open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ماشىنا ئەسكەرلەر

ئۇلار قاراۋۇللۇق قىلالايدۇ، چارلاش ۋەزىپىلىرىنى ئىجرا قىلالايدۇ؛ «ساپيور ئەسكەر» لەرنىڭ ئورنىدا مىنا كۆمۈش، مىنا تازىلاش قاتارلىق خەتەرلىك مۇرەككەپ خىزمەتلەرنى ئۈستىگە ئالالايدۇ.

## قىسقىچە تونۇشتۇرۇش
دۇنيادا ھازىر تۈرلۈك شەكىلدىكى «ماشىنا ئەسكەر» لەر تەتقىق قىلىنىپ ياسىلىۋاتىدۇ، ئۇلار قاراۋۇللۇق قىلالايدۇ، چارلاش ۋەزىپىلىرىنى ئىجرا قىلالايدۇ؛ «ساپيور ئەسكەر» لەرنىڭ ئورنىدا مىنا كۆمۈش، مىنا تازىلاش قاتارلىق خەتەرلىك مۇرەككەپ خىزمەتلەرنى ئۈستىگە ئالالايدۇ؛ «رازۋېدكىچى ئەسكەر» بولۇپ، دۈشمەن ئارقا سېپىگە بېرىپ، تۈرلۈك مۇرەككەپ ھەم خەتەرلىك رازۋېدكا ۋەزىپىلىرىنى ئورۇندىيالايدۇ، ئۇنىڭدىن باشقا، «سۇ ئاستى ئەسكەرلىرى» نىڭ ئورنىدا دۈشمەن سۇ ئاستى پاراخوتىنىڭ ئورنىنى بەلگىلىيەلەيدۇ، تورپېدانى ئاپتوماتىك قويۇپ بېرىپ، نىشاننى گۇمران قىلالايدۇ.

## ئالاھىدىلىكى
جەڭ مەيدانلىرىنىڭ يەر شەكلى مۇرەككەپ بولغاچقا، قۇرۇقلۇقتىكى نۇرغۇن جايلاردا ئاپتوموبىللار يۈرەلمەيدۇ. بەزى دۆلەتلەر يەنە ھەر خىل شەكىلدىكى «ماڭالايدىغان ماشىنا» نى تەتقىق قىلىپ ياساۋاتىدۇ، ئۇلار جەڭ مەيدانلىرىدا توسالغۇسىز مېڭىپ، تۈرلۈك ۋەزىپىلەرنى ئورۇندىيالايدۇ.

## مۇندەرىجە

* قىسقىچە چۈشەندۈرۈش
* قىسقىچە تونۇشتۇرۇش 
* ئالاھىدىلىكى
* تۈرلىرى ۋە رولى
* سۈرەتلەر
* قامۇس باشبېتى

## تۈرلىرى ۋە رولى
ماشىنا ئادەم ھېرىپ-چارچاشنى بىلمەيدۇ، خېيىمخەتەردىن قورقماي ئالغا ئىلگىرىلەيدۇ، ئادەمنىڭ «قوماندانلىقى» غا مۇتلەق بويسۇنىدۇ، ئۇلار كەلگۈسى جەڭ مەيدانلىرىدىكى كۆڭۈلدىكىدەك «جەڭچى» . ھازىر ئامېرىكا قۇرۇقلۇق ئارمىيىسى تەتقىق قىلىپ ياساۋاتقان ھەربىي ماشىنا ئادەملەردىن ئاپتوموبىللارنى قۇتقۇزغۇچى، قوغدىغۇچى ماشىنا ئادەم، مىنا ئورۇنلاشتۇرغۇچى ماشىنا ئادەم، مىنا تازىلىغۇچى ماشىنا ئادەم، «پىيادە ئەسكەرلەر ئاۋانگارتى» ماشىنا ئادىمى، مەھەللىلەرنى رازۋېدكا قىلغۇچى ماشىنا ئادەم، تاكتىكىلىق رازۋېدكا ماشىنا ئادىمى ۋە تۈتۈن قويۇپ بەرگۈچى ماشىنا ئادەم قاتارلىقلار بار. ھەربىي ماشىنا ئادەملەرنىڭ جابدۇندۇرۇلۇشى ۋە ئىشلىتىلىشى كەلگۈسىدىكى جەڭگە زور تەسىر كۆرسىتىدۇ.
## مەنبەلەر
تەنتەربىيە ھادىسىسى ئۈچۈن ئەڭ كۆپ ھەق تۆلەش

ئامېرىكا كالىفورنىيە شتاتىنىڭ سان-فرانسىسكو شەھىرىدىكى كېلليې نىيلېس (13 ياش) نىڭ بىر مەيدان كالتەك تپ مۇسابىقىسىدىكى شەخت توقۇنۇشتا بېشى سىرتتىن زەخمىلىنىپ پالەچ بولۇپ قالغان. بۇنىڭ ئۈچۈن «موئۇنت زىئون» دوختۇرخانىسىنىڭ بىر نەپەر دوختۇرى بىلەن ئۇنىڭ كەسىپدىشى زىيانكەشلىككە ئۇچرىغۇچىغا تۆت مىليون 25 مىڭ ئامېرىكا دوللىرى تۆلىگەن. بۇ، دۇنيا بويىچە تەنتەربىيە ھادىسىسى ئۈچۈن ئەڭ كۆپ ھەق تۆلەش ھېسابلىنىدۇ
## مەنبەلەر

تۈر:تەنتەربىيە
تىتا

**تىتا** قەدىمكى خوتەن تىلىدىكى پۇل بىرلىكى بولۇپ، بىر تىتا تۆت دىراھما غا، يەنى بىر سەرگە، بىر پۈتۈن تىتا دىراھما 24 مىسقالغا تەڭ بولغان
## مەنبەلەر
شادى پولو

شادى پولۇ بولسا گۈرۈچ ، سەۋزە ، سۇ يېغى، پىياز ، پوستومبا ، زىرە ، جىگەر ، تۇز قاتارلىق ماتىرياللاردىن تەييارلىنىدىغان پولۇنىڭ بىر تۈرى .  

## لازىملىق ماتىرياللار
7پارچەلازىملىق ماتىرياللارگۈرۈچ بىر كىلوگرام، سەۋزە 500 گرام، سۇ يېغى 105 گرام، پىياز بىر تال، پوستومبا 250 گرام، زىرە مۇۋاپىق، جىگەر 250 گرام، تۇز مۇۋاپىق مىقداردا.

## تەييارلاش ئۇسۇلى
1. پوستۇمبا بىلەن جىگەرنى كېپەكتەك ئۇششاق چاناپ، پىيازنى يالپاق، سەۋزە قوناقتەك چوڭلۇقتا توغرىلىنىدۇ. 

2. قازانغا ياغ قۇيۇپ 7 دەرىجە قىزىتىپ، پوستۇمبا، جىگەر، پىيازنى سېلىپ قورۇغاندىن كېيىن، سەۋزىنى سېلىپ يەنە قورۇلىدۇ. خۇرۇچلار سارغىيىپ پىشقاندا تۇز، سۇ قۇيۇپ 

20 15 مىنۇت قاينىتىپ، يۇيۇلغان گۈرۈچنى سېلىپ، ئاش دەم يېگەندىن كېيىن زىرىنى سېلىپ ئارىلاشتۇرۇپ، لېگەنلەرگە ئۇسۇپ داستىخانغا كەلتۈرۈلىدۇ.
## مەنبەلەر
باھاسى ئەڭ قىممەت يەر

ئەنگلىيىنىڭ لوندون شەھىرى-دۇنيا بويىچە شەكسىز ھالدا يەر ھايانكەشلىكىنىڭ مەركىزىي بولۇپ قالغان. 1973-يىلنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا ئەركىن سېتىلىۋاتقان ھەر بىر كۇۋادىرات مېتىر يەرنىڭ باھاسى 275 مىڭ فرانكقا يەتكەن. مۇشۇ باھا بويىچە ھېسابلىغاندا، ۋىس مىست دۆلەت بانكىسىنى دۇنيا بويىچە باھاسى ئەڭ قىممەت بىر كورپۇس بىنا دەپ ئېيتىشقا بولىدۇ. بانكا بىناسىنىڭ ئىگەللىگەن ئورنى بىر گېكتار، ئېگىزلىكى 183 مېتىر بولۇپ، ئومۇمىي كۆلىمى 46 مىڭ 450 كۇۋادىرات مېتىر كېلىدۇ. ھەر بىر كۇۋادىرات مېتىر يەرنىڭ ئىجارىسىنى 12 مىڭ فرانكتىن ھېسابلاپ، 18 يىللىق ئىجارىگە توختام تۈزگەن، 1972-يىلىدىكى ئىجارە ھەققى بىر مىليارد 80 مىليون فرانك بولغان، بۇ بانكىنىڭ ئومۇمىي ئىگەللىگەن يېرى 2.6 گېكتار بولۇپ، تەخمىنەن ئىككى مىليارد 900 مىليون فرانكقا يارايدۇ.

1926-يىل 2-ئاينىڭ 1-كۈنى 118.5 كۇۋادىرات مېتىر كېلىدىغان بىر پارچە يەر ھەر بىر كۇۋادىرات مېتىرنى 5000 فرانك باھا بىلەن ۋائېر كوچىسىدىكى «رىئاللىق» شىركىتىگە سېتىپ بېرىلگەن. 

1964-يىلى 2-ئايدا ئامېرىكىنىڭ كالىفورنىيە ئىشتاتىنىڭ شىمالىدىكى ھوللېۋودتا سېتىلغاندا، بىر خانىم 510 ئامېرىكا دوللىرى خەجلەپ(2,850 فرانك) 7.6 × 16.5 سانتىمېتىر كېلىدىغان ئۈچ بۇرجەڭ يەرنى سېتىۋالغان. دېمەك، بىر گېكتار يەرنىڭ باھاسى 730 مىليون 364 مىڭ 940 ئامېرىكا دوللىرىدىن توختىغان.

## مەنبەلەر
سۇغا چىداملىق قەغەز

بىر خىل سۇدىن مۇداپىيەلىنەلەيدىغان قەغەز بار بولۇپ، ئۇنىڭ ئىقتىدارى غەلىتە ئۇنى سۇغا سېلىپ قويسا قانچە ئۇزاق تۇرسىمۇ ھېچنىمە بولمايدۇ، ئەگەر ئۇنى سۇدىن ئېلىپ بىردەم قويۇپ قويسا، ئەسلىدىكى ھالىتىگە قايتىدۇ.

## قىسقىچە مەزمۇنى
ئادەتتىكى قەغەزلەر سۇدىن قوقىدۇ، ھەتتا پۇل بېسىشقا ئىشلىتىلىدىغان قەغەزمۇ سۇدا ئۇزۇن تۇرسا بىسىلىپ كېتىدۇ، بۇنىڭدىن بىر قانچە ئون يىللار ئىلگىرى، سۇغا چىداملىق قەغەزمۇ بار دېسە كۆپىنچە كىشىلەر ئىشەنمەيتتى . ھازىر ھەرخىل سۇدىن قوقمايدىغان قەغەزلەر ئىشلىنىپ چىقتى. بىر خىل سۇدىن مۇداپىيەلىنەلەيدىغان قەغەز بار بولۇپ، ئۇنىڭ ئىقتىدارى غەلىتە ئۇنى سۇغا سېلىپ قويسا قانچە ئۇزاق تۇرسىمۇ ھېچنىمە بولمايدۇ، ئەگەر ئۇنى سۇدىن ئېلىپ بىردەم قويۇپ قويسا، ئەسلىدىكى ھالىتىگە قايتىدۇ، ئۇنداقتا ئۇ قەغەز نېمە ئۈچۈن سۇدىن قورقمايدۇ ؟ 

ئادەتتىكى قەغەزلەرنىڭ ھەممىسى ياغاچ ياكى ئۆسۈملۈك تالالىرىنى خام ئەشيا قىلىنىپ ئىشلىنىدۇ، شۇ تەبىئىي تالالارنىڭ تەركىبىدە سىللۇزا بار ، سىللۇزا مولىكولاسىدا بىر قانچە مىڭلىغان گىلوكۇزا بۆلەكچىلىرى بولۇپ ، بۇ بۆلەكلەرنىڭ بىر قىسمىدا سۇغا مايىللىق رولى بار . ئەگەر ئادەتتىكى قەغەزنى سۇغا سالساق ئاسانلا بۇزۇلىدۇ ، سۇغا چىداملىق قەغەزلەر ئانئورگانىك ماددىلاردىن ئىشلەنگەن ، ئۇلارنىڭ ئىچىدىكى بىر خىل قەغەز بازالىت ، شۈەنۋو مىنرالى ياكى قۇملاردىن ئىشلەنگەن شۇەنرۇڭ مىنرالى سۇيۇلدۇرۇلغاندىن كېيىن ، سۇزۇلۇپ ئىنچىكە يىپ ھالىتىگە كەلتۇرۇلۇپ ، ئۇندىن كېيىن فىمۇل ئالدېگىد سىمولىسىغا چىلاپ ، ئۇنىڭغا يەنە بەيتۇفىن قوشۇپ ئىشلەنگەن . مەسىلەن : مەخسۇس پىۋا ، گاز سۈيى ، مېۋە سۈيى قاچىلىنىدىغان قەغەز بولۇپ ، نىپىز مېتال پىلاستىنكا ، سىنتىتىك سىمولا ، قەغەز ئۇچىنىڭ بىرىكىشىدىن تەركىب تاپقان . ئۇ ھاۋا ، سۇيۇقلۇق ئۆتكۈزمەيدۇ ، سۇغا چىداملىق. يەنە بىر خىل قەغەز بىرىكمە قەغەزدىن ئىشلەنگەن ، مەسىلەن : مەخسۇس پىۋا ، گاز سۇيى ، مېۋە سۇيى قاچىلىنىدىغان قەغەز بولۇپ ، نېپىز مېتال پىلاستىنكا ، سىنتېتىك سىمولا ، قەغەز ئۇچىنىڭ بىرىكىشىدىن تەركىب تاپقان . ئۇ ھاۋا ، سۇيۇقلۇق ئۆتكۈزمەيدۇ . كۆڭۇلدىكىدەك سۇغا چىداملىق قەغەز. 

ئۇنىڭدىن باشقا يەنە سۇدىن مۇداپىيەلىنىدىغان ماددىلارنى قەغەزگە ئارلاشتۇرۇش ئارقىلىق مەسىلەن  

ھازىر سۇدىن قورقمايدىغان قەغەزدىن قەغەز ئىستاكان، قۇتا تەخسە قاتارلىقلار ئىشلەنمەكتە، ئۇلارغا ئىچىملىكلەر، ھەتتا قىززىق شورپا، تاماق قاتارلىقلار قاچىلىنىدۇ. ئىشلىتىشكە ئەپلىك، يەڭگىل ھەم پاكىز،پەن-تېخنىكىنىڭ تەرەققىياتىغا ئەگىشىپ، يېڭىدىن يېڭى سۇغا چىداملىق قەغەزلەر كۆپلەپ مەيدانغا كېلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ئۆسۈملۈك
ئاقتۆبەك پولات ئارقانلىق كۆۋرۈكى

ئاقتۆبەك پولات ئارقانلىق كۆۋرۈكى رەڭگارەڭ ساھىل بېشىدا بولۇپ، ئىلگىرى رۇسىيە فىدراتىسىيەسى ئۆزگەرتىپ ياسىغان، بۇ ياغاچ قۇرۇلمىلىق كۆۋرۈك دەريادىن ئۆتۈش يولىنى شەكىللەندۈرگەن، ئۇنىڭ ئۈستىگە پەقەت تاق يۆنىلىشتىلا قاتنىيالايدۇ.

*
*

  

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**ئۇيغۇرچە نامى :**ئاقتۆبەك پولات ئارقانلىق كۆۋرۈكى


## قىسقىچە تونۇشتۇرۇش
ئاقتۆبەك پولات ئارقانلىق كۆۋرۈكى رەڭگارەڭ ساھىل بېشىدا بولۇپ، ئىلگىرى رۇسىيە فىدراتىسىيەسى ئۆزگەرتىپ ياسىغان، شۇ دەۋردە جۇڭگو-سوۋېت مۇناسىۋىتى دوستانە ئەمەس، ئاسما كۆۋرۈك نىڭ چارۋىچىلارنى پەسىللىك كۆچۈرۈش مۇلازىمەت قۇرۇلۇشىنى مەقسەت قىلغان، شۇڭا كۆۋرۈك ئۆلچىمى ناھايىتى تۆۋەن، كەڭ ئەمەس، بەرداشلىق بېرىش ئىقتىدارى ناھايىتى تۆۋەن، مۇنارنىڭ ئۈستىدە ھېچقانداق داتلىشىشتىن قوغداش ئۈسكۈنىلرى ئورنىتىلمىغان، ئاسما كۆۋرۈك ئۇزۇن يىللاردىن بۇيان رىمونت قىلىنمىغاچقا، بۇ كۆۋرۈك خەتەرلىك كۆۋرۈككە ئايلىنىپ قېلىش گىردابىغا يېقىنلاشماقتا، ئالاقىدار تارماقلار يەنە ئاسما كۆۋرۈك ئۈستىدە رېمونت قىلىش، پۇختىلاش خىزمىتى ئېلىپ بېرىپ ياغاچ قۇرۇلمىلىق كۆۋرۈك دەريادىن ئۆتۈش يولىنى شەكىللەندۈردى، ئەڭ كۆپ بولغاندا تراكتور ۋە كىچىك ماشىنا ماڭالايدۇ، ئۇنىڭ ئۈستىگە پەقەت تاق يۆنىلىشتىلا قاتنىيالايدۇ.  
## مەنبەلەر
جون سترائۇس

جون سترائۇس (1825-1899) ئاۋسترىيەلىك كومپوزىتور، دىرىژور ۋە ئىسكىرىپكا چالغۇچى، ئۇ كىچىكىدىنلا مۇزىكىغا ئامراق بولۇپ، يەتتە يېشىدىلا ۋالىس مۇزىكىسى ئىجاد قىلىشنى باشلىغان. 19 يېشىدا ۋېنادا تۇرۇبىلىق-كامانچىلىق چالغۇلار ئوركېستىرى تەشكىللەپ، پولشا ۋە گېرمانىيەنىڭ ھەرقايسى شەھەرلىرىدە ۋالىس مۇزىكىلىرى يىغىلىشى ئۆتكۈزگەن. بۇنىڭ بىلەن، ۋېنا ۋالىسلىرى پۈتكۈل ياۋروپانى قاپلىغان.

*
*

  

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**ئۇيغۇرچە ئىسمى :**جون سترائۇس

**دۆلەت تەۋەلىكى :**ئاۋسترىيە

**يۇرتى :**ئاۋسترىيە ۋيېننا

**تۇغۇلغان ۋاقتى :**1825-يىل 10-ئاينىڭ 25-كۈنى

**ۋاپات بولغان ۋاقتى :**1899-يىل 6- ئاينىڭ 3-كۈنى

**كەسپى :**كومپوزىتور، دىرىژور ۋە ئىسكىرىپكا مۇتەخەسسىسى

**چەتئەلچە نامى :**Johann Strauss

## شان- شەرەپلىرى
1872-يىلى خون سترائۇس تەكلىپكە بىنائەن ئامېرىكىنىڭ بوستون، نيۇيورك شەھەرلىرىدە ئويۇن قويۇپ زور ئالقىشقا ئېرىشكەن. ئۇ يەنە 2000 كىشىلىك تۇرۇبىلىق-كامانچىلىق چالغۇلار ئوركېستىرى بىلەن20 مىڭ كىشىلىك خور ئۆمىكى بىرلىشىپ ئورۇندىغان ئۆزىنىڭ ۋەكىللىك خاراكتېرگە ئىگە ئەسىرى «كۆك دۇناي دەرياسى» غا دىرىژورلۇق قىلىپ، مۇزىكا تارىخىدا يېڭى رېكورت ياراتقان.

## مۇندەرىجە

* قىسقىچە چۈشەندۈرۈش
* ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
* شان- شەرەپلىرى
* ئاساسلىق ئەسىرى
* ئالاقىدار بايان
* سۈرەتلەر
* قامۇس باشبېتى

## ئاساسلىق ئەسىرى
جون سترائۇس ئۆز ئۆمرىدە  168 ۋالىس، 117 پولكا، 43 مارش، 16 ئوپېرېتتا ئىجاد قىلغان. ئۇنىڭ ئەسەرلىرىنىڭ تەڭدىن تولىسى قىزغىن، شاد-خۇرام، مېلودىيە خاراكتېرى كۈچلۈك، رومانتىزم كەيپىياتى قويۇق، يۇمۇرلۇق ھېسسىيات مول بولۇشتەك ئالاھىدىلىكلەرگە ئىگە. كىشىلەرگە تونۇش «كۆك دۇناي دەرياسى»، «ۋېنا ئورمانلىقىدىكى ھېكايە»، «سەنئەتكارنىڭ ھاياتى» قاتارلىق ۋالىسلار ئۇنىڭ قەلىمى ئاستىدا بارلىققا كەلگەن.

## ئالاقىدار بايان
1899-يىلى جون سترائۇس ۋاپات بولغاندا، ۋېنا خەلقى 100 مىڭ كىشىلىك كاتتا دەپنە مۇراسىمى ئۆتكۈزگەن.

جون سترائۇس دادىسى بىلەن ئىسىمداش. ئۇلارنىڭ ھەر ئىككىسى ۋالىس ئىجادىيىتىدە دۇنياغا تونۇلغان ئاتاقلىق كومپوزىتورلار. ئادەتتە دادا-بالىنى پەرقلەندۈرۈش ئۈچۈن ئۇلارنىڭ ئىسىملىرىنىڭ ئالدىغا «چوڭ»، «كىچىك» دېگەن سۈپەتلەر قوشۇلىدۇ. كىشىلەر چوڭ جون سترائۇسنى «ۋالىس مۇزىكىسىنىڭ ئاتىسى»، كىچىك جون سترائۇسنى «ۋالىس پادىشاھى» دەپ ئاتايدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ فوتو ئاپپارات

1900-يىلى ئامېرىكىنىڭ چىكاگو دىكى ئوردۇن تۆمۈريول شىركىتى لايىھىلەپ ياسىغان «مامۇنت» ناملىق فوتو ئاپپارات ئارقا-ئارقىدىن بازارغا سېلىنغان فوتو ئاپپاراتلارنىڭ ئىچىدىكى ئەڭ چوڭى ئىدى.

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**ئۇيغۇرچە نامى :**دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ فوتو ئاپپارات

**ياسالغان ۋاقىت :**1900-يىلى

**نامى :**مامۇنت

**ياسىغان شىركەت :**ئوردۇن تۆمۈريول شىركىتى

**ئېغىرلىقى :**635 كىلوگرام

## تونۇشتۇرۇلىشى
1900-يىلى ئامېرىكىنىڭ چىكاگودىكى ئوردۇن تۆمۈريول شىركىتى لايىھىلەپ ياسىغان «مامۇنت» ناملىق فوتو ئاپپارات ئارقا-ئارقىدىن بازارغا سېلىنغان فوتو ئاپپاراتلارنىڭ ئىچىدىكى ئەڭ چوڭى ئىدى.

«مامۇنت» ناملىق فوتو ئاپپارات بىلەن تارتىلغان سۈرەتنىڭ نېگاتىپىنىڭ ئۆلچىمى 1.4×2.4 مېتىر بولۇپ، بۇ نېگاتىپىنىنى يۇيۇش ۋە بېسىشقا 0.045 كۇپ مېتىر خىمىيىلىك دورا سۇيۇقلۇقى كېتەتتى. 1900-يىلى پارىژدىكى يەرمەنكىدە مۇشۇ خىل ئاپپارات ئارقىلىق تارتىلغان چوڭ سۈرەت «دۇنيا بويىچە تۇنجى مۇكاپات»قا ئېرىشكەن.

بۇ چوڭ ئاپپارات مەزكۇر شىركەت ئىشلەپچىقارغان ھەشەمەتلىك ۋاگونلارنى سۈرەتكە تارتىش ئۈچۈن ياسالغان. بۇ ئاپپاراتقا 225 كىلوگرام ئېغىرلىقتىكى يورۇقلۇق سەزگۈچى ئەينەك ئورۇنلاشتۇرۇلغان، ئاپپاراتنىڭ ئومۇمىي ئېغىرلىقى 635 كىلوگرامغا يېتەتتى، ئۇنى 15 ئادەم باشقۇراتتى. شۇنىڭ ئۈچۈن بۇ شىركەت مەخسۇس بىر ۋاگون ئاجرىتىپ بۇ قىممەتلىك ئاپپاراتنى توشۇشقا ئىشلەتكەن.

## مۇندەرىجە

* قىسقىچە چۈشەندۈرۈش
* ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
* تونۇشتۇرۇلىشى
* ئالاقىدار بايان
* سۈرەتلەر
* قامۇس باشبېتى

## ئالاقىدار بايان
فوتو ئاپپارات دۇنياغا كەلگەن دەسلەپكى نەچچە ئون يىلدا بىر پارچە سۈرەتنى چوڭايتىش ناھايىتىمۇ قىيىن ئىدى. بىرەر پارچە ئېنىق تارتىلغان رەڭلىك چوڭ سۈرەتكە ئېرىشىش ئۈچۈن مۇناسىپ ھالدىكى چوڭ ئاپپارات بىلەن سۈرەت تارتىشقا توغرا كېلەتتى.

سۈرەتكە تارتىش تېخنىكىسى ئۇچقاندەك تەرەققىي قىلغان بۇگۈنكى كۈندە كىچىك ئاپپاراتتا تارتىلغان سۈرەتلەرنىڭ تېگاتىپىنىمۇ «مامۇنت» ناملىق فوتو ئاپپاراتتا تارتىلغان سۈرەتتىن ئېنىق قىلىپ چوڭايتقىلى بولىدىغان بولدى. شۇنداقلا ئەينى ۋاقىتتىكى «مامۇنت» ناملىق ئاپپاراتتا تارتىلغان سۈرەتكە قارىغاندا تېخىمۇ ئېنىق سۈرەتلەرنى تارتقىلى بولىدىغان بولدى. ئەينى ۋاقىتتىكى «مامۇنت» ناملىق ئاپپارات چوڭ ھەم كېلەڭسىز بولغاچقا، ئاللىقاچان ئاسار ئەتىقىگە ئايلانغان.
## مەنبەلەر
ئىسرائىلىيە ئىشچىلار پارتىيەسى

ئىسرائىلىيە لېبورىستلار پارتىيەسى بىر ئىسرائىلىيەنىڭ سول قانات پارتىيەسى، پارتىيە ئەزاسى تەخمىنەن 300 مىڭ ئادەم، رەھبەرلەرنىڭ كۆپىنچىسى ياۋروپا يەھۇدىيلار، بىر قەدەر خاھىشى غەرب يەھۇدىيلار ۋەكىل كەلگەن. بۇ پارتىيە يەھۇدىي قىساسچىلىقى، ئەمما پەلەستىن دەپ ئېتىراپ قىلىنغانلار ئادەم ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنى چەكلىك ئىگىلىك ھوقۇقىغا ئىگە پەلەستىن دۆلىتىنىڭ قۇرۇلۇشىنى قوللايدۇ.

*
*

  

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**ئۇيغۇرچە نامى :**ئىسرائىلىيىدىكى ئىشچىلار پارتىيىسى

**قۇرۇلغان ۋاقتى :**1930-يىلى

## تەشەببۇسى
4پارچەئىسرائىلىيىدىكى ئىشچىلار پارتىيىسىئىشچىلار پارتىيىسى ئىسرائىلىيىدىكى يەنە بىر چوڭ پارتىيە. ئۇ 1930-يىلى قۇرۇلغان بولۇپ، تەخمىنەن 300 مىڭ ئەزاسى بار. بۇ پارتىيە 1949-يىلىدىن 1977-يىلىغىچە ئىسرائىلىيىدە ئىزچىل ھاكىمىيەت يۈرگۈزگەن. شۇ ۋاقىتتىكى زۇڭلى مايور خانىم ئىشچىلار پارتىيىسىنىڭ داھىيسى ئىدى. 1984-يىلىدىن باشلاپ لىكود گۇرۇھى بىلەن بىرلىشىپ ھاكىمىيەت يۈرگۈزدى. بۇ پارتىيە «غەرب سوتسىيالىزمى» نى، خۇسۇسىي ئىگىلىك ۋە ھەمكارلىق ئىگىلىكى ئاساس قىلىنغان پىلانلىق ئىگىلىكنى يولغا قويۇشنى، خۇسۇسىي كاپىتالنى راۋاجلاندۇرۇشقا ئىلھام بېرىشنى تەشەببۇس قىلىدۇ.

## مۇندەرىجە

* قىسقىچە چۈشەندۈرۈش
* ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
* تەشەببۇسى 
* قۇرۇلۇشى 
* پارتىيە رەھبەرلىرى 
* ھاكىمىيەت ئىشلىرى 
* پەلەستىنگە بولغان پوزىتسىيە 
* ئىچكى سىياسىتى 
* سۈرەتلەر
* قامۇس باشبېتى

## قۇرۇلۇشى
ئىسرائىلىيە لېبورىستلار پارتىيەسىنىڭ 1930 - يىلى قۇرۇلغان، ئەسلىدە پەلەستىن ئىشچىلار پارتىيىسى ئىدى . 1968 - يىلى ئىسرائىلىيە ئىشچىلار پارتىيىسى دەپ ئاتالدى.

## پارتىيە رەھبەرلىرى
سابىق رەئىسى : ئەيھۇد . بالاك ( ئىسرائىلىيە دۆلەت مۇداپىئە مىنىستىرى )  

ھازىرقى رەئىسى : ئىسھاق . چىرزوك 

## ھاكىمىيەت ئىشلىرى
ئىسرائىلىيە لېبورىستلار پارتىيەسى 1948-يىلدىن 1977-يىلىغىچە مۇستەقىل ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈپ، 1984 - يىلى، 1988 - يىلى لىكود گۇرۇھى بىلەن بىرلىشىپ ھاكىمىيەت يۈرگۈزدى، 1992 - يىلى يەنە چوڭ سايلامدا غەلىبە قىلغان. رەھبەرلىرى مايور، رابىن قاتارلىقلار ئىلگىرى - كېيىن بولۇپ ھۆكۈمەت زۇڭلىسى بولغان. 4 قېتىملىق ئوتتۇر شەرق ئۇرۇشىنىڭ ھەممىسى ئىشچىلار پارتىيەسىنىڭ ھاكىمىيەت يۈرگۈزۈش مەزگىلىدە پارتلىغان. 

## پەلەستىنگە بولغان پوزىتسىيە
بۇ پارتىيەنىڭ ئوتتۇرا شەرق مەسىلىسى خەلقئارا يىغىنى ئېچىشقا قوشۇلۇپ، يەر بىلەن تىنچلىقنى ئالماشتۇردى. ئەمما پەلەستىن ئازادلىق تەشكىلاتى دەپ ئېتىراپ قىلىشنى رەت قىلغان، بىر پۈتۈنلەي مۇستەقىل « پەلەستىن دۆلىتى » قۇرۇشقا قارشى تۇرىدۇ. 

## ئىچكى سىياسىتى
ئىسرائىلىيە لېبورىستلار پارتىيەسىنىڭ تەشەببۇسى مەملىكەت ئىچىدە « غەرب سوتسىيالىزمى » نى، خۇسۇسىي كاپىتال بىلەن ئامېرىكىنىڭ مەبلەغ سېلىشىغا ئىلھام بېرىدۇ. 

ئىزدە قامۇسى - ئىزدە تورى


*
*
*
*
## مەنبەلەر
ئۇزۇن ئۆمۈرلۈك دەرەخلەر

شىمالىي ئافرىقا دېڭىز قىرغىقىدىن ئانچە يىراق بولمىغان كانارى تاقىم ئارىلىدا ئەجدىھا دەرىخى دەپ ئاتىلىدىغان بىر خىل دەرەخ بولۇپ، ئۆمرى 10 مىڭ يىلغا يېتىدۇ، مانا شۇ دەرەخ ئىسمى-جىسمىغا لايىق «10 مىڭ ياشلىق بوۋاي» ھېسابلىنىدۇ.

*
*

  

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**ئۇيغۇرچە نامى :**ئۇزۇن ئۆمۈرلۈك دەرەخلەر


## ئۇزۇن ئۆمۈرلۈك دەرەخلەر ھەققىدە
ئارچا دەرىخىھازىر ئىنسانلار ئىچىدە ھايات تۇرۇۋاتقان ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرگۈچىلەرنىڭ يېشى تەخمىنەن 110 نەچچە ياش بولۇۋاتىدۇ. ھايۋانات ئىچىدىكى ئۆمۈر چولپىنى تاشپاقا بولۇپ، ئەڭ ئۇزۇن ياشىغانلىرىنىڭمۇ 300 يىلدىن ئاشمايدۇ. ئاتالمىش «تاشپاقا مىڭ يىل ئۆمۈر كۆرىدۇ» دېگەن سۆز ئەمەلىيەتتە ئىشەنچىسىز، چۈنكى نۇرغۇن تاشپاقىلارنىڭ يېشى پۈتۈنلەي مۆلچەر بويىچە ئېيتىلغان. شۇنداق بولغان تەقدىردىمۇ تاشپاقىنىڭ يېشى دەرەخنىڭ يېشىغا قارىغاندا يەنىلا ھېچقانچە چوڭ ئەمەس.

ئېلىمىزدىكى ئادەتتە دائىم ئۇچرايدىغان دەرەخلەرنى ئالساق، ئالما دەرىخى 100-200 يىل، نەشپۈت دەرىخى 300 يىل، ياڭاق دەرىخى 300-400 يىل، زەرەڭ 400-500 يىل، ئاق تېرەك بىلەن قارىغاي 500-600 يىل، كامفارا دەرىخى 800 يىل، ئەنجۈر 1000 يىل، ھىمالايا كېدرى 2000 يىل، شەرقىي شىمال قارىغىيى بىلەن ئارچا 3000 يىل ياشىيالايدۇ. پەقەت نەچچە ئون يىللا ياشايدىغان دەرەخلەرنى قسىقا ئۆمۈرلۈك دەرەخلەر دەپ ھېسابلاشقا بولىدۇ.

*
*
*
*
*
*

## ئالاقىدار بايان
5پارچەئەجدىھا دەرىخىئەگەر باشقا دۆلەتلەردىكى ئۇزۇن ئۆمۈرلۈك دەرەخلەرگە سېلىشتۇرساق، يۇقىرىدا ئېيتىلغان بۇ دەرەخلەرنى پەقەت «ئۇكىسى» دېيىشكە بولىدۇ. ئامېرىكىنىڭ كالىفورنىيە شىتاتىدىكى «دۇنيا بوۋىسى» دەرىخىنىڭ ئۆمرى 4000 يىلغا يېتىدۇ، بۇنىڭ ئىچىدە بىر تۈپ «دۇنيا بوۋىسى» گەرچە 7800 يىل ياشىغان بولسىمۇ 21-ئەسىرنىڭ 80-يىللىرىدا يىقىلىپ چۈشۈپ ئۆلگەن. لېكىن «دۇنيا بوۋىسى» مۇ ھەقىقىي قېرى ئۆمۈر چولپىنى ھېسابلانمايدۇ. شىمالىي ئافرىقا دېڭىز قىرغىقىدىن ئانچە يىراق بولمىغان كانارى تاقىم ئارىلىدا ئەجدىھا دەرىخى دەپ ئاتىلىدىغان بىر خىل دەرەخ بولۇپ، ئۆمرى 10 مىڭ يىلغا يېتىدۇ، مانا شۇ دەرەخلا ئىسمى-جىسمىغا لايىق «10 مىڭ ياشلىق بوۋاي» ھېسابلىنىدۇ. ئەلۋەتتە، دەرەخلەرنىڭ ئەمەلىي ئۆمرى يەنە تەبىئىي ۋە سۈنئىي ئاپەتلەرنىڭ تەسىرىگە ئۇچىرىغاچقا، ھەر بىر تۈپ دەرەخ ئاشۇنداق كۆپ يىل ياشىيالمايدۇ.
## مەنبەلەر
ئەڭ چوڭ كېپىنەك

*
*
*

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**نامى :**تاغ پىلە قۇرۇتىنىڭ كېپىنىكى

## قىسقىچە مەزمۇنى
تاغ پىلە قۇرتى مارجان پىلە قۇرتى دەپ ئاتىلىدۇ. چوشقا كۈچۈكى پىلە قۇرتى، سافىيوم پىلە قۇرتى دەپمۇ ئاتىلىدۇ، ئۇ مەملىكىتىمىز بويىچە ئەڭ چوڭ ياۋا پىلە قۇرۇتىدۇر. تاغ پىلە قۇرۇتىنىڭ غوزىكى ئادەتتىكى پىلە قۇرۇتىنىڭ غوزىكىدىن كۆپ دەرىجىدە چوڭ بولۇپ، 50-60 تال غوزەك بىر جىڭ كېلىدۇ، شۇڭا ئۇنى پىلە قۇرۇتى بويىچە چىمپىيون دېيىشكە بولىدۇ.

تاغ پىلە قۇرۇتىنىڭ كېپىنىكى ئاجايىپ چوڭ ۋە چىرايلىق كېلىدۇ. ئۇ دۇنيا بويىچە كېپىنەكلەر ئىچىدە ئەڭ چوڭى ھېسابلىنىدۇ. ئەركىكى قانىتىنى يايسا، ئۇزۇنلۇقى 25 سانتىمېتىر يېتىدۇ؛ چىشىسى قانىتىنى يايسا، ئۇزۇنلۇقى 20 سانتىمېتىرغا يېتىدۇ. شۇڭا ئۇلار «كېپىنەكلەر پادىشاھى» دەپ ئاتىلىدۇ. قەدىمكىلەرنىڭ بۇنى «چوڭ كېپىنەك» دەپ تەسۋىرلىشى ئەجەبلىنەرلىك ئەمەس ئىكەن.

## مەنبەلەر
خېنە گۈلى ئۇرۇقى

**خېنە گۈلى ئۇرۇقى** تېرىگە رەڭ پەيدا قىلىش، يەل ھەيدەش، قان ئايلىنىشنى ياخشىلاش، پەي مۇسكۇللارنى قۇۋۋەتلەش،سۆڭەك ئاغرىقىنى توختىتىش، راك ھۆجەيرىلىرىنى تورمۇزلاش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە.

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**ئۇيغۇرچە نامى :**خېنە گۈلى ئۇرۇقى

**ئەرەبچە نامى :**بەزىرۇلخىنا

**پارسچە نامى :**تۇخۇمى خىنا

**ئىنگلىزچە :**Seed of Garden Balsam

**ئوردۇچە نامى :**سەمەندىكى بىيىج

**تەمى :**تەمى بىر ئاز ئاچچىق، پۇرۇقى سۇس بولىدۇ.

**چىقىش ئورنى :**جۇڭگو

**ۋاقتى :**كۈز

**تەبىئىتى :**بىرىنچى دەرىجىدە قۇرۇق سوغۇق

## تونۇش
ئۆسۈملۈك خېنە گۈلى(Impatiens balsamina L.)نىڭ ئۇرۇقىدىن ئىبارەت بولۇپ، خېنە گۈلى ئۇرۇقى نامىدا دورىغا ئىشلىتىلىدۇ.

### ئائىلىسى
خېنە ئائىلىسىدىكى بىر يىللىق تىك ئۆسۈدىغان،سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك.

## مۇندەرىجە

* قىسقىچە چۈشەندۈرۈش
* ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
* تونۇش
* ئائىلىسى
* دورىلىق ئورنى
* ئۈنۈملۈك تەركىبى
* شەكلى
* كېسەللىك مىسالى
* فارماكولوگىيىلىك تەسىرى
* خاس تەسىرى
* ئورۇنباسارى
* ئەكىس تەسىرى
* تۈزەتكۈچىسى
* ئىشلىتىش ئۇسۇلى
* يىغىش 
* ساقلاش 
* سۈرەتلەر
* قامۇس باشبېتى

### ئائىلىسى
خېنە ئائىلىسىدىكى بىر يىللىق تىك ئۆسۈدىغان،سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك.

## دورىلىق ئورنى
ئۇرۇقى

### ئۈنۈملۈك تەركىبى
بۇنـىڭ تـەركىـۋىـدە بالـزامـىناسـتېـرول (Balsaminastreol)، ئاتـسىـدوم، پارىنـارىـكـوم كىسلاتاسى(ParinaricAcid)، ساپونـىن، مـاي، قەنـت، ئاقسىـل، ئامىنو كىسلاتاسى، ئۇچۇچان ماي قاتارلىقلارنى تۇتىدۇ.

### ئۈنۈملۈك تەركىبى
بۇنـىڭ تـەركىـۋىـدە بالـزامـىناسـتېـرول (Balsaminastreol)، ئاتـسىـدوم، پارىنـارىـكـوم كىسلاتاسى(ParinaricAcid)، ساپونـىن، مـاي، قەنـت، ئاقسىـل، ئامىنو كىسلاتاسى، ئۇچۇچان ماي قاتارلىقلارنى تۇتىدۇ.

## شەكلى
قۇرۇتۇلغان ئۇرۇقى ياپىلاق شەكىللىك ياكى ياپىلاق تېمىنە شەكىللىك بولىدۇ. ئورۇق، پوستى قوڭۇرياكى خومىرەڭلىك.

## كېسەللىك مىسالى
بەرەس، بەھەق، زەخىمە بوغۇم ئاغرىقلىرى، بەل-پۇت ئاغرىقى،ھەيز تۇتۇلۇش،قىيىن تۇغۇت، لىمفا سىل كېسەللىكى، بالىلار پارالىچى، قىزىلئۆڭگەچ ۋە سۈت بېزى راكىنىڭ دەسلەپكى مەزگىللىرىدە ئىشلىتىلىدۇ. 

## فارماكولوگىيىلىك تەسىرى
1.بالىياتقۇ بوينىنى قوزغىتىدۇ. 2.ھامىلدار بولۇشنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ. 3.باكتېرىيىگە قارشى تۇرۇش رولى بار.

### خاس تەسىرى
تېرىنى ئوزۇقلاندۇرۇش، قىزارتىش، تېرە رەڭ ماددىسىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش.

### ئورۇنباسارى
چاققاق ئوت ئۇرۇقى

### ئەكىس تەسىرى
ئۆپكىگە زىيان قىلىدۇ

### تۈزەتكۈچىسى
كەتىرا، ئىسپىغۇل

### خاس تەسىرى
تېرىنى ئوزۇقلاندۇرۇش، قىزارتىش، تېرە رەڭ ماددىسىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش.

### ئورۇنباسارى
چاققاق ئوت ئۇرۇقى

### ئەكىس تەسىرى
ئۆپكىگە زىيان قىلىدۇ

### تۈزەتكۈچىسى
كەتىرا، ئىسپىغۇل

## ئىشلىتىش ئۇسۇلى
1. خېنە گۈلى ئۇرقىدىن 3 گرام، قىچا 10 گرام، سامساقتىن 7 گرام، سىياداندىن 10 گرام، زەيتۇن يېغىدىن 15 گرام ئېلىپ، قائىدە بويىچە سوقۇپ مەلھەم تەييارلاپ يەرلىك ئورۇنغا تاڭسا بەرەس، بەھەق كىسەللىرىگە مەنپەت قىلىدۇ.

2. خېنە گۈل ئۇرقىدىن 3 گرام، زىرە، يالپۇز، سوزاپ ئۇرۇقىدىن 10 گرامدىن، قەردىمانەدىن 5 گرام ئېلىپ  تالقان قىلىپ يېسە ئاشقازان، ئۈچەي كىسەللىكلىرىگە مەنپەت قىلىدۇ.

### يىغىش
كۈزدە مېۋىسى پىشقاندا ئارىلاشمىلىرىنى ئېلىۋىتىپ  يىغۋىلىنىدۇ.

### ساقلاش
قۇرۇتۇپ ساقلىنىدۇ.

### يىغىش
كۈزدە مېۋىسى پىشقاندا ئارىلاشمىلىرىنى ئېلىۋىتىپ  يىغۋىلىنىدۇ.

### ساقلاش
قۇرۇتۇپ ساقلىنىدۇ.

قام
## مەنبەلەر

تۈر:ئۆسۈملۈك
تەشتەكتە گۈل ئۆستۈرۈش

گۈل تەشتەكتە ئۆستۈرۈلگەنلىكتىن، ئۇنىڭغا دائىم سۇقويۇپ ھەم ئۇنى ئوغۇتلاپ تۇرۇشقا توغرا كېلىدۇ.  

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**ئۇيغۇرچە نامى :**تەشتەكتە گۈل ئۆستۈرۈش


## تەشتەكتە گۈل ئۆستۈرۈش
3پارچەتەشتەكتە گۈل ئۆستۈرۈشگۈل تەشتەكتە ئۆستۈرۈلگەنلىكتىن، ئۇنىڭغا دائىم سۇقويۇپ ھەم ئۇنى ئوغۇتلاپ تۇرۇشقا توغرا كېلىدۇ. ۋاقىت ئۇزارغانسېرى تەشتەكتىكى توپا قېتىپ كېتىدۇ، كىسلاتا ئىشقارلىق دەرىجىسىمۇ گۈلنىڭ ئۆسۈشىگە ماس كەلمەيدىغان بولۇپ قالىدۇ، ئورگانىك ماددىلار مىقدارى ئازىيىدۇ، ۋەھاكازا. ئەگەر بۇ ۋاقىتتا تەشتەكنى ئالماشتۇرۇپ، يېڭى ئوزۇقلۇق توپا يەڭگۈشلەپ، گۈلگە ئەۋزەل بىر ياشاش مۇھىتى يارىتىپ بەرگەندە، گۈل تېخىمۇ ياخشى ئۆسىدۇ.

## مۇندەرىجە

* قىسقىچە چۈشەندۈرۈش
* ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
* تەشتەكتە گۈل ئۆستۈرۈش 
* تەشتەك ئالماشتۇرۇشنىڭ ئۈنۈمى 
* ئالاقىدار بايان
* سۈرەتلەر
* قامۇس باشبېتى

## تەشتەك ئالماشتۇرۇشنىڭ ئۈنۈمى
3پارچەتەشتەكتە گۈل ئۆستۈرۈش   تەشتەكنى ئالماشتۇرغاندا گۈلنىڭ تېخىمۇ ياخشى ئۆسۈشىنى ئىلگىرى سۈرگىلى بولىدۇ. تەشتەككە يېڭى تىكىلگەن گۈل تۈپىنىڭ تېنى ئادەتتە بىر قەدەر كىچىك، يىلتىزلىرىمۇ تەرەققىي قىلمىغان بولىدۇ. لېكىن گۈلنىڭ يېشىنىڭ چوڭىيىشىغا ئەگىشىپ، گۈل تۈپىمۇ ئۈزلۈكسىز زورىيىدۇ، يىلتىزلىرىمۇ ئۈزلۈكسىز توملىشىدۇ، شۇنىڭ بىلەن، ئەسلىدىكى تەشتەك يىلتىزىنىڭ ئۆسۈشىگە ماس كەلمەي قالىدۇ، گۈل تۈپى بىلەن تەشتەكنىڭ چوڭ-كىچىكلىكىمۇ بىر-بىرىگە مۇناسىپ كەلمەي قالىدۇ. بۇ ۋاقىتتا تاشتەكنى چوڭراق تەشتەككە يەڭگۈشلىگەندە، ھەم گۈل تۈپىنىڭ ئۆسۈشىگە پايدىلىق بولىدۇ، ھەم گۈل تۈپىنىڭ چوڭ-كىچىكلىكى بىلەن تەشتەك بىر-بىرىگە ماس كېلىپ، كىشىگە بىر خىل گۈزەللىك تۇيغۇسى بېرىدۇ.

## ئالاقىدار بايان
2پارچەتەشتەكتە گۈل ئۆستۈرۈشتەشتەكتە ئۆستۈرۈلگەن بەزى ئۆسۈملۈكلەر يىلتىزىنىڭ يىلتىز سۈرۈش ئىقتىدارى كۈچلۈك بولۇپ، تۈپلەگە ئايرىپ كېڭەيتىش ئارقىلىق كۆپەيتىلىدۇ. مەسىلەن، سەبرىنى ئالساق، ھەر يىلى 5-, 6-ئايلاردا ئۇنىڭ ئەتراپىدىن نۇرغۇن ئۇششاق سەبرىلەر (ئالوي) ئۆسۈپ چىقىدۇ. بۇ ۋاقىتتا تەشتەكنى يەڭگۈشلەپ، كىچىك سەبرىلەرنى ئايرىۋېلىپ باشقا جايغا تىكسە بولىدۇ. 

بۇلاردىن باشقا، ئۇيقۇ مەزگىلىدە تۇرۇۋاتقان بەزى گۈللەرنى تەشتىكىنى ئالماشتۇرۇش بىلەن بىر ۋاقىتتا، قىسمەن قۇرۇغان يىلتىز ۋە قۇرۇغان شاخلىرىنى كېسىپ چاتىۋېتىش ھەمدە يىلتىزىنىڭ سېسىغان-سېسىمىغانلىقى ياكى قۇرت پەيدا بولغان-بولمىغانلىقىنى تەكشۈرۈپ بېقىش لازىم. بۇنداق قىلىشنىڭمۇ گۈلنىڭ ئۆسۈشىگە ناھايىتى چوڭ پايدىسى بولىدۇ.
## مەنبەلەر
روك مۇزىكا ئېقىمى

**روك مۇزىكىسى**-ئېنگلىزچە Rock Music دەپ ئاتىلىغان بولۇپ، ھازىرقى ياشلار ناھايىتى ياقتۇرۇپ ئاڭلايغان مۇزىكا ئېقىمىنىڭ بىرى. بۇ مۇزىكا ئېقىمىنىڭ دەسلەپ قايسى دۆلەتتە بارلىققا كەلگەنلىكى توغۇرلۇق ئېنىق جاۋاپ يوق، بەزىلەر ئامېرىكىدا بارلىققا كەلگەن دېسە، بەزىلەر گېرمانىيەدە بارلىققا كەلگەن دەيدۇ، يەنە بەزىلەر ئامېرىكىدا بارلىققا كېلىپ، گېرمانىيەدە كەڭ ئومۇملىشىپ، تەرەققىي قىلغان، دەيدۇ. كۆپىنچە كىشىلەر بۇ مۇزىكا ئېقىمىنىڭ ئامېرىكىدا بارلىققا كەلگىنىگە ئىشىنىدۇ.

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**ئۇيغۇرچە :**روك مۇزىكا ئېقىمى

**ئىنگىلىزچە :**Rock Music

**تۈرى :**مۇزىكا ئىقىمى

## چۈشەنچە
روك مۇزىكىسى-ئېنگلىزچە Rock Music دەپ ئاتىلىغان بولۇپ، ھازىرقى ياشلار ناھايىتى ياقتۇرۇپ ئاڭلايغان مۇزىكا ئېقىمىنىڭ بىرى. بۇ مۇزىكا ئېقىمىنىڭ دەسلەپ قايسى دۆلەتتە بارلىققا كەلگەنلىكى توغۇرلۇق ئېنىق جاۋاپ يوق، بەزىلەر ئامېرىكىدا بارلىققا كەلگەن دېسە، بەزىلەر گېرمانىيەدە بارلىققا كەلگەن دەيدۇ، يەنە بەزىلەر ئامېرىكىدا بارلىققا كېلىپ، گېرمانىيەدە كەڭ ئومۇملىشىپ، تەرەققىي قىلغان، دەيدۇ. كۆپىنچە كىشىلەر بۇ مۇزىكا ئېقىمىنىڭ ئامېرىكىدا بارلىققا كەلگىنىگە ئىشىنىدۇ.
## مەنبەلەر
نىكوپول

نىكوپول __ ئوكرائىنا جۇمھۇرىيىتىنىڭ جەنۇبىغا، دنېپىر دەرياسىنىڭ تۆۋەن ئېقىنىدىكى كاخوپكا سۇ ئامبىرىنىڭ غەربىي ياقىسىغا جايلاشقان شەھەر.

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**نامى :**نىكوپول

**دۆلىتى :**روسىيە

**مەمۇرىي رايون شەكلى :**شەھەر

**نوپۇسى :**146 مىڭدىن ئاشىدۇ(1979)

## قىسقىچە تونۇشتۇرۇش
ئوكرائىنا جۇمھۇرىيىتىنىڭ جەنۇبىغا، دنېپىر دەرياسىنىڭ تۆۋەن ئېقىنىدىكى كاخوپكا سۇ ئامبىرىنىڭ غەربىي ياقىسىغا جايلاشقان شەھەر. ئاھالىسى 146 مىڭدىن ئاشىدۇ(1979) . 1782-يىلى سېلىنغان، بۇلغارىيىنىڭ شىمالىغا، دوناي دەرياسىنىڭ ئوڭ ياقىسىغا جايلاشقان شەھەر. 

## مۇندەرىجە

* قىسقىچە چۈشەندۈرۈش
* ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
* قىسقىچە تونۇشتۇرۇش
* ئىشلەپچىقىرىش سانائىتى
* مۇناسىۋەتلىك ماتېرىياللار
* سۈرەتلەر
* قامۇس باشبېتى

## ئىشلەپچىقىرىش سانائىتى
روسىيە فېدېراتسىيەسىنڭ ئاتاقلىق مارگانېتس كان مەركىزى، شەھەردە ئاتاقلىق ئۇلاقسىز پولات تۇرۇبا زاۋۇتى، روسىيە فېدېراتسىيەسى بويىچە ئەڭ چوڭ تۆمۈر قېتىشمىسى زاۋۇتى بار. كران ھەم كان ئاستى ترانسىپورتى ئۈسكۈنىلىرىنى ئىشلەپچىقىرىش سانائىتى تەرەققىي قىلغان. شەھەرنىڭ شەرقىي شىمالىدا روسىيە فېدېراتسىيەسى بويىچە ئەڭ چوڭ مارگانتىس كان رايونى بار.

## مۇناسىۋەتلىك ماتېرىياللار
بۇ شەھەرنىڭ ئاساسى 629-يىلى سېلىنغان. ئۆز ۋاقتىدا ۋىزانتىيىنىڭ مۇھىم قورغىنى بولغان. 1396-يىلى كىرىس ئارمىيىسىنىڭ رەھبىرى ۋېنگرىيىلىك سىگموند مۇشۇ جايدا مەغلۇپ بولغان. 16-، 18-ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرى 19-ئەسىرنىڭ باشلىرى چارروسىيە-تۈركىيە ئۇرۇشىدا بۇ جايدا قاتتىق ئۇرۇش بولغان. شەھەر ئاھالىسى ئۈزۈم ئۆستۈرۈش، بېلىقچىلىق ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللىنىدۇ. ئۇدۇندىن بۇيان بۇ جاي رىم ئىمپېرىيىسىنىڭ قەدىمىي شەھىرى نىكوپوس دەپ خاتا تونۇلغان. 
## مەنبەلەر
سازاڭ (قۇرت)

thumb|سازاڭنىڭ ئادەتتككى ھالىتى
سازاڭ قۇرت (يېڭى يېزىق: Sazang Qurt) بوغۇم تەنلىك ھايۋان، تېنى يۇمشاق ۋە ئۇزۇن كېلىدۇ. 100 دىن ئارتۇق تەن بوغۇملىرىدىن تۈزۈلگەن بۇلۇپ سۆڭىكى بولمايدۇ. توپىنىڭ ئاستىدا يەنى نەم، قاراڭغۇ جايلاردا ياشايدۇ.

### ھەققىدە
thumb|سازاڭنىڭ بېشىنىڭ چۈشەنچە رەسىمى
سازاڭ قۇرت بوغۇم تەنلىك ھايۋان، تېنى يۇمشاق ۋە ئۇزۇن كېلىدۇ. 100 دىن ئارتۇق تەن بوغۇملىرىدىن تۈزۈلگەن بۇلۇپ سۆڭىكى بولمايدۇ. توپىنىڭ ئاستىدا يەنى نەم، قاراڭغۇ جايلاردا ياشايدۇ. بەدىنىنىڭ ئالدىنقى ئۇچىدا ئۇچلىنىپ چىققىنى ئېغىزى بۇلۇپ، سازاڭ قۇرت ئېغىزى بىلەن ئوزۇقلىنىدۇ ھەم توپىنى كولايدۇ.

### باشقا ئالاھىدىلىكلەرى
بەزىلەر سازاڭنىڭ كۆزى بار دەيدۇ؛ يەنە بەزىلەر سازاڭ بوغۇملۇق ھايۋان، شۇڭا ئۇنىڭدا كۆزدىن ئىبارەت بۇنداق مەخسۇس نۇر سەزگۈچى ئەزا يېتىلمىگەن دەيدۇ. ئۇنداقتا سازاڭنىڭ كۆزى زادى بارمۇ؟
thumb|ئۇماق قۇشلار سازاڭنى تۇتۇپ يېيىشنى ياقتۇردۇ.
زوئولوگلارنىڭ تەتقىقاتىدىن قارىغاندا، سازاڭ ئۇزۇن مەزگىل توپىنىڭ ئاستىدا ياشىغان بولغاچقا، باش قىسمى ئۆسۈشتىن توختاپ كىچىكلەپ كەتكەنىكەن، شۇڭا كۆزىمۇ بولمايدىكەن. گەرچە سازاڭنىڭ ھەقىقىي كۆزى بولمىسىمۇ، تېرىسىدىكى سەزگۈ ئەزاسى، ئېغىزىدىكى سەزگۈ ئەزاسى، نۇر سېزىش ئەزاسى ئارقىلىق ناھايىتى تېز ئىنكاس قايتۇرىدۇ.

سازاڭنىڭ كۆرۈش سېزىمىنىڭ بار-يوقلۇقىنى ئىسپاتلاش ئۈچۈن، ئالىملار مۇنداق تەجرىبە ئىشلىگەن: سازاڭنى نۇرنىڭ كۈچلۈكلۈك دەرىجىسى ئوخشاش بولمىغان يەرگە قويغان، نەتىجىدە سازاڭ نۇر ئاجىز تەرەپكە قاراپ ئۆمىلىگەن. ئالىملار يەنىمۇ ئىلگىرىلىگەن ھالدا تەتقىق قىلىش ئارقىلىق، سازاڭنىڭ بەدىنىنىڭ سىرتقى يۈزىدە ئەڭ ئىپتىدائىي، ئەڭ ئاددىي كۆزلەرگە ئوخشىشىپ كېتىدىغان نۇر سەزگۈچى نۇرغۇن ھۈجەيرىلەرنىڭ بارلىقىنى بايقىغان. نۇر سەزگۈچى بۇ ھۈجەيرىلەر نۇرنىڭ كۈچلۈك-ئاجىزلىقىغا ناھايىتى سەزگۈر بولغاچقا، سازاڭ كۈچلۈك نۇرغا دۇچ كەلسىلا تەبىئىي ھالدا ئۆزىنى دالدىغا ئالىدىكەن.
thumb|قۇرغاق يەردە، تاش يۈزىدە ياشايدىغان سازاڭلار

### مەنبە

# تور دۇنياسى
## مەنبەلەر

تۈر:ھايۋاناتلار
ئالياسكا

شىمالىي ئامېرىكا قىتئەسىنىڭ غەربىي شىمال قىسمىغا جايلاشقان. ئۇنىڭ ئۈچ تەرىپى سۇ بىلەن، بىر تەرىپى كانادا بىلەن تۇتىشىپ تۇرىدۇ. غەربىي شىمالىي 86 كىلومېتر كەڭلىكتىكى بېرنگ بوغۇزى ئارقىلىق رۇسىيە فېدېراتسىيىسىدىن ئايرىلىپ تۇرىدۇ.

*
*

  

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**نامى :**ئالياسكا

**دۆلىتى :** ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرى

**يەر مەيدانى :**بىر مىليون 518 مىڭ كۋادرات كىلومېتر

**چەت ئەلچە نامى :**Alaska

**مەمۇرىي رايون تۈرى :**پايتەخت

## جۇغراپىيىلىك ئورنى
3پارچەئالياسكاشىمالىي ئامېرىكا قىتئەسىنىڭ غەربىي شىمال قىسمىغا جايلاشقان. ئۇنىڭ ئۈچ تەرىپى سۇ بىلەن، بىر تەرىپى كانادا بىلەن تۇتىشىپ تۇرىدۇ. غەربىي شىمالىي 86 كىلومېتر كەڭلىكتىكى بېرنگ بوغۇزى ئارقىلىق رۇسىيە فېدېراتسىيىسىدىن ئايرىلىپ تۇرىدۇ. ئالياسكا بىلەن ئا ق ش نىڭ چوڭ قۇرۇقلۇق قىسمى دېڭىز ۋە ھاۋا يوللىرى ياكى كانادادىن ئۆتىدىغان تاشيوللار ئارقىلىقى باغلىنىپ تۇرىدۇ.

*
*
*
*
*
*
*
*
## مەنبەلەر
توشقان

توشقان دۇنيادىكى 305 خىل كىچىك سۈت ئەمگۈچىلەر. توشقان ئانتاركتىكىدىن باشقا ھەممە قىتئەدە تونۇشتۇرۇلغان بولۇپ ، ئۇ ياۋا ئولجى ھايۋان ۋە كۆندۈرۈلگەن چارۋا ۋە ئەرمەك ھايۋان سۈپىتىدە دۇنيانىڭ ھەممە يېرىگە تونۇشلۇق. توشقانلار گۆش ۋە تۈكلەر ئۈچۈن بېقىلىدۇ. ئەڭ بۇرۇنقى نەسىللەر گۆشنىڭ مۇھىم مەنبەسى بولۇپ ، ياۋا توشقاندىنمۇ چوڭ بولۇپ كەتكەن ، ئەمما ھازىرقى زاماندىكى ئۆي توشقانلىرىنىڭ چوڭلۇقى پەتەكتىن يوغانغىچە. يۇمشاقلىقى بىلەن قەدىرلەنگەن توشقان يۇڭى كەڭ چاپان رەڭ ۋە نەقىشلەر ، شۇنداقلا ئۇزۇنلۇقى قاتارلىقلارنى تاپقىلى بولىدۇ. توشقاننىڭ ئارقا پۇتى مۇسكۇللانغان بولۇپ ، بۇ ئۈچ چوڭ بۆلەككە بۆلۈنگەن ئەڭ چوڭ كۈچ ، ھەرىكەت ۋە تېزلىنىشكە يول قويىدۇ. پۇت ، يوتا ۋە پۇت. توشقان ئوت-چۆپ ، ئوت-چۆپ ۋە يوپۇرماقلىق ئوت-چۆپلەرنى بېقىش ئارقىلىق ئوزۇقلىنىدىغان ئوتخور ھايۋانلار. نەتىجىدە ، ئۇلارنىڭ يېمەك-ئىچمىكىدە كۆپ مىقداردا سېللۇلوزا بار ، ھەزىم قىلىش تەس.

## قاراڭ
*ياۋا توشقان
## مەنبەلەر

تۈر:ھايۋاناتلار
شىمالىي قۇتۇپ ئېيىقى

شىمالىي قۇتۇپ ئېيىقى (Ursus maritimus) گۆشخور ئېيىق بولۇپ ، ئۇنىڭ ئانا دائىرىسى ئاساسەن شىمالىي قۇتۇپ چەمبىرىكى نىڭ ئىچىدە بولۇپ ، شىمالىي قۇتۇپ ، ئۇنىڭ ئەتراپىدىكى دېڭىز ۋە ئەتراپتىكى قۇرۇقلۇق ئاممىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئۇ چوڭ ئېيىق بولۇپ ، چوڭلۇقى ھەممىگە قادىر كودىياك ئېيىقى (Ursus arctos middendorffi) بىلەن ئوخشاش. توڭگۇز (قۇرامىغا يەتكەن ئەر) نىڭ ئېغىرلىقى 350-700 كىلوگىرام ئەتراپىدا ، بىر ئۇرۇق (قۇرامىغا يەتكەن ئايال) نىڭ يېرىمى ئەتراپىدا. شىمالىي قۇتۇپ ئېيىقى ھازىر بار بولغان ئەڭ چوڭ قۇرۇقلۇق گۆشخور ھايۋانلىرى بولۇپ ، پەقەت كودىياك ئېيىقى بىلەن رىقابەتلىشىدۇ. گەرچە ئۇ قوڭۇر ئېيىقنىڭ ئاچا-سىڭىل تۈرى بولسىمۇ ، ئەمما تەرەققىي قىلىپ تار ئېكولوگىيىلىك ئورۇننى ئىگىلىدى ، نۇرغۇن بەدەن ئالاھىدىلىكى سوغۇق تېمپېراتۇرىغا ، قار ، مۇز ۋە ئوچۇق سۇدىن ئۆتۈش ۋە ئوۋ تامغىسىغا ماسلاشتى. ئۇنىڭ يېمەكلىكى. گەرچە كۆپىنچە شىمالىي قۇتۇپ ئېيىقلىرى قۇرۇقلۇقتا تۇغۇلغان بولسىمۇ ، ئەمما ئۇلار كۆپىنچە ۋاقتىنى دېڭىز مۇزلىرىغا سەرپ قىلىدۇ. ئۇلارنىڭ ئىلمىي ئىسمى «دېڭىز ئېيىقى» مەنىسىنى بىلدۈرىدۇ ۋە بۇ پاكىتتىن كەلگەن. شىمالىي قۇتۇپ ئېيىقلىرى ئۆزلىرى ياقتۇرىدىغان يېمەكلىكلەرنى دېڭىز مۇزلۇقىنىڭ چېتىدىن ئوۋلايدۇ ، دېڭىز مۇزلىرى يوق ۋاقىتتا ھەمىشە ماي زاپىسىدىن ياشايدۇ. ئۇلارنىڭ دېڭىز مۇزلىرىغا بېقىنىشى سەۋەبىدىن ، شىمالىي قۇتۇپ ئېيىقلىرى سۈت ئەمگۈچىلەر دەپ ئايرىلىدۇ. كېلىمات ئۆزگىرىشى كەلتۈرۈپ چىقارغان ياشاش مۇھىتىنىڭ يوقىلىشى سەۋەبىدىن ، شىمالىي قۇتۇپ ئېيىقى ئاجىز تۈرلەر قاتارىغا كىرىدۇ. نەچچە ئون يىلدىن بۇيان ، كەڭ كۆلەملىك ئوۋ ئوۋلاش بۇ تۈرنىڭ كەلگۈسىگە بولغان ئەندىشىسىنى قوزغىدى ، ئەمما كونترول قىلىش ۋە نورما كۈچكە ئىگە بولۇشقا باشلىغاندىن كېيىن ، كىشىلەر قايتا ئۆرلىدى. تارىختا شىمالىي قۇتۇپ ئېيىقى «ئاق ئېيىق» دەپمۇ ئاتالغان.
## مەنبەلەر

تۈر:ھايۋاناتلار
ماسساچۇسېتس تېخنولوگىيە ئۇنىۋېرسىتېتى

ماسساچۇسېتس سانائەت ئىنستىتۇتى (MIT) ماسساچۇسېتس شىتاتىنىڭ كامبرىج شەھىرىدىكى شەخسىي تەتقىقات ئۇنىۋېرسىتېتى. بۇ ئىنستىتۇت قۇرۇقلۇققا ياردەم بېرىش ، دېڭىز-ئوكيان ياردەم بېرىش ۋە ئالەم بوشلۇقى ياردەم بېرىش ئۇنىۋېرسىتېتى بولۇپ ، چارلېس دەرياسى بويىدا بىر مىلدىن ئارتۇق ئۇزۇنلۇقتىكى شەھەر رايونى بار. ئامېرىكىنىڭ سانائەتلىشىشنىڭ كۈنسېرى كۈچىيىشىگە تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن 1861-يىلى قۇرۇلغان MIT ياۋروپا پولات-تېخنىكا ئۇنىۋېرسىتېت ئەندىزىسىنى قوللاندى ۋە قوللىنىشچان پەن-تېخنىكا كەسپىدە تەجرىبىخانا ئوقۇتۇشى تەكىتلەندى. شۇنىڭدىن كېيىن ئۇ زامانىۋى ئىلىم-پەن ، قۇرۇلۇش ، ماتېماتىكا ۋە تېخنىكىنىڭ نۇرغۇن تەرەپلىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشتا موھىم رول ئويناپ ، يېڭىلىق يارىتىش ۋە ئىلىم-پەن كۈچى بىلەن كەڭ تونۇلۇپ ، دۇنيادىكى ئەڭ داڭلىق ئالىي مەكتەپلەرنىڭ بىرىگە ئايلاندى.
## مەنبەلەر
N95-ماسكا

N95 نىقابى دۆلەتلىك كەسپىي بىخەتەرلىك ۋە ساغلاملىق تەتقىقات ئورنىنىڭ ھاۋا سۈزۈش «N95» دەرىجىسىنىڭ تەلىپىگە ماس كېلىدىغان ماسكا نى كۆرسىتىدۇ ، دىئامېتىرى 0.3 مىكرون ياكى ئۇنىڭدىن يۇقىرى بولغان مايسىز زەررىچىلەرنىڭ 95% نى توسىيالايدۇ. جۇڭگو چوڭ قۇرۇقلۇقىدىكى ھاۋا بۇلغىنىش ۋەقەسى ۋە 2019-2020-يىللىرىدىكى يېڭى تاجىسىمان ۋىرۇس ئۆپكە ياللۇغى ۋەقەسىدە ، جۇڭگو ۋە شياڭگاڭدا N95 نىقابلىرىنىڭ سېتىلىشى كۆرۈنەرلىك ئاشتى.
دۆلەتلىك بىخەتەر ئىشلەپچىقىرىش ۋە ساغلاملىق تەتقىقات ئورنى

**دۆلەتلىك بىخەتەرلىك ۋە ساغلاملىق تەتقىقات ئورنى** (NIOSH) ئامېرىكا فېدېراتسىيە ئورگىنى بولۇپ ، تەتقىقات ئېلىپ بېرىش ۋە خىزمەتكە مۇناسىۋەتلىك يارلىنىش ۋە كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش توغرىسىدا تەكلىپ بېرىشكە مەسئۇل. NIOSH ئامېرىكا سەھىيە ۋە ئىنسانلار مۇلازىمەت مىنىستىرلىكى ئىچىدىكى كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە كونترول قىلىش مەركىزىنىڭ بىر قىسمى. ئۇنىڭ ھازىرقى دېرىكتورى جون خوۋارد. NIOSH باش شىتابى ۋاشىنگىتونغا جايلاشقان ، ئوخېئو شىتاتىنىڭ سىنسىنناتىدىكى تەتقىقات تەجرىبىخانىسى ۋە ئىشخانىسى بار. غەربىي ۋىرگىنىيە شتاتى مورگانتوۋن پېنسىلۋانىيە شىتاتىنىڭ پىتتسبۇرگ كولورادو شىتاتىنىڭ دېنۋېر ئالياسكا. NIOSH كەسپىي كۆپ خىللاشقان تەشكىلات بولۇپ ، 1200 كىشىدىن تەركىب تاپقان بولۇپ ، يۇقۇملۇق كېسەللىكلەر ، داۋالاش ، سانائەت تازىلىقى ، بىخەتەرلىك ، پىسخولوگىيە ، قۇرۇلۇش ، خىمىيە ۋە ستاتىستىكا قاتارلىق كۆپ خىل پەنلەرگە ۋەكىللىك قىلىدۇ. NIOSH بىخەتەر ، ساغلام خىزمەت شارائىتىغا كاپالەتلىك قىلىش ئۈچۈن قۇرۇلغان بولۇپ ، تەتقىقات ، ئۇچۇر ، مائارىپ ۋە كەسپىي بىخەتەرلىك ۋە ساغلاملىق ساھەسىدە تەربىيىلەش ئېلىپ بارىدۇ. NIOSH ئۇچۇر توپلاش ، ئىلمىي تەتقىقات ئېلىپ بېرىش ۋە ئېرىشكەن بىلىملەرنى مەھسۇلات ۋە مۇلازىمەتكە تەرجىمە قىلىش ئارقىلىق خىزمەتكە مۇناسىۋەتلىك كېسەللىك ، زەخىملىنىش ، مېيىپلىق ۋە ئۆلۈمنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن دۆلەت ۋە دۇنيا رەھبەرلىكىنى تەمىنلەيدۇ.
## مەنبەلەر
ئىسپانىيە ئىمپېرىيىسى

**ئىسپانىيە ئىمپېرىيىسى** (ئىسپانچە: Imperio Español) ، تارىختىكى ئەڭ چوڭ ئىمپېرىيەلەرنىڭ بىرى. 15-ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرىدىن 19-ئەسىرنىڭ باشلىرىغىچە ، ئىسپانىيە يېڭى دۇنيادىكى غايەت زور چەتئەل زېمىنىنى ، فىلىپپىننىڭ ئاسىيا تاقىم ئارىلىنى كونترول قىلدى ، ئۇلار «ھىندىستان» (ئىسپانچە: لاس ئىندىئاس) ۋە ياۋروپا ، ئافرىقا ۋە ئوكيانىيەدىكى رايونلارنى كونترول قىلدى. ئۇ 16-ۋە 17-ئەسىردىكى ئەڭ كۈچلۈك ئىمپېرىيەلەرنىڭ بىرى ئىدى. كاستىلې ئامېرىكا قىتئەسى ۋە فىلىپپىندىكى چەتئەل ئىمپېرىيىسىگە بولغان باشقۇرۇش ھوقۇقى سەۋەبىدىن ئىبىرىيەدىكى ھۆكۈمرانلىق پادىشاھلىققا ئايلاندى. ئىمپېرىيەنىڭ قۇرۇلمىسى ئىسپانىيە خابسبۇرگ (1516-1700) دەۋرىدە قۇرۇلغان ، ئىسپانىيە بوربون پادىشاھلىرى دەۋرىدە ئىمپېرىيە تېخىمۇ چوڭ تاج كونتروللۇقىغا ئېلىنغان ۋە ھىندىستاننىڭ كىرىمىنى ئاشۇرغان. ئىسپانىيە ئىمپېرىيىسىنىڭ شەكىللىنىشىدىكى مۇھىم ئامىل كاستىللىق ئىسابېللا بىرىنچى بىلەن ئاراگوندىكى فېردىناند ئىككىنچى ئوتتۇرىسىدىكى كاتولىك پادىشاھلىقى دەپ ئاتالغان ، سىياسىي ، دىنىي ۋە ئىجتىمائىي ئۇيۇشۇشنى تەشەببۇس قىلغان ، ئەمما سىياسىي بىرلىشىش ئەمەس. فىلىپ II (1556–98) دەۋرىدە ئىسپانىيە دۇنيادىكى ئەڭ كۈچلۈك دۆلەت دەپ بېكىتىلدى. ئامېرىكا قىتئەسىدىكى ئىسپانىيە ئىمپېرىيىسى يەرلىك ئىمپېرىيەلەرنى بويسۇندۇرۇپ ، كارىب دېڭىزىدىكى كرىستوفىر كولۇمبۇستىن باشلاپ ، كەڭ يەر تەلەپ قىلغاندىن كېيىن شەكىللەنگەن. 16-ئەسىرنىڭ بېشىدا ، ئازتېك ۋە ئىنكا ئىمپېرىيىسىنى بويسۇندۇردى ۋە بىرلەشتۈردى.  ناپالېئوننىڭ ئىبىرىيە يېرىم ئارىلىغا تاجاۋۇز قىلىشى ئىسپانىيە ئامېرىكا مۇستەقىللىق ئۇرۇشىنى (1808-1826) كەلتۈرۈپ چىقاردى ، نەتىجىدە ئۇنىڭ ئەڭ قىممەتلىك مۇستەملىكىلىرى يوقىتىلدى. ئۇنىڭ ئامېرىكا قىتئەسىدىكى ئىلگىرىكى مۇستەملىكىلىرىدە ئىسپان تىلى ئاساسلىق تىل ، كاتولىك دىنى ئاساسلىق دىن بولۇپ ، ئىسپانىيە ئىمپېرىيىسىنىڭ مەدەنىيەت مىراسلىرىغا بەرداشلىق بېرىدۇ.
## مەنبەلەر
گوللاندىيە ئىمپېرىيىسى

**گوللاندىيە مۇستەملىكىسى ئىمپېرىيىسى** (گوللاندىيەچە: Het Nederlandse Koloniale Rijk) گوللاندىيە ھۆددىگەرلىك شىركەتلىرى (ئاساسلىقى گوللاندىيە غەربىي ھىندىستان ۋە گوللاندىيە شەرقىي ھىندىستان شىركىتى) ۋە ئۇنىڭدىن كېيىن گوللاندىيە جۇمھۇرىيىتى تەرىپىدىن باشقۇرۇلىدىغان ۋە باشقۇرۇلىدىغان چەتئەل رايونلىرى ۋە سودا ئورۇنلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ۋە 1815-يىلدىن كېيىن ھازىرقى گوللاندىيە پادىشاھلىقى تەرىپىدىن. ئۇ دەسلەپتە سودىنى ئاساس قىلغان سىستېما بولۇپ ، ئۇنىڭ تەسىرىنىڭ كۆپ قىسمىنى سودا كارخانىلىرى ۋە گوللاندىيەنىڭ خەلقئارا دېڭىز تىرانسپورتى لىنىيىسىنى كونتروللۇقىدىن كېڭەيتىپ ، كېڭەيتىلگەن تېررىتورىيەلىك كارخانىلاردىن ئەمەس. بىر ئاز كۆرۈنەرلىك ئەھۋاللارنى ھېسابقا ئالمىغاندا ، گوللاندىيە مۇستەملىكىسى ئىمپېرىيىسىنىڭ چەتئەلدىكى ئىگىلىكىنىڭ كۆپىنچىسى دېڭىز بويىدىكى قەلئەلەر ، زاۋۇتلار ۋە پورت ئولتۇراق رايونلىرىدىن تەركىب تاپقان بولۇپ ، ئۇلارنىڭ ئىچكى قۇرۇقلۇقى ۋە ئەتراپىدىكى رايونلار ئوخشىمىغان دەرىجىدە بىرلەشتۈرۈلگەن.

گوللاندىيە ھۆددىگەرلىك شىركەتلىرى ھەمىشە زۆرۈر بولمىغان چىقىملاردىن ساقلىنىش ئۈچۈن مال-مۈلۈكلىرىنى ئىمكانقەدەر قاماشنى بەلگىلىدى ، گوللاندىيە كېپ كولونىيىسى (ھازىرقى جەنۇبىي ئافرىقا) ۋە گوللاندىيە شەرقىي ھىندىستان (بۈگۈنكى ھىندونېزىيە) قاتارلىق بىر قىسىم كىشىلەر كېڭەيدى (بېسىم سەۋەبىدىن) مۇستەقىل پىكىر قىلىدىغان گوللاندىيە مۇستەملىكىچىلىرىنىڭ) ، باشقىلار تېخى تەرەققىي قىلمىغان ، يەرلىك ساھىبجامال دۆلەتكە بېقىنىدىغان يەككە سودا مەركەزلىرى بولۇپ قالدى. بۇ گوللاندىيە مۇستەملىكىسى ئىمپېرىيىسىنىڭ ئاساسلىق مەقسىتىنى ئەكس ئەتتۈردى: سودا ئالماشتۇرۇش بىر خىل يەر مەيدانىنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىغا قارشى. گوللاندىيەنىڭ ئىمپېرىيە ئارزۇسى ئۇلارنىڭ ھازىرقى توشۇش سانائىتىنىڭ كۈچلۈكلۈكى ، شۇنداقلا ئۇلارنىڭ ياۋروپا بىلەن شەرق ئوتتۇرىسىدىكى دېڭىز سودىسىنىڭ كېڭىيىشىدە ئوينىغان مۇھىم رولى بىلەن كۈچەيدى. ياۋروپادىكى كىچىك سودا شىركەتلىرىدە ھەمىشە چوڭ كۆلەملىك تىجارەت ئۈچۈن مەبلەغ ياكى ئادەم كۈچى كەمچىل بولغاچقا ، ئامېرىكا باش شىركىتى 17-ئەسىرنىڭ بېشىدا چوڭ تەشكىلاتلارنى - گوللاندىيە غەربىي ھىندىستان شىركىتى ۋە گوللاندىيە شەرقىي ھىندىستان شىركىتىنى ھۆددىگە ئالدى. بۇلار ئەينى ۋاقىتتىكى ئەڭ چوڭ ۋە ئەڭ كەڭ دېڭىز-ئوكيان سودا شىركىتى دەپ قارىلىپ ، ئىلگىرى ماگېللان بوغۇزى ئارقىلىق جەنۇبىي ئامېرىكا قىتئەسى ئارقىلىق جەنۇبىي يېرىم شارنى بويلاپ غەربكە ، ئىستراتېگىيىلىك ياۋروپا تىرانسىپورت لىنىيىسىدە مەۋھۇم مونوپوللۇق قىلغان. ياخشى ئۈمىد. بۇ شىركەتلەرنىڭ يەرشارى سودىسىغا ھۆكۈمرانلىق قىلىشى 17-ئەسىردىكى گوللاندىيەدىكى سودا ئىنقىلابى ۋە مەدەنىيەت گۈللىنىشىگە زور تۆھپە قوشقان ، بۇ گوللاندىيە ئالتۇن دەۋرى دەپ ئاتالغان. گوللاندىيە يول باشچىلىرى ئاسىيا ۋە ياۋروپا ئوتتۇرىسىدىكى يېڭى سودا يوللىرىنى ئىزدەشتە ، تاسمانىيە قاتارلىق يىراق رايونلارنى ۋە شىمالىي ئامېرىكىنىڭ شەرقىي دېڭىز قىرغاقلىرىنى تەتقىق قىلدى ۋە سىزىپ چىقتى.
## مەنبەلەر
ئىتالىيە ئىمپېرىيىسى

**ئىتالىيە مۇستەملىكىسى ئىمپېرىيىسى** (ئىتالىيەچە: Impero coloniale italiano) ئىتالىيە پادىشاھلىقىنىڭ مۇستەملىكىسى ، قوغدىغۇچىلىرى ، ئېتىبارلىرى ، بېقىندىلىقى ۋە ئىشەنچ رايونلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئىتالىيە مۇستەملىكە ئىمپېرىيىسىنىڭ بارلىققا كېلىشى 1869-يىلى ئىتالىيە دېڭىز ئىشلىرى شىركىتى تەرىپىدىن قىزىل دېڭىزدىكى ئاسساب قولتۇقىنى سېتىۋالغان بولۇپ ، سۇۋەيىش قانىلى يول باشلاش ئۈچۈن ئېچىلغان ۋاقىتتا كۆمۈر پونكىتى قۇرماقچى بولغان. بۇ 1882-يىلى ئىتالىيە ھۆكۈمىتى تەرىپىدىن ئۆتكۈزۈۋېلىنىپ ، ھازىرقى ئىتالىيەنىڭ چەتئەلدىكى تۇنجى زېمىنىغا ئايلانغان. كەلگۈسى 20 يىلدا ، ياۋروپانىڭ ئافرىقىدىكى سېتىۋېلىش قەدىمى ئېشىپ ، ئاتالمىش «ئافرىقا ئۈچۈن تىركىشىش» نى كەلتۈرۈپ چىقاردى. 1914-يىلى بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ باشلىنىشىغا ئەگىشىپ ، ئىتالىيە ئافرىقىدا قىزىل دېڭىز قىرغىقىدىكى ئېرىترىيەنىڭ مۇستەملىكىسىنى ، سومالىدىكى چوڭ قوغدىغۇچى ۋە كېيىنچە مۇستەملىكىسىنى ، سابىق ئوسمانلى تىرىپولىتانىيە ۋە سىرېنايكادىكى ھوقۇقنى قولغا كەلتۈردى. لىۋىيە. بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە ، ئىتالىيە ئاۋسترىيە-ۋېنگرىيەگە چۈشۈپ كېتىشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن ئالبانىيەنىڭ جەنۇبىنى ئىشغال قىلدى. 1917-يىلى ئالبانىيەنى قوغداش ئورنى قۇرۇپ ، 1920-يىلغىچە ساقلاپ كەلگەن. 1922-يىلى بېنىتو مۇسسولىن بىلەن ھاكىمىيەت بېشىغا چىققان فاشىست ھۆكۈمىتى ئىتالىيە ئىمپېرىيىسىنىڭ كۆلىمىنى ئاشۇرۇشقا تىرىشتى. 1935-36-يىللىرى ئىككىنچى قېتىم ئېفىيوپىيەگە تاجاۋۇز قىلغاندا ، ئىتالىيە مۇۋەپپەقىيەت قازاندى ۋە يېڭى پەتھىسىنى كونا شەرقىي ئافرىقا مۇستەملىكىسى بىلەن بىرلەشتۈرۈپ ، ئىتالىيە شەرقىي ئافرىقا قۇردى. 1939-يىلى ، ئىتالىيە ئالبانىيەگە تاجاۋۇز قىلىپ ، ئۇنى فاشىست دۆلىتىگە كىرگۈزدى. ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدا (1939 - 1945) ، ئىتالىيە ئەنگىلىيەنىڭ سومالىلاندنى ، فرانسىيەنىڭ شەرقىي جەنۇبى ، مىسىرنىڭ غەربى ۋە گرېتسىيەنىڭ كۆپ قىسىم جايلىرىنى ئىشغال قىلدى. ئۇ 1947-يىلدىكى تىنچلىق شەرتنامىسىدە بارلىق مۇستەملىكىلىرىنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىدىن ۋاز كېچىشكە مەجبۇر بولغان. ئۇ 1950-يىلى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ نازارىتى ئاستىدا ئىتالىيەنىڭ سابىق سومالىلاندنى باشقۇرۇش ھاۋالىسىگە ئېرىشكەن. 1960-يىلى سومالى مۇستەقىل بولغاندا ، ئىتالىيەنىڭ سەككىز يىللىق مۇستەملىكىچىلىك تەجرىبىسى ئاخىرلاشقان.
## مەنبەلەر
قىزىل كېنگورۇ

**قىزىل كېنگورۇ** (Osphranter rufus) ياكى قىزىل گىگانت كېنگۇرۇ بارلىق كېنگورۇلارنىڭ ئىچىدە ئەڭ چوڭى ، ئاۋىستىرالىيە دىن كەلگەن قۇرۇقلۇقتىكى ئەڭ چوڭ سۈت ئەمگۈچى ھايۋان ، شۇنداقلا ھازىرغىچە ساقلىنىپ قالغان ئەڭ چوڭ مەرۋايىت. ئۇ ئاۋسترالىيەنىڭ ئىچكىرى ئۆلكىلەردە ئۇچرايدۇ ، ئۇنىڭدىن باشقا مۇنبەت رايونلار ، مەسىلەن غەربىي ئاۋىستىرالىيە ، شەرقىي ۋە شەرقىي جەنۇب دېڭىز قىرغاقلىرى ۋە شىمالىي دېڭىز قىرغىقىدىكى يامغۇر ئورمىنى قاتارلىقلار.
## مەنبەلەر

تۈر:ھايۋاناتلار
پېرسىيە قولتۇقى

ھىندى ئوكياننىڭ بىر چەت دېڭىزى بولۇپ، ئەرەبلەر «ئەرەب قولتۇقى» دەپ ئاتايدۇ. بۇ قولتۇق ئەرەب يېرىم ئارىلى بىلەن ئىران ئېگىز تەكشىلىكى ئارىسىغا جايلاشقان، غەربىي شىمالى ئەرەب دەريا ئاغزىدىن شەرقىي جەنۇبتا ھورمۇز بوغۇزىغا قەدەر 970 كىلومېتر ئۇزۇنلۇقتا سوزۇلۇپ تۇرىدۇ؛ كەڭلىكى 56-338 كىلومېتر كېلىدۇ. مەيدانى 240 مىڭ كۋادرات كىلومېترغا يېتىدۇ.

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**نامى :**پېرسىيە قولتۇقى

**دۆلىتى :**ئىران

**يەر مەيدانى :**

كىۋادرات كىلومىتىر 241000

**كىلىماتى :**ئوتتۇرچە تېمپۇراتۇرىسى 20 سىلىتسىيە گىرادۇس

## قىسقىچە تونۇشتۇرۇش
پېرىسىيەھىندى ئوكياننىڭ بىر چەت دېڭىزى بولۇپ، ئەرەبلەر «ئەرەب قولتۇقى» دەپ ئاتايدۇ. بۇ قولتۇق ئەرەب يېرىم ئارىلى بىلەن ئىران ئېگىز تەكشىلىكى ئارىسىغا جايلاشقان، غەربىي شىمالى ئەرەب دەريا ئاغزىدىن شەرقىي جەنۇبتا ھورمۇز بوغۇزىغا قەدەر 970 كىلومېتر ئۇزۇنلۇقتا سوزۇلۇپ تۇرىدۇ؛ كەڭلىكى 56-338 كىلومېتر كېلىدۇ. مەيدانى 240 مىڭ كۋادرات كىلومېترغا يېتىدۇ. سۈيىنىڭ ئادەتتىكى چوڭقۇرلۇقى 100 مېتر ئەتراپىدا كېلىدۇ. شەرقىي جەنۇبى بۆلىكىدىكى ئايرىم جايلارنىڭ چوڭقۇرلۇقى 120 مېتردىن ئاشىدۇ. قولتۇق ئىچىدە ئاراللار ناھايىتى كۆپ، بۇنىڭ كۆپى مارجان ئاراللىرىدىن ئىبارەت. پېرسىيە قولتۇقىنىڭ ئەتراپى ھەم سۇ ئاستى قىسمى دۇنيا بويىچە نېفىت زاپىسى ئەڭ كۆپ رايون ھېسابلىنىدۇ.

## مۇندەرىجە

* قىسقىچە چۈشەندۈرۈش
* ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
* قىسقىچە تونۇشتۇرۇش 
* ھاۋا رايى
* نىفىت بايلىقى 
* سانائىتى
* سۈرەتلەر
* قامۇس باشبېتى

## ھاۋا رايى
پېرسىيە قولتۇقىپېرسىيە قولتۇقى ئەتراپىنىڭ ھاۋاسى قۇرغاق ئىسسىق، قولتۇققا قۇيۇلىدىغان تاتلىق سۇ غەربىي شىمال تەرەپتىكى ئەرەب دەرياسى بىلەن كارۇن دەرياسىدىن كېلىدۇ. سۈيىنىڭ پارغا ئايلىنىشى كۈچلۈك بولىدۇ. شۇڭا سۈيىنىڭ تۇز تەركىبى يۇقىرى بولىدۇ. دېڭىز يۈزىنىڭ تېمپېراتۇرىسى غەربىي شىمالدا ℃16-℃32، شەرقىي جەنۇبىدا ℃24-℃34 قا يېتىدۇ.

## نىفىت بايلىقى
پېرسىيە قولتۇقى ئەتراپىغا جايلاشقان ئىران، ئىراق، كۋەيت، سەئۇدى ئەرەبىستان، قاتار، بەھرەيىن، ئومان، بىرلەشمە ئەرەب ئەمىرلىكلىرى قاتارلىق دۆلەتلەرنىڭ ئاساسىي نېفىتلىكلىرى قولتۇق رايونىغا مەركەزلەشكەن، بۇ جايلاردىن يىلىغا بىر مىليارد توننا ئەتراپىدا نېفىت ئىشلەپچىقىرىلىدۇ. دۇنيادىكى نېفىت ئېكسپورتىنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمىنى پېرسىيە قولتۇقى رايونى تەمىنلەيدۇ. بۇ جاي قەدىمدىن تارتىپ ھازىرغىچە مۇھىم قۇرۇقلۇق، دېڭىز قاتناش يولى بولۇپ كەلمەكتە.

## سانائىتى
پېرسىيە قولتۇقى پېرسىيە قولتۇقى ئەتراپىدىكى دۆلەتلەر نېفىت ئىشلەپچىقىرىشتىن سىرت بۇغداي، ئارپا، شال، خورما، ئۈزۈم، كېۋەز قاتارلىق زىرائەتلەرنى ئۆستۈرىدۇ. چارۋىچىلىقىدا قوي، ئۆچكە، تۆگە بېقىلىدۇ. يېزا ئىگىلىكى خەلق ئىگىلىكىدە ئانچە مۇھىم ئورۇن تۇتمايدۇ. پېرسىيە قولتۇقى بويىدىكى خارك پورتى، ئابادان پورتى(ئىران) ، بەسرە، ئوفا(ئىراق) ، مىنائەخمەت(كۋەيت) ، ساپانىيە، راستازورا(سەئۇدى ئەرەبىستان) ، ئابودەبى، دىبەي(بىرلەشمە ئەرەب ئەمىرلىكلىرى) پورتلىرى نېفىت ئايرىش ۋە نېفىت ئېكسپورتىدا ناھايىتى مۇھىم ئورۇن تۇتىدۇ.
## مەنبەلەر
SWOT ئانالىزى

SWOT ئانالىزىدىكى SWOT خېتى ئېنگلىزچىدىكى Strengths (كۈچلۈكلۈك)، weaknesses (ئاجىزلىق)،opportunities (پۇرسەت)، threats (تەھدىت) قاتارلىق تۆت سۆزنىڭ قىسقارتىلمىسى، قۇرۇلمىلىق پىلانلاش مېتودى بولۇپ، بۇ ئانالىز مېتودى مەلۇم تۈر ياكى سودىنى مۇشۇ تۆت ئېلېمېنت بويىچە مۆلچەرلاش ياكى باھالاش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ.

*
*

  

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**نامى :**SWOT ئانالىزى

**چەتئەلچە نامى :**Strengths Weaknesses Opportunities Threats


## SWOT ئانالىزى
SWOT ئانالىزى مەلۇم شىركەت، مەھسۇلات، سانائەت ياكى شەخس ئۈچۈن ئىشلىتىلسە بولىدۇ. يەنى بۇ ئانالىز مەلۇم تۈرنى ياكى مەبلەغ سېلىش ۋە ياكى سودىنىڭ نىشانىغا يېتىشنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش جەريانىدىكى ئىچكى ۋە تاشقى ئامىللارنى، يەنى ئىچكى ۋە تاشقى جەھەتتىكى پايدىلىق ياكى پايدىسىز ئامىللارنى ئېنىق قىلىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ. 

## مۇندەرىجە

* قىسقىچە چۈشەندۈرۈش
* ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
* SWOT ئانالىزى
* ئامىللار 
* ئىچكى ئامىللار 
* تاشقى ئامىللار
* ئالاقىدار مەزمۇن 
* سۈرەتلەر
* قامۇس باشبېتى

## ئامىللار

### ئىچكى ئامىللار
Strengths (كۈچلۈكلۈك)-تۈرنىڭ ياكى سودىنىڭ ئەمەلگە ئېشىشى ياكى ئىلگىرىلىشى ئۈچۈن ئىچكى جەھەتتىن ئاكتىپ تەسىرى بولىدىغان ئامىللار.

weaknesses (ئاجىزلىق) -تۈرنىڭ ياكى سودىنىڭ ئەمەلگە ئېشىشى ياكى ئىلگىرىلىشى ئۈچۈن ئىچكى جەھەتتىن پاسسىپ ياكى مەنپىىي تەسىرى بولىدىغان ئامىللار.

### تاشقى ئامىللار
opportunities (پۇرسەت)-ساھەدىكى تۈرنىڭ ياكى سودىنىڭ ئەمەلگە ئېشىشى ياكى ئىلگىرىلىشى ئۈچۈن ئارتۇقچىلىقلىرىنى جارى قىلدۇرۇشقا ياردىمى بولىدىغان ئامىللار.

threats (تەھدىت)-ساھەدىكى تۈرنىڭ ياكى سودىنىڭ ئەمەلگە ئېشىشى ياكى ئىلگىرىلىشى ئۈچۈن ئاۋارىچىلىق ياكى قىيىنچىلىق پەيدا قىلىدىغان ئامىللار.

SWOT ئانالىزى بىزنى يۇقىرىدىكى تۆت ئامىلنى ئانالىز قىلىش ئارقىلىق، بىزنىڭ قىلماقچى بولغان تۈرىمىزنىڭ ياكى سودىمىزنىڭ ۋە ياكى تىجارىتىمىزنىڭ يەتكىلى بولىدىغان ياكى بولمايدىغانلىقىغا ھۆكۈم قىلىشىمىزغا ياردەم بېرىدۇ.

### ئىچكى ئامىللار
Strengths (كۈچلۈكلۈك)-تۈرنىڭ ياكى سودىنىڭ ئەمەلگە ئېشىشى ياكى ئىلگىرىلىشى ئۈچۈن ئىچكى جەھەتتىن ئاكتىپ تەسىرى بولىدىغان ئامىللار.

weaknesses (ئاجىزلىق) -تۈرنىڭ ياكى سودىنىڭ ئەمەلگە ئېشىشى ياكى ئىلگىرىلىشى ئۈچۈن ئىچكى جەھەتتىن پاسسىپ ياكى مەنپىىي تەسىرى بولىدىغان ئامىللار.

### تاشقى ئامىللار
opportunities (پۇرسەت)-ساھەدىكى تۈرنىڭ ياكى سودىنىڭ ئەمەلگە ئېشىشى ياكى ئىلگىرىلىشى ئۈچۈن ئارتۇقچىلىقلىرىنى جارى قىلدۇرۇشقا ياردىمى بولىدىغان ئامىللار.

threats (تەھدىت)-ساھەدىكى تۈرنىڭ ياكى سودىنىڭ ئەمەلگە ئېشىشى ياكى ئىلگىرىلىشى ئۈچۈن ئاۋارىچىلىق ياكى قىيىنچىلىق پەيدا قىلىدىغان ئامىللار.

SWOT ئانالىزى بىزنى يۇقىرىدىكى تۆت ئامىلنى ئانالىز قىلىش ئارقىلىق، بىزنىڭ قىلماقچى بولغان تۈرىمىزنىڭ ياكى سودىمىزنىڭ ۋە ياكى تىجارىتىمىزنىڭ يەتكىلى بولىدىغان ياكى بولمايدىغانلىقىغا ھۆكۈم قىلىشىمىزغا ياردەم بېرىدۇ.

## ئالاقىدار مەزمۇن
SWOT ئانالىزىنى ئىشلەتكۈچى چوقۇم مۇشۇ تۆت كاتېگورىيە ئۈچۈن مۇۋاپىق سوئاللارنى سورىشى ۋە شۇ ئارقىلىق ئىشلەتكىلى بولىدىغان ۋە ئىشقا يارايدىغان جاۋابقا ئېرىشىشى كېرەك. شۇندىلا قىلغان ئانالىزنىڭ نەتىجىسى كارغا يارىغۇدەك بولىدۇ ھەم شۇ تۈرنىڭ ياكى مەھسۇلاتنىڭ ۋە ياكى سودىنىڭ (رىقابەت ئۈستۈنلىكى) نى بايقاپ چىققىلى بولىدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:ئېلېمېنتلار
فرانسىيە مۇستەملىكە ئىمپېرىيىسى

فرانسىيە مۇستەملىكىسى ئىمپېرىيىسى 16-ئەسىردىن باشلاپ فرانسىيە ھۆكۈمرانلىقىدىكى چەتئەللەردىكى مۇستەملىكىچىلەر ، قوغدىغۇچىلار ۋە ھوقۇق بېرىلگەن رايونلارنى تەشكىل قىلغان. ئادەتتە 1814-يىلغىچە مەۋجۇت بولغان «بىرىنچى مۇستەملىكىچى ئىمپېرىيە» بىلەن 1830-يىلى ئالجىرىيەنى بويسۇندۇرۇش بىلەن باشلانغان «ئىككىنچى مۇستەملىكىچى ئىمپېرىيە» ئوتتۇرىسىدا پەرق بار. ئىككىنچى مۇستەملىكىچى ئىمپېرىيە. ئىندوچىنا (1954) ۋە ئالجىرىيە (1962) كېيىنكى ئۇرۇشلاردا ئۇتتۇرۇپ قويغاندىن كېيىن ، 1960-يىلدىن كېيىن باشقا جايلاردا بىر قەدەر تىنچ بولغان مۇستەملىكىچىلىك ئاخىرلاشقان.

ئاساسلىق مۇسابىقىگە ئىسپانىيە ، پورتۇگالىيە ، گوللاندىيە بىرلەشمە ئۆلكىسى ۋە كېيىن ئەنگىلىيە پادىشاھلىقى قاتناشتى. فرانسىيە 17-ئەسىردە شىمالىي ئامېرىكا ، كارىب دېڭىزى ۋە ھىندىستاندا مۇستەملىكە قۇرۇشقا باشلىغان. ئەنگىلىيە ۋە باشقىلار بىلەن بولغان بىر قاتار ئۇرۇشلار فرانسىيەنىڭ 1814-يىلغا بارغاندا بارلىق دېگۈدەك بويسۇندۇرۇلۇشىدىن مەھرۇم قالدى. فرانسىيە 1850-يىلدىن كېيىن يېڭى ئىمپېرىيەنى قايتا قۇردى ، ئاساسلىقى ئافرىقا ، ھىندوچىنا ۋە جەنۇبىي تىنچ ئوكيانغا مەركەزلەشتى. تەرەققىي قىلىپ ، يېڭى فرانسىيە ئىمپېرىيىسى ۋەتەن بىلەن سودا قىلىش ، خام ئەشيا بىلەن تەمىنلەش ۋە ئىشلەپچىقىرىلغان بۇيۇملارنى سېتىۋېلىش رولىنى ئوينىدى. ئىمپېرىيەنى قايتا قۇرۇش فرانسىيەنىڭ نوپۇزىنى قايتىدىن تىكلىدى ، بولۇپمۇ خەلقئارا كۈچ ۋە فىرانسۇز تىلى ۋە كاتولىك دىنىنى تارقىتىشقا مۇناسىۋەتلىك. ئۇ يەنە دۇنيا ئۇرۇشىدا ئادەم كۈچى بىلەن تەمىنلىدى. ئاساسلىق نىشان مەدەنىيەت بۇرچى. تىل ۋە دىن تارقىتىش ئارقىلىق ئافرىقا نوپۇسىنى مەدەنىيلەشتۈرۈش ، فرانسىيەنىڭ مۇستەملىكىچىلىك پىلانى بىلەن كەلگەن نۇرغۇن ئادەتلەرنىڭ ئاساسى سۈپىتىدە قوللىنىلدى. 1884-يىلى مۇستەملىكىچىلىكنىڭ ئاساسلىق تەشەببۇسچىسى جۇلىس فېررىي ئېلان قىلدى. «يۇقىرى ئىرقلارنىڭ تۆۋەن ئىرقلارغا بولغان ھوقۇقى بار ، ئۇلارنىڭ ناچار ئىرقلارنى مەدەنىيلەشتۈرۈش مەجبۇرىيىتى بار». تولۇق پۇقرالىق ھوقۇقى - ئاسسىمىلياتسىيە قىلىندى.

فرانسىيە ئاز ساندىكى كۆچمەنلەرنى ئىمپېرىيىسىگە ئەۋەتتى ، ئالجىرىيەنى ھېسابقا ئالمىغاندا ، فرانسىيە كۆچمەنلىرى ئاز سانلىق مىللەت تۇرۇپ ھاكىمىيەتنى قولىغا ئالدى. يۇقىرى پەللىگە چىققاندا ، ئۇ تارىختىكى ئەڭ چوڭ ئىمپېرىيەلەرنىڭ بىرى ئىدى. چوڭ شەھەر فرانسىيەنى ئۆز ئىچىگە ئالغاندا ، فرانسىيەنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقىدىكى يەرنىڭ ئومۇمىي مىقدارى 1920-يىلى 11 مىليون 500 مىڭ كىلومىتىرغا يەتتى ، 1939-يىلى 110 مىليون نوپۇس بار. ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدا ، چارلېز دېگول ۋە ئەركىن فرانسىيەلىكلەر چەتئەلدىكى مۇستەملىكىچىلەرنى بىرمۇ-بىر كونترول قىلىپ ، ئۇلارنى فرانسىيەنى ئازاد قىلىشقا تەييارلانغان بازا قىلىپ ئىشلەتكەن. 1946-يىلى 27-ئۆكتەبىردىكى فرانسىيە ئاساسىي قانۇنى 1958-يىلغىچە داۋاملاشقان فرانسىيە ئىتتىپاقىنى قۇردى. مۇستەملىكىچى ئىمپېرىيەنىڭ يېڭى قالدۇقلىرى فرانسىيەگە چەتئەل جۇمھۇرىيىتى ۋە تېررىتورىيىسى سۈپىتىدە بىرلەشتۈرۈلدى. بۇلارنىڭ ئومۇمىي سانى 119 مىڭ 394 كىلومېتىر بولۇپ ، 2013-يىلى 2 مىليون 700 مىڭ ئادەم بار.
## مەنبەلەر