open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
پەندەمىيە

پەندەمىيە (ئېنگلىزچە: Pandemic؛ تۈركچە: Pandemi؛ ئۆزبېكچە: Pandemiya؛ باشقىچە ئاتىلىشى: يۇقۇم ئاپىتى، ۋابا ئاپىتى) مەلۇم بىر خىل ۋىرۇس ياكى ۋابا سەۋەبىدىن كېلىپ چىققان كەڭ كۆلەملىك ۋەھىمىچىلىك، ماددى ۋە مەنىۋى يوقىتىش، ئۆلۈم يېتىم ئاپىتى، پىسخىكىلىق بېسىم قاتارلىق بىر تۈركۈم ئىجتىمائىي ھادىسىلەرنىڭ ئومۇمى نامىدۇر. مەسلەن، يېڭى تىپىلىق تاجسىمان پەندەمىيەسى (ياكى كوۋىد-19 پەندەمىيەسى، كورونا پەندەمىيەسى)، سارىس پەندەمىيەسى قاتارلىقلار. 
thumb|كوۋىد-19 پەندەمىيەسى مەزگىلدىكى سۈرەتلەر
[thumb|[ئىسپانىيە زۇكۇمى پەندەمىيەسى مەزگىلدىكى دوختۇرخانىلار]]
## مەنبەلەر
2022 - يىلى

**2022 - يىلى** (MMXXII) 21 - ئەسرنىڭ 22 - يىلى، شەنبەكۈنى باشلانغان ئادەتتىكى يىل.

## چوڭ ئىشلار

### يانۋار
1 - يانۋار 

* دۇنيا بويىچە ئەڭ چوڭ ئەركىن سودا رايونى بولمىش رايونلۇق ئۇنىۋېرسال ئىقتىسادىي ھەمكارلىق تەشكىلاتى ئاۋسترالىيە، برۇنېي، كامبودژا، تايلاند، خىتاي، سىنگاپۇر، لائوس، ۋيېتنام، ياپونىيە ۋە يېڭى زىلاندىيە ئارىسىدا قۇرۇلدى. 
* ھىندىستاننىڭ شىمالىدىكى Vaishno Devi ئىبادەتخانىسدا يۈز بەرگەن تىمقاتىقماڭدا 12 كىشى ئۆلدى.
* ياۋروپا ئىتتىپاقى نۆبەتچى رەئىسلىكى سلوۋېنىيەدىن فرانسىيەگە ئۆتتى.

2 - يانۋار 

* سۇدان باش مىنىستىرى ئابدۇللاھ ھەمدۇك ۋەزىپىسىدىن ئىستىفا بەردى.

* قازاقىستان جۇمھۇرىيىتىدە يېقىلغۇ گازغا قېلىنغان باھا ئۆرلىتىش سەۋەبلىك ئىچكى قالايماقانچىلىق يۈز بەردى.

3 - يانۋار

* يادرو قورالىغا ئىگە ئامېرىكا، ئەنگىلىيە، خىتاي، روسىيە ۋە فرانسىيە قاتارلىق بەش دۆلەت بىرلىكتە «يادرو ئۇرۇشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە قورال - ياراغ مۇسابىقىسىدىن ساقلىنىش توغرىسىدا بىرلەشمە بايانات»نى ئېلان قىلدى. بەش دۆلەت ئورتاق ھالدا: يادرو قوراللىق دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى ئۇرۇشتىن ساقلىنىش ۋە ئىستراتېگىيىلىك خەتەرنى ئازايتىش ئۆزلىرىنىڭ ئاساسلىق مەسئۇلىيىتى دەپ تونۇدى. 

### فېۋرال

### مارت

### ئاپرېل

### ماي

### ئىيۇن

### ئىيۇل

### ئاۋغۇست

### سىنتەبىر

### ئۆكتەبر

### نويابر

### دېكابر

## ئۆلۈملەر

## تۇغۇلغانلار

## نوبېل مۇكاپاتى

## مەنبەلەر
شاھخان

**شاھخان** (چاغاتايچە: شاە خان، ؟ - 1570) تۇرپان مەركەزلىك موغولىستاننىڭ سۇلتانى (1543-1570). يۇنۇسخان ئوغلى ئەھمەدخان ئوغلى مەنسۇرخاننىڭ چوڭ ئوغلىدۇر. ئۇ ھايات ۋاقتىدا دادىسى تەرەپتىن ئورۇنباسار تەيىنلەنگەن.

شاھ مەھمۇد چۇراس ئۆز ئەسىرىدە: «شاە خان باتۇر ۋە جاسارەتلىك بولماق بىلەن بىرگە رەھمىسىز ۋە تەكەببۇر بىر كىشى ئىدى.» دەپ قەيت قىلغان. بولۇپمۇ ناھايىتى كىچىك بىر ياڭلىش يۈزىدىنمۇ ئوغلى تايۇراي سۇلتاننى ئۆلتۈرگۈزگەن. 1570 - يىلى ئۇيراتلارغا قارشى جەڭدە ئۆلگەن.

ئۇ ھۆكۈمرانلىق قىلغان مەزگىلدە قېرىنداشلىرى بىلەن ھوقۇق كۈرىشى ئېلىپ بارغان. دادىسى ۋاپات بولۇپ ئۇزۇن ئۆتمەي ئىنىسى مۇھەممەدخان ئۆزىنى قومۇلدا ئۆزىنى خان ئېلان قىلىپ، ئۆزىنى كۈچلەندۈرۈش ئۈچۈن قۇدىلىشىش يولىنى تاللاپ زالىم ئۇيراتلاردىن قىز ئالغان. 

شاھ خان ۋاپات بولغاندىن كېيىن، مۇھەممەدخان II تۇرپان تەختىدە ئولتۇرۇپ، مىڭ ئوردىسىغا ئەلچى ئىبەرگەن.

شاھخان سۇلتان ئابدۇررەشىدخاننىڭ خانىملىرىدىن خۇبنىگار خانىمنىڭ ئاتاسىدۇر.

## مەنبەلەر
تارىخى شاھ مەھمۇد چۇراس
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
2023 - يىلى

2023 - يىلى (MMXXIII) 21 - ئەسرنىڭ 23 - يىلى، يەكشەنبە كۈنى باشلانغان ئادەتتىكى يىل.

## چوڭ ئىشلار

### يانۋار

### فېۋرال

### مارت

### ئاپرېل

### ماي

### ئىيۇن

### ئىيۇل

### ئاۋغۇست

### سىنتەبىر

### ئۆكتەبر

### نويابر

* 12 - نويابر 
** شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغانلىقىنىڭ 90 يىللىقى
** شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغانلىقىنىڭ 79 يىللىقى

### دېكابر

## ئۆلۈملەر

## تۇغۇلغانلار

## نوبېل مۇكاپاتى

## مەنبەلەر
2026 - يىلى

2026 - يىلى (MMXXIV) 21 - ئەسرنىڭ 26 - يىلى، پەيشەنبەكۈنى باشلانغان ئادەتتىكى يىل.

## چوڭ ئىشلار

### يانۋار
1 - يانۋار خىتاي پۈتۈن مەملىكەتتە سىماب تەركىبلىك تېرمومېتر ۋە سىماب تەركىبلىك سفىگمومانومېتىر (قان بېسىمىنى ئۆلچىگۈچ) ئىشلەپچىقىرىش ۋە سېتىشنى چەكلەيدۇ.

### فېۋرال

### مارت

### ئاپرېل

### ماي

### ئىيۇن

### ئىيۇل

* 4 - ئىيۇل ئا ق ش قۇرۇلغانلىقىنىڭ 250 يىللىقى، قۇرۇلۇش 1776 - يىلى

### ئاۋغۇست

### سىنتەبىر

### ئۆكتەبر

### نويابر

### دېكابر

## ئۆلۈملەر

## تۇغۇلغانلار

## نوبېل مۇكاپاتى

## مەنبەلەر
1882 - يىلى

## مۇھىم ئىشلار
1 - ئايدا چىڭ سۇلالىسى ئوردىسى لۈكچۈن ۋاڭى سۇلتان مامۇتنى رەسمىي ۋاڭ قىلىپ تەيىنلىدى.
ھېنرى ۋالتېر بېللېۋ

thumb|دوكتور بېللېۋ تەرجىمان (سولدا) ئامىر شېر ئەلى خان (ئوتتۇرىدا) ، پولكوۋنىك فرېدېرىك پوللوك (ئۆرە تۇرغان) ۋە پولكوۋنىك كراۋفورد تروتتېر چامبېرلىن (ئوڭدا) بىلەن ئەنگىلىيە كۇتۇپخانىسىنىڭ توپلىمىدا (1869-يىلى).
**ھېنرى ۋالتېر بېللېۋ** (ئىنگ: Henry Walter Bellew، تو. 1834-8-30 — ئۆ. 1892-7-26). ھىندىستاندا تۇغۇلغان ئەنگىلىيە تېببىي خادىمى بولۇپ، ئافغانىستاندا ئىشلىگەن، پەشتۇنچە ۋە ئافغان مەدەنىيىتىنى ئۆگەنگەن. ئۇ ئارمىيە ھاياتى جەريانىدا بۇ رايوندىكى ئىزدىنىشلىرىگە ئاساسەن بىر قانچە كىتاب يازغان.

## ھاياتى

## كىتابلىرى

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئاقسۇ-ئارال تۆمۈر يولى

**ئاقسۇ - ئارال تۆمۈريولى** ئاقسۇ شەھىرى، ئاۋات ناھىيەسى، ئارال شەھىرىنى توغرىسىغا كېسىپ ئۆتىدۇ، ئومۇمىي ئۇزۇنلۇقى 114.6 كىلومېتىر بولۇپ، بۇ تۆمۈريول يولۇچى ۋە يۈك توشۇش ئورتاق لىنىيەسى قىلىپ لايىھەلەنگەن.

## تارىخى
2020-يىلى 29 ئاپرېل رەسمى ئىش باشلانغان. 

2021-يىلى 25-ماي چوڭ كۆۋرۈك تۇتاشتۇرلغان. 

2021-يىلى 26-سېنتەبېر پۈتۈن لىنيە بويىنچە رېلىس ياتقۇزۇپ بولۇنغان. 

2021-يىلى 25-دېكابېر سىناقتىن ئۆتۈپ تاپشۇرۇپ ئېلىنغان. 

2022-يىلى 10 يانۋار رەسمى تۈردە مۇلازىمەت باشلىغان. 

## خەرىتە


## ئەھمىيىتى
ئاقسۇ-ئارال تۆمۈريول تۈرىنىڭ يولغا قويۇلۇشى ئاۋات ناھىيەسى بىلەن ئارال شەھىرىگە تۆمۈريول تۇتاشماسلىق تارىخىغا خاتىمە بېرىپ، رايون ئىقتىسادىنىڭ تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈش، قاتناش -تىرانسپورت مۇھىتىنى ياخشىلاش قاتارلىق جەھەتلەردە مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە.
thumb|جوڭگو تۆمۈر يولى لوگوسى
## مەنبەلەر
ئارال پويىز ئىستانسى

ئارال پويىز ئىستانسى ئاقسۇ ۋىلايىتى ئارال شەھرىدىكى ئاقسۇ-ئارال تۆمۈر يولنىڭ ئارال نۇقتسىدىكى پويىز ئىستانسىدۇر. 

### بېكەت ئەھۋالى

thumb|جوڭگو تۆمۈر يولى لوگوسى
## مەنبەلەر
1762 - يىلى

## مۇھىم ئىشلار

* چىڭ سۇلالىسى شەرقىي تۈركىستاننى بېسىۋالغاندىن كېيىن، ئىلىدا مەمۇرىي مەھكىمە تەسىس قىلىپ، نىڭيۈەن (غۇلجا) قەلئەسىنى بىنا قىلىندى.

## تۇغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
1798 - يىلى

## مۇھىم ئىشلار

* 

## تۇغۇلغانلار
* سادىر پالۋان (ئۆ. 1871)

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
1797 - يىلى

## مۇھىم ئىشلار

## توغۇلغانلار
* شەيخ شامىل (ئۆ. 1871)

## ئۆلگەنلەر

## مەنبە
1871 - يىلى

## مۇھىم ئىشلار
چاررۇسىيە ئىلىنى بېسىۋالدى.

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر
* شەيخ شامىل (تۆ. 1797)
* سادىر پالۋان (ئۆ. 1798)
## مەنبە
1864 - يىلى

## مۇھىم ئىشلار

* 6 - ئاينىڭ 4 - كۈنى ― خوتەن قەلئەسى فەتىھ قىلىنىپ، خوتەندە ئىسلام ھاكىمىيىتى قۇرۇلدى. 30 ئاي سوڭرە ياقۇب بەگنىڭ ھىلىسى بىلەن گۇمران بولدى.
*10 - ئاينىڭ 3 - كۈنى ― ئۈرۈمچى مەنچىڭ قەلئەسى فەتىھ قىلىندى. ئۈرۈمچى باش نازارەتچىسى پېڭ رۈي ئۆزىگە ئوت قويۇپ ئۆلۈۋالدى.
*10 - ئاينىڭ 7 - كۈنى ― تارباغاتاي چىڭ - چارروسىيە «غەربىي شىمال چېگرانى ئايرىب بېكىتىش توختامنامەسى» ئىمزالاندى.
*10 - ئاينىڭ  13 - كۈنى ― ئىلى قوزغىلىڭى پارتىلىدى.
* 11 - ئاينىڭ 2 - كۈنى ― چىڭ سۇلالىسى «شىنجاڭ»دا تۇرۇشلۇق ئىلى جاڭجۈنى چاڭ چىڭنى ۋەزىپىدىن ئېلىپ تاشلاپ، ئىلى مەسلىھەت ئامبالى مىڭ شۈي ئىلى جاڭجۈنى قىلىپ تەيىنلەندى.

## تۇغۇلغانلار

## ئۆلۈملەر

* خوتەن خانى ھەبىبۇللا خان (تۇ. )

## مەنبە
بېشىڭنى كۆتۈرمە

بېشىڭنى كۆتۈرمە (ئېنگلىزچە؛ *Don't Look Up، دونت لۇك ئاپ)* ئامېرىكنىڭ ساتىرىك فانتازىيەلىك قارا كومىدىيە فىلىمى. بۇ فىلىمدا داڭلىق ئالىملار تاشقى ئالەمدىن بىر يەرشارىنى ۋەيران قىلۋىتىدىغان چوڭ ئۇچار پىلانىتنىڭ يەر شارىغان قاراپ كېلىۋاتقانلىقنى بايقىغاندىن كېىن دەرھال ئاقسارايغا مەلۇم قىلىغانلىقى ۋە شۇنىڭدىن كېلىپ چىققان ھەجۋى، قىزىقارلىق، لېكىن ناھايىتى رەزىل ئىنسان (جەمىيەتنىڭ ھەر قايسى ساھەلىرى) ھالىتى بايان قىلىندۇ. مەسلەن: 

# ياشلارنىڭ ھەممىسى نەدە ھىچقانداق ئەھمىيىتى يوق ئويۇنچى\ئارتىس\چولپان\كىنو ئارتىسىلارنىڭ مەززىسىز، قىلىقسىز ئىشلىرىغا دىققەت قىلدۇكى لېكىن ئىنسانىيەتنىڭ تەقدىرىگە مۇناسىۋەتلىك ئىشلارنى مازاق قىلىپ بۇ ئىككى ئالىمنى كۆزگە ئىلمايدۇ. تىۋىتتېر ۋە باشقا ئىجتىمائى تاراتقۇلار چولپانلارنىڭ مەنسىز، ئەھميەتسىز ئىشلىرى بىلەن تولىدۇ. 
# سىياسئونلار سايلام ۋە ئۇتۇش ئۈچۈن بۇ تىراگدىيەنى ئۆزنىڭ سىياسى مەقسىتى ئۈچۈن ئىشلىتىدۇ. 
# سودىگەرلەر پايدا مەنپەت ئۈچۈن بۇ پىلانىتنىڭ يەر شارىغان سوقۇلىشنى توختىش ئۈچۈن قىلغان ئەجىرلىنى يوققا چىقىردۇ. 
# ئالىملارنىڭ\تەتقىقاچىلارنىڭ ئەمگىكى بولۇشقا تېگشلىك ھۈرمەتكە، ئىشەنچەك، دىققەتكە ئېرىشمەيدۇ. 

ئەڭ ئاخرىدا بۇ تاشقى پلانىت يەرشارىغان سوقۇلىدۇ ۋە ئىنسانلار ۋەيران بولىدۇ. 

thumb|جەنىفېر لوۋرېنس (ياردەمچى تەتقىقاتچى، دوكتور ئوقوغۇچى رولىدا)
thumb|يازغۇچى، رېژىسور، ۋە فىلىم ئىشلىگۈچى ئادەم مىكاي
thumb|لىئوناردو دىكاپىرو (باش ئارتىس، ئاسترونوم پەنلىرى ئالىمى رولىدا)

## مەنبەلەر
ساختا بايراق

**ساختا بايراق** (ئېنگلىزچە: false flag، فولىس فىلەگ) باشقىلارغا قارا سۈركەش ۋە ئىش-ھەركەتنىڭ ئەسلى ئىجراچسنى يوشۇرۇش ، باشقىلارنى مەقستەلىك لېكىن ئورۇنسىز ھالدا ئەيىبلەش ۋە شۇنىڭغا مۇناسىۋەلىك ھەرىكەت ياكى ئۇرۇش ئېلىپ بېرىشىغا سەۋەب تېپىش مەقستىدە ئېلىپ بېرىلغان ئىش-ھەرىكەتنى كۆرسىتىدۇ. ئادەتتە دۆلەتلەر ئارا ماجىرا ياكى ئۇرۇشتا، ئۆزىنىڭ باشقا دۆلەتكە باسقۇنچىلىق ئۇرۇشىغان سەۋەپ تېپىش ئۈچۈن، قەستەن ئادەم ياللاپ ئۆزىگە ھۇجۇم قىلدۇرۇش ۋە شۇنى باھانە قىلىپ باشقا دۆلەتكە ھۇجۇم قىلىش مەقىستىگە يېتىش ئۈچۈن ئېلىپ بارغان ھەركەتلەرنى كۆرستىدۇ. مەسلەن  ياپونيەنيە كانتون ئارمىيەسنىڭ جوڭگو شەرق شىمالىدا ئېلىپ بارغان لۇگۇچىياۋ ۋەقەسى ۋە شۇنى باھانە قىلىپ جوڭگوغا باسقۇنچىلىق\تاجاۋۇزچىلىق ئۇرۇشى ئېلىپ بېرىشى، روسىيەنىڭ ئادەم ياللاپ ئۆزىگە ھۇجۇم قىلدۇرۇپ، ئاندىن ئۇكرائىنانى ئەيىبلەپ، شۇنى باھانە قىلىپ ئۇكرائىناغا باسقۇنچىلىق\تاجاۋۇز قىلىشى دەل ساختا بايراق ھەركىتىنىڭ تىپىك مىسالىدۇر.

## مەنبەلەر
ئامۇرسانا

thumb
**ئامۇرسانا** (موڭغۇلچە: ᠠᠮᠤᠷᠰᠠᠨᠠᠭ᠎ᠠ، ئوقۇلۇشى: *Amarsanaa،* كرىلچە*: Амарсанаа،* خەنچە: **阿睦尔撒纳**، تەخمىنەن 1723 ― 1757 - يىلى 21 - سىنتەبر). ئۇيرات موڭغۇللارىنىڭ كۆئىد ئۇرۇغىنىڭ تەيجىسى، 1755 - 1757 - يىللار ئارىسى تەختتە ئولتۇرغان سوڭغى جۇڭغار خانى. جۇڭغار خانى سېۋان ئارابداننىڭ تورۇنى (نەبىرە) ئىدى.
## مەنبەلەر
تۇرسۇنئاي ساقىم

**تۇرسۇنئاي ساقىم** (لاتىن: Tursunay Saqim، كرىل: Турсунай Сақим؛ 1938 ماي 24 ― 2006 سىنتەبر باشى) ئۇيغۇر ئەدەبىي تەرجىمان، تۈركولوگ.

تۇرسۇنئاي ساقىم 1938 - يىلى 24 - ماي كۈنى ئۈرۈمچىدە ئوتتۇراھال ئائىلىدە دۇنياغا كەلگەن. 1956 - يىلى ئۈرۈمچى 2 - قىزلار پېداگوگىكا ئىنستىتۇتىنى ئەلا نەتىجە بىلەن پۈتتۈرگەن. شۇ يىلى بېيجىڭ مەركىزى خەلق رادىئوسى ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىش بۆلۈمىگە خىزمەتكە چۈشكەن. 1959 - يىلى مەركىزى خەلق رادىئوسى ئۇيغۇرچە ئاڭلىتىش بۆلۈمى  ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق رادىئوسى بىرلەشتۈرۈلگەندىن كېيىن مۇخبىر، تەرجىمان، يازغۇچى ۋە دېكتورلۇق قاتارلىق خىزمەتتىكىلەرمۇ ئۈرۈمچىگە قايتقان. مەركىزى خەلق رادىئوسى باشقارمىسى رادىئو خىزمەتچىلىرىنىڭ بىلگۈ ۋە قابىلىيەتلىرىنى ئۆستۈرۈش ئۈچۈن تۇرسۇنئاي ساقىم قاتارلىق بىر قانچە راىئو خىزمەتچىسىنى بېيجىڭ رادىئو ئىنسىتىتۇتى چەتئەل تىللىرى فاكۇلتېتى تۈرك تىلى بۆلۈمىدە ئوقۇشقا ئالغان. 

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
سۈرە مەسەد

thumb|left|سۈرە مەسەد
**سۈرە مەسەد** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:**Süre Mesed** ) بولسا قۇرئاننىڭ 111-سۈرىسى.
## تېكستى ۋە مەنىسى
تَبَّتۡ يَدَآ أَبِي لَهَبٖ وَتَبَّ
*ئەبۇ لەھەبنىڭ ئىككى قولى قۇرۇپ كەتسۇن! (ئەمەلدە) قۇرۇپ كەتتى[1]. 

مَآ أَغۡنَىٰ عَنۡهُ مَالُهُۥ وَمَا كَسَبَ
*ئۇنىڭغا مال ـ مۈلكى ۋە ئېرىشكەن نەرسىلىرى ئەسقاتمىدى[2]. 

سَيَصۡلَىٰ نَارٗا ذَاتَ لَهَبٖ
*ئۇ لاۋۇلداپ تۇرغان ئوتقا (يەنى دوزاخقا) كىرىدۇ[3]. 

وَٱمۡرَأَتُهُۥ حَمَّالَةَ ٱلۡحَطَبِ
*ئۇنىڭ ئوتۇن توشۇغۇچى (يەنى سۇخەنچى) خوتۇنىمۇ لاۋۇلداپ تۇرغان ئوتقا كىرىدۇ[4].

فِي جِيدِهَا حَبۡلٞ مِّن مَّسَدِۭ
*ئۇنىڭ بوينىدا مەھكەم ئېشىلگەن ئارغامچا بولىدۇ[5].

## تەفسىرى
## باشقىلار
قۇرئان كەرىمنىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىسىنى شەيىخ مۇھەممەت سالىھ تەرجىمە قىلغان.ھىجىريە 1416- يىلى پادىشاھ فەھد قۇرئان كەرىم تەرجىمە مەركىزى نەشىر قىلغان.ئىزاھات: پىكىر ئەركىنلىكى، باھالاش ۋە تەرەققى قىلدۇرۇش مەقسىتىدە ئەسلى تەرجىمىدىنمۇ پايدىلىنىشقا رۇخسەت قىلىش بىلەن بىرگە ئىشارەت قىلىنغان بەزى ئايەتلەرنىڭ تەرجىمىلىرى رۇۋۋاد تەرجىمە مەركىزىدە توغرىلانغان.
## مەنبەلەر

تۈر:قۇرئاننىڭ سۈرىلىرى
## سىرتقى ئۇلانمىلار
1873 - يىلى

## مۇھىم ئىشلار

* 1871 - يىلى چاررۇسىيە ئىلىنى بېسىۋالغاندىن كېيىن ئالمائاتاغا ياللاپ ئېلىپ كەتكەن ئەلاخان سۇلتاننى قويۇپ بەردى. ئەلاخان غۇلجاغا قايتىپ ئۇزۇن ئۆتمەي ئەجىلى بىلەن ئۆلدى.

## توغۇلغانلار

## ئۆلگەنلەر

* ئەلاخان سۇلتان. (تو. )

## مەنبە
پاستا (ئىتالىيە چۆپى)

**پاستا** (باشقىچە ئاتىلىشى: ماكارنا، ماكارون، ئىتالىيە چۆپى؛ ئېنگلىزچە: pasta؛) سۇ، ئۇن، تۇخۇم، ۋە سۈتنى خام ماتىريال قىلپ ياسالغان خېمىردىن ھازىرلانغان، ھەرخىل شەكىلدىكى (بۈدۈرە، تۈز، ئۇزۇن، قىسقا، بودەك) كەسمە چۆپتۇر. ئادتتە پاستادىن پايدىلنىپ ئېتىلگەن تاماقلارنىمۇ پاستا دەيدۇ. پاستا ئىتالىيەدە بارلىققا كەلگەن ۋە پۈتۈن دۇنياغا تارالغان. ئادەتتە غەرب تائاملارىدا كۆپ ئۇچرايدۇ. پاستا كۆپ ھالدا ئېرىمچىك ۋە پەمىدۇر قىيامى بىلەن بىللە ئىشلىتىلدۇ. پاستا تائاملىرى ئادەتتە ئۇيغۇر لەڭمىنى بىلەن ئوخشىشىپ كېتىدۇ، لېكىن ئېتىش ناھايىتى ئاسان. پاستا، ئۇۋالغان كالا گۆشى، ۋە پەمىدۇر قىيامى بىلەن كىلاسسىك ئىتالىيە ئۇسلۇبىدىكى پاستا تامىقى تەييارلىغىلى بولىدۇ.

## ئالاقىدار رەسىملەر

## مەنبەلەر
سۈرە كافىرۇن

**سۈرە كافىرۇن** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:**Süre Kafirun** ) بولسا قۇرئاننىڭ 109-سۈرىسى.
## تېكستى ۋە مەنىسى
قُلۡ يَٰٓأَيُّهَا ٱلۡكَٰفِرُونَ
*(ئى مۇھەممەد! سېنى بۇتلارغا چوقۇنۇشقا ئۈندىگۈچى كۇففارلارغا) ئېيتقىنكى، «ئى كاپىرلار![1] 
    
لَآ أَعۡبُدُ مَا تَعۡبُدُونَ
*سىلەر چوقۇنۇۋاتقان بۇتلارغا مەن چوقۇنمايمەن[2]. 
 
وَلَآ أَنتُمۡ عَٰبِدُونَ مَآ أَعۡبُدُ
*سىلەرمۇ مەن ئىبادەت قىلىۋاتقان ئاللاھقا ئىبادەت قىلمايسىلەر[3]. 
   
وَلَآ أَنَا۠ عَابِدٞ مَّا عَبَدتُّمۡ
*سىلەر چوقۇنغان بۇتلارغا مېنىڭ چوقۇنغىنىم يوق[4]. 
  
وَلَآ أَنتُمۡ عَٰبِدُونَ مَآ أَعۡبُدُ
*سىلەرنىڭمۇ مەن ئىبادەت قىلغان ئاللاھقا ئىبادەت قىلغىنىڭلار يوق[5]. 
 
لَكُمۡ دِينُكُمۡ وَلِيَ دِينِ
*سىلەرنىڭ دىنىڭلار ئۆزۈڭلار ئۈچۈن، مېنىڭ دىنىممۇ ئۆزۈم ئۈچۈن»[6].
## تەفسىرى
## باشقىلار
قۇرئان كەرىمنىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىسىنى شەيىخ مۇھەممەت سالىھ تەرجىمە قىلغان.ھىجىريە 1416- يىلى پادىشاھ فەھد قۇرئان كەرىم تەرجىمە مەركىزى نەشىر قىلغان.ئىزاھات: پىكىر ئەركىنلىكى، باھالاش ۋە تەرەققى قىلدۇرۇش مەقسىتىدە ئەسلى تەرجىمىدىنمۇ پايدىلىنىشقا رۇخسەت قىلىش بىلەن بىرگە ئىشارەت قىلىنغان بەزى ئايەتلەرنىڭ تەرجىمىلىرى رۇۋۋاد تەرجىمە مەركىزىدە توغرىلانغان.
## مەنبەلەر

تۈر:قۇرئاننىڭ سۈرىلىرى
سۈرە كەۋسەر

thumb|left|سۈرە كەۋسەر
**سۈرە كەۋسەر** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:**Süre Kewser** ) بولسا قۇرئاننىڭ 108-سۈرىسى.
## تېكستى ۋە مەنىسى

ئايەت: 1 إِنَّآ أَعۡطَيۡنَٰكَ ٱلۡكَوۡثَرَ
*بىز ساڭا ھەقىقەتەن نۇرغۇن ياخشىلىقلارنى ئاتا قىلدۇق[1]. 
    
ئايەت: 2
فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَٱنۡحَرۡ
*پەرۋەردىگارىڭ ئۈچۈن ناماز ئوقۇغىن ۋە قۇربانلىق قىلغىن[2]. 
  
ئايەت: 3
إِنَّ شَانِئَكَ هُوَ ٱلۡأَبۡتَرُ
*ھەقىقەتەن سېنىڭ دۈشمىنىڭنىڭ نام ـ نىشانى قالمايدۇ[3]. 

## تەفسىرى
## باشقىلار
قۇرئان كەرىمنىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىسىنى شەيىخ مۇھەممەت سالىھ تەرجىمە قىلغان.ھىجىريە 1416- يىلى پادىشاھ فەھد قۇرئان كەرىم تەرجىمە مەركىزى نەشىر قىلغان.ئىزاھات: پىكىر ئەركىنلىكى، باھالاش ۋە تەرەققى قىلدۇرۇش مەقسىتىدە ئەسلى تەرجىمىدىنمۇ پايدىلىنىشقا رۇخسەت قىلىش بىلەن بىرگە ئىشارەت قىلىنغان بەزى ئايەتلەرنىڭ تەرجىمىلىرى رۇۋۋاد تەرجىمە مەركىزىدە توغرىلانغان.
## مەنبەلەر

تۈر:قۇرئاننىڭ سۈرىلىرى
سۈرە ئىخلاس

thumb|left|سۈرە ئىخلاس
**سۈرە ئىخلاس** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:**Süre Ixlas** ) بولسا قۇرئاننىڭ 112-سۈرىسى.
## تېكستى ۋە مەنىسى
ئايەت: 1
قُلۡ هُوَ ٱللَّهُ أَحَدٌ
*(ئى مۇھەممەد!) ئېيتقىنكى، ئۇ ـ ئاللاھ بىردۇر[1]. 
  
ئايەت: 2
ٱللَّهُ ٱلصَّمَدُ
*ھەممە ئاللاھقا موھتاجدۇر[2]. 
      
ئايەت: 3
لَمۡ يَلِدۡ وَلَمۡ يُولَدۡ
*ئاللاھ بالا تاپقانمۇ ئەمەس، تۇغۇلغانمۇ ئەمەس[3].
## تەفسىرى
## باشقىلار
قۇرئان كەرىمنىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىسىنى شەيىخ مۇھەممەت سالىھ تەرجىمە قىلغان.ھىجىريە 1416- يىلى پادىشاھ فەھد قۇرئان كەرىم تەرجىمە مەركىزى نەشىر قىلغان.ئىزاھات: پىكىر ئەركىنلىكى، باھالاش ۋە تەرەققى قىلدۇرۇش مەقسىتىدە ئەسلى تەرجىمىدىنمۇ پايدىلىنىشقا رۇخسەت قىلىش بىلەن بىرگە ئىشارەت قىلىنغان بەزى ئايەتلەرنىڭ تەرجىمىلىرى رۇۋۋاد تەرجىمە مەركىزىدە توغرىلانغان.

## سىرتقى ئۇلانمىلار
## مەنبەلەر

تۈر:قۇرئاننىڭ سۈرىلىرى
سۈرە فەلەق

**سۈرە فەلەق** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:**Süre Feleq** ) بولسا قۇرئاننىڭ 113-سۈرىسى.
## تېكستى ۋە مەنىسى
ئايەت: 1
قُلۡ أَعُوذُ بِرَبِّ ٱلۡفَلَقِ
*«مەخلۇقاتنىڭ شەررىدىن، قاراڭغۇلۇقى بىلەن كىرگەن كېچىنىڭ شەررىدىن، تۈگۈنلەرگە دەم سالغۇچى سېھىرگەرلەرنىڭ شەررىدىن، ھەسەتخورنىڭ ھەسەت قىلغان چاغدىكى شەررىدىن سۈبھىنىڭ پەرۋەردىگارى (ئاللاھ) قا سىغىنىپ پاناھ تىلەيمەن» دېگىن[1ـ5]. 

ئايەت: 2
مِن شَرِّ مَا خَلَقَ
*«مەخلۇقاتنىڭ شەررىدىن، قاراڭغۇلۇقى بىلەن كىرگەن كېچىنىڭ شەررىدىن، تۈگۈنلەرگە دەم سالغۇچى سېھىرگەرلەرنىڭ شەررىدىن، ھەسەتخورنىڭ ھەسەت قىلغان چاغدىكى شەررىدىن سۈبھىنىڭ پەرۋەردىگارى (ئاللاھ) قا سىغىنىپ پاناھ تىلەيمەن» دېگىن[1ـ5]. 
 
ئايەت: 3
وَمِن شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا وَقَبَ
*«مەخلۇقاتنىڭ شەررىدىن، قاراڭغۇلۇقى بىلەن كىرگەن كېچىنىڭ شەررىدىن، تۈگۈنلەرگە دەم سالغۇچى سېھىرگەرلەرنىڭ شەررىدىن، ھەسەتخورنىڭ ھەسەت قىلغان چاغدىكى شەررىدىن سۈبھىنىڭ پەرۋەردىگارى (ئاللاھ) قا سىغىنىپ پاناھ تىلەيمەن» دېگىن[1ـ5].

## تەفسىرى
## باشقىلار
قۇرئان كەرىمنىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىسىنى شەيىخ مۇھەممەت سالىھ تەرجىمە قىلغان.ھىجىريە 1416- يىلى پادىشاھ فەھد قۇرئان كەرىم تەرجىمە مەركىزى نەشىر قىلغان.ئىزاھات: پىكىر ئەركىنلىكى، باھالاش ۋە تەرەققى قىلدۇرۇش مەقسىتىدە ئەسلى تەرجىمىدىنمۇ پايدىلىنىشقا رۇخسەت قىلىش بىلەن بىرگە ئىشارەت قىلىنغان بەزى ئايەتلەرنىڭ تەرجىمىلىرى رۇۋۋاد تەرجىمە مەركىزىدە توغرىلانغان.
## مەنبەلەر

تۈر:قۇرئاننىڭ سۈرىلىرى
سۈرە نەسر

thumb|left|سۈرە نەسر
**سۈرە نەسر** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:**Süre Nesr** ) بولسا قۇرئاننىڭ 110-سۈرىسى.
## تېكستى ۋە مەنىسى
إِذَا جَآءَ نَصۡرُ ٱللَّهِ وَٱلۡفَتۡحُ
*ئاللاھنىڭ ياردىمى ۋە غەلىبىسى كەلگەن ۋە ئاللاھنىڭ دىنىغا كىشىلەرنىڭ توپ ـ توپ بولۇپ كىرگەنلىكىنى كۆرگىنىڭدە[1ـ2]،

وَرَأَيۡتَ ٱلنَّاسَ يَدۡخُلُونَ فِي دِينِ ٱللَّهِ أَفۡوَاجٗا
*ئاللاھنىڭ ياردىمى ۋە غەلىبىسى كەلگەن ۋە ئاللاھنىڭ دىنىغا كىشىلەرنىڭ توپ ـ توپ بولۇپ كىرگەنلىكىنى كۆرگىنىڭدە[1ـ2]،

فَسَبِّحۡ بِحَمۡدِ رَبِّكَ وَٱسۡتَغۡفِرۡهُۚ إِنَّهُۥ كَانَ تَوَّابَۢا
*رەببىڭغا تەسبىھ ئېيتقىن، ھەمدى ئېيتقىن ۋە ئۇنىڭدىن مەغپىرەت تىلىگىن. ئاللاھ ھەقىقەتەن تەۋبىنى بەك قوبۇل قىلغۇچىدۇر[3].
## تەفسىرى
## باشقىلار
قۇرئان كەرىمنىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىسىنى شەيىخ مۇھەممەت سالىھ تەرجىمە قىلغان.ھىجىريە 1416- يىلى پادىشاھ فەھد قۇرئان كەرىم تەرجىمە مەركىزى نەشىر قىلغان.ئىزاھات: پىكىر ئەركىنلىكى، باھالاش ۋە تەرەققى قىلدۇرۇش مەقسىتىدە ئەسلى تەرجىمىدىنمۇ پايدىلىنىشقا رۇخسەت قىلىش بىلەن بىرگە ئىشارەت قىلىنغان بەزى ئايەتلەرنىڭ تەرجىمىلىرى رۇۋۋاد تەرجىمە مەركىزىدە توغرىلانغان.
## مەنبەلەر

تۈر:قۇرئاننىڭ سۈرىلىرى
1 - ئاۋغۇست

**تومۇز ئېيى** ياكى **ئاۋغۇست ئېيى** 12 ئاينىڭ 8 - سىدۇر. يىلنىڭ سەككىزىنچى ئېيى. 31 كۈنلۈك چوڭ ئايلارنىڭ بەشىنچىسى. ياز پەسلىنىڭ ئۈچىنچى ئېيى.

## بايرام ۋە ئالاھىيدە كۈنلەر

* 1 - ئاۋغۇست جۇڭگو خەلق ئازادلىق ئارمىيىسىنڭ قۇرۇلغان كۈنى، شۋېتسىيە دۆلەت بايرىمى، روسىيە جەڭدە قۇبان بولغانلارنى خاتىرلەش كۈنى

## قاراڭ
پارامىتا (مېۋە)

**پارامىتا** (باشقىچە نامى: نان دەرىخى؛ ئېنگلىزچە:Jackfruit ؛ ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 菠萝蜜) جەنۇبى ھىندىستان، سىرلانكا، ۋە ھىندونېزىيە، فىلىپىن، مالايسىيەنىڭ يامغۇرلۇق ئورمانلىقدا ئۆسىدىغان غوللۇق ئۆسۈملۈكنىڭ قاتتىق مىخلىق شاكاللىق مېۋىسىدۇر. پارامىتا ئادەتتە تروپىك بەلۋاغ رايونىدا ئۆسىدۇ. پارامىتا ئادەتتە مېۋە سۈپىتىدە ئىستىمال قىلىنغاندىن باشقا يەنە، جەنۇبى ئاسىيا، شەرقى جەنۇبى ئاسىيادا تاماققا ئىشلىتىلدۇ. پارامىتا سىرلانكا ۋە بېنگالنىڭ دۆلەت مېۋىسىدۇر. 
thumb|پارامىتانىڭ كەسمە ئىچ قىسمى
thumb|كارامىتا مېۋىسنىڭ تاشقى مىخلىق كۆرۈنۈشى
thumb|بوۋاق پارامىتا
thumb|پارامىتادىن ھازىرلانغان تائام
thumb|پارامىتا
thumb|پارامىتانىڭ ئىچكى قىسمى
thumb|ۋېيتنامدىكى پارامىتا قەلەمچىسى ئۆستۈرۈش
thumb|تايلاندىكى داڭسۈرىيە پارامىتاسى
thumb|پارامىتانىڭ ئېتى
thumb|ئېسلىپ چۈشكەن پارامىتا
thumb|پارامىتانىڭ پىشقان ھالىتى
thumb|پارامىتا
thumb|پارامىتانىڭ كەسمە پۈزى
thumb|بازاردىكى پارامىتا
thumb|بېنگالدىكى پارامىتا دەرىخى
thumb|پارامىتانى بىر تەرەپ قىلىش جەريانى

## مەنبەلەر

تۈر:مېۋە
سىپارى (مېۋە)

سپارى (باشقىچە ئاتىلىشى: ئارېكا، پىناڭ؛ ئېنگلىزچە: *Areca catechu؛* ئاددىيلاشتۇرلغان خەنچە: 槟榔) پالما دەرىخنىڭ بىر خىل تۈرىدۇر. ئۇ ئاساسلىقى ئاسىيا، ئافرىقا، ۋە تېنىچ ئوكياننىڭ تروپىك بەلباغ قىسمىدا ئۆسىدۇ. سىپارىنىڭ فىلىپنىدىن دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىغان تارقالغانلىقى مەلۇم. ھازىر كەڭ تارقىلىپ جوڭگونىڭ جەنۇبى (جياڭنەن)، تەيۋەن، بېنگال، ھىندىستان، سىرلانكا، كامبودژا، لائوس، مالايسىيە، ھىندونېزىيە، يېڭى گىۋىنيە، تىنچ ئوكياندىكى نۇرغۇن ئاراللاردا، ۋە غەربى ھىندى ئوكياندا ئۆسىدۇ. سىپارىنىڭ ئۇرۇقچە شەكىلدىكى مېۋىسى سىپارى مېغىزى دېيىلدۇ ھەمدە نۇرغۇن كىشلەر تەرىپىدىن ئىستىراھەت يىمەكلىكى سۈپىتىدە ئىستىمال قىلىندۇ. سىپارى مېغىزىنى بەزى دۆلەتلەردە زەھەرلىك ماددا قاتارىدا بىر تەرەپ قىلدۇ. سىپارى مېۋىسى راك كەلتۈرۈپ چىقىردىغان ئېلىمىنتلارغا مول. 
thumb|سىپارىنىڭ چۈشەندۈرۈلمە سىزمىسى
thumb|سىپارى مېۋىسى
thumb|سىپارى ئېتىزلىقى (ئېكىنزارلىقى)
thumb|سىپارى مېۋىسى
thumb|سىپارىنىڭ چۈشەندۈرلۈشى
thumb|خام سىپارى مېۋىسى
thumb|سىپارى مېۋىسنىڭ كەسمە سىدام سىزمىسى
thumb|قىزىل سىپارى مېۋىسى
thumb|سىپارىنىڭ غولى
thumb|ئۈزۈۋېلىنغان سىپارى
thumb|سىپارىنىڭ پىشقان ۋاقتى
## مەنبەلەر

تۈر:مېۋە
پالما (ئۆسۈملۈك)

**پالما** (ئىلمى نامى: Arecaceae؛ ئالماشتۇرۇپ ئىشلىتىدغان نامى: Palmae؛ ئۇيغۇرچە باشقا ناملىرى: پالما دەرىخى، ۋىندىمل پالمىسى، ۋىندىمل پالما دەرىخى؛ ئېنگلىزچە: palms ياكى palm trees ياكى Arecaceae; ئاددىيلاشتۇرۇلغان خەنچە: 棕榈) بىر پەللىلىك ئۆسۈملۈك ئائىلىسىدۇر. دەرەخكە ئوخشاش ئۆسىدىغان پالمىلارنى پالما دەرىخى دەپ ئاتايمىز. ئاغزاكى تىلدا پالما ئاساسەن پالما دەرىخنى كۆرستىدۇ. پالمنىڭ ئادەتتە تروپىك ۋە قىسمەن سۇبتروپىك بەلبەغلاردا ئۆسىدىغان 181 چە تۈركۈمى، 2600 چە تۈرى بار. تاۋاقتەك ئېچىلىپ تۆرت پەسىل يېشىل تۇردىغان يوپۇرمىقى پالمىنىڭ ئەڭ يارقىن ئالاھىدىلىكى.  پالما ئادەتتە ياشايدىغان رايونلارنىڭ، ئىقلىملارنىڭ،جۇغراپىيەنىڭ ئوخشىماسلىقىغا ئاساسەن نۇرغۇن تۈرلىرى مەۋجۇت، مەسلەن قۇملۇقتا ئۆسدىغان پالما دەرىخى ۋە دېڭىز بويىدا ئۆسىدىغان پالما دەرىخى تۈر جەھەتتە بىر بىرىدىن پەرقلىندۇ.

## ئالاقىدار رەسىملەر

## مەنبەلەر

تۈر:ئۆسۈملۈك
سۈرە مائۇن

thumb|left|سۈرە مائۇن
**سۈرە مائۇن** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:**Süre Maun** ) بولسا قۇرئاننىڭ 107-سۈرىسى.
## تېكستى ۋە مەنىسى
ئايەت: 1
أَرَءَيۡتَ ٱلَّذِي يُكَذِّبُ بِٱلدِّينِ
*دىننى ئىنكار قىلغان ئادەمنى كۆردۈڭمۇ؟[1] 
  
ئايەت: 2
فَذَٰلِكَ ٱلَّذِي يَدُعُّ ٱلۡيَتِيمَ
*ئۇ يېتىمنى دۆشكەلەيدىغان، مىسكىنگە تاماق بېرىشنى تەرغىب قىلمايدىغان ئادەمدۇر[2ـ3]، 
   
ئايەت: 3
وَلَا يَحُضُّ عَلَىٰ طَعَامِ ٱلۡمِسۡكِينِ
*ئۇ يېتىمنى دۆشكەلەيدىغان، مىسكىنگە تاماق بېرىشنى تەرغىب قىلمايدىغان ئادەمدۇر[2ـ3]، 
   
ئايەت: 4
فَوَيۡلٞ لِّلۡمُصَلِّينَ
*شۇنداق ناماز ئوقۇغۇچىلارغا ۋايكى، ئۇلار نامازلىرىدىن غەپلەتتىدۇر [4ـ5]. 
    
ئايەت: 5
ٱلَّذِينَ هُمۡ عَن صَلَاتِهِمۡ سَاهُونَ
*شۇنداق ناماز ئوقۇغۇچىلارغا ۋايكى، ئۇلار نامازلىرىدىن غەپلەتتىدۇر [4ـ5]. 
      
ئايەت: 6
ٱلَّذِينَ هُمۡ يُرَآءُونَ
*نامازنى رىيا قىلىدىغانلاردۇر [6]. 
    
ئايەت: 7
وَيَمۡنَعُونَ ٱلۡمَاعُونَ
*ئۇلار قولقا بەرمەيدۇ[7]. 

## تەفسىرى
## باشقىلار
قۇرئان كەرىمنىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىسىنى شەيىخ مۇھەممەت سالىھ تەرجىمە قىلغان.ھىجىريە 1416- يىلى پادىشاھ فەھد قۇرئان كەرىم تەرجىمە مەركىزى نەشىر قىلغان.ئىزاھات: پىكىر ئەركىنلىكى، باھالاش ۋە تەرەققى قىلدۇرۇش مەقسىتىدە ئەسلى تەرجىمىدىنمۇ پايدىلىنىشقا رۇخسەت قىلىش بىلەن بىرگە ئىشارەت قىلىنغان بەزى ئايەتلەرنىڭ تەرجىمىلىرى رۇۋۋاد تەرجىمە مەركىزىدە توغرىلانغان.
## مەنبەلەر

تۈر:قۇرئاننىڭ سۈرىلىرى
سۈرە قۇرەيش

thumb|left|سۈرە قۇرەيش
**سۈرە قۇرەيش** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:**Süre Qureysh** ) بولسا قۇرئاننىڭ 106-سۈرىسى.
## تېكستى ۋە مەنىسى
ئايەت: 1
لِإِيلَٰفِ قُرَيۡشٍ
*قۇرەيش قوغدالغانلىقلىرى ئۈچۈن[1]، 
    
ئايەت: 2
إِۦلَٰفِهِمۡ رِحۡلَةَ ٱلشِّتَآءِ وَٱلصَّيۡفِ
*ئۇلار قىشلىق ۋە يازلىق سەپىرىدە قوغدالغانلىقلىرى ئۈچۈن[2]، 
    
ئايەت: 3
فَلۡيَعۡبُدُواْ رَبَّ هَٰذَا ٱلۡبَيۡتِ
*بۇ ئۆي (يەنى بەيتۇللاھ) نىڭ پەرۋەردىگارىغا ئىبادەت قىلسۇنكى، ئۇ ئۇلارنى ئاچلىقتا ئوزۇقلاندۇردى، ئۇلارنى قورقۇنچتىن ئەمىن قىلدى[3ـ4]. 
    
ئايەت: 4
ٱلَّذِيٓ أَطۡعَمَهُم مِّن جُوعٖ وَءَامَنَهُم مِّنۡ خَوۡفِۭ
*بۇ ئۆي (يەنى بەيتۇللاھ) نىڭ پەرۋەردىگارىغا ئىبادەت قىلسۇنكى، ئۇ ئۇلارنى ئاچلىقتا ئوزۇقلاندۇردى، ئۇلارنى قورقۇنچتىن ئەمىن قىلدى[3ـ4].
## تەفسىرى
## باشقىلار
قۇرئان كەرىمنىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىسىنى شەيىخ مۇھەممەت سالىھ تەرجىمە قىلغان.ھىجىريە 1416- يىلى پادىشاھ فەھد قۇرئان كەرىم تەرجىمە مەركىزى نەشىر قىلغان.ئىزاھات: پىكىر ئەركىنلىكى، باھالاش ۋە تەرەققى قىلدۇرۇش مەقسىتىدە ئەسلى تەرجىمىدىنمۇ پايدىلىنىشقا رۇخسەت قىلىش بىلەن بىرگە ئىشارەت قىلىنغان بەزى ئايەتلەرنىڭ تەرجىمىلىرى رۇۋۋاد تەرجىمە مەركىزىدە توغرىلانغان.
## مەنبەلەر

تۈر:قۇرئاننىڭ سۈرىلىرى
سۈرە فىل

**سۈرە فىل** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:**Süre Fil** ) بولسا قۇرئاننىڭ 105-سۈرىسى.
## تېكستى ۋە مەنىسى
ئايەت: 1
أَلَمۡ تَرَ كَيۡفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِأَصۡحَٰبِ ٱلۡفِيلِ
*پەرۋەردىگارىڭنىڭ فىل ئىگىلىرىنى قانداق قىلغانلىقىنى كۆرمىدىڭمۇ؟[1] 
    
ئايەت: 2
أَلَمۡ يَجۡعَلۡ كَيۡدَهُمۡ فِي تَضۡلِيلٖ
*ئۇ ئۇلارنىڭ ھىيلە ـ مىكرىنى بەربات قىلمىدىمۇ؟[2] 
   
ئايەت: 3
وَأَرۡسَلَ عَلَيۡهِمۡ طَيۡرًا أَبَابِيلَ
*ئۇ ئۇلارنىڭ ئۈستىگە توپ ـ توپ قۇشلارنى ئەۋەتتى[3]. 
 
ئايەت: 4
تَرۡمِيهِم بِحِجَارَةٖ مِّن سِجِّيلٖ
*قۇشلار ئۇلارغا ساپال تاشلارنى ئېتىپ[4]، 
   
ئايەت: 5
فَجَعَلَهُمۡ كَعَصۡفٖ مَّأۡكُولِۭ
*ئۇلارنى چاينىۋېتىلگەن ساماندەك قىلىۋەتتى[5].

## تەفسىرى
## باشقىلار
قۇرئان كەرىمنىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىسىنى شەيىخ مۇھەممەت سالىھ تەرجىمە قىلغان.ھىجىريە 1416- يىلى پادىشاھ فەھد قۇرئان كەرىم تەرجىمە مەركىزى نەشىر قىلغان.ئىزاھات: پىكىر ئەركىنلىكى، باھالاش ۋە تەرەققى قىلدۇرۇش مەقسىتىدە ئەسلى تەرجىمىدىنمۇ پايدىلىنىشقا رۇخسەت قىلىش بىلەن بىرگە ئىشارەت قىلىنغان بەزى ئايەتلەرنىڭ تەرجىمىلىرى رۇۋۋاد تەرجىمە مەركىزىدە توغرىلانغان.
## مەنبەلەر

تۈر:قۇرئاننىڭ سۈرىلىرى
سۈرە ھۇمەزە

**سۈرە ھۇمەزە** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:**Süre Humeze** ) بولسا قۇرئاننىڭ 104-سۈرىسى.
## تېكستى ۋە مەنىسى
ئايەت: 1
وَيۡلٞ لِّكُلِّ هُمَزَةٖ لُّمَزَةٍ
*(كىشىلەرنى) ئەيىبلىگۈچى سۇخەنچىگە ۋاي![1]. 
   
ئايەت: 2
ٱلَّذِي جَمَعَ مَالٗا وَعَدَّدَهُۥ
*ئۇ مال توپلىدى ۋە ئۇنى (ياخشىلىق يوللىرىغا سەرپ قىلماي ساقلاش ئۈچۈن) سانىدى[2]. 
 
ئايەت: 3
يَحۡسَبُ أَنَّ مَالَهُۥٓ أَخۡلَدَهُۥ
*ئۇ مېلى ئۆزىنى (دۇنيادا مەڭگۈ قالدۇرىدۇ دەپ ئويلايدۇ)[3]. 
   
ئايەت: 4
كـَلَّاۖ لَيُنۢبَذَنَّ فِي ٱلۡحُطَمَةِ
*ھەرگىز ئۇنداق ئەمەس، ئۇ چوقۇم ھۇتەمەگە تاشلىنىدۇ[4]. 
  
ئايەت: 5
وَمَآ أَدۡرَىٰكَ مَا ٱلۡحُطَمَةُ
*ھۇتەمەنىڭ نېمىلىكىنى قانداق بىلەلەيسەن؟[5] 

ئايەت: 6
نَارُ ٱللَّهِ ٱلۡمُوقَدَةُ
*ئۇ، ئاللاھنىڭ ياندۇرغان ئوتىدۇركى، (ئۇنىڭ ئەلىمى) يۈرەكلەرگە يېتىپ بارىدۇ[6ـ7]. 
  
ئايەت: 7
ٱلَّتِي تَطَّلِعُ عَلَى ٱلۡأَفۡـِٔدَةِ
*ئۇ، ئاللاھنىڭ ياندۇرغان ئوتىدۇركى، (ئۇنىڭ ئەلىمى) يۈرەكلەرگە يېتىپ بارىدۇ[6ـ7]. 
  
ئايەت: 8
إِنَّهَا عَلَيۡهِم مُّؤۡصَدَةٞ
*ئۇلار چوقۇم دوزاخقا سولىنىدۇ[8]. 

ئايەت: 9
فِي عَمَدٖ مُّمَدَّدَةِۭ
*ئېگىز تۈۋرۈكلەرگە باغلىنىدۇ[9].

## تەفسىرى
## باشقىلار
قۇرئان كەرىمنىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىسىنى شەيىخ مۇھەممەت سالىھ تەرجىمە قىلغان.ھىجىريە 1416- يىلى پادىشاھ فەھد قۇرئان كەرىم تەرجىمە مەركىزى نەشىر قىلغان.ئىزاھات: پىكىر ئەركىنلىكى، باھالاش ۋە تەرەققى قىلدۇرۇش مەقسىتىدە ئەسلى تەرجىمىدىنمۇ پايدىلىنىشقا رۇخسەت قىلىش بىلەن بىرگە ئىشارەت قىلىنغان بەزى ئايەتلەرنىڭ تەرجىمىلىرى رۇۋۋاد تەرجىمە مەركىزىدە توغرىلانغان.
## مەنبەلەر

تۈر:قۇرئاننىڭ سۈرىلىرى
سۈرە ئەسر

thumb|left|سۈرە ئەسر
**سۈرە ئەسر** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:**Süre Esr** ) بولسا قۇرئاننىڭ 103-سۈرىسى.
## تېكستى ۋە مەنىسى
ئايەت: 1
وَٱلۡعَصۡرِ
*زامان بىلەن قەسەمكى[1]، 

ئايەت: 2
إِنَّ ٱلۡإِنسَٰنَ لَفِي خُسۡرٍ
*ئىمان ئېيتقان، ياخشى ئەمەللەرنى قىلغان، بىر ـ بىرىگە ھەقنى تەۋسىيە قىلىشقان، بىر ـ بىرىگە سەۋرنى تەۋسىيە قىلىشقان كىشىلەردىن باشقا ھەممە ئادەم چوقۇم زىيان ئىچىدىدۇر[2 ـ 3]. 

ئايەت: 3
إِلَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ وَتَوَاصَوۡاْ بِٱلۡحَقِّ وَتَوَاصَوۡاْ بِٱلصَّبۡرِ
*ئىمان ئېيتقان، ياخشى ئەمەللەرنى قىلغان، بىر ـ بىرىگە ھەقنى تەۋسىيە قىلىشقان، بىر ـ بىرىگە سەۋرنى تەۋسىيە قىلىشقان كىشىلەردىن باشقا ھەممە ئادەم چوقۇم زىيان ئىچىدىدۇر[2 ـ 3].

## تەفسىرى
## باشقىلار
قۇرئان كەرىمنىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىسىنى شەيىخ مۇھەممەت سالىھ تەرجىمە قىلغان.ھىجىريە 1416- يىلى پادىشاھ فەھد قۇرئان كەرىم تەرجىمە مەركىزى نەشىر قىلغان.ئىزاھات: پىكىر ئەركىنلىكى، باھالاش ۋە تەرەققى قىلدۇرۇش مەقسىتىدە ئەسلى تەرجىمىدىنمۇ پايدىلىنىشقا رۇخسەت قىلىش بىلەن بىرگە ئىشارەت قىلىنغان بەزى ئايەتلەرنىڭ تەرجىمىلىرى رۇۋۋاد تەرجىمە مەركىزىدە توغرىلانغان.
## مەنبەلەر

تۈر:قۇرئاننىڭ سۈرىلىرى
توماس ۋە ئۇنىڭ دوستلىرى

توماس ۋە ئۇنىڭ دوستلىرى (Thomas & Friends) - برىت ئالكروفت ئىجاد قىلغان ئەنگىلىيە بالىلار تېلېۋىزىيە تىياتىرى.
## مەنبەلەر
دىلنىگار ئىلھامجان (تەنھەركەتچى)

دىلنىگار ئىلھامجان (يېڭى يېزىق: Dilnigar Ilhamjan ياكى Dilnigar Ilxamjan) بىر دالىدا چاڭغا تېيىلىش تەنھەركەتچىسىدۇر. 2019 ـ يىللىق خەلقئارا قار تېيىلىش بىرلەشمىسى دالىدا قار تېيىلىش نومۇر توپلاش مۇسابىقىسىنىڭ بېيجىڭ چاڭگىسىمان مەيدان بېكىتىدە، ئەينى چاغدا ئەمدىلا 18 ياشقا كىرگەن دىلنىگار ئاياللار گۇرۇپپىسى بويىچە 2 ـ لىككە ئېرىشكەن، بايانمۇ يېرىم ھەل قىلغۇچ مۇسابىقىگە كىرىپ، جۇڭگو كوماندىسىنىڭ بۇ تۈردىكى تارىختىكى ئەڭ ياخشى نەتىجىسىنى ياراتقان. 2022-يىللىق بېيجىڭ قىشلىق ئولىمپىك تەنھەركەت مۇسابىقىدى ئېچىلىش مۇراسىمىدا ئەڭ ئاخىرقى مەشئەلچى بولۇپ ئولىمپىك مەشئىلنى ياندۇرغان. 

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
Ablet Kamalov

**<big></big>**


**Ablet Qeyyumowich Kamalof** (Kona Yeziq: ئابلەت قەييۇموۋىچ كامالوف; Kril: Абләт Каюмович Камалов), Uyghur Türkolog, tarixchi proféssor, Bilge. «Qazaqistan Jumhuriyitining ilim-pen tereqqiyati töhpikari» (2011) , Qazaqistanning «Ilxam» Mukapati (2009) sahibi.
هاري ݣونارتو

* 'هاري ݣونارتو' * پروفېسسور ۋە رىتسۇمېيكان ئاسىيا تىنچ ئوكيان ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئاسىيا تىنچ ئوكيان تەتقىقاتى تەتقىقاتچىسى ، ياپونىيە. ئۇ ھىندونېزىيە نى پۈتتۈرگەندىن كېيىن ، ئامېرىكىدا ئوقۇشىنى داۋاملاشتۇرۇپ ، ۋىسكونسىن-مادىسون ئۇنۋېرسىتىتى ۋە ۋاشىنگىتون شىتاتلىق ئۇنىۋېرسىتېتنىڭ پەلسەپە پەنلىرى دوكتورلۇق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن. ئۇ بوروبۇدۇر بۇتخانىسىنى رەقەملىك قوغداش توغرىسىدا ماقالە ئېلان قىلدى
.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:پروفېسسورلار
كاپۇچىنو (قەھۋە)

**كاپۇچىنو** (ئېنگلىزچە: Cappuccino) بىر خىل قەھۋەدۇر.

## تەرەققىياتى
كاپۇچىنو ئەسلىدە ئاۋىسترىيەدە بارلىققا كېلىپ، كېيىن ئىتالىيەدە تەرەققى قلىپ ھازىرقى بىز بىلدىغان ھالغا كەلگەن. كاپۇچىنو ئېكىسپراسو قەھۋەسىدىن تەرەققىي قىلىپ كەلگەن.  كاپۇچىنونى ئادەتتە قارا قەھۋە ۋە سۈت كۆپۈكى بىلەن تەييارلايدۇ. ھاسىلاتى ناھايىتى رەڭگارەڭ ۋە گۈزەل كېلىدۇ. كاپۇچىنونىڭ ئۈستى كۆرۈنۈشىنى ھەرخىل شەكىلدە ھازىرلاشقان بولىدۇ،مەسىلەن، يۈرەك، يوپۇرماق ۋە باشقىلار. 
[thumb|كىلاسسىك كاپۇچىنو [قەھۋە|قەھۋەسى(ئۈستىدىكىسى بولسا سۈت كۆپۈكچىسىدۇر)]]

## ئالبۇم

ھۆججەت:Italian cappuccino.jpg|يۈرەك شەكىلدە ھازىرلانغان كاپۇچىنو قەھۋەسى
ھۆججەت:A-cup-of-cappuccino-coffee-dar-es-salaam-cafe.jpg
ھۆججەت:Cappuccino.svg|كاپۇچىنو ۋە شاكىلات پرەنىكى
ھۆججەت:Cappuccino-in-Manila.JPG|يوپۇرماق شەكىلدە ھازىرلانغان كاپۇچىنو
ھۆججەت:Cappuccino, Shanghai.jpg|ئەجدىرھا شەكىلدە ھازىرلانغان كاپۇچىنو


## مەنبە
*[https://web.archive.org/web/20241007101326/https://baristas.ir/index.php?title=%D8%A7%D8%B3%D9%BE%D8%B1%D8%B3%D9%88 cappuccini]*
# https://en.wikipedia.org/wiki/Cappuccino

## مەنبەلەر

تۈر:ئىچىملىك
تۈر:قەھۋە
يوتىيۇبچى (كەسپ)

يوتىيۇبچى (باشقىچە ئاتىلىشى: يوتىيۇبچىلار،يوتىيۇبېر، يوتىيۇب تاراتقۇچىسى؛ ئېنگلىزچە: YouTuber) ئادەتتە يوتىيۇب قانىلى ئېچىپ مەخسۇس ھەرخىل ئۈن ۋە سىن پىروگراممىلارنى ئىشلەپ يوتىيۇب ئارقىلىق كىرىم قىلىدىغان، ئۆزىنىڭ كۆز قاراشلىرنى باشقىلارغا تارقىتىدىغان شەخس ياكى كوللىكتىپتۇر. يوتىيۇبچىلارنى ئۆزتاراتقۇنىڭ بىر تۈرىدۇر. ئۇلار ئادەتتە يوتىيۇب سىن سۇپىسنى ۋاستە قىلىپ، ھەرخىل مەزمۇندىكى ئۇچۇرلارنى ئاممىغان ياكى مۇخلىسلىرىغان تەتكۈزىدۇ. كۆپ ئەگۈشكۈچىلىرى بار يوتىيۇبچىلارنى ئادەتتە تور چولپىنى ياكى يوتىيۇب چولپىنى دەيدۇ.
## مەنبەلەر
تور چولپىنى

تور چولپىنى (كۆپلىك ئاتىلىشى: تور چولپانلىرى) بولسا توردا نام چىقارغان ياكى مەلۇم دائىردىكى ئەگەشكۈچىلىرىنىڭ ياكى مۇخلىسلىرنىڭ ئالقىشىغان ئېرىشكەن تور تۇراچىسىدۇر. تور چولپانلىرى ئادەتتە ھەرخىل نەقسۇنۇم ياكى پودكەست سۇپىلىرىدا ئۆزنىڭ قىزىقارلىق ياكى مەنلىك ئۈن-سىن ئەسەرلىرى ئارقىلىق ئەگەشكۈچى توپلايدۇ. تور چولپانلىرنىڭ كۆپ قىسمنىڭ مەقسىتى ئىقتسادى كىرىم قىلىش. ھازىر كۆپ قوللىنىلدىغان ئىجتىمائى تاراتقۇ سۇپىسىدىن تىك توك، ئۈندىدار، ۋېيبو، كۈەيشوۋ، يوتىيۇب، سپوتىفاي، ۋە ئىنىستېگراملار باردۇر. تور چولپىنى ئادەتتە ئەسەرنىڭ فورماتىغان ئاساسەن بىلوگىر(ئەسەر يازىدىغان)، ۋىلوگىر(ۋىدىيو ياكى سن ئىشلەيدىغان)، ئۈنلوگىر (ئاۋازلىق ئەسەر ئىشلەيدىغان) قاتارلىقلارغا بۈلىندۇ.
## مەنبەلەر
خۇسۇسىيتى

كۇندۇر،
خۇسۇسىيتى : ماددىلارنى پىشۇرۇش، چىرىشكە قارشى تۇرۇش، قان توختىتىش، بەلغەم چىقىرىش، تۇتۇش، قاتۇرۇش

ئىشلىتىلىشى: كاناي شاخچىلىرىنىڭ كېڭىيىپ كېتىشى، يۈرەك ئاجىزلىقى ۋە شەلۋەرىگەن يارىلارنى ساقايتىشقا ئىشتىلىدۇ.
## مەنبەلەر
ئەسپرەسسو (تېز قەھۋە)

ئەسپرەسسو (ئېنگلىزچە: espresso) ئىتالىيەدە بارلىققا كەلگەن بىر خىل قەھۋەدۇر. ئەسپرەسسونىڭ ئىتالىيەچە مەنسى تېز دېگەنلىكتۇر. شۇڭا، ئەسپرەسسو قەھۋەسى تېز قەھۋە دەپمۇ ئاتىلدۇ. 

## ھەققىدە
ئەسپىرەسسو قەھۋەسىنىڭ باشقىچە نامى تېز قەھۋە. ئەسپرەسسو ئىتالىيەدە بارلققا كەلگەن بىر خىل قەھۋە ئېچىتىش ئۇسۇلىدۇر. شۇڭا بۇ خىل ئېچتىلغان قەھۋەنى ئەسپرەسسو ياكى ئەسپرەسسو قەھۋەسى دەپ ئاتايدۇ. ئەسپرەسسونى ئادەتتە قايناپ تۇرغان سۇ (90 سېلسىيە گرادۇستىن يۇقىرى) ۋە ئالى سۈپەتلىك قەھۋە پۇرچىقنى 9-10 بالغىچە يۇقىرى بېسىم (900–1,000 kPa) بىلەن ئېچتىش ئارقىلىق ھاسىل بولىدۇ. 

ئەسپرەسسو جەنۇبى ياۋورپادىكى ئەڭ كۆپ ئىشلىتىلدىغان قەھۋە ئېتىش ئۇسلۇبىدۇر، بولۇپمۇ فرانسىيە، ئىتالىيە، ئىسپانىيە ۋە پورتۇگالىيە. ئەسپرەسسو قەھۋەسى يەنە گرىتسىيە، كرودىيە، بۇلغارىيە، شىۋىتسىيە، ۋە ئاۋىستراليەدىمۇ ناھايىتى مودا. 

## ئالبۇم

ھۆججەت:Hausbrandt Espresso.JPG|خاسبراندېت ئەسپرەسسو قەھۋەسى
ھۆججەت:Antoccino Espresso.jpg|ئانتوككىنو ئەسپرەسسو قەھۋەسى
ھۆججەت:Modern espresso machine.jpg|زامانىۋى ئەسپرەسسو قەھۋە ماشنىسى
ھۆججەت:Espresso Preparation Step.jpg|ئەسپرەسسو قەھۋەسى ھازىرلاش قەدەملىرى
ھۆججەت:Espresso in france.jpg|فرانسىيەدىكى ئەسپرەسسو قەھۋەسى
ھۆججەت:Ilana Coffee Espresso (30383821624).jpg|ئاددى ئەسپرەسسو قەھۋەسى
ھۆججەت:Chocolate Banana Bread and Espresso.JPG|ئەسپرەسسو قەھۋەسى ۋە شاكلاتلىق بانان بولكىسى
ھۆججەت:Espresso.jpg|ئەسپرەسسو قەھۋەسى
ھۆججەت:Espresso-roasted coffee beans (cropped).jpg|ئەسپرەسسو-ئىسلانغان قەھۋە پۇرچقى
ھۆججەت:Lavazza Qualita Ross Caffee Espresso - Made in Italy - Front of Package.jpg|ئورالغان ئەسپرەسسو قەھۋەسنىڭ تاشقى كۈرۈنىشى
ھۆججەت:(Espresso) being made (Photography by David Adam Kess) CAFÉ A DONDE VAMOS, QUITO.jpg|ئەسپرەسسو قەھۋەسى ھازىرلاش


## مەنبەلەر
شاكىلات

شاكىلات (ئېنگلىزچە: chocolate) بىر خىل كوكو خېمردىن ھازىرلىندىغان، ھەرخىل شەكلىدە، قويۇق، سۇيۇق، ۋە چېپىلغاق ھالىتىدە بولىدىغان يېمەكلىكتۇر. 

## ھەققىدە
كاكاۋ (بىر خىل دەرەخ، كوكو مېۋىسى دەل كاكاۋ دەرىخدە ئۆسىدۇ) ملادىيدىن ئىلگىرىكى 19-11 ئەسىرگىچە بولغان ئارلىققتا ئاللىبۇرۇن قىسمەن رايوندىكى كىشلەر تەرىپىدىن ھەرخىل شەكىلدە ئىستىمال قىلىنشقا باشلىغان. مايا ۋە ئازتەكنى ئۆز ئىچىگە ئالغان كۆپ قىسم مەزوئامېرىكا رايوندىكى كىشلەر شاكىلات ئىچىملىكى ئىستىمال قىلغان. 

گەرچە كوكو ئامېرىكا قىتئەسىدە بارلىققا كەلگەن بولسىمۇ، غەربى ئافرىقا دۆلەتلىرى، بولۇپمۇ پىل چىشى دۆلىتى ۋە گانا، ھازىر دۇنيادىكى باشلامچى ئىشلەپچىقىردىغان دۆلەتلەردۇ. دۇنيا كوكو تەمىناتنىڭ تەخمىنەن 60 پىرسەنتىنى غەربى ئافرىقا ئەللىرى ئىشلەپچىقىردۇ. 

## ئالبۇم

ھۆججەت:Piece of chocolate cake on a white plate decorated with chocolate sauce.jpg|شاكىلات تورتى
ھۆججەت:Schokolade-weiss.jpg|ئاق شاكىلات
ھۆججەت:Chocolate truffle - Delacre.jpg|شاكىلات 
ھۆججەت:Vegan Chocolate Sugar Cookies with Chocolate Ganache.jpg|شاكىلات شېكەر پرەنىكى
ھۆججەت:Chocolate (blue background).jpg|ھەرخىل شاكىلات
ھۆججەت:Chocolates(English New year greeting in Tamil Language)Tamil Nadu162.jpg|شاكىلات سوۋغىسى
ھۆججەت:HERSHEY'S Chocolate Bar Greatest Milk Chocolate.jpg|ئوراپ قاچىلانغان ھېرشېيز شاكىلاتى
ھۆججەت:Take-5-reeses-chocolate-candy-bar.png|شاكىلاتلىق تاياقچە كەمپۈت
ھۆججەت:White Chocolate Gelato.jpg|شاكىلاتلىق مۇزقايماق
ھۆججەت:013 Austrian chocolates in Vienna - assorted fancy chocolate pralines.jpg|ھەرخىل شاكىلات
ھۆججەت:Chocolate milk, Awfully Chocolate Bakery & Café.jpg|شاكىلات ئىچىملىكى
ھۆججەت:Wikipedia Weekend Tirana 2016 – swiss chocolate.jpg|شاكىلات كەمپۈتلەر
ھۆججەت:Dunkin-Donuts-Chocolate-Glazed.jpg|ئۈستگە شاكىلات يېيتىلغان بولكا
ھۆججەت:Chocolate cake with chocolate frosting topped with chocolate.jpg|شاكىلاتلىق چوڭ تورت
ھۆججەت:Https blogs-images.forbes.com niallmccarthy files 2015 07 20150722 Chocolate Fo.jpg|دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ شاكىلات ئىستىمال قىلغۇچى ئەللەر تەرتىپى

## مەنبەلەر
ۋولودىمىر زېلېنسكىي

ۋولودىمىر زېلېنسكىي (باشقىچە ئاتىلىشى: ۋىلادىمىر زېلېنىسكىي، ۋولودىمىر زىلېنېسكىي؛ ئېنگلزىچە: Volodymyr Zelenskyy؛ ئۇكرائىناچە: Володимир Олександрович Зеленський، تەلەپپۇز: [woloˈdɪmɪr olekˈsɑndrowɪdʒ zeˈlɛnʲsʲkɪj]؛ ) ئۇكرائىنا جۇمھۇريېتىنىڭ يەھۇدى پۇشتىدىن بولغان، ئەركىن ۋە ئادىل بولغان دېموكراتېك سايلامدا ئۇتۇپ چىققان ئەلبېشى. ۋولودىمىر ئەسلىدە بىر ئاكتىيوردۇر. ئۇ بىر ئالقىشقا ئېرىشكەن كومىدىيەلىك تېلۋىزىيە تىياتېرنىڭ باش ئارتىسى. بۇ تىياتىردا بىر ئوقۇتقۇچنىڭ (ۋولودىمىر رولىدا) ئۇكرائىنا سىياسى قۇرۇلمىسىنى، پارخورلىقنى تەنقىد قىلغان سىن سەۋەپلىك تۇيۇقسىز تور چولپىنىغان ئايلىنىپ كېىتىدۇ ۋە شۇ سەۋەپلىك ئەلبېشى سايلىمىغا قاتنىشىپ ئەڭ ئاخرىدا غەلبە قىلىدۇ. ۋولودىمىر زېلېنسىكىي قىرىمنى روسىيە ئىشغالىدىن قۇتۇلدۇرۇش، ياۋروپا ئىتپاقىغا ئەزا بولۇش، ناتو (شىمالى ئاتلانتىك ئەھدى تەشكىلاتى ياكى ش ئا ئە ت) غا ئەزا بولۇش، پارخورلۇقنى يوقىتىش، سىياسى ئىسلاھات ئېلىپ بېرىش، پۇرستەپەرەس ماگىنناتلىنى تازلاش ۋە شەرقى ئۇكرائىنادىكى (روسىيە ئىشخالىدىكى دونباس ۋە لۇخانسىك ئوبلاستى) ئۇرۇشنى ئاياقلاشتۇرۇش قاتارلىق مەقسەت-مۇددا بىلەن ئۇكرائىنا ئەلبېشى سايلىمىغا قاتنىشىپ ئەڭ ئاخىردا غەلبە قىلغان. 2022-يىلى 24-فېۋرالدا روسىيە فېدىراتسىيەسى ئارمىيەسى ئەلبشى ۋىلادىمىر پۇتىننىڭ بۇيرىقىغا ئاساسەن ئاتالمىش "يېڭى ناتسىسلار"، "ئەسەببىي ئوڭچچىلار"، ۋە "رۇس نەپرەتچىلىرى" نى يوقىتىش، "ئۇكرائىنانى قورالسىزلاندۇرۇش"، "رۇس تىلى سۆزلەيدىغانلىنى قوغداش" مەقسىتىدە ئۇكرائىناغا تاجاۋۇز قىلدى. شۇنىڭدىن بۇيان ۋولودىمىر زېلېنىسكىي پۈتۈن ئۇكرائىناغا رەھبەرلىك قىلىپ رۇسيە تاجاۋۇزچىلىرىغان قارشى ئۇكرائىنا ئاۋام ئۇرۇشغا رەھبەرلىك قىلماقتا. ۋولودىمىر زېلېنىسكىي رۇسىيە ئەلبېشى ۋىلادىمىر پۇتىننىڭ ئۆلتۈرۈش تىزىملىكىدىكى 1-نۇمۇرلۇق نىشاندۇر، ئۇنىڭ ئائىلىسى بولسا ئىككىنچى نۇمۇرلۇق نىشاندۇر. 

[thumb|ۋولودىمىر زېلېنىسكىي [ئاقساراي (ئامىرىكا جۇمھۇر رەئىسىنىڭ تۇرالغۇسى)|ئاقسارايدا (جوۋ بايدىن بىلەن بىللە)]]
thumb|ۋولودىمىر زېلېنىسكىي يىغىندا
thumb|ۋولودىمىر زېلېنىسكىي
thumb|ۋولودىمىر زېلېنىسكىي ۋە تۈركىيە دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرى ئۇلۇسى ئاكار.
[thumb|ئامېرىكا دۆلەت ئىشلىرى كاتىپى [ئانتوني بلىنكېن|بىلىنكىن ۋە ئەلبشى زېلېنىسكىي]]
thumb|ۋولودىمىر زېلېنىسكىي ۋە رەپىقىسى پارلامېنت سايلىمىدا بىلەن تاشلىماقتا
[thumb|ۋولودىمىر زېلېنىسكىي ۋە [ئەزەربەيجان ئەلبېشى ئىلھام ئەلى]]
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
كىيىۋ ئۇرۇشى (2022)

كىيىۋ ئۇرۇشى (باشقىچە ئاتىلىشى: كىيىۋنى قوغداش ئۇرۇشى، رۇسىيە كىيىۋ تاجاۋۇزى، روسىيە كىيىۋ قورشاۋى؛ ئېنگلىزچە: Battle of Kyiv) ئۇكرائىنا پايتەختى كىيىۋنى كونترول قىلىش ئۈچۈن ئېلىپ بىرىلغان ئۇكرائىنا قورالىق كۈچلىرى ۋە رۇسىيە تاجاۋۇزچى ئارمىيەسى ئوتتۇرىسىتكى ئۇرۇشتۇر. رۇسىيە فېدراتسىيەنىڭ ئەلبشى ۋىلادىمىر پۇتىندۇر. ئۇكرائىنا جۇمھۇريېتىنىڭ ئەلبېشى بولسا ۋولودىمىر زېلېنىسكىيدۇر. 

thumb|خەلقىئارا جەمىيەتنىڭ بۇ ئۇرۇشقا تۇتقان پوزىتسىيەسى. كۆك= ئۇكرائىنانى قوللاش، قىزىل=روسىيەنى قوللاش، سېرىق=ئىپادە بىلدۈرمىگەنلەر.
thumb|رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىنا تاجاۋۇزىغان قارشى نامايىشلار
thumb|رۇسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا قىلغان تاجاۋۇزچىلىقنىڭ ئۇرۇش خەرىتىسى. كىيىۋ ئەڭ شىمالدىكى شەھەردۇر.
thumb|قىزىل رەڭ=رۇسىيە فېدراتسىيەسى، سېرىق رەڭ=ئۇكرائىىنا، كۆك رەڭ=ھاۋا بوشلۇقىنى روسىيەگە ياپقان دۆلەتلەر.
thumb|رۇسىيە ئارمىيەسنىڭ بىر قانچە يۆنىلىشتىن كىيىۋغا قىلغان ھۇجۇمنىڭ ئۇرۇش خەرىتىسى
## مەنبەلەر
ئامېرىكانو (قەھۋە)

ئامېرىكانو (ياكى: ئامېرىكانو قەھۋەسى؛ ئېنگلىزچە: Caffè Americano) بىر خىل قەھۋەدۇر. 

## ھەققىدە
ئامېرىكانو قەھۋەسى ئادەتتە ئەسپرەسسو قەھۋەسىنى قايناق سۇ بىلەن سۇيۇقلاندۇرغانېن كېيىنكى قەھۋەدۇر. ئامېرىكانو ئەسپرەسسوغا ئوخشاق كۈچلۈك ئۈنۈمگە ئىگە، لېكىن تەمى بىر قەدەر سۇس. 

Caffè Americano نىڭ ئىتاليە تىلدىكى مەنسى قايناق سۇ قۇيۇلغان ئەسپرەسسو قەھۋەسى ياكى ئۇزۇن سۈزۈلگەن قەھۋە دېگەن مەنىدۇر. 

## ئالبۇم

ھۆججەت:Caffe Artigiano - Americano Misto (3575799017).jpg|ئامېرىكانو قەھۋەسى
ھۆججەت:Caffè americano in the Philippines.jpg|ئامېرىكانو قەھۋەسى
ھۆججەت:Wigomat-100.jpg|ئامېرىكانو قەھۋەسى ئېتىش ئەسۋابى
ھۆججەت:Café americano CDMX.jpg|ئامېرىكانو قەھۋەسى
ھۆججەت:Americano.jpg|ئامېرىكانو قەھۋەسى
ھۆججەت:Cafe Americano.svg|ئامېرىكانو قەھۋەسى لوگوسى
ھۆججەت:Americano! (33139777765).jpg|قەھۋە باھا جەدۋىلى
ھۆججەت:Espresso Americano.jpeg|ئەسپرەسسو ئامېرىكانو قەھۋەسى

## مەنبەلەر
ھىندىستان ئالىي بىرلەشمىسى

**ھىندىستان ئالىي بىرلەشمىسى** كەسپىي ئەرلەر چامباشچىلىق بىرلەشمىسى بولۇپ ، ھىندىستاننىڭ ئون شەھىرىنى ئاساس قىلغان ئون كوماندا مۇسابىقىلىشىدۇ. بۇ بىرلەشمە 2007-يىلى ھىندىستاندىكى كەركىداننى كونترول قىلىش كومىتېتى تەرىپىدىن قۇرۇلغان.

2010-يىلى ، IPL دۇنيادىكى تۇنجى يوتىيۇب تورىدا بىۋاسىتە تارقىتىلغان تەنتەربىيە پائالىيىتى بولۇپ قالدى.

## مەنبەلەر
بايراقتار (ئادەمسىز ئۇچقۇ)

بايراقتار (تولۇق نامى: بايقار بايراقتار ت ب 2؛ باشقا نامى: بايقار بايراقتار، بايراكتار، بايكار بايراكتار؛ ئېنگلىزچە: Baykar Bayraktar TB2) تۈركىيەنىڭ بايقار مۇداپىئە شركىتى ئىشلەپ چىقارغان ئوتتۇرا ئېگىزلىك، ئۇزاققا بەرداشلىق بېرىدىغان، يىراقتىن كونترول قىلىغىلى بولىدىغان، ئاپتوماتىك ئۇچۇش ئىقتىدارىغان ئىگە ئادەمسىز ئۇرۇش ئۇچقۇ ئاپپاراتى. بۇ ئادەمسىز ئۇچقۇ ئاپپاراتى سۈرىيە، لىبيە،تاغلىق قاراباغ، ۋە ئۇكرائىنا ئۇرۇش مەيدانلىرىدا كۆزگە كۆرۈنگەن نەتىجىلىرى بىلەن دۇنيانىڭ دىققىتىنى تارتتى. ئۇنىڭ روسىيەنىڭ "پانتسىر" ناملىق ھاۋا مۇداپىئە سېستىمىسنىڭ ئوۋچىسى دېگەن نامى بار. 

thumb|بايراقتار تېتىم سۈرتى
thumb|شىركەتنىڭ باش تېخنىكا ئەمەلدارى سەلجۇق بايراقتار
 
thumb|ئۇكرائىنا دېڭىز ئارمىيەسى سېپىدىكى بايراقتار
thumb|بايراقتار ئىشلەتكۈچىلىرى ۋە ئېلىشقا قىزىققانلار
thumb|بايراقتار چىرتىيوژى

## مەنبەلەر
سۈرە ناس

**سۈرە ناس** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:**Süre Nas** ) بولسا قۇرئاننىڭ 114-سۈرىسى.
## تېكستى ۋە مەنىسى
ئايەت: 1
قُلۡ أَعُوذُ بِرَبِّ ٱلنَّاسِ

ئايەت: 2
مَلِكِ ٱلنَّاسِ

ئايەت: 3
إِلَٰهِ ٱلنَّاسِ

ئايەت: 4
مِن شَرِّ ٱلۡوَسۡوَاسِ ٱلۡخَنَّاسِ

ئايەت: 5
ٱلَّذِي يُوَسۡوِسُ فِي صُدُورِ ٱلنَّاسِ
   
ئايەت: 6
مِنَ ٱلۡجِنَّةِ وَٱلنَّاسِ
*«ئىنسانلارنىڭ پەرۋەردىگارى، ئىنسانلارنىڭ پادىشاھى، ئىنسانلارنىڭ ئىلاھى (ئاللاھ) قا سىغىنىپ، كىشىلەرنىڭ دىللىرىدا ۋەسۋەسە قىلغۇچى جىنلاردىن ۋە ئىنسانلاردىن بولغان يوشۇرۇن شەيتاننىڭ ۋەسۋەسىسىنىڭ شەررىدىن پاناھ تىلەيمەن» دېگىن[1ـ6].

## تەفسىرى
## باشقىلار
قۇرئان كەرىمنىڭ ئۇيغۇرچە تەرجىمىسىنى شەيىخ مۇھەممەت سالىھ تەرجىمە قىلغان.ھىجىريە 1416- يىلى پادىشاھ فەھد قۇرئان كەرىم تەرجىمە مەركىزى نەشىر قىلغان.ئىزاھات: پىكىر ئەركىنلىكى، باھالاش ۋە تەرەققى قىلدۇرۇش مەقسىتىدە ئەسلى تەرجىمىدىنمۇ پايدىلىنىشقا رۇخسەت قىلىش بىلەن بىرگە ئىشارەت قىلىنغان بەزى ئايەتلەرنىڭ تەرجىمىلىرى رۇۋۋاد تەرجىمە مەركىزىدە توغرىلانغان.
## مەنبەلەر

تۈر:قۇرئاننىڭ سۈرىلىرى
## سىرتقى ئۇلانمىلار
ھۈسەين ئىبنى خەلەف ئەلكاشغەرىي

**ھۈسەين ئ‍بنى خەلەف ئەلكاشغەرىي** (الشيخ الامام الزھد الحسيىن بن خلف الكشغرى)، تولۇق ئىسمى ھۈسەين ئىبنى ئەلى ئىبنى خەلەف ئىبنى جىبرىل ئىبنى خەلىل ئىبنى سالىھ ئىبنى مۇھەممەد، كۈنيىتى ئەبۇ ئابدۇللاھ، لەقەبى ئەلفەزلدۇر.  ھىجرى 480 / مىلادى 1087 - يىلدىن كېيىن قايتىش بولغان ئەسلى كاشغەرلىك، قاراخانىيلار دەۋرىدە ئۆتكەن ئالىم، بۈيۈك تىلشۇناس مەھمۇد كاشغەرىي (ھ. 398 – 498 / م. 1008 – 1105) نىڭ ئۇستازى، «ئەلئەلمەئىي»، «ئەلفەزل» دەپ نام ئالغان بولۇپ، 120 دىن ئارتۇق ئەسەر قالدۇرغان مۇھەددىس زاتتۇر.

مەھمۇد كاشغەرىي ئۇنىڭدىن، ئۇ ئىبنۇلغەرقىيدىن، ئۇ ئىبنى ئەبىددۇنيادىن تۆۋەندىكى ھەدىسنى رىۋايەت قىلغان:

**يقول اللە جل و عز ان لى جندا سميتھم الترك و اسكنتھم المشرق فادا غزيبت على قوم سلتتھم عليھيم** 

"قۇدرەتلىك ۋە ئۇلۇغ تەڭرى (ئاللاھ) ئېيتىدۇ: ‹مېنىڭ بىر تائىپە قوشۇنىم بار، ئۇلارنى "تۈرك" دەپ ئاتىدىم. ئۇلارنى كۈنچىقىشقا ئورۇنلاشتۇردۇم. بىرەر قەۋمگە غەزەپلەنسەم، تۈركلەرنى ئۇلارنىڭ ئۈستىگە ئە‍ۋەتىمەن"

ئىمام سەمئانىي ئۇ كىشى ھەققىدە مۇنداق دەيدۇ: «مۇھەممەد ئىبنى ئابدۇلھەمىد ئەلئەبدىي ئەلمەرۋەزىي: ‹ئەلكاشغەرىي ھەدىس توقۇيتتى. ئۇنىڭ ئوغلى (ئەبۇل فۇتۇھ) ئابدۇلغافىر (ئۆ. ھ. 466 / م. 1073) ئاتىسىنىڭ بۇ قىلمىشىنى ئەيىبلەيتتى. ئاتىسى ئوغلىدىن كېيىن 10 يىل ئۆمۈر كۆرگەن. ئۇ ئەلفەزل دەپ ئاتىلاتتى› دېگەن».

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
سىڭقۇ سەلى تۇتۇڭ

**سىڭقۇ سەلى تۇتۇڭ** (Sin͡gḳu Seli Tutun͡g ياكى Sïngqu Säli Tutung، خەنچە: 僧古萨里都统) تەخمىنەن 10 - ئەسردە ياشىغان، بەشبالىق (بۈگۈنكى جىمسار) لىق ئۇيغۇر ئەدىب، مەشھۇر تەرجىمان، سىنقۇ سەلى تۇتۇڭ ئىنتايىن تىرىشچان، زىھنى ئۆتكۈر بولغاچقا ئۆزئانا تىلىدىن باشقا يەنە تۇخارتىلى، ئەنەتكەك - سانسىكىرت تىلى، خەنزۇ تىلى، تاڭغۇت تىلى قاتارلىق تىللارنى پۇختا ئىگەلىگەن. سىنقۇ سەلى تۇتۇڭنىڭ بىزگىچە يېتىپ كەلگەن ئىجادىيىتى ئەمگىكى خەلقئارا تۈكەلوگلار تەرىپىدىن «تۈركىي تىللا دىۋانى»، «قۇتادغۇبىلگ» بىلەن تەڭ ئۇرۇندا تۇرىدىغان «ئالتۇن يارۇق» (金光明经) (ئالتۇن رەڭلىك نۇر چېچىپ، ھەممىدىن ئۈستۈن تۇرىدىغان شاھانە ئەسەر)، «شۈەنزاڭنىڭ تەرجىمھالى» (玄奘专) ۋە «ئابخادخارھاكوشاھ» قاتارلىق ئەسەرلەرنى خىتايچىدىن ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلغان.
## مەنبەلەر
پرتانياراكشىت

**پرتانياراكشىت** () ئۇيغۇر ئەدىب، «مايتىرى سىمىت» دراممىسىنى قەدىمقى كۇچا تىلى بولغان توخار تىلىدىن ئۇيغۇر تىلىغا تەرجىمە قىلغان.

## مەنبەلەر
ئامۇگا ئاچار

ئامۇگا ئاچار () ئۇيغۇر ئەدىب، «سەككىز مۇقەددەس ئورۇنغا مەدھىيە» ناملىق بۇددا نومىنى ئەنەتكەك (ئەسكى ھىندىستان) تىلىدىن ئۇيغۇر تىلىغا تەرجىمە قىلغان.
## مەنبەلەر
كوزىچى يار بېشى

**كوزىچى يار بېشى** ـ قەشقەر شەھرى تۈمەن دەرياسىنىڭ شەرقى جەنۇپ لېۋىگە جايلاشقان مەھەللە ئىسمى.
## مەنبەلەر
تۆشۈك دەرۋازا

**تۆشۈك دەرۋازا** ـ كونا قەشقەر قەلئەسى شەرقى دەرۋازىنىڭ ئىسمى.
## مەنبەلەر
گېلاۋخۇي ھاشىم

**گېلاۋخۇي ھاشىم** ـ يەكەنلىك ماھىر چامباشچى بولۇپ، ئۇ گېلاۋخۇيغا قاتنىشىپ، يەكەن، قەشقەرئەتراپىدا داڭق چىقارغان. ئۇنى كىشىلەر گېلاۋخۇي ھاشىم دەپ ئاتىغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ما فۇشىڭ

**ما فۇشىڭ** (马福兴) يەنى ما تىتەي نامى بىلەن مەشھۇر جاللات. تۇڭگانلاردىن. 1911 - يىلىدىن 1932 - يىلغىچە قەشقەردە ھۆكۈمرانلىق قىلغان فاشىست ھەربى ئەمەلدار. ئاخىرى ما شاۋۋۇ تەرىپىدىن ئېتىپ ئۆلتۈرۈلگەن.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
گېلاۋخۇي

گېلاۋخۇي (袍哥会) شىنخەي ئىنقىلابىنىڭ ئالدى - كەينىدە پۈتۈن مەملىكەت بويىچە مانجۇلارغا قارشى قۇرۇلغان تەشكىلات.
## مەنبەلەر
ئازاق دېڭىزى

ئازاق دېڭىزى (باشقىچە ئاتىلىشى :ئازوۋ دېڭىزى؛ قىرىم تاتارچە: Azaq deñizi؛ ئۇكرائىناچە: Азовське море) ئۇكرائىنا ۋە روسىيە ئارىسىدىكى، قارا دېڭىزنىڭ شەرقى شىمالىدىن كېرىچ بوغۇزى ئارقىلق ئايرىلىپ تۇردىغان كىچىك بىر دېڭىز. بۇ دېڭىزنىڭ بېلىق تۈرلىرى ناھايىت كۆپ، مىقدارى ناھايىتى جىق بولغانلىقى ئۈچۈن ئوسمانلى خاندانلىقى دەۋىردە بېلىق دېڭىزى دەپمۇ ئاتالغان. ئازاق دېڭىز بويىدىكى ئاساسلىق شەھەرلەر بولسا مارىيوپۇل (ئۇكرائىنا) ۋە روستون ئان دون (روسىيە). 

## خەرىتە
thumb|ئۇكرائىنا ۋە ئازاق دېڭىزى
## مەنبەلەر
لاتەي (قەھۋە)

لاتەي (باشقا نامى: لاتەي قەھۋەسى، لاتە قەھۋەسى، لاتېي قەھۋەسى) ئىتالىيەدە بارلىققا كەلگەن بولۇپ، ئەسپرەسسو قەھۋەسى بىلەن سۈت ھورلانمىسى بىلەن ھازىرلىنىدۇ. 

latte دېگەن بۇ سۆزنىڭ ئېنلگلىزتىلىدى ئوقۇلۇشى لاتېي، بەزىلەر لەتەي دەپمۇ تەلەپپۇز قىلىدۇ. ئۇيغۇرچىدا لاتېي قەھۋەسى ياكى قىسقارتىپ لاتېي دېسىمۇ بولىۋېرىدۇ.  

## ھەققىدە
لاتەي دېگەن سۆز ئىتالىيە تىلدىن كەلگەن بولۇپ، ئەسلىسى *caffè e latte* دۇر*.* بۇ سۆزنىڭ مەنىسى " قەھۋە ۋە سۈت دېگەنلىكتۇر. لاتەي قەھۋەسنىڭ باشقا تۈرلىرىدىن شاكىلات تەملىك موچا ۋە ھىندىستاننىڭ ماسالا چايلىرى باردۇر. 

## ئالبۇم

ھۆججەت:Compass Coffee Lattes.jpg|لاتەي قەھۋەسى
ھۆججەت:Latte at firefly coffee house.jpg|لاتەي قەھۋەسى
ھۆججەت:Coffee Latte from Lviv Handmade Chocolate.jpg|شاكىلات تەملىك لاتەي
ھۆججەت:Matcha latte.jpg|لاتەي ماتچا
ھۆججەت:Coffee latte.jpg|لاتەي قەھۋە
ھۆججەت:Caffè latte.jpg|لاتەي قەھۋەسى
ھۆججەت:Cafe Latte.jpg|لاتەي قەھۋەسى
ھۆججەت:Spanish Latte.jpg|ئىسپانچە لاتەي قەھۋەسى

## مەنبەلەر

تۈر:ئىچىملىك
تۈر:قەھۋە
ماكىياتو (قەھۋەسى)

ماكىياتو (باشقا نامى: ماكىياتو قەھۋەسى، ئەسپرەسسو ماكىياتو) بىر خىل قەھۋەدۇر. ماكىياتو ئەسپرەسسو قەھۋەسىگە ئاز مىقداردا سۈت (قايماق) قېتىش ئارقىلىق تەييارلىندۇ. 

## ھەققىدە
ئىتالىيە تىلدا ماكىياتو دېگەنلىك داغ ياكى بەلگە دېگەنلىكتۇر. ماكىياتو دېگەن سۆز قەھۋەچىلەرگە ئەسپرەسسو ۋە ئازىراق سۈت قوشۇلغان ئەسپرەسسونى پەرىقلەندۈرۈش ئۈچۈن يارىتىلغان. 

## ئالبۇم

ھۆججەت:Caffè macchiato-1r.jpg|ماكىياتو قەھۋەسى
ھۆججەت:Ethiopian caffè macchiato.jpg|ئېسوپيە ماكىياتو قەھۋەسى
ھۆججەت:Macchiato.JPG|ماكىياتو قەھۋەسى
ھۆججەت:2014 0508 Caffe macchiato.jpg|ماكىياتو قەھۋەسى
ھۆججەت:Caffe macchiato.jpg|ماكىياتو قەھۋەسى
ھۆججەت:A different version of Caffè macchiato..JPG|ماكىياتو قەھۋەسى
ھۆججەت:Caffè macchiato in glass, Natick, Massachusetts, USA.jpg|ماكىياتو قەھۋەسى
ھۆججەت:Caffè macchiato in Hotel Moskva, Belgrade 03.jpg|ماكىياتو قەھۋەسى

## مەنبەلەر
قارلەيلىسى چوققىسى

قارلەيلىسى تەڭرىتاغدىكى بىر چوققىدۇر. قارلەيلىسى چوققىسى تەڭرىتاغ تاغ تىزمىسىدىكى ئەڭ ئېگىز چوققىدۇر. 

## مەنبەلەر
مۇتەللىپ ئەلى ھاجى ئەمچى

مۇتەللىپ ئەلى ھاجى ئەمچى تۈركىيە ئىستانبۇل شەھرىدىكى ئۇيغۇر تېبابەتچىلىكى تەتقىقات ۋەخپىسىنىڭ قۇرغۇچىسى

## ھاياتى
مۇتەللىپ ئەلى ھاجى ئەمچى خوتەن شەھرىدىكى مەشھۇر تېۋىپ ئەلى ھاجى قۇرباننىياز ئەمچى ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن.
1989 - يىلىغىچە خوتەن ۋىلايەتلىك ئۇيغۇر تېبابەتچىلىك دوختۇرخانىسىدا مەسئۇل ۋىراچ بولۇپ داۋالاش ئەمەلىيتىدە ئىشلىگەن.
1994-يىلىدىن 1997-يىلىغىچە شىنجاڭ تېببىي ئۇنۋېرسىستېتى چوڭلار مائارىپ ئىنىستىتۇتىنىڭ ئىچكى كېسەل ۋە بالىلار كېسەللىكلىرى مەخسۇس كۇرسىدا غەرب تېبابىتى بويىچە ئوقۇغان. 1998-يىلىدىن 2000-يىلىغىچە شىنجاڭ تېببىي ئۇنىۋېرستېتى ئۇيغۇر تېبابىتى داۋالاش كەسپىي تولۇق كۇرس سىنىپىدا ئوقۇغان. 

## خىزمىتى
1998- يىلىدىن باشلاپ ئۇيغۇر تېبابەتچىلىكى ئالىي تېخنىكۇمىدا ئۇيغۇر تېبابىتى ئىچكى كېسەللىكلەر ئىلمى، داۋالاش ئۇسۇللىرى ئىلمى، روھىي كېسەللىكلەر ئىلمى، مۇرەككەپ دورىلار ئىلمى قاتارلىق دەرسلەرنى ئۆتكەن.

ئۇيغۇر تېبابەتچىلىكى ئالىي تېخنىكۇمىغا بىۋاستە قاراشلىق دوختۇرخانىدا يۈرەك قان تومۇر كېسەللىكلىرىنى داۋالاش تەتىقىقاتى قاتارلىق ئۈچ ئۆلكە دەرىجىلىك ۋە ئۈچ دۆلەت دەرىجىلىك بولۇپ ئالتە چوڭ تەتقىقاتقا قاتناشقان.

ئۇيغۇر تېبابەتچىلىكى ئالىي تېخنىكۇمىنىڭ بىرىنچى ۋە ئىككىنچى ئەۋلاد دەرسلىك ماتېرىياللىرىنى تۈزۈش، رەتلەش، نەشىرگە تەييارلاش ۋە نەشر قىلدۇرۇش خىزمەتلىرىگە بىۋاستە قاتنىشىپ بولۇپ «ئۇيغۇر تېبابەت ئاساسىي نەزىرىيە ئىلمى»، «ئۇيغۇر تېبابىتى ئىچكى كېسەللىكلەر ئىلمى»، «ئۇيغۇر تېبابەت خام دورىلار ئىلمى» قاتارلىق 23 تۈرلۈك دەرىسلىك كىتابنى تۈزۈشكە قاتناشقان. 

شىنجاڭ تېببىي ئۇنىۋېرسىتېتى تۇلۇق كۇرۇس ئۇيغۇر تېبابىتى بۆلۈمىگە «ئۇيغۇر تېبابىتى خام دورىلار ئىلمى»، «پىششىق دورىلار ئىلمى» ۋە «دىياگىنوز ئىلمى» قاتارلىق 12 تۈرلۈك دەرسلىك كىتاپنى تۈزۈشكە قاتناشقان.

## يازغان كىتابلىرى
«يۈرەك كېسەللىكلىرىنى ئۇيغۇر تېبابىتىدە داۋالاش»،« ئۇيغۇر تېبابىتى رېتىسىپلىرى مىراسلار 8»، « ھازىق »،« ئېكسىرى ئەزەم-4توم ( تەرجىمە)» ،«ئوردۇچە – ئۇيغۇرچە سۆزلىشىش»، « ئوردۇچە – ئۇيغۇرچە لوغەت (2200 بەت)»، «ئۇيغۇر تېبابىتىدە دائىم ئىشلىتىلىدىغان دورىلار» ،«ئۇيغۇر تېبابىتىدە كۆپ ئىشلىتىلىدىغان ئۆسۈملۈك دورىلار».

## خىزمەت ئورۇنلىرى
ئۇ ئەينى ۋاقىتتا ئاپتونوم رايونلۇق مىللىي تېبابەتچىلىك ئىلمىي جەمئىيىتى ئەزاسى،
غەيرىي ماددىي مەدەنىيەت مىراسلىرىنى قوغداش جەمئىيتى ئەزاسى،
ئۇيغۇر تېبابەتچىلىك دورىگەرلىك دەرسلىك ماتېرىياللىرىنى تۈزۈش كومىتېتى ئەزاسى،
ئۇيغۇر تېبابەتچىلىك دورىگەرلىك قەدىمىي ئەسەرلىرىنى رەتلەش كومىتېتى ئەزاسى ئىدى،
ئۇ يەنە خوتەن شەھىرى ئەمچى ئۇيغۇر تېبابەت دوختۇرخانىسىنىڭ قۇرۇغۇچىسى، ئەمچى تېبابەتچىلىك - دورىگەرلىك تەتقىقات مەركىزىنىڭ تەتقىقاتچىسى، تېببىي ئۇنىۋېرسىتېتى ئۇيغۇر تېبابەتچىلىك - دورىگەرلىك فاكولتېتىىنىڭ تەكلىپلىك پروفېسسۇرى ئىدى. 
ئۇ ھازىر تۈركىيەدە قۇرۇلغان، ئۇيغۇر تېبابەتچىلىكى تەتقىقات ۋەخپىسىنىڭ قۇرۇغۇچىسى.

## مەنبە
«ئۇيغۇر تېبابەتچىلىكى تەتقىقات ۋەخپى»،«ئەمچى ئۇيغۇر تېبابەت دوختۇرخانىسى»،«جوڭگو ئۇيغۇرچە رادىئو تورى»
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر