open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ناماز تاھارەت

پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھە ۋەسسەلەم ( مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام) مۇنداق دېگەن: قىيامەت كۈنى بەندىنىڭ ئەڭ ئاۋۋال ھېساب بېرىدىغىنى ناماز بولىدۇ.
ناماز ئوقۇغۇچىنىڭ دىلى پاك، بەدىنى ۋە كىيىملىرى، ناماز ئوقۇيدىغان جايى پاكىز بولۇشى، ناماز ئوقۇغۇچى ئالدى بىلەن تاھارەت ئېلىشى لازىم.
تاھارەت ئەرەبچە سۆز بولۇپ، ”پاكلىنىش“ دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ نامازدىن بۇرۇن ئۆزىنى كىيىم كېچەكلىرىنى پاكلىشىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ ئادەتتە غۇسلى قىلىش، تاھارەت ئېلىش ۋە تەيەممۇم قىلىشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.(قۇرئان كەرىم 5-سۈرە 6-ئايەت) مۇسۇلماندارچىلىق پاكىزلىقتۇر.
تاھارەت پەرزلىرى:1) يۈزىنى باشنىڭ چاچ چىققان يېرىدىن باشلاپ، ئىككى قۇلاق بىلەن قوشۇپ، ئىڭەكنىڭ ئاستىغىچە يۇيۇش؛ 2) ئىككى قولىنى جەينىكى بىلەن قوشۇپ يۇيۇش؛ 3) باشنىڭ تۆتتىن بىرىگە مەسھى قىلىش، يەنى باشنىڭ تۆتتىن بىرىنى نەم بارماقلىرى بىلەن سىلاش؛ 4) ئىككى پۇتىنى ئوشۇقى بىلەن قوشۇپ يۇيۇش.
تاھارەت سۈننەتلىرى: 1) نىيەت قىلىش؛ 2) بىسمىللاھ دەپ باشلاش؛ 3) ئىككى قولىنى ئۈچ قېتىم بېغىشىغىچە يۇيۇش؛ 4)  ئاغزىنى ئۈچ قېتىم چايقاش؛ 5) بۇرنىنى ئۈچ قېتىم چايقاش؛ 6) ئەرلەر ساقىلىغا خىلال قىلىش، يەنى قولىنى نەم قىلىپ بارماقلىرى بىلەن ساقىلىنى تاراش؛ 7) قول-پۇتنىڭ ئارىسىغا خىلال قىلىش؛ 8) ھەر ئەزانى ئۈچ قېتىمدىن يۇيۇش؛ 9) باشنىڭ ھەممە يېرىگە مەسھى قىلىش، يەنى باشنى  نەم بارماقلار بىلەن سىلاش؛ 10) قۇلىقىغا مەسھى قىلىش؛ 11) گەدەننى مەسھى قىلىش؛ 12) تاھارەتنى تەرتىپى بىلەن ئېلىش؛ 13) پۈتۈن تاھارەتنى ئۈزۈپ قويماي بىر قېتىمدىلا ئېلىپ بولۇش.
سۇ بولمىغان ياكى سۇ تەگسە سالامەتلىككە زىيان يېتىدىغان ئەھۋالدا تەيەممۇم قىلسا بولىدۇ.
تەيەممۇم قىلىش: ئىككى قولىنىڭ ئالقىنىنى ئېچىپ تۇرۇپ پاكىز توپىغا ياكى پاكىز قۇم ۋەياكى پاكىز تاش-كېسەكلەرگە بوشقىنە بىر قېتىم ئۇرۇپ يۈزىنى سىلاش، قولىنى يەنە بىر قېتىم ئۇرۇپ سول قول بىلەن ئوڭ بىلەكنى بېغىشىنىڭ سىرتىدىن جەينەككىچە سىلاش، ئاندىن جەينەكنىڭ ئىچىدىن بېغىشىغىچە سىلاش، قولنى يەنە بىر قېتىم ئۇرۇپ، ئوڭ قول بىلەن سول بىلەكنى يۇقىرىقى تەرتىپ بىلەن سىلاش.
”غۇسلى“ دېگەن سۆزنىڭ مەنىسى پۈتۈن بەدەننى يۇيۇش دېگەنلىك بولۇپ، ھەرگىز ئۆلۈك سۇدا يۇيۇشقا بولمايدۇ.
غۇسلىنىڭ پەرزلىرى: 1) ئاغزىنى چايقاش؛ 2) بۇرنىنى تازىلاش، يەنى بۇرنىغا سۇ ئېلىپ قېقىپ چىقىرىش؛ 3) پۈتۈن بەدەننى يۇيۇش، ئەگەر چاچ ئۆرۈكلۈك بولسا ئۇنى چۇۋۇمىسىمۇ بولىدۇ، لېكىن چاچنىڭ ئاستىغا چوقۇم سۇ ماڭدۇرۇش لازىم؛ 
غۇسلىنىڭ سۈننەتلىرى: 1) نىيەت قىلىش؛ 2) قوللىرىنى بېغىشىغىچە يۇيۇش؛ 3) ئىستىنجا قىلىش (يەنى ئالدى-ئارقا تاھارەت يوللىرىنى يۇيۇش)؛ 4) ئەگەر روزا تۇتمىغان بولسا ئاغزى ۋە بۇرنىغا كۆپ سۇ ئېلىپ چايقاش؛ 5) نامازغا تاھارەت ئالغاندەك تاھارەت ئېلىش؛ 6) پۈتۈن بەدەننى ئۈچ قېتىم يۇيۇش؛ 7) غۇسلى قىلىۋېتىپ ئېگىز-  پەس گەپلەرنى قىلماسلىق؛ 8) ئىككى پۇتىنى ئوشۇقى بىلەن قوشۇپ يۇيۇش.
## مەنبەلەر
ناماز ۋاقتى

بەشۋاق ناماز بايانى

بامدات: ناماز ۋاقتى سۈبھى يۈرىدىغاندىن تارتىپ، يەنى تاڭ يورۇغاندىن تارتىپ، كۈن چىققىچە، 2 رەكئەت سۈننەت، 2 رەكئەت پەرز؛

پېشىن: ناماز ۋاقتى چۈشتە كۈن تىكلىشىپ سەل ئۆتكەن ۋاقىتتىن باشلاپ، نەرسىلەرنىڭ سايىسى نەرسىلەر بىلەن تەڭ بولۇشتىن بۇرۇن. 4 رەكئەت سۈننەت، 4 رەكئەت پەرز، 2 رەكئەت ئاخىرقى سۈننەت؛

ئەسىر: ناماز ۋاقتى سايە شەيئىلەرنىڭ بىر ھەسسىسىدىن ئىككى ھەسسىسىغىچە بولغان ئارىلىقتا. 4 رەكئەت پەرز:

شام: ناماز ۋاقتى كۈن پېتىپ شەپەق غايىب بولغۇچە، 3 رەكئەت پەرز، 2 رەكئەت سۈننەت؛

خۈپتەن: ناماز ۋاقتى قاراڭغۇ چۈشكەندىن تارتىپ كۈن چىققۇچە. 4 رەكئەت پەرز، 3 رەكئەت سالاتى ۋىتىر نامىزى ئوقۇلىدۇ. 3 رەكئەتتە دۇئايى قۇنۇت قوشۇپ ئوقۇلىدۇ. 

خۇپتەننى ئوقۇپ بولۇپ قۇرۇق گەپ ساتماي، ئامال بار تېز ئۇخلاش لازىم.
## مەنبەلەر
ناماز ئوقۇش نىيىتى

ناماز ئوقۇش قائىدىسى: «نىيەت قىلدىم ئۆتەرمەن دەپ ناماز بامداتنىڭ 2 رەكئەت سۈننىتىنى، شۇ ۋاقتى بىلەن يۈزۈم قىبلىگە، ئىقتىدا قىلدىم خانە كەئبىگە، خالىسەن لىللاھى تەئالا، ئەللاھۇ ئەكبەر. » دەپ ئىككى قولىنى ئىككى قۇلاقنىڭ يۇمشاقىگە تەككۈزۈپ، قولىنى چۈشۈرۈپ ئوڭ قولنى سول قولنىڭ ئۈستىگە قويۇپ، سانا ئوقۇلىدۇ. فاتىھەدىن كېيىن بىر سۈرە قوشىلىدۇ. ئىككىنچى رەكئەتتە ھەم فاتىھەگە بىر سۈرە قوشۇپ روكۇ سەجدىدىن كېيىن تەشاھۇد ۋە ئىككى دۇرت دۇئالىرى ئوقۇلۇپ، ناماز پارخ بولىدۇ. ئوڭ ۋە سول تەرەپكە ئەسسالامۇ ئەلەيكۇم رەھمۇتۇللاھ دېگەچ سالام بېرىلىپ، دۇئا قىلغاندىن كېيىن ناماز ئاخىرلىشىدۇ. پەرز نامازلىرى جامائەت بىلەن ئوقۇلسا ئىمامغا ئىقتىدا قىلىپ ئوقۇلىدۇ، روكۇ سەجدىدە تەكبىر تەشاھۇدلارنى ئىمامغا ئەگىشىپ ئوقۇش كېرەك. پېشىن، ئەسىر، شام، خۇپتەن نامازلىرىنىڭ نىيىتى يۇقىرىرىدىكى بىلەن ئوخشاش.
## مەنبەلەر
ئەزان

ئەزان ئوقۇش قائىدىسى: بىر مەھەللىدە ئەزان ئوقۇسا ھەممىگە كۇپايە، ئايرىم ئەزان ئوقۇمىسىمۇ بولىدۇ. مەھەللىدە ئەزان ئوقۇلمىغان ياكى سەپەر ئۈستىدە مەھەللىدىن يىراق يەرلەرگە ئەزان ئوقۇپ ناماز ئوقۇلىدۇ.

ئاللاھۇ ئەكبەر، ئاللاھۇ ئەكبەر؛

ئاللاھۇ ئەكبەر، ئاللاھۇ ئەكبەر؛

ئەشىھەدۇ ئەللە ئىلەھە ئىللەللاھ،

ئەشىھەدۇ ئەللە ئىلەھە ئىللەللاھ؛

ئەشىھەدۇ ئەننە مۇھەممەدە ررەسۇلۇللاھ،

ئەشىھەدۇ ئەننە مۇھەممەدە ررەسۇلۇللاھ؛

ھەييە ئەلەسسالەھ، ھەييە ئەلەسسالەھ؛

ھەييە ئەلەل فەلەھ، ھەييە ئەلەل فەلەھ؛

ئاللاھۇ ئەكبەر، ئاللاھۇ ئەكبەر؛

لەئىلەھە ئىللەللاھ.

تەكبىر: تەكبىر بىلەن ئەزاننىڭ پەرقى تەكبىر ناماز باشلاش ۋاقتىدا تېز سۈرئەتتە ئوقۇلىدۇ ھەمدە، سۈننەت نامازلارغا تەكبىر ئوقۇلمايدۇ. پەرزىنى ئوقۇغاندا، ”ھەييە ئەلەل فەلەھ، ھەييە ئەلەل فەلەھ“ دېيىلگەندىن  كېيىن، ”قاددى قامەتسالەھ، قاددى قامەتسالەھ (نامازغا تۇرۇڭلار )دىيىلىدۇ. بامدات پەرزىنى ئۈچۈن ئەزان ئوقۇغاندا، "ئەسسالەتۇ خايرۇممىنەننەۋىم،ئەسسالەتۇ خايرۇممىنەننەۋىم"( ناماز ئۇيقۇدىن ئەۋزەل، ناماز ئۇيقۇدىن ئەۋزەل)“ دېيلىدۇ.

ئۇيغۇرچە ئەزان:

ئاللاھ ئۇلۇغ، ئاللاھ ئۇلۇغ؛

ئاللاھ ئۇلۇغ، ئاللاھ ئۇلۇغ؛

گۇۋاھمەنكى، ئاللاھتىن باشقا ئىلاھ يوق،

گۇۋاھمەنكى، ئاللاھتىن باشقا ئىلاھ يوق؛

گۇۋاھمەنكى، مۇھەممەد ئاللاھنىڭ ئەلچىسىدۇر،

گۇۋاھمەنكى، مۇھەممەد ئاللاھنىڭ ئەلچىسىدۇر؛

تېز كېلىپ ناماز ئوقۇڭلار، تېز كېلىپ ناماز ئوقۇڭلار؛

تېز كېلىپ غەلبە قىلىڭلار، تېز كېلىپ غەلبە قىلىڭلار؛

ئاللاھ ئۇلۇغ، ئاللاھ ئۇلۇغ؛

ئاللاھتىن باشقا ئىلاھ يوق.

ئەزان دۇئاسى: ئاللاھۇممە راببە ھەزىھىددەﺋ  ۋەتىت تەممەھ ۋەسسالەتىل قائىمەھ؛ ئەتى مۇھەممەدەنىل ۋەسىيلەتە ۋەلفەدىيلەتە؛ ۋەبئەسھۇ مەقامەممەھمۇدەنىللەزى ۋە ئەدتە.

اللّٰهُمَّ رَبَّ هٰذِهِ الدَّعْوَةِ التَّامَّةِ وَالصَّلاةِ الْقَائِمَةِ آٰتِ مُحَمَّدُاً الْوَسِيلَةَ وَالْفَضِيلَةَ، وَابْعَثْهُ مَقَامًا مَحْمُودًا الَّذٍي وَعَدْتَهُ.

ئىھ بۇ نۇقسانسىز دەۋەتنىڭ ۋە نامازنىڭ ساھىبى ئاللاھ! مۇھەممەدكە شاپائەت قىلىش پەزىلىتىنى ئاتا قىلغىن. ئۇنى، سەن ۋەدە قىلغان ئالىي ماقامغا ئېرىشتۈرگىن.

## مەنبەلەر
ئون سۈرە

قۇرئاندىكى ئون سۈرە

فاتىھە

بىسمىللاھىررەھمانىررەھىم

ئەلھەمدۇ لىللاھى رەببىل ئالەمىين۞رەھمانىررەھىيم۞مالىكى يەۋمىددىين ۞ ئىيياكە نەئبۇدۇ ۋە ئىيياكە نەستەئىين ۞ ئىھدىنەسسىراتەل مۇستەقىيم۞ سىراتەللەزىينە ئەنئەمتە ئەلەيھىم غەيرىلمەغزۇبى ئەلەيھىم ۋەلەززالين۞

1.	 فىىيل

بىسمىللاھىررەھمانىررەھىم

ئەلەم تەرەكەيفە فەئەلەرەببۇكە بىئەسھابىل فىيل۞ ئەلەم يەجئەل كەيىدە ھەم فىتەزلىيل۞ ۋەئەرسەلە ئەلەيھىم تەيرەن ئابابىيلە۞ تەرمىيھىم بىھىجارەتتىن مىن سىججىيل ۞ فەجەئەلەھۇم كەئەسفىم مەئكۇل۞

2.	 قۇرەيش

بىسمىللاھىررەھمانىررەھىم

لىئىيلافى قۇرەيش۞ ئىلافىھىم رىھلە تەششىتائى ۋەسسەيف ۞ فەليە ئىبۇدۇ رەببە ھازەل بەيت۞ ئەللەزى ئەتئەمەھۇم مىن جۇئىن ۋە ئامەنەھۇم مىن خەۋف۞

3.	مائۇن

بىسمىللاھىررەھمانىررەھىم

ئەرە ئەيتەللەزى يۇكەززىبۇ بىددىينى۞ فەزالىكەللەزى يەدۇئۇل يەتىيم۞ ۋەلايەھۇززۇ ئەلا تەئەمىل مىسكىين ۞فەۋەيلۇل لىلمۇسەللىين۞ ئەللەزىينە ھۇم ئەن سەلاتىھىم ساھۇن ۞ ئەللەزىينە ھۇم يۇرا ئۇنە۞ ۋەيەم نەئۇنەل مائۇن۞

4.	كەۋسەر

بىسمىللاھىررەھمانىررەھىم

ئىننا ئەئتەيناكەل كەۋسەر۞ فەسەللى لىراببىكە ۋەنھەر۞ ئىننە شانىئەكە ھۇۋەل ئەبتەر۞

5.	كافىرۇن

بىسمىللاھىررەھمانىررەھىم

قۇل يائەييۇھەل كافىرۇن ۞ لا ئەئبۇدۇ ما تەئبۇدۇن ۞ ۋەلا ئەنتۇم ئابۇدۇنە مائەئبۇد ۞ ۋەلائەنە ئابىدۇم ما ئەبەتتۇم ۞ ۋەلا ئەنتۇم ئابىدۇنە ما ئەئبۇد۞ لەكۇم دىينۇكۇم ۋەلىئە دىين۞

6.	نەسر

بىسمىللاھىررەھمانىررەھىم

ئىزاجائە نەسرۇللەھى ۋەلفەتھ۞ ۋەرەئەيتەنناسە يەدخۇلۇنە فى دىين ئىللاھى ئەفۋاجە ۞ فەسەببىھ بىھەمدى رەببىكە ۋەستەغفىرھۇ ئىننەھۇ كانە تەۋۋابا۞

7.	مەسەد

بىسمىللاھىررەھمانىررەھىم

تەببەت يەدا ئەبىلەھەبىۋ ۋەتەببە ۞ ما ئەغنا ئەنھۇ مالۇھۇ ۋەما كەسەب ۞ سەيەسلا نارەن زەتە لەھەب ۞ ۋەمرا ئەتۇھۇ ھەممالەتە لھەتەب ۞ فىجىيدىھا ھەبلۇن مىن مەسەد۞

8.	ئىخلاس

بىسمىللاھىررەھمانىررەھىم

قۇلھۇۋەللاھۇ ئەھەد۞ ئەللاھۇ سسەمەد۞ لەم يەلىد ۋەلەم يۇلەد ۞ ۋەلەم يەكۇنلەھۇ كۇفۇۋەن ئەھەد۞
9.	فەلەق

بىسمىللاھىررەھمانىررەھىم

قۇلئە ئۇزۇ بىرەببىل فەلەق ۞ مىن شەررى ما خەلەق ۞ ۋەمىن شەررى غاسىقىن ئىزا ۋەقەب ۞ ۋەمىن شەررىن نەففاساتى فىل ئۇقەد ۞ ۋەمىن شەررى ھەزىدىن ئىزا ھەسەد۞

10.	ناس

بىسمىللاھىررەھمانىررەھىم

قۇل ئەئۇزۇ بىرەببىنناسى ۞ مەلىكىنناسى ۞ ئىلاھىنناس۞ مىن شەررىل ۋەسۋاسىل خەنناس۞ ئەللەزى يۇۋەسۋىسۇ فى سۇدۇرىنناس ۞ مىنەل جىننەتى ۋەنناس۞
## مەنبەلەر
سانا

سانا : سۈبىھانەكەللاھۇممە ۋە بىھەمدىكە ۋە تەبارە كەسمۇكە ۋەتە ئەلا جەددۇكە ۋەلا ئىلاھە غەيرۇك.

سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَبِحَمْدِكَ وَتَبَارَكَ اسْمُكَ وَتَعَالَى جَدُّكَ وَلَا إِلَهَ غَيْرُكَ.

پۈتكۈل شان- شەرەپ ئاللاھقا خاستۇر، ئى ئاللاھ، جىمىكى ھەمدۇ- سانالار ساڭىلا مەنسۇپ، سېنىڭ ئۇلۇغلۇقۇڭغا ۋە ساڭىلا ئىبادەت قىلىمىز، سەندىن باشقىغاچوقۇنمايمىز.
## مەنبەلەر
تەشاھۇد

تەشاھۇد: ئەتھىياتۇ لىللاھى ۋەسسەلەۋاتۇ ۋەتتەييىبات ئەسسالامۇ ئەلەيكە ئەييۇ ھەننەبيۇ ۋە رەھمۇتۇللاھى ۋەبەرەكاتۇ ئەسسلامۇ ئەلەينا ۋە ئەلا ئىبادۇللاھىسسالىھىينە. ئەشىھەدۇ ئەنلا ئىلاھە ئىللەنلاھۇ ۋە ئەشىھەدۇ ئەننە مۇھەممەدىن ئەبدەھ ۋەرەسۇلۇھۇ

اَلتْحِيَاتُ لِّٰلهِ وَالصَّلَوٰاتُ وَ الطَّيَّبَاتُ اَلسَّلَامُ عَلَيُكَ اَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحُمَةُ اللهِ وَبَرَكَاتُهٗ ؕاَلسَّلَامُ عَلَيُنَا وَعَلٰى عِبَادِ اللهِ الصّٰلِحِيُنَ أشُهَدُ أنُ لّٰا إلَٰه إلَّا اللهُ وَأشُهَدُ أنَّ مُحَمَّدً عَبُدُهٗ وَرَسُوُلُهٗ ؕ.

ئېغىزدىكى ئىبادەت(ھەمدۇ- سانا)نى،بەدەندىكى ئىبادەت(پۇت-قول ھەرىكەتلەندۈرۈلۈپ ئوقۇلغان ناماز)نى، جىسمانىي ئىبادەت(مال- دۇنيادىكى زاكات- سەدىقە)نى، پۈتكۈل ئىبادەتنى ئاللاھ ئۈچۈنلا قىلىمىز. ئى پەيغەمبەر،سەن بىزگە تىنچىلىق ئېلىپ كەلدىڭ، ئاللاھنىڭ شەپقىتى ۋە بەرىكەتلىرىنى ئېلىپ كەلدىڭ. تىنچلىق بىزدە، ۋە بارلىق ئاللاھقا بويسۇنغۇچىلاردا.  گۇۋاھلىق بېرىمەنكى، ئاللاھتىن باشقا ھېچ بىر بەرھەق مەبۇد يوقتۇر، ۋە يەنە گۇۋاھلىق بېرىمەنكى، مۇھەممەد ئاللاھنىڭ ئەلچىسىدۇر.
## مەنبەلەر
مىسۋاك

مىسۋاك ئىشلىتىش، يەنى چىش چوتكىلاش: مىسۋاك ئىشلىتىش بەك مۇھىم. چۈنكى چىش چوتكىلىمىغان كىشىنىڭ ئېغىزى پۇراپ قالىدۇ، چىشى سېسىيدۇ، ئاغرىشقا باشلايدۇ. كۆزىمىزگە كۆرۈنمەيدىغان، بىز بىلەن ھەمىشە بىللە تۇرىدىغان مۇھاپىزەتچى پەرىشتىلەر ئازار يەيدۇ. ئاللاھ تەئالاھ مۇسۇلمانلارنى بەك پاكىز، خۇشبۇي تۇرىشىنى، كىيىملەرنى پاكىز رەتلىك كىيىشىنى، بەدەن پاكلىقىنى چىڭ تۇتۇشقا بۇيرۇدى. كىشىنىڭ مىجەزى ناچار بولسا خەلق ئۇنىڭدىن نەپرەتلىنىدۇ، تازىلىقى ياخشى بولمىسا پەرىشتىلەر ئۇنىڭدىن نەپرەتلىنىدۇ. پاسكىنا، چوتكىلانمىغان ئېغىز بىلەن قىلىنغان دۇئانىڭ قانچىسى ئىجابەت بولماقچىدى؟
## مەنبەلەر
ئىسلام دېموكراتىيە

ئىسلامدىكى دېموكراتىيە: بىركۈنى ئابدۇراخمان ئىبنى ئەف مۆمىنلەرنىڭ خەلىپىسى ھەزرىتى ئۆمەرنىڭ ھوزۇرىغا كەلدى، سالام بەردى ۋە كۈتۈپ تۇردى. شۇ پەيتتە ھەزرىتى ئۆمەر ئالدىدىكى يېنىۋاتقان شامنى ئۆچۈرۈپ، باشقا شامنى ياقتى. ھەزرىتى ئۆمەرنىڭ بۇ ھەرىكىتى مېھماننىڭ دېقىتىنى تارتتى ۋە سورىدى: - ئى مۆمىنلەنىڭ ئەمرى، ئالدىڭىزدا شام بار ئىدى ئۇنى ئۆچۈردىڭىز، يەنە شۇنىڭغا ئوخشاش شامنى ئېلىپ ياقتىڭىز. بۇنىڭدا بىر ھېكمەت بارمۇ؟   ھەزرىتى ئۆمەر تەبەسسۇم بىلەن  جاۋاب بەردى: - ئەي ئابدۇرەھمان! ئۆچۈرگىنىم دۆلەتنىڭ شېمى، ياقىنىم بولسا ئۆزۈمنىڭ شېمى، ئۆز پۇلۇمغا ئالدىم. دۆلەت ئىشىنى قىلغاندا دۆلەتنىڭ شېمىنى ياقىمەن، ئۆز ئىشىمنى قىلغاندا ئۆزۈمنىڭ شېمىنى ياقىمەن. ھازىر سەن بىلەن سۆھبەتلىشىپ ئولتۇرغاندا دۆلەت شېمىنى يېقىشىم ھارام بولىدۇ. ئەگەر شۇنداق قىلمىسام، دەپ باقە، ئاللاھقا قايتقاندا قانداق ھېساب بېرىمەن؟
## مەنبەلەر
ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرى

ئۇيغۇرلار تارىختا شامان دىنى ۋە بۇددا دىنى قاتارلىق دىنلارغا ئېتقاد قىلغان بولۇپ، 10- ئەسىردىن باشلاپ 16- ئەسىرگىچە ئالدى كەينى بولۇپ بولۇپ ئىسلام دىنىنى قوبۇل قىلغان. 21- ئەسىر بولغان ھازىرقى مەزگىلدىمۇ ئۇيغۇرلاردا كونا دىننىڭ ئاسارىتى تېخى تولۇق، تەلتۆكۈس ئاخىرلاشمىدى. مەسىلەن ئىسىرىق سېلىش، چاچ چۈشۈرۈش، پىېرىخونلىق قىلىش، قەبرە قاتۇرۇش، قاتارلىقلار.
ھەممە مىللەت باراۋەر، ھەمدە ئۆزىنىڭ مىللىي خاسلىقى بولسا بولىدۇ، يۈزدە يۈز ئەرەبلەرنى دوراش ھاجەتسىز. مەسىلەن بادام دوپپا، ئەتلەس دېگەندەك. ئىسلام ئاساسىي قانۇن بولسا، مىللىي خاسلىق يەرلىك قانۇن بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. يەرلىك قانۇن ئاساسىي قانۇنغا خىلاپ بولمىغان ئەھۋال ئاستىدا ئۆز خاسلىقى بولسا بولىدۇ. ئەمما خاسلىق بولسۇن دەپ دىنىمىزنى ئەبجەش قىلىۋېلىشقا قەتئىي بولمايدۇ. ھەم بۇنداق قىلىش ئاساسىي قانۇن ئىسلامغا زىتتۇر. ئاللاھنىڭ يولىغا كىرگەن ئىكەنمىز، ھەق دىنغا سەمىمىي ئېتقاد قىلىپ، كونا خۇراپىي ئىشلارنى تاشلاپ، مۇھەممەد پەيغەمبەرگە ئەگىشىشىمىز لازىم. ئىنشاء ئاللاھ ئۇيغۇرلارنىڭ تىلى بىر، دىلى بىر، دىنى بىر بولغاي. ئامىين.

## مەنبەلەر
ئۇيغۇرچە سۈرە

قۇرئان كەرىمدىكى سۇرەلەرنىڭ ئۇيغۇر تىلىغا قىلىنغان تەرجىمە خىزمەتلىرى ئۇزۇن زامانلار بۇرۇنلا باشلىغان بولۇپ، ئەڭ قەدىمكىسى قاراخانىيلار دەۋرىدىلا باشلانغاندۇر.

بۇگۈنكى ئۇيغۇر جەمئىيىتىدىكى قۇرئان كەرىمنىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىسى مۇھەممەد سالىھ قارىھاجىم تامانىدىن تەييارلانغاندۇر.

## مەنبەلەر
مۇسۇلمان چاچ

مۇسۇلمانلارنىڭ چېچى: رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم مۇنداق دېگەن: ”چاچ – ساقالدىكى ئاقنى بوياپ، ئۆزگەرتسەڭلار بولىدۇ، لېكىن، ئۇنىڭغا قارا رەڭنى يېقىن قىلماڭلار، قارا رەڭدە بوياش ھارامدۇر.“ مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام چاچلىرىنى ئىككىگە ئايرىماي تۈزلا تاراپ، پەسكە قويۇپ بىرەتتى، مۇشرىكلەر بولسا، چاچلىرىنى ئىككىگە ئايرىپ تارايتتى، شۇڭا رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم چىكىسىنى ئىككىگە ئايرىپ تارىماي، پەس تەرەپكە قۇيۇپ بەردى،كېيىن كاپىرلارغا ئوخشىماسلىق ئۈچۈن چېچىنى، چىكىسىنى ئىككى تەرەپكە ئايرىپ تارىدى. يۈسۈپ ئەلەيھىسسالام چېچىنى ئون ئىككى تال كوكۇلا قىلىپ ئۆرۈگەن، پەيغەمبەر مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ھايات چېغىدا چېچىنى دولىسىدىن ئاشقىچە قويغان، ئىسلامدا ئەرلەرنىڭ ئۇزۇن چاچ قويۇشى سۈننەت بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. لېكىن چاچ چوقۇم پاكىز رەتلىك بولۇشى لازىم. چاچ چۈشۈدىغان كېسەلگە گىرىپتار بولمىسا، چاچنى چۈشۈرۈشكە بولمايدۇ. بولمىسا بۇتپەرەس كۇفرىلارغا ئوخشاپ قالىدۇ. رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم، چېچىنىڭ بىر قىسىم يىرى چۈشۈرۈۇلگەن، يەنە بىر قىسىم يىرىدە چاچ قويۇلغان بىر كىچىك بالىنى كۆرۈپ،ئۇلارنى شۇنداق قىلىشتىن توسۇپ مۇنداق دېگەن: ”كىچىك بالىنىڭ چېچىنى، ئۇيەر – بۇيىرىگە چېكە، مۈڭگۈز چاچ قويماستىن، يا پۈتۈنلەي چۈشۈرۈۋېتىڭلار، ياكى بىراقلا چېچىنى قويۇڭلار.“
ئاياللارنىڭ چېچى، ئەرلەرنىڭ ساقال- بۇرۇتى ئاسانىقچە تىغ تەگسە بولمايدىغان مۇقەددەس تۈكتۇر. ئاياللار چېچىنى تۆگىنىڭ لوكىسىغا ئوخشاش غەلىتە قىلىۋالماسلىقى، ياغلىق ياكى ھىجاب ئىچىدە يات ئەرلەرگە كۆرسەتمەسلىكى لازىم. كىچىك بالىلار قۇرامىغا يەتمىگىچە ناماز ئوقۇمىسىمۇ بولغانغا ئوخشاش، چاچ چۈشۈرسە بولىدۇ، ئەمما يۇقىرىدا دېيىلگەندەك ئالاباش، مۈڭگۈزباش بولسا بولمايدۇ.
## مەنبەلەر
ئۆلۈم ئۇزىتىش

ئۆلۈم ئۇزىتىش: 
ئىسلام دىنىنىڭ ئۆلۈم ئۇزىتىش مۇراسىمىنىڭ ئاساسى پىرىنسىپى تۇپراققا دەپنە قىلىش، ھەشەمەتچىلىك قىلماسلىق ۋە تېز چىقىرىشتىن ئىبارەت. بۇ دۇنيا تۇرمۇشى ئۇ دۇنيا ئۈچۈن سىناقتىن ئۆتۈش جەريانىدۇر. ئەجەل بىردۇر،ئۇ بىرلا قېتىم كېلىدۇ، ئۆزگەرمەيدۇ.  ئۆلۈم رېئال تۇرمۇشنىڭ ئاخىرلىشىشى، ئۇ دۇنيا تۇرمۇشىنىڭ باشلىنىشىدۇر. ئۆلۈم ھاياتلىقنىڭ تۈگىشى ئەمەس، ئۇ قورقۇنچلۇق ئەمەس، ئۇ پەقەتلا تەننىڭ يوقىلىشى ۋە روھنىڭ كۆتۈرۈلۈشى، ئادەم ھاياتىنىڭ ئاللاھنىڭ دەرگاھىغا قايتىشىدىنلا ئىبارەت. (قۇرئان كەرىم 20- سۈرە 55- ئايەت) ئىسلام دىنىدا جەسەت ساندۇققا سېلىنمايدۇ، ئوتتا كۆيدۈرۈلمەيدۇ. كۆيدۈرۈش، يەنى ئوت بىلەن جازالاش، ئاللاھقا خاس ئىش، بۇ ھوقۇق پەقەت ئاللاھنىڭ قولىدا بولىدۇ، ئىنسانلار ئىشلەتسە بولمايدۇ. ئىنسان تۇپراقتىن يارىتىلغان، ئۆلگەندىن كېيىن تۇپراققا قايتىدۇ.
ئىسلام دىنى قائىدىسى بويىچە، مېيىت ساندۇققا سېلىنمايدۇ، بەلكى كېپەنلەنگەن پېتى يەرلىككە قويۇلىدۇ. ئىنسان توپىدىن ياسالغان، يەنە توپىغا قايتىدۇ. مېيىت چىرىگەندىن كېيىن توپىغا سىڭىپ كېتىدۇ. ئىسلام دىنىدا قەبرە قاتۇرۇش بەلگىلەنمىگەن. يەرلىككە قويۇش، تېز ۋە ئاددىي- ساددا بولۇش كېرەك. ئادەم نەدە ۋاپات بولغان بولسا شۇ يەردە شۇ يەردە قويۇش بەلگىلەنگەن. شۇڭا مېيىتنى چوقۇم توپىغا كۆمۈش شەرت ئەمەس، دېڭىزدا  كېتىۋاتقاندا پاراخوتتا ۋاپات بولۇپ كەتسە، باشقا شەرتلەرنى ئاداقىلغاندىن كېيىن دېڭىزغا قويۇۋەتسە بولىدۇ.
## مەنبەلەر
ئىلىم مەرىپەت

ئىلىم- مەرىپەت: مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام: ” بىلىم ئېلىڭلار! ھەتتا يىراقتىكى چىنماچىن(جۇڭگو) دۆلىتىدە بولسىمۇ، بىلىم ئېلىشتىن يانماڭلار“ دېگەن. ئىسلامدا ئىلىم- مەرىپەت پەرزدۇر، خۇراپىيلىق كەچۈرگۈسىز گۇناھتۇر. پالچىلىق، داخانلىق دېگەندەك خۇراپات ئىشلارنى قىلماسىق ھەم ئىشەنمەسلىك، ئۇلارغا يول قويماسلىق لازىم. پەننىي ئىلىم بىلەن دىننىي ئىلىم بىرلەشسە ئاندىن مۇكەممەل بولىدۇ. مۇسۇلمانلار دىنىي جەھەتىلا ئەمەس، پەننىي جەھەتتىمۇ، ھۈنەر- سەنئەتتىمۇ دۇنيانىڭ ئالدىدا مېڭىشى لازىم. تارىختىمۇ مۇسۇلمانلار گېئومېتىرىيە، ئالگېبىرا، فىزىكا قاتارلىق ئىلىم- پەنگە زور تۆھپىلەرنى قوشۇپ، ئىنسانلار مەدەنىيىتىڭ تېخىمۇ ئالغا ئىلگىرىلىشىگە تۈرتكە بولغان. VIIئەسىردىن XIII ئەسىرگىچە ئەرەب ئىسلام ئىمپىرىيېسى ئىلىم- پەندە دۇنيانىڭ ئالدىدا مېڭىپ، شانۇ- شەۋكەت ۋە سەلتەنەتلەرنى قۇرغان.  ئەمما پەننىي ئىلىمنى دەپ دىنىي ئىلىمنى سوۋۇتۇپ قويۇشقا بولمايدۇ. ئىككىلىسى تەڭ ئېلىپ بېرىلىشى لازىم. مەدەنىيەت ھادىسىلىرىگە قارشى چىقىشقا بولمايدۇ. مەدەنىيەت نىممەتتۇر. رادىيو، كىنو، كومپيوتېر، تېلىفون قاتارلىقلاردا پايدىلىق نەرسە بولسا،ئۇلار نىممەت، زىيانلىق ناچار مەزمۇن بولسا، ئۇلار پالاكەت. ئىنسان ئېغىزىدىن گۈزەل سۆزمۇ چىقىدۇ، يامان سۆزمۇ چىقىدۇ. يامان سۆز چىقتى دەپلا ئېغىزنى كېسىۋەتسەك بولامدۇ؟
ئاللاھ بىزگە كۇپايە، ئاللاھ ئەڭ گۈزەل ۋەكىلدۇر. ئاللاھنى تونۇغان كىشى كەپىدە تۇرسىمۇ،ئۇ يەر ئۇنىڭغا ئوردا- سارايدەك تۇيۇلىدۇ؛ ئاللاھنى تونۇمىغان كىشى سارايدا تۇرسىمۇ، ئۇ يەر ئۇنىڭغا زىنداندەك بىلىنىدۇ. ئاللاھنى تاپقان كىشى ھەممىنى تاپقان بولىدۇ.
## مەنبەلەر
شاھادەت

شاھادەت ئېيتىش: لائىلاھە ئىللەللاھۇ، مۇھەممەدىن رەسۇلۇللاھ(بىر ئاللاھتىن باشقا ئىلاھ يوق، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ئالاھنىڭ ئەلچىسىدۇر) دەپ ئىمان ئېيتىپ مۇسۇلمان بولۇش. ئەشھەدۇ ئەن لائىلاھە ئىللەللاھۇ، ۋە ئەشھەدۇ ئەننە مۇھەممەدىن رەسۇلۇھۇ(گۇۋاھلىق بېرىمەنكى، ئاللاھ تەئالادىن باشقا  ھېچ مەبۇد بەرھەق يوقتۇر، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ئاللاھ تەئالانىڭ بەندىسى ۋە بەرھەق پەيغەمبىرىدۇر) دەپ گۇۋاھلىق بېرىش.
## مەنبەلەر

تۈر:ئىسلام ئاتالغۇلىرى
زاكات ۋە سەدىقە

زاكات ۋە سەدىقە: زاكات ھۆكۈمەت ئالىدىغان باج ئەمەس، خالىغاندا بېرىدىغان سەدىقە ئەمەس، بەلكى ئاللاھنىڭ ئەمرى. ”زاكات“ ئەرەبچە سۆز بولۇپ، مەنىسى ”پاكلاشتۇرۇش“ دېگەنلىك بولىدۇ. مۈلۈكدارلار ئاللاھ ئىلتىپات قىلغان مال-مۈلكىنىڭ بىر قىسمىنى ئاجرىتىپ يوقسۇللارنى ئۇنىڭدىن بەھرىمەن قىلغاندىلا، ئاندىن ئۆزىنىڭ مال-مۈلكىنى پاكلاشتۇرۇپ ئۇنى ئىگىلەش ۋە ئۇنىڭدىن بەھرىمەن بولۇشنىڭ ئالدىنقى شەرتىگە ئىگە بولالايدۇ. زاكات ئارقىلىق مال- مۈلۈك پاكلىشىدۇ. بەلگىلىمە بويىچە، زاكات ئۆز تۇرمۇشىدىن ئېشىنغان مۈلۈكنىڭ %2.5  (قىرىقتىن بىرى) بويىچە يىلدا بىر قېتىم بېرىلىدۇ. ھەرقانداق پايدا كەلتۈرىدىغان مۈلۈكلەر، مەسىلەن چارۋا- مال، تېرىلغۇ يەر، باغ- ۋاران، ئۆي-مۈلۈك قاتارلىقلارمۇ باھاغا سۇندۇرۇلۇپ، يۇقىرىقى پىرسەنت بويىچە زاكات بېرىلىدۇ.  ( قۇرئان كەرىم 9-سۈرە 60- ئايەت)
زاكات ئىسلام دىنىدىكى بەش پەرزنىڭ بىرى بولغاچقا، مۇسۇلمانلارنىڭ ئادا قىلىشى شەرت بولغان دىنىي مەجبۇرىيەت. ئادەتتىكى سەدىقە بولسا ئۆز ۋىجدانىغا ئاساسەن بېرىدىغان ساۋابلىق ھەرىكەتتۇر .  ”سەدىقە“ دېگەن بۇ ئەرەبچە سۆز ”راستچىللىق“، ”سەمىمىيلىك“ دېگەن مەنىلەرنى بىلدۈرەتتى. كېيىن ساداقەتمەنلىكنىڭ مۇھىم مەجبۇرىيىتى بولغان سەدىقىنى بىلدۈرىدىغان بولدى.( قۇرئان كەرىم 2-سۈرە، 271-، 274- ئايەتلەر)
## مەنبەلەر
تەيەممۇم

**تەيەممۇم قىلىش**: ئىككى قولىنىڭ ئالقىنىنى ئېچىپ تۇرۇپ پاكىز توپىغا ياكى پاكىز قۇم ۋەياكى پاكىز تاش-كېسەكلەرگە بوشقىنە بىر قېتىم ئۇرۇپ يۈزىنى سىلاش، قولىنى يەنە بىر قېتىم ئۇرۇپ سول قول بىلەن ئوڭ بىلەكنى بېغىشىنىڭ سىرتىدىن جەينەككىچە سىلاش، ئاندىن جەينەكنىڭ ئىچىدىن بېغىشىغىچە سىلاش، قولنى يەنە بىر قېتىم ئۇرۇپ، ئوڭ قول بىلەن سول بىلەكنى يۇقىرىقى تەرتىپ بىلەن سىلاش.
## مەنبەلەر
غۇسلى

”غۇسلى“ دېگەن سۆزنىڭ مەنىسى پۈتۈن بەدەننى يۇيۇش دېگەنلىك بولۇپ، ھەرگىز ئۆلۈك سۇدا يۇيۇشقا بولمايدۇ.
غۇسلىنىڭ پەرزلىرى: 1) ئاغزىنى چايقاش؛ 2) بۇرنىنى تازىلاش، يەنى بۇرنىغا سۇ ئېلىپ قېقىپ چىقىرىش؛ 3) پۈتۈن بەدەننى يۇيۇش، ئەگەر چاچ ئۆرۈكلۈك بولسا ئۇنى چۇۋۇمىسىمۇ بولىدۇ، لېكىن چاچنىڭ ئاستىغا چوقۇم سۇ ماڭدۇرۇش لازىم؛ 
غۇسلىنىڭ سۈننەتلىرى: 1) نىيەت قىلىش؛ 2) قوللىرىنى بېغىشىغىچە يۇيۇش؛ 3) ئىستىنجا قىلىش (يەنى ئالدى-ئارقا تاھارەت يوللىرىنى يۇيۇش)؛ 4) ئەگەر روزا تۇتمىغان بولسا ئاغزى ۋە بۇرنىغا كۆپ سۇ ئېلىپ چايقاش؛ 5) نامازغا تاھارەت ئالغاندەك تاھارەت ئېلىش؛ 6) پۈتۈن بەدەننى ئۈچ قېتىم يۇيۇش؛ 7) غۇسلى قىلىۋېتىپ ئېگىز-  پەس گەپلەرنى قىلماسلىق؛ 8) ئىككى پۇتىنى ئوشۇقى بىلەن قوشۇپ يۇيۇش.
## مەنبەلەر

تۈر:ئىسلام ئاتالغۇلىرى
تاھارەت

**تاھارەت** (ئەرەبچە:الوضوء؛ پارسچە: آبدست ؛ ئوردۇچە: وضوء؛ تۈركچە: abdest)، مۇسۇلمانلارنىڭ، ناماز دېگەندەك مەلۇم ئىبادەتلىرىنى ئادا قىلىش ئۈچۈن بىر تەرتىپ ئىچىدە بەئزى ئورگانلارنى يۇيۇپ بەزىلىرىنى مەسھ قىلىش يولى بىلەن قىلىنغان پاكلانىش ۋە تازىلىقتۇر. قۇرئانغا كۆرە ھەر نامازنىڭ يېنىدا بەدەنىي تازىلىق مەقسىدى بىلەن مەلۇم ئورگانلارنى يۇيۇش (غۇسۇل) ۋە مەسھ (مسح) قىلىش شەكلىدە ئاڭلىتىلىدۇ. سۇنىڭ تاھارەتكە ئۇيغۇن بولىشى مۇھىمدۇر. سۇ تەمى، تۇمانلىقى ۋە پۇرىقىنىڭ نورماللىقى بىلەن ئۇيغۇن بولماقتا.

**تاھارەت پەرزلىرى:**
1) يۈزىنى باشنىڭ چاچ چىققان يېرىدىن باشلاپ، ئىككى قۇلاق بىلەن قوشۇپ، ئىڭەكنىڭ ئاستىغىچە يۇيۇش؛ 
2) ئىككى قولىنى جەينىكى بىلەن قوشۇپ يۇيۇش؛ 
3) باشنىڭ تۆتتىن بىرىگە مەسھى قىلىش، يەنى باشنىڭ تۆتتىن بىرىنى نەم بارماقلىرى بىلەن سىلاش؛ 
4) ئىككى پۇتىنى ئوشۇقى بىلەن قوشۇپ يۇيۇش.

**تاھارەت سۈننەتلىرى:** 
1) نىيەت قىلىش؛ 
2) بىسمىللاھ دەپ باشلاش؛ 
3) ئىككى قولىنى ئۈچ قېتىم بېغىشىغىچە يۇيۇش؛ 
4)  ئاغزىنى ئۈچ قېتىم چايقاش؛ 
5) بۇرنىنى ئۈچ قېتىم چايقاش؛
6) ئەرلەر ساقىلىغا خىلال قىلىش، يەنى قولىنى نەم قىلىپ بارماقلىرى بىلەن ساقىلىنى تاراش؛ 
7) قول-پۇتنىڭ ئارىسىغا خىلال قىلىش؛ 
8) ھەر ئەزانى ئۈچ قېتىمدىن يۇيۇش؛ 
9) باشنىڭ ھەممە يېرىگە مەسھى قىلىش، يەنى باشنى  نەم بارماقلار بىلەن سىلاش؛ 
10) قۇلىقىغا مەسھى قىلىش؛ 
11) گەدەننى مەسھى قىلىش؛ 
12) تاھارەتنى تەرتىپى بىلەن ئېلىش؛ 
13) پۈتۈن تاھارەتنى ئۈزۈپ قويماي بىر قېتىمدىلا ئېلىپ بولۇش.

سۇ بولمىغان ياكى سۇ تەگسە سالامەتلىككە زىيان يېتىدىغان ئەھۋالدا تەيەممۇم قىلسا بولىدۇ.
## مەنبەلەر
نامازلار

**ناماز**، (ئەرەبچە:صلاة\سالاھ)، ئىسلامنىڭ شەرتلىرىدىن بىرى سۈپىتىدە قەبۇل قىلىنغان بىر ئىبادەت. قۇرئاندا بىر كۈننىڭ مەئلۇم ۋاقىتلىرىدا تاھارەت بىلەن بىرگە دۇئاغا تۇرۇش ئىپادىسى قوللىنىلىدۇ. قۇرئانغا كۆرە ناماز ئاللاھنى ياد ئېتىپ تەسلىم بولىدىغان بىر پاكلىنىش شەكلى ۋە ھەزرىتى ئىبراھىمغا ئۆرگىتىلگەن بىر ئىبادەت شەكلىدۇر.
## مەنبەلەر
جىنازە نامىزى

جىنازە نامىزى : « نىيەت قىلدىم ئۆتەرمەن ئۇشبۇ مېيت نامىزىنى، 4 تەكبىرلىرى بىلەن، ساناسى ئاللاھقا، دۇرۇدى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامغا، ساۋابى ئۇشبۇ مېيتكە، ئىقتىدا قىلدىم ھازىر ئىمامغا، خالىسەن لىللاھى تەئالا، ئاللاھۇ ئەكبەر.» دەپ قۇلىقىنى تۇتۇپ قولىنى قوۋىشتۇرۇپ سۈبىھانى كالانى ئوقۇپ، يەنە بىر تەكبىر ئېيتىپ، « ئاللاھۇممە سەلى ئەلا ئاللاھۇممە بارەك ئالا» دەپ ئوقۇلۇپ، يەنە بىر تەكبىر ئېيتىپ مۇنۇ دۇئا ئوقۇلىدۇ:
« ئاللاھۇممە مەغفىرلى ھەيينىنا ۋە مەييىتىنا ۋە شاھىدىنا ۋە غائىبنا ۋە سەغىرىنا ۋە كەبىرىنا ۋە زەكىرىنا ۋە ئۇنسانا. ئاللاھۇممە مەن ئەھيەيىتەھۇ مىننا فەئەھىيھى ئەلەل ئىسلام ۋە مەن تەۋەففەيتەھۇ مىننا فەتەۋەفىفە ئەلەل ئىيمان ئاللاھۇممە ئىنىن كانە مۇئىسنەن فەزەرفى ئىھسانىھى ۋە ئىن كانە مۇسئېئەن فەتەجاۋەزئەنھۇ ئاللاھۇ ئەكبەر.» دەپ سالام بېىرىلىدۇ. ئاۋۋالقى ئەكبەردىن باشقىسىدا قول كۆتۈرۈلمەيدۇ.
ئەگەر مېيىت نارەسىدە ئوغۇل- قىزياكى ئەقلى-ھوشى جايىدا ئەمەس بولسا مۇنۇ دۇئا ئوقۇلىدۇ: «ئاللاھۇممە ئەجىئەلەھۇلەنا ئەجرەن ۋە ۇخرەن ۋە ئەجىئەلەھۇ لانە شافىئەن تەن ۋە مىن شەفىفە ئەتەن بىرەھمەتىكە فائەر ھەمەرراھمىن ئاللاھۇ ئەكبەر.» دەپ ئېيتىلىپ سالام بېرىلىدۇ.
## مەنبەلەر
پەيغەمبەرلەر

**پەيغەمبەر** (ڧارسچە: پیامبر)، يەھۇدىلىك، خرىستىيانلىق ۋە ئىسلامدا ئاللاھ تەرىپىدىن بىر دىننى ياكى دىنىي تەئلىماتنى تارقىتىش يۈزىسىدىن ۋەزىپىلەندۈرۈلگەن كىشىلەردۇر.    

ئىبراھىمىي دىنلەرنىڭ مەنسۇبلىرى، پەيغەمبەرلەرنىڭ تەڭرى بىلەن ۋەھىي يولى بىلەن ئالاقىلىشىدىغانلىقىغا ئىشىنىلىدۇ.      
 

## مەنبەلەر
دۇرت

ئىككى دۇرت : ئاللاھۇممە سەللى ئەلا مۇھەممەدىن ۋە ئەلا ئالىي مۇھەممەدەن كەما سەللەيتە ئەلا ئىبراھىم ۋە ئەلا ئالىي ئىبراھىيمە ئىننەكە ھەمىيدۇن مەجىيد ؛  ئاللاھۇممە بارەك  ئەلا مۇھەممەدىن ۋە ئەلا ئالىي مۇھەممەدىن كەمابارەكتە ئەلا ئىبراھىم ۋە ئەلا ئالىي ئىبراھىيمە ئىننەكە ھەمىيدۇن مەجىيد.

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ، كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ،إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ ؛ اللَّهُمَّ بَارِكْ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ، كَمَا بَارَكْتَ عَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ، إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ.

ئى ئاللاھ، شەپقەت ۋە شەرەپلىرىڭنى مۇھەممەد ۋە مۇھەممەدنىڭ ئەگەشكۈچىلىرىگە ئەۋەتكەيسەن، خۇددى ئىبراھىم ۋە ئىبراھىمنىڭ ئەگەشكۈچىلىرىگە شەپقەت ۋە شەرەپلىرىڭنى ئەۋەتكەندەك؛ ئى ئاللاھ، بەرىكەتلىرىڭنى مۇھەممەد ۋە مۇھەممەدنىڭ ئەگەشكۈچىلىرىگە ئەۋەتكەيسەن، خۇددى ئىبراھىم ۋە ئىبراھىمنىڭ ئەگشكۈچىلىرىگە بەرىكەتلىرىڭنى ئەۋەتكەندەك.
## مەنبەلەر
شەپەرەڭ پالۋان

شەپەرەڭ پالۋان

برۇس ۋېين

ۋېين شىركىتىنىڭ ئىزباسارى. ئاتا ئانىسى كىچىكىدە ئۆلۈپ كەتكەن، غوجىدار ئارفېلد ساداقەتمەنلىك بىلەن بېقىپ چوڭ قىلغان. بايۋەچچە بەگزادە، ئەمما ناھەيتى كەمتەر.

رەقىبلىرى: جوكېر، پېنگىۋىن ئادەم، مۇز ئادەم، سوئال بەلگىسىلىك تېپىشماقچى، ئۆسۈملۈك قىزچاق، مۈشۈك قىزچاق، قوش يۈزلۈك ئادەم قاتارلىقلار.

قوش يۈزلۈك ئادەم خېنرىي، بۇرۇن برۇسنىڭ دوستى، يېتىشىپ چىققان ساقچى بولۇپ، كېيىن جوكېرنىڭ سۆزى بىلەن رەزىللىككە يۈزلەنەەن.

جوكېر: نېمانداق سۈرلۈك بولۇۋالدىڭلار؟ بىز بۇ يۈزگە تەبەسسۇمدىن بىرنى ئورنىتايلى.

جوكېر: شەپەرەڭ پالۋان، سەن مېنى مۇكەممەللەشتۈردۈڭ.

جوكېر: ئۇ ياسالما ئادەملەرگە ئۇنچىۋالا قىلىپ كەتمە. ۋاقتى كەلگەندە ئۇلار سېنى مەخلۇقلار قاتارىدا تاشلىۋېتىدۇ. بۇ كىشىلەرگە قارا، ھازىر ھەممىسى ئەدەپلىك قائىدە-يوسۇنلۇقتەك تۇرغان بىلەن، ئاپەت كەلسە ھەممىسى نىقابىنى يىرتىپ تاشلاپ، ئۆز ئەپتى بەشرىسىنى ئاشكارىلايدۇ، بىر بىرىنى قازاندا پىشۇرۇپ يەيدۇ. ئۇلارنىڭ پەزىلىتى شۇنچىلىك.

جوكېر: مېنىڭ پرىنسىپىم يوق. 

جوكېر: مەن گويا بىر ماشىنىنىڭ ئارقىسىدىن قوغلاۋاتقان كۈچۈككە ئوخشايمەن، ئۆزۈم نېمە قىلىشىمنى بىلمەيمەن. ئەمما ماشىنىغا يېتىشىۋالساملا، ماڭا قىلغىلى ئىش چىقىدۇ.

، DC شىركىتى چىقارغان ھەجۋىي رەسىم بولۇپ، كېيىن كىنو قىلىپ ئىشلەنگەن. 2012-يىلى 20- ئىيۇل دەنۋەر شەچىرىدىكى كىنوخانىدا تاماشىبىنلارغا ئوق چىقىرىش ۋەقەسىدىن كېيىن، كىنو ئىشلەش توختىتىلغان، شۇڭا ھازىر پە قەت كارتون فىلىمىنى كۆرگىلى بولىدۇ.
## مەنبەلەر
قاراباغلىقلار

تۈركىيە ھەمكارلىق ۋە تەرەققىيات ئىدارىسى، تۈركىيەدە ياشاۋاتقان قاراباغلىقلارنى ئەزەربەيجانلىق قېرىنداشلىرى بىلەن بىر يەرگە جەم قىلدى.

يۇسۇف شاھسۇۋارئوغلۇ بىلەن مەھمەت بىن جەيلان ھەر ئىككىسى قاراباغلىق بولۇپ، بىرى ئافيونقاراھىسارنىڭ بولۋادىن ناھىيەسىدە، يەنە بىرى باكۇدا ياشايدۇ. ئۆز ۋاتىدا ئەرمەنلەر تەرىپىدىن قەتلە قىلىنغان قاراباغلىقلار، نۆۋەتتە باشقا - باشقا جايلاردا ياشاشقا مەجبۇر بولماقتا. مەلۇماتلارغا قارىغاندا، بولۋادىننىڭ بۈيۈكقاراباغ يېزىسى ۋە ئوتتۇراقاراباغ يېزىسىدا ياشايدىغان قاباغلىقلار، 1971 - يىللىرى تۈركىيەگە كەلگەن. يۇرتلىرىدىن ئايرىلغىنىغا شۇنچە ئۇزۇن يىللار بولغان بولسىمۇ ئەمما ئۇلار ئۆز قېرىنداشلىرىنى ئۇنتۇپ قالمىغان. تۈركىيەدىكى قاراباغلىقلار، تۈركىيە ھەمكارلىق ۋە تەرەققىيات ئىدارىسىنىڭ قوللىشى ئاستىدا ئەزەربەيجاندا كۆچمەن سۈپىتىدە ياشاۋاتقان ۋە ۋەتەن ھەسرىتىدە يۈرىكى لەختە - لەختە قانغا ئايلىنىپ كەتكەن قاراباغلىقلارنى زىيارەت قىلدى. بۇنىڭدىن مەقسەت، مۇشەققەتلىك كۈنلەردە ئۇلارنىڭ يالغۇز ئەمەسلىكىنى ھېس قىلدۇرۇش... پايتەخت باكۇدا ئىشقا ئاشۇرۇلغان «بىزنىڭ قاراباغلىق قېرىنداشلىرىمىز» سەرلەۋھىلىك ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنىدا، قاراباغ رايونىنىڭ ئورتاق مەدەنىيىتى مۇھاكىمە قىلىندى، شېئىرلار ئوقۇلدى، ناخشىلار ئېيتىلدى. يىغىندا تۈركىيە ھەمكارلىق ۋە تەرەققىيات ئىدارىسىنىڭ باشلىقى سەردار چام، قاراباغلىقلارنى بىر يەرگە جەم قىلىش لايىھەسىنىڭ ئەھمىيىتى ئۈستىدە توختالدى. چام مۇنداق دەپ كۆرسەتتى: «بۇنداق پائالىيەتلەر بىزگە يول خەرىتىسى سىزىپ بەرمەكتە، ئاكادېمىكلىرىمىز دۆلەتتە يۈز بېرىۋاتقان بىر قىسىم تارىخىي ۋەقەلەر توغرۇلۇق ئىلمىي تەتقىقات خىزمەتلىرى بىلەن شۇغۇللىنىشى نەتىجىسىدە تېخىمۇ خۇشاللىنارلىق مۇۋەپپەقىيەتلەر قولغا كەلتۈرۈلىدۇ.»
## مەنبەلەر
سەنسىزلىك ۋە مەنسىزلىك

سەنسىزلىك ۋە مەنسىزلىك

ۋاھىتجان ئوسمان
 
سەنسىزلىكنىڭ دەردىنى تارتتىم،

سېنىڭمۇ ھەم كۈنلىرىڭ مۈشكۈل.

ئارىمىزدا يىغلاپ تۇرغىنى،

تىكەن تەنلىك ياۋا ئەتىرگۈل.

 
دىل خاھىشى تەگدى جېنىمغا،

پارچىلاندىم ئىككى ئارالغا.

جاۋابىنى ئۆزۈملا بەردىم،

سېنى ساقلاپ تۇرغان سوئالغا.

 
سېنىڭ ئۇزاق قېيداشلىرىڭ،

تۇرامدۇ جىم ھېچنىمە دېمەي.

بىز بولمايلى قاقشال ئوتۇندەك،

بۇ باھاردا يەنە يېشىنمەي.

 
سۈكۈتۈمدە ئىڭرىغان سادا،

يۈرىكىمگە سالدى تالاي دەز.

باشتىن يازاي ئىزھارلىرىمنى،

قەلبىڭ بولسۇن سامان رەڭ قەغەز.

 
سەنسىزلىك ھەم مەنسىزلىك بىزگە،

كېرەك ئەمەس تەن سوۋۇماستا.

ئاچقىن قىيا دىل دېرىزەڭنى،

سىرغىپ-سىرغىپ مەن كىرەي ئاستا.
## مەنبەلەر
شامالدا قالدى قاناتلىرىم

شامالدا قالدى قاناتلىرىم

 
ئاسىمجان ئوبۇلقاسىم
 
شامالدا قالدى قاناتلىرىم،

جېدەللەشتىم ئاخىرغىچە.
يەرگە سۇنۇپ چۈشتى شاخلىرىم،

بىر تال ياپراققا ئېگىلمەس ھېچكىم.

 
بەلكىم دەسسەپ ئۆتەر كىشىلەر،

بەلكىم ئۈن-تىنسىز يۇمۇلار كۆزۈم.

روھىم ئاسماندا پەرۋاز قىلىدۇ،

بەلكىم تۇپراقتا ياتىمەن ئۆزۈم.

 
بەلكىم ئاۋازىم گۈركىرەپ چىقار،

بەلكىم سۆزلىمەيمەن ئۆلگەندىن كېيىن.

«ئۇھ» دېيىشىدۇ قولۇم-قوشنىلار،

بەلكىم قايتىپ كېلەرمەن كېيىن.
 

بەلكىم مۇشۇ شېئىرلىرىمنىڭ،

ئۈلگۈرۈپ كېلىمەن ماتەم كۈنىگە.

تۇشمۇ-تۇشتىن چىقىپ كىشىلەر،

كۆمەر مېنى ئۇنىڭ جەسەت كۈلىگە.
## مەنبەلەر
تاجىكىستاندا فامىلە

تاجىكىستان ئىچكى ئىشلار مىنىستىرى فامىلىسىنى ئۆزگەرتتى.

تاجىكىستاندا رۇسچە فامىلىلەرنى ئۆزگەرتىش تەلەپلىرىگە ئاساسەن ئىچكى ئىشلار مىنىستىرى رامزان رەھىموۋ فامىلىسىنى رەھىمزادىگە ئۆزگەرتتى.

تاجىكىستان مەتبۇئاتلىرىدا ئورۇن ئالغان بۇ ھەقتىكى خەۋەرلەرگە ئاساسلانغاندا، ئىچكى ئىشلار مىنىستىرى رامزان رەھىموۋ فامىلە ئۆزگەرتكەنلەرنىڭ سېپىغا قوشۇلغان. كېيىنكى ئايلاردا تاجىكىستاندا مىنىستىرلار بەس-بەس بىلەن فامىلىلىرىنى ئۆزگەرتمەكتە.

سىياسەتچىلەر بۇ ئىشتا پىرېزىدېنت ئىمامئەلى راھماننى ئۆلگە قىلدى. دۆلەت ئەربابلىرى فامىلىسىدىكى رۇسچە «ئوۋ» ۋە «ئەۋ» قوشۇمچىلىرىنى ئېلىپ تاشلىدى. تاجىك رەھبەر 2007-يىلى فامىلىسىدىكى «ئوۋ» قوشۇمچىسىنى ئېلىپ تاشلاپ، ئىمامئەلى راھمانغا ئۆزگەرتكەن ئىدى. راھماننىڭ قىزى ئوزودا رامانوۋامۇ ئوزودا راھمانغا ئۆزگەرتتى.
## مەنبەلەر
ئۇيغۇرىستان

(Uyghuristanim (Уйғуристаним

Qehriman Honlarning ewladliri biz,

Jenggahta düshmenni qan'gha boyighan.

Yaylaqta hör yashar Türkler iduq,

Uyushqach ömlükte Uyghur atalghan.

Düshmenler hoshini yoqitar idi,

Kök böre bayriqi körün'gen haman.

Ana su Tarimning sütini imip,

Tengritagh baghrida yashap shadiman.

Erkinlik bizlerning halal heqqimiz,

Millitim yultuzi parlar her zaman.

Sen üchün jan pida Uyghuristanim,

Tümen yaw bolsimu qorqmay her qachan.

Uyghur dep qelbimde pexirlinimen,

Wetinim men üchün eng güzel makan.

Güllensun yashnisun Uyghuristanim,

Qaytidin seltenet süridu dewran.

Erkinlik bizlerning halal heqqimiz,

Millitim yultuzi parlar her zaman.

Sen üchün jan pida Uyghuristanim,

Tümen yaw bolsimu qorqmay her qachan.

Wetinim eng güzel Uyghuristan !
Uyghuristan ! ! !

2012-yili 18-Sintebir
Turdi

## مەنبەلەر
قۇرۇلما دېتاللىرى

ھەر بىر جىسىمنىڭ ئۆزىگە خاس جازا شەكلى بولىدۇ، بۇ خىل جازا شەكلى بولىدۇ. بۇ جازا شەكلى ئۇنىڭ قۇرۇلمىسىنى ئىپادىلەيدۇ. بىر مۇرەككەپ قۇرۇلما نۇرغۇنلىغان ئوخشاشمىغان قىسىملاردىن تەشكىل تاپىدۇ، بۇ قىسىملار قۇرۇلما دېتاللىرى دېيىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ھەممىباپ تېخنىكا
ئىچكى كۈچ

بىر قۇرۇلما سىرتقى كۈچنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغاندا ئىچكى قىسمىدىكى ھەرقايسى ماددىي نۇقتىلار ئوتتۇرىسىدىكى ئۆزئارا تەسىردە ئۆزگىرىش يۈز بېرىپ پەيدا بولغان قارشىلىق ئىچكى كۈچ دېيىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ھەممىباپ تېخنىكا
تۈر:مېخانىكا
قۇرۇلما

قۇرۇلما- شەيئىلەرنىڭ ھەرقايسى تەشكىل قىلغۇچى قىسىملىرى ئارىسىدىكى تەرتىپلىك ماسلىشىش ۋە تىزىلىشنى كۆرسىتىدۇ. دۇنيادىكى ھەرقانداق شەيئىدە قۇرۇلما مەۋجۇت بولۇپ، ئۇنىڭ خىلمۇخىل بولۇشى شەيئىلەرنىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇش خۇسۇسىيتىنى بەلگىلەيدۇ. 

تەبىئەت دۇنياسىدىكى رەڭگارەڭ قۇرۇلمىلار كىشلەرگە چەكسىز ئىجادىيەت ئىلھامى ۋە بېشارىتى بېرىدۇ. كىشىلەر تەبىئەت دۇنياسىدىكى قۇرۇلمىلارنى تەھلىل ۋە تەتقىق قىلىش ئارقىلىق ئېرىشكەن نەتىجىلەرنى تېخنىكا ساھەسىدە قوللىنىپ، ئىنسانىيەت ئۈچۈن تېخىمۇ ياخشى خىزمەت قىلدۇرىدۇ. (ھەرە كۆنىكى، ئۆمۈچۈك تورى، دەرەخ، ھايۋاناتلار تېنى).

تېخنىكا ساھەسىدە، مەھسۇلاتلارنىڭ قۇرۇلمىسى تېخىمۇ مول ۋە رەڭدار. قۇرۇلما بىردانە بازغان، بىر ئاپتوموبىل، بىر كۆۋرۈك، بىر بىنا ھەممىسى قۇرۇلمىغا ئىگە. قۇرۇلما ئۇلارنىڭ خۇسۇسىيىتى ۋە ئىقتىدارىغا تەسىر كۆرسىتىدۇ. قۇرۇلما جەھەتتە ساقلانغان كىچىك مەسلىمۇ بەلكىم زور ۋەقەلەرنى پەيدا قىلىشى مۇمكىن.

مۇۋاپىق بولغان قۇرۇلما شەيئىلەرنىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرىشىنىڭ ئاساسى.

ئىجدىمائىي ساھەدىمۇ ئوموميۈزلۈك قۇرۇلما ھادىسلىرى مەۋجۇت. بىر پارچە ماقالىنىڭ مەزمۇن قۇرۇلمىسى شۇ ماقالىنىڭ ئىپادىلەش مەزمۇنى ۋە سۈپىتىگە تەسىر كۆرسىتىدۇ. بىر كارخانىنىڭ خادىملار قۇرۇلمىسى شۇ كارخانىنىڭ تىجارىتىگە ۋە ئۈنۈمىگە تەسىر كۆرسىتىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ئاتالغۇ
تۈر:ھەممىباپ تېخنىكا
ئادىمىيلىك

ئادىمىيلىك بىر ئادەمدىكى پىسخىكا ئالاھىدىلىكلەرنىڭ ئومومى يىغىندىسى بۇلۇپ ، پىسخىكا ئالاھىدىكلەردىكى ئېغىشچانلىق ۋە تۇراقلىقلىقنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ .

ئادىمىيلىكى ساغلام بولغان كىشلەر ئۆزىنى ئوبىيكىتپ ھالدا ھەر تەرەپتىن چۈشىنەلەيدۇ . ئۆزىگە توغرا مۇئامىلە قىلالايدۇ. تۇرمۇشنى قىزغىن سۆيىدۇ. ئائىلىسى ۋە كەسىپىگە مەسئۇلىيەتچان بۇلۇپ، ئىجتىمائىي مۇناسىۋەتنى توغرا بىر تەرەپ قىلىپ ، پىسخىكا تەڭپۇڭلىقىنى ساقلاپ ، تۇرمۇشقا تۇلۇپ تاشقان ئىشەنچ بىلەن قارايدۇ .
## مەنبەلەر

تۈر: پىسخولوگىيە‏
ئېغىشچانلىق

ئېغىشچانلىق بولسا كىشلەرنىڭ ئېھتىياجى،قىزىقىشى ، ئىدىيەسى،دۇنيا قارىشى قاتارلىقلارنى كۆرسىتىدۇ .

## مەنبەلەر

تۈر:پىسخولوگىيە‏
تۇراقلىقلىق

**تۇراقلىقلىق** بولسا بىر ئادەمنىڭ ئىقتىدارى ، مىجەز – خۇلقى، خاراكتېرى قاتارلىق تەرەپلەرنى كۆرسىتىدۇ .
## مەنبەلەر

تۈر:پىسخولوگىيە‏
ئۇلترا ئۆتكۈزگۈچ

ئۇزۇن توك سىمىنى بىر چوڭ مىققا يۆگەپ، توك سىمىغا توك ئۆتكۈزۈپ، ئەتراپىغا ئازراق تۆمۈر پارچىسى، چوڭ باشلىق مىق قويۇپ سىناپ بېقىڭ، قانداق ئەھۋال يۈز بېرىدۇ؟ ئەتراپتىكى تۆمۈر پارچىسى، چوڭ باشلىق مىقنىڭ ھەممىسى چوڭ تۆمۈر مىققا قاراپ ئۇچىدۇ، يەنى توك ئۆتكۈزۈلگەن توك سىم يۆگەلمىسىدە ماگنىت ھاسىل بولىدۇ، مانا بۇ ئېلېكتىر ماگنىت ھادىسسى، توك سىمى ئورالغان تۆمۈر مىق ئېلېكتىر ماگنىت تۆمۈرى دېيىلىدۇ. ئەگەر توك ئۆتكۈزۈش ۋاقتى ئۇزۇن بولسا، توك سىمى قىزىيدۇ، بۇنىڭ سەۋەبى ئەركىن ئېلېكترون توك سىمىدا ھەرىكەتلىنىپ، ئېلېكتىر ئېقىمى ھاسىل قىلىدۇ، ئېلېكتىر ئېقىمى ھەرىكەت جەريانىدا قارشىلىققا، يەنى ئېلېكتىر قارشىلىقىغا ئۇچرايدۇ. ئېلېكتىر ئېقىمى ئېلېكتىر قارشىلىقىنى يېڭىپ ھەرىكەت قىلغاندا قىزىپ، نۇرغۇن ئېنېرگىيەنى ئىسراپ قىلىۋېتىدۇ. كۆپچىلىكلنىڭ ھەممىسى دالىدىكى ئېلېكتىر ئىقىمى يەتكۈزىدىغان ئېگىز تۆمۈر مۇنارنى كۆرگەن، ئېلېكتىر ئىقىمى كىرگۈزگەندە ئادەتتە نەچچە ئون مىڭ ۋولتلىق يۇقىرى ئېلېكتىر بېسىمى ئىشلىتىلىدۇ، گەرچە شۇنداق بولسىمۇ، ئېلېكتىر كۈچى يەنىلا خېلى كۆپ ئىسراپ بولۇپ كېتىدۇ. بەزىلەر مۇنداق ئويلىغان: ئەگەر توك سىمىنىڭ ئېلېكتىر قارشىلىقى بولمىسا، توك سىمى قىزىپ كەتمەيدىغاندۇ؟ ئېلېكتىر ئېنېرگىيەسىمۇ خوراپ كەتمەيدىغاندۇ؟

ئالىملار تەجرىبە قىلغاندا مېتالدىن ياسالغان نۇرغۇنلىغان توك سىمىنىڭ تېمپىراتۇرا ئىنتايىن تۆۋەن بولغان ئەھۋال ئاستىدا ئېلېكتىر قارشىلىقىنى يوقىتىدىغانلىقىنى بايقىدى، بۇ خىل ھادىسە ئۇلترا ئۆتكۈزۈش دەپ ئاتىلىدۇ، ئېلېكتىر قارشىلىقىنى يوقاتقان مېتال ئۇلترا ئۆتكۈزگۈچ دېيىلىدۇ.

ئۇلترا ئۆتكۈزگۈچ ئىنتايىن تۆۋەن تېمپېراتۇرىغا ئېھتىياجلىق بولغانلىقى ئۈچۈن، ئادەتتە ئىسسقلىقتىن مۇداپىئەلىنىش ئىقتىدارى ناھايىتى كۈچلۈك بولغان مېتال بوتۇلكىدا ساقلىنىدۇ، بوتۇلكىغا سۇيۇق گېلىي قاچىلانغان بولۇپ، نۆلدىن تۆۋەن 57 سېلسىيە گىرادۇسقا چۈشۈردى. چۈنكى، ئۇلترا ئۆتكۈزگۈچنىڭ ئېلېكتىر قارشىلىكى يوق بولۇپ، توك ئۆتكەندە قىىزپ كېتىپ ئېلېكتىر ئېنىرگىيەسىنى ئىسراپ قىلمايدۇ، شۇڭا ئۇلترا ئۆتكۈزۈشچان ئېلېكترو ماگنىتلىق تۆمۈر ناھايىتى چوڭ ئېلېكتىر ئېقىمىنى ئۆتكۈزۈپ، كۈچلۈك ماگنىتلىق خۇسۇسىيەت ھاسىل قىلىدۇ. ئەگەر سۇ ئاستى پاراخوتىغا ئۇلترا ئۆتكۈزۈشچان ماگنىت ئورنىتىلسا، ھاسىل قىلىنغان كۈچلۈك ماگنىتلىق خۇسۇسىيەت كېمىگە ئورنىتىلغان ئېلېكتىر قۇتۇبى بىلەن تەسىرلىشىپ، ئىنتايىن كۈچلۈك ئىتتىرىش كۈچى ھاسىل قىلىپ، سۇ ئاستى پاراخوتىنى ھەم تېز، ھەم ئاۋازسىز ئۇچقاندەك ئىلگىرلىتىدۇ، بۇ سۇ ئاستىدا مەخپىي ھەرىكەت قىلىشقا ئىنتايىن مۇۋاپىق كېلىدۇ.

ئەگەر ئۇلترا ئۆتكۈزۈشچان كابېل بىلەن توك يەتكۈزۈلسە، كابىل يەر ئاستىغا كۆمۈلىدۇ، بۇ ھەم يەر تېجەيدۇ، ھەم بىخەتەر بولۇپ، ئېلېكتىر كۈچىنىڭ ئىسراپ بولۇشىدىن ئومۇميۈزلۈك ساقلانغىلى بولىدۇ.

ئۇلترا ئۆتكۈزگۈچ ناھايىتى كەڭرى قوللىنىش ئىستىقبالىغا ئىگە. ھازىر كىشىلەر تۆۋەن تېمپېراتۇرا بىلەن تەمىلەيدىغان گېلىينى قاتتىق جىسىمغا ئايلاندۇرۇشنى سىناق قىلماقتا، ئەگەر ئۇتۇق قازانسا، نورمال تېمپىراتۇرىدىكى ئۇلترا ئۆتكۈزگۈچنى ياساپ چىقالايدۇ. شۇ ۋاقىتقا كەلگەندە، ئۇلترا ئۆتكۈزگۈچ كىچىكلەپ يېنىكلەيدۇ، ھەر خىل ئۇلترا ئۆتكۈزگۈچلەر ھەربىي ئىشلار، ئىلمىي تەتقىقات، خەلق ئىگىلىكىدىكى ھەر قايسى تارماقلاردا رول ئويناپ، ئېلېكتىر دۇنياسىدا چوڭ ئىنقىلاب قوزغايدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ئېلېكترو ماگنېتىزم
ئەڭ قاتتىق مېتال

مېتاللارنىڭ ئەڭ قاتتىقى خىروم . خىروم قاتتىق بولۇپلا قالماستىن يەنە بەك ئېلاستىك . ئۇنىڭ سىرتقى كۆرۈنۈشى كۈمۈشتەك يالتىراپ تۇرىدۇ . ئۇزاق ۋاقىت ھاۋادا تۇرسىمۇ داتلاشمايدۇ . ئۇنىڭ ھاۋانى چىرىتشگە قارشى تۇرالايدىان ئىقتىدارى مېتاللار ئىچىدە ئالدىنقى قاتاردا تۇرىدۇ .

خىروم چىرتىشكە چىداملىق ھەم پاقىراق بولغانلىقى ئۈچۈن، باشقا مېتاللار ئۇنىڭ بىلەن قاپلىندۇ . بۇنداق قىلغاندا مېتاللارنىڭ سىرتى كۆركەم كۆرنىدۇ، ئىچكى قۇرۇلمىسىمۇ چىرىشتىن ساقلىندۇ .

ۋېلسىپىت دېتاللىرىنىڭ سىرتى، كۆزەينەك جازىسى، سائەتلەرنىڭ قىپى قاتارلىقلار بىر قەۋەت خىروم بىلەن قاپلانغان . پولاتنىڭ يۈزىگە بىر قەۋۋەت خىروم يالتىلسا ئۇنىڭ سۈركىلىشكە چىداملىقى ئاشىدۇ . بىر قىسىم زەمبىرەكلەرنىڭ سېتۋولى، مىلتىقلارنىڭ ئىچىگە بىر قەۋەت خىروم يالتلسا، بىر قانچە يۈز مىڭ قىتىم ئېتىلغاندمۇ خىروم قەۋىتى بۇزۇلمايدۇ.

خىرومنى تۆمۈرگە ئارلاشۇرۇپ تاۋاش ئارقىلىق ئېلاستىكىلقى، چىرتىشكە قارشىلىقى ئىنتايىن ياخشى بولغان داتلاشماس پولاتلارنى ئىشلەشكە بولىدۇ .

تەركىبىدە خىروم بولغان ماددىلار باشقا ساھەلەردىمۇ كۆلەپ ئىشلىتىلدۇ . مەسىلەن، بىخىرومات كالي - بوياقچلىق، بوياش ماتېرىياللىرىنى ئىشلەش، ھەل بېرىش، دورىگەرلىك قاتارلىقلاردا كۆپ ئىشلىتىلدۇ . بىخىورومات كالي بىلەن قويۇق سولفات كىسلاتاسىنى ئارلاشتۇرۇشتىن ھاسىل بولغان ئېرىتمە ‹‹ يۇيۇش شاھى ›› بولۇپ، ئۇنىڭ بىلەن تەجىربىخاندا يۇيۇش ئىنتايىن قىيىن بولغان ئەينەك ئەسۋابلار يۇيلىدۇ . لېكىن، ئۇ خىل ئېرىتمىنىڭ چىرتش ئىقتىدارى ئىنتايىن كۈچلۈك، ئۇنىڭ بىلەن بىۋاستە ئۇچرىششقا بولمايدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:فىزىكا
Kurów

**Kurow** (Polsha tili: *Kurów*) - cenüp-şarqiy Polsha'da yerleşken bir köydir. 1442 - 1870 senelerinde şeer .оldı.Wojciech Jaruzelski. Kurów'lıdır
ئېسفەھان ۋىلايىتى

**ئېسفەھان ۋىلايىتى** (پارس تىلى: **استان اصفهان**) بۇلسا ئىران دىكى بىر ۋىلايىت 2011 نوپۇس بار، ئېسفەھانىڭ 4,879,312 نوپۇسىبار، يەر مەيدانى 107,027 كۇۋادىرات كىلومەتىر. ئۇنىڭ پايتەختى ئېسفەھان شەھەرى بولسا.

## ئېتمولوگىيە
## تارىخ
## جۇغراپىيە
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
*پارسلار: % نى
*تۈركلار: % نى
*لورلار: % نى
*كۇردلەر: % نى
*ئەرەبلەر: % نى
*بەلۇچلەر: % نى
*باشقا مىللەتلەر: % نى

## ناھىيەلەرى
*ئاران ۋە بىدگول ناھىيىسى
*ئەردېستان ناھىيىسى
*ئېسفەھان ناھىيىسى
*بورخار ناھىيىسى
*بۇيىن ۋە مىياندەشت ناھىيىسى
*تىران ۋە كورۇن ناھىيىسى
*چادېگان ناھىيىسى
*خومېينىشەھەر ناھىيىسى
*خانسار ناھىيىسى
*خور ۋە بىيابانەك ناھىيىسى
*سېمىروم ناھىيىسى
*شاھىنشەھەر ۋە مەيمە ناھىيىسى
*شەھرېزا ناھىيىسى
*دېھاقان ناھىيىسى
*فەرېيدەن ناھىيىسى
*فەرەيدۇنشەھەر ناھىيىسى
*فەلاۋەرجان ناھىيىسى
*كاشان ناھىيىسى
*گولپايگان ناھىيىسى
*لەنجان ناھىيىسى
*موبارەكە ناھىيىسى
*نايىن ناھىيىسى
*نەجەف ئاباد ناھىيىسى

## دۆلەت باغچىسى
## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر
ئەلبورز ۋىلايىتى

ئەلبورز ۋىلايىتى (پارس تىلى: **استان البرز**) بۇلسا ئىران دىكى بىر ۋىلايىت 2011 نوپۇس بار،ئەلبورزىڭ 2,412,513 نوپۇسىبار، يەر مەيدانى 5,833 كۇۋادىرات كىلومەتىر. ئۇنىڭ پايتەختى كەرەج شەھەرى بولسا.

## ئېتمولوگىيە
## تارىخ
## جۇغراپىيە
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
*پارسلار: 47% نى
*تۈركلار: 37.1% نى
*كۇردلەر: 7.4% نى
*شىمالىلەر: 4.4% نى
*لورلار: % 3.2نى
*ئەرەبلەر: 0.6% نى
*باشقا مىللەتلەر: 1.1% نى

## ناھىيەلەرى
*ئەشتېھارد ناھىيىسى
*تالىقان ناھىيىسى
*ساۋوجبولاق ناھىيىسى
*فەردىس ناھىيىسى
*كەرەج ناھىيىسى
*نەزەر ئاباد ناھىيىسى

## دۆلەت باغچىسى
## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر
لەھىستان

left|thumb|250px|لەھىستان
left|thumb|دۆلەت بايرىقى

**لەھىستان** ياكى **پولشا** بولسا ياۋروپاغا جايلاشقان بىر دۆلەت، پايتەختى ۋارشاۋا، ئەڭ چوڭ شەھىرى ۋارشاۋا. دۆلەت تىلى  پولەك تىلى. ھازىرقى زۇڭتۇڭى لەچ كاقزينسكى. ھازىرقى زۇڭلى دونالد تۇسك. بۇ دۆلەت 1918 يىلى 11 ئاينىڭ 11 كۈنى مۇستەققىل بولغان، يەر مەيدانى 312 مىڭ 679 كۇۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 38 مىللىيون 116 مىڭ، بۇلارنىڭ ئاساسلىق دىنى كاتولىك دىنى.

## مەمۇرىي بۆلۈملەر

لەھىستاننىڭ مەمۇرىي تارماقلىرى 16 ۋىلايەتتىن تەركىب تاپقان.

پولەك تىلىدا ، ۋىلايەتلەر «województwo» دەپ ئاتىلىدۇ ، ئۇ ئۇيغۇر تىلىغا **ۋويۋودالىق** دەپ تەرجىمە قىلىنغان.

# تۆۋەنكى سىلېسىيە ۋويۋودالىغى (Województwo dolnośląskie)؛
# كۇياۋىيە-پومېرانىيە ۋويۋودالىغى (Województwo kujawsko-pomorskie)؛
# ۋۇچ ۋويۋودالىغى (Województwo łódzkie)؛
# لۇبۇش ۋويۋودالىغى (Województwo lubuskie)؛
# لۇبلىن ۋويۋودالىغى (Województwo lubelskie)؛
# كىچىك لەھىستان ۋويۋودالىغى (Województwo małopolskie)؛
# مازوۋىيە ۋويۋودالىغى (Województwo mazowieckie)؛
# ئوپولې ۋويۋودالىغى (Województwo opolskie)؛
# ئاستى كارپاتىيە ۋويۋودالىغى (Województwo podkarpackie)؛
# پودلاسىيە ۋويۋودالىغى (Województwo podlaskie)؛
# پومېرانىيە ۋويۋودالىغى (Województwo Pomorskie)؛
# سىلېسىيە ۋويۋودالىغى (Województwo śląskie)؛
# شۋىنتو-كژىژ ۋويۋودالىغى (Województwo świętokrzyskie)؛
# ۋارمىيە-ماسۇرىيە ۋويۋودالىغى (Województwo warmińsko-mazurskie)؛
# بۈيۈك لەھىستان ۋويۋودالىغى (Województwo wielkopolskie)؛
# غەربىي پومېرانىيە ۋويۋودالىغى (Województwo zachodniopomorskie).

## مەنبەلەر

تۈر:دۆلەتلەر
تۈر:ياۋروپا دۆلەتلىرى
فارس ۋىلايىتى

فارس ۋىلايىتى (پارس تىلى: **استان فارس**) بۇلسا ئىران دىكى بىر ۋىلايىت 2011 نوپۇس بار،فارسنىڭ 4,569,262 نوپۇسىبار، يەر مەيدانى 112,608 كۇۋادىرات كىلومەتىر. ئۇنىڭ پايتەختى شىراز شەھەرى بولسا.

## ئېتمولوگىيە
## تارىخ
## جۇغراپىيە
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
*پارسلار: 80% نى
** ئاچوملار
*تۈركلار: 10% نى
*لورلار: 7.7% نى
*كۇردلەر: 0.1% نى
*ئەرەبلەر: 0.1% نى
*بەلۇچلەر: 0.2% نى
*باشقا مىللەتلەر: 0.8% نى

## ناھىيەلەرى
*ئابادە ناھىيىسى
*ئېقلىد ناھىيىسى
*ئستەھبان ناھىيىسى
*ئەرسەنجان ناھىيىسى
*بەۋانات ناھىيىسى
*پاسارگاد ناھىيىسى
*جەھروم ناھىيىسى
*خەرامە ناھىيىسى
*خوررەمبىد ناھىيىسى
*خونج ناھىيىسى
*داراب ناھىيىسى
*روستەم ناھىيىسى
*زەررىندەشت ناھىيىسى
*سەپىدان ناھىيىسى
*سەرۋېستان ناھىيىسى
*شىراز ناھىيىسى
*فەراشبەند ناھىيىسى
*فەسا ناھىيىسى
*فىرۇزاباد  ناھىيىسى
*قىر ۋە كارزىن ناھىيىسى
*كازېرۇن ناھىيىسى
*كەۋار ناھىيىسى
*گېراش ناھىيىسى
*لارېستان ناھىيىسى
*لامېرد ناھىيىسى
*مارۋدەشت ناھىيىسى
*مەمەسەنى ناھىيىسى
*موھر ناھىيىسى
*نەيرىز ناھىيىسى
## دۆلەت باغچىسى
## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر
ئابدۇقائىد

ئابدىقايىت، قايىت

قائىدنىڭ قۇلى 

## مەنبەلەر

تۈر:ئەرلەرگە خاس ئىسىم
تۈر:ئەرەبچە
ئابدۇقادىر جىلانى

ئابدۇقادىر جىلانى (1077 ~ 1078) ئەل جىلى دەپمۇ ئاتىلىدۇ. ھەنبەلىيە ئېقىمىدىكى مۇتەكەللىمۇن. كېيىن قادىرىيە پىرقىسىنى قۇردى. قارا دېڭىزنىڭ جەنۇبىي قىرغىقىدىكى جىلانلىق (ھازىرقى ئىران چېگرىسى ئىچىدە). 18 يېشىدا باغداتقا بېرىپ ئوقۇدى. ياش چاغلىرىدا پەلسەپە، فىقھە ۋە ھەدىس ئۆگەندى. كېيىن تەسەۋۋۇپچىلارنىڭ ئەقىدىسىنى ئۆگەندى. 1127 - يىلى  دىن، ھەدىستىن، فىقھەدىن ئاشكارە لىكسىيە سۆزلەپ، نۇرغۇن يەھۇدىيلار ۋە خرىستىئانلارنى ئىسلام دىنىغا بەيئەت قىلدۇرۇۋەتتى. مۇسۇلمانلاردىن تەسەۋۋۇپچىلارنىڭ مۇراسىملىرىنى ئادا قىلغان ۋە ئۇلارنىڭ سىرلىق ئەقىدىسىنى چۈشەنگەندىن باشقا، سۈننىي مەزھىپىنىڭ دىنىي ۋەزىپىلىرىنى بەجا كەلتۈرۈشنى تەلەپ قىلدى. ئۇنىڭ تەشەببۇسى ھەنبەلىيەلەرنىڭ تەشەببۇسىدىن كۆپ پەرقلەنمەيدۇ. ،  ئۇنىڭ ئەسەرلىرى بولۇپ، ئاممىباب، چۈشىنىشلىك يېزىلغان. ئىنسان دىلىدىكى يامان نىيەتلەر بىلەن كۈرەش قىلىشى، ئاللاغا تامامەن بويسۇنۇشى كېرەك، دەپ قارىدى. باغداتتا ئالەمدىن ئۆتتى. كېيىنكىلەر ئۇنى ئىلاھلاشتۇرۇپ، قەبرىسىنى تاۋاپ قىلىپ تۇردى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئىسلام ئاتالغۇلىرى
ئابدۇقادىر دامۇللا ھەققىدە قىسسە

بۇ، خېۋىر تۆمۈر يازغان چوڭ ھەجىملىك، بىئوگرافىك قىسسە بولۇپ، 1990 - يىل 1 - ئايدا شىنجاڭ ياشلار - ئۆسمۈرلەر نەشرىياتى تەرىپىدىن نەشر قىلىنغان. بۇ قىسسە ئۇيغۇرلاردىكى يېڭى مەدەنىيەت ھەرىكىتىنىڭ سەركەردىلىرىدىن بىرى، داڭلىق ئالىم، مائارىپچى، ئەدىب ئابدۇقادىر دامۇللىنىڭ شانلىق ھاياتىنى بايان قىلىشقا، ئۇنىڭ ئۈچۈن يىقىلماس ئەدەبىي ئابىدە تىكلەشكە بېغىشلانغان. قىسسەدە، ئابدۇقادىر دامۇللامنىڭ قەشقەردە ۋە چەت ئەللەردىكى داڭلىق بىلىم يۇرتىلىرىدا ئىلىم تەھسىل قىلىپ ۋەتىنىگە قايتقاندىن كېيىن، بارلىقىنى كەڭ خەلق ئاممىسىنىڭ، جۈملىدىن ياشلار - ئۆسمۈرلەرنىڭ ئېڭىنى ئويغىتىش، ئۇلارنى ساۋاتلىق قىلىپ پەننىي بىلىملەر ئارقىلىق تەربىيلەش، مەرىپەتلىك، يېڭى دەۋر كىشلىرىدىن قىلىپ يېتىشتۈرۈش ئۈچۈن بېغىشلىغانلىقى؛ بۇ جەرياندا ئەكسىيەتچى ھۆكۈمەت ۋە پۈتكۈل ۋۇجۇدى شەخسىيەتچىلىك، ھەسەتخورلۇق، غالچىلىق بىلەن بۇلغانغان نادان، جاھىل دىنىي كۈچلەرنىڭ، شۇنىڭدەك چەت ئەل مۇداخىلىچىلىرىنىڭ زىيانكەشلىكلىرىگە، توسقۇنلۇقلىرىغا ئۇچرىغانلىقى ھەمدە بىمەھەل قازا تاپقانلىقى يېزىلغان. قىسسەدە تارىخىي ۋەقەلىكلەر بىلەن ئاپتورنىڭ بەدىئىي تولۇقلىمىسى ناھايىتى ماھىرلىق بىلەن بىرلەشتۈرۈلگەن؛ باش قەھرىماننىڭ ئولۇغلۇقى، تۆھپىسى، پەزىلىتى، پائالىيەتلىرىنىڭ قىممىتى كۆپ تەرەپتىن كۆرسىتىپ بېرىلگەن. 
قىسقىسى،  - ئۇيغۇر ھازىرقى زامان ئەدەبىياتىدا مەيدانغا كەلگەن ئەڭ ياخشى قىسسەلەرنىڭ بىرى، شۇنداقلا خېۋىر تۆمۈرنىڭ ۋەكىللىك خاراكتېرگە ئىگە ئەسەرلىرىنىڭ بىرى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر رومانلىرى
ئابدۇقارى

ئابدىقارى، قارى

قارىنىڭ قۇلى ()

## مەنبەلەر

تۈر:ئەرلەرگە خاس ئىسىم
تۈر:ئەرەبچە
ئابدۇغېنى ھەسەن

ئابدۇغېنى ھەسەن، ئۆزبىك، 1918 - يىلى قىرغىزىستاننىڭ ئوش ئوبلاستىدا دىنىي ئائىلىدە تۇغۇلغان. 1933 - يىلى ئاتا - ئانىسى بىلەن قەشقەرگە كېلىپ ئورۇنلاشقان. 1938 - يىلى قەشقەر پىداگوگىكا مەكتىپىنى پۈتتۈرۈپ، 1942 - يىلغىچە قەشقەر دارىلمۇئەللىمىن ۋە يەكەندە ئوقۇتقۇچىلىق قىلغان. 1943 - يىلى 5 - ئايدا قەشقەردە ئىنقىلابىي يەر ئاستى خىزمىتىگە قاتناشقان. ئۇ، خىزمەت جەريانىدا قەشقەر، يەكەن، قاغىلىق قاتارلىق جايلاردا قارشى تەشۋىقات گۇرۇپپىسى، كېيىن مەخسۇس گۇرۇپپىلار ئۇيۇشتۇرۇپ ئىلىغا پائالىيەت ئېلىپ بارغان. 
1945 - يىلى 2 - ئايدا جەنۇبىي شىنجاڭ خەلقىنىڭ گومىنداڭ ئەكسىيەتچىلىرىگە قارشى قوراللىق كۈرىشىگە تەييارلىق قىلىش گۇرۇپپىسىنىڭ تاپشۇرۇقى بىلەن بىر قىسىم ياشلارنى تەشكىللەپ، ئۆزى باش بولۇپ، قوزغىلاڭچىلارنى مۇھىم ھەربىي - سىياسىي ئاخبارات بىلەن تەمىن ئەتكەن ۋە قەشقەر، يەكەن، قاغىلىق قاتارلىق جايلاردا بىر قىسىم ئىلغارلارنى قوراللىق كۈرەشكە تەشكىلللەپ يېتىشتۈرگەن. 

1947 - يىلى گومىنداڭ ئەكسىيەتچى ھاكىمىيىتى تىنچلىق بېتىمىنى بۇزۇپ، ئەسەبىيلەرچە ئادەم تۇتۇش، ئۆلتۈرۈش قاتارلىق ۋەھشىيانە ھەرىكەت ئېلىپ بارغاندا، ئابدۇغېنى ھەسەن خېيىم - خەتەرگە قارىماي، گومىنداڭ قەشقەر ۋىلايەتلىك داڭبۇ ئارخىپ بۆلۈمىگە خىزمەتكە ئورۇنلىشىپ، جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيتى قۇرۇلغانغا قەدەر يەر ئاستى تەشكىلاتىنى مۇھىم ئاخبارات بىلەن تەمىن ئېتىپ، شىنجاڭنىڭ تىنچ يول بىلەن ئازاد بولۇشىغا مۇھىم تۆھپىلەرنى قوشقان. 

جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغاندىن كېيىن، ئابدۇغېنى ھەسەن قەشقەر كونا شەھەر ناھىيىلىك ھۆكۈمەت مەدەنى مائارىپ بۆلۈم مەسئۇلى ۋە ھاكىم قاتارلىق ۋەزىپىلەرنى ئۆتىگەن. 

1953 - يىل ئاخىرى شىنجاڭ ئىنىستىتۇتى ئۆزبېك سىنىپىنىڭ ئوقۇتقۇچىسى، 1957 - يىلىدىن باشلاپ، شىنجاڭ سانائەت - قاتناش مەكتىپىنىڭ ئوقۇتۇش باشقارما باشلىقى بولۇپ ئىشلىگەن. 

مەرھۇم ئابدۇغېنى ھەسەن ئۇزۇن يىل مائارىپ سېپىدە ئىشلەپ تۆھپە ياراتقان. خىزمەتتە ئەستايىدىل، راستچىل، تۇرمۇشتا ئاددىي - ساددا، ئامما بىلەن چىقىشقاق، تەلەپچان زىيالى ئىدى. ئۇ، ھايات ۋاقتىدا مائارىپ ئىشلىرىنى قېتىرقىنىپ تەتقىق قىلىپلا قالماستىن بەلكى، ئۆزبېك تارىخى، مەدەنىيىتى، ئەدەبىيات - سەنئەت، ئۆرۈپ - ئادەتلىرى قاتارلىقلارنىمۇ تەتقىق قىلغان. 

1982 - يلى ئاپتونوم رايونلۇق مىللىي ئىشلار كومىتېتى ئۇيۇشتۇرغان بەش كىتاب ئىشخانىسىنىڭ ھاۋالىسى بىلەن، شىنجاڭ ئۆزبېك تارىخىنى يېزىپ، تاپشۇرغان ۋە  ناملىق تارىخىي ئەسەرنى يېزىپ، سىناق نۇسخىسى تارقاتقان ئىدى. بىراق، 3198 - يىلى 6 - ئاينىڭ 4 - كۈنى ئۈرۈمچىدە تۇيۇقسىز قازا قىلىپ، ئۇنىڭ بۇ ئەسىرى يورۇقلۇققا چىقىپ ئامما بىلەن يۈز كۆرۈشەلمىدى.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئابادە ناھىيىسى

ئابادە ناھىيىسى (پارس تىلى: **شهرستان آباده**) بۇلسا ئىران فارس ۋىلايىتى دىكى بىر  ناھىيە 2011 نوپۇس بار،فارسنىڭ 98,188 نوپۇسىبار، يەر مەيدانى 6,030 كۇۋادىرات كىلومەتىر. ئۇنىڭ پايتەختى ئابادە شەھەرى بولسا.

## ئېتمولوگىيە
## تارىخ
## جۇغراپىيە
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
## بەخشلەر
*مەركىزىي بەخشى

## دۆلەت باغچىسى
## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر
Sung Jae-gi

成在基 성재기, 1967 - 2013) bolsa Human right activists bir South Korea جەنۇبىي چاۋشيەن)**Sung Jae-gi**
Lwjxemjfym

fwfg
## پايدىلانغانlcrkvt مەنبەلەر

.
پورتىدىن

پورتىدىن (232-348) ئۇيغۇر مائارىپ تارىخدا نامى بىزگىچە مەلۇم بولغان داڭلىق مائارىپچىلار ئىچىدىكى ئەڭ دەسلەپكى تۆھپىكار ئوقۇتقۇچى . ئۇ قەدىمىي تۇرپانلىق بولۇپ، 232-يىلى تۇرپاندا تۇغۇلغان . كىچىكىدىن بۇددا دىنى بويىچە ئەتىراپلىق بىلىم ئېلىپ، ئۆز زامانىسىنىڭ كاتتا بىلىم ئىگىسىگە ئايلانغان . ئۇنىڭ ئوقۇتقۇچىلىق ماھارىتى نىسبەتەن يۇقىرى بولۇپ شۆھرىتى ئىچكىرلەرگىچە تارالغان . . . . شۇڭا (غەربىي جىن سۇلالىسى دەۋرىدە ) 78يېشىدا پادىشاھ يۇەنجانىڭ تەكلىپىگە بىنەئەن لوياڭغا بېرىپ 38يىل ئوقۇتقىچىلىق قىلىپ 116يېشىدا ۋاپات بولغان .

تۈر:ئۇيغۇرلار
سۇجۇپ

سۇجۇپ ــــ مەشھۇر مۇزىكا ئوقۇتقۇچىسى بولۇپ، ئۇيغۇر مۇزىكاشۇناسلىقىنىڭ ھازىرغىچە مەلۇم بولغان ئەڭ بۇرۇنقى بۇيۈك نامايەندىسى .
سۇجۇپنىڭ ھاياتى، پائالىيىتى، ئىجادىيىتى ھەققىدە مۇكەممەل مەلۇمەت يوق . خەنزۇچە تارىخى مەنبەلەردە ئۇنىڭ مىلادى 6-ئەسىردە ئۆتكەن كۇچالىق ئۇيغۇر مۇزىكا نەزىرىيەچىسى ئىكەنلىكى مىلادى 517-يىلى تەكلىپكە بىنائەن چاڭئەنگە بېرىپ ئوردا مۇزىكا مەكتىپىدە ئوقۇتقۇچى بولغانلىقى ۋە ئۇيەردە «12ئاھاڭ رېتىم قانۇنى» نى كەشىپ قىلىپ «مۇزىكا پىرى» دىگەن ئىنۋانغا ئىگە بولغانلىقى قەيت قىلىنغان .
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇرلار
پىرخۇيلان

پىرخۇيلان ـــــ(736-820) مەشھۇر بۇددا مۇتەپپەككۇرى، ئاتاقلىق مائارىپچى، تىلشۇناس، يازغۇچى ۋە ئوقۇتقۇچى . پىرخۇيلاننىڭ ھاياتى، ئىجتىمائىي پائالىيىتى، ئىجادىيىتى ھەققىدە مۇكەممەل مەلۇمەت يوق . تۇللۇقسىز مەلۇمەتقا قارىغاندا 736-يىلى قەشقەردە تۇغۇلغان . پىرخۇيلان كىچىكىدىن ئىجتىھاتچان بالا بولغاچقا كىيىنكى مەزگىللەردە بۇددا كىتاپلىرىنىڭ ئەڭ قابىل شەرھىيلىگۈچىسى، چوڭقۇر ۋە ئەتىراپلىق بىلىم ئىگىسى، مەشھۇر تىلشۇناس، ئالىم سۈپپىتىدە زور شۆھرەت قازىنىپ ئۆزدەۋرىنىڭ كەم تېپىلدىغان ئۇستازىغا ئايلانغان .
1737-يىلى (چىيەنلۇڭنىڭ 2-يىلى ) ئۇنىڭ ھەممە ئەسەرلىرى تۇللۇق بېسىلىپ ئېلان قىلىنغان . 1880-يىلى دۆلىتىمىز مەزكۇر ئەسەرنىڭ ياغاچ ئويما نۇسخىسىنى ياپۇنىيەدىن ئالدۇرۇپ كىلىپ كۆپەيتىپ بېسىپ تارقاتقان .
تارىخ ئاجايىپ تاسادىبلىقلار بىلەن تولغان. بۇنداق تاسادىبلىقلار كىشى تەپەككۇرنى توختاۋسىز غىدىقلاپ، ئۇلارنى يېڭىدىن يېڭى پىكىر قاينىمىغا غەرق قىلىدۇ. نېمىشقىدۇر ئەللامە بوۋىمىز مەھمۇدكاشغەرى ھەققىدە ئويلانساملا قەشقەر دىيارىدا ئۈسۈپ يېتىلگەن يەنە بىر نۇرانە چولپان – تىلشۇناس، ئالىم پىر خۇيلان ئېسىمدىن كېچىدۇ. چۈنكى، بۇ ئىككى بۈيۈك ئالىم نۇرغۇن ئورتاقلىققا ئىگە.
پىر خۇيلان ئوتتۇرا ئەسىر (تاڭ سۇلاسى دەۋرى) دە ئۆتكەن مەشھۇر تىلشۇناس، ئالىم. «بارلىق نوم سۆزلۈكلەرنىڭ شەرھىسى»）«一切经音义»（ناملىق مەشھۇر ئەسەرنى يازغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
ئاپرىنچۇر تىكىن

**ئاپرىنچۇر تىكىن** 10-ئەسىردىن كىيىن ئىدىقۇت مائارىپى يىتىشتۈرگەن ئۆز زامانىسىنىڭ ئاتاقلىق مائارىپچىسى ۋە شائىرى . ئاپرىنچۇر تىكىننىڭ ھاياتى، ئىجتىمائىي پائالىيىتى، ئىجادىيىتى ھەققىدە مۇكەممەل مەلۇمەت يوق . مەلۇمەتلادىن قارىغاندا تۇرپاننىڭ بويلۇق دىگەن يىرىدە دۇنياغا كەلگەن . مانى دىنى شارائىتىدە ئۈسۈپ يىتىلىپ ئۆز دەۋرىنىڭ كاتتا بىلىم ئىگىسىگە، مائارىپچىسى ۋە شائىرىغا ئايلانغان . دىمەك، مۇشۇنداق تارىخىي شارائىتتا يىتىشكەن ئاپرىنچۇر تىكىن ھاياتى ۋە ئىجتىمائىي، ئىجادىي پائالىيەتلىرىنى ئىزدەپ تېپىش 8-ئەسىردىن 10-ئەسىرگىچە بولغان ئارلىقتىكى مانى دىنىغا ئىتقاد قىلغان ئۇيغۇرلارنىڭ ھەمدە ئىدىقۇت خانلىقى دەۋرىنىڭ مەدىنيەت، مائارىپ تارىخىنى بىلىش ۋە ئۆگىنىشتە مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار