open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
لەغمەن

**لەغمەن**

**لەغمەن ئۇيغۇرلارنىڭ ئەنئەنىۋى تائاملىرىنىڭ بىرى. ئۇيغۇرلار لەغمەن ئېتىشكە ناھايىتى ئوستا. لەغمەنگە ناھايىتى ئامراق. لەغمەننىڭ تۈرلىرىمۇ ناھايىتى كۆپ بولۇپ، چۆپ شەكلى ۋە قۇرۇمىغا قاراپ ھەرخىل تۈرلەرگە بۆلۈنىدۇ.**
چۈپ شەكلىگە قاراپ كەسكەن لەغمەن، ئەشكەن لەغمەن، سوزغان لەغمەن قاتارلىقلاربار. 
قۇرۇما شەكلىگە قاراپ ھەرخىل كۆكتات تۈرلىرىنى ئايرىم قۇرۇپ،لەغمەن ئېتىشكە بولىدۇ، بۇنىڭدىن باشقا ھەرخىل كۆكتاتلارنى ئارىلاشتۇرۇپ قۇرۇپمۇ لەغمەن ئېتىشكە بولىدۇ. مەخسۇس گۆش قۇرۇمىلىرىنمۇ لەغمەننىڭ قۇرۇمىسى قاتارىدا ئىشلتىشكە بولىدۇ.
لەغمەننىڭ ئۇنىنىڭ شەكىلىگە قاراپمۇ گۈرۈچ ئۇنى لەغمىنى ، بۇغداي ئۇنى لەغمىنى قاتارلىقلارغا ئايرىشقا بولىدۇ.
لەغمەننىڭ ھەرقايسى ئۇيغۇر يۇرتلىرىدىكى ئېتىش ئۇسۇلى ۋە تەم تەڭشەش ئالاھىدىلىكىمۇ ئوخشاش بولمايدۇ. بۇلاردىن غۇلجىنىڭ لەغمىنى، قەشقەرنىڭ لەغمىنى، ئاتۇشنىڭ لەغمىنى، يەكەننىڭ لەغمىنى قاتارلىقلارنىڭ ئالاھىدىلىكى روشەن. باشقا يۇرتلاردىمۇ ئۆزگىچە لەغمەنلەر بار.
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر تائاملىرى
شىرناق ۋىلايىتى

left|thumb|350px|
left|thumb|250px
**شىرناق Şırnak ۋىلايىتى** بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، شىرناقنىڭ 403،607 نوپۇسىبار، 7،172 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 37.26°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 42°34، پوقتانومۇرى 073 رايۇننومۇرى 0346.

## ئېتمولوگىيە
## تارىخ
## رايون
## جۇغراپىيە
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
## دۆلەت باغچىسى
## سىرتقى ئۇلاش
تۈر:تۈركىيە
ئىستانبۇل ۋىلايىتى

left|thumb|350px|
left|thumb|250px
**ئىستانبۇل ۋىلايىتى** بولسا تۈركىيە دىكى بىر شەھەر، ئىستانبۇلنىڭ 12.697.164 نوپۇسى بار، 5،196 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاشقان، شىمالى كەڭلىك 41.09°، شەرىقى ئۇزۇنلۇق 28°52، پوچتا نومۇرى 034. رايۇن نومۇرى 0212.

## ئېتمولوگىيە
## تارىخ
## رايون
## جۇغراپىيە
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
## دۆلەت باغچىسى
## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر

تۈر:تۈركىيە
كوجائەلى ۋىلايىتى

left|thumb|350px|
left|thumb|250px
**كوجائېلى(تۈركچە: [[:tr:Kocaeli|Kocaeli]] ) ۋىلايىتى** بولسا تۈركىيە دىكى بىر ۋىلايەت بولۇپ ، كوجائەلىنىڭ 1.437.926 نوپۇسى بار، 3،626 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاشقان، شىمالى كەڭلىك 41.00°، شەرىقى ئۇزۇنلۇق 30°00، پوچتا نومۇرى 041 رايون نومۇرى 0262. پايتەختى ئىزمىت.

## ئېتمولوگىيە
## تارىخ
## رايون
## جۇغراپىيە
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
## دۆلەت با [[تۈر:تۈركىيە]] غچىسى
## سىرتقى ئۇلاش
## مەنبەلەر
كىلىس ۋىلايىتى

left|thumb|350px|
left|thumb|250px
**كىلىس ۋىلايىتى** بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، كىلىسنىڭ 114،724 نوپۇسىبار، 1،642 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 36.48°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 37°07، پوقتانومۇرى 079 رايۇننومۇرى 0348.

## ئېتمولوگىيە
## تارىخ
## رايون
## جۇغراپىيە
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
## دۆلەت باغچىسى
## سىرتقى ئۇلاش

تۈر:تۈركىيە
يالوۋا ۋىلايىتى

left|thumb|350px|
left|thumb|250px
left|thumb|250px
**يالوۋا ۋىلايىتى,Yalova**  بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، يالوۋانىڭ 185،266 نوپۇسىبار، 847 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 40.38°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 29°11، پوقتانومۇرى 077 رايۇننومۇرى 0432.

## ئېتمولوگىيە
## تارىخ
## رايون
## جۇغراپىيە
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
## دۆلەت باغچىسى
## سىرتقى ئۇلا [[تۈر:تۈركىيە]] ش
ساكاريا ۋىلايىتى

**ساكاريا ۋىلايىتى [[Sakarya]]** بولسا تۈركىيە دىكى بىرشەھەر 2007 نوپۇس بار، ساكاريانىڭ 756،168 نوپۇسىبار، 4،895 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاشقان، شىمالى كەڭلىك 41.00°، شەرىقى ئۇزۇنلۇك 30°00، پوچتانومۇرى 054 رايۇن نومۇرى 0154.

## ئېتمولوگىيە
## تارىخ
## رايون
## جۇغراپىيە
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
## دۆلەت باغچىسى
## سىرتقى ئۇلاش
## مەنبەلەر
سامسۇن ۋىلايىتى

**سامسۇن Samsun ۋىلايىتى** بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، سامسۇننىڭ 1،187،536 نوپۇسىبار، 9،579 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 41.12°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 36°00، پوقتانومۇرى 055 رايۇننومۇرى 0362.

## ئېتمولوگىيە
## تارىخ
## رايون
## جۇغراپىيە
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
## دۆلەت باغچىسى
## سىرتقى ئۇلاش
توقات ۋىلايىتى

left|thumb|350px|
left|thumb|250px
**توقات ۋىلايىتى** بولسا تۈركىيە دىكىبىخاھار 2006 نوپۇس بار، توقاتنىڭ 869،422 نوپۇسىبار، 9،959 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 40.21°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 36°33، پوقتانومۇرى 060 رايۇننومۇرى 0356.

## ئېتمولوگىيە
## تارىخ
## رايون
## جۇغراپىيە
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
## دۆلەت باغچىسى
## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر

تۈر:تۈركىيە
قارا دېڭىز رايونى

left|thumb|350px|
left|thumb|250px|
**قارا دېڭىز رايونى** بولسا تۈركىيە.
صث وةرل

طثق رؤءث

## ئېتمولوگىيە
## تارىخ
## رايون
## جۇغراپىيە
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
## دۆلەت باغچىسى
## سىرتقى ئۇلانما

تۈر:تۈركىيە
ئەنجان ۋىلايىتى

left|thumb|350px|
**ئەنجان ۋىلايىتى** بولسا ئۆزبېكىستان دىكىبىخاھار 2005 نوپۇس بار، ئەنجاننىڭ 1،899،500 نوپۇسىبار، 4،200 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 40.45°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 72°10.

## مەمۇرىي رايون

## ئېتمولوگىيە
## تارىخ

## جۇغراپىيە
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
## دۆلەت باغچىسى
## سىرتقى ئۇلاش

تۈر:تۈركىيە
پەرغانە ۋىلايىتى

left|thumb|350px|
**پەرغانە ۋىلايىتى** بولسا ئۆزبېكىستان دىكىبىخاھار 2005 نوپۇس بار، پەرغانەنىڭ 2،597،500 نوپۇسىبار، 6،800 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 40.25°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 71°15.

## ئېتمولوگىيە
## تارىخ
## رايون
## جۇغراپىيە
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
## دۆلەت باغچىسى
## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر

تۈر:ئۆزبېكىستان ۋىلايەتلىرى
تۈركىيە بۈيۈك مىللەت مەجلىسى

**تۈركىيە بۈيۈك مىللەت مەجلىسى** - تۈركىيە پارلامېنتىدۇر. تۈركىيە باش مېنىستېرى ۋە پرىزدېنتىنى سايلاپ چىقىدىغان رەسمى ئورگانىدۇر.

## مەنبەلەر
قۇياش

thumb|قۇياش
 **قۇياش** (بەلگە: ) سىستىمىسىدىكى مەكىزىي يۇلتۇز ، قۇياش سىستىمىسىنىڭ %99.8 ماسسىسى قۇياشقا مەركەزلەشكەن .
## مەنبەلەر
ئېۋېرېست

left|thumb|300px|ئېۋېرېست تاغthumb|300x300px|ئېۋېgرېست تاغ**ئېۋېرېست تاغ** (جومولاڭما) بولسا ئاسىيا، خىمالىكاڭ لىك 27.59°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 86°55.

## گېئولوگىيە
## كىلىمات
## ئۆسۈملۈكلەر
## تارىخ
## قارالسۇن
## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر
پىرېنېي تاغلىرى

left|thumb|300px|پىرېنېي تاغلىرى
left|thumb|300px|پىرېنېي تاغلىرى
left|thumb|300px|
**پىرېنېي تاغلىرى** بولسا ياۋروپا، خىمالىكاڭ لىك 42.40°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 1°00.

## گېئولوگىيە
## كىلىمات
## ئۆسۈملۈكلەر
## تارىخ
## قارالسۇن
## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر
قىيىلىق تاغلار

left|thumb|300px|قىيىلىق تاغلار
left|thumb|300px|
left|thumb|300px|قىيىلىق تاغلار
left|thumb|300px|
**قىيىلىق تاغلار** بولسا شىمالىي ئامېرىكا، خىمالىكاڭ لىك 39.07°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 106°26.

## گlkjhئولوگىيە

## كىلىمات
## ئۆسۈملۈكلەر
## تارىخ
## قارالسۇن
## سىرتقى ئۇلاش
## مەنبەلەر
ۋېزۇۋىي

left|thumb|300px|ۋېزۇۋىي

**ۋېزۇۋىي تاغ** بولسا ئىتالىيە، خىمالىكاڭ لىك 40.49°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 14°26.

## گېئولوگىيە
## كىلىمات
## ئۆسۈملۈكلەر
## تارىخ
## قارالسۇن
## سىرتقى ئۇلاش
## مەنبەلەر
مېركۇرىي

left|thumb|مېركۇرىي
left|thumb|
 **مېركۇرىي** (بەلگە: ) بولسا قۇياش سىستېمىسى.

## گېئولوگىيە
## كىلىمات
## ئۆسۈملۈكلەر
## تارىخ
## قارالسۇن
## سىرتقى ئۇلاش
## مەنبەلەر
يۈەن سۇلالىسى

thumb|333x333pxthumb|قۇبلايخان|200 px**يۈەن سۇلالىسى** (خەنچە:大元؛ ئوتتۇرا موڭغۇلچە: ᠳᠠᠢ ᠦᠨ ᠤᠯᠤᠰ؛ ھازىرقى موڭغۇلچە: ᠶᠤᠸᠠᠨ ᠤᠯᠤᠰ؛ __FORCETOC__1260 - ياكى 1271 - يىلىدىن — 1368 - يىل 9 - ئاينىڭ 14 - كۈنى )، **بۈيۈك يۈەن** دەپمۇ ئاتىلىدۇ. 

1260 - يىلى چىنگىزخان ئوغلى تولۇيخان ئوغلى قۇبىلايخان ئ‍ۆزىنى بۈيۈك قاغان ئېلان قىلىپ، خىتايچە جوڭتوڭ سەلتەنەت نامى قوللىنىشقا باشلىدى. 1271 - يىلى (جىيۈەن 8 - يىلى) قۇبىلاي ليۇ بىڭجوڭنىڭ مەسلىھەتى بىلەن، «پالنامە» (易经) دىكى «دازەيچىيەنيۇەن»( 大哉乾元 ) دېگەن سۆزدىكى يۈەن دېگەن سۆزنى دۆلەتنىڭ خىتايچە نامى قىلىپ بېكىتىپ، دۆلەتنىڭ موڭغۇلچە نامى بولمىش «بۈيۈك موڭغۇل ئىمپېرىيىسى» نى «بۈيۈك يۈەن بۈيۈك موڭغۇل ئىمپېرىيىسى» گە ئۆزگەرتتى، ھەمدە پايتەخت خانبالىق (ھازىرقى بېيجىڭ) نى قۇردى، شۇنىڭدىن باشلاپ، موڭغۇل قاغانلىرىمۇ جۇڭگو ئىمپېراتورى سۈپىتىدە ھۆرمەتكە سازاۋەر بولغان. جىيۈەن ھۆكۈمرانلىق قىلغان 16-يىلى (1279) ، يۈەن ئارمىيىسى جەنۇبىي سۇڭ سۇلالىسىنىڭ قالغان قىسىملىرىنى تارمار قىلىپ، بۈيۈك بىرلىكنى تاماملىدى. خاندانلىق 11 ئىمپېراتور تەختتە ئولتۇرۇپ، 97 يىل داۋاملاشقان.

يۈەن سۇلالىسىنىڭ ئاساسى موبېينىڭ شىمالىدىكى قەبىلىلەرنى بىرلىككە كەلتۈرگەندىن كېيىن، چىيەن قەبىلىسىنىڭ رەھبىرى تېمۇجىن قۇرغان بۈيۈك موڭغۇل ئىمپېرىيىسى. دەسلەپكى يىللاردا، موڭغۇلىيەنىڭ شىمالىدىكى ھەر قايسى قەبىلىلەر جىن سۇلالىسىگە ئېھتىرام بىلدۈردى.  قانداقلا بولمىسۇن، جىن سۇلالىسى ۋە غەربىي شىيا سۇلالىسى تۆۋەنلىدى ، تېمۇجىن 1206-يىلى ھەرقايسى قەبىلىلەر تەرىپىدىن «چىڭگىزخان» شەرىپىگە ئېرىشتى. چىڭگىزخان غەربىي شيا ۋە جىن سۇلالىسىگە ئارقا-ئارقىدىن ھۇجۇم قىلىپ ، يۈەن تەيزۇنىڭ 22-يىلى (1227-يىلى) 7-ئايدا غەربىي شىيانى بويسۇندۇرۇپ ، يۈەن تەيزوڭنىڭ ئالتىنچى يىلىنىڭ بىرىنچى ئاينىڭ 10-كۈنى (1234-يىلى 9-فېۋرال) جىن سۇلالىسىنى بويسۇندۇرۇپ ، شىمالىي جۇڭگو ۋە لوس ئېگىزلىكىنى ئىگىلىدى. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ، موڭغۇل ئىمپېرىيىسى داۋاملىق غەربكە كېڭىيىپ ، غەربكە ئۈچ چوڭ كۆلەملىك ئېكىسپېدىتسىيە قوزغىدى  ياۋرو  ئاسىيا چوڭ قۇرۇقلۇقىدا  قىلىدىغان دۆلەتنى شەكىللەندۈردى ، ئادەتتە موڭغۇل ئىمپېرىيىسى دەپ ئاتىلىدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:جۇڭگو تارىخى
تۈر:جۇڭگو تارىخىدىكى سۇلالىلەر
مۆڭكۈخان

يۈەن سۇلالىسى تارىخىدىكى بىر خان.

مىلادى 1251 - يىلى مۆڭكۈخان تەختكە ئولتۇرغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
مەھمۇد ئۆمەر

**تۇنجى ئۇيغۇر ئولىمپىك چىمپىيونى مەھمۇد ئۆمەر**

مەھمۇد بەدەلجان ئۆمەر ئوغلى 1924-يىلى ئالمۇتا شەھرىدە تۇغۇلغان . باشلانغۇچ ۋە ئوتتۇرا مەكتەپنى ئالمۇتادا  تاماملاپ تىببى ئىنىستىتۇتقا ئوقۇشقا چۈشكەن . 1941-يىلى ئۇلۇغ ئانا ۋەتەن سوقۇشى پارتلىغاندا كېڭەيش ھۆكۈمىتى ئۇنى كىروف نامىدىكى ھەربى تىببى ئۇنىۋېرستېتقا ئوقۇشقا ئېۋەتكەن .1943-يىلى بىر قولىدا داۋالاش سومكىسى يەنە بىر قولىدا قورال ئېلىپ دۇشمەن ئالدىنقى سېپىگە كىرىپ جەڭ قىلغان . ئۇلۇغ ئانا ۋەتەن سوقۇشى غەلبە قىلغاندىن كېيىن ئۇ گېرمانىيەدە ھەربى خىزمەت ئۈتىگەن . ھەربى خىزمەت ئۆتەپ بولغاندىن كىيىن كىروف نامىدىكى تىببى ئۇنىۋېرستېتتە ئوقۇشنى داۋاملاشتۇرغان ۋە 1953 -يىلى تىببى پەنلەر نامزاتلىق دېسىرتاسىيىسىنى غەلبىلىك ياقىلىغان .

1953-يىلى بىرلا ۋاقىتتا  مەھمۇد ئۆمەر سوۋېت ئارمىيەسى قارغا ئېتىش كوماندىسى ۋە سوۋېت دولەتلىك قارغا ئىتىش كوماندىسىغا قوبۇللىنىدۇ . 1954 -يىلى سوۋېتلەر سايۇزى ۋە دۇنيا بويىچە ئۆتكۈزۈلگەن قارغا ئېتىش مۇسابىقىسىدە چىمپىيون بولۇپ تېزلا تونىلىدۇ. 1955-يىلى بۇخارىستتا ئۆتكۈزۈلگەن ياۋروپا چىمپىيونلۇق مۇسابىقىسىدە چىمپىيون بولىدۇ . 1954  -يىلدىن 1961 -يىلغىچە 6 يىل ئۇدا س س س ر دۆلەت چىمپىيونى ، يوۋروپا چىمپىيونى ، دۇنيا چىمپىيونى  بولىدۇ.
1956-يىلى مېرلبۇرۇن ئولىمپىك مۇسابىقىسىدە كۈمۈش مېدال . 1960-يىلى ئىتالىيە رىم ئولىمپىك مۇسابىقىسىدە يەنە بىر كۈمۈش مېدال غا ئېرىشىدۇ.

ئۇندىن باشقا ماھمۇد ئۆمەر كوماندىلار ئارا مۇسابىقىدە 5 نۆۋەت يوۋروپا چىمپىيونى ، 3 نۆۋەت دۇنيا چىمپىيونى بولغان .
ماھمۇد ئۆمەر بىلىملىك زىيالى كىشى ئىدى .ئۇيغۇرچە ۋە روس تىلىدىن باشقا يەنە نېمىسچە ۋە لاتىن تىلىنىمۇ ياخشى بىلەتتى. دۇتار چېلىپ ناخشا ئېيتىشنى تولىمۇ ياختۇراتتى . ئۇنىڭ ئىجادى نەتىجىلىرى زور بولۇپ ، پىسىخىكىغا ئائىت نۇرغۇن قىممەتلىك كىتاپلارنى يېزىپ قالدۇرغان . ئۇنىڭ بۇ كىتاپلىرى روسىيە تىببى ئاكادىمىيىدە ساقلىنىپ يۈكسەك باھالارغا ئېرىشكەن .
1961-يىلنىڭ ئەڭ ئاخىرقى يەكشەنبىسى لېنىنگرادتا 37 يېشىدا  تۇيۇقسىز يۈرەك كېسىلى بىلەن ۋاپات بولغان .
ماھمۇد ئۆمەر توغۇرلۇق تېخىمۇ كۆپ چۈشەنچىگە ئېرىشەي دىسىڭىز  1982-يىلى موسكىۋادا نەشىر قىلىنغان «مەشھۇر كىشىلەر ھاياتى » ياكى « سوۋېت ئولىمپىكى » دىگەن كىتاپلاردىن مەرھۇمنىڭ ئىش ئىزلىرىنى بىلىۋالالايسىز . ئۇ كىتاپ ۋە تەشۋىقات رەسىم  تاختىلىرىدا  مەرھۇم ماھمۇد ئۆمەرنىڭ سۈرىتى  باشقا روس داڭلىق كىشىلىرى بىلەن تەڭ بىرىنجى قۇردىن 3-كىشى بولۇپ تىزىلغان .

**پايدىلانغان ماتېرىياللار**:

1.« 20-ئەسىردىكى مەشھۇر شەخىسلەر » روسچە توپلامدىن تەرجىمە (چىن تۆمۈر تورى)
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
پلۇتون

left|thumb|پلۇتون
left|thumb|پلۇتون
 قۇياش سىستېمىسىدىكى يەتتىنچى پلانىت (بەلگىلەر:  ۋە )

## گېئولوگىيە
## كىلىمات
## ئۆسۈملۈكلەر
## تارىخ
## قارالسۇن
## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر
ئەبۇبەكرى

**ئابدۇللاھ بىن ئەبى قۇھافە بىن كەئەب ئەتتەيمى ئەل قۇرەيشى** (ئەرەبچە:عبد الله بن أبي قحافة عثمان بن كعب التيمي القرشي أبو بكر الصديق)، ياكى قىسقا ئىسمى بىلەن ئەبۇ بەكرى (573 - 634 - ئاۋغۇست 23)، ئىسلام پەيغەمبەرى ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ بىر ساھابىسى ۋە قېيناتىسى. ھەزرىتى مۇھەممەدتىن سوڭرە مۇسۇلمان توپلۇغىنىڭ 632 - 634 ئارىسى رەھبەرى ۋە باشقۇرغۇچىسى، بۇ ۋەجدىن ھەزرىتى مۇھەممەدنىڭ خالەفى بولىشى ئۇنىڭغا تۇنجى خەلىپە ئۇنۋانىنى قازاندۇرغان. 

مۇسۇلمانلىقتىن بۇرۇنقى ئىسمى **ئابدۇلكەئبە** ئېرۇر. مۇسۇلمان بولغاندىن كېيىن ھەزرىتى پەيغەمبەر ئەبۇ بەكرىگە ئابدۇللاھ ئىسمىنى بەرگەن. سۇننى ئىتىقادىغا كۆرە ھەزرىتى مۇھەممەدنىڭ ئەڭ ياخشى دوستىدۇر. ئەڭ كەڭ قوللىنىلغان لەقەبلىرىدىن بولمىش ئەسسىددىق (سادىق، ساداقەتمەن، دەلىللىگۈچى) سەبەبى بىلەن دائىما ئەبۇ بەكرى سىددىق دەپ يادلىنىلىدۇ. سىددىق لەقەبىنىڭ مىراج رىۋايىتى بىلەن مۇناسىۋەتلىك پەيغەمبەر بىلەن تالاش تارتىش قىلغان مەككە ئەھلىگە "ئەگەر ۋەقەنى بايان قىلغۇچى پەيغەمبەر ئىسە راست گەپ قىلغاندۇر." دېگەندىن كېيىن بېرىلگەن دەپ قارىلىدۇ.

جەننەت بىلەن خۇش بېشارەت بېرىلگەن 10 ساھابەنىڭ بىرىدۇر

ھەزرىتى پەيغەمبەر، ئەبۇ بەكرى ر.ئە نىڭ قىزى ھەزرىتى ئائىشە بىلەن ھىجرەتتىن بۇرۇن مەككەدە توي قىلغانلىقى ئۈچۈن قېيناتىسىدۇر. 

خەلىپىلىگى دەۋرىدە قۇرئاننى مۇسھاف ھالىغا كەلتۈرۈلگەن. سۇننىيلەرچە ئىسلامغا كىر ھۆر ئەرلەرنىڭ، راشىد خەلىفىلەرنىڭ (تۆرت خەلىپە) ۋە ئاشەرەئى مۇبەششەرەنىڭ تۇنجىسىدۇر، شىئەلەرچە ئىسە ئىسلامنى تۇنجى قەبۇل قىلغان ھەز. ئەلى ئېرۇر.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساھابەلەر
ئۆمەر بىننى خەتتاب

**ئۆمەر بىننى خەتتاب** ئۆمەر بىننى خەتتاب: ئەبۇبەكرىدىن كېيىن خەلىپە بولغان، پارىسلارنى قادىسىييە جېڭىدا تەلتۆكۈس مەغلۇب قىلغان. پەلەستىن، مىسىرلانى فەتىھ قىلغان، ئۇ يەنە زاكات نىزامىنى تۇرغۇزۇپ، دىۋانلارنى رەتلەپ، ھىجرىيە تارىخىنى قوللانغان، شەھەرلەرنى بەرپا قىلىپ، ۋىلايەتلەرنى تەرتىپكە سېلىپ، ئۇنىڭدا قازىلارنى تۇرغۇزغان.
## مەنبەلەر
ئوسمان بىننى ئەففان

**ئەبۇ ئابدۇللاھ ئوسمان ئىبنى ئەففان ئەل ئەمەۋىي ئەلقۇرەشىي** (أبو عبد الله عثمان بن عفَّان الأموي القرشي) ئوسمان ئىبنى ئەففان ئەلئۇمەۋىي ئەلقۇرەشىي (ئەبۇ ئابدۇللاھ). (ھ. بۇرۇن 47 - ھ. 35 / م. 576 - 656) راشىد خەلىپىلەرنىڭ ئۈچىنچىسى، ئۇ مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ئىككى قىزى بىلەن ئۆيلەنگەنلىكى ئۈچۈن «زۇننۇرەين (ئىككى نۇر ئىگىسى)» دەپ نام ئالغان.  ساھابىلەردىن تۇنجى بولۇپ ھەبەشىستانغا ھىجرەت قىلغان، ئادەتتىن تاشقىرى ھاياسى ۋە ئىسلام ئۈچۈن بارلىقىنى ئاتىغانلىقى بىلەن تونۇلغان زات. ئوسمان ئۆمەر بىن ئەلخەتتاب ۋاپات بولغاندىن كېيىن توپلانغان شۇرادىن كېيىن خەلىپىلىككە سايلانغان، ئۇنىڭ خەلىپىلىكى تەخمىنەن ئون ئىككى يىل داۋاملاشقان. ئۇنىڭ خەلىپىلىكىدە، قۇرئان توپلانغان ۋە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مەسچىتى كېڭەيتىلگەن ۋە ئۇنىڭ خەلىپىلىك دەۋرىدە ئەرمېنىيە، خۇراسان، كېرمان، سىجىستان، ئىفرىكيە ۋە سىپرۇس فەتىھ قىلىنغان. ئۇ تۇنجى ئىسلام دېڭىز فىلوتىنى قۇرغان. 

پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن 146 ھەدىس رىۋايەت قىلغان. ھ. 35 - يىلى 18 - زۇلھەججە / م. 656- يىلى 17 - ئىيۇلدا ئۆيىدە «قۇرئان» ئوقۇۋاتقاندا شەھىد قىلىنغان.

ئۇ ئۆمەردىن كېيىن خەلىپە بولغان، ئۇنىڭ دەۋرىدە ئىسلام ئۈزلۈكسز كېڭەيگەن،مىسىر ۋە شىمالى ئافرىقىغا ئەسكەر ئەۋەتكەن، ئۇنىڭ قوشۇنى جەيھۇن دەرياسىغىچە بېرىپ، ما ۋەرائۇن نەھر ئابدۇللا بىننى ئەبى ئامىرنىڭ قولىغا ئۆتكەن، ۋىزانتىيىلىكلەر بىلەنمۇ ئۇرۇش قىلغان، زەيد بىننى سابىتنى ئۆزى جەملىگەن قۇرئاننىڭ نۇسخىسىنى يېزىشقا بۇيرىغان. ئۇنى يەھۇدىي ئۆلتۈرۈۋەتكەن.

## ئالاقىدار
جەننەت بىلەن خۇش بېشارەت بېرىلگەن 10 ساھابە

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:خەلىپە
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
خالىد بىننى ۋەلىد

**خالىد بىننى ۋەلىد**: ئۇنىڭ قوماندانلىق تالانتى مۇئتە غازىتىدا نامايان بولغان  ، ئۇنى رەسۇلۇللاھ «سۇغۇرۇلغان ئاللاھنىڭ قىلىچى»-(سەيفۇللاھىل مەسلۇل) دەپ ئاتىغان، ئۇ مۇرتەدلەر بىلەن ئۇرۇش قىلىپ غەلىبە قىلغان،ئەبۇبەكرى ئۇنى ئىراققا جەڭگە ئەۋەتكەن، شامدا ۋىزانتىيىلىكلەر ئۈستىدىن يەرمۇك جېڭىدا نۇسرەت قازانغان، ھىمىستە ۋاپات بولغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئەبۇ ئۇبەيدە بىننى جەرراھ

**ئەبۇ ئۇبەيدە بىننى جەرراھ**: (ھ. بۇرۇن 40 / م. 584 - ھ. 18 / م. 639) ئىسلام دىنىنى تۇنجى قوبۇل قىلغان سەككىز كىشىنىڭ بىرىدۇر، 

جەننەت بىلەن بېشارەت بېرىلگەن 10 ساھابەنىڭ بىرى. 

مۇھەممەد سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم ئۇنى ئۈممەتنىڭ كاتىپى دەپ ئاتىغان ۋە مۇنداق دېگەن: «ئى ئۇممەت، ھەر مىللەتنىڭ بىر ۋەكىلى بار، بىزنىڭ ۋكىلىمىز ئەبۇ ئۇبەيدە بىن ئەل جەرراھتۇر».  

ئۇ رەسۇلۇللاھ بەدر ئۇرۇشى ۋە بارلىق غازاتلارغا شاھىت بولدى، ئەبۇ ئۇبەيدە ئەبۇ بەكرى تەرىپىدىن شام دىيارىنى بويسۇندۇرۇش ئۈچۈن تەيىنلەنگەن تۆت رەھبەرنىڭ بىرى بولۇپ، خەلىپە ئۆمەر بىن ئەلخەتتاب خالىد بىن ۋەلىدنى ۋەزىپىدىن ئېلىپ تاشلاپ، ئەبۇ ئۇبەيدەنى تەيىنلىگەن. ئەبۇ ئۇبەيدە دەمەشىق، ھىمس، ئەنتاكىيە، ھەلەب ۋە باشقا شەھەر - كەنتلەردە غەلىبە قىلغان. ھىجرى 18 - يىلى (مىلادىيە 639)، ئەبۇ ئۇبەيدە ئىئوردانىيە ۋادىسىدىكى ئېممۇس ۋاباسى سەۋەبىدىن قازا قىلغان ۋە شۇ يەرگە دەپنە قىلىنغان. 
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئىسلام دىنى
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
سەئد بىننى ئەبى ۋەققاس

**سەئىد ئىبىنى ئەبى ۋەققاس مالىك ئەل قۇرەشىي ئەززۇھرىي** (سَعْد بن أَبي وقاص مَالِك القرشي الزهري) سەئد ئىبنى ئەبى ۋەققاس مالىك ئىبنى ئەھيەب ئەلقۇرەشىي (ئەبۇ ئىسھاق) (ھ. بۇرۇن 23 ياكى 27 - ھ. 55 / م. 595 ياكى 599 - م. 674) تۇنجى مۇسۇلمان بولغان يەتتە كىشىنىڭ ۋە جەننەت بىلەن خۇش بېشارەت بېرىلگەن ئون ساھابە (ئەشەرەئى مۇبەششەرە) نىڭ بىرى. ئۇ تۇنجى بولۇپ ئاللاھ يولىدا ئوق چىقارغان، ئۇ پەيغەمبەرنىڭ ئانا تەرەپ تاغىسىنىڭ ئوغلى، ئۇ پەيغەمبەر بىلەن بىللە بارلىق غازاتلارغا شاھىت بولغان. ئۇ ماھارەتلىك ئوقياچىلارنىڭ بىرى ئىدى. ئۇ قەدىسسىيە ئۇرۇشىدا پارسلارنى مەغلۇب قىلدى ۋە جالاۋلادىكى پارسلارغا قارشى تۇرۇش ئۈچۈن قوشۇن ئەۋەتتى، ئۇلارنى مەغلۇب قىلدى، ئۇ ئىراقتىكى خۇسرا شەھەرلىرىنى بويسۇندۇردى. ئۇ ئىسلامنىڭ پېرسىيەنى بويسۇندۇرۇشىدىكى رەھبەرلەرنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇ ھىجرىيە 17 - يىلى كۇفەنىڭ تۇنجى ھۆكۈمرانى بولغان، ئۆمەر بىن خەتتاب ئۇنى خەلىپە سايلايدىغان ئالتە كىشىلىك شۇراغا قوشقان. پارس زېمىنى فەتىھ قىلىپ، كۇفەگىچە بارغان.

ھەزرىتى ئۆمەر ئۇنى خەلىپە تاللايدىغان ئالتە كىشىلىك «شۇرا ھەيئىتى»گە تاللىغان.

جەننەت بىلەن خۇش بېشارەت بېرىلگەن 10 ساھابە

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئىسلام دىنى
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
مۇسا بىننى نەسىر

**مۇسا بىننى نەسىر**: شىمالى ئافرىقىدىكى فەتىھنىڭ داۋامىنى قىلغان، تارىق بىننى زىياد ئۇنى ئاندىلوسىيە-ئىسپانىيىنى فەتىھ قىلىشقا ئەۋەتكەن، ئۇ بەرىينە تاغلىرىغىچە بارغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
يالقۇن روزى

يازغۇچى ۋە شائىر **يالقۇن روزى** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Yalqun Rozi**) بولسا 1966-يىلى 3-ئاينىڭ 4-كۈنى ئاتۇش شەھىرىئاغۇ يېزىسى دا توغۇلغان.
## ھاياتى
يالقۇن روزى 1966-يىلى 3-ئاينىڭ 4-كۈنى ئاتۇش شەھىرىنىڭ تەبىئىي مەنزىرىسى گۈزەل تاغلىق يېزىسى ئاغۇدا توغۇلغان. باشلانغۇچ ۋە تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپنى 1973-يىلىدىن 1980-يىلىغىچە ئاغۇ يېزىسىدا ئوقۇغان. 1980-يىلىدىن 1982-يىلىغىچە قىزىلسۇ ئوبلاستلىق 1-ئوتتۇرا مەكتەپتە ئوقۇغان.

1987-يىلى شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئەدەبىيات فاكولتىتىدا ئوقۇغان ۋە ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىن شىنجاڭ خەلىق رادىئو ئىستانسىسىغا قوبۇل قىلىنىپ، مۇخبىرلىق قىلغان. 1991-يىلى 1-ئايدىن باشلاپ «شىنجاڭ مائارىپ گېزىتى» ئۇيغۇر تەھرىر بۆلىمىدە مۇھەررىر بولۇپ ئىشلىگەن.

2005-يىلىدىن باشلاپ شىنجاڭ مائارىپ نەشرىياتى دەرسلىك بۆلۈمىدە ئۇيغۇر تىل-ئەدەبىيات دەرسلىكلىرىنى تۈزۈش، تەھرىرلەش خىزمىتىنى قىلىۋاتىدۇ.

يالقۇن روزى ئەدەبىيات ئوبزورچىلىقى، پۇبلىستىك ماقالە، جەدىدىزىم تەتقىقاتى، نۇتۇق لىكسىيە، ئۇيغۇر تىل-ئەدەبىيات دەرسلىكلىرى تۈزۈش ۋە نەشرىياتچىلىق قاتارلىق جەھەتلەردە كۆزگە كۆرىنەرلىك نەتىجە-ئۇتۇقلارنى قولغا كەلتۈرگەن بولۇپ، «تەكلىماكاندىكى ئالتۇن كولدۇرما»، «مەمتىلى ئەپەندى» (مېرزا سىيىت بىلەن بىللە)، تۇرمۇشتىكى پەلسەپە (تەرجىمە ئەسەر)، ئويغىنىۋاتقان ئەجداد روھى (ئۇيغۇر يازغۇچىلارنىڭ نادىر ئەسەرلىرى توپلىمى)، لاي قەلئەنىڭ سىرى (ئۇيغۇر يازغۇچىلارنىڭ نادىر ئەسەرلىرى توپلىمى) قاتارلىق كىتاپلىرى نەشىر قىلىنغان ۋە نۇرغۇنلىغان ماقالە – ئوبزورلىرى تۈرلۈك مەتبۇئاتلاردا ئېلان قىلىنغان.

يالقۇن روزى تەنقىدىي روھقا باي ئوبزورچى، مەسئۇلىيەت تۇيغۇسى كۈچلۈك پۇبلىست، ئىزدىنىش روھىغا باي تەتقىقاتچى، قايىل قىلىش كۈچىگە ئىگە ناتىق سۈپىتىدە بىزنىڭ ئەدەبىيات-سەنئەت، مەدەنىيەت-مائارىپ، رادىئو-تېلېۋىزىيە ساھەلىرىمىزدە كۆرۈنەرلىك نەتىجە-ئۇتۇق قازانغان، بۇرچىنى بىلىپ ياشىغان بىر زىيالىدۇر،

## تۇتۇلىشى
يالقۇن روزى ئەپەندىمنىڭ ئامېرىكىدىكى ئوغلى كامالتۈرك يالقۇننىڭ بايان قىلىشىچە، دادىسى 2016-يىلى 10-ئايدا تۇتۇپ كېتىلگەن، ۋە 2018-يىلى 1-ئايدا دۆلەتنى پارچىلاشقا ئۇرۇنغان دىگەن جىنايەت بىلەن 15 يىللىق مۇددەتلىك قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغان.
## باشقىلار
*كۆلەڭگە ئىچىدىكى جەڭ (2021 خىتاي تەشۋىقات فىلىمى)
*ئابلاجان بەكرى
*خىتاي ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن قانۇنىي رەسمىيەتسىز تۇتقۇن قىلىنغان ئۇيغۇر سەرخىللىرىنىڭ قىسمەن تىزىملىكى
*يالقۇن روزى ھەققىدە ئىككى كەلىمە

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
تۈر:ئۇيغۇرلار
ئادىل تۇنىياز

ئادىل تۇنىياز 1970-يىلى قەشقەر قاغىلىقتا تۇغۇلغان . ئۇ تېنچ سەھرا مەنزىرىسى بىلەن دۆۋە-دۆۋە كىتاپلار ئارىسىدا بالىلىقنى ئۆتكۈزگەن .ئادىلنىڭ دادىسى ئوقۇتقۇچى بولۇپ ، ناھايىتى كىچىك چاغلىرىدىلا ئۇنى شىئېر يېزىشقا رىغبەتلەندۈرگەن . ئۇنىڭ تۇنجى شىئېرى «سۈزۈك سۇ » 1982-يىلى «شىنجاڭ ئۆسمۈرلىرى» گېزىتىدە ئېلان قىلىنغان . تۇنجى شىئېرلار توپلىمى «سۆيۈپ قالسام سېنى ناۋادا» 1992- يىلى، ئىككىنچى توپلىمى«بويتاق شائىرنىڭ مەخپىيىتى»1998 -يىلى نەشىر قىلىنغان . ئۇندىن باشقا يەنە « پەيغەمبەر دىيارىدا كېچىلەر» ناملىق ماقالە -ئوبزۇرلار توپلىمى بىلەن «چۈمبەلدىكى كۆز» ناملىق بۇ شېئىرلار توپلىمى نەشىر قىلىندى .

ئادىل ھازىرقى زامان ئۇيغۇر شىئېرىيىتىدە ئۆزىگە خاس ئۇسلۇپ ياراتقان شائىر . ئۇنىڭ شىئېرلىرىنى ئوقۇغىنىڭىزدا ئىنسانىيەت مەۋجۇتلىقىنىڭ مەركىزى ئاسىيادىكى قەدىمى ئاۋازىنى ئاڭلىيالايسىز. قۇم بىلەن ئادەملەر ، بوستانلىق بىلەن شەھەرلەر  ئارىسىدىكى رېتىملىق سادانى تىڭشىيالايسىز . شۇنداقلا ئۇنىڭ  مىسرالىرىدىن بىر قەدىمقى مەدىنىيەت ئۇپۇقىدا كۆتىرىلگەن ھايات ۋە ماماتنىڭ يېڭى شولىلىرىنى كۆرەلەيسىز.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
باتۇر روزى

تۈر:ئۇيغۇرلار
باتۇر روزى- شائىر ۋە يازغۇچى. باتۇر روزى 1966- يىلى يەكەن ناھىيەسىنىڭ كاچۇڭ يېزىسىدا تۇغۇلغان. 1982- يىلى شىنجاڭ ئونۋېرسىتېتىنىڭ ماتېماتىكا فاكولتېتىغا قوبۇل قىلىنغان. كېيىنچە ئۆزىنىڭ قىزىقىشى ۋە ئارزۇسى بويىچە ئەدەبىيات فاكولتىتىغا يۆتكىلىپ، 1987- يىلى ئوقۇش پۇتتۇرۇپ، كۆكتوقاي ناھىيىسىگە ئوقۇتقۇچىلىققا تەقسىم قىلىنغان. 1991-يىلىدىن باشلاپ خىزمەتتىن چېكىنىپ ئۆز ئالدىغا ئىگىلىك تىكلەش يولىغا قەدەم قويغان. 2007- يىلى كېسەل سەۋەبى بىلەن ئۈرۈمچىدە قازا قىلغان. ئۇ ئالىي مەكتەپتە ئوقۇۋاتقان چاغلىرىدىلا ئەدەبىي ئىجادىيەت بىلەن شۇغۇللىنىشقا كىرىشكەن. ئۇنىڭ «پىلسىراتتىن ئۆتكەنلەر» ناملىق رومانى، «شۇڭقار بولغان خانىكە»، «زەلىلى»، «يەتتە قىزلىرىم»، «مەشرەپ» قاتارلىق  بىئوگرافىك ئەسەرلىرى، « باش زىندانلىرىغا ھۇجۇم» ناملىق ماقالىلار توپلىمى نەشىر قىلىنغان. 100 پارچىدىن ئارتۇق شېئىرى گېزىت- ژورناللاردا ئېلان قىلىنغان.

**باتۇر روزى ئۆزى يازغان ۋە تەرجىمە قىلغان ئەسەرلىرى**

غەزەللەر

رامبو: مەست كېمە

پۇشكىن شېئىرلىرىدىن يەتتە پارچە

ۋالېرى: دېڭىز قەبرىستانى

ئون شېئىر

تۆت پارچە مەشھۇر شېئىر ۋە ئۇنىڭ تەھلىلى

## مەنبەلەر

تۈر: ئۇيغۇر
تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
تۈر: باتۇر روزى
پەرھات جىلان

تالانتلىق يازغۇچى پەرھات جىلان 1945-يىلى 8-ئاينىڭ 8- كۈنى غۇلجا شەھرىدە خىزمەتچى ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. 1954-يىلىدىن 1961-يىلىغىچە غۇلجا ۋە ئۈرۈمچى شەھەرلىرىدىكى روس مەكتەپلىرىدە ئوقۇغان. 1961-يىلىدىن 1966-يىلىغىچە ئۈرۈمچىدە ئۇيغۇرچە تولۇقسىز ۋە تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپلەردە ئوقۇغان.

ئۇ مەدەنىيەت ئىنقىلابى مەزگىلىدە «سول» چىللىقنىڭ زىيانكەشلىكىگە ئۇچراپ تاشچىلىق ۋە ھەرىكەشلىككە ئوخشاش ياللانما ئەمگەك بىلەن شۇغۇللانغان.

«تۆت كىشىلىك گۇرۇھ » ئاغدۇرۇلغاندىن كېيىن، بىر مەزگىل باشلانغۇچ مەكتەپلەردە ۋاقىتلىق ئوقۇتقۇچى، شىنجاڭ خەلىق نەشرىياتىدا ۋاقىتلىق تەرجىمە تەھرىرى بولۇپ ئىشلىگەن. 1979-يىلىدىن ئېتىبارەن شىنجاڭ ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيىسى تىل تەتقىقات ئىنىستىتوتىدا دەسلەپتە روسچە تەرجىمان، كېيىنچە تەرجىمە - ماتېرىيال بۆلىمىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى، 1991-يىلىدىن باشلاپ ئۇيغۇر تىلى تەتقىقات بۆلىمىنىڭ باشلىقى، 1994-يىلى 1- ئايدىن باشلاپ تىل تەتقىقات ئىنىستىتوتىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى بولۇپ ئىشلىمەكتە.
پەرھات جىلان 1966-يىلىدىن بۇيان «پۇل»، «ئالتۇن قاندىكى توي» قاتارلىق ھېكايىلەرنى يېزىپ، جامائەتچىلىكنىڭ دىققەت - ئېتىبارىنى قوزغىغان. ئۇنىڭدىن باشقا ن . ئا . باسكا كوۋنىڭ «تۈركىي تىللار» ناملىق ئەسىرىنى، «گراف مونتې- كرىستو» ناملىق مەشھۇر روماننى، تىلشۇناسلىققا ئائىت بىر قىسىم ئىلمىي ماقالىلەرنى ۋە ھېكايىلەرنى روسچىدىن تەرجىمە قىلغان.
پەرھات جىلان ھازىر جۇڭگو تۈركىي تىللار تەتقىقات جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى، جۇڭگو ئاز سانلىق مىللەت يازغۇچىلىرى ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى، شىنجاڭ يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى ۋە شىنجاڭ چەت ئەل تىللىرى تەرجىمانلار جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى.

پەرھات جىلان «مەھمۇد قەشقىرى» ناملىق تارىخىي روماننىڭ مۇئەللىپى.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار‏
تۈر: 1945 - يىلى تۇغۇلغان كىشىلەر‏‏
سەمى يۈسۈف

Sami Yusuf

**سەمى يۈسۈف** ئەنگىلىيىلىك كومپوزىتور ،ناخشىچى ۋە تالانتلىق مۇزىكانت ،ئۇ1980-يىلى 7-ئايدا ئەزەربەيجان مىللىتىدىن بولغان مۇزىكانت ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن.ئائىلىسىنىڭ تەسىرىدە،مۇزىكا ئۇنىڭ ھاياتىنىڭ كەم بولسا بولمايدىغان بىر قىسمىغا ئايلانغان.

سەمى كىچىكىدىن باشلاپلا نۇرغۇن سازلارنى چېلىشنى ئۆگەنگەن ھەم تەدرىجى ھالدا ناخشا ئېيتىش ۋە ناخشا يېزىشقا قىزىقىشقا باشلىغان.ئۇ دۇنياغا داڭلىق مۇزىكا مەكتىپى---ئەنگىلىيە خان جەمەتى مۇزىكا ئىنىستوتىدا كومپوزىتورلۇق كەسپىدە ئوقۇغان.
سەمى كىچىكىدىن باشلاپلا ناخشا يېزىشقا باشلىغان. ئۇنىڭ يېقىملىق ئاۋازى ئۇنىڭ مۇزىكىغا ماسلىشىش ۋە مۇزىكا نەزەرىيىسى جەھەتتىكى بىلىملىرىنى كېڭەيتىشكە تولۇقلىما رول ئوينىغان. ئۇ يەنە ئوتتۇرا شەرق سازلىرىنى (مۇقاملىرى)چېلىشنىمۇ ياخشى بىلىدۇ.

ئۇنىڭ ئىناۋىتىنىڭ يۇقىرى كۆتۈرىلىشى بىلەن، سەمىنىڭ تۇنجى ئالبومى بولغان al muallim＿مۇئەللىٿبىر مىليون پارچىدىن ئارتۇق سېتىلغان.ھەم ئۇنىڭ ئىككىنچى ئالبومى my ummah、）(ئۈممىتىم)نىڭ سېتىلىش نىسپىتىمىۇ دۇنيا مىقياسىدا ئۈچ مىليۇن پارچىدىن ئېشىپ كەتكەن.

سەمى بىر ئىخلاسمەن مۇسۇلمان بولۇپ، ئۇنىڭ ناخشىلىرى ئاڭلىغان كىشىنى مىھرى-مۇھەببەت،رەھىمدىللىك ،تىنىچلىققا ۋە كەڭ قورساق بولۇشقا ئىلھاملاندۇرىدۇ. ھەم ياشلارنى ئۆزىنىڭ دىنى (ئىسلام )دىنى ۋە (مۇسۇلمان)لىق سالاھىتىدىن پەخىرلىنىشكە رىغبەتلەندۈرىدۇ.
ئۇ ھازىرغىچە ئامىرىكا،ياۋرۇپا ۋە ئوتتۇرا شەرق رايونلىرىدا30دىن ئاتۇق دۆلەتتە كېچىلىك ئۆتكۈزگەن .بۇنىڭ ئىچىدە تۈركىيەدە ئۆتكۈزگەن كېچىلىكى ئەڭ چوڭ بولۇپ تاماشىبىن سانى200000 (ئىككى يۈز مىڭ) دىن ئېشىپ كەتكەن .
مەيلى قەيەرگىلا بارمايلى ، سەمى يۈسۈف ئىسلام مۇزىكا ساھەسىدىكى ئەڭ مەشھۇر ئىسىمغا ئايلاندى

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
قەييۇم تۇردى

تۈر:ئۇيغۇرلار
يازغۇچى ۋە ئەدەبىيات - سەنئەت تەشكىلاتچىسى قەييۇم تۇردى 1937-يىلى قەشقەر شەھىرىدە كىچىك تىجارەتچى ئائىلىسىدە تۇغۇلغان، 1946 - يىلىدىن 1951 - يىلىغىچە باشلانغۇچ ئوتتۇرا مەكتەپلەردە ئوقۇغان، 1951 - يىلى سابىق شىنجاڭ ئىنىستىتۇتىنىڭ قانۇن فاكۇلتېتىغا ئوقۇشقا كىرىپ، 1954 - يىلى ئوقۇش پۈتتۈرۈپ، «شىنجاڭ گېزىتى» دە مۇخبىر ۋە مۇھەررىر بولۇپ ئىشلىگەن، 1961 - يىلى تۆۋەنگە تۆۋەنگە چۈشۈرۈلۈپ، «يەكەن گېزىتى» دە ئىشلىگەن. قەييۇم تۇردى 1979 - يىلىدىن 1981 - يىلىغىچە شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى ئۇيغۇر تەھرىر بۆلۈمىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى بولۇپ ئىشلىگەن، 1981 - يىلىدىن 1989 - يىلىغىچە شىنجاڭ يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى ۋە كەسپىي يازغۇچىسى بولغان، 1989 - يىلىدىن تارتىپ شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق ئەدەبىيات - سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسىنىڭ رەئىسى بولۇپ ئىشلىگەن. يولداش قەييۇم تۇردى 1999 - يىلى 9 - ئاينىڭ 4 - كۈنى قاراماي شەھىرىدە يۈرەك كېسىلى سەۋەبىدىن ۋاپات بولغان. 
  
قەييۇم تۇردى ئەدەبىيات ساھەسىگە 1955 - يىلى «شىنجاڭ گېزىتى» دە ئېلان قىلىنغان «ئوراز بوۋا» ناملىق ھېكايىسى بىلەن كىرىپ كەلگەن. ئۇ، شۇنىڭدىن بۇيان ئىزچىل تۈردە پروزا ئىجادىيىتى بىلەن شۇغۇللىنىپ «بەخت يولى»، «زەرەپشان بويىدا»، «گۈلزارلىق ھويلىدىكى كىشىلەر» قاتارلىق ئونىلىغان ھېكايىلەرنى؛ «بوغدا ئاتا»، «ئىنژىنېر ئەلىنىڭ ھېكايىسى»، «يول» قاتارلىق پوۋېستلارنى؛ «قىزىلتاغ ئېتىكىدە»، «سۈزۈك ئاسمان» قاتارلىق رومانلارنى؛ «كۈرەشچان يىللار» (ئۈچ توم)، «جىمجىت جۇڭغارىيە» (ئىككى توم) قاتارلىق ترولوگىيىلەرنى ئېلان قىلىپ، ئۇيغۇر پروزىچىلىقى ئۈچۈن بەلگىلىك ھەسسە قوشقان. ئۇنىڭ بەزى ئەسەرلىرى ئاپتونوم رايونلۇق ۋە مەملىكەتلىك مۇكاپاتلارغا كۆپ قېتىم ئېرىشكەن ھەمدە باشقا تىللارغا تەرجىمە قىلىنغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئەخمەتجان ﻗﺎﺳﯩﻤﻰ

## بالىلىق ۋە ياشلىق

1914 - ﻳﯩﻠﻰ 4 - ﯪﻳﻨﯩﯔ 14 - ﻛﯜﻧﻰ شەرقى تۈركىستاننىڭ ﻏﯘﻟﺠﺎ شەھىرىنىڭ توغرا كۆۋرۈك مەھەللىسىدە، ﻛﻪﻣﺒﻪﻏﻪﻝ دىھقان ﯪئﯩﻠﯩﺴﯩﺪﻩ ﺩﯗﻧﻴﺎﻏﺎ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ .دادىسى نادىر تەمبۇر،ئانىسى شەرۋانەم قاسىمى ئىدى. ﻛﯩﭽﯩﻚ ﭼﯧﻐﯩﺪﯨﻼ ﺩﺍﺩﯨﺴﯩﺪﯨﻦ ﻳﯧﺘﯩﻢ ﻗﺎﻟﻐﺎﻥ . ئاﺋﯩﻠﻪ ﺗﯘﺭﻣﯘﺷﻰ ﻧﺎﻣﺮﺍﺕ ﺑﻮﻟﻐﺎﭼﻘﺎ ، ﻛﯜﻥ ﯪﻟﻤﺎﻕ ﯴﭼﯜﻥ 1924 - ﻳﯩﻠﻰ ﺗﺎﻏﯩﺴﻰ ﯲﻣﻪﺭ قاسىمى  ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺳﻮﯞﯦﺖ ﺋﯩﺘﯩﭙﺎﻗﯩﻐﺎ ﻛﯧﺘﯩﭗ ﺗﯘﺭﻣﯘﺵ ﻛﻪﭼﯜﺭﮔﻪﻥ ﯞﻩ ﺋﯩﻠﮕﯩﺮﻯ - ﻛﯧﻴﯩﻦ ﺑﻮﻟﯘﭖ ، ﻳﻪﺭﻛﻪﻧﺖ ﺭﺍﻳﯘﻧﯩﺪﺍ ﺩﺍﺭﯨﻠﺘﺎﻡ ، ﺑﺎﺷﻼﻧﻐﯘﭺ ﻣﻪﻛﺘﻪﭖ ﯞﻩ ﺗولۇﻗﺴﯩﺰ ﯮﺗﺘﯘﺭﺍ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﺘﻪ ﯮﻗﯘﻏﺎﻥ . 1929 - ﻳﯩﻠﺪﯨﻦ 1932 - ﻳﯩﻠﻐﯩﭽﻪ ﺗولۇﻕ ﯮﺗﺘﯘﺭﺍ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﻨﻰ ﯪﻟﻤﯘﺗﯩﺪﺍ ﯮﻗﯘﻏﺎﻥ . ﯮﻗﯘﺷﻨﻰ ﭘﯜﺗﺘﯜﺭﮔﻪﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ، ﺷﯘ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﺘﻪ ﻗﯧﻠﯩﭗ ئوقۇتقۇچىلىق ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ .

1934 - ﻳﯩﻠﺪﯨﻦ 1937 - ﻳﯩﻠﻐﯩﭽﻪ ﯲﺯﺑﯩﻜﯩﺴﺘﺎﻧﺪﯨﻜﻰ ﺳﻮﯞﯦﺖ ﺋﯩﺘﯩﭙﺎﻗﻰ ﯮﺗﺘﯘﺭﺍ ﯪﺳﯩﻴﺎ ﯰﻧﯟﯦﺮﺳﺘىتى(ساگو)دا ﯮﻗﯘﻏﺎﻥ . 1937 - ﻳﯩﻠﻰ ﻣﯘﺳﻜﯟﺍ ﺷﻪﺭﻖ ﺳﻮﺗﺴﯩﻴﺎﻟﯩﺰﯨﻤﭽﯩﻠﯩﺮﻯ ﯬﻣﮕﻪﻙ ﯰﻧﯟﯦﺮﺳﺘىتﯩﻐﺎ ﯮﻗﯘﺷﻘﺎ ﺑﺎﺭﻏﺎﻥ ﯞﻩ ﺷﯘ ﻣﻪﺯﮔﯩﻠﺪﻩ ﺗﺎﺗﺎﺭﯨﺴﺘﺎﻥ ﻗﺎﺯﺍﻥ ﯰﻧﯟﯦﺮﺳتىتىدا ﭘﯩﺮاﻛﺘﯩﻜﺎ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ . 1941 - ﻳﯩﻠﻰ گﯧﺮﻣﺎﻧﯩﻴﻪ ﺳﻮﯞﯦﺖ ﺋﯩﺘﯩﭙﺎﻗﯩﻐﺎ ﺗﺎﺟﺎﯞﯗﺯ ﻗﯩﻠﻐﺎﻧﺪﺍ ، ﻣﻪﻛﺘﻪﭖ ﯮﻗﯘﺵ ﺗﻮﺧﺘىﺗﯩﺸﻘﺎ ﻣﻪﺟﺒﯘﺭ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ . ئەخمەتجان ﻗﺎﺳﯩﻤﻤﯘ ﯲﺯ ﻳﯘﺭﺗﯩﻐﺎ ﻗﺎﻳﺘﯩﭗ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ .

## ئەسكەرلىك

## مىللى ئىنقىلاب دەۋرىدە
ئەخمەتجان ﻗﺎﺳﯩﻤﻰ 1942 - ﻳﯩﻠﻰ 6 - ﯪﻳﺪﺍ ﻏﯘﻟﺠﯩﻐﺎ ﻗﺎﻳﺘﯩﭗ ﻛﯧﻠﯩﭗ ، ﻳﻪﺭ ﯪﺳﺘﻰ ﺋﯩﻨﻘﯩﻼﺑﯩﻲ ﺗﻪﺷﯟﯨﻘﺎﺕ ﭘﺎﯪﻟﯩﻴﻪﺗﻠﯩﺮﻯ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺷﯘﻏﯘﻟﻼﻧﻐﺎﻥ . 1943 - ﻳﯩﻠﻰ 6 - ﯪﻳﺪﺍ ﺷﯩﺠﺎﯕﺪﯨﻜﻰ ﺷﯧﯔ ﺷﯩﺴﻪﻱ ھﯚﻛﯜﻣﯩﺘﻰ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ ﻗﻮﻟﻐﺎ ﺋﯧﻠﯩﻨﯩﭗ ، ﺷﯘ ﻳﯩﻠﻰ 12 - ﯪﻳﺪﺍ ﯴﺭﯛﻣﭽﯩﮕﻪ ﻳﺎﻻﭖ ﻛﯧﻠﯩﻨﯩﭗ ، ﺗﯜﺭﻣﯩﮕﻪ ﺗﺎﺷﻼﻧﻐﺎﻥ . 1944 - ﻳﯩﻠﻰ 10 - ﯪﻳﺪﺍ ﻗﻮﻳﯩﯟﯦﺘﯩﻠﮕﻪﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ، ﻏﯘﻟﺠﯩﻐﺎ ﻗﺎﻳﺘﯩﭗ ﻛﯧﻠﯩﭗ شەرقى تۈركىستان مىللى ﺋﯩﻨﻘﯩﻼﺑﯩﻐﺎ ﺭﻩھﺒﻪﺭﻟﯩﻚ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ . ﺋﯩﻠﮕﯩﺮﻯ - ﻛﯧﻴﯩﻦ ﺑﻮﻟﯘﭖ ،«ئازاد شەرقى تۈركىستان گېزىتى» نىڭ مۇئاۋىن تەھرىرى،  شەرقى تۈركىستان جۇمھۇرىيىتى ۋﺍﻗﯩﺘﻠﯩﻖ ھﯚﻛﯜﻣﯩﺘﻰ ھەربى ﺋﯩﺸﻼﺭ ﺑۆﻟﯩﻤﯩﻨﯩﯔ ﺑﺎﺷﻠﯩﻐﻰ ، ھﯚكۈﻣﻪﺕ ﯬﺯﺍﺳﻰ ، ھﻪﺭبى ﺋﺸﻼﺭ ھﻪﻳﯭﺗﻠﯩﮕﯩﻨﯩﯔ ﯬﺯﺍﺳﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ . 1946 - ﻳﯩﻠﻰ 7 - ﯪﻳﺪﺍ ئىلى تەرەپ ﯞﻩﻛﯩﻠى ﺳﯜﭘﯩﺘﯩﺪﻩ ﯴﺭﯛﻣﭽﻰ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﯲﻟﻜﯩﻠﯩﻚ ھﯚﻛﯜﻣﻪﺗﻨﯩﯔ ﻣﯘﯪﯞﯨﻦ ﺭﻩﺋﯩﺴﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ . 1947 - ﻳﯩﻠﻰ 8 - ﯪﻳﺪﺍ  ﯲﻟﻜﯜﻟۈﻚ ﺑﯩﺮﻟﻪﺷﻤﻪ ھﯚﻛﯜﻣﻪﺕ ﭘﺎﺭﭼﯩﻼﻧﻐﺎﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ، ﻏﯘﻟﺠﯩﻐﺎ ﻗﺎﻳﺘﯩﭗ ،شەرقى تۈركىستان ﺧﻪﻟﻘﯩﻨﯩﯔ ﻛﯚﺭىشىﯩﻨﻰ ﻗﻪﺗﺌﯩﻲ ﺩﺍﯞﺍﻣﻼﺷﺘﯘﺭﺷﯩﻐﺎ ﺭﻩھﺒﻪﺭﻟﯩﻚ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ .

## تىنچلىق بىتىمى دەۋرىدە

## شەخسى ھاياتى
ئائىلە تاۋاباتلىرىدىن
ماھىنۇر قاسىم   ئايالى
ئادالەت قاسىمى   قىزى
ئادىلجان قاسىمى  ئوغلى

## ئىنقىلابنىڭ ئاخىرقى مەزگىلىدىن ئۆلۈمىگىچە
1948 - ﻳﯩﻠﻰ 8 - ﯪﻳﻨﯩﯔ 1 - ﻛﯜﻧﻰ ئەخمەتجان ﻗﺎﺳﯩﻤﻰ ﺑﺎﺭﻟﯩﻖ ﺋﯩﺘﯩﭙﺎﻗﻠﯩﺸﯩﺸﻘﺎ ﺑﻮﻟﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﻛﯜﭼﻠﻪﺭﻧﻰ ﺋﯩﺘﯩﭙﺎﻗﻼﺷﺘﯘﺭﯗﭖ ، ﺋﯩﻨﻘﯩﻼﺑﻰ ﻗﻮﺷﯘﻧﻨﻰ ﯰﻟﻐﺎﻳﺘﯩﺶ ﯴﭼﯜﻥ ، ﻏﯘﻟﺠﯩﺪﺍ > ﻧﻰ ﻗﯘﺭﻏﺎﻥ ﯞﻩ > ﻣﻪﺭﻛﯩﺰﻯ ﻛﻮﻣﯩﺘﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﺭﻩﺋﯩﺴﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ .
1948 - ﻳﯩﻠﻰ 8 - ﯪﻳﻨﯩﯔ 22 - ﻛﯜﻧﻰ، ئەخمەتجان ﻗﺎﺳﯩﻤﻰ خىتاي كومۇنىستلىرى رەھبىرى ﻣﺎﯞﺯﯦﺪﯗﯕﻨﯩﯔ ﺗﻪﻛﻠﯩﭙﯩﮕﻪ ﺑﯩﻨﺎئەﻥ ، شەرقى تۈركىستان ﯞﻩﻛﯩﻠﻠﻪﺭ ﯲئۆﻣﯩﮕﯩﻨﻰ ﺑﺎﺷﻼﭖ ﺑﯧﻴﭙﯩﯖﮕﻪ ﺗﯘﻧﺠﻰ ﻧﯚﯞﻩﺗﻠﯩﻚ يېڭى ﺳﯩﻴﺎﺳﻰ ﻣﻪﺳﻠﻪھﻪﺕ ﻳﯩﻐﯩﻨﯩﻐﺎ ﻗﺎﺗﻨﯩﺸﯩﺶ ﯴﭼﯜﻥ ﻛﯧﺘﯩﯟﯦﺘﯩﭗ ، 27 - ﻛﯜﻧﻰ ﺳﻮﯞﯦﺖ ﺋﯩﺘﯩﭙﺎﻗﻰ ﺋﯩﺮﻛﯘﺗﺴﯩﻜﻰ ﺑﺎﻳﻘﺎﻝ ﻛﯚﻟﻰ ھﺎﯞﺍ ﺑﻮﺷﻠﯩﻘﯩﻐﺎ ﻛﻪﻟﮕﻪﻧﺪﻩ ، ﯪﻳﺮﯗﭘﯩﻼﻧﺪﯨﻦ ﻛﺎﺷﯩﻼ ﭼﯩﻘﯩﺶ ھﺎﺩﯨﺴﯩﺴﯩﮕﻪ ﻳﻮﻟﯘﻗﯘﭖ ﺑﻪﺧﯩﺘﻜﻪ ﻗﺎﺭﺷﻰ ﻗﺎﺯﺍ ﺗﺎﭘﻘﺎﻥ .گەرچە كۆپ قىسىم تارىخى ماتىرىياللاردا شۇنداق يېزىلسىمۇ ،ئەينى چاغدىكى مەرھۇمنىڭ يېقىن سەبداشلىرى ھەم جەسەتلەرنىڭ دەپنە ئىشلىرىغا قاتناشقان شاھىتلار ئەھمەتجان قاسىمى باشچىلىقىدىكى ھەيئەتنىڭ ئاۋۋال ئالمۇتا دا سوۋېت ۋەكىللىرى بىلەن سۆھبەتتە بولغانلىقىنى ،بۇ جەرياندا ھەيئەت ئەزالىرىنىڭ شەرقى تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ مۇستەقىللىقىنى ساقلاش تەرەپدارى بولغانلىقىنى،ئاخىرىدا ئۇلارنىڭ موسكىۋاغا كەلتۈرۈلۈپ،شۇ جايدا ۋەھشى بىر ئۇسۇلدا سۇيقەست قىلىنغانلىقىنى ئېيتىشماقتا. ﺷﯘ ﻳﯩﻠﻰ ئەخمەتجان ﻗﺎﺳﯩﻤﻰ ئارﺍﻥ 35 ﻳﺎﺷﺘﺎ ﺋﯩﺪﻯ  .

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
موللا زەيدىن

**موللا زەيدىن** 1915~ 1881) مەشھۇر خەلق قىزىقچىسى.

موللا زەيدىن لۇكچۈندە تۇغۇلغان. ئۇنىڭ چاقچاقلىرىنىڭ تىغ ئۇچى ۋاڭ، غوجىلارغا قارىتىلغان بولغاچقا، ئوردىن سەككىز قېتىم قوغلانغان. ئەپسۇسكى ، ئۇ ھەجۋىي قوشاق، چاقچاقلىرى ئارقىلىق قازىكالانلاردىن ۋاڭ - غوجىلارغىچە، ئالدامچى سوپىلاردىن چالا موللىلارغىچە پاش قىلىپ ئەمگەكچى خەلقنىڭ چوڭقۇر ياخشى كۆرۈشىگە ئېرىشكەن. موللازەيدىن چاقچاقلىرى ھېلىھەم خەلقىمىز ئارىسىدا چوڭقۇر تەسىرگە ئىگە.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
تۈر:ئۇيغۇرلار
ئابلىز نازىرى

**ئابلىز نازىرى** 
( 1925~ 1994) 

تۇرپان شەھىرىدە تۇغۇلغان . 1945 - يىلى « شىنجاڭ گېزىتى » دە ئېلان قىلىنغان « سىڭلمغا » ناملىق شېئىرى بىلەن ئىجادىيەتكە كىرىشكەن . شۇنىڭدىن كېيىن « كۆڭلۈم سەندىدۇر » « ئالتاي پارتىزانلىرى خاتىرىسى » « مۇجۇلغان يۈرەكلەر » « مۇڭلۇق ئالچۇق » ، « چېچەك پەسلى » قاتارلىق كۆپىلىگەن ئەسەرلەرنى ئېلان قىلغان ئۇ ئەدەبىيات - سەنئەت قۇشۇلنىنى تەشكىللەش ، تەربىيىلەش ، ئىتتىپاقلاشتۇرۇش قاتارلىق جەھەتلەردە ئۇنتۇلماس خىزمەتلەرنى ئىشلىگەن .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
ئابلىز ھاجى

**ئابلىز ھاجى** 
( 1911~ 1987 ) 
يېرىم ئەسىردىن كۆپرەك ئۆمرىنى سەنئەت ئىشلىرىغا بېغىشلىغان پېشقەدەم ئارتىس ۋە رېژىسسور ئابلىز ھاجى قەشقەر شەھىرىدە تۇغۇلغان بولۇپ ، 1942- يىلى « سامساق ئاكاڭ قاينايدۇ » ، « قانلىق داغ » « غېرىپ -سەنەم » قاتارلىق سەھنە ئەسەرلىرىگە رېژىسسورلۇق قىلىپ ۋە ئۆزى رول ئېلىپ زور شۆھرت قازانغان . 85x
 
ئۇنىڭ بىر ئۆمۈر سەنئەت ئۈچۈن ئۆزىنى بېغىشلاش روھى ۋە قازانغان نەتىجىلىرى سەنئەتخۇمارلار قەلبىدە مەڭگۈ ئەسلىنىدۇ .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
رائىلە خانىم

**رائىلە خانىم** (1860~ 1917)  ئۇيغۇر يېڭىچە مائرىپ تارىخىدىكى تۇنجى مۇئەللىمە - ئاتۇش « ھۈسەينىيە » مەكتىپىنىڭ مەئەللىمەسى.

رائىلە خانىم - موللا ئاچا « ھۈسەينىيە مەكتىپى » دە 2 يىل ئوقۇتقۇچىلىق قىلىپ ئىزچىل تۈردە قىزلارنى تەربىيلەش بىلەن يېڭى مەكتەپ مائارىپىدا بىردىنبىر تۇنجى ئايال مائارىپىنى ھاياتىنىڭ مەزمۇنى قىلغان . مائارىپنى كەڭ ئاياللارغا يۈزلەندۈرۈشنى ئۆزىنىڭ ئالىي غايىسى قىلىپ ، بىر ئۆمۈر ئەجىر سىڭدۈرگەن .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئاياللار
ئەبراباي

ئەبراباي 
( 1860~ 1938)
  
1930- يىللارنىڭ بېشىداقەشقەر شەھىرىدە 12 سىنىپلىق دارىلئېتام مەكتىپى سېلىپ ، سەككىز سىنىپقا يېتىم قىزلارنى قوبۇل قىلىپ ، بالىلارنىڭ بارلىق چىقىمىنى ئۆز ئۈستىگە ئالغان يېتىملارنىڭ غەمگۈزارى ، پۈتۈن شىنجاڭغا نامى تارالغان مەرىپەتپەرۋەر زات ئەبراباي « يوقسۇلارنى يىغىپ قوزغىلاڭ قىلماقچى » دېگەن بەتنام بىلەن قولغا ئېلىنىپ ، شېڭ شىسەي تەرىپىدىن مەخپىي ئۆلتۈرۈۋېتىلدى .

## مەنبەلەر
ئەلائىددىن خوتەنى

**ئەلائىددىن خوتەنى** 

( 1150~ 1222 )    

قاراخانىيلار خانلىقى دەۋرىدىكى بۈيۈك تېببىي ئالىملار قاتارىدا بارلىقىنى ئۇيغۇر تېبابىتىگە ۋە ئۇنىڭ تەرەققىياتىغا بېغىشلىغان تەېببىي ئۇستاز ئەللامە ئەلائىددىن مۇھەممەت خوتەنى ئۆز دەۋرىدە نامى تارىم ۋادىسىدىن ھالقىپ چەت ئەللەرگە قەدەر تارقالغان شەخس بولۇپ ، ناھايىتى كۆپ تېببىي ئەسەرلەرنى يېزىپ قالدۇرغان . ئۇ موڭغۇل خانى كۈچلۈك تەرىپىدىن قەتل قىلىنغان بولۇپ ، ھازىرغىچە ئەۋلادلىرى تەرىپىدىن چوڭقۇر ياد ئېتىلمەكتە .

## مەنبەلەر
ئەمەت ئۆمەر

**ئەمەت ئۆمەر**

( 1916~ 1987 ) 
 
ئۇيغۇر تىياتىر سەنئىتىنىڭ تەرەققىياتى ئۈچۈن بىر ئۆمۈر جان كۆيدۈرۈپ ئىشلەپ ، كۆزگە كۆرۈنەرلىك تۆھپە ياراتقان ئاتاقلىق خەلق سەنئەتكارى ئەمەت ئۆمەر ئۆزىنىڭ قىسقىغىنا ھاياتىدا ئۇيغۇر تىياتىرچىلىقىدىكى نادىر تىياتىرلارغا رېژىسسورلۇق قىلىپ ۋە ئۆزى رول ئېلىپ ، خەلق ئاممىسىنىڭ بۇجەتتىكى ئېھتىياجىنى قاندۇرۇپ ، بۈگۈنكى دەۋر ئۇيغۇر تىياتىرچىلىقىدا مۇستەھكەم ئاساس سېلىپ بەرگەن .

## مەنبەلەر
ئەمەت ھاجى

ئەمەت ھاجى 
( 1882~ 1944)

كېسەللەرنى تونۇش ۋە داۋالاش جەھەتتىكى مول بىلىمى ، شىپالىق رېتسىپلىرى بىلەن خەلقنىڭ چوڭقۇر ھۆرمەتىگە ۋە ئىشەنچىسىگە ئېرىشكەن ئەمەت ھاجى كېرىيە ناھىيىسىدە دۇنياغا كەلگەن بولۇپ ، ئۆز زامانىسىدىكى يۇقىرى ماھارەتلىك تېۋىپ بولغان . « ئۇيغۇر تېبابەت قامۇسى » نىڭ 1 - تومىنى تۈزۈشكە قاتناشقان . ئۇنىڭ خەلقپەرۋەر روھى ، بىلىمخۇمارلىقى كېيىنكى ئەۋلادلارنىڭ قەلبىدە مەڭگۈ ئەسلىنىدۇ .

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئەمەتجان ئەھمىدى

**ئەمەتجان ئەھمىدى** ( 1931~ 1997 ) 
« باھارغا مەدىيە » (6-1) ، « ئۇيغۇر مۇقاملىرى توغرىسىدا » قاتارلىق كىتابلارنىڭ مۇئەللىپى تونۇلغان مۇقام تەتقىقاتچىسى ئەمەتجان ئەھمىدى 1978 - يىلىدىن باشلاپ ئۇيغۇر مۇقام تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللىنىپ تېگىشلىك نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈرۈپ ،ئۇيغۇر ئون ئىككى مۇقام ساھەسىدە تۆھپىسى مەڭگۈ يادلىنىدىغان شەخسىكە ئايلاندى .

## مەنبەلەر
ئارسىلان

**ئارسىلان** 

( 1950~ 1996)
  
«ئاھ ، مېنىڭ خەلقىم » ، « يۇلتۇزلار يۇرتى » ، « كىندىك قېنىم تامغان ماكان » ... قاتارلىق داستان ، شېئىرلىرى بىلەن ئەدەبىياتىمىزنىڭ تۆرىدىن ئورۇن ئالغان ئىقتىدارلىق شائىر ئارسىلان ئۆز ئەسەرلىرىدە باشتىن - ئاخىر ۋەتەنپەرۋەرلىك تېمىسىنى مۇھىم ئورۇندا قويغان بولوپ ، ئەدەبىياتىمىزدىكى بۇ ئەنئەنىۋى تېمىنى تېخىمۇ بەدىئىي يۈكسەكلىككە كۆتۈرۈپ ئەۋلادلىرى قەلبىدىن چوڭقۇر ئورۇن ئالغان .
## مەنبەلەر
ئەزىروف قاسىم

**ئەزىروف قاسىم** 
( 1924~ 1994) 
 
«ئۈچ ۋىلايەت مىللىي ئىنقىلابى » نىڭ ئاكتىپ ئىشتىراكچىلىرىدىن بىرى ، ناھايىتى كۆپ جەڭلەرنىڭ شاھىدى گېنېرال ئەزىزوف قاسىم قورال ئېلىپ جەڭ قىلىدىغان جەڭچى بولۇپلا قالماستىن ، بەلكى ھەربىي ئىلىم تەتقىقاتچىسى بولۇپ ، ئۇ يازغان « مارشالنىڭ نەسىھىتى :» « ئۇرۇش ۋە قوماندان » « جەڭ شەمشىرى » « قىساس خەنجىرى » قاتارلىق ئەسەرلەر كېيىنكى ئەۋلادلىرىنىڭ پايدىلىنىشىغا قالدۇرۇلغان ئېسىل مىراستۇر . گېنىرال ئەزىزوف قاسىم خەلق قەلبىدە مەڭگۈ يادلىنىدۇ .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
مۇھەممەتئىمىن ئىمىنوف

thumb|مۇھەممەتئىمىن ئىمىنوف
**مۇھەممەتئىمىن ئىمىنوف**
( 1915 ~ 1970) 
 
گېنىرال مايور مۇھەممەتئىمىن ئىمىنوف ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابىدا مۇھىم رول ئوينىغان مەشھۇر شەخسلەرنىڭ بىرى بولۇپ ، ئۇ يىگىرمە يېشىدىلا كۈرەش جەڭچىسى قابىل تەشكىلاتچى سۈپىتىدە تونۇلغان ، ئۇنىڭ گومىنداڭنى شىخودىن قوغلاش جېڭىدىكىى باتۇرلۇقىنى ، خەلقنىڭ بەخت - سائادىتى ئۈچۈن شىددەتلىك ئوقلارغا پەرۋا قىلماسلىقتەك قەيسىرانە روسىنى ئەۋلادلىرى مەڭگۈ ئەستىن چىقارمايدۇ .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
غوجا باۋۇدۇن جامالىدىن ھاجى

غوجا باۋۇدۇن جامالىدىن ھاجى
 
( 1916 - 1994) 
  
پۈتۈن ئۆمرىدە ئەللىك يىلدىن ئاتۇق ۋاقىتنى تېبابەتچىلىك ئىشلىرىغا سەرپ قىلىپ ، كەڭ خەلق ئاممىسىنىڭ ساقلىقىنى ساقلاش ، كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن مۇھىم تۆھپە قوشقان غوجا باۋۇدۇن جامالىدىن ھاجى راك قاتارلىق قىيىن كېسەللىكلەرنى داۋالاشتا كۆپ ئىزدىنىپ ، يۇقىرى ئۈنۈم ھاسىل قىلغان بولۇپ ، ئۇنىڭ تىرشىچانلىقى كېيىنكى ئەۋلادلارغا ئۇدۇم بولۇپ قالغۇسى .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئابدۇلھىمىت يۈسۈف

**ئابدۇلھىمىت يۈسۈف**

( 1924~ 1944 ) 
 
مول بىلىملىك ، چوڭقۇر پىكىرلىك ئالىم ، يۈكسەك دەرىجىدىكى ئەخلاق - پەزىلەت ئىگىسى ، نۇرغۇن تارىخىي ، تېببىي ئەسەرلەرنىڭ مۇئەللىپى ئابدۇلھىمىت يۈسۈف ھاجى ئۆزىنىڭ كۆپ قىرلىق بىلىمى بىلەن يۇقىرى شۆھرەت ۋە ئىناۋەتكە ئېرىشكەن . بولۇپمۇ ئۇ ئۇيغۇر تېبابەتچىلىك ئىشىلىرىنى گۈللەردۈرۈشتىن ئىبارەت ئۇلۇغۋار ئىشقا ئۆزىنى بېغىشىلاپ بۇ ساھەگە بىر ئۆمۈر يۈرەك قېنىنى سەرپ قىلدى .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
خېۋىر تۆمۈر

**خېۋىر تۆمۈر**

( 1922~ 1992 )
  
« موللا زەيدىن ھەققىدە قىسە » «ئابدۇقادىر داموللام ھەققىدە قىسسە » « بالدۇر ئويغانغان ئادەم » «تاڭ ئالدىدا » ... قاتارلىق ئۆلمەس ئەسەرلەرنىڭ مۇئەللىپى پەزىلەتلىك كەمتەر ، تىرىشچان ، يازغۇچى خېرىر تۆمۈر ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىياتىدىكى ۋەكىللىك ئەدىبلەرنىڭ بىرى بولۇپ ، ئۇنىڭ كېيىنكى ئەۋلادلارغا قالدۇرغان ئېسىل مىراسلىرى ئۇيغۇر ئەدەنىياتى غەزىنىسىدە مەڭگۈلۈك پارلاق چاچىدۇ.
## مەنبەلەر
ئايشەم كېرەم

ئايشەم كېرەم

( 1931~ 1998) 
  
تالانلىق كىنو - تىياتىر ، مۇقام چولپىنى ، ئۇ كورلا شەھىرىدە تۇغۇلغان . ئۆزىنىڭ ئالاھىدە سەنئەت تالانتى بىلەن « قادىر مەۋلان » « گۈل قىسقان مېنىڭ يارىم » قاتارلىق ناخشىلارنى ئورۇنداپ تالانتىنى نامايان قىلغان . « غۇنچەم » ، « غېرىپ - سەنەم » « ئارشىن مال ئالان » ئوپىرالىرى ، « رەنانىڭ تويى » « تاش ئۈستىدە ئېچىلغان گۈل » « نەسىردىن ئەپەندى » قاتارلىق تېلېۋىزىيە تىياتىرلىرىدا رول ئېلىپ خەلقىمىز قەلبىدە ئۇنتۇلماس تەسىراتلارنى قالدۇرغان .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئېلىخان ھەززىتىم

**ئېلىخان ھەززىتىم** ( 1887~ 1989 ) 
  
« ئۇيغۇر تېبابەت ئاناتومىيىسى » ، « ئالدىمىزدىن ئۆتكەن تەكرار كېسەللىك دورىسى » ، « تېبابەتچىلىكنىڭ نەزەرىيىۋى ئاساسى » قاتارلىق ئەسەرلەرنىڭ مۇئەللىپى ، يېتىلگەن ئۇستاز تېۋىپ ئېلىخان ھەززىتىم ئۆزىنىڭ پۈتۈن ھاياتىنى خەلقنىڭ ساغلاملىقى ئۈچۈن بېغىشلىغان بولۇپ ، ئوردو ، پارس ، ئەرەب ، تۈرك تىللىرى ۋە يېزىقلىرىنى پۇختا ئىگىلەپ ، يۈكسەك بىلىم ئىگىسىگە ئايلانغان . 102 يىل ئۆمۈر كۆرگەن بۇ پېشۋانى كېيىنكى ئەۋلادلار ھۆرمەت بىلەن ئەسلەيدۇ .

## مەنبەلەر
نىيازى

نىيازى 
( 1780 ~ 1865)
     
موللا مۇھەممەت نىياز بىننى ئابدۇلغەفۇر خوتەننىڭ چىرىيە ناھىيىسىدە تۇغۇلغان بولۇپ ، كىچىكىدىن تارتىپ تىرىشچانلىق بىلەن بىلىم ئىگىلەپ ، كۆپ تەرەپلىمە ئىقتىدارنى ھازىرلاپ ، ھاياتلىقىدا نۇرغۇنلىغان ئەسەرلەرنى ئىجاد قىلغان ، « قىسسەسۇل غەرايىب » « دىۋانى نىيازى » ئۇنىڭ ۋەكىل خاراكتېرلىك ئەسەرلىرىدۇر . ئۇ يەنە تەرجىمە ساھەسىدىمۇ خېلى نەتىجىلەرنى ھاسىل قىلغان بولۇپ ، « تارىخى رەشىدىي » نىڭ تەرجىمىسى بۇنىڭ تىپلىك مىسالى .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ناقىس

**ناقىس** 

( 1843 ~ 1922)
    
يېقىنقى زامان ئەدەبىيات تارىخىمىزدىكى بىر قاتار بەدىئىي ۋە ئىلمىي ئەمگەكلىرىدىن تاشقىرى بەكمۇ جەلپ قىلىش كۈچىگە ئىگە بولغان قىزقارلىق ھەم كۈلكىلىك ھەزىللىرى بىلەنمۇ يۈكسەك ھۆرمەت ۋە شەرپكە ئېرىشكەن تالانتلىق ئەدىب ، « دىۋانى ناقىس » نىڭ مۇئەللىپى ، « گۈلزار بىنىش » ناملىق شېئىرىي روماننىڭ ئىجادىي ئۆزلەشتۈرگۈچىسى ناقىسنىڭ نام - شەرىپى تىلدىن - تىلغا كۆچۈپ ئەدەبىي يادلانغان ھالدا ئەدەبىيات تارىخىمىزدىكى مۆتىۋەر ئەدىبلەر قاتارىدىن چوڭقۇر ئورۇن ئالىدۇ .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۆمۈر سىجاڭ

**تۆمۈر سىجاڭ**

( 1886~ 1933)

قۇمۇل قوزغىلىڭىنىڭ ئىلھامى بىلەن بۇ ئىنقىلابقا ماسلىشىپ كۇچاردا قوزغىلاڭ كۆتۈرگەن تۆمۈر ئېلى خوجىنىياز ھاجىنىڭ ئىشەنچىسىگە ئېرىشىپ ، « سىجاڭ » لىق مەنسىپىگە تەيىنلەنگەن . 
 
تۆمۈر سىجاڭ گەرچە قورقماس بولسىمۇ ، ئەمما قارا كۈچىگە تايىنىپلا ئىش كۆرمەكچى بولغاچقا ، ناھايىتى كۆپ ئىشلاردا كەتكۈزۈپ قويىدۇ . شۇنداقتىمۇ تۆمۈر سىجاڭنىڭ خەلق ئىنقىلابىدا ئوينىغان رولى ناھايىتى چوڭ بولغان .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تىيىپجان ھادى

**تىيىپجان ھادى** ( 1922~ 1989) 

يازغۇچى ۋە تارىخچى ، « پالۋان كەلدى » ، « چورۇق ھېكىم » ،« ئۆچكەدۆڭدە لاۋۇلدايدىغان مەشئەللەر » نالىق ھېكايىلەرنىڭ ، « ئىلى گۇڭ بەگلىرى ۋە ئۇلارنىڭ ئەۋلادلىرى » ناملىق تارىخى ماقالىلەرنىڭ مۇئەللىپى تىيىپجان ھادى غۇلجا شەھىرىدە تۇغۇلۇپ ئۆسكەن . ئۇ يېزىقچىلىق قىلىشتىن ئىنقىلابى ئۈچۈنمۇ مۇناسىپ تۆھپە قوشقان ، ئەپسۇسكى ، « ئىلى تارىخىدىن ئىزلار » ناملىق چوڭ ھەجىملىك ئەسىرىنى تاماملىيالماي دۇنيادىن ئۆتكەن .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
مۇھەممەت ئىمىن قۇربانى

**مۇھەممەت ئىمىن قۇربانى** 

( 1914~ 1990 ) 
  
مول تارىخىي بىلىمگە ئىگە تاىخشۇناس ۋە تەزكىرىشۇناس ، « قەشقەردىكى يادىكارلىقلار » « تارىخ بېتىنى ۋاراقلىغاندا » « ئابدۇقادىر داموللا ئۆلتۈرۈلگەن پاجىئەلىك كېچە » قاتارلىق بىر يۈرۈش تەتقىقات ۋە ئەسلىەم خاراكتېرىگە ئىگە ئېسىل ماقالىلىرى بىلەن ئۆچمەس ئىزلارنى قالدۇرغان مۇھەممەت ئىمىن قۇربانى ( ئىشقى ) بىلىمخۇمار ئەۋلادلار قەلبىدىن مەڭگۈ يادلىنىدۇ .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
بىلال ئەزىزى

**بىلال ئەزىزى**

( 1921__ 1945) 
  
ئۆزىنىڭ جەڭگىۋارلىققا ۋە مۇئەييەن بەدىئىي قىممەتكە ئىگە شېئىر ئىجادىيىتى بىلەن ئۇيغۇر ھازىرقى زامان ئەدەبىياتى سەھنىسىگە ئۆز نامىنى قالدۇرۇپ كەتكەن . ۋەتەنپەرۋەر ئىنقىلابىي شائىر بىلال ئەزىزى خوتەندە تۇغۇلۇپ چوڭ بولغان . ئۇ لۇتپۇللا مۇتەللىپ ، مۇنىرىدىن خوجا قاتارلىقلار بىلەن بىرلىكتە ، « ياش ئۈچقۇنلار ئىتتىپاقى » نى قۇرغان ۋە ئالدىنقى مەسئۇللىرىدىن بولغان . ئەپسۇسكى ، دوستلىرى لۇتبۇللا مۇتەللىپ قاتارلىقلار بىلەن بىللە 1945 _ يىلى 18- سېنتەبىردە ۋەھشىيلەرچە ئۆلتۈرۈلگەن . بۇ چاغدا ئۇ ئاران 24 ياشتا ئىدى .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
مۆجىزى

**مۆجىزى** ( ⅩⅧ ئەسىر) 
 
« تەۋارىخى مۇسىقىيۇن » ( مۇزىكىچىلار تارىخى ) ناملىق رىسالىسى بىلەن تونۇلغان موللا نېمەتۇللا ئوغلى موللا ئىسمەتۈللا ( مۆجىزە ) خوتەندە ئۆتكەن بولۇپ ، ھاياتى ھەققىدە يېتەرلىك مەلۇمات يوق . ئەمما « تارىخىي مۇسقىيۇن » ناملىق قېدىرخان يەركەندى ، ناملىق قېدىرخان يەركەندى ، ئاماننىساخان توغرىسىدىكى مۇھىم مەلۇماتلارنى ئۆزىگە مۇجەسسەم قىلغان بۇ ئەسەر مۆجىزىنىڭ نامىنى كەڭرى تارقىتىپ شۆھرىتى كۆتۈرۈپ كەلمەكتە .
## مەنبەلەر
موللا ئىسلام ( شاڭزۇڭ )

**موللا ئىسلام ئالتاي (شاڭزۇڭ)** ( 1890~ 1960) 
 
1943- يىلى دەسلەپتە 17 نەپەر ئۇيغۇر ياشتىن تۈزۈلگەن پارتىزان ئەترىتى تەشكىل قىلىپ، گومىنداڭغا قارشى كۈزۈشكە ئاتلانغان موللا ئىسلام ئالتاي، تارباغاتاينى ئازاد قىلىشتا ، ئۈچ ۋىلايەت ئارمىيىسىگە يېقىندىن ماسلىشىپ جەڭ قىلىپ، پارلاق نەتىجە ياراتقان ھەم ئەخمەتجان قاسىمى ئۇنىڭغا ئۆز قولى بىلەن بىر ھەربىي خەنجەر، بىر ئالتۇن ئۇچلۇق قەلەم تەقدىم قىلغان. موللا ئىسلامنىڭ خەلق ئازادلىق ھەرىكىتىدە كۆرسەتكەن ئۇلۇغ تۆھپىلىرىنى خەلق مەڭگۈ ياد ئېتىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
شاتگۈل ئۇيغۇر

**شاتگۈل ئۇيغۇر** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Shatgül Uyghur**) بولسا شەرقىي تۈركىستاننىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى دە تۇغۇلغان.
## ھاياتى
ياش كىنو چولپىنى مەرھۇم شاتگۈل ئۇيغۇر 1960-يىلى 3-ئاينىڭ3-كۆنى ئۈرۈمچىدە تۇغۇلغان. ئۇ 15يېشىدا بۆرتالا سەنئەت ئۆمىكىگە تەقسىم قىلىنغان،1975-يىلى شىنجاڭ ناخشا-ئۇسسۇل ئۆمىكىگە يۆتكەلگەن.شاتگۈل ئۇيغۇر 1980-يىلى چاڭچۈن كىنو سىتۇدىيسى ئىشلىگەن> ناملىق ھېكايە فىلىمدە رول ئېلىش ئارقىلىق ئۆزىنىڭ تۇنجى ئېكران ھاياتىنى باشلىغان.
ئۇ شۇنىڭدىن ئېتىبارەن 1982-يىلى ئىشلىگەن ھېكايە فىلىم > دا سەلبىي پېرسوناژ سوفىيە رولىنى،1983-يىلى ئىشلىگەن ھېكايە فىلىم > دا شوپۇر قىز ھۆرىيەت رولىنى،1984-يىلى ئىشلىگەن ھېكايە فىلىم > دا قوشكېزەك ھەدە-سىڭىل ئاينۇر بىلەن ماينۇرنىڭ رولىنى ئېلىپ ،كىنو ساھەسىدە بەلگىلىك تەسىر قوزغاش بىلەن بىرگە تاماشىبىنلار قەلبىدىن چوڭقۇر ئورۇن ئالغان.

شاتگۈل1986-يىلى 11-ئايدا جۇڭگو كىنو ئاكتىيورلىرى ئۆمىكى تەركىبىدە ياپونىيگە بارغان ئىدى.تولۇپ تاشقان قىزغىنلىق ۋە يىتىلگەن بەدىئىي ماھارەت بىلەن سەنئەت ساھەسىدە چاقنىغان بۇ چولپان 
## ۋاپاتى
شاتگۈل ئۇيغۇر 1988-يىلى 3- ئاينىڭ 8-كۆنى ئۈرۈمچىدە يۈز بەرگەن بىر قېتىملىق تېرورلۇق پارتلىتىش ھادىسىدە بەختكە قارشى قازا قىلدى.
## باشقىلار
*تۈركىيەلىك ئۇيغۇرلار

## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
قۇربان ئىمىن

**قۇربان ئىمىن** 

( 1914~ 1992) 

« تارىم غەزەللىرى » ، « قەشقەر ئاۋازى » ، « مېنىڭ ناخشام » قاتارلىق شېئىر توپلاملىرىنىڭ مۇئەللىپى قۇربان ئىمىن ئۇزۇن يىللىق ئىجادىيەت ھاياتىدا ھارماي - تالماي ئىزدىنىپ ئۆزىگە خاس ئۇسلۇپ ياراتقان شائىرلارنىڭ بىرىدۇر . ئۇ ئارزۇ ۋەزىنىنىڭ ھەرخىل شەكىللىرىدە شېئىر ، داستانلارنى يېزىپ ، ئۇيغۇر شېئىرىيىتىنىڭ شەكىل جەھەتتە كۆپ خىللىقىغا قاراپ راۋاجلىنىشىغا ھەسسە قوشقان . ئۇنىڭ شېئىرلىرى چۈشىنىشلىك ، ئاممىباب ، مىللىي پۇرىقى قويۇق بولغاچقا ، خەلق ئىچىگە تېزلا ئۆزلىشىپ كەتكەن .

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۇردى سامساق

**تۇردى سامساق** ( 1923~ 1992)
  
« ئاخىرەتتىن كەلگەنلەر » ، « بەش تال ئوق » « ئۆچمەس يۇلتۇزلار » قاتارلىق ئېسل ئەسەرلەرنىڭ مۇئەللىپى ، ئەدەبىياتىمىزدىكى كۆزگە كۆرۈنگەن ئەدىبلەرنىڭ بىرى تۇردى سامساق خەلقىمىزنىڭ قەلب تۆرىدىن ئورۇن ئالغان يازغۇچىدۇر . ئۇ ئىجادىيەتنى كۇرەش دەپ تونۇغان بولۇپ ، ھەر بىر جۈملە يازمىسىغا ناھايىتى مەسئۇلىيەتچىلىق بىلەن مۇئامىلە قىلغان . شۇڭا ئۇنىڭ ئەسەرلىرى خەلق ئىچىگە چوڭقۇر يىلتىز تارتىپ ، ئۆزىگە خاس ئورۇنغا ئىگە بولغان .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
پەتتارجان مۇھەممىدى

**پەتتارجان مۇھەممىدى**

( 1930~ 1984 )
  
خېلىلا جاپالىق ئەجىر قىلىپ بىر قەدەر قەلىمى پىشقان ئىجادىيەتچىلەر قوشۇنىنى تەشكىللەش ، ئۈمىدلىك ھەۋەسكارلارنى بايقاش ، قوللاش ۋە ئۆستۈرۈش جەھەتتە مەلۇم خىزمەتلەرنى ئىشلىگەن . سىياسىي لېرىكىلار ئاساسىي ئورۇندا تۇرىدىغان « ئۆمۈر چېچەكلىرى» نالىق توپلامنىڭ مۇئەللىپى پەتتارجان مۇھەممىدى گەرچە بەك كۆپ ئەسەرلەرنى يېزىپ قالدۇرالمىغان بولسىمۇ ، ئەمما بىر قىسىم ئەسەرلىرىنىڭ مەزمۇنىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا ، يەنىلا ئۇيغۇر ئەدەبىياتى سەھىپىسىدىن مۇناسىپ ئورۇن ئېلىشقا تېگىشلىك .
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇرلار
قاھار جېلىل

**قاھار جېلىل** 

( 1943~ 1994 )

« قىساس » ، « ۋاقىت ئۇنتۇلدۇرالامدۇ » ، « مېھرىبان » ، « تەقدىرنى كىشىلەر يارىتىدۇ » قاتالرىق ۋەكىللىك خاراكتېرگە ئىگە ئەسەرلىرى بىلەن ئۇيغۇر كىتابخانلىرى ئارىسىدا بەلگىلىك تەسىر قوزغىغان قاھار جېلىل ئۆز ئەسەرلىرىدە پاكلىق ، سەمىمىيلىك ، گۈزەللىك ، ئىناقلىق ، مېھرىبانلىق قاتارلىقلارنى ئاجايىپ قىزغىنلىق بىلەن تەسۋىرلىگەن . ئۇ ئەسەرنى ۋەقە دۆۋىسىگە ئايلاندۇرۇپ قويۇشتىن ئىبارەت قېلىپقا چۈشۈپ قالماي ، ئۆزىگە خاس ئۇسلۇب ياراتقان ، ئۇنىڭ ئەسەرلىرى مەڭگۈ قىمممىتىنى يوقاتماي ، ئۇيغۇر ئەدەبىياتى خەزىنىسىدە پارلاق نۇر چاچىدۇ .

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ھاجى نۇرھاجى

ھاجى نۇرھاجى

( 1929~ 2001 ) 

تونۇلغان تارىخ تەتقىقاتچىسى ،قاراخانىيلار تارىخي ھەققىدە سىستېمىلىق تەتىقات ئېلىپ بېرىپ مول نەتىجىلەرنى قولغا كلەتۈگەن تارىخشۇناس ، « قاراخانىيلارنىڭ قىسقىچە تارىخى » « يەكەن سەئىدىيە خانلىقىنىڭ قىسقىچە تارىخى » « قەدىمكى ئۇيغۇرلار ۋە قاراخانىيلار » قاتارلىق يىرىك ئەسەرلەنرىڭ مۇئەللىپى ھاجى نۇرھاجى ئۈستۈنئاتۇش يېزىسىدا تۇغۇلغان . ئۇ بىر ئۆمۈر ئۇيغۇر تەتقىقاتى ئۈچۈن يۈرەك قېنىنى سەرپ قىلىپ ، ئەۋلادلىرىنىڭ قەلبىدە ئۆچمەس ئوبرازىنى قالدۇرۇپ ئالەمدىن ئۆتكەن . ئۇنىڭ تارىخ تەتقىقاتىدا قولغا كەلتۈرگەن نەتىجىلىرى مەڭگۈ قەدىرلىنىدۇ .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ياسىن ھاجى خۇدابەردى

**ياسىن ھاجى خۇدابەردى**

( 1917~ 1990 )
 
« بىز باسقان يوللار » « ھايات ساداسى » قاتارلىق كىتابلىرى بىلەن ئەدەبىيات سېپىمىزدىن مۇناسىپ ئورۇن ئالغان ياسىن ھاجى خۇدا بەردى ئاتۇشتا تۇغۇلغان بولۇپ ، 1939- ئىجادىيەت سېپىگە كىرگەن . 1980- يىللىرى ئاپتونوم رايونلۇق ئەدەبىيات - سەنئەتچىلىرى بىرلەشمىسىنىڭ رەئىسىلىك خىزمىتىنى ئىشلەپ رايونىمىز ئەدەبىي مۇھىتىنىڭ تېخىمۇ گۈللىنىشىگە تېگىشىك تۆھپىلەرنى قوشقان .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
سەلەي سۇناي

**سەلەي سۇناي**

( 1906~ 1992)
  
مەشھۇر سۇنايچى سەلەي سۇناي داڭلىق خەلق سەنئەتكارى بولۇپ ، ئۇنىڭ ئەنئەنىۋى چالغۇ - سۇناي چېلىشتىكى داڭقى يىراق - يېقىنلارغا تارالغان . ئۇ كېيىنچە يالغۇز سۇنايچىلا ئەمەس ، بەلكى قولىغا چىققانلا چالغۇنى سايرىۋېتىدىغان « بىرگە ماھىر ، كۆپ قادىر » سەنئەتكار بولۇپ تونۇلغان . تۆھپە ئۇنتۇلمايدۇ ، ئەجىر يەردە قالمايدۇ . مەشھۇر خەلق سەنئەتكارى سەلەي سۇنيانىڭ نامى خەلق ئېغىزىدا داۋاملىق ھۆرمەتلەنمەكتە . 

پەيزاۋات ناھىيىسىنىڭ مىشا يىزىسىدىن.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
سەيدۇللام توختى

**سەيدۇللام توختى** 

( 1941 ~ 2000) 
 
ئاتاقلىق ئىسكىرپكا ماھىرى ، داڭلىق دراما ئارتىسى ، خەلق سۆيىدىغان مەشھۇر ناخشىچى سەيدۇللام توختى غۇلجا شەھىرىدە تۇغۇلغان . ئۇ 50 - يىللاردىلا « قارا دەيدۇ » « ئامان بولسۇن » « قاپقارا قوي كۆزلۈكۈم » قاتالىق خەلق ناخشىلىرىنى ئوقۇش بىلەن داڭق قازانغان . سەيدۇللام توختىنىڭ بىر پۈتۈن ھاياتى سەنئەت بىلەن ئۆتكەن بولۇپ ، ئۇنىڭ سەنئىتىمىزگە قوشقان ئۇلۇغ توھپىلىرى خەلقىمىز قەلبىدە مەڭگۈ ساقلانغۇسى
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
قۇددۇس غوجامياروف

__FORCETOC__**قۇددۇس غۇجامياروۋىچ غوجامياروف** (كرىل:Қуддус Ғоҗамияров، تو. 1918-05-21، تۈركىستان سوۋېت سوتسىيالىستىك جۇمھۇرىيىتى قاينازار يېزىسى —1994-04-08، قازاقستان، ئالمۇتا) سوۋېت ۋە قازاقىستان ئۇيغۇر كومپوزىتورى، ئوقۇتقۇچى ۋە جامائەت  ئەربابى. سوۋېت ئىتتىپاقىنىڭ خەلق سەنئەتكارى (1987). ئۇيغۇر كەسپىي مۇزىكىنىڭ قۇرغۇچىسى. 

«نۇزۇگۈم» «سادىر پالۋان» ناملىق ئوپېرالارنىڭ، «چىن تۆمۈر باتۇر» «ئازادلىق ناخشىسى» قاتارلىق سىمفونىيىلەرنىڭ ئىجادچىسى، سوۋېت ئۇيغۇر كەسپىي مۇزىكا ئاساسىنى سالغۇچى ، س س س ر دۆلەت مۇكاپاتىنىڭ لائورىئاتنى قۇددۇس غوجامياروف مىللىي تىياتىرنىڭ بەرپا بولۇشىغا غايەت زور ھەسسە قوشقانلىقى ۋە بۇ يولدا نۇرغۇن جىسمانىي ۋە زېھنىي كۈچىنى سەرپ قىلغانلىقى بىلەن ئاجايىپ يۈكسەك ھۆرمەتكە ئېرىشكەن .

## ئالاقىدار

# ماخمۇت مەرىپوۋىچ دارايېف
# رۇقىيەم ساتتاروۋا
# رەيھانگۈل مەخپىروۋا
# گۈلنارە سېيىتوۋا

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
غېنى ھارۋىكەش

**غېنى ھارۋىكەش**
 
(1885__1964)

   
غېنى ھارۋىكەش يار كەنىتتە تۇغۇلغان . ئۇ دادىسىدىن كىچىكلا يېتىم قىلىپ ، پۇل تېپىپ بېيىغاندىن كېيىن قازاقىستاندا بىر ئۇيغۇر مەكتىپى ئاچقان . ئۇزۇن ئوتمەي غۇلجىغا كېلىپ 1919-يىلى 15 مۇ يەر سېتىۋىلىپ > نامىدىكى پەننى مەكتەپنى سالغان . 1976- يىلى بۇ مەكتەپ غۇلجا شەھەرلىك 5- باشلانغۇچ > مەكتەپ ۋە 16- ئوتتۇرا مەكتەپ بولۇپ تەسىس قىلىندى . مەرىپەت مەشئېلىنى ئېگىز كۆتۇرگەن خەلقنىڭ ئەلسۈيەر ئوغلانى غېنى ھارۋىكەش خەلقىمىز قەلبىدە مەڭگۈ يادلىنىدۇ .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر