open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
كۆممىقوناق

**كۆممىقوناق**نىڭ ئەسلىي ماكانى جەنۇبىي ئامېرىكا قىتئەسىدىكى پېرۇ بولۇپ، شۇ جايدىكى ئىندىئانلار7000 يىل ئىلگىرىلا ئۇنى تېرىپ ئۆستۈرگەن. كۆممىقوناق مېكسىكىلىقلارنىڭ بىردىنبىر ئاشلىق زىرائىتى بولغاچقا، قەدىمكى دەۋردە كىشىلەر تۇنجى پىشقان كۆممىقوناق باشىقىنى «كۆممىقوناق ئىلاھەسى» گە تەقدىم قىلىدىكەن. 

كولومبو1492 - يىلى يېڭى چوڭ قۇرۇقلۇقنى تاپقاندىن كېيىن، ئىسپانىيىلىكلەر ئامېرىكا قىتئەسىدىن كۆممىقوناق ئۇرۇقىنى ئالغاچ كەلگەن ھەم ئۇنى «ئىندىئانلارنىڭ ئاساسلىق زىرائىتى» دەپ ئاتىغان. كېيىن، ناھايىتى تېزلا دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىغا تارقالغان. كۆممىقوناقنىڭ مېۋە باشىقىدا نۇرغۇن ساقالچىلىرى بولۇپ، تۈركىيىلىكلەرنىڭ ساقال - بۇرۇتىغا ئوخشاپ كېتىدىغان بولغاچقا، 16 - ئەسىرلەردە ياۋروپالىقلار ئۇنى ئومۇميۈزلۈك «تۈرك بۇغدىيى» دەپ ئاتاپ كەلگەن. 

كۆممىقوناق ئېلىمىزگە تەخمىنەن16 - ئەسىرنىڭ باشلىرىدا كىرگۈزۈلگەن. ئەينى چاغدا چەت ئەللىكلەر خان ھۇزۇرىغا كىرگەندە خانغا كۆممىقوناق باشىقىنى سوۋغات بۇيۇمى سۈپىتىدە تەقدىم قىلغان بولغاچقا، «خان بۇغدىيى» دەپ ئاتالغان. كۆممىقوناق ئەسلىدە غەربتىن كىرگەن بولغاچقا، ئەينى چاغدىكى كىشىلەر ئۇنى غەربىي ئەل بۇغدىيى دەپمۇ ئاتىغان. شاڭخەينىڭ شەھەر ئەتراپى رايونىدىكى بەزى دېھقانلار كۆممىقوناقنى ھازىرمۇ چەت ئەل بۇغدىيى دەپ ئاتىشىدۇ. 

كۆممىقوناق باشاقلىقلار ئائىلىسىدىكى بويى ئەڭ ئېگىز بىر يىللىق سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك بولۇپ، ئېگىزلىكى تەخمىنەن1 ～4 مېتىر ئەتراپىدا بولىدۇ. يىلتىز سىستېمىسى ناھايىتى تەرەققىي قىلغان بولۇپ، شامالغا قارشى تۇرالايدىغان تىرەك يىلتىزلىرى بولىدۇ. غولى توم ۋە بوغۇملىرى بار بولۇپ، بوغۇم ئارىلىقىدا كۆپ شىرنىلىك ئۆزەك قىسمى بولىدۇ ھەمدە بۇ يەردە ئوزۇقلۇق ماددىلار زاپاس ساقلىنىدۇ. يوپۇرمىقى كەڭ ھەم چوڭ، تاسمىسىمان تىمىنە شەكىللىك بولۇپ، ئوتتۇرىسىدا قاتتىق قوۋۇرغا تومۇرى بولىدۇ. يوپۇرماق گىرۋەكلىرى دولقۇنسىمان پۈرلىشىپ تۇرىدۇ. كۆممىقوناقنىڭ گۈللىرى تاق جىنسلىق بولۇپ، ئانىلىق ۋە ئاتىلىق گۈللىرى بىر تۈپتە ئۆسىدۇ. ئاتىلىق گۈللىرى غولنىڭ چوققىسىدا ئۆسۈپ، كونۇسسىمان گۈل رېتىنى شەكىللەندۈرىدۇ. ئانىلىق گۈللىرى يوپۇرماق قولتۇقىدا ئۆسۈپ، گۆش باشاقسىمان گۈل رېتىنى شەكىللەندۈرىدۇ. چاڭلاشقاندىن كېيىن قىلتىرىقلىق مېۋە − كۆممىقوناق دانلىرىنى ھاسىل قىلىدۇ. دانلىرى ئادەتتە سورتىغا قاراپ سېرىق، ئاق، قىزىل، سۆسىن ۋە چىپار رەڭلەردە بولىدۇ. 

كۆممىقوناق ئادەتتە بالدۇر پىشىدىغان، مەھسۇلاتى يۇقىرى، سوغۇققا چىداملىق بولغاچقا، ھازىر ئۇ دۇنيا خاراكتېرلىك ئاساسلىق ئاشلىق زىرائىتىگە ئايلاندى. ئۇ ئېلىمىزدە ئاساسلىقى شەرقىي شىمال، شىمالىي جۇڭگو ۋە غەربىي جەنۇبتىكى تاغلىق رايونلارغا تارقالغان. 

كۆممىقوناقنىڭ ئوزۇقلۇق قىممىتى بىرقەدەر يۇقىرى، شۇنداقلا تەركىبىدىكى ماي مىقدارى گۈرۈچنىڭكىگە قارىغاندا تۆت ھەسسە كۆپ بولغاچقا، كۆممىقوناق يېگەندە قورساق ئاسانلىقچە ئاچمايدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ئۆسۈملۈك
ئا

thumb
thumb
**<big>ئا</big>** (ɑ،a) ھەرىپى ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ بىرىنچى ھەرپى ۋە سەككىز سوزۇق تاۋۇشنىڭ بىرىدۇر. 

رەت جەھەتتە بىرىنچى ئورۇندا تۇرىدىغان شەيئىنى بىلدۈرىدۇ. م: ئا سىنىپ، "ئاۋۇ 1- يىللىق ئا سىنىپقا كىرىڭ".
* يۈك. پىئېللارنىڭ ئاخىرىغا قوشۇلۇپ تەكىتلەشنى بىلدۈرىدۇ: 
چاققانراق ماڭغىن+ا؛ كېلىمەن دەمسىز+ا!
* تۇرغۇن سۆزلەردىن پىئېل ياسايدىغان قوشۇمچە: ياش+ا=ياشا؛ ئوين+ا=ئوينا؛
* بەزى ئىسىملارغا قوشۇلۇپ قاراتمىلىق مەنىسى ئىپادىلەيدۇ.

## ئوقۇلىشى
ئا ھەرىپىنىڭ ئەرەب ئەلىفبەسى «آ» ھەرىپىگە يېقىن بولۇپ، خەلقئارالىق ترانسكرېپسىيە بويىچە (\a\،\ɑ\) م: ئادەم (Adem)، ئاتا (Ata)؛

## تۈرلىنىشى
ئا ھەرىپى ھەم لەۋلەشمىگەن ھەم تىل ئارقا سوزۇق تاۋۇشتۇر. 

## يېزىلىشى
ئاۋۋال ئوڭدىن سولغا ئاساسىي گەۋدە (ىا) سوڭرە يوقرىدىن تۆۋەنگە ھەمزە (ء) يېزىلىدۇ. پەقەت ئوتتۇرا ئا (ا) يوقرىدىن تۈۋەنگە تۈز يېزىلىدۇ.

## باشقا ئەلىفبەلەردە:
لاتىن: A,a

رۇس: A,a

## مەنبە

تۈر:ئۇيغۇر ئەدەبىياتى
تۈر:ئۇيغۇر كونا يېزىقى
تۈر:سوزۇق تاۋۇشلار
تەبىئى پەننى ئۈنۈملۈك ئۆگىنىشنىڭ ئۇسۇلى

تەبىئى پەننى ئۈنۈملۈك ئۆگىنىشنىڭ ئۇسۇلى 
ئەركىن سىدىق 

بىر ئادەمنىڭ ئۈنۈملۈك ئۆگىنىش ئۇسۇلى يەنە بىر ئادەمنىڭكىگە ئوخشىمايدۇ. بىر نەرسىنى (مەسىلەن، ماتېماتىكىنى) ئۈنۈملۈك ئۆگىنىش ئۇسۇلى يەنە بىر نەرسىنى (مەسىلەن، چەت ئەل تىلىنى) ئۈنۈملۈك ئۆگىنىش ئۇسۇلىغا يەنە ئوخشىمايدۇ. شۇڭا ھەر بىر ئادەم ئۆزى ئۈچۈن بىر ياخشى ئۈنۈم بېرىدىغان ئۇسۇلنى ئۆز ئەمەلىيىتىدىكى تەجرىبىلەرنى خۇلاسىلەپ، تەكشۈرۈپ تەتقىق قىلىش ئارقىلىق تەدرىجىي ھالدا يەكۈنلەپ چىقىشى كېرەك. مەن شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىدا رادىئو كەسپىدە ئوقۇۋاتقان مەزگىلدە، مۇنداق بىر ئۈنۈملۈك ئۇسۇلنى يەكۈنلەپ چىققان ئىدىم: 1) دەرستىن بۇرۇن كىتابنى بىر قېتىم ئوقۇپ چىقىش. 2) دەرس ۋاقتىدا پۈتۈن ۋۇجۇد بىلەن دىققەت قىلىپ ئاڭلاش، ھەمدە خاتىرە قالدۇرۇش. 3) دەرستىن پىششىغلاپ تەكرار قىلىش. 4) مۇھىم مەزمۇننى ئىخچام ھۇلاسە قىلىش. تۆۋەندىكى ھەر بىر مەسىلە ئۈستىدە قىسقىچە توختىلىپ ئۆتەي 

1) تەبىئى پەندە يېڭى دەرس ئۆتۈلگەندە، يېڭى ئاتالغۇنىڭ كۆپلۈكىدىن دەرسنىڭ مەزمۇنىغا ئەگىشىپ مېڭىش بىر ئاز قىيىنغا توختايدۇ. ئەگەر يېڭى دەرس ئۆتۈلۈشتىن بۇرۇن سىز ئۇ دەرسلىكنى بىر قېتىم ئۆزىڭىز كۆرۈۋالسىڭىز، دەرس ۋاقتىدا ئوقۇتقۇچىغا ئەگىشىپ مېڭىشىڭىز جىق ئاسانغا توختايدۇ. زېھنىڭىزنى يېڭى ئاتالغۇلارغا ئەمەس، دەرسنىڭ مەزمۇنىغا مەركەزلەشتۈرەلەيسىز. 

2) دەرس ۋاقتىدا ئوقۇتقۇچىنىڭ سۆزلەۋاتقانلىرىغا جۈملىمۇ-جۈملە ئەگىشىپ ماڭغاندىلا، ئاندىن ۋاقىتنىڭ كۈچىدىن تولۇق پايدىلىنالايسىز. ئاشۇنداق قىلىشنىڭ بىر ئۈنۈملۈك ئۇسۇلى، ئوقۇتقۇچىنىڭ دوسكىغا يازغانلىرىدىن خاتىرە قالدۇرۇپ مېڭىش. بۇ خاتىرە ئىمتىھان ۋاقتىدىمۇ ئىنتايىن جانغا ئەسقاتىدۇ: سىز ئوقۇتقۇچىڭىزنىڭ بۇرۇن نېمىلەرنى سوزلىگەنلىگىنى ئاسانلا ئاڭقىرالايسىز. تاپشۇرۇق ئىشلىگەندىمۇ شۇنداق 

3) كۆپىنچە ئەھۋالدا، بىر قېتىم دەرس ئاڭلاش بىلەنلا ھەممە ماتېرىياللارنى چۈشىنىپ بولۇش ئانچە مۇمكىن ئەمەس. شۇڭا دەرستىن چۈشۈپ، يەنە بىر قېتىملىق دەرسكىچە بولغان ۋاقىتتا، چوقۇم يېڭى دەرسنى ئۆزلۈكىڭىزدىن تەكرار قىلىشىڭىز، سىز چۈشەنمەيدىغان مەسىلىلەر بولسا ئۇنى ساۋاقدىشىڭىز ياكى ئۇستازىڭىزدىن سوراپ چۈشىنىۋېلىشىڭىز كېرەك. دەرسنى تەكرارلىمىسىڭىز قايسى مەسىلىنى چۈشىنىپسىز، قايسىسىنى چۈشەنمەپسىز ئۇنى بىلەلمەيسىز. بۇ قېتىمقى دەرستىكى چۈشەنمىگەن مەسىلىنى ئايدىڭلاشتۇرىۋالمىسىڭىز، يېڭى دەرستىكى مەزمۇنلارنى تېخىمۇ چۈشىنەلمەيسىز. 

4) ئوقۇغان نەرسىلەرنى ئىخچام قىلىپ خۇلاسىۋەلىشنىڭ بىر قانچە پايدىسى بار. ئۇنىڭ بىرى، ئۇ سىزنىڭ مۇشۇ بىر دەرستىن نېمىنى ئۆگىنىۋالغانلىقىڭىزنىڭ خاتىرىسىدۇر. ئۇنىڭدىن باشقا، ئىمتىھان ۋاقتىدا، دەسلەپتە پۈتۈن مەزمۇنلارنى تەپسىلىي كۆرۈپ چىققاندىن كېيىن، ئىمتىھانغا ئاز قالغان ۋاقىتتا پەقەت ئۆزىڭىز تەييارلىۋالغان خۇلاسىلىگىلا قارىسىڭىز، قىسقا ۋاقىت ئىچىدە نۇرغۇن ئۇقۇمنى ئېسىڭىزدە قالدۇرالايسىز. بۇ خۇلاسىدىن كېيىنكى ئۆمرىڭىزدىكى خىزمەت جەريانىدىمۇ پايدىلىنالايسىز. مەن ئامېرىكىدا ئوقۇغاندىمۇ مۇشۇنداق ئۇسۇلنى قوللانغان بولۇپ، ھەر بىر دەرستىن تەييارلىۋالغان خۇلاسىدىن ھازىرقى تەتقىقاتلىرىمدىمۇ پايدىلىنىۋاتىمەن. 

ئەگەر سىز بىر تەبىئى پەن ئوقۇغۇچىسى بولۇپ، يۇقىرىقى ئۇسۇلنى تولۇق قوللانسىڭىز، سىز چوقۇم ھەر قانداق قىيىن دەرستىمۇ ئەلا ئوقۇغۇچى بولۇپ ئوقۇيالايسىز. 

ئالدىنقى: مەكتەپ ھاياتىدىن مۇۋاپىق پايدىلىنىش توغرىسىدا قىسقىچە تەۋىسىيە

كـىيىنكى: ئۆمۈرلۈك كەسىپنى قانداق تاللاش كېرەك(2)

## مەنبەلەر

تۈر:ئەركىن سىدىق ئەسەرلىرى
ساددا پەلسەپىۋى قاراش

ساددا پەلسەپىۋى قاراش 

باشقا مىللەت خەلقىنىڭ ئەجداتلىرىغا ئوخشاش بىزنىڭ ئەجداتلىرىمىزمۇ ئەڭ قەدىمكى دەۋردە كۈن، يەر، سۇ، ئوت، ھاۋا قاتارلىق تەبىئەت ھادىسىلىرىگە چوقۇناتتى، ئەجدادلىرىمىز بۇ ئېتىقاد ئاساسىد تەبىئەتتە يۈز بېرىدىغان ھەرخىل ھادىسىلەرگە قاراپ يەر يۈزىدىكى بارلىق نەرسىنىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرىشنىڭ ئاسمان، كۈن، ئاي، يۇلتۇز، ھاۋا . . . ۋە يورۇقلۇق - قاراڭغۇلۇق بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىكەنلىكىنى تەدىرىجىي ھېس قىلىپ، دۇنيادىكى بارلىق نەرسىلەر ئوت، ھاۋا، سۇ، تۇپراق (يەر) دىن يارالغان (بۇ ئومۇملاشتۇرۇلۇپ  دەپمۇ ئاتىلىدۇ) دېگەن تونۇشقا كەلگەن، تۈركى تىلدا سۆزلىشىدىغان بەزى قەۋملار ئىچىدە دۇنيانىڭ يارىلىشى توغرىسىدىكى ئەپسانىلەردە  دەپ ھېكايە قىلىنىدۇ. ئۇيغۇرلاردا داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان ئادەمنىڭ يارىلىشى توغرىسىدىكى ئەپسانە - رىۋايەتلەر ۋە ئەقىدىلەرگىمۇ شۇ قاراشنىڭ روھى سىڭگەن. ئۇ ئەپسانە - رىۋايەتلەردا ئادەمزاتنىڭ ئادەم ئاتام بىلەن ھاۋا ئانامدىن تۆرەلگەنلىكى، ئادەم ئاتىنىڭ تۇپراقتىن يارىتىلغانلىقى؛ ھاۋا ئانىنىڭ ئادەم ئاتىغا جەننەتتە جور بولغانلىقى ۋە ئادەمنىڭ تەقدىرىنىڭ ئاسماندىكى يۇلتۇزلارغا باغلىنىشلىقى ھېكايە قىلىنىدۇ. ئۇيغۇرلاردىكى ئاسمانغا قاراپ تۈكۈرمەسلىك، يۈزىنى يۇماي كۈنگە قارىماسلىق، كۈنگە، ئايغا قاراپ تەرەت قىلماسلىق، ئاي يېڭى تۇغۇلغان كۈنى ئىچىدە  دەپ ئايغا قاراپ دۇئا قىلىش، ئاسماندا يۇلتۇز كۆچكەننى كۆرگەندە ئىچىدە  دەپ يەرگە قارىۋېلىش؛ كىندىك قېنى تۆكۈلۈپ ئۆسكەن يېرىنى ،  دەپ ئاتاش، يەرنى پاك بىلىپ مېيىتنى يەرگە كۆمۈش قاتارلىق ئادەتلەرگە ئاشۇ ئاسماننى، تۇپراق (يەر)نى ئۇلۇغلاش ئەقىدىسى سىڭگەن.  

ئەجدادلىرىمىزنىڭ تۆت زات قارشىنى ئۇلارنىڭ كۈن، ئاينى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئاسمان جىسىملىرىنى ئۇزۇن مۇددەت كۆزىتىش ئارقىلىق بەزى يۇلتۇز تۈركۈملىرىنىڭ بەلگىلىك بىر ۋاقىتتا ، ،  تەڭ بۇرجلۇق ھەرىكەت ھالىتىنى ۋە ئۇنىڭ ھاۋارايى، جۈملىدىن يەر يۈزىدىكى مەۋجۇداتلارغا بولغان تەسىرىگە قارىتا ھاسىل قىلغان چۈشەنچىلىرىنىڭ يەكۈنى دېيىشكە بولىدۇ. ئۇلۇغ مۇتەپەككۇر يۈسۈپ خاس ھاجىپ ئەجدادلىرىمىزنىڭ بۇ چۈشەنچىسىنى كونكرېتلاشتۇرۇپ يەتتە يۇلتۇز، ئون ئىككى بۇرجقا باغلاپ، ئۇلارنىڭ خاسىيىتىنى بىر - بىرلەپ تەرىپلەپ مۇنداق ئىلمىي يەكۈن چىقارغان.  

143 ئۈچى سۇ، ئۈچى يەل، ئۈچى بولدى ئوت.  

ئۈچى تۇپراق، بۇلاردىن دۇنيا ۋۇجۇت.  

( بەشىنچى بابقا قاراڭ) بۇندىن باشقا ئەجدادلىرىمىزنىڭ دۇنيا ۋە تۇرمۇش ھەققىدىكى ئوي - چۈشەنچىلىرى ماقال - تەمسىللەردىمۇ يەكۈنلەنگەن، ،  ئەنە شۇنداق ئوي - چۈشەنچە يەكۈنلەنگەن ماقاللاردىن. ئۇ تەقدىر ئىلاھلىقنى يادرو قىلغان ئىسلامىيەت پەلسەپىسىگە قارشى قويۇلغان بولۇپ، ئۇنىڭدا دۇنيانى ئەمگەك ياراتقانلىقى، ئادەمنىڭ ھەممىگە قادىر ئىكەنلىكىدىن ئىبارەت ساددا ماتېرىيالىستىك چۈشەنچە گەۋدىلەنگەن. 
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇرلاردا ئىلىم-پەن
سان ئۇقۇمى

سان ئۇقۇمى 

مەلۇمكى، سان كەڭ مەنىدە تۈپ سان ۋە مۇرەككەپ سان دەپ ئىككى تۈرگە ئايرىلىدۇ. ئىنسانلار ئەجدادىدا ئەڭ ئالدى بىلەن تۈپ سان ئۇقۇمى، ئىككىنچى قەدەمدە مۇرەككەپ سان ئۇقۇمى مەيدانغا كەلگەن. ئەمما بۇ جەرياننىڭ باشلىنىشى ۋە تەرەققىي قىلىشى ھەممە يەر ۋە بارلىق قومىلاردا بىردەك بولمىغان.  

تارىخىي يادنامىلاردىن مەلۇم بولۇشىچە، ئەجدادلىرىمىزدا Ⅴئەسىرلەردىن بۇرۇنلا مۇرەككەپ سان ئۇقۇمى شەكىللىنىپ تەرەققىي قىلغان، خاسىيەتلىك سان ئۇقۇمى ئومۇملاشقان، تەقۋىم قوللىنىش ئادىتى شەكىللەنگەن. ئەجدادلىرىمىزدىكى خاسىيەتلىك سان ئۇقۇمىنىڭ كېلىش مەنبەسىگە ئاساسلانغاندا، ئۇلاردىكى ئىپتىدائىي تۈپ سان ئۇقۇمىنى ئۇلارنىڭ ئىپتىدائىي ئاڭ - ئېتىقادى بىلەن مۇناسىۋەتلىك دېيىشكە بولىدۇ. ئەجدادلىرىمىز تاق سان  خاسىيەتلىك سان سانىلىپ كەلگەن. بۇ چۈشەنچە ئەجدادلىرىمىزنىڭ ئالەم مەنبەسى بويىچە ئىپتىدائىي ئېتىقادىدىن كەلگەن. ئەجدادلىرىمىزنىڭ بۇ ئېتىقادى بويىچە كۆك (ئاسمان)، زېمىن، كۈن، ئاينى ئۆز ئىچىگە ئالغان يەتتە چوڭ يۇلتۇز يەنى پلانېت ئەڭ چوڭ ئىلاھلاردىن ھېسابلىناتتى. ئۇلاردىكى ئىپتىدائىي تۈپ سان ئۇقۇمى ئەنە شۇ ئېتىقاد ئاساسىدا شەكىللىنىپ  ئەڭ چوڭ سان ھېسابلانغان. ئىنسانلار ئەجدادى، جۈملىدىن بىزنىڭ ئەجدادلىرىمىزمۇ تەپەككۇر دائىرىسىنىڭ كېڭىيىشىگە ئەگىشىپ شەيئىلەرنى بارماقلىرى بىلەن ساناشنى بىلگەن. بۇنىڭ بىلەن ئۇلاردا تەدىرىجىي  لۇق سان ئۇقۇمى كېلىپ چىققان. بۇ ئۇقۇم ئۇزۇن بىر مۇددەت ئەڭ چوڭ سان دەپ قارىلىپ كەلگەن. كېيىن مەيدانغا كەلگەن مۇرەككەپ سان ئۇقۇمىنى تۈپ سان تەرتىپى بويىچە ئىپادىلەش ئادىتى شۇ ئاساستا شەكىللەنگەن. مەسىلەن،  - بىرئون،  - ئىككى ئون،  - ئۈچ ئون قاتارلىق. مۇشۇنداق ساناش ئادىتى Ⅹ ئەسىرلەرگىچە داۋاملىشىپ كەلگەن. ئەجدادلىرىمىزنىڭ تەپەككۇر دائىرىسىنىڭ كېڭىيىشىگە ئەگىشىپ، مۇرەككەپ سان بىرلىكلىرىنى ، ، ، ، ، ، ،  (ئون مىڭ) دەپ ئاتايدىغان بولغان. كېيىنكى ۋەۋرلەردە شۇ تەرتىپ بويىچە چوڭ سانلار  (يۈزمىڭ)،  (بىر مىليون)،  (بىر مىليارد) دەپ ئاتىلىدىغان بولغان. ھازىرقى ،  سۆزلىرى مۇشۇ ئەسىرنىڭ باشلىرىدىن كېيىن ئۆزلەشكەن.  

ھېكايە - چۆچەكلەردىكى بايانلارغا ئاساسلانغاندا ئەجدادلىرىمىزدا ئەڭ چوڭ سان ،  دەپمۇ ئىپادىلىنىپ كەلگەنلىكى مەلۇم. ،  ھېكايىلەردە ئەسكەر سانىنىڭ كۆپلۈكىگە قارىتىلغان، بۇنىڭغا ئاساسەن  نى  قا قارىتىلغان بولۇشى مۇمكىن دېيىشكە بولىدۇ.  ئۇقۇمىدىن قارىغاندا، ئاتنىڭ دەسسەپ ئۆتۈشى بىلەن بىر كۆتەكنىڭ ئۈزۈلۈشى ئەڭ چوڭ سان بىرلىكى قىلىنىپ  دەپ ئاتالغانلىقى مەلۇم بولىدۇ. روشەنكى بۇنىڭدىن ھازىرقىدەك  دېگەن ئۇقۇم ئاڭلىنىدۇ. بۇ ئەجدادلىرىمىزنىڭ سان چۈشەنچىسى دەرىجىسىنىڭ شۇ قەدەر مۇبالىغە قىلىش سەۋىيىسىگە يەتكەنلىكىدىن دېرەك بېرىدۇ. 
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇرلاردا ئىلىم-پەن
ۋاقىت - مىقدار (ئۆلچەم) ئۇقۇمى

ۋاقىت - مىقدار (ئۆلچەم) ئۇقۇمى 

ئۇيغۇرلاردا ۋاقىتنى ،  (سېكۇنت)،  كە، كۈننى ئون ئىككى سائەتكە، جۈملىدىن، ھەپتىگە، ھەپتىنى يەتتە كۈنگە بۆلۈپ مەخسۇس ئىسىم بىلەن پەرقلەندۈرۈش ئادىتى ئىسلامىيەتتىن كېيىن ئومۇملاشقان. ئۇنىڭدىن بۇرۇن بىر كۈننى ، ،  ەپ ئۈچكە بۆلۈپ، ئەتىگەننى يەنە  (تاڭ سۈزۈلۈپ كۈن چىققۇچىلىك بولغان ۋاقىت)،  (ئەتىگەن سائەت ئالتە - يەتتە)؛ ،  (ئەتىگەن سائەت ئون)،  (ئەتىگەن سائەت ئون بىر) دەپ پەرقلەندۈرۈپ؛ كېچىلىك ۋاقىتنى  (كېچە سائەت توققۇز)؛  ياكى  ۋە ياكى ، (كېچە سائەت ئون ئىككى)؛  (كېچە سائەت ئىككى - ئۈچ)؛  (كېچە سائەت ئۈچ)،  (ئەتىگەن سائەت تۆت) كە بۆلۈپ پەرقلەندۈرۈپ ئادەتلەنگەن. بۇ ئادەت ھېلىھەم بار. ،  دېگەن سۆزلەر مۇشۇ ئەسىرنىڭ باشلىرىدىن كېيىنن ئۆزلەشكەن.  دېگەن ئۇقۇم ئۇنىڭدىن بۇرۇن  ياكى  دەپ ئىپادىلىنىپ كەلگەن. ھازىر بىرەر ئىشقا تەمشەلگەندە،  دېيىش ئادىتى شۇنىڭدىن كەلگەن بولۇپ  دېگەن مەقسەت ئىپادىلىنىدۇ. 

ئىسلامىيەتتىن كېىن كۈنلۈك ۋاقىتنى، بولۇپمۇ ۋەدە خاراكتېرىدىكى ۋاقىت بەلگىلەشتە بەش ۋاق ناماز نامىنى قوللىنىش ئادىتىمۇ ئومۇملاشقان، بۇ ئادەت، ئادەتتە تولاراق چوڭلار ئىچىدە كۆپ ئىشلىتىلىدۇ. 
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇرلاردا ئىلىم-پەن
ئېغىرلىق ئۆلچىمى

ئېغىرلىق ئۆلچىمى 

ئېغىرلىق ئۆلچىمى بويىچە ئەجدادلىرىمىز ، ، ، ، شىڭ، ، ، ،  نى ئېغىرلىق ئۆلچەم بىرلىكى قىلىپ كەلگەن. بۇ ئۆلچەم بىرلىكلىرى ئىچىدە فۇڭ، مىسقال، سەر، جىڭ بىرلىككە كەلگەن ئورتاق بولۇپ، فۇڭ ئەڭ كىچىك بىرلىك، جىڭ ئەڭ چوڭ بىرلىك ئۆلچىمى ھېسابلىنىپ كەلگەن. ئالتۇن، كۈمۈش، تېۋىپ دورىلىرىنى ئۆلچەشتە فۇڭ، مىسقال، سەر، ئۇنىڭدىن باشقا نەرسىلەرنى ئۆلچەشتە مىسقال، سەر، جىڭ ئۆلچەم بىرلىكى قىلىنىپ كەلگەن.  جىڭدىن قانچىلىك ئارتۇق بولۇشىدىن قەتئىينەزەر تۈپ سان، مۇرەككەپ سان ئاخىرىغا ،  سۆزىنى قوشۇپ ئىپادىلەپ كەلگەن. مەسىلەن، ،  (ئالتۇن)؛ ،  بۇغداي.  

، ، ،  پەقەت ئاشلىقنىڭلا جىڭدىن يۇقىرى ئېغىرلىقىنىڭ ئۆلچەم بىرلىكى بولۇپ، ،  دەك بىرلىككە كەلمىگەن، مەسىلەن، بىر  تۆت جىڭ، بەش  (بەزى جايدا ئون شىڭ) بىر كۈرە؛ بىر  ئون ئالتە جىڭ (بەزى جايلاردا ئون سەككىز جىڭ). بىر  تۆت جىڭ، تۆت  بىر چارەك؛ ئالتە چارەك بىر ، بىر تاغار يۈز جىڭ ھېسابلىنىپ كەلگەن. خەلق ئىچىدىكى  دېگەن ئادەت تىل مۇشۇ ، ،  دېگەن سۆزدىن ئاڭلىنىدىغان  مەنىسى ئاساسىد شەكىللەنگەن.  

يۇقىرىدا ئېيتىلغان ،  سۆزى خەنزۇچىدىن قوبۇل قىلىنغان.  بۇرۇن ئۇيغۇرچە  دەپ ئاتىلىپ كەلگەن بولۇپ، كېيىن ئۇنتۇلغان، ئەمما ئۇنىڭ پېئىل شەكلى ھازىرغا قەدەر ساقلىنىپ كەلمەكتە. مەسىلەن،  (بىر جىڭ تارتىپ بېرەي). گرام، كىلوگرام، توننا، دادەن، دەن قاتارلىق سۆزلەر خەنزۇچە ۋە خەلقئارا تىلدىن قوبۇل قىلىنغان. 

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇرلاردا ئىلىم-پەن
ئۇزۇنلۇق (ئارىلىق) ئۆلچىمى

ئۇزۇنلۇق (ئارىلىق) ئۆلچىمى 

ئەجدادلىرىمىز ھازىرقى مىللىمېتىر، سانتىمېتىر، مېتىر، كىلومېتىر قاتارلىق ئۇزۇنلۇق ئۆلچەم بىرلىكىنى ① ، ، ، ؛ ② ، ، ، ،  بىلەن پەرقلەندۈرۈپ كەلگەن. بۇ ئۆلچەم بىرلىكلىرى بويىچە ① تۈركۈمدىكىنىڭ ئەڭ قىسقا بىرلىكى ، ئەڭ ئۇزۇن بىرلىكى ، ؛ ② تۈركۈمدىكىنىڭ ئەڭ قىسقا بىرلىكى ، ئەڭ ئۇزۇن بىرلىكى ،  بولۇپ ئەمەلىي قوللانغاندا زۆرۈرىيەت ۋە ئېھتىياجغا قاراپ ھەربىر بىرلىكنىڭ ئالدىغا تۈپ سان، مۇرەككەپ سان قوشۇپ پەرقلەندۈرۈلىدۇ. مەسىلەن، بەش ئىلىك؛ چارەك؛ يىگىرمە غېرىچ؛ يۈزگەز، ئون بەش غۇلاچ؛ ئون ماڭدام؛ بەش چامدام بىر ئۈن يېتىم يەر، يۈز چاقىرىم (يول) قاتارلىق. 

يۈز (كۆلەم) ئۆلچەم بىرلىكى جەھەتتە، ئۇيغۇرلاردا ئەنئەنىۋى يۈز ئۆلچەم بىرلىكىدىن ،  نى كۆرسىتىشكە بولىدۇڭ. كېيىنكى ۋاقىتلاردا خەنزۇچىدىن ،  قوبۇل قىلىنىغان بولۇپ، ھازىرغا قەدەر قوللىنىلىپ كەلمەكتە. شۇ قاتاردا، ، ،  قاتارلىق خەلقئارا ھەجىم ئۆلچەم بىرلىكىمۇ قوللىنىلىدۇ. 

،  كە كەلسەك، توقسان ياشتىن ئاشقان پېشقەدەملەرنىڭ رىۋايەت قىلىشىچە، تېرىلغۇ يەر كۆلىمى بەلگىلىك ئۇزۇنلۇقتىكى بىر تانا بىلەن ئۆلچىنىدىكەن. شۇڭا تېرىلغۇ يەر كۆلىمىنىڭ ئۆلچەم بىرلىكى  دەپ ئاتالغانىكەن. ئۆلچەملىك تاناپ بىلەن تۆت چاسا قىلىپ ئۆلچەنگەن يەر كۆلىمى  بولىدىكەن. بىر تاناپ تەخمىنەن بىر يېرىم موغا باراۋەر ئىكەن.  بىر چارەك ئېغىرلىقتىكى يەنە ئون ئالتە جىڭ ئۇرۇق چۈشىدىغان كۆلەمدىكى يەرگە قارىتىلغان بولۇپ تەخمىنەن سەككىز - ئون موغا توغرا كېلىدىكەن. 

ئەجدادلىرىمىز يەنە  دېگەن بىر ئاتالغۇنىمۇ قوللىنىپ كەلگەن. ئەمما ئۇنىڭ قايسى مىقدار بىرلىكىنى بىلدۈرىدىغانلىقى توغرىسىدا ئېنىق مەلۇماتقا ئىگە ئەمەسمىز. ھېكايە - چۆچەكلەردىكى، خەلق ئىچىدىكى ،  دېگەن تەسۋىر ۋە سۆزگە ئاساسلانغاندا  نىڭ ئېغىرلىق ئۆلچەم بىرلىكى ئىكەنلىكى مەلۇم بولىدۇ. ئەمما  جىڭ ياكى كىلوگرام ھېسابىدا قانچىلىك يەر تەقلىتىدە  يىگىرمە نەچچە موغا باراۋەر دېسە، بەزىلەر قىرىق - ئەللىك موغا باراۋەر بولۇشى مۇمكىن دەپ مۆلچەرلەيدۇ. خەلق ئىچىدە ئادەمنىڭ كېلەڭسىزلىكى، ئىشتەيلىكى ،  دېگەن تەسۋىرىي ئادەت تىلىمۇ شۇ  ئۇقۇمى ئاساسىدا شەكىللەنگەن. 
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇرلاردا ئىلىم-پەن
ئابدۇۋىلى ئايۇپ گۈلەن ئەسەرلىرى

ئابدۇۋەلى

ئابدۇۋىلى ئايۇپ گۈلەن يازمىلىرى

ئابدۇۋىلى ئايۇپ يازمىلىرى

گۈلەن يازمىسى

گۈلەن يازملىرى

تۈر:ئۇيغۇر تور ئەسەرلىرى‎‏
ئەسىر

* ئەسىر (يۈزيىللىق ۋاقىت بىرلىكى)
* ئەسىر (ناماز ۋاقتى)
* ئەسىر (جەڭ، ئۇرۇش)

## مەنبەلەر

تۈر:ۋاقىت
قەرن

قەرن  [qern]— قەدىمكى ئوتتۇرا ئاسىيا مىللەتلىرى ئارىسىدا قوللىنىلغان ۋاقىت بىرلىكى بولۇپ، 1 قەرن قەدىمكى 1 ئەسىر ۋاقىتنى بىلدۈرگەن. 

قەدىمكى ئىراننىڭ 1 ئەسىرى 30 يىل، چاغاتاي دەۋرىدىكى تۈركى خەلقلەرنىڭ 1 ئەسىرى 32 يىل ھېسابلىناتتى.
## مەنبەلەر

تۈر:ۋاقىت
قەرنە

قەرنە  [qerne]— مىلادىيە ھېسابىدا مەلۇم بىر پەسىلنىڭ مەلۇم بىر مەزگىلى، ھىجىرىيە ھېسابىدا مەلۇم بىر ئايغا توغرا كېلىپ، ئارىدىن بىرنەچچە 10 يىل ئۆتكەندىن كېيىن يەنە ھىجىرىيىنىڭ شۇ ئېيى مىلادى يىلىنىڭ شۇ پەسلىنىڭ شۇ مەزگىلىگە ئاساسەن توغرا كەلسە بۇ چاغدا بىر «قەرنە» ۋاقىت ئۆتكەن بولىدۇ. يەنى مىلادىيىنىڭ 33- يىلى ھىجىرىيىنىڭ 34- يىلى بىر قەرنە ھېسابلىنىدۇ.

مۆچەل يىل ھېسابىدا 12 مۆچەلنىڭ ئۈچ قېتىم تەكرارلىنىشى، يەنى 36 يىل بىر قەرنە بولىدۇ.

دېھقانلار كالىندارى ھېسابىدا دەۋرىيلىك مۆچەلنىڭ بەش قېتىم تەكرارلىنىشىدىن ھاسىل بولغان 60 يىل بىر قەرنە بولىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ۋاقىت
قىران

قىران  [qiran]— ئەسلى مەنىسى جۈپلىشىش، قوشۇلۇش دېگەن سۆز ھازىرقى ئىستېمالدا قىران چۈشەنچىسى ئىككى خىل، بىر خىلى بويىچە قىران 25 يىلغا تەڭ. يەنى بىر ئەسىرنىڭ تۆتتىن بىرىگە تەڭ.

ئادەتتە كىشىلەرنى «قىرانىغا يەتتى» دېگەنلىك 25 ياشقا تولدى، جۈپلىشىش-نىكاھلىنىش مۇددىتىگە يەتتى دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ. 

يەنە بىر خىل چۈشەنچە بويىچە قىران — تەخمىنەن 30 يىلغا تەڭ بولىدۇ، بىر ئەسىرنىڭ ئۈچتىن بىرى نەزەردە تۇتۇلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ۋاقىت
ئون ئىككى بۇرج

ئۇن ئىككى بۇرج:

1. ئارسلان [arslan] (ئەسەد بۇرجى)

2. چايان [çayan] (ئەقرەب بۇرجى)

3. ئوغلاق [oğlaq] (جەدى بۇرجى)

4. قوشكېزەك [qoşkézek] (جەۋزا بۇرجى)

5. سوغا [soğa] (دەلۋە بۇرجى)

6. قىسقۇچپاقا [qisquçpaqa] (سەرەتان بۇرجى)

7. ئۇي [uy] (سەۋر بۇرجى)

8. كىز [kiz] (سۇنبۇلە بۇرجى)

9. ياچاق [yaçaq] (قەۋس بۇرجى)

10. تارازا [taraza] (مىزان بۇرجى)

11. قوزا [qoza] (ھەمەل بۇرجى)

12. بېلىق [béliq] (ھوت بۇرجى)
## مەنبەلەر

تۈر:ئاتالغۇ
24مەۋسۇم

تۆت پەسىل، يىگىرمە تۆت مەۋسۇم — قەدىمكى ئەجدادلار بىر يىل ئىچىدىكى كىلىماتنىڭ ئۆزگىرىش ئەھۋالىغا ئاساسەن، بىر يىلنى ئەرتەياز (ئەتىياز، باھار)، ياز، كۈز، قىشتىن ئىبارەت تۆت پەسىلگە بۆلگەن. بىر پەسىل ئۈچ ئاي بولۇپ، ئادەتتە 11-، 12- 1- ئايلار قىش پەسلىگە؛ 2-، 3-، 4- ئايلار ئەتىياز پەسلىگە؛ 5-، 6-، 7- ئايلار ياز پەسلىگە؛ 8-، 9-، 10- ئايلار كۈز پەسلىگە تەۋە بولىدۇ. 

دېھقانلار كالىندارى بويىچە بىر يىل 24 مەۋسۈم بولىدۇ. 

ئەتىياز پەسلى:

# باش باھار (2- ئاينىڭ 4- ياكى 5- كۈنى)
# 
# ئەگىز سۈيى (2- ئاينىڭ 19- ياكى 20- كۈنى)
# 
# جانىۋارلارنىڭ ئويغىنىشى (3- ئاينىڭ 5- ياكى 6- كۈنى)
# 
# ئەتىيازلىق كۈن-تۈن تەڭلىكى (3- ئاينىڭ 5- ياكى 6- كۈنى)
# 
# چوكانتال (4- ئاينىڭ 5- ياكى 6- كۈنى)
# 
# قىزىلكوس (4- ئاينىڭ 20- ياكى 21- كۈنى)
# 
ياز پەسلى:
# 
# باش ياز (5- ئاينىڭ 5- ياكى 6- كۈنى)
# 
# دان تۇتۇش (5- ئاينىڭ 21- ياكى 22- كۈنى)
# 
# ئورما ۋاقتى (6- ئاينىڭ 6- ياكى 7- كۈنى)
# 
# يازلىق كۈن-تۈن توختىشى (6- ئاينىڭ 22- ياكى 21- كۈنى)
# 
# باش تومۇز (7- ئاينىڭ 7- ياكى 8- كۈنى)
# 
# تومۇز (7- ئاينىڭ 23- ياكى 24- كۈنى)
# 
كۈز پەسلى:
# 
# باش كۈز (8- ئاينىڭ 7- ياكى 8- كۈنى)
# 
# كۈزگى تېرىم (8- ئاينىڭ 23- ياكى 24- كۈنى)
# 
# ئاق شەبنەم (9- ئاينىڭ 7- ياكى 8- كۈنى)
# 
# كۈزلۈك كۈن-تۈن تەڭلىكى (9- ئاينىڭ 23- ياكى 24- كۈنى)
# 
# سوغۇق شەبنەم (10- ئاينىڭ 8- ياكى 9- كۈنى)
# 
# قىروۋ چۈشۈكى (10- ئاينىڭ 23- ياكى 24- كۈنى)
# 
قىش پەسلى:
# 
# باش قىش (11- ئاينىڭ 8- ياكى 7- كۈنى)
# 
# سېرىق قار (11- ئاينىڭ 23- ياكى ياكى 22- كۈنى)
# 
# ئاق قار (12- ئاينىڭ 7- ياكى 8- كۈنى)
# 
# قىشلىق كۈن-تۈن توختىشى (12- ئاينىڭ 22- ياكى 23- كۈنى)
# 
# قارا سوغۇق (1- ئاينىڭ 5- ياكى 6- كۈنى)
# 
# قاپاقياردى (1- ئاينىڭ 20- ياكى 21- كۈنى)

تۈر:ئاتالغۇ
يىل

**يىل**  [yil]— كالىندار ھېسابىدا يەر شارىنىڭ قۇياشنى بىر قېتىم ئايلىنىپ چىقىشىغا كېتىدىغان ۋاقىت. بىر يىل 365 كۈن 5 سائەت 48 مىنۇت 46 سېكۇنت. 1 يىل تۆت پەسىل، 12 ئاي بولىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ۋاقىت
كەنجئاي

كەنجئاي [kencay] (ھەپتە) — كالىندار ھېسابىدا دۈشەنبە، سەيشەنبە، چارشەنبە، پەيشەنبە، جۈمە، شەنبە، يەكشەنبىدىن ئىبارەت يەتتە كۈننى ئۆز ئىچىگە ئالغان ۋە مۇشۇ تەرتىپ بويىچە تەكرارلىنىدىغان ۋاقىت بىرلىكىنىڭ نامى، بىر ھەپتە يەتتە كۈن بولىدۇ. 

ئەجدادلىرىمىز يەتتە كۈننى بىر ھەپتە قىلىپ، ھەر بىر كۈنگە بىردىن يۇلتۇزنىڭ نامىنى قويۇپ ۋاقىت خاتىرىلىگەن. مەسىلەن: 

1. ساقان [saqan] — دۈشەنبە (زۇھەل، ساتۇرىن يۇلتۇزى)؛ سەكەنتۇر، سەكەنتىر دەپمۇ ئاتىلىدۇ. 

2. ئوڭاي [oñay] — سەيشەنبە (ئوڭاي يۇلتۇزى يەنە ئۇيغۇرچىدا ئەرەنتىر، قاراقۇش دېگەن ناملار بىلەنمۇ ئاتالغان؛ مۇشتەرى، يۇپىتىر يۇلتۇزى). 

3. قۇرت [qurt] — چارشەنبە (مېرىخ، مارس يۇلتۇزى)؛ قۇرت — بۆرىنىڭ ئەركىلەتمە ئىسمى، قەدىمكىلەر بۆرىنى ئۇلۇغلىغاچقا ۋە ئۇنىڭدىن قورققاچقا، ئۇنىڭ نامىنى بىۋاستە ئاتىماستىن، ئۇنى قۇرت دەيتتى، بۆرە ئۆلتۈرسە، قۇرۇت ئۆلتۈردۈم دەيتتى؛ قۇرۇت، كۇرۇت، كۇرۇد دېگەندەك تەلەپپۇزلىرى بار. 

4. قۇياش [quyaş] — پەيشەنبە (قۇياش؛ كۈن). 

5. سەۋىت [sevit] — جۈمە (زۆھرە، چولپان، ۋېنېرا يۇلتۇزى). 

6. ئاتارۇت [atarut] — شەنبە (ئارزۇ، مېركورى يۇلتۇزى). 

7. يالچىق [yalçiq] — يەكشەنبە (ئاي، ئاي شارى). 

ئىدىقۇت ئۇيغۇرلىرى بىر ھەپتىنى يەتتە كۈنگە بۆلۈپ، ئۇلارنى، باش كۈن (دۈشەنبە)، بوش كۈن (سەيشەنبە)، سوڭ كۈن (چارشەنبە)، كىچاتنا كۈن (پەيشەنبە)، ئاتنا كۈن (ئازنا-جۈمە)، ئاتناراس (شەنبە)، پازار كۈن (يەكشەنبە) دەپ ئاتىغان.
## مەنبەلەر

تۈر:ۋاقىت
كۈن

كۈن [kün] — كالىندار ھېسابىدا تاڭ ئېتىپ قۇياش كۆتۈرۈلگەندىن باشلاپ، قۇياش ئولتۇرغانغا قەدەر بولغان ۋاقىت بىر كۈن بولىدۇ. 

بىر كېچە كۈندۈزنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ۋاقىت بىرلىكى بولۇپ، بىر كۈن 24 سائەت بولىدۇ، كېچە سائەت 1 دىن 12 گىچە چۈشتىن بۇرۇن (چ ب) ھېسابلىنىدۇ. چۈش ۋاقىت سائەت 12 دىن كەچ سائەت 0 گىچە چۈشتىن كېيىن (چ ك) دەپ ھېسابلىنىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ۋاقىت
كۈندۈز

كۈندۈز [kündüz] — كالىندار ھېسابىدا قۇياش كۆتۈرۈلۈپ تاڭ ئېتىپ قوياش ئولتۇرغانغا قەدەر بولغان ۋاقىت. 

بىر كۈندۈز 12 سائەت بولىدۇ. 

ئەنئەنىۋى ۋاقىت ھېسابلاش ئۇسۇلىدا بىر كۈندۈز تاڭ (سەھەر ۋاقتى سائەت 5 تىن 8 گىچە بولغان ۋاقىت)، چۈشتىن بۇرۇن (سائەت 8 دىن 11 گىچە بولغان ۋاقىت)، چۈش (سائەت 11 دىن 1 گىچە بولغان ۋاقىت)، چۈشتىن كېيىن (سائەت 1 دىن 5 كىچە بولغان ۋاقىت).
## مەنبەلەر

تۈر:ۋاقىت
كېچە

كېچە [kéçe] — كالىندار ھېسابىدا قۇياش ئولتۇرغاندىن باشلاپ تاڭ ئېتىپ قۇياش كۆتۈرۈلگەنگە قەدەر بولغان ۋاقىت. 

بىر كېچە 12 سائەت بولىدۇ. ئەنئەنىۋى ۋاقىت ھېسابلاش ئۇسۇلىدا بىر كېچە 

# زاۋال (چۈشتىن كېيىن سائەت 5 تىن 9 غىچە بولغان ۋاقىت)، 
# 
# ئەلياتقۇ (كېچە سائەت 9 دىن 11 گىچە بولغان ۋاقىت)، 
# 
# تۈن نىسبى (كېچە سائەت 11 دىن 1 گىچە بولغان ۋاقىت)، 
# 
# باش توخۇ (سائەت 1 دىن 3 كىچە بولغان ۋاقىت)، 
# 
# سۈبھى (كېچىنىڭ ئاخىرقى بۆلىكى بولۇپ، سائەت 3 تىن 5 كىچە بولغان ۋاقىت) دەپ بەش بۆلەككە بۆلۈنىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ۋاقىت
كۈزەد

كۈزەد [küzet] — بۇرۇنقى زامانلاردا بىر كېچىنى بەشكە بۆلۈپ بەش قېتىم جاڭ ئۇرۇدىكەن. ھەر بىر جاڭ ئۇرۇشنىڭ ئارىلىقى تەخمىنەن ئىككى سائەت بولىدىكەن.
## مەنبەلەر

تۈر:ۋاقىت
سوتكا

**سوتكا** [sotka] — بىر كېچە-كۈندۈز ۋاقىتنى بىلدۈرىدىغان ۋاقىت ئۆلچەم بىرلىكى، 1 سوتكا 24 سائەت بولىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ۋاقىت
پاس

پاس [pas] — قەدىمكى ئوتتۇرا ئاسىيادا قوللىنىلغان ۋاقىت بىرلىكى. بىر پاس ئادەتتە بىر كېچە-كۈندۈرنىڭ 1/8 ىگە توغرا كېلىدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:ۋاقىت
چارەك

**چارەك** [çarek] — كالىندار ھېسابىدا بىر پۈتۈن ۋاقىت بىرلىكىنىڭ تۆتتىن بىرى. چارەك ئەسىر — 25 يىلنى؛ چارەك سوتكا — 6 سائەتنى؛ چارەك سائەت — 15 مىنۇتنى بىلدۈرىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ۋاقىت
سائەت

سائەت [saet] — سوتكىنىڭ 12/1 ىگە تەڭ بولغان ۋاقىت بىرلىكى، 1 سائەت 60 مىنۇت، 3600 سېكۇنتقا تەڭ. قەدىمكى بابىللىقلار بىر كېچە-كۈندۈزنى 24 ۋاقىتقا بۆلۈپ ۋاقىت ھېسابلىغان. ئۇنىڭ توغرىلىق دەرىجىسى ۋە قوللىنىلىشچانلىقى ياخشى بولغاچقا، باشقا ئەللەرگىمۇ تارقىلىپ كەڭ قوللىنىلغان.
## مەنبەلەر

تۈر:ۋاقىت
بىر ئاش پىشىم

بىر ئاش پىشىم [bir aş pişim] — بىر ۋاق ئاش (تاماق) نىڭ پىشىشى ئۈچۈن كەتكەن ۋاقىت؛ بىر ئاش پىشقۇچىلىك ۋاقىت.

## مەنبەلەر

تۈر:ئاتالغۇ
مىنۇت

**مىنۇت** [minut] — ۋاقىت ھېسابىدا بىر سائەتنىڭ 60 تىن 1 بۆلىكى، 1 مىنۇت 60 سېكۇنتقا تەڭ.
## مەنبەلەر

تۈر:ۋاقىت
دەقىقە

دەقىقە [deqiqe] — ۋاقىت ھېسابىدا سېكۇنتنىڭ 60 تىن 1 بۆلىكىگە تەڭ بولغان ئەڭ كىچىك ۋاقىت بىرلىكى.

قەدىمكى زاماندا ئوتتۇرا ئاسىيادا سائەتتىن كىچىك ۋاقىت بىرلىكى دەقىقە بولغان. 

بىر كېچە-كۈندۈز 1440 دەقىقىگە بۆلۈنگەن. دەقىقىنىڭ ئۇزۇنلۇقى توغرىسىدا «بابۇرنامە» دە «سۈرە فاتىھەنى بىسمىللا بىلەن قوشۇپ ئالتە قېتىم ئوقۇغانچە بولىدۇ» دېيىلگەن.
## مەنبەلەر

تۈر:ۋاقىت
سېكۇنت

سېكۇنت [sékunt] — ھازىرقى ئەڭ كىچىك ۋاقىت بىرلىكىنىڭ نامى، 60 سېكۇنت 1 مىنۇتقا تەڭ، 1 سېكۇنت 60 دەقىقىگە تەڭ.
## مەنبەلەر

تۈر:ۋاقىت
ئۈچلۈك تەڭرى

خرىستىئان دىنىنىڭ ئەقىدىسى بويىچە، ئالەمدىكى جىمى مەۋجۇداتنى پەقەت تەڭرىلا بىرلىككە كەلتۈرەلەيدۇ. ئەمما، خرىستىئان دىنى يەنە ئىيسانى ھەم تەڭرى، ھەم تەڭرىنىڭ ئوغلى دەپ قەيت قىلىدۇ، بۇنىڭ ئۆزى زىددىيەتلىك قاراشتۇر. نەتىجىدە، خرىستىئانلار بۇنى «ئۈچلۈك تەڭرى» تەلىماتى ئارقىلىق چۈشەندۈرۈپ، تەڭرى ئاتا تەڭرىزادىنى تەۋەللۇت قىلغان، تەڭرى ئاتا بىلەن تەڭرىزادە مۇقەددەس ئەرۋاھنى ئاپىرىدە قىلغان، بۈۋى مەريەم ئانا دەل شۇ مۇقەددەس ئەرۋاھقا ئۇچراپ، توي قىلماي تۇرۇپلا ئىيسانى تۇغقان، دەپ قارايدۇ. 

خرىستىئان دىنى ئۈچلۈك تەڭرى سىرلىق ۋەھىيدۇر، ئۇنى ئەقىلگە تايىنىپ بىلگىلى بولمايدۇ، پەقەت ئېتىقادقا تايىنىپلا قوبۇل قىلغىلى بولىدۇ، ئۈچلۈك تەڭرى خۇددى ئۈچبۇلۇڭغا ئوخشايدۇ، ئۈچ دانە بۇلۇڭ بىرلىشىپ بىر پۈتۈن گەۋدىنى ھاسىل قىلىدۇ، ئۇ بۇزۇۋېتىلسە شەكىلگە كەلتۈرگىلى بولمايدۇ، دەپ قارايدۇ. بۇ خىل دىنىي ئەقىدە ئۇنى تېخىمۇ سىرلىق تۈسكە كىرگۈزۈپ قويغاچقا، خرىستىئان مۇرىتلىرى تەڭرى خۇددى ھەر خىل سىياقتا ئۆزىنىڭ يېنىدىلا پەيدا بولۇپ قالىدىغاندەك ھېسسىياتقا كېلىپ قالىدۇ - دە، ئۇلارنىڭ خرىستىئان دىنىغا بولغان ئېتىقادى تېخىمۇ كۈچىيىدۇ. 

خرىستىئان دىنىدا ئۈچلۈك تەڭرىنى كۈيلەيدىغان نۇرغۇن قەسىدىلەر بار. ئۇنىڭ ئىچىدىكى بىر كۇپلېتىنىڭ تەخمىنىي مەنىسى مۇنداق: ئالەم تېخى شەكىللەنمىگەن چاغدا، تەڭرى ئاتىنىڭ شاپائىتى زاھىر بولدى؛ ئۇ ئالەم، قۇياش، ئاي ۋە يۇلتۇزلارنى بىنا قىلىپ، ئۇلارنىڭ نۇرى ئارقىلىق دۇنيانى يورۇتتى. تەڭرى ئاتىنىڭ ئوغلى خرىستوس ئىيسا، ئۇ ئۆزىنى قۇربان قىلىش بەدىلىگە ئاۋامنى گۇناھتىن ساقىت قىلدى؛ مۇرىتلار مەڭگۈ ئۇنىڭغا ئەگىشىپ ئالغا ئىلگىرىلەيدۇ، شۇندىلا ھاياتلىق كۆكلەپ، دۇنيا يورۇقلۇققا تولىدۇ. مۇقەددەس روھ تەڭرى ئاتا بىلەن تەڭرىزادىنىڭ روھىغا ۋەكىللىك قىلىدۇ، بۇ روھ مۇرىتلارنى ھەقىقەتنى تېپىشقا، مېھىر - شەپقەتلىك، ئاق كۆڭۈل بولۇشقا يېتەكلەيدۇ؛ مۇقەددەس روھنىڭ ۋەھىيسى كىشىنى ھاياجانغا سالىدۇ، زۇلمەتتىن قۇتۇلۇپ يورۇقلۇققا ئەگەشكەنلەر چەكسىز نۇسرەتكە ئېرىشىدۇ. 

## مەنبەلەر

تۈر:خىرىستىئان دىنى‎‏
تۇنجى گۇناھ

«ئىنجىل. ئەھدى ئەتىﻒ بىبلىيسى» نىڭ بېشىدىلا تەڭرىنىڭ دۇنيانى ياراتقانلىقى ھەققىدىكى رىۋايەت بار، ئۇنىڭدا ئېيتىلىشىچە، ئىنسانلارنىڭ ئەجدادى بولمىش ئادەم ئاتا بىلەن ھەۋۋا ئانا ئىلاھنىڭ نەسىھىتىگە قۇلاق سالماي، چەكلەنگەن مېۋىگە ئوغرىلىقچە ئېغىز تېگىپ قويغانلىقى ئۈچۈن، ئەدىن (باغى ئېرەم)دىن قوغلانغانمىش. «ئىنجىل» دا مۇشۇ رىۋايەت ئارقىلىق، ئىنسانلارنىڭ ئەجدادلىرى «تۇنجى گۇناھ» نى ئۆتكۈزگەنلىكى ئۈچۈن، ئۇ كېيىنكىلەرگە ئەۋلادمۇئەۋلاد مىراس قالىدۇ، ئەمدىلا تۇغۇلغان بوۋاقمۇ گۇناھكاردۇر، دېگەن قاراش تەرغىب قىلىنىدۇ. 

خرىستىئان دىنىدىكى تۇنجى گۇناھ تەلىماتى كىشىلەرنى دۇنيادىكى جىمى جەبىر - جاپانى باشقىلار پەيدا قىلغان ئەمەس، بەلكى ئىنسانلارنىڭ ئەجدادلىرى باشتىلا گۇناھنىڭ ئۇرۇقىنى چېچىپ قويغان، شۇڭا ئىنسانلار ئۆزىگە تايىنىپ گۇناھتىن ساقىت بولالمايدۇ، بۇنىڭ ئۈچۈن ھەممىگە قادىر تەڭرىگە تايىنىشتىن باشقا ئامال يوق، دېگەن قاراشقا ئىشەندۈرۈش مەقسەت قىلىنىدۇ. خرىستىئان دىنىدا يەنە مېھرىبان تەڭرى ئۆزىنىڭ بىردىنبىر ئوغلى ئىيسانى ئىنسانلارنى قۇتقۇزغىلى ئەۋەتكەنىدى، ئىيسا ئىنسانلارنى گۇناھتىن ساقىت قىلىش ئۈچۈن قۇربان بولدى. شۇڭا، ئىيساغا ئىشەنگەندىلا ئاندىن تۇنجى گۇناھتىن ساقىت بولغىلى بولىدۇ، خرىستىئان دىنىغا ئېتىقاد قىلىش مەڭگۈ نىجاتلىققا ئېرىشىشنىڭ ئاساسى، دەپ قەيت قىلىنىدۇ. تۇنجى گۇناھ تەلىماتى خرىستىئان دىنىنىڭ ئاساسىي ئەقىدىلىرىنىڭ بىرى، شۇنداقلا ئۆزىگە مۇرت توپلاشتىكى مۇھىم نەزەرىيىسىدۇر. 
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر

تۈر:خىرىستىئان دىنى‎‏
شامان دىنى

شامان دىنى ئۇيغۇرلار ئەڭ بۇرۇن ئېتىقاد قىلغان دىن بولۇپ، ئۇدەسلەپ ئورال - ئالتاي قوۋملىرى ئارىسىدا مەيدانغا كەلگەن. شۇنىڭ ئۈچۈن شامان دىنى ئاساسەن شۇ رايونلار ۋە ئۇنىڭغا قوشنا رايونلاردا كەڭ تارقالغان. شامان دىنى ئىنسانلار ئەجدادىنىڭ تەبىئەتكە چوقۇنۇش دەۋرىدە ھاسىل بولغان ئەقىدە - ئېتىقادلىرى مۇجەسسەملەشتۈرۈلۈش ئاساسىدا قامانلار تەرىپىدىن تەرغىپ - دالالەت قىلىنغان بىر ئىلاھلىق دىن ئىدى. ئۇنىڭدا ، ،  دېگەن قاراشلار تەرغىپ قىلىنىدۇ. ئۇيغۇرلار شامان دىنىغا 2000 يىلدىن ئارتۇق ۋاقىت ئېتىقاد قىلدى. مىلادى Ⅶ ئەسىرنىڭ ئوتتۇرلىرىدىن كېيىن تەدرىجىي مانى دىنىغا ئېتىقاد قىلىدىغان بولغان. ئەنە شۇنداق ئۇزاق تارىخىي جەرياندا ئەجدادلىرىمىز بۇرۇن ئېتىقاد قىلىپ كەلگەن كۆپ ئىلاھلىق دىن ئەقىدە - ئادەتلىرى، شامان دىنى شارائىتىغا ماسلىشىپ داۋاملىشىپ كەلدى.
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇرلارنىڭ ئېتقاد ئادەتلىرى
تۈر:دىن
كرېست

كرېست خرىستىئان دىنىنىڭ بەلگىسى. چېركاۋلارنىڭ ئۇچلۇق ئۆگزىسىگە كرېست تىكلەنگەن بولىدۇ، پوپلار قولىغا كرېست تۇتىۋالىدۇ، مۇرىتلارنىڭ كۆپىنچىسى بوينىغا كرېست ئېسىۋالىدۇ، دۇئا - تىلاۋەت قىلغاندىمۇ كۆكسىگە توختىماي كرېست بەلگىسىنى سىزىدۇ. . . ئىشقىلىپ خرىستىئان دىنى بارلىكى يەردە چوقۇم كرېست بەلگىسى بار. 

كرېست ئەسلىدە قەدىمكى رىم پادىشاھلىرىنىڭ ئېچىنىشلىق ھالدا ئادەم ئۆلتۈرىدىغان قورالى ئىدى. كرېستنىڭ لاتىنچى مەنىسى قىسقۇچ دېگەنلىك بولىدۇ. ئۇ ئىككى تال ياغاچنى كېسىشتۈرۈپ باغلاش ئارقىلىق ياسىلىدۇ. قەدىمكى رىمدە قۇللار، ئىنقىلابچىلار ياكى پۇقرالار ھوقۇقى يوق ياقا يۇرتلۇقلارغا بېرىلگەن ئۆلۈم جازاسىنى ئىجرا قىلىشتا، گۇناھكار دەپ قارالغۇچىنىڭ ئىككى قولى كرېستنىڭ ئىككى قانىتىغا، ئىككى پۇتى كرېستنىڭ ئاستىنقى تىك تۈۋرۈكىگە مىخلانغاندىن كېيىن، كرېست تىكلەپ قويۇلاتتى، شۇنىڭ بىلەن، ئۇنىڭغا مىخلانغۇچى قانسىراپ ئېچىنىشلىق ھالدا ئۆلۈپ كېتەتتى. ئەينى چاغدا، رىم ھۆكۈمرانلىرى ئېغىر ئالۋان - ياساق، باج - سېلىقلار ئارقىلىق خەلقنى ئېكسپىلاتاتسىيە قىلاتتى، قاتتىق ئازاب - ئوقۇبەتتە قالغان خەلق ئۈزلۈكسىز قوراللىق قوزغىلاڭ كۆتۈرۈپ قارشىلىق كۆرسىتىپ تۇراتتى. مىلادىيىدىن ئىلگىرىكى73 - يىلىدىن مىلادىيىدىن ئىلگىرىكى71 - يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا يۈز بەرگەن سىپارتاك قۇللار قوزغىلىڭى مەغلۇپ بولغاندىن كېيىن، 6000 دىن ئارتۇق قۇل رىم كوچىسىدىكى كرېستقا مىخلىنىپ ئۆلتۈرۈلگەن، پۈتۈن ئەتراپ كرېستقا تولۇپ كەتكەن. مىلادىيىدىن ئىلگىرىكى66 - يىلىدىن مىلادىيىدىن ئىلگىرىكى70 - يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا پۈتۈن پەلەستىن تەۋەلىكىدە يۈز بەرگەن يەھۇدىيلار قوزغىلىڭىمۇ مەغلۇبىيەت بىلەن ئاخىرلاشقاندىن كېيىن، ئېرۇسالىم جەسەتكە تولۇپ، شۇنچە نۇرغۇن كرېستنىڭ بىرىمۇ بوش قالمىغان. شۇڭا، ئەڭ دەسلەپكى كرېستلار سانسىز بىگۇناھلارنىڭ قان - ياشلىق قىسمىتىنىڭ گۇۋاھچىسى ئىدى. 

رىۋايەت قىلىنىشىچە، ئىيساغا بېرىلگەن ئۆلۈم جازاسىمۇ كرېستقا مىخلاش ئارقىلىق ئىجرا قىلىنغانىكەن. ئۇ ئۆلگەندىن كېيىن، ئۇ ئىجاد قىلغان يەھۇدىي دىنىنىڭ ناسارا مەزھىپى مۇرىتلىرى كرېتسنى ئۆزلىرىنىڭ ئېتىقاد بەلگىسى قىلغان. بۇ چاغدىكى كرېست بىر تەرەپتىن ئىيسانى خاتىرىلەشكە ۋەكىللىك قىلسا، يەنە بىر تەرەپتىن ئەينى چاغدىكى ھۆكۈمرانلارغا قارشى كۆتۈرۈلگەن ئۈنسىز چۇقانغا ۋەكىللىك قىلاتتى. كېيىنچە، كرېستنىڭ سىمۋوللۇق مەنىسدە تۈپتىن ئۆزگىرىش بولۇپ، پاك گۇۋاھچىغا، بەخت - سائادەتنىڭ سىمۋۇلىغا ئايلىنىپ، خرىستىئان مۇرىتلىرى تەرىپىدىن «كرېست گوسپېلى» دەپ ئاتالغان. بۇ جەھەتتە ئۇ بۇددا دىنىدىكى تەسۋىيدىن كۆپ پەرقلىنىپ كەتمەيدۇ. كرېست بەلگىسىنى سىزىش ئېتىقاد قىلغانلىقنى، دۇئا - تىلاۋەت قىلغانلىقنى، ئۆزىنى ئاتىغانلىقنى ياكى بەخت - سائادەت تىلىگەنلىكنى بىلدۈرىدۇ. خرىستىئان مۇرىتلىرى دۇئا - تىلاۋەت قىلغاندا يەنە «ئىخلاسمەنلىك» دېگەن مەنىنى بىلدۈرۈپ «ئامىن» دېيىشىدۇ. 

كرېست بىر خىل بەلگە بولغاچقا، ئۇنىڭ شەكلى ناھايىتى كۆپ. ئادەتتە ئۇنىڭ مۇنداق تۆت خىل شەكلى بار: يۇنانچە كرېستنىڭ تۆت تەرىپى ئوخشاش ئۇزۇنلۇقتا بولىدۇ؛ لاتىنچە كرېستنىڭ ئاستىغا ساڭگىلىغان تەرىپى قالغان ئۈچ تەرىپىدىن ئۇزۇن بولىدۇ؛ قالغان ئىككى خىلى «T» شەكىللىك ۋە «X» شەكىللىك كرېستلاردۇر. كرېست بەلگىسىنى سىزىشتىكى قول ئىشارىتىمۇ چوڭ كرېست سىزىش ۋە كىچىك كرېست سىزىشتىن ئىبارەت ئىككى خىل بولىدۇ، ئالدىنقىسىدا پېشانىدىن باشلاپ مەيدىگىچە، ئوڭ - سول تەرەپكە قاراپ ئىككى مۈرىگىچە سىزىلىدۇ؛ كېيىنكىسىدە پەقەت پېشانىدىن مەيدىگىچىلا سىزىلىدۇ. 

## مەنبەلەر

تۈر:خىرىستىئان دىنى‎‏
ئەھلىسەلىپنىڭ ئۇزۇن سەپىرى

مىلادىيە11 - ئەسىردىن باشلاپ، ياۋروپادىكى خرىستىئان مۇرىتلىرى ئارىسىدا شەرقنىڭ ھەممىلا يېرىدە ئالتۇن، كۈمۈش، پىل چىشى، ئۈنچە - مەرۋايىت ۋە ھۆر - پەرىزاتتەك چىرايلىق قىزلار بار ئىكەن، شەرقنى كىم ئىگىلىۋالسا، شۇ كاتتا زەردارغا ئايلىنىدىكەن، دېگەن گەپ تارقالغان. بۇ گەپ نۇرغۇن خرىستىئان مۇرىتىنى ئۆزىگە جەلپ قىلغان. شۇنىڭ بىلەن، ئۇلار خرىستىئان دىنىنىڭ بايرىقى ئاستىدا ئارمىيە تەشكىللەپ شەرققە يۈرۈش قىلماقچى بولغان، ئۇلارنىڭ تۇنجى نىشانى مۇقەددەس شەھەر ئېرۇسالىم (قۇددۇس) نى ئىگىلەش ھەمدە خرىستوس ئىيسانىڭ بۇ دۇنيالىق تۇرمۇشىغا مۇناسىۋەتلىك بەزى رايونلارنى قولغا كىرگۈزۈش ئىدى. 

مىلادىيە1095 - يىلى، فرانسىيىنىڭ كلېرمۇنت شەھىرىدە دىنىي جەمئىيەتنىڭ يىغىنى چاقىرىلىپ، خرىستىئان مۇرىتلىرى غازاتقا قاتنىشىشقا چاقىرىق قىلىنىپ، غازاتقا قاتناشقانلىكى ئادەمنىڭ گۇناھتىن تامامەن ساقىت بولىدىغانلىقى جاكارلانغان. شەرققە يۈرۈش قىلغان ئەسكەرلەر كىيىمىگە قىزىل كرېست بەلگىسىنى تىكىۋالغانلىقى، ئارمىيىنىڭ بايرىقىغىمۇ قىزىل كرېست بەلگىسى چۈشۈرۈلگەنلىكى ئۈچۈن، بۇ قوشۇن تارىختا ئەھلىسەلىپ قوشۇنى، دەپ ئاتالغان. 

ئەھلىسەلىپنىڭ شەرققە يۈرۈش قىلىشى1095 - يىلى باشلىنىپ، 1291 - يىلى ئاخىرلاشقان بولۇپ، 200 يىلغا يېقىن ۋاقىت داۋاملاشقان، بۇنىڭ ئىچىدە كۆلىمى چوڭراق بولغىنى8 قېتىمغا يېتىدۇ. ئالدىنقى4 قېتىملىق ئۇزۇن سەپەردە، ئۇلارنىڭ ئىشلىرى خېلى ئوڭۇشلۇق بولغان. ئۇلار تۇنجى قېتىم (1096 - يىلى) ئېرۇسالىمنى ئىشغال قىلىپ، ئېرۇسالىم پادىشاھلىقى ۋە ئۇنىڭغا قاراشلىق ئېدېسسا گرافلىقى، ئانتىئوك كىنەزلىكى، تەرابۇلۇس گرافلىقىدىن ئىبارەت ئۈچ كىچىك دۆلەتنى قۇرغان. ئىككىنچى قېتىم (1147 - يىلى) ئارقا - ئارقىدىن سۇرىيە بىلەن مىسىرنى ئىشغال قىلغان. ئۈچىنچى قېتىم چوڭ ئولجىغا ئېرىشەلمىگەن. تۆتىنچى قېتىم (1202 - يىلى) تۈركىيە ۋىزانتىيە ئىمپېرىيىسىنىڭ پايتەختى كونستانتىنوپولنى ئىشغال قىلىپ، لاتىن ئىمپېرىيىسىنى قۇرغان. 

كېيىنكى4 - قېتىملىق شەرق سەپىرىدە، ياۋروپادىكى خرىستىئان مۇرىتلىرىنىڭ دىنىي ئەسەبىيلىكى پەسكويغا چۈشۈپ كەتكەنلىكى، خرىستىئان دىنى دۆلەتلىرى توختاۋسىز ئۇرۇش قىلىپ مالىيە جەھەتتىن خوراپ كەتكەنلىكى، ئۇنىڭ ئۈستىگە شەرقتىكى مۇسۇلمانلارنىڭ قەيسەرلىك بىلەن قارشىلىق كۆرسىتىشىگە ئوخشاش سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن، ئەھلىسەلىپ بارغانسېرى پايدىسىز ۋەزىيەتكە دۇچ كېلىپ، ئىلگىرى ئىشغال قىلغان زېمىنلاردىن ئارقا - ئارقىدىن ئايرىلىپ قالغان. 1291 - يىلىغا كەلگەندە، ئەھلىسەلىپنىڭ شەرقتىكى ئەڭ ئاخىرقى تايانچ نۇقتىسى ئاكرېنى قولدىن بېرىپ قويغان. ، شۇنىڭ بىلەن، ئەھلىسەلىپنىڭ شەرققە قىلغان تاجاۋۇزچىلىقى ئۈزۈل - كېسىل مەغلۇبىيەت بىلەن ئاخىرلاشقان. 

شۇنداق قىلىپ، ئەھلىسەلىپ دەسلەپتە كۆڭلىگە پۈككەن خرىستىئان دىنىنى شەرققە كېڭەيتىش غەرىزىگە يېتەلمىگەن. لېكىن، يەنە بىر جەھەتتىن، ئۇ ئىتالىيە قاتارلىق دۆلەتلەرنىڭ شەرق ئەللىرى بىلەن بولغان سودا ئالاقىسىنى ئىلگىرى سۈرگەن، ئىتالىيە قاتارلىق دۆلەتلەر شەرقنىڭ كېمىسازلىق، ساپالچىلىق، توقۇمىچىلىق، زەرگەرچىلىك قاتارلىق تېخنىكىلىرىنى ئالغاچ كەتكەن، بۇلار ياۋروپانىڭ مەدەنىيەت تەرەققىياتى ۋە ئىقتىسادىي تەرەققىياتىدا تۈرتكىلىك رول ئوينىغان. 

## مەنبەلەر

تۈر:خىرىستىئان دىنى‎‏
«ئاخىر زامان» ۋە «جەننەت بېشارىتى»

خرىستىئان دىنىدا دۇنيانى تەڭرى ياراتقان، كۈنلەرنىڭ بىرىدە دۇنيامۇ گۇمران بولىدۇ؛ «ئاخىر زامان» بولغاندا، ئىيسا ئىنسانلارغا «جەننەت» (نىجاتلىق يولى)نى كۆرسىتىپ بېرىدۇ، دېگەن تەرغىب قىلىنىدۇ. 

خرىستىئان دىنىدا يەنە «ئاخىر زامان» بولغاندا، جىمى ئىنسان تەڭرىنىڭ ئەڭ ئاخىرقى سورىقىغا تارتىلىدۇ؛ تەڭرى ھەممىگە قادىر، ھەممە ئىنساننىڭ ئەھۋالى ئۇنىڭغا بەش قولدەك ئايان؛ تەڭرىگە ئىخلاسمەنلىك بىلەن ئېتىقاد قىلىپ، دىنىي ئەھكاملارغا ئەمەل قىلىپ، ھەر ۋاقىت ساۋابلىق ئىشلارنى قىلغانلار گۇناھىنى يۇيالايدۇ، تەڭرى ئۇنداقلارغا جەننەتتىن ئورۇن بېرىدۇ؛ جەننەتنىڭ ھەممە يېرى ئالتۇن - كۈمۈشكە تولغان، ئۇ يەرگە كىرگەنلەر گۈزەل مەنزىرىلەرنى قانغۇدەك تاماشا قىلالايدۇ، نازۇ نېمەتلەردىن خالىغانچە يېيەلەيدۇ. يېقىملىق ناخشا - مۇزىكىلاردىن بەھرىمەن بولالايدۇ؛ گۇناھىنى يۇيمىغانلار دوزاخقا مەھكۇم قىلىنىدۇ، دوزاخ تېگى كۆرۈنمەس چوڭقۇر ھاڭ بولۇپ، ئەتراپتا يالقۇنلاپ ئوت كۆيۈپ تۇرىدۇ، يىلان - چايانلار ئادەمنى چېقىپ ئارام بەرمەيدۇ، ئۇ يەرگە كىرگەنلەر جىسمانىي ۋە روھىي جەھەتتىن چىدىغۇسىز ئازاب - ئوقۇبەتكە دۇچار بولىدۇ؛ شەيتانمۇ شۇ كۈنى ئوت دېڭىزىغا تاشلىنىدۇ، دېگەنلەر تەرغىب قىلىنىدۇ. 

تارىختا بىرمۇنچە ئىلاھشۇناسلار پالانى يىل پالانى ئاينىڭ پالانى كۈنى «ئاخىر زامان» بولىدۇ، شۇ كۈنى بىر بولسا قاتتىق يەر تەۋرەپ، يەر شارى پارتلاپ كېتىدۇ؛ بىر بولسا باشقا پلانېتلار يەر شارىغا سوقۇلۇپ سان - ساناقسىز پارچىلىنىپ كېتىدۇ. يەنە بىر بولسا دۇنياۋى يادرو ئۇرۇشى پارتلايدۇ، دەپ جاكارلىغان. ئەمما، ئۇلار بېشارەت بەرگەن كۈنلەر بىر - بىرلەپ ئۆتۈپ كەتكەن بولسىمۇ، لېكىن تاكى ھازىرغا قەدەر «ئاخىر زامان» بولغىنى يوق. 

خرىستىئان دىنىدا ئادەم بىلەن ھەۋۋا چەكلەنگەن مېۋىگە ئوغرىلىقچە ئېغىز تەگكەنلىكى ئۈچۈن، ئىنسانلار ھەرۋاقىت شەيتاننىڭ ئازدۇرۇشىغا ئۇچراپ تۇرىدۇ ھەم «ئاخىر زامان» نىڭ يېتىپ كېلىشىنى يۈرەكزادىلىك بىلەن كۈتۈپ ئولتۇرىدۇ، بۇنداق ھاياتتا يەنە قانداق ئارزۇ - ئۈمىد ۋە خۇشاللىق، لەززەت بولسۇن؟ دەپ قەيت قىلىنىدۇ ھەمدە شۇ سەۋەبتىن ئۇنىڭ ئىنسانلارغا «گوسپېل» (نىجاتلىق خەۋىرى)نى جاكارلىغانلىقى تەرغىب قىلىنىدۇ. «ئىنجىل» دا مۇنۇلار ئىنسانلارنىڭ سەمىگە سېلىنىدۇ: سەككىز خىل ئادەم تەڭرىنىڭ شاپائىتىگە ئېرىشىپ، بەخت - سائەدەتكە چۆمۈلىدۇ، «ھەقىقىي سائادەتنىڭ سەككىز ئىگىسى» تۆۋەندىكىلەردىن ئىبارەت: ئىخلاسمەن بەندە چوقۇم جەننەتكە كىرىدۇ؛ ئازاب - ئوقۇبەتكە دۇچار بولغان بەندە چوقۇم تەسەللىگە ئېرىشىدۇ؛ مۇلايىم ئادەم چوقۇم مىراس يەرگە ئېرىشىدۇ؛ قانائەتچان بەندە چوقۇم توق يۈرۈيدۇ؛ رەھىمدىل بەندە چوقۇم رەھىم - شەپقەتكە ئېرىشىدۇ؛ دىلى پاك بەندە چوقۇم تەڭرىنىڭ دىدارىنى كۆرەلەيدۇ؛ خەقلەر بىلەن ئىجىل - ئىناق ئۆتىدىغان بەندە تەڭرىنىڭ ئوغلى دېگەن نامغا ئېرىشىدۇ؛ ھەقىقەت ئۈچۈن باشقا ئىشقا مەجبۇرلانغان بەندە چوقۇم جەننەتكە كىرىدۇ. مانا بۇ خرىستىئان دىنىدىكى ئاتالمىش «جەننەت بېشارىتى» دۇر. 

تۈر:خىرىستىئان دىنى‎‏
ئاسىمە نىياز

ئاسىمە نىياز. ش ج ئۇ ئاخبارات فاكۇلتىتىنىڭ پروفىېسسورى، دوكتۇر. ئاسپىرانىت يىتەكچىسى. پەرھات مىجىتمۇئەللىمنىڭ ئايالى. مىنىڭچە ئۇيغۇرلاردا تېخى ئەر ئايال ئىككى تەرەپ ئىككىلىسىلا دوكتۇر بۇلغانلاردىن تېخى بەك ساناقلىقمىكىن دەيمەن. ئاسىمە مۇئەللىمنىڭ ئۇقۇش تارىخى پەرھاد مۇئەللىمنىڭ تارىخىغا ئۇخشاش. ئۇمۇ بىلۇروسىيە دۇلەتلىك داشۇېسىدە ئىرى بىلەن بىللە ئۇقۇپ دوكتۇرلۇقنى ئالغان. دۇلەتلىك ئىجتىمائى پەنلەر فوندىدىن ئالغان تەتقىقات تىمىسى بار. ئاخبارات فاكۇلتىتى تېخى يىڭى قۇرۇلدى، ئۇ ھازىرچە شۇ فاكۇلتىتتىكى بىردىنبىر رەسمى پىروفىسسور ۋە دوكتور. ئىرىدىن بۇرۇنراق رەسمى پىروفىسسور بۇلدى تېخى. كۇزىتىشىمچە ئۇي ئىشىغىمۇ پىششىق. تامىقى بەك ئۇخشايدۇ. 

## مەنبەلەر

* مەنبە: http://www.jeckblog.com

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇر دوكتۇرلىرى
ئۇيغۇر دوكتۇرلىرى

زامانىۋىي ئىلىم دۇنياسىدا باشقا قەۋىملەر بىلەن ماس قەدەمدە ئىلمىي ئىزدىنىشلەردە بولغان ئۇيغۇرلارمۇ ئاز ئەمەس. بىلىنگەن بەزى دوكتور ۋە دوكتور ئاشتىلار تۆۋەندىكىچە:

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇرلار
تۈر:ئۇيغۇر دوكتۇرلىرى
رىشات ئابدۇرۇسۇل

رىشات ئابدۇروسۇل تەبىئى پەن دوكتورى. كانادا سىمون فراسەر ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پوست-دوكتۇر(دوكتۇر ئاشتى) تەتقىقاتچىسى. ماتېماتىكىلىق كونترول نەزىرىسى ساھەسىدە تەتقىقات ئېلىپ بېرىۋاتىدۇ. رىشات ئابدۇروسۇل 1962-يىلى 7-ئايدا غۇلجا شەھەردە تۇغۇلغان. 1979-يىلى 9-ئايدا شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ماتېماتىكا فاكۇلتېتى ماتېماتىكا كەسپىگە ئوقۇشقا كىرگەن. 1984-يىلى 9-ئايدا ئوقۇش پۈتتۈرۈپ شۇ مەكتەپنىڭ ئۈزىگە ئوقۇتقۇچىلىققا ئېلىپ قېلىنغان. 

ئۇ 1988-يىلى 10-ئايدا شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۈكۈمىتىنىڭ 3-قېتىملىق ياپونىيىگە ئەۋەتىلگەن ئوقۇغۇچىنىڭ بىرى بولۇپ، ياپونىيە توكيو دەنكى ئۇنۋېرسىتېتى تەبىئى پەن-سانائەت ئىنستىتۇتىنىڭ ئۇچۇر فاكۇلتېتىغا بىلىم ئاشۇرۇشقا قوبۇل قىلىنغان. 1990-يىلى 10-ئايدا، ئۇ ئىككى يىللىق بىلىم ئاشۇرۇشىنى ئاياغلاشتۇرۇپ ۋەتەنگە قايتىپ، 1991-يىلى 6-ئايدا شەخسى راسخوتى بىلەن ئاسپىرانتلىق ئوقۇش ئۈچۈن قايتا ياپونىيىگە چىققان، ھەم بۇرۇن بىلىم ئاشۇرغان فاكۇلتېتتا ماگىستېرلىق، دوكتورلۇق ئوقۇغان. 1996-يىلى 9-ئايدا دوكتورلۇق ئوقۇشىنى تاماملىغاندىن كېيىن، شۇ مەكتەپتە ۋاقىتلىق ياردەمچى ئوقۇتقۇچى بولۇپ ئىشلىگەن. 1998-يىلى 4-ئايدىن 1999-يىلى 3-ئايغىچە كومپيۇتېر شىركىتى «Algo21 corporation» دا كومپيۇتېر ئىنزھېنېرى بولۇپ ئىشلەپ، CAM(Computer Aided Manufacturing) سىستېمىسىنى تەتقىق ھەم ياساش بىلەن شۇغۇللانغان. ئۇ 1999-يىلى ئۈزى ئوقۇغان مەكتەپكە قايتىپ كېلىپ، كەسپى ئوقۇتقۇچى بولۇپ ئورۇنلاشقان. ئۇ 2004-يىلى لېكتورلۇق سالاھىيىتى بىلەن شۇ مەكتەپنىڭ COE تەتقىقات گۇرۇپپىسىغا ئەزا بولۇپ قاتنىشىپ «Human Adaptive Mechatronics» يەنى ئادەمنىڭ ئىش-ھەرىكەتلىرىگە ماسلىشالايدىغان ئېلېكتر مېخانىك سايمانلىرى (روبوت -- ماشىنا ئادەم) توغرىلىق تەتقىقات ئېلىپ بارغان. 2005-يىلى 10-ئايدا ئائىلىسى بىلەن كاناداغا كۈچمەن بولۇپ بارغان بولۇپ، ھازىر كانادانىڭ Vancouver شەھەردە تۇرىدۇ. 

ئۇ ئوقۇش ۋە خىزمەت جەريانىدا خەلقئارالىق يىغىن، زورناللاردا كۈپلىگەن ماقاللارنى ئېلان قىلدى. ئۇنىڭ خىزمەت نەتىجىلىرى توغرىسىدا بۇ ئۇلانمىدىن تەپسىلە كۈرەلەيسىز http://www.biliwal.com/PDF/RixatAbdursul.pdf. 

ئۇندىن باشقا ماتېماتىكا، ئىنفورماتسىيە ئىلىمى، سىستېما كونترول نەزەرىيىسى توغۇرلۇق دەرسلەرنى ئۈتۈش بىلەن بىرگە ئاسپىرانتلارنى تەربىيىلەش جەرياندا پروفېسسورغا ياردەمدە بولۇپ كۈپلىگەن خىزمەتلەرنى ئىشلىدى. ئۇ بۇ نەتىجىلىرى بىلەن 2006_يىلى Who&#39;s Who in the Worldنىڭ تىزىملىكىگە كىرگۈزۈلدى. بىر نەچچە ئۇيغۇر باللىرىنىڭ ياپونىيىگە ئوقۇشقا چىقىش ئىشلىرىغا بىۋاسىتە ياكى ۋاستىلىك ھالدا ياردەمدە بولغىنىمۇ ئۇنىڭ بىر نەتىجىسىدۇر. 

بىز دوكتور رىشات ئابدۇرسۇلنىڭ تېخىمۇ ياخشى نەتىجىلەرنى يارىتالايدىغانلىقىغا ئىشىنىمىز ھەم مۇۋەپپەقىيەتلەر تىلەيمىز

بۇ ماقالە ماتېماتىكا بلوگىدىن كۆچۈرۈلدى، ئەسلى ماقالە ئادرىسى : https://web.archive.org/web/20160305082727/http://matimatik.blogbus.com/logs/70999485.html 

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
تۈر:ئۇيغۇر دوكتۇرلىرى
سەۋدالىق تەئەججۈپنامىسى

سەۋدالىق تەئەججۈپنامىسى: ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەدئېمىننىڭ ئەسىرى. 

ئەسسالام كىتابخان ! بۇ، تارىخنىڭ سەۋدالىق يىللىرى يېزىلغان تەئەججۈپنامە. بۇنداق يىللارنى ئاپەت دەپ ئاتىساڭ ئاپەتلىرى تولىمۇ پاجىئەلىك. بۇنداق يىللارنى ئامەتلىك دەپ ئاتىساڭ ئۇنىڭ ئىنسانىيەتنىڭ تەجرىبىلىرىنى توپلاپ، زۇلمەتنى يېڭىپ ئالغا ئىلگىرلىشىگە قوشقان تۆھپىسى ھېكمەتكە باي قىممەتلىك ئامەت ئىكەنلىكىنى ئىنكار قىلغىلى بولمايدۇ. بۇ، ھەقىقەتەن سەۋدالىق يىللىرى ئىدى. سەۋدالىقنىڭ پاجىئەسى ئىچىدە، سەرسانلىق ئىچىدە كۈتۈلمىگەندە كونا يوشۇرۇن خەزىنىگە ئېرىشىپ قېلىش مۇمكىنچىلىكى نۇرغۇن خەلق چۆچەكلىرىدە ئىسپاتلانغانغۇ ؟ 

مەن دانىشمەنلەردىن سەبىي بالىلارغىچە ئۈركۈگەن، تېڭىرقىغان ۋە ئەندىشە ۋەھىمىسى ئىچىدە سەۋدالىق روھىيىتىگە ئەسىر بولغان يىللاردا ئۆزۈمنى سەۋدالىقتىن خالىي قىلالمىدىم. بۇ خىل سەۋدالىق ئۇزاق قەرەللىك ئۇيقۇ شارابىدەك مېنىمۇ ئۇزاق يىللارغىچە مەستلىك ئۇيقۇسىغا غەرق قىلغانىدى. قاباھەتلەرنى ھېس قىلىپ ھېكمەتلەرنى چۈشىدىم. بىراق، چۈشىگەنلىرىم سەگەكلىك تەپەككۇرىدىن كۆرە تولاراق سەۋدالىق شىۋىرلاشلىرىغا ئوخشاپ كەتتى. مەن ھۆرمەتلىك كىتابخاندىن مېنى كەچۈرۈشىنى ۋە ساقىينىڭ ئىچۈرگەن شارابىغا تاقابىل تۇرالماسلىقىمنى چوڭقۇر ھېسداشلىق ئىچىدە نەزەرگە ئېلىشىنى ئۈمىد قىلىمەن. 

> تۈن مونولوگلىرى سۈپىتىدە سەۋدالىق يىللىرىدىكى سەۋدالىق خاتىرىسى بولۇپ مەيدانغا كەلگەن. > كاككۇكنامەدىن باشلىنىپ، مارجاننامە، سۇمۇرغنامە، جاھاننەما ئارقىلىق داۋاملىشىپ، نىجاتنامەدە ئاخىرلىشىدۇ. مەن بۇ بەش نامىنى نەشر قىلىش ئويىدا يازمىغانىدىم، كىشىلەرگە كۆرستىشكىمۇ ئەندىشە قىلاتتىم. يەنە نېمىشقىدۇر ئەينى يىللارنىڭ تەپەككۇر ھودۇقۇشلىرىنى جامائەتچىلىككە تاپشۇرغۇم كەلدى. بۇنىڭدىن مەقسىتىم، زامانداشلىرىمنىڭ ھېسداشلىقىغا ئېرىشىش ۋە گۆدەك پەرزەنتلەرگە ھەقىقىي يورۇقلۇق، گۈزەللىك ۋە ياخشىلىقنىڭ قەدىر – قىممىتىنى ھېس قىلدۇرۇشتىن ئىبارەت. 
## مەنبەلەر

تۈر:ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەتئىمىن ئەسەرلىرى
«ئىنسان قەلبىنىڭ ئىنژىنىرلىرى» ۋە تارىخىي يىراقنى كۆرمەسلىك

«ئىنسان قەلبىنىڭ ئىنژىنىرلىرى» ۋە تارىخىي يىراقنى كۆرمەسلىك 

ئوقۇتقۇچى - كەڭ مەنىدە ئۆزى ياشىغان زاماننىڭ ئەقىل چىرىغى، بىلىم بۇلىقى ۋە تەلىم تەربىيە باغۋىنى، روھىيەت يېتەكچىسى، ھەقىقەت جەڭچىسى ! قەدىمقى زامانلاردىلا ئۇلار كاھىن - قەبىلە ئۇستازلىرى بولغان، ئۇلار قەيەردە ئەۋلات تەربىيلىمىسۇن، ئۇلار خەلقنىڭ، ھەقىقەتنىڭ ۋە تارىخنىڭ نامايەندىلىرى. ئوقۇتقۇچىلار ئۆز كەسپىگە ماھىر بولۇش بىلەن بىرگە يەنە جەزمەن ساغلام، سۈزۈك، ئۆتكۈر تەپەككۇر قىلغۇچىلاردىن بولۇشى كېرەك . بىر كەسپ بىلەنلا بەنت بولۇپ، ئۆزىنى چەكلەپ قويۇش ماھىيەتتە شەكلى ئۆزگەرگەن نادانلىق!«مائارىپ»ئىبارىسى، «ئارىف»ئىپادىسىگە تۇتاشقان بۇلۇپ، «ئارىف» قىلماق، «مۇئارىف»نىڭ مەقسىتى. «ئارىف»- ئويغاق دېگەنلىكتۇر . ئويغاقلىق تەپەككۇرنى، تەپەككۇر كۆپ قىرلىق بىلىمنى تەلەپ قىلىدۇ . ئويغاقلىق يەنە پاك قەلبنى، پاك قەلبمۇ يەنە بىلىمدە پىشىش ۋە سۈزۈلۈشنى تەلەپ قىلىدۇ بۇنداق«ئارىف»خەلقنىڭ قەلبىدىكى گۆھەر. ئوقۇتقۇچىلار ئۆز كەسپى ھەم قامۇسى بىلىمدىن باشقا خەلقنىڭ تۇرمۇش رېئاللىقىغا تارىخىي نەزەر سېلىشى، ھەرگىزمۇ بىپەرۋا مۇئامىلىدە بولماسلىقى كېرەك . پەقەت تارىختىكى «ئىزىم»لار تەتقىقاتىغىلا قىزىقىپ، رېئاللىقتا يۈز بېرىۋاتقان جانلىق تارىخىي ھادىسلەرنى، «ئىلمى»ئەمەس دەپ ئۇنىڭغا بىپەرۋا مۇئامىلىدە بولۇش تاش يۈرەكلىك ۋە ئەلەس كۆزلۈكتۈر . ئوقۇتقۇچىلار بىر مەھەللىك ئېتىبارسىز مۇئامىلە، ئىسسىق سوغۇق ئېقىملار ئالدىدا تارىخىي يىراقنى كۆرەرلىكنى يوقاتماسلىقى، تېڭىرقىماسلىقى لازىم . بىز بىر تەرەپتىن مائارىپ ۋە ئوقۇتقۇچىلىق كەسپىنى كەمسىتىدىغان خاھىشلارنىڭ ئۇقۇتقۇچىلارغا ئىجتىمائى، ئىقتىسادى، مەمۇرى، ئائىلىۋى، روھى زەربە ياكى بېسىم ئېلىپ كېلىدىغانلىقىغا ئېچىنساق، يەنە بىر تەرەپتىن، ئوقۇتقۇچىلارنىڭ بۇنداق ھادىسىلەر بىلەن تارىخقا، ھەقىقەتكە ۋاكالىتەن كۈرەش قىلىشىدىن، ھەمىشە مەنىۋىلىكنى ماددى بايلىقتىن ئۈستۈن كۆرىدىغان، پىداكار«دانكو»لاردىن بولۇشىدىن ئىپتىخار ھىس قىلىمىز . تارىخ سەھىپىلىرىنى پەقەت ئوقۇتقۇچىلارنىڭ نۇرانە ئوبرازىلا بېزىيەلەيدۇ. بىلىملىكلەردىمۇ بىلمەسلىكلەر، «ئارىف»لاردىمۇ خامۇشلۇقلار بولىدۇ، كىشى بىر قانچە بىلىش باسقۇچى بىلەن داۋاملىق ئىلگىرىكى، ھەتتا تۈنۈگۈنكى ئۆزىدىن پەرقلىنىپ ئىلگىرىلەپ بارىدۇ . بىزنىڭ مەقسىتىمىز ئۆزىمىزنى ئەۋلادلارغا پاك ۋە ئۈنۈمدار يەتكۈزمەك . شۇنىڭ بىلەن بىللە ئەۋلادلارنىمۇ پاك ۋە بىلىمدار ھالدا كەلگۈسىگە يەتكۈزمەك . ئەۋلادلىرىمىز ھەرگىزمۇ باي، ئەمما بۇزۇلغان«ئىنسى جىن» لاردىن بولۇپ قالمىسۇن !

تۈر:ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەتئىمىن ئەسەرلىرى
تۈرگۈن ئىبىراھىم

كومپيۇتېر ساھەسىدىكى ئۇيغۇر تۆھپىكار--- تۈرگۈن ئىبىراھىم

تۈرگۈن ئىبىراھىم شىنجاڭ ئۇنۋېرستېتى كومپيۇتېر مەركىزىنىڭ دائىمىي ئىشلار مۇئاۋىن مۇدىرى، ئۇچۇر ئىلمىي ۋە قۇرۇلۇش ئىنستېتۇتىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى. مائارىپ تارمىقى ئالىي مەكتەپ كومپيۇتېر ئوقۇتۇش يېتەكچىلىك قىلىش كومىتېتى ئىجتىمائىي پەنلەر كومىتېتىنىڭ ئەزاسى؛ مەمىلىكەتلىك ئالىي مەكتەپ كومپيۇتېر ئوقۇتۇش تەتقىقات جەمئىيىتىنىڭ كېڭەش ئەزاسى؛ شىنجاڭ كومپيۇتېر ئوقۇتۇش تەتقىقات جەمئىيتىنىڭ دائىمىي كېڭەش ئەزاسى؛ جوڭگۇ خەنزۇ تىلى ئۇچۇر ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ كېڭەش ئەزاسى، خەنزۇ تىلى  ئۇچۇر، ئۇچۇر ئىلمىي جەمئىيتى ئاز سانلىق مىللەتلەر كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى، «خەنزۇ تىلى ئۇچۇر ئىلمىي ژورنىلى»نىڭ تەھرىر ھەيئىتى، دوكتۇر يېتەكچىسى.

80-يىللارنىڭ ئوتتۇرلىرىدىن بۇيان، ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ تىل-يېزىق ئۇچۇر بىر تەرەپ قىلىش تېخنىكىسىنى ۋە كومپيۇتېر ئاساسى مائارىپىنى تەتقىق قىلىش بىلەن شۇغۇللىنىپ كەلگەن. ئۈچ تۈرلۈك مەمىلىكەتلىك يۇقۇرى پەن-تېخنىكا لايىھىسى «863 تېما» سىغا ئۇدا قاتناشقان، ھەمدە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايۇنلۇق مائارىپ تەتىقىقاتىدا كۆپلىگەن تەتقىقاتلارنى ئېلىپ بارغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
تۈر:ئۇچۇر-تېخنىكاچىلار
ئەلى مەمتىمىن

كومپيۇتېر ساھەسىدىكى ئۇيغۇر تۆھپىكار--- ئەلى مەمتىمىن

ئەلى مەمتىمىن ئەر، ئۇيغۇر، 1978-يىلى 3-ئاينىڭ 18-كۈنى خوتەن ۋىلايىتىنىڭ نىيە ناھىيسىدە تۇغۇلغان. سانائەت پەنلىرى باكلاۋىرى، 1997-يىلى شىنجاڭ مېتىئورولوگىيە مەكتىۋىنىڭ ھاۋا رايى كەسپىنى پۈتتۈرگەن. 

1999-يىلدىن 2003-يىلغىچە نەنجىڭ ئۇچۇر قۇرۇلۇش ئۈنۋېرستېتى (نەنجىڭ مېتىئورولوگىيە ئىنستوتېتى) نىڭ كومپيۇتېر كەسپىدە ئوقۇغان. 

ھازىر جوڭگۇ مېتىئورولوگىيە ئىدارىسى ئۈرۈمچى قۇملۇق ھاۋارايى تەتقىقات مەركىزىدە جۇغراپىيەلىك ئۇچۇر سىستېمىسى ۋە سۈنئىي ھەمراھ يىراقتىن سىزىش خىزمىتى بىلەن شۇغۇللىنىۋاتىدۇ. 

ئەلى مەمتىمىن 1996-يىلدىن باشلاپ رەسمىي ھالدا كومپيۇتېر ئۆگىنىشكە باشلىغان بولۇپ، 1997-يىلىدىن باشلاپ كومپيۇتېر يۇمشاق دېتال قۇرۇلۇشىغا قاتناشقان. 1997-يىلى Fox Base يۇمشاق دېتالىدىن پايدىلىنىپ، شىنجاڭ مېتىئورولوگىيە مەكتىۋىنىڭ نەتىجە باشقۇرۇش سىستېمىسىنى ياساپ چىققان. 1997-يىلى نىيە ناھىيلىك مېتىئورولوگىيە ئىدارىسىنىڭ كەسپىي يۇمشاق دېتاللىرىنى ياسىغان. 1998-يىلى خوتەن شەھرىدىكى دوسىتلىرى بىلەن بىللە ئۇيغۇر يېزىقتىكى DOS مەشغۇلات سىستېمىسىنى ئۆگىتىش يۇمشاق دېتالىنى ياساپ چىققان. 1998-يىلى خوتەن ۋىلايەتلىك ھاۋارايىغا سۈنئىي تەسىر كۆرسىتىش ئىشخانىسى ئۈچۈن، ھاۋارايىغا سۈنئىي تەسىر كۆرسىتىش ئۈنۋېرسال ئۇچۇر سىستېمىسىنى ياساپ چىققان. 2000-يىلى دوسىتلىرى بىلەن بىللە ئۇيغۇرچە شۈگوجاڭ ئېنگىلىز تېلى ئۆگىنىش سىستېمىسىنى تۈزۈپ چىققان. 2001-يىلى چىرا ۋە نىيە ناھىيلىك سودا-سانائەتنى مەمۇرىي باشقۇرۇس ئىدارىسىغا يەككە تېجارەتچىلەرنى باشقۇرۇش سىستېمىسىنى ياساپ بەرگەن. 2001-يىلى 3-ئايدىن 7-ئايغىچە نەنجڭ سوڭجېڭ تور قۇرۇلۇشى چەكلىك شىركتىدە جىياڭسۇ ئۆلكىسىنىڭ توك پۇلى يېغىش سىستېمىسىنى ياساشقا بىۋاستە قاتناشقان. 2002-يىلى 5-ئايدا شىنجاڭ تېببىي ئۈنۋېرستېتى ئۈچۈن، ئۇچۇرلاشقان كۇتۇپخانا باشقۇرۇش سىستېمىسىنى ياساپ بەرگەن. 2002-يىلى 7-ئايدا شىنجاڭ تېببىي ئۈنۋېرستېتى شاڭخەي مالىيە ئۈنۋېرستېتىدىن سېتىۋالغان كاغا ئوقۇش پۇلى يېغىش سىستېمىسىنى ئۆزگەرتىشكە قاتناشقان ۋە قۇرۇلۇش مەسئۇلى بولغان. 

2003-يىلى 10-ئايدا ئۈرۈمچى قۇملۇق ھاۋارايى تەتقىقات مەركىزىنىڭ تور بېتىنى ياساپ چىققان. 2003-يىلى 12-ئايدا شىنجاڭ تېببىي ئۈنۋېرستېتى ئۈچۈن، توردىن ماقالە تاپشۇرۇش سىستېمىسىنى ياساپ چىققان. 2004-يىلى 1-ئايدا ئوقۇغۇچىلار ئارخپىنى باشقۇرۇش سىستېمىسىنى ياساپ چىققان. 2004-يىلى 8-ئايدا شىنجاڭ تېببىي ئۈنۋېرستېتى تور بېتىنى ياساپ چىققان. 2004-يىلى 10-ئايدا شىنجاڭ تېببىي ئۈنۋېرستېتى ياتاق باشقۇرۇش سىستېمىسىنى ياساپ چىققان. 

ئەلى مەمتىمىن 1999-يىلى دۆلەتلىك كومپيۇتېر دەرىجە ئىمتىھانىغا قاتنىشىپ، 3-دەرىجىدىن ئۆتكەن. 2001-يىلى كومپيۇتېر يۇمشاق دېتال سەۋىيە ئىمتىھانىغا قاتنىشىپ، ئالىي دەرىجىلىك پروگراممىرلار دەرىجىدىن غەلبىلىك ئۆتۈپ، ئەڭ ياش دۆلەت ئېتىراپ قىلغان ئۇيغۇر پروگراممىر بولۇپ قالغان. 2003-يىلى دۆلەتلىك ئىنگىلىز تېلى 4-دەرىجە ئىمتىھانىدىن ئۆتكەن. ئەلى مەمتىمىن 2003-يىلى دۆلەت ئۇچۇر كەسپى مىنىستېرلىكى تەرىپىدىن جوڭگۇ IT ئىقتىساسلىقلار ئامبىرىغا ئەنگە ئېلىنغان. 

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
تۈر:ئۇچۇر-تېخنىكاچىلار