open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ﻗﯘﺗﺒﯩﺪﯨﻦ ﺷﯩﺮﺍﺯﻯ

**ﻗﯘﺗﺒﯩﺪﯨﻦ ﺷﯩﺮﺍﺯﻯ** (1236 _ 1311). ﺋﯘ ﺗﯘﻧﺠﻰ ﻗﯧﺘﯩﻢ ﻳﻮﺭﯗﻗﻠﯘﻗﻨﯩﯔ ﺳﯘﻧﯘﺷﯩﺪﯨﻦ ﭘﺎﻳﺪﯨﻠﯩﻨﯩﭗ ﻫﻪﺳﻪﻥ - ﻫﯜﺳﻪﻧﻨﻰ ﭼﯜﺷﻪﻧﺪﯛﺭﮔﻪﻥ ﻫﻪﻣﺪﻩ ﻳﻮﺭﯗﻗﻠﯘﻕ ﺳﯜﺭﺋﯩﺘﻰ ﻣﯘﻫﯩﺘﻨﯩﯔ ﺋﻮﭘﺘﯩﻚ ﺯﯨﭽﻠﯩﻘﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺗﻪﺗﯜﺭ ﺗﺎﻧﺎﺳﯩﭗ ﺑﻮﻟﯩﺪﯨﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ، ﻫﯧﭙﯩﺮﺑﯘﻻ ﺳﯩﺮﺗﻠﯩﻖ ﻟﯩﻨﺰﺍ ﺋﺎﺭﻗﯩﻠﯩﻖ ﺷﺎﺭ ﺳﯩﺮﺗﻰ ﺋﺎﺑﯩﺮﺭﺍﺗﺴﯩﻴﯩﺴﯩﺪﯨﻦ ﺳﺎﻗﻼﻧﻐﯩﻠﻰ ﺑﻮﻟﯩﺪﯨﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﯨﻐﺎ ﻗﻮﻳﻐﺎﻥ.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ﺋﯩﺒﻨﻰ ﻫﻪﻳﺴﻪﻡ

**ﺋﯩﺒﻨﻰ ﻫﻪﻳﺴﻪﻡ** (965 _ 1039 - ﻳﯩﻠﻼﺭ). ﺋﯩﺒﻨﻰ ﺳﯩﻨﺎﻧﯩﯔ ﺯﺍﻣﺎﻧﺪﯨﺸﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ ، ﺋﯚﺯ ﺯﺍﻣﺎﻧﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﺋﻪﯓ ﺋﯘﻟﯘﻍ ﻓﯩﺰﯨﻜﺎ ﺋﺎﻟﯩﻤﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺑﯩﺮﻯ. ﺋﯘ ﻳﻮﺭﯗﻗﻠﯘﻕ ( ﺋﻮﭘﺘﯩﻜﺎ ) ﺋﯩﻠﻤﯩﻨﻰ ﺗﻪﺟﺮﯨﺒﻪ ﻗﯩﻠﯩﺶ ﺟﻪﻫﻪﺗﺘﻪ ﺗﯚﻫﭙﻪ ﻳﺎﺭﺍﺗﻘﺎﻥ. ﺋﯘ، ﻓﯩﺮﻣﺎﺕ ﺋﻪﯓ ﻗﯩﺴﻘﺎ ﯞﺍﻗﯩﺖ ﭘﺮﯨﻨﺴﯩﭙﯩﻨﻰ ﺑﺎﻳﻘﺎﺷﺘﯩﻦ ﺋﯩﻠﮕﯩﺮﯨﻼ " ﻧﯘﺭ ﻣﯘﻫﯩﺘﺘﯩﻦ ﺋﺎﺳﺎﻥ ﯞﻩ ﺗﯧﺰ ﻳﯧﺘﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﻣﯘﺳﺎﭘﻪ ﺋﺎﺭﻗﯩﻠﯩﻖ ﺋﯚﺗﯩﺪﯗ " ﺩﻩﭖ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﯨﻐﺎ ﻗﻮﻳﻐﺎﻥ . ﺋﯘ ﺋﯩﻨﺮﯨﺘﺴﯩﻴﻪﻧﯩﯔ ﻣﻪﯞﺟﯘﺗﻠﯘﻗﯩﻨﻰ ﺑﯩﻠﮕﻪﻥ ، ﻛﯧﻴﯩﻦ ﻧﻴﻮﺗﯘﻥ ﻧﻪﺯﻩﺭﯨﻴﻪ ﺟﻪﻫﻪﺗﺘﯩﻦ ﺋﯩﺴﭙﺎﺗﻼﭖ ، ﺋﯚﺯﯨﻨﯩﯔ ﺑﯩﺮﯨﻨﭽﻰ ﻫﻪﺭﯨﻜﻪﺕ ﻗﺎﻧﯘﻧﯩﻴﯩﺘﯩﻨﻰ ﺗﯩﻜﻠﯩﮕﻪﻥ. 
ﺋﯩﺒﻨﻰ ﻫﻪﻳﺴﻪﻡ ﻳﻪﻧﻪ ﻣﯧﺨﺎﻧﯩﻜﺎ ﺋﺎﺗﺎﻟﻐﯘﻟﯩﺮﻯ ﺋﺎﺭﻗﯩﻠﯩﻖ ﻧﯘﺭﻧﯩﯔ ﺳﯘﻧﯘﺵ ﺟﻪﺭﻳﺎﻧﯩﻨﻰ ﺑﺎﻳﺎﻥ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ. ﻧﯘﺭ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻣﯘﻫﯩﺘﻨﯩﯔ ﭼﯧﮕﺮﺍ ﻳﯜﺯﻟﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﺋﯚﺗﻜﻪﻧﺪﻩ ﻧﯘﺭ ﺯﻩﺭﺭﯨﭽﯩﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻫﻪﺭﯨﻜﯩﺘﻰ ﻛﯜﭼﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺗﯩﻜﺘﯚﺗﺒﯘﻟﯘﯓ ﻗﺎﺋﯩﺪﯨﺴﯩﮕﻪ ﺑﻮﻳﺴﯘﻧﯩﺪﯨﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﺋﯩﺴﭙﺎﺗﻠﯩﻐﺎﻥ. ﺋﯘ ﻳﻪﻧﻪ ﻧﯘﺭﻧﯩﯔ ﺗﯜﺯ ﺳﯩﺰﯨﻖ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ ﺗﺎﺭﻗﯩﻠﯩﺪﯨﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﯩﻤﯘ ﺋﯩﺴﭙﺎﺗﻠﯩﻐﺎﻥ .
 
ﺋﯩﺒﻨﻰ ﻫﻪﻳﺴﻪﻡ ﻫﺎﻳﺎﺗﯩﺪﺍ ﻧﯘﺭﻏﯘﻥ ﺋﻪﺳﻪﺭﻟﻪﺭﻧﻰ ﻳﺎﺯﻏﺎﻥ ﺑﻮﻟﯘﭖ ، ﺋﻪﯓ ﻣﯘﻫﯩﻤﻰ > ﺩﯦﮕﻪﻥ ﻛﯩﺘﺎﺑﺘﯘﺭ . ﺑﯘ ﻛﯩﺘﺎﺏ ﻛﯩﭙﻠﯩﺮ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻧﻴﻮﺗﯘﻧﻨﯩﯔ ﺋﻮﭘﺘﯩﻜﺎ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺗﯩﻐﺎ ﻣﯘﺋﻪﻳﻴﻪﻥ ﺗﻪﺳﯩﺮﻟﻪﺭﻧﻰ ﻛﯚﺭﺳﻪﺗﻜﻪﻥ .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
كۇچا خانىقاسى

thumb|كۇچا خانقاسى
**كۇچا خانقا جامەسى** 
**كۇچا خانقاسى** مەشھۇر مەسچىت . ئورنى كۇچا ناھىيسىنڭ شەرقىدە . تەخمىنەن چىڭ سۇلالىسى دەۋرىدە سېلىنغان . ئېيتىشلارغا قارىغاندا ، 16 - ئەسىردە شىنجاڭدىكى قارا تاغلىقلارنىڭ مۇرشىدى ھەزرەت خوجا مۇھەممەد ئىسھاق ۋەلى قەشقەردىن كۇچاغا كېلىپ دىنىي تەرغىبات ئېلىپ بارغاندا سالدۇرغانىكەن . چىڭ دەۋرىنىڭ ئاخىرى ، مىنگونىڭ دەسلەپكى يىللىرى بىر نەچچە قېتىم كېڭەيتىلىپ قۇرۇلغانىكەن . 1931 - يىلى ئوت ئاپىتىدە ۋەيران بولغان . شۇ يىلى كۇچالىق باي ھەلىم ھاجى پۇل چىقىرىپ ئەسلى ئورنىنىڭ يېنىغا قايتا سالدۇرۇشقا باشلىغان ، 1934 - يىلى قۇرۇلۇش پۈتكەن . قۇرۇلۇشقا قىزىل خىش ، تاش ، گەج ۋە ئۈجمە ياغىچى ئىشلىتىلگەن . بۇ مەسچىتنىڭ ئىگىلىگەن يەر مەيدانى 21 مو بۇلۇپ ، نامازخانا ، پەشتاق ، قۇببىلىك دەرۋازا راۋىقى ، ئەزان راۋىقى ، مەدرىسە ، ياتاق قاتارلىقلاردىن تەشكىل تاپقان . ئۈچ پەشتاق ئايرىم - ئايرىم ھالدا دەرۋازا راۋىقىنىڭ يېنىدا بولۇپ ، ئېگىزلىكى 16 مېتىر . ئورنى ئېگزرەك يەردە بولغاچقا ، پۈتۈن شەھەر كۆرىنىپ تۇرىدۇ . نامازخاننى 88 تال تۈۋرۈك تىرەپ تۇرىدۇ ، ئوچۇق بۆلمە ، قوشۇمچە بۆلمە ۋە چەت بۆلمىلەر ، شۇنىڭدەك روجەك قاناتلىرى بىلەن ئايرىلىپ تۇرىدۇ . ئوتتۇردا ئۆگزىدىن ئېگىزرەك چىقىپ تۇرغان تۈڭلۈك ئورنىتىلغان بولۇپ ، ئايلانما لەمپىلىك تورۇس بىلەن يېپىلغان ، تۈۋرۈكلەرگە ھەر خىل نەقىشلەر ئويۇلغان . نامازخانا ئىچىدە ئويما نەقىشلەر ، تام رەسىملىرى ، ھۆسنىخەتلەر بار بولۇپ ، بەك كۆركەم بېزەلگەن ، ئويۇق ، تەكچە ۋە ئىشىك - روجەكلەرنى بېزەشكە ئەھمىيەت بېرىلگەن . سىرتقى كۆرىنىشى ھەيۋەتلىك ، ئاددىي - ساددا ۋە نەپىس بولۇپ ، بىر قەدەر يۇقىرى سەنئىەت سەۋىيسى نامايەن قىلىنغان ، قۇيۇق ئۇيغۇر بىناكارلىقى ئۇسلۇبىغا ئىگە . مەزكۇر مەسچىت كۇچا مۇسۇلمانلىرىنىڭ دىنىي پائالىيەت مەركىزى بولۇپ ، نەچچە مىڭ كىشى ناماز ئوقۇيالايدۇ . قورۇ ئىچىدە نامسىز مازار ، مىڭ سۇلالىسىنىڭ ئاخىرى ۋە چىڭ سۇلالىسىنىڭ دەسلەپكى يىللىرىغا تەۋە بىناكارلىق يادىكارلىقلىرى بار .

## مەنبەلەر
تۇرپان سۇلايمان ۋاڭ مۇنارى

تۇرپان سۇلايمان ۋاڭ مۇنارى تۇرپان ۋىلايىتىدىكى ئىسلام دىنىنىڭ مەشھۇر مەسچىتى . > مۇ دېيىلىدۇ . تولۇق نامى > . ئورنى تۇرپان شەھىرىنىڭ شەرقىي جەنۇبىدا . شەھەر بىلەن ئارىلىقى 4000 مېتىر كېلىدۇ . 18 - ئەسىرنىڭ ئوتتۇرلىرىدا تۇرپان ۋاڭى ئىمىن خوجا چىڭ سۇلالىسى پادىشاھىنىڭ شەپقىتىگە مىننەتدارلىقىنى بىلدۈرۈش ئۈچۈن سالدۇرغانىكەن . مۇنار پۈتمەي تۇرۇپ ئىمىن خوجا ۋاپات بولۇپ كېتىپتۇ ، كېيىن ئۇنىڭ ئوغلى سۇلايمان چىيەنلوڭنىڭ 43 - يىلى ( 1778 - يىلى ) پۈتكۈزۈپتۇ ، شۇنىڭ بىلەن > دەپ ئاتالغانىكەن . پۈتۈن قۇرۇلۇش خىشتا قوپۇرۇلغان مۇنار ، خانىقا ۋە دەرۋازا پەشتىقىدىن تەشكىل تاپىدۇ . مۇنار خانىقانىڭ شەرقىي جەنۇبىي قىسمىدا ، مۇنار دەرۋازىسىنىڭ ئوڭ يېنىدىكى تاش ئابىدىگە ئەرەبچە ۋە خەنزۇچە يېزىقتا ئاللاھقا ، چىڭ سۇلالىسىنىڭ پادىشاھى چىيەنلوڭغا يېزىلغان مەدھىيە بار ، مۇنارنىڭ ئېگىزلىكى 44 مېتىر ، تۈۋىنىڭ دېئىامېتىرى 11 مېتىر ، ئاستىدىن ئۈستىگە قەۋەتمۇ قەۋەت ئاز - ئازدىن قۇرۇلۇپ چىقىرىلغان بولۇپ ، شەكلى لوڭقىسىمان ، مۇنارنىڭ ئوتتۇرسىدا ئۇيۇل تۈۋرىكى بار . مۇنار ئىچىدە سپىرالسىمان 72 باسقۇچلۇق پەلەمپەي بار بولۇپ ، بۇ ئارقىلىق مۇنارنىڭ چوققىسىغىچە چىققىلى بولىدۇ . مۇنارنىڭ ئوخشاشمىغان تەرەپلىرىدە ئېگىزلىكى ھەر خىل بولغان ، يورۇقلۇق چۈشىدىغان ۋە ھاۋا ئۆتۈشۈپ تۇرىدىغان 14 دېرىزىسى بار . مۇنارنىڭ چوققا قىسمىدا دۈگىلەك زال بولۇپ ، تۆت تەرەپكە ئېچىلغان مېھرابسىمان ئىشىكى بار ، ئىشىكتىن چىقىپ ئايلىنىپ يۈرۈپ تۆت ئەتراپنى كۆرگىلى بولىدۇ . مۇنار خىش بىلەن قوپۇرۇلغان ، نەقىشلىك خىشلار بىلەن 15 تۈرلۈك نەقىش چىقىرىلغان . ھەممە يېرىدىكى خىشنىڭ ئەسلىي رەڭگى توپا رەڭدە . مۇنار ئىچىدە بىرەر ئۇل تاش قويۇلمىغان ، ياغاچمۇ ئىشلىتىلمىگەن ، پۈتۈنلەي خىش بىلەن قوپۇرۇلغان ئۇيۇل تۈۋرۈك مۇنارنىڭ بارلىق ئېغىرلىقىنى كۆتۈرۈپ تۇرىدۇ . ئاددىي ۋە كۆركەم قىلىپ سېلىنغان بۇ مۇنار ئىسلام دىنى ۋە ئۇيغۇر بىناكارلىقىنىڭ ئۇسلۇبىنى نامايەن قىلىپ تۇرىدۇ . خانىقا توققۇز بۆلىمە كەڭلىكتە ، ئىشىكتىن تۆرگىچە 11 بۆلمە ئوزۇنلۇقتا بولۇپ ، چاسا شەكلىدە ، تۈز ئۆگزىلىك قىلىپ سېلىنغان . بىراق مېھرابنىڭ ئۈستىگە قۇببە چىقىرىلغان . خانىقا زالى بىلەن يان نامازخانىلار مېھرابسىمان ئىشىكلەر ئارقىلىق تۇتاشتۇرۇلغان . دەرۋازا راۋىقىنىڭ ئۇدۇلىنىڭ ئوتتۇرسىغا چوڭ مېھرابسىمان ئىشىك ئېچىلغان ، ئوتتۇرىدىكى چوڭ ئىشىك تۆت بۇرجەك شەكلىدە . ئىچىگە كىرگەنلا يەردە قۇببە ئۆگزىلىك چوڭ زال بولۇپ ، ئۇدۇل ماڭسا چوڭ نامازخانىغا كىرگىلى ، سولغا ماڭسا مۇنار ئېخىزىغا چىققىلى بولىدۇ . مۇنار ، خانىقا ۋە دەرۋازا راۋىقى بىر گەۋدە بولۇپ ، ھەيۋەتلىك كۆرىنىدۇ . ئۇنىڭ بىناكارلىق سەنئىتى ۋە ئۇسلۇبىنى جۇڭگو ئىسلام بىناكارلىقىدا تىكلەنگەن بىر بايراق دېيىشكە بولىدۇ . ھازىر ئۇ شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونى بويىچە مەدەنيەت يادىكارلىقى قاتارىدا نۇقتىلىق قوغدىلىدىغان ئورۇن .
## مەنبەلەر
خوتەن جامە مەسچىتى

خوتەن جامە مەسچىتى مەشھۇر مەسچىت . ئورنى خوتەن شەھرى ئىچىدە . 1870 - يىلى سېلىنغان ، كېيىن نەچچە قېتىم رېمونت قىلىنغان ، بىراق ئاساسلىق كۆلىمى ۋە قۇرۇلۇش شەكلى ئۆزگەرمىگەن . 1980 - يىلى يەنە بىر قېتىم رېمونت قىلىنغان . مەسچىتنىڭ تەكشىلىكتىكى يۈزى پاراللېلپىپىد شەكىلىدە ، خىش - ياغاچ قۇرۇلمىلىق ، لىم ياغاچلار زىچ جۈپلەشتۈرلۈپ يېپىلغان . نامازخانا ئىچكى - تاشقى ئىككى نامازخانىغا بۆلىنىدۇ ، ئىچكى - تاشقى نامازخانىنىڭ ئالدى روجەكلىك ، تاشقى نامازخاننىڭ ئالدى ئۇچۇق بولۇپ ، تۈۋرۈكلۈك ئايۋاندىن ئىبارەت ، تۈۋرۈكلۈك ئايۋان ئالدىدا سالاسۇن يوق ، ئىشىكى ئۈستىگە ياغاچ كاتەكچىلىك نەقىش ئويۇلغان . قۇرۇلۇشنىڭ قۇرۇلمىسى ، شەكلى ۋە نەقىشلىرى جەھەتتە ئۆزىگە خاس يەرلىك ئالاھىدىلىك بار .
## مەنبەلەر
گۇما چوڭ مەسچىتى

بۇ جامە گۇما بازىرى ئىچىدە بولۇپ ، ئىگىلىگەن ئورنى 3819 كىۋادىرات مېتىر ، جامە ئىچىنىڭ ئومۇمىي كۆلىمى 2560 كىۋادىرات مېتىر ، ئۇزۇنلىقى 67 مېتىر ، كەڭلىكى 57 مېتىر كېلىدۇ ، بۇ جامە نامازخانا ، ئىچكى - تاشقى ھويلىدىن ئىبارەت ئۈچ قىسىمدىن تەركىب تاپقان بولۇپ ، قۇرۇلۇش كۆلىمى 1216 كۋادىرات مېتىر ، تېمىنىڭ ئوزۇنلىقى 178 مېتىر ، پولات چىۋىقلىق سېمونت دەرۋازا راۋىقى ئىنتايىن ھەيۋەتلىك بولۇپ ، ئېگىزلىكى 17 مېتىر ، راۋاقنىڭ چوققىسىدىكى بوغۇم - بوغۇم شەكىللىك زىننەت قۇرۇلىشىدا پولات چىۋىق تىرەپ تۇرىدىغان ئاي - يۇلتۇز بەلگىسى بار ، ئۇنى كىچىك رەڭدار چىراغلار ئوراپ تۇرىدۇ . ئۈستۈنكى قەۋىتى يۇمىلاق تورۇسلۇق ئەزانخانا بولۇپ ، نامازغا ئەزان توۋلىنىدۇ ، ئىچكى - تاشقى ھويلىلارنىڭ دەرۋازىلىق بىناسى بار . سرتقى ھويلا دەرۋازىسىنىڭ ئۈستى تەرەپ ئوتتۇرسىغا سائەت ئورنۇتۇلغان ۋە قۇغۇن ، ئۈزۈم ، گۈل نۇسخىللىرى قاپارتما نەقىش قىلىنغان . دەرۋازا تورۇسىنىڭ ئوتتۇرسىغا ئاسما چىراغ بېكىتىلىپ ، ئەتراپىغا سېمونتتىن ياسالغان قۇغۇن ، ئۈزۈم ۋە گۈللەر ئېسىپ قويۇلغان بولۇپ ، رەڭگى ئۇچۇق ، شەكلى ئەينەن ، مىللىي ئۇسلۇبقا ئىگە .
 
ئىچكى ھويلىدا خىشلىق سۇپا ، نامازخانا ، تۈنەكخانا ۋە ئىسھاق ۋەلىنىڭ خاتىرە ئۆيى بار . بەش تۈپ يوغان سېدە دەرىخى نامازخانىنىڭ ئالدىدا قەد كۆتىرىپ تۇرىدۇ . جەنۇب ۋە شىمال تەرەپلىرىدە بىردىن يان ئىشىك ۋە توققۇز ئېخىزدىن ھۇجرا بار . قىرلىق كىچىك تۈۋرۈكلەر بىلەن تىرىلىپ ، پېشايۋان ھاسىل قىلىنغان . جامەدە بىرلا ۋاقىتتا 5000 دىن ئارتۇق ئادەم ناماز ئوقۇيالايدۇ . 
ئۇنىڭ دەسلەپكى ئۇلى رىۋايەتلەرگە ئاساسلانغاندا ، مىلادىيە 12 - ئەسىرلەردە سېلىنغان بولۇپ ، 1550 - يىللىرى خوجا ئىسھاق ۋەلىيۇللا دېگەن كىشى تەرىپىدىن كېڭەيتىپ ياسالغان . 1860 - يىللىرى ياقۇببەگ زامانىدا چوڭ قۇرۇلۇش ئېلىپ بېرىلغاندا ، گۇمىدىكى ئاتاقلىق دىنىي زات ئىبراھىم ئەلەم ئاخۇنۇمنىڭ تەشەببۇسى بىلەن جامەنىڭ دائىرىسى قايتىدىن كېڭەيتىپ سېلىنغان . 1981 - يىلى يەنە قايتىدىن كېڭەيتىپ قۇرۇلغان . بۇ جامە ھازىر ئەڭ چوڭ دىنىي پائالىيەت سورۇنى بولۇپ ، ناھىيە دەرىجىلىك قوغدىلىدىغان مەدەنيەت يادىكارلىقى ئورنى ھېسابلىنىدۇ .
## مەنبەلەر
يەكەن جامە مەسچىتى

بۇ مەشھۇر مەسچىت . ئورنى يەكەن شەھەر ئىچىنىڭ مەركىزىدە . كۆلىمى بىر قەدەر چوڭ ، بىناكارلىق سەنئىتى ئالاھىدە بولغان قەدىمىي مەسچىت . بۇ مەسچىت يەكەن خانلىقىنىڭ پادىشاھى ئابدۇللاخان زامانىسىدا سېلىنغان . 1734 - يىلى چوڭ رېمونت قىلىنغان . 1870 - يىلى ئىېككىنچى قېتىم كېڭەيتىلگەن ، كېيىن يەنە بىر نەچچە قېتىم رېمونت قىلىنغان . جامە مەسچىتى ياغاچ سالاسۇن ۋە قىزىل خىشتىن قوپۇرۇلغان تام بىلەن ئىچكى - تاشقى ئىككى قىسىمغا بۆلىنىدۇ . ئالدىنقى قىسمى مەدرىسە ، كەينى قىسمى مەسچىت ، ئىككى تەرىپىدە مېۋىلىك باغ ۋە ۋەخىپە يەر بار بولۇپ ، ئومۇمىي يەر مەيدانى 20 مىڭ كىۋادىرات مېتىردىن كۆپرەك . دەرۋازا راۋىقىنىڭ ئالدى - كەينىدە ئۆز ئارا سىممىترىك قىلىپ سېلىنغان ئىككى مەنزىرە مۇنارى قەد كۆتىرىپ تۇرىدۇ . دەرۋازىنىڭ ئۈستىدە ئېگىز ۋە ئۇچلۇق قۇببە بولۇپ ، قۇببىنىڭ ئىككى يېنىدا بىر قاتار تەكچىلەر ، ئۇنىڭ ئۈستىدە گەج بىلەن نەقىش چىقىرىلغان روجەكلەر بار . تورۇسلىرى كاتەكچىلەر بىلەن بېزەلگەن . مەدرىسە قاتار سېلىنغان 40 نەچچە ھۇجرىدىن ئىبارەت بولۇپ ، ئوتتۇرسىدا چۆرىسىگە دەرەخلەر سايە تاشلاپ تۇرغان كۆلچەك بار . مەسچىتنىڭ نامازخانىسى ئىچكى - تاشقى ئىككىگە بۆلىنىدۇ ، ياغاچ قۇرۇلمىلىق بولۇپ ، تۇرۇسى لىم ياغاچلار بىلەن زىچ قويۇلۇپ يېپىلغان . ئىچكى نامازخانا تۈۋرۈكلۈك بولۇپ ، غەربىي تېمىدا مېھرابسىمان تەكچىلەر بار ، ئىشىك رامكىللىرى ھەر خىل نەقىشلەر بىلەن بېزەلگەن ، ئۈستىگە خىلمۇ - خىل كاتەكچىلەر چىقىرىلغان روجەكلەر ئورنىتىلغان . تاشقى نامازخانا كەڭ - ئازادە دەھلىزدىن ئىبارەت بولۇپ ، دەھلىزنىڭ ئالدىغا بىر قاتار نەقىشلىك تۈۋرۈكچىلەر ئورنىتىلغان ، ھەر بىر تۈۋرۈكچىنىڭ شەكلى ۋە نەقىشى ئوخشىمايدىغان بولۇپ ، ھەر بىرىنىڭ ئۆزگىچىلىكى كۆرۈنۈپ تۇرىدۇ . تورۇسنى 136 تال تۈۋرۈك كۆتىرىپ تۇرىدۇ ، ئىچكىرىلىكى بەش ھۇجرا ، ئالدى كەڭلىكى 18 ھۇجرا بولۇپ ، جەمئىي 90 ھۇجرا بار . 26 ھۇجرىنىڭ تورۇسى لىم ياغاچلار زىچ قويۇلۇپ يېپىلغان . 28 ھۇجرىنىڭ تورۇسى كاتەكچىلەر بىلەن نەقىشلەنگەن ، بۇنىڭ ئىچىدە 20 ھۇجرىنىڭ تورۇسى ۋاسا جۈپ قىلىنىپ يېپىلغان . ۋاسا جۈپ قىلىنغان تورۇسلار گەج بىلەن ئاقارتىلىپ ، ھەر خىل نەقىش ۋە رەڭلىك مەسچىتلىرىنىڭ بىناكارلىق سەنئىتىنىڭ زور مۇۋەپپەقىيتىنى مۇجەسسەم ھالەتتە ئەكس ئەتتۈرۈپ بېرىدۇ .
## مەنبەلەر

تۈر:مەسچىتلەر
غۇلجا بەيتۇللاھ مەسچىتى

left|thumb|غۇلجا بەيتۇللاھ مەسچىتى
**غۇلجا بەيتۇللاھ مەسچىتى** شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئىلى رايونىدىكى مەشھۇر ئۇيغۇر مەسچىتى. ئورنى غۇلجا شەھىرى شىنخۇا جەنۇبىي يولىدا.  

1773 - يىلى سېلىنىپ، 1865 - يىلى بىر قېتىم كېڭەيتىلگەن، 1981 - يىلى ھۆكۈمەت مەبلەغ ئاجرىتىپ بىر قېتىم رېمونت قىلدۇرغان. يەر كۆلىمى 6325 كىۋادىرات مېتىر. خىش - ياغاچ قۇرۇلمىلىق، دەرۋازا راۋىقى ئۈچ قەۋەتلىك مۇنارسىمان راۋاقتىن ئىبارەت. 

## قۇرۇلۇش ئۆتمۈشچەسى

ﮔﯜﺯﻩﻝ ﺋﯩﻠﻰ ﯞﺍﺩﯨﺴﯩﻨﯩﯔ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺧﻪﻟﻘﻰ ﺋﻪﺯﻩﻟﺪﯨﻦ ﻳﺎﺷﺎﭖ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ ﺯﯦﻤﯩﻨﻼﺭﻧﯩﯔ ﺑﯩﺮﻯ ﺋﯩﻜﻪﻧﻠﯩﻜﻰ ﮬﻪﻗﻘﯩﺪﻩ ﺋﯩﺸﻪﻧﭽﯩﻠﯩﻚ ﺗﺎﺭﯨﺨﻲ ﻣﻪﻟﯘﻣﺎﺗﻼﺭ ﺑﺎﺭ. ﭼﺎﻏﺎﺗﺎﻳﺨﺎﻥ ﮬﺎﻛﯩﻤﻴﻪﺕ ﻳﯜﮔﯜﺯﮔﻪﻥ ﻳﯩﻠﻼﺭﺩﺍ ﺋﯩﻠﯩﺪﯨﻜﻰ ﻗﻪﺩﯨﻤﯩﻲ ﺷﻪﮬﻪﺭ ﺋﺎﻟﻤﺎﻟﯩﻘﻨﻰ ( ﺑﻪﺯﻯ ﺗﺎﺭﯨﺨﻲ ﻛﯩﺘﺎﭘﻼﺭﺩﺍ "ﺋﺎﻟﻤﺎﻟﻰ" ﺋﺎﺗﺎﻟﻐﺎﻥ) ﭘﺎﻳﺘﻪﺧﺖ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﺗﺎﻟﻠﯩﻐﺎﻥ. ﺋﻪﻧﻪ ﺷﯘ ﺋﺎﻟﻤﺎﻟﯩﻘﻨﯩﯔ ﺋﺎﺳﺎﺳﻠﯩﻖ ﺋﺎﮬﺎﻟﯩﺴﻰ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭ ﺋﯩﺪﻯ. ﺋﺎﻟﻤﺎﻟﯩﻖ ﺷﻪﮬﯩﺮﯨﺪﻩ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺧﻪﻟﻘﯩﻨﯩﯔ ﺋﺎﻟﯩﻤﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﻣﻪﯞﻻﻧﻪ ﻳﯜﺳﯜﭖ ﺳﻪﻛﻜﺎﻛﻰ ﯞﻩ ﺟﺎﻣﺎﻝ ﻗﺎﺭﺷﯩﻼﺭ ﻳﺎﺷﯩﻐﺎﻥ ﺋﯩﺠﺎﺩﯨﻴﻪﺕ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺷﯘﻏﯘﻟﻼﻧﻐﺎﻥ... 
ﻏﯘﻟﺠﺎ ﺋﯘﺯﯗﻥ ﺗﺎﺭﯨﺨﻘﺎ ﺋﯩﮕﻪ. ﻣوﯕﻐﯘﻝ ﺋﯩﻤﭙﯩﺮﯨﻴﯩﺴﻰ ﺩﻩﯞﺭﻟﯩﺮﯨﺪىن بېرى "ﺋﯩﻠﻰ ﺑﺎﻟﯩﻖ" ("ﺑﺎﻟﯩﻖ" ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﭼﻪ "ﺷﻪﮬﻪﺭ" ﺩﯦﻤﻪﻛﺘﯘﺭ) ﺩﻩﭖ ﺋﺎﺗﺎﻟﻐﺎﻥ، ﺟﯘﯕﻐﺎﺭﻻﺭ ﮬﯚﻛﯜﻣﺮﺍﻧﻠﯩﻘﻰ ﺩﻩﯞﺭﯨﺪﻩ ﻏﯘﻟﺠﺎ ﺟﯘﯕﻐﺎﺭ ﺧﺎﻧﻰ ﻗﯘﻧﺘﻪﻳﺠﻰ ﻳﻪﻧﻰ ﺳﯧﯟاﻦ ﺋﺎﺭﺍﺑﺪﺍﻥ (1663 -- 1727) ﻧﯩﯔ ﺋﻮﺭﺩﯨﺴﻰ ﺗﯘﺭﯗﺷﻠﯘﻕ ﺟﺎﻱ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. 
ﭼﯩﯔ ﺳﯘﻻﻟﯩﺴﻰ جۇڭغارلارنى يوقىتىپ، شەرقىي تۈركىستاننى بېسىۋالغاندىن كېيىن، ﺋﯩﻠﻰ ﺩﻩﺭﻳﺎﺳﯩﻨﯩﯔ ﺷﯩﻤﺎﻟﯩﺪﺍ 9 ﻗﻪﻟﺌﻪ ﺷﻪﮬﻪﺭ ﺳﺎﻟﺪﯗﺭﻏﺎﻧﺪﺍ، ﻏﯘﻟﺠﺎ ﺷﯘﻻﺭﻧﯩﯔ ﺑﯩﺮﻯ ﺳﯜﭘﯩﺘﯩﺪﻩ 1772 - ﻳﯩﻠﻰ ﺷﻪﮬﻪﺭ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﻳﺎﺳﺎﻟﻐﺎﻥ. چارﺭﻭﺳﯩﻴﻪ 1871 - ﻳﯩﻠﻰ ﺋﯩﻠﻰ ﺩﯨﻴﺎﺭﯨﻨﻰ ﺗﺎﺟﺎﯞﯗﺯ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﺑﯧﺴﯩﯟﺍﻟﻐﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ، ﻏﯘﻟﺠﺎ ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮ ﻗﯧﺘﯩﻢ ﻛﯧﯖﻪﻳﺘﯩﭗ ﻗﯘﺭﯗﻟﻐﺎﻥ. 

1762 - ﻳﯩﻠﻰ ﺋﯩﻠﻰ ﺟﻴﺎﯕﺠﯜﻥ ﻣﻪﮬﻜﯩﻤﯩﺴﻰ ﻗﯘﺭﯗﻟﯘﭖ ﭘﯜﺗﯜﻥ ﺷﯩﻨﺠﺎﯕﻨﻰ ﺋﯩﺪﺍﺭﻩ ﻗﯩﻠﯩﺸﻘﺎ ﺑﺎﺷﻠﯩﺪﻯ. ﺟﻴﺎﯕﺠﯜﻥ ﻣﻪﮬﻜﯩﻤﯩﺴﻰ ﻛﯜﺭﻩﺩﻩ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﻏﯘﻟﺠﯩﺪﺍ ﺋﻪﻣﻪﺳﯩﺪﻯ. ﭼﯩﯔ ﺋﻮﺭﺩﯨﺴﻰ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭ ﺋﯩﺸﯩﻨﻰ ﺑﺎﺷﻘﯘﺭﯨﺪﯨﻐﺎﻥ ﻣﻪﮬﻜﯩﻤﻪ -- ﺋﯩﻠﻰ ﮔﯘﯓ ﺑﻪﮔﻠﯩﻜﻰ (ﻳﻪﻧﻰ ﮬﺎﻛﯩﻤﺒﻪﮔﻠﯩﻚ) ﺋﻮﺭﺩﯨﺴﯩﻨﻰ ﺗﻪﺳﯩﺲ ﻗﯩﻠﯩﺶ ﮬﻪﻗﻘﯩﺪﻩ ﺑﯘﻳﺮﯗﻕ ﻗﯩﻠﺪﻯ. ﺷﯘ ﻳﯩﻠﻰ ﻣﻪﺧﺴﯘﺱ ﻳﺎﺭﻟﯩﻖ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻣﯘﺳﺎ ﮔﯘﯕﻨﻰ ﮔﯘﯓ ﯞﻩ ﺋﯩﻠﯩﻨﯩﯔ ﮬﺎﻛﯩﻤﺒﻪﮒ ﻏﻮﺟﯩﻠﯩﻘﯩﻐﺎ ﺗﻪﻳﯩﻨﻠﻪﭖ، ﻣﺎﻧﺠﯘ، ﺧﻪﻧﺰﯗ ﯞﻩ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﭼﻪ ﺧﻪﺗﻠﻪﺭ ﺋﻮﻳﯘﻟﻐﺎﻥ ﺗﺎﻣﻐﯩﻨﻰ ﺋﻪﯞﻩﺗﺘﻰ. ﻣﯘﺳﺎ ﮔﯘﯓ ﻏﯘﻟﺠﯩﻨﻰ ﻛﯧﯖﻪﻳﺘﯩﭗ ﻗﯘﺭﯗﺵ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﯩﻠﻠﻪ > ﺋﻮﺭﺩﯨﺴﯩﻨﻰ ﺷﻪﮬﻪﺭ ﺋﯩﭽﯩﮕﻪ ﺳﺎﻟﺪﯗﺭﯗﺷﻘﺎ ﺑﺎﺷﻠﯩﺪﻯ. (ﺑﯘ ﺋﻪﺗﺮﺍﭘﻼﺭ ﮬﺎﺯﯨﺮﻣﯘ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭ ﺋﺎﺭﯨﺴﯩﺪﺍ "ﺷﻪﺭ ﺋﯩﭽﻰ"، "ﺋﻮﺭﺩﺍ ﻣﻪﮬﻪﻟﻠﻪ" ﺩﻩﭖ ﺋﺎﺗﯩﻠﯩﺪﯗ. ) ﻣﯘﺳﺎ ﮔﯘﯓ 1766 - ﻳﯩﻠﻰ ﻛﯧﺴﻪﻝ ﺳﻪﯞﻩﺑﯩﺪﯨﻦ ﺋﯚﻟﯜﭖ ﻛﯧﺘﭗ، ﺋﯘﻧﯩﯔ ﭘﻪﺭﺯﻩﻧﺘﻰ ﺑﻮﻟﻤﯩﻐﺎﭼﻘﺎ، ﺋﯩﻨﯩﺴﻰ ﺋﯘﺭﺍﻧﺰﯨﭗ ﮔﯘﯓ ﮬﺎﻛﯩﻤﺒﻪﮒ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. 
ﺋﯘﺭﺍﻧﺰﯨﭗ ﮔﯘﯓ ﮬﺎﻛﯩﻢ ﺑﻪﮒ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﺯﺍﻣﺎﻧﺪﺍ ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎﺕ ﻳﺎﺭ ﺑﻪﺭﻣﯩﮕﻪﻧﻠﯩﻜﺘﯩﻦ ﺷﻪﮬﻪﺭ ﺋﯩﭽﻰ، ﺋﻮﺭﺩﺍ ﻣﻪﮬﻪﻟﻠﯩﺴﻰ ﺋﻪﺗﺮﺍﭘﯩﺪﺍ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭﻧﯩﯔ ﺟﯜﻣﻪ ﯞﻩ ھېيت ﻧﺎﻣﯩﺰﯨﻨﻰ ﺋﻮﻗﯘﻳﺪﯨﻐﺎﻥ ﭼﻮﯕﺮﺍﻕ ﺟﺎﻣﻪ-ﻣﻪﺳﭽﯩﺘﻰ ﺳﯧﻠﯩﻨﻤﯩﻐﺎﻥ (ﻛﯩﭽﯩﻜﺮﻩﻙ ﻣﻪﺳﭽﯩﺘﻠﻪﺭﻧﻰ ﮬﯧﺴﺎﭘﻘﺎ ﺋﺎﻟﻤﯩﻐﺎﻧﺪﺍ). ﭼﯩﯔ ﺧﺎﻧﺪﺍﻧﻠﯩﻘﯩﻨﯩﯔ ﺧﺎﻧﻰ ﭼﻴﻪﻧﻠﻮﯓ ﺧﺎﻥ ﺑﯘﻳﺮﯗﻕ ﭼﯜﺷﯜﺭﯛﭖ خەلقنىڭ قەلبىنى ئۇتۇش ئۈچۈن ﺩﯨﻨﯩﻲ ﺋﯧﺘﯩﻘﺎﺕ ﺋﻪﺭﻛﯩﻨﻠﯩﻜﯩﻨﻰ ﻣﯘﮬﺎﭘﯩﺰﻩﺕ ﻗﯩﻠﯩﺸﻨﻰ ﺋﯩﻠﻰ ﺟﻴﺎﯕﺠﯜﻥ ﻣﻪﮬﻜﯩﻤﯩﺴﯩﮕﻪ ﺑﯘﻳﺮﯨﺪﻯ. ﺟﻴﺎﯕﺠﯜﻥ ﻣﻪﮬﻜﯩﻤﯩﺴﻰ ﺧﺎﻧﻨﯩﯔ ﺑﯘﻳﺮﯨﻘﯩﻨﯩﯔ ﺭﻭﮬﯩﻐﺎ ﺋﺎﺳﺎﺳﻪﻥ ﮬﺎﻛﯩﻤﺒﻪﮒ ﺋﯘﺭﺍﻧﺰﯨﭗ ﮔﯘﯕﻐﺎ ﻏﯘﻟﺠﯩﺪﺍ ﭼﻮﯓ ﮬﻪﻡ ﻛﯚﺭﻛﻪﻡ ﺟﺎﻣﻪ ﻗﯘﺭﯗﺵ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﺑﯩﺮ ﺗﯜﻣﻪﻥ ﺳﻪﺭ ﻛﯜﻣﯜﺵ ﺑﻪﺭﺩﻯ. ﺋﯘﺭﺍﻧﺰﯨﭗ ﮔﯘﯓ ﻣﻪﺯﻛﯘﺭ ﭘﯘﻝ ﯞﻩ ﮬﻪﺭ ﻳﯘﺭﺗﺘﯩﻦ ﻳﯩﻐﯩﻠﻐﺎﻥ ﻳېﻤﻪﻙ - ﺋﯩﭽﻤﻪﻙ، ﺋﻪﻣﮕﻪﻙ ﻛﯜﭼﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﮬﺎﺯﯨﺮﻗﻰ > ﻧﯩﯔ ﺋﺎﻟﺪﯨﺪﯨﻜﻰ ﭘﻪﺷﺘﺎﻕ، ﺋﯩﭽﻜﻰ ﻣﻪﺳﭽﯩﺖ ﻣﯘﻧﺎﺭﯨﻨﯩﯔ ﺋﺎﺳﺘﯩﺪﯨﻜﻰ ﻧﺎﻣﺎﺯ ﺋﻮﻗﯘﻳﺪﯨﻐﺎﻥ ﭼﻮﯓ ﺯﺍﻝ (ﮬﺎﺯﯨﺮ ﺩﻩﺭﯞﺍﺯﺍ-ﭘﻪﺷﺘﺎﻕ ﺋﺎﺭﻗﯩﺴﯩﺪﯨﻜﻰ ﺑﯘ ﺟﺎﻳﻼﺭ ﭼﯧﻘﯩﯟﯦﺘﯩﻠﯩﭗ، ﻳﯧﯖﻰ ﺯﺍﻣﺎﻧﯩﯟﯨﻲ ﻛﺎﺗﺘﺎ ﺟﺎﻣﻪ ﺳﯧﻠﯩﻨﺪﻯ) ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻘﻼﺭﻧﻰ 1773 - ﻳﯩﻠﻰ (ﮬىﺠﯩﺮى 1186) ﻳﺎﺳﺎﭖ چىققان.

## مەنبە

## مەنبەلەر
كېرىيە جامە مەسچىتى

كېرىيە جامە مەسچىتى مەشھۇر مەسچىت . ئورنى كېرىيە ناھىيسىدە . يۈەن ، مىڭ سۇلالىلىرى دەۋرىدە سېلىنغان ، كېيىن كۆپ قېتىم كېڭەيتىلىپ ھازىرقى كۆلەمدىكى مەسچىت شەكىللەنگەن . بۇ مەسچىتنىڭ ئىگىلىگەن يەر مەيدانى 12 مىڭ 580 كىۋادىرات مېتىر . نامازخانىسىنىڭ ئايۋان بىلەن قوشۇلغاندىكى ئوزۇنلىقى 72 مېتىر ، كەڭلىكى 5041 مېتىر بولۇپ ، 5000 - 6000 كىشى ناماز ئوقۇيالايدۇ . مەسچىت قورۇسىنىڭ ئۇزۇنلىقى 109 مېتىر ، كەڭلىكى 88 مېتىر ، يەر مەيدانى 9592 كۋادېرات مېتىر . قۇربان ھېيت ۋە روزا ھېيتلاردا 10 مىڭغا يېقىن مۇسۇلمان ناماز ئوقۇيالايدۇ . ناھىيە دەرىجىلىك مەدەنيەت يادىكارلىقى قاتارىدا قوغدىلىدىغان ئورۇن ھېسابلىنىدۇ .
## مەنبەلەر
ئۈرۈمچى شەنشى چوڭ مەسچىتى

**ئۈرۈمچى شەنشى چوڭ مەسچىتى** ئۈرۈمچى شەھرىدىكى خۇيزۇ مەسچىتلىرىنىڭ ئىچىدىكى ئەڭ قەدىمى ، ئەڭ چوڭ مەسچىت. 

ئورنى ئۈرۈمچى شەھىرى يۇڭخې ئۇدۇل كوچىسدا . چىڭ سۇلالىسىنىڭ چيەنلوڭ يىللىرى سېلىنىشقا باشلاپ ، 1906 - يىلى ( گۇاڭشۈينىڭ 32 - يىلى ) قايتا قۇرۇلغان . 20 - ئەسىرنىڭ 80 - يىللىرىدا چوڭ رېمونت قىلىنغان . مەزكۇر مەسچىت چاسا قورۇ شەكلىدە ئورۇنلاشتۇرۇلغان . نامازخانىسى جۇڭگو قەسىرلىرى شەكىلدىكى خىش - ياغاچ قۇرۇلمىلىق ئىمارەت بولۇپ ، ئالدى قىسمى تاق پەلەمپەيلىك بېلىق قاسراقسىمان ئۆگزىلىك ، كەينى قىسمى ئۈستى سەككىز بۇرجەكلىك ، ئاستى تۆت بۇرجەكلىك ، قەۋەت لەمپىلىك > ، ئەزان ئېيتىش راۋىقىدىن ئىبارەت . نامازخانىنىڭ سىرتىدا ئايلانما دەھلىز تۇتىشىپ تۇرىدۇ . قورۇنىڭ شىمالىي ، جەنۇبىي ، شەرقىي تەرەپلىرىدە زال ، ياتاقخانا ، مەدرىسە ۋە غۇسلىغانا بار ، مەزكۇر مەسچىت ئاپتونۇم رايون دەرىجىلىك مەدەنيەت يادىكارلىقى قاتارىدا قوغدىلىدىغان ئورۇن .

## مەنبەلەر
غۇلجا تۇڭگان مەسچىتى

**غۇلجا تۇڭگان مەسچىتى**

**غۇلجا تۇڭگان مەسچىتى** غەربى شىمال چېگرا شەھىرىدىكى مەشھۇر مەسچىت . ئەسلىي نىڭگۇ مەسچىتى ، شەنشى چوڭ مەسچىتى ، شەنشى - گەنسۇ چوڭ مەسچىتى قاتارلىق ناملار بىلەن ئاتىلاتتى . ئورنى غۇلجا شەھرىدە . چىڭ سۇلالىسى چىيەنلوڭنىڭ 25 -يىلى ( 1760 - يىلى ) قۇرۇلۇشقا باشلىغان ، شەنشى ، گەنسۇ ، نىڭشىيا ، چىڭخەيلىك خۇيزۇ مۇسۇلمانلىرى مەبلەغ سېلىپ قۇرۇپ چىققان . ئەسلىي ئىگىلىگەن يەر مەيدانى 6000 كۋادىرات مېتىردىن ئاشاتتى . ئۇنىڭ قۇرۇلمىسى شىئەن شەھرىنىڭ خۇجۆ كوچىسى مەسچىتىگە تەقلىد قىلىپ ياسالغان بولۇپ ، جۇڭگونىڭ ئەنئەنىۋى قەسىرلىرى شەكلى بىلەن ئەرەبچە بېزەش سەنئىتى بىرلەشتۈرۈلگەن بىناكارلىق ئۇسلۇبىغا تەۋە . مەسچىت دەرۋازىسىنىڭ ئىككى يېنىدا يان ئىشىكلىرى بار بولۇپ ، ھەر قايسى يان ئىشىكلەرنىڭ قوش ئادەم ( خەنزۇچە ) شەكلىدىكى توسما تېمى بار .دەرۋازىنىڭ ئىچىدە تىك سېلىنغان ئۈچ قەۋەتلىك ئەزان ئېيتىش پەشتىقى بار . نامازخاننىڭ يەر مەيدانى 600 كۋادىرات مېتىردىن ئارتۇق بولۇپ ، سىرتقى نامازخانا ، ئوتتۇرا نامازخانا ۋە كەينى نامازخانلارغا بۆلۈنگەن 42 بۆلمىسى بار ، ھەممىسى بولۇپ 1000 دىن ئارتۇق كىشى ناماز ئوقۇيالايدۇ . ئۈچ ئۆگزە چېتىلما مۇنار قۇرۇلمىسىنى شەكىللەندۈرىدۇ . كەينى نامازخانىنىڭ سىرتقى شەكلى تۆت قەۋەتلىك سەككىز بۇرجەكلىك شىپاڭسىمان قۇرۇلۇش بولۇپ ، ئىچى گۈمبەزسىمان قۇرۇلمىلىق ، نامازخانىنىڭ ئالدى تېمىدا ئەرەبچە > دېگەن خەت ھەمدە روجەك ۋە ئىشىك قاناتلىرىغا نەقىش ئويۇلغان ، نامازخانىنىڭ ئىككى ئىشىكى ئىچىدىكى تاملارغا ئايەتلەر ئويۇلغان ، ئوڭ ئىشىكىنىڭ سىرتىدىكى تېمىغا > دېگەن سۆز ، سول ئىشىكىنىڭ سىرتىدىكى تېمىغا > دېگەن سۆز ئويۇلغان . ئوتتۇرا نامازخانا بىلەن كەينى نامازخانا ، سىرتقى نامازخانلارنىڭ ھەممىسى ئەينەكلىك دېرىزىلەر بىلەن ئايرىلىپ تۇرىدۇ . نامازخانىنىڭ شەرق ۋە غەرب تەرەپلىرىدە كىچىك مەدرىسلەر بار ، ھەممىسى پېشايۋانلىق قۇرۇلمدا بولۇپ ، بىر قەدەر مۇكەممەل ھەم ئورۇنلاشتۇرلىشى مۇۋاپىق ئىمارەت توپىنى شەكىللەندۈرىدۇ .
## مەنبەلەر
بەشىكتاش

بەشىكتاش ئىستانبۇلدىكى بىر رايۇن.

بۇ يەر ئىنتايىن تەرەققى قىلغان.

بارباروس ھايرەتتىن پاشا خاتىرە مۇنارى:

دولما باخچە سارايى:

## مەنبەلەر
ئۈرۈمچى ياڭخاڭ مەسچىتى

ئۈرۈمچى ياڭخاڭ مەسچىتى مەشھۇر مەسچىت . 1898 - يىلى سېلىنغان . تاتار مەسچىتى دەپمۇ ئاتىلىدۇ . مەزكۇر مەسچىت خاس مىللىي ئالاھىدىلىككە ئىگە بولۇپ ، قۇرۇلما ، ئۇسلۇب جەھەتتىن باشقا مەسچىتلەرگە ئوخشىمايدۇ . مەسچىتنىڭ نامازخانىسى تۆت چاسا بولۇپ ، نامازخاننىڭ ئىچىدە سول ، ئوتتۇرا ۋە ئوڭ تارماق نامازخانلىرى بار ، ئۇدۇل ئىشىكتىن كىرىپ ، دەھلزدىن ئۆتكەندىن كېيىن ئۈچ ئىشىك ئارقىلىق باشقا بۆلمىلەرگە كىرگىلى بولىدۇ . ئۆگزىسىنىڭ تۆت تەرىپى تۈز ، ئوتتۇرسىدا تۆت بۇرجەك گۈمبىزى بولۇپ ، ئوتتۇرسىدا ئۇچلۇق مۇنارى بار ، مۇنار ئاستىغا رومبىسىمان قىرلىق تۈۋرۈك ئۇل قىلىنىپ ، ئۈستى پىرامىدا شەكلىدە ياسىلىپ ، ئۇيغۇر بىناكارلىق سەنئىتى بىلەن زامانىۋى بىناكارلىق ئۇسلۇبى بىرلەشتۈرۈلگەن قۇرۇلۇش نەمۇنىلىرىدىن بىرى بولۇپ قالدى .

## مەنبەلەر
تاشقۇرغان

**تاشقۇرغان** بولسا شىنجاڭ، خىمالىكاڭ لىك 37.46°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 75°13. 
## گېئولوگىيە
## كىلىمات
## ئۆسۈملۈكلەر
## تارىخ
## قارالسۇن
## سىرتقى ئۇلاش
## مەنبەلەر
پەلسەپە

**پەلسەپە**（يۇنان تىلىدا:Φιλοσοφία)، مەنىسى ئەقىلنى سۆيۈش ياكى ئەقىلنىڭ دوستى دېمەكتۇر . غەرىب ئىلىم-پەن تارىخىدىن قارىغاندا ، پەلسەپە ئىلىم-پەننى مەيدانغا كەلتۈرگەن ، كېيىن ئىلىم-پەن بىلەن تەڭ ئورۇندا بولغان .
## مەنبەلەر
Emir Kusturica

## Émir Kusturitsa
Émir Kusturitsa,Sérb tilida:Емир Кустурица,1954-yili 11-ayning 24- küni – sabiq yuguslavye ning(hazirqi Bosniye we Hérségowina)tughulghan film rijisor,mozikant,ertis.Kusturitsa ning kélip chiqishi serviyelik bolsimu,dadasi serviyelik,apasi bolsa musulman,özililidin yuguslavyelik dep tonulghan.Cannes film féstiwali da eng yuquri mukapat bolghan altun palma (Palme d'Or) mukapatigha 2 qétim érishken.  dunyadiki 3 chong film féstiwali da eng yuqiri mukapatqa érishippaqqan az uchraydighan talantliq réjisordur. 

## Kélip chiqishi
1954yili,musulman ahiliside tughulghan.Dadasi bolsa Bosna i Hercegovina axparat idariside ishleydighan féuda lxizmetchi bolup, beyashat mohitta chong bolghan. Chong bolghansiri rok mozikisigha ishtiyaq baghlian, shuning bilen yaman illetlik ballar bilen arlishishqa bashlighan. Buni körgen ata-anisi Kusturitsa ni purag diki FAMU film mektipige oqushqa uwetken.  Bu Kusturitsa ning 18yash waqti bolup, filmge hechqandaq ishtiyat yoqken. 
Likin film mektepke kiripla Kusturitsa ning talantti étlip chiqishqa bashlighan. Deslepte ishligen qisqa filmi Guernica mektep film mukapatigha érishken.  Oqush püttürgendin kiyin Servye ge qaytip, bir nechche qisqa filmdin kiyin tunji uzun film “Dolly Bell ésingizdimu?” ishlep chiqti. Bu film1981-yilliq Wénitsiye film féstiwali da eng yaxshi yingi réjisor mukapatigha erishiken. Arqidin 85-yili “dadam komadorupkida” namliq filmi Cannes film féstiwali da altun palma mukapatigha érishken, yene 89-yilidiki “siganlar dewri” namliq filmi altun palma bilen eng yaxshi réjisor mukapatigha érishken. Siganlarni asasi tima qilip yumuristik shekil bilen estayidiliqni yoqatmighan uslub bilen döletkila emes belki pütü yawrupa gha wekil bolghidek rejisor bolup pütün dunyagha tonuldi.

## Réjisorliq qilghan filmlar

 
	 Dolly Bell ésingizdimu?  Sjecas li se Dolly Bell? (1981)
	 Dadam komadurupkida.  Otac na sluzbenom putu (1985)
	 Siganlar dewri.  Dom za vesanje (1989)
	 Arizona chushi.  Arizona Dream (1992)
	 Yer asti.  Underground (1995)
	 Aq múshúk, qara múshúk.  Crna macka, beli macor (1998)
	 Dangliq 8 yekaye.  Super 8 Stories (2001)
	 Mójúzige tolghan turmush.  Zivot je cudo (2004)
	 Yéshil sigan.  Blue Gypsy (2005)　qisqa film.
Uzbekistan

ئۆزبېكىستان جۇمھۇرىيىتى بولسا ئاسىيا جايلاشقان بىر دۆلەت. ئۇنىڭ پايتەختى بولسا تاشكەنت، ئەڭ چوڭ شەھىرى بولسا تاشكەنت. دۆلەت تىلى بولسا ئۆزبېك تىلى（ ئۇيغۇر تىلى دەپمۇ ئاتىلىدۇ.）. ھازىرقى زۇڭتۇڭ ئىسلام كەرىموۋ. ھازىرقى باش ۋەزىر ساۋكات مىرزىيويەۋ. بۇ دۆلەت 1991 يىلى 9 ئاينىڭ 1 كۈنى مۇستەقىل بولغان، يار مەيدانى 447 مىڭ 400 كۋادرات كىلومېتىر، نوپۇسى 27 مىليون 372 مىڭ.
ئەھمىدى نىجات

thumb|left|ئەھمىدى نىجات
ئىران ئىسلام جۈمھۈرىيىتىنىڭ رەئىس جۇمھۇرى

## مەنبەلەر
ئىسمايىل تىلىۋالدى

رەئىس ئىسمايىل تىلىۋالدى

رەئىس ئىسمايىل تىلىۋالدى 1944-يىلى 11-ئايدا تۇغۇلغان بولۇپ، ئۇيغۇر، شىنجاڭ كونا شەھەر ناھىيىسىدىن، 1973-يىلى 5-ئايدا جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسىگە كىرگەن.
 
1977-يىلى 9-ئايدا خىزمەتكە قاتناشقان. 

شىنجاڭ ئۇنۋېرسىتېتى ماتېماتىكا فاكولتىتىنىڭ ماتېماتىكا كەسپىنى پۈتتۈرگەن، 
ئالىي مەكتەپ مەدەنىيەت سەۋىيىسىگە ئىگە.

1962-يىلى 9-ئايدىن 1967-يىلى 9-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇنۋېرسىتېتى ماتېماتىكا فاكولتىتىنىڭ ماتېماتىكا كەسپىدە ئوقۇغان.
1967-يىلى 9-ئايدىن 1968-يىلى 8-ئايغىچە مەكتەپتە خىزمەت كۈتكەن.

1968-يىلى 8-ئايدىن 1969-يىلى 1-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتۇنۇم رايۇنى كوناشەھەر ناھىيىسىنىڭ زەمىندە قايتا تەربىيە ئالغان.
1969-يىلى 1-ئايدىن 1973-يىلى 9-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتۇنۇم رايۇنى كوناشەھەر ناھىيلىك تىراكتۇر زەندە، تاشمىلىق يېزىسىدا تەرجىمان بولۇپ ئىشلىگەن.

1973-يىلى 9-ئايدىن 1976-يىلى 11-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتۇنۇم رايۇنى كوناشەھەر ناھىيىلىك تەشكىلات بۆلۈمىدە ۋەزىپە ئۆتىگەن.
1976-يىلى 11-ئايدىن 1980-يىلى 4-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتۇنۇم رايۇنى قەشقەر ۋىلايەتلىك تەشكىلات بۆلۈمىدە ۋەزىپە ئۆتىگەن.
1980-يىلى 4-ئايدىن1983-يىلى 10-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتۇنۇم رايۇنى قەشقەر ۋىلايەتلىك خەلق ئىشلار باشقارمىسىنىڭ مۇئاۋىن باشقارما باشلىقى، باشقارما باشلىقىلىق ۋەزىپىسىنى ئۆتىگەن.
1983-يىلى10-ئايدىن 1990-يىلى 11-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتۇنۇم رايۇنى قەشقەر ۋىلايەتلىك مەمۇرى مەھكىمىنىڭ مۇاۋىن ۋالىسى بولۇپ ئىشلىگەن.

1990-يىلى 11-ئايدىن 1993-يىلى 4-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتۇنۇم رايۇنى قەشقەر ۋىلايەتلىك پارتىكومنىڭ مۇئاۋىن شۈجىسى، مەمۇرى مەھكىمىنىڭ ۋالىسى بولۇپ ئىشلىگەن.

1993-يىلى 4-ئايدىن 1995-يلى 10-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتۇنۇم رايۇنلۇق خەلق ھۆكۆمىتى پارتگۇرۇپپىسىنىڭ ئەزاسى، باش كاتىپ، پارتگۇرۇپپىسى بەنگوتىڭىنىڭ شۈجىسى بولۇپ ئىشلىگەن.

1995-يىلى 10-ئايدىن 1998-يىلى 2-ئايغىچە شىنجاڭ قۇرۇلۇش بىڭتۇەنىنىڭ دائىمىي ھەيئەت ئەزاسى، مۇئاۋىن سىياسى كومىسسارلىق ۋەزىپىسىنى ئۆتىگەن.

1998-يىلى 2-ئايدىن 2000-يىلى 12-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتۇنۇم رايۇنلۇق پارتىكومنىڭ دائىمىي ھەيئەت ئەزاسى، سىياسى قانۇن كومتېتىنىڭ مۇئاۋىن شۈجىلىق خىزمىتىنى ئشلىگەن.

2000-يىلى 12-ئايدىن 2003-يىلى 1-ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتۇنۇم رايۇنلۇق پارتىكومنىڭ مۇئاۋىن شۈجىلىق ۋەزىپىسىنى ئۆتىگەن.
2003-يىلى 1-ئايدىن باشلاپ شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتۇنۇم رايۇنلۇق پارتىكومنىڭ مۇئاۋىن شۈجىسى، ئاپتۇنۇم رايۇنلۇق خەلق ھۆكۆمەتنىڭ رەئىسلىك ۋەزىپىسىنى ئۆتىگەن.

ھازىر ئىسمايىل تىلىۋالدى مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئېلېكترون قەۋەت

ئېلېكترون قەۋەت

ئېلمىنىتلار دەۋرى جەدۋىلىدكى ئەھۋال.

## مەنبەلەر
ئېنېرگىيە

ئېنېرگىيە

200 px

ئىنىرگىيەنىڭ تۈرلىرى:

1.خىمىيىلىك ئېنېرگىيە،chemical energy

2.ئاتوم ئېنېرگىيەسى،

3.ئېلېكترلىك ئېنېرگىيەسى،Electric energy

## مەنبەلەر
خەنزۇ مىللىتى

__FORCETOC__

**خەنزۇلار** (خەنچە: 汉族人/漢族人؛ پىنيىن: Hànzú rén)- جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى، شياڭگاڭ، ئاۋمېن، تەيۋەن ۋە سىگاپۇر قاتارلىق ئەل ۋە رايونلاردا ياشايدىغان، ئانا ۋەتىنى بولمىش شەرقىي ئاسىيانىڭ شۇنداقلا كۈنىمىز دۇنياسىنىڭ ئەڭ كۆپ نۇپۇسلۇق مىللىتىدۇر. يالپى نۇپۇسى 1 مىليارد 400 مىليوندىن ئاشىدىغان بولۇپ، دۇنيا نۇپۇسىنىڭ تەخمىنەن 17.5% ~ 18% نى تەشكىل قىلىدۇ. بۈگۈنكى جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى نۇپۇسىنىڭ تەخمىنەن 91,37% ىسىنى، تەيۋەن ئاھالىسىنىڭ 97% ىنى تەشكىل قىلىدۇ. خەنزۇلار يەنە تايلاند، مالايسىيا ۋە ھىندونېوزىيە قاتارلىق شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا دۆلەتلىرىدىكى مۇھىم دىئاسپورا گۇرۇپپىسىدۇر. سىنگاپور خەنزۇ نۇپۇسى دۆلەت نوپۇسىنىڭ 75% نى تەشكىل قىلىدۇ.

خەنزۇلار ئۇزۇن تارىخقا ئىگە خەلق بولۇپ، جۇڭخۇا مەدەنىيىتىنىڭ شەكىللىنىش ۋە تەرەققىياتىدا ئاساسلىق رول ئوينىدى. خەنزۇلارنىڭ ئانا ۋەتىنى بۈگۈنكى جوڭگونىڭ ئوتتۇرا تۈزلەڭلىك رايونى بولۇپ، ئەجدادىنى سېرى دەريا بىلەن چاڭجياڭ دەرياسىنىڭ ئوتتۇرا ۋە تۆۋەن ئېقىنلىرىنى بويلاپ ياشىغۇچى تېرىمچى خۇاشيا مىللىتىگە باغلايدۇ.

چىن (مىلادىدىن بۇرۇنقى 221 - 206) ۋە خەن (مىلادىدىن بۇرۇنقى 202 - مىلاد، خەنزۇ بولمىغان مىللەتلەرنىڭ ئەسىرلەر بويى جۇڭگو تارىخىدىكى ھەر قايسى نۇقتىلاردا سۈمۈرۈلۈشىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان. خەنزۇلار تاڭ ۋە سۇڭ سۇلالىسى دەۋرىگە قەدەر جۇڭگونىڭ جەنۇبىدىكى مۇنبەت تۈزلەڭلىك ۋە شەھەرلەرنىڭ ئاساسلىق ئاھالىسى بولۇپ قالدى.

## كىملىك
«خەن» ئاتالغۇسى مەلۇم بىر مىللىي كوللىكتىپنىلا ئەمەس، بەلكى ئورتاق ئەجداد، تارىخ ۋە مەدەنىيەت كىملىكىنىمۇ كۆرسىتىدۇ. «خۇاشيا» دېگەن بۇ سۆزنى قەدىمكى جۇڭگو پەيلاسوپى كۇڭزىنىڭ زامانداشلىرى يېغىلىق دەۋرىدە ئوتتۇرىغا چىقىپ، بارلىق جۇڭگولۇقلارنىڭ ئورتاق مىللىي ئاتنى شەكىللەندۈرگەن. جۇڭگولۇقلار ئۆزىنى *خۇا رېن* دەپ ئاتىدى. خىتايلارنىڭ ئۆزىنى خۇاشيا (مەنىسى بىلەن «گۈزەل ھەيۋەت») دەپ ئاتىشى جۇ سۇلالىسى يېغىلىق دەۋرىدە ئوتتۇرىغا چىققان: خۇا - يى پەرقى ئاستىدا، «خۇا» مەدەنىيىتى (دائىم «مەدەنىيەتلىك» دەپ تەرجىمە قىلىنغان) ئەتراپتىكى ياشايدىغان خەلقلەرنى «يى» (دائىم « ۋەھشىي » دەپ تەرجىمە قىلىنغان) دەپ ئاتاپ پەرقلەندۈرگەن. 

## مائارىپ
## تىل
## تارىخ
## بۆلۈش
## قاراڭ
## سىرتقى ئۇلاش
## مەنبەلەر

تۈر:مىللەتلەر
تۈر:جۇڭگودىكى مىللەتلەر
موڭغۇل مىللىتى

**موڭغۇل مىللىتى** - موڭغۇل تىلىدا سۆزلەيدىغان ھەلىق. موڭغۇللار موڭغۇلىيە ۋە جۇڭگونىڭ ئىچكى موڭغۇلىيە ئاپتونوم رايونىغا تەۋە بىر مىللەت. ئۇلار يەنە جۇڭگونىڭ باشقا رايونلىرىدا (مەسىلەن شىنجاڭ) ، شۇنداقلا روسىيەدە ئاز سانلىق مىللەتلەردەك ياشايدۇ. بۇريات ۋە كالمىك گۇرۇپپىلىرىغا تەۋە موڭغۇل خەلقى ئاساسلىقى روسىيەنىڭ بۇرياتيا ۋە كالمىكىيە فېدېراتسىيە سۇبيېكتلىرىدا ياشايدۇ.

## تەربىيە
## تىل
## تارىخ
## بۆلۈش
## قاراڭ
## كۆرگەزمىخانا

Image:Mongolian Musician.jpg|مۇزىكانت 
Image:Mongolian women.jpg|
Image:Dongxiang minority student.jpg|
Image:Genghis_Khan.jpg| چىڭگىزخان
Image:Altan Khan.jpg| 

File:Mongolwomen.jpg|


## سىرتقى ئۇلاش
## مەنبەلەر

تۈر:مىللەتلەر
تۈر:جۇڭگودىكى مىللەتلەر
تىبەت مىللىتى

**زاڭزۇ مىللىتى 藏族** - زاڭزۇ تىلىدا سۆزلەيدىغان خەلق، زاڭزۇ مىللىتى يەنە تىبەت مىللىتى دەپمۇ ئاتىلىدۇ. ئۇلارنىڭ ھازىرقى نوپۇسى 6 مىليون 500 مىڭ ئەتراپىدا. شىزاڭ ئاپتونوم رايونىدا ئولتۇراقلاشقاندىن باشقا ، زور ساندىكى شىزاڭلار جۇڭگونىڭ گەنسۇ ، چىڭخەي ، سىچۈەن ، يۈننەن ئۆلكىسى شۇنداقلا ھىندىستان ، نېپال ، بۇتان ۋە غەرب دۇنياسىدا ياشايدۇ.

زاڭزۇلار تىبەت تىلىدا سۆزلەيدۇ ، ئۇلارنىڭ نۇرغۇن تۈرلىرى ئۆز-ئارا چۈشىنىشكە بولمايدىغان بولۇپ ، ئۇلار تىبەت-بېرما تىل گۇرۇپپىسىغا تەۋە. ھازىرقى زاڭزۇلارنىڭ نوپۇسى گېن جەھەتتە ھازىرقى زامان شەرقىي ئاسىيادىكى باشقا كىشىلەر بىلەن ئوخشاش. ئۇلار ھازىرقى سىبىرىيە نوپۇسىغا قارىغاندا ھازىرقى زامان ئوتتۇرا ئاسىياغا نىسبەتەن گېن جەھەتتىكى يېقىنلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.

## تەربىيە
## تىل
## تارىخ
## بۆلۈش
## قاراڭ
## سىرتقى ئۇلاش
## مەنبەلەر

تۈر:مىللەتلەر
تۈر:جۇڭگودىكى مىللەتلەر
قىرغىز مىللىتى

**قىرغىز مىللىتى** - ئۇزاق تارىخقا ، قەدىمىي مەدەنىيەتكە ئىگە، قىرغىزستاننىڭ ئاساسىي گەۋدىسى بولغان مىللەت نامى . 
## تەربىيە
## تىل
 قىرغىز تىلى ئالتاي تىللىرى سېستىمىسىغا تەۋە 
## تارىخ
## بۆلۈش
## قاراڭ
## سىرتقى ئۇلاش

 

قىرغىزستان خەۋەر ئاگېنتلىقى - www.kabar.kg 
 Kyrgyz newspapers قىرغىز گېزىتلىرى     -    www.presskg.com 
قىرغىزلار - www.kyrgyzdar.com 
كارۋان - www.kerben.org 
قىرغىز ۋەب - www.kyrgyzweb.org
TRT قىرغىزچە - www.trtkyrgyz.com 
ئسلام - www.islam.kg 
      
ئسلام ئائىلىسى قىرغىزچە - www.islamhouse.com/s/10679 
ب ب س قىرغىزچە - www.bbc.co.uk/kyrgyz 
## مەنبەلەر

تۈر:مىللەتلەر
تۈر:جۇڭگودىكى مىللەتلەر

قىرغىز bg:Киргизи
مانجۇ تىلى

جۇڭگو ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 0.00006مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:تۇنگۇس مانجۇ تىللىرى
تۇڭگان تىلى

[left|thumbnail|400px|دۇنيادا [تۇڭگان تىلىدا سۆزلىشىدىغان رايۇنلار.]]
قىرغىزىستان ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 0.041مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:جۇڭگۇ-تىبەت تىللىرى
ئۆزبېك مىللىتى

**ئۆزبېك مىللىتى** - ئۆزبېك تىلىدا سۆزلەيدىغان خەلىق. ئۆزبېكلەر ئۆزبېكىستان جۇمھۇرىيىتىدە ياشىغۇچى ئاساسلىق مىللەت (نوپۇسى 20 مىليوندىن كۆپرەك) بولۇپ، جۇمھۇرىيەت ئومۇمىي نوپۇسىنىڭ 4.71 پىرسەنتىنى ئىگىلەيدۇ. قالغانلىرى ئافغانىستان (تەخمىنەن 2 مىليون 600 مىڭ)، تاجىكىستان  (بىر مىليۇن 100مىڭ)، قىرغىزىستان  (720 مىڭ)، قازاقىستان (460 مىڭ)، تۈركمەنىستان (330 مىڭ) ، پاكىستان( 500مىڭ) ۋە تۈركىيە، ئىران، ئېلىمىزنىڭ شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى (تەخمىنەن14 مىڭ) غا جايلاشقان، رۇسىيە، سەئۇدى ئەرەبىستان، ئامېرىكا، ئاۋستىرالىيە، گېرمانىيە، كانادا قاتارلىق ئەللەر ۋە رايونلارغىمۇ تارقاق ئولتۇراقلاشقان. ئومۇمىي نوپۇسى تەخمىنەن 30مىليۇندىن ئاشىدۇ.

## تەربىيە
## تىل

## بۆلۈش
ئۆزبېكلەر ياۋروپا ئىرقىنىڭ موڭغۇل، ھىندى - پامىر تىپى ۋە كاۋكاز ئىرقىنىڭ ئارىلاشمىسىغا كىرىدۇ. ئالتاي تىللىرى سىستېمسى تۈركىي تىللار گۇرۇپپىسى قارلۇق تىللىرى ئائىلىسى(گاھىدا شەرقى تىللار ئائىلىسى دىيىلىدۇ)گە تەۋە ئۆزبېك تىلىنىڭ كۆپ خىل دىئالېكتىنى قوللىنىدۇ؛ ئەسلىدە ئەرەب ئېلىپبەسى ئاساسىدىكى مىللىي يېزىقى بار ئىدى، سوۋېت ئىستىلاسىدىن كېيىن سىلاۋيان يېزىقىنىمۇ قوللىنىپ كەلگەن.

## قاراڭ
## سىرتقى ئۇلاش
## مەنبەلەر

تۈر:مىللەتلەر
تۈر:جۇڭگودىكى مىللەتلەر
تۈر:ئۆزبېكىستان
شىبە تىلى

شىنجاڭ ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 0.03مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:تۇنگۇس مانجۇ تىللىرى
دۇڭشياڭ تىلى

ئىلى قازاق ئاپتونوم ۋىلايىتى ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

تەخمىنەن 0.25مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:موڭغۇل تىللىرى
جۇاڭزۇ تىلى

left|thumb|250px|جۇاڭزۇ تىلى
گۇاڭشى جۇاڭزۇ ئاپتونۇم رايونى ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتدە قوللىندۇ.

جواڭزۇ تىلى（ خەنزۇچە:壮语 ） جواڭزۇ مىللىتىگە تەۋە كىشىلەر ئىشلىتىدىغان تىل بولۇپ جوڭگۇدىلى چوڭ تىللارنىڭ بىرى ھىسابلىنىدۇ.ئەگەر بۇ تىلغا يىقىن كىلىدىغان بۇيى تىلى(布依语)، دەييى تىلى(岱依语) ۋە نوڭ تىلىنى(侬语) قوشۇپ ھىسابلىغاندا، بۇ تىلنى ئىشلىتىدىغان ئادەم سانى 20 مىلىيونغا يىقىنلىشىدۇ. جواڭزۇ تىلى جواڭزۇ-دوڭزۇ تىللىرى سىستېمىسىنىڭ دوڭ-تاي تىللىرى ئائىلىسى تاي تىللىرى تارمىقىغا (يەنى كۆپلىگەن تەتقىقاتچىلار دەيدىغان خەنزۇ-تىبەت تىل سىستېمىسىنىڭ جواڭزۇ-دوڭزۇ تىللىرى ئائىلىسى جواڭزۇ-دەيزۇ تىللىرى تارمىقىغا)  كىرىدۇ، تايلاند تىلى، لائوس تىلى،دەيزۇ تىلى قاتارلىق تىللار بىلەن ئىنتايىن يىقىن تۇققانچىلىق مۇناسىۋىتى بار. جواڭزۇ تىلىنىڭ شىمالى دىئالىكتى بۇيى تىلى بىلەن بىرلىكتە جواڭزۇ-دەيزۇ تىللىرى تارمىقىنىڭ شىمالى گۇرۇپپىسىغا تەۋە، جەنۇبى دىئالىكتى بولسا ۋىتنامدىكى دەي-نوڭ تىللىرى بىلەن بىرلىكتە جواڭزۇ-دەيزۇ تىلىرى تارمىقىنىڭ ئوتتۇرا قىسىم گۇرۇپپىسىغا تەۋە، يەنە تايلاند تىلى، لائۇس تىلى، دەيزۇ تىلى  قاتارلىق تىللار جواڭزۇ-دەيزۇ تىللىرى تارمىقىنىڭ غەربى-جەنۇپ گۇرۇپپىسىنى تەشكىل قىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:تاي-كاداي تىللىرى
تۇجيا مىللىتى

{| class="wikitable" border="1"
|-
! header 1
|-
| 
|-
| 
|-
! **توپلام نۇپۇسى**
|-
| 
|-
!**ياشايدىغان يەرلىرى**
|-
| 
|-
| 
|-
! **تىلى**
|-
| 
|-
! **[[دىنىي ئېتىقادى]]**
|-
| 
|-
| 
|-
! مۇناسىۋەتلىك مىللەتلەر
|-
| 
|- 

**تۇجيا مىللىتى**

## تەربىيە
## تىل
## تارىخ
## بۆلۈش
## قاراڭ
## سىرتقى ئۇلاش
## مەنبەلەر

تۈر:مىللەتلەر
تۈر:جۇڭگودىكى مىللەتلەر
چوسون مىللىتى

left|thumb|250px|چوسون مىللىتى
**چاۋشيەن مىللىتى** - چاۋشيەن تىلىدا سۆزلەيدىغان ھەلىق. جۇڭگودىكى كورېيەلىكلەرنىڭ نوپۇسى جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ پۇقراسى بولغان كورېيە كۆچمەنلىرىنىڭ مىليونلىغان ئەۋلادلىرىنى ، شۇنداقلا جەنۇبىي ۋە چاۋشيەنلىك مۇھاجىرلارنىڭ كىچىك گۇرۇپپىلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ ، 2009-يىلغا قەدەر جەمئىي 2 مىليون 300 مىڭ ئادەم ئەڭ كۆپ بولۇپ ، ئەڭ چوڭ دۆلەتكە ئايلاندى. چاۋشيەن يېرىم ئارىلىنىڭ سىرتىدا ياشايدىغان مىللەت.

## تەربىيە
## تىل
## تارىخ
## بۆلۈش
## قاراڭ
## سىرتقى ئۇلاش
## مەنبەلەر

تۈر:مىللەتلەر
تۈر:جۇڭگودىكى مىللەتلەر
دۇفۇ

دۇفۇ

thumb|دۇفۇ|250 px

ئىنگىلىزچە:Du Fu

خەنزۇچە:杜甫

pinyin: Dù Fǔ
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
سۈننەت

**سۈننەت** (السنة): پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ تۇتقان يولىنى كۆرسىتىدۇ. لېكىن، ئىشلىتىلگەن ئورنى (كونتېكىستى) غا قاراپ مەنىسى پەرقلىق بولىدۇ. فىقھ ئىلمىدە: پەرز ۋە ۋاجىپتىن سىرت پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئادا قىلغان «نەپلە» ئىبادەتنى كۆرسىتىدۇ. ھەدىس ئىلمىدە: شەرئىي ھۆكۈمنى بىلدۈرسۇن ياكى بىلدۈرمىسۇن، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ سۆزى، ئىش - ئىزلىرى ۋە سۈپەتلىرىنى كۆرسەتسە، ئۇسۇلى فىقھ ئىلمىدە: شەرئىي ھۆكۈمنى بىلدۈرىدىغان پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ سۆزى، ئىش - ئىزلىرى ۋە سۈپەتلىرىنى كۆرسىتىدۇ.

تۈر:ئىسلامىي ئاتالغۇلار
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
پەرز

**پەرز** (الفرض): ئاللاھ تائالا بەندىگە چوقۇم قىلىشنى بەلگىلىگەن ئىبادەت بولۇپ، ئۇنى ئادا قىلسا ساۋاب تاپىدۇ، ئادا قىلمىسا جازاغا ئۇچرايدۇ. بەلگىلەنگەن ئىشنىڭ تەبىئىتىگە قاراپ پەرز ئىككى تۈرگە بۆلۈنىدۇ: **پەرز ئەين** (فرض عين)، **پەرز كۇپايە** (فرض كفاية).

## مەنبەلەر

تۈر:ئىسلامىي ئاتالغۇلار
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
لى بەي

thumb
لى بەي(762 - 701 )

تاڭ دەۋرىدە ئۆتكەن مەشھۇر شائىر لى بەي 762 - يىلى 10 - ئاينىڭ 22 - كۈنى ۋاپات بولدى . ئۇنىڭ تەخەللۇسى تەي بەي بولۇپ، لەقىمى چىڭ لەن . ئاتايۇرتى ھازىرقى گەنسۇ ئۆلكىسى تيەنشۈي ۋىلايىتىدىكى تەيئەن . ئۇنىڭ دادىسى دادىسىغا ئەگىشىپ سۇياب(ھازىرقى قىرغىزىستاننىڭ شىمالىدىكى توقماق دېگەن جايغا يىقىن يەر) گە كەلگەن . لى بەي ئاشۇ يەردە تۇغۇلغان . كېيىن دادىسىغا ئەگىشىپ لۇجۇنىڭ چاڭلوڭ (ھازىرقى سىچۇەن ئۆلكىسىنىڭ جاڭيۈ ناھىيىسى) چىڭلەن يىزىسىغا كۆچۈپ كەلگەن . ئۇ كىچىكىدىلا كوڭزى - مىڭزىلارنىڭ تەلىماتىنى ئۈگەنگەن . كېىنكى ۋاقىتلارغا كەلگەندە ئۇيەنە خۇبىي، خۇنەن، جياڭۇسۇ، شەندوڭ، سەنشى، ئەنخۇي، جېجياڭ قاتارلىق جايلارنى ساياھەت قىلىپ يۈرۈپ، نۇر غۇن شېئىرلارنى يازغان ھەمدە مەشھۇر شائىر بولۇپ تونۇلغان . ئۇ 40 ياشلارغا كەلگەندە پايتەختكە كېرگەن ، شۇ ۋاقىتتىكى پادىشاھ لى لوڭجى (شۇەنزوڭ خان) ئۇنى ئوردا مىرزاخانىسىغا باش مىرزا قىلماقچى بولغان . لى بەي چوڭ ئەمەلدارلارنى پىسەنتىگە ئالماي، خان ھوزۇرىدا ئىشلەيدىغان كىشىلەر (جۈملىدىن خاننىڭ كىچىك خوتۇنى) نىڭ چىشىغا تىگىپ قويغانلىقتىن، پايتەختتە 3 يىل تۇرمايلا قوغلاپ چىقىرىلغان . ئۇ لوياڭدىكى ۋاقتىدا شۇدەۋىردە داڭ چىقارغان يەنە بىر ئۇلۇغ شائىر دۇفۇ بىلەن تونۇشۇپ، ئۇنىڭ ياخشى دوستى بولۇپ قالغان . شۇنىڭدىن كىيىن، يەنە مەملىكەتنىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا ئۇزاق مۇددەت ساياھەت قىلغان . ئۇڭلۈق سۈيگىن توپىلىڭى كۆتۈرۈلگەندىن كېيىن، ئۇ لى لىن (يۈگۇاڭ) نىڭ قارشىلىق كۆرسىتىش قوشۇنىغا قاتناشقان ، كېيىن سۇزوڭ (لى خىڭ) خان، لى لىن مەن بىلەن خانلىق تالىشىدىغان ئوخشايدۇ دەپ ئويلاپ، ئۇنى مەغلۇپ قىلىۋەتكەن، لى بەي نىمۇ گۈيجۇغا سۈرگۈن قىلغان . لىبەي سۈرگۈندە كىتىۋاتقاندا يىرىم يولدا كەچۈرۈپ قىلىنغان ۋە شۇنىڭ بىلەن ئەنخۈيگە قايتىپ كىلىپ داڭتۇ دىگەن جايدا ۋاپات بولغان.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
دات

ئىنگىلچە:Corrosion

خەنزۇچە:腐

بىر داتلاشقان ماتېريال:

خەلق تىلىدا:چىرىش، چىرىپ كىتىش، داتلاشماق
## مەنبەلەر
قۇتادغۇبىلىك

|265x265px   ئەسكى ئۇيغۇرچە تېكست، 1980\ۋ.ۋ. رادلوڧ

|}
**قۇتادغۇ بىلك** (*ئۇيغۇر لاتىن* Qutadghu Bilig، *تەلەڧڧۇزى*: /kuːˈtɑːdɡuː ˈbɪlɪk/) (*بەخت كەلتۈرگۈچى بىلم* ياكى *بەخت - سائادەتكە ئېرىشتۈرگۈچى بىلىم*) -- تۈرك تائىڧىلىرىدىن ئۇيغۇر خەلقىنىڭ 11- ئەسردە ياشىغان بۈيۈك مۇتەڧەككۇر شائىرى يۈسۈپ خاس ھاجىپ تەرەڧىدىن يازىلغان چوڭ ھەجىملىك داستان. بۇ داستان قەدىمكى زامان ئۇيغۇر يازما ئەدەبىياتىدىن ھازىرچە بىزنىڭ دەۋرىمىزگە يېتىپ كەلگەن يېگانە بەدئىي ئەسەر ۋە 11- ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىنىڭ ئەڭ ياخشى نۇمۇنەسىدۇر. 
بۇ ئەسەر 1980- يىلى تومۇز\ئاۋغۇست ئېيىدا ھامۇت ئېنىموڧ مەسئۇللىغىدا بىر تەھرىر ھەيئىتى قۇرۇلۇپ ئەسەرنىڭ ھازىرىقى زامان ئۇيغۇر تىلىدىكى نەزمىي ۋە نەسرىي يەشمىسى بىلەن خەنزۇچە تەرجىمىسى، ئاخىرىدا ئىندېكس (سۆزلۈك) قىسمىنى نەشرگەتەييارلاش قارا قىلىنىغان. 1984- يىلى 5- ئايدا تۇنجى قېتىم بېيجىڭ شەھرىدە مىللەتلەر نەشرىياتى تەرىپىدىن نەشر قىلىندى. 

= ئەسەر ئۈستىدە ئىشلىگەنلەر =
* نەزمىي يەشمىسىنى ئىشلىگۈچىلەر
ئابدۇرېھىم ئۆتكۈرئەھمەد زىيائىمەمتېمىن يۈسۈپ

* ترانسكرىپيىلىك مەتنىنى ئىشلىگۈچىلەرئابدۇشۈكۇر تۇردىئابدۇللاھ مۇھەممەدىمەھمۇد زەيدى

=ئەسەر ھەققىدە=
بۇ ئەسەر 462- ھىجرىدە 18 ئاي تاماملانغان. مىلادى بويىچە 1069 - 1070- يىللارغا توغرا كېلىدۇ.
* ۋىئانا نۇسخاسى مىلادى 1439- يىلى ھېرات شەھرىدە ھەسەن قارا سايىل شەمس دېگەن كىشى تەرىپىدىن قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىغىدا كۆچۈرۈلۈپ 1474- يىلى ئىستانبۇلغا كەلتۈرۈلگەن ۋە كېيىن [ئاۋىستىرىيلىك شەرقشۇناس ھاممىر پورگىشتال بۇ نۇسخىنى ۋىئانا ئوردا كۈتۈپخانىسگە كەلتۈرگەن. بۇ ھازىرمۇ شۇ كۈتۈپخانىدا ساقلانماقتا. بۇ نۇسخا [ھېرات شەھرىدە كۆچۈرۈلگەنلىكى ئۈچۈن ھېرات نۇسخاسى دەپمۇ ئاتىلىدۇ. 
* قاھىرا نۇسخاسى ئەرەب ھەرىڧلىرى ئاساس قىلىنغان ئۇيغۇر يېزىقىدا كۆچۈرۈلگەن بولۇپ، قاھىرەدىكى «ھېدۋ» (قىرال) كۈتۈپخانىسىدە ساقلانماقتا.  
* ڧەرغانە نۇسخاسى ھەم ئەرەب ھەرىڧلىرى ئاساس قىلىنغان ئۇيغۇر يېزىقىدا كۆچۈرۈلگەن ۋە ھەممىدىن تولۇق نۇسخا بولۇپ، بۇ نۇسخانى تۇنجى بولۇپ تاتار ئالىمى زەكى ۋەلىدى توغان 1914- يىلى ڧەرغانەنىڭ نەمەنگان شەھرىدىكى مۇھەممەد ھاجى ئىشان لالەرىش دېگەن كىشىنىڭ شەخسىي كۈتۈپخانسىدە كۆرگەن ۋە بۇ ھەقتە خەۋەر ئېلان قىلغان. 

بۇ 3 خىل كۆچۈرمە نۇسخادا بېيىتلار سانى ھەرخىل بولۇپ، قاھىرە نۇسخاسىدا 5400 بېيىت بولسا، ڧەرغانە نۇسخاسىدا 6095 بېيىت باردۇر، ۋىئانا نۇسخاسى تېخىمۇ تولىقسىزدۇر.

ئەسەرنىڭ ۋيېنا نۇسخسى، ڧەرغانە نۇسخىسى ۋە قاھىرە نۇسخىسى قاتارلىق نۇسخىلىرى بار.

## ئەسەردىن ئۈزۈندىلەر

كۆر، ئارسلان بۇلۇ بىرسە ئىتقا باشى،بۇ ئىت بارچا ئارسلان بۇلۇر ئۆز تۈشى.قالى بولسا ئارسلانغا ئىت باشچىسى،ئول ئارسلان بولۇر بارچە ئىت ساقشى.

(بولىۋەرسە ئىتقا، كۆر، باش ئارسلان،بولۇر ئىتلار ھەممە ئارسلانسىمان.ئەگەر بولسا ئىت ئۇ ئارسلانغا باش،بولۇر ئارسلانلار ھەم ئىتتەك ھامان.)

بودۇم ئوقتەگ ئەردى، كۆڭۈل ئەردى يا،كۆڭۈل قىلغۇ ئوقتەگ بودۇم بولدى يا.

(بويۇم ئىدى ئوقتەك، كۆڭۈل ئىدى يا،كۆڭۈل قىلغۇ ئوقتەك، بويۇم بولدى يا.)
## مەنبەلەر
1. قۇتادغۇ بىلك، 1984- يىل نەشرى
## مەنبەلەر

تۈر:كىتابلار
تۈر:ئۇيغۇر ئەدەبىياتى
تۈر:تەبەررۇك بىتىكلەر
پولات

right|thumb|200px|پولات

پولات ئىشلەپ چىقىردىغان يەرلەر:

ھۆججەت:Steel wire rope.png|پولات چىۋىق

ھۆججەت:Carbon steel knife.jpg|پولات پىچاق

ھۆججەت:Steel tower.jpg|پولات مۇنار


## مەنبەلەر
تۇز

ئىنگلزچە:salt

تەركىبى:NaCl

250 px

تۇز چىقىدىغان جايلار:250 px
## مەنبەلەر
قانجۇغان

قانجۇغان: قانجۇغان ئۇلۇغچات ناھىيىسىدىكى بىر قەدىمىي قورغاننىڭ نامى بولۇپ، بۇ جاي دېڭىز يۈزىدىن 2105 مېتىر ئېگىز، قانجوغان سۆزى قەدىمكى تۈركچىدە ‹‹قانغا بويالغان››دېگەن مەنىدە. قەدىمكى زاماندا بۇ جايدا قاتتىق جەڭ بولۇپ، كۆپ قان تۆكۈلگەن ئىكەن.
## مەنبەلەر
ھەسەل

200 px

ھەسەل چىقىدىغان كۆنەك:250 px

ھەسەل ساندۇقى:250 px
## مەنبەلەر
نىياز ئۇچقان چوققا

نىياز ئۇچقان چوققا: تۇرپاندىن ئىدىقۇت تېغى ئارقىلىق گۇچۇڭغا ئۆتىدىغان ئۇلاغ يولىنىڭ قۇتاز داۋىنى (سازلىقنىڭ داۋىنى دەپمۇ ئاتىلىدۇ)دىكى بىر چوققىنىڭ نامى. پېشقەدەملەر بۇ نامنىڭ كېلىپ چىقىشى توغرىسىدا مۇنداق رىۋايەت قىلىشىدۇ؛ ئىلگىرى چالغانتاغدىكى قوشنا ئىككى سايدا ئىككى باينىڭ ئاتلىرى ئوتلايدىكەن، بىرىنىڭ ئىسمى بارات باي بولۇپ، ئەل ئىچىدە يۈز – ئابرويلۇق كىشى ئىكەن. يەنە بىرىنىڭ ئىسمى ھاجى بولۇپ، چالغانتاغنىڭ دىنىي مۆتىۋىرى ئىكەن. بۇ ئىككى زات ھەمىشە بىر – بىرى بىلەن مەنمەنلىك تالىشىدىكەن. بارات باينىڭ ئايغىرى يامان ئىكەن، ئۇ دائىم ئۆز ئۇيۇرىدىن ئايرىلىپ چىقىپ، ھاجىنىڭ ئاتلىرىغا ئارام بەرمەيدىكەن، ھاجىنىڭ نىياز دىگەن بىر ئوغلى بولۇپ، ئۇ بىر كۈنى بارات باينىڭ ھېلىقى يامان ئايغىرىنى ئوغرىلاپ، گۇچۇڭغا ئاپىرىپ سېتىشقا تەمشەلگەندە، بارات باينىڭ مالايلىرى ئاتنى ئىزدەپ كېلىپ نىيازنى تۇتۇپ تاغقا ئېلىپ ماڭغانىكەن. نىياز ئۆيگە قايتىپ بارسا ‹‹ئوغرى››دېگەن ئاتاققا قېلىپ خەلقئالەم ئالدىدا رەسۋا بولۇشىدىن ئەنسىرەپ، تاغنىڭ تىك چوققىسىدىن ئۆزىنى تاشلاپ ئۆلۈۋالغانىكەن، شۇنىڭدىن كېيىن بۇ چوققا ‹‹نىياز ئۇچقان چوققا››دەپ ئاتالغانىكەن.
## مەنبەلەر
قاپاق ئاستى

قاپاق ئاستى: بۇيەر مەكىت ناھىيە شېھىددۆڭ يېزىلىق ھۆكۈمەتنىڭ 11 كىلومېتىر غەربىدە بولۇپ، بۇنىڭدىن ئۇزاق يىللار ئىلگىرى بۇ جاي پايانسىز توغراقلىق ئىكەن، ئايىمخان ئىسىملىك بىر ئايال يوپۇرغىدىن بىر قاپاق سۇنى كۆتۈرۈپ پىيادە مېڭىپ دەل شۇ يەرگە كەلگەندە، كۈن ئولتۇرۇپ ئەتراپنى قاراڭغۇلۇق بېسىپتۇ. ئۇ بۆرىدىن قورقۇپ قاپاقنى دەرەخ شېخىغا ئېسىپ قويۇپ، ئۆزى دەرەخكە چىقىۋاپتۇ، كەچتە بۆرىلەر كېلىپ ئۇنىڭغا قاراپ ھۇۋلاپتۇ، ئايال قورقۇپ كەتكىنىدىن دەرەختىن يىقىلىپ چۈشۈپ، بۆرىلەرگە يەم بوپتۇ. ئەتىسى يولدىن ئۆتكەن يولۇچىلار دەرەخ شېخىغا ئېسىقلىق قاپاقنى كۆرۈپ، بۇ جاينى ‹‹قاپاق ئاستى››دەپ ئاتاپتۇ.
## مەنبەلەر
كاۋاپ

خام كاۋاپ:

پىشۇرلىۋاتقان كاۋاپ:

تۇخۇ كاۋىپى:

كاۋاپلار

1.پاقلان گۆشى كاۋىپى

2.قورۇما جىگەر كاۋىپى

3.زەرچىۋە-سىڭىز كاۋىپى

4.دۈملىمە كاۋاپ

5.ياپما كاۋاپ

6.تىكلىمە كاۋاپ

7.توشقان گۆشى كاۋىپى

8.جاڭگال قاقلىما بالىق كاۋىپى

9.توپاق كاۋىپى

10.ياغاچقا ئۆتكۈزۈلگەن قورۇما كاۋاپ

11.ئوغلاق گۆشى كاۋىپى

12.توخۇ گۆشى كاۋىپى

13.قارا جىگەر كاۋىپى

14. تال كاۋىپى

15.تۆش گۆشى كاۋىپى

16.نان-كاۋاپ

17.سارغايتىپ پىشۇرۇلغان بېلىق كاۋىپى

18.چاۋا مايغا ئورالغان سان كاۋىپى

19.پۈتۈن بەرە كاۋاپ

20.جەج كاۋاپ

21.قىيما كاۋاپ

22.جىگەر كاۋاپ

23.قۇيرۇق ماي جىگەر كاۋىپى

24.پوستۇما كاۋاپ

25.بۆرەك كاۋاپ

26. ئۈچەي كاۋاپ

27.ئۈچەي-بۆرەك كاۋىپى

28.پىششىق گۆش كاۋىپى

29.ئاچچاق ئۈچەي كاۋاپ

30.كالا گۆشى كاۋىپى

31.قۇيقا قۇلاق

32.تىل-جاغ كاۋىپى

33.پاتاڭ كاۋىپى

34.سۆڭەكلىك گۆش كاۋىپى

35.كۆممە كاۋاپ

36.غاز كاۋىپى

37.زىخلىق بېلىق كاۋىپى

38.تاۋىدا پىشۇرۇلغان بېلىق كاۋىپى

39.پۈتۈن تونۇر كاۋىپى

40.ئۈتلەنگەن كاۋاپ

41.زىخچە كاۋاپ

42.چاۋا ماي جىگەر كاۋىپى

43.گۆش،تۇخۇم ئارلاش كاۋاپ

44.قىيما ياپما

45.گۆش سامسا

46.تۇخۇ ياپما

47.جىگەر سامسىسى

48.بېلىق ياپما

49.چاۋا ماي كاۋىپى

50.قازان ياپما

51.تاۋا كاۋاپ

52.تاۋا ياپما

53.جەز زىقچە كاۋاپ

54.ياپما جىگەر

55.تاۋا تال كاۋىپى

56.چۈچۈمەل قوۋۇرغا قازان كاۋىپى

57.دوخاپكا قوۋۇرغىسى

58.قورۇما كاۋاپ

59.تۇخۇ قورىما كاۋاپ

60.قىيما توقاچ

61.قىيمىلىق سامسا

62.قىيما

63.توخۇ ياپما

64.توخۇ قىيما كاۋىپى

65.بېلىق قىيما كاۋىپى

66.قىيما قويماق

67.گۆش

68.بۆرەك ياپما

69.ياغ بەررە كاۋاپ
70 توخۇ پاچىقى كاۋىپى

71.توخۇ گۆشى كاۋىپى

72.كۆتاتلىق چۈجە كاۋاپ

73.قورۇما كاۋاپلىق چۆپ ئاش

74.قاقلانغان بېلىق گۆشى

75.كۆممە قېرىن

76.ياقما كاۋاپ

77.شىرنە كاۋاپ

78.سوقما كاۋاپ

79.دۈملىمە كاۋاپ

80.دۈمبە جىگەر كاۋاپ

81.كۆممە كاۋاپ

82.تونۇر زىق كاۋىپى

83.بەل كاۋىپى

84.قىيمىلىق تاۋا كاۋاپ

85.قازان كاۋىپى

86.ئۆردەك گۆشى كاۋىپى

87.باچكا كاۋاپ

88.ئۈچەي كاۋاپ

89.بۆرەك كاۋاپ

90.قۇشقاچ كاۋاپ

91.قوۋۇرغا كاۋاپ

92.بېلىق كاۋىپى

93.كۆتاتلىق قىيما كاۋاپ

94.قانات كاۋىپى

پايدىلانغان ماتېرياللار:

1. ئۇيغۇر تائاملىرى قامۇسى (شىنجاڭ خەلق سەھىيە نەشىرىياتى. 2007-يىل 6-ئاي 1-نەشىرى)
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر تائاملىرى
ئۆرۈك

شاختىكى ئۆرۈك:300 px

ئۆرۈك دەرىخى:300 px

نورمال ئۆرۈك:300 px

ئۆرۈك قېقى:300 px

دۇنيادا ئۆرۈك چىقىدىغان جايلار:300 px

## مەنبەلەر

تۈر:مېۋە
مۇسكۇل

مۇسكۇل

muscle

ئالدى تەرەپتىن كۆرنىشى:300 px 

ئارقا تەرەپتىن كۆرنىشى:300 px
## مەنبەلەر
ئاغىچام قىڭغاندى

ئاغىچام قىڭغاندى: بۇ قەدىمكى لۈكچۈن — دۈنخۇاڭ يولىدىكى بىر جاينىڭ نامى بولۇپ، لۈكچۈندىن 60 كىلومېتىر كېلىدۇ. بۇ جايدا يول ناھايىتىمۇ خەتەرلىك بولغاچقا، تىك يار ياقىلاپ مېڭىشقا توغرا كېلىدىكەن، لۈكچۈنلۈك پېشقەدەم زات ئىسمائىل ھادىنىڭ ئېيتىشىچە، تارىختىكى يېغىلىقلارنىڭ بىرىدە، لۈكچۈن ۋاڭى مۇشۇ يول بىلەن قاچقاندا، ئاغىچىسى مۇشۇ جايدىن ئۆتكىچە ئۇلاغنىڭ ئۈستىدە قورقۇپ، بىر ياققا قىڭغىيىپ ئولتۇرۇپ كۆز يېشى قىلغانىكەن. شۇنىڭدىن بۇيان بۇ جاي‹‹ئاغىچام قىڭغايدى››دەپ ئاتىلىپ قالغانىكەن.
## مەنبەلەر
يۈرەك

**ئوشۇق** بولسا ئانتروپوتومىيە

ئادەم بەدىنىدىكى يېرى:250 px

يۈرەك:200 px

يۈرەك مودىلى:300 px

ئىنسان يۈرىكىنىڭ قۇرۇلمىسى:300 px
## مەنبەلەر
پاسكال

Blaise Pascal 

خەنزۇچە:帕斯卡

thumb| پاسكال
پاسكال 1623-يىلىدىن 1662- يىلىغىچە ياشىغان. فرانسىيە ماتېماتىكى، فىزىكى، پەيلاسوپى، نەسىرچىسى. پاسكال 16 يېشىدا ئىنتايىن داڭلىق «پاسكال ئالتە تەرەپلىك تېئورېمىسى» : «بىرەر ئىككىنچى تەرتىپلىك ئەگرى سىزىققا ئىچتىن تېگىشكەن ئالتە تەرەپلىكنىڭ ئۈچ جۈپ قارشى تەرىپىنىڭ كېسىشىش نۇقتىلىرى سىزىقداش بولىدۇ» نى بايقىغان. «كونۇس كەسمىلىرى نەزەرىيىسى» نى يازغان. ئالگېبرادىكى ئىككى ئەزالىقلار يېيىلمىسىنىڭ كوئېففىتسېنتلىرىنىڭ قانۇنىيىتى (پاسكال ئۈچبۇلۇڭى) نى تەتقىق قىلغان. ئېھتىماللىق نەزەرىيىسىنىڭ تەتقىقاتىغا بەلگىلىك تۆھپە قوشقان. بىر خىل قوشقۇچنى لايىھىلىگەن ۋە ياسىغان. يەنە ھىم قاچىدىكى سۇيۇقلۇقنىڭ بېسىم تارقىتالايدىغانلىقى ھەققىدىكى قانۇن (پاسكال قانۇنى) نى ئوتتۇرىغا قويغان. ئۇنىڭ «تەپەككۇر خاتىرىلىرى»، «ياقا ئۆلكىلىكلەرگە يېزىلغان خەت» قاتارلىق ئەسەرلىرى فرانسىيە نەسىرچىلىكىنىڭ تەرەققىياتىغا زور تەسىر كۆرسەتكەن.

## مەنبەلەر
دىرىخلې

دىرىخلې 

Peter Gustav Lejeune
 
خەنزۇچە:狄利克雷

250 px

دىرىخلې  1805-يىل 2-ئاينىڭ 13-كۈنى تۇغۇلۇپ 1859-يىل 5-ئاينىڭ 5-كۈنى ۋاپات بولغان. گېرمانىيە ماتېماتىكى. ئانالىتىك سانلار نەزەرىيىسىنىڭ ئىجاتچىسى. فۇنكسىيىلەر نەزەرىيىسى ۋە ترىگونومېترىك قاتارلار نەزەرىيىسىگە تۆھپە قوشقان. ھازىرقى فۇنكسىيە چۈشەنچىسىنى دىرىخلې كىرگۈزگەن.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئارىلاش ئەمەللەرنىڭ تەرتىۋى

قوشۇش، ئېلىش، كۆپەيتىش، بۆلۈش، دەرىجىگە كۆتۈرۈش، يىلتىزدىن چىقىرىشتىن ئىبارەت 6 خىل ئەمەلنىڭ ئەمەل بېجىرىش تەرتىپى ئۈستىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان بەلگىلىمىلەر:

(1)   تىرناق بولمىغان ئەھۋالدا:

بىر خىل دەرىجىلىك ئەمەللەردىن تۈزۈلگەن ھىسابلاش ئىپادىسىگە نىسبەتەن، سولدىن ئوڭغا بولغان تەرتىپ بويىچە بېجىرىلىدۇ. بىرلا ۋاقىتتا بىرىنچى ۋە ئىككىنچى دەرىجىلىك ئەمەللەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ھىسابلاش ئىپادىلىرىدە ئاۋال ئىككىنچى دەرىجىلىك ئەمەللەر، ئۇنىڭدىن كېيىن بىرىنچى دەرىجىلىك ئەمەللەر ئىشلىنىدۇ، يەنى ئاۋال كۆپەيتىش بىلەن بۆلۈش، ئۇنىڭدىن كېيىن قوشۇش بىلەن ئېلىش ئىشلىنىدۇ. بىرلا ۋاقىتتا بىرىنچى ۋە ئىككىنچى دەرىجىلىك ئەمەللەرنى، شۇنداقلا ئۈچىنچى دەرىجىلىك ئەمەللەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ھىسابلاش ئىپادىلىرىدە، ئەڭ ئاۋال ئۈچىنچى دەرىجىلىك ئەمەللەر، ئۇنىڭدىن كېيىن ئىككىنچى دەرىجىلىك ئەمەللەر، ئاخىرىدا بىرىنچى دەرىجىلىك ئەمەللەر ئىشلىنىدۇ، يەنى ئاۋال دەرىجىگە كۆتۈرۈش بىلەن يىلتىزدىن چىقىرىش، ئۇنىڭدىن كېيىن كۆپەيتىش بىلەن بۆلۈش، ئاخىرىدا قوشۇش بىلەن ئېلىش ئەمەللىرى ئىشلىنىدۇ.

(2)   تىرناق بولغان ئەھۋالدا:

ئاۋال كىچىك تىرناق ئىچىدىكى ئەمەللەر، ئۇنىڭدىن كېيىن ئوتتۇرا تىرناق ئىچىدىكى ئەمەللەر، ئەڭ ئاخىرىدا چوڭ تىرناق ئىچىدىكى ئەمەللەر ئىشلىنىدۇ. تىرناق ئىچىدىكى ئەمەللەرنىڭ بېجىرىلىش تەرتىپى (1) نۇقتىدىكى بەلگىلىمىلەر بويىچە بولىدۇ.
## مەنبەلەر
رىمان

رىمان (Bernhard Riemann، خەنزۇچە: 黎曼) 
thumbnail|رىمان|250 px
**رىمان** 1826-يىلىدىن 1866-يىلىغىچە ياشىغان. گېرمانىيە ماتېماتىكى، رىمان گېئومېترىيىسىنىڭ ئىجاتچىسى، كومپلېكس ئۆزگەرگۈچىلەر فۇنكسىيىسىنىڭ ئىجاتچىلىرىدىن بىرى. رىمان «گېئومېترىيە ئاساسىدىكى پەرەزلەر» نى بوشلۇق چۈشەنچىسىگە كېڭەيتىپ، گېئومېترىيىنىڭ يەنە بىر كەڭ ساھەسى ــــ رىمان گېئومېترىيىسىنى يارادتقان. بىر قىممەتلىك ئانالىتىك فۇنكسىيىنى كۆپ قىممەتلىك ئانالىتىك فۇنكسىيىگە كېڭەيتكەن، «رىمان سىرتى» دىن ئىبارەت مۇھىم چۈشەنچىنى كىرگۈزۈش ئارقىلىق، كومپلېكس ئۆزگەرگۈچىلىك فۇنكسىيىلەرنىڭ گېئومېترىك ئاساسىنى تىكلەپ، «رىمان ـــ لوخ تېئورېمىسى» غا ئىگە بولغان. ترىگونومېترىك قاتارلار نەزەرىيىسىنى ئوتتۇرىغا قويۇش ئارقىلىق، ئىنتېگرال نەزەرىيىسىنىڭ نىشانىنى كۆرسىتىپ بەرگەن. ھازىرقى زامان ئانالىتىك سانلار نەزەرىيىسىنىڭ ئاساسىنى تىكلەپ، بىر قاتار مەسىلىلەرنى ئوتتۇرىغا قويغان. ئەڭ بۇرۇن رىمان تەكشىلىكى دىگەن چۈشەنچىنى كىرگۈزۈپ، ھازىرقى زامان توپولوگىيىسىگە ئىنتايىن زور تەسىر كۆرسەتكەن. كونفورم ئەكس ئەتتۈرۈش، ئېللىپىسلىق فۇنكسىيە، كۆپ دەۋرلىك فۇنكسىيە ۋە شۇنىڭدەك خۇسۇسىي دىففىرېنسىئال تەڭلىمە، سانلار نەزەرىيىسى قاتارلىق ساھەلەرگە ئىجادىي خاراكتىرلىق تۆھپىلەرنى قوشقان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئۈچبۇلۇڭنىڭ بەش مەركىزى

ئۈچبۇلۇڭنىڭ بەش مەركىزى

ئۈچبۇلۇڭنىڭ ئىچكى مەركىزى، تاشقى مەركىزى، ئېغىرلىق مەركىزى، تىكلەر مەركىزى ۋە يان مەركىزى ئومۇملاشتۇرۇلۇپ ئۈچبۇلۇڭنىڭ بەش مەركىزى دىيىلىدۇ.

1. ئۈچبۇلۇڭنىڭ تاشقى مەركىزى

2. ئۈچبۇلۇڭنىڭ تىكلەر مەركىزى

3.ئۈچبۇلۇڭنىڭ ئېغىرلىق مەركىزى

4. ئۈچبۇلۇڭنىڭ ئېغىرلىق مەركىزى

5.ئۈچبۇلۇڭنىڭ يان مەركىزى

## مەنبەلەر

تۈر:ماتېماتىكا
ئۈچبۇلۇڭنىڭ تاشقى مەركىزى

ئۈچبۇلۇڭنىڭ تاشقى مەركىزى [三角形的外心] : ئۈچبۇلۇڭنىڭ ئۈچ تەرىپىنىڭ تىك تەڭ بۆلگۈچى سىزىقلىرىنىڭ كېسىشىش نۇقتىسى ئۈچبۇلۇڭنىڭ تاشقى مەركىزى دەپ ئاتىلىدۇ؛ ئۇ ئۈچبۇلۇڭغا سىرتتىن تېگىشكەن چەمبەرنىڭ مەركىزى بولىدۇ. تار بۇلۇڭلۇق ئۈچبۇلۇڭنىڭ تاشقى مەركىزى ئۈچبۇلۇڭنىڭ ئىچىدە ياتىدۇ. تىك بۇلۇڭلۇق ئۈچبۇلۇڭنىڭ تاشقى مەركىزى ئۇنىڭ يانتۇ تەرىپىنىڭ ئوتتۇرا نۇقتىسى بولىدۇ. كەڭ بۇلۇڭلۇق ئۈچبۇلۇڭنىڭ تاشقى مەركىزى ئۈچبۇلۇڭنىڭ سىرتىدا ياتىدۇ.

ئۈچبۇلۇڭنىڭ تاشقى مەركىزى ھەققىدىكى تېئورېما [三角形外心定理] : ئۈچبۇلۇڭنىڭ ئۈچ تەرىپىنىڭ تىك تەڭ بۆلگۈچى سىزىقلىرى بىر نۇقتىدا كېسىشىدۇ ۋە بۇ نۇقتىدىن ئۈچ بۇلۇڭنىڭ ئۈچ چوققىسىغىچە بولغان ئەرىلىقلار ئۆز ئارا تەڭ بولىدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:ماتېماتىكا
ئۈچبۇلۇڭنىڭ تىكلەر مەركىزى

ئۈچبۇلۇڭنىڭ تىكلەر مەركىزى [三角形的垂心] : ئۈچ بۇلۇڭنىڭ ئۈچ ئىگىزلىكىنىڭ ياكى ئۇلارنىڭ داۋامىنىڭ كېسىشىش نۇقتىسى ئۈچبۇلۇڭنىڭ تىكلەر مەركىزى دەپ ئاتىلىدۇ. تار بۇلۇڭلۇق ئۈچبۇلۇڭنىڭ تىكلەر مەركىزى ئۈچبۇلۇڭنىڭ ئىچىدە ياتىدۇ. تىك بۇلۇڭلۇق ئۈچبۇلۇڭنىڭ تىكلەر مەركىزى ئۇنىڭ تىك بۇلۇڭلۇق چوققىسى بولىدۇ. كەڭ بۇلۇڭلۇق ئۈچبۇلۇڭنىڭ تىكلەر مەركىزى ئۈچبۇلۇڭنىڭ سىرتىدا ياتىدۇ.

ئۈچبۇلۇڭنىڭ تىكلەر مەركىزى ھەققىدىكى تېئورېما [三角形垂心定理] : ئۈچبۇلۇڭنىڭ ئۈچ ئىگىزلىكى ياكى ئۇلارنىڭ داۋامى بىر نۇقتىدا كېسىشىدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:ماتېماتىكا
ئۈچبۇلۇڭنىڭ ئېغىرلىق مەركىزى

ئۈچبۇلۇڭنىڭ ئېغىرلىق مەركىزى [三角形的重心] : ئۈچبۇلۇڭنىڭ ئۈچ مېدىئانىسىنىڭ كېسىشىش نۇقتىسى ئۈچبۇلۇڭنىڭ ئېغىرلىق مەركىزى دىيىلىدۇ. ئۈچبۇلۇڭنىڭ ئىغىرلىق مەركىزى ئۈچبۇلۇڭنىڭ چوققىسىدىن باشلاپ ھېسابلىغاندا، ھەرقايسى مېدىئانا ئۇزۇنلۇقلىرىنىڭ ئۈچتىن ئىككىسىگە تەڭ بولغان ئورۇندا ياتىدۇ.

ئۈچبۇلۇڭنىڭ ئېغىرلىق مەركىزى ھەققىدىكى تېئورېما [三角形重心定理] : ئۈچبۇلۇڭنىڭ ئۈچ مېدىئانىسى بىر نۇقتىدا كېسىشىدۇ، بۇ نۇقتا بۇلۇڭ چوققىسىدىن باشلاپ ھېسابلىغاندا، مېدىئانىنىڭ ئۈچتىن ئىككىسىگە تەڭ بولغان ئورۇندا ياتىدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:ماتېماتىكا
ئۈچبۇلۇڭنىڭ يان مەركىزى

ئۈچبۇلۇڭنىڭ يان مەركىزى [三角形的旁心] : ئۈچبۇلۇڭنىڭ ئىككى بۇلۇڭىنىڭ تاشقى بۇلۇڭلىرىنىڭ بىسسېكترىسالىرى بىلەن ئۈچىنچى بۇلۇڭىنىڭ ئىچكى بۇلۇڭ بىسسېكترىساسىنىڭ كېسىشىش نۇقتىسى ئۈچبۇلۇڭنىڭ يان مەركىزى دىيىلىدۇ. ئۈچبۇلۇڭنىڭ يان مەركىزى ئۈچبۇلۇڭغا ياندىن ئۇرۇنىدىغان چەمبەرنىڭ مەركىزى بولىدۇ. ھەربىر ئۈچبۇلۇڭدا ئۈچ دانە يان مەركەز بولىدۇ.

ئۈچبۇلۇڭنىڭ يان مەركىزى ھەققىدىكى تېئورېما [三角形旁心定理] : ئۈچبۇلۇڭنىڭ بىر ئىچكى بۇلۇڭىنىڭ بىسسېكترىساسى بىلەن قالغان ئىككى ئىچكى بۇلۇڭنىڭ تاشقى بۇلۇڭلىرىنىڭ بىسسېكترىسالىرى بىر نۇقتىدا كېسىشىدۇ ھەمدە بۇ نۇقتىدىن ئۈچ بۇلۇڭنىڭ ئۈچ تەرىپى ياتقان تۈز سىزىقلارغىچە بولغان ئارىلىقلار ئۆزئارا تەڭ بولىدۇ.

## مەنبەلەر