھيا قۇربان 5 ياش ۋاقتىدا ئاپىسى ۋە ھەدىسى بىلەن بىرلىكتە قەشقەر قاغىلىقتىن تۈركىيەگە كۆچۈپ كەلگەن. ئۇ 1989-يىلى 23 ياشقا كىرگەندە يۇرتى قاغىلىققا بېرىپ ھازىرقى ئايالى ئامىنە قۇربان بىلەن توي قىلغان. ئىستانبۇلدا 4 پەرزەنتلىك بولغان بۇ ئەر-ئايال 2006-يىلى ئۈرۈمچىدە يەكتاش سودا شىركىتى قۇرۇپ تىجارەت قىلغان، 2011-يىلىدىن باشلاپ ئۈرۈمچى چوڭبازاردا دۇكان ئاچقان.

## ئائىلىسى
*ئايالى: ئامىنە قۇربان
*چوڭ قىزى: خانقىز قۇربان.
## تۇتۇقلىنىشى
تۈركىيەگە بەش ياش ۋاقتىدا كەلگەن ۋە 45 يىلنىڭ ئالدىدا ۋەتەنداش، يەنى پۇقرا بولغان يەھيا قۇربان 2017-يىلى 9-ئاينىڭ 10-كۈنى ئۈرۈمچىدە دۇكان ئېچىۋاتقان مەزگىلىدە تۈركىيە پۇقراسى ئايالى ئامىنە قۇربان بىلەن بىرلىكتە تۇتۇپ كېتىلگەن ۋە ئانا يۇرتى قاغىلىققا ئەكېتىلگەن.
## باشقا

## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
دۇنيا تېرىلغۇ يەر سىتاستىكىسى

دۇنيا تېرىلغۇ يەر سىتاستىكىسى دۇنيادىكى ھەر قايسى ئەللەرنىڭ ئەمەلىي تېرىلغۇغا ئىشلىتىشكە بولدىغان يەر مەيدان كۆلىمنىڭ رەت تەرتىپىدۇر. تېرىلغۇ يەر دىگەن زىرائەت تېرىشقا ئىشلىتىشكە بولدىغان يەرلەرنى كۆرسىتىدۇ.  ئاساسلىقى قوناق، بۇغداي، ۋە گۈرۈچ تېرىيدىغان. مەڭگۈلۈك زىرائەت يەرلىرى دىگەن ئادەتتە ئاپلېسىن، قەھۋە، ۋە كاۋچۇك تېرىشقا ئىشلىتىدىغان، زىرائەت ئېلىنىپ بولغاندىن كېيىن  قايتا تېرىمايدىغان زىرائەتلەرنى تېرىغان يەرلەرنى كۆرسىتىدۇ. تېرىلغان يەر تېرىلغۇ يەر بىلەن مەڭگۈلۈك زىرائەت يەر مەيدانىنىڭ يىغىندىسى. 

## مەنبەلەر
تۈپ سان

*'تۈپ سان*(ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Tüp san) بولسا بىر ۋە ئۆزىدىن باشقا سانلارغا بۆلۈنمەيدىغان سانلاردۇر.
## تارىخى

## ئالاھىدىلىكى
مۇھىم نوقتىلار.
* 1 تۈپ سان ئەمەس.
* 2 تۈپ سان، ۋە بىردىنبىر جۈپ بولغان تۈپ سان.
* ئۇنىڭدىن باشقا 3، 5، 7، 11.... قاتارلىقلار تۈپ سانلاردۇر.
## ھېسابلاش ئۇسۇلى

## باشقىلار
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانما
## مەنبەلەر
سۈبھى مەمەت

**سۈبھى مەمەت** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Subi Mamat**) بولسا 1988-يىلى ئۈرۈمچى شەھىرىدە توغۇلغان، ھازىر ئامېرىكىدا ياشاۋاتىدۇ.
## ھاياتى
*2013-يىلى ئىرپان تۇرسۇن بىلەن توي قىلغان.
## باشقىلار
سۈبھى مەمەت خانىمنىڭ بىلدۈرۈشىچە ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق ئورمانچىلىق نازارىتىنىڭ سابىق نازىرى بولغان دادىسى مەمەت ئابدۇللا 2019-يىلىنىڭ ئاخىرىدا «بۆلگۈنچىلىك» ۋە «ئىككى يۈزلىمىچىلىك» جىنايىتى بىلەن مۇددەتسىز قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلغان.

## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
جەمشىت روزاخۇنوف

**جەمشىت روزاخۇنوف** بولسا قازاقىستاندا توغۇلۇپ چوڭ بولغان ئۇيغۇر زىيالىسى ۋە مائارىپچى.
## ھاياتى
جەمشىت روزاخۇنوف 1950-يىلى 1-يانۋاردا ئالمۇتا ۋىلايىتىنىڭ چېلەك تەۋەسىگە قاراشلىق بايسېيىت يېزىسىدا تۇغۇلغان. ئۇ ھۆكۈمەت ئىشلىرىنى ئاتقۇرۇش بىلەن بىر قاتاردا ئۆز يۇرتىنىڭ مەدەنىيەت، مائارىپ، تۇرمۇش-تىرىكچىلىك ئىشلىرىنى ياخشىلاش ساھەلىرىدىمۇ تىنماي ئەمگەك قىلغان. ئۇ 2000-يىلدىن باشلاپ تۇغۇلغان يېزىسىدىكى ئىسمايىل تاھىروف نامىدىكى ئۇيغۇر ئوتتۇرا مەكتىپىدە تارىخ پېنى بويىچە ئوقۇتقۇچىلىق قىلغان ۋە ئەدەبىي ئىجادىيەت بىلەنمۇ شۇغۇللانغان. جەمشىت روزاخۇنوف يەنە كۆپلىگەن مۇشائىرىلەرگە قاتنىشىپ، نەتىجىلەرگە ئ‍ېرىشكەن.

جەمشىت روزاخۇنوف 1985-يىلى قازاقىستان يازغۇچىلار ئىتتىپاقىغا ئەزا بولغان. ئۇنىڭ ئەسەرلىرى «ئاققۇلار قايتقاندا»، «ئوي تامچىلىرى»، «كەڭلىكنى كىنەيمەن»، «ئۈمىد بىلەن ياشايمەن» قاتارلىق سەككىز توپلامىغا، شۇنداقلا 20 گە يېقىن ئومۇمىي توپلاملارغا ۋە ئۇيغۇر مەكتەپلىرىگە بېغىشلانغان دەرسلىكلىرىگە كىرگۈزۈلگەن.

## باشقىلار
### روھىي مەدەت

ئۆلمەيدىكەن ئۇيغۇرۇم،

ئۆلمەيدۇ، ياق!

ماي-پىلىكنىڭ بارىدا ئۆچمەس چىراق.

ئاققان دەريا سوغۇلماس،

ساي بېشىدا،

جوشقۇن ئۇرۇپ تۇرغاندا مىڭ بىر بۇلاق!

ئۇيغۇرۇمنىڭ نامۇ ئىزى ئۆچمەيدۇ، ياق!

شادمەن ئاڭا كۆزۈمنىڭ يەتكىنىگە،

گۇمان-غەشنىڭ كۆڭلۈمدىن كەتكىنىگە.

قىن-قىنىمغا پاتماستىن خۇرسەن بولدۇم،

داۋا تاپقان جان ئوخشاش دەرت-غېمىگە!

يۈرەتتىم راست، نەپسىم قىسىلغاندەك،

ئەمدى تەشۋىش، ئەندىشەم بېسىلغاندەك.

روھىم ئۆسۈپ،

سەزدىم كەڭ جاھاننىڭ،

ماڭا تۇيۇق يوللىرى ئېچىلغاندەك!

ياشلار باركەن.

بىلەر ئەل قىممىتىنى،

تارىخىنى، ئەجرىنى، ھىممىتىنى.

تونۇتقىدەك ئالەمگە ئەجداتلارنىڭ،

ئامانەتلىك ناخشا-ساز، سەنئىتىنى!

ياشلار باركەن،

ئوت يۈرەك، ئىستېداتلىق،

تىل، ۋەتىنى، يېرىگە ھەم ئېتىقادلىق!

چىقىدىغان دۇنيانىڭ سەھنىسىگە،

ئىقتىدارى، ئارزۇسى قوش قاناتلىق!

ياشلار باركەن،

ۋىجدانى قاينايدىغان،

تەقدىرىنى خەلقىنىڭ ئويلايدىغان.

يۆلەپ قېرى-يېشىنى، يول كۆرسىتىپ،

ھەرگىز ئالغان بېتىدىن قايتمايدىغان!

ياشلار باركەن،

ئىنتىلگەن يۈكسەكلەرگە،

ياققان دەۋەت ئوتىنى يۈرەكلەرگە.

قايىل قىلىپ ئەقىل-ئوي، پاراسىتى،

يېتىدىغان ئەڭ ئالىي تىلەكلەرگە،

ئاق يول تىلەپ قوياي شۇ زېرەكلەرگە!

ياشلار باركەن،

سۆيىنىپ، زوقلانغۇدەك،

مەغرۇرلىنىپ ئىشىغا، روھلانغۇدەك،

باشقىلاردەك ئۆزۈڭنى زور سېزىنىپ،

چوققىلارغا يۈرەكلىك ئوقلانغىدەك!

شادمەن خەلقىم! كامسىنماي ئۆتكىنىڭگە،

شۇ پەلەڭگە تىرىشىپ يەتكىنىڭگە.

ئەمدى ئاجىز، بېچارە ئەل ئەمەسسەن،

كۈنۈڭ قاراپ قالغان بىر كەتمىنىڭگە،

ياشايدىغان بوغۇلۇپ دەرت-غېمىڭگە! ؟
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
قۇززات ئالتاي

**قۇززات ئالتاي** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Kuzzat Altay**) بولسا شەرقىي تۈركىستان نىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى دە تۇغۇلغان.
## ھاياتى

## ئوقۇش تارىخى

## باشقىلار
*ئامېرىكىلىق ئۇيغۇرلار
*رابىيە قادىر
*دولقۇن ئەيسا
*ئەركىن ئەكرەم
*پەرھات مۇھەممەد
*ئۆمەر قانات
*نۇرى تۈركەل
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
سۈت چاي

250px|thumb

**سۈت چېيى** نۇرغۇن مەدەنىيەتتە بايقالغان بىر نەچچە خىل ئىچىملىكنى كۆرسىتىدۇ ، ئۇنىڭدا چاي بىلەن سۈتنىڭ بىرىكمىسى بار. ئىچىملىكلەر بۇ ئاچقۇچلۇق تەركىبلەرنىڭ ھەر بىرىنىڭ مىقدارى ، تەييارلىق ئۇسۇلى ۋە باشقا تەركىبلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ (شېكەر ياكى ھەسەلدىن تۇز ياكى قارىمۇچ ئوخشىمايدۇ). شۇئان سۈت چاي تالقىنى تۈركۈملەپ ئىشلەپچىقىرىلىدىغان مەھسۇلات.

## ئۆزگىرىشلەر
يەرلىك ئۆزگىرىشلەر تۆۋەندىكىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:

ئەنگىلىيە چاي ، سۈت بىلەن تەمىنلەنگەن
كۆپۈك چاي ، مەرۋايىت سۈت چېيى ياكى بوبا سۈت چېيى دەپمۇ ئاتىلىدۇ ، 1980-يىللاردا تەيچۇڭدا كەشىپ قىلىنغان تەيۋەنلىك چاينى ئاساس قىلغان ئىچىملىك.
بېرما ئۇسلۇبىدىكى سۈت چاي ، لاپېت ياي چو (လက်ဖက်ရည် ) دەپ ئاتىلىدىغان بولۇپ ، كۈچلۈك دەملەنگەن قارا چاي يوپۇرمىقى بىلەن ياسالغان ، قويۇق سۈت ۋە پارغا ئايلانغان سۈتنىڭ خاس نىسبىتى بىلەن تاتلىق قىلىنغان ، بېرمىدا ئالقىشقا ئېرىشكەن. ئۇ ئادەتتە چاي دۇكىنىدا تەمىنلىنىدۇ ، بۇ بېرما ئەنگىلىيە ھۆكۈمرانلىق قىلغان مەزگىلدە بارلىققا كەلگەن.
كامبىرىك چېيى ، تاتلىق ئىسسىق سۈت ئىچىملىك ​​، دائىم ئاز مىقداردا چاي بىلەن ياسالغان
شياڭگاڭ ئۇسلۇبىدىكى سۈت چاي ، قارا چاي پارغا ئايلانغان سۈت بىلەن تاتلىق بولۇپ ، ئەنگىلىيەنىڭ شياڭگاڭدىكى مۇستەملىكىسى دەۋرىدىن باشلانغان.
Doodh pati chai ، مەنىسى «سۈت ۋە چاي يوپۇرمىقى» ، ھىندىستان ، پاكىستان ، نېپال ۋە بېنگالدا ھاراق ئىچىدىغان چاي ئىچىملىكى
Teh tarik ، مالايسىيا ۋە سىنگاپوردا مودا بولغان بىر خىل سۈت چاي
سۇتەي سەي ، تۇزلۇق موڭغۇل سۈت چېيى
شاھى خالېب ، يەمەن سۈت چېيى قاتار چاينىغاندىن كېيىن مۇلازىمەت قىلدى
ماسالا چاي يەنە ماسسا چېيى دەپمۇ ئاتىلىدۇ ، ئۇ ھىندىستان چوڭ قۇرۇقلۇقىدا ھاراق ئىچكەن خۇشپۇراق سۈت چاي
ئىران چاي ، ھىندىستاننىڭ ھەيدەرئابادتىكى ئىران ئۇسلۇبىدىكى قەھۋەخانىلاردا تەييارلانغان ساپ سۈت بىلەن ماۋا ئارىلاشتۇرۇلغان سۈت چېيى.
تايلاند چاي ، شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيادا مودا بولغان تاتلىق چاينى ئاساس قىلغان ئىچىملىك
خانلىق سۈت چېيى ، چاي شىركىتى لىپتون 1965-يىلى ياپونىيىدىكى «خان جەمەتى» رېتسېپ يۈرۈشلۈكلىرىنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە مەھسۇلات كەشىپ قىلغان
دالگونا سۈت چېيى ، سۈت چايلىرى كورىيەنىڭ ئەنئەنىۋى دالگونا بىلەن تاتلىق ، ھەسەلگە ئوخشاش قەھۋە
تايلاند ھەر ئايدا ھەر بىر ئادەمگە ئالتە ئىستاكان كۆپۈكچە چاي ئىستېمال قىلىدۇ دەپ قارىلىدۇ. مالايسىيا ، سىنگاپور ، ۋيېتنام ۋە ھىندىنوزىيە ھەر ئايدا ئۈچ ئىستاكان ئىستېمال قىلىدۇ.

ئەنگىلىيەدە ، قىزىق چاي بىلەن سوغۇق سۈتنى بىللە ئىچكەندە ، چاينىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمى بۇنداق ئىستېمال قىلىنغانلىقتىن ، ئىچىملىك ​​پەقەت چاي دەپ ئاتىلىدۇ. سۈت چاي دېگەن سۆز ئىشلىتىلمەيدۇ ، گەرچە مەزمۇن ئېھتىياجلىق بولسا ، سۈت بىلەن چاينى بەلگىلىگىلى بولىدۇ. بۇ مەدەنىيەتتىن كەلگەن كىشىلەرنى ئەنئەنىۋى سۈتسىز چاي ئىچىدىغان قالايمىقانچىلىق كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن.
## مەنبەلەر

تۈر:ئىچىملىك
تۈر:قەھۋە
ئۇگۇر ساھىن

ئۇگۇر ساھىن (تۈركچە: Uğur Şahin) دۇنيادىكى تۇنجى مۇۋەپىقىيەتلىك تاجسىمان ۋىرۇسى ۋاكسىنىسى-فايزېر بىيونتەكنى تەتقىق قىلىپ ياساپ چىققان گېرمانىيەلىك بىئولوگىيە تەتقىقاتچىسى ۋە كارخانىچى. ئۇ ھازىر بىيونتەك شىركىتىنىڭ باش ئىجىرائىيە ئەمەلدراى. ئۇنىڭ ئايالنىڭ ئىسمى ئۆزلەم تۆرەجى. 
{| class="wikitable"
! colspan="2" |ئۇگۇر ساھىن

Uğur Şahin
|-
| colspan="2" |thumb|ئۇگۇر ساھىن
|-
!تۇغۇلغان
|1965 يىلى، 29 سېنتەبىر
تۈركىيە، ھاتاي، ئىسكەندۇرن
|-
!ۋەتەنداش
|گېرمانىيە
|-
!مەكتەپداش
|
* University of Cologne (كولوگنى ئۇنىۋېرسىتىتى)
* Saarland University (سائارلەند ئۇنىۋېرسىتىتى)
|-
!كەسپى
|
* ئۆسمە كېسەللىكلىرى پىروفىسورى
* باش ئىجىرائىيە ئەمەلدار
* شىركەت قۇرغۇچىسى
|-
!شاش يىللىرى
|1991–ھازىر
|-
!خىزمەت 
ئورنى
|
* University of Cologne
* Saarland University (سئارلەند ئۇنىۋېرسېتىتى)
* University Hospital Zurich (زۇرىخ دوختۇرخانىسى)
* University Medical Center Mainz 
* BioNTech (بىيونتەك شىركىتى)
|-
!تەشكىلاتلار
|
* German Society of Immunology
* گېرمانىيە ئىمۇنىنت كۈچى جەمئيىتى
* American Association for Cancer Research
* ئامېرىكا راك كېسلى تەتقىقات بىرلەشىمىسى
* American Society of Clinical Oncology
* ئامېرىكا كېلىنكىلىق ئۆسمە تەتقىقات جەمئيىتى
* Society for Immunotherapy of Cancer
* راك ئىمۇنىت جەمئىيىتى
|-
!مەشھۇرلۇق
سەۋەبى
|
* BioNTech (بىيونتەك)
* BNT162b2 vaccine (كوۋىد-19 ۋاكسىنىسى)
|-
!ساپ قىممەت
|US$8.35 Billion (As of 22 May 2021)
8.35 بىلليون ئامېرىكا دوللىرى (2021، 22 ماي)
|-
!ئىشخانىسى
|CEO BioNTech SE
بىيونتەك باش ئىجرائىيە ئەمەلدارى ئىشخانىسى
|-
!مۇددىتى
|2008–ھازىرغىچە
|-
!رەپىقىسى
|Özlem Türeci
ئۆزلەم تۈرەنجى (2002،توي قىلغان)
|-
!شان-شەرەپ
|
* Merit Award of the American Society of Clinical Oncology
* ئامېرىكا كىلىنكىلىق ئۆسمە جەمئىيىتى شاپاقەت مۇكاپاتى)
* Georges Köhler Prize (گېرمانىيە كوخلېر مۇكاپاتى)
* German Cancer Award(گېرمانىيە راك تەتقىقات مۇكاپاتى)
* Order of Merit of the Federal Republic of Germany
* گېرمانىيە فېدىراتسىيە جۇمھۇريېتى شاپاقەتلىك كىرىس ئوردىنى)
* Mustafa Prize (2019) (مۇستاپا مۇكاپاتى، 2019)
|-
!Website
|https://web.archive.org/web/20210515004156/https://biontech.de/de/our-dna/fuehrungsteam 
|}
thumb|ئۇگۇر ساھىن يىغىندا
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئابدۇۋېلى ئايۇپ

**ئابدۇۋېلى ئايۇپ** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Abduweli Ayup**) بولسا 1973-يىلى قەشقەر ۋىلايىتىنىڭ  كونا شەھەر ناھىيىسى دە تۇغۇلغان.
## ھاياتى

## باشقىلار
*مېھراي ئەركىن-ئابدۇۋېلى ئايۇپ ئەپەندىمنىڭ ئاكىسىنىڭ قىزى.
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
ئاچومى خەلقى

**ئاچومى** ياكى **خودمونی** خەلقى(فارسچە: *مردم اچمی*) پارس ئەسىللىق خەلقلەردىن بولۇپ، ئاچۇمىلەر ئىراننىڭ جەنۇبىدا، يەنى فارس ۋە كېرمان ئۆلكىسىنىڭ جەنۇبىدا ، بۇشەھر ئۆلكىسىنىڭ شەرقىي قىسمى ۋە ھورمۇزگان ئۆلكىسىدە ياشايدۇ (500 مىڭ ئەتراپىدا). 

ئاچومىلەر ئىراندىن باشقا، ئۇلارنىڭ كۆپىنچىسى يەرلىك كىشىلەر بولۇپ، بىرلەشمە ئەرەب ئەمىرلىكلىرى، بەھرەين، كۇۋەيت، قاتار ۋە ئومان (پارس قولتۇقى دۆلەتلىرىدە) قاتارلىق ئەللەردىمۇ ياشايدۇ.

ئەكسەر ئاچومىلەر ئىسلام دىنى سۈننىي مەزھىبىدە بولۇپ ئاز ساندا شىئە ئاچومىلەرمۇ باردۇر. 

ئاچومى تىلى نىسبەتەن قەدىمىي بىر فارس تىلىدا سۆزلىشىدۇ.

ئاچومى خەلقى دۇنيا يۈزىدە 4 مىليون ئەتراپىدىدۇر.

## مەنبەلەر
ئايرىلىش (تېلېۋىزىيە تىياتىرى)

ئايرىلىش ئامېرىكىلىق قۇرامىغا يەتكەن فانتازىيىلىك كارتون فىلىمى بولۇپ ، مات گرونىڭ Netflix ئۈچۈن ئىجاد قىلغان. بۇ يۈرۈشلۈك Groening نىڭ تۇنجى ئېقىن مۇلازىمىتىدە پەيدا بولغان تۇنجى مەھسۇلاتى. ئۇ ئىلگىرى فوكىس رادىئو شىركىتى ئۈچۈن سىمپسون ۋە فۇتوراما قۇرغان. ئوتتۇرا ئەسىردىكى فانتازىيىلىك فانتازىيىلىك پادىشاھلىققا ئورۇنلاشتۇرۇلغان بۇ يۈرۈشلۈك توپىلاڭچى ۋە ئىسپىرتلىق مەلىكە پۇرچاق ، ئۇنىڭ ساددا ئېلف ھەمراھى Elfo ۋە ئۇنىڭ بۇزغۇنچىلىق قىلىدىغان «شەخسىي ئالۋاستى» لۇكىنىڭ ھېكايىسى. ئايرىلىشتا ئاببى جاكوبسون ، ئېرىك ئاندرې ، نات فاكسون ، جون دىمماگىيو ، ترېس ماكنىل ، مات بېررى ، داۋىد ھېرمان ، ماۋرىس لامارچې ، لۇكى مونتگومېرى ۋە بىللى ۋېستنىڭ ئاۋازى بار.

ئالدىنقى ئون بۆلۈم 2018-يىلى 8-ئاينىڭ 17-كۈنى ، كېيىنكى ئون بۆلۈم 2019-يىلى 9-ئاينىڭ 20-كۈنى قويۇلدى. 2018-يىلى ئۆكتەبىردە ، Netflix قوشۇمچە 20 بۆلۈم ئۈچۈن بۇ يۈرۈشلۈك فىلىمنى يېڭىلىدى. بۇلارنىڭ ئالدىنقى ئونسى 2021-يىلى 15-يانۋار قويۇپ بېرىلگەن.

## ئاۋازلىق رول ۋە ھەرپلەر
ئابى جاكوبسون پۇرچاق بولۇپ ، Dreamland دىكى ئۆسمۈر مەلىكە. ئۇنىڭ تولۇق ئىسمى مەلىكە Tiabeanie Mariabeanie de la Rochambeau Grunkwitz. ئۇ ھاراق ئىچىشنى ياخشى كۆرىدۇ. ئۇ قوش جىنىسلىق ياكى ھەمجىنىس بولۇشى مۇمكىن.

ئېرىك ئاندرې لۇكىدەك ، پۇرچاقنىڭ شەخسىي ئالۋاستى.

پادىشاھ زىگنىڭ چەۋەندازلىرىنىڭ باشلىقى پەندېرگاست بولۇش سۈپىتى بىلەن.

Nat Faxon Elfo بولۇپ ، Elfwood دىكى 18 ياشلىق ئېلف. ئۇ ئۈمىدۋار بولۇپ ، كەمپۈتنى ياخشى كۆرىدۇ.

جون دىمماگىيو پادىشاھ زىگ ، پۇرچاقنىڭ دادىسى ۋە گرۇنكۋىتز خان جەمەتى Dreamland نىڭ ھۆكۈمرانى.

ماكنېلنى خانىش ئوونا ، پادىشاھ زىگنىڭ ئىككىنچى ۋە سابىق ئايالى ۋە پۇرچاقنىڭ ئۆگەي ئانىسى قىلىپ بېقىڭ. ئۇ دانكمىردىن كەلگەن سۇغارغۇچى مەخلۇق بولۇپ ، خانلىقلار ئوتتۇرىسىدىكى ئىتتىپاقنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە بۇ ئائىلىگە ياتلىق بولغان.

Bonnie Prince Derek ، Zøg ۋە Oona نىڭ ئارىلاشما ئوغلى ۋە پۇرچاقنىڭ بىر تۇغقان ئىنىسى.

مات بېررى شاھزادە مېركېر بولۇپ ، بېنتۋۇد خانلىقىدىن ، پۇرچاق بىلەن توي قىلىشقا ئورۇنلاشتۇرۇلغان ، ئەمما چوشقاغا ئايلانغان.

ماۋرىس لامارچې ئودۋال بولۇپ ، Dreamland نىڭ ئۈچ كۆزلۈك باش مىنىستىرى.

شارون خورگان خانىش داگمار بولۇش سۈپىتى بىلەن ، پۇرچاقنىڭ ئانىسى ۋە پادىشاھ زىگنىڭ بىرىنچى ئايالى.

## Episodes

### مۇسابىقە پەسلىدە 1

#### 1-قىسىم
1. «مەلىكە ، ئېلف ۋە ئالۋاستى قاۋاقخانىغا كىردى»

2. «توڭگۇز كىم ئۈچۈن»

3. «قاراڭغۇلۇق مەلىكىسى»

4. «قەلئە پارتىيىسى قىرغىنچىلىقى»

5. "تېز ، مەلىكە! ئۆلتۈرۈڭ! ئۆلتۈرۈڭ!"

6. «سازلىق ۋە ئايلىنىش»

7. «مۇھەببەتنىڭ نازۇك يامرىشى»

8. «ئۆلمەسلىكنىڭ چېكى»

9. «ئۆزىڭىزنىڭ ئەلفەڭگە توغرا بولۇڭ»

10. «Dreamland چۈشۈپ»

#### 2-قىسىم
1. «ئايرىلىش»

2. «دوزاخنىڭ پەلەمپەيسى»

3. «بەك نەرسە»

4. «يالغۇز يۈرەك ئوۋچى»

5. «بەدىنىمىز ، ئېلىمىز»

6. «Dreamland ئەييۇبقا»

7. «مۇھەببەتنىڭ ئورۇق قۇچىقى»

8. «ئۆز يازمىسىدا»

9. «ئېلېكتر مەلىكىسى»

10. «تىيابنىي شارقىراتمىسى»

### مۇسابىقە پەسلىدە 2

#### 1-قىسىم
1. «يەر ئاستى ئۆيىدىكى كۆك كۆك»

2. «سەن پۇرچاق».

3. «پۇرچاق مىلتىقنى ئېلىڭ»

4. «Steamland مەخپىي»

5. «بوشاڭ!».

6. «ئاخىرقى سۈركىلىش»

7. «ناچار ئاي كۆتۈرۈلۈش»

8. «ھەي ، چوشقا باققۇچى»

9. «پادىشاھ زىگنىڭ ساراڭلىقى»

10. «پۇرچاق چۈشۈپ كەتتى»
## مەنبەلەر
مۇئەتتەر ئېلقۇت

**مۇئەتتەر ئېلقۇت** (لاتىن يېزىقى: **Muetter Iliqud**) بولسا 1996-يىلى توغۇلغان. ھازىر ئۇيغۇر ئەدلىيە ئارخىپ ئامبىرى نىڭ خادىملىق خىزمىتىنى قىلىۋاتىدۇ.
## ھاياتى
1996-يىلى توغۇلغان
## باشقىلار
2021-يىلى 6-ئاينىڭ 4-كۈنى لوندوندا ئۇيغۇر سوت كوللېگىيىسى دە گۇۋاھلىق بەرگەن.
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
893 - يىل

ئىككىنچى مىڭ يىلنىڭ 893 - يىلى، ئادەتتىكى يىل

## مۇھىم ئىشلار

* ئوغۇلچاق قاغان كاشغەرنى قاراخانىيلار خانلىقىنىڭ پايتەختى قىلدى.
ساماۋەر شورپىسى

ساماۋەر شورپىسى (ئۇيغۇرچە باشقىچە ئاتىلىشى: خوگو؛ ئېنگلىزچە: Hot pot، خوت پوت؛ ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 火锅 خوگو؛) سىچۈەندىن تارقىغان، ھازىر دۇنيادا ئالقىشقا ئىرشىۋاتقان خەنزۇلىنىڭ ئەنئەنىۋى تائاملىرىدۇ. ئۇنىڭ ئاساسلىق ماتىرياللىرى بولسا ھەرخىل گۆش، قىزىل مۇچ، كۆك مۇچ، كاۋاۋىچىن، پىياز، سامساق، ئاچچىقسۇ، تېتىمسۇ، تېتىتقۇ، پالەك، كۈدە، تەرخەمەك، پەمىدۇر، دۈمبەمەدەك، پۇرچاق ئۈندۈرمىسى، پۇرچاق ئۇيۇتمىسى، ۋە باشقىلار. 

thumb|ساماۋەر شورپىسى تاللا تائام ئۈستىلى
[thumb|ساماۋەر شورپىسى ماتىرياللىردىن بىرسى-- [پاپا دۈمبەمەدەك ۋە پۇرچاق ئۈندۈرمسى]]
thumb|ساماۋەر شورپىسىغان ئىشلىتىدىغان تۇماقلىق قازان
thumb|قايناۋاتقان ساماۋەر شورپىسى
## مەنبەلەر
پۇرچاق ئۇيۇتمىسى

پۇرچاق ئۇيۇتمىسى (ئۇيغۇرچە باشقىچە ئاتىلىشى: دۇفۇ، دوفۇ، توفۇ، تۇفۇ؛ ئېنگلىزچە: Tofu؛ ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 豆腐 دوفۇ) بىر خىل پۇرچاقتىن ئۇيۇتۇپ ياسالغان كۇب شەككلىك يۇمشاق يېمەكلىك. بۇ يېمەكلىكنىڭ باشلانغان ماكانى بولسا جوڭگو. 

thumb|پۇرچاق ئۇيۇتمىسى ساپراقچىسى
thumb|پۇرچاق ئۇيۇتمىسنى ئۇيۇتۇش جەريانى
thumb|ئاچچىق-چۈچۈك پۇرچاق ئۇيۇتمىسى قورۇمىسى
## مەنبەلەر
تەسېر

تەسېر (ئېنگلىزچە: Tether؛ ئۇيغۇرچە باشقىچە ئاتىلىشى: تېسېر، تېسىر، تەزېر) بىر خىل مۇقىم باھالىق شىفىرلىق پۇلدۇر. ئۇنىڭ قىممىت 1 دوللارغا نىشان قىلىنغان بۇلۇپ، ئىھتىياج ۋە تەمىنات داۋالغۇشى سەۋەپلىك، 1 دوللار ئەتىراپىدا ئۆزگىردۇ. تەسېرنىڭ ئاق تاشلىق كىتابى 2012-يىلى تۇنجى ئېلان قېلىنغان. تەسىر تۇنجى قېتىم ئىلان رەسمى ئىلان قىلىنغان ۋاقتى 2014-يىلى ۋە ئەينى ۋاقىتتا ئۇنىڭ نامى رىئال تەڭگىسى ئىدى. تۇنجى تەڭگە 2014-يىلى 6-ئۆكتەبىر تارقىتىلغان. 

[thumb|[شىفىرلىق پۇل ۋە بۆلەكچە زەنجىر مەۋھۇم رىئاللىقتا]]
thumb|كۆپ ئۇچىرايدىغان شىفىرلىق پۇللار
thumb|شىفىرلىق پۇل ۋە قەغەز پۇل
## مەنبەلەر

تۈر:شىفىرلىق پۇللار
دوج تەڭگىسى (ئشت تەڭگىسى)

**دوج تەڭگىسى** (ئېنگلىزچە: Dogecoin؛ ئۇيغۇرچە باشقىچە ئاتىلىشى: ئىشت تەڭگىسى، ئىت تەڭگىسى، دوژ تەڭگىسى) بىر خىل شىفىرلىق پۇلدۇر. داڭلىق كارخانچى، تېسلانىڭ باش ئىجىرائىيە ئەمەلدراى ئەلون ماسك سەۋەبلىك ، دوج تەڭگىسىنىڭ باھاسى ئۆسۈپ ئاساسلىق شىفىرلىق پۇللار قاتارىدىن ئۇرۇن ئالدى. 

[thumb|[بۈلەكچە زەنجىرى|بۆلەكچە زەنجىرى ۋە ھەر خىل شىفىرلىق پۇللارنىڭ لوگوسى]]
thumb|دوج تەڭگىسىنىڭ لوگوسى بار مۇسابىقە ماشىنىسى
## مەنبەلەر

تۈر:شىفىرلىق پۇللار
1-ئىيۇل ئوردېنى

1-ئىيۇل ئوردېنى (ئاددىيلاشتۇرلغان خەنچە: 七一勋章؛ ئېنگلىزچە: Order of July the First) جوڭگو كوممۇنىستىك پارتىيەسى مەركىزى كومېتىتى تەرىپىدىن تارقىتىلىغان، پارتىيە ئەزەلىرى ئۈچۈن ئەڭ ئالى بولغان بىر ئوردېن. 1-ئىيۇل ئوردېنىنى ئادەتتە جوڭگو كومپارتىيەسنىڭ باش سېكىرتارى تەرىپىدىن تارقىتىلدۇ.  بۇ ئوردېن تۇنجى قېىتم 2017-يىلى 22-ئىيۇل تەسىسى قىلىنغان. تۇنجى قېتىم بۇ ئوردېن، 2021-يىلى 29 ئىيۇن بېيجىڭدا تارقىتىلدى. مەمەتجان ئۆمەر بۇ ئوردېنغا ئېرىشكەن تۇنجى ئۇيغۇر. 

### 2021-يىلى تۇنجى تارقىتىلشى
«1-ئىيۇل ئوردېنى» تارقىتىش مۇراسىمى 20201-يىلى 29-ئىيۇن چۈشتىن بۇرۇن سائەت 10دا خەلق سارىيىدا داغدۇغىلىق ئۆتكۈزۈلدى. جۇڭگو كومپارتىيەسى مەركىزىي كومىتېتىنىڭ باش سېكىرتارى، دۆلەت رەئىسى، مەركىزىي ھەربىي كومىتېتنىڭ رەئىسى شى جىنپىڭ تۇنجى قېتىم «1-ئىيۇل ئوردېنى» تارقاتتى ھەم مۇھىم سۆز قىلدى.

### مەمەتجان ئۆمەر
مەمەتجان ئۆمەر، ئۇيغۇر، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ غۇلجا ناھىيەسىدىن، 1973-يىلى 7-ئايدا پارتىيەگە كىرگەن.
دىدى

دىدى (ئۇيغۇرچە باشقىچە ئاتىلىشى: دى دى؛ ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 滴滴出行؛ ئېنگلىزچە: DiDi) جوڭگودىكى ئەڭ چوڭ، ئاساسلىق تور ئارقىلىق تاكسى چاقىرىش تېرمىنالى. دىدى شىركىتنىڭ باش شىتابى جوڭگونىڭ بېيجىڭ شەھىردە. دىدى ئامېرىكىنىڭ دۇنيادا ئەڭ ئۇمۇملاشقان تاكسى چاقىرىش تېرمىنالى يۇبېردىن ئۈلگە ئېلىپ جوڭگو بازىردا تەرەققىي قىلغان. 

thumb|دىدى سەپەر لوگوسى
## مەنبەلەر
بوسۇغا

**بوسۇغا**(ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Bosugha) بولسا ئىشىك، دەرۋازا كېشەكلىرىنىڭ ئاستىغا قويۇلغان توغرا ياغاچ ياكى خىش، تاش، سېمونت قاتارلىقلاردىن قىلىنغان توسما.

## تۈرى

## ماتېرىيالى

## مۇناسىۋەتلىك

## باشقىلار
ئامبۇر،ئەتۋىركە،كۇلۇچ،بولقا،ھەرە،ئۈشكە
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانما

## مەنبەلەر
فىلىم

بىر **فىلىم** ھەرىكەتچان رەسىملەرنى ئىشلىتىش ئارقىلىق ئىدىيە ، ھېكايە ، تونۇش ، ھېسسىيات ، گۈزەللىك ياكى كەيپىياتنى يەتكۈزىدىغان تەجرىبىلەرنى تەقلىد قىلىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان كۆرۈنۈشلۈك سەنئەت ئەسىرى. بۇ رەسىملەر ئادەتتە ئاۋاز بىلەن بىللە بولىدۇ ، تېخىمۇ ئاز ئۇچرايدىغان باشقا سەزگۈ غىدىقلاشلارمۇ بار. كىنوچىلىق دېگەن سۆزنىڭ مەنىسى «كىنو» دېگەن سۆز كۆپىنچە كىنوچىلىق ۋە كىنوچىلىقنى ۋە ئۇنىڭ نەتىجىسى بولغان سەنئەت شەكلىنى كۆرسىتىدۇ.

فىلىمنىڭ تەسىرلىك رەسىملىرى ئەمەلىي كۆرۈنۈشلەرنى ھەرىكەتلىك كامېرا بىلەن رەسىمگە تارتىش ، ئەنئەنىۋى كارتون تېخنىكىسى ئارقىلىق سىزىلغان رەسىم ياكى كىچىك تىپتىكى مودېللارنى رەسىمگە تارتىش ئارقىلىق ، CGI ۋە كومپيۇتېر كارتون ئارقىلىق ياكى بۇ تېخنىكىلارنىڭ بىر قىسمى ياكى ھەممىسىنى بىرلەشتۈرۈش ئارقىلىق بارلىققا كېلىدۇ. ۋە باشقا كۆرۈش ئۈنۈمى.

ئەنئەنە بويىچە ، فىلىملەر فوتو-خىمىيىلىك جەريان ئارقىلىق سېللوئىدلىق فىلىم ئامبىرىغا خاتىرىلىنىپ ، ئاندىن كىنو پروگراممىسى ئارقىلىق چوڭ ئېكرانغا كۆرسىتىلدى. ھازىرقى فىلىملەر پۈتكۈل ئىشلەپچىقىرىش ، تارقىتىش ۋە كۆرگەزمە قىلىش جەريانىدا ھەمىشە پۈتۈنلەي رەقەملىك بولىدۇ ، فوتو-خىمىيىلىك شەكىلدە خاتىرىلەنگەن فىلىملەر ئادەتتە ئوخشىشىپ كېتىدىغان ئوپتىكىلىق ئاۋاز يولىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ (سۆزلەنگەن مۇزىكا ، مۇزىكا ۋە باشقا ئاۋازلارنىڭ گرافىكلىق خاتىرىسى). فىلىمنىڭ بىر قىسمى مەخسۇس ئۇنىڭ ئۈچۈنلا ساقلانغان ، مۆلچەرلەنمەيدۇ).

فىلىملەر ئالاھىدە مەدەنىيەتلەر ئىجاد قىلغان مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى. ئۇلار بۇ مەدەنىيەتلەرنى ئەكىس ئەتتۈرىدۇ ۋە ئۆز نۆۋىتىدە ئۇلارغا تەسىر كۆرسىتىدۇ. كىنو مۇھىم سەنئەت شەكلى ، ئاممىباب كۆڭۈل ئېچىشنىڭ مەنبەسى ۋە پۇقرالارنى تەربىيىلەش ياكى تەربىيىلەشتىكى كۈچلۈك ۋاسىتە دەپ قارىلىدۇ. فىلىمنىڭ كۆرۈنۈش ئاساسى ئۇنىڭغا ئۇنىۋېرسال ئالاقە كۈچى بېرىدۇ. بەزى فىلىملەر دىئالوگنى باشقا تىللارغا تەرجىمە قىلىش ئۈچۈن دۇبەي ياكى تارماق تېما ئارقىلىق دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى قىزىق نۇقتىلارغا ئايلاندى.

فىلىمنى تەشكىل قىلىدىغان يەككە رەسىملەر رامكا دەپ ئاتىلىدۇ. ئەنئەنىۋى سېللوئىدلىق كىنولارنىڭ مۆلچەرىدە ، ئايلانما قاپقاق قاراڭغۇلۇقنىڭ ئارىلىقىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ ، چۈنكى ھەر بىر رامكا ئۆز نۆۋىتىدە مۆلچەرلەنگەن ئورۇنغا يۆتكىلىدۇ ، ئەمما كۆرۈرمەنلەر ئۈزۈلۈپ قېلىشنى ھېس قىلمايدۇ ، چۈنكى كۆرۈش قۇۋۋىتى چىڭ تۇرۇش دەپ ئاتىلىدۇ. كۆز مەنبەسى يوقالغاندىن كېيىن بىر سېكۇنت كۆرۈنۈش سۈرىتىنى ساقلاپ قالىدۇ. ھەرىكەت تۇيغۇسى قىسمەن فىزىكىلىق ھادىسە دەپ ئاتىلىدىغان پىسخىكا تەسىرىدىن بولىدۇ.

«فىلىم» دېگەن ئىسىم فوتوگرافلىق فىلىم (كىنو زاپىسى دەپمۇ ئاتىلىدۇ) تارىختىن بۇيان ھەرىكەتلىك رەسىملەرنى خاتىرىلەش ۋە كۆرسىتىشنىڭ ۋاستىسى بولغانلىقىدىن كەلگەن. رەسىم ، رەسىم كۆرسىتىش ، ھەرىكەتچان رەسىم ، كۆپەيتىلگەن رەسىم ۋە چاقماق قاتارلىق يەككە ھەرىكەتلىك رەسىم ئۈچۈن باشقا نۇرغۇن ئاتالغۇلار مەۋجۇت. ئامېرىكىدا ئەڭ كۆپ ئۇچرايدىغان ئاتالغۇ كىنو ، ياۋروپادا بولسا كىنو ياخشى كۆرىلىدۇ. بۇ ساھەدىكى ئورتاق ئاتالغۇلار چوڭ ئېكران ، كۈمۈش ئېكران ، كىنو ۋە كىنو قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇلارنىڭ ئەڭ ئاخىرقىسى ئىلمىي تېكىستلەر ۋە تەنقىدىي ماقالىلەردە ئومۇمىيۈزلۈك سۆز سۈپىتىدە ئىشلىتىلىدۇ. دەسلەپكى يىللاردا جەدۋەل دېگەن سۆز بەزىدە ئېكراننىڭ ئورنىغا ئىشلىتىلگەن. ئادەتتە «فىلىم» ئۇزۇن ئۆلچەملىك سودا سىن ئىشلەشنى كۆرسىتىدۇ ، چۈنكى ئۇ ئېنىق ئەمەس ، شۇڭا توغرا چۈشەندۈرۈش ئۈچۈن مەزمۇن تەلەپ قىلىدۇ. 
## مەنبەلەر
ئاۋمېن يېرىم ئارىلى

250px|thumb|

**ئاۋمېن يېرىم ئارىلى** ئاۋمېننىڭ نوپۇسى ئەڭ كۆپ ۋە تارىخى قىسمى. يەر مەيدانى 8.5 كۋادرات كىلومېتىر (3.3 كۋادرات مىل) (4 ئىنگلىز مىلى 1.8 كىلومىتىر) يېرىم ئارال جۇخەي شەھەر مەركىزى بىلەن بىرلىكتە مەرۋايىت دەرياسىنىڭ تارقاتقۇچىلار تەرىپىدىن چوڭ قۇرۇقلۇقتىن ئايرىلغان ئارالدا ئولتۇرىدۇ. چېگرا دەرۋازىسى (خەنزۇچە: 關閘 ؛ پورتۇگالچە: Portas do Cerco) شىمالىي ئىستىمۇس ئۈستىگە ياسالغان. جەنۇبتا ، يېرىم ئارال تەيپا ئارىلىغا دوستلۇق كۆۋرۈكى (Ponte de Amizade) دىن ئىبارەت ئۈچ كۆۋرۈك بىلەن تۇتىشىدۇ. ئاۋمېن-تەيپا كۆۋرۈكى (پونتې ۋالىيسى نوبرې دې كارۋالخو) ۋە ساي ۋان كۆۋرۈكى (Ponte de Sai Van). ئەڭ ئۇزۇن ئوق چېگرا دەرۋازىسىدىن غەربىي جەنۇب گىرۋىكى باررا (媽閣 to) غا 4 كىلومىتىر (2.5 مىل) كېلىدۇ. شەرقتە «تاشقى پورت» (外港) بىلەن پاراللېل غەربنىڭ «ئىچكى پورتى» (內港) بار. 93 مېتىر (305 ئىنگلىز چىسى) گۋىيا تېغى (松山) يېرىم ئارالنىڭ ئەڭ ئېگىز نۇقتىسى بولۇپ ، ئوتتۇرىچە ئېگىزلىكى 50 دىن 75 مېتىرغىچە (164 دىن 246 ئىنگلىز چىسىغىچە). دېڭىز بويىدىكى نۇرغۇن جايلار ئەسلىگە كەلتۈرۈلدى. ئاۋمېن يېرىم ئارىلىغا جايلاشقان ئاۋمېننىڭ تارىخى مەركىزى 2005-يىلى دۇنيا مەدەنىيەت مىراسلىرىغا ئايلانغان.

## مەنبەلەر
كۆپۈك سۈت چاي

**كۆپۈك سۈت چاي** چاينى ئاساس قىلغان ئىچىملىك بولۇپ ، 1980-يىللارنىڭ بېشىدا تەيۋەندە بارلىققا كەلگەن. ئۇ كۆپىنچە چايناپ تاپوكوكا توپلىرى («بوبا» ياكى «مەرۋايىت») بىلەن بىللە چايدىن تەركىب تاپىدۇ ، ئەمما باشقا دوپپىلار بىلەنمۇ ياسىغىلى بولىدۇ.

كۆپۈك چاينىڭ كۆپ خىل ۋە تەمى بار ، ئەمما ئەڭ ئالقىشقا ئېرىشكەن ئىككى خىل سورت بولسا قارا مەرۋايىت سۈت چېيى ۋە ئاستىغا تاپوكوكا شارچىسى بار يېشىل مەرۋايىت سۈت چېيى. 

كۆپۈكچە چاي سۈت ۋە سۈت چېيى يوق ئىككى تۈرگە بۆلىنىدۇ. ھەر ئىككى خىل سورتنى ئاساس قىلىپ قارا ، يېشىل ياكى سېرىق رەڭلىك چاي تاللىنىدۇ. سۈت چايلىرى ئادەتتە قويۇق سۈت ، تالقان سۈتى ، بادام سۈتى ، پۇرچاق سۈتى ، كوكۇس سۈتى ،% 2 سۈت ، ياغسىز سۈت ياكى يېڭى سۈت قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. 

## مەنبەلەر

تۈر:ئىچىملىك
ھەمجىنىسلار

**ھەمجىنىسلار ** ئوخشاش جىنىس ياكى جىنس ئەزالىرى ئارىسىدىكى رومانتىك جەلپ قىلىش ، جىنسىي جەلپ قىلىش ياكى جىنسىي ھەرىكەت. جىنسىي يۆنىلىش بولۇش سۈپىتى بىلەن ، ھەمجىنىسلار ئوخشاش جىنىسلىقلارغا نىسبەتەن «ھېسسىيات ، رومانتىك ۋە ياكى جىنسىي جەلپ قىلىش كۈچىنىڭ مەڭگۈلۈك ئەندىزىسى». ئۇ يەنە «ئاشۇ جەلپ قىلىش كۈچى ، مۇناسىۋەتلىك ھەرىكەتلەر ۋە بۇ مەنزىرىگاھلاردىن ئورتاق بەھرىلىنىدىغان باشقىلار توپىغا ئەزا بولۇشنى ئاساس قىلغان ئادەمنىڭ كىملىك ​​تۇيغۇسىنى كۆرسىتىدۇ».

ھەمجىنىسۋازلىق ۋە يات جىنىسلىق بولۇش بىلەن بىللە ، ھەمجىنىسلار يات جىنىسلىق - ھەمجىنىسلارنىڭ داۋاملىشىشى ئىچىدىكى جىنسىي يۆنىلىشنىڭ ئۈچ ئاساسلىق تۈرىنىڭ بىرى. ئالىملار جىنسىي يۆنىلىشنىڭ كونكرېت سەۋەبىنى تېخى بىلمەيدۇ ، ئەمما ئۇلار بۇنىڭ ئىرسىيەت ، ھورمون ۋە مۇھىت تەسىرىنىڭ مۇرەككەپ ئۆز-ئارا تەسىر قىلىشىدىن كېلىپ چىققانلىقىنى نەزەرىيە قىلىدۇ ۋە ئۇنى تاللاش دەپ قارىمايدۇ. گەرچە جىنسىي يۆنىلىشنىڭ سەۋەبى توغرىسىدا ھېچقانداق بىر نەزەرىيە تېخى كەڭ قوللاشقا ئېرىشەلمىگەن بولسىمۇ ، ئالىملار بىئولوگىيىلىك ئاساس قىلىنغان نەزەرىيىلەرنى ياقتۇرىدۇ. ئىجتىمائىي يۆنىلىشكە ، بولۇپمۇ ئەرلەرگە قارىغاندا جىنسىي يۆنىلىشنىڭ ئىجتىمائىي ، بىئولوگىيىلىك سەۋەبلىرىنى قوللايدىغان پاكىتلار خېلى كۆپ. بالا تەربىيىلەش ياكى بالىلىق دەۋرىدىكى كەچۈرمىشلەرنىڭ جىنسىي يۆنىلىشتە رول ئوينايدىغانلىقىنى ئىسپاتلايدىغان ماھىيەتلىك پاكىت يوق. بەزى كىشىلەر ھەمجىنىسلارنىڭ پائالىيىتىنى تەبىئىي ئەمەس دەپ قارىسىمۇ ، ئىلمىي تەتقىقات شۇنى ئىسپاتلىدىكى ، ھەمجىنىسلار ئىنسانلارنىڭ جىنسىي تۇرمۇشىدىكى نورمال ۋە تەبىئىي ئۆزگىرىش بولۇپ ، ئۆزىدە پاسسىپ پىسخىكىلىق تەسىرنىڭ مەنبەسى ئەمەس. جىنسىي يۆنىلىشنى ئۆزگەرتىشتە پىسخىكىلىق ئارىلىشىشنى قوللايدىغان دەلىل-ئىسپاتلار يېتەرلىك ئەمەس.

ھەمجىنىسلارغا ئەڭ كۆپ ئۇچرايدىغان سۈپەتلەر ئاياللار ئۈچۈن ھەمجىنىسلار ، ئەرلەر ھەمجىنىسلار ، ئەمما ھەمجىنىسلار دېگەن بۇ سۆز ھەم ھەمجىنىس ئاياللار ۋە ئەرلەرنىمۇ كۆرسىتىدۇ. ھەمجىنىسلار ياكى ھەمجىنىسلارنىڭ نىسبىتى ۋە ئوخشاش جىنىسلىق رومانتىك مۇناسىۋەتتە بولغان ياكى ئوخشاش جىنىسلىقلارنىڭ جىنسىي كەچۈرمىشلىرىنى باشتىن كەچۈرگەن كىشىلەرنىڭ نىسبىتى تەتقىقاتچىلارنىڭ ھەر خىل سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن ئىشەنچلىك مۆلچەرلىشى تەس ، بۇنىڭ ئىچىدە نۇرغۇنلىغان ھەمجىنىسلار ۋە لېسبىيەلىكلەر يوق. ئوچۇق-ئاشكارە بىر تەرەپلىمە قاراش ياكى يات جىنىسلىقلارغا ئوخشاش كەمسىتىش سەۋەبىدىن. گەرچە باشقا ھايۋانلاردا ھەمجىنىسلارنىڭ يۆنىلىشى كۆرۈنەرلىك كۆرۈلمىگەن بولسىمۇ ، ھەمجىنىسلارنىڭ ھەرىكىتى نۇرغۇن ئىنسان بولمىغان ھايۋان تۈرلىرىدىمۇ خاتىرىلەنگەن.

نۇرغۇن ھەمجىنىسلار ۋە ھەمجىنىسلار ئوخشاش جىنىسلىق مۇناسىۋەتتە ، گەرچە 2010-يىللىرىدىن باشلاپلا نوپۇس تەكشۈرۈش شەكلى ۋە سىياسىي شارائىت ئۇلارنىڭ كۆرۈنۈشچانلىقى ۋە تىزىملىكىنى ئاسانلاشتۇردى. بۇ مۇناسىۋەتلەر موھىم پسىخولوگىيىلىك جەھەتتىن يات جىنىسلىق مۇناسىۋەتكە باراۋەر. ھەمجىنىسلار مۇناسىۋىتى ۋە قىلمىشلىرى خاتىرىلەنگەن تارىختا ، ئۇلارنىڭ شەكلى ۋە يۈز بەرگەن مەدەنىيىتىگە ئاساسەن ، خاتىرىلەنگەن تارىختا ئالقىشقا ئېرىشتى ، شۇنداقلا ئەيىبلەندى. 20-ئەسىرنىڭ ئاخىرىدىن باشلاپ ، ھەمجىنىسلار ئۈچۈن ئەركىنلىك ۋە باراۋەرلىككە قارشى دۇنيا مىقياسىدا ھەرىكەت بولدى ، جۈملىدىن مەكتەپتە ھەمجىنىس بالىلارنى قوغداش ئۈچۈن بوزەك قىلىشقا قارشى تۇرۇش قانۇنى يولغا قويۇلدى ، كەمسىتىشكە كاپالەتلىك قىلمايدىغان قانۇن ، ھەربىي خىزمەتتە باراۋەر بولۇش قاتارلىقلار بار. ، ساقلىقنى ساقلاشقا باراۋەر ئېرىشىش ، بېقىۋېلىش ۋە ئاتا-ئانىغا باراۋەر بولۇش ۋە نىكاھ باراۋەرلىكى ئورنىتىش.

## مەنبەلەر
يامغۇر

**يامغۇر** تامچە شەكلىدىكى سۇيۇق سۇ بولۇپ ، ئاتموسفېرا سۇ ھورىدىن يىغىلىپ ئاندىن ئېغىرلىق كۈچىگە چۈشۈپ قالىدۇ. يامغۇر سۇ دەۋرىنىڭ مۇھىم تەركىبىي قىسمى بولۇپ ، تاتلىق سۇنىڭ كۆپ قىسمىنى يەر شارىغا قويۇشقا مەسئۇل. ئۇ نۇرغۇن تىپتىكى ئېكولوگىيىلىك سىستېمىلارنى ، شۇنداقلا سۇ ئېلېكتر ئىستانسىلىرى ۋە زىرائەتلەرنى سۇغىرىشنى مۇۋاپىق شارائىت بىلەن تەمىنلەيدۇ.

يامغۇر ئىشلەپچىقىرىشنىڭ ئاساسلىق سەۋەبى نەملىك ھاۋارايى سېپى دەپ ئاتالغان ئۈچ ئۆلچەملىك تېمپېراتۇرا ۋە نەملىك سېلىشتۇرمىسى. ئەگەر يېتەرلىك نەملىك ۋە يۇقىرىغا ھەرىكەت بولسا ، تار يامغۇرلۇق بەلۋاغقا تەشكىللىيەلەيدىغان كۇمۇلونىمبۇس (گۈلدۈرمامىلىق بۇلۇت) قاتارلىق تۇتاش بۇلۇتلاردىن (كۈچلۈك يۇقىرىغا تىك تىك ھەرىكەت بارلار) يامغۇر يېغىدۇ. تاغلىق رايونلاردا ، قاتتىق يامغۇر يېغىشى مۇمكىن ، يەر يۈزىنىڭ شامال تەرىپىدە ئېگىزلىكتە ئېقىن مىقدارى ئەڭ يۇقىرى چەككە يەتكەندە ، نەم ھاۋانى قويۇقلىشىشقا ۋە تاغ تەرەپتىكى يامغۇردەك يېغىشقا مەجبۇر بولىدۇ. تاغ باغرىدا ، تۆۋەن ئېقىندىن كېلىپ چىققان قۇرغاق ھاۋا سەۋەبىدىن قۇملۇق ئىقلىملىرى مەۋجۇت بولۇپ ، ھاۋا ماسسىسىنىڭ ئىسسىشى ۋە قۇرۇشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. يامغۇر ياغىچى ياكى رايونلار ئارا بىرىكىش رايونىنىڭ ھەرىكىتى ساۋەننا ھاۋاسىغا يامغۇرلۇق پەسىللەرنى ئېلىپ كېلىدۇ.

شەھەرنىڭ ئىسسىقلىق ئارىلى تەسىرى يامغۇرنىڭ كۆپىيىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ ، مەيلى مىقدارى ۋە كۈچلۈكلىكى بولسۇن ، شەھەرلەرنىڭ تۆۋەنلىشى. يەرشارىنىڭ ئىسسىپ كېتىشىمۇ يەرشارى مىقياسىدا ھۆل-يېغىن ئەندىزىسىدە ئۆزگىرىش پەيدا قىلماقتا ، بۇنىڭ ئىچىدە شىمالىي ئامېرىكىنىڭ شەرقىدىكى ھۆل-يېغىن ۋە ئىسسىق بەلۋاغنىڭ قۇرغاق شارائىتى بار. جەنۇبىي قۇتۇپ ئەڭ قۇرغاق قۇرۇقلۇق. يەر شارىنىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل-يېغىن مىقدارى 715 مىللىمېتىر (28.1 ئىنگلىز چىسى) ، ئەمما پۈتكۈل يەرشارىدا 990 مىللىمېتىر (39 ئىنگلىز چىسى) دىن خېلىلا يۇقىرى. كوپپېن تۈرگە ئايرىش سىستېمىسى قاتارلىق كېلىماتنى تۈرگە ئايرىش سىستېمىسى يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل-يېغىن ئىشلىتىپ ، ئوخشىمىغان كېلىمات تۈزۈمىنى پەرقلەندۈرۈشكە ياردەم بېرىدۇ. يامغۇر ئۆلچەش ئەسۋابى ئارقىلىق ئۆلچىنىدۇ. يامغۇر مىقدارىنى ھاۋارايى رادارى ئارقىلىق مۆلچەرلىگىلى بولىدۇ.

يامغۇر باشقا سەييارىلەردىمۇ بىلىنىدۇ ياكى گۇمانلىنىدۇ ، ئۇ بەلكىم مېتان ، نېئون ، گۈڭگۈرت كىسلاتاسى ، ھەتتا تۆمۈردىن تەركىب تاپقان بولۇشى مۇمكىن.

## مەنبەلەر
شىفىرلىق پۇللار تىزىملىكى

thumb|شىفىرلق پۇللارنىڭ لوگوسى (بەلگىسى)
بىت تەڭگىسى بارلىققا كەلگەندىن بۇيان، قىسقىغىنە ۋاقىت ئىچىدە، نۇرغۇللىغان شىفىرلىق پۇللار بارلىققا كەلدى. تۈۋەندىكىسى بولدا بىر قىسىم  داڭلىق شىفىرلىق پۇللاردۇر. 

### ئاكىتىپ شىفىرلىق پۇللار

thumb|بازار قىممىتى جەھەتتە ئالدىنقى ئون شىفىرلىق پۇل (2020-يىلى، 31-ئىيۇل)
thumb|شىفىرلىق پۇللارنىڭ بازار قىممىتى ئۈلۈشى (2017-يىلى)

### ھازىر ئاكىتپ ئەمەس شىفىرلىق پۇللار

thumb|بىت تەڭگىسى ۋە قەغەز پۇل
thumb|ئەل سالۋادور بىت تەڭگىسى ماشىنىسى
## مەنبەلەر

تۈر:شىفىرلىق پۇللار
زالىملار دەستۇرى (تىياتىر)

زالىملار دەستۇرى (ئېنگلىزچە: How to Become a Tyrant؛ ئۇيغۇرچە باشقىچە ئاتىلىشى: زالىم قانداق يېىتشىپ چىقىدۇ، زالىمنىڭ دۆلەت ئىدرا قىلىش تاكتىكىلىرى) نەتفلىكىس تەرىپىدىن ئىشلەنگەن، دىكتاتورنىڭ كىتابى ناملىق ئەسەرگە ئاساسەن ئۆزگەرتىپ ئىشلەنگەن،  پىتىر دىنكلانج ياندىن بايان بەرگەن ھۆججەتلىك فىلىم خاراكتىردىكى ئىجادى فىلىمدۇر. بۇ فىلىمنىڭ 1-بۈلۈمىدە گىتلىر، گادافى، كىم جۇڭ ئۇن، سادام ھۈسەيىن، جوسېف سىتالىن ۋە باشقا تارىختىكى نامى پۇر كەتكەن زالىملىنىڭ قانداق قىلىپ ئۆزىنىڭ ھوقوقىنى مۇستەھكەملەش، خەلىقنى ئالداش، ۋە باشقا زالىمىلىق تاكتىلىرى ئەمەلى مىساللار ئارقىلىق بايان قىلىندۇ. 

### قىسىملىرى

## مەنبەلەر
ئۆلۈم

ئۆلۈم: ئورگانىزىمنىڭ بارلىق مۇھىم ئىقتىدارلىرىنىڭ ئەسلىگە كەلتۈرگىلى بولمايدىغان ئاخىرلىشىشى.
## مەنبەلەر
Johann Sebastian Bach

[thumb| يوھان سېباستىيان باخ  [ھۆججەت:Johann_Sebastian_Bach_signature.svg|center|frameless| باخنىڭ ئىمزاسى]]
thumb| باخنىڭ ئۆزى لايىھەلىگەن تامغىسى ئۇنىڭ ئىسمى JSB نىڭ بىرىنچى ھەرىپى بىلەن ئەينەك رەسىمگە گىرەلىشىپ كەتكەن
**يوھان سېباستىيان باخ** (1685-يىلى 3-ئاينىڭ 21-كۈنىدىن 1750-يىلى 7-ئاينىڭ 28-كۈنىگىچە) باروك گېرمانىيە كومپوزىتورى. ئۇ غەرب تارىخىدىكى ئەڭ ئۇلۇغ مۇزىكانتلارنىڭ بىرى دەپ قارىلىدۇ. باخ ئۆز دەۋرىدىكى مۇزىكىنى تېخىمۇ يۇقىرى پەللىگە كۆتۈرگەندە ، موزارت ، بېتخوۋېن ۋە برامىس قاتارلىق مۇزىكانتلارغا تەسىر قىلغان. ئۇنىڭ مۇزىكىسىنىڭ سۈپىتى بولغاچقا ، كەسپىي مۇزىكانتلار ئۇنى غەرب تارىخىدىكى ئەڭ ئۇلۇغ مۇزىكانت دەپ قارايدۇ.
يوھان سېباستىيان باخ

[thumb| يوھان سېباستىيان باخ 1746 [ھۆججەت:Johann_Sebastian_Bach_signature.svg|center|frameless| باخنىڭ ئىمزاسى]]
thumb| باخنىڭ ئۆزى لايىھەلىگەن تامغىسى ئۇنىڭ ئىسمى JSB نىڭ بىرىنچى ھەرىپى بىلەن ئەينەك رەسىمگە گىرەلىشىپ كەتكەن
يوھان سېباستىيان باخ (1685-يىلى 21-مارتتىن 1750-يىلى 7-ئاينىڭ 28-كۈنىگىچە) باروك دەۋرىدىكى گېرمانىيە كومپوزىتورى. ئۇ غەرب تارىخىدىكى ئەڭ ئۇلۇغ مۇزىكانتلارنىڭ بىرى دەپ قارىلىدۇ. باخ موزارت ، بېتخوۋېن ۋە براخما قاتارلىق مۇزىكانتلارغا تەسىر قىلغان ، چۈنكى ئۇ ئۆز دەۋرىدىكى مۇزىكا شەكلىنى يۇقىرى تېخنىكىلىق ئەۋزەللىككە ۋە مۇكەممەللىككە يەتكۈزگەن. ئۇنىڭ ھۈنەر-سەنئىتىنىڭ سۈپىتى بولغاچقا ، كەسپىي مۇزىكانتلار ئۇنى دائىم غەرب تارىخىدىكى ئەڭ ئۇلۇغ مۇزىكانتلارنىڭ بىرى دەپ قارايدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ياۋروپا
ئىبراھىم رەئىسى

thumb|ئىبراھىم رەئىسى گۈلەستاندا
thumb|روھانى ۋە رەئىسى بىلەن بىللە مۇتەخەسسىلەر بىرلەشىمىسىدە
thumb|ئىبراھىم رەئىسى باش سوتچى ۋەزىپىسىگە ئولتۇرۇش مۇراسىمىدا
thumb|ئىبراھىم رەئىسى ھەربىي قوماندانلار بىلەن بىللە ناجا باش شىتابىدا
thumb|ئىبراھىم رەئىسى جۇمھۇر رەئىسى ناجا باش شىتابىدائىبراھىم رەئىسى (؛ تولۇق ئاتىلىشى: ئىبراھىم رەئىسوسساداتى) ئىران ئىسلام جۇمھۇريېتىنىڭ 8-جۇمھۇر رەئىسى. ئىبراھىم رەئىسى بىر بېكىنمە مەزھەپتىكى سىياسىئوندۇر. ئۇ 2021 يىلى سايلامدا جۇمھۇر رەئىسلىككە سايلانغان. 

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئىرانلىقلار
توكيو ئولىمپىك مۇسابىقىسى

توكيو ئولىمپىك مۇسابىقىسى (باشقىچە ئاتىلىشى: 2020 يازلىق ئولىمپىك مۇسابىقىسى؛ ئېنگىلىزچە: 2020 Summer Olympics؛ ياپونچە: 2020年夏季オリンピック) 2020-يىل يازدا ئۆتكۈزۈلدىغان ئولىمپىك تەنھەركەت مۇسابىقىسى بولۇپ، يېڭى تىپىلق تاجسىمان ۋىرۇسى ئاپىتى سەۋەپلىك، 2021-يىلى يازدا ياپونيە پايتەختى توكيو شەھىرىدە ئۆتكۈزۈلدى. 

### ئىلتىماس ئەھۋالى

[thumb|ياپونيە [تېننوسى نارۇخىتو]]
[thumb|[توكيو ئولىمىپىك مۇسابىقىسنىڭ ئېچىلىش مۇراسىمى]]
thumb|توكيو ئولىمپىك 500 يېن رايجىننىڭ ئارقا تەرىپى
## مەنبەلەر
كونتېينېر

كونتېينېر (ئېنگلىزچە: Intermodal container ياكى container، تەلەپپۇزى: كونتېينېر) ئادەتتە دۆلەت ئىچى ياكى خەلىقئارالىق يۈك تىرانسىپورتىدا ، بولۇپمۇ تۆمۈر يول، دېڭىز يولى، ۋە قاراماي يولدا، دائىم ئىشلىتىدىغان ئۆلچەملىك يۈك قويۇش، ساقلاش ساندۇقىنى كۆرستىدۇ. مەسىلەن چوڭ كېمىلەر دائىم بىر نەچچە مىڭ ھەتتا ئۇنىڭدىنمۇ ئارتۇق كونتېينېر بىلەن بىر دۆلەتتىن يەنە بىر دۆلەتكە يۈك توشۇيدۇ. 
thumb|كۇب شەكىللىك يۈك توشۇش كونتېينېرى
thumb|پورتقا قويۇلغان كونتېينېرلار
thumb|ماشىنا بىلەن ئېلىپ مېڭىلغان كونتېينېر
thumb|پويېزدا ئېلىپ مېڭىلغان كونتېينېر
## مەنبەلەر
ئېكىسكىۋاتور

thumb|بىنا قۇرلۇشى بىلەن مەشخۇل ئېكىسكىۋاتور
thumb|يول قورلۇشى بىلەن ئاۋارە ئېكىسكىۋاتور
ئېكىسكىۋاتور (ئېنگلىزچە: Excavator، ئېكىسكىۋاتور؛ ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 掘土机؛ ئۇيغۇرچە باشقىچە ئاتىلىشى: توپا قېزىش ماشىنىسى، ۋاتۇجى، ۋاتوجى) ئادەتتە قۇرۇلۇش ۋە باشقا ئېغىر ئەمگەك جەريانىدا ئىشلىتىلدىغان يەر يۈزىنى چوڭقۇر كولاش، توپىنى ئېلىپ چىقىش، باشقا قىسقا ئارلىققا يۆتكەش، ۋە ھارۋا ياكى تىراكتور كوزۇپكلىرىغان قۇشۇش قاتارلىق فۇنكىسيەلىنى ئۆزىگە مۇجەسسەملىگەن بىر خىل ماشنىلىق ئۈسكۈنىدۇر. 
thumb|فىرانىسيەدىكى بىر ئېكىسكىۋاتور
thumb|ئېكىسكىۋاتور ھەدەپ سۈرىيەدە تام بۇزماقتا

## مەنبەلەر
توخۇ جەۋھىرى

توخۇ جەۋھىرى (ئۇيغۇرچە باشقىچە ئاتىلىشى: جىجىڭ، جى جىڭ، توخا جەۋھىرى، توخۇ تەم جەۋھىرى؛ ئاددىيلاشتۇرلغان خەنچە: 鸡精؛ ئېنگلىزچە: Essence Of Chicken) بىر خىل تاماققا تەم قاتىدىغان تەم تېتىتقۇسى.  توخۇ جەۋھىر ئادەتتە جوڭگو تائاملىرىدا ناھايىتى كۆپ ئىشلىتىلدۇ.
## مەنبەلەر
ئەجدىرھا كۆزى

ئەجدىرھا كۆزى (ئۇيغۇرچە باشقىچە ئاتىلىشى: لوڭئەن، لوڭ ئەن، لوڭيەن، لوڭ يەن، سېرىق ئەتلىك لىجى، كۆزلۈك ئۆرۈك، شاكاللىق ئۆرۈك؛ ئېنگلىزچە: Longan، لوڭئەن؛ ئاددىيلاشتۇرلغان خەنچە: 龙眼، لوڭيەن، يەنى ئەجدىرھانىڭ كۆزى دىگەن مەنىدە) بىر خىل تىروپىك بەلغاندا ئۆسۈپ يېتىلدىغان، يېيىشكە بولدىغان مېۋىسى بار بىر خىل دەرەخ تۈرىدۇر. 
thumb|ئەجدىرھا كۆزى مېۋىسنىڭ دىئامىتىرى
thumb|ئەجدىرھا كۆزى مېۋىسى ئۆسىدىغان رايونلار
thumb|بىر دانە ئەجدىرھا كۆزى مېۋىسى
thumb|ئەجدىرھا كۆزى مېۋىسنىڭ ئۈزۈلگەندىكى ھالىتى
thumb|ئەجدىرھا كۆزى مېۋىسنىڭ كەسمە يۈزى
thumb|ئەجدىرھا كۆزى دەرىخى

## مەنبەلەر
ساقچى تاكتىكىلىق ئەترىتى

**ساقچى تاكتىكىلىق ئەترىتى** (ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 警察机动部队، ساقچى جىدۇڭ تارماق ئەترىتى؛ ئېنگلىزچە: Police Tactical Unit، ساقچى تاكتىكىلىق سىكۋادىرونى)  ئادەتتە ساقچى ياكى باشقا قوراللىق كۈچلەر تەركىبىدىكى تېز سۈرئەتلىك يۆتكىلىش ئالاھىدىلىكىگە ئىگە، جىددى ھۇجۇم، گۆرۈنى قۇتقۇزۇش ۋە باشقا جىددى ئىشلارنى بىر تەرەپ قىلىش ئۈچۈن قۇرۇلغان مەخسۇس بىر ئەتىرەت ياكى سىكۋادىروندۇر. قوراللىق ساقىچى قىسىملىرىدىمۇ بۇ خىل تاكتىكىلق قىسىم باردۇر.
## مەنبەلەر
چىنىگۇل

چىنگۈل (باشقىچە ئاتىلىشى: كارناسىيان، چىنگۈل؛ ئېنگلىزچە: Dianthus caryophyllus ياكى carnation؛ ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 康乃馨 كاڭنەيشىن) بىر خىل گۈلدۇر. بۇ گۈلنىڭ رەڭگى ئادەتتە سۆسۈن قىزىل رەڭدە بولدۇ. بۇ گۈلنىڭ ئانا ماكانى بەلكىم ئاق دېڭىز رايونىدۇر. چۈنكى 2000 يىلدىن بۇيانقى كەڭ كۆلەملىك ئۆستۈرۈش سەۋەبلىك ئانا ماكانىنى ئېنىقلاش تەسكە چۈشكەن. 
thumb|چىنگۇل پارنىكى (ئېكىنزالىق)
thumb|ئوچۇق سۆسۈن رەڭلىك چىنگۇل
thumb|سۆسۈن رەڭلىك چىنگۇل
thumb|ئەتتىر چىنگۇل
## مەنبەلەر
پىياز گۈل

پىياز گۈل (باشقىچە ئاتىلىشى: گۈلسامساق، لىلىگۈل؛ ئېنگلىزچە: *Lilium، لىلىيۇم؛*  ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 百合花، بەيخې گۈلى ياكى بەيخې) ناھايىتى كۆپ ئۇچىرايدىغان بىر خىل كۆپ يىللىق، مەنزىرلىك ئۆسۈملۈك. پىياز گۈل ئەدەبىي ئەسەر، كۈلتۈر ۋە مەدەنيەتتە تارىختىن بۇيان ناھايىتى چوڭ رول ئويناپ كەلگەن. بۇ خىل ئۆسۈملۈك شىمالى يېرىم شارغا يەرلىكتۇر. 
thumb|پىياز گۈلى
thumb|پىياز گۈلى
thumb|پىياز گۈلى
thumb|پىياز گۈلىنىڭ نازاكەتلىك كۆرۈنۈشى
thumb|ئاق رەڭلىك پىياز گۈلىنىڭ سىدام سىزمىسى
## مەنبەلەر

تۈر:ئۆسۈملۈك