سېمانتىكا

سېمانتىكا ھەققىدە قىسقىچە چۈشەنچە

«سېمانتىكا» دېگەن بۇ ئاتالغۇنى 1893 - يىلى تۇنجى بولۇپ، فىرانسىيەلىك تىلشۇناس (Michel Bröal) ئىجاد قىلغان. ئۇ گىرېك تىلىدىكى سۆز يىلتىزى «sema» (بەلگە) ئاساسىدا فىرانسۇز تىلىدىكى «semantique» (مەنىنىڭ ئۆزگىرىشى) دېگەن سۆزنى ياساپ چىققان. كېيىن بۇ سۆز ئىنگلىز تىلىدا «semantics» شەكلىدە، رۇس تىلىدا «семантика» شەكلىدە قوللىنىلغان. ئۇيغۇر تىلىدا رۇس تىلىدىكىسىگە ئوخشاش «سېمانتىكا» شەكلىدە قوللىنىلماقتا.

ھازىر سېمانتىكا دېگەن بۇ ئاتالغۇ تار ۋە كەڭ مەنىلەردە قوللىنىلىدۇ. تار مەنىدە قوللىنىلىدىغان سېمانتىكا ئەنئەنىۋى سېمانتىكا دەپمۇ ئاتىلىدۇ.

... ئەنئەنىۋى سېمانتىكىنىڭ تەتقىق قىلىدىغان مەركىزىي نۇقتىسى سۆز مەنىسى ھېسابلىنىدۇ. كونكرېت قىلىپ ئېيتقاندا، ئەنئەنىۋى سېمانتىكا سۆزنىڭ كېلىپ چىقىشى، سۆزنىڭ شەكىللىنىش ئاساسى، سۆز مەنىسىنىڭ ئۆزگىرىشى (سۆز مەنىسىنىڭ كېڭىيىشى، تارىيىشى، كۆچۈشى قاتارلىقلار)نى تەتقىق قىلىدۇ.

مەسىلەن، ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىدىكى «غۇلاچ» دېگەن سۆز ئەسلىي «قول» ۋە «ئاچ» دېگەن ئىككى سۆزنىڭ ئۆزئارا بىرىكىشىدىن ھاسىل بولغان «قول ئاچ» دېگەن سۆز بىرىكمىسى بولۇپ، كېيىنكى دەۋرلەردە بۇ سۆز تارىخىي تاۋۇش ئۆزگىرىشىگە ئۇچراپ، «غۇلاچ» شەكلىدە تۇراقلاشقان.

«بوياق» دېگەن سۆز ئەسلىي «رەڭ» دېگەن مەنىدىكى «بوي» سۆزىگە پېئىل ياسىغۇچى قوشۇمچە «ا»نىڭ ئۇلىنىشىدىن ھاسىل بولغان «بويا -» دېگەن پېئىلغا ئىسىم ياسىغۇچى قوشۇمچە «- ق»نىڭ ئۇلىنىشىدىن ھاسىل بولغان.

مانا بۇلار سۆز ۋە ئۇنىڭ مەنىسىنىڭ شەكلى، جەريانى ئېتىمولوگىيە نۇقتىسىدىن ئىزاھلىنىشى بولۇپ، بۇلارنى ئەنئەنىۋى سېمانتىكا ئۆزىنىڭ تەتقىقات ئوبيېكتى قىلغان.

«ئوق» دېگەن سۆز قەدىمكى دەۋلەردە پەقەت ئوقيانىڭ ئوقىنى بىلدۈرگەن بولسا، ھازىر ئۇ تۈرلۈك قوراللارنىڭ ۋە بەزى قاتناش قوراللىرىنىڭ ئوقىنىمۇ بىلدۈرىدۇ. دېمەك، بۇ سۆزنىڭ مەنە دائىرىسى كېڭەيگەن.

«ساغلىق» دېگەن سۆز قەدىمكى دەۋرلەردە «سېغىشقا بولىدىغان بارلىق ھايۋان»نى بىلدۈرگەن بولسا، ھازىر ئۇ سۆز پەقەت «تۇغار قوي» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ. دېمەك، بۇ سۆزنىڭ مەنىسى ئەسلىدىكىسىدىن تارايغان.

«سۇپرا» دېگەن سۆز ئەسلىي «يېمەكلىكلەرنىڭ ئاستىغا سالىدىغان داستىخان» دېگەن مەنىنى بىلدۈرگەن بولسا، ھازىر «خېمىر يايغاندا ئاستىغا سالىدىغان رەخت ياكى باشقا نەرسە» دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ. دېمەك بۇ سۆزنىڭ مەنىسى باشقا بىر مەنىگە كۆچكەن.

سۆز مەنىسىنىڭ كېڭىيىشى، تارىيىشى، كۆچۈشى قاتارلىقلار ئومۇملاشتۇرۇلۇپ سۆز مەنىسىنىڭ ئۆزگىرىشى دەپ ئاتىلىدۇ.

...

ئەنئەنىۋى سېمانتىكا يەنە سۆزنىڭ مەنە جەھەتتىن تۈركۈملىنىشى (بىر مەنىلىك سۆزلەر، كۆپ مەنىلىك سۆزلەر، مەنىداش سۆزلەر، قارشى مەنىلىك سۆزلەر قاتارلىقلار)، سۆزلەرنىڭ ئاھاڭ ۋە شەكىل جەھەتتىن تۈركۈملىنىشى (ئاھاڭداش سۆزلەر، شەكىلداش سۆزلەر قاتارلىقلار)، سۆزلەرنىڭ مەنە تۈرى (سۆزنىڭ مەركىزىي مەنىسى ياكى يادرولۇق مەنىسى، يەنى ئىدراكىي مەنىسى بىلەن سۆزنىڭ قوشۇمچە مەنىسى، سۆزنىڭ لېكسىكىلىق مەنىسى، سۆزنىڭ ئەسلىي مەنىسى ۋە كۆچمە مەنىسى قاتارلىقلار)نى ئۆزىنىڭ تەتقىقات ئوبيېكتى قىلغان.

مەسىلەن، «كۆز» دېگەن سۆزنىڭ ① ئادەم ۋە ھايۋانلارنىڭ كۆرۈش ئورگىنى (ئادەمنىڭ كۆزى)، ② نەزەر، قاراش (كۆز سالماق)، ③ كۆرۈش قابىلىيىتى (كۆزى ئۆتكۈر)، ④ نەرسىلەرنىڭ كۆزىگە ئوخشاش قىسمى ياكى تۆشۈكى، كامېرى (ئۈزۈكنىڭ كۆزى، يىڭنىنىڭ كۆزى)، ⑤ خۇرجۇن قاتارلىقلارنىڭ خالتىسىمان بىر بۆلىكى (خۇرجۇننىڭ ئىككى كۆزى)، ⑥ نىيەت، غەرەز (يامان كۆز بىلەن قارىماق)، ⑦ ھەممىنىڭ نەزىرى چۈشىدىغان، ئەتىۋارلىنىدىغان ئادەم ياكى نەرسە: ئالدى، ئەڭ ياخشىسى (سانائەت ئىدارىسى ناھىيەدىكى ئىدارىلەرنىڭ كۆزى)، ⑧ مىقدار سۆز (بىر كۆز ئەينەك)، ⑨ يول، ئامال، ئەپ (ئىشنىڭ كۆزىنى بىلىدىغان ئادەم)، ⑩ پايلاقچى، كۆزەتچى (ئارقاڭدا كۆز بار، دىققەت قىلغىن) دېگەندەك بىر - بىرىگە مۇناسىۋەتلىك بولغان كۆپ مەنىلەرگە ئىگە ئىكەنلىكىنى؛

«يولداش» دېگەن سۆزنىڭ «سەپەردە بىللە بولغۇچى، ھەمسەپەر» دېگەن ئەسلىي مەنىسى بىلەن ① «تۇرمۇشتا بىللە بولغۇچ»، ② «مەسلەكتە بىللە بولغۇچى» دېگەندەك كۆچمە مەنىلىرىنى؛

«ئانا» دېگەن سۆزنىڭ «پەرزەنتلىك ياكى بالىچاقلىق ئايال كىشى» دېگەن ئىدراكىي مەنىسى بىلەن ئۇ سۆزنىڭ ياخشى تەرەپكە ئىشلىتىشتىن ئىبارەت ئىجابىي مەنىسىنى ھەم ئۇنىڭ «ئىسىم، باش كېلىش، بىرلىك» قاتارلىق گىرامماتىكىلىق مەنىلىرىنى؛

«يۈرەك، قەلب، دىل، كۆڭۈل» دېگەندەك سۆزلەرنىڭ مەنىلىرى ئوتتۇرىسىدىكى مەنىداشلىقنى؛

«بارماق - كەلمەك»، «ئۆز - يات»، «ئورۇق - سېمىز» دېگەندەك سۆزلەرنىڭ مەنىلىرى ئوتتۇرىسىدىكى قارىمۇقارشىلىقنى؛

«ئات مىنمەك»، «ئات قويماق»، «مىلتىق ئاتماق» دېگەن بىرىكمىلەردىكى ئۈچ «ئات» سۆزى ئوتتۇرىسىدىكى ئاھاڭداشلىقنى ئەنئەنىۋى سېمانتىكا ئۆزىنىڭ تەتقىقات ئوبيېكتى قىلغان.

ئەنئەنىۋى سېمانتىكا يەنە سۆز مەنىسى بىلەن ئۇقۇمنىڭ مۇناسىۋىتى، يەنى سۆز مەنىسى بىلەن ئۇقۇمنىڭ باغلىنىشلىقى ۋە پەرقى، سۆز مەنىسى، تىل تاۋۇشى ۋە ئوبيېكتىپ شەيئىدىن ئىبارەت ئۈچ تەرەپنىڭ ئۆزئارا مۇناسىۋىتى، سۆز مەنىلىرىنىڭ ئىزاھلىنىشى ۋە ئۆگىتىلىشى (ئوقۇتۇلۇشى)، سۆزلەرنىڭ تەرجىمە قىلىنىشى، لۇغەتلەرنىڭ تۈزۈلۈشى قاتارلىق مەزمۇنلارنى ئۆزىنىڭ تەتقىقات ئوبيېكتى قىلىدۇ. ئەڭ مۇھىمى ئەنئەنىۋى سېمانتىكا سۆز مەنىسى ۋە ئۇ مەنىلەرنىڭ ئۆزگىرىشىنى تەتقىق قىلىدۇ.

...

كەڭ مەنىدىكى سېمانتىكا ھازىرقى زامان سېمانتىكىسى دەپ ئاتىلىدۇ. ھازىرقى زامان سېمانتىكىسى 20 - ئەسىرنىڭ 60 - يىللىرىدا بارلىققا كەلگەن بولۇپ، 20 - ئەسىرنىڭ 70 - يىللىرىدىن كېيىنكى دەۋر ئۇنىڭ تەرەققىيات دەۋرى ھېسابلىنىدۇ.

ھازىرقى زامان سېمانتىكىسى تىلدىكى مەنىگە مۇناسىۋەتلىك بارلىق مەزمۇنلارنى، يەنى تىلدىكى بارلىق مەنىنى ئۆزىنىڭ تەتقىقات ئوبيېكتى قىلىدۇ. كونكرېت قىلىپ ئېيتقاندا، ھازىرقى زامان سېمانتىكىسى مۇستەقىل مورفىما ۋە ئەگەشمە مورفېمىلارنىڭ مەنىلىرىنى، سۆزنىڭ مەنىلىرى (سۆزنىڭ ئىدراكىي مەنىسى، تۈرلۈك تۈس مەنىلىرى، ئەمەلىي مەنىلىرى قاتارلىقلار)نى، سۆز بىرىكمىلىرىنىڭ مەنىلىرىنى، جۈملىنىڭ مەنىلىرىنى، جۈمە توپىنىڭ مەنىلىرىنى، ئابزاس - بۆلەكلەرنىڭ مەنىلىرىنى، ھەتتا بىرەر كىتاب ياكى بىرەر شەخسنىڭ ئۆز ھاياتىدىكى بارلىق ئەسەرلىرىنىڭ مەنىلىرىنى ئۆزىنىڭ تەتقىقات ئوبيېكتى قىلىدۇ.

دېمەك، ئەنئەنىۋى سېمانتىكا پەقەت سۆز مەنىسىنى ۋە سۆز مەنىسىنىڭ تۈرلۈك ئۆزگىرىشلىرىنىلا تەتقىق قىلىش بىلەن چەكلەنسە، ھازىرقى زامان سېمانتىكىىسى تىلدىكى بارلىق مەنىنى تەتقىق قىلىدۇ. ...

سېمانتىكا ئەزەلدىن تىلشۇناسلىق، لوگىكا، پەلسەپە پەنلىرى ئارىلىقىدىكى ئۆتۈشمە پەن ھېسابلىنىدۇ. شۇڭا، ئۇ ئوخشاش بولمىغان پەنلەرنىڭ تەتقىقات ئوبيېكتىنىڭ ئوخشىماسلىقىغا ئاساسەن تۆۋەندىكىدەك تۆت چوڭ تۈرگە بۆلۈنىدۇ:

⑴ تىلشۇناسلىق سېمانتىكىسى. ...

⑵ لوگىكا سېمانتىكىسى. ...

⑶ پەلسەپە سېمانتىكىسى. ...

⑷ ئومۇمىي سېمانتىكا. ...

...

سېمانتىكا دېگەن بۇ ئاتالغۇ ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىدا بىرىنچىدىن، «تىلدىكى مەنە» دېگەن مەنىدە (توغرىسىنى ئېيتقاندا، يەنىلا «سۆز مەنىسى» دېگەن مەنىدە)؛ ئىككىنچىدىن، «تىلدىكى مەنىنى (توغرىسىنى ئېيتقاندا، يەنىلا سۆز مەنىسىنى) تەتقىق قىلىدىغان پەن» دېگەن مەنىلەردە قوللىنىلماقتا.

...

سېمانتىكا ھازىر لېكسىكولوگىيەدىن ئايرىلىپ چىققان تارماق پەن ھېسابلىنىدۇ.

(ئارسلان ئابدۇللاھ تەھۇر، ئابدۇرېھىم راخمان، يارى ئەبەيدۇللاھ: «ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلى»، 2 - توم، ئۈرۈمچى: خەلق نەشرىياتى، 2010 - يىلى 12 - ئاي 1 - نەشرى، 879_885 - بەتلەر)