open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ئاتاتۈرك ئولىمپىك تەنتەربىيە مەيدانى

ئاتاتۈرك ئولىمپىك تەنتەربىيە مەيدانى ئىستانبۇلغا جايلاشقان چوڭ مەيدان.  تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ قۇرغۇچىسى مۇستاپا كامال ئاتاتۈركنىڭ ئىسمى بىلەن ئاتالغان بۇ ئەسلىھە سىغىمى جەھەتتە مەملىكىتىمىزدىكى ئەڭ چوڭ تەنتەربىيە مەيدانى.  ئۇ ئولىمپىك تەنھەرىكەت مۇسابىقىسىگە تەييارلىق قىلىش تۈرى دائىرىسىدە تۈركىيە يېنىك ئاتلېتىكا ۋە پۇتبول ئۈچۈن مۇلازىمەت قىلىش ئۈچۈن ياسالغان.
## مەنبەلەر

تۈر:تەنتەربىيە مەيدانلىرى
گېنېرال مەھمەت رىزا بېكىن

مەھمەت رىزا بېكىن (2010-1925) پېنسىيەگە چىققان بىرىگادا كوماندىرى، شەرقىي تۈركىستان ۋەقپى جەمئىيىتىنىڭ رەئىسى (1986-2010).

## ھاياتى
شەرقىي تۈركىستان ئازاتلىق رەھبەرلىرىنىڭ بىرى بولغان مەھمەت رىزا بېكىن 1925-يىلى شەرقىي تۈركىستاننىڭ خوتەن شەھىرىدە تۇغۇلغان. ئۇ 8 ياشقا كىرگۈچە خوتەندە تۇرغاندىن كېيىن ، ئائىلىسىدىكىلەر بىلەن ھىندىستان ۋە ئافغانىستانغا كۆچۈپ كەلگەن. 

ئۇ ئوقۇش ھاياتىنى ئافغانىستاندا باشلىغان ۋە ئىنگلىز تىلى ۋە پارس تىلىنى ئۆگەنگەن. مەھمەت رىزا شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتىنىڭ قۇرغۇچىلىرىدىن بىرى بولغان تاغىسى مۇھەممەد ئەمىن بۇغرانىڭ تەشەببۇسلىرىدىن كىيىن ، 1937-يىلى تۈركىيەنىڭ كابۇلدىكى باش ئەلچىسى مەمۇد شېۋكەت ئېسېندالنىڭ ( Memduh Şevket Esendal) تۆھپىلىرى بىلەن ھەربىي ئوقۇغۇچى سۈپىتىدە تۈركىيەگە كەلگەن ۋە ۋاپات بولغانغا قەدەر (2010-يىلغىچە) تۈركىيەدە تۇرغان.
1946-يىلى ھەربىي مەكتەپنى پۈتتۈرگەندىن كېيىن ، زەمبىرەك مەكتىپىدە ئوقۇشقا باشلىغان ۋە تۈركىيە قوراللىق قىسىملىرىدا ( Türk Silahlı Kuvvetleri) ۋەزىپىگە باشلىغان. كورىيە ئۇرۇشىدا لېيتېنانت ئۇنۋانى بىلەن بىرىنچى تۈرك بىرىگادى توپچىلار باتالىيونىغا قاتناشقان. كورىيە ئۇرۇشىدىن كىيىن غازىلىق مېدالى ۋە بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى تەرىپىدىن ئالاھىدە خىزمەت ئوردېنى بىلەن مۇكاپاتلانغان. 

ئۇ تۈركىيە قوراللىق قىسىملىرىدىكى ھەر قايسى قىسىم ۋە ئورۇنلاردا خىزمەت قىلغان ۋە ئىراندا ھەربىي قوشۇمچە ۋەزىپە ئۆتىگەن. ئۇ 1965-يىلى ھەربىي مەكتەپنى پۈتتۈرگەن ۋە شىتاپ قوماندانى بولغان. بېكىن 1973-يىلى بىرىگادا كوماندىرىلىقىغا ئۆستۈرۈلگەن ۋە مەركىزى شەرتنامە تەشكىلاتى (CENTO)ھەربىي پىلان مەركىزىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى ياردەمچىسى ۋە پىلان بۆلۈمىنىڭ باشلىقى بولغان. 

بېكىن 1977-يىلى تۈركىيە قوراللىق قىسىملىرىدىن پىنسىيەگە چىققان ، 1986-يىلغىچە باش مىنىستىرلىقتا مۇتەخەسسىس بولغان. 1986-يىلى ئۇ باشقا ۋەزىپىلىرىنى تاشلاپ ، 1978-يىلى قۇرۇلغان شەرقىي تۈركىستان ۋەقفىنىڭ رەئىسلىكىگە سايلانغان. ئۇ ۋەقفنىڭ رەئسلىكىنى قىلىۋاتقان مەزگىلدە ، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ تەلىپى ۋە زامانىنىڭ تۈركىيە قوراللىق قىسىملىرىنىڭ باش ئىشتاب باشلىقى گىنىرال نەجىپ تورۇمتاينىڭ تەكلىپى بىلەن ئافغانىستانغا ئىنسانپەرۋەرلىك ۋە ئىقتىسادىي ياردەم پىلانى ئچىدە پاكىستاندا قۇرۇلغان مىنالارنى تۇنۇشتۇرۇش ۋە تازىلاشنى تەربىيىلەش مەركىزىنىڭ باشلىقى بولغان. 
ئۇ دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا ئېلىپ بېرىلىۋاتقان شەرقىي تۈركىستان پائالىيەتلىرىنى بىر مەركەز ئاستىدا توپلاش ئۈچۈن شەرقىي تۈركىستان مىللى مەركىزىنىڭ قۇرىلىشىغا باشچىلىق قىلغان. ئۇ شەرقىي تۈركىستان داۋاسىنى تونۇتۇش ئۈچۈن خەلقئارا شەرقىي تۈركىستان ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنى ئۇيۇشتۇرغان. ئۇ 2010-يىلى ۋاپات بولغۇچە شەرقىي تۈركىستان ۋەقفىنىڭ رەئىسى بولغان. ئۇنىڭ ئەسلىمىلىرى ئېلان قىلىنغان كىتابمۇ بار ( Doğu Türkistan Vakfı Başkanı M. Rıza Bekin'in Anıları)

2010-يىلى 16-فېۋرال ۋاپات بولغان بېكىن ئەنقەرەدىكى كارشىياكا غازىلەر قەبرىستانلىقىغا (Karşıyaka Gaziler Mezarlığı) دەپنە قىلىنغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
خوتەن قەغەزچىلىكى

خوتەن قەغەزچىلىكى ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ ئېسىل نەمۇنىلىرىدىن بىرى بولغان قەغەزچىلىك ئۇيغۇر خەلقىنىڭ قول ھۈنەرۋەنچىلىك تەرەققىياتىنىڭ شاھىتى ۋە ئەمگەكچان خەلقنىڭ ئەقىل-پاراسىتىنىڭ جانلىق پاكىتى ھېسابلىنىدۇ. قەغەزچىلىك ھۈنىرىنىڭ ئۇيغۇرلارغا تەۋە يازما يادىكارلىقلارنىڭ بىزگە يېتىپ كېلىشى ۋە غەرب ۋە شەرق مەدەنىيىتىنى ئۇچراشتۇرۇشتا ئوينىغان مۇھىم رولىغا سەل قاراشقا بولمايدۇ.
## مەنبەلەر
سىپرۇس ھەرىكىتى

سىپرۇس ھەرىكىتى (كود ئىسمى: «ئاتىللا ھەرىكىتى» ، تۈركىيە ۋە شىمالىي سىپرۇس تۈرك جۇمھۇرىيىتىدىكى «سىپرۇس تىنچلىق ھەرىكىتى») باش مىنىستىر بۇلەنت ئەجىۋىتنىڭ بۇيرۇقى بىلەن 1974-يىلى 7-ئاينىڭ 20-كۈنى تۈركىيە قوراللىق قىسىملىرىنىڭ سىپرۇستا قوزغىغان ھەربىي ھەرىكىتى.

## مەنبەلەر

تۈر:تارىخ
بۇلەنت ئەجىۋىت

**بۇلەنت ئەجىۋىت** ، تولۇق ئىسمى مۇستافا بۇلەنت ئەجىۋىت (1925-يىلى 5-ئاينىڭ 28-كۈنى تۇغۇلغان ، ئىستانبۇل - 2006-يىلى 11-ئاينىڭ 5-كۈنى ۋاپات بولغان ، ئەنقەرە) تۈرك ژۇرنالىست ، شائىر ، يازغۇچى ، تەرجىمان ۋە سىياسەتچى.  ئۇ سابىق باش مىنىستىر ، ئەمگەك مىنىستىرى ، دۆلەت ئىشلىرى مىنىستىرى ۋە تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ مۇئاۋىن باش مىنىستىرى.  ئۇ 1974 ، 1977 ، 1978-1979 ۋە 1999-2002-يىللىرى بەش قېتىم تۈركىيەنىڭ باش مىنىستىرى بولغان.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
ئۆزگۈر ئۆزەل

**ئۆزگۈر ئۆزەل** (1974-يىلى 9-ئاينىڭ 21-كۈنى تۇغۇلغان ، مانىسا)  تۈركىيە سىياسىئونى ، دورىگەر ۋە 2023-يىلى 11-ئاينىڭ 8-كۈنىدىن باشلاپ جۇمھۇرىيەت خەلق پارتىيىسى رەئىسى (CHP) نىڭ رەئىسى ، تۈركىيەنىڭ ئاساسلىق ئۆكتىچى پارتىيىسىنىڭ رەھبىرى.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ياپى كرېدى

ياپى كرېدى Yapı Kredi تۈركىيەدىكى تۇنجى  سودا بانكىسىنىڭ بىرى ، مۈلۈك كۆلىمى جەھەتتە تۆتىنچى چوڭ دۆلەت بانكىسى.     ئۇ 1944-يىلى كازىم تاشكەنت تەرىپىدىن قۇرۇلغان.
## مەنبەلەر
زەنجىرلىقۇيۇ

**زەنجىرلى‌قۇيۇ** بولسا  تۈركىيەنىڭ ئىستانبۇلنىڭ ياۋروپا تەرىپىدىكى شىشلى رايونىدا.
## مەنبەلەر
ئورتاكۆي تەنتەربىيە كۇلۇبى

ئورتاكۆي تەنتەربىيە كۇلۇبى (Ortaköy Spor Kulübü) 1930-يىلى ئىستانبۇلنىڭ بەشىكتاش رايونىنىڭ ئورتاكۆي رايونىدا قۇرۇلغان تەنتەربىيە كۇلۇبى.  ئۇ رايونلۇق ھەۋەسكارلار بىرلەشمىسىگە قاتنىشىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:تەنتەربىيە
باركلېيس

باركلېيس ياكى  باركلېيز (ئىنگلىزچە: Barclays) ئەنگلىيەنىڭ لوندونغا جايلاشقان ئەنگىلىيە دۆلەت ھالقىغان ئۇنىۋېرسال بانكا. ئۇ ئەنگىلىيەدىكى ئىككىنچى چوڭ بانكا ، تارىخى 300 يىل بولۇپ ، ئەنگىلىيەدىكى ئەڭ قەدىمكى بانكا بولۇپ ، تارىخى 1690-يىللارغا تۇتىشىدۇ.

## مەنبەلەر
دانىلد تىرامپنىڭ خەلقئارا گولف كۇلىبىدا سۇيقەستكە ئۇچىرىشىشى

ئامېرىكا سابىق ئەلبېشى دانىلد ترامپ 2024-يىلى 15-سېنتەبىر يەنە بىر قېتىم سۈيقەستكە ئۇچىرىغان بولۇپ، لېكىن گۇمانداق ۋەقە سادىر قىلىشتىن بۇرۇن بايقالغان ۋە تۇتۇلغان.

2024-يىلى 9-ئاينىڭ 15-كۈنى، فلورىدانىڭ غەربىي پالما ساھىلىدىكى ترامپ خەلقئارا گولف كۇلۇبىدا مىلتىق بىلەن چاتقاللارغا يوشۇرۇنۇۋالغانلىقى بايقىغان ھامان  مەخپىي مۇلازىمەت ساقچىلىرى جىنايەت گۇماندارىغا قارىتىپ ئوق چىقارغان. بۇ كىشى دەل 58 ياشلىق رىيان ۋېسلېي روت . روت نەق مەيداندىن قېچىپ كەتكەن ، كېيىن فلورىدانىڭ يېقىندىكى مارتىن ناھىيىسىدە تۇتۇلغان.  بۇ ۋەقە ئامېرىكىنىڭ سابىق پرېزىدېنتى دانىلد ترامپ كۇلۇبتا گولف توپ ئويناۋاتقاندا يۈز بەرگەن. ساقىچلار بۇ ئەرنىڭ تىرامپنى ئېتىشنى مەقسەت قىلغانلىقىغا ئىشىنىدۇ.  يارلىنىش ئەھۋالى كۆرۈلمىگەن.  فېدېراتسىيە تەكشۈرۈش ئىدارىسى بۇ ۋەقەنى سىياسىي سۈيقەسىت دەپ بېكىتىپ تەكشۈرگەن.  بۇ ۋەقە  پېنسىلۋانىيە شىتاتىنىڭ باتلېر شەھىرىدە ئۆتكۈزۈلگەن پرېزىدېنتلىق پائالىيىتىدە سۆز قىلغاندا يۈز بەرگەن تىرامپنى قارىتا ئوق چىقارغان سۈيقەستىن كېيىنكى ئىككىنچىسىدۇر.  

## ئارقا كۆرۈنۈشى
ترامپ خەلقئارا گولف كۇلۇبى دونالد ترامپنىڭ ھاياتىغا سۈيقەسىت قىلىشتىكى يوشۇرۇن نىشان دەپ قىياس قىلىنغان.  بۇ ئىش ئالدىنقى قېىتم پېنسىلۋانىيە شىتاتىنىڭ باتلېر شەھىرىدە ئۆتكۈزۈلگەن سايلام يىغىلىشىدا تىرامپنى قەستلەپ ئۆلتۈرۈشكە ئۇرۇنۇپ 64 كۈندىن كېيىن يۈز بەرگەن بولۇپ ، شۇ چاغدا تىرامپ ئوڭ ئوڭ قۇلىقىغا ئوق تېگىپ يارىلانغان. 

## جەريانى

## گۇماندار
right|thumb|260x260px| ۋەقە يۈز بېرىپ ئۇزۇن ئۆتمەيلا ساقچىلارنىڭ قولىدا
ۋەقە يۈز بېرىپ ئۇزۇن ئۆتمەي ، دائىرىلەر گۇماندارنىڭ 58 ياشلىق ھاۋاي ئاھالىسى Ryan Wesley Routh ئىكەنلىكىنى ئېنىقلاپ ، ھاياتىنىڭ كۆپ قىسمىنى شىمالىي كارولىنا شىتاتىنىڭ گىرىنسبورودا ئۆتكۈزگەن.  روت ۋە ئۇنىڭ ئوغلى ھاۋايدا قوتان سېلىش شىركىتى بار.  روتنىڭ توردا ۋە تور سىرتىدا سىياسىي پائالىيەت تارىخى بار بولۇپ ، روسىيەنىڭ ئۇكرائىناغا تاجاۋۇز قىلغانلىقى توغرىسىدا سىگنالدا «پۇقرالار چوقۇم بۇ ئۇرۇشنى ئۆزگەرتىشى ۋە كەلگۈسى ئۇرۇشلارنىڭ ئالدىنى ئېلىشى كېرەك» دەپ يازغان. روت يەنە تىۋىتتېردا ئۆزىنىڭ 2016-يىلى تىرامپقا بېلەت تاشلىغانلىقىنى ، ئەمما شۇنىڭدىن كېيىن پۇشايمان قىلغانلىقىنى ئېلان قىلىپ ، چاۋشيەن رەھبىرى كىم جوڭئۇننى ھاۋايغا «دەم ئېلىش» قا تەكلىپ قىلغان ، بۇ يەردە روت «ئالاقە» رولىنى ئوينايدىكەن.    ئۇ 2023-يىلى ئۆزى نەشر قىلغان ئېلېكترونلۇق كىتابتا ئۆزىنىڭ ئىلگىرىكى تىرامپنى قوللىغانلىقى توغرىسىدا «مەن خاتا ھۆكۈم قىلدىم ۋە دەھشەتلىك خاتالىق سادىر قىلدىم دېيەلەيدىغان ئادەم» دەپ يازغان.  ترامپتىن ئۈمىدسىزلەنگەندىن كېيىن ، روت شۇنىڭدىن كېيىن دېموكراتچىلارنىڭ پرېزىدېنت كاندىداتى جو بايدىن ، كامالا خاررىس ۋە تۇلسى گاببارد (ئەينى ۋاقىتتىكى دېموكراتلار پارتىيىسىنىڭ ئەزاسى) قاتارلىق ھەر خىل پرېزىدېنت ئۆكتىچىلىرىنى قوللايدىغانلىقىنى ئېلان قىلدى. ۋىۋىك راماسۋامى ۋە نىككى ھالېي .   بۇنىڭدىن باشقا ، روت 2019-يىلدىن باشلاپ دېموكراتىك ئىشلارغا 140 دوللار ئىئانە قىلغان بولۇپ ، شىمالىي كارولىنا شىتاتىدا مۇستەقىل سايلىغۇچى سۈپىتىدە تىزىمغا ئېلىنغان.  
## مەنبەلەر

تۈر:ئا ق ش
تۈر:ئەلبېشى
تۈر:سىياسى قەستلەش
تۈر:سايلام
مەھمەت رىزا بېكىن

dمەھمەت رىزا بېكىن (2010-1925) پېنسىيەگە چىققان بىرىگادا كوماندىرى، شەرقىي تۈركىستان ۋەقپى جەمئىيىتىنىڭ رەئىسى (1986-2010).

## ھاياتى
شەرقىي تۈركىستان ئازاتلىق رەھبەرلىرىنىڭ بىرى بولغان مەھمەت رىزا بېكىن 1925-يىلى شەرقىي تۈركىستاننىڭ خوتەن شەھىرىدە تۇغۇلغان. ئۇ 8 ياشقا كىرگۈچە خوتەندە تۇرغاندىن كېيىن ، ئائىلىسىدىكىلەر بىلەن ھىندىستان ۋە ئافغانىستانغا كۆچۈپ كەلگەن.

ئۇ ئوقۇش ھاياتىنى ئافغانىستاندا باشلىغان ۋە ئىنگلىز تىلى ۋە پارس تىلىنى ئۆگەنگەن. مەھمەت رىزا شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتىنىڭ قۇرغۇچىلىرىدىن بىرى بولغان تاغىسى مۇھەممەد ئەمىن بۇغرانىڭ تەشەببۇسلىرىدىن كىيىن ، 1937-يىلى تۈركىيەنىڭ كابۇلدىكى باش ئەلچىسى مەمۇد شېۋكەت ئېسېندالنىڭ ( Memduh Şevket Esendal) تۆھپىلىرى بىلەن ھەربىي ئوقۇغۇچى سۈپىتىدە تۈركىيەگە كەلگەن ۋە ۋاپات بولغانغا قەدەر (2010-يىلغىچە) تۈركىيەدە تۇرغان.

1946-يىلى ھەربىي مەكتەپنى پۈتتۈرگەندىن كېيىن ، زەمبىرەك مەكتىپىدە ئوقۇشقا باشلىغان ۋە تۈركىيە قوراللىق قىسىملىرىدا ( Türk Silahlı Kuvvetleri) ۋەزىپىگە باشلىغان. كورىيە ئۇرۇشىدا لېيتېنانت ئۇنۋانى بىلەن بىرىنچى تۈرك بىرىگادى توپچىلار باتالىيونىغا قاتناشقان. كورىيە ئۇرۇشىدىن كىيىن غازىلىق مېدالى ۋە بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى تەرىپىدىن ئالاھىدە خىزمەت ئوردېنى بىلەن مۇكاپاتلانغان.

ئۇ تۈركىيە قوراللىق قىسىملىرىدىكى ھەر قايسى قىسىم ۋە ئورۇنلاردا خىزمەت قىلغان ۋە ئىراندا ھەربىي قوشۇمچە ۋەزىپە ئۆتىگەن. ئۇ 1965-يىلى ھەربىي مەكتەپنى پۈتتۈرگەن ۋە شىتاپ قوماندانى بولغان. بېكىن 1973-يىلى بىرىگادا كوماندىرىلىقىغا ئۆستۈرۈلگەن ۋە مەركىزى شەرتنامە تەشكىلاتى (CENTO)ھەربىي پىلان مەركىزىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى ياردەمچىسى ۋە پىلان بۆلۈمىنىڭ باشلىقى بولغان.

بېكىن 1977-يىلى تۈركىيە قوراللىق قىسىملىرىدىن پىنسىيەگە چىققان ، 1986-يىلغىچە باش مىنىستىرلىقتا مۇتەخەسسىس بولغان. 1986-يىلى ئۇ باشقا ۋەزىپىلىرىنى تاشلاپ ، 1978-يىلى قۇرۇلغان شەرقىي تۈركىستان ۋەقفىنىڭ رەئىسلىكىگە سايلانغان. ئۇ ۋەقفنىڭ رەئسلىكىنى قىلىۋاتقان مەزگىلدە ، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ تەلىپى ۋە زامانىنىڭ تۈركىيە قوراللىق قىسىملىرىنىڭ باش ئىشتاب باشلىقى گىنىرال نەجىپ تورۇمتاينىڭ تەكلىپى بىلەن ئافغانىستانغا ئىنسانپەرۋەرلىك ۋە ئىقتىسادىي ياردەم پىلانى ئچىدە پاكىستاندا قۇرۇلغان مىنالارنى تۇنۇشتۇرۇش ۋە تازىلاشنى تەربىيىلەش مەركىزىنىڭ باشلىقى بولغان.

ئۇ دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا ئېلىپ بېرىلىۋاتقان شەرقىي تۈركىستان پائالىيەتلىرىنى بىر مەركەز ئاستىدا توپلاش ئۈچۈن شەرقىي تۈركىستان مىللى مەركىزىنىڭ قۇرىلىشىغا باشچىلىق قىلغان. ئۇ شەرقىي تۈركىستان داۋاسىنى تونۇتۇش ئۈچۈن خەلقئارا شەرقىي تۈركىستان ئىلمىي مۇھاكىمە يىغىنى ئۇيۇشتۇرغان. ئۇ 2010-يىلى ۋاپات بولغۇچە شەرقىي تۈركىستان ۋەقفىنىڭ رەئىسى بولغان. ئۇنىڭ ئەسلىمىلىرى ئېلان قىلىنغان كىتابمۇ بار ( Doğu Türkistan Vakfı Başkanı M. Rıza Bekin'in Anıları)

2010-يىلى 16-فېۋرال ۋاپات بولغان بېكىن ئەنقەرەدىكى كارشىياكا غازىلەر قەبرىستانلىقىغا (Karşıyaka Gaziler Mezarlığı) دەپنە قىلىنغان.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
گىگانت پاندا

گۆشخور ھايۋان  غا تەۋە سۈت ئەمگۈچىلەر ، بەدەن رەڭگى قارا ۋە ئاق. ئۇ جۇڭگودىكى يەرلىك جانلىق بولۇپ ، ئۇنىڭ ئاساسلىق ياشاش مۇھىتى جۇڭگونىڭ ئوتتۇرا ۋە غەربىدىكى سىچۈەن ئويمانلىقى ئەتراپىدىكى تاغلىق رايون ۋە شەنشىنىڭ جەنۇبىدىكى چىنلىڭ رايونى.
## مەنبەلەر

تۈر:ھايۋاناتلار
زورلۇ مەركىزى

زورلۇ مەركىزى Zorlu Center ئىستانبۇلنىڭ لېۋازىم رايونىدا زورلۇ گوروھى تەرىپىدىن سېلىنغان كۆپ ئىقتىدارلىق بىنالار توپى.
## مەنبەلەر
ئورتاكۆي

ئورتاكۆي Ortaköy بوسفورنىڭ ياۋروپا تەرىپىدىكى بېشىكتاش رايونى ئىچىدىكى مەھەللە ۋە رايون.  ئورتاكۆي رايونى ئورتاكۆي ۋە مېكىدىيې رايونىدىن تەركىب تاپقان بولۇپ ، جىلغىنىڭ بويىدىكى يانتۇلۇق ئۈستىگە قىرغاققا ئېچىۋېتىلگەن ئولتۇراق رايون.  بۇ رايوننىڭ شىمالىي چېگرىسى كۇرۇچېشمە ، ئۇلۇس ، لېۋازىم ، بالمۇكۇ ۋە يىلدىز رايونى بىلەن قورشالغان ، دېفتېرداربۇرنۇ.  ئورتاكۆي مەسچىتى بۇ رايوننىڭ سىمۋولى.

## مەنبەلەر
تارىم ئەمگەك بىلەن ئۆزگەرتىش دېھقانچىلىق مەيدانى

**تارىم ئەمگەك بىلەن ئۆزگەرتىش دېھقانچىلىق مەيدانى** ئاپتونوم رايونلۇق تۈرمە باشقۇرۇش ئىدارىسىگە بىۋاسىتە قاراشلىق بولۇپ، ئاقسۇ ۋىلايىتى شايار ناھىيىسىدە.
## مەنبەلەر
ئادىل ئابدۇغوپۇر

تۈركىيەدە ياشاۋاتقان 50 ياشتىكى **ئادىل ئابدۇغوپۇر** ئەپەندى 1991-يىلىدىن 2010-يىلىنىڭ ئاخىرىغىچە 2 قېتىم تۈرمىگە تاشلانغان بولۇپ، جەمئىي 17 يىلغا يېقىن ۋاقىت تۈرمىدە ياتقان.

بۇ 17 يىللىق تۈرمە ھاياتىدا ئەقىلگە سىغمايدىغان بېسىم ۋە جازالاش ئۇسۇللىرىغا ئۇچرىغان. ئۇنىڭ ئېيتىشىچە 1991-يىلى تۇنجى قېتىم خىتاي ئۇنى «مىللىي، ئەسەبىي ئۇنسۇر»، «ۋەتەننى پارچىلاشقا ئۇرۇندى» دېگەن جىنايەت بىلەن تۈرمىگە تاشلىغان بولۇپ، بىرىنچى تۈرمە ھاياتى تارىم ئەمگەك بىلەن ئۆزگەرتىش لاگېرىدا ئۆتكەن.

كېيىن 1998-يىلى 2-ئايدا غۇلجا ۋەقەسى بىلەن چېتىشلىق دەپ قارىلىپ، بېيجىڭ ئايرودرومىدا تۇتۇلۇپ، 12 يىللىق قاماق جازاسى بېرىلىپ، 12 يىل ئۈرۈمچى 1-تۈرمىسىدە ياتقان.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
قۇم ئاستىدىكى ئىزلار

**قۇم ئاستىدىكى ئىزلار** ئۇيغۇر تارىخى ۋە مەدەنىيىتىگە دائىر كىتابلار دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدا ئارقا-ئارقىدىن نەشر قىلىنماقتا. ئەنە شۇ قاتاردا ۋەتەن ئىچى ۋە سىرتىدىكى ئۇيغۇر يازغۇچى ۋە شائىرلارنىڭ ئەسەرلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان «قۇم ئاستىدىكى ئىزلار» (Spuren Unter Dem Sand) ناملىق كىتاب تۇنجى قېتىم گېرمان (نېمىس) تىلىدا نەشر قىلىندى.

«فرىتىز تىيسەن فوندى» (Fritiz Thyssen Stiftung) نىڭ ياردىمى بىلەن نەشرگە تەييارلانغان مەزكۇر ئەسەر گېرمانىيەدىكى ئوستاسيەن ۋېرلاگ (Ostasien Verlag) نەشرىياتىدا نەشر قىلىنغان بولۇپ، ئۇنى جۇستۇس-لىېبىگ-گىېبەن (Justus-Liebig-Gieben) ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئوقۇتقۇچىسى، دوكتور مايكىل خەس (Michael Hess) نەشرگە تەييارلىغان. 420 بەتلىك بۇ كىتابتا ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىياتىغا ۋەكىللىك قىلىدىغان ۋەتەن ئىچى ۋە سىرتىدىكى بىر قىسىم شائىرلار ھەمدە يازغۇچىلارنىڭ تەرجىمىھالى، شۇنىڭدەك ئۇلارنىڭ ئەسەرلىرى تونۇشتۇرۇلغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىتاب
ئۇيغۇر ئېنسىكلوپېدىيەسى

ئۇيغۇر ئېنسىكلوپېدىيەسى دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى نەشىرگە تەييارلىغان بولۇپ، تۈركىيەدە يورۇق كۆردى. مەزكۇر ئەسەر 26-ئاپرېل كۈنى نەشردىن چىققان بولۇپ، ئۇيغۇرلار يازغان تۇنجى قېتىملىق «ئۇيغۇر ئېنسىكلوپېدىيەسى» ئىكەن. مەزكۇر كىتابقا 1300 دىن كۆپرەك ماددا تاللانغان بولۇپ، مەزكۇر سەككىز تومغا 920 ماۋزۇ كىرگۈزۈلگەن.

مەزكۇر ئېنسىكلوپېدىيەنى يېزىشقا مەسئۇل بولغان ئۇيغۇر زىيالىيسى، تەكلىماكان ئۇيغۇر نەشرىياتىنىڭ خوجايىنى ئابدۇجېلىل تۇران ئەپەندى بۇ قامۇسنى يېزىپ چىقىش پىكرىنىڭ قانداق پەيدا بولغانلىقىنى بايان قىلىپ مۇنداق دېدى: «مەن تۈركىيەدىكى خىلمۇ-خىل ئېنسىكلوپېدىيەلەردىن ئىلھام ئېلىپ، 2021-يىلى 4-ئايدا ئۆز ئالدىمغا تۈزۈپ چىققان 333 ماددىلىق، 220 بەتلىك ‹ئۇيغۇر ئىسلام ئېنسىكلوپېدىيەسى› ناملىق كىتابنى نەشر قىلىپ تارقاتقان ئىدىم. مەزكۇر ئېنسىكلوپېدىيە تارقالغاندىن كېيىن بىر قەدەر مۇكەممەل، بىر قەدەر تولۇق ماددىلىرى تەپسىلىي بايان قىلىنغان بىر ‹ئۇيغۇر ئېنسىكلوپېدىيەسى› تۈزۈش دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ خىزمەت پىلانىغا كىرگۈزۈلدى. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى رەئىسى دولقۇن ئەيسانىڭ بىۋاسىتە قوللىشى بىلەن 10 توملۇق قامۇسنى 2021-يىلىدىن 2024-يىلىغىچە يېزىپ پۈتتۈرۈشنى پىلان قىلغان ئىدۇق. ئاللاھغا چەكسىز شۈكۈرلەر بولسۇنكى، قامۇسقا 1300 دىن ئارتۇق ماددا تاللانغان ئىدى. بۇلاردىن 920 ماددىدىن تەركىب تاپقان سەككىز توملۇق قىسمى كىتابخانلارنىڭ پايدىلىنىشىغا سۇنۇلدى. ھازىرغىچە مەنبە تېپىلمىغان ۋە يېزىلىپ بولالمىغان 300 دىن ئارتۇق ماددا كېيىنكى قوشۇمچە توملىرىغا قالدۇرۇلدى.»
## مەنبەلەر

تۈر:كىتابلار
تەكلىماكان ئۇيغۇر نەشرىياتى

**تەكلىماكان ئۇيغۇر نەشرىياتى** تۈركىيەدە پائالىيەت قىلىۋاتقان ئۇيغۇر، تۈرك تىللىرىدىكى نەشىر ئورگىنى. نەشرىياتىنىڭ خوجايىنى ئابدۇجېلىل تۇران ئەپەندى.
## مەنبەلەر

تۈر:نەشرىيات
ئۇيغۇر ئىسلام ئېنسىكلوپېدىيەسى

**ئۇيغۇر ئىسلام ئېنسىكلوپېدىيەسى** 235 بەتتىن تەركىب تاپقان بولۇپ، كىتابقا 333 تۈرلۈك ماددا يەنى 333 ماۋزۇ كىرگۈزۈلگەن.  ئۇيغۇر دىيارىدا 2017-يىلىدىن بۇيان ئەدەبىي، تارىخىي ۋە مەدەنىيەت ساھەلىرى بويىچە ئۇيغۇر تىلىدا تۈزۈكرەك كىتاب نەشر قىلىنمايۋاتقان بىر پەيتتە، ئۇيغۇر زىيالىيسى، تەكلىماكان ئۇيغۇر نەشرىياتىنىڭ خوجايىنى ئابدۇجېلىل تۇران يازغان «ئۇيغۇر ئىسلام ئېنسىكلوپېدىيەسى» يورۇق كۆردى. مەزكۇر كىتاب 2021-يىلى 5- ئايدا نەشردىن چىققان بولۇپ، ئۇيغۇرلار يازغان تۇنجى ئىسلام ئېنسىكلوپېدىيەسى.

## مەنبەلەر

تۈر:ئېنسىكلوپېدىيە
تۈر:كىتاب
قوم

**قوم** (فارسچە: قم) بىر شەھەردۇر.
## مەنبەلەر

تۈر:ئىران شەھەرلىرى
بەختىيار بۆرە

بەختىيار بۆرە  7 – نۆۋەتلىك دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى  ئىچكى ئىشلار كومىتېتىنىڭ مۇدىرى .

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
ئەندىلى مەمەتكېرىم

ئەندىلى مەمەتكېرىم 7 – ۋە 8- نۆۋەتلىك دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى سەھىيە كومىتېتىنىڭ مۇدىرى .

## مەنبەلەر
خوتەن ئىسلام ھۆكۈمىتى

«خوتەن ئىسلام ھۆكۈمىتى »  ، تولۇق ئىسمى «خوتەن ئىسلام ھۆكۈمىتى (1933-1934)يىللار» ناملىق كىتاپ تەكلىماكان ئۇيغۇر نەشرىياتىنىڭ خوجايىنى ئابدۇجېلىل تۇران نەشرگە تەييارلىغان بولۇپ، 2023-يىلى تۈركىيەدە يورۇق كۆردى. 

مەزكۇر كىتاب بۇ ئاي خوتەن ئىسلام ھۆكۈمىتىنىڭ قۇرۇلغانلىقىنىڭ 90 يىللىقى مۇناسىۋىتى بىلەن نەشر قىلىنغان بولۇپ، خوتەن ئىنقىلابى ھەققىدە كۆپ يېڭى مەلۇماتلار ئوتتۇرىغا قويۇلغان تۇنجى كىتاب ئىكەن. مەزكۇر كىتاب 382 بەتتىن تەركىب تاپقان بولۇپ، كىتابقا خوتەن ۋە خوتەن ئىسلام ھۆكۈمىتى توغرىسىدا يېزىلغان 11 پارچە ماقالە كىرگۈزۈلگەن.

ئابدۇجېلىل تۇران ئەپەندى بۇ كىتابنى يېزىپ چىقىشتىكى مەقسىتى ھەققىدە توختىلىپ مۇنداق دېدى: «1933-يىلى 2-ئاينىڭ 13-كۈنى خوتەندە مۇھەممەد ئىمىن داموللام باشچىلىقىدا شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئازادلىق ئىنقىلابى باشلىنىپ، تېز سۈرئەتتە تەرەققىي قىلىپ، يېڭىساردىن چەرچەن، چاقىلىققىچە بولغان زېمىنلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ھالدا شۇ يىلى 4-ئاينىڭ 13-كۈنى خوتەن ئىسلام ھۆكۈمىتى قۇرۇلغان. بۇنىڭغا بۇ يىل دەل 90 يىل بولدى. خوتەن ھۆكۈمىتىنىڭ قۇرۇلغانلىقىنىڭ 90 يىللىقى مۇناسىۋىتى بىلەن ‹خوتەن ئىسلام ھۆكۈمىتى› نامىدا بىر ئابىدە تىكلەش مەقسىتى بىلەن ئامېرىكادىكى ئۇيغۇر تەتقىقات مەركىزى مۇدىرى ئابلېكىم ئىدرىسنىڭ قوللىشى بىلەن بۇ كىتابنى نەشر قىلدۇردۇق».

ئابدۇجېلىل تۇران: «كىتابىمىزنىڭ ئاخىرىغا خوتەندە ئىز قالدۇرغان ئىنقىلاب رەھبەرلىرى، ئالىم، ئۆلىما ۋە مائارىپچىلاردىن 41 كىشى تاللاپ كىرگۈزۈلدى. گەرچە خوتەندە ئۆز ۋەتىنى ۋە مىللىتىنىڭ ئازادلىقى ئۈچۈن جېنىنى پىدا قىلغان كىشىلەرنىڭ سانى ناھايىتى كۆپ بولسىمۇ، بۇ كىتابىغا ئۇلارنىڭ ئىچىدىن 41 كىشىنى تاللاپ كىرگۈزدۇق».

## مەنبەلەر

تۈر:خوتەن
تۈر:ئۇيغۇر تارىخى
تەڭرىتاغ مىللەتنى قۇتقازغۇچىلار پارتىيىسى

تەڭرىتاغ مىللەتنى قۇتقازغۇچىلار پارتىيىسى 1988-يىلى 2-ئاينىڭ 15-كۈنى ئۈرۈمچىدە قۇرۇلدى. قۇرغۇچىلار: شىنجاڭ پىداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېنىڭ مىللەتپەرۋەر ئوقۇغىچىسى ئىسكەندەر ، ئەركىن رازاق، ئېزىز ئوبۇل ۋە زۆھرە ئەھمەت.

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر تارىخى
ئۇيغۇرىستان جۇمھۇرىيەتچىلەر پارتىيىسى

ئۇيغۇرىستان جۇمھۇرىيەتچىلەر پارتىيىسى  Uyghuristan Republican Party

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇرلار
تۈر:ئۇيغۇر تارىخى
فرانسىيە سوتسىيالىستلار پارتىيىسى

فرانسىيە سوتسىيالىستلار پارتىيىسى ( Le **Parti socialiste** (**PS**) ) 1902-يىل 3-ئايدا رولىس رەھبەرلىكىدىكى مۇستەقىل سوتسىيالىستلار پارتىيەسى ئىتتىپاقى، بلۇس رەھبەرلىكىدىكى سوتسىيالىستىك ئىشچىلار بىرلەشمىسى ( مۇمكىنچىلەر )، ئالېمانلار رەھبەرلىك قىلغان ئىنقىلابىي سوتسىيالىستىك ئىشچىلار پارتىيىسى قاتارلىقلارنىڭ قوشۇلىشىدىن ھاسىل بولغان پارتىيە. 

## قىسقىچە تونۇشتۇرۇش
فرانسىيىدە جۇمھۇرىيەت قوغدىنىش ئىتتىپاقى، فرانسىيە دېموكراتىك ئىتتىپاقى، سوتسىيالىستلار پارتىيىسى، كوممۇنىستىك پارتىيە، جۇمھۇرىيەتچىلەر پارتىيىسى قاتارلىق نۇرغۇن پارتىيە بار. فرانسىيە كوممۇنىستىك پارتىيىسى ئىتالىيىنىڭ ياۋروپادىكى ئەڭ چوڭ كوممۇنىستىك پارتىيىسىدىن كېيىنلا تۇرسىمۇ، ئەمما ئۇ مۇستەقىل ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈپ باقمىغان. ھازىر ھاكىمىيەت بېشىدىكى پارتىيە فرانسىيە سوتسىيالىستلار پارتىيىسى. بۇنىڭدىن ئىلگىرى جۇمھۇرىيەت قوغدىنىش ئىتتىپاقى ئۇزاق مۇددەت ھاكىمىيەت يۈرگۈزگەن.

فرانسىيە سوتسىيالىستلار پارتىيىسىنىڭ تەكتى 1905-يىلى قۇرۇلغان ئىشچىلار ئىنتېرناتسىئونالى فرانسىيە ياچېيكىسى ئىدى. كېيىن بۆلۈنۈش يۈز بېرىپ، كۆپ سانلىق پارتىيە ئەزاسى پارتىيىدىن چېكىنىپ چىقىپ، فرانسىيە كوممۇنىستىك پارتىيىسىنى قۇرغان، ئاز قىسمى ئىلگىرىكى نامىنى ساقلاپ قالغان، 1969-يىلى سوتسىيالىستلار پارتىيىسىگە ئۆزگەرتىلگەن. 1971-يىلى مېتراننىڭ «جۇمھۇرىيەت تۈزۈلمىسى كېڭەشمىسى» ھەم باشقا سول قاناتلار پارتىيىگە قوبۇل قىلىنىپ، يەنىلا سوتسىيالىستلار پارتىيىسى دەپ ئاتالغان. پارتىيە ئەزاسى تەخمىنەن210 مىڭ كىشى، بۇلارنىڭ كۆپ قىسمى خىزمەتچىلەر، ئوتتۇرا-باشلانغۇچ مەكتەپ ئوقۇتقۇچىلىرى، فرانسۇزلار ۋە ئىنژېنېرلار. بۇ پارتىيە ئىچكى قىسمىدا، دۆلەت مۈلۈكچىلىكىنى ھەمدە مەلۇم دەرىجىدە پىلانلىق ئىگىلىكنى يولغا قويۇش، ھوقۇقنى تۆۋەنگە چۈشۈرۈشنى تەشەببۇس قىلىدۇ. سىرتقا قارىتا، فرانسىيىنىڭ مۇستەقىللىقىنى قوغداش، زومىگەرلىككە قارشى تۇرۇش، ياۋروپانىڭ بىرلىشىشىنى قوللاشنى تەشەببۇس قىلىدۇ. 1981-يىلىدىن بېرى، سوتسىيالىستلار پارتىيىسىنىڭ داھىيسى مېتران ئىككى قېتىم زۇڭتۇڭ بولۇپ سايلانغانلىقتىن، بۇ پارتىيە فرانسىيىدىكى ھاكىمىيەت يۈرگۈزگۈچى پارتىيە بولۇپ قالدى. 

## سىياسىي تەشەببۇس
ۇ دېموكراتىك سوتسىيالىزمنى يولغا قويۇپ، ئىچكى جەھەتتە كۆپ پارتىيە تۈزۈمى، يەرلىك خەلق سايلىمى ئاپپاراتلىرىنىڭ ھوقۇق، ئارىلاش ئىگىلىكى؛ سىرىتقا قارىتا ياۋرۇپانىڭ بىرلىكىنى، ئۈچىنچى دۇنيا ئەللىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى كۈچەيتىش. 1991-يىلى 12-ئايدا ئالاھىدە قۇرۇلتايدا بۇنىڭدىن كېيىن ئىستراتېگىيەلىك چېكىدىن ئاشقان ئوڭچىلارغا قايتۇرما زەربە بېرىش بىرلەشمىسى. پارتىيىنىڭ تەدبىر بەلگىلەش ئورگىنى قۇرۇلتاي، ھەر يىلدا بىر قىتىم بولغان . رەھبەرلىك ئورگىنى يېتەكچىلىك كومىتېتى، ئىجرا قىلىش ئىدارىسى ۋە مەملىكەتلىك سېكرېتارىيات قۇرۇش بەلگىلەندى. 

## تېز تەرەققىي قىلىشى
ئۇرۇشتىن كېيىنكى دەسلەپكى مەزگىلدە، سوتسىيالىستلار پارتىيىسىنىڭ كۈچى ۋە تەسىرى تېز تەرەققىي قىلدى، 1945 - يىلى چوڭ سايلامدا، % 23 لىك سايلام بېلىتىگە ئېرىشتى، پارتىيە ئەزالىرىنىڭ سانىمۇ خەلق فرونتى بولغاندا 200 مىڭدىن 350 مىڭغا كۆپىيىپ، فرانسىيە كوممۇنىستىك پارتىيىسىنىڭ سول قانات پارتىيىسىدىن قالسىلا 2 - چوڭ پارتىيە. شۇنداقلا، سوتسىيالىستلار پارتىيىسىدە كۆپ قېتىم ئىچكى كابىنېت تەشكىللىدى، ھەمدە كۆپ قېتىم بىرلەشمە ھۆكۈمەت فىرانسىيە بىلەن ھەمكارلىق ئېلىپ بارىدۇ. 1946-يىلى 8-ئايدا سوتسىيالىستلار پارتىيىسى قۇرۇلتاي ئۆتكۈزدى، ئى . موللېر پارتىيىنىڭ باش شۇجىسى بولۇپ سايلانغان. 1947-يىلى 1-ئايدا سوتسىيالىستلار پارتىيىسىگە رەمادى ھۆكۈمەت زۇڭلىسى بولدى.  

## مەنبەلەر

تۈر:فرانسىيە
زۇمرەتئاي ئەركىن

زۇمرەتئاي ئەركىن 7 – نۆۋەتلىك دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ باياناتچىسى، قۇرۇلتاي ئاياللار كومىتېتىنىڭ مۇدىرى ۋە قۇرۇلتاي خەلقئارا ئالاقە بۆلۈمىنىڭ دىرېكتورى. 

زۇمرەتئاي ئەركىن2024-يىلى 11-ئاپرىل، ئامېرىكىنىڭ 32-پىرېزىدېنتى روزۋېلتنىڭ ئانا يۇرتى ۋە روزۋېلت فوندى جەمئىيىتىنىڭ مەركىزى جايلاشقان گوللاندىيەنىڭ مىددەلبۇرگ شەھىرىدە دۇنيانىڭ ھەرقايسى ئەللىرىدىن كەلگەن يۇقىرى دەرىجىلىك ئەربابلارنىڭ قاتنىشىشىدا ئۆتكۈزۈلگەن داغدۇغىلىق مۇكاپات تارقىتىش مۇراسىمىدا «روزۋېلت ئەركىنلىك مۇكاپاتى» نى تاپشۇرۇپ ئالدى.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
خۇگېنو ئۇرۇشى

**خۇگېنو ئۇرۇشى** ياكى فرانسىيە دىنىي ئۇرۇشى （فىرانسۇزچە: Guerres de religion）دەپمۇ ئاتىلىدۇ، بۇ ئۇرۇش 16-ئەسىرنىڭ كېيىنكى يېرىمىدا فرانسىيە فېئودال ئاقسۆڭەكلەر گۇرۇھى ئوتتۇرىسىدا يۈز بەرگەن سىياسىيغا دىنغا چېتىشلىق 1562-يىلىدىن 1592-يىلىغىچە ( يەنە بىر رىۋايەتتە بولسا 1559-1594) داۋاملاشقان بىر قېتىملىق ئىچكى ئۇرۇش.
## مەنبەلەر

تۈر:تارىخ
ئوسمانجان ساۋۇت: كۆكلەم

ئوسمانجان ساۋۇت

**كۆكلەم**

تىنىقىڭ قاپلىدى ئۆيۈمنى كۆكلەم،

يانلارغا يالتىراق يالپۇزلار ئۈندى.

كېپىنەك تونلىرىڭ يېشىل ۋە كۆركەم،

ئىزغىرىن قارلارنىڭ جىلۋىسى سۇندى.

قاپتالدا يولۇڭغا قارىدۇق ئەركەم،

تاقەتسىز ئادەملەر تازا ئۇمۇندى.

ئەجەبمۇ ھۆسنۈڭگە تولۇپسەن بۇ رەت،

قايسى بىر بەدەلگە بولدى بۇ تولۇش؟

شولىلار كۈلىدۇ چېچىپ مۇھەببەت،

نەقەدەر جەننەتتۇر ئۇزغا تاج بولۇش.

ناۋالار ياڭرىتار تاغ-دەريا پەقەت،

مۇزلارنىڭ بەختىدۇر نۇرغا ئۇتۇلۇش.

بېغىمدا بىر دەرەخ بىخ ياردى ئاخشام،

يېڭى جان، يېڭى دەم يارقىن نەقەدەر.

كائىنات كۈيىگە ئۇلاندى ناخشام،

دەۋرەپ ئۇز زېمىندا كېزەر دەر بەدەر.

چىمەنلەر لالىدىن بەرگىڭگە ياق شام،

زەررىچە يورۇقلۇق ئالەمگە جەۋھەر.

شاماللار تارتقۇچلاپ قىياقنى تۈزدە،

كۆڭلۈمگە ھېكمەتتىن قويۇپ قويار ئوي.

قارايمەن شەپەقتەك قان تەپكەن يۈزدە،

سەرۋىلەر بىردەمدە تارتار غۇلاچ بوي.

ئاھ كۆركىڭ ھازىردا، سالمىقىڭ كۈزدە،

تۈگىمەس ھەرگىزمۇ سەن بار يەردە توي.

قارايمەن تۇرقۇڭغا ھەۋەستە ھەيران،

باغرىمغا تاشلاندىڭ قەيەردىن قانداق؟

ھۆسنۈڭنى سانالماي بولدۇما ۋەيران،

ئاي تەركىب، كۈن تەركىب نۇرغۇن نېمانداق.

دالىلار ئۇسسۇلغا چۈشمەكتە سەيلان،

ئاسمان بىر ئەينەكتۇر، جۇسۇنۇڭغا باق.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
تۈر:شائىرلار
ئوسمانجان ساۋۇت: ئانا تىلىم

ئوسمانجان ساۋۇت

**ئانا تىلىم**

سەندە بار تەڭداشسىز ئىلاھىي قۇدرەت،

يىللارنىڭ قوينىدا غالىپسەن ئەبەد.

سەن ئېسىل كۈيلەرنى قۇيدۇڭ قۇلاققا،

قولۇمغا تۇتقۇزدۇڭ بەئەينى جەننەت.

سەن ئىزھار قىلمىغان نازۇك ھېكمەت يوق،

ھەر مەنا سەندىكى چېچىلغان ئۇرۇق.

رەنا سەن ئالەمدە رەنالار ئارا،

يۈرىكىم پۈتۈندۇر، روھلىرىممۇ توق.

ھەر مۆچەڭ باغرىمدۇر سۆيگۈگە سوغراق،

مۆچەڭدىن كەچكىچە ئۆلگىنىم خوپراق.

ھەر مۆچەڭ يېنىدا بىردىن قۇياش بار،

ھەر مۆچەڭ بىر زېمىن، بىر سويام تۇپراق.

شولىدەك ۋالىلداپ چاقنايسەن ھامان،

چاڭ قونماس، پاكىزسەن، جاۋاھىر جانان.

پەرىزات جىلۋەڭدىن تاشمۇ پەرىزات

ۋە مېنىڭ ئۆمرۈممۇ، يولۇممۇ راۋان.

———————-

ئاپتورنىڭ قەشقەر ئۇيغۇر نەشرىياتى 1997-يىلى نەشىر قىلغان «تەڭرىتاغ شاماللىرى» ناملىق توپلىمىدىن ئېلىندى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
تۈر:شائىرلار
بەزى يەر ناملىرىنىڭ مەنىسى

شىنجاڭدىكى يەر ناملىرىنىڭ مەنىسى

كورلا_ئۇيغۇرچە مەنىسى>.

بايىنبۇلاق_موڭغۇلچە مەنىسى>.

خۇشۇت_مۇڭغۇلچە>نىڭ ئاھاڭ تەرجىمىسى بولۇپ،قەبىلىنىڭ نامى.

باغراش_مۇڭغۇلچە مەنىسى >.

ئاقسۇ_ئۇيغۇرچە مەنىسى >.

كۇچا_ئۇيغۇرچە>قاتارلىق مەنىلەرگەئىگە.

شايار_ئۇيغۇرچە مەنىسى >دىن ئىبارەت.

باي_ئۇيغۇرچە>دىگەن مەنىگە ئىگە.

ئاۋات _ئۇيغۇرچە مەنىسى>.

قىزىلسۇ_قىرغىزچە مەنىسى >.

ئاتۇش_ئۇيغۇرچە مەنىسى > بولۇپ،يەنە>دىگەن مەنىلەرگە ئىگە.

ئاقتۇ_قىرغىزچە مەنىسى >.

ئۇلۇغچات_قىزغىزچە مەنىسى >.

ئاقچى_قىرغىزچە مەنىسى >دىن ئىبارەت .

قەشقەر_ئۇيغۇرچە مەنىسى >،قەدىمكى ساك تىلىدا> دىگەندىن ئىبارەت.

قەشقەر كونا شەھەر_ئۇيغۇرچە مەنىسى >.

پوسكام_تاجىكچە مەنىسى > ئۇيغۇرچە مەنىسى>.

يەكەن_قەدىمكى تۈرك تىلىدىكى>.

قاغىلىق_ئۇيغۇرچە مەنىسى >.

مەكىت_ئۇيغۇرچە >دىگەن مەنىگە ئىگە.

يۇپۇرغا_قەدىمكى تۈرك تىلىدىكى>دىگەن سۆزدىن كەلگەن بولۇپ> دىگەن مەنىگە ئىگە.

پەيزۋات_ئۇيغۇرچە > دىگەن مەنىگە ئىگە.

مارالبېشى_ئۇيغۇرچە بۇغا بېشى>>دىگەن مەنىگە ئىگە

.تاشقورغان_ئۇيغۇرچە>دېگەن مەنىگە ئىگە.

قارىقاش_ئۇيغۇرچە >دىگەن مەنىگە ئىگە.

لوپ_ئۇيغۇرچە >يەنە >دىگەن سۆزدىن ئۆزگەرگەن دىگن قاراشمۇ بار.

چىرىيە_ئۇيغۇرچە >دېگەن مەنىگە ئىگە.

## مەنبەلەر
خوتەن پېداگوگىكا ئالىي تېخنىكومى

خوتەن پېداگوگىكا ئالىي تېخنىكومى خوتەن شەھىرىدە. خوتەن پېداگوگىكا ئالىي تېخنىكومى ئىلمىي ژۇرنىلىنى بار.
## مەنبەلەر
ئۇيغۇرلاردىكى ناماقۇللۇق چېيى

ناماقۇللۇق چېيى ياكى ئۇيغۇرلاردىكى ناماقۇللۇق چېيى 

ماقالە تېمىسى: ئۇيغۇرلاردىكى ناماقۇللۇق چېيى

يازغۇچى: مۇتەللىپ ئىقبال Mutellip Iqbal

ئېلان قىلىنغان ژۇرنال: «مىراس» 2007-يىللىق 4-سانى

قىسقىچە مەزمۇنى: ئۇيغۇرلار ئۆز تارىخىدا نۇرغۇنلىغان گۈزەل ئادەت ۋە ئەنئەنىلەرنى ئىجاد قىلغان، شۇ ئارقىلىق تۇرمۇش مەزمۇنىنى بېيىتىپ، ئۆزىگە خاس مەدەنىيەت بوستانى بەرپا قىلغان. ئۇيغۇرلارنىڭ تۇرمۇشىدا ئېتىقادقا مۇناسىۋەتلىك ئۆرپ – ئادەتلەر كۆپ بولۇپلا قالماستىن، يەنە ئادەمىگەرچىلىك ئۆلچەملىرىنى ئاساس قىلىپ شەكىللەنگەن ئادەت ۋە ئەنئەنىلەرمۇ خېلى كۆپ…

ئاچقۇچلۇق سۆزلەر: چاي، ناماقۇللۇق

## مەنبەلەر
سىن خاتىرىلىگۈچى

**سىن خاتىرىلىگۈچى** ئۇ تېلېۋىزوردىكى رەسىم ۋە ئاۋازلارنى خاتىرىلەش ۋە قايتا ئىشلەشكە ئىشلىتىلىدىغان ماشىنا.
## مەنبەلەر

تۈر:تېخنىكا
سكادا مۇكاپاتى

«سكادا مۇكاپاتى» (Cikadapriset)  ياكى  «سكادا (تومۇزغا) مۇكاپاتى» شەرقىي ئاسىيا شائىرلىرى ئۈچۈن شىۋىتسىيە ئەدەبىيات مۇكاپاتى. ئۇ 2004-يىلى شىۋىتسىيە نوبېل مۇكاپاتى ساھىبى خاررىي مارتىنسوننىڭ تۇغۇلغان كۈنىنى خاتىرىلەشنىڭ 100 يىللىقىنى تەبرىكلەش پائالىيىتىدىن كېيىن قۇرۇلغان.

شىۋېتسىيەنىڭ ئاسىيالىق شائىرلار، جۈملىدىن شېئىرلىرىدا «ھاياتلىقنىڭ دەخلى-تەرۈزسىزلىكىنى قوغدىغان» شائىرلار ئۈچۈن تەسىس قىلغان 2024-يىللىق «سكادا (تومۇزغا) مۇكاپاتى» نىڭ ئۇيغۇر شائىر ۋە رېژىسسور تاھىر ھامۇت ئىزگىلگە بېرىلگەنلىكى ئىلان قىلىندى. 

«سكادا مۇكاپاتى» (Cikadapriset) جەمئىيىتىنىڭ 23-سېنتەبىردىكى ئۇقتۇرۇشىدا كۆرسىتىلىشىچە، بۇ مۇكاپات «شېئىرلىرىدا شەخسى ھاياتى ۋە سىياسىي تارىخنى يۈكسەك دەرىجىدە بىرلەشتۈرگەن، غايىب بولۇشقا قارشى كۈرەش قىلىۋاتقان بىر خەلقنىڭ ئاۋازى ھەم تىلىنى نامايان قىلغان، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا يوقىتىش، مۇھەببەت، ئۈمىد ۋە ھاياتلىقنىڭ ئۇنىۋېرسال تېمىلىرىنىڭ كارتىسىنى سىزىپ بەرگەنلىكى ئۈچۈن» ئۇنىڭغا لايىق كۆرۈلگەن.

بۇ مۇكاپات تاھىر ھامۇت ئىزگىلنىڭ «كېچىدە تۇتقۇن قىلىنىشنى كۈتۈش» ناملىق كىتابىنىڭ ئۇيغۇرچە نۇسخىسىنىڭ نەشر قىلىنىش مۇناسىۋىتى بىلەن گېرمانىيەنىڭ ميۇنخېن شەھىرى ۋە تۈركىيەنىڭ ئىستانبۇل شەھىرىدىكى ئىمزا قويۇش مۇراسىملىرى ۋە سۆھبەت يىغىنلىرى ئۆتكۈزۈلگەن بىر پەيتتە ئېلان قىلىنغان.

## مەنبەلەر

تۈر:شىۋىتسىيە
تۈر:ئەدەبىيات
تۈر:مۇكاپات
خەۋەرلىشىش ئۈسكۈنلىرىگە قىلىنغان خاككېرلىق ھۇجۇمى

خەۋەرلىشىش ئۈسكۈنلىرىگە قىلىنغان خاككېرلىق ھۇجۇمى 2024-يىلى 17-سىنتەبىر لىۋاننىڭ پايتەختى بېيرۇتنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئوخشاش بولمىغان جايلاردا يۈز بەرگەن خەۋەرلىشىش ئۈسكۈنلىرى پارتلاش ۋەقەسىدۇر. 

تاراتقۇلاردا بۇنىڭ ئىسرائىلىيە ئىستىخباراتى تەرىپىدىن ئېلىپ بېرىلغان خاككېرلىق ھۇجۇمى ئىكەنلىكى خەۋەر قىلىنماقتا.

## مەنبەلەر

تۈر:خاككېرلىق ھۇجۇمى
تۈر:بېيرۇت
روزۋېلت ئەركىنلىك مۇكاپاتى

روزۋېلت ئەركىنلىك مۇكاپاتى(The **Four Freedoms Award**) روزۋېلت فوندى جەمئىيىتى تەرىپىدىن يىلدا بىر قېتىم 4 كاتېگورىيە بويىچە تارقىتىلىدىغان ۋە «ئەركىنلىك مۇكاپاتى» دەپمۇ ئاتالغان مەزكۇر مۇكاپات، پىرېزىدېنت روزۋېلت تەرىپىدىن 1941-يىلى 1-ئاينىڭ 6-كۈنى ئامېرىكا دۆلەت مەجلىسىدە ئېلان قىلىنغان. 

1950-يىلىدىن ئېتىبارەن بۇ مۇكاپات ئىنسانلارنىڭ 4 چوڭ ئەركىنلىكى پىرىنسىپىغا تايانغان ئالاھىدە ئەركىنلىك مۇكاپاتى بولۇپ قالغان. بۇ 4 چوڭ ئەركىنلىك ئىنسانلارنىڭ پىكىر ئەركىنلىكى، ئىبادەت ئەركىنلىكى، يوقسۇللۇقتىن قۇتۇلۇش ئەركىنلىكى، قورقۇنچ ۋە تەشۋىشتىن قۇتۇلۇش ئەركىنلىكىدىن ئىبارەت.

## مەنبەلەر

تۈر:مۇكاپات
ئالىمجان بۇغدا

دوكتور ئالىمجان بۇغدا  ئىستانبۇل مەدەنىيەت ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئوقۇتقۇچىسى ۋە شەرقىي تۈركىستان ئۆلىمالار بىرلىكىنىڭ رەئىسى.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
دوكتور ئالىمجان بۇغدا

دوكتور ئالىمجان بۇغدا  ئىستانبۇل مەدەنىيەت ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ دوتسېنتى ۋە شەرقىي تۈركىستان ئۆلىمالار بىرلىكىنىڭ رەئىسى.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
دوكتۇر نۇرئەخمەت قۇربان

دوكتۇر نۇرئەخمەت قۇربان  چاناققەلە 18-مارت ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئوقۇتقۇچىسى بولۇپ، تەفسىر ئىلمى بويىچە پىروفېسسورلۇق ئۇنۋانىغا ئېرىشتى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
سىراجىددىن ئەزىزى

**سىراجىددىن ئەزىزى** شەرقىي تۈركىستان ئۆلىمالار بىرلىكىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى ۋە تەشكىلاتلار ئارا مۇناسىۋەت مەسئۇلى ئۇستاز .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
بىريۇسسېل ھۆررىيەت ئۇنىۋېرسىتېتى

بىريۇسسېل ھۆررىيەت ئۇنىۋېرسىتېتى( فىرانسۇزچە: Université libre de Bruxelles ، قىسقارتىلمىسى ULB)  بېلگىيەنىڭ  پايتەختى بىريۇسسېل رايونىغا جايلاشقان. بۇ مەكتەپتە ھازىر تەخمىنەن 24200 ئوقۇغۇچى بار ، ئۇلارنىڭ% 33 ى چەتئەللىك.

2023-يىلى 14-ئۆكتەبىر كۈنى بېلگىيەدىكى بىريۇسسېل ھۆررىيەت ئۇنىۋېرسىتېتىدا ناھايىتى ئەھمىيەتلىك بىر مۇراسىم ئۆتكۈزۈلگەن. بۇ مۇراسىمدىكى پەخرىي دوكتورلۇق ئۇنۋانى بېرىلگەنلەرنىڭ قاتارىدا 2017-يىلىنىڭ ئاخىرى خىتاي دائىرىلىرى تەرىپىدىن تۇتقۇن قىلىنىپ، 2018-يىلى 12-ئايدا ئۆمۈرلۈك قاماق جازاسى بېرىلگەنلىكى مەلۇم بولغان خەلقئاراغا تونۇلغان ئۇيغۇر فولكلورشۇناس، پىروفېسسور راھىلە داۋۇتمۇ بار بولۇپ، ئۇنىڭغا ئۇيغۇر فولكلورى ساھەسىدىكى ئىلمىي خىزمەتلىرى ئۈچۈن پەخرىي دوكتورلۇق ئۇنۋانى بېرىلگەن.

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇنىۋېرسىتېتلەر
شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ پەن–تېخنىكا جەمئىيىتى

شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىنىڭ پەن–تېخنىكا جەمئىيىتى (خەنچە: 新疆维吾尔自治区科学技术协会)   جۇڭگو پەن-تېخنىكا جەمئىيىتىنىڭ يەرلىك تەشكىلاتى بولۇپ ، ئۇ جۇڭگو پەن-تېخنىكا جەمئىيىتىنىڭ سودا يېتەكچىلىكىنى قوبۇل قىلىدۇ ھەمدە جۇڭگونىڭ شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق كومىتېتى قاتناشقان. خەلقنىڭ سىياسىي مەسلىھەت يىغىنى. تارىخىي تەدرىجىي تەرەققىيات: 1951-يىلى 12-ئايدا ، شىنجاڭدىكى تۇنجى پەن-تېخنىكا ئاممىۋى ئىلمىي گۇرۇپپىسى ، جۇڭگو تېببىي جەمئىيىتى دىخۇا شۆبىسى قۇرۇلدى. شۇنىڭدىن كېيىن ، جۇڭگو سېستىرالار جەمئىيىتىنىڭ ئۇرۇمچى تارمىقى ۋە جۇڭگو تۇپراق جەمئىيىتىنىڭ ئۇرۇمچى تارمىقى قاتارلىق ئىلمىي گۇرۇپپىلار قۇرۇلدى.

## مەنبەلەر

تۈر:جەمئىيەت
تۈر:ئۇيغۇرلار
تۈر:شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى
خەلقئارا ئائىلە كۈنى

**خەلقئارا ئائىلە كۈنى** ھەر يىلى 15- ماي — خەلقئارا ئائىلە كۈنى. ھەر يىلنىڭ خەلقئارا ئائىلە كۈنىدە، شۇ يىللىق ئائىلە كۈنىنىڭ بىر ئاساسى تىمىسى بۇلىدۇ.

1989 – يىلى 12 – ئايدا 44 – نۆۋەتلىك ب د ت كېڭىشىدە قارار ماقۇللىنىپ، 1994 – يىلىنى ‹‹ئائىلە: ئۆزگىرىۋاتقان دۇنيادىكى ھەرىكەتلەندۈرگۈچ كۈچ ۋە مەسئۇلىيەت›› نى ئاساسىي تېما قىلغان ‹‹خەلقئارا ئائىلە يىلى›› قىلىپ بېكىتتى. 1993 – يىلى 2 – ئايدا ب د ت ئىجتىمائىي تەرەققىيات كومىتېتى 1994 – يىلىدىن باشلاپ ھەر يىلى 15 – ماينى ‹‹خەلقئارا ئائىلە كۈنى›› قىلىشنى جاكارلاپ، ھەرقايسى دۆلەت ھۆكۈمەتلىرى، تەدبىر بەلگىلىگۈچىلەر ۋە جامائەتنىڭ ئائىلە مەسىلىسىگە بولغان تونۇشىنى ئۆستۈرۈش، ئائىلىدىن ئىبارەت جەمئىيەتتىكى بۇ ئاساسىي بىرلىكنىڭ ساغلام راۋاجلىنىشىنى ئىلگىرى سۈرۈشنى مەقسەت قىلدى.

ئائىلە جەمئىيەتنىڭ ‹‹ھۈجەيرىسى››، مىڭلىغان، ئونمىڭلىغان ئائىلىلەرنىڭ ئىناقلىقى پۈتكۈل جەمئىيەتنىڭ مۇقىملىقى ۋە تەرەققىياتىنىڭ ئاساسى. ئانا ئائىلىدە مىسلىسىز رول ئوينايدۇ. جەمئىيەتنىڭ تېز تەرەققىي قىلىشىغا ئەگىشىپ، ئانىنىڭ دۇچ كەلگەن خىرىسىمۇ كۈنسېرى كۆپەيمەكتە، بولۇپمۇ كەسىپ بىلەن شۇغۇللىدىغان ئاياللار خىزمەت  بېسىمىدىن  باشقا يەنە ئائىلىدە ئانا ۋە خوتۇننىڭ رولىنى ياخشى ئويناۋاتىدۇ. ھازىرقى جەمئىيەتتە، كەسىپ بىلەن ئائىلىنىڭ مۇناسىۋىتىنى قانداق تەڭپۇڭلاشتۇرۇش نۇرغۇن ئانا دۇچ كېلىۋاتقان قىيىن مەسىلە.

ب د ت باش كاتىپى بان كىمون خەلقئارا ئائىلە كۈنى مۇناسىۋىتى بىلەن سۆز قىلىپ : بىز ئۆزگىرىۋاتقان دۇنيادا تۇرۇپ، خىلمۇ خىل خرىسقا دۇچ كېلىۋاتىمىز، لېكىن ئانىنىڭ ئائىلە ۋە ئەۋلادلارنى بېقىپ تەربىيىلەشتىكى مۇھىم رولى ئۆزگەرمەيدۇ، دېدى. بان كىمون ئانىلارنى ياخشى داۋالىنىش شارائىتى بىلەن تەمىنلەش ۋە ئاياللارغا قارىتىلغان زوراۋانلىقنى ئازايتىش ھەم تەربىيىنى يولغا قويۇش، ئائىلىگە پايدىلىق سىياسەت تۈزۈش، ئەر – ئاياللارنىڭ باراۋەرلىكىنى ئىلگىرى سۈرۈش قاتارلىق كۆپ خىل ئۇسۇل ئارقىلىق ئانىلارنىڭ ھوقۇقىغا كاپالەتلىك قىلىپ، ئائىلىنىڭ ئىناقلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈشنى مۇراجىئەت قىلدى.

## مەنبەلەر

تۈر:خەلقئارا كۈنلەر
نەپسى زۇلۇم

**نەپسى زۇلۇم**: ئىنساننىڭ دۇنيا ۋە ئاخىرەتتە ئۆزىگە زەرەر يەتكۈزىدىغان سۆز-ھەرىكەتلەر بىلەن مەشغۇل بولۇشى دېگەنلىكتۇر. نەپسى زۇلۇم(يەنى ئۆزىگە زۇلۇم قىلىش) مەنىسىدىكى بۇ سۆز قۇرئان كەرىمدە جەمئىي 29 قېتىم زىكرى قىلىنغان. بەندىنىڭ ئاللاھ ۋە ئۇنىڭ رەسۇلى بۇيرۇغان پەرزلىرىنى بەجا كەلتۈرمەسلىك، نەھيى قىلغان ئەمەللەرنى ھالال ھېسابلاش، گۇناھ-مەئسىيەتلىك سۆز ۋە ھەرىكەتتە بولۇش ئۆز نەپسىگە زۇلۇم قىلغانلىق جۈملىسىدىندۇر، ھەر ئادەم ئۆزىنىڭ قىلغان ئەمەللىرىنىڭ جازاسىنى كۆرىدۇ. پەرز ئەمەللەرنى ئادا قىلماسلىق، يالغان سۆزلەش قاتارلىقلار ئۆز نەپسىگە زۇلۇم قىلغانلىق ھېسابلىنىدۇ. سۈرە«فاتىر»نىڭ 32-ئايىتىدە مۇئمىنلەر ئۈچ خىل بولۇپ زىكرى قىلىنغان: ”ئۆز نەپسىگە زۇلۇم قىلغۇچىلار، ئەمەلدە تەقسىر ۋە كەمچىلىك سادىر قىلغۇچىلار(يەنى قۇرئاننى تىلاۋەت قىلغان بىلەن ئەمەل قىلمايدىغانلار“، ”ئوتتۇرا ھالدىكىلەر(يەنى كۆپ چاغلاردا قۇرئانغا ئەمەل قىلىپ، قىسمەن چاغلاردا ئەمەل قىلمايدىغانلار)“ ۋە ”ياخشى ئىشلارنى قىلىشقا ئالدىرايدىغانلار“. دېمەك، يامانلىقلىرى ياخشىلىقلىرىدىن كۆپ بولغانلار، چوڭ گۇناھلارنى قىلىپ تەۋبە قىلماي ئۆلگەنلەر، ئاللاھنىڭ نېمەتلىرىگە ناشۈكۈرلۈك قىلغانلار، ھالال-ھارام دېمەي مال-دۇنيا توپلىغانلار، ئەمەل-ئىبادەتلىرىنى غەپلەتتە قىلغانلار، قۇرئاننى تىلاۋەت قىلغان بىلەن ئەمەل قىلمايدىغانلار ۋە ئەمرى-نەھيىلەرگە بويسۇنمايدىغانلار ”ئۆزىگە زۇلۇم قىلغۇچىلار“ ھېسابلىنىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:دىن بىلىملىرى
جاھالەت

**جاھالەت**: بىلىمسىزلىك، نادانلىق، دىن بىلىملىرىدىن بىخەۋەر دېگەن مەنىدە. قۇرئان كەرىمدە بۇ ھەقتە مۇنداق دېيىلگەن: ”بىزنىڭ ئايەتلىرىمىزگە ئىمان ئېيتقانلار يېنىڭغا كەلگەن چاغدا:’سىلەرگە ئامانلىق بولسۇن، پەرۋەردىگارىڭلار (بەندىلىرىگە) رەھمەت قىلىشنى (ئېھسان قىلىش يۈزىسىدىن) ئۆز ئۈستىگە ئالدى، سىلەردىن كىمكى بىلمەستىن بىرەر يامانلىق قىلىپ قويۇپ، ئاندىن كېيىن تەۋبە قىلسا ۋە(ئەمەلىنى)تۈزىسە، ئاللاھ ئەلۋەتتە ئۇنىڭغا مەغپىرەت قىلىدۇ ۋە رەھىم قىلىدۇ‘ دېگىن“{سۈرە«ئەنئام»(6-سۈرە)، 54-ئايەت}. ھەدىس شەرىفتە: ”جاھالەتتىنمۇ ئارتۇق پېقىرلىق يوقتۇر“(ئىبنى ھىببان رىۋايەت قىلغان). يەنە: ”بىلمىگەنلىرىڭلارنى سوراپ بىلىۋېلىڭلار، جاھالەتنىڭ داۋاسى سورىماقتىن ئىبارەت(يەنى سوراپ ئۆگەنمەكتىن ئىبارەت)“ دېيىلگەن(ئەبۇ داۋۇد رىۋايەت قىلغان). مەشھۇر مۇتەسەۋۋىپ بەيەزىد بەستامىي مۇنداق دېگەن: ”ئون نەرسە ئىنساننىڭ قەدىر-قىممىتىنى يوقىتىدۇ، ئۇلار: تەربىيەنىڭ ئازلىقى؛ جاھالەتنىڭ زورىيىشى؛ كىشىدىن نېمەت كۈتۈشى؛ نەپسى خاھىشىنىڭ كەينىدە يۈرۈشى؛ ھوقۇقدار بولۇشنى تەمەننا قىلىشى؛ دۇنيا مەشغۇلاتىغا بېرىلىشى؛ ھاۋايى-ھەۋەسنى دوست تۇتۇشى؛ كۆپ تاماق يېيىشى؛ كۆپ ئۇخلىشى قاتارلىقلاردىن ئىبارەت“.

## مەنبەلەر

تۈر:دىن بىلىملىرى
پاسىق

پاسىق: ئاللاھنىڭ تائىتىدىن باش تارتىپ، ھەققە مۇخالىپ ئىش قىلىپ گۇناھقا چۆكۈپ كەتكەن ئاسىي، گۇناھكار مۇئمىن دېگەن مەنىدە. ئىسلام دىنىدا مۇئمىن مۇسۇلماننىڭ پاسىق ئادەمنى پىسقى-فۇجۇر قىلىشتىن توسۇشى تەلەپ قىلىنغان. قۇرئان كەرىمدە مۇنداق دېيىلگەن: ”مۇئمىنلەر ھەقىقەتەن(دىندا) قېرىنداشلاردۇر، (ئۇرۇشۇپ قالسا) قېرىنداشلىرىڭلارنىڭ ئارىسىنى تۈزەڭلار، رەھمەتكە ئېرىشىشىڭلار ئۈچۈن، ئاللاھدىن قورقۇڭلار“{سۈرە«ھۇجۇرات»(49-سۈرە)، 10-ئايەت}. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇنداق دېگەن: ”سىلەردىن كىمكى بىرەر يامان ئىشنى كۆرسە، ئۇنى ھەرىكىتى ئارقىلىق توسسۇن؛ ئۇنداق قىلىشقا قادىر بولالمىسا، سۆزى ئارقىلىق توسسۇن؛ بۇنىڭغىمۇ قادىر بولالمىسا، ئۇنىڭغا دىلىدا نارازى بولسۇن، بۇ ئىماننىڭ ئەڭ تۆۋەن دەرىجىسىدۇر“ (مۇسلىم رىۋايەت قىلغان).

## مەنبەلەر

تۈر:ئىسلام
يېشىل يول(فىلىم)

**يېشىل يول** ياكى «**يېشىل مىل**» (ئەسلى ئىسمى:The Green Mile ) 1999-يىلى تارتىلغان ئامېرىكا دراما فىلىمى.  ئۇنىڭ رېژىسسورى ۋە سىنارىست فرانك دارابونت.  بۇ فىلىم ئامېرىكىلىق داڭلىق فانتازىيىلىك يازغۇچى ستىفېن كىڭنىڭ ئوخشاش ئىسىمدىكى رومانىدىن ئۆزگەرتىلگەن.
## مەنبەلەر

تۈر:فىلىم
ﺑﯩﺮ ﻗﯩﺴﯩﻢ ﻳﻪﺭ – ﺟﺎﻱ ﻧﺎﻣﻠﯩﺮﻯ

ﺑﯩﺮ ﻗﯩﺴﯩﻢ ﻳﻪﺭ – ﺟﺎﻱ ﻧﺎﻣﻠﯩﺮﻯ

1. ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﺷﻪﮬﯩﺮﯨﻨﻰ ﺋﺎﻟﯩﭗ ﺋﻪﺭﺗﯘﯕﺎ ﺑﻪﺭﭘﺎ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ . ﺑﯘ ﺷﻪﮬﻪﺭﺩﻩ ﺋﺎﻟﯩﭗ ﺋﻪﺭﺗﯘﯕﺎ ﺗﯘﺭﻏﺎﻧﻠﯩﻘﻰ ﺋﯜﭼﯜﻥ «ﺋﻮﺭﺩﻭﻛﻪﻧﺖ» ( ﺋﻮﺭﺩﺍ ﺷﻪﮬﯩﺮﻯ ، ﺧﺎﻗﺎﻥﺷﻪﮬﻪﺭ ) ﺩﻩﭖ ﺋﺎﺗﺎﻟﻐﺎﻥ .

    2. ﻗﺎﺯ _ ﺋﺎﻓﺮﺍﺳﯩﻴﺎﭘﻨﯩﯔ ﻗﯩﺰﯨﻨﯩﯔ ﺋﯧﺘﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ ، «ﻗﺎﺯﯞﯦﯩﻦ » ﺷﻪﮬﯩﺮﯨﻨﻰ ﺋﯘ ﺑﯩﻨﺎ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ، ﺑﯘﺳﯚﺯﻧﯩﯔ ﺋﻪﺳﻠﯩﻲ «ﻗﺎﺯ ﺋﻮﻳﯘﻧﻰ» ﺩﯗﺭ. ﭼﯜﻧﻜﻰ ﺋﯘ ﻗﯩﺰ ﺷﯘ ﻳﻪﺭﺩﻩ ﺗﯘﺭﺍﺗﺘﻰ ﯞﻩ ﺋﻮﻳﻨﺎﻳﺘﺘﻰ. ﺷﯘﯕﺎ ﺑﻪﺯﻯ ﺗﯜﺭﻛﻠﻪﺭ «ﻗﺎﺯﯞﯦﻦ» ﻧﻰ ﺗﯜﺭﻙ ﺋﯧﻠﯩﻨﯩﯔ ﭼﯧﮕﺮﯨﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﺑﯩﺮﻯ ﮬﯧﺴﺎﺑﻠﯩﻐﺎﻥ . «ﻗﯘﻡ» ﺷﻪﮬﯩﺮﯨﻤﯘ ﭼﯧﮕﺮﺍ ﮬﯧﺴﺎﺑﻠﯩﻨﯩﺪﯗ . ﭼﯜﻧﻜﻰ «ﻗﯘﻡ» ﺗﯜﺭﻛﭽﻪ ﺳﯚﺯﺩﯗﺭ. ﺋﺎﻓﺮﺍﺳﯩﻴﺎﭘﻨﯩﯔ ﻗﯩﺰﻯ ﺑﯘﻳﻪﺭﺩﻩ ﺩﺍﺋﯩﻢ ﺋﻮﯞ ﺋﻮﯞﻻﻳﺘﺘﻰ. ﺑﻪﺯﯨﻠﻪﺭ «ﻣﻪﺭﯞﻩ ﺷﯩﺸﺎﮬﯩﺠﺎﻥ» ﺷﻪﮬﯩﺮﯨﻨﯩﻤﯘ ﺗﯜﺭﻙ ﭼﯧﮕﺮﯨﺴﯩﺪﯨﻜﻰﺷﻪﮬﻪﺭ ﮬﯧﺴﺎﺑﻠﯩﺸﯩﺪﯗ. ﭼﯜﻧﻜﻰ، ﻗﯩﺰﻧﯩﯔ ﺋﺎﺗﯩﺴﻰ «ﺋﺎﻟﯩﭗ ﺋﻪﺭﺗﯘﯕﺎ» ﺋﺎﺷﯘ ﺋﺎﻓﺮﺍﺳﯩﻴﺎﭘﻨﯩﯔﺋﯚﺯﯨﺪﯗﺭ.

    قاز سۈيى – ئىلى دەرياسىغا قۇيۇلىدىغان چوڭ بىر دەريانىڭ ئېتى. مۇنداق ئاتىلىشىنىڭ سەۋەۋى، ئافراسياپنىڭ قىزى ئۇنىڭ بۇيىدا بىر شەھەر بىنا قىلغان. بۇ ئىسىم ئۇنىڭ نامى بىلەن ئاتالغان.

    3. «ﺋﯘﺳﻤﻰ ﺗﺎﺭﯨﻢ» ﺋﯩﺴﻼﻡ ﺋﯧﻠﯩﺪﯨﻦ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﯧﻠﯩﮕﻪ ﺋﯧﻘﯩﭗ ﺑﺎﺭﯨﺪﯨﻐﺎﻥ ﭼﻮﯓ ﺩﻩﺭﻳﺎ. ﺑﯘ ﺩﻩﺭﻳﺎ ﺷﯘ ﻳﻪﺭﺩﻩ ﻗﯘﻣﻐﺎﺳﯩﯖﯩﭗ ﻛﯧﺘﯩﺪﯗ. ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭ ﭼﯧﮕﺮﯨﺴﯩﺪﯨﻜﻰ «ﻛﯘﭼﺎ» ﺩﯦﮕﻪﻥ ﻳﻪﺭﻧﯩﯔ ﻳﯧﻨﯩﺪﯨﻜﻰ ﺑﯩﺮ ﺟﺎﻳﻤﯘ «ﺗﺎﺭﯨﻢ» ﺩﯦﻴﯩﻠﯩﺪﯗ. ﺗﺎﺭﯨﻢ ﺳﯚﺯﯨﻨﯩﯔ ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮ ﻗﻮﻟﻠﯩﻨﯩﺸﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﺋﯘ ﺗﯧﻜﯩﻨﻠﻪﺭﮔﻪ ( ﺋﺎﻓﺮﺍﺳﯩﻴﺎﭘﻨﯩﯔﺋﻪﯞﻻﺩﯨﺪﯨﻦ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﺷﺎﮬﺰﺍﺩﯨﻠﻪﺭﮔﻪ)، ﺋﺎﻓﺮﺍﺳﯩﻴﺎﭖ ﺋﺎﯞﻻﺩﯨﺪﯨﻦ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﺧﯧﻨﯩﻤﻼﺭﻏﺎ، ﺷﯘﻧﺪﺍﻗﻼﺋﯘﻻﺭﻧﯩﯔ ﺋﯘﻟﯘﻍ – ﺋﯘﺷﺸﺎﻕ ﺑﺎﻟﯩﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﺧﺎﺱ ﺑﯩﺮ ﺳﯚﺯ. ﺧﺎﻥ ﺋﻮﻏﯘﻟﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻘﯩﻼﺭ ﮬﻪﺭﻗﺎﻧﭽﻪﻳﯘﻗﯘﺭﻯ ﻣﻪﺭﺗﯩﯟﯨﺪﻩ ﺑﻮﻟﺴﯩﻤﯘ، ﺑﯘ ﺳﯚﺯ ﺋﯘﻻﺭﻏﺎ ﺋﯩﺸﻠﯩﺘﯩﻠﻤﻪﻳﺪﯗ، ﺧﺎﻥ ﺋﻪﯞﻻﺩﯨﺪﯨﻦ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥﺋﺎﻏﭽﺎ ﺧﯧﻨﯩﻤﻼﺭﻏﺎ ﺋﯘﻧﯟﺍﻥ ﺋﻮﺭﻧﯩﺪﺍ «ﺋﺎﻟﺘﯘﻥ ﺗﺎﺭﯨﻢ» ﺩﯦﮕﻪﻥ ﺳﯚﺯ ﺋﯩﺸﻠﯩﺘﯩﻠﯩﺪﯗ . ﺑﯘﻧﯩﯖﺪﯨﻦﺷﯘﻧﻰ ﻛﯚﺭﯛﯞﯦﻠﯩﺸﻘﺎ ﺑﻮﻟﯩﺪﯗﻛﻰ، ﺗﺎﺭﯨﻢ ﺩﻩﺭﻳﺎﺳﯩﻨﻰ ﺑﯜﻳﯜﻙ، ﺋﯘﻟﯘﻍ ﮬﺎﻳﺎﺗﻠﯩﻘﻨﯩﯔ ﻣﻪﻧﺒﻪﺳﻰﺳﯜﭘﯩﺘﯩﺪﻩ ﺋﯘﻟﯘﻏﻠﯩﻐﺎﻥ. ﺷﯘﻧﯩﯔ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﺧﺎﻥ ﺋﻪﯞﻻﺩﻟﯩﺮﯨﻨﻰ ﯞﻩﺗﻪﻧﻨﯩﯔ ﺑﯩﺮ ﺳﻪﻟﺘﻪﻧﯩﺘﯩﻨﯩﯔﺳﯩﻤﯟﻭﻟﻰ ﺳﯜﭘﯩﺘﯩﺪﻩ «ﺗﺎﺭﯨﻢ» ﺩﻩﺭﻳﺎﺳﯩﻨﻰ ﺧﺎﻥ ﺋﻪﯞﻻﺩﻟﯩﺮﯨﻐﺎ ﻛﯚﭼﯜﺭﯛﭖ ﻗﻮﻟﻼﻧﻐﺎﻥ .

    4. ﺑﺎﺭﺳﺨﺎﻥ _ ﺋﺎﻓﺮﺍﺳﯩﻴﺎﭘﻨﯩﯔ ﺋﻮﻏﻠﯩﻨﯩﯔ ﺋﯧﺘﻰ . ﺑﺎﺭﺳﺨﺎﻥ ﺷﻪﮬﯩﺮﯨﻨﻰ ﺷﯘ ﺑﯩﻨﺎ ﻗﯩﻠﺪﯗﺭﻏﺎﻥ.

    5. ﺑﺎﺭﭼﯘﻕ _ ﺋﺎﻓﺮﺍﺳﯩﻴﺎﭖ ﺗﯘﺭﻏﺎﻥ ﺑﯩﺮ ﺷﻪﮬﻪﺭ. ﺋﯘ ﻳﻪﺭﺩﻩ ﺑﻮﺧﺘﯘ ﻧﺎﺳﺴﺎﺭﻧﯩﯔ ﺋﻮﻏﻠﻰ ﺑﻪﻧﺰﻩﻥﺋﺎﻓﺮﺍﺳﯩﻴﺎﭘﻨﯩﯔ ﻗﯩﺰﻯ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻳﻮﺷﯘﺭﯗﻥ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟﻩﺗﺘﻪ ﺑﻮﻟﻐﺎﻧﻠﯩﻘﻰ ﺋﯜﭼﯜﻥ ﺷﯘ ﻳﻪﺭﮔﻪ ﻗﺎﻣﺎﻟﻐﺎﻥ.

    ﻣﻪﻧﺒﻪ : «ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕﻛﺎﺭﯞﺍﻧﻠﯩﺮﻯ»

يازما ھوقۇقى: ئالىم بىز بلوگى
## مەنبەلەر

تۈر:جۇغراپىيە
تۈر:ئۇيغۇر تارىخى
كۆجە

كۆجە (köjé ) ئۇيغۇر خەلقى ياخشى كۆرىدىغان مەززىلىك تائاملاردىن بىرى. ئۇنىڭغا كۆكۋاش قوناق ئاساسلىق خۇرۇچ قىلىنغاچقا، ئۇنى كۈزدىلا ئېتىپ ئىچىشكە بولىدۇ. كۆجىنىڭ قايسى دەۋرلەردە پەيدا بولغانلىقى ھەققىدە بىرەر ئېنىق تارىخىي مەلۇمات بولمىسىمۇ، بىراق ئۇنى ئەجدادلىرىمىز كۆممە قوناق تېرىشقا باشلىغاندا ۋۇجۇدقا كەلتۈرگەن، دېسەك ئۇنچە ئاساسسىز بولمايدۇ. كۆجە ئىنتايىن سىڭىشلىق تاماق بولۇپ، ھەرقانداق ئادەمگە ئېغىر كەلمەيدۇ. ئۇنىڭدىن سۈت تەمى تېتىپ تۇرىدۇ، ئىچكەندىن كىيىن ئادەمنىڭ مەيدىسى يەڭگىللىك ھېس قىلىدۇ. 

كۆجە مۇنداق ئېتىلىدۇ: ئاۋۋال يېتەرلىك مىقداردا پاكىز سويۇلغان كۆكۋاش تەييارلاپ، دېنىنى كاساڭغا مەدىكى قالغۇچە قىرىپ چۈشۈرۈپ، يۇمشاق سوقىمىز. ئۇنىڭدىن كىيىن سوقمىغا ئازراق سۇ سېپىپ، تىرىپى بىلەن سۈتىنى ئايرىيمىز. كىيىن گۆش، چامغۇر سېلىپ قاينىتىلغان شورپىغا ئايرىلغان داننى سېلىپ بىردەم قاينىتىمىز. ئۇنىڭدىن كىيىن قايناۋاتقان قازانغا قوناق سۈتىنى ئاز - ئازدىن قۇيۇپ، ماتىلاپ پىشۇرىمىز. شۇنىڭغا دىققەت قىلىش كېرەككى، ئەگەر كۆكۋاش سۈتى بىراقلا كۆپ قۇيىۋىتىلسە ياكى ياخشى ماتىلاپ بېرىلمىسە، سۈت بىلەن دان ئارىلاشماي، كۆجە بۇزۇلىدۇ. كۆجە پىشاي دېگەندە ئازراق يۇمغاقسۈت سېلىۋېتىشنى ئۇنتۇپ قالماسلىق لازىم.
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر تائاملىرى
سەۋزە تۈگرىسى

سەۋزە تۈگرىسى ئۇيغۇر تامىقى بولۇپ، خۇرۇچلىرى: ئاق ئۇندىن 800 گرام، سېمىز قوي گۆشىدىن 300 گرام، قىزىل ـ سېرىق سەۋزىدىن 400 گرامدىن، قىزىلمۇچتىن بىر تال، پىيازدىن 50 گرام، ئەبجەش ياغدىن 100 گرام؛ تۇز،ئاقمۇچلاردىن مۇۋاپىق مىقداردا.

ئېتىش ئۇسۇلى مۇنداق: 

1. ئۇنغا يېتەرلىك تۇز سېلىپ، خېمىرنى يۇغۇرۇپ تىندۇرىمىز. 

2. گۆششنى ئۇششاق توغراپ، ئازراق تۇز ئارىلاشتۇرۇپ قويىمىز. سەۋزىنى قىرغۇچ بىلەن قىرىپ، قايتا ئۇششاق چاناپ، ئۇششاق توغرالغان پىياز، قىزىلمۇچ، تۇز، ئاقمۇچ، ئەبجەش ياغ، گۆشلەرنى قوشۇپ،ئارىلاشتۇرۇپ قىيما تەييارلايمىز.

3. خېمىرغا ياخشى ئىشلەپ يېتەرلىكزوۋۇلا ئۈزۈپ، جىلتا ئېچىپ، قىيمىنى سېلىپ تۈگۈپ، قايناۋاتقان قازانغا سېلىپ پىشۇرساق بولىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر تائاملىرى
سېرىق كۈدە تۈگرىسى

سېرىق كۈدە تۈگرىسى ئېتىش ئۇسۇلى:

خۇرۇچلىرى: ئاق ئۇندىن 600 گرام، لوق گۆشتىن 200 گرام، ئەبجەش ياغدىن 70 گرام، سېرىق كۈدىدىن 600 گرام، پالەكتىن 100 گرام؛ تۇز، ئاقمۇچ، ئەتكەن قىزىلمۇچ، ئاچچىقسۇلاردىن مۇۋاپىق مىقداردا.

ئېتىش ئۇسۇلى: 

1. ئۇنغا يېتەرلىك تۇز سېلىپ، خېمىرنى يۇغۇرىمىز. 2. گۆش، سېرىق كۈدە، پالەكلەرنى ئۇششاق توغراپ، تۇز، ئاقمۇچ، ئەبجەش ياغ سېلىپ قىيما تەييارلايمىز. 3. خېمىرغا ئىشلەپ پىلتا قىلىپ، زوۋۇلا ئۈزۈپ، جىلتا ئېچىپ قىيما سېلىپ، تۈگرە تۈگۈپ قايناۋاتقان قازانغا سېلىپ، قازان قايناپ تۈگرە ئۆرلەپ چىققاندا، پات ـ پات سوغۇق سۇ تېمىتىپ پىشۇرۇپ، تەخسىگە ئېلىپ، ئەتكەن قىزىلمۇچ، ئاچچىقسۇ بىلەن ئىستېمال قىلساق بولىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر تائاملىرى
قوي گۆشى پۇرچاق بوتقىسى

**قوي گۆشى پۇرچاق بوتقىسى**

قوي گۆشى پۇرچاق بوتقىسى بولسا قوينىڭ گۆشى، ھۆل كراخمال ، پۇرچاق بوتقىسى ، سۇڭپىياز ، كۆپتۈرۈلگەن بامبۇك ، زەنجىۋىل ئۇنى ، مور ، تۇز ، ئاقمۇچ ، پالەك ، تېتىتقۇ، جاڭيۇ ، كۈنجۈت يېغى  قاتارلىق ماتىرياللاردىن تەييارلىنىدىغان بۇلۇپ ، تەمى ياخشى .

خۇرۇچلار: قوينىڭ گۆشى 70 گرام، ھۆل كراخمال ئازراق، پۇرچاق بوتقىسى بىر پارچە، سۇڭپىياز بىر تال، كۆپتۈرۈلگەن بامبۇك 70 گرام، زەنجىۋىل ئۇنى ئازراق، مور بەش قۇلاق، تۇز مۇۋاپىق، ئاقمۇچ ئازراق، پالەك ئىككى تۈپ، تېتىتقۇ بىر چىمدىم، جاڭيۇ ئازراق، كۈنجۈت يېغى ئازراق.

## '''تەييارلاش ئۇسۇلى'''
1. قوي گۆشىنى كىچىك، نېپىز يالپاقلاپ، دۇفۇنى يانتۇ، ياپىلاق، بامبۇك نوتىسى نېپىز توغرىلىدۇ. 

2. توغرالغان گۆشكە تۇز، كراخمال قوشۇپ تەكشى ئارىلاشتۇرۇلىدۇ. 

3. ساپلىققا سۇ قۇيۇپ قاينىغاندا گۆشنى سېلىپلا سۈزۈۋېلىنىدۇ. ئارقىدىن پۇرچاق بوتقىسى قايناق سۇغا سېلىپ بىر قاينىتىپلا سۈزۈپ 

ئېلىنىدۇ.

4. ساپلىققا شورپا قۇيۇپ، گۆش ۋە پۇرچاق بوتقىسى سېلىپ، ئارقىدىن تۇز، جاڭيۇ، زەنجىۋىل، بامبۇك، مور، پىياز، پالەك قاتارلىقلارنى سېلىپ قاينىغاندا كۆپۈكنى ئېلىۋېتىپ، تېتىتقۇ ئاقمۇچ، كراخمال سېلىپ قاينىتىپ، كۈنجۈت يېغى تېمىتىپ چوڭقۇر تەخسىگە ئۇسۇلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر تائاملىرى
ھەسەن نەسرۇللاھ

alt=ھەسەن نەسرۇللاھ|thumb|ھەسەن نەسرۇللاھ
ھەسەن نەسرۇللاھ (ئەرەبچە: حسن نصرالله) بۇرج ھامۇد 1960-يىلى 31-ئاۋغۇست تۇغۇلغان - 2024-يىلى 27-سېنتەبىر بېيرۇتتا ۋاپات بولغان).  ئۇ لىۋانلىق دىنىي زات ۋە شىئە مەزھىپىدىكى ئىسلام پارتىيىسى ۋە قوراللىق تەشكىلات ھىزبۇللانىڭ باش كاتىپى ،

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر

تۈر:لىۋان
ھەسەن مەخسۇم

ھەسەن مەخسۇم (ياكى ھەسەن مەخدۇم)  ئەبۇ مۇھەممەد ئەل تۈركىستان ياكى ئىشان سۇمۇت دەپمۇ ئاتىلىدۇ ، 1964-يىلى قەشقەر يېڭىشەھەر ناھىيىسىدە تۇغۇلغان. ھەسەن مەخسۇم 1993-يىلى ئۆكتەبىردە خىتاي ساقچىلىرى تەرىپىدىن تۇتۇلغان ۋە خىتاي دائىرىلەر تەرىپىدىن  ئۈچ يىل ئەمگەك ئارقىلىق تەربىيىلەشكە ھۆكۈم قىلىنغان. ئۇ 1997-يىلى چەتئەلگە چىقىپ كەتكەن. ئۇ ئۇيغۇر غازاتچى بولۇپ ، ئۇ بازا تەشكىلاتى بىلەن مۇناسىۋىتى بار دەپ گۇمان قىلىنغان ئىسلام رادىكال تەشكىلاتى تۈركىستان ئىسلام پارتىيىسىنىڭ رەھبىرى ئىدى.  ئۇ 2003-يىلى 10-ئاينىڭ 2-كۈنى پاكىستان ئارمىيىسى تەرىپىدىن تېرورلۇققا قارشى تۇرۇش ھەرىكىتىدە ئېتىپ ئۆلتۈرۈلگەن.

## ئوقۇش ھاياتى

## ۋەتەندىكى پائالىيەتلىرى

## چەتئەلدىكى پائالىيەتلىرى

## شېھىت قىلىنىشى
خىتاي ، پاكىستان ۋە ئامېرىكا ئەمەلدارلىرى 2003-يىلى 10-ئاينىڭ 2-كۈنى ، ئافغانىستان چېگراسىنىڭ جەنۇبىدىكى ۋەزىرىستاندىكى پاكىستان ئارمىيىسى تەرىپىدىن بازا تەشكىلاتى گۇمانلىق دەپ قارالغان مەشىق لاگېرىغا سەھەردە ئېلىپ بېرىلغان ھۇجۇمدا ئېتىۋېتىلگەنلىكىنى دەلىللىدى.

پاكىستان ئارمىيىسى 2003-يىلى 10-ئاينىڭ 2-كۈنى ئافغانىستان چېگراسىغا يېقىن جەنۇبى ۋەزىرىستاندىكى بازا تەشكىلاتىنىڭ يوشۇرۇنغان جايىغا ھۇجۇم قىلىپ ، مەخسۇم قاتارلىق سەككىز كىشىنى ئېتىپ ئۆلتۈرگەن. بېيجىڭ خەۋەرلىرى ۋە خەلقئارا خەۋەرچىلەر رەھبىرى دەسلەپتە ئامېرىكىنىڭ پاكىستان بىلەن تېرورلۇققا قارشى تۇرۇش ھەرىكىتىدە ھەمكارلاشقانلىقىنى خەۋەر قىلدى ، ئەمما پاكىستان ئارمىيىسىنىڭ باياناتچىسى گېنېرال مايور شاۋكەت سۇلتان ئامېرىكىنىڭ ھەربىي ئىشلىرىغا ئارىلاشقانلىقىنى رەت قىلدى. سۇلتان «DNA تەكشۈرۈشى ئۇنىڭ مەخسۇم ئىكەنلىكىنى ئېنىقلاش ئۈچۈن ئېلىپ بېرىلدى» دېدى. خىتاي ھۆكۈمىتى ئۇنىڭ جەسىتىنى ئېنىقلاشقا ياردەملەشكەن.

## مۇناسىۋەتلىك مەزمۇنلار
* تۈركىستان ئىسلام پارتىيىسى
* ئابدۇقادىر ياپچان

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
تۈر:تۈركىستان ئىسلام پارتىيىسى
تۈركىستان ئىسلام پارتىيىسى

alt=تۈركىستان ئىسلام پارتىيىسىنىڭ بايرىقى|thumb|تۈركىستان ئىسلام پارتىيىسىنىڭ بايرىقى
**تۈركىستان ئىسلام پارتىيىسى** ھەسەن مەخسۇم تەرىپىدىن پاكىستاندا 1997-يىلى قۇرۇلغان ئۇيغۇر ئىسلام رادىكال تەشكىلاتى. شەرقىي تۈركىستاننىڭ جۇڭگودىن مۇستەقىللىقىنى قولغا كەلتۈرۈش ئۈچۈن قۇرۇلغان. ئۇنىڭ ئوتتۇرىغا قويغان نىشانى شەرقىي تۈركىستان ۋە ئوتتۇرا ئاسىيادا ئىسلام دۆلىتى قۇرۇش. 

بۇ تەشكىلات ھازىر سۈرىيە ئىچكى ئۇرۇشىدا ھۆكۈمەتكە قارشى ئىتتىپاققا قاتناشقان. ئۇ ئىدلىبنىڭ جەنۇبى ۋە مەركىزى ۋە لاتاكىيەنىڭ شەرقىدىكى قوراللىق پائالىيەتلىرىنى داۋاملاشتۇردى.

## تېرورلۇق تەشكىلاتى دەپ ئېتىراپ قىلىش
بۇ تەشكىلات ئەرەب بىرلەشمە خەلىپىلىكى ، جۇڭگو ، قازاقىستان ، قىرغىزىستان ، روسىيە ، سۈرىيە ۋە تۈركىيە تەرىپىدىن تېرورلۇق تەشكىلاتى دەپ ئېلان قىلىنغان. ئامېرىكا ھۆكۈمىتى تۈركىستان ئىسلام پارتىيىسىنى 2002-يىلى تېرورلۇق تەشكىلاتى دەپ ئېتىراپ قىلغان تەشكىلاتلار تىزىملىكىگە قوشتى ، ئەمما 2020-يىلى ئۆكتەبىردە تۈركىستان ئىسلام پارتىيىسىنى بۇ تىزىملىكتىن ئۆچۈردى.

## مۇناسىۋەتلىك مەزمۇنلار
* ھەسەن مەخسۇم
* ئابدۇقادىر ياپچان

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇرلار
تۈر:تۈركىستان ئىسلام پارتىيىسى
ئابدۇقادىر ياپچان

ئۇيغۇر جامائەت ئەربابى ئابدۇقادىر ياپچان 1958-يىلى 10-ئۆكتەبىر قەشقەر كوناشەھەر ياپچان يرزىسىدا تۇغۇلغان بولۇپ ، ئەسلى ئىسمى ئابدۇقادىر ئاھمەت. ھازىر تۈركىيە ئىستانبۇلدا ياشىماقتا. 

## ئوقۇش ھاياتى
ئابدۇقادىر ياپچان دەسلەپكى قېتىم 1973 ‏- يىلى 11 ‏- ئاينىڭ 8 ‏- كۈنى 15 يېشىدا ئوتتۇرا مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرىبىلەن بىرلىكتە تەشكىلات قۇردى دېگەن جىنايەت بىلەن قولغا ئېلىنىپ 10 يىللىق قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنغانكېيىن   ماۋزىدۇڭ ئۆلگەندىن كېيىن جىنايىتى يىنىكلىتىپ 6 يىل ياتقاندىن كېيىن 1979‏- يىلى 10‏-ئاينىڭ 8 ‏- كۈنىتۈرمىدىن قويۇپ بېرىلگەن. ئىككىنجى قېتىم 1990 ‏- يىلى بارىن ۋەقەسى يۈز بەرگەندە بارىن ئىنقىلابىغا قاتناشقان كىشىلەر بىلەن مۇناسىۋىتى بار دەپ گۇمان بىلەن قارىلىپ قولغا ئېلىنغان ۋە 3 يىل تۈرمىگە قامالغاندىن كېيىن 1993‏- يىلى تۈرمىدىن چىققان. شۇ يىلى يەنە قاغىلىقتا ئالەمدىن ئۆتكەن دىنى ئالىم  مەرھۇم ئابدۇلھەكىم مەخسۇم ۋاپات بولغاندا خىتاي دائىرلىرى ئابدۇقادىر ياپچاننى مەرھۇمنىڭ جىنازا نامىزىغا قاتناشتى دېگەن جىنايەت بىلەن يەنە قولغائېلىپ 3 يىل تۈرمىگە قامىغان. 

## ۋەتەندىكى پائالىيەتلىرى

## چەتئەلدىكى پائالىيەتلىرى
ئابدۇقادىر ئەپەندى 1997 ‏- يىلى تۈرمىدىن چىققاندىن كېين چەتئەلگە قېچىپ چىققان. شۇنىڭدىن بىرى تۈركىيىنىڭ ئىستانبۇل شەھىرىدە مۇھاجىر بولۇپ ياشىماقتا.

## تەشەببۇسلىرى

* شەرقىي تۈركىستان خىتايلار تەرىپىندىن 1949-يىلى بېسىۋېلىنغان زېمىن.
* خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاننى ئىشغال قىلىۋالغان ۋە شەرقىي تۈركىستان خەلقىگە زۇلۇم قىلىۋاتقان زالىم.
* خىتاينى شەرقىي تۈركىستاندىن قۇغلاپ چىقىرىمىز.
* ئ‍سلام بىلەن كوممۇنىزىم ئوت بىلەن سۇغا ئوخشاش بىر-بىرىگە قارشى، يېقىن كىلىش ئىھتىمالى يوق، كوممۇنىزىم تۈزۈلمسنىڭ توغرا بولۇش ئىھتىمالى يوق، بۇ ئىككسنى بىر يەرگە ئەكىلىپ سلىشتۇرغان كىشمۇ كاپىر بولىدۇ.
*

## مۇناسىۋەتلىك مەزمۇنلار
* تۈركىستان ئىسلام پارتىيىسى
* ھەسەن مەخسۇم
* شەرقىي تۈركىستان مائارىپ ۋە ھەمكارلىق جەمئىيىتى

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
تۈر:تۈركىستان ئىسلام پارتىيىسى
پېتىنقى

پېتىنقى ئۇيغۇر تىلى بولۇپ، مەنىسى : چوڭقۇر، ئوي ، ئويمان،
## مەنبەلەر
سۇنۇم

سۇنۇم (Presentation) ئادەتتە ھەرخىل ئۇچۇرلارنى سۇنۇمچىدىن ئاڭلىغۇچىلارغا ياكى تاماشىبىنلارغا يەتكۈزۈلىشىنى كۆرسىتىدۇ. سۇنۇمچى ئادەتتە ئالدىن تەييارلانغان سۇنۇم ماتىرياللارنى ياكى نەق مەيداندا شۇ دەقىقىدە ئۆز ئوي-پىكىرىلىنى ئاڭلىغۇچىلارغا يەتكۈزىدۇ. سۇنۇمچنىڭ كۆپ قوللىندىغان سۇنۇم ئۇسۇللىرى لېكسىيە، دەرىس، نۇتۇق، يىغىن، ۋە باشقلار. سۇنۇمچىنىڭ مەقسىتى كۆپ خىل بولىدۇ، مەسلەن ئىلھام مەدەت بېرىش، يېڭى ئىدىيە ياكى ئوي پىكىرلىنى تونۇتۇش، مەھسۇلات تونۇشتۇرۇش، دەرس ئۆتۈش قاتارلىقلار. ھازىر تۇرمۇشتا بىزگە كۆپ ئۇچىرايدىغان سۇنۇم دەل مەكتەپلەردە، شىركەتلەردە، ۋە ھۆكۈمەت ئورگانلىرىدا مىكروسوفت تامتەسۋىر (Microsoft Excel) ئارقىلىق سۇنۇم قىلىشتۇر. سۇنۇمدا ھازىر تېخنىكىنڭ تەرەققىياتى بۇيىچىنچە ھەرخىل ئۈن، سىن، كلىپ، كارتون، جانلاندۇرۇم، ماڭگا قاتارلىقلارنى ئۈنۈمنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن ئىشلىتىدۇ. 
thumb|نەق مەيداندا پرويىكتور ئارقىلىق سۇنۇم قىلىش.

### مۇناسىۋەتلىك
نەقسۇنۇم (جانلىق \ شۇ دەقىقىدە)

### ئالبۇم

ھۆججەت:UNC QEP Expo Presentation.jpg|قەغەز دوسكا ئارقىلىق سۇنۇم قىلىش
ھۆججەت:Children's Hearing presentation at Rotary meeting in Scotland 2021.jpg|ئىلمى يىغىنىدا سۇنۇم قىلىش
ھۆججەت:Ansible presentation talk with Luca Biscaldi and streaming kit - Linux Day 2022 in Milano.jpg|مۇئەللىم مىكروسوفت تامتەسۋىر بىلەن سۇنۇم قىلماقتا
ھۆججەت:Queer and Feminist Archives JFTR presentation 02.jpg|يىغىندا سۇنۇم قىلىش
ھۆججەت:Presentation Archives nationales - mise en place d'un projet open content - 26 avril 2022.pdf|سۇنۇم قىلىنغان تامتەسۋىر

## مەنبەلەر

تۈر:سۇنۇم
توك قاچىلىغۇچ

زەرەتلىگۈچ، ئالمىشىشچان توكنى تۆۋەن بېسىملىق بىۋاسىتە توكقا ئايلاندۇرىدىغان ئۈسكۈنى.

## مەنبەلەر

تۈر:تېخنولوگىيە
ئېكولوگىيە

ئېكولوگىيە مەنىسى جانلىقلار ۋە ئۇلارنىڭ مۇھىتى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى ئىلمىي تەتقىق قىلىش.

## مەنبەلەر
ئابىئوتىك

ئابىئوتىك(Abiotic ) جانلىق بولمىغان نەرسىلەر دېگەن مەنىدە.  جانلىق ئەمەسلەرنىڭ تۈرى ئىنتايىن كەڭ ، مەسىلەن يورۇقلۇق ، تېمپېراتۇرا ، سۇ قاتارلىقلار.
## مەنبەلەر