open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
چوڭ توسۇق خادا تاشلىقى

چوڭ توسۇق خادا تاشلىقى (خەنزۇچە: **大堡礁**) ئاۋسترالىيىنىڭ شەرقىي شىمالى قىسمىدىكى مارجان دېڭىزىدا بولۇپ، 600 دىن ئارتۇق خادا تاش ئارىلى بىلەن تېيىز ساھىلدىن تەركىب تاپقان. ئۇزۇنلۇقى2013 كىلومېتىر، كەڭلىكى16 كىلومېتىردىن20 كىلومېتىرغىچە كېلىدۇ، ئەڭ كەڭ جايى240 كىلومېتىر، ئومۇمىي كۆلىمى207 مىڭ كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ، ئۇ ئاۋسترالىيىنىڭ كۋېنسلاند شتاتىنىڭ شەرقىي دېڭىز قىرغىقىدىكى تەبىئىي ئۇزۇن توسۇقتۇر.

## '''قىسقىچە تۇنۇشتۇرۇش'''
مارجان خادا تاشلىرى بىر خىل كىچىك كاۋاك ئىچلىكلەر − مارجان قۇرتى تەرىپىدىن يارىتىلغان. مارجان قۇرتلىرى دېڭىز تېگىدىكى ھاك ماددىلىرى بىرقەدەر يۇقىرى بولغان جايلاردا ياشايدۇ، ئۇلار دېڭىز يۈسۈنلىرى قاتارلىق يېمەكلىكلەرنى ئىستېمال قىلىدۇ ھەم ئۇنى ھەزىم قىلغاندىن كېيىن ھاك ماددىلىرىنى ئاجرىتىپ چىقىرىدۇ. قېرىغان مارجان قۇرتلىرى ئۆلگەندىن كېيىن، ئۇلارنىڭ سۆڭەكلىرىمۇ ھاك ماددىسىغا ئارىلىشىپ كېتىدۇ، كىچىك مارجان قۇرتلىرى ئەسلىدىكى ھاك ماددىسى يۇقىرى بولغان جايدا داۋاملىق تۈردە ئۆسۈپ يېتىلىدۇ. مانا مۇشۇنداق ھالەت نەچچە10 مىڭ يىل داۋاملاشقاندىن كېيىن، غايەت زور مارجان خادا تاشلىرى توپى ھاسىل بولىدۇ. ئۇلارنىڭ بەزىلىرى سۇ ئۈستىگە كۆتۈرۈلۈپ چىقىپ، ئاراللارنى ھاسىل قىلىدۇ. ئۇلار قورغانغا ئوخشاش دېڭىز قىرغاقلىرىنى قوغداپ تۇرغاچقا، توسۇق خادىلار دەپ ئاتالغان.

## '''تەپسىلى چۈشەندۈرلىشى'''
چوڭ توسۇق خادا تاشتىكى مارجاننىڭ قېلىنلىقى200 مېتىردىن ئاشىدۇ، ئۇ30 مىليون يىللىق تارىخقا ئىگە. چوڭ توسۇق خادا تاش ئەتراپىدىكى دېڭىز سۈيىنىڭ تېمپېراتۇرىسى ۋە تۇزلۇقلۇقى مارجان قۇرتلىرىنىڭ ئۆسۈپ يېتىلىشىگە مۇۋاپىق كېلىدۇ. شۇڭا بۇ يەردىكى مارجان خادا تاشلىرى ئىنتايىن كۆپ، يېتىلىشىمۇ ناھايىتى ياخشى بولۇپ، مەزكۇر جاي ئاۋسترالىيىدىكى ئالاھىدە مەنزىرىلىك رايون بولۇپ شەكىللەنگەن.

چوڭ توسۇق خادىلار350 تىن ئارتۇق رەڭگارەڭ مارجاندىن تەركىب تاپقان. ئۇلارنىڭ بەزىلىرى قار ئىچىدە ئېچىلغان مېيخۇا گۈلىگە، بەزىلىرى قانات-قۇيرۇقىنى يېيىپ تۇرغان توزغا، بەزىلىرى بۈك-باراقسان ئۆسكەن دەرەخ شاخلىرىغا، يەنە بەزىلىرى نەپىس ئويۇلغان سەنئەت بۇيۇملىرىغا ئوخشايدۇ. . . . ئەگەر ئايروپىلاندىن پەسكە قارىسىڭىز، مارجان خادا تاشلىرى خۇددى كۆپكۆك دېڭىزدا ئېچىلغان چىرايلىق گۈللەرگە ئوخشايدۇ، گرېن ئارىلىدا يەنە نەپىس ياسالغان سۇ ئاستى كۆزىتىش ئۆيى بار.

ساياھەتچىلەر ئۇ يەردە مارجان خادا تاش ئۆڭكۈرلىرى ئىچىدە ياشاۋاتقان نەچچە يۈز خىل چىرايلىق بېلىق، شۇنداقلا ئاز ئۇچرايدىغان غەلىتە دېڭىز ھايۋانلىرى ۋە ئۆسۈملۈكلىرىنى كۆرەلەيدۇ. دېڭىز تېگىدە مارجان قۇرتلىرى پارازىت ياشايدىغان، ئېغىرلىقى140 كىلوگرام كېلىدىغان سەدەپ قۇلۇلىسى بار. دېڭىزدا يەنە زەھەرلىك سۇيۇقلۇق ئاجرىتىپ چىقىرىدىغان چىرايلىق شىر بېلىق، شەكلى تاشقا ئوخشىشىپ كېتىدىغان تاشبېلىق ۋە غەۋۋاسلارغا ئۇشتۇمتۇت ھۇجۇم قىلىدىغان كۋېنسلاند سېررانۇس بېلىقى بار بولۇپ، خۇددى بىر خرۇستال ئوردىغا ئوخشايدۇ.

ھازىر، چوڭ توسۇق خادا تاشلار مارجان قۇرتلىرىنى ئوزۇقلۇق قىلىدىغان تىكەن تېرىلىك دېڭىز يۇلتۇزى(دېڭىزدا ياشايدىغان جانلىق) نىڭ تەھدىتىگە ئۇچراپ، بەزى مارجان قىيا تاشلىرى بۇزۇلماقتا. ئاۋسترالىيە ھۆكۈمىتى ئىجابىي تەدبىر قوللىنىپ، چوڭ توسۇق خادا تاشنى قوغدىماقتا.

## مەنبەلەر

تۈر:دېڭىز
چوڭ تۇزلۇق كۆل

چوڭ تۇزلۇق كۆل (خەنزۇچە: **大鹽湖**) ئا ق ش نىڭ غەربىي قىسمىغا جايلاشقان تۇزلۇق كۆل. ئۇ گېئولوگىيىلىك تارىخىي دەۋرلەردىن قالغان بۇننېۋىللې كۆلىنىڭ قالدۇقى ھېسابلىنىدۇ.

## '''كىلىپ چىقىش سەۋەبى'''
كۆلنىڭ دائىرىسى، سۇ يۈزى، تۇز تەركىبى پەسىللەرنىڭ، ئىقلىمىنىڭ ئۆزگىرىشىگە قاراپ ئۆزگىرىپ تۇرىدۇ. سۇ يۈزى ئەڭ يۇقىرى كۆتۈرۈلگەندە، كۆل يۈزى 6200 كۋادرات كىلومېتر بولىدۇ، سۇ يۈزى ئەڭ تۆۋەن چۈشكەندە كۆل يۈزى تەخمىنەن 2460 كۋادرات كىلومېترغا چۈشۈپ قالىدۇ. كۆلنىڭ چوڭقۇرلۇقى 15 مېتردىن 105 مېتر دائىرىسىدە ئۆزگىرىپ تۇرىدۇ. 20-ئەسىرنىڭ 70-يىللىرىدىن بۇيان يۈزى 4100 كۋادرات كىلومېتر دائىرىسىدە بولماقتا. كۆل سۈيىنىڭ تۇز تەركىبى ناھايىتى يۇقىرى بولۇپ، % 150-% 288گە يېتىدۇ. شۇڭا بۇ كۆلنى چوڭ تۇزلۇق كۆل دەپ ئاتىغان.

## '''مۇناسىۋەتلىك چۈشەندۈرۈشلەر'''
كۆلدە ئاساسلىق ئاشتۇزى ئېلىنىدۇ. ئۇنىڭدىن قالسا سۈرگە تۇزى ئېلىنىدۇ. كۆلدىكى تۇز 4 مىليارد توننا ئەتراپىدا بولۇپ، كۆلنىڭ شەرقىي قىرغىقىدا تۇز زاۋۇتى قۇرۇلغان. كۆلنىڭ ئوتتۇرا قىسمىدا ئۇششاق ئاراللار بولۇپ، بۇ ئاراللاردا چارۋا بېقىلىدۇ. كۆلنىڭ ئەتراپىدا ساياھەت ئىشلىرى ئۈچۈن پايدىلىنىدىغان مېھمانخانا، سۇ ئۈزۈش مەيدانلىرى قۇرۇلغان. كۆلنىڭ شەرقىي جەنۇبىي قىسمىدا يوتا شتاتىنىڭ مەركىزى تۇزلۇق كۆل شەھىرى جايلاشقان.

## '''سىرتقى ئۇلىنىش'''
*http://wildlife.utah.gov/
*https://web.archive.org/web/20050831184822/http://deseretnews.com/misc/gsl/gsl.htm
## مەنبەلەر

تۈر:تۇز كۆل
تۈر:ئامرېكا
تۈر:يۇتا شىتاتى
چاۋشىيەن بوغۇزى

**چاۋشىيەن بوغۇزى**(خەنزۇچە: 朝鮮海峽) يېرىم ئارىلىنىڭ جەنۇبىي بىلەن ياپونىيىنىڭ كيوسيو ئارىلىنىڭ ئوتتۇرا قىسمىغا جايلاشقان. بۇ ياپون دېڭىزى بىلەن شەرقىي دېڭىز ئارىلىقىدىكى مۇھىم سۇ يولى ھېسابلىنىدۇ.

## '''تارىخى'''
1905-يىلى5-ئاينىڭ 27-كۈنىدىن-28-كۈنىگىچە،  تىسۇشىما دېڭىز بوغۇزدا ياپونىيە - روسىيە دېڭىز ئۇرىشى قوزغىغان .ئۇرۇش شەرقىدىكى يېزىسى چامىرو دېڭىز ئارمىيىسىنىڭ سەركەردىسى قوماندانلىق قىلغان ياپونىيە بىرلەشمە فىلوتىنىڭ سلوۋېنىيە روگېر ۋەيران قىلغان . ئاساسىي لېيتېنانت قوماندانلىقىدىكى رۇسىيە تىنچ ئوكيان فىلوتىنىڭ ئۈچتىن ئىككى قىسىم پاراخوتى، 3 دانە مىنانوس زىيان بولغان . ياپونىيە زور غەلىبىگە ئېرىشكەن ۋە رۇسىيە تىنچ ئوكيان فىلوتى پۈتۈنلەي دېگۈدەك يوقىتىلغان . بۇ دېڭىز ئۇرۇشى تارىخىدا زىيىنى ئەڭ چوڭ بولغان بىر مەيدان دېڭىز ئۇرشى ھېسابلىنىدۇ .

## '''كىلىمات ئالاھىدىلىكى'''
شەرقىي ئاسىيا مۇسسون ئىقلىمى رايونى جايلاشقان ، 1 - ئايدا ئەڭ تۆۋەن تېمپىراتۇرا  2.2 سىلسىيە گىرادۇس ، 8 - ئايدا ئەڭ يۇقىرى  تېمپىراتۇرا 26.4 سىلسىيە گىرادۇس  . يىللىق ھۆل - يېغىن مىقدارى 1400 ～ 2200 مىللىمېتىر، ئاساسلىقى 6 - ئايدىن 9 - ئايغىچە ؛ 10 - ئايدىن ئىككىنچى يىلى 3 - ئايغىچە قۇرغاق پەسىل . تۇمان پەسلى 3 - ئايدىن 7 - ئايغىچە كۆرۈلىدۇ ، بولۇپمۇ 5 - ئايدىن 7 - ئايغىچە ئەڭ كۆپ ، چاۋشيەن جەنۇبىي قىرغىقىدىكى بىلەن چېجۇ بوغۇزى ئەتراپى تۇمان كۆپ رايون . قىش پەسلى غەربىي شىمال ۋە غەرب شامىلى شامال كۈچى بىر قەدەر كۈچلۈك ، دېڭىز دولقۇنى بىر قەدەر زور بولىدۇ ، ياز پەسلىدە غەربىي جەنۇب بىلەن جەنۇب شامىلى ، شامال كۈچى بىر قەدەر ئاجىز ، دېڭىز دولقۇنى بىر قەدەر كىچىك .

## '''مۇناسىۋەتلىك چۈشەندۈرۈش'''
بوغۇزنىڭ ئىككى تەرىپىدىكى قۇرۇقلۇقتا چۆككەن ئورۇنلار كۆپ بولۇپ، قولايلىق پورتلار كۆپ. بېلىقچىلىقى تەرەققىي قىلغان. بوغۇزدا تۇشىما ئارىلى بار.

## مەنبەلەر

تۈر:چاۋشىيەن
بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ مائارىپ، ئىلىم-پەن، مەدەنىيەت تەشكىلاتى

بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ مائارىپ، ئىلىم-پەن، مەدەنىيەت تەشكىلاتى 1945-يىلى11-ئايدا رەسمىي قۇرۇلغان. ئۇ بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ يەنە بىر مەخسۇس ئاپپاراتى بولۇپ، ھازىر بۇ تەشكىلاتقا 161 دۆلەت ئەزا بولدى. باش شتابى پارىژدا.

## '''تەشكىلات ھەققىدە'''
بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ مائارىپ، ئىلىم-پەن، مەدەنىيەت تەشكىلاتى ھەرقايسى دۆلەت ھۆكۈمەتلىرى ئوتتۇرىسىدىكى مائارىپ، ئىلىم-پەن، مەدەنىيەتكە ئائىت مەسىلىلەرنى مۇھاكىمە قىلىدىغان خەلقئارا تەشكىلات. ئۇنىڭ ئاساسلىق ئورگىنى ئەزا دۆلەتلەر قۇرۇلتىيى، ئىجرائىيە ئىدارىسى ۋە كاتىباتلار باشقارمىسىدىن ئىبارەت. قۇرۇلتاي بۇ تەشكىلاتنىڭ ئەڭ ئالىي ھوقۇقلۇق ئورگىنى بولۇپ، ئادەتتە ئىككى يىلدا بىر قېتىم ئۆتكۈزۈلىدۇ. مائارىپ، ئىلىم-پەن، مەدەنىيەت تەشكىلاتى رايون خاراكتېرلىك مائارىپ، ئىلىم-پەن، مەدەنىيەت ياكى ئالاقىلىشىش ئىش باشقارمىلىرىنى تەسىس قىلغان. نۇرغۇن ئەزا دۆلەتلەرنىڭ پارىژدا دائىمىي تۇرۇشلۇق ۋەكىللەر ئۆمىكى بار. دۆلەت ئىچىدە بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى مائارىپ، ئىلىم-پەن، مەدەنىيەت تەشكىلاتىنىڭ مەملىكەتلىك كومىتېتىنى تەسىس قىلغان بولۇپ، ئۇ بۇ تەشكىلات بىلەن ئالاقە باغلايدىغان ئورگاندۇر.

## '''ئاساسلىق دائىرسى'''
بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى مائارىپ، ئىلىم-پەن، مەدەنىيەت تەشكىلاتىنىڭ كەسپىي دائىرىسى ناھايىتى كەڭ، ئاساسلىقى: مائارىپ، تەبىئىي پەن، ئىجتىمائىي پەن، مەدەنىيەت ۋە ئالماشتۇرۇشتىن ئىبارەت تۆت ساھەگە بۆلۈنىدۇ. مائارىپ بۇ تەشكىلاتتىكى پائالىيىتى ئەڭ كۆپ، خىراجەت ئىشلىتىش نىسبىتى ئەڭ چوڭ. تەبىئىي پەن، ئىجتىمائىي پەن ۋە مەدەنىيەت جەھەتلەردىكى پائالىيىتىمۇ خېلى كەڭ.

## '''مۇناسىۋەتلىك چۈشەندۈرۈش'''
جۇڭگو بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى مائارىپ، ئىلىم-پەن، مەدەنىيەت تەشكىلاتىنىڭ قۇرغۇچىلىرىدىن بىرى. بۇ تەشكىلات 1947-يىلى11-ئايدا مەملىكىتىمىزدىكى نەنجىڭ ۋە شاڭخەيلەردە ئىككى ئىلىم-پەن مەركىزى قۇرغان، لېكىن كېيىن پائالىيىتىنى توختاتقان. 1971-يىل10-ئايدا بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى مائارىپ، ئىلىم-پەن، مەدەنىيەت تەشكىلاتىنىڭ ئىجرائىيە ئىدارىسى جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى ۋەكىللىرىنىڭ جۇڭگونىڭ بىردىنبىر قانۇنلۇق ۋەكىلى ئىكەنلىكىنى ئېتىراپ قىلدى ۋە مۇقىملاشتۇردى. 1972-يىلى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى مائارىپ، ئىلىم-پەن، مەدەنىيەت تەشكىلاتىنىڭ17-نۆۋەتلىك قۇرۇلتىيىدا مەملىكىتىمىز ۋەكىلى يىغىننىڭ مۇئاۋىن رەئىسلىكىگە ۋە ئىجرائىيە ئىدارىسىنىڭ ئەزالىقىغا سايلاندى.

## '''سىرتقى ئۇلىنىش'''
* http://www.unesco.org/new/zh/unesco/ 

## مەنبەلەر
ئەنگلىيە خان جەمەتى ئىلمىي جەمئىيىتى

**ئەنگلىيە خان جەمەتى ئىلمىي جەمئىيىتى** (خەنزۇچە: **英國皇家學會**) بۇ يەنە لوندون خان جەمەتى ئىلمىي جەمئىيىتى دەپمۇ ئاتىلىدۇ، ئۇنىڭ تولۇق نامى «لوندون خان جەمەتى تەبىئەت بىلىملىرىنى ئىلگىرى سۈرۈش ئىلمىي جەمئىيىتى» بولۇپ، 1660-يىلى قۇرۇلغان ۋە 1662-يىلى خان جەمەتىنىڭ ئىجازىتىگە ئېرىشكەن.

=**ھەققىدە**==
ئەنگلىيە خان جەمەتى ئىلمىي جەمئىيىتى بۇ يەنە لوندون خان جەمەتى ئىلمىي جەمئىيىتى دەپمۇ ئاتىلىدۇ، ئۇنىڭ تولۇق نامى «لوندون خان جەمەتى تەبىئەت بىلىملىرىنى ئىلگىرى سۈرۈش ئىلمىي جەمئىيىتى» بولۇپ، 1660-يىلى قۇرۇلغان ۋە 1662-يىلى خان جەمەتىنىڭ ئىجازىتىگە ئېرىشكەن. ئۇ دۇنيادىكى تارىخى ئەڭ ئۇزۇن ھەم ئوتتۇرىدا ئۈزۈلۈپ قالمىغان پەن ئىلمىي جەمئىيىتى بولۇپ، ئۇنىڭغا ئەزا بولۇش ئىنتايىن يۇقىرى شەرەپ. ئۇلۇغ ئالىم نيۇتون بۇ جەمئىيەتنىڭ رەئىسلىكىنى 20 نەچچە يىل ئۈستىگە ئالغان.1915-يىلىدىن بۇيان، خان جەمەتى ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ باشلىقلىقىنى نوبېل مۇكاپاتىغا ئېرىشكۈچىلەر ئۈستىگە ئېلىپ كەلدى. 

## '''ئاساسلىق ۋەزىپىسى'''
دۆلەتنىڭ پەن-تېخنىكا تەرەققىياتى، پەن تەتقىقات خىراجىتى ۋە مەنسەپكە تەيىنلەش-مەنسەپتىن قالدۇرۇش قاتارلىق ئىشلاردا ھۆكۈمەتنى مەسلىھەتچىلىك مۇلازىمىتى بىلەن تەمىنلەيدۇ. يەنە ئىلمىي تەكشۈرۈشكە ماددىي ياردەم بېرىدۇ، چەت ئەللەردىكى ئالىي دەرىجىلىك پەن-تېخنىكا خادىملىرى بىلەن ئالاقە قىلىشنى تەشكىللەيدۇ، پەن يىغىنى ئۇيۇشتۇرىدۇ، ئىلىم-پەن ژۇرناللىرىنى نەشر قىلىدۇ، نام بېرىدۇ، پۇل چىقىرىپ لېكسىيە ئۇيۇشتۇرىدۇ ۋە مۇكاپات پۇلى، مېدال قاتارلىقلارنى تارقىتىدۇ. خان جەمەتى ئىلمىي جەمئىيىتى مۇستەقىل ئاممىۋى تەشكىلات بولۇپ، ھۆكۈمەتنىڭ ھەرقانداق تارمىقى ئالدىدا مەسئۇلىيەتنى ئۈستىگە ئالمايدۇ، شۇڭا نىزامنامىسىنى بېكىتىش، رەھبەرلەرنى تەيىنلەشتە ھۆكۈمەتنىڭ تەستىقىنى ئېلىشنىڭ ھاجىتى يوق.

## '''ئەزا بۇلۇش'''
خان جەمەتى ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ ئەزا نامزاتىنى، ئاز دېگەنگە، ھازىر ئەزا بولۇۋاتقان ئالتە نەپەر ئەزا كۆرسىتىشى ۋە تەۋسىيە قىلىشى كېرەك. ئىلمىي جەمئىيەت ھەر يىلى3-ئايدا سايلام ئۆتكۈزىدۇ، نىزامنامىگە ئاساسەن، ھەر يىلى كۆرسىتىلگەن «چەت ئەللىك ئەزا» سانى تۆت ئادەمدىن ئېشىپ كەتمەيدۇ.

ئىلمىي جەمئىيەتنىڭ رەھبەرلىك ئاپپاراتى كېڭەش يىغىنى بولۇپ، ئۇ21 نەپەر كېڭەش ئەزاسىدىن تەشكىل تاپىدۇ، ھەر يىلى ئۇلارنىڭ ئىچىدىكى10 نەپىرى قايتا سايلىنىدۇ، خىزمەتچى خادىملارنى ھېسابقا ئالمىغاندا، كېڭەش ئەزالىرىنىڭ ئۇدا ئىككى يىلدىن ئارتۇق ۋەزىپە ئۆتىشىگە بولمايدۇ، ئىلمىي جەمئىيەتنىڭ باشلىقى ۋە تاشقى ئىشلار كاتىپىنىڭ ۋەزىپە ئۆتەش مۇددىتى بەش يىلدىن ئېشىپ كەتمەيدۇ.خان جەمەتى ئىلمىي جەمئىيىتى، ئاساسەن، «لوندون خان جەمەتى ئىلمىي جەمئىيىتى پەلسەپە ئىلمىي ماقالىلىرى توپلىمى» بىلەن «لوندون خان جەمەتى ئىلمىي جەمئىيىتى يىغىن ئىلمىي ماقالىلىرى توپلىمى» نى نەشر قىلىدۇ.

## '''سىرتقى ئۇلىنىش'''
*https://royalsociety.org/

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇرلار
تۈر:ئىلىم-پەن
تۈر:جەمئىيەت
تۈر:ئەنگىلىيە
نورفوك ئارىلى

**نورفوك ئارىلى** (خەنزۇچە: **諾福克島**) جەنۇبىي كەڭلىك′20 °29 بىلەن شەرقىي ئۇزۇنلۇق′ 16757 نىڭ تۇتاشقان يېرىگە جايلاشقان. ئاۋسترالىيىنىڭ چوڭ شەھىرى سېدىنىدىن 1700 كىلومېتىر يىراقلىقتا تۇرىدۇ. تەبىئىتى جەھەتتىن مېلازېنىيە تاقىم ئاراللىرى تەركىبىگە كىرىدۇ، سىياسىي جەھەتتىن ئاۋسترالىيىنىڭ بىر سىرتقى ئۆلكىسى ھېسابلىنىدۇ، مەيدانى 34.5 كۋادرات كىلومېتىر.

## '''نورفوك ئارىلى ھەققىدە'''
ئاھالىنىڭ ئاساسىي قىسمىنى پىتكائىن تاقىم ئاراللىرىدىن كەلگەن خەلقلەر بىلەن ئاۋسترالىيە، يېڭى زېلاندىيە ھەم ئەنگلىيىدىن ئۆز ۋاقتىدا سىياسىي جىنايەتچى قاتارىدا كۆچۈرۈپ كېلىنگەنلەرنىڭ كېيىنكى ئەۋلادلىرى تەشكىل قىلىدۇ. ئاھالىسى خرىستىئان ھەم كاتولىك دىنلىرىغا ئېتىقاد قىلىدۇ. ئىنگلىز تىلى بىلەن پىتكائىن تىلىدا سۆزلىشىدۇ. ئەنگلىيىلىك كوك 1774-يىلى بۇ ئاراللارنى تاپقان ھەم نورفوك ئارىلى دەپ نام بەرگەن. 1788-يىلى ئەنگلىيە تەرىپىدىن بېسىۋېلىنغان. 1913-يىلى ئاۋسترالىيە ھۆكۈمىتىگە ئۆتكۈزۈپ بېرىلگەن. نورفوك ئارىلى يانار تاغ ئارىلى بولۇپ، ئەتراپىنى مارجان رىفلىرى قورشاپ تۇرىدۇ. 

## '''كىلىماتى'''
كىلىماتى سۇبتروپىك بەلباغ دېڭىز-ئوكيان خاراكتېرلىك ئىقلىم تىپىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە ھاۋا تېمپېراتۇرىسى ℃15، يىللىق ھۆل-يغىن مىقدارى 1300 مىللىمېتىر ئەتراپىدا بولىدۇ.

## '''ئىقتىسادى ئەھۋالى'''
بۇ ئارالدا ئولتۇراقلاشقان خەلقلەر ئاساسلىق كۆكتات، مېۋە-چېۋە ئۆستۈرىدۇ، بېلىقچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىدۇ. ئارالدا نورفوك قارىغىيى ۋە باشقا ئورمانلار ئۆسىدۇ. مەركىزى كىنگستون بولۇپ، ئارالنىڭ جەنۇبىدىكى سېدىنى قولتۇق بويىغا جايلاشقان. بۇ مۇھىم ئەركىن پورت ھېسابلىنىدۇ. شەھەرنىڭ يېنىدا ئايرودرومى، مەشھۇر ساياھەت ئورۇنلىرى بار. نورفوك ئارىلى سىرتقى سودىسىدا ئاۋسترالىيە، يېڭى زېلاندىيە قاتارلىق دۆلەتلەرنى ئاساس قىلىدۇ.

## '''مۇناسىۋەتلىك چۈشەندۈرۈش'''
20-ئەسىرنىڭ 80-يىللىرىنىڭ ئوتتۇرىلىرىدائاۋسترالىيە فېدېراتسىيە ھۆكۈمىتى  كۆلىمى 465 مىڭ گېكتار بولغان نورفولك ئارىلى بىرلىشىپ تەسىس قىلغان . نورفوك ئارىلى ( ئاۋسترالىيە ) دۆلەت باغچىسى قىلىندى ، ۋە تەبىئىي مۇھاپىزەت رايونى قىلىپ بېكىتىلدى.

## '''سىرتقى ئۇلىنىش'''
## مەنبەلەر

تۈر:مەشھۇر جايلار
تۈر:فىرانسىيە
مەركىزىي نېرۋا سىستېمىسىنىڭ يۇقۇملىنىشى تەھرىرلەيمەن

**مەركىزىي نېرۋا** (خەنزۇچە: **中樞神經系統**) سىستېمىسى نېرۋا سىستېمىسنىڭ ئاساسىي قىسمى يۇلۇن ۋە باش بوشلۇقى ئىچىگە جايلاشقان مېڭىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.( مېڭە ۋە يۇلۇن شۇنداق ھەر خىل رېفلېكس يايى بولغان مەركىزى قىسمىدىن تۈزۈلدۇ)

## '''مەركىزىي نېرۋا سىستېمىسى'''
مەركىزىي نېرۋا سىستېمىسى يۇلۇن ۋە مېڭىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ، مېڭە بولسا ئادەم بەدىنىدىكى «قوماندانلىق شتابى» بولۇپ، ئاڭ، تەپەككۇر، تىل، ھېس-تۇيغۇ، ھەرىكەت(ئىچكى ئەزالارنىڭ ھەرىكىتىنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ) قاتارلىقلارنى تەڭشەپ ۋە كونترول قىلىپ تۇرىدۇ.

## '''يۇقۇملىنىشى'''
مەركىزىي نېرۋا سىستېمىسىنىڭ يۇقۇملىنىشى بولسا باكتېرىيە، ۋىرۇس، زەمبۇرۇغ، پارازىت قۇرت، سپروفېتا قاتارلىق خىلمۇخىل كېسەللىك قوزغاتقۇچى ئارقىلىق يۇقۇملىنىشنى كۆرسىتىدۇ. ئۇ مەركىزىي نېرۋا سىستېمىسىدىكى ھەرقايسى ئورۇن (مېڭە يۇلۇن پەردىسى، مېڭە ماھىيىتى، چوڭ مېڭە، كىچىك مېڭە، ئوتتۇرا مېڭە، يۇلۇن، مېڭە تور پەردىسى قاتارلىقلار) نى يۇقۇملاندۇرىدۇ. يۇقۇملىنىش ناھايىتى تېز سۈرئەتتە تارقىلىپ، قىسقا مەزگىل ئىچىدە ئۆلۈم ياكى مەڭگۈلۈك مېيىپنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. 

مەركىزىي نېرۋا سىستېمىسىنىڭ يۇقۇملىنىشى ئادەتتە ئىككى خىلغا بۆلۈنىدۇ.

بىر خىلى ياللۇغلانغان ئورۇنغا قاراپ، مېڭە ياللۇغى، مېڭە-يۇلۇن پەردە ياللۇغى ياكى يۇلۇن ياللۇغى قاتارلىق، يەنە بىر خىلى كېسەللىك مۇسكۇللىرىنىڭ ئوخشىماسلىقىغا قاراپ باكتېرىيە، ۋىرۇس، زەمبۇرۇغ ۋە پارازىت قۇرت قاتارلىقلار تەرىپىدىن يۇقۇملىنىش ئەھۋالىغا ئاساسەن نام بېرىلىدۇ. ئادەتتە بۇ ئىككى خىل ئامىلنى بىرلەشتۈرۈپ، ئەڭ ئاخىرقى دىئاگنوز ئوتتۇرىغا قويۇلىدۇ.

## '''سىرتقى ئۇلىنىش'''
* مەركىزىي نېرۋا سىستېمىسىنىڭ ئومۇمىي ئەھۋالى
* مەركىزى نېرۋا سىستېمىسى تارىخشۇناسلىقى
## مەنبەلەر

تۈر:نېرۋا
قويۇپ بېرىش روجىكى

ئالەم قاتنىشى ئۈسكۈنىسىنى قويۇپ بېرىشتە قايسى ۋاقىتتا قويۇپ بەرگۈسى كەلسە شۇ ۋاقىتتا قويۇپ بېرىشكە بولمايدۇ، چوقۇم ئاۋۋال ياخشىراق بىر قويۇپ بېرىش ۋاقتىنى تاللاش لازىم. ئالەم قاتنىشى ئۈسكۈنىسىنى قويۇپ بېرىشكە مۇۋاپىق كېلىدىغان ۋاقىت دائىرىسى قويۇپ بېرىش روجىكى ھېسابلىنىدۇ.

## '''قىسقىچە مەزمۇنى'''
1970-يىل 4-ئاينىڭ 24-كۈنى ئېلىمىزنىڭ «شەرق قىزاردى-1» ناملىق تۇنجى ھەمراھى جيۇچۈەن سۈنئىي ھەمراھ قويۇپ بېرىش مەركىزىدە قويۇپ بېرىلىدىغان چاغدا، قويۇپ بېرىش ۋاقتى بېيجىڭ ۋاقتى سائەت 21 دىن 35 مىنۇت ئۆتكەندە دەپ بەلگىلەنگەن. بۇ ۋاقىتتا قۇياش ئاللىقاچان ئولتۇرۇپ بولغان، ئەمما توشۇغۇچى راكېتا سۈنئىي ھەمراھنى يۇقىرى بوشلۇققا كىرگۈزگەندە، يەنىلا قۇياش نۇرى ئۇنىڭغا چۈشەتتى، كىشىلەر قاپقاراڭغۇ ئاسماندا ئوربىتىغا كىرىپ ئايلىنىۋاتقان ئۈچىنچى باسقۇچلۇق راكېتانى ۋە سۈنئىي ھەمراھنى كۆرەلەيتتى. مۇشۇ قويۇپ بېرىش ۋاقتىنى تاللاشتىكى سەۋەب، بۇ ۋاقىت يەر يۈزىدە كۆزىتىشكە بەكمۇ مۇۋاپىق ئىدى. 

لېكىن ئالەم قاتنىشى ئۈسكۈنىلىرى ھەمىشە يەنە بەزى ئالاھىدە ۋەزىپىلەرنىمۇ ئۈستىگە ئالىدۇ، ئالەم قاتنىشى ئۈسكۈنىلىرىگە ئورنىتىلغان ئەسۋاب، ئۈسكۈنىلەرمۇ ئوخشاش بولمايدۇ، بۇلارنىڭ ھەممىسىنىڭ قويۇپ بېرىش روجىكىگە قارىتا تەلىپى بولىدۇ. مەسىلەن، يەر شارى بايلىق سۈنئىي ھەمراھىنى قويۇپ بېرىشتە، سۈنئىي ھەمراھتىكى كۆرۈنىدىغان نۇرلۇق يىراقتىن سېزىش ئۈسكۈنىسىنى يەر يۈزىدىكى كۆرۈنۈشلەرنى ئوبدان قوبۇل قىلىدىغان قىلىش ئۈچۈن، بۇ تۈردىكى ئالەم قاتنىشى ئۈسكۈنىلىرىنى قويۇپ بېرىش رۇجىكى ھەمىشە كۈندۈزدە تاللىنىدۇ. بەزى ئالەم قاتنىشى ئۈسكىنىلەرگە قۇياش ئېنېرگىيىسى باتارېيە تاختىسىدىن پايدىلىنىپ توك بىلەن تەمىنلەش ئۇسۇلى قوللىنىلىدۇ، بۇ تۈردىكى ئالەم قاتنىشى ئۈسكۈنىلىرىنى قويۇپ بېرىشتە، ئالەم قاتناش ئۈسكۈنىسى ئوربىتىغا كىرگەندە، ئۇنىڭغا قۇياش نۇرىنىڭ چۈشىدىغان-چۈشمەيدىغانلىقى، ئالەم قاتنىشى ئۈسكۈنىسى شۇئان ئېلېكتر ئېنېرگىيىسى بىلەن تەمىنلىنەلەيدىغان-تەمىنلىنەلمەيدىغانلىقىنى نەزەردە تۇتۇشقا توغرا كېلىدۇ. يەنە بەزى يەر يۈزىگە قايتۇرۇپ كېلىنىدىغان ئالەم قاتنىشى ئۈسكۈنىلرىى، مەسىلەن، قايتۇرۇپ كېلىنىدىغان سۈنئىي ھەمراھ، ئادەم چۈشكەن ئالەم كېمىسى قاتارلىقلارنىڭ كۈندۈزى، بەلىكى ھاۋارايى ياخشىراق چاغدا يەر يۈزىگە قايتىپ كېلىشى ئۈمىد قىلىنىدۇ. شۇڭا بۇنى قويۇپ بېرىش روجىكىنى تاللىغان چاغدا ئويلىشىش كېرەك.

يىغىپ ئېيتقاندا، قويۇپ بېرىش روجىكىنى تاللاش نۇرغۇن شەرت-شارائىتلارنىڭ چەكلىمىسىگە ئۇچرايدۇ. ئەگەر قويۇپ بېرىش روجىكى قولدىن بېرىپ قويۇلۇپ، ئۆز ۋاقتىدا قويۇپ بېرىش مۇمكىن بولمىغاندا، كېيىنكى بىر قويۇپ بېرىش روجىكىنى كۈتۈپ تۇرۇش لازىم.

## '''سىرتقى ئۇلىنىش'''
## مەنبەلەر
قارا ئۆڭكۈر

**قارا ئۆڭكۈر** (خەنزۇچە: **黑洞**) ئىنتايىن سىرلىق بىر خىل ئاسمان جىسىمدۇر.ئۇنىڭ ھەجىمى ئىنتايىن كىچىك، ئەمما زىچلىقى ئادەمنى ھەيران قالدۇرارلىق دەرىجىدە چوڭ بولۇپ، ھەر كۇب سانتىمېتىرى بىر قانچە ئون مىليارد توننا، ھەتتا ئۇنىڭدىنمۇ ئارتۇق كېلىدۇ.

## '''قارا ئۆڭكۈر ھەققىدە '''
قارا ئۆڭكۈر ئىنتايىن سىرلىق بىر خىل ئاسمان جىسىمدۇر. ئۇنىڭ ھەجىمى ئىنتايىن كىچىك، ئەمما زىچلىقى ئادەمنى ھەيران قالدۇرارلىق دەرىجىدە چوڭ بولۇپ، ھەر كۇب سانتىمېتىرى بىر قانچە ئون مىليارد توننا، ھەتتا ئۇنىڭدىنمۇ ئارتۇق كېلىدۇ. زىچلىقى زور بولغاچقا، ئۇنىڭ تارتىش كۈچىمۇ ئالاھىدە كۈچلۈك، مەيلى قانداقلىكى نەرسە بولسۇن، ئۇ سۈمۈرۈۋالىدىغان بولسا، «قايتىپ چىقىش» نى خىيال قىلمىسىمۇ بولىدۇ، ھەتتا ھەممىدىن تېز ماڭىدىغان نۇرمۇ قارا ئۆڭكۈرنىڭ غايەت زور تارتىش كۈچىدىن قېچىپ قۇتۇلالمايدۇ.

قارا ئۆڭكۈرنىڭ ئۆزى يورۇقلۇق تارقاتمايدىغانلىقتىن، ھەر قانداق كۈچلۈك تېلېسكوپ بىلەنمۇ ئۇنى كۆرگىلى بولمايدۇ. گەرچە شۇنداق بولسىمۇ، كۆپ ساندىكى ئالىملار يەنىلا ئالەمدە نۇرغۇن قارا ئۆڭكۈرلەرنىڭ بارلىقىغا ئىشىنىدۇ. زور ماسسىلىق تۇرغۇن يۇلتۇز تەدرىجىي ئۆزگىرىپ ئۆمرىنىڭ ئاخىرقى مەزگىلىگە كەلگەندە، ئادەتتىن تاشقىرى يېڭى يۇلتۇز پارتلىشى ئارقىلىق، قورۇلۇپ قارا ئۆڭكۈرگە ئايلىنىشى مۇمكىن. ئالەم پەيدا بولغان دەسلەپكى مەزگىللەردىمۇ بەزى كىچىك قارا ئۆڭكۈرلەر پەيدا بولغان بولۇشى مۇمكىن. كىچىك قارا ئۆڭكۈرلەرنىڭ ھەجىمى ئاتوم يادروسىچىلىك چوڭلۇقتا، ماسسىسى بىرەر تاغچىلىك بولۇپ، 100 مىليون توننىدىن ئاشىدۇ، ئۇنىڭغا يوشۇرۇنغان ئېنېرگىيە چوڭ تىپتىكى ئون ئېلېكتر ئىستانسىسى ھاسىل قىلالايدىغان ئېنېرگىيىگە باراۋەر كېلىدۇ.

## '''ئالاقىدار بايان'''
قارا ئۆڭكۈرنىڭ ئۆزىنى بىر سىر دېيىشكە بولىدۇ. ئۇنى ھېچكىم كۆرەلمەيدۇ. بىراق قارا ئۆڭكۈرنىڭ كۈچلۈك تارتىش كۈچى ئۇنىڭ يېقىن ئەتراپىدىكى ئاسمان جىسىملىرىغا تەسىر كۆرسىتىدۇ. بۇ ئاسمان جىسىملىرى قارا ئۆڭكۈر تەرىپىدىن سۈمۈرۈلۈش، يۇتۇۋېلىنىش جەريانىدا X نۇرى ياكى γ نۇرى تارقىتىدۇ، لېكىن قارا ئۆڭكۈر ئىچىگە كىرىپ كەتكەن ھامان، ئىز-دېرەكسىز يوقىلىدۇ. ئالىملار مۇشۇ نۇرلارنى كۆزىتىش ئارقىلىق، قارا ئۆڭكۈرگە دائىر يىپ ئۇچىنى تاپتى. مەسىلەن، ئاق قۇ يۇلتۇز تۈركۈمىدىكى 1-X نىڭ جورا يۇلتۇزى دەل بىر قارا ئۆڭكۈر بولۇشى مۇمكىن. يەنە بەزى ئالىملار، سامانيولىنىڭ ئوتتۇرىسىدىمۇ غايەت زور بىر قارا ئۆڭكۈر مەۋجۇت دەپ قارايدۇ.

## '''سىرتقى ئۇلىنىش'''
*宇宙黑洞專題
*超大質量黑洞

## مەنبەلەر

تۈر:ئاسترونومىيە
قانال

**قانال** (خەنزۇچە: **運河**) سۈنئىي قېزىلغان بىر خىل سۇ قاتناش يول بولۇپ، دەريا، كۆل، دېڭىز قاتارلىق ھەر خىل سۇلۇقلارنى تۇتاشتۇرالايدۇ. قانالنىڭ ئېچىلىشى، قاتناش-ترانسپورت ئارىلىقىنى زور دەرىجىدە قىسقارتقان.

## '''قانال ھەققىدە'''
قانال تەبىئىي سۇ يولى ياكى باشقا قانال ئارقىلىق تۇتىشىدۇ. ئادەتتە  ئاۋىئاتسىيە تىرانسىپورتىدىن باشقا قانال يەنە سۇغۇرۇش ، كەلكۈن سۈيىنى بۆلۈش، توختام سۇلارنى چىقىرۋىتىش، سۇ بىلەن تەمىنلەش قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. 

جۇڭگونىڭ قانال قۇرۇلۇشى ئۇزاق تارىخقا ئىگە. شىمالدىكى بېيجىڭدىن جەنۇبتىكى خاڭجۇغىچە بولغان بېيجىڭ-خاڭجۇ قانىلىنىڭ ئومۇمىي ئۇزۇنلۇقى 1794 كىلومېتىر بۇلۇپ، دۇنيادىكى ئەڭ ئۇزۇن قانال ھېسابلىنىدۇ. بېيجىڭ-خاڭجۇ قانىلى خەيخې، خۇۋەيخې، چاڭجىياڭ، چيەنتاڭجياڭ قاتارلىق بەش چوڭ سۇ سىستېمىسىنى تۇتاشتۇرۇپ تۇرىدۇ، شۇنىڭ ئۈچۈنمۇ دۇنيادىكى ئېقىن كۆلىمى ئەڭ كەڭ بولغان قانال ھېسابلىنىدۇ. جۇڭگو يەنە دۇنيا بويىچە ئەڭ بالدۇر قانال قازغان دۆلەت ھېسابلىنىدۇ. 2000 يىلدىن كۆپ ئىلگىرى چىن سۇلالىسى ۋاقىتدا، جۇڭگونىڭ جەنۇبىدىكى شياڭجياڭ دەرياسى بىلەن لىجياڭ دەرياسى ئوتتۇرىسىغا 30 نەچچە كىلومېتىر ئۇزۇنلۇقتىكى لىڭچۈ دەپ ئاتىلىدىغان بىر قانال ياسالغان. لىڭچۈ قانىلى يەنە دۇنيادىكى تۇنجى لوك شەكىللىك قانال بولۇپ، كېمىلەر تاغ ئاستىدىن بىرىنىڭ ئارقىدىن بىرى تىزىلىپ ئۆتۈشىدۇ.

## '''ئالاقىدار بايان '''
پاناما قانىلى تىنچ ئوكيان بىلەن ئاتلانتىك ئوكتان ئارىلىكىدىكى قاتناشنى تۇتاشتۇرغان. پاناما قانىلىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 3.81 كىلومېتىر بولۇپ، تار يېرىنىڭ كەڭلىكى تەخمىنەن 152 مېتىر، كەڭ يېرىنىڭ كەڭلىكى 304 مېتىر، چوڭقۇرلۇقى 3.14 مېتىر. ئۇ دېڭىز يۈزىدىن ئېگىز قانال بولۇپ، قانال بويىغا ياسالغان ئالتە لوك سۇ ئورنىنى ئۆزگەرتىشكە ئىشلىتىلىدۇ. پاناما قانىلىنىڭ جۇغراپىيىلىك ئورنى ئىنتايىن مۇھىم بولۇپ، ھەر يىلى تەخمىنەن 15 مىڭ پاراخوت ئۆتىدۇ. يەنە مەسىلەن، ئوتتۇرا دېڭىز بىلەن قىزىل دېڭىزنى تۇتاشتۇرۇپ تۇرىدىغان سۇۋەيىش قانىلىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 195 كىلومېتىر، چوڭقۇرلۇقى 5.19 مېتىر. سۇۋەيىش قانىلى دۇنيادىكى قاتنىشى ئەڭ بېسىق بولغان ئاۋات قانال. چۈنكى، ئۇ، ياۋرۇپا، ئاسىيا، ئافرىقىدىن ئىبارەت ئۈچ چوڭ قىتئەنى تۇتاشتۇرۇپ تۇرىدىغان بىردىنبىر دېڭىز قاتناش تۈگۈنى ھېسابلىنىدۇ.

## '''سىرتقى ئۇلىنىش'''
## مەنبەلەر

تۈر:سۇ
مېلانېزىيە

**مېلانېزىيە** (خەنزۇچە: **美拉尼西亞**) تىنچ ئوكياندىكى ئۈچ چوڭ تاقىم  ئارال مىكرونېزىيە ، پولېنىزىيە لەرنىڭ بىرى مېلانېزىيە دېگەن نام گىرىكچىدىن كەلگەن بولۇپ ، مەنىسى  نېگىرلار تاقىم ئاراللىرى دىگەن مەنىدە .

## '''جۇغراپىيەلىك ئورنى'''
مېلانېزىيە تىنچ ئوكياندىكى ئۈچ چوڭ تاقىم ئاراللارنىڭ بىرى بولۇپ 180 ° لۇق مېردىئان غەربىگە جايلاشقان. غەربىي شىمالدىن شەرقىي جەنۇبقا 4500 كىلومېتىر ئۇزۇنلۇقتا سوزۇلۇپ تۇرىدۇ. بىسمارك، سولومون، سانتا كروس، يېڭى كېبرىد(ۋانۇئاتۇ) ، يېڭى كالىدونىيە ۋە فىجى قاتارلىق تاقىم ئاراللارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

## '''چۈشەندۈرۈش'''
### ئاھالىسى
ئاھالىسىنىڭ كۆپىنى مېلانېزىيىلىكلەر، ئۇنىڭدىن قالسا پاپۇئالىقلار، ياۋروپالىقلارنىڭ كېيىنكى ئەۋلادلىرى تەشكىل قىلىدۇ. مېلانېزىيە تىلىنى ئورتاق قوللىنىدۇ.

### كىلىماتى
ئاراللارنىڭ كۆپى ماتېرىك ئاراللىرى تىپىغا كىرىدۇ. يانار تاغلارنىڭ پارتلاش، يەر تەۋرەش ھەرىكەتلىرى كۆپ بولۇپ تۇرىدۇ. ئىقلىمى تروپىك يامغۇرلۇق ئورمان ئىقلىم تىپىغا كىرىدۇ، ھاۋا تېمپېراتۇرىسى يىل بويى يۇقىرى، ھۆل-يېغىنى مول بولىدۇ، ھەممە جاينى ياپيېشىل ئورمان ھەم ئوت-چۆپلەر قاپلاپ تۇرىدۇ.

### يېزا ئىگىلىكى
ئاساسلىقى  شېكەر قومۇشى، كوفى، كاكائو، كاۋچۇك دەرىخى قاتارلىق زىرائەتلەر ئۆستۈرۈلىدۇ . ھەرخىل قىممەت باھالىق ياغاچ ماتېرىياللىرى ئېلىنىدۇ.

كان بايلىقلىرىدىن نىكېل، خروم، ئالتۇن قاتارلىق كان بايلىقلىرى خېلى مول .

## '''سىرتقى ئۇلىنىش'''
## مەنبەلەر

تۈر:تىنىچ ئوكيان
تۈر:مېلانېزىيە
مانخاتتان ئارىلى

**مانخاتتان ئارىلى** (خەنزۇچە: **曼哈頓**) ئامېرىكا نيۇ يورك شەھىرىدە مەركىزىي ئارال. گودزون دەرياسى بىلەن شەرقىي دەريا ئارىلىقىغا جايلاشقان، نيۇ يورك شەھىرىنىڭ بەش رايونىدىكى ئەڭ چوڭ مانخاتتان رايونى ھېسابلىنىدۇ.

## '''قىسقىچە تۇنۇشتۇرۇش '''
ئا ق ش نىڭ نيو يورك شەھىرىنىڭ مەركىزىي قىسمىدىكى ئارال. گودزون دەرياسى بىلەن شەرقىي دەريا ئارىلىقىغا جايلاشقان، نيۇ يورك شەھىرىنىڭ بەش رايونىدىكى ئەڭ چوڭ مانخاتتان رايونى ھېسابلىنىدۇ. ئۇزۇنلۇقى 20 كىلومېتىر، كەڭلىكى 4 كىلومېتىر كېلىدۇ، مەيدانى 57.7 كۋادرات كىلومېتىرغا يېتىدۇ. بۇ جاي نيۇ يورك شەھىرىنىڭ پۇل مۇئامىلە، سودا مەركىزى. جەنۇبىي بۆلىكىدىكى ئۇئول ستىرېت كوچىسىدا نۇرغۇنلىغان چوڭ بانكىلار، چوڭ سودا قىلىش مەيدانلىرى ۋە مونوپول كاپىتالىستلارنىڭ تەشكىلىي ئاپپاراتلىرى توپلانغان.

## '''يەر شەكلى'''
بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ باش ئىش باشقۇرۇش ئورنىمۇ شەرقىي دەريانىڭ غەربىي ياقىسىغا جايلاشقان، شەرقىي ھەم غەربىي دەريا ياقىسىنى بويلاپ، ناھايىتى نۇرغۇن پرىستانلار قۇرۇلغان. شەھەرنىڭ باشقا رايونلىرى بىلەن يەر ئاستى تۆمۈر يولى، كۆۋرۈك، ئۆتۈشمە قېيىقلار ئارقىلىق باغلىنىپ تۇرىدۇ.

## '''سىرتقى ئۇلىنىش'''
* https://web.archive.org/web/20050405202600/http://teachpol.tcnj.edu/amer_pol_hist/fi/00000006.htm
## مەنبەلەر

تۈر:ئامېرىكا
بارماق ئىزى

ئادەمنىڭ بارمىقىنىڭ ئۇچىدا نۇرغۇن ئىزلار بولىدۇ. مانا بۇ كىشىلەر ئادەتتە ئېيتىپ كېلىۋاتقان بارماق ئىزى، يەنە كېلىپ ئادەملەرنىڭ بارماق ئىزى بىر-بىرىنىڭكىگە ئوخشاشمايدۇ. ئەمەلىيەتتە، دۇنيادا بارماق ئىزى تامامەن ئوخشاش بولغان ئىككى ئادەمنى ھەقىقەتەن تاپقىلى بولمايدۇ.

## '''تەركىبى ۋە تۈرى'''
تېرە، ھەقىقىي تېرە ۋە تېرە ئاستى توقۇلمىسى تەركىب تاپقان. 

بارماق ئىزى شەكلىنىڭ ئوخشاش بولماسلىقىغا ئاساسلىنىپ، يا شەكىللىك، كۈرە شەكىللىك، شازا شەكىللىك دەپ ئۈچ خىلغا ئايرىلدۇ.

## '''ئوخشىماسلىقى ۋە ئالاھىدىلىكى'''
بارماق ئىزىنىڭ يولى، شەكلى شۇ ئادەمنىڭ باشقا فىزىئولوگىيىلىك ئالاھىدىلىكىگە ئوخشاش ئادەم بەدىنىدىكى ئىرسىيەت ماددىلىرىغا باغلىق بولىدۇ، ئادەملەرنىڭ ئىرسىيەت ماددىلىرى بىر-بىرىنىڭكىگە ئوخشاش بولمايدۇ. ئادەم تۆرىلىپ ئاپىسىنىڭ قورسىقىدا شەكىللەنگەندىن كېيىن، ئادەمنىڭ بارلىق فىزىئولوگىيىلىك ئالاھىدىلىكلىرى، جۈملىدىن بارماق ئىزى شەكىللىنىپ بولغان بولىدۇ، يەنە كېلىپ مەڭگۈ ئۆزگەرمەيدۇ. بارماق ئىزىنىڭ بۇ ئالاھىدىلىكى ئالىملارنىڭ كۈچلۈك ھەۋىسىنى قوزغىدى، ھازىر بارماق ئىزى ئۈستىدىكى تەتقىقات بىر مۇھىم پەن تۈرى بولۇپ قالدى ھەم ئۇنىڭ ئۈستىگە ئىرسىيەت ئىلمى، قانۇن دوختۇرلۇقى، ئىنسانشۇناسلىق ۋە مىللەتشۇناسلىق قاتارلىق ساھەلەردە كەڭ قوللىنىلماقتا. ئالىملار بارماق ئىزىنى تەتقىق قىلىش داۋامىدا، ئەگەر ئىرسىيەت ماددىسىدا ئۆزگىرىش بولسا، ئۇنداقتا بۇ ئادەمنىڭ بارماق ئىزىدىمۇ ئۆزگىرىش بولىدىغانلىقىنى بايقىدى. شۇڭا، بارماق ئىزىدىكى(جۈملىدىن ئالىقان، تاپاندىكى ئىزلار) ئۆزگىرىشكە ئاساسەن، ئادەمنىڭ سالامەتلىك ئەھۋالىنى قىياس قىلغىلى ۋە بۇ ئارقىلىق بەزى كېسەللىكلەرنى تېپىپ چىققىلى بولىدۇ.

## '''يېڭى كەشپىيات'''
يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، ئالىملار يەنە «بارماق ئىزى ئاچقۇچى» دەيدىغان بىر نەرسىنى كەشىپ قىلدى. يەنى ئۆي ئىگىسىنىڭ بارماق ئىزىنى ئىشىك قۇلۇپىنىڭ ئېلېكترونلۇق ئۆزىكىگە كىرگۈزۈپ قويىدىغان بولدى. ئىشىك قۇلۇپلانغاندىن كېيىن، ئۇنى ھېچقانداق ئاچقۇچ ئاچالمايدۇ؛ ئەمما ئۆي ئىگىسى بارمىقىنى ئىشىك قۇلۇپىغا باسسىلا، ئىشىك ئېچىلىپ كېتىدۇ.

## '''سىرتقى ئۇلىنىش'''

## مەنبەلەر

تۈر:ئانتروپوتومىيە
مەدەنىيەت

كەڭ مەنىدىن ئېيتقاندا ، ئۇ ئىنسانلارنىڭ ئىجتىمائىي تەرەققىيات جەريانىدا ياراتقان ماددىي بايلىق ۋە مەنىۋى بايلىقنىڭ يىغىندىسىنى كۆرسىتىدۇ. تار مەنىدىن ئېيتقاندا ، ئۇ ئىجتىمائىي ئىدىئولوگىيە ۋە مۇناسىپ سىستېما ۋە تەشكىلاتلارنى كۆرسىتىدۇ.ئۇ ماتېرىيالنى ئاساس قىلغان ئىجتىمائىي ھادىسە. ئۇنىڭ تارىخى ئىزچىللىقى ، سىنىپى ۋە مىللىي ئالاھىدىلىكى بار.
## مەنبەلەر
مەركىزى بانكا رەقەملىك پۇلى

مەركىزى بانكا رەقەملىك پۇلى (باشقىچە نامى: مەركىزى بانكا دىگىتال پۇلى؛ رەقەملىك پۇل، دىگىتال پۇل؛ س ب د س؛ ئېنگلىزچە: Central bank digital currency) بىر خىل مەركىزى بانكا تارقاتقان رەقەملىك پۇلدۇر. مەركىزى بانكا تارقاتقان قەغەز پۇل ۋە تەڭگىگە ئوخشاش رەقەملىك پۇلمۇ بىر خىل دۆلەتنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى نامىدا تارقاتقان قانۇنلۇق پۇلدۇر. 

مەركىزى بانكا رەقەملىك پۇلى ئىدىيەسى ئاساسلىقى بۆلەكچە زەنجىرى تېخنىكىسى ۋە شىفىرلىق پۇل سەۋەبىدىن بارلىققا كەلگەن. مەركەزسىزلەشكەن دەپتەر تېخنىكسى ئاساسىدىكى شىفىرلىق پۇللار مەركىزى بانكا رەقەملىك پۇلىنىڭ بارلىققا كېلىشىگە سەۋەب بولغان ئامىللارنىڭ بىرسىدۇر. مەركىزى بانكا رەقەملىك پۇلى دۆلەت ۋە رايونلار ئارىسىدىكى چىقىم ۋە ئېلىم-بېرىمنىڭ ناھايىتى تېز سۈرەتتە بىخەتەر تاماملىشىغا نۇرغۇن قۇلايلىقلارنى ئېلىپ كېلىدۇ. ھازىرقى دائىم ئىشلىتىدىغان ئۈندىدا چىقىمدانى ۋە ئالىبابا چىقىمدانى قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى پەقەت قەغەز پۇلنى سانغا ئايلاندۇرۇپ توردا چىقىم قىلىشتىن ئىبارەت. بۇ خىل كۆچمە چىقىم ئەپلىرىنىڭ تېگى يەنىلا قەغەز پۇلىنى بانىكىلار ئۆز-ئارا پەردە ئارقىسىدا ئالماشتۇرۇشتىن ئىبارەت. لېكىن مەركىزى بانكا رەقەملىك پۇلى پەقەت ئىنتېرنىت تورىدا ھەركەت قىلدىغان، قەغەز پۇلغا بېقىنمايدىغان ھەقىقى مەنىدىكى رەقەملىك پۇلدۇر.
## مەنبەلەر
دۆلەتلەرنىڭ نامدىكى مىللى ئىشلەپچىقىرىش ئويۇنى قىممىتى رەت-تەرتىپى

مىللى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمى قىممىتى (ياكى ج د پ) دېگەنلىك مەلۇم رايون ياكى چېگرا ئىچىدە، مەلۇم بىر ۋاقىت چەكلىمىسى ئىچىدە ئىشلەپچىقىرىلغان بارلىق مەھسۇلات ۋە مۇلازىمەتلەرنىڭ باھا باھاسىدىكى ئومۇمى قىممىتىدۇر. چۈنكى پۇل پاخاللىقى بازار باھاسىغا تەسىر يەتكۈزىدىغانلىغى ئۈچۈن بۇ خىل بازار باھاسى بىلەن ئۆلچەنگەن مىللى ئىشلەپچىقىرىش ئومۇمى قىممىتى يەنە نامدىكى مىللى ئىشلەپچىقىرىش ئويۇنى قىممىتى دەپ ئاتىلدۇ. 
thumb|دۇنيا دۆلەتلەر مىللى دارامەت 2050 نەزەر رەت تەرتىپى
thumb|2022 نامدىكى مىللى دارامەت رەڭلىك خەرىتىسى
thumb|2018-يىللىق نامدىكى مىللى دارامەت بويىنچە ئالدىنقى قاتاردىكى ئىقىسادى گەۋدىلەر (بىرلكى: تىليارد)

## مەنبەلەر
تۇپراقنىڭ بۇلغىنىشى

ئىنسانلارنىڭ پائالىيىتىدىكى بۇلغىمىلار تۇپراققا كىرىپ ، مەلۇم دەرىجىدە يىغىلىپ ، تۇپراقنىڭ ئېكولوگىيىلىك تەڭپۇڭلۇقىنى بۇزۇپ ، تۇپراق مۇھىتىنىڭ سۈپىتىنىڭ تۆۋەنلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ ، زىرائەتلەرنىڭ نورمال ئۆسۈشى ۋە تەرەققىياتىغا تەسىر كۆرسىتىپ ، مەھسۇلاتنىڭ تۆۋەنلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ ۋە سۈپەت ۋە بەزى مۇھىت تەسىرىنى پەيدا قىلىدۇ ، بۇ ئاخىرىدا ئىنسانلارنىڭ سالامەتلىكىگە ، شۇنداقلا ئىنسانلارنىڭ ھايات قېلىش ۋە تەرەققىي قىلىش ھادىسىسىگە زىيان يەتكۈزىدۇ.
## مەنبەلەر
قىزىل دېڭىز قۇرۇلىشى

**قىزىل دېڭىز قۇرۇلىشى**(ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: Qizil Degniz Qurulishi)بولسا سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ تابۇك ئۆلكىسى]] باشلانغان چوڭ تىپتىكى قۇرۇلۇش تۈرى.
## ئومۇمىي ئەھۋالى
50 resorts, 
8 thousand hotel rooms
## ئورنى

## بىرىنچى باسقۇچ

## قىزىل دېڭىز ئايرىدرومى

## باشقىلار
100 گېگتار چوڭلۇقتىكى كۆچەت يېتىشتۈرۈش بازىسى 15 مىليوندەك كۆچەت تەمىنلەش ئۈچۈن ئاللىقاچان ئىشقا كىرىشكەن.
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانما
## مەنبەلەر
ئويۇنبۇزار (ھادىسە)

ئويۇنبۇزار (باشقىچە ئاتىلىشى: ئويۇن بۇزار، ئويۇن-بۇزار، ئويۇنبوزار، ئويۇن بوزار؛ ئېنگلىزچە: game changer) ئەسلىدىكى ئىش قىلىش ۋە تەپەككۇر قلىش ئۇسۇلىغا كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە ئۆزگەرتىش ئېلىپ كېلىدىغان يېڭى ئىدىيە، پىكىر، ھادىسە، بۇيۇم، ۋە ياكى شەيئى. 

### مىسال
سۈنئىي ئىدىراك بىر خىل ئويۇنبۇزار تېخنىكىدۇر. 

بۇ ئىدىيە ماشىناسازلىق ساھەسىدىكى ئويۇنبۇزار يېڭى ئىدىيەدۇر. 

ئۇچقۇسىز ماشىنا بىر خىل ئويۇنبۇزار يېڭى تەتقىقات نەتجىسىدۇر. 

چەت ج پ ت پاراڭچى بىر خىل ئويۇنبۇزار ئىجادىيەتتۇر.
## مەنبەلەر
ئۇچۇر

ئومۇمەن، بىز كۆزىمىز، قۇلىقىمىز، بۇرنىمىز، تىلىمىز، تېنىمىز ۋە چوڭ مېڭىمىز ئارقىلىق سەزگەن تاشقى شەيئىلەر ئۇچۇرغا مەنسۇپ بولىدۇ. بۈگۈنكى كۈندە، بىز ئۇچۇر دەۋرىدە ياشاۋاتىمىز، ھەر ۋاقىت تۈرلۈك ئۇچۇر بىلەن ھەپىلىشىمىز.

## '''ئۇچۇر ھەققىدە '''
ئومۇمەن، بىز كۆزىمىز، قۇلىقىمىز، بۇرنىمىز، تىلىمىز، تېنىمىز ۋە چوڭ مېڭىمىز ئارقىلىق سەزگەن تاشقى شەيئىلەر ئۇچۇرغا مەنسۇپ بولىدۇ. بۈگۈنكى كۈندە، بىز ئۇچۇر دەۋرىدە ياشاۋاتىمىز، ھەر ۋاقىت تۈرلۈك ئۇچۇر بىلەن ھەپىلىشىمىز.

دوختۇرلار كېسەل كۆرگەندە، بىمارنىڭ كېسەللىك تارىخى، رېنتگېن نۇرى ئارقىلىق تارتىلغان سۈرەت، لابوراتورىيىلىك تەكشۈرۈش دوكلاتى قاتارلىق يېزىق ۋە سۈرەتلەر ئارقىلىق داۋالاشقا پايدىلىق ئۇچۇرغا ئېرىشىدۇ؛ مېتېئورولوگىيە ئىنژېنېرلىرى تۈرلۈك ئەسۋابلاردىن پايدىلىنىپ، ھاۋا رايى، شامال كۈچى، شامال يۆنىلىشى قاتارلىق سانلىق مەلۇماتلارنى ئۆلچەش ۋە خاتىرىلەش ئارقىلىق مېتېئورولوگىيە ئۇچۇرىغا ئېرىشىدۇ؛ كىشىلەر تۇرمۇشتا كىتاب، گېزىت-ژۇرناللارنى ئوقۇش، كىنو ۋە تېلېۋېزور كۆرۈش ئارقىلىق ھەر خىل ئۇچۇرغا ئېرىشىدۇ ھەم ئۇنىڭدىن پايدىلىنىدۇ. 

## '''ئۇچۇرنى شىفىرلاشتۇرۇش '''
بىز ئادەتتە كۆرىدىغان گېزىت، ژۇرنال ۋە كىتابلاردا نۇرغۇن ئۇچۇر بار، ئۇلار ئاشكارا تارقىتىلىدۇ، شۇڭا ھەممە ئادەم خەۋەردار بولسا بولىدۇ. بىراق، بەزى ئۇچۇرلار سىياسىي، ھەربىي، ئىقتىسادىي مەخپىيەتلىككە چېتىلغاندا، ئاز بىر قىسىم كىشىلەرلا خەۋەردار بولۇشى كېرەك. شۇڭا، بۇ خىلدىكى ئۇچۇرلار چوقۇم شىفىرلاشتۇرۇلىدۇ.

ئۇچۇرنى شىفىرلاشتۇرۇشتا، ئىككى تەرەپ ئالدىن مەخپىي كېلىشىۋېلىپ، ئالاھىدە بىر خىل شەكىل ئارقىلىق ئۇچۇرنى «پىششىقلاپ ئىشلەيدۇ».

«يېزىق» نى شىفىرلاشتۇرۇشتا «ئىشارەتلىك سۆز» ئىشلىتىلىدۇ. ئىشارەتلىك سۆز كۆپ خىل بولىدۇ: بەزىلىرىدە رەقەم ۋە بەلگىلەر ئۇچۇرغا ۋەكىللىك قىلىدۇ، مەسىلەن، «1» رەقىمى «باشقۇرۇلىدىغان» دېگەن سۆزگە، «2» رەقىمى «سىنارەد» دېگەن سۆزگە ۋەكىللىك قىلسا، «12» رەقىمى «باشقۇرۇلىدىغان سىنارەد» دېگەننى بىلدۈرىدۇ؛ بەزىلىرىدە، ئۇچۇردىكى ھەرپ ياكى سۆزنىڭ ئىلگىرى-كېيىنلىك تەرتىپى ئالماشتۇرۇۋېتىلىدۇ؛ يەنە بەزىلىرىدە، ئۇچۇر ئارىسىغا مۇناسىۋەتسىز بولغان يېزىق، بەلگە قوشۇپ قويۇلىدۇ ياكى ئۇچۇر باشقا تېكىست، جۈملە ئىچىگە يوشۇرۇپ قويۇلىدۇ.

ئەگەر، رادىئو-تېلېۋىزىيە، تېلېفوندىكى سۆز ۋە سۈرئەتلەرنى شىفرلاشتۇرۇشقا توغرا كەلسە، شىفىرلاشتۇرغۇچ ئىشلىتىلىدۇ. ئۇنىڭدا تىل ۋە سۈرەت ئۇچۇرىغا ۋەكىللىك قىلىدىغان ئېلېكتر سىگنالىنى  قالايمىقانلاشتۇرۇپ، مەخپىيەتلىكنى ساقلاش ئۈنۈمىگە يەتكىلى بولىدۇ.

## '''مۇناسىۋەتلىك  چۈشەندۈرۈشلەر'''
ئۇچۇر ئادەتتە كىشىلەرنىڭ خىزمەت ۋە تۇرمۇشىغا غايەت زور تەسىر كۆرسىتىدۇ. پايدىلىق بىر سودا ئۇچۇر زور بايلىق ئەكېلەلەيدۇ؛ ھاۋا رايىدىن ئالدىن بېرىلگەن بىر قېتىملىق توغرا مەلۇمات ئاپەت پەيدا قىلىدىغان زىياننى ئازايتالايدۇ.

ھەممىلا ئۇچۇر پايدىلىق بولۇۋەرمەيدۇ. بەزى ئۇچۇرلار كېرەكسىز بولۇپلا قالماي، بەلكى زىيانمۇ سالىدۇ. مەسىلەن، كومپيۇتېر ۋىرۇسى كومپيۇتېرنىڭ خىزمىتىگە كاشىلا پەيدا قىلىپ، كومپيۇتېر سىستېمىسىغا زىيان يەتكۈزىدۇ.

## '''ھازىرقى ئەھۋالى '''
ھازىرقى دەۋردە، ئۇچۇر بىر خىل مۇھىم بايلىق مەنبەسى، ئۇ زېمىن، كان مەھسۇلاتلىرى، ئېنېرگىيە مەنبەسى قاتارلىق ماددىي بايلىقلارغا ئوخشاشلا قىممەتلىك بايلىق بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. بەزى دۆلەتلەردە ئۇچۇر كەسپى ئاللىقاچان ئىقتىسادىي تەرەققىياتنى ئىلگىرى سۈرىدىغان ئەڭ مۇھىم كەسىپلەرنىڭ بىرى بولۇپ قالدى.

## '''سىرتقى ئۇلىنىش'''
* ئۇچۇرنىڭ مەنىلىك ئۇقۇمى

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇچۇر
قەدىمقى مىسىر

ئافرىقىنىڭ شەرقى -شىمالىدا غەربى ئاسىيا بىلەن چېگرىلىنىدىغان نىل دەرياسىنىڭ تۆۋەن ئېقىنىدا دۇنيادىكى تۇنجى دۆلەت مىسىر بارلىققا كەلگەن. نىل دەرياسىنىڭ دېلتا رايونى تۆۋەن مىسىر، يۇقارقى ئېقىن رايونى يۇقىرى مىسىر دەپ ئاتالغان. قەدىمكى مىسىر مەدەنىيىتى بۇنىڭدىن 6 مىڭ يىل ئىلگىرى باشلانغان.

## تارىخى
## مەنبەلەر
ماۋ زېدوڭ ئىدىيىسى

**ماۋزېدوڭ ئىدىيىسى** (خەنزۇچە: **毛泽东思想**) ماركىس-لېنىن ىزم ئومۇمىي قائىدىسىنىڭ جۇڭگو ئىنقىلابىنىڭ كونكېرىت ئەمىلىيىتى بىلەن زىچ بىرلەشتۈرۈلگەنلىكىنىڭ مەھسۇلى｡

## مەزمۇنى
ماۋزېدوڭ ئىدىيىسى كۆپ جەھەتتىكى مەزمۇنغا ئىگە بۇلۇپ، تۈۋەندىكىدەك ئالتە جەھەتتىكى ئۆزىگە خاس نەزىرىيە ئارقىلىق ماركسىزىم- لېنىنىزىمنى بېيتتى ۋە تەرەققىي قىلدۇردى:

*يېڭى دېمۇكراتىك ئىنقىلاپ توغرىسىدىكى نەزىرىيە؛

*سوتسىيالىستىك ئىنقىلاپ ۋە سوتسىيالىستىك قۇرۇلۇش توغرىسىدىكى نەزىرىيە؛

*ئىنقىلابىي قۇشۇننىڭ قۇرۇلىشى ۋە ھەربىي ئىستىراتىگە توغرىسىدىكى نەزىرىيە؛

*سىياسەت ۋە تاكتىكا توغرىسىدىكى نەزىرىيە؛

*ئىدىيىۋى سىياسى خىزمەت ۋە مەدىنىيەت خىزمىتى توغرىسىدىكى نەزىرىيە؛

*پارتىيە قۇرۇلىشى توغرىسىدىكى نەزىرىيىلەردىن ئىبارەت｡

## رولى
ماۋزېدوڭ ئىدىيىسىنىڭ جانلىق روھى – ئۇنىڭ ھەرقايسى تەركىۋىي قىسىملىرىغا سىڭدۈرۈلگەن مەيدان، نۇقتىنەزەر ۋە ئۇسۇل بۇلۇپ، ئۇنىڭ ئاساسىي تەرىپى ھەقىقەتنى ئەمىلىيەتتىن ئىزدەش، ئاممىۋى لۇشىيەن، مۇستەققىل ئۆز- ئۆزىگە خوجا بۇلۇشتىن ئىبارەت.
## مەنبەلەر
پارتىيە

**پارتىيە** مەلۇم سىنىپ، تەبىقە ياكى ئىجتىمائى گۇرۇھنىڭ مەنپەتىگە ۋەكىللىك قىلىدىغان ھەم شۇ يولدا كۈرەش قىلىدىغان سىياسى تەشكىلات. ئۇ ئىجتىمائى ئىقتىساد ۋە سىنىپىي كۈرەشنىڭ مۇئەييەن تەرەققىيات باسقۇچىنىڭ مەھسۇلى، شۇنداقلا سىنىپىي كۈرەش ۋە ئىجتىمائى سىياسىي ئىقتىسادى پائالىيەتلەرنى ئېلىپ بېرىش قورالى.

## [[خەنزۇچە]] نامى
*政黨

## چۈشەنچە
پارتىيە مەلۇم سىنىپ، تەبىقە ياكى ئىجتىمائى گۇرۇھنىڭ مەنپەتىگە ۋەكىللىك قىلىدىغان ھەم شۇ يولدا كۈرەش قىلىدىغان سىياسى تەشكىلات. ئۇ ئىجتىمائى ئىقتىساد ۋە سىنىپىي كۈرەشنىڭ مۇئەييەن تەرەققىيات باسقۇچىنىڭ مەھسۇلى، شۇنداقلا سىنىپىي كۈرەش ۋە ئىجتىمائى سىياسىي ئىقتىسادى پائالىيەتلەرنى ئېلىپ بېرىش قورالى.

## رولى
ئۇ ئۆزى ۋەكىللىك قىلىدىغان سىنىپ، تەبىقە ۋە ئىجتىمائى گورۇھ ئۈچۈن ئوخشاشمىغان دەرىجىدە تەشكىلاتچىلىق، رەھبەرلىك ۋە يادرولۇق رولىنى ئوينايدۇ.

## بارلىققا كىلىشى
يېقىنقى زاماندا ئەڭ بالدۇر بارلىققا كەلگەن پارتىيە 17- ئەسىرنىڭ 70- يىللىرى ئەنگىلىيەدە قۇرۇلغان خۇيگ پارتىيىسى (ئاساسەن بۇرژۇازىيە ۋە يېڭى ئاقسۆڭەكلەر مەنپەتىگە ۋەكىللىك قىلاتتى) ۋە تورى پارتىيىسى (ئاساسەن فيودال ئاقسۆڭەكلەر مەنپەتىگە ۋەكىللىك قىلاتتى) ئىدى. جۇڭگودا بۇرژازىنىيىنىڭ پاتىيە تەشكىل قىلىشى سۈن جوڭسەننىڭ 1894- يىلى جۇڭگونى گۈللەندۈرۈش جەمىيىتىنى قۇرغان ۋاقتىدىن باشلاندى. ماركس بىلەن ئېنگېلس 1847- يىلى لوندوندا قۇرغان كومۇنىزىمچىلار ئىتتىپاقى پۇرۇلېتارىيات پارتىيىسىنىڭ دەسلەپكى ئۈلگىسى ئىدى. جۇڭگودا پۇرۇلېتارىيات پارتىيىسى – جۇڭگۇ كوممۇنىستىك پارتىيىسى 1921- يىلى قۇرۇلغان.

## مەنبەلەر
يادرو دۆلىتى

**«يادرو دۆلىتى››** يادرو قورالىغا ئىگە دۆلەت، دەپمۇ ئاتىلىدۇ. كەڭ مەنىدىن ئېيتقاندا، يادرو دۆلىتى يادرو قورالى( ئاتوم بومبىسى، ۋودورود بومبىسى، نېيترون بومبىسى قاتارلىق يادرولۇق پارتلىتىش قۇرۇلمىسى)غا ئىگە دۆلەتلەرنى كۆرسىتىدۇ. ھازىر ئاشكارا يادرو سىنىقى قىلغان ۋە يادرو قورالىغا ئىگە دۆلەتلەردىن ئامېرىكا، رۇسىيە، ئەنگلىيە، فىرانسىيە، جۇڭگو، ھىندىستان، پاكىستان ۋە چاۋشيەن قاتارلىقلار بار، بۇ دۆلەتلەر يادرو قورالىغا ئىگە دۆلەتلەر، دەپ ئاتىلىدۇ

## [[خەنزۇچە]] نامى
*核國家
## چۈشەنچە
«يادرو دۆلىتى›› يادرو قورالىغا ئىگە دۆلەت، دەپمۇ ئاتىلىدۇ. كەڭ مەنىدىن ئېيتقاندا، يادرو دۆلىتى يادرو قورالى( ئاتوم بومبىسى، ۋودورود بومبىسى، نېيترون بومبىسى قاتارلىق يادرولۇق پارتلىتىش قۇرۇلمىسى)غا ئىگە دۆلەتلەرنى كۆرسىتىدۇ. ھازىر ئاشكارا يادرو سىنىقى قىلغان ۋە يادرو قورالىغا ئىگە دۆلەتلەردىن ئامېرىكا، رۇسىيە، ئەنگلىيە، فىرانسىيە، جۇڭگو، ھىندىستان، پاكىستان ۋە چاۋشيەن قاتارلىقلار بار، بۇ دۆلەتلەر يادرو قورالىغا ئىگە دۆلەتلەر، دەپ ئاتىلىدۇ. بەزى ئاخبارات ۋاسىتىلىرى ئىسرائىلىيە ۋە جەنۇبىي ئافرىقىنىڭ يادرو سىنىقى ئېلىپ بارغانلىقىنى ئاشكارىلاپ، بۇ ئىككى دۆلەتنىمۇ يادرو قورالىغا ئىگە دۆلەتلەر قاتارىغا كىرگۈزگەن بولسىمۇ، ئۇلار يادرو قورالىغا ئىگە ئىكەنلىكىنى ئىنكار قىلىپ كەلدى.

«يادرو دۆلىتى››نىڭ يەنە بىر مەنىسى، خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ ئېتىراپ قىلىشىغا ئېرىشكەن، يادرو قورالىغا قانۇنلۇق ئىگە بولغان دۆلەتنى كۆرسىتىدۇ، بۇ دۆلەتلەر ‹‹يادرو قورالىغا ئىگە دۆلەتلىك ئورنى›› بار دۆلەتلەر دەپمۇ قارىلىدۇ. بۇ يەردىكى ئاتالمىش ‹‹قانۇنلۇق بولۇش›› ‹‹يادرو قورالى تېخنىكىسىنى كېڭەيتىۋەتمەسلىك شەرتنامىسى››دە ئېتىراپ قىلىنغان، يادرو قورالى شەرتنامىسى تۈزۈشكەن دۆلەتلەرنى كۆرسىتىدۇ. ئاساسلىقى ئامېرىكا، رۇسىيە، ئەنگلىيە، فىرانسىيە، جۇڭگو قاتارلىق ب د ت غا دائىمىي ئەزا بەش دۆلەتنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. يادرو قورالىغا ئىگە دۆلەتلەر ‹‹يادرو قورالى تېخنىكىسىنى كېڭەيتىۋەتمەسلىك شەرتنامىسى››دىكى بەلگىلىمە بويىچە مۇناسىپ مەجۇرىيەتنى ئۈستىگە ئالىدۇ، يەنى شەرتنامە تۈزۈشكەن يادرو قورالىغا ئىگە دۆلەتلەر ھەر قانداق دۆلەتكە يادرو قورالى ياكى يادرولۇق پارتلىتىش قۇرۇلمىلىرىنى، يادرو قورالى ياكى پارتلىتىش قۇرۇلمىلىرىنىڭ كونترول قىلىش ھوقۇقىنى ۋاسىتىلىك ياكى بىۋاسىتە ئۆتۈنۈپ بەرسە بولمايدۇ؛ يادرو قورالىدىن خالىي دۆلەتلەرنىڭ يادرو قورالى ياسىشىغا، يادرو قورالى ياكى باشقا يادرولۇق پارتلىتىش قۇرۇلمىلىرىغا، يادرو قورالى ياكى پارتلىتىش قۇرۇلمىلىرىنىڭ كونترول قىلىش ھوقۇقىغا ئىگە بولۇشىغا ھەر قانداق ئۇسۇل بىلەن ياردەم بەرسە، رىغبەتلەندۈرسە، يېتەكلىسە ياكى باشقا ئۇسۇللار بىلەن ئۆتۈنۈپ بەرسە بولمايدۇ.

ھىندىستان، پاكىستان، چاۋشيەن قاتارلىق دۆلەتلەر ‹‹يادرو قورالى تېخنىكىسىنى كېڭەيتىۋەتمەسلىك شەرتنامىسى››گە قاتناشمىغان دۆلەتلەر بولۇپ، يادرو قورالىنى راۋاجلاندۇرۇشتا چەكلىمىگە ئۇچرىمايدۇ. لېكىن خەلقئارا جەمئىيەت بۇ دۆلەتلەرنىڭ يادرو قورالىغا ئىگە دۆلەتلىك ئورنىنى ئومۇميۈزلۈك ئېتىراپ قىلىپ كەتمەيدۇ. بۇ دۆلەتلەر يادرو قورالىغا ئىگە بولسىمۇ، لېكىن ئۇلارنى ‹‹يادرو قورالىغا ئىگە دۆلەت›› دەپ ئاتاش – ئاتىماسلىق كۆپ ھالدا بىرەر دۆلەتنىڭ بۇ دۆلەتلەرگە قانداق سىياسىي پوزىتسىيە تۇتىدىغانلىقىغا مۇناسىۋەتلىك. شۇڭا،نۇرغۇن دۆلەت بۇ ئۈچ دۆلەتنى ‹‹يادرو قورالىغا ئىگە دۆلەت›› دەپ ناھايىتى ئاز تىلغا ئالىدۇ.
## مەنبەلەر
رەقەملىك تېلېۋىزىيە

رەقەملىك تېلېۋىزىيە رەقەملىك سىگنال بىر تەرەپ قىلغۇچ، كەڭ دائىرىلىك توپلاشتۇرۇلغان توك يولى ياساش، كومپيۇتېر قاتارلىق ساھەلەردىكى كۆپ تۈرلۈك پەن – تېخنىكا مۇۋەپپەقىيەتلىرىنىڭ جەۋھىرى بولۇپ، رەڭسىز ۋە رەڭلىك تېلېۋىزىيەدىن كېيىنلا بارلىققا كەلگەن، سۈزۈكلۈك دەرىجىسى يۇقىرى بولغان ئۈچىنچى ئەۋلاد تېلېۋىزوردۇر. رەقەملىك تېلېۋىزىيە ئەمەلىيەتتە ئائىلىلەردىكى قوبۇللاش ئاپپاراتىنىلا كۆرسەتمەستىن، بەلكى تارقىتىش، يەتكۈزۈشتىن تارتىپ قوبۇل قىلىشقىچە بولغان پۈتكۈل جەرياننى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

## چۈشەنچە
رەقەملىك تېلېۋىزىيە رەقەملىك سىگنال بىر تەرەپ قىلغۇچ، كەڭ دائىرىلىك توپلاشتۇرۇلغان توك يولى ياساش، كومپيۇتېر قاتارلىق ساھەلەردىكى كۆپ تۈرلۈك پەن – تېخنىكا مۇۋەپپەقىيەتلىرىنىڭ جەۋھىرى بولۇپ، رەڭسىز ۋە رەڭلىك تېلېۋىزىيەدىن كېيىنلا بارلىققا كەلگەن، سۈزۈكلۈك دەرىجىسى يۇقىرى بولغان ئۈچىنچى ئەۋلاد تېلېۋىزوردۇر. رەقەملىك تېلېۋىزىيە ئەمەلىيەتتە ئائىلىلەردىكى قوبۇللاش ئاپپاراتىنىلا كۆرسەتمەستىن، بەلكى تارقىتىش، يەتكۈزۈشتىن تارتىپ قوبۇل قىلىشقىچە بولغان پۈتكۈل جەرياننى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
## رەقەملىك تەڭشەش
تېلېۋىزىيە ئىستانسىسىدىن يوللانغان سۈرەت ۋە ئاۋاز سىگنالى رەقەمنى پىستېرلاش ۋە رەقەملىك تەڭشەش قاتارلىق ھالقىلاردىن ئۆتىدۇ، شەكىللەنگەن رەقەملىك تېلېۋىزىيە سىگنالى ئادەتتە ھاۋادا سىمسىز ياكى كابېل سىمىدىن ئىبارەت ئىككى خىل شەكىل ئارقىلىق يەتكۈزۈلىدۇ. رەقەملىك تېلېۋىزىيەدىكى قوبۇللىغۇچ قوبۇل قىلغاندىن كېيىن، رەقەملىك يېشىش ۋە رەقەملىك كۆرۈنمە ئاۋاز چاستوتىلىق كود يېشىپ بىر تەرەپ قىلغاندىن كېيىن، ئەسلىدىكى سۈرەت ۋە ئاۋاز ئەسلىگە كەلتۈرۈلىدۇ.
## [[خەنزۇچە]] نامى
*數碼電視
## مەنبەلەر
راۋاب

راۋاب ئۇيغۇر چالغۇلىرى ئىچىدە ئەڭ كۆپ ئومۇملاشقان ۋە مىللىتىمىزنىڭ بىردىنبىر ۋەكىللىك خاراكتېرىگە ئىگە چالغۇسىدۇر. ئۇنىڭ قۇرۇلمىسى ناھايىتى چاققان، ئىشلىتىشكە ئەپلىك بولغاچقا، خەلقىمىز مەيلى سەھنىدە بولسۇن ياكى ئىش - ئەمگەك، سەپەرلەردە بولسۇن، ئۇنى ئېلىپ يۈرۈپ، خالىغان چاغدا چېلىپ كۆڭۈل ئاچالايدۇ. ئۇيغۇر راۋابىنىڭ تۈرلىرى كۆپ بولۇپ، ئۇلار ، ، ، ،  ۋە قەدىمىيرەك بولغان  قاتارلىقلارغا ئايرىلىدۇ.

## [[خەنزۇچە]] نامى
*热瓦普
## مەنبەلەر
كرېمل سارىيى

**كرېمل سارىيى** تارىختىن بۇيان رۇسىيىنىڭ سىمۋولى بولۇپ كەلگەن دۇنياغا داڭلىق قۇرۇلۇشلارنىڭ بىرى بولۇپ موسكۋا شەھەر مەركىزىگە، موسكۋا دەرياسىنىڭ سول تەرىپىگە جايلاشقان. ساراي تېمىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 2235 مېتىر، ئېگىزلىكى 5 مېتىردىن 19 مېتىرغىچە، قېلىنلىقى 3 يېرىم مېتىردىن 6 يېرىم مېتىرغىچە، ساراي كۆلىمى 280 مىڭ كۋادىرات كىلومېتىر كېلىدۇ.

كرېمل سارىيى تارىختىن بۇيان رۇسىيىنىڭ سىمۋولى بولۇپ كەلگەن دۇنياغا داڭلىق قۇرۇلۇشلارنىڭ بىرى بولۇپ موسكۋا شەھەر مەركىزىگە، موسكۋا دەرياسىنىڭ سول تەرىپىگە جايلاشقان. ساراي تېمىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 2235 مېتىر، ئېگىزلىكى 5 مېتىردىن 19 مېتىرغىچە، قېلىنلىقى 3 يېرىم مېتىردىن 6 يېرىم مېتىرغىچە، ساراي كۆلىمى 280 مىڭ كۋادىرات كىلومېتى كېلىدۇ. سارايغا تۆت دەرۋازا ۋە 19 دانە قوڭغۇراق مۇنارى ئورۇنلاشتۇرۇلغان. رىۋايەتلەرگە قارىغاندا كىرىمىل سارىيىنىڭ ئەڭ دەسلەپكى ئاساسىنى 12-ئەسىردىكى موسكۋا كېنەزى دورگېلىك ياغاچتىن سېپىل ياسىتىپ سالغان ئىكەن. ئەمەلىيەتتە كىرىمىل سارىيىنىڭ ئەۋزەل سەنئەت ئاساسى 1485-يىلىدىن 1495-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا ئىتالىيىلىك بىناكارلىق ئۇستىلىىرى سالغان چېركاۋنى چۆرىدەپ بارلىققا كەلگەن. روسىيە بارلىققا كەلگەندىن بۇيان كىرىمىل سارىيى پادىشاھلارنىڭ تۇرىدىغان ئورنى بولۇپ كەلگەنلىكتىن كىرىملىن سارىيى يەنە روسىيە ھۆكۈمىتىنىڭ نامى ئورنىدا ئىشلىتىلىدۇ.

## قۇرۇلۇش شەكلى
كرېمل سارىيى يۇقىرىدىن تۆۋەنگە قارىغاندا ناھايىتى چوڭ بىر ئۈچ بۇلۇڭ شەكلىدە بولۇپ، ئۈچ بۇلۇڭنىڭ ھەر بىرىدە يەتتە دانە بىر-بىرىگە ئوخشىمايدىغان توپ مۇنارى بار. كرېمل سارىيىنىڭ شىمالى بۇرجىكى روسىيىنىڭ قەدىمكى قورال ياراغ ئىسكىلاتى بولۇپ بۇ يەردە 1812-يىلى روسىيە ناپالىيوندىن ئولجا ئالغان بىر قانچە يۈز زەمبىرەك قويۇلغان. ساراينىڭ غەربى تەرىپى مۇزىي بولۇپ روسىيىنىڭ ئىۋاننىڭ تاجى ۋە تەختى، ئايال پادىشاھ يېكاتېرنانىڭ توي كۆينىكى، 17-ئەسىردىكى رۇس تىلىغا تۇنجى تەرجىمە قىلىنغان، مۇقاۋىسىغا 3017 دانە ياقۇت ئىشلىتىلگەن ئىنجىل قاتارلىق قىممەتلىك تارىخى مىراسلىرى ساقلانغان. سىرتىدا بولسا داڭلىق ئالىكساندېر گۈللۈكى ۋە ياشلارنىڭ توي مۇراسىمى ئۆتكۈزۈش ئورنىغا ئايلىنىپ كەتكەن نامسىز قەھرىمانلار قەبرىستانلىقى بار. ساراينىڭ شەرقى تەرىپىدە كرېمل سارىيىنىڭ 

سىمۋولى بولغان سىپاسكايا سائەت مۇنارى بولۇپ، مۇنارنىڭ تۆت تەرىپىدىكى  ئالتۇن تىللىق قارا سائەت دۇنيادىكى ئاز سانلىق رەسەتخانا بىلەن ماس قەدەمدە ھەركەتلىنىدىغان توغرىلىق قىممىتى يۇقىرى سائەتلەرنىڭ بىرى.كرېمل سارىيىنىڭ ئوتتۇرىسىدا ئالتۇن مۇنارلىق ئۈچ چوڭ چېركاۋ بار بولۇپ، 76 مېتىر ئىگىزلىكتىكى ئىۋان قوڭغۇراق راۋىقى كرېمل سارىيى بويىچە ئەڭ ئىگىز بىنا ھىساپلىنىدۇ. بۇ يەردە يەنە 1586-يىلى ياسالغان دۇنيا بويىچە ئەڭ چوڭ زەمبىرەك بار بولۇپ ئېغىرلىقى قىرىق توننا كېلىدىغان، ئوق ئېغىزىغا 2-3 ئادەم ئۆمىلەپ كىرگىلى بولىدىغان بۇ زەمبىرەكنىڭ توپ چاقى ئېگىزلىكى 2مېتىر كېلىدۇ. كرېمل سارىيىنىڭ ئالدىدا قىزىل مەيدان دەپ ئاتىلىدىغان ناھايىتى چوڭ مەيدان بولۇپ رۇسىيىنىڭ چوڭ پائالىيەت ۋە پاراتلىرى ئاساسەن مۇشۇ يەردە ئۆتكۈزىلىدۇ. رۇسىيىنىڭ تارىختىن بېرىقى ئىمپىراتۇرلىرىنىڭ شۇنداقلا لېنىننىڭ قەبرىسى قىزىل مەيدانغا جايلاشقان.

## [[خەنزۇچە]] نامى
*克里姆林宮

## مەنبەلەر

تۈر:موسكۋا
سىرەك توپا

سىرەك توپا: خىمىيە ئېلېمېنتلار دەۋرىي جەدۋىلىدىكى لانتان سىستېمىسىدىكى ئېلېمېنت لانتان  (La)، سېرىي  (Ce)، پرازېئودىمىي (Pr)، نېئودىمىي  (Nd)، پرومىتىي  (Pm)، سامارىي  (Sm)، ئېۋروپىي (Eu)، گادولىنىي(Gd)، تېربىي  (Tb)، دىسپروزىي... قاتارلىق 17 خىل ئېلېمېنتنى كۆرسىتىدۇ، ئۇ سىرەك توپا ئېلېمېنتى (خەنزۇچە: 稀土) دەپ ئاتىلىدۇ. سىرەك توپا ئېلېكتىرون، نېفىت – خىمىيە سانائىتى، مېتاللورگىيە، ماشىنىسازلىق، ئېنېرگىيە، يېنىك سانائەت، مۇھىت ئاسراش، يېزا ئىگىلىكى قاتارلىق ساھەلەردە كەڭ ئىشلىتىلىدۇ.

## ئالاقىدار بايان
سىرەك توپا  زور قورال–ياراغ سىستېمىلىرىنىڭ ئاچقۇچلۇق ماتىرىيالى بۇلۇپ، ئامېرىكا سىرەك توپىنى ئاساسەن دېگۈدەك جوڭگۇدىن ئىمپورت قىلىدۇ. ياپونىيەمۇ سىرەك توپىنى ئاساسلىق ئىشلەتكۈچى دۆلەت بۇلۇپ، نۆۋەتتە ئېلىمىز ئىكىسپورت قىلغان سىرەك توپىنىڭ مىقدارى دۇنيادا ئالدىنقى قاتاردا تۇرىدۇ.
سىرەك توپا ئىلىمىزدىكى ئەڭ چوڭ ئىستىراتىگىيىلىك بايلىق بۇلۇپ. ئۇ نۇرغۇنلىغان يۇقىرى تېخنىكىلىق، ئۆتكۈر كەسىپلەرنىڭ كەم بولسا بولمايدىغان خام ماتىرىيالى. ئىلىمىزدە تۆمۈر كېنى قاتارلىق كۆپلىگەن ئىستىراتىگىيىلىك بايلىقلار كەمچىل. ئەمما سىرەك توپا بايلىقى ئىنتايىن مول.
نۆۋەتتە بايلىق مەنبەسى تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەرنىڭ ئۆز ھوقۇق–مەنپەتىنى قوغداپ، چوڭ دۆلەتلەرنىڭ زوراۋانلىقىغا قارشى تۇرىشىدىكى مۇھىم قورالى ھىسابلىنىدۇ. ئېلىمىز ئىسلاھات–ئېچىۋىتىشنىڭ باش لايىھەلىگۈچىسى يولداش دېڭ شياۋپىڭ چوڭقۇر مەنىلىك قىلىپ: ئوتتۇرا شەرقتە نېفىت بولسا، بىزدە سىرەك توپا بار دېگەن.

## مەنبەلەر

تۈر:ئېلېمېنتلار
ئولمپىك مەشئىلى

ئولىمپىك مەشئىلى ئىزچىل تۈردە ئولىمپىك تەنھەرىكەتىنىڭ مۇھىم بەلگىسى بولۇپ ، ئولىمپىك مەشئىلىنى يەتكۈزۈپ بېرىشمۇ ھەر قېتىملىق ئولىمپىك تەنھەرىكەت مۇسابىقىسىدىكى كىشىنىڭ دىققىتىنى تارتىدىغان ۋە ئەڭ تەقەززا قىلىدىغان بىر تۈرلۈك پائالىيەت.

## قىسقىچە تونۇشتۇرۇش
ئولىمپىك مەشئىلى ئىزچىل تۈردە ئولىمپىك تەنھەرىكەتىنىڭ مۇ ھىم بەلگىسى بولۇپ، ئولىمپىك مەشئىلىنى يەتكۈزۈپ بېرىشمۇ ھەر قېتىملىق ئولىمپىك تەنھەرىكەت مۇسابىقىسىدىكى كىشىنىڭ دىققىتىنى تارتىدىغان ۋە ئەڭ تەقەززا قىلىدىغان بىر  تۈرلۈك پائالىيەتكە ئايلاندى. 

ھازىرغا قەدەر ئولىمپىك مەشئىلى ئەڭ ئاۋال ئولىمپىك تەنتەربىيە مۇسابىقىسىنىڭ پەيدا بولغان جايى-گىرىتسىيەنىڭ ئولىمپىيەدە تۇتاشتۇرۇلىدۇ، ئاندىن مۇسابىقە ئۆتكۈزىلىدىغان شەھەرگە قولمۇ-قول يەتكۈزۈلۈپ مۇسابىقە مەيدانىدا ئولىمپىك ئوت قازىنىغا تۇتاشتۇرۇلىدۇ.

## تارىخى
ئولىمپىك مەشئىلىگە ئوت يېقىش گىرىتسىيە رىۋايەتلەردىكى پىرومىتېسنىڭ ئەرىشتىن ئىنسانلار ئۈچۈن چوغ ئوغىرلاپ چۈشكەنلىكى ھەققىدىكى رىۋايەتلەردىن كەلگەن. ئافېنادا كىشىلەر يۈگۈرۈش مۇسابىقىسى ئۆتكۈزۈپ، پىرومېتىسقا بولغان ھۆرمىتىنى بىلدۈردىكەن. ئۇ يۈگۈرۈش مۇسابىقىسى پىرو مىتىسنىڭ چوغ ئوغىرلىغاندەك ئۇلۇغ جاسارىتىنى خاتىرلەش ئۈچۈندۇر. چۈنكى، ئۇ ئىنسانلارغا چوغ بېرىش بىلەن بىر ۋاقىتتا، يەنە ئەقىل-پاراسەت ۋە بىلىم ئۆگەتكەن. رىۋايەتلەردىكى بۇ قەھرىماننى خاتىرلەش ئۈچۈن، قەدىمدە ئولىمپىك مەشئەلگە ئوت يېقىش مۇراسىمى ئارقىلىق ئولىمپىك مەشئىلىنى بارلىققا كەلتۈرگەن.

## [[خەنزۇچە]] نامى
*奧林匹克聖火

## مەنبەلەر
سانائەت ئىلمى

سانائەت ئىلمى ئاساسلىق قۇرۇلۇش پەنلىرىنىڭ ئومۇمىي ئاتىلىشى بولۇپ، ئەسۋاب-ئۈسكۈنە، ئېنىرگىيە مەنبەسى، توك ۋە ھاۋا ئۇچۇرلىرى، قاتناش ترانسىپورتى،دېڭىز قۇرۇلۇشى، يېنىك سانائەت، توقۇمىچىلىق، ئاۋىئاتسىيە، كۈچ ئىلمى، بىئولوگىيە قۇرۇلۇش ئىلمى، يېزا-ئىگىلىك قۇرۇلۇشى، ئورمانچىلىق قۇرۇلۇشى، جامائەت خەۋپسىزلىك تېخنىكىسى، ئۆسۈملۈك ئىشلەپچىقىرىشى، كان، ماتېرىيال، يېمەكلىك، سۇ ئىشلىرى، مۇھىت ۋە بىخەتەرلىك، خىمىيە سانائىتى ۋە دورا ياساش قاتارلىق ھەر خىل كەسىپلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

## چۈشەنچە
سانائەت ئىلمى ئاساسلىق قۇرۇلۇش پەنلىرىنىڭ ئومۇمىي ئاتىلىشى بولۇپ، ئەسۋاب-ئۈسكۈنە، ئېنىرگىيە مەنبەسى، توك ۋە ھاۋا ئۇچۇرلىرى، قاتناش ترانسىپورتى،دېڭىز قۇرۇلۇشى، يېنىك سانائەت، توقۇمىچىلىق، ئاۋىئاتسىيە، كۈچ ئىلمى، بىئولوگىيە قۇرۇلۇش ئىلمى، يېزا-ئىگىلىك قۇرۇلۇشى، ئورمانچىلىق قۇرۇلۇشى، جامائەت خەۋپسىزلىك تېخنىكىسى، ئۆسۈملۈك ئىشلەپچىقىرىشى، كان، ماتېرىيال، يېمەكلىك، سۇ ئىشلىرى، مۇھىت ۋە بىخەتەرلىك، خىمىيە سانائىتى ۋە دورا ياساش قاتارلىق ھەر خىل كەسىپلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

سانائەت ئىلمى ئىنچىكە ئۈسكۈنە-ئەسۋابلارنى لاھىيەلەش ۋە ئۆلچەش، كونتىرول قىلىش قاتارلىق جەھەتتىكى ئاساسىي بىلملەرنى، نەزەرىيە ۋە ئۇنى ئەمەلىيەتكە تەدبىقلاش، دۆلەتنىڭ ھەر قايسى ئىقتىسادىي تارماقلىرىدىكى ئۆلچەش ۋە كونتىرول قىلىش قاتارلىق  ساھەلەرگە مۇناسىۋەتلىك ھەر خىل تېخنىكىلىق شەرتلەرنى ئۆزىدە ھازىرلىغان يۇقىرى سەۋىيىلىك ئىقتىساسلىقلارنى تەربىيىلەيدىغان ئىلىم تۈرلىرىنىڭ بىرى.

## مۇناسىۋەتلىك بايانلار
بۇ كەسىپ نازۇك ئەسۋابلارنىڭ نۇر ئىلمى، ماشىنا ۋە ئېلىكتىرون ئىلمىنىڭ ئاساسىي نەزىرىيىلىرى، ئۆلچەش ۋە كونتىرول قىلىش نەزىرىيىسى قاتارلىق ئىلىملەر بىلەن ئەتراپلىق تونۇشۇپ، ھازىرقى زامان ئۆلچەش-كونتىرول قىلىش تېخنىكىسى بىلەن قۇراللىنىپ، كەسىپكە دائىر قۇراللارنى ئىشلىتەلەيدىغان ۋە سانائەت ساھەسىدىكى بوشلۇقلارنى ئاچالايدىغان ئىقتىدارلارنى ئۆزىدە ھازىرلىيالايدۇ.

سانائەت كەسپىنى پۈتتۈرگەنلەر تۆۋەندىكىدەك كەسپىي ئالاھىدىلىكلەرنى ئۆزىدە نامايان قىلالايدۇ:

*بىر قەدەر مۇكەممەل بولغان تەبىئىي پەن ئاساسىي بىلىم قۇرۇلمىسىغا ئىگە بولالايدۇ، ئەدەبىيات، سەنئەت ۋە ئىجتىمائىي پەن ئاساسىي بىلىملىرىنى قوبۇل قىلىپ، توغرا ئىشلىتەلەيدۇ، ئىپادىلەش كۈچى يۇقىرى بولىدۇ.
*سانائەت ئىلمى ساھەسىدىكى ماشىنىسازلىق ئىلمى، ئېلىكتىرون ئىلمى، نۇر ئىلمى، ئۆلچەش ۋە كونتىرول قىلىش، بازار ئىگىلىكى ۋە كارخانا باشقۇرۇش ئاساسىي بىلىم، نەزىرىيە ۋە تېخنىكىلارنى سىستېمىلىق ھالدا ئىگىلىيەلەيدۇ.
*نۇر، ماشىنا، كومپىيۇتىر ماس ھالدا بىرلەشتۈرۈلگەن ئۆلچەش-كونتىرول قىلىش تېخنىكىسى، تەجرىبە-تەتقىق قىلىش ئىقتىدارى، ئېچىش ئىقتىدارى قاتارلىق ئىقتىدار-ساپالارنى ئۆزىدە ھازىرلىيالايدۇ.
*چەتئەل تىلىنى راۋان ئىشلىتەلەيدۇ.
*يۇقىرى دەرىجىدىكى ئۆزلۈكىدىن ئۆگىنىش، يېڭىلىق يارىتىش ئىقتىدارى ۋە ھەر خىل ئۇنىۋېرسال بىلىملەر بىلەن قۇراللىنالايدۇ.

## [[خەنزۇچە]] نامى
*工學
## مەنبەلەر