open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
فىزىكا

## فىزىكا دېگەن نىمە؟
قۇياش نېمە ئۈچۈن ھامان شەرقتىن كۆتۈرۈلۈپ غەربتە ئولتۇرىدۇ؟ چاقماق چېقىش قانداق ھاسىل بولىدۇ؟ نېمە ئۈچۈن يازدا يامغۇر، قىشتا قار ياغىدۇ؟ رادىئولۇق ئۈنئالغۇ نېمە ئۈچۈن ناخشا ياڭرىتالايدۇ؟ كىيىم ئىشكاپىدىكى نافتالىن كۇمىلىچى نەگە كەتتى؟ ئېلېكتر نەدىن كېلىدۇ؟ ھەسەن - ھۈسەن نېمىدىن ئىبارەت؟ ...

بۇ مەسىلىلەردىكى كۈچ ھادىسىسى، سوغۇق - ئىسسىقلىق ھادىسىسى، ئېلېكترو ماگنىت ھادىسىسى ۋە يورۇقلۇق ھادىسىلىرىنىڭ ھەممىسى ماددىلار ھەرىكىتىنىڭ ئىپادىلىنىش شەكلىدىن ئىبارەت. فىزىكا ماددىلار ھەرىكىتىنىڭ ئادەتتىكى قانۇنىيەتلىرىنى تەتقىق قىلىدىغان بىر پەن بولۇپ، ئۇ، كىشىلەرنىڭ تۇرمۇش ۋە ئىشلەپچىقىرىشى بىلەن زىچ مۇناسىۋەتلىك. كىشىلەر پايدىلىنىدىغان ئېلېكتر لامپىسى، تېلېفون، رادىئو قوبۇللىغۇچ، تېلېۋىزور، شۇنداقلا يول يۈرۈشتە ئولتۇرىدىغان ئاپتوموبىل، پويىز، پاراخوت ۋە ئايروپىلان قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى فىزىكا پرىنسىپلىرىغا ئاساسەن ياسالغان. نۆۋەتتىكى ئىلغار پەن - تېخنىكىنىڭ ۋەكىلى بولغان ئاتوم بومبىسى، ھىدروگېن بومبىسى، راكېتا، يەر شارى سۈنئىي ھەمراھى ۋە ئالەم كېمىسىمۇ فىزىكا تەتقىقاتىنىڭ نەتىجىسىدۇر.

## فىزىكىنى ئۆگىنىشنىڭ پايدىسى نېمە؟
فىزىكا ئۆگەنگەندە، ھەر خىل فىزىكىلىق ھادىسىلەرنىڭ پەيدا بولۇشى، تەرەققىياتى ۋە ئۆزگىرىش قانۇنىيەتلىرىنى چۈشىنىۋېلىپ، ھەر خىل ئەسۋاب - ئۈسكۈنىلەرنى توغرا ئىشلىتەلەيدىغان بولۇپلا قالماي، يەنە قىزىقىشىنى، تەپەككۇرىنى، ئەقلىي كۈچىنى ئېچىپ، ئىقتىدارىنى يېتىلدۈرۈپ، قابىلىيەتنى ئۆستۈرگىلى بولىدۇ.

## فىزىكا قانداق پەن؟
فىزىكا تەبئىي پەننىڭ بىر تارمىقى بولۇپ ، ئاساسلىقى ماددا ، ئېنېرگىيە ، بوشلۇق ، ۋاقىت قاتارلىقلارنى ، بولۇپمۇ ئۇلارنىڭ خۇسۇسىيىتى ، ئۆز-ئاراتەسىرى قاتارلىقلارنى تەتقىق قىلىدۇ . فىزىكا تەبىئەت قانۇنىيەتلىرى توغرىسىدىكى بىلىم ؛ تېخىمۇ كەڭ مەنىدىن ئېيتقاندا ، فىزىكا تەبىئەتتە يۈزبەرگەن ھادىسىلەرنى تەكشۈرۈپ تەھلىل قىلىش ئارقىلىق ئۇلاردىكى قانۇنىيەتنى بايقايدۇ . فىزىكا ئەڭ قەدىمكى پەنلەرنىڭ بىرى بولۇپ ، ئىككى مىڭ يىل مابەينىدە خىمىيە ، ئاسترونومىيە قاتارلىقلار بىلەن بىرلەشتۈرۈلۈپ تەبىئەت پەلسەپىسى دەپ
ئاتالغان ، ⅩⅦئەسىردىكى ئىلىم-پەن ئىنقىلابىدىن كېيىن فىزىكا ئاندىن بىر مۇستەقىل پەنگە ئايلانغان .

right|thumb|350px
right|thumb|350px
نىيوتۇن
## مەنبەلەر

تۈر:تەبىئىي پەن
تۈر:فىزىكا
ئەكمەلىتتىن ئىھسان ئوغلۇ

خەلقئارا ئىسلام كېڭىشى تەشكىلاتىنىڭ باش كاتىپى

## مەنبەلەر
بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى

**بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى** ياكى قىسقىچە قىلىپ «ب د ت». 1945- يىلى 10- ئاينىڭ 24- كۈنى قۇرۇلغان دۇنيا تىنچلىقىنى، بىخەتەرلىكىنى قوغداش ۋە خەلقئارادا ئىقتىسادىي، ئىجتىمائىي ۋە مەدەنىي بىر ھەمكارلىق بەرپا قىلماق ئۈچۈن قۇرۇلغان بىر تەشكىلات. ب د ت ئۆزىنى "ئادالەت ۋە بىخەتەرلىكنى، ئىقتىسادىي تەرەققىيات ۋە ئىجتىمائىي باراۋەرلىكنى خەلقئارادا پۈتۈن دۆلەتلەردە بەرپا قىلىشنى مەقسەت قىلغان دۇنياۋىي بىر تەشكىلات" دەپ تونۇشتۇرىدۇ. خەلقئارالىق مۇناسىۋەتلەردە، كۈچ قوللىنىشنى تۇنجى بولۇپ دۇنياۋىي خاراكتىردە چەكلىگەن تۇنجى كېلىشىمنامە بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كېلىشىمنامىسىدۇر. 

تەشكىلات قۇرۇلغان دەستلەپكى يىللاردا ئەزا سانى 51 بولۇپ، بۇگۈن ئەزالىقتىن چىقىرىلغان ۋاتىكان ۋە ئۆزگەرتىلگەن جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى، ئەڭ كېيىن قوشۇلغان جەنۇبىي سۇداننى ئۆز ئىچىگە ئالغان 193 ئەزاسى بار. 

تەشكىلاتنىڭ باشقۇرۇش ئىشلىرى نيۇ يوركتىكى باش شىتابىدا يۈرىتىلىدۇ ۋە ئەزا دۆلەتلەرگە ھەر يىل تەرتىپلىك ئېلىپ بېرىلغان يىغىنلارمۇ مۇشۇ باش شىتابتا ئېچىلىدۇ.

تەشكىلات ئۆز ئىچىدە ئىدارى بۆلۈملەرگە ئايرىلغان بولۇپ: باش كومىتېت، خەۋىپسىزلىك ھەيئىتى، ئىقتىساد ۋە جەمئىيەت ھەيئىتى، باشقۇرۇش ھەيئىتى، باش كاتىبلىك ۋە خەلقئارالىق سوت مەھكىمىسى قاتارلىقلار. تەشكىلاتنىڭ ئەك كۆزگە تاشلىنىپ تۇرىدىغان بۆلۈمى باش كاتىبلىك ئېرۇر.

ب د ت پىكرى تۇنجى بولۇپ، ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىنىڭ تۈگىشى بىلەن ئۇرۇشتا يەڭگەن دۆلەتلەر تەرىپىدىن، دۆلەتلەرئارا كېلىشەلمەسلىكلەرنى تۈگىتىپ، كېلەچەكتە توغۇلغۇسى ۋە ئۆز بىخەتەرلىكلىرىگە تەھدىد بولغۇسى بىر ئۇرۇشنىڭ ئالدىنى ئېلىش مەقسىدىدە ئوتتۇرىغا قويۇلغان. تەشكىلاتنىڭ بۇگۈنمۇ بۇ مەقسەدنى دەۋام قىلغانلىقىنىڭ روشەن دەلىلى بولمىش ب د ت خەۋىپسىزلىك ھەيئىتىنىڭ مەۋجۇدلىقى ۋە ئاتقارغان خىزمەتلىرىدۇر.

خەۋىپسىزلىك ھەيئىتى 15 دۆلەتتىن تەشكىل تاپقان بولۇپ، بۇ دۆلەتلەردىن بەشى دائىمىي ئەزا دۆلەت دەرىجىسىدە ۋە مۇتلەق رەد قىلىش ھۇقۇقىغا ئىگىدۇر. بۇ دۆلەتلەر ئا ق ش، رۇسىيە، ج خ ج، ئەنگىلىيە ۋە فرانسىيە قاتارلىقلار. خەۋپسىزلىك ھەيئىتىنىڭ قارار ماقۇللىقى ئۈچۈن 9\15 نىسبىتى كېرەكلىك بولۇپ، دائىمىي ئەزالاردىن قايسى بىرىنىڭ قارشى يۆنىلىشتە ئاۋاز بەرمەسلىكى كېرەك. ب د ت پىرىنسىپلىرىغا كۆرە، خەۋپسىزلىك ھەيئىتى قارار چىقارغاندا رەد قىلىش ھۇقۇقىغا ئىگە دۆلەتلەردىن بىر ياكى بىر قانچىسىنىڭ ئاۋاز بېرىشكە قاتناشماسلىقى بۇ ئەزالارنىڭ قارارنى رەد قىلغانلىقىنى بىلدۈرمەيدۇ. شۇنداقلا دائىمىي ئەزالارنىڭ قارارسىز قېلىشىمۇ ئوخشاش مەنىگە كەلمەكتە. 

## مەنبەلەر
گازى ئۇنىۋېرسىتېتى

تۈركىيەدىكى ئۈنۋېرسىتىت.

تور ئادرىسى:www.gazi.edu.tr
## مەنبەلەر
ئىستانبۇل تېخنىكا ئۇنىۋېرسىتېتى

{| class="wikitable" border="1"
|-
ئىستانبۇل تېخنىكا ئۇنىۋېرسىتېتى

**ئىستانبۇل تېخنىكا ئۇنىۋېرسىتېتى** (تۈركچە: *İstanbul Teknik Üniversitesi،* ئىنگىلىزچە: *Istanbul Technical University،* ئادەتتە **ITU** ۋە ياكى **İTÜ** ئىسمى بىلەن بىلىنىدۇ ) تۈركىيەدىكى داڭلىق ئالىي بىلىم يۇرتلىرىدىن بىرىدۇر. 1773 - يىلى ئىستانبۇلدا قۇرۇلغان بۇ بىلىم يۇرتى، يالغۇز تۈركىيەدىكى ئەڭ كونا ئالىي بىلىم يۇرتلىرىدىن بولۇپلا قالماي، دۇنيادىكى ئەڭ قەدىمىي ئالىي بىلىم يۇرتلىرىدىن بىرىدۇر.

## قىسقىچە مەلۇمات

* مەكتەپ شوئارى: (تۈركچە: *Asırlardır Çağdaş*، ئۇيغۇرچە: ھەردائىم زامانىۋىي)
* ئوقۇغۇچى سانى: 22،280
* تولۇق كۇرس ئوقۇغۇچىلىرى: 14،955
* ماگىستىر ۋە دوكتور ئاسپرانتى: 5،887
* ئوقۇتقۇچى(توپلام): 1990
* پروڧېسسور: 404
* ئورنى: ئىستانبۇل، تۈركىيە
* تور ئادرىسى:ئىستانبۇل تېخنىكا ئۇنۋېرسىتېتى

## قىسقىچە تارىخى

قۇرۇلغىنىدىن بېرى ، تەبئىي پەن ۋە ئىنژىنىرلىق ساھەسىدە مۇھىم رول ئويناپ كېلىۋاتقان ئىستانبۇل تېخنىكا ئۇنىۋېرسىتېتى ، 1773 - يىلى ئوسمان ئىمپېرىيىسىنىڭ پادىشاھى **مۇستاپا III** تەرىپىدىن ، ھەربىي كېمىسازلىقنى راۋاجلاندۇرۇش مەقسىتىدە **ئىمپىرىيە دېڭىز ئارمىيە ئىنژىنىرلىق مەكتىپى** (ئوسمانلى تۈركچىسىدە:*Mühendishane-i Bahr-i Hümayun*) ئىسمى بىلەن ئوسمان ئىمپېرىيىسىنىڭ پايتەختى ئىستانبۇلدا قۇرۇلغان. 1845 - يىلىغا كەلگەندە ، بۇ مەكتەپ يالغۇز دېڭىزچىلىق تېخنىكا بىلىملىرى بىلەنلا قالماي ، باشقا تېخنىكا پەنلىرىگىچە كېڭەيگەن. 

ئىستانبۇل تېخنىكا ئۇنىۋېرسىتېتى ھازىر ئىنژىنىرلىق - قۇرۇلۇش كەسىپلىرىنى ئاساس قىلغان بىر سانائەت مەكتىپىدۇر. بۇ بىلىم يۇرتىنىڭ ماشىنىسازلىق، بىناكارلىق قۇرۇلۇشى، ئۇچۇش ۋە ئالەم سانائىتى، ئېلىكتىر ئىنژىنىرلىقى، مۇزىكا سەنئىتى قاتارلىق كەسپلىرى تۈركىيە بويىچە ئالدىنقى قاتاردا تۇرىدۇ.

ئىستانبۇل تېخنىكا ئۇنىۋېرسىتېتى يالغۇز تەبئىي پەن ۋە ئىنژىنىرلىق ساھەسىدە مۇھىم ئەربابلارنى يېتىشتۈرۈپ چىقىرىپلا قالماي، تۈركىيە يېقىنقى زامان سىياسى تارىخىدىكى بەزى داڭلىق شەخسلەرنىڭمۇ ئانا مەكتىپى بولۇش شەرىپىنىمۇ قولدىن بەرمىگەن. تۈركىيە پرىزدېنتلىرىدىن تۇرغۇت ئۆزال، سۇلايمان دېمىرەل، نەجمەتتىن ئەرباقانلار بۇ مەكتەپنىڭ ئوقۇغۇچىلىرى ئىدى.

## مەنبەلەر
ئەختەم ئۆمەر

'''تۈر:ئۇيغۇر يازغۇچىلار
ئەختەم ئۆمەر، 1962-يىلى مەكىت ناھىيەسىدە دۇنياغا كەلگەن. 1981-يىلى قەشقەر پىداگوگىكا مەكتىپىنى پۈتۈرگەن. ئۇ ئىلگىرى _ كېيىن بولۇپ يېزا ئىتتىپاق كادىرى، قەشقەر شەھەرلىك رادىيۇ ئىستانسىنىڭ دىكتورى، ۋىلايەتلىك ئەدەبىيات _ سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسىنىڭ كەسپى يازغۇچىسى، تەڭرىتاغ كېنو ئىستودىيەسى، شىنجاڭ ناخشا _ ئۇسۇل ئۆمىكىنىڭ سىنارىستى قاتارلىق خىزمەتلەرنى ئۆتىگەن. 2008-يىلى جۇڭگو يازغۇچىلار جەمىئىيىتىگە ئەزا بولۇپ كىرگەن. ئاساسلىق ئەسەرلىرىدىن: «ئەختەم ئۆمەر پوۋېستلىرىدىن تاللانما»، «قۇرۇتلاپ كەتكەن كۆل»، «ئاھ، رەھىمسىز دەريا»، «قانلىق جىلغا»، «سەھەرنىڭ قىممىتى»، «يىراق قىرلاردىن ئانا يۇرتقا سالام»، «يىگانە ئارال» (ئىككى قىسىم)، «ئۆزۈڭگە ئىشەن»، «غېرىپ ـ سەنەم» قاتارلىق پوۋېست ـ ھېكايىلەر توپلاملىرى، رومانلىرى بار.
ئۇنىڭ «ئاھ، رەھىمسىز دەريا» ناملىق كىتابى، مەملىكەتلىك ئاز سانلىق مىللەتلەر ئەدەبىياتى بويىچە مۇنەۋۋەر ئەسەر مۇكاپاتىغا، «قۇرۇتلاپ كەتكەن كۆل» مەملىكەتلىك ئاز سانلىق مىللەتلەر ئەدەبىياتى بويىچە> مۇكاپاتىغا، «تارىم» مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن. «نۇرتاي ھاجى» ناملىق دىراممىسى ئاپتۇنۇم رايۇن بويىچە مۇنەۋۋەر دىرامما مۇكاپاتىغا، «چىن مۇھەببەت» ناملىق تېلۋېزىيە ـ تىياتىرى ئاپتۇنۇم رايۇن بويىچە «بەش بىر قۇرۇلۇشى» مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن. ئايرىم ھېكايىلىرى بىرنەچچە قېتىم «خانتەڭرى ئەدەبىيات مۇكاپاتى»غا نائىل بولغان.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئەلقەم ئەختەم

**ئەلقەم ئەختەم** 

(1922~ 1995) 
   
شائىر ئەلقەم ئەختەم ئۇيغۇر ھازىرقى زامان ئەدەبىياتىنىڭ ئاساسچىلىرىدىن بىرى . ئۇنىڭ « ئۈمىد دولقۇنلىرى » « كۈرەش دولقۇنلىرى » قاتارلىق شېئىرلار توپلاملىرى ئېلان قىلىنغان بولۇپ ، تىلىنىڭ يېنىكلىكى ، رىتىمىنىڭ جۇشقۇنلۇقى بىلەن قەلبلەرەە ئىشەنچ بېغىشلاپ بىزنى يۈرەكلىك ئلاغا بېسىشقا ئۈندەيدۇ .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
ئاق تەنلىكلەر

ئاق تەنلىكلەر (ياۋروپا ئېرقىمۇ دىيىلىدۇ): ئۆز ئىچىدىن شىمالى ياۋروپا ئېرقى(بالتىق تىپى) ۋە جەنۇبى ياۋروپا ئېرقى(ئوتتورا دىڭىز تىپى) دەپ ئىككى چوڭ تىپقا ئايرىلىدۇ.

1) شىمالى ياۋروپا ئېرقىدىكىلەرنىڭ چېچى سېرىق،كۆزى كۆك،قاڭشىرى ئىگىز، بىشى ئۇزۇنچاقراق،بۇيى ئىگىز كىلىدۇ. خاراكتىر جەھەتتىن
سوغۇققان،كەسكىن، تەشكىلچانلىقى كۇچلۇك، لوگىكىلىق تەپەككۇرغا باي كىلىدۇ. بۇ خىل خۇسۇسىيەتلەرنى ئومومەن شىمالى ياۋروپانىڭ
سوغۇق ھاۋايى شارائىتى ۋە بىر قەدەر جاپالىق بولغان تەبىئى مۇھىتى پەيدا قىلغان دەپ قارىلىدۇ. گىرمانىيە،ئەنگىلىيە، فرانسىيە، روسىيە، گوللاندىيە، ئاۋستىرىيە قاتارلىق دۆلەتلەرنىڭ ئاھالىسى مۇشۇ تىپقا كىرىدۇ.(ئۆز ئىچىدىن يەنە بىرقانچە كىچىك تىپقىمۇ ئايرىلىدۇ). 

2) جەنۇبى ياۋروپا ئېرقى (ئوتتورا دېڭىز تىپى) چېچى قوڭۇر ياكى قارا، كۆزى قوڭۇر، قاڭشىرى ئىگىز، بىشى ئۇزۇنچاقراق، بۇيى سەل ئىگىز كىلىدۇ. خاراكتىر جەھەتتىن ئۇچۇق-يورۇق،ھىسسىياتچان،مۇزىكا ۋە سەنئەت ئىقتىدارى كۇچلۇك بولىدۇ، ئەمما تەشكىلچانلىقى ئاجىزراق كىلىدۇ.ئىتالىيە،ئىسپانىيە،پورتوگالىيە قاتارلىق دۆلەتلەرنىڭ ئاھالىسى مۇشۇ تىپقا كىرىدۇ.(بۇلارمۇ ئۆز ئىچىدىن يەنە بىرقانچە كىچىك تىپقا ئايرىلغان)

## مەنبەلەر
سېرىق تەنلىكلەر

سېرىق تەنلىكلەر(مۇڭغۇللوئىدلار مۇ دىيىلىدۇ): تىرىسى سېرىق ،چېچى ۋە كۆزى قارا، قاڭشىرى ئانچە ئىگىز ئەمەس ياكى سەل پاناقراق، يۇزى سەل ياپىلاقراق، بۇيى ئوتتورھال ياكى پاكارراق. ھازىرقى شەرقى ئاسىيا، شەرقى جەنۇبى ئاسىيادىكى خەلقلەر ۋە ئامىرىكىدىكى ھىندىئانلار مۇشۇ تىپقا كىرىدۇ. ئامىرىكا ھىندىئانلىرى 30مىڭ يىللار ئىلگىرى شەرقى ئاسىيادىن ئامىرىكىغا كۇچۇپ بارغان ئاسىيالىقلارنىڭ ئەۋلادلىرى دەپ قارىلىدۇ.

سېرىق تەنلىكلەر چوڭ جەھەتتىن شىمالى تىپ(ياپون،كورىيە،سىبىرىيىلىكلەر ۋە مانجۇ – مۇڭغۇللار)،شەرقى تىپ(ئومومەن خەنزولار) ۋە جەنۇبى تىپ(شەرقى جەنۇبى ئاسىيادىكى مالاي قاتارلىق مىللەتلەر) دەپ ئۇچ چوڭ تۇرگە ئايرىلىدۇ. 

نۆۋەتتە سېرىق تەنلىكلەرنى مۇڭغۇلوئىد دىيىش ياكى دىمەسلىك خەلقارادا يەنىلا تالاش-تارتىشتىكى مەسىلە ، چۇنكى بۇ ئاتالغۇنى ئەڭ دەسلەپ 18-ئەسىردىكى ياۋروپالىقلار يىراق شەرقتىكى خەلقلەرگە بولغان تار چۇشەنچىسىگە ئاساسەن قويغان بولۇپ (چىڭگىزخان دەۋرىدىكى مۇڭغۇللارنىڭ ھەيۋىسى سەۋەپ بولغان بولۇشى مۇمكىن) ، ئەمىلىيەتتە تارىختىكى مۇڭغۇللار ياكى ھازىرقى مۇڭغۇللار ئېرقى تىپ جەھەتتىن بىر قەدەر مۇرەككەپ بولغان خەلق، ئۇلارنىڭ تەركىبىدە سېرىق تەنلىككە خاس ئالامەتلەردىن باشقا ئوتتورا ئاسيا قىسقا باشلىق ئېرقى تىپى، ھون ئالپىنوسلار تىپى ۋە قىسمەن شىمالى ياۋروپا ئىرقى بىلەن قەدىمقى بايقال ئېرقىنىڭ ئارلاشمىسى بولغان ئىككىلەمچى ئېرقى ئالامەتلەرمۇ(قەدىمقى بايقال تۇركلىرى) ناھايىتى گەۋدىلىك، شۇنداقلا مۇڭغۇللارنىڭ كىلىپ چىقىشى مەنبىئى ھەقىقى ئىنىقلانمىغان ئەھۋال ئاستىدا پۇتكۇل شەرقى ئاسىيا سېرىق تەنلىك ئىنسان تۇركۇمىنىڭ ئېرقى نامىنى مۇڭغۇل دىگەن نامغا يۇكلەپ قويۇش توغرا ئەمەس. بۇ خۇددى ھازىرقى روسىيەدىكى تاتارلار ياۋروپالىققا ئوخشاپ قالغىنى ئۇچۇنلا ،پۇتكۇل ياۋروپا ئېرقىنى تاتار ئېرقى دەيلى دىگەندەك تولىمۇ كۇلكىلىك ئىش. بۇ ئاتالغۇ كىشىلەردە خاتا تويغۇ ۋە يەكۇنلەرنى كەلتۇرۇپ چىقىرىدۇ. شۇنداقلا ئىلمى تەتقىقات خىزمەتلىرىگىمۇ(بولۇپمۇ ئوتتورا ئاسىيا ئىنسانشۇناسلىق، تىلشۇناسلىق ۋە تارىخ تەتقىقات ئىشلىرىغا) نۇرغۇن ئاۋارىچىلىقلارنى ئىلىپ كىلىدۇ.

ھۆججەت:The races of man, figure 18 (IA deniofmanoutlinraces00rich).png
## مەنبەلەر
قارا تەنلىكلەر

قار تەنلىكلەر(نىگىروئىدلار): تېرىسى قارا ،چېچى قارا ۋە بۇدرە، بۇرنى ياپىلاق، كالپۇگى قىلىن كىلىدۇ. قارتەنلىكلەر ئۆز ئىچىدىن يەنە شىمالى ئافرىقىدىكى سۇدان تىپى(تېرىسى سەل قوڭۇرراق)، ئوتتورا ئافرىقىدىكى بانتو تىپى(تېرىسى تۇم قارا) ۋە جەنۇبى ئافرىقىدىكى بۇشمان تىپى قاتارلىق بىر قانچە تىپقا بۆلىنىدۇ.
## مەنبەلەر
باتۇر تەڭرىقۇت

باتۇر تەڭرىقۇت (خەنچە:   冒顿 ) مىلادىدىن بۇرۇنقى 209 - يىلىدىن مىلادى 216 - يىلىغىچە 500 يىلدىن ئارتۇق ھۆكۈم سۈرگەن قۇدرەتلىك ھون تەڭرىقۇتلۇقىنى قۇرغان بۈيۈك ھون تەڭرىقۇتى. مىلادىدىن بۇرۇنقى 209-يىلدىن 174-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا ھۆكۈمرانلىق قىلغان ئاسىيا ھۇن ئىمپېرىيىسىنىڭ تۈرك-ھۇن ھۆكۈمرانى.

## باتۇرنىڭ تەڭرىقۇت بولۇشى

## ھونلارنىڭ قوشنىلىرى

## باتۇر تەڭرىقۇتنىڭ ھەربىي يۈرۈشلىرى

### بەيدىڭ مۇھاسىرەسى

## ھون تەڭرىقۇتلۇقى بىلەن خەن سۇلالىسى ئوتتۇرىسدا تۈزۈلگەن ئەھدنامە

## باتۇر تەڭرىقۇتنىڭ خەن سۇلالىسى پادىشاھلىرىغا يازغان مەكتۇب

### باتۇر تەڭرىقۇتنىڭ لۈيخۇغا يازغان مەكتۇبى

### باتۇر تەڭرىقۇتنىڭ خەن ۋېندىغا يازغان مەكتۇبى

## باتۇرنىڭ ۋاپاتى

## مەنبەلەر

تۈر:تۈرك تارىخى
تۈر:ھون تەڭرىقۇتلۇقى
تۈر:ھون تارىخى
تۈر:تەڭرىقۇت
تۈر:ئۇيغۇر تارىخى
مۇيەسسەر توختى

تۈر:ئۇيغۇرلار

كۆزگە كۆرۈنگەن تالانتلىق ياش ئارتىس- مۇيەسسەر توختى 1968 - يىلى خوتەن شەھىرىنىڭ لوپ ناھىيىسىدە تۇغۇلغان. 1985 - يىلى شىنجاڭ سەنئەت ئىنستىتۇتىنىڭ كىنو، تېلېۋىزىيە-تىياتىر فاكۇلتېتىغا ئوقۇشقا قوبۇل قىلىنغان. ئۇ 1989 - يىلى 7 - ئايدا ئوقۇشنى ئەلا نەتىجە بىلەن تاماملاپ، ئۆزى ئوقۇغان فاكۇلتېتقا ئوقۇتقۇچىلىققا ئېلىپ قىلىنغان.
 
مۇيەسسەر توختى 15 يىلغا يېقىن سەنئەت ھاياتىدا ، ، ، ، ، ، ، ،  قاتارلىق نۇرغۇنلىغان كىنو، تېلېۋىزىيە - تىياتىرلىرىدا ئۆزىگە خاس رول ئېلىپ، پېرسوناژلارنىڭ ئىچكى دۇنياسى ۋە مۇرەككەپ خاراكتېرىنى چىن ۋە تەسىرلىك يورۇتۇپ بېرىشتەك بەدىئىي ماھارىتىنى نامايان قىلىپ تاماشىبىنلارنىڭ قىزغىن ئالقىشىغا ۋە چوڭقۇر ھۆرمىتىگە ئىگە بولدى.

مۇيەسسەر توختى 2000 - يىلى 9 - ئايدا بېيجىڭ تىل - مەدەنىيەت ئۇنىۋېرسىتېتنىڭ فرانسۇز تىلى كەسپىگە ئوقۇشقا كىرگەن ئىدى. ئۇ بۇ يەردە ئىككى يىل ئوقۇغاندىن كېيىن، ھازىر دۆلەت خىراجىتى بىلەن فرانسىيىدە دوكتورلۇقتا ئوقۇغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
مىكروسوفىت شىركىتى

500px

 
مىكروسوفىت شىركىتى 1975-يىلى 4- ئاينىڭ 4- كۈنى قۇرۇلغان . 1981-يىلىدىن باشلاپلا ئاندىن رەسمىي شىركەت بولۇپ شەكىللەنگەن . شۇ يېلىIBM شىركىتىگە كومپىيوتېر مەشخۇلات سىستىمىسى MS-DOS 1.0 نى ياساپ بەرگەن. 1986- يىلىدىن باشلاپ پاي چېكىنى بازارغا سېلىشقا باشلىغان. 1990-يىلى تۇنجې قېتىم سۈرەتلىك بولغان ئىكران يۈزلۈك سىستىما Windows 3.0 نى بازارغا سالغان . 1995-يىلى Windows 95 نى بازارغا سېلىپ چوڭ پايدىغا ئېرىشكەن . شۇنىڭدىن كېيىن ئارقا ئارقىدىن 1998-يىلى Windows 98 نى ، 2000-يىلى Windows 2000 نى ، 2001-يىلى Windows XP نى بازارغا سالغان. 2003-يىلىدىكى مەھسۇلاتى Windows 2003 Server.

2006-يىلى Windows Vista مەشغۇلات سىستىمىنى بازارغا سالدى. بۇ سىستىمىغا ئۇيغۇرچە كىرگۈزگۈچ قېتىلدى.

2009-يىل Windows 7 دىگەن مەشغۇلات سىستىمىسنى بازارغا سالدى.

2012ـيىلى 10ـئاينىڭ 25ـكۇنى 8 Windows مەشغۇلات سىستىمىسنى بازارغا سالدى .
مىكروسوفىت شىركىتىنىڭ ئەڭ ئاساسلىق تېجارىتى يۇمشاق دېتال ياساش بولۇپ ، يۇمشاق دېتال ساھەسىدە ئەڭ مۇھىم ھالقىلىق بولغىنى Office . مىكرودوفىت شىركىتىنىڭ ھازىرقى ئىشلەيدىغان ئىشچى خىزمەتچىلىرى 50مىڭدىن ئاشىدۇ. 60 نەچچە دۆلەتتە شىركىتى بار.
## مەنبەلەر
تەربىيەتنامە

"تەربىيەتنامە"

يەكەن كاچۇڭلۇق خوجا جەڭگىزخان (جەڭگىزخان خوجا) تەرىپىدىن 1891- يىلى يەكەندە يېزىپ قالدۇرۇلغان .
## مەنبەلەر
سوغدى يېزىقى

**سوغدى يېزىقى**

شىنجاڭنىڭ باشقا جايلىرىدىن، جۈملىدىن تۇرپان ناھىيىسىنىڭ يالقۇنتاغ يېزىسى، قاراغۇجا (قاراقۇجۇ) مەھەللىسىنىڭ جەنۇبىدىكى بىر قانچە قەدىمكى قەبرىدىن جەسەت بىلەن بىللە تېپىلغان مەدەنىي يادىكارلىقلار ئىچىدە تارشىغا قەدىمكى ئۇيغۇر تىلىدا سوغدى يېزىقى بىلەن پۈتۈلگەن خاتىرىلەر تېپىلدى. ئارخېئولوگىيە ئىلمى ۋە تارىخىي ماتېرىياللارنىڭ دەلىللىشىگە ئاساسلانغاندا بۇ يېزىقنى ئۇيغۇرلارنىڭ ئەجدادلىرى 4-5 ئەسىرلەردە قوللانغان.

## قاراپ چىقماق
*سوغدى تىلى
*سوغدى يېزىقى
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر يېزىقلىرى
لاتىن ھەرپلىرى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر يېڭى يېزىقى

لاتىن ھەرپلىرى ئاساسىدىكى **ئۇيغۇر يېڭى يېزىقى** (**Uyƣur Yengi Yeziⱪi** ياكى **Yengi Yeziⱪ** قىسقىچە **UYY**) ئۇيغۇر يېڭى يېزىقى خەنزۇ تىلىنىڭ پىنيىن لايىھىسى ئاساسىدىكى يېزىققا ئاساسەن قىسمەن تولۇقلاش ئارقىلىق قوبۇل قىلىنغان يېزىق بولۇپ، بۇ يېزىق 1965- يىلى 1- ئايدىن 1982- يىلىنىڭ ئاخىرىغىچە رەسمىي ئۇيغۇر يېزىقى سۈپىتىدە قوللىنىلدى. بۇ يېزىقتا 37 ھەرپ بولۇپ، ھەرپلەر چوڭ، كىچىك، باسما ۋە يازما شەكىل قاتارلىق تۆت خىل شەكىلگە ئىگە بولۇپ، سۆزلەر سولدىن ئوڭغا يېزىلىدۇ.

## لاتىن ھەرپلىرى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر يېڭى يېزىقى ئېلىپبە جەدۋىلى

## قارالسۇن
ئۇيغۇر كونا يېزىقى
ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر يېزىقلىرى
چاغاتاي ئۇيغۇر يېزىقى

ئەرەب ھەرپلىرى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر يېزىقى گەرچە قىسمەن ئىسلاھ قىلىنىپ، ئۇيغۇر تىلىنىڭ خۇسۇسىيەتلىرىگە مەلۇم دەرىجىدە ئۇيغۇنلاشتۇرۇلغان بولسىمۇ، يەنىلا ئەرەب تىلىنىڭ خۇسۇسىيىتى، فونىما سىستېمىسى ئاساسىدا لايىھىلەنگەن يېزىق بولغاچقا، ئۇ ئۇيغۇر تىلىنىڭ فونېتىكىلىق خۇسۇسىيەتلىرى، فونېما سىستېمىسىنى تولۇق ئەكس ئەتتۈرۈپ بېرەلمىدى. شۇڭا 13- ئەسىرنىڭ باشلىرىدىن باشلاپ شۇ دەۋرنىڭ ئەدىبلىرى، تىلشۇناسلىرى تەرىپىدىن بۇ يېزىق داۋاملىق ئىسلاز قىلىنىپ، تولۇقلىنىپ، ئۇيغۇر تىلىنىڭ خۇسۇسىيەتلىرىنى بىر قەدەر توغرا ئىپادىلەپ بېرەلەيدىغان، ئۆگىنىشكە، يېزىشقا ئەپلىك ھالەتكە كەلتۈرۈلدى.

شىنجاڭ يىپەك يولىنىڭ تۈگۈنىگە جايلاشقانلىقى ئۈچۈن، ئىقتىسادىي، مەدەنىي، دىنىي ۋە سودا ئالاقىلىرى تۈپەيلىدىن ئۇيغۇر تىلىغا ئەرەب تىلىدىن باشقا پارس تىلىدىنمۇ نۇرغۇن سۆزلەر قوبۇل قىلىندى. بۇ خىل سۆزلەرنى ئاساسلىقى ئۇيغۇرچە سۆزلەرنى توغرا ئىپادىلەشكە ئەرەب يېزىقىدىكى ھەرپلەر يېتىشمىدى. شۇ مۇناسىۋەت بىلەن پارس يېزىقىدىن «پ، چ، گ، ژ» قاتارلىق ھەرپلەر چاغاتاي ئۇيغۇر ئېلىپبەسىگە قوبۇل قىلىندى. شۇنداقلا بۇ يېزىقتىكى ھەرپلەرنىڭ ۋەزىپىسى ئېنىق ئايرىلدى. مەسىلەن، «ح، ث، ذ، ص. ض. ط. ظ، ع » ھەرپلىرى پەقەتلا ئەرەب تىلىدىن كىرگەن سۆزلەرنى خاتىرىلەشتە ئىشلىتىلىدىغان، ئۇيغۇر تىلىغا خاس سۆزلەر بولسا، قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ ئىملا ئەنئەنىسى بويىچە يېزىلىدىغان بولدى. مۇشۇنداق بىر قاتار ئىسلاھاتلاردىن كېيىن 14- ئەسىرنىڭ باشلىرىدىن باشلاپ چاغاتاي ئۇيغۇر تىلى ئوتتۇرا ئاسىيا رايونىدىكى تۈركىي خەلقلەرنىڭ ئورتاق ئەدەبىي تىلىغا، چاغاتاي ئۇيغۇر يېزىقى بۇ رايوندا ئورتاق قوللىنىلىدىغان يېزىققا ئايلاندى.

چاغاتاي دېگەن نام 14- ئەسىردىن باشلاپ شىنجاڭ بىلەن ئامۇ دەرياسى ئەتراپىدىكى كەڭ رايونلارغا ھۆكۈمرانلىق قىلغان چىڭگىزخاننىڭ ئوغلى چاغاتاي خاننىڭ ۋە ئۇنىڭ ئەۋلادلىرىنىڭ نامى بولۇپ، شۇ دەۋردىكى مۇشۇ كەڭ رايوندا قوللىنىلغان تىل ھەم يېزىق شۇ نام بىلەن ئاتالغان.

چاغاتاي ئۇيغۇر يېزىقى 20- ئەسىرنىڭ 30- يىللىرىغىچە قوللىنىلدى. بۇ دەۋرنىڭ دۇنياغا مەشھۇر ئالىملىرى، ئەدىبلىرى، شائىرلىرى ئۆزلىرىنىڭ قىممەتلىك ئەسەرلىرىنى مۇشۇ يېزىق بىلەن يېزىپ كېيىنكى ئەۋلادلارغا قالدۇردى. ئالەمشۇمۇل شائىر ئەلىشىر نەۋائىي «چاھار دىۋان»، «مۇھاكىمە تۇللۇغەتەين»، «خەمىسە نەۋائىي» ناملىق مەشھۇر ئەسەرلىرىنى چاغاتاي ئۇيغۇر يېزىقىدا يازغان. بۇ يېزىقنىڭ قوللىنىلغان دەۋرى ئۇزۇن، يېزىلغان ئەدەبىي، تارىخىي، تېببىي ئەسەرلەر ھەم ھەر خىل ژانىردىكى ئەسەرلەر ناھايىتى كۆپ، بۇلاردىن ھازىرقى دەۋرىمىزگە يېتىپ كەلگەن، ۋەكىللىك خاراكتېرغا ئىگىلىرىدىن:

«تارىخىي رەشىدى» (مىرزا مۇھەممەد ھەيدەر)، «مۇھەببەتنامە ۋە مېھنەتكام»، «شاھنامە تۈركىي»، «دىۋان زەلىلى»، «دىۋان نۆبىتى». «تەزكىرەئى ئەزىزان» (مۇھەممەد سىدىق كاشىغەرى)، «پەرھاد-شىرىن» ۋە «لەيلى-مەجنۇن» (ئۆمەر باقى)، «يۈسۈپ-زۈلەيخا»، «كىتابى غېرىب»، «نەسىھەتنامە»، «دۇررىلنىجاد» (ئابدۇرېھىم نىزارى)، «ئادالەتپەرۋەرلىك توغرىسىدا»، «سەددى ئىسكەندەر»، «پەندىنامە»، «زەپەرنامە – شاھ باھادىر»، «تارىخىي مۇسقىيۇن»، «زەپەرنامە»، «غېرىبى»، «ئىماملار تەزكىرىسى»، «غازات دەرمۈلكى چىن»، «غەزەلىيات»، «مەھزۇنىلۋاھىدىن» (زىيائى)، «بەرقى تەجەللى» ۋە «سەبەق مۇجەللى»، «تارىخىي ئەمىنىيە» (موللا مۇسا سايرامى)، «غېرىب-سەنەم» (مۇھەممەد يۈسۈپ)، «نورۇزنامە»، «نۇزۇگۇم»، «چاغاتاي لۇغىتى» مانجۇ خانلىقى دەۋرىدە يېزىلغان «بەش تىللىق لۇغەت»… قاتارلىقلارنى كۆرسىتىشكە بولىدۇ.

## چاغاتاي ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ ئېلىپبەسى تۆۋەندىكىچە:

## مەنبەلەر
جەنۇبى قۇتۇپ

ھۆججەت:Jenup.png

يەرشەرىنىڭ جەنۇبىدا 

مۇزلار بىلەن قاپلانغان.

ئوماق پىنگىۋىن بۇ يەردە ياشايدۇ.
## مەنبەلەر
شىمالى قۇتۇپ

1909-يىلى شىمالى قۇتۇپقا ئىنسان قەدىمى يەتتى.
thumb|شىمالى قۇتۇپ
## مەنبەلەر
ئات

thumb|left|200px
thumb|left|200px
thumb|left|250px

thumb|left|250px
thumb|left|250px
thumb|left|250px
thumb|left|250px
thumb|left|250px
thumb|left|250px

**ئات** ئىنسانىيەت تارىخىدا ئىنتايىم مۇھىم ئۇرۇندا تۇردىغان ھايۋان.

ئات __توپ ئاتىلىشى__ يىلقا .

ئايرىم ئاتىلىشى __ تۇياق .

ئەركىكى __ ئايغىر .

چىشىسى __ بايتال .

يېڭى تۇغۇلغان بالىسى __ قۇلۇن .

### ئات ۋە ئۇيغۇرلار
ئۇيغۇر مىللىتى ئۇزۇن مۇددەت چارۋىچىلىق، باقمىچىلىق بىلەن شوغۇللانغان مىللەت بولغاچقا، ھايۋانلارغا قارىتا كۈچلۈك سېزىمچانلىق ۋە ئىنچىكە كۆزىتىش، پەرق ئېتىش ئىقتىدارىغا ئىگە بولغان. مەسلەن، ئات ئۇيغۇرلارنىڭ قەلبىدە ئالاھىدە ئورۇننى ئىگەللىگەچكە «ئەر قانتى ئات » دىگەن ماقال بىلەن تەرپلىنىدۇ. ئۇيغۇرلار «ئات»نى ناھايىتى ئىنچىكە پەرقلەندۈرگەن. بىر ياشقا توشمىغان يىلقا «ياباغۇ»، بىر ياشلىق يىلقا «قۇلان»، ئىككى ياشلىق يىلقا «تايچاق،تاي»،ئۈچ ياشلىق يىلقا «غۇنان»، ئۈچ ياشلىق چىشى يىلقا «بىيە»،تۆت ياشلىق ئەركەك يىلقا «دۆنەنچىن»، تۆت ياشلىق بايتال «دۆنەنچىنبىيە»، يېتىلگەن ئەركەك يىلقا «ئايغىر»، يېتىلگەن چىشى يىلقا «بىيە»، پىچىۋىتىلگەن يىلقا «ئات» دەپ ئاتىلىدۇ.ئاتلارنى رەڭگىگە ئاساسەن « كۈرەڭ ئات، بوز ئات، سۈر ئات، ئاق بوز ئات، تورۇق ئات ،چىلان تورۇق ئات، قارا تورۇق ئات »دەپ ئىنچىكە ئايرىغاندىن باشقا، ئاتلارنىڭ ھەرىكەتلىرىمۇ ناھايىتى ئىنچىكە كۆزۈتۈلۈپ ،ئايرىم سۆزلەر بىلەن ئىپادىلەنگەن. مەسلەن: ئاستا قەدەم بىلەن مېڭىش «ئاياڭدىماق»، سىلىق مېڭىش «پايپاڭدىماق»، سوكۇلداپ مېڭىش «بۇلاڭلىماق»،ئۇششاق قەدەم بىلەن يۈگۈرۈش «بۈلكۈرمەك»، مىسىلداپ مېڭىش «كىتىڭلىماق»دەپ ئېلىنغان.بۇنىڭدىن باشقا يىلقىنىڭ ئوخشىمىغان كىشنىشى، يىلقا جابدۇقلىرى،يىلقىچىنىڭ يىلقىلارنى چاقىرىشى، يىلقىنىڭ باشقا ھەركەتلىرنىمۇ ئالاھىدە بەلگىلىگەن سۆزلەر بىلەن ئىپادىلىگەن.يىلقىلا ئەمەس باشقا كالا، قوي، تۈگە قاتارلىق ھايۋانلارنىڭمۇ شۇنداق. بۇسۆزلەردە روشەن بولغان يايلاق مەدەنىيتىنىڭ تەسىرى ساقلىنىپ قالغان. 

## مەنبەلەر

تۈر:ھايۋاناتلار
تۈرك تىلى

زامانداش تۈركىي تىللىق خەلقلەر ئىچىدە قوللانغۇچى سانى ئەڭ كۆپ بولغان تۈركىي تىل بولۇپ تۈركىيە تۈركچەسى دەپمۇ ئاتىلىدۇ. تۈركىيە سىرتىدا ئاسىيادا سۇرىيە، ئىراق، مۇستەقىل دۆلەتلەر ھەمدوستلىقى ئەزاسى بولمىش مەركىزى ئاسىيادا، ياۋروپادا گوللاندىيە، گېرمانىيە، ئەنگىلىيە باشتا ياۋروپانىڭ ھەرقايسى يەرلىرىدە، ئامېرىكا ۋە ئاۋىسترالىيە، يېڭى زېللاندىيە دە ئاز ساندا بولۇپ تەقرىبەن 80 مىليۇن كىشى بۇ تىلدا سۆزلىشىدۇ.
تۈركىيە تۈركلىرىنىڭ ئانا ۋەتەنى بۇگۈنكى مەركەزى ئاسيا بوزقىرلىرى بولۇپ ئۆتۈكەندىن تارىم ۋادىسىغىچە، ئالتاي تاغلىرى - بالقاش كۆلى بويلىرىدىن تۈركمەن چۆللىرىگىچە بولغان كەڭ جوغراڧىيە پۈتۈن تۈركلەرنىڭ ئاتا ۋەتەن يۇرتىدۇر.

## شېۋە
تۈركچىنى شىۋىلىرى تراكيا، ئىستانبۇل، ئەگە، ئىچ ئاناتولىيە، يۆرۈك، قارادېڭىز، شەرقى ئاناتولىيە تۈركچىسى قاتارلىقلار.
 
## يېزىق
تۈركلەر تارىختا ئىسلامىيەتتىن بۇرۇن كۆكتۈرك يېزىقى، قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى ئىسلامىيەتتىن سوڭرە قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى بىلەن بىرگە ئەرەب يېزىقى ئاساسىدىكى ڧارسچەگە «ڭ» ھەرىڧىنى قوشۇپ تۈركىي تىلنى خاتىرلەشتە قوللىنىشقا باشلىغان. تۈركلەر ئىسلەمىيەت بىلەن ئۇچرىشىپ 1000 يىلدىن كۆرەك ۋاقت ئەرەب ھەرىڧلىرى قوللانغان تۈركلەر 1923- تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغاندىن كېيىن، مۇستاڧا كامال پاشانىڭ تەشەببۇسى بىلەن 1928- يىلى، بۇگۈن قوللىنىلماقتا بولغان 29 ھەرڧلىك لاتىن ئەلىڧبەسىگە كۆچكەن.

## ئۈلگە

## مەنبەلەر

تۈر:تۈرك تىللار ئائىلىسى
تۆمۈر

thumb|left 

ھۆججەت:2005iron ore.PNG

ھۆججەت:Demir.jpg

كۆرۈنىشى:

ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:

ئېلېكترون قەۋىتى:

فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى

ھالىتى:

قايناش نۇقتىسى:

ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:

ئاتوم خۇسۇسىيىتى

كىرىستال تۈزىلىشى:

ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:

ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:

ئىزوتوپلىرى:

قوللىنىشى:

تارىخى:

بايقىلىشى:

بىرىكمىلىرى:
## مەنبەلەر
بۇددا دىنى

left|thumb
ساكيامونى بۇ دىننىىڭ ياراتقۇچىسى

بۇددا دىنى مىلادىدىن بۇرۇنقى Ⅲ ئەسىردە ھىندىستاندا گائۇتاماسدخارتا دېگەن كىشى تەرىپىدىن يارىتىلغان. مىلادىدىن بۇرۇنقى Ⅰ ئەسىردىن بۇيان ھازىرقى شىنجاڭ رايونىغا تارقىلىشقا باشلىغان، Ⅳ ئەسىرگە كەلگەندە ھازىرقى شىنجاڭ رايونى دائىرىسىدە ئاساسىي جەھەتتىن ئومۇملاشقان، بۇددا دىنى ئىچكى ئۆلكىلەرگىمۇ شىنجاڭ ئارقىلىق تارقالغان. ئەجدادلىرىمىز بۇددا دىنىغا ئىخلاس بىلەن ئېتىقاد قىلغاچقا، Ⅹ ئەسىردىن بۇرۇنلا خوتەن، كۇچا، قوجۇ (تۇرپان) غەربىي يۇرت بويىچە بۇددا دىنى مەركەزلىرىدىن بولۇپ قالغانىدى، بۇددىزىم پەلسەپە ئىدىيە - كۆز قاراشلىرى، ئەدەبىيات - سەنئەتنىمۇ ئۇيغۇرلار ئىچىگە كەڭ تارقالدى. بۇنىڭ بىلەن ئۇيغۇرلاردا ھەيكەلتىراشلىق، نەققاشلىق، رەسساملىق، مىمارچىلىق زور دەرىجىدە تەرەققىي قىلدى، يەرلىك ئالاھىدىلىك بىرلەشكەن مىڭئۆي سەنئىتى، ئىبادەتخانىلار ئاساس قىلىنغان مىمارچىلىق شەكىللىنىپ راۋاجلاندى. تىل - ئەدەبىيات ساھەسىدىمۇ زور تەرەققياتلار بارلىققا كەلدى، ئۆز دەۋرىدە بۇددىزىمنىڭ ئاساسلىق نوملىرى (كىتابلىرى) ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلىنغان، ئۇيغۇر راھىپلىرى بۇددىزىمنىڭ بەزى نوملىرىنى خەنزۇچىغا تەرجىمە قىلىپ خەنزۇ راھىپلىرىنىڭ ھۆرمىتىگە سازاۋەر بولغان. ئۆز دەۋرىدە، بولۇپمۇ قوجۇ ئۇيغۇر خانلىقى دەۋرىدە بۇددا دىنى گەرچە دۆلەت دىنى سۈپىتىدە مەۋجۇت بولۇپ تۇرسىمۇ، مانى دىنى ئىككىنچى چوڭ دىن سۈپىتىدە بۇددا دىنى بىلەن ئۇزۇن بىر مۇددەت تەڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇردى. ئەجدادلىرىمىز مانى دىنىغىمۇ ئۇزۇن مۇددەت ئېتىقاد قىلغانلىقى، كېيىن شىمالدىن كۆچۈپ كەلگەنلەرمۇ مانى مۇرتلىرىدىن بولغانلىقى تۈپەيلى مانى دىنى بىلەن بۇددا دىنىنىڭ بەزى قاراش - ئەھكاملىرى مەلۇم دائىرىدە ئۆز ئارا تەسىر كۆرسىتىپ سىڭىشكەن. شۇڭا قوجۇ ئۇيغۇر خانلىقى تەۋەلىكىدىكى بەزى بۇدا مەزھەپلىرى مانى دىنى تۈسىنى ئالغان.

**پايدىلانغان مەنبەلەر**

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇرلارنىڭ ئېتقاد ئادەتلىرى
تۈر:دىن
يەر شارى

thumbnail|يەر شارى

 **يەر شارى** (بەلگە: ) 
قۇياش سىستېمىسىدىكى ئىچىدىن سانىغاندا ئۈچىنچى پىلانىت، قۇياش سىستىمىسىدىكى دېئامىتىرى، ماسسىسى ۋە زىچلىقى ئەڭ چوڭ يەرسىمان پىلانت. ئېكۋاتور رادىئوسى 6378.2 كىلومىتىر، چوڭلۇقى قۇياش سىستىمىسى پىلانىتلار ئىچىدىكى بەشىنچى ئورۇندا تۇرىدۇ. يەرشارى --ئىنسانلارنى ئۆزئىچىگە ئالغان مىليۇنلىغان جانلىقلارنىڭ ئائىلىسى.ئۇ يەنە دۇنيا دەپمۇ ئاتىلىدۇ. يەر شارى ئىنسانلار ھازىرغىچە بىلگەن ئالەمدىكى بىردىن -بىر ھاياتلىق مەۋجۈت بولغان پىلانت ھېسابلىنىدۇ .يەرشارى بۇندىن 4مىليارت 540مىليون يىل ئىلگىرى پەيدا بولغان، ھاياتلىق بىر مىليارد يىل ئىلگىرى پەيدا بولغان.

## يەرشارى
بەلگىسى




## مەنبەلەر
تىتان

thumb|218x218px

ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:

ئىزوتوپلىرى:

قوللىنىشى:

تارىخى:

بايقىلىشى:

بىرىكمىلىرى:
## مەنبەلەر
كاربون

200px

كاربون ئاللىتوپلىرى

a)ئالماس

b)گىرافىت

g)ئامورىف كاربون

ئۇمۇمىي

ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:كاربون،كاربون،C،6 

ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:

گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:14, 2, p

كۆرۈنىشى:ھۆججەت:C,6.jpg

ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلى:12.0107 g·mol−1

ئېلېكترون قەۋىتى:1s2 2s2 2p2 or [He] 2s2 2p
سۇرىتى:ھۆججەت:Electron shell 006 Carbon.svg

فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى

ھالىتى:

قايناش نۇقتىسى:(1 atm) 3800 K
(3527&nbsp;°C, 6381&nbsp;°F)

ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:	(1 atm) 4300 K
(4027&nbsp;°C, 7281&nbsp;°F)

ئاتوم خۇسۇسىيىتى

كىرىستال تۈزىلىشى:

ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:

ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:

ئىزوتوپلىرى:

قوللىنىشى:

تارىخى:

بايقىلىشى:

بىرىكمىلىرى:
## مەنبەلەر
قوي

thumb|left|200px|قوي
thumb|left|200px|قوي
thumb|left|200px|قوي
thumb|left|200px|ئارگېنتىنانىڭ پاتاگونيادىكى قوي
**قوي**

قوي__توپ ئاتىلىشى __ پادا . 

ئايرىم ئاتىلىشى __ تۇياق .

ئەركىكى __ قوچقار . 

چىشىسى __ ساغلىق .

يىڭى تۇغۇلغان بالىسى __ قوزا ، توخلا .
## مەنبەلەر

تۈر:هايۋانلار
سەزەن ئاقسۇ

سەزەن ئاقسۇ

تۈركىيەنىڭ داڭلىق ئاممىباپ ئايال ناخشىچىسى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئاياللار
ئاياسوڧيا

thumb
**ئاياسوفيا** (تۈركچە: **Ayasofya**، يۇنانچە: ***Aγία Σοφία***، تولۇق ئىسمى: Ναός τῆς Ἁγίας τοῦ Θεοῦ Σοφίας، لاتىنچە: ***Sancta Sophia*** ياكى ***Sancta Sapientia***)، ئىستانبۇلدا تارىخى بىر مۇزېي. ۋىزانتىيە ئىمپېراتورى جۇستىنىيانۇس 1 تامانىدىن، 532-537 يىللار ئاراسى بۇگۈنكى ئىستانبۇلنىڭ تارىخ يارىم ئارىلىدىكى ئەسكى شەھەر مەركىزىگە ئىنشا قىلدۇرۇلغان بازىلىكا پىلانلىق بىر پاترىك كاتېدرالى بولۇپ، 1453- يىلى ئىستانبۇلنىڭ ئوسمانلىلار تامانىدىن فەتىھ قىلىنىشىدىن سوڭرە، فاتىھ سۇلتان مۇھەممەدخان تەرەفىدىن جامىئە مەسجىدكە ئۆزگەرتىلگەن. 1935- يىلىدىن بېرى بولسا مۇزېي سۈفەتىدە خىزمەت ئاتقارماقتا. ئاياسوفىيە مىمارى نوقتىدىن بازىلىكا پلانى بىلەن مەركەزىي پلاننى بىرلەشتۈرگەن، قۇببەلى بازىلىكا تىپىدىكى بىر ئەسەر بولۇپ، قۇببە ئۆتۈشمىسى ۋە تىرەك سېستىمىسى خاسلىقى بىلەن مىمارلىق تارىخىنىڭ مۇھىم بىر بۇرۇلۇش نوقتاسى ئولاراق قولغا ئېلىنىدۇ.
## مەنبەلەر
سۇلتان ئاخمەت جامىي

thumb|سۇلتان ئاخمەت جامىي

سۇلتان ئاخمەت جامىي ئىستالبۇلدىكى گۈزەل جامىلەردىن بىرى
## مەنبەلەر
ئەل سالۋادور

right|thumb|250px|Salwador
right|thumb|Dölet bayriqi

**El Salwador** bolsa Ottura Amérika jaylaxkan bir
dulat. Uning paytahti bolsa San Salwador, ang qong xahri bolsa San Salwador. Dulat tili bolsa Ispan tili. Azirki Prézidént Antonio Saca. Bu
dulat 1821 yili 9 ayning 15 kuni mustakkil bolgan, yar maydani 21 ming 040 kuwadirat kilometir, nopusi 7 million 100 
ming, bularning assaslik dini Katolik dini.
right|thumb|right|thumb

## مەنبەلەر
كالتىسىي

ھۆججەت:Ca.jpg

ئۇمۇمىي

ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:

ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:

گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:

كۆرۈنىشى:200 px

ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:

ئېلېكترون قەۋىتى:

فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى

ھالىتى:

قايناش نۇقتىسى:

ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:

ئاتوم خۇسۇسىيىتى

كىرىستال تۈزىلىشى:

ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:

ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:

ئىزوتوپلىرى:40Ca،41Ca

قوللىنىشى:

تارىخى:

بايقىلىشى:

بىرىكمىلىرى:
## مەنبەلەر
تۈرك

تۈرك تىلىدا سۆزلىشىدىغدن غەرىپتە ياۋروپا ئېتەكلىرىدىن شەرقتە خىتاينىڭ ئىچكى تۈزلەڭلىكلىرىگىچە كەتكەن كەڭ زېمىننىڭ ئىگىسى بولغان كىشىلەرنىڭ ئورتاق نامى. تۈرك مىللىتى ئوغۇز، قىپچاق، ھون ۋە موڭغۇل قاتارلىق تارماقلارغا بۆلۈنگەن بولۇپ، تارىختا بۈيۈك ھۇن دۆلىتى، كۆك تۈرك خاندانلىقى، ئۇيغۇر ئورقۇن خاندانلىقى، تۇرپان ئۇيغۇر دۆلىتى، قاراخانىيلار دۆلىتى، خارەزىمشاھلىقى، ئوسمانلىلار ئىمپىراتورلۇقى قاتارلىق يۈزلىگەن دۆلەتلەرنى قۇرزان ئەڭ مەدەنىيەتلىك كىشىلەرنىڭ توپىدۇر. 

## مەنىسى

قەدىمكى ئوتتۇرا ئاسىيا ئارىيانلىرى بىلەن توڭگۇس موڭغۇل ئىرىقىنىڭ موڭغۇلىيە تۇزلەڭلىكىدە كەڭ كۆلەمدە قوشۇلىشىدىن شەكىللەنگەن قەدىمكى مىللي بىرلىك بولۇپ،قازاقىستاننىڭ غەربىي شىمالىدىن كۆچۈپ كەلگەن  ئاسنا ساكلىرى ئاساسىدا بىرلىككە كەلگەن

## Minorities in Turkic countries

### Azerbaijan

### Kazakhstan

### Kyrgyzstan

### Turkey

### Turkmenistan

### Uzbekistan

## Past and future population

* 
* 
* List of countries by past and future population provide 1950, 2000 and 2050 population while List of countries by future population (United Nations, medium fertility variant) provide 2100 population.

## Land and water area (excluding [[Caspian Sea]])

* 

This list includes dependent territories within their sovereign states (including uninhabited territories), but does not include claims on Antarctica.  EEZ+TIA is exclusive economic zone (EEZ) plus total internal area (TIA) which includes land and internal waters.

## تەگئات
## مەنبەلەر
ئەمر مۇسا

ئەرەب ئەللىرى ئىتتىپاقى باش كاتىپى ئەمر مۇسا

## مەنبەلەر
مۇھەممەد خاتەمى

left|thumb|300px
ئىراننىڭ سابىق جۇمھۇر رەئىسى مۇھەممەد خاتەمى
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
سوغۇق ئۇرۇش

سوۋېت ئىتتىپاقى ۋە ئامېرىكا قوشما شتاتلىرى ئوتتۇرسىدكى ئۇرۇش.
## مەنبەلەر
ئابدۇراخمان جامى

ئابدۇراخمان جامى

(1414 - 1492)

مەشھۇر قابىل ئالىم، پەيلاسوپ، يازغۇقى مەۋلانا نۇرىدىن ئابدۇراھمان جامى ھەرات شەھىرىدە دۇنياغا كەلگەن ۋە "يۇسۇف - زۇلايھا"، "لەيلى ۋە مەجنۇن" قاتارلىق مەشھۇر ئەدەبىي ئەسەرلەرنى يېزىپ شەرق خەلقلىرى ئارسصدا داڭ قازانغان. گەرچە ئۇ تاجىك بولسىمۇ ئەلىشىر نەۋاىنىڭ بىرىنجى ئۇستازى بولغان ھەم ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركى مىللەتلەرنىڭ ئەدەبىيات-سەنئىتى ئۈچۈن ئۆچمەس تۆھپە قوشقان.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:كىلاسسىكلىرىمىز‏
لۇتفى

لۇتفى

(1366 - 1465)

ئۇيغۇر كلاسسىك ئەدەبىياتىنىڭ 15- ئەسىرىدىكى يەتەكچى نامايەندىسى مەۋلانا لۇتفى ھەراتتا دۇنياغا كەلگەن بولۇپ، بىر يىل كەم بىر ئەسىرلىك ھاياتىنىڭ ئاساسىي قىسمىنى ئىجادىيەتكە بېغىشلىغان. ئۇنىڭ "گۇل ۋە نەۋرۇز" ناملىق داستانى ئالاھىدە خاراكتىرلىكتۇر. لۇتفىغا نەۋاى "ئۆز دەۋرىنىڭ مەلىكۇل كەلامى" (سوز پادىشاھى) دەپ نام بەرگەن. لۇتفى ئۇنىڭ تەخەللۇسى بولۇپ، ئەسلى ئىسمى نامەلۇم.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
مۇساباي

مۇساباي

(1895 - 1809)

 ئەسىرنىڭ ئاخىرىدا پۈتكۈل ئوتتۇرا ئاسىيا تەۋەسىدە زور شۆھرەت قازانغان كاتتا باي - مۇساباي، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونمىزنىڭ  يېقىنقى زامان تارىخىدا ئۆتكەن مەشھۇر شەخستۇر.

ئۇ ئىلىدا كۆن خۇرۇم زاۋۇتى قۇرۇپ 200 ئادەمنى ئىشقا ئورۇنلاشتۇرغان ۋە قەشقەر خانلىق مەدرىسىسىنى چوڭ كۆلەمدە رېمونت قىلغان. ئۇ بالىلىرىنىڭ پەننىي مەكتەپ ئېچىشىغا ئىلھام بەرگەن ھەم "پۇلنىڭ خۇجايىنى بولماي، بىلىمنىڭ خۇجايىنى بولۇڭلار" دىگەن ۋەسىيەتنى قالدۇرۇپ، دۇنيادىن كەتكەن.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
موللا بىلال

موللا بىلال

(1823 - 1900)

19- ئەسىر ئۇيغۇر ئەدەبىياتىدىكى تەنقىدىي رىالىزم ئاساسچىلىرىدىن بىرى، "غەزەليات" ناملىق دىۋاننىڭ، "غازات دەرمۈلكى چىن"، "چاڭموزا يۇسۇپخان"، "نازۇگۇم" قاتارلىق داستان-قىسسەلەرنىڭ يازغان .  موللا بىلال بىننى موللا يۇسۇپ نازىمى غۇلجا شەھەرىدە تۇغۇلغان. شائېرنىڭ پۈتۈن ھاياتى نامراتچىلىق ئېچىدە ئۆتكەن ھەمدە ئۆمرىنىڭ ئاخىرىدا ئەما بولۇپ قېلىپ، ياركەنت شەھرىدە دۇنيادىن ئوتكەن. موللا بىلال خەلقىمىز قەلبىدە مەڭگۈ مۆتىۋەر ئورۇندا ياشايدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
قۇتلۇق شەۋقى

تۈر:ئۇيغۇرلار

**قۇتلۇق شەۋقى** ياكى **قۇتلۇق ھاجى شەۋقى** (1876 - 1938) ئۆزىنىڭ شېئىرىي ئىجادىيىتى ۋە ئۇيغۇر نەشەرىياتچىلىقى ساھەسىدىكى تۆھپىسى بىلەن خەلقىمىز ئىچىدە خېلى زور تەسىر پەيدا قىلغان مەدەنىيەت جەڭچىسى.

قۇتلۇق ھاجى شەۋقى 1876- يىلى قەشقەر شەھىرىنىڭ قازانچى مەھەللىسىدىكى يەرلىك ئەمەلدار ئائىلىسىدە تۇغۇلغان، ئۇ قەشقەردىكى مەدرىسلەرنىڭ بىرىدە ئوقۇپ، ئىلىم تەھسىل قىلىپ، ئەرەب، پارس تىللىرىنى پۇختا ئىگەللىدى. 1908 -يىلىدىن باشلاپ قاھىرەدىكى ئەزھەر دارىلفۇنۇنىدا، ئىستانبۇلدىكى ئالىىي بىلىم يۇرتىدا ۋە بۇخارا مەدەرىسلىرىدە ئوقۇپ، ئۇزاق مۇددەت بىلىم تەھسىل قىلىش بىلەن ئۆز دەۋرىنىڭ ئالدىنقى قاتارىدىكى مۆتىۋەر ئالىملىرىدىن بېرى بولۇپ يېتىشىپ چىققانىدى.

چەتئەللەردىكى سەپىرىدە كۆرگەن - ئاڭلىغان ھەرخىل ئەھۋاللار، ئوقۇش ھاياتىدىكى تەسىراتلار ياش قۇتلۇق ھاجىنىڭ ئىدىيىسىدە تەرەققىيپەرۋەرلىك روھىنى شەكىللەندۈرىدۇ. ئەل يۇرتنىڭ خانىۋەيرانچىلىقى نادانلىق ۋە خوراپاتلىق كىشەنلىرىگە چىرمالغان خەلقنىڭ ئازاپ ئوقۇبىتى ئۇنىڭدا غەپلەت ئاستىدا ياتقان خەلقنى ئويغىتىش ۋە ئاقارتىش ئارزۇسىنى كۈچەيتىپ، «شەۋقى» تەخەللۇسى بىلەن شېئىر يېزىشقا باشلايدۇ.

خەلق ئاممىسىنى ئويغۇتۇشتىكى ئەڭ ياخشى، ئەڭ جەڭگىۋار قورال قەلەم بولسىمۇ، ئەمما ئۇنىڭ خىتابىنى ئەڭ يىراق جايلارغا يەتكۈزۈپ، ھەممىنى خەۋەردار قىلىدىغان تېخىمۇ مۇھىم قورال مەتبەئە ۋە نەشىرىياتچىلىق ئىدى. شۇڭا، قۇتلۇق ھاجى شەۋقى 1918- يىلى «ئاڭ گېزىتى»نى نەشرى قىلدى. بىراق بۇ گېزىت مۇتەئەسسىپلەرنىڭ قارشىلىقى ۋە ئىقتىسادىي قىيىنچىلىق تۈپەيلىدىن ئۇزۇن داۋاملاشماي نەشرىدىن توختىدى. ئۇ يەنە 1933- يىلى ئىيۇلدىن باشلاپ «ئەركىن ھايات گېزىتى»نى، ئۇنىڭدىن كېيىن 1934- يىل 23- ئاۋغۇستتىن باشلاپ «يېڭى ھايات گېزىتى»نى نەشرى قىلىپ، باش مۇھەررىرلىكنى ئۆزى ئۈستىگە ئالدى.

قۇتلۇق ھاجى شەۋقى يەنە ئاتاقلىق تارىخشۇناس ئالىم بولۇپ، ئۇ يازغان تارىخى ئەسەر «ۋاقەئى كاشىغەر(قەشقەردە يۈز بەرگەن ۋەقەلەر)» ناملىق كىتاب مۇھىم تارىخىي ھۆججەت سۈپىتىدە مۇزېيىدا ساقلانماقتا. ئۇنىڭدىن تاشقىرى، ئۇ ئەرەب، پارس تىلىدىكى نۇرغۇن لۇغەتلەرنى ئۇيغۇرچە ئىشلىگەن. 

قۇتلۇق ھاجى شەۋقى تەشۋىق قىلغان ئەركىن پىكىرلەر، دېموكراتىيە ۋە ئەركىنلىك سادالىرى ئەكسىيەتچىلەرنىڭ يېغىرىنى ئېچىپ، ئۇلارنىڭ ئوغىسىنى قايناتتى. شۇڭا، ئەكسىيەتچى ھۆكۈمەت ئۇنى كۆزدىن يوقىتىشنىڭ كويىغا چۈشۈپ، تەقىب قىلدى. 1937- يىلى جاللات شىڭشىسەينىڭ تۈرمىسىگە تاشلىنىپ، ئۆكتەبىردە 61 يېشىدا پاجىئەلىك ھالدا ئۆلتۈرۈلدى. ۋەتەنپەرۋەر شائىر دېموكرات ئەرباب، ئىقتىدارلىق نەشرىياتچى قۇتلۇق ھاجى شەۋقى بىزگە «قەشقەر»، «ئويغاندى»، «پارچە»، «ئانا تىل»، مەرھۇم ئابدۇقادىر داموللامنىڭ ۋاپاتىغا مەرسىيە» ۋە غەزەل قاتارلىق ئەدەبىي مىراسلارنى قالدۇرۇپ كەتتى.

ئانا تىل

قۇتلۇق ھاجى شەۋقى

ئانا تىل بىلگەن كىشىنىڭ ئىززىتىن قىلغۇم كېلۇر،

ئانا تىلنى ئاغزىدىن ئالتۇن بېرىپ ئالغۇم كېلۇر.

بۇ ئانا تىل بولسا گەر ئامېرىكايۇ، ئافرىقىدا،

سەرپ ئېتىپ مىڭلارچە تىللا، ئاندا مەن بارغۇم كېلۇر.""

ئەي ئانا تىل، بىزگە سەن ئۆتكەن ئۇلۇغلاردىن نىشان،

سەن بىلەن روھىي زېمىندا ئىپتىخارلانغۇم كېلۇر.

## قاراڭ
قۇتلۇق ھاجى شەۋقى ۋە تۈركىي تىللار دىۋانى

## مەنبەلەر

ئوتتۇرا دەرىجىلىك دارىلمۇئەللىمىنلەرنىڭ 3- يىللىقى ئۈچۈن دەرسلىك "تىل - ئەدەبىيات" 3-قىسىم 1998- يىلى 1- نەشرىدىن ئېلىندى.

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
شېڭ شىسەي

**شېڭ شىسەي** (盛世才 *Shèng Shìcái*)
ئىسمى جېن كاڭ ، ئەسلى يۇرتى لىياۋنىڭ ئۆلكىسى كەييۈەن ناھىيسى ، 1897-يىلى 1-ئايدا تۇغۇلغان . 1919-يىلى ياپۇنىيە توكيو مىڭجى ئونۋېرسىتېتىدا ئوقۇپ، شۇ يىلى ۋەتەنگە قايتىپ كەلگەن ، قايتىپ كەلگەندىن كىيىن يۈننەن ئۆلكىسىنىڭ شاۋجۇۋ ئوبلاستى قارمىقىدىكى ھەربىي مەدرىسكە ئىمتىھان بىرىپ كىرگەن . ئوقۇشنى پۈتتۈرگەندىن كىيىن شەرقىي شىمال ئارمىيسىنىڭ 8-بېرىگادىسىدا ۋەزىپە ئۆتىگەن. 1926-يىلى ياپۇنيە قۇرۇقلۇق ئارمىيە ئونۋىرسىتېتىغا جۇڭگۇ ئوقۇغۇچىلار ئۆمىكى بىلەن ئوقۇشقا ئىۋەتىلگەن . 1927-يىلى ۋەتەنگە قايتىقاندىن كىيىن گومىنداڭ ئىنقىلابى ئارمىيسى باش شىتابىنىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك مەسلىھەتچىسى بولغان . 1930-يىلى كۈزدە شىنجاڭغا كىلىپ جىن شۇرىنن دۇبەن مەھكىمىسنىڭ مەسلىھەتچىسى ، مەسلىھەتچىلەر باشلىقى بولغان . 1932-يىلى يازدا شەرقىي يول باندىتلارنى يوقىتىش قۇماندانلىق مەركىزىدە قۇماندانلىق قىلىپ ، قۇمۇل دىھقانلار قوزغىلىڭىنى باستۇرغان . 1933-يىلى > سىياسىي ئۆزگىرشىدىن كىيىن شىنجاڭنىڭ چىگرا مۇداپىئە دۇبەنى بولغان ۋە ئۆزى بىلەن قارشى ئىددىيدىكىلەرنى يوقىتىپ ، ئۆزىنىڭ مۇستەبىت ھۆكىمرانلىقىنى مۇستەھكەملەش ئۈچۈن ، > تىن ئىبارەت 6 چوڭ سىياسەتنى يۈرگۈزگەن . ئارقىدىنلا > پىلانى يۈرگۈزۈپ نۇرغۇنلىغان ئىلغار زاتلار ، كومپارتىيە ئەزالىرىغا زىيانكەشلىك قىلغان ۋە ئۇلارنى كۆپلەپ قىرغان ، 1942-يىلى گومىنداڭغا بىقىنغان . قوشۇمچە شىنجاڭ ئىنىستوتىنىڭ مۇدىرى بولغان . 1944-يىلى 9-ئايدا خەلق ھۆكىمىتى دىھقانچىلىق ئورمانچىلىق مىنىستىرى بولغان .

1945-يىلى ۋەزىپىسدىن قالدۇرۇلغان . 1949-يىلى تەيۋەنگە قىچىپ بارغان . 1970-يىلى 7-ئايدا كىسەل بىلەن ئۆلگەن .

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئامستېردام

right|thumb|250px|Amstérdam
right|thumb|250px
**Amstérdam** bolsa Gollandiye dikibixahar 2009 nopus bar, Amstérdamning 758,198 nopusibar, 219 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 52.37°, xariki uzunluk 4°89, poqtamuri 1011–1109 rayonmuri 020.
## مەنبەلەر
ئەھمەتشاھ قاراقاشى

تۈر:ئۇيغۇرلار

ئەھمەتشاھ قاراقاشى

(1740 - 1828)

خەلقىمىزنىڭ سۆيۈپ ئوقۇشىغا مۇيەسسەر بولۇپ، خەلق ئاغزىدىن زامانىمىزغىچە يېتىپ كەلگەن مەشھۇر "ئات قىسسىسى"، "مەۋىلەر مۇنازىرىسى" قاتارلىق ھەجۋىي شېئرلارنىڭ مۇەللىپى، يىتۈك ساتىرىك شائېر، ھەجۋىي ئەدەبىياتىنىڭ پصشۋاسى ، ئەھمەتشاھ قاراقاشى قاراقاش ناھىيىسىدە ياشاپ ئۆتكەن. گەرچە ئۇنىڭ ئەسەرلىرى بىزگە كۆپ يېتىپ كصلەلمىگەن بولسىمۇ، ئەمما شائېرنىڭ ئەدەبىياتىمىزدىكى ئورنى مۇقەددەستۇر.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
Wyéna

right|thumb|250px
**Wyéna** bolsa Awstriye dikibixahar 2009 nopus bar, Wyénaning 1.680.266 nopusibar, 414.90 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 48.12°, xariki uzunluk 16°22.

Wien-Fiaker-20-Michaelerplatz-2013-gje.jpg|Fiaker
Wien-Graben-22-Pestsaeule-2013-gje.jpg|Pestsäule
Wien-Karlskirche-18-2007-gje.jpg|Karlskirche
Wien-Musikverein-18-2007-gje.jpg|Musikverein
Wien-Parlament-132-Mitte-2008-gje.jpg|Parliament
Stephansdom Vienna July 2008 (27)-Stephansdom Vienna July 2008 (31).jpg
Wien-Stephansdom-108-Seite-1979-gje.jpg|St. Stephen's Cathedral
Wien-Zentralfriedhof-02-Borromaeus-Kirche-Allee-2008-gje.jpg|Central cemetery
Wien-Prater-12-Riesenrad-2007-gje.jpg|Prater

## مەنبەلەر
Saltzburg

right|thumb|250px|Saltzburg
right|thumb|250px
**Saltzburg** bolsa Awstriye dikibixahar 2006 nopus bar, Saltzburgning 150,269 nopusibar, 65.678 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, poqtamuri 5020 rayonmuri 0662.
## مەنبەلەر
Antwérp

right|thumb|250px|Antwérp
right|thumb|250px
**Antwérp** bolsa Bélgiye dikibixahar 2006 nopus bar, Antwérpning 461,496 nopusibar, 204.51 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 51.13°, xariki uzunluk 04°24, poqtamuri 2000-2660 rayonmuri 03.
## مەنبەلەر
Bryussél

right|thumb|250px|Bryussél
right|thumb|250px
**Bryussél** bolsa Bélgiye dikibixahar 2008 nopus bar, Bryussélning 1,080,790 nopusibar, 161.4 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 50.50°, xariki uzunluk 04°21.

## مەنبەلەر
Gant

**Gant** bolsa Bélgiye dikibixahar 2006 nopus bar, Gantning 233,120 nopusibar, 156.18 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 51.3°, xariki uzunluk 03°44, poqtamuri 9000-9052 rayonmuri 09.
## مەنبەلەر
Madrid

right|thumb|250px|Madrid
right|thumb|250px
**Madrid** bolsa Ispaniye dikibixahar 2005 nopus bar, Madridning 3,228,359 nopusibar, 607 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 40.23°, xariki uzunluk 03°43, poqtamuri 28001-28080 rayonmuri 091.
## مەنبەلەر
Rottérdam

right|thumb|250px|Rottérdam
right|thumb|250px
**Rottérdam** bolsa Gollandiye dikibixahar 2007 nopus bar, Rottérdamning 584,046 nopusibar, 319 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 51.55°, xariki uzunluk 4°28.
## مەنبەلەر
Arném

**Arném** bolsa Gollandiye dikibixahar 2007 nopus bar, Arnémning 142,636 nopusibar, 101.53 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 51.59°, xariki uzunluk 5°55.
## مەنبەلەر
Barsélona

right|thumb|250px|Barsélona
right|thumb|250px
**Barsélona** bolsa Ispaniye dikibixahar 2008 nopus bar, Barsélonaning 1,615,908 nopusibar, 100.4 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 41.23°, xariki uzunluk 02°11, poqtamuri 08001–08080 rayonmuri 093.

## مەنبەلەر
Walénsiye

**Walénsiye** bolsa Ispaniye dikibixahar 2008 nopus bar, Walénsiyening 1,583,331 nopusibar, 134.65 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 39.29°, xariki uzunluk 0°22, poqtamuri 46000-46080.
## مەنبەلەر
Séwéliye

right|thumb|250px|Séwéliye
right|thumb|250px
**Séwéliye** bolsa Ispaniye dikibixahar 2009 nopus bar, Séwéliyening 704,414 nopusibar, 140 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 37.22°, xariki uzunluk 05°59, poqtamuri 41001-41080.
## مەنبەلەر
Bilbaw

right|thumb|250px|Bilbaw
right|thumb|250px
**Bilbaw** bolsa Ispaniye dikibixahar 2006 nopus bar, Bilbawning 354,145 nopusibar, 41,3 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 43.15°, xariki uzunluk 02°55, poqtamuri 480XX rayonmuri 094.

## مەنبەلەر
Malaga

**Malaga** bolsa Ispaniye dikibixahar 2007 nopus bar, Malaganing 576,725 nopusibar, 385.50 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 36.43°, xariki uzunluk 04°25.
## مەنبەلەر
Andalusiye

right|thumb|250px|Andalusiye
right|thumb|250px
**Andalusiye** bolsa Ispaniye dikibishahar 2007 nopus bar, Andalusiyening 8,059,431 nopusibar, 87,268 km² dairaichida nopus jaylashkan, shimalikang lik 37.23°, shariki uzunluk 05°59.
## مەنبەلەر
ئىسساك نيوتۇن

ھۆججەت:Hw-newton.jpg

ئىسساك نيوتۇن(1706-1790)

ئەنگىليەلىك.

* Commons
## مەنبەلەر
نۇر دىگەن نىمە؟

**نۇر** (يورۇقلۇق) بولغاچقىلا بىز كۆزىمىزنىڭ ۋاستىسى بىلەن نەرسىلەرنى كۆرۈشكە قادىر بولالايمىز. يەنى جىسىملاردىن قايتقان نۇر كۆزىمىزگە يېتىپ كەلگەندە، كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان بىر قاتار ئوپتىكىلىق(يورۇقلۇققا ئائىت) سىستىمىدىن ئۆتۈپ، كۆرۈش نىرۋىللىرىمىزنى غىدىقلىغاندىن كىيىن كاللىمىزدا جىسىمنىڭ ئوبرازى ئەكىس ئىتىدۇ. بىز كۆرۈپ تۇرىۋاتقان بۇ دۇنيا رەڭگا-رەڭ، بۇمۇ دەل جىسىمدىن قايتقان نۇرنىڭ ئوخشاشمىغان خۇسۇسىيەتتەئىگە ئىكەنلىكىدىن.ئۇنداقتا، نۇر زادى قانداق نەرسە؟

نۇرنىڭ خۇددىي سۇ دولقۇنى ۋە ئاۋاز دولغۇنلىرىغا ئوخشاش ئايلىنىپ ئۆتۈش(دىفراكسىيە) ۋە قاتلىنىش(ئىنتېرفىرىنسىيە) ھادىسلىرىگە ئاساسلىنىپ ، كىشىلەر نۇرنى بىر دولقۇندىن ئىبارەت دىگەن. بۇنىڭ ۋەكىلى كىرىستىيەن ھۇيگىنىس (1629-1695)بولۇپ، ئۇ نۇرنىڭ دولقۇن تەلىماتىنى ئوتتۇرىغا قويغان. كىيىنكى دەۋىرلەردە نۇرنىڭ تۈز سىزىق بويىنچە تارقىلىش، تەكشى جىسىم يۈزىدىن قايتىش ۋە پەرىقلىق مۇھىت چىگرىسىدا سۇنۇش ھادىسلىرىگە ئاساسلىنىپ تۇرۇپ، نۇرنى يۇقىرى تىزلىكتىكى زەرىچىلەر ئېقىمى دىگەن خۇلاسىگە كىلىشكەن. بۇ كۆز قاراشنىڭ ۋەكىلى ئىسساك نيوتۇن(1706-1790)بولۇپ،ئۇ نۇرنىڭ زەررىچە تەلىماتىنى ئوتتۇرىغا قويغان. ئەينى ۋاقىتتا نيوتۇننىڭ ئىلىمپەن ساھەسىدە تۇتقان ئورۇننىڭ يۇقىرىلىقى سەۋەپلىك كۆپ سانلىق كىشىلەر تاكى 1900 يىللارغىچە نيوتۇننىڭ زەرىچە تەلىماتىغا ئىشىنىپ كەلگەن ئىدى. بىراق فوكاۋلت (1819-1868) ئېلىپ بارغان تەجىربە نيوتۇن تەلىماتى ئىنكار قىلىنىشىنىڭ باشلىنىش نوختىسى بولدى. يەنى ، زەرىچە تەلىماتىغا ئاساسلانغاندا نۇرنىڭ ھەقىيقى بوشلۇقتا تارقىلىش تىزلىكى(تەخمىنەن سىكونتىغا 300مىڭ كىلومېتىر) ۋە سۇدىكى تىزلىكى(تەخمىنەن سىكونتىغا 218مىڭ 400 كىلومېتىر). بۇ پاكىت نۇرنىڭ سۇنۇش ھادىسسنى چۈشەندۈرۈشكە قىيىنچىلىق تۇغدۇراتتى...
1899-يىلغا كەلگەندە ماكىس پىلانىك (1858-1947) قارا جىسىم رادىياتسىيە(ئىنىرگىيە تارقىتىش) دولقۇنى ئىنىرگىيە زىچلىقى چاستۇتا بويىنچە تەخسىملىنىش قانۇنىيتىنىڭ كىلاسسىك فىزىكا قانۇنلىرىدىن چىقىرىلغان نەزىريىۋى يەكۈنگە ماس كەلمەسلىكتەك زىتلىقتىن چىقىش قىلىپ،نۇرنى بىرخىل كۇۋانتلاشقان(ئۈزۈك-ئۈزۈك،كىچىك مىقتارچىلارغا ئايرىلغان) زەررىچىلەرئېقىمى دىگەن پەرەز بىلەن نەزىرىيە ۋە تەجىربە قانۇنىيتىنى ئۆز-ئارا ماسلاشتۇرۇپ، يىقىنقى زامان فىزىكىسىدىكى مۇھىم بولغان يىڭى بۇرۇلۇش-كۇۋانت مىخانىكىسىنىڭ مەيدانغا كىلىشىگە ئۇل ھازىرلاپ بەردى. پىلانىكنىڭ بۇ يىڭى كۇۋانت نەزەرىيسىدىن ئىلھام ئالغان ئېنىشتېين(1879-1955) فوتو-ئېلىكتېر ئىففىكتى(نۇر-توك تەسىرى)نى ناھايىت ياخشى چۈشەندۈرۈپ بىرىپ، ئۆزىنىڭ بۇ ھەقتىكى ماقالىسى بىلەن 1905-يىلى نوبىل فىزىكا مۇكاپاتىغا نائىل بولدى...

خۇلاسىگە كەلسەك، ھازىرقى زامان كۇۋانت مىخانىكا نەزەرىيسى بويىنچە نۇر بولسا كۇۋانتلاشقان ئەڭ كىچىك نۇر زەرىچىللىرى(فوتۇنلار)دىن تەركىپ تاپقان ئېلىكتىر-ماگنىت دولقۇنىدىن ئىبارەت. كۇۋانتلاشقان مىكرو زەرىچىلەر ئىككى ياقلىمىلىق خۇسۇسىيەتكە يەنى دولقۇنلۇق ۋە زەرىچىلىك خۇسۇسىيەتكە ئىگە بولۇپ، فوتۇنلارنىڭ ئىككى ياقلىمىلىق خۇسۇسىيتى دەل نۇرنىڭ يۇقىردا سۆزلەپ ئۆتكىنىمىزدەك دولقۇنلۇق ۋە زەرىچىلىك خاراكتېردىكى ھادىسىلەر پەيدا قىلىدىغانلىقىنىڭ ئاساسى.
## مەنبەلەر
Saragossa

right|thumb|250px|Saragossa
right|thumb|250px
**Saragossa** bolsa Ispaniye dikibixahar 2008 nopus bar, Saragossaning 682,283 nopusibar, 1062,64 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 41.65°, xariki uzunluk 0°87, poqtamuri 50001 - 50018.
## مەنبەلەر
Kordowa

right|thumb|250px|Kordowa
right|thumb|250px
**Kordowa** bolsa Ispaniye dikibixahar 2008 nopus bar, Kordowaning 325,453 nopusibar, 1252 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 37.53°, xariki uzunluk 04°46, poqtamuri 140xx.
## مەنبەلەر
Warshawa

right|thumb|250px
**Warshawa** bolsa Polsha dikibixahar 2009 nopus bar, Warshawaning 1 706 724 nopusibar, 517 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 52.13°, xariki uzunluk 21°00, poqtamuri 00-001 - 04-999 rayonmuri 022.

File:Hdred Pałac na Wodzie.jpg
File:Stalin palace.JPG
File:Syrenka on the market.JPG
File:Kościół w Warszawie.JPG

## مەنبەلەر
Krakow

right|thumb|250px|Krakow
right|thumb|250px
**Krakow** bolsa Polsha dikibixahar 2006 nopus bar, Krakowning 756,757 nopusibar, 327 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 50.3°, xariki uzunluk 19°56, poqtamuri 30-024 - 31-962 rayonmuri 012.
## مەنبەلەر
Wroklaw

right|thumb|250px|Wroklaw
thumb|left|450px|Breslau

right|thumb|250px
**Wroklaw** bolsa Polsha dikibixahar 2007 nopus bar, Wroklawning 689,280 nopusibar, 292.82 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 52.6°, xariki uzunluk 17°2, poqtamuri 50-041 - 54-612 rayonmuri 071.
## مەنبەلەر
Poznan

right|thumb|250px
**Poznan** bolsa Polsha dikibixahar 2006 nopus bar, Poznanning 566,546 nopusibar, 261.85 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 52.24°, xariki uzunluk 16°55, poqtamuri 60-001 - 61-890 rayonmuri 061.

## مەنبەلەر
Danzig

right|thumb|250px|Danzig
right|thumb|250px
**Danzig** bolsa Polsha dikibixahar 2006 nopus bar, Danzigning 457,630 nopusibar, 262 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 54.22°, xariki uzunluk 18°38, poqtamuri 80-008 - 80-958 rayonmuri 058.
## مەنبەلەر
Shchétsin

right|thumb|250px|Shchétsin
right|thumb|250px
**Shchétsin** bolsa Polsha dikibixahar 2007 nopus bar, Shchétsinning 407,811 nopusibar, 301 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 53.25°, xariki uzunluk 14°35, poqtamuri 70-017
- 71-871 rayonmuri 091.
## مەنبەلەر
Stokgolm

right|thumb|250px|Stokgolm

**Stokgolm** bolsa Shwétsiye dikibixahar 2008 nopus bar, Stokgolmning 810,120 nopusibar, 377.30 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 59.21°, xariki uzunluk 18°4.
## مەنبەلەر
Xélsinki

right|thumb|250px|Xélsinki
right|thumb|250px
**Xélsinki** bolsa Finlandiye dikibixahar 2009 nopus bar, Xélsinkining 1 577,928 nopusibar, 715.55 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 60.10°, xariki uzunluk 24°56.
## مەنبەلەر
Kopénhagén

right|thumb|250px|Kopénhagén
right|thumb|250px
**Kopénhagén** bolsa Daniye dikibixahar 2009 nopus bar, Kopénhagénning 1,181,239 nopusibar, 455.61 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 55.40°, xariki uzunluk 12°34.
## مەنبەلەر
Yohannésburg

right|thumb|250px|Yohannésburg
right|thumb|250px
**Yohannésburg** bolsa Jenubiy Afriqa dikibixahar 2007 nopus bar, Yohannésburgning 3,888,180 nopusibar, 1,644.96 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 26.12°, xariki uzunluk 28°2, rayonmuri 011.
## مەنبەلەر
Jenwe

right|thumb|250px|Jenwe
right|thumb|250px
**Jenwe** bolsa Shwéytsariye dikibixahar 2007 nopus bar, Jenwening 185,726 nopusibar, 6.09 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 46.12°, xariki uzunluk 21°00, poqtamuri 1200.
## مەنبەلەر
سيۇرىخ

|thumb|250px|Syurix
right|thumb|250px
**Syurix** bolsa [naooi eu nao sei que fazer aqui
 2007 nopus bar, Syurixning 376,815 nopusibar, 91.88 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 47.22°, xariki uzunluk 8°33, poqtamuri 8000-8099 rayonmuri 0261.
## مەنبەلەر
بېرن

**Bérn** bolsa Shwétsariye dikibixahar 2007 nopus bar, Bérnning 128,041 nopusibar, ximalikang lik 46.57°, xariki uzunluk 7°27, poqtamuri 3000 rayonmuri 0351.

## مەنبەلەر
Buénos Ayrés

right|thumb|250px
**Buénos Ayrés** bolsa Argéntina dikibixahar 2009 nopus bar, Buénos Ayrésning 3,050,728 nopusibar, 203 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 34.36°.

## مەنبەلەر
San Pawlo

right|thumb|250px|San Pawlo
right|thumb|250px
**San Pawlo** bolsa Braziliye dikibixahar 2007 nopus bar, 1,522.986 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, San Pawloning 11,150,249 nopusibar, ximalikang lik 23.33°, xariki uzunluk 46°38.
## مەنبەلەر
Rio dé Janéyro

right|thumb|250px
**Rio dé Janéyro** bolsa Braziliye dikibixahar 2008 nopus bar, 1,260 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, Rio dé Janéyroning 6.161.047 nopusibar, ximalikang lik 43.11°, xariki uzunluk 22°54.
## مەنبەلەر
Kapétown

**Kapétown** bolsa Jenubiy Afriqa dikibixahar 20079 nopus bar, Kapétownning 3,497,097 nopusibar, 2,454.72km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 33.55°, xariki uzunluk 18°25, poqtamuri 8000 rayonmuri 021.
## مەنبەلەر
Prétoriye

right|thumb|250px|Prétoriye
right|thumb|250px
**Prétoriye** bolsa Jenubiy Afriqa dikibixahar 2007 nopus bar, Prétoriyening 2,345,908 nopusibar, 1,644 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 25.43°, xariki uzunluk 28°17, rayonmuri 012.

## مەنبەلەر
Santiyago

right|thumb|250px
**Santiyago** bolsa Chili dikibixahar 2009 nopus bar, 641.4 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, Santiyagoning 7,003,122 nopusibar, ximalikang lik 33.27°, xariki uzunluk 70°40.
## مەنبەلەر
Karakas

right|thumb|250px|Karakas
right|thumb|250px
**Karakas** bolsa Wénésuéla dikibixahar 2001 nopus bar, 1,930 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, Karakasning 2,762,259 nopusibar, ximalikang lik 10.30°, xariki uzunluk 66°55.
## مەنبەلەر