ئىنسانلار 500 يىل يېشەلمىگەن سىرنى سۈنئىي ئەقىل يېشىۋەتتى

**<big>ئىنسانلار ‮005 يىل يېشەلمىگەن سىرنى سۈنئىي ئەقىل يېشىۋەتتى</big>**

2026.01.06

گوگۇلنىڭ سۈنئىي ئەقىل مودېلى Gemini 3.0 Pro بىر سائەت ئىچىدە 533 يىلدىن بۇيان يېشىلمىگەن «نيۇرېنبېرگ يىلنامىسى»دىكى سىرلىق يېزىقلارنى يېشىپ بەردى. 0.02 دوللارلىق ھېسابلاش تەننەرخىدىن تارتىپ، 16-ئەسىردىكى «ئەلاچى ئوقۇغۇچى»نىڭ كالېندار ھېساباتىنى دەل جايىدا ئەسلىگە كەلتۈرۈشكىچە، سۈنئىي ئەقىل (AI) ئەنئەنىۋى ئارخېئولوگىيەگە «تولۇق بىلىش نۇقتىسى»دىن تۇرۇپ زەربە بەردى.

ئۇنىڭ ئىچىدىكى بىر بۆلەك قوليازما ئىزاھات ئىنسانىيەت تارىخچىلىرىنى 500 يىل قىينىغان ئىدى.

بۇ ئىزاھاتلارنىڭ خەتلىرى ئېغىر دەرىجىدە بۇزۇلغان بولۇپ، نۇرغۇنلىغان ئوتتۇرا ئەسىر لاتىنچە قىسقارتىلمىلىرى ئارىلاشقان ئىدى. نەچچە ئەسىردىن بۇيان، ئالىملار ئۇنىڭ مەنىسىنى چۈشەندۈرۈپ بېرەلمىگەن.

بىراق، Gemini 3.0 Pro بىر سائەت ئىچىدىلا ئېنىق چۈشەندۈرۈش بەردى!

ئۇ مۇنۇلارنى مۇۋەپپەقىيەتلىك پەرقلەندۈردى: بۇ ئىزاھات خالىغانچە قويۇلغان بەلگە ياكى زىننەت ئۈچۈن سىزىلغان رەسىم ئەمەس، بەلكى ئوخشىمىغان يىلنامە سىستېمىلىرى ئوتتۇرىسىدىكى سېلىشتۇرما ۋە ھېسابلاشقا مۇناسىۋەتلىك.

يەنى، نەچچە يۈز يىل بۇرۇنقى ئاپتورنىڭ لوگىكىسى AI تەرىپىدىن توغرا ئىگىلىنىپ، پۈتۈن بىر يۈرۈش تەھلىل تاماملانغان!

تەتقىقاتچىلار ھاياجان بىلەن بىلوگىدا مۇنداق دەپ يازدى:

«كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغىنى شۇكى، LMM (كۆپ خىل شەكىللىك مودېل) نىڭ كۆرۈش سېزىش ئىقتىدارى شۇ دەرىجىگە يەتكەنكى، Gemini 3 Pro بەش يۈز يىل بۇرۇنقى قوليازما قىسقارتىلمىلارنى ئوقۇيالايدۇ ھەمدە بەت مەزمۇنىدىن پايدىلىنىپ قىسقارتىلمىلارنىڭ مەنىسىنى چۈشىنىپ ۋە ئايدىڭلاشتۇرۇپ، ئاخىرىدا بارلىق ئۇچۇرلارنى بىرلەشتۈرۈپ، بارلىق تېپىشماق پارچىلىرىغا ماس كېلىدىغان ئاخىرقى چۈشەنچىنى چىقىرالايدۇ. بۇلارنىڭ ھەممىسى ئۈچۈن ھېچقانداق ئىنساننىڭ ياردىمى كېرەك بولمىدى!»

**ئەجدادلارنىڭ قەدىمكى كىتابى AI تەرىپىدىن يېشىلدى!**

«Nuremberg Chronicle» (نيۇرېنبېرگ يىلنامىسى) 1493-يىلى نەشر قىلىنغان دۇنيا تارىخىغا ئائىت كاتتا ئەسەر.

ئۇ مەزمۇن جەھەتتە ھەيۋەتلىك بولۇپلا قالماي، نۇرغۇن نەپىس ياغاچ ئويما رەسىملەر بىلەن بېزەلگەن بولۇپ، ئىنسانىيەت تارىخىنى ئۆز ئىچىگە ئېلىشقا ئۇرۇنغان دەسلەپكى ئېنسىكلوپېدىيە ۋە دەسلەپكى مەتبەئە تارىخىدىكى مۇھىم كلاسسىك ئەسەر دەپ قارىلىدۇ.

بىراق، مەلۇم بىر بەتنىڭ گىرۋىكىدە تۇيۇقسىز قولدا سىزىلغان تۆت چەمبىرەك پەيدا بولغان بولۇپ، ئىچىگە زىچ لاتىنچە قىسقارتىلمىلار ۋە رىم رەقەملىرى يېزىلغان.

بۇ يېزىقلار نە زىننەتكە، نە تەپسىر، ئىزاھاتقا ئوخشىمايتتى، ئەمما چوڭقۇر مەنىگە ئىگە ئىدى — بۇ بىر مەزگىل تارىخچىلار ۋە قەدىمكى يېزىق مۇتەخەسسىسلىرىنى ئۇنىڭ مەنىسىنى ئېنىق چۈشەندۈرۈشتە قىيىن ئەھۋالغا چۈشۈرۈپ قويدى.

نەچچە ئەسىردىن بۇيان، ئالىملار بۇ بەلگىلەرنى قايتا-قايتا يېشىشكە ئۇرۇنغان بولسىمۇ، ھەمىشە ئىككى يەردە توختاپ قالاتتى: بۇزۇلۇپ كەتكىلى تاس قالغان قالايمىقان خەت ۋە يۇقىرى دەرىجىدە قىسقارتىلغان لاتىنچە قىسقارتىلمىلار.

بۇنىڭ ئىچىدىكى بىر چەمبىرەكتىن گەرچە خرىستوسقا ئائىت چېسلا سۆز بېشى (Anno) نى پەرقلەندۈرگىلى بولسىمۇ، لېكىن يادرولۇق مەزمۇن داغلىشىپ كەتكەن سىياھ ئىزلىرى ئىچىدە يوقاپ كەتكەن ئىدى.

لاتىن تىلىغا پىششىق ئالىملار ئاز-تولا ئوقۇيالىسىمۇ، ئەمما 1493-يىلىدىكى تېئولوگىيە سىستېمىسىغا قويغاندا، ھەتتا تەجرىبىلىك تارىخچىلارمۇ كۆپ مىقداردا سېلىشتۇرما قىلماي تۇرۇپ ئېنىق يەكۈن چىقىرىشى تەس ئىدى.

بۇ سىرنى يېشىش ئۈچۈن، تەتقىقاتچىلار بۇ بەتنىڭ يۇقىرى ئېنىقلىقتىكى سۈرىتىنى Gemini 3.0 Pro غا كىرگۈزدى.

مۆجىزىلىك پەيت يېتىپ كەلدى، Gemini 3.0 Pro يەكۈن چىقاردى.

بۇ چەمبىرەكلەر خالىغانچە سىزىلغان ئەمەس، بەلكى مەلۇم بىر قەدىمكى ئوقۇرمەننىڭ «يەتمىش كىشىلىك تەرجىمە» (گرېكچە كونا ئەھدە) بىلەن «ئىبرانىيچە ئىنجىل»دىن ئىبارەت ئىككى خىل ئوخشىمىغان يىل ھېسابلاش سىستېمىسىنى ماسلاشتۇرۇش ئۈچۈن يازغان خاتىرىسى ئىكەن.

كونكرېت ئېيتقاندا، چەمبىرەكتە ئىككى خىل ھېسابلاش ئۇسۇلىدىكى «Abraham» (ئىبراھىم؛ يەھۇدىيلار، ئەرەبلەرنىڭ ئورتاق ئەجدادى دەپ قارىلىدۇ) نىڭ تۇغۇلغان يىلى»نىڭ ئوخشىمىغان نەتىجىلىرى خاتىرىلەنگەن ھەمدە بىزگە تونۇشلۇق بولغان مىلادىدىن بۇرۇنقى يىللارغا ئايلاندۇرۇلغان. شۇنداق قىلىپ، بۇ قەدىمكى ئوقۇرمەن قوليازما ئىزاھاتنى سىستېمىلار ئارا يىل ئالماشتۇرۇش جەدۋىلىگە ئايلاندۇرغان.

دىققەت قىلىڭ، بۇ جەرياندا AI سۈرەتنى پەرقلەندۈرۈپلا قالماي، يەنە يېزىقنى چۈشەندى، تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشنى پەرەز قىلدى ۋە ئارقىسىدىكى لوگىكىنى تەھلىل قىلدى.

يەنى، ئۇ قەدىمكى يېزىقشۇناسلىق، يىلنامەشۇناسلىق ۋە تېئولوگىيە تارىخى قاتارلىق كۆپ قاتلاملىق ئارقا كۆرۈنۈشلەرنى بىرلەشتۈرۈپ، پۇختا تەھلىل ئېلىپ باردى.

شۇنداق دېيىشكە بولىدۇكى، AI بەرگەن چۈشەندۈرۈش زەنجىرى پۇختا ۋە ئېنىق بولۇپ، ھازىرغىچە تۇنجى قېتىم كىشىنى قايىل قىلىدىغان مۇكەممەل چۈشەندۈرۈش ھېسابلىنىدۇ!

**دېمەك، بۇ قېتىم Gemini 3.0 Pro نىڭ «نيۇرېنبېرگ يىلنامىسى»دىكى يۇمىلاق ئىزاھاتلارنى يېشىپ بېرىشى — AI تېخنىكىسىنىڭ تارىخ ۋە ئىنسانىيەت پەنلىرىنى چۈشەندۈرۈشتىكى زور مۇۋەپپەقىيىتىدۇر.**

«ۋوينىچ قوليازىسى» (Voynich Manuscript) «دۇنيادىكى بىرىنچى نومۇرلۇق سىرلىق كىتاب» دەپ ئاتالغان بولۇپ، پۈتۈن كىتاب 240 بەت، يېزىق سىستېمىسى نامەلۇم، رەسىملىرىدە نامەلۇم ئۆسۈملۈكلەر ۋە غەلىتە ئاسترونومىيەلىك خەرىتىلەر بار. داڭلىق تىلشۇناسلار ۋە ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىكى شىفىر مۇتەخەسسىسلىرى يېشىشكە ئۇرۇنغان بولسىمۇ، ھازىرغىچە ھېچكىم مۇۋەپپەقىيەتلىك يېشەلمىگەن.

ئېترۇسك مەدەنىيىتى رىم مەدەنىيىتىنىڭ ئالدىنقى گەۋدىسى، ئەمما «ئېترۇسك يېزىقىدىكى ھۆججەتلەر»نىڭ پەقەت ھەرپلىرىنىلا ئوقۇغىلى بولىدۇ، سۆز مەنىسى ۋە گىرامماتىكىسىنى بولسا پۈتۈنلەي چۈشەنگىلى بولمايدۇ.

مايا قوليازمىلىرى (مەسىلەن «درېسدېن قوليازمىسى») مۇ بىر چوڭ قىيىن مەسىلە. گەرچە مايا يېزىقى قىسمەن يېشىلگەن بولسىمۇ، ئەمما ئاسترونومىيەلىك دەۋرىيلىك بىلەن ئەپسانىلەر يۇقىرى دەرىجىدە گىرەلىشىپ كەتكەنلىكى ئۈچۈن تارىخچىلارنى قىيىن ئەھۋالغا چۈشۈرۈپ قويدى.

ئەمدىلىكتە، بۇ قىيىن قەدىمكى كىتابلار بەلكىم كەلگۈسىدىكى مەلۇم بىر كۈندە AI تەرىپىدىن يېشىلىشى مۇمكىن!

**Gemini ئۈچ چوڭ قىيىن مەسىلىنى يەشتى.**

پۈتكۈل يېشىش جەريانىدا، Gemini 3.0 Pro ئۈچ چوڭ قىيىن مەسىلىنى ھەل قىلىپ، AI مودېلىنىڭ ھەيران قالارلىق ئىقتىدارىنى تولۇق نامايان قىلدى.

**بىرىنچى قەدەم: كۆرۈش سېزىمى ئارقىلىق پەرقلەندۈرۈش، خەت نۇسخىسىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش.**

ئالدى بىلەن، بۇ «قالايمىقان سىزىقلار»نىڭ زادى نېمە ئىكەنلىكىنى بىلىش كېرەك.

بىراق، سىكاننېرلانغان سۈرەتتە، بۇ خەت ئىزلىرى ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن پارچىلىنىپ كەتكەن، سىياھ ئوكسىدلانغان، قەغەز كونىرىغان بولۇپ، نۇرغۇن ھەرپلەر ئادەم كۆزىگە بىر پارچە داغدەكلا كۆرۈنەتتى.

Gemini ھەر بىر قەلەم ئىزىنىڭ يۆنىلىشى، توم-ئىنچىكىلىكى ۋە قالدۇق ئىزلىرىنى قايتىدىن پارچىلىدى.

تۈرلۈك تەپسىلاتلارغا ئاساسەن، بۇنىڭ ئىنسانپەرۋەرلىك دەۋرىنىڭ ئالاھىدىلىكىگە ئىگە «تېز يازما» ئىكەنلىكىنى يەكۈنلەپ چىقتى.

تېخىمۇ قىيىن بولغىنى، بۇ رەقەم ۋە قىسقارتىلمىلار قاتتىق ئۆلچەملىك يېزىلىش قائىدىسىگە ئەمەل قىلمىغان ئىدى.

ئوتتۇرا ئەسىردىكى يازغۇچىلار كۆپىنچە شەخسىي ئادىتىگە ئاساسەن ئىپادىلەرنى قىسقارتىپ، قۇرۇلمىلارنى چىقىرىۋېتىپ، پەقەت ئۆزىلا چۈشىنەلەيدىغان بەلگىلەرنى قالدۇراتتى.

Gemini يەنىلا بۇ ئۆلچەمسىز تېز يېزىش ئادەتلىرىنى تۇتۇۋالدى — مەسىلەن 900 نى ئۆلچەملىك «cm» دەپ يازماي، «ix c» دەپ يېزىشى.

بۇنداق مىكرومېتىر دەرىجىلىك پەرقلەندۈرۈش ئېنىقلىقىدا، AI قاراڭغۇ داغلار ئىچىدىن «iii^m c lxxx iiii» گە ئوخشاش كۆز بىلەن پەرقلەندۈرۈش قىيىن بولغان بەلگىلەرنى قېزىپ چىقالايدۇ.

**ئىككىنچى قەدەم: ئالدى-كەينى مەزمۇن بىلەن باغلاش، قىسقارتىلمىلارنى يېشىش**

تىلغا ئېلىشقا ئەرزىيدىغىنى شۇكى، 500 يىل بۇرۇنقى بۇ يازغۇچىنىڭ تەپەككۇرىمۇ ئىنتايىن ھالقىما ئىدى — ئۇ مۇرەككەپ جۈملىلەرنى «An xpi» دېگەندەك بەلگىلەرگە ئاددىيلاشتۇرۇۋەتكەن.

بۇ ئىنسان ئالىملىرىنى بەك قىينىدى. ئۇلار نۇرغۇن ماتېرىياللارنى كۆرۈپ، نەچچە ھەپتە ۋاقىت سەرپ قىلىپ سۈنئىي سېلىشتۇرۇش ئېلىپ بارغاندىن كېيىن ئاندىن ئۇنىڭ مەنىسىنى پەرەز قىلالايتتى.

ئەمما Gemini يەشكەندە، ئۇنىڭ تەپەككۇرى ئىنسانلاردىن نەچچە دەرىجە يۇقىرى تۇردى.

Gemini نىڭ نەزىرىدە بۇ قىسقارتىلمىلار ئايرىم ئەمەس. ئۇ بىرلا ۋاقىتتا بەتتىكى ئاساسىي تېكىستتە كۆرۈلگەن مۇناسىۋەتلىك بۆلەكلەرگە قايتا قارايدۇ ۋە بۇ تارقاق ھەرپلەرنى قايتىدىن تىل مۇھىتىغا قويۇپ مەنىسىگە ھۆكۈم قىلىدۇ.

شۇنداق قىلىپ، ئۇ قىسقارتىلمىلارنى «Anno ante Christi incarnationem» دەپ ئەسلىگە كەلتۈرۈپلا قالماي، يەنە بىر دەمدىلا نەچچە مىڭ خەتلىك ئاساسىي تېكىستنى ئوقۇپ چىقتى.

بارلىق ھەرپلەر بىرمۇبىر يېيىلغاندىن كېيىن، تېخىمۇ چوڭ بىر قۇرۇلما ئاشكارىلاندى: بۇ چەمبىرەكلەر ھېسابلاش، سېلىشتۇرۇش ۋە دەلىللەش ئۈچۈن ئىدى.

**ئۈچىنچى قەدەم: 500 يىل بۇرۇنقى «ھېسابات سېلىشتۇرۇش»نى ئەسلىگە كەلتۈرۈش**

بارلىق يېزىقلار يېشىلگەندىن كېيىن، Gemini بۇ تۆت چەمبىرەكنىڭ ئەمەلىيەتتە بىر «يىلنامە ئالماشتۇرۇش جەدۋىلى» ئىكەنلىكىنى بايقىدى.

بۇ چەمبىرەكلەرنى سىزغان كىشى ئېنىقكى بۇ پەرققە ئۆزىنى قايىل قىلالايدىغان بىر چۈشەندۈرۈش تېپىشقا ئۇرۇنغان.

Gemini يازغۇچىنىڭ تەپەككۇرى بويىچە مېڭىپ، ئۇنىڭ بۇ تۆت چەمبىرەك ئارقىلىق بىر تالاش-تارتىشنى دەل قۇلۇپلىغانلىقىنى بايقىدى — ئىككى نەشرىدىكى مۇقەددەس كىتابنىڭ ھالقىلىق يىلنامىسىدا دەل 100 يىللىق سىستېمىلىق پەرق مەۋجۇت ئىدى.

شۇنداق قىلىپ، بۇ 500 يىللىق قىيىن مەسىلە يېشىلدى، ئۇنىڭ ئۈستىگە Gemini نىڭ سەرپ قىلغان ۋاقتى بىر سائەتتىنمۇ ئاشمىدى!

بۇ جەريانغا كەتكەن ھېسابلاش تەننەرخىمۇ ھەيران قالارلىق دەرىجىدە تۆۋەن.

**پۈتكۈل بايقاش جەريانىدىكى ئەڭ كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغىنى: AI قەدىمكى كىتابلاردىكى يېزىقلارنى يېشىپلا قالماي، ھەتتا نەچچە يۈز يىل بۇرۇنقى كىشىلەرنىڭ لوگىكىسى بىلەن ئورتاقلىشالايدىغانلىقىنى ئىسپاتلىدى!**

ئەلۋەتتە، بۇ تېپىشماق «پۈتۈنلەي ھەل قىلىندى» دېگەنلىك ئەمەس.

Gemini نىڭ بۇ جاۋابى يۇقىرى دەرىجىدە بىردەكلىككە ئىگە چۈشەندۈرۈش لايىھەسى، ئەمما ئىلمىي ساھە تەرىپىدىن دەلىللەنگەن يەكۈن ئەمەس.

بىراق بۇ قېتىمقى مۇۋەپپەقىيەتلىك يېشىشنىڭ ئەھمىيىتى ئىنقىلاب خاراكتېرلىك.

**تارىخنى چۈشەندۈرۈش رولى جىمجىت ھالدا ئۆزگەرمەكتە.**

Gemini 3.0 Pro نىڭ «نيۇرېنبېرگ يىلنامىسى»نى يېشىشىنى ئىلمىي جەھەتتىكى تولۇقلاش دېگەندىن كۆرە، «چۈشەندۈرۈش ھوقۇقى» توغرىسىدىكى بىر قېتىملىق ئالماشتۇرۇش دەپ قاراشقا بولىدۇ.

ئەنئەنىۋى قاراشتا، نادىر قوليازما خاتىرىلەرنى چۈشەندۈرۈش ئىنتايىن ئاز ساندىكى سەرخىل ئالىملارنىڭ ئىمتىيازى ئىدى.

ئۇلار لاتىن تىلى، قەدىمكى يېزىقشۇناسلىق، ئوتتۇرا ئەسىر يىلنامىسى ۋە تېئولوگىيە لوگىكىسىنى ئۆگىنىش ئۈچۈن نەچچە ئون يىل ۋاقىت سەرپ قىلىشى كېرەك ئىدى، قىممەتلىك «ۋاقىت تەننەرخى» تارىخ تەتقىقاتىنىڭ ئىززەت-ھۆرمىتى ۋە توسۇقىنى تەشكىل قىلغان.

بىراق، بۇ خىل توسۇق Gemini نىڭ ئالدىدا بىر زەربە بىلەنلا پارچىلاندى.

ئۇ بىزگە شۇنى ئەسكەرتىدۇكى، كەڭ كۆلەملىك ئىزدەش ۋە ئۇزۇن زەنجىرسىمان تەھلىل قىلىش تەلەپ قىلىنىدىغان ۋەزىپىلەردە، ئىنسانلارنىڭ تەجرىبىسى ئەڭ چوڭ ئەۋزەللىك ئەمەس.

Gemini 3.0 Pro ئىنسانلارنىڭ «نامەلۇم»غا بولغان قورقۇنچى ۋە بېقىنىشىنى بۇزۇپ تاشلىدى.

ئەقلىي ئىقتىدارنىڭ ماھىيىتى ئۇچۇرنىڭ تەرتىپسىزلىكىنى يوقىتىش، بۇ قېتىم ئۇ قولىنى ۋاقىتنىڭ چوڭقۇر قاتلاملىرىغا ئۇزاتتى.

**كونا دۇنيادا قېلىپ قالغان سۈكۈتتىكى مەدەنىيەتلەر ئاخىرى رەقەملىك دەۋردە ئېنىق نامايان بولۇشقا باشلىدى.**

ۋاقىت دەرياسىغا غەرق بولغان ئۇ تەپسىلاتلار قايتىدىن يورۇتۇلماقتا.

بۇنىڭدىن كېيىن ئۇلارنى قانداق چۈشىنىش، ئەكسىچە ئىنسانلارنىڭ ئۆزىنى تېخىمۇ سىنايدۇ.

مەنبە: ئالپ سالونى