open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
رابىيە قادىر

**رابىيە قادىر** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:**Rabiye Qadir** ) بولسا ئۇيغۇرلار ئىنسان ھوقۇقى پائالىيەتچى, دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ئالىي رەھبىرى ۋە سابىق رەئىسى. خەلقارا جەمىئەت ئېتراپ قىلغان ئىنسان كىشلىك ھوقۇق تەشەببۇسچىسى. ئامېرىكا پايتەختى ۋاشىنگتوندا خەلقئارالىق كىشلىك ھوقۇق يىغىنلىرىغا قاتنىشىپ ئۇيغۇر ۋە بىرقىسىم تەقدىرى ئۇيغۇرلار بىلەن ئوخشاش ئىزىلىۋاتقان مىللەتلەرنىڭ ھوقۇقىنى تەشەببۇس قىلغۇچى ،بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ  كىشىلىك ھوقۇققا مەسئۇل خادىمى.
## سىياسىي ھاياتى
دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ ئالىي رەھبىرى رابىيە قادىر خانىم بايانات ئېلان قىلىپ، خەلقئارا جەمئىيەتنى خىتاينىڭ ئۇيغۇر ئېلىدە مۇستەقىل تەكشۈرۈش ئېلىپ بېرىشقا، «يېپىق تەربىيىلەش مەركەزلىرى» دىكى تۇتقۇنلارنى قويۇپ بېرىشكە ۋە بۇ ئورۇنلارنى تاقاشقا چاقىردى.

باياناتتا، ئۇيغۇرلارنىڭ يېقىنقى بىر قانچە يىلدىن بېرى مىسلى كۆرۈلۈپ باقمىغان باستۇرۇش ۋە غەيرىي ئىنسانىي مۇئامىلىگە دۇچ كەلگەنلىكى، خىتاينىڭ بۇنى خەلقئارا جامائەتنىڭ كۆز ئالدىدا ئېلىپ بېرىۋاتقانلىقىنى بىلدۈرگەن. خىتاي ھۆكۈمىتى ئۆتكەن يىلنىڭ باشلىرىدىن باشلاپ «يېپىق تەربىيىلەش مەركەزلىرى» گە ئون مىڭلىغان ئۇيغۇرنى يىغىۋېلىپ، ئۇلاردىكى ئاتالمىش «رادىكاللىق» ۋە «خاتا ئىدىيەلەر» نى تۈزىتىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن. كىشىلىك ھوقۇق تەشكىلاتلىرى ۋە كۆزەتكۈچىلەرنىڭ بىلدۈرۈشىچە، «يېپىق تەربىيىلەش مەركەزلىرى» دىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئېنىق سانى مەلۇم بولمىسىمۇ، بىراق ئاز كەم بىر مىليون، دەپ پەرەز قىلىشقا بولىدىكەن.
## ئاچلىق ئېلان قىلىشى
ئاۋسترالىيە ئاخبارات شىركىتى‏- ئابچ پەيشەنبە كۈنى دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى ئالىي رەھبىرى رابىيە قادىر خانىمنىڭ خىتايغا نارازىلىق بىلدۈرۈپ ئاچلىق ئېلان قىلىدىغانلىقىنى خەۋەر قىلدى.

|-

خەۋەردە كۆرسىتىلىشىچە، رابىيە قادىر خانىم خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا تۇتقان مۇئامىلىسىگە نارازىلىق بىلدۈرۈش ئۈچۈن ئاچلىق ئېلان قىلىشقا تەييارلىق قىلماقتا ئىكەن. ئابچ نىڭ خەۋىرىدە، ئۇنىڭ بۇ قىيىن يولنى تاللاش ئارقىلىق خەلقئارانىڭ دىققىتىنى ئۇيغۇرلارنىڭ تەقدىرىگە قاراتماقچى بولۇۋاتقانلىقىنى بىلدۈرگەن.

رابىيە قادىر خانىم ئابچ نىڭ مۇخبىرىغا بەرگەن باياناتىدا، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇنىڭ 37 نەپەر ئائىلە ئەزاسىنى تۇتقۇن قىلغانلىقى، ئۇنى جىمىقتۇرۇش ئۈچۈن ھەممە ۋاسىتىلەرنى ئىشلىتىۋاتقانلىقىنى بىلدۈرۈپ، «يالغۇز مېنىڭ ئائىلە ئەزالىرىمنىلا ئەمەس، بەلكى بىر مىليوندىن ئارتۇق ئۇيغۇرنى ناتسىستلارنىڭ ئۇسۇلىدىكى يىغىۋېلىش لاگېرىدا تۇتۇپ تۇرماقتا» دېگەن. رابىيە قادىر خانىمنىڭ ئاچلىق ئېلان قىلىش پىكىرى ئامېرىكا دۆلەت ئىشلار مىنىستىرلىكىنىڭ دىققىتى خىتاينىڭ ئۇيغۇر رايونىدىكى «يېپىق تەربىيەلەش لاگېرلىر» ئىغا بۇرالغان مەزگىلدە ئېلان قىلىندى.

ئامېرىكىنىڭ يۇقىرى دەرىجىلىك بىر دىپلوماتى ئىككى كۈن ئاۋۋال بېيجىڭدا «تۈمەنلىگەن» ئۇيغۇر ۋە باشقا مۇسۇلمانلارنىڭ بۇ لاگېرلاردا تۇتۇپ تۇرۇلۇۋاتقانلىقى، ئامېرىكىنىڭ «ماگنىتىسكىي قانۇنى» نى ئىشقا سېلىپ، ئۇيغۇر رايونىدا كىشىلىك ھوقۇقنى دەپسەندە قىلىۋاتقان خىتاي ئەمەلدارلىرىنىڭ جازالىشى مۇمكىنلىكىنى بىلدۈرگەن ئىدى. ئابچ نىڭ خەۋىرىدە كۆرسىتىلىشىچە، رابىيە قادىر خانىم يەنە پات يېقىندا ئاۋسترالىيەنى يەنە زىيارەت قىلىدىغانلىقى شۇنداقلا ئاۋسترالىيە پارلامېنتىدا «ئۇيغۇر-ئاۋسترالىيە دوستلۇق گۇرۇپپىسى» نىڭ قۇرۇلۇشىنى كۈتىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن.

رابىيە قادىر خانىمنىڭ قايسى ئورۇندا ئاچلىق ئېلان قىلىدىغانلىقى تېخى مەلۇم ئەمەس. ئابچ نىڭ خەۋىرىدە بايان قىلىشىچە، ئۇ ئاچلىق ئېلان قىلىنىدىغان ئورۇننىڭ تەستىقلىنىشىنى كۈتمەكتەئىكەن.
## باشقىلار
*ئۆمەر قانات
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
5-ئىيۇل ۋەقەسى

## ئۇمۇمى ئەھۋال

5-ئىيۇل بېيجىڭ ۋاقتى سائەت 19 ئەتراپىدا، ئۈرۈمچىدە ئۇرۇش، چېقىش ،كۆيدۈرۈشتەك زوراۋانلىق قىلمىشى يۈز بەردى.(1) ئۈرۈمچى شەھىرىدە يۈز بەرگەن 5- ئىيۇل ۋەقەسى شىنجاڭ ئازاد بولغاندىن بۇيان يۈز بەرگەن ئەڭ ئېغىر ئۇرۇش، چېقىش، بۇلاش، ئوت قويۇشتەك زوراۋانلىق جىنايى ۋەقەسى. بۈگۈنگە قەدەر بۇ ۋەقەدە ئۆلگەن ئادەمنىڭ سانى 197 گە يەتتى، (مۇتلەق كۆپ ساندىكىسى بىگۇناھ ئامما)، 1721 ئادەم يارلاندى، 900 دىن ئارتۇق ئادەم ساقىيىپ دوختۇرخانىدىن چى قتى، يەنە 881 ئادەم دوختۇرخانىدا داۋالىنىۋاتىدۇ، بۇنىڭ ئىچىدە زەخمىلەنگەنلەر 179، ئىنتايىن خەتەرلىك ئەھۋالدا تۇرۇۋاتقانلار 66. بۇۋەقە يەنە زور ئىقتىسادىي زىيان كەلتۈرۈپ چىقاردى، بۇ ۋەقەدە 331دۇكان، 627 ئاپتوموبىل پاچاقلاندى ۋە كۆيدۈرۈۋېتىلدى.

## كىلىپ چىقىشى

## جەريانى

## 4.ھەرقايسى تەرەپلەرنىڭ ئىنكاسى
  

**جوڭگۇ ھۆكۇمىتنىڭ ئىنكاسى**

**ھەرخىل تەشكىلاتلارنىڭ ئىنكاسى**

**ھەرقايسى دۆلەتلەرنىڭ ئىنكاسى** 

**پاكىستان** پاكىستان جوڭگو ھۆكۈمىتىنىڭ «شەرقى تۈركىستان»كۈچلىرىگە زەربە بىرىشىگە بۇرۇنقىدەكلا ماسلىشىدۇ،شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا يەنە جوڭگو تەرەپنىڭ پاكىستاندىكى ئورگان ۋە خادىملىرىنىڭ بىخەتەرلىكىنى قوغدايدۇ.(3)

## يارلانغانلار

## ۋەقەدىن كىيىن

29-ئىيۇل كەچتە ئۈرۈمچى شەھەرلىك ج خ ئىدارىسى تۇتۇلغان تۇنجى تۈركۈمدىكى 40 نەپەر جىنايەت گۇماندارىنىڭ ئىسىم-فامىلىسى ۋە سۈرىتىنى ئېلان قىلدى،بۇنىڭ 25 نى ج خ تارماقلىرى رازۋىت قىلىپ قوغلاپ تۇتقان ،15 نى ئامما پاش قىلغان.(4)

29-ئىيۇل كەچتە، ئۈرۈمچى شەھەرلىك ج خ ئىدارىسى ئاخبارات ۋاستىسى ئارقىلىق، تۇنجى تۈركۈمدىكى تۇتۇش بۇيرۇقى چىقىرىلغان 15 نەپەر «5-ئىيۇل» ئۇرۇش،چېقىش،بۇلاش ،كۆيدۈرۈشتەك ئېغىر زوراۋانلىق جىنايى ۋەقەسىدىكى جىنايەت گۇماندارلىرىنىڭ ئىسم-فامىلىسى ۋە سۈرىتىنى ئاشكارلىدى.(5)

ئۈرۈمچى ساقچى دائىرلىرىنىڭ تونۇشتۇرۇشىغا قارىغاندا، ئۈرۈمچى «5-ئىيۇل» ۋەقەسى مەخسۇس دېلو بېجىرىش گۇرۇپپىسىدا 1000دىن ئارتۇق دېلو بېجىرگۈچى خادىم بار ئىكەن. ج خ مىنىستىرلىكى ۋە مەملىكەتنىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى دېلو پاش قىلىش مۇتەخەسسىسلىرىنىڭ زور كۈچ بىلەن قوللىشى، ئاممىنىڭ ئاكتىپ پاش قىلىشى ئاستىدا، ھازىر ج خ مىنىستىرلىكى 1000 پارچىدىن ئارتۇق دېلو يىپ ئۇچىنى ئېنىقلاپ چىقىپ، يېقىندا يەنە 253 جىنايەت گۇماندارىنى قولغا چۈشۈرگەن.(6)

7-ئاينىڭ 30-كۈنى 319نەپەر گۇمانلىق كىشنى قولغا ئالدى.(7)

## مەنبە

1.ئۈرۈمچىدە ئۇرۇش، چېقىش ،كۆيدۈرۈشتەك زوراۋانلىق قىلمىشى يۈز بەردىhttp://uyghur.people.com.cn/156325/9597786.html ،

2.خەلق گېزىتىhttps://web.archive.org/web/20160304132848/http://uyghur.people.com.cn/156325/9666786.html،2009.07.15

3.خەلق گېزىتى،2009-يىلى 7-ئاينىڭ 13-كۈنى، https://web.archive.org/web/20160304210431/http://uyghur.people.com.cn/157170/9716647.html.

4. خەلق گېزىتى،2009-يىلى 7-ئاينىڭ 31-كۈنى.https://web.archive.org/web/20160304210332/http://uyghur.people.com.cn/156325/9766384.html

5.خەلق گېزىتى،2009-يىلى 7-ئاينىڭ 31-كۈنى.https://web.archive.org/web/20220911152504/http://uyghur.people.com.cn/155989/9754710.html

6.خەلق گېزىتى،2009-يىلى 7-ئاينىڭ 30-كۈنى.https://web.archive.org/web/20220911152506/http://uyghur.people.com.cn/156325/9754394.html

7.人民网,2009年08月02日. https://web.archive.org/web/20090805174520/http://politics.people.com.cn/GB/1026/9772146.html
لى كېچياڭ

**لى كېچياڭ** (خەنزۇچە: **李克强**) (1955-يىلى 7-ئاينىڭ 3-كۈنىدىن 2023-يىلى 10-ئاينىڭ 27-كۈنىگىچە) ئەنخۇي ئۆلكىسىنىڭ خېفېيدا تۇغۇلغان ، جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسى ەسى نىڭ ئەزاسى، سابىق گوۋۇيۈەن زۇڭلىسى｡

## تەرجىمھالى
　　1974- يىلىدىن 1976- يىلىغىچە ئەنخۇي ئۆلكىسىنىڭ فېڭياڭ ناھىيەسى دامياۋ گۇڭشېسى دۇڭلىن دادۈيىدە زىيالىي ياش بولغان.

　　1976- يىلىدىن 1978- يىلىغىچە ئەنخۇي ئۆلكىسىنىڭ فېڭياڭ ناھىيەسى دامياۋ گۇڭشېسى دامياۋ دادۈيى پارتىيە ياچېيكىسىنىڭ شۇجىسى بولغان.

　　1978- يىلىدىن 1982- يىلىغىچە بېيجىڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ قانۇن فاكۇلتېتىدا ئوقۇغان، مەكتەپ ئوقۇغۇچىلار ئۇيۇشمىسىنىڭ مەسئۇلى بولغان.

　　1982- يىلىدىن 1983- يىلىغىچە بېيجىڭ ئۇنىۋېرسىتېتى ئىتتىپاق كومىتېتىنىڭ شۇجىسى، كوممۇنىستىك ياشلار ئىتتىپاقى مەركىزىي كومىتېتى دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى بولغان.

　　1983- يىلىدىن 1983- يىلىغىچە كوممۇنىستىك ياشلار ئىتتىپاقى مەركىزىي كومىتېتى مەكتەپ بۆلۈمىنىڭ باشلىقى، قوشۇمچە مەملىكەتلىك ئوقۇغۇچىلار بىرلەشمىسىنىڭ باش كاتىپى بولغان.

　　1983- يىلىدىن 1985- يىلىغىچە كوممۇنىستىك ياشلار ئىتتىپاقى مەركىزىي كومىتېتى شۇجىچۇسىنىڭ كاندىدات شۇجىسى بولغان.

　　1985- يىلىدىن 1993- يىلىغىچە كوممۇنىستىك ياشلار ئىتتىپاقى مەركىزىي كومىتېتى شۇجىچۇسىنىڭ شۇجىسى، قوشۇمچە مەملىكەتلىك ياشلار بىرلەشمىسىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى بولغان (بۇ مەزگىلدە 1991- يىلى 9- ئايدىن 1991- يىلى 11- ئايغىچە مەركىزىي پارتىيە مەكتىپى ئۆلكە باشلىقى، مىنىستىر دەرىجىلىك كادىرلار بىلىم ئاشۇرۇش سىنىپىدا ئوقۇغان).

　　1993- يىلىدىن 1998- يىلىغىچە كوممۇنىستىك ياشلار ئىتتىپاقى مەركىزىي كومىتېتى شۇجىچۇسىنىڭ 1- شۇجىسى، قوشۇمچە جۇڭگو ياشلار سىياسىي ئىنستىتۇتىنىڭ مۇدىرى بولغان.

　　(1988- يىلىدىن 1994- يىلىغىچە بېيجىڭ ئۇنىۋېرسىتېتى ئىقتىسادشۇناسلىق ئىنستىتۇتىنىڭ ئىقتىسادشۇناسلىق كەسپىدە ئىشلەپ تۇرۇپ ئاسپىرانتلىق سىنىپىدا ئوقۇغان، ئىقتىسادشۇناسلىقتا ماگىستىرلىق، دوكتورلۇق ئۇنۋانى ئالغان).

　　1998- يىلىدىن 1999- يىلىغىچە خېنەن ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، مۇۋەققەت ئۆلكە باشلىقى بولغان.

　　1999- يىلىدىن 2002- يىلىغىچە خېنەن ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى، ئۆلكە باشلىقى بولغان.

　　2002- يىلىدىن 2003- يىلىغىچە خېنەن ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى، ئۆلكە باشلىقى بولغان.

　　2003- يىلىدىن 2004- يىلىغىچە خېنەن ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى، ئۆلكىلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ مۇدىرى بولغان.

　　2004- يىلىدىن 2005- يىلىغىچە لياۋنىڭ ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى بولغان.

　　2005- يىلىدىن 2007- يىلىغىچە لياۋنىڭ ئۆلكىلىك پارتكومنىڭ شۇجىسى، ئۆلكىلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ مۇدىرى بولغان.

　　2007- يىلىدىن 2008- يىلىغىچە ج ك پ مەركىزىي كومىتېتى سىياسىي بىيۇروسى دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى بولغان.

　　2008- يىلىدىن 2013- يىلىغىچە ج ك پ مەركىزىي كومىتېتى سىياسىي بىيۇروسى دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، گوۋۇيۈەننىڭ مۇئاۋىن زۇڭلىسى، پارتگۇرۇپپىسىنىڭ مۇئاۋىن شۇجىسى بولغان.

　　2013- يىلىدىن باشلاپ ج ك پ مەركىزىي كومىتېتى سىياسىي بىيۇروسى دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، گوۋۇيۈەن زۇڭلىسى، پارتگۇرۇپپىسىنىڭ شۇجىسى .

　　15- ، 16- ، 17- ، 18- ، 19- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېتنىڭ ئەزاسى، 17- ، 18- ، 19- نۆۋەتلىك مەركىزىي كومىتېت سىياسىي بىيۇروسىنىڭ ئەزاسى، دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى، 8- نۆۋەتلىك مەملىكەتلىك خەلق قۇرۇلتىيى دائىمىي كومىتېتىنىڭ ئەزاسى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
روزا ھېيت

مۇسۇلمانلارنىڭ روزى تۇتۇش ئاخىرلاشقاندىن كىيىنكى بايرىمى .
## مەنبەلەر

تۈر:ئىسلام دىنى
زاردارى

thumb|left|زاردارى
پاكىستان زۇڭتۇڭى زاردارى
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
مالكولم X

X مالكولم

 
X مالكولم باشقا ئىسمى مالكولم كىچىك ( Malcolm Little) ياكى ھاجى مالك ئەل شانباز. 1925-يىلى 5-ئاينىڭ 19-كۈنى تۇغۇلغان، 1965-يىلى 2-ئاينىڭ 21-كۈنى ئامېرىكىنىڭ نيۇيورك شەھىرىدە ۋاپات بولغان. داڭلىق سىياسەتچى، قارا تەنلىكلەرنىڭ ھوقۇقىنى قوغداشتا مۇھىم رول ئوينىغان كىشلەردىن بىرى.
باشلانغۇچ مەكتەپنى بىر قاراتەنلىكلەر مەھەللىسىدە ئوقۇيدۇ. ئۇنىۋېرسىتېتقا بارالماي كىچىك ياشتا ئىشلەشكە باشلايدۇ. لېكىن كىيىن ئۇنىۋېرسىتېتنى كوچىلاردا يۇرۇپ ئوقۇيدۇ. قارا تەنلىك بولغاچقا ئۆزىنىڭ بېشىغا كەلگەن بەزى ئىشلار تۈپەيلىدىن تۈرمىگە كىرىدۇ. ماگىستىر ۋە دوكتۇرلۇقنى تۈرمىدە تۇرۇپ ئوقۇيدۇ. دوكتۇرلۇق دىسىرتاسىيەسىنى تۈرمىدە ناھايىتى قىيىن شارائىتتا تەييارلايدۇ. ئۇ بۇ جەرياننى ھايات ۋاقتىدا ئۇزۇن ئۇزۇن ئاڭلاتقان. شۇڭلاشقا مالكولم ‹‹ئەگەر بىر ئىنسان پىكىر قىلىشنى ئويلىسا ئۇنىۋېرتىتتىن كىيىن نەگە كېتىشنى سورىسا مەن تۈرمىنى كۆرسىتىمەن›› دېگەن. ئۇ تۈرمىنىڭ كۇتۇپخانىدىكى كىتابلارنى ناھايىتى ئەستايىدىللىق بىلەن ئوقۇيدۇ.
يەتتە يىللىق تۈرمە ھاياتى ئۇنى باشقىچە بىر ئىنسان قىلىپ يارىتىدۇ. ئۆزىنىڭ ئاتا بوۋىلىرىنىڭ ئېنىق بولماسلىقى يەنى ئافرىقىدىن ئېلىپ كېلىنگەندىن كىيىن قۇل بولغانلىغى، باشقىلار قۇيۇپ قويغان ئىسىمنى قوللانغانلىقى ئۇچۇن مالكولم ئۆزىنىڭ مەۋجۇت تېگىئېتىنى قوللىماستىن بەلكى نامەلۇم دېگەن مەنە ئىپادىلەيدىغان X ھەرپىنى ئۆزىگە تېگىئات قىلىپ قوللانغان. كىيىن مەككىگە ھەجگە بارغان ۋاقىتتا سېرىق، قارا، ئاق تەنلىك ئىنسانلار بىلەن بىرگە ناماز قىلىدۇ. ھەر خىل تىلدا سۆزلىشىدىغان، ھەر خىل كىيىنگەن كىشىلەر بىلەن بىرگە تاماق يەيدۇ. ئىسلام دىنىنىڭ ئىرق، تىل، مىللەت ئايرىماستىن ھەممە كىشىنىڭ باراۋەر، قېرىنداشلىق ئىچىندە ياشىشىنى تەشەببۇس قىلىدىغان دىن ئىكەنلىكىنى تونۇپ يېتىدۇ. بۇرۇنقى كۆرەش سەپىرىدە ئاق تەنلىكلەرنىڭ ياردىمىنى رەت قىلغانلىقى، ئاق تەنلىكلەرگە پۇتۇنلەت ئۆچمەنلىك بىلەن قاراشنىڭ خاتا ئىكەنلىكىنى تونۇپ يېتىدۇ. قارا تەنلىكلەرنىڭ ھوقۇقىنى قوغداشتا ئۇلارغا ھېسداشلىق قىلىدىغان ياردەم قۇلىنى سۇنغان ئاق تەنلىكلەر بىلەن ھەمكارلىشىشنى تەشەببۇس قىلىدۇ. كۈرەشنىڭ مەقسىتى پۈتۈن ئاق تەنلىكلەرگە قارشى تۇرۇش ئەمەس بەلكى ئاق تەنلىك كىشلەر دەك ئەركىن ياشاشقا ئىرشىشى ئىكەنلىكىنى ھىس قىلىدۇ.

1952-يىلى X مالكولم ئىسمى بىلەن قارا تەنلىك مۇسۇلمانلار ھەرىكىتىگە قېتىلدى. كىيىن بۇ تەشكىلاتتىن چىقىپ كېتىپ ئافرىقا-ئامېرىكا بىرلىكىنى قۇردى.
1964-يىلى ئافرىقا ۋە ئوتتۇرا شەرققە زىيارەتكە چىقتى. مەككىدە ھەج پائالىيىتىدە بولدى. قايتىپ كېلىپ بىر يىلدىن كىيىن سۈيقەستكە ئۇچرىدى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
مىقدار سۆز

**مىقدار سۆز**-- نومور سۆز ۋە ىسىم سۆز بىلان بەزىدە پەيدا بولغان بىر خىل سۆز، مەسەلەن "تال"، "دىنا" سۆزلەر. ئۇيغۇرچىدا مىقدار سۆزلەر ئىشلاتمەش كېرەك ەمەس، ەمما باشقا تىلارنىڭ (مەسەلەن خەنزۇ تىلى، ياپون تىلى، كورىيە تىلى) مەجبۇرىي مەقدار سۆزلەر بار.
## مەنبەلەر
جاندان ارچتین

سەزەن ئاقسۇ

تۈركىيەنىڭ داڭلىق ئاممىباپ ئايال ناخشىچىسى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئاياللار
غازى ئەھمەد

ﺩﺍﯕﻠﯩﻖ ﺭﻩﺳﺴﺎﻡ, ﺋﯘﺳﺘﺎﺯ ﻏﺎﺯﻯ ﺋﻪﮪﻤﻪﺩ 1935-ﻳﯩﻠﻰ 8-ﺋﺎﻳﺪﺍ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﺷﻪﮪﺮﯨﻨﯩﯔ ﻗﻮﻏﺎﻥ (ﮪﺎﺯﯨﺮﻗﻰ ﻧﻪﺯﻩﺭﺑﺎﻍ) ﻳﯧﺰﯨﺴﯩﺪﯨﻜﻰ ﺑﯩﺮ ﺩﯨﻨﯩﻲ ﺯﺍﺕ ﺋﺎﺋﯩﻠﯩﺴﯩﺪﻩ ﺩﯗﻧﻴﺎﻏﺎ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ. ﺋﺎﺗﯩﺴﻰ ﺋﻪﮪﻤﻪﺕ ﻗﺎﺯﯨﺌﺎﺧﯘﻧﯘﻡ ﺋﯘﻗﯘﻣﯘﺷﻠﯘﻕ ﺋﺎﺩﻩم ﺑﻮﻟﻐﺎﭼﻘﺎ ﻏﺎﺯﻯ ﺋﻪﮪﻤﻪﺩ ﺋﺎﻛﯩﻨﻰ ﺋﻪﺗﺮﺍﭘﻠﯩﻖ ﺗﻪﺭﺑﯩﻴﻠﯩﮕﻪﻥ. ﻏﺎﺯﻯ ﺋﻪﮪﻤﻪﺩ ﺋﺎﻛﺎ 1946-ﻳﯩﻠﯩﺪﯨﻦ 1950-ﻳﯩﻠﻐﯩﭽﻪ ﺩﯨﻨﻰ ﺑﯩﻠﯩﻢ ﺋﺎﻟﻐﺎﻥ. ﻏﺎﺯﻯ ﺋﻪﮪﻤﻪﺩ ﺋﺎﻛﺎ ﻛﯩﭽﯩﻜﯩﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻼﭘﻼ ﺭﻩﺳﯩﻢ ﺳﯩﺰﯨﺸﻘﺎ ﺭﻩﺳﺴﺎﻣﻠﯩﻘﻘﺎ ﮪﻪﯞﻩﺱ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ, ﺑﺎﻟﯩﻠﯩﻖ ﯞﺍﻗﯩﺘﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻼ ﺭﻩﺳﯩﻢ ﺳﯩﺰﯨﭗ ﺑﺎﺷﻘﯩﻼﺭﻧﯩﯔ ﻣﺎﺧﺘﯩﺸﯩﻐﺎ ﺳﺎﺯﺍﯞﻩﺭ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. ﻏﺎﺯﻯ ﺋﻪﮪﻤﻪﺩ ﺋﺎﻛﺎ 1952-ﻳﯩﻠﻰ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭ ﭘﯩﺪﺍﮔﻮﻛﯩﮕﺎ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﻜﻪ ﻛﯩﺮﯨﭗ ﺋﻮﻗﯘﺵ ﭘﯘﺭﺳﯩﺘﯩﮕﻪ ﺋﯩﮕﻪ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. 1957-ﻳﯩﻠﻰ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯩﻨﯩﺴﺘﯩﺘﯘﺗﻰ (ﻳﻪﻧﻰ ﮪﺎﺯﯨﺮﻗﻰ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻧﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯩﺘﻰ) ﺳﻪﻧﺌﻪﺕ ﻓﺎﻛﯘﻟﺘﯧﺘﯩﻨﻰ ﭘﯜﺗﺘﯜﺭﮔﻪﻥ, ﮪﻪﻣﺪﻩ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﺘﻪ ﻗﯧﻠﯩﭗ ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﯩﻠﯩﻖ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ.

ﺗﯘﻏﻤﺎ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﺯﯦﮭﯩﻦ ﺋﯚﺗﻜﯜﺭﻟﯩﻜﻰ, ﺋﯚﮔﻪﻧﮕﻪﻥ ﺑﯩﻠﯩﻤﻰ, ﺳﻪﻧﺌﻪﺗﻜﻪ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﺋﻮﺗﻠﯘﻕ ﺋﯩﺸﺘﯩﻴﺎﻗﻰ, ﺭﯦﺌﺎﻝ ﺗﯘﺭﻣﯘﺷﺘﺎ, ﭼﻮﯕﻘﯘﺭ ﺳﻪﻧﺌﻪﺕ ﺋﻪﻣﻪﻟﯩﻴﯩﺘﻰ, ﻛﻪﯓ ﺩﺍﺋﯩﺮﯨﻜﻰ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﻪﺕ ﺋﺎﻟﻤﺎﺷﺘﯘﺭﯗﺵ ﯞﻩ ﻳﯜﻛﺴﻪﻙ ﺋﯩﺠﺘﯩﻤﺎﺋﻰ ﻣﻪﺳﺌﯘﻟﯩﻴﻪﺗﻜﻪ ﺋﯩﮕﻪ, ﻏﺎﺯﻯ ﺋﻪﻣﻪﺕ ﺑﯩﺮ ﺋﺎﺩﻩﺗﺘﯩﻜﻰ ﺭﻩﺳﺴﺎﻣﻠﯩﻘﺘﯩﻦ ﺗﻮﺧﺘﯩﻤﺎﺳﺘﯩﻦ ﺋﯩﺰﺩﯨﻨﯩﺶ ﺋﺎﺭﻗﯩﻠﯩﻖ ﺑﯩﺮ ﺩﺍﯕﻠﯩﻖ ﺳﻪﻧﺌﻪﺗﻜﺎﺭ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﻳﯩﺘﯩﺸﯩﭗ ﭼﯩﻘﻘﺎﻥ. 1979-ﻳﯩﻠﺪﯨﻦ 1982-ﻳﯩﻠﯩﻐﯩﭽﻪ, ﺋﯘ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ ﻗﻪﺩﯨﻤﯩﻲ ﻛﯩﺘﺎﺑﻼﺭ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻗﻪﺩﯨﻤﻘﻰ ﺯﺍﻣﺎﻥ ﺋﻪﺩﻩﺑﯩﻴﺎﺗﻨﻰ ﻗﯧﺘﯩﺮﻗﯩﻨﯩﭗ ﺋﯜﮔﯩﻨﯩﭗ, ﺋﯩﻠﯩﻢ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺷﯘﻏﯘﻟﻠﯩﻨﯩﭗ, ﻛﯚﭖ ﺋﻪﺟﯩﺮ ﻗﯩﻠﯩﻮ  «ﺋﺎﻣﺎﻧﻨﯩﺴﺎﺧﺎﻥ»,  «ﻣﻪﮪﻤﯘﺩ ﻗﻪﺷﻘﻪﺭﻯ», «ﺭﺍﺑﯩﻴﻪ-ﺳﻪﺋﯩﺪﯨﻦ» ﯞﻩ «ﻳﯜﺳﯜﭖ ﺧﺎﺱ ﮪﺎﺟﯩﭗ» ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﺑﯩﺮ ﺗﯜﺭﻛﯜﻡ ﻣﯘﺳﯘﻟﻤﺎﻧﻼﺭ ﻣﻪﺩﻩﻧﯩﻴﯩﺘﻰ ﺳﻪﻧﺌﻪﺗﻜﻪ ﺗﯚﮪﭙﻪ ﻗﻮﺷﻘﺎﻥ ﺗﺎﺭﯨﺨﯩﻲ ﺷﻪﺧﯩﺴﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺋﻮﺑﺮﺍﺯﯨﻨﻰ ﻳﺎﺭﺍﺗﺘﻰ,  ﺑﯘ ﻧﺎﺩﯨﺮ ﺋﻪﺳﻪﺭﻟﻪﺭﺩﯨﻦ ﻛﯩﺸﯩﻠﻪﺭ ﻣﯘﺯﯨﻜﯩﺸﯘﻧﺎﺱ ﺋﺎﻣﺎﻧﻨﯩﺴﺎﺧﺎﻧﻨﯩﯔ ﺗﻪﺑﯩﺌﻰ ﮔﯜﺯﻩﻟﻠﯩﻜﻰ ﯞﻩ ﭘﺎﻙ ﻗﻪﻟﺒﯩﻨﻰ؛ ﺋﺎﻟﯩﻢ ﻣﻪﮪﻤﯘﺩ ﻗﻪﺷﻘﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺑﯩﻠﯩﻤﮕﻪ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﺋﯩﺸﺘﯩﻴﺎﻗﯩﻨﻰ؛ ﻳﯜﺳﯜﭖ ﺧﺎﺱ ﮪﺎﺟﯩﭙﻨﯩﯔ ﺗﺎﻻﻧﺘﻰ ﺋﯘﺭﻏﯘﭖ ﺗﯘﺭﻏﺎﻥ ﻣﻪﻏﺮﯗﺭ ﻗﯩﻴﺎﭘﯩﺘﯩﻨﻰ؛ ﺋﯘﻻﺭ ﻳﺎﺷﯩﻐﺎﻥ ﺩﻩﯞﯨﺮ ﯞﻩ ﺋﯘﻻﺭ ﯞﻩﻛﯩﻠﻠﯩﻚ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﺩﻩﯞﯨﺮ ﺭﻭﮪﯩﻨﻰ؛ ﺋﯘﻻﺭﻧﯩﯔ ﻛﯚﺯﯨﺪﻩ ﭘﺎﺭﻻﭖ ﺗﯘﺭﻏﺎﻥ ﻣﯧﮭﺮﯨﺒﺎﻧﻠﯩﻘﻨﻰ ﻛﯚﺭﯨﯟﺍﻻﻻﻳﺪﯗ.

ھازىر جۇڭگو رەسساملار جەمئىيىتىنىڭ مەسىلىھەتچىسى، شىنجاڭ ئەدەبىيات-سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسى ۋە مەدەنىيەت موزىيىنىڭ پەخرى رەئىسى. ئىلگىرى جۇڭگو رەسساملار جەمئىيىتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى بولغان. 1988-يىل "دۆلەت دەرىجىلىك كۆزگە كۆرۈنگەن تۆھپىكار ئالىم" دېگەن ئاتاققا ئېرىشكەن. گوۋۇيۇەننىڭ ئالاھىدە ياردىمىدىن بەھرىمان بولىۋاتىدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ھەيبەلى ئارىلى

ھەيبەلى ئارىلى (Heybeliada) ئىستانبۇلدىكى ئاراللار
## مەنبەلەر
كىنالى ئارىلى

**كىنالى ئارىلى** (Kınalıada)
ئىستانبۇلدىكى ئاراللار
## مەنبەلەر
كىليوس

كىليوس
كىليوس(Kilyos)
ئىستانبۇلنىڭ سارىيەر تەرىپىگە جايلاشقان گۈزەل بىر دېڭىز ساھىلى. بەلگىراد(Belgrad) ئورمانلىرىغا يېقىن يەر بۇلۇپ يېشىللىققا پۈركەنگەن.
ياز كۈنلىرى سۇ ئۈزۈشكە، قۇياشقا قاقلىنىشقا ياخشى. 
قىش كۈنلىرى دېڭىز بويىغا قاراپ قارا دېڭىز سۈيىنىڭ دولقۇننى كۆرەلەيسىز. سۇنىڭ بار كۈچى بىلەن ئۆزىنى تاشقا ئۇرغان مەنزىرىنى كۆرگەچ قەھۋە ئىچسىڭىز ياكى شۇ ئەتراپتا كاۋاپ دۇكانلىرىدىن كاۋاپ يىسىڭىزمۇ بولىدۇ. دېڭىز بۇيىدا ئالدىرىماي مېڭىپ تەبىئەتتىن ھۇزۇرلانسىڭىزمۇ بولىدۇ.
## مەنبەلەر
بۈگۈنكى دەۋىر ئۇيغۇر ئەدەبىياتىدا بارلىققا كەلگەن 101پارچە رومان

1. ئىز، ئابدۇرېھىم ئۆتكۈر

2. ئويغانغان زىمىن، ئابدۇللا تالىپ

3. قاينام ئۆركىشى
4. چالا تەگكەن ئوق
5. لالە -قۇربان، ئابدۇللا ساۋۇت

6.چاقماق
7.پۇتمەس سەترىلەر
8.ھاياتلىق زەنجىرى 
9.يۇلتۇز ئەپسانىسى

ئابدۇراخمان قاھار

10.ئىلى دۇلقۇنلىرى 
11.ھايات سەپىرى
12.ئاۋات شەھەرنىڭ يىڭى پۇقراسى
13.كۈڭۈل

ئابلا ئەخمىدى

14.يىللار 
15.تۈشۈك مونچاق

ئابدۇۋەلىي ئىلى

16.بەدۆلەت
17.مەخدوم ئەزەم ۋە ئۇنىڭ ئەۋلادلىرى
18.ئاپئاق خوجا
19.تۇرغاق خوجىلار

ئابباس مۇنىياز

20.ئاخىرقى ئۇۋ

ئابدۇساتتار ھامىدىن

21.ئاشۇ كۇنلەردە

ئابلىكىم سابىر

22.ئۈمىد يۇلتۇزلىرى

ئابلىز ھەسەن

23.يۈتكىلىپ ئاقىدىغان دەريا

ئارسلان تالىپ

24.كىرورەن ھەققىدە يىڭى رىۋايەت

ئالىمجان ئىسمايىل

25.تۇمانلىق ئۇپۇق

ئاماننۇرى ئابدۇرۇسۇل

26. تاڭ ئالدىدا تۇغۇلغانلار

ئايشەم ئەخمەت

27.ئۈچمەس ئىزلار
28.مۇھەممەت بىشىر ۋاڭ

ئەبەيدۇللا ئىبراھىم

29.تۈندىكى چاقماق
30.داغ

ئەختەم ئۆمەر

31.يىگانە ئارال
32.باياۋاننىڭ سىرى

ئەخەد تۇردى

33.ئۇنتۇلغان كىشىلەر
34.ھايات شۇنداق
35.ئاي يامغۇرى
36.يىراقتا قالغان مۇھەببەت
37.سەرسان روھ
38.بەخىتسىز سەئىدىيە

ئەركىن سابىر

39.قارا ئىقىن

باتۇر روزى

40.پىلسىراتتىن ئۈتكەنلەر

پەرھات جىلان

41.مەھمۇد قەشقىرى
42.ئۇرخۇن شەجەرىسى

پەرھات تۇرسۇن

43.ئۈلىۋىلىش سەنئىتى

پەخىردىن موسا

44.باشئەگىم
45.باشئەگىمدىكى رىۋايەت

46.ھالاكەت گىردابىدا

پاتەم ناسىر

47.ئۆگەن يىشى

توختى ئايوپ

48.تەڭرىنىڭ ھۆكمى
49.بۆرە ئانا

تۇختى سابىر

50.دۇقمۇش پاراڭلىرى

تۇردى سامساق

51.ئاخىرەتتىن كەلگەنلەر

تۇرسۇنبەگ ئىبرايىم

52.تەقدىر

تۇرسۇن روزى

53.كۆزى ئىچىلغان بولاق
54.قۇرۇماس دەرەخ

تۇرسۇن لىتىپ

55.ئەجدادلار ئىزىدىن
56.سەپەر
57.رىھىمشاھ پالۋان

تۇرسۇن ياسىن

58.سادىر پالۋان

تۇرسۇن يۇنۇس

59.مەلىكە ئاماننىساخىنىم

جالالىدىن بەھرام

60.مىھرىگىياھ
61.لىيىغان بولاق

خىۋىر تۈمۈر

62.موللا زەيدىن ھەققىدە قىسسە
63.ئابدۇقادىر دامۇللا ھەققىدە قىسسە
64.بالدۇر ئويغانغان ئادەم

زوردۇن سابىر

65.ئاۋرال شاماللىرى
66.ئىزدىنىش
67.ئاتا
68.ئانا يۇرت

سەيپىدىن ئەزىزى

69.سۇتۇق بوغراخان

سەمەت دوگايلى

70.نۇرلۇق قەلبلەر
71.گۈلئايىم
72.ھايات شاماللىرى

سۇلايمان ئابدۇرىھىم

73.گۆر ئاغزىدىن يانغانلار
74.كۆكتىن چۈشكەن پەرىشتە

غەيرەت ئابدۇللا

75.ئۆز تەقدىرىنىڭ خۇجايىنلىرى

غەيرەت ئاسىم

76.يىغلىما ئىنسان
77.ئاخىرقى ئاقسۈڭەك
78.يات كۈلەڭگىلەر

قاھار جىلىل

79.قىساس

قەييۇم تۇردى

80.قىزىلتاغ باتۇرلىرى
81.كۈرەشچان يىللار
82.سۈزۈك ئاسمان
83.جىمجىت جوڭغارىيە

مالىك كىۋىر

84.كۈن شەرقتىن چىقىدۇ

مەمتىمىن توختايوپ

85.قانلىق يەر

مەمتىمىن ھۇشۇر

86.قۇم باسقان شەھەر
سالچىلار

مەمتىمىن شىپە

87.ھەسرەتلىك مۇھەببەت

ماخمۇتجان ئىسلام

88.ھايات قايناملىرىدا

مەخمۇت مۇھەممەت

89.ھاياتتا مۇشۇنداق كۈنلەرمۇ ئۈتكەن

مۇھەممەتجان سادىق

90.زۇلپىقار
91.بوز ئەر

مەمەت لىتىپ

92.مىھىر شەپقەتلىك دۇنيائانا نەسىھىتى

مەمتىلى ھىلىم

93.قانغا بۇيالغان سايرام

مۆمىن مۇھەممىدى

94.شاۋقۇن

ھاجى مىرزاھىد كىرىمى

95.جۇدالىق
96.سەئىدخان
97.سۇلتان ئابدۇرىشىتخان
98.يۈسۈپ خاس ھاجىپ

ھۈسەنجان ئابدۇۋىلى

99.كۆزگە ئايلانغان كۈڭۈل

ياسىنجان سادىق چوغلان

100.داۋان
101.جاللات خېنىم
باھادىرنامە

## مەنبەلەر

تۈر: ئۇيغۇر
تۈر:ئۇيغۇر رومانلىرى
تۈركىي تىلدا سۆزلىشىدىغان دۆلەت رەئىسلىرى ئالى دەرىجىلىك يىغىنى

تۈركىي تىلدا سۆزلىشىدىغان دۆلەت رەئىسلىرى ئالى دەرىجىلىك يىغىنى
## مەنبەلەر
ئشىلەپچىقىرىش قۇرۇلۇش بىڭتۇەنىنىڭ جايلىشىش ئەھۋالى

ئشىلەپچىقىرىش قۇرۇلۇش بىڭتۇەنىنىڭ جايلىشىش ئەھۋالى

 

يېزا ئگىلىك 1-دىۋىزىيە (ئاقسۇ شەھىرىدە)
1~16 تۇەنگىچە

 

يېزا ئگىلىك2-دىۋىزىيە(كورلا شەھىرىدە)
21~36-توەنگىچە،223-تۇەن

 

يېزا ئگىلىك 3-دىۋىزىيە(قەشقەر شەھىرىدە)
41~53-تۇەنگىچە،پەيزىۋات مەركىزى دېھقانچىلىق مەيدانى،شەرقى شامىلى دېھقانچىلىق مەيدانى،قىزىل بايراق دېھقانچىلىق مەيدانى،يەكەن دېھقانچىلىق مەيدانى، قاغىلىق دېھقانچىلىق مەيدانى، تويۇن دېھقانچىلىق مەيدانى

 

يېزا ئگىلىك 4-دىۋىزىيە(غۇلجا شەھىرىدە)
61~79-تۇەنگىچە، بەشدۆڭ دىھقانچىلىق مەيدانى ، لىياڭفەن دېھقانچىلىق مەيدانى

 

يېزا ئگىلىك 5-دىۋىزىيە(بۆرتالا شەھىرىدە)
81~91-تۇەنگىچە

 

يېزا ئگىلىك 6-دىۋىزىيە(ۋۇجىياچۇ شەھىرىدە)
101~111-تۇەنگىچە، فاڭ ساۋخۇ دېھقانچىلىق مەيدانى،شىنخۇ دېھقانچىلىق مەيدانى،جۈنخۇ دېھقانچىلىق مەيدانى، ياشلار ئىتتپاقى دېھقانچىلىق مەيدانى،لىيۇ يۇنخۇ دېھقانچىلىق مەيدانى، تۇدۇنزى دېھقانچىلىق مەيدانى،قىزىل بايراق دېھقانچىلىق مەيدانى،گۇچۇڭ دېھقانچىلىق مەيدانى، بەيتىك دېھقانچىلىق مەيدانى.

 

يېزا ئگىلىك 7-دىۋىزىيە(كۇيتۇن شەھىرىدە)
123~137-تۇەنگىچە

 

يېزا ئگىلىك8-دىۋىزىيە(شىخەنزە شەھىرىدە)
121-122-تۇەن،132~136-تۇەنگىچە،141~144-تۇەنگىچە،147~152-تۇەنگىچە، شىخەنزە باش مەيدانى.

 

يېزا ئگىلىك 9-دىۋىزىيە(دۆربىلجىن ناھىيىسىدە)
161~170-تۇەنگىچە، ئىتتىپاق دېھقانچىلىق مەيدانى

 

يېزا ئگىلىك 10-دىۋىزىيە ( بېيتۇن شەھىرىدە)
181~190-تۇەنگىچە،چىڭگىل دېھقانچىلىق مەيدانى

 

قۇرۇلۇش دىۋىزىيەسى (ئۇرۇمچى شەھىرىدە)
قۇرۇلۇش 1~8-تۇەنلىرى

 

يىزا ئىگىلىك 12-دىۋىزىيە (ئۇرۇمچى شەھىرىدە)
104-تۇەن، سەنپىڭ دېھقانچىلىق مەيدانى،،1-ماي دېھقانچىلىق مەيدانى،،تۇدۇنخابا دېھقانچىلىق مەيدانى، غەربى تاغ دېھقانچىلىق مەيدانى، قۇش فېرمىسى، 221-تۇەن

 

يېزا ئىگىلىك 13-دىۋىزىيە (قومۇل شەھىرىدە)
قىزىل يۇلتۇز1-2-3-4-دېھانچىلىق مەيدانلىرى، ساقا دېھقانچىلىق مەيدانى، راكىتا دېھقانچىلىق مەيدانى، ليۇشۇچۇەن دېھقانچىلىق مەيدانى، قىزىل يۇلتۇز1-2-چارۋىچىلىق مەيدانى، قىزىلتاغ دېھقانچىلىق مەيدانى، نوم دېھقانچىلىق مەيدانى 

 

يېزا ئىگىلىك 14-دىۋىزىيە(خوتەن)
47-تۇەن، 1-چارۋىچىلىق مەيدانى، گۇما دېھقانچىلىق مەيدانى

## مەنبەلەر

 بۇ ماقالە بىىلىش بلوگىدىن كۆچۈرۈلدى ، ئەسلى ماقالە ئادرىسى :  https://web.archive.org/web/20160305084426/http://oylinix.blogbus.com/logs/27538899.html
Nesridin Ependi

### Nesridin Ependi

Nesridin ependinin hatını sugi barar iken ependi hatınını uruptu.Hatını "meni neme işge urısen?" deptu.Ependi depti ki : "kozını sundurmay kel" deptu.Hatını depti ki : "men kuzını sundırmidan neme uçun meni urısen?" dese, ependi depti ki : kozını sundırmadan men seni ursam seni urganım yadında turup kuzını sundırmay kelisen eger seni men evelde urmisam, kiyin kozını kelsen, urgannın paydası yok şunun uçun seni evvelde urdum.
Şalom

thumb|300px|left|Şalom

**Şalom** (Ivritcha: שָׁלוֹם, Uyghurche: Tinchliq) - Turk-Yahudi haftalik nashridir. 
Gazetaga 1947-yil 29-oktabrda Istanbul, Turkiyada asos solingan. 
Şalom Türkche va Ladino tillarida tarqatiladi.
Bugungi hafta gazetaning adadi 5 ming oshadi (yakshanba kunlari). 
Gazetaning noshiri jurnalist İvo Molinas. Gazetaning bosh muharriri jurnalist Yakup Barokas.

## Ishoratlar

## Havolalar
* Şalom Rasmiy Sayti (Turk tili)
** Şalom Rasmiy Sayti (Ladino)
Nesridin Ependinin Hikayesi

Nesridin Ependi bij künü emir temür bilen öga çıkkan iken.Kün ıssık bolap, ketip emir temür veziri bilen telep ketiptü.Andın kiyin emir temür ve veziri egi kegen kiyim keçeklerini çıkirip Nesridin Ependinin uçısıga atıp koyap, yolıga revan bolaptu.

Bi vahda emir temür veziri bilen Nesridin Ependini zanlık etip, külüşüp Nesridin Ependige karap, "vay Nesridin Ependi, uçandiki yük bir Ésheknın yükü boldı, ha!" dep soraptu.Nesridin Ependi "yak, emirim, bu bir eşeknın yükü emes,bu işki eşeknın yükü!"dep, cevap beriptü.
كاۋا سامسىسى

كاۋا سامسىسى 
ئۇن ئىككى كىلوگرام، كاۋا ئىككى يېرىم كىلوگرام، سۇ بىر كىلوگرام، داغلانغان سۇ يېغى 70 گرام، خېمىرتۇرۇچ 35 گرام، زىرە مۇۋاپىق، پىياز ئىككى باش، تۇز مۇۋاپىق مىقداردا.

1 . سەي كاۋىسىنىڭ پوستىنى شىلىۋېتىپ، قىرغۇچ بىلەن قىرىپ ياكى ئۇششاق توغراپ، ئۇنىڭغا تۇز ئارىلاشتۇرۇپ 10 مىنۇت قويغاندا، كاۋىنىڭ سۈيى چىقىدۇ، سۈيىنى تۆكۈۋېتىپ، پىياز، زىرە ۋە ياغ ئارىلاشتۇرۇپ كاۋا قىيمىسى تەييارلىنىدۇ. 

2. خېمىرتۇرۇچلۇق خېمىر يۇغۇرۇپ كۆپتۈرۈپ، 20 گرام چوڭلۇقتا زوۋۇلا ئۈزۈپ، پوزا بىلەن جىلت ئېچىپ، كاۋا قىيمىسى سېلىپ سامسا تۈگۈلىدۇ. 

3. دوخاپكىنىڭ لېسىنى ياغلاپ، تۈگۈلگەن سامسىنى سېلىپ 20 ـ 15 مىنۇت پىشۇرۇلىدۇ. تونۇرغا يېقىپ پىشۇرسىمۇ بولىدۇ. بۇ سامسا كۆپۈپ چىقىدۇ.
## مەنبەلەر
Délfin

دەريا دېلفىنى  , derya délfini

ئېمىتگۈچى ھايۋانلار  , émitgüchi haywanlar

ئۆپكىلىك  , öpkilik

بەھر مۇھىت  , behr muhit

ئەسلىك  , eslik
مۇستاپا ساندال

مۇستاپا ساندال 1970 - يىلى 1 - ئاينىڭ 11- كۈنى تۈركىيەنىڭ ئىستانبۇل شەھرىدە تۇغۇلغان. ھازىرغىچە تۈركىيە سەنئەت ساھەسىدە داڭلىق بىر مودا ناخشىچى سۈپىتىدە ئۆزىنىڭ ئىسمىنى يازدۇرغان مۇھىم بىر ناخشىچىدۇر.

ھازىرغىچە نەشىردىن چىققان ئالبۇملىرى:

(Suç Bende (1994

(Gölgede Aynı (1996

(Detay (1998

(Akışına Bırak (2000

(Kop (2002

(Maxi Sandal 2003 (single) (2003

(Seven (2003

(İste (single) (2004

(İsyankar (single) (2005

(Yamalı Tövbeler (single) (2005

(Devamı Var (2007

(Karizma (2009
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ناخشىچى
ناگويا

**ناگويا**(名古屋市 Nagoya-shi) بولسا ياپونىيەنىڭ 3-چوڭ بىرلەشگەن شەھرى ھەمدە 4-نوپۇسلۇق شەھرى بۇلۇپ يىساپلىنىدۇ. 

## تارىخ
## جۇغراپىيە
## مەمۇرىي رايون
## ئىقتىساد
## ئاساسىي قۇرۇلۇش
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
## تەربىيە
## ساياھەتچىلىك
## مائارىپ
## تەنھەرىكەت يىغىنى
## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر
بېشىكتاش گىمناستىكا كۇلۇبى

بېشىكتاش گىمناستىكا كۇلۇبى (Beşiktaş Jimnastik Kulübü)

ئىشتىراك = تۈركىيە دەرىجىدىن تاشقىرى ئايلانمىسى |
ئورنى = **چىمپىيون**

بېشىكتاش گىمناستىكا كۇلۇبىغا ئائىت بولغان **بېشىكتاش پۇتبول كۇلۇبى** تۈركىيە پۇتبول كۇلۇپلىرىنىڭ ئارىسىدا ئەڭ كۈچۈلۈك كۇلۇپلارنىڭ بىرسىدۇر.

[left|thumb|250px|[بېشىكتاش ئىنۆنۈ مەيدانى]]

[left|thumb|250px|[مۇستاپا دېنىزلى]]

## '''بېشىكتاش پۇتبول كۇلۇبىنىڭ مۇۋاپىقىيەتلىرى:'''

**تۈركىيە بىرنچى پۇتبول ئايلانمىسى ۋە دەرىجىدىن تاشقىرى ئايلانمىسى:**

* چىمپىيونلۇق 13 قېتىم: 1959–60, 1965–66, 1966–67, 1981–82, 1985–86, 1989–90, 1990–91, 1991–92, 1994–95, 2002–03, 2008– 09 (1958، 1959)
* ئىككىنچىلىك 14 قېتىم: 1962–63, 1963–64, 1964–65, 1967–68, 1973–74, 1984–85, 1986–87, 1987–88, 1988–89, 1992–93, 1996–97, 1998–99, 1999–00, 2006–07

**[[تۈركىيە لوڭقىسى]]:**

* چىمپيونلۇق (8) :1975, 1989, 1990, 1994, 1998, 2006, 2007, 2009
* ئىككىنچىلىك ( 6): 1966, 1977, 1984, 1993, 1999, 2002

**ياۋروپا پۇتبول بىرلەشمىسى [[UEFA]] دە ئېرىشكەن مۇۋاپىقىيەتلىرى**

* تۇنجى قېتىم [UEFA] چىمپيونلۇق ئايلانمىسىغا قاتناشقان تۈرك كوماندىسى
* UEFA چىميونلۇق ئايلانمىسى چارەك ھەلقىلغۇچ مۇسابىقىغا كىرگەن 1987 -يىلى
* UEFA لوڭقىسى چارەك ھەلقىلغۇچ مۇسابىسىگە كىرگەن 2003-يىلى

## '''باشقا شەرەپلىرى ۋە رېكورتلىرى'''

بىردىنبىر بىر ئايلانمىدا يېڭىلمەي چىمپيونلۇققا ئېرىشكەن كوماندا - 1992-يىللىق تۈركىيە دەرىجىدىن تاشقىرى ئايلانمىسى

ئەڭ ئۇزۇن يېڭىلمەسلىك رېكورتىغا ساھىب كوماندا - 56 مەيدان يڭىلمىگەن ۋە Yenilmez Armada ئۈنۋانىنى ئالغان.

تۈركىيە پۇتبول ئايلانمىسىدىكى ئەڭ پەرقلىق نەتىجىنى ياراتقان- 1989 -1990 -مەۋسۈمدىكى ئادانا دەمىرسپور (Adana Demirspor) پۇتبول كوماندىسىنى 10 - 0 نەتىجە بىلەن مەغلۇپ قىلغان.

## '''بۇ كۇلۇپنىڭ داڭلىق تەرەپتارلىرى:'''

**سىياسىئونلار:**

ئابدۇللاھ گۈل (تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ نۆۋەتتىكى پرىزدېنتى)

ئەخمەت نەدجەت سەزەر (تۈركىيەنىڭ سابىق پرىزدېنتى)

پەرۋەز مۇشەررەف (پاكىستاننىڭ سابىق پرىزدېنتى)

سۇلايمان دېمىرەل (تۈركىيەنىڭ سابىق پرىزدېنتى)

بۈلەنت ئەجەۋىت (تۈركىيەنىڭ سابىق باش مىنىستىرى)

ئىسمەت ئىنۆنۈ (تۈركىيەنىڭ ئىككىنچى پرىزدېنتى)

**بۇلاردىن باشقا:**

مۇستاپا ساندال (داڭلىق مودا ناخشىچىسى)

تېئومان (داڭلىق مودا ناخشىچىسى)

## سىرتقى ئۇلانمىلار

بېشىكتاش كۇلۇبى رەسمى تور بېتى

تۈركىيە پۇتبول بىرلەشمىسى

## پايدىلانغان مەنبەلەر

## مەنبەلەر
ياپونىيىلىك

left|thumb|250px|ياپونىيىلىك
**ياپونىيىلىك** - ياپون تىلىدا سۆزلەيدىغان خەلىق. ياپونلار ياپون تاقىم ئارىلى ۋە ھازىرقى ياپونىيە دۆلىتىگە تەۋە بولغان بىر مىللەت بولۇپ ، ئۇلار ئومۇمىي نوپۇسنىڭ% 98.5 نى تەشكىل قىلىدۇ. دۇنيا مىقياسىدا تەخمىنەن 129 مىليون ئادەم ياپون پۇشتىدىن. بۇنىڭ ئىچىدە تەخمىنەن 125 مىليون كىشى ياپونىيەنىڭ ئاھالىسى. ياپون خەلقى دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ مىللەتلەرنىڭ بىرى.

## تەربىيە
## تىل
## تارىخ
## بۆلۈش
## قاراڭ
## سىرتقى ئۇلاش
## مەنبەلەر
ئىتاليانلار

**ئىتاليانلار** (ئىتالىيانچە: *italiani*) - ئانا يۇرتى ئىتالىيە باشتا، شىمالىي ۋە جەنۇبىي ئامېرىكا ئەللىرىدە ياشىغۇچى بىر لاتىن ئۇلۇسىدۇر. بۇگۈنكى ئىتالىيە جۇمھۇرىيىتىدە ياشاغۇچى خەلققە ھەم ئىتالىيان دېيىلىدۇ.

ئىتالىيانلارنىڭ ئانا تىلى ئىتاليان تىلى دەپ ئاتىلىدۇ.

ئىتالىيانلار رىم ئىمپېرىيسى دەۋرىدە لومباردىيەگە يەرلەشكەن سۇرىيەلىكلەرنىڭ نەبىرەلەرىدۇر.

## قاراڭ

## سىرتقى ئۇلاش
## مەنبەلەر
يەھۇدىلار

left|thumb|250px|يەھۇدىلار
[left|thumb|[جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى|خىتاي يەھۇدىيلىرى (19-ئەسىر ياكى 20-ئەسىر)]]
**يەھۇدىيلار** - ئىبرانى تىلىدا سۆزلەيدىغان خەلىق. 

تارىخى مەنبەلەرگە ئاساسلانغاندا ئۇلارنىڭ نەسلى  ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامغا تۇتىشىدۇ،ئۇلار ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامنىڭ ئوغلى  ئىسھاق ئەلەيھىسسالامنىڭ بالىسى بولغان ياقۇپ ئەلەيھىسسالامنىڭ ئەۋلاتلىرىدۇر، ئۇلارنىڭ ئەسلى ماكانى ئوتتۇرا شەرىق بولۇپ كىيىن قۇرئاندا بايان قىلىنغىنىدەك ياقۇپ ئەلەيھىسسالامنىڭ ئوغلى يۈسۈپ ئەلەيھىسسالام دادا بىر ئانا باشقا ئاكىلىرىنىڭ ئۆچمەنلىكى تۈپەيلى قۇدۇققا تاشلىنىپ ۋە يولدىن ئۆتكەن كارۋاننىڭ سۈزۈۋېلىشى بىلەن مىسىرغا ئېلىپ كېلىنىدۇ ۋە شۇ ۋاقىتتىكى مىسىر پادىشاھىنىڭ قەسىرىدە چوڭ بولىدۇ، ۋە قۇرئاندا بايان قىلىنغىنىدەك نۇرغۇن سىناق جاپا مۇشىقەتلەردىن كىيىن مىسىرنىڭ خەزىنە باشقۇرغۇچىسىغا ئايلىنىدۇ، كىيىن  ئاكىلىرى ۋە دادىسنى ئۆزىنىڭ يېنىغا ئەكىلۋالىدۇ شۇنىڭ بىلەن ئەسلى ماكانى ئوتتۇرا شەرىق بولغان ياقۇپ ئەۋلادى مىسىرغا ماكانلىشىدۇ، ئۇلار يۈسۈپ ئەلەيھىسسالامنىڭ دەۋرىدە ناھايىتى ياخشى كۈن كەچۈرىدۇ، ئۇزۇن ۋاقىتلاردىن كىيىن ياقۇپ ئەلەيھىسسالامنىڭ 12 ئوغلى كۆپىيىپ 12 قەبىلىگە ئايلىنىدۇ ۋە سانى جىقلاپ مىسىرلىقلاردىن ئايرىم بىر توپلۇمنى ھاسىللاندۇرىدۇ، ۋاقىتنىڭ ئۆتىشىگە ئەگىشىپ ئۇلار ھەرخىل سەۋەبلەر تۈپەيلى كىيىنكى ۋاقىتتىكى مىسىر پادىشاھىنىڭ زۇلۇم قىلىشىغا دۇچار بولىدۇ دەل مۇشۇ ۋاقىتتا ئاللاھ ئۇلارغا مۇسا ئەلەيھىسسالامنى پەيغەمبەر قىلىپ ئەۋەتىدۇ ۋە ئۇلار مۇسا ئەلەيھىسسالام بىلەن فىرئەۋىننىڭ زۇلۇمىدىن قېچىپ مىسىرنىڭ سىينا ۋادىسىغا ھىجرەت قىلىدۇ ئۇلار ئاللاھنىڭ بۇيرۇقى بويىچە پەلەستىن زىمىنىغا كىرىشتىن باش تارتقانلىقى ئۈچۈن ئاللاھ ئۇلارنى 40 يىل چۆلدە ئاداشتۇرىدۇ ۋە بۇ 40 يىل جەريانىدا مۇسا ئەلەيھىسسالام ۋاپات بولىدۇ، 40 يىل چۆلدە سەرسان بولغاندىن كىيىن ئۇلار  پەلەستىن زىمىنىغا كىرىدۇ بۇ ۋاقىتتا پەلەستىندا بۇتقا ئىبادەت قىلىدىغان ئاللاھنى تونۇمايدىغان كەنئانلىقلار ياشايتتى ، ئۇلار پەلەستىندە ياشىغان مەزگىللەردە ئاللاھ ئۇلارغا يەنە نۇرغۇن پەيغەمبەر ئەۋەتكەن بولۇپ داۋۇت ئەلەيھىسسالام ۋە سۇلايمان ئەلەيھىسسالاممۇ دەل مۇشۇ ۋاقىتتا ئەۋەتىلگەن، كىيىن ئۇلار يەنى ياقۇپ ئەلەيھىسسالام ئەۋلادلىرى ئۆز ئىچىدىن بىر قانچە دۆلەتكە بۆلۈنىدۇ بۇ دۆلەتلەردىن 《بەني ئىسمايىل دۆلىتى》(بەني ئىسرائىل ئىسرايىل ئەۋلادى دىگەنلىك بولۇپ، ئىسرايىل ياقۇپ ئەلەيھىسسالامنى كۆرسىتىدۇ)ۋە 《يەھۇزا دۆلىتى》(يەھۇزا ياقۇپ ئەلەيھىسسالامنىڭ 12 ئوغۇللىرىدىن بولغان بىر ئوغلىنىڭ ئىسمى). كىيىن سىرتقى تاجاۋۇز تۈپەيلى ئىككى قېتىم چوڭ ۋەيران قىلىنىشقا ئۇچرايدۇ بىرىنچى قېتىم بابىللىقلارنىڭ ھۇجۇمىغا ئۇچرايدۇ ۋە كۆپلىگەن يەھۇدىلار بابىلغا ئەسىر ھالىتىدە يۆتكىلىنىدۇ ۋە ئىككىنچى قېتىم رىم ئىمپېرىيەسىنىڭ ھۇجۇمىغا ئۇچرايدۇ شۇنىڭ بىلەن يۇرتلىرىدىن  قاچقان يەھۇدىلار دۇنيانىڭ ھەممە يىرىگە تارقىلىدۇ، يەھۇدى ئىسمى يەھۇزا دۆلىتىدىن كەلگەن بولۇپ يەھۇدى پەقەت بىر دىننىڭ ئىسمى بولۇپ قالماي بىر مىللەتنىڭمۇ نامىدۇر.

## تەربىيە
## تىل
## تارىخ
## بۆلۈش
## قاراڭ
## سىرتقى ئۇلاش
## مەنبەلەر
كۆچ-كۆچ قوشىقى

> ئۇيغۇرلارنىڭ خەلق ئېغىز ئەدەبىياتىنىڭ قوشاق تۈرىنىڭ تارىخى قوشاقلار تۈرىگە كىرىدۇ.ئۇ 19-ئەسىرنىڭ 60-يىللىرىدىن كىيىنكى 1881-يىللىرى ئەتراپىدا مەيدانغا كەلگەن بولۇپ،ئەينى ۋاقىتتىكى چارروسىيە ھۆكىمىتىنىڭ زىمىنىمىزنى بېسىۋېلىپ تاجاۋۇزچىلىق ھەركىتىنى يۈرگۈزگەن دەۋىرلەردە ئۇيغۇرلار ئۆز يۇرتىدىن مەجبۇرىي ھالدا ئايرىلىشتەك ئېچىنىشلىق تەقدىرىنىڭ گۇۋاھچىسى سۈپىتىدە مەيدانغا كەلگەن خەلقىمىزنىڭ قوشاقلىرى ھېسابلىنىدۇ.   

كۆچ-كۆچ قوشىقى

كۆچ-كۆچ دېسە قورقامدۇ،
كۆچۈپ يۈرمىگەن ئەللەر؟
ئۆز يۇرتىغا يېتەمدۇ،
بېرىپ كۆرمىگەن يەرلەر.
## مەنبەلەر
تاشقى بوشلۇق ئادىمى

**تاشقى بوشلۇق ئادىمى** 

## مەخسۇس ئېنىقلىما
## كەسپىي مەشىق
## مەنبەلەر
شىكوكۇ

left|thumb|350px|شىكوكۇ
**شىكوكۇ** بولسا ياپونىيە دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، شىكوكۇنىڭ 4،141،955نوپۇسىبار، 18،803.68 كۋادرات كىلومېتر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 33.45°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 133°30.
## مەنبەلەر
سان

left|thumb|350px
**سان** بولسا ئادەم بەدىنى

## مەنبەلەر

تۈر:ئانتروپوتومىيە
Kurow

thumb|right|200px|Polsha'da Kurów

**Kurow** (Polsha tili: *Kurów*) - cenüp-şarqiy Polsha'da yerleşken bir köydir. 1442 - 1870 senelerinde şeer .оldı.Wojciech Jaruzelski. Kurów'lıdır

[thumb|left|120px|[Kurownıñ gerbi]]
پلازما

پلازما

等离子体 plasma

پلازما ئەركىن ئېلېكترون ۋە ئىئونىدىن تۈزۈلگەنماددىنىڭ بىر خىل شەكلى. تەبىئەت دۇنياسىدا كۆپ ئۇچرايدۇ، ماددىلارنىڭ تۆتىنچى خىلمەۋجۇت بۇلۇپ تۇرۇش شەكلى.

ئۇ گاز ۋە سۇيۇقلۇققا ئوخشاش مەلۇم شەكىلگە ئىگەئەمەس.
گازغا ئوخشاش مۇقىم ھەجىمگە ئىگە ئەمەس، ئەمماگازدىن پەرقلىق يىرى شۇكى ماگىنىت ئېقىملىرىنىڭ تەسىرگە ئۇچرايدۇ.

1897-يىلى بايقالغان،1928-يىلى فىزىكا ئىلمى تەرىپىدىن رەسمى قۇبۇل قىلىنغان. 
 

## مەنبە:

1.  http://zh.wikipedia.org/wiki/等离子体 

2.  

3.  

## مەنبەلەر
كىندىك

left|thumb|
left|300px
**كىندىك** بولسا ئادەم بەدىنى

## مەنبەلەر

تۈر:ئانتروپوتومىيە
تۈركىيە دەرىجىدىن تاشقىرى ئايلانمىسى

تۈركىيە دەرىجدىن تاشقىرى ئايلانما پۇتبول مۇسابىقىسى (تۈركچە: *Turkcell Süper Lig*, ئىنگىلىزچە: *Turkish Super League*) تۈركىيەدىكى ئەڭ ئۈست سەۋىيەدىكى پۇتبول ئايلانما مۇسابىقىسى بولۇپ، 1959 - يىلى تەسىس قىلىنغان. بۇ مۇسابىقىنىڭ قۇرۇلمىسى، 18 كوماندىدىن تەشكىل تاپىدۇ، ۋە ساھىپخان - مېھمان بولۇپ، توپلام 34 مەيدان مۇسابىقە ئوينىلىدى. ھازىر بۇ ئايلانما مۇسابىقىگە قاتنىشىۋاتقان كوماندىلار 17 (ئەنقەرە سپور كوماندىسى، 2009 - 2010 - يىللىق ئايلانما مۇسابىقىسىنىڭ 5 - ھەپتىسىدە، پۇتبول بىرلەشمىسى تەرىپىدىن بىر تۆۋەن دەرىجىگە چۈشۈرىۋېتىلدى.)

تۈركىيە ئايلانمىسى ياۋروپادا ھازىر 11- ئورۇندا تۇرىدىغان ئايلانما پۇتبول مۇسابىقىسىدۇر.

تۈركىيە ئايلانما مۇسابىقىسىغا ئىزچىل قاتنىشىپ كېلىۋاتقان كوماندىلاردىن بېشىكتاش، گالاتاساراي ۋە ڧەنەرباغچە **ئۈچ بۈيۈك** ئۈنۋانىغا ئېگە ۋە بۇلار ياۋروپادىمۇ بىلىنگەن كوماندىلاردۇر.

## تۈركىيە دەرىجىدىن تاشقىرى ئايلانما مۇسابىقىسى ئىشتىراكچىلىرى

## چىمپيونلۇقلار

**چىمپيونلۇق ئۈنۋانىغا ئېرىشەلىگەن كوماندىلار**

تۈركىيە ئايلانما پۇتبول مۇسابىقىسىدە ھازىرغىچە پەقەت تۆرت كوماندا چىمپيونلۇق شەرىپىگە مۇيەسسەر بولالىدى، ۋە بۇلارنىڭ ئۈچى ئىستانبۇلدا. ئاناتولىيەدىن پەقەتلا بىر كوماندا- ترابزونسپور(Trabzonspor) چىمپيونلۇق شەرىپىنى ياشىيالىدى. ئەپسۇس، 1984 - يىلدىن ھازىرغىچە بىرمۇ ئاناتولىيە كوماندىسى چىمپيونلۇقتا مۇۋاپپىقىيەت قازىنالمىدى.

گالاتاساراي: 17 قېتىم

ڧەنەرباغچە: 17 قېتىم

بېشىكتاش: 13 قېتىم

ترابزونسپور: 6 قېتىم

بۇرسا: 1 قېتىم

## يۇلتۇز سېستىمىسى

تۈركىيە پۇتبول بىرلەشمىسى ھەر بەش قېتىملىق چىمپيونلۇق ئۈچۈن بىر ئالتۇن يۇلتۇز بېرىدۇ. بۇ سەۋەپتىن، ئوخشىمىغان كۇلۇپلار، ئېرىشكەن چىميپيونلۇق قېتىم سانىغا ئاساسەن، كۇلۇپ بەلگىسىنىڭ ئۈستىگە يۇلتۇز قوندۇرۇش شەرىپىگە مۇيەسسەردۇر. گالاتاساراي ۋە ڧەنەرباغچە 17 قېتىمدىن چىميونلۇققا ئېرىشكەنلىكىرى ئۈچۈن ئۈچ ئالتۇن يۇلتۇز، بېشىكتاش 13 قېتىملىق شەرىپىگە ئىككى ئالتۇن يۇلتۇز، ۋە ترابزون بىر ئالتۇن يۇلتۇز بىلەن تارتۇقلانغان.

## سىرتقى ئۇلانمىلار

پۇتبول بىرلەشمىسى
## مەنبەلەر
ئىسساك ئاسىموۋ

**ئىسساك ئاسىموۋ**- (ئىنگىلىزچە: Issac Asimov، روسچە:Исаак Юдович Озимов، 1920 - يىلى 2 - يانۋاردا تۇغۇلۇپ، 1992-يىلى 6- ئاپرېلدا ۋاپات بولغان.) ئامېرىكىلىق (روسىيەدە تۇغۇلغان)داڭلىق يازغۇچى ۋە بوستون ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ پروففېسسورى. ئىسساك ئاسىموۋ كىشىلەرگە فانتازىيىلىك رومان - ھېكايىلىرى ۋە ماقالىلىرى بىلەن تونۇشلۇقتۇر. ھاياتىدا 400 پارچىدىن ئارتۇق روماننى ۋۇجۇدقا چىقارغان ئىسساك ئاسىموۋ، فانتازىيە ئەدەبىياتىدىكى ئەڭ مۇھىم شەخسلەردىن بىرىدۇر.

## ئاسىموۋنىڭ ئەسەرلىرى

**بۈيۈك بازا چاتما رومانلىرى** **(Greater Foundation Series)**

* **دەسلەپكى بازا ترىلوگىيىسى** ***Original Foundation Triology***:

* *[[بازا]]*(1951) *Foundation*
* *[[بازا ۋە ئىمپىريە]]*(1952) *Foundation and Empire*
* *[[ئىكىنچى بازا]]*(1953) *Second Foundation*

* **كېڭەيتىلگەن بازا چاتما رومانى** ***Extended Foundation series***:

* *[[بازىنىڭ چېتى]]*(1982) *Foundation's Edge*
* *[[بازا ۋە يەرشارى]]*(1986) *Foundation and Earht*
* *[[بازىدىن بۇرۇن]]*(1988) *Prelude to Foundation*
* *[[بازىغا قاراپ]]*(1993) *Forward to Foundation*

* **يەنىمۇ كېڭەيگەن بازا چاتما رومانى** ***Further Extended Foundation series***:
(ئاسىموۋنىڭ قوشۇلىشى بىلەن باشقىلار يازغان)

* *[[بازىنىڭ ئەندىشىسى]]*(1997، گرېگورى بېنفورد Gregory Benford)
* *[[بازا ۋە قالايمىقانچىلىق]]*(1998، گرېگ بېئار Greg Bear)
* *[[بازىنىڭ غەلبىسى]]*(1999، داۋىد برىن David Brinn)

* **[[روبوت چاتما رومانى]]** ***The Robot series***

* *[[پولات قەلئەلەر]]* (1954) *The Caves of Steel*
* *[[يالىڭاچ قۇياش]]* (1957) *The Naked Sun*
* *[[سۈبھىدىكى روبوتلار]]*(1983) *The Robots of Dawn*
* *[[روبوتلار ۋە ئىمپىرىيە]]*(1985) *Robots and Empire*

## ئاسىموۋنىڭ پىكىر ۋە ئىدىيەلىرى

ئىسساك ئاسىموۋ بۇ ئەسەرلەر داۋامىدا، بەزى ئۇقۇم ۋە كۆز قاراشلارنى مەيدانغا كەلتۈرپلا قالماي، ئوقۇرمەنلەرنىڭ ئېڭىگىمۇ مۇھىم ئۆزگىرىش ۋە ئالدىن بىلىش ئېلىپ كەلگەندۇر. بۇلاردىن بىر قەدەر داڭلىقلىرى:

* روبوت ۋە روبوت مەدىنىيىتى
* روبوتلارنىڭ ئۈچ قانۇنى
* پوزىترونىك مىڭە
* Fe/C مەدىنىيىتى

## كىنو - فىلملار
[thumb|250px|left|[ۋىلل سېمىتنىڭ باش رول ئوينىغان، **مەن، ماشىنا ئادەم** كىنوسى]]
ئىسساك ئاسىموۋنىڭ رومان - ھىكايىلىرىنى چىقىش قىلىپ تۇرۇپ ئىشلەنگەن كىنولاردىن داڭلىقلىرىدىن **<<[[مەن، ماشىنا ئادەم]]>>** (ئىنگىلىزچە: *I, Robot*)

بۇ كىنونى 2004 - يىلى، ئامېرىكىلىق رېژېسسور - *ئالېكىس پروياس*، *جېف ۋىنتار، ئاكىۋا گولدسمان ۋە ھىلارى سېيتز*نىڭ ئىسساك ئاسىموۋنىڭ شۇ ناملىق ھېكايە توپلىمىنى ئاساس قىلىپ تۇرۇپ يېزىپ چىققان سىنارىيىسىگە ئاساسەن ئىشلەپ چىققان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
پۇت

left|thumb|350px
 

**پۇت** بولسا '''<big>ئادەم بەدىنى</big>'''

## مەنبەلەر

تۈر:ئانتروپوتومىيە
كېننېدى

thumb|left|كېننېدى

ئامېرىكا پرېزىدېنتى
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
فرانكلىن روزۋېلت

left|thumb|350px|روزۋېلت
ئامېرىكا پرېزىدېنتى
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
گېئورگى ۋاشىنگتون

جورجى ۋاشىنگتون ـــ 1789-يىلىدىن 1797-يىلىغىچە ئامېرىكا قوشما ئىشتاتلىرىنىڭ زۇڭتۇڭى بولغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئامېرىكا قوشما شتاتلىرى
تۈر:ئامېرىكا زۇڭتۇڭلىرى
بۆرەك ئۈستى بېزى

left|thumb|
**بۆرەك ئۈستى بېزى** بولسا ئانتروپوتومىيە

## مەنبەلەر
ئوتتۇرا بارماق

**ئوتتۇرا بارماق** بولسا ئادەم بەدىنى

## مەنبەلەر

تۈر:ئانتروپوتومىيە
رېگان ئىقتىسادشۇناسلىقى

**رېگان ئىقتىسادشۇناسلىقى** بولسا دۇنيا ئىقتىسادشۇناسلىقى
## مەنبەلەر
خەلق پۇلى يۈەنى

left|thumb|350px|خەلق پۇلى يۈەنى
**خەلق پۇلى يۈەنى** بولسا پۇل نامى.

## خەلق پۇلى ئامانىتى
خەلق پۇلى پېرېۋوت نىسبىتى شەكىللىنىش مېخانىزمى

## خەلق پۇلىنى باشقۇرۇش نىزامى
جۇڭگو مۇھاجىرلىرىنىڭ (خەلق پۇل) قەرەللىك ئامانەت پۇلى

## ئۇلىنىشلار
* خەلق پۇلى يۈەنى (CNY / RMB) 1953-2019 
* خەلق پۇلى يۈەنى (FEC) 1980-1994 
## مەنبەلەر
ياۋرۇ

**ياۋرۇ** بولسا ياۋرۇپا ئىتتىپاقى پۇلى (ياۋروپا پۇل بىرلىكى)

## ئۇلىنىشلار
* ياۋرۇ 
## مەنبەلەر
پوند ستېرلىڭ

left|thumb|350px|پوند ستېرلىڭ
**پوند ستېرلىڭ**(فوندستېرلىڭ) بولسا پۇل نامى

## ئۇلىنىشلار
* پوند ستېرلىڭ 

## مەنبەلەر
قارا ھۈلەگۈ

**قارا ھۈلەگۈ** بولسا چاغاتاي پادىشاھلىقى خان
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
چاغاتاي خان

thumb|350px|چاغاتاي ئىشان
 
*چاغاتاي (چاغاتاي ئۇيغۇر تىلى بويىچە يېزىلىشى : جغتاى) -* > نىڭ .ئاساسچىسى . 1227 _ يىلىدىن 1241 _ يىلغىچە تەخىتتە ئولتۇرغان .ئۇ ئاتىسى چىڭگىزخان ۋاپات بولغان ( 1227 - يىلى 8 - ئاينىڭ 25 - كۈنى ) دىن كىيىن ، ئۆزىگە سۇيۇرغال قىلىپ بەرگەن زىمىنلاردا موڭغۇللارنىڭ جاساق قانۇنىغا ئاساسەن ئوز ھوكۇمىرانلىقىنى رەسمى باشلىغان .

ئۇ ئۆزىگە تەۋە زىمىنلارنى مۇنداق ئۇچ قىسىمغا ئايرىپ باشقۇرغان ؛ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى تۈركىستان ۋە ماۋرائۇننەھىر رايۇنىنى خارازىملىك چوڭ سودىگەر مەھمۇد يالاۋاچ ئارقىلىق باشقۇرغان . تارىم ئويمانلىقىنىڭ غەربىنى مەركەز قىلغان ماڭلايسۇيەر رايۇنى ( ماڭلايسۇيەر _ > ياكى > دىگەن مەنىدە . ئەينى دەۋىردە بۇ رايۇن ئۇيغۇرلار توپلىشىپ ئولتۇراقلاشقان چاغاتاي خانلىقىنىڭ شەرقى قىسىم تىرتوريىسىنى كورسەتكەن ) نى موڭغۇل دوغلات قەبىلىسى ئارقىلىق باشقۇرغان . ئىدىقۇت رايۇنىنى بولسا ئىدىقۇت ھوكۇمىرانلىرى ئارقىلىق باشقۇرغان چاغاتاي ئۆز دەۋرىدە چىڭگىزخان تەرىپىدى ئىمپىريىنىڭ جاساق ۋە قانۇنلىرىغا مۇئەككەل قىلىنغاچقا ، مۇڭغۇل قانۇنلىرىنى ئۇزۇل _ كىسىل ھەم قاتتىق ئىجرا قىلغان .ئالاقىدار ماتىرياللارغا ئاساسلانغاندا ، ئۇ قانۇن ئىشلىرىدا ناھايىتى قاتتىق قول ، دولەتنىڭ سىياسى ، مەمۇرى ۋە ھەربى تۇزۇملىرىگە قاتتىق ئەمەل قىلىدىغان ، شۇنداقلا ئوز قول ئاستىدا قاتتىق تەلەپ قويۇدىغان ، دولەتنىڭ ئابرۇيۇنى قاتتىق ھىمايە قىلىدىغان بىر ھوكۇمدار بولغان . ئۇ ھوكۇمرانلىق قىلغان دەۋىرلەردە ، خانلىقنىڭ سودا _ سىتىق ، پول مۇئامىلە ۋە باشقا تەرەپلىرىدە زور تەرەقىياتلار بارلىققا كەلگەن ، ماۋرائۇننەھىر رايۇنىنىڭ ئىشكى ۋە تاشقى سودا ئىشلىرى ناھايىتى جانلانغان ، قەدىمقى > دا سودا - سىتىق گۇللەنگەن ئاۋات بىر ۋەزىيەت مەيدانغا كەلگەن . مەلۇماتلارغا ئاساسلانغاندا ماۋرائۇننەھىر رايۇنىنى باشقۇرۇپ كىلىۋاتقان مەھمۇد يالاۋاچىنىڭ ئوغلى مەسئۇد يالاۋاچ بۇغارادا مەخسۇس > نى تەسىس قىلىپ ، ھەر خىل مىتاللاردىن پول قويۇپ تارقاتقان . بۇ پوللارغا ئەرەپچە ۋە خەنزۇچە يىزىق چۇشۇرۇلگەن . دىمەك چاغاتاي ئوز ھوكۇمىرانلىقى دەۋرىدە بىر قاتار ئۇنۇملۇك تەببىرلەرنى يولغا قويۇش ئارقىلىق ، خانلىقتا بىر مەزگىل تىنىش _ خاتىرجەم ۋەزىيەتنى شەكىللەندۇرگەن . بىراق چاغاتاي ئۇمۇرنىڭ ئاخىرقى دەۋىرلىرىدە ھاراق - شاراپقا ناھايىتى قاتتىق بىرىلىپ كەتكەشكە 14 يىل تەخىتتە ئولتۇرۇپ 1241 _ يىلى ئالمالىقتا ۋاپات بولغان .
* چاغاتاي ( ᠴᠠᠭᠠᠲᠠᠢ، Цагадай, **Tsagadai**) سۆزى موڭغۇلچە «ئاقپىشماق» يا «ئاقامشۇل» مەنسىدە.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
نەگۈبەئى

**نەگۈبەئى** (1271-1272) بولسا چاغاتاي پادىشاھلىقى خان
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
چوڭ مېڭە پوستلاق ماددىسى

left|thumb|
**چوڭ مېڭە پوستلاق ماددىسى** بولسا ئانتروپوتومىيە
## مەنبەلەر
لىمفا ئىشلەپچىقىرىدىغان

left|thumb|
**لىمفا سىستېمىسى بولسا قان ئايلىنىش سىستېمىسىغا يانداش بولغان لىمفا تۇمۇرى ۋە تۈگۈنلىرىدىن تەركىپ تاپقان تولۇقلىما سىستېما.ئۇنىڭ رولى بولسا توقۇلما ئارىسىدېكى ئارتۇق بولغان سۇيۇقلۇقلارنى قان ئايلىنىش سىتېمىسىغا قايتۇرۇپ ئەكىلىش.**
**لىمفا ئىشلەپچىقىرىدىغان** بولسا ئانتروپوتومىيە
## مەنبەلەر
ياقۇب بەگ

**مۇھەممەد ياقۇب بەگ‎** ياكى **ئاتالىق غازى** (1820 لەر - 1877)، تاجىك. 1820 - يىللىرى بۈگۈنكى تاشكەنت شەھرى پىسكەنت رايونىدا توغۇلغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
كامبرىج ئۇنىۋېرستېتى

'''كامبىرىچ ئۇنىۋېرسىتېتى بولسا بۈيۈك بىرىتانىيە كامبىرىج  شەھرى دىكى ھۆكۈمەت قارىمىقىدىكى ئىلمىي تەتقىقات ئۈنۋېرستېتى . 1029-يىلى قۇرۇلغان ھەمدە 1231-يىلى پادىشاھ ھىنرى III تەرپىدىن ئىجازەت بىرىلگەن . كامبىرىج بولسا ئىنگىلىزتىلى سۆزلىندىغان دۆلەتتىكى 2-جى ئەڭ قەتمى ھەمدە دۇنيادىكى 4-جى ئەڭ قەدمى ئۈنۋېرستېت. بۇ ئۈنۋېرسىتېت ئوكىسفورد ئۈنۋېرستېتدىن ئايرىلغان ئالىملارنىڭ شەھەر ئاھالىلىرى بىلەن ئۇيشىشدىن ھاسىل بولغان . بۇ ئىككى قەدىمىي ئۈنۋېرسىتېت نۇرغۇنلىغان ئوخشىشدىغان ئالاھىدىلىككە تولغان، ئىككىسى كۆپۈنچە ۋاقىتتا ئوكىسبىرىج（Oxbridge）دەپ تىلغا ئىلنىپ كەلگەن . كامبىرىج ئۈنۋېرسىتېتنىڭ تارىخى ۋە تەسىر كۈچى پۈتۈن دۇنياغا ئابرويلۇق قىلىپ تونۇتقان.
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇنىۋېرسىتېتلەر
پارىژ ئۇنىۋېرسىتىتى

{| class="wikitable" border="1"
|-

**پارىژ ئۇنىۋېرسىتىتى** (Université de Paris فرانسۇزچە "ئۈنېۋەخسىتې دۆ پاغى" دەپ ئوقۇلىدۇ.)

پارىژ ئۇنىۋېرسىتىتى ئوتتۇرا ئەسىردىن بېرىقى ئەڭ قەدىمى ۋە ئەڭ مۇھىم ئالى بىلىم يۇرتلىرىدىن بىرى ھېساپلىنىدۇ. 12-ئەسىردە قۇرۇلغاندىن كىيىن، پارىژ سەينا دەرياسىنىڭ سول قىرغىقىدىكى بارلىق مەكتەپلەرنى ئۆزىگە بىرلەشتۈرگەن بۇ ئۇنىۋېرسىت ئەينى دەۋردىكى پادىشاھلىقلارنىڭ بارلىق مەمۇرى ۋە ساقلىق ئەمەلدارلىرىنى تەربىيىلەشنى مەقسەت قىلغان.
 
پارىژ ئۇنىۋېرسىتىتى 1790-يىلى، "فرانسۇز ئىنقىلابى"نىڭ ئەتىسىلا تاقىۋىتىلگەن ۋە قانۇن، دوختۇرلۇق، ئېنژىنىرلىق ۋە پىداگوگىكا مەكتەپلىرىنى بىرلەشتۈرگەن مەخسۇس پەنلەر ئالى مەكتىۋىگە ئۆزگەرتىلگەن. توپتوغرا بىر ئەسىر ۋاقىتتىن كىيىن، 1896-يىلى، مەزكۇر ئۇنىۋېرسىت قانۇن، دوختۇرلۇق، تىل-ئەدەبىيات ۋە تەبىئى پەنلەر بويىچە تۆت چوڭ فاكۇلتىتقا بۆلۈۋىتىلگەن. يەنە بىر ئەسىردىن ئارتۇق ۋاقىتتىن كىيىنكى 1968-يىلىدىكى ماي ئىنقىلابىدىن كىيىن، 13 شۆبە ئۇنىۋېرسىتقا بۆلۈنگەن.

بۈگۈنكى پارىژ ئۇنىۋېرسىتىتى تۆۋەندىكى 13 ئۇنىۋېرسىتتىن تەركىپ تاپىدۇ:

* پارىژ 1-ئۇنىۋېرسىت: پانتىيون-سوربون ئۇنىۋېرسىتىتى
* پارىژ 2-ئۇنىۋېرسىت: پانتىيون-ئاساس ئۇنىۋېرسىتىتى
* پارىژ 3-ئۇنىۋېرسىت: يېڭى سوربون ئۇنىۋېرسىتىتى
* پارىژ 4-ئۇنىۋېرسىت: سوربون ئۇنىۋېرسىتىتى
* پارىژ 5-ئۇنىۋېرسىت: دېكارت ئۇنىۋېرسىتىتى
* پارىژ 6-ئۇنىۋېرسىت: پىيەر ۋە مارىيە كىيۇرى ئۇنىۋېرسىتىتى
* پارىژ 7-ئۇنىۋېرسىت: دۆنى دىدېرو ئۇنىۋېرسىتىتى
* پارىژ 8-ئۇنىۋېرسىت: ۋەنسەن-سەن دۆنى ئۇنىۋېرسىتىتى
* پارىژ 9-ئۇنىۋېرسىت: پارىژ دوفىن ئۇنىۋېرسىتىتى
* پارىژ 10-ئۇنىۋېرسىت: پارىژ غەربى نانتەر-لادېفاڭىس ئۇنىۋېرسىتىتى
* پارىژ 11-ئۇنىۋېرسىت:جەنۇبى پارىژ ئۇنىۋېرسىتىتى
* پارىژ 12-ئۇنىۋېرسىت: ۋال دۆ ماغن ئۇنىۋېرسىتىتى
* پارىژ 13-ئۇنىۋېرسىت: شىمالى پارىژ ئۇنىۋېرسىتىتى 

بۈگۈن بۇ ئۇنىۋېرسىتلارنىڭ ھەممىسىدە بولۇپ، جەمئى 336 مىڭ ئوقۇغۇچى بىلىم ئالىدۇ. ئۇنىۋېرسىتلار نامىنىڭ سانلاشتۇرۇلۇشى ئۇلارنىڭ ئوقۇتۇش ياكى نام دەرىجىسىگە قاراپ ئەمەس بەلكى قۇرۇلۇش ۋاقتىنىڭ ئىلگىرى-كىينلىكى بويىچە بېرىلگەن.
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇنىۋېرسىتېتلەر
چىكاگو ئۇنىۋېرستېتى

**چىكاگو ئۇنىۋېرستېتى** 1890-يىلى 7– ئاينىڭ 1- كۈنى قۇرۇلغان
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇنىۋېرسىتېتلەر
ستانفورد ئۇنىۋېرستېتى

left|750px
**ستانفورد ئۇنىۋېرستېتى** 1891-يىلى 10 – ئاينىڭ 1- كۈنى قۇرۇلغان 

## ستانفورد پۈتكەن تەجرىبىسى
## ستانفورد-بىنېت تەجرىبىسى
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇنىۋېرسىتېتلەر
مىچىگان ئۇنىۋېرستېتى

left|thumb|350px
**مىچىگان ئۇنىۋېرستېتى** 1817-يىلى 8– ئاينىڭ 26- كۈنى قۇرۇلغان
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇنىۋېرسىتېتلەر
يالې ئۇنىۋېرسىتېتى

left|thumb|350px**يالې ئۇنىۋېرسىتېتى** 1701-يىلى 10 – ئاينىڭ 9- كۈنى قۇرۇلغان
## مەنبەلەر
لوندون ئىمپېرىيە ئىنستېتۇت

left|thumb|350px
**لوندون ئىمپېرىيە ئىنستېتۇت** 1907-يىلى 7– ئاينىڭ 8- كۈنى قۇرۇلغان
## مەنبەلەر
توكيو ئۇنىۋېرستېتى

**توكيو ئۇنىۋېرستېتى**( ياپونچە: 東京大学, Tōkyō daigaku ) 

1877-يىلى 4– ئاينىڭ 12- كۈنى قۇرۇلغان، دۇنيا بويىچە ئالدىنقى قاتاردا تۇرىدىغان ئالىي بىلىم يۇرتلىرىدىن بىرىدۇ.

توكيو ئۇنۋېرسىتېتى: توكيو ئۇنۋېرسىتېتى بولسا ياپونىيەدىكى زامانىۋىي ئوقۇش تۈزۈمىگە تايىنىپ قۇرۇلغان ئۇنۋېرسىتېت، ھەمدە ياپونىيەدىكى ئەڭ ئالىي بىلىم يۇرتى ، پۈتتۈرگەن ئوقۇغۇچىلار ئىچىدە ئاز بولمىغان دۆلەت رەھبەرلىرى دەرىجىلىك شەخسلەر بار. توكيو ئۇنۋېرسىتېتى ياپونىيە ھەمدە ئاسىيا رايونىدىكى بىرىنچى ئورۇندا تۇرىدىغان مەكتەپ، شۇنداقلا دۇنيادىكى ئالدىنقى 50 ئۇنۋېرسىتېتنىڭ بىرى، ھەر يىلى نۇرغۇنلىغان ئوقۇغۇچىلار رىقابەتلىشىپ توكيو ئۇنۋېرسىتېتىغا كىرىپ ئوقۇيدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇنىۋېرسىتېتلەر
كۋېنسلاند

left|thumb|350px
**كۋېنسلاند** بولسا ئاۋستىرالىيە دىكىبىخاھار 2009 نوپۇس بار، كۋېنسلاندنىڭ 4،406،800 نوپۇسىبار، 1،852،642 كۋادرات كىلومېتىر دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 23.0°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 143°0.
## مەنبەلەر
ئۇپسالا ئۇنىۋېرستېتى

left|thumb|350px
**ئۇپسالا ئۇنىۋېرستېتى** 1477-يىلى قۇرۇلغان
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇنىۋېرسىتېتلەر
لېيدېن ئۇنىۋېرستېتى

left|thumb|200px
**لېيدېن ئۇنىۋېرستېتى** 1575-يىلى قۇرۇلغان


Leiden - Rapenburg 73.jpg
Faculteit der Sociale Wetenschappen Leiden.jpg
Kamerlingh Onnes Gebouw.jpg
Gorlaeus building.jpg
LUMC.jpg
2008-09-13 inauguratie mvo.JPG

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇنىۋېرسىتېتلەر
Facebook

ھۆججەت:Facebook logo (2023).svg

دۇنياغا داڭلىق بىر بىكەت-فەيسىبوك بېكىتى. قۇرغۇچىسى مارك زاكىربېرگ.  بۇ شىركەتنىڭ باش شىتابى بولسا ئامېرىكا. 

تور بېتى:www.facebook.com
ساكاريا دەرياسى

right|thumbnail|250px|ساكاريا دەرياسى

تۈركىيددىكى بىر دەريا ئىسمى.
## مەنبەلەر
ئىستانبۇلدىكى ئۇنىۋېرسىتېتلار:

بۇ تىزىملىككە پەقەت ئىستانبۇل شەھىرىدىكى ئۇنىۋېرسىتېتلار كىرگۈزۈلدى.

## دۆلەت ئۇنىۋېرسىتېتلىرى

* بوغازئىچى ئۇنىۋېرسىتېتى (بوسڧور ئۇنىۋېرسىتېتى، ئوقۇتۇش تىلى: ئىنگىلىزچە)http://www.boun.edu.tr/index_eng.html
* گالاتا ساراي ئۇنىۋېرسىتېتى (ئوقۇتۇش تىلى: ڧرانسۇزچە)
* ئىستانبۇل ئۇنىۋېرسىتېتىhttp://www.istanbul.edu.tr
* ئىستانبۇل تېخنىكا ئۇنىۋېرسىتېتى (ئوقۇتۇش تىلى: تۈركچە، ئىنگىلىزچە)http://www.itu.edu.tr
* مارمارا ئۇنىۋېرسىتېتىhttp://www.marmara.edu.tr
* مىمار سىنان گۈزەل-سەنئەت ئۇنىۋېرسىتېتىhttps://web.archive.org/web/20090221154537/http://www.msgsu.edu.tr/ 
* يىلتىز تېخنىكا ئۇنىۋېرسىتېتىhttp://www.yildiz.edu.tr

## خۇسۇسى ئۇنىۋېرسىتېتلار
## مەنبەلەر
روبوتلارنىڭ ئۈچ قانۇنى

**روبوتلارنىڭ ئۈچ قانۇنى** - ڧانتازىيەلىك رومان يازغۇچىسى ئىسساك ئاسىموۋنىڭ روبوت چاتما رومانىدا ئوتتۇرىغا چىققان بىر ئۇقۇمدۇر. 

**روبوتلارنىڭ ئۈچ قانۇنى** - روبوتلارنىڭ ياسىلىش ۋە مەۋجۇت بولۇپ پرىنسىپىنىڭ ئاساسىدۇر. بۇ قانۇن ئارقىلىق ئىنسانلار روبوتلارنى ئىدارە قىلىشنى مەقسەت قىلغان.

## '''روبوتلارنىڭ ئۈچ قانۇنى:'''

بۇ ئۈچ قانۇن شۇلاردىن تەركىپ تاپىدۇ:

* ***روبوت، ئىنسانلارغا زەخم يەتكۈزمەيدۇ، ۋە ياكى ۋاستىلىق شەكىلدە ئىنسانلارنىڭ زەخمىگە ئۇچرىشىغا يول قويمايدۇ.***
* ***روبوت، ئىنسانلار تەرىپىدىن بېرىلگەن بۇيرۇقلارنى ئىجرا قىلىدۇ، پەقەت بۇ بۇيرۇقلار بىرىنچى قانۇنغا زىت كەلمىگەن ئاساستا.***
* ***روبوت، بىرىنچى ۋە ئىككىنچى قانۇنغا زىت كەلمىگەن ئاساس ئاستىدا، ئۆزىنىڭ مەجۇدلىقىنى قوغدايدۇ.***

روبوت تېخنىكىسى ۋەياكى مەدىنىيىتىنىڭ يىلتىزى بولغان بۇ ئۈچ قانۇن ئىسساك ئاسىموۋنىڭ ياراتقان بىر ئىجادىيىتى. ھەتتا ئۇنىڭ روبوت رومانلىرىنىڭ جەۋھىرى دىيىشكىمۇ بولىدۇ. بۇ ئۈچ قانۇن بولمايدىكەن، روبوتلارمۇ بولمايدۇ، ۋە يەرشارى ۋە باشقا پلانېتتىكى روبوت مەدىنىيىتىمۇ بولمايدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:كىتابلار
روبوت چاتما رومانى

**روبوت چاتما رومانى (روبوت ترىلوگىيەسى)** - داڭلىق ڧانتازىيە يازغۇچىسى ئامېرىكىلىق ئىسساك ئاسىموۋ(ئىنگىلىزچە: Isaac Asimov)نىڭ كەلگۈسى دۇنيادىكى ماشىنا ئادەم مەدىنىيىتىنى (روبوت مەدىنىيىتى)نى چىقىش قىلىپ تۇرۇپ يېزىپ چىققان بىر ترىلوگىيە ئەسىرىدۇر.

## ترىلوگىيە
* **ئىسساك ئاسىموۋنىڭ "ماشىنا ئادەم" ترولوگىيىسى**
* *[[پولات قەلئەلەر]] (1954 – يىلى يېزىلغان، The Caves of Steel)*
* *[[يالىڭاچ قۇياش]] ( 1957 – يىلى يېزىلغان, The Naked Sun)*
* *[[سۈبھىدىكى روبوتلار]] (1983 – يىلى يېزىلغان, The Robots of Dawn)* بۇ ترىلوگىيەنىڭ داۋامى سۈپىتىدىكى تۆتىنچى كىتاب
* *[[روبوتلار ۋە ئېمپىرىيە]] (1985 – يىلى يېزىلغان, Robots and Empire)*

## ترىلوگىيەدىكى پېرسۇناژ ۋە ۋەقەلىكلەر
* باش قەھرىمان – ئەلىژاھ بەلېي، بىر رازۋېدچىك.
* ر. دانېئىل ئولىۋاۋ – باش قەھرىماننىڭ شېرىكى، ۋە شۇنداقلا ئەڭ مۇكەممەل بىر ئىنسانلاشتۇرۇلغان روبوت.
* **ترولوگىيەدىكى ئۈچ قاتىللىق دېلوسى:** 
* بىرىنچى كىتابتا – ئەڭ مۇكەممەل ئىنسانلاشتۇرۇلغان روبوتنىڭ لايھىيەلىگۈچىسىنىڭ ئۆلۈمى.
* ئىككىنچى كىتابتا – سولارىيەدىكى قاتىللىق دېلوسى
* ئۈچىنچى كىتابتا – ئاۋرورادىكى قاتىللىق دېلوسى. بۇ پلانېتتا ئۆلۈپ كەتكىنى ئىنسان بولماستىن بىر روبوت.

باش قەھرىمان ئەلېژاھ بەلېي تۇنجى قېتىمدا تاشقى پلانېتلىقلارغا مۇناسىۋەتلىك بۇ قاتىللىق دېلوسىنى مۇۋاپپىقيەتلىك يېشىپ چىققاندىن كىيىن، سولارىيەدە يۈز بەرگەن بىر قاتىللىق دېلوسىنى پاش قىلىش ئۈچۈن تەكلىپ قىلىنىدۇ. ئۈچىنچى قېتىمدا بولسا، ئۇنىڭ تەكلىپ قىلغۇچىسى ئاۋرورالىقلار بولۇپ چىقىدۇ. ۋە بەلېي كىيىنكى ئىككى قېتىملىق دېلونىڭ يېشىلىپ چىقىشىدىمۇ ئوخشاشلا مۇۋاپپىقيەت قازىنىدۇ.
ئەلىژاھ بۇ دېلولارنى يېشىپ چىقىش جەريانىدا ئوخشاش بولمىغان پلانېتلارغا مېھمان بولۇپ بارىدۇ، ۋە ئۇ يەردىكى ئوخشىمىغان ھايات، ئوخشىمغان مەدەنىيەت، ۋە ئوخشىمىغان تەپەككۇرلار بىلەن يۈزلىشىدۇ. بۇ يۈزلىشىش ئوقۇرمەنلەرنى تاشقى پلانېتتا ئىنسانلارنىڭ ياراتقان ھايات ئۇسۇلى ۋە مەدىنىيىتى بىلەن يەرشارىدا قېلىپ قالغان ئىنسانلارنىڭ ھايات چۈشەنچىلىرىنى سېلىشتۇرۇش پۇرسىتىگە ئېرىشىتۈرىدۇ. چۈنكى ئاتالمىش تاشقى پلانېتلىقلار پەرقلىق بىر ئىنسان توپى بولماستىن، ناھايىتى ئۇزۇن زامانلار بۇرۇن يەر شارىدىن كۆچۈپ بارغان يەرشارىلىقلارنىڭ ئەۋلادلىرى ئېدى.

## تاشقى پلانېتىلىقلار
ئىسساك ئاسىموۋ قۇياش سېستىمىسىنىڭ سىرتىدىكى پلانېتلاردا بولۇش ئېھتىمالى بولغان تاشقى پلانېت جانلىقلىرىنى ياراتماي، بەلكى ئۇلارنى يەر شارىدىكى ئىنسانلار بىلەن ئوخشاش ئىنسان تىپى قىلىپ يارىتىپ چىققان. بۇ نۇقتىلار سېلىشتۇرما ئۈچۈن تولىمۇ مۇۋاپىق بىر مەيدان ھازىرلاپ بەرگەن ئېدى. بۇ تاشقى پلانېتلىقلارنىڭ ئەجدادلىرى يەنىلا يەرشارىلىق ئىنسانلار ئېدى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىتابلار