open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
سۇلۇس خەت نۇسخىسى

” الثلث“ (سۇلۇس) سۆزى ئەرەبچىدە ”ئۈچتىن بىر“دېگەنلىكتۇر. ئەرەب خەتتاتلىقىدا سۇلۇس خەت نۇسخىسىدا كامالەتكە يەتمىگەن ئادەم خەتتات سانالمايدۇ. بەزىلەر ھەتتا سۇلۇس خەت نۇسخىسىنى بىراقلا ئەرەب خەتتاتلىقى دەپ ئاتايدۇ، چۈنكى ”ئۇ بارلىق ھۆسنخەت نۇسخىلىرىنىڭ ئانىسى. “يەنە بەزىلەر ”سۇلۇس“قەلەم ئۇچىنىڭ خەت يازغاندىكى كەڭلىكىنى كۆرسىتىدۇ دەپ قارايدۇ.

ئابباسىيلار سۇلالىسى دەۋرىدىكى داڭلىق خەتتات، باغداد ئوردىسىنىڭ ۋەزىرى ئىبنى مۇغەيرە سۇلۇس ۋە نەسخ خەت نۇسخىسىنىڭ ئۆلچەم-قائىدىلىرى، ھەرپلەرنىڭ چوڭ-كىچىكلىكى ۋە ئورنىنى تۇنجى بولۇپ بېكىتىپ چىققان، شۇنىڭدىن بۇيان خەتتاتلار بۇ ئۆلچەمگە رىئايە قىلىپ كەلمەكتە. ئىبنى بەۋاب ئىبنى مۇغەيرە كۆرسەتكەن دائىرىدە خەتتاتلىقنى يەنە بىر پەللە يۇقىرى كۆتۈرۈپ، ئۇنى تېخىمۇ مۇكەممەللەشتۈرگەن ھەم گۈزەللەشتۈرگەن.

سۇلۇس خەت نۇسخىسىدا ھەرپلەرنىڭ ئۆزگىرىشى چوڭ، خەتلەر جۇشقۇن، مەردانە، گۈزەل ۋە تەكشى يېزىلىدۇ، بۇ خەت نۇسخىسى كۆپ ھاللاردا ئايەت كۆچۈرۈش، كىتاب ئىسمى ۋە ئېلان تاختىلىرىنى يېزىش، مەسچىت ۋە ئوردىلارنى زىننەتلەش ھەم نەقىشلەش ئۈچۈن قوللىنىلىدۇ.

بۇ خەت نۇسخىسىنىڭ باشقا خەت نۇسخىلىرىغا ئوخشىمايدىغان يېرى شۇكى، جۈملىدىكى ھەرپلەرنىڭ ئاستى-ئۈستىگە تاۋۇش بەلگىلىرى ۋە قوشۇمچە زىننەت بەلگىلىرى، شۇنداقلا ئۆلچەم-قائىدىدە بەلگىلەنگەن ”شەكلى ئۆزگەرگەن بەلگىسىز كىچىك ھەرپلەر “قويۇلىدۇ.

## مەنبەلەر

مىللەتلەر نەشرىياتى نەشر قىلغان «ئىسلام سەنئىتىدىن سوئال-جاۋابلار» دېگەن كىتابتىن ئېلىندى.

تۈر:كىشلەر
خەتتاتلىق

خەتتاتلىق ياكى خەت سەنئىتى ۋە يا كالىگراڧى (يۇنانچە: κάλλος - كاللوس - "گۈزەللىك" + γραφή - گراڧىي "خەت")، يېزىق سېستىمسى ۋە يېزىق قۇراللىرىنى قوللىنىغان، كۆپىنچە گۈزەل كۆرۈنۈش مەقسەدلىك قوللىنىلغان، بىر كۆرۈنۈش سەنئەت تۈرىدۇر. بۇ سەنئەت بىلەن مەشغۇل بولغۇچىلارغا خەتتات ياكى كالىگراڧ دېيىلىدۇ. 

خەتتاتلىق خەتنى چرايلىق يېزىش ھۆنىرى دېمەكتۇر. مەئلۇم بىر يېزىش ئۇسلۇبىغا يېزىق تىپى، خەت نۇسخىسى، قول ياكى ئەلىڧبە دەپمۇ ئاتىلىدۇ. 

ئوخشىمىغان يېزىقلاردا ئوخشىمىغان شەكىللەردە، ئوخشىمغان جۇغراپىيىلىك رايونلاردا ئوتتۇرىغا چىققان كالىگراڧى، بولۇپمۇ مەتبەئەدىن بۇرۇن ئىنتايىن مۇھىم ئىدى. بۇگۈنكى تىپوگراڧى سەنئىتى بىلەن باغلاشقا بولىدۇ ۋە دائىما يېزىق سېستىمىسىغا ياكى ئوخشىمىغان خەت مەدەنىيىتىگە كۆرە سىنىپلاندۇرۇلىدۇ: ئىسلام خەت سەنئىتى (ئىسلامىي كالىگراڧى)، ئەرەب خەت سەنئىتى (ئەرەب كالىگراڧىسى)، پارس خەت سەنئىتى (پارس كالىگراڧىسى)، ياپون خەت سەنئىتى (ياپون كالىگراڧىسى)، جۇڭگو خەت سەنئىتى (جۇڭگو كالىگراڧىسى) ۋە غەرب خەت سەنئىتى (غەرب كالىگراڧىسى) قاتارلىقلار.

## ئەرەب - ئىسلام خەت سەنئىتى
ئىسلام دىنىنىڭ دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىغا تارقىلىشىغا ئەگىشىپ، ئەرەب خەتتاتلىقىمۇ جايلار مەدەنىيىتىنىڭ تەسىرىگە ئۇچراپ، خىلمۇخىل ئۇسلۇبتىكى خەت نۇسخىلىرى مەيدانغا كەلدى. ئادەتتە كۆپ ئىشلىتىلىدىغانلىرىدىن: كۇفى خەت نۇسخىسى، نەسخ خەت نۇسخىسى، سۇلۇس خەت نۇسخىسى، پارس (تەئلىق) خەت نۇسخىسى، دىۋانى خەت نۇسخىسى ۋە رۇقئى خەت نۇسخىسى قاتارلىق ئالتە خىل خەت نۇسخىسى بار. بۇنىڭدىن باشقا يەنە جەللى دىۋانى خەت نۇسخىسى، مۆھۈر خەت نۇسخىسى، تەۋقى خەت نۇسخىسى، ئىجازەت خەت نۇسخىسى، تاج خەت نۇسخىسى، مەغرىب خەت نۇسخىسى ۋە رەيھانى خەت نۇسخىسى قاتارلىقلار بار.
## مەنبەلەر
پارس خەت نۇسخىسى

سىزىقلىرى تەبىئىي، راۋان بولغان پارس خەت نۇسخىسى ناھايىتى چىرايلىق خەت نۇسخىسى ھېسابلىنىدۇ. ئىسلام دىنى پارسلارغا كىرگەندىن كېيىن كۇفى خەت نۇسخىسى قەدىمكى پارسلار ئىشلىتىۋاتقان پەھلىۋى خەت نۇسخىسىنىڭ ئورنىنى ئالدى، ئۇلار كۇفى خەت نۇسخىسىدىن پايدىلىنىپ قۇرئان كەرىمنى كۆچۈردى. كېيىن پارسلار نەسخ خەت نۇسخىسىنىڭ ھەرپلەرنى سوزۇنچاق، ئەگمەچ يېزىش ماھارەتلىرىنى قوبۇل قىلىپ، پەھلىۋى خەت نۇسخىسىدىكى بىر قىسىم سىزىق ئالاھىدىلىكلىرىگە بىرلەشتۈرۈپ، ”تەئلىق خەت نۇسخىسى“دەيدىغان يېڭى خەت نۇسخىسىنى بارلىققا كەلتۈردى.

ئۇلار ”ن“ھەرپى ۋە بىر قىسىم سوزۇپ يېزىلىدىغان ھەرپلەرنى رەتلىك ساڭگىلاپ تۇرغان شەكىلدە يېزىپ، تولىمۇ گۈزەل تۈسكە كىرگۈزدى، شۇڭا ”ئېسىلىپ تۇرغان، ساڭگىلاپ تۇرغان“دېگەن مەنىدىكى ”تەئلىق“سۆزى بۇ خەت نۇسخىسىنىڭ نامى بولۇپ قالغان. بۇ خەت نۇسخىسىنى پارسلار، ئافغانلار، پاكىستانلىقلار ۋە ھىندىستانلىقلار كۆپ ئىشلەتكەچكە، ھىجرىيە 4-ئەسىردە ”خەتتۇل فارسى“(پارس خەت نۇسخىسى) دەپمۇ ئاتالغان. 

يەنە بەزىلەر دىلمى دۆلىتى (ھىجرىيە 322～372-يىلىغىچە، يەنى مىلادىيە 934～982-يىلىغىچە مەۋجۇت بولۇپ تۇرغان) دەۋرىدە ياشىغان خەتتات ھەسەن فارسى بۇ خەت نۇسخىسىنىڭ ئۆلچەم-قائىدىلىرىنى بېكىتىپ چىققاچقا، ئۇنىڭ نامى بىلەن ”پارس خەت نۇسخىسى“دەپ ئاتالغان، دەيدۇ.

ھىجرىيە 9-ئەسىردە (مىلادىيە 15-ئەسىردە) ھىرات ۋە بۇخارا شەھىرىدە ياشىغان مەشھۇر ئۇيغۇر خەتتات، ۋەزىر، شائىر ۋە مۇزىكانت مىر ئەلىشىر نەۋائىي ئەسلىدىكى تەئلىق خەت نۇسخىسىنى تېخىمۇ مۇكەممەللەشتۈرگەن بولۇپ، نەسخ خەت نۇسخىسىنىڭ بەزى ئالاھىدىلىكلىرىنى تەئلىق خېتىگە تەتبىقلاپ، بۇ خەتنىڭ ئۆلچەم-قائىدىلىرىنى بېكىتىپ چىققان. ئۇ بۇ خەت نۇسخىسىنى ”نەستەئلىق“دەپ ئاتاپ، ئەسلىدىكى ”نەسخ - تەئلىق“خەت نۇسخىسىنىڭ ئورنىدا قوللانغان.

ئىران تارىخىدا پارس خەت نۇسخىسىدا ھۆسنخەت يازغان نۇرغۇن داڭلىق خەتتاتلار ئۆتكەن بولۇپ، مەشھۇرلىرىدىن ئەبۇ قاسىم بىن ئىبراھىم، سۇلتان ئەلى مەشھەدى، ئابدۇرەھمان خارەزمى قاتارلىقلار بار. ئۇلارنىڭ ھۆسنخەت ئەسەرلىرى تەبىئىي، چىرايلىق، نەپىس، ئويناق بولۇپ، سىزىقلىرىنىڭ توم-ئىنچىكىلىكى ناھايىتى ماسلاشقان.

## مەنبەلەر
دىۋانى خەت نۇسخىسى

thumb|دىۋانى خەت
”دىۋان“سۆزى ”مەمۇرىي ئورگان“دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ، شۇڭا بەزىلەر ”دىۋانى خەت نۇسخىسى“نى ”ھۆججەت نۇسخىسى“دەپمۇ تەرجىمە قىلىدۇ.

## تارىخى
دىۋانى خەت نۇسخىسى ئوسمان ئىمپېرىيەسىنىڭ ئوردىسىدا ھۆكۈمەتنىڭ خەت-چەكلىرىنى يېزىشقىلا ئىشلىتىلگەن بولغاچقا، مەزكۇر نام بىلەن ئاتالغان. ھىجرىيە 856-يىلى (مىلادىيە 1453-يىلى) سۇلتان مۇھەممەد Ⅱ نىڭ كاتىپى، خەتتات ئىبراھىم مۇنىف تۇنجى بولۇپ بۇ خەت نۇسخىسىنىڭ ئۆلچەم-قائىدىلىرىنى بېكىتىپ چىققان.  شۇ يىلى سۇلتان مۇھەممەد فاتىھ بۇ خەت نۇسخىسىنى رەسمىي مۇقىملاشتۇرغان. ھىجرىيە 1132-يىلى (مىلادىيە 1720-يىلى) سۇلتان ئەھمەد Ⅲ نىڭ زامانىدا ۋەزىر، داڭلىق خەتتات شاھلان پاشا بۇ خەت نۇسخىسىنى تېخىمۇ گۈزەللەشتۈرگەن.

ئوسمان ئىمپېرىيەسى سۇلتانلىق مەكتىپى ھىجرىيە 1318-يىلى (مىلادىيە 1900-يىلى) مەشھۇر خەتتات مۇھەممەد ئازىتقا ”دىۋانى خەت نۇسخىسىنىڭ مۇنەۋۋەر ئۇستازى“دېگەن شەرەپلىك نامنى بەرگەن.

دىۋانى خەت نۇسخىسىدا تۈز سىزىق ئاز، ئەگرى سىزىق كۆپ، ھەرپلەر بىر-بىرىگە ئۇلىنىپ گىرەلەشتۈرۈلۈپ يېزىلىدۇ، ئۇزۇن-قىسقىلىقى ماسلاشقان، ھەرپلەرنىڭ ئارىلىقى ھەم ئېنىق، ھەم كىرىشىپ كەتكەن بولۇپ، نەپس، گۈزەل ھەم ئەركىن يېزىلىدۇ؛ ھەرپلەردىن ئاجايىپ شەكىللەرنى چىقىرىش ئاسان، لېكىن خەتلەرنى ئوقۇماق تەس. دىۋانى خەت نۇسخىسى تېز يازما دىۋانى، زامانىۋى دىۋانى، بېزەك دىۋانى، ئايلانما دىۋانى دېگەندەك تۈرلەرگە بۆلۈنىدۇ. ھىجرىيە 1132-يىلى (مىلادىيە 1720-يىلى) ئوسمان ئىمپېرىيەسىنىڭ ۋەزىرى، داڭلىق خەتتات شاھلان پاشا يەنە جەللى دىۋانى خەت نۇسخىسىنى ئىجاد قىلغان. ”جەللى“دېگەن سۆز ئەرەبچىدە ”ئېنىق، روشەن“دېگەن مەنىدە. جەللى دىۋانى سەنئەت تۈسى ناھايىتى قويۇق خەت نۇسخىسى بولۇپ، ئۇنىڭدا ئەسلىدىكى دىۋانى خەت نۇسخىسى ئاساسىدا ”أ“، ”ل“ھەرپلىرىنىڭ بېشىغا شەكىل چىقىرىلىپ، جۈملە ئوتتۇرىسىغا زىننەت تۈسىنى بېرىدىغان بىر قانچە يۇمىلاق چېكىت ۋە ھەرپلەرنىڭ تاۋۇش بەلگىلىرى قويۇلۇپ، خەتلەرتېخىمۇ ئۇزلاشتۇرۇلىدۇ. بەزىلەر بۇ خەت نۇسخىسىنى جۇڭگو خەتتاتلىقىنىڭ تەسىرىدىن بارلىققا كەلگەن دېيىشىدۇ. بۈگۈنكى كۈندە جۇڭگودىكى مۇسۇلمان خەتتاتلار مۇشۇ خەت نۇسخىسىغا ئوخشىشىپ كېتىدىغان ئۇسلۇب بىلەن جۇڭگونىڭ ئەنئەنىۋى خەتتاتلىق ئالاھىدىلىكىنى بىرلەشتۈرۈپ، ”جۇڭگوچە خەت نۇسخىسى“دەيدىغان ئەرەبچە خەت نۇسخىسىنى شەكىللەندۈردى.

ئەسلىدە ئوردىدا مەخپىي قوللىنىلغان بۇ خەت نۇسخىسى تارىخىي تەرەققىياتقا ئەگىشىپ، كىشىلەر كىنىشكا، ئاتكىرېتكا، كىتاب ئىسمى قاتارلىقلارغا ئومۇميۈزلۈك قوللىنىدىغان خەت نۇسخىسىغا ئايلاندى. مىسىرلىق خەتتات ئوسمان مۇھەممەد تۇن 1996-يىلى بۇ خەت نۇسخىسىدا قۇرئان كەرىمنى كۆچۈرۈپ چىقتى.

## مەنبە

* مىللەتلەر نەشرىياتى نەشر قىلغان «ئىسلام سەنئىتىدىن سوئال-جاۋابلار» دېگەن كىتابتىن ئېلىندى.
## مەنبەلەر

تۈر:خەتلەر
كۇفى خەت نۇسخىسى

كۇفى خەت نۇسخىسى ئەرەب خەتتاتلىقىنىڭ ئەڭ قەدىمىي شەكىللىرىدىن بىرى. بۇرۇنقى يەمەنلىك ئەرەبلەر ”مۇسنەدىل خەمىرى“دەيدىغان بىر خىل خەت نۇسخىسىنى ئىشلەتكەن، ھىجاز رايونىنىڭ شىمالىي قىسمىدىكى ھەررانغا يېقىن يەردە ياشايدىغان ئەرەبلەر”نەباتىيە“دەيدىغان بىر خىل خەت نۇسخىسىنى قوللانغان، كېيىن نەباتىيە خەت نۇسخىسى كۇفە رايونىغا تارقىلىپ ھەم بۇ جايدا تەرەققىي قىلىپ، ”كۇفى خەت نۇسخىسى“دەپ ئاتالغان.

مەھمۇد شاكىر زەنبەلى «ئەرەب خەتتاتلىقىنىڭ تەرەققىياتى» ناملىق كىتابىدا: ”پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن كېيىنكى ئىككىنچى خەلىپە ئۆمەر ئىبنى خەتتابنىڭ ئالىي قوماندانى سەئىد ئىبنى ۋەققاس كۇفەدىكى بارگاھىدا تۇرغان مەزگىلدە لەشكەرلىرىگە ئىفرات دەرياسى ۋادىسىدىكى كۇفە رايونىدا بىر شەھەر قۇرۇشنى بۇيرۇغان. بۇ دەل كېيىنكى زامانلاردىكى مەدەنىيەتلىك قەدىمىي شەھەر كۇفە ئىدى. كېيىن تۆتىنچى خەلىپە ئەلى ئەبۇ تالىپ خەلىپىلىك مەركىزىنى مەدىنەدىن كۇفەگە يۆتكىدى، ئەلى مەزكۇر خەت نۇسخىسىنى كۇفى خەت نۇسخىسى دەپ ئاتىدى“دەپ يازغان.

پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ۋاقتىدا كاتىپلار قۇرئان كەرىمنى كۇفى خەت نۇسخىسىدا يېزىپ خاتىرىلەيتتى، بۇ خەت نۇسخىسى ئەرەب ئەللىرىگە كەڭ تارقالغاندىن كېيىن، كىشىلەر توم ھەم كۈچلۈك، چاسا ھەم يۇمىلاق، تىك ۋە توغرا سىزىقلىرى روشەن بولغان بۇ خەت نۇسخىسىنى مەسچىت تاملىرىغا، دەرۋازىنىڭ بېشىغا، ئوردا-سارايلارغا ۋە تاش ئابىدىلەرگە ئويۇپ نەقىشلىدى. كۇفى خەت نۇسخىسىنى يازغاندا باشقا خەت نۇسخىلىرىنى يېزىشتا ئىشلىتىلىدىغان بامبۇك قەلەم، قومۇش قەلەمدىن باشقا يەنە پەلكۈچ قەلەم، سىزغۇچ، ئۈچ بۇلۇڭلۇق سىزغۇچ، سىركۇل قاتارلىق نەرسىلەر كېرەك. بەزىلەر: “كۇفى خەت نۇسخىسى خەتتاتلىققا ئەمەس، بەلكى گۈزەل سەنئەتكە تەۋە” دەپ قارايدۇ، بەزى كۇفى خەت ئەسەرلىرىدە ھەرپلەر كۆپلىگەن سىزىقچە، ئۆسۈملۈك نەقىشلىرى ۋە گېئومېتىرىيەلىك شەكىللەر بىلەن زىننەتلىنىدۇ.

كۇفى خەت نۇسخىسىنىڭ تۈرى 70 خىلدىن ئاشىدۇ. رايونغا ئاساسەن، ئىزمىر (كۇفى خەت) نۇسخىسى، مەككە نۇسخىسى، ئەندەلۇسىيە نۇسخىسى، شام نۇسخىسى، ئىراق نۇسخىسى، فاتىمىيە نۇسخىسى، ئەيۇب نۇسخىسى، مەملۈك نۇسخىسى قاتارلىقلارغا بۆلۈنىدۇ؛ شەكلىگە ئاساسەن، ئاددىي كۇفى، يوپۇرماق شەكىللىك كۇفى، ئۆرۈمە چاچ شەكىللىك كۇفى، گېئومېتىرىيەلىك كۇفى، تۈۋرۈك شەكىللىك كۇفى، يېڭى كۇفى (خەت نۇسخىسى) قاتارلىقلارغا بۆلۈنىدۇ.

## مەنبەلەر

مىللەتلەر نەشرىياتى نەشر قىلغان «ئىسلام سەنئىتىدىن سوئال-جاۋابلار» دېگەن كىتابتىن ئېلىندى.
ئۆزگەن

**ئۆزگەن** ياكى **ئۆزكەند** (قىرغىزچە: Өзгөн، ئۆزبەكچە: *O'zgan/Ўзган*) قىرغىزىستان جۇمھۇرىيىتى ئوش ۋىلايىتى ئۆزگەن ناھىيىسى ئۆزگەن شەھىرى، شۇنداقلا ئۆزگەن ناھىيىسىنىڭ مەركىزى.

## تۆتمۈش
قولىمىزدىكى ئەڭ قەدىم تۈركىي سۆزلۈك بولمىش دىۋانۇ لۇغاتىت تۈركتە تىلغا ئېلىنغا "**اوزجنت** \ئۆزچەنت" شەھىرى ئىكەنلىكى تەخمىن قىلىنماقتا.

## نۇپۇس
2009 يىلىدىكى نۇپۇس تەكشۈرۈشىگە كۆرە ئۆزگگن شەھىرىدە 49،410 كىشى ياشىماقتا. شەھەردە 90% ئۆزبەكلەر ياشىماقتادۇر.
## مەنبەلەر
يەر مەيدانىغا كۆرە دۆلەتلەر تىزىملىكى

يەر مەيدانىغا كۆرە دۆلەتلەر تىزىملىكى، يەر يۈزىدە ئىگلىك ھوقۇقلۇق دۆلەتلەر ۋە قارام رايونلارنىڭ توپلام يەر مەيدانىغا كۆرە رەتكە تىزىلغان تىزىملىكىدۇر.

بۇ تىزىمدىكى ئىگلىك ھوقۇقلۇق ئەللەر بىلەن قارام رايونلار، ISO 3166-1 ئۆلچەملەرىگە كۆرە تىزىلغان. ئادەتتە كۆپ تونۇلمىغان ئەللەر ھەم. تېزىمدە بولىشىغا قارشى؛ بۇ دۆلەتلەر تەرتىپكە تۇغۇزۇلغاندا نومۇر بېرىلمىگەن. تېزىملىكتە شەخسىي مۈلك دەپ داۋا قىلىنىدىغان ئانتاركتىدا ۋە مەئلۇم دەرىجىدە ھوقۇقى بولغان، لېكىن ئۆز ئىچىدە ئىگلىك ھوقۇقلۇق ئەللەر ياكى قارام رايونلار بولغان ياۋروپا ئىتتىپاقى (4.324.782 كلومېتر2 چوڭلۇقتا) داخىل قىلىنمىغان. شۇنداقلا ISO ئۆلچەملىرىدە يەر ئالمىغان ۋە ISO 3166-1 دە يەر ئالمىغان ئېتىراپ قىلىنمىغان ياكى قىسمەن ئېتىراپ قىلىنغان دۆلەتلەر داخىل قىلىنمىغان. لېكىن بۇ رايون ۋە ئەللەر بىر پارچىسى سۈپىتىدە بىلدۈرۈلگەن ئەللەرگە داخىل قىلغان. بۇ تېزىملىكتە جەمئىي ئۈچ ھەقتىكى ئۆلچەمگە تايانماقتا:
* **ئومۇمىي مەيدان:** ئىچ سۇلار (كۆللەر، كۆلچەكلەر، دەريالار) داخىل قىلىنغان خەلقئارالىق قۇرۇقلۇق ۋە دېڭىز چېگرىلىرى داخىلىدىكى يەر مەيدان.
* **قۇرۇقلۇق مەيدان:** ئىچ سۇلار (كۆللەر، كۆلچەكلەر، دەريالار) خارىچ خەلقئارالىق چىگرا ۋە\ياكى ساھىل لېنىيىسى بىلەن ئايرىلغان پۈتۈن مەيدانلارنىڭ ئۇمۇمى.
* **سۇ مەيدانى:** كۆللەر، سۇ ئامبارلىرى، دەريالارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان خەلقئارالىق چېگرىلار ۋە\ياكى ساھىل لېنىيىسى چېگرىلىرى داخىلىدىكى پۈتۈن ئىچ سۇلار. بۇ رايوندا قۇرۇقلۇق سۇلار ۋە ئۆزىگە خاس ئىقتىسادىي رايونلار داخىل ئەمەستۇر. بەئزى كىرىشلەر مەنبەلىرىگە ئاساسلانغان بولۇپ، قۇرۇقلۇق سۇلارى مىقدارىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولىشى مۇمكىن.
ئەكسى بىلدۈرۈلمىگەن ئەھۋال ئاستىدا، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى سىتاتىستىكا بۆلۈمىدىن ئېلىنغاندۇر.

## دۆلەتلەر ۋە قارام رايونلار

## مەنبەلەر
نەنشا تاقىم ئاراللىرى ئىگىلىك ھوقۇق مەسىلىسى ھەققىدىكى دەتالاش

thumb
**نەنشا تاقىم ئاراللىرى ئىگىلىك ھوقۇق مەسىلىسى** ھەققىدىكى دەتالاش بولسا تەيۋەن، جۇڭگو، ۋيېتنام، مالايسىيا، ڧىلىپپىن، برۇنېي دارۇسسالام ۋە ھىندۇنېزىيە قاتارلىق ئەللەر ئارىسىدىكى نەنشا تاقىم ئاراللىرى ۋە ئەتراپىدىكى دېڭىز تەۋەلىكىنىڭ ئىگىلىك ھوقۇقى ھەققىدىكى دەتالاشتۇر. بۇلاردىن جۇڭگو، تەيۋەن ۋە ۋيېتنام بۇ ئاراللارنىڭ تامامى ئۈستىدىن ئۆزىنى تولۇق ئىگلىك ھوقۇقلۇق دەپ ئېلان قىلغان، مالايسىيا، ڧىلىپپىنلەر، برۇنېي قاتارلىقلار قىسمەن ئاراللار ئۈستىدىن ئىگلىك ھوقۇقىنى ئېلان قىلغان. ھىندونېزىيە بولسا بۇ رايوندىكى 200 دېڭىز مىل ئىقتىسادىي رايون ئۈستىدىن ئىگىلىك ھوقۇقىنى ئېلان قىلغان.

## قاراڭ
نەنشا تاقىم ئاراللىرى
## مەنبەلەر

تۈر:شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا
تۈر:ئاسىيا تارىخى
تۈر:ئاسىيا ئەللىرى
تۈر:دەتالاشلىق رايونلار
نەنشا تاقىم ئاراللىرى

thumb
**نەنشا تاقىم ئاراللىرى** (خەنزۇچە: **南沙群岛**) جەنۇبىي دېڭىزغا جايلاشقان نەنخەي ئاراللىرىدىن بولغان تۆرت چوڭ تاقىم ئارالنىڭ ئەڭ جەنۇبتىكىسى، ئەڭ كۆپ خادا تاشلىق، ئەڭ كەڭ دائىرىلىك تاقىم ئارالدۇر، جۇغراپىيىلىك ئورنى شىمالىي كەڭلىك 3 گرادۇس 40 مىنوت - 11 گرادوس 30 مىنوت، شەرقىي ئۇنلۇق 109 گرادۇس 30 مىنوت - 117 گرادۇس 50 مىنوت ئارىسىدا يەر ئالماقتا، جەنۇبتىن شىمالغا 500 دېڭىز مىلدىن زىيادە، شەرق غەرب كەڭلىكى 400 دېڭىز مىلدىن زىيادە، توپلام 820 مىڭ كۋادرات دېڭىز مىل ئېرۇر، 230 دىن زىيادە ئارال، قۇرۇقلۇق، خادا تاش، قۇملۇق ۋە ساھىلدىن مۇتەشەككىلدۇر. توپلام سۇ ساھەسىنىڭ 1/5 قىسمى ئىگىلىمەكتە، بۇگۈنگىچە 192 دانىسىگە ئىسىم بېرىلگەن بولۇپ، توپلام 11 كۋادرات كلومېتر ئېرۇر.

نەنشا تاقىم ئاراللىرى ئەڭ كۆپ دەتالاشتا قالغان تاقىم ئاراللاردۇر، بۇگۈن ئەڭ ئاز يەتتە دەۋلەت تامانىدىن ئىگلەك ھوقۇق مەسىلىسى ھەققىدە تالاش - تارتىش ياشانماقتا. 

## ئىسمى ھەققىدە
نەنشا تاقىم ئاراللىرى جۇڭگولۇقلار تەرىپىدىن بېرىلگەن ئىسىم بولۇپ، غەرب مەتبۇئاتىدا ئادەتتە **سپراتلي ئاراللىرى** (Spratly Islands) دېيىلىدۇ. ۋيېتناملىقلار **چاڭشا تاقىم ئاراللىرى** (Quần đảo Trường Sa／群島長沙). مالايسىيا، ھىندونېزىيە ۋە ڧىلىپپىنلەردە **سپراتلي ئاراللىرى** مەنىسىدە (مالايچە، ھىندونوزچە: Kepulauan Spratly، تاگالوگچە: Kepulauan Spratly)؛ ئەمما مالايسىيادا ئۆز كونترولىدىكى **ئۈچ ئەژدەر كۆزەتچى مارجان ئاراللىرى** (مالايچە: Gugusan Semarang Peninjau)، ڧىلىپپىنلەردە ئۆز كونترولىدىكى قىسمەن ئاراللارغا **كاليان تاقىم ئاراللىرى** (تاگالوگچە: Kapuluan ng Kalayaan) دەپ ئاتايدۇ.

## قاراڭ
نەنشا تاقىم ئاراللىرى ئىگىلىك ھوقۇق مەسىلىسى ھەققىدىكى دەتالاش
## مەنبەلەر

تۈر:شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا
تۈر:ئاسىيا تارىخى
تۈر:ئاسىيا ئەللىرى
تۈر:دەتالاشلىق رايونلار
ئوتتۇرا ئامېرىكا

**ئوتتۇرا ئامېرىكا** ئامېرىكا قىتئەسىنىڭ ئوتتۇرا قىسمىدۇر.

## مەنبەلەر
1949- يىل

25- سىنتەبىر جۇڭگو ئازادلىق ئارمىيىسى ئۇيغۇر رايونىغا كىردى.

1- ئۆكتەبىر جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلدى.
كۇڧە

link=https://ug.wikipedia.org/wiki/%DA%BE%DB%86%D8%AC%D8%AC%DB%95%D8%AA:Iraq-Kufe.jpg|thumb|272x272px|ئىراق خەرىتىسى ئۈستىدىكى كۇڧە
link=https://ug.wikipedia.org/wiki/%DA%BE%DB%86%D8%AC%D8%AC%DB%95%D8%AA:Kufa_Mosque,_1915.jpg|thumb|338x338px|بۈيۈك كۇڧە مەسجىدى، 1915
link=https://ug.wikipedia.org/wiki/%DA%BE%DB%86%D8%AC%D8%AC%DB%95%D8%AA:Kufa_Mosque.jpg|thumb|341x341px|بۈيۈك كۇڧە مەسجىدى، 2014
**كۇڧە** (ئەرەبچە: الكوفة)، ئىراق ئەرەب جۇمھۇرىيىتى نەجەڧ ۋىلايىتىگە (مۇھڧازا) تەۋە بىر شەھەردۇر.

ڧىرات دەرياسى قىرغىقىدىكى بۇ شەھەر باغداتنىڭ 170 كلومېتر جەنۇبىدا، نەجەڧنىڭ 10 كلومېتر شەرقى شىمالىغا جايلاشقان بولۇپ، نەجەڧ بىلەن بىر گەۋدىلىشىپ كەتكەن. 2003- يىلى مەئلۇماتلىرىغا كۆرە نۇپۇسى 110 مىڭ ئېرۇر.

ئەلى بىن ئەبى تالىب زامانىسىدا ئىسلام دۆلىتىنىڭ پايتەختى ھالغا كەلتۈرۈلگەن ۋە پايتەخت ۋاقتىدا  مەدەنىي ئاساسى تەرەققىي قىلىغان. بۇگۈن شەھەر نۇپۇسىنىڭ كۆپچىلىكى شىئە مۇسۇلمانلاردۇر. خەلىڧە ئەلى قەتىل قىلىنغان ۋە مازارى يەر ئالغان شەھەردۇر.

## مەنبەلەر
قادىيانىيلىك

thumb
**قادىيانىيلىك**, باشقا ئىسمى بىلەن **مۇسۇلمان ئەھمەدىيە جامائەتى** ياكى **ئەھمەدىيە ھەرىكىتى** 19. ئەسردە مىرزا غۇلام ئەھمەد (1835-1908) تامانىدىن ھىندىستاندا ئوتتۇرىغا چىققان ئىسلامىي بىر ئېقىمدۇر. ئەنئەنەۋىي ئىسلامدىن ڧەرقلىق بىر شەكىلدە، قادىيانىيلىككە كۆرە، ئەھمەدىيە ھەرىكەتىنىڭ قۇرغۇچىسى بولغان مىرزا غۇلام ئەھمەد، ۋەدە قىلىنغان نەبى، مەھدى ۋە مەسىھ ئېرۇر. ۋە ئاللاھ تامانىدىن ئىنسانلارغا ۋەھىي بېرىلىشكە تېخىچە داۋام قىلىنماقتادۇر. ھز. ئىسانىڭ ئەرشكە چىقىرىلمىغانلىقىغا، ئۇنىڭمۇ ھەممە پەيغەمبەرلەر سىڭگەرى ئۆلگەنلىكىگە ئىشىنىلىدۇ. دۇنيادا **مۇسلىم ت ۋ ئەھمەدىيە (MTA)** ئاتى بىلەن **[[تۈركچە]]** پروگرامملارمۇ سۇنىدىغان بىر تېلېۋىزىيە قاناللارى باردۇر.
## مەنبەلەر
ب

thumb
**ب ھەرىپى**، ھازىرىقى ئۇيغۇر ئېلىبەسىنىڭ ئۈچىنچى ھەرىپى، ئەرەب ئېلىبەسىنىڭ ئىككىنچى ھەرىپى.

## ئوقۇلىشى
ئۇيغۇرچە بې (be)\ ئەرەبچە ب (bāʾ)

## تۈرلىنىشى
ب ھەرىپى جاراڭلىق ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، ھەم پارتىلاڭغۇ ئۈزۈك تۈۋۇش، ھەم كالپۇك تاۋۇشىدۇر.

## يېزىلىشى
left
left|215x215px
ئاۋۋال ئوڭدىن سولغا ئاساسىي گەۋدە (ٮ) سوڭرە ئاستىغا چىكىت (٠) قويىلىدۇ.

## باشقا ئەلىفبەلەردە:
لاتىن:  B

رۇس: Б




## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر كونا يېزىقى
تۈر:ئۈزۈك تاۋۇشلار
تۈر:ئەرەب يېزىقى
تۈركچە ۋىكىپېدىيە

تۈركچە ۋىكىپېدىيە، ۋىكىپېدىيەنىڭ تۈركچە نۇسخىسىدۇر. 2002- يىل 11- ئايدا باشلىغان. تۇنجى يېزىلغان تېما چىڭگىزخان بولۇپ،    ئىتىبارى بىلەن n دانە ماقالە باردۇر. ۋىكىپېدىيەلەر ئىچىدە دۇنيا بويىچە 29- ئورۇندا، تۈركىي تىللىق ۋېكىپېدىيەلەر بويىچە بىرىنچى ئورۇندا تۇرىدۇ.

تۈركچە ۋىكىپېدىيەدە قاتناشقۇچى تىزىملانغان، بۇلاردىن  باشقۇرغۇچىسى باردۇر. قوللانغۇچىلاردىن  نەپەر ئاخىرىقى بىر ئاي ئىچىدە كەمىدە 1 قېتىم تەھرىرلەش قىلغان. توپلام تەھرىرلەش سانى  قېتىمغا يەتكەن. 














## مەنبەلەر
يېزىق

thumb|250x250px|م.ب 26. ئەسرگە تەۋە بىر سومېر بېتىكى. پۈتۈكتە بىر باش راھىبەگە ۋەزىپىگە تاللانغان كۈنى بېرىلگەن سوۋغاتلارنىڭ بىر تىزىملىكى كۆرۈلمەكتە.

**يېزىق؛** ئىسىم، تىلنى (سۆزلەنگەن گەپ-سۆزنى) خاتىرلەيدۇرغان شەرتلىك بەلگە؛ مەئلۇم بىر تەرتىپتە، تىلغا دائىر كۆرگىلى بولىدىغان ئىشارەتلەر قوللىنىلغان بىر تۈر ئالاقە قۇرالىدۇر.

چۈنكى ئاغزاكى تىل تۈرلۈك ئاساسىي سەۋىيەلەردىن (جۈملە، كەلىمە، بوغۇم ۋە فونېما) بارلىققا كېلىدۇ ۋە ھەرقانداق بىر يېزىق سېستىمىسى بۇ سەۋىيەلەردىن ئادەتتە "پەقەتلا بىرىنى" تەمسىل قىلىدۇ. 

## مەنبەلەر
قازاقچە ۋىكىپېدىيە

قازاقچە ۋىكىپېدىيە (قازاقچە: Қазақша Уикипедия)، ۋىكىپېدىيەنىڭ قازاقچە نۇسخىسىدۇر. 2002- يىل 6- ئايدا يېزىلىشقا باشلىغان. دەستلەپتە ئىنتايىن ئاستا كېڭەيگەن قازاقچە ۋىكىپېدىيە، 2011- يىلدىن ئىتىبارەن سۈرئەت بىلەن بېيىشقا باشلىغان. ئەرەب ھەرىپلىرى ئاساسىدىكى قازاقچە، لاتىن ھەرىپلىرى ۋە كرىل ھەرىپلىرى بولۇپ ئۈچ خىل يېزىق بويىچە يېزىلماقتا.

   غىچە بىلەن 217 مىڭ 488 ماقالە باردۇر. تۈركىت تىللىق ۋىكىپېدىيەلەر ئىچىدە ئىككىنچى ئورۇندا تۇرىدۇ.















## مەنبەلەر
ئەرەب ھەرىپلىرى ئاساسىدىكى قازاق يېزىقى

thumb|452x452px|ئەرەپ ھەرىپلىرى ئاساسىدىكى قازاق ئېلىبەسى
ئەرەب ھەرپلىرى ئاساسىدىكى قازاق يېزىقى جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى تەۋەلىكىدىكى، ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى ۋە چىڭخەي، گەنسۇ قاتارلىق جايلاردا ئولتۇراقلاشقان قازاقلار تەرىپىدىن قوللىنىلىدىغان يېزىق بولۇ، 33 ھەرىپتىن تەشكىل تاپقان.

## مەنبەلەر

تۈر:تۈركىي تىللار
تۈر:ئەرەب ئېلىپبەسى
تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى
ئەسسالامۇئەلەيكۇم

مىنىڭ دوختۇرلۇقنى ئۈگەنگۈم باتتى كورلا تىببى ئۇنۋېرىستىتتا لىكىن كىرەلمەي ۋاتىمەن مەكتەپكە ئەگەر قۇلۇڭلاردىن كەلسە ماڭا ياردەم قۇلۇڭلارنى سۇنغان بولساڭلە ئەزىزلە كوت كوت نۇمرۇم:2795241080
ئۈندىدار نۇمۇرۇم:naprat9444

## مەنبەلەر
تۈركىي تىللار

link=https://ug.wikipedia.org/wiki/%DA%BE%DB%86%D8%AC%D8%AC%DB%95%D8%AA:Map-TurkicLanguages.png|left|thumb|350x350px
تۈركىي تىللەر ياكى تۈركىي لەھچەلەر، شەرقىي ياۋروپادىن سىبىرىيە ۋە جۇڭگونىڭ غەربىگىچە ئۇزانغان بىر رايوندا ئانا تىل سۈپىتىدە 180 مىلىيون كىشى تامانىدىن، ئىككىنچى تىل سۈپىتىدە سۆزلەشكۈچىلەر بىلەن بىرگە تەخمىنەن 250 مىلىيون كىشى تەرەفىدىن سۆزلىشىلىدىغان، 40 ئوخشىمىغان تىلغا بۆلۈنگەن بىر تىل ئائىلىسىدۇر. 

تۈركىي تىللار ئالتاي تىللىرى سېستىمىسىغا مەنسۇپتۇر. ئەڭ كۆپ سۆزلىشىلگەن تۈركىي تىل تۈركىيە تۈركچىسىدۇر. ئۇنىڭدىن قالسا نەۋبەت بىلەن ئەزەربەيجانچە، ئۆزبەكچە، ئۇيغۇرچە، قازاقچە، تۈركمەنچە، تاتارچە، قىرغىزچە كەلمەكتە.

تۈركىي تىللارنى باشقا تىل ئائىلىرىدىن پەرقلەندۈرگەن بىر ئالاھىيدىلىكى، سۆزلەشكۈچىلەرنىڭ ئۇزۇن مۇددەت كۆچمەن ھايات ياشىغانلىقى ۋە بۇنىڭغا باغلىق ھالدا بۇ تىللارنىڭ داۋاملىق بىر-بىرلىرى بىلەن تەسىرلەشكەن بولىشىدۇر. تۈرك تىللارنىڭ نۇرغۇن ئوخشاش مەنىدە قوللىنىلغان ئورتاق سۆزلۈكلەرگە ئىگە بولۇش بىلەن بىرگە جۈملە تۈزلۈشلىرىمۇ ئوخشاشتۇر. بۇ يۈزدىن تۈرك تىللارىنىڭ بىر تىل ئائىلىسى بولماي، بىرلا تىلنىڭ شىۋىلىرى دېگەن كۆرۈشمۇ باردۇر ۋە *تۈرك شىۋىلىرى*، *زامانىۋىي تۈرك يېزىق تىللىرى* ياكى *تۈرك تىلىنىڭ تارماقلىرى* دېگەندەك ئىسىملارمۇ ئۇچرايدۇ. (*قاراڭ*: "تىل" ۋە "لەھچە" تالاش-تارتىشى)
## مەنبەلەر

تۈر:تىل سىستېمىسى
تۈر:تىل بويىچە ئايرىلغان تۈرلەر
تۈر:تۈرك تىللار ئائىلىسى
شىمالىي سېپرۇس تۈرك جۇمھۇرىيىتى

**شىمالىي قىبرىس (سېپروس) تۈرك جۇمھۇرىيتى** (تۈركچە: Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti، قىسقىچە: KKTC ياكى Kuzey Kıbrıs\**شىمالىي قىبرىس**)، ئوتتۇرا يەر دېڭىزى نىڭ ئۈچۈنچى چوڭ ئارىلى ۋە ئاناتولىيە يارىم ئالرالىنىڭ 65 كىلومېتر جەنۇبىغا قبرىس\سېپروس ئارىلىنىڭ شىمالىغا جايلاشقان de facto مۇستەقىل دۆلەتدۇر. مۇستەقىللىقى تۈركىيەدىن باشقا ھېچقانداق ئەل تەرىپىدىن ئېتىراپ قىلىنمايدۇ.بۇگۈن نۇرغۇنلىغان دۆلەتلەر، ب د ت ۋە ياۋروپا ئىتتىڧاقى قاتارلىق خەلقئارالىق قۇرلۇشلار تەرەڧىدىن ئارالنىڭ ڧەقەتلا جەنۇبىنى كونترول قىلالىغان قىبرىس رۇم ھۆكىمىتى توپراقلارى ئىچىدە قەبۇل قىلىنماقتا، شىمالىي قىبرىس تۈرك جۇمھۇرىيەتى بولسا de facto دەپ قارالماقتا. ب د ت ۋە ياۋروپا ئىتتىڧاقى كونسىيسىگە كۆرە، تۈركىيەنىڭ ئىشغالى ئاستىدادۇر.

مۇستەقىللىقىنى جاكارلىغاندىن بۇيان تۈركىيە ترەڧىدىن ئىقتىسادىي، سىياسىي ۋە ئەسكەرىي ياردەملىرى بېرىلمەكتە. تۈركىيەدە «بالا ۋەتەن»، «يېشلىئارال» ياكى «جەننەت ئارال» دېيىلىدۇ.

= قوشۇن =

شىماىي قىرىستا خەۋپسىزلىك كۈچلىرى قۇماندانلىقى (خ.ك.ق) نامىدا تۈمەن\دېۋىزىيە سەۋىيەسىدە بىر ئەسكىرى بىرلىك بار. خ.ك.ق قارمىقىدا 18 دىن 40 ياشقىچە بولغان مەجبورىي ئەسكەرلىككە ئېلىنغان 4000 نەڧەر خادىم باردۇر. شۇنىڭدەك تۈرك قۇراللىق كۈچلىرى نىڭ 11. كورپۇس قىبرىس تۈرك تېنچلىق قۇۋۋەتلىرى قوماندانلىقى قىبرىسقا يەرلەشكەندۇر.
## مەنبەلەر
قىتئە

**قىتئە**، يەر يۈزىنى تەشكىل قىلغان بۈيۈك قۇرۇقلۇق پارچىلىرى. ئەرەبچەدىن تىلىمىزغا كىرگەن سۆز بولۇپ، ئىسىم سۆز تۈركۈمىگە تەۋە.

① ‹جۇغ› يەر شارىنىڭ دېڭىز ۋە ئوكيانلار بىلەن قورشالغان ئالاھىدە قىسىملىرىنىڭ ھەربىرى. 

دۇنيانىڭ يەتتە قىتئەسى تۆۋەندىكىچە:
* ئافرىقا
* ئاسىيا
* ئانتاركىتىدا
* شىمالىي ئامېرىكا
* جەنۇبىي ئامېرىكا
* ئوكيانىيە
* ياۋروپا
ئايرىم قىتئە دەپ قارالغانلار:
* ئاۋسترالىيە
* ئوكيانىيە
تاقىم قىتئەلەر:
* ئاۋسترالىيە
* ئافرىقا - ياۋرۇئاسىيا
* جەنۇبىي ئامېرىكا - شىمالىي ئامېرىكا

## باشقا مەناسى
②‹ئەد› لىرىك شېئىرلارنىڭ كلاسسىك ئەدەبىياتتىكى بىر تۈرى. ئۇنىڭدا جۈپ مىسرالار (ئىككىنچى، تۆتىنچى، مىسرالار) قاپىيىلىنىپ، تاق مىسرالار ئوچۇق قالىدۇ. ئۇ ھەجىم جەھەتتىن قىسقا، مەزمۇن جەھەتتىن چوڭقۇر بولۇشنى تەلەپ قىلىدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:قىتئە قېلىپلىرى
تۈر:جۇغراپىيە
تۈر:قىتئە
URL

**URL بولسا** (Uniform Resource Locator, بىرلىك مەنبە بايقىغۇچ) نىڭ قىسقارتمىسى بولۇپ، توردا بىر مەنبەگە (ھۆججەت\بەلگە ياكى رەسىم كەبى) توغۇرلانغان، ئۆلچەملىك بىر فورماتقا ئۇيغۇن بىر ئىشارەت تەرتىبىدۇر. مەسىلەن، مەزكۇر بەتنىڭ ۋىكىپېدىيەدىكى URL سى تۆۋەندىكىچە:

`http://ug.wikipedia.org/wiki/URL`.

HTTP URL لەر، ئادەتتە تور ئادرېسى دەپ ئاتىلىدۇ.
## مەنبەلەر
ئۇيغۇرچە ۋىكىپېدىيە

ئۇيغۇرچە ۋىكىپېدىيە، ۋىكىپېدىيەنىڭ ئۇيغۇرچە نۇسخىسىدۇر. ئۇيغۇرچە ۋىكىپېدىيە 2012- يىل 5- ئىيۇن ئىتىبارى بىلەن ئېچىلغان بولۇپ، ئۇيغۇر كونا يېزىقى، ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى ۋە ئۇيغۇر كرىل يېزىقى قاتارلىق ئۈچ خىل يېزىقتا ماقالە يېزىلىدۇ.

= ساندان =
   ئېتىبارى بىلەن  ماقالىگە ئىگە.   قاتناشقۇچى تىزىملانغان. بۇلاردىن  باشقۇرغۇچىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان  نەپەر ئاخىرىقى بىر ئاي ئىچىدە كەمىدە 1 قېتىم تەھرىرلەش قىلغان.  قۇرۇلغان كۈندىن بۇيان توپلام تەھرىرلەش سانى  قېتىمغا يەتكەن. 

ئۇيغۇرچە ۋىكىپېدىيە 17 - ئاپرېل 2025 كۈنى 9500 - ماقالەسىنى يازغان. ئۇيغۇرچە دۇنيا تىللىرىدىكى ۋىكىپېدىيەلەر ئىچىدە 179. ئورۇندا تۇرماقتا.


## مەنبە

## مەنبەلەر
تۈرك قۇراللىق كۈچلىرى

تۈرك قۇراللىق كۈچلىرى (تۈركچە: *Türk Silahlı Kuvvetleri*، قىسقارتما: *TSK*) تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى دەۋلەتىنىڭ تاشقىرىدىن كەلگۈسى ھەر قانداق تەھدىدكە قارشى مۇدافىئە ۋەزىفەسىنى ئۈستىگە ئالغان قۇراللىق دەۋلەت كۈچىدۇر. جازا يۈرۈش كۈچى، تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى ئاساسىي قانۇنىدىن كەلمەكتە. باش قۇماندانى ئەلباشى ئېرۇر. تۈرك قۇراللىق كۈچلىرى؛ قۇرۇقلۇق ئارمىيە، دېڭىز ئارمىيە ۋە ھاۋا ئارمىيىسى قاتارلىق ئۈچ ئاساسىي قۇۋۋەتتىن تەشكىل تاپىدۇ. تېنچلىق مەزگىلىدە ئىچكى ئىشلار مىنىستېرلىكىگە باغلىق ۋەزىپە ئاتقارغان ۋە ئۇرۇش مەزگىلىدە قۇرۇقلۇق ۋە دېڭىز ئارمىيىسى قۇماندانلىق شىتابىغا تەۋە بولغان ژاندارما ۋە ساھىل بىخەتەرلىك بولسا تارماق ئورگانلاردۇر. توپلام كۈچ ۋە سان نوقتىسىدىن دۇنيانىڭ 8، ناتونىڭ بولسا ئا ق ش دىن كېيىنكى 2. چوڭ ئارمىيىسىدۇر.
## مەنبەلەر

تۈر:دۆلەت دەرىجىلىك قۇراللىق كۈچلەر
تۈر:قوشۇن
توماس ئېدىسون

**توماس ئالۋا ئىدىسون** (ئىنگ: *Thomas Alva Edison*) بولسا  20. ئەسردە ھاياتىنى ئۆز ئىجادىيەتلىرى بىلەن ناھايەتتە بۈيۈك تەئسىرگە سازاۋەر قىلغان ئامېرىكالىق كەشفىياتچى ۋە سودىگەر. بەئزى ئىجادلارى تامامەن ئۆزىگە خاس بولۇش بىلەن بىرگە، بۇرۇنقى ئىجادلارنى يېڭىلاش ۋە يا ئۇنىڭ يېتەكچىلىكىدىكى يۈزلەرچە كىشىگە ئائىتتۇر. شۇنداقتىمۇ ئېدىسون قولىدىكى ئۆز ئاتى بىلەن بېرىلگەن ئامېرىكان پاتېنتى بىلەن تارىختىكى ئەڭ مۇھىم ۋە ئەڭ مول ھوسوللۇق مۇجىد (كەشفىياتچى) لەرنىڭ بىرى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. پاتېنتلىرىنىڭ كۆپىنچىسى ئامېرىكادىن باشقا گېرمانىيە، فرانسيە ۋە ئەنگىلىيەنىڭ ماقۇللىغا ئېرىشكەن.

## ھاياتى

### بالىلىق ۋە ياشلىق دەۋرى

= ئىجادىيەتلىرى =

= مەنبە =

link=https://ug.wikipedia.org/wiki/%DA%BE%DB%86%D8%AC%D8%AC%DB%95%D8%AA:A day with Thomas A. Edison.webm|thumb|''A Day with Thomas Edison'' (1922)
link=https://ug.wikipedia.org/wiki/%DA%BE%DB%86%D8%AC%D8%AC%DB%95%D8%AA:Edison_bulb.jpg|thumb|342x342px|ئۇ كەشىپ قىلغان تۇنجى لامپۇچكا
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:مەشھۇر شەخسلەر
شەرقىي شىمالىي ئاسىيا

thumb|297x297px|شەرقىي شىمالىي ئاسىيا
شەرقىي شىمالىي ئاسىيا، ئاسىيانىڭ شەرقىي شىمالىنى تېنچ ئوكياننىڭ قىرغىقى ياكى يېقىنلىرىنى كۆرسىتىدۇ. شەرقىي ئاسىيانىڭ كىچىك دۆلەتلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. 

شەرقىي شىمالىي ئاسىيا ئاتالغۇسى 1930- يىللاردا ئا ق ش تارىخچىسى ۋە سىياسەتشۇناس روبېرت كەرنېر تەرەپىدىن ئومۇملاشتۇرۇلغان. كەرنېرنىڭ قارىشىچە بۇ رايون غەربتە بايقال كۆلىدىن شەرقتە تېنچ ئوكيانغىچە ئۇزانغان موڭغۇل ئىگىزلىكى، مانجۇرىيە ۋادىسى، كورىيە يېرىم ئارىلى ۋە شەرقىي سىبىرىيەنىڭ تاغلىق قىسىملىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.











## مەنبەلەر
بەھرەيىن

left|thumb|250x250px|بەھرېيىن
left|thumb|دۆلەت بايرىقى
**بەھرېيىن** بولسا ئاسىيا جايلاشقان بىر دەۋلەت. ئۇنىڭ پايتەختى ۋە ئاڭ چوڭ شەھرى ماناما. دەۋلەت تىلى ئەرەب تىلى. ھازىرقى باش ۋەزىر خەلىفەھ ئىبن سۇلمان ئەل خەلىفەھ. بۇ دەۋلەت 1971 يىلى 12 ئاينىڭ 16 كۇنى مۇستەققىل بولغان، يەر مەيدانى 655 كۇۋادىرات كىلومېتر، نوپۇسى 1 مىللىيون 046 مىڭ.

## مەنبەلەر

تۈر:ئەرەب ئەللىرى
تۈر:ئەرەب يېرىم ئارىلى
تۈر:ئىسلام ئەللىرى ئىتتىپاقى
تۈر:ئوتتۇرا شەرق
تۈر:پارس قولتۇقى
تۈر:ھىندى ئوكيان
پاكىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى

left|thumb|250x250px|پاكىستانleft|thumb|دۆلەت بايرىقى**پاكىستان** (ئوردۇچە: پاکِستان) ، رەسمىي پاكىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى (ئوردۇچە: اِسلامی جمہوریہ پاكِستان) ،  ئۇ دۇنيادىكى نوپۇسى ئەڭ كۆپ 5-دۆلەت ، نوپۇسى 241 مىليون 490 مىڭدىن ئاشىدۇ.پاكىستان جەنۇبى ئاسىياغا جايلاشقان  دۆلەت.   پايتەختى  ئىسلاماباد، ئەڭ چوڭ شەھرى كاراچى. دۆلەت تىلى  ئوردو تىلى. ھازىرقى زۇڭتۇڭ مەمنۇن ھۈسەين. ھازىرقى باش مىنىستىر ئىمرانخان نىيازى . پاكىستان 1947- يىلى 8 -ئاينىڭ 14- كۇنى مۇستەقىلىل بولغان، يەر مەيدانى 881 مىڭ 913 كۇۋادىرات كىلومېتىر.

## مەنبەلەر

تۈر:دۆلەتلەر
تۈر:جەنۇبىي ئاسىيا
ئافرىقا-ياۋروئاسىيا

thumb|354x354px|ئافرىقا-ياۋروئاسىيا ۋە ئۇنىڭغا قارام ئاراللار
**ياۋرافراسىيا**، **ئاۋراسىكا**، **ئافرىقا-ياۋروئاسىيا** ياكى **ئافرو-ياۋراسىيا** ئافرىقا ۋە ياۋروئاسىيانى بىر قىتئە دەپ ئىپادىلەيدىغان ئاتالغۇدۇر. بۇ ەەۋدىنى تەشكىل قىلغان قىتئەلەر دۇنيا نۇفۇسىنىڭ 85% ىنى (تەخمىنەن 5.7 مىلىيارد كىشى) قاپلايدۇ. شۇنداقلا بۇ قىتئە كونا دۇنيا دەپمۇ ئاتىلىدۇ.

جۇغراپىيىلىك نوقتىدى، ئافرىقا ۋە ياۋروئاسىيا سۇۋەيىش قانىلى بىلەن بۆلۈنگەن. ياۋروئاسىيا بولسا ياۋروپا ۋە ئاسىيا دەپ ئىككىگە بۆلۈنگەن (گېئولوگىك بۆلۈنىشىدىن زىيادە مەدەنىيەت پەرقى يۈزىسىدىن بۆلۈنگەن).

بەئزى ئاكادېمىكلەر ياۋرافراسىيا دەپ تىلغا ئالماقتا، شۇنداقتىمۇ بۇ ئاتالغۇ كۆپ ئېتىراپ قىلىنمىغان. گېئوپولىتىكادا، ئافرىقا-ياۋروئاسىيا چوڭ قۇرۇقلىقى (بېرتانىيە ئاراللىرى، ياپونىيا ۋە ماداغاسقار قاتارلىق ئاراللار سىرتىدا) **دۇنيا ئارىلى** دەپ ئاتىلىدۇ. بۇ پىلانىتنىڭ ئەڭ چوڭ ئارىلىدۇر.

كۆھنە دۇنيا ئافرىقا-ياۋروئاسىيا ۋە ئەتراپىدىكى ئاراللارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:
* ياۋروئاسىيا
** ئاسىيا
*** شىمالىي ئاسىيا
*** غەربىي ئاسىيا
*** ئوتتۇرا ئاسىيا
*** شەرقىي ئاسىيا
*** جەنۇبىي ئاسىيا
*** شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا
** ياۋروپا
*** شىمالىي ياۋروپا
*** غەربىي ياۋروپا
*** ئوتتۇرا ياۋروپا
*** شەرقىي ياۋروپا
*** جەنۇبىي ياۋروپا
* ئافرىقا
** شىمالىي ئافرىقا
** غەربىي ئافرىقا
** ئوتتۇرا ئافرىقا
** شەرقىي ئافرىقا
** جەنۇبىي ئافرىقا
گئېلېوگىيىلىك ئاتالغۇلاردا، ئافرىقا-ياۋروئاسىيا، ئافرىقا ياۋروپاغا سوقۇلۇپ دەرىجىدىن تاشقىرى قىتئە شەكىللىنىدۇ. بۇ ۋاقىئە تەخمىنەن كۈنىمىزدىن 600 مىڭ يىل سوڭرە، ئىسپانىيەنىڭ جەنۇبىي چوققىلىرى بىلەن ئافرىقىنىڭ ئۇچرىشىشى بىلەن ئوتتۇرىغا چىقىشى مۇمكىن. بۇ ئىش يۈز بەرگەندە، ئوتتۇرا يەر دېڭىزى، ئاتلانتىك ئوكياندىن ئايرىلىدۇ. ئافرىقىنىڭ بۇنىڭدىن 50 مىلىيون يىل ئىچىدە تامامەن سوقۇلىشى بىلەن، ئاقدېڭىزنىڭ يوقىلىشى ۋە يېڭى تاغ تىزمىلىرىنىڭ (ئالپىس تاغ تىزمىسىغا قوشۇلۇپ) مەيدانغا چىقىشى كۈتۈلمەكتە.

## Kaynaklar

## مەنبەلەر

تۈر:جۇغراپىيە
تۈر:قىتئە
جەنۇبىي ئاسىيا

thumb|323x323px|
جەنۇبىي ئاسىيا
**جەنۇبىي ئاسىيا**، ئاسىيا قىتئەسىنىڭ جەنۇبى قىسمىغا بېرىلگەن ئات. ھىندىستان، پاكىستان، بانگلادېش، سرىلانكا، نېپال، بۇتان، مالدىۋ ئاراللىرى ۋە ئافغانىستان ئۈچۈنمۇ قوللىنىلىدۇ.
دۇنيا نۇفۇسىنىڭ بەشتىن بىرى جەنۇبىي ئاسىيادا ياشاماقتا. ئېتنىك مەنادا رەڭگارەڭ رايونلار ۋە 30 دىن زىيادە تىلدا سۆزلىشىلىدۇ. 

جەنۇبىي ئاسىيانىڭ ئەڭ چوڭ شەھەرلىرى بومباي، دېھلى، كالكۇتتا، كاراچى، چەنناي، داكا ۋە لاھور قاتارلىقلار.
## مەنبەلەر
غەربىي ئاسىيا

link=https://ug.wikipedia.org/wiki/%DA%BE%DB%86%D8%AC%D8%AC%DB%95%D8%AA:Western%20Asia%20(orthographic%20projection).svg|thumb|276x276px|غەربىي ئاسىيا
**غەربىي ئاسىيا**، ئاسىيانىڭ غەربى قىسمىغا بېرىلگەن نام بولۇپ، كافكازىيەنىڭ بىر قىسمى، بىلادۇششام، ئاناتولىيە ۋە مىسسوپوتامىيە، ئىران ئىگىزلىكىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

جەنۇبتا پارس قولتۇقى ۋە ھىندى ئوكيان، غەربتە قىزىل دېڭىز ۋە ئاق دېڭىز، شىمالدا قارا دېڭىز ۋە ھازار دېڭىزى بىلەن ئورىلىپ تۇرىدۇ.

بۇ رايوندىكى دۆلەتلەر بولسا: ئەرمېنىيە، ئەزەربەيجان، بەھرەيىن، شىمالىي سېپروس، سىپرۇس، گرۇزىيە، ئابغازىيە، شىمالىي ئوسەتىئا، ئىران، ئىراق، ئىسرائىلىيە، پەلەستىن، ئىئوردانىيە، كۇۋەيت، لىۋان، ئومان، قاتار، سەئۇدى ئەرەبىستان، سۇرىيە، تۈركىيە، بىرلەشمە ئەرەب ئەمىرلىكلىرى ۋە يەمەن قاتارلىقلار.

غەربىي ۋە غەربىي جەنۇبىي ئاسىيا ئەللىرىنىڭ كۆپىنچىسى مۇسۇلماندۇر.

= قاراڭ =
ئوتتۇرا شەرق

## مەنبەلەر

*
ئوتتۇرا شەرق

thumb|272x272px|ئوتتۇرا شەرق ئەللىرىنىڭ دۇنيا خەرىتىسىدىكى ئورنى
قۇيۇق يېشىل: ئەنئەنىۋىي قاراشتىكى ئوتتۇرا شەرق؛

يېشىل: گ8 گە كۆرە ئوتتۇرا شەرق؛

ئوچۇق يېشىل: ئوتتۇرا شەرققە يېقىندىن ئالاقەدار ئەللەر
**ئوتتۇرا شەرق** ياكى **ئورتاشەرق**، ئاسىيا، ياۋروپا ۋە ئافرىقانىڭ بىر بىرىگە ئەڭ يېقىنلاشقان يېرى ۋە بىر بىرىگە قوشنا دۆلەتلەر تامانىدىن تەشكىل قىلىنغان رايون. ئاق دېڭىزدىن پاكىستانغىچە ئۇزايدۇ ۋە ئەرەب يېرىم ئارىلىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئوتتۇرا شەرق ئاتالغۇسى ياۋروپا مەركەزىيەتچى كۆز قاراشقا تايىنىدۇ ۋە بېرتانىيەلىكلەرنىڭ 19. ئەسردە قوللىنىشقا باشلىغان بىر ئاتالغۇدۇر. بۇ ئاتالغۇدا ئەنگىلىيە ۋە ياۋروپا ئەللىرى مەركەز قەبۇل قىلىنغاندۇر: شەرق، ئۇزاق شەرق، يېقىن شەرق ۋە ئوتتۇرا شەرق دېگەندەك ئاتالغۇلار بۇنىڭغا كۆرە ئوتتۇراىغا قويۇلغان.

## مەنبەلەر

تۈر:ئوتتۇرا شەرق
تۈر:شىمالىي ئافرىقا
تۈر:غەربىي ئاسىيا
شىمالىي ئاسىيا

thumb|300x300px|شىمالىي ئاسىيا
**شىمالىي ئاسىيا**، ئاسىيانىڭ قەتئەسىنىڭ شىمالدىكى قىسمىدۇر. غەربتە ئۇرال تاغلىرى، شەرقتە بېرىنگ بوغۇزى، شىمالدا شىمالىي مۇز ئوكيان، جەنۇبتا موڭغۇلىيە بىلەن ئورىلىپ تۇرىدۇ. شىمالىي ئاسىيادا رۇسىيەگە قاراشلىق يىراق شەرق فېدېرال رايونى ۋە ئۇرال فېدېرال رايونى باردۇر. 

شىمالىي ئاسىيادا تۇندىرا ئىقلىمى ھاكىم بولۇپ، كەڭ ئورمانلىق رايونغا ئىگە. نۇفۇسى تەخمىنەن 40 مىلىيون ئەتراپىدا ۋە نۇپۇسنىڭ بۈيۈك بۆلۈمىنى رۇسلار تەشكىل قىلىدۇ. يەر مەيدانى تەخمىنەن 13 مىڭ 100 كۋادرات كلومېتر.

## ئەسكەرتىش
* ياپونىيە بىر شەرقىي ئاسىيا دۆلىتى بولۇ، بەئزىدە شىمالىي ئاسىيا دۆلىتى سانىلىدۇ.

## مەنبەلەر








## مەنبەلەر

تۈر:جۇغراپىيە
تۈر:قىتئە
تۈر:ئاسىيا
تېنچ ئوكيان

thumb|289x289px|تېنچ ئوكيان**تېنچ ئوكيان** ياكى **بۈيۈك ئوكيان**، ئامېرىكا، ئاسىيا ۋە ئوكيانۇسىيە قىتئەلەرى ئاراسىدا ۋە دۇنيادا ئەڭ بۈيۈك ئوكياندۇر. خەلقئارادا **پاسىفىك ئوكيان** دەپ ئاتىلىدۇ كى، بۇ ئىسىم ئىسپانىيە قراللىقىغا ۋاكالەتەن دۇنيانى ئايلانغان پورتۇگال دېڭىزچىك فەردىناند ماگېللان تەرىپىدىن بېرىلگەن. ماگېللان، كۈنلەرچە دەۋام قىلغان بوران چاپقۇنلۇق شارائىتتىن سوڭرە ماجېللان بوغۇزى دەپ ئاتىغان يەردىن ئۆتۈپ بۇ ئوكيانغا كىرگەندە، بوران چاپقۇن توختاپ، تېپتىنىچ سۇلارغا قاۋۇشقانلىقىدىن پورتۇگالچە "تېنچ" مەنىسىدىكى "Pasifico" سۆزلۈكىدىن يولغا چىقىپ بۇ ئىسىمنى بەرگەن.

179.7 مىلىيون كلومېتر2 يۈز ئۆلچىمىگە ئىگىدۇر. تەخمىنەن ئاتلانتىك ئوكيان ۋە ھىندى ئوكياننىڭ ئومۇمىي يۈز ئۆلچىمىگە تەڭ كېلىدۇ.

ئەڭ چوڭقۇر يېرى 11.034 مېتر بىلەن مارىياننا ئويمانلىقى بولۇپ، بۇ يەر شۇنداقلا دۇنيانىڭ ئەڭ چوڭقۇر يېرىدۇر. ئەڭ ئاۋات ئارال تاھىتى ئېرۇر. شۇنداقلا دۇنيادىكى يەر تەۋرەشلەرنىڭ 90% ى ۋە چوڭ يەر تەۋرەشلەرنىڭ 80% ى تېنچ ئوكيان رايونىدا يۈز بەرمەكتە. بۇنىڭ سەبەبى، بۈيۈك ئوكياننىڭ بەك چوڭقۇر بولىشىدۇر. ھەجىمى 708 مىلىيون كلومېتر كۇب بولۇپ قاپلىغان مەيدانى يەر يۈزىدىكى ئومۇمىي قۇرۇقلۇقلاردىنمۇ چوڭراق ئېرۇر. 

تېنچ ئوكياننىڭ 3.000-3.500 مېتردىنمۇ چوڭقۇر ھەر يېرىدە ئىسسىقلىق 2 °C گرادوسنىڭ ئاستىدا. 

تېنچ ئوكياندا چوڭ كىچىك 20 مىڭ ئارال باردۇر. بۇنىغا قارىماي توپلام يۈز ئۆلچىمىنىڭ 1% چىلىك قىسمى قۇرۇقلۇقتۇر. ياپونىيە، ھىندونېزىيە ۋە يېڭى گىنە ۋ.ب ۋولقانىك ئاراللار بىلەن ئورىلىپ تۇرىدۇ. بۇ ئاراللار "ئوت چەمبىرى" دەپ ئاتىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:جۇغراپىيە
تۈر:ئوكيانلار
ئوكيان

thumb|286x286px|دۇنيانىڭ بەش ئوكيانى
**ئوكيان**، يەر شارى يۈزىنىڭ سۇ بىلەن قاپلانغان كەڭ ئورۇنلىرى بولۇپ، قىتئەلەرنى بىر بىرىاىن ئايرىغان چوڭقۇر، پايانسىز، ئوچۇق دېڭىزلاردۇر. يەر يۈزىنىڭ تەخمىنەن ئۈچتىن ئىككىسى (71%) قاپلايدۇ، ۋە بۇ ئوكيانلارنىڭ تەخمىنەن يېرىمىنىڭ سۇ سەۋىيىسى 3.000 مېتىرنىڭ ئۈستىدىدۇر. ئوكيان سۆزلىكى گرېكچە "دەريا" مەنىسىدىكى "*Okeanos*" تىن كەلمەكتە. يۇنانلىقلار جەبەلىتارىق بوغۇزىدىن كەلگەن كۈچلۈك ئېقىمنى بايقىغان ۋە ئۇنى بىر دەريا دەپ قالغان.
## مەنبەلەر

تۈر:جۇغراپىيە
تۈر:ئوكيانلار
ياۋروئاسىيا

thumb|263x263px|ياۋروئاسىيا چوڭ قۇرۇقلىقى
**ياۋروئاسىيا** ياكى **ياۋراسيا**، ياۋروپا ۋە ئاسىيا چوڭ قورۇقلۇقلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان جوغراپىيىلىك رايونغا بېرىلگەن ئات.

ياۋراسىيا كەلىمىسى، ياۋروپا بىلەن ئاسىيا (يەئنى **ياۋرو**\**ياۋر** بىلەن **ئاسىيا**) سۆزلۈكلىرىنىڭ بىرلىشىشىدىن شەكىللەنگەن.
## مەنبەلەر
ئۆزبەكچە ۋىكىپېدىيە

ئۆزبېكچە ۋىكىپېدىيە، ۋىكىپېدىيەنىڭ ئۆزبېك تىلىدىكى نۇسخسىدۇر.ئۆزبېك تىلى ۋىكىپېدىيەسى 2003 يىل كۆنەك ئايىدا ئۆز پائالىيىتىنى باشلىغان. مەزكۇر ۋىكىپېدىيە لاتىن ھەرفلىرى بىلەن يېزىلماقتا بولۇپ، باشبەتتە كرىلچە كۆرۈش ئۈچۈن ئايرىپ پروگرام ھەم قوشۇلغاندۇر.

## ساندان
   ئېتىبارى بىلەن  ماقالىگە ئىگە.  قاتناشقۇچى تىزىملانغان، بۇلاردىن  باشقۇرغۇچىسى باردۇر. قوللانغۇچىلاردىن  نەپەر ئاخىرىقى بىر ئاي ئىچىدە كەمىدە 1 قېتىم تەھرىرلەش قىلغان. توپلام تەھرىرلەش سانى  قېتىمغا يەتكەن. 

















## مەنبەلەر
تاتارچە ۋىكىپېدىيە

**تاتارچە ۋىكىپېدىيە** (تاتارچە: *Татар Википедиясе*)، ۋىكىپېدىيەنىڭ تاتار تىلىدىكى نۇسخاسى بولۇپ، 2003- يىل 15- سىنتەبىردە قۇرۇلغان. 2011- يىل 8- ئىيۇن ئىتىبارى بىلەن تاتارچە ۋىكىپېدىيە 10.000 ماقالىلىك بىر ۋىكىپېدىيە بولدى. شۇنداقلا 100. ئەڭ كۆپ ماقالىلىك ۋىكىپېدىيە بولدى.

ماددىلەرنىڭ كۆپىنچىسى لايھەلەر بولۇپ، تەرجىمە قىلىنغانلىرى بەك ئازدۇر.

   ئېتىبارى بىلەن  ماقالىگە ئىگە.  قاتناشقۇچى تىزىملانغان، بۇلاردىن  باشقۇرغۇچىسى باردۇر.











## مەنبە



## مەنبەلەر
قىرغىزچە ۋىكىپېدىيە

**قىرغىزچە ۋىكىپېدىيە** (قىرغىزچە: *Кыргыз Уикипедиясы*)، ۋىكىپېدىيەنىڭ قىرغىز تىلىدىكى نۇسخاسى بولۇپ، 2002- يىل 3- ئىيۇندە قۇرۇلغان. 2012- يىل 14- سىنتەبىر ئىتىبارى بىلەن قىرغىزچە ۋىكىپېدىيە 10.000 ماقالىلىك بىر ۋىكىپېدىيە بولدى.

   ئېتىبارى بىلەن  ماقالىگە ئىگە.  قاتناشقۇچى تىزىملانغان، بۇلاردىن  باشقۇرغۇچىسى باردۇر.

















## مەنبە


## مەنبەلەر
ئازەرىيچە ۋىكىپېدىيە

**ئازەرىيچە ۋىكىپېدىيە**، ۋىكىپېدىيەنىڭ ئازەرىيچە نۇسخىسىدۇر. ئۇيغۇرچە ۋىكىپېدىيە 2004- يىل كۆنەك ئېيى ئىتىبارى بىلەن ئېچىلغان بولۇپ،    ئېتىبارى بىلەن  ماقالىگە ئىگە.  قاتناشقۇچى تىزىملانغان، بۇلاردىن  باشقۇرغۇچىسى باردۇر.









## مەنبەلەر
جەنۇبىي ئازەرىيچە ۋىكىپېدىيە

**جەنۇبىي ئەزەربەيجانچە ۋىكىپېدىيە**، (جەنۇبىي ئازەرىيچە: تورکجه ویکی‌پدیا) ۋىكىپېدىيەنىڭ ئىراندا ياشىغۇچى ئازەرىي تۈركلىرى تىلىدىكى نۇسخاسىدۇر. ئۇلار ئۆز تىللىرىنى تورکجه دەپ ئاتايدۇ ۋە ئەزەربەيجان لەھچەسىنى بۇگۈنكى ئەزەربەيجان جۇمھۇرىيىتىدىكى لاتىن ئەلىفبەسى ئورنىغا ئەرەب ئەلىفبەسى بىلەن يازماقتا.

تۇنجى ماقالىسى 2015- يىل يېزىلغان.

   ئېتىبارى بىلەن  ماقالىگە ئىگە.  قاتناشقۇچى تىزىملانغان، بۇلاردىن  باشقۇرغۇچىسى باردۇر. قوللانغۇچىلاردىن  نەپەر ئاخىرىقى بىر ئاي ئىچىدە كەمىدە 1 قېتىم تەھرىرلەش قىلغان. توپلام تەھرىرلەش سانى  قېتىمغا يەتكەن. 
## مەنبەلەر
تۇۋاچە ۋىكىپېدىيە

**تۇۋاچە ۋىكىپېدىيە** (تۇۋاچە: *Кыргыз Уикипедиясы*)، ۋىكىپېدىيەنىڭ تۇۋا تىلىدىكى نۇسخاسى بولۇپ، 2006- يىل پائالىيەتكە كىرگەن.

   ئېتىبارى بىلەن  ماقالىگە ئىگە.  قاتناشقۇچى تىزىملانغان، بۇلاردىن  باشقۇرغۇچىسى باردۇر. 

## مەنبەلەر
باشقۇرتچە ۋىكىپېدىيە

**تاتارچە ۋىكىپېدىيە** (باشقۇرتچە: *Башҡорт Википедияһы*)، ۋىكىپېدىيەنىڭ باشقۇرت تىلىدىكى نۇسخاسى بولۇپ، 2002- يىل 2- ئىيۇندە قۇرۇلغان. لېكىن تۇنجى ماقالەسى 2005- يىل 16- ئاپرېل كۈنى يېزىلغان.  2010- يىل 7- دېكابىر ئىتىبارى بىلەن باشقۇرتچە ۋىكىپېدىيە 1.000 ماقالىلىك بىر ۋىكىپېدىيە بولدى. بۇنىڭغا بىنائەت شۇڭقار ژورنىلىدا ۋىكىپېدىيەگە ئالاقەدار ماقالە ئېلان قىلىندى.

= ھازىرقى ھالى =
   ئېتىبارى بىلەن  ماقالىگە ئىگە.  قاتناشقۇچى تىزىملانغان، بۇلاردىن  باشقۇرغۇچىسى باردۇر. 

## مەنبەلەر
قاراچاي-بالقارچە ۋىكىپېدىيە

قاراچاي - بالقارچە ۋىكىپېدىيە، ۋىكىپېدىيەنىڭ قاراچاي-بالقار تىلىدىكى نۇسخىسىدۇر. گاگائۇز تىلىدىكى ۋىكىپېدىيە 2010- يىل 19- مارت ئىتىبارى بىلەن ئېچىلغان.

= ساندان =
   ئېتىبارى بىلەن  ماقالىگە ئىگە. قاتناشقۇچى تىزىملانغان، بۇلاردىن  باشقۇرغۇچىسى باردۇر. قوللانغۇچىلاردىن  نەپەر ئاخىرىقى بىر ئاي ئىچىدە كەمىدە 1 قېتىم تەھرىرلەش قىلغان. توپلام تەھرىرلەش سانى  قېتىمغا يەتكەن. 

## مەنبەلەر
شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا

thumb|334x334px|شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا
شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا، ئاسىيا قىتئەسى بىلەن ئوكيانۇسىيە ئاراسىدىكى رايونغا بېرىلگەن ئىسىمدۇر.

شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيادا يەر ئالغان ئەللەر: برۇنېي دارۇسسالام، شەرقىي تىمور، ھىندونېزىيە، فىلىپپىنلەر، كامبوجا، مالايسىيا، مىيانمار (بىرما)، سىنگاپور، تايلاند، ۋيېتنام قاتارلىقلار.

## مەنبەلەر

تۈر:جۇغراپىيە
تۈر:قىتئە
تۈر:شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا
مۇئەللىف

مۇئەللىف، تىلىمىزغا ئەرەبچىدىن كىرگەن سۆز بولۇپ، بۇگۈنكى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىياتىدا رۇسچەدىن كىرگەن ئاپتور كەلىمىسى كۆپرەك قوللىنىلماقتا.

مۇئەللىف بىرەر ئەدەبىي، ئىلمىي ياكى پۇبلىستىكىلىق ئەسەرنىڭ يازغۇچىسى، ئىجادچىسى. مەسىلەن: «ئەتەبەتۇل ھاقەيىق»نىڭ مۇئەللىفى ئەدىب ئەھمەد يۈكنەكى؛ «قۇتادغۇبىلىك» داستانىنىڭ مۇئەللىفى يۈسۈپ خاس ھاجىپ. «ئاچىل» شىئېرىنىڭ (كېيىنچە ناخشا قىلىپ ئېيتىلغان) ئاپتورى ئابدۇخالىق ئۇيغۇر ۋە باشقىلار.
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر ئەدەبىياتى
تۈر:ئەدەبىيات ئاتالغۇلىرى
ئەدىب ئەھمەد يۈكنەكى

ئەدىب ئەھمەد يۈكنەكى، ئەتەبەتۇل ھەقايىق ئاتلىق مەشھۇر ئەسەرنىڭ مۇئەللىفى بولۇپ، ئەسەرنىڭ ئاخىرىدا ئۆزىنى “ئەدىب ئەخمەت” دېگەن نام بىلەن ئاتايدۇ . ئەسەرگە ئىلاۋە قىلىنغان پارچىلاردا مۇئەللىف “ئەدىب” نامى بىلەن ئاتالغاندىن باشقا، بىر پارچىدا ئەدىبنىڭ يۇرتى سەمەرقەند ئەتراپىدىكى “يۈكنەك” يېزىسى ئىكەنلىكى، ئاتىسىنىڭ ئىسمى "مەخمۇت يۈكنەكى” ئىكەنلىكى ئېيتىلىدۇ . شۇنىڭ ئۈچۈن ئاپتورنىڭ تولۇق ئاتىنى “ئەدىب ئەخمەت بىننى مەخمۇت يۈكنەكى” دەپ ئاتاشقا بولىدۇ. 

ھاياتى ھەققىدە كۆپ مەئلۇمات يوقتۇر.

## قاراڭ
* ئەتەبەتۇل ھەقايىق

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇر ئەدەبىياتى
تۈر:ئۇيغۇر ئەدىبلەر
تۈر:مەشھۇر شەخسلەر
تۈر:قاراخانىيلار دەۋرى
سوزۇق تاۋۇش

ئۇيغۇر تىلىدا جەمئىي 32 تاۋۇش، 32 ھەرپ بار. ئۇلار تۆۋەندىكىچە:

تىلىمىزدىكى بۇ 32 تاۋۇش ئۆپكىدىن چىققان ھاۋا ئېقىمىنىڭ تاۋۇش چىقىرىش ئەزالىرىنىڭ توسالغۇسىغا ئۇچراش ياكى ئۇچرىماسلىقىغا قاراپ، سوزۇق تاۋۇشلار ۋە '''ئۈزۈك تاۋۇشلار''' دەپ ئىككى چوڭ تۈرگە بۆلۈنىدۇ:

### '''سوزۇق تاۋۇشلار''':
ئۆپكىدىن چىققان ھاۋا ئېقىمى تاۋۇش چىقىرىش ئەزالىرىنىڭ توسالغۇسىغا ئۇچرىماي سوزۇلۇپ ئېيتىلىدىغان تاۋۇشلار سوزۇق تاۋۇشلار دەپ ئاتىلىدۇ. 

ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىدا سەككىز سوزۇق تاۋۇش ،بولۇپ ئۇلار:

يۇقىرىقى سەككىز سوزۇق تاۋۇش تەلەپپۇز قىلىنغان چاغدىكى تىل ئورنىغا ۋە بەزى تاۋۇشلارنىڭ تىلىمىزدىكى رولىغا قاراپ تۆۋەندىكى ئۈچ تۈرگە بۆلۈنىدۇ:

يەنە بۇ سوزۇق تاۋۇشلار تەلەپپۇز قىلىنغاندا، لەۋلەرنىڭ يۇمىلاق ھالەتكە كېلىش-كەلمەسلىكىگە قاراپ، 

لەۋلەشكەن سوزۇق تاۋۇشلار ۋە لەۋلەشمىگەن سوزۇق تاۋۇشلار دەپ ئىككىگە بۆلۈنىدۇ.
## مەنبە
نىيازىم تورى
## سىرتقى ئۇلانمىلار
## مەنبەلەر
ئۈزۈك تاۋۇش

ئۇيغۇر تىلىدا جەمئىي 32 تاۋۇش، 32 ھەرپ بار. ئۇلار تۆۋەندىكىچە: 

تىلىمىزدىكى بۇ 32 تاۋۇش ئۆپكىدىن چىققان ھاۋا ئېقىمىنىڭ تاۋۇش چىقىرىش ئەزالىرىنىڭ توسالغۇسىغا ئۇچراش ياكى ئۇچرىماسلىقىغا قاراپ، سوزۇق تاۋۇشلار ۋە '''ئۈزۈك تاۋۇشلار''' دەپ ئىككى چوڭ تۈرگە بۆلۈنىدۇ:

### '''ئۈزۈك تاۋۇشلار''':
ئۆپكىدىن چىققان ھاۋا ئېقىمى تاۋۇش چىقىرىش ئەزالىرىنىڭ توسالغۇسىغا ئۇچراش ئارقىلىق ئۈزۈپ ئېيتىلىدىغان تاۋۇشلار ئۈزۈك تاۋۇشلار دەپ ئاتىلىدۇ. 

ھازىرقى زامان ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىدا جەمئىي 24 ئۈزۈك تاۋۇش بار. ئۇلار:

ئۈزۈك تاۋۇشلار تاۋۇش چىقىرىش ئورنى، تاۋۇش چىقىرىش ئۇسۇلى ۋە تاۋۇش پەردىسىنىڭ تىترەش-تىترىمەسلىكى جەھەتتىن تۆۋەندىكىدەك بىر قانچە تۈرگە بۆلۈنىدۇ:

## مەنبە
نىياىم تورى
## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر
پ

thumb
پ (/p/)؛ پې ھەرىپى ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ 4. ھەرپى ۋە يىگىرمە تۆرت ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ بىرىدۇر. 

ئەسىل ئەرەب ئەلىفبەسىدە بولمىغان بىر ھەرپ بولۇپ، فارسلار ئەرەب يېزىقىنى قوللىنىشقا باشلىغاندىن كېيىن ئىختىرا قىلىنغان بىر ھەرپتۇر.

شۇنداقلا ئەسىل تۈركىي تىللاردا ھەم «پ» ھەرفى يوق بولۇپ، بۇگۈنكى «پ» ھەرفلىك كەلىمىلەرنىڭ بىر قىسمى فارسچە ۋە باشقا تىللاردىن ئۇيغۇرچىگە ئۆتكەندۇر، ياكى ئەسلى تۈركچە سۆزلەرنىك كۆپىنچىسى ئەسلىدىكى ب ھەرفىدىن ئۆزگەرگەندۇر.

## ئوقۇلىشى
ئۇيغۇرچە پې (Pé)\ فارسچە پ (pe)

## تۈرلىنىشى
پ ھەرىپى جاراڭسىز ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، شۇنداقلا پارتىلاڭغۇ تاۋۇش ۋە شۇنداقلا تىل ئۈستى ئالدى قاتتىق تاڭلاي تاۋۇشلىرىدىندۇر.

## يېزىلىشى
ئاۋۋال ئوڭدىن سولغا ئاساسىي گەۋدە (ٮ) سوڭرە ئاستىغا ئۈچ چىكىت (٠) قويىلىدۇ.

## باشقا ئەلىفبەلەردە:
لاتىن: ***'[[T|P]]***'

كرىل: ***'[[П]]***'

## مەنبە

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر تىلى
تۈر:ئۇيغۇر كونا يېزىقى
تۈر:ئۈزۈك تاۋۇشلار
تۈر:پارس ئېلىپبەسى
ت

thumb
ت (t)؛ ت ھەرىپى ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ 5. ھەرپى ۋە يىگىرمە تۆرت ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ بىرىدۇر. 

## ئوقۇلىشى
ئۇيغۇرچە تې (té)\ ئەرەبچە ت (te)

## تۈرلىنىشى
ت ھەرىپى جاراڭسىز ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، پارتىلاڭغۇ، تىل ئۇچى ئالدى چىش تۈۋى تاۋۇشلىرىدىندۇر.

## يېزىلىشى
ئاۋۋال ئوڭدىن سولغا ئاساسىي گەۋدە (ٮ) سوڭرە ئۈست ئوتتۇرىغا چىكىت (٠٠) قويىلىدۇ.

## باشقا ئەلىفبەلەردە:
لاتىن: **[[T]]**

كرىل: **[[П|T]]** 

## مەنبە

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر كونا يېزىقى
تۈر:ئۈزۈك تاۋۇشلار
تۈر:ئەرەب يېزىقى
ئۇيغۇر تىلىنىڭ شىۋىلىرى

thumb
**ئۇيغۇر تىلىنىڭ شىۋىلىرى** ياكى **دىيالېكتلىرى**، دىيالېكت مەلۇم رايوندىكى خەلقلەرنىڭ ئۆزئارا ئالاقىلىشىش قورالى بولۇپ، ئۆزىگە خاس ئالاھىدىلىكلەرگە ئىگە. ئۇيغۇر تىلىنى دىيالېكتلارغا بۆلۈشتە، ئۇيغۇرتىلىنىڭ تەركىبىي قىسىملىرى – فونېتىكا، لېكسىكا ۋە گىرامماتىكا قاتارلىقلاردا ئومۇمىي، سىستېمىلىق بولغان پەرقلەندۈرگۈچ ئالاھىدىلىكلەر ئۆلچەم قىلىنغان.

ھازىرقى زامان ئۇيغۇرتىلى مانا شۇ ئۆلچەمگە ئاساسەن ئۈچ دىيالېكتقا بۆلۈنگەن. ئۇلار:
* مەركىزىي دىيالېكت 
* خوتەن دىيالېكتى 
* لوپنۇر دىيالېكتى 
سىياسىي، ئىقتىساد، مەدەنىيەت، مائارىپ جەھەتلەردە باشقا رايونلارغا ئۈلگىلىك تەسىر كۆرسىتەلەيدىغان ۋە يېتەكلەش رولىغا ئىگە بولغان، كۆلەم جەھەتتە ئاپتونوم رايونىمىز بويىچە ئۇيغۇرلار ياشايدىغان رايوننىڭ تەخمىنەن 3/4 قىسمىنى تەشكىل قىلىدىغان، نوپۇس جەھەتتە باشقا شىۋە ياكى دىيالېكتتا سۆزلىشىدىغان ئۇيغۇرلارنىڭ سانىدىن تەخمىنەن بەش ھەسسە ئارتۇق بولغان (80%)، باشقا دىيالېكتلارغا نىسبەتەن ئەدەبىي تىلىمىزغا يېقىن بولغان، شەرقتە قومۇلدىن تارتىپ، غەربىي جەنۇبتا يەكەنگىچە بولغان قومۇل، ئىلى، تۇرپان، بايىنغۇلىن، ئاقسۇ، كۇچا، قەشقەر قاتارلىق ۋىلايەت، ئوبلاست ۋە ئۈرۈمچى، قاراماي قاتارلىق شەھەرلەردە ياشايدىغان ئۇيغۇرلارنىڭ تىلىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن ئەدەبىي تىلنىڭ مەركىزىي دىيالېكتى يېتەكچى دىيالېكتنىڭ شەكىللىنىشىگە ئاساس بولغان.
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر تىلى
تۈر:ئۇيغۇر ئەدەبىياتى
تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى
ھىجرىيە تەقۋىمى

**ھىجرىيە كالېندارى**، ئاي يىلىنى ئاساس قىلىدىغان بىر كالېندار بولۇپ، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئانا يۇرتى بولغان مەككىنى تاشلاپ ئوز ۋاختىدا «يەسرىب» نامى بىلەن ئاتىلىپ كەلگەن مەدىنىگە ھىجرەت قىلىشىنى، تارىخنىڭ باشلانغۇچى قۇبۇل قىلغان. ئاي ۋە كۈنلەرنى ھېساپلاشتا ئاينىڭ، ئۆز ئەتراپىدا 354-355 كۈندە بىر قېتىم ئايلىنىشىنى ئاساس قىلغانلىقى ئۈچۈن «ھىجرى قەمەرىيە كالېندار» دەپمۇ ئاتىلىدۇ.

مۇسۇلمانلار مەيلى مەككە دەۋرىدە بولسۇن، مەيلى مەدىنىگە ھىجرەت قىلغاندىن كېيىن بولسۇن ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ دەۋرىگە قەدەر بەزى مۇھىم ۋەقەلەرنى تارىخنىڭ باشلانغۇچى قۇبۇل قىلغان بولۇپ، ۋاقىتلىرىنى شۇنىڭغا ئاساسەن بەلگۈلىمەكتە ئىدى. مەسىلەن: فىل ۋەقەسىنىڭ ... چى يىلى، فىجار ئۇرۇشىدىن ... يىل كېيىن ياكى بۇرۇن، ۋېدالىشىش ھەججىدىن بۇرۇن ياكى كېيىن دېگەنگە ئوخشاش ئىپادىلەر قوللىنىلاتتى. بىراق بۇنداق ھېسابلاش، بەزى قېيىنچىلىقلارنى ئېلىپ كېلەتتى. ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ بۇ قېيىنچىلىقلارنى ھەل قىلىش مەقسىتىدە مەسىلىنى باشقا ساھابەلەر بىلەن مەسلىھەتلەشتى. ساھابەلەر، مەسىلىنى ئۆزئارا مۇنازىرە قىلىشتى. مۇنازىرە جەريانىدا تارىخ باشلانغۇچى قىلىش ئۈچۈن ئىرانلىقلار، گېرىتسىيەلىكلەر ۋە باشقا خەلقلەردىن بىرەرىنىڭ كالېندارلىرىنى قۇبۇل قىلىش پىكىرلىرىمۇ ئوتتۇرىغا قويۇلدى. بىراق بۇ پىكىرلەر كۆپچىلىك ساھابە تەرىپىدىن قۇبۇل قىلىنمىدى. شۇنىڭ بىلەن ئېلى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ تارىخنى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مەككىدىن مەدىنىگە قىلغان ھىجرىتىدىن باشلىتىشنىڭ ئەڭ توغرا بولىدىغانلىقى چۈشەنچىسىنى ئوتتۇرىغا قويىۋىدى، بۇ تەكلىپ باشقا ساھابەلەر تەرىپىدىنمۇ دەرھال ماقۇللاندى. شۇنىڭ بىلەن مۇسۇلمانلارغا خاس بىر كالېندار بارلىققا كەلدى ۋە بۇ كالېنداردىكى تارىخنىڭ باشلانغۇچى «ھىجرەت» ۋەقەسى بولدى.

مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام، ھىجرىيە كالېندارى بويىچە 3- ئاي بولغان «رەبىئۇلئەۋۋەل» ئېيىدا ھىجرەت قىلغان ئىدى. ھىجرىيە يىلى، مۇھەررەم ئېيى بىلەن باشلىنىدىغان بولغاچقا ھىجرىيە يىلنىڭ باشلىنىش تارىخى ئىككى ئاي 8 كۈن بۇرۇنغا ئېلىنىپ ھىجرىيە يىلنىڭ باشلىنىش تارىخى، مىلادىيە 622- يىلى 7- ئاينىڭ 23- كۈنى قىلىپ بىكىتىلدى. ھىجرىيە كالېندارىدا بىر يىل 354 ياكى 355 كۈن، يېڭى ئاي كۆرۈنگەن كۈن ئاي بېشى بولىدۇ. تاق ئايلار 30 كۈن، جۈپ ئايلار، 29 كۈن بولۇپ، بىر يىل 12 ئاي ھېساپلىنىدۇ. مىلادىيە كالېندارىغا سېلىشتۇرغاندا ھەر يىلى 10 ياكى 11 كۈن پەرق قىلىدۇ. ھىجرىيە كالېندارىدا كەبىسە يىل، كەبىسە ئاي قوشۇلماي ھېساپلىنىدۇ.

ھىجرىيە يىلى، مۇھەررەم ئېيى بىلەن باشلىنىپ زىلھىججە ئېيى بىلەن ئاخىرلىشىدۇ. ھىجرىي يىلنىڭ ئاي ناملىرى مۇنداق:
# مۇھەررەم
# سەفەر
# رەببىئۇلئەۋۋەل
# رەببىۇلئاخىر
# جەمادىيەلئەۋۋەل
# جەمادىيەلئاخىر
# رەجەب
# شەئبان
# رامازان
# شەۋۋال
# زۇلقەئدە
# زۇلھەججە.
مىلادىيە كالېندارى بويىچە ھېساپلىغاندا ھىجرىيە يېڭى يىلى (1428)، 2007 – يىلى 1- ئاينىڭ 20 كۈنى باشلىنىدۇ.

## ھىجرىيە ۋە مىلادىيە
ھىجرىيە تەقۋىمى مۇسۇلمانلار تارىختىن بۇيان ھۆججەت ۋەسىقە ياكى ئەدەبىي ئەسەرلەردە يىلنامە سېلىشتا قوللىنىپ كەلگەن. بۇ تۈر تارىخى يىلنامىلەرنى زامانداش مىلادىيە تەقۋىمىگە ئايلاندۇرۇشتا تۆۋەندىكى ئۇسۇل قوللىنىلىدۇ:

نۆۋەتتىكى مىلادىيە يىلىدىن 622 نى ئېلىۋېتىپ، چىققان ساننى 0.97 گە بۆلسەك، نەتىجىسى ھىجرىيە يىلى بولىدۇ.

مەسىلەن: 1437 = 0.97 ÷ (622-2016)

نۆۋەتتىكى ھىجرىيە يىلىنى 0.97 گە كۆپەيتىپ، چىققان سانغا 622 نى قوشساق، نەتىجىسى مىلادىيە يىلى بولىدۇ.

مەسىلەن: 2015 = 622 + 0.97 × 1437

## قاراڭ
ھىجرى شەمسىيە تەقۋىمى

مىلادىيە تەقۋىمى
## مەنبەلەر

تۈر:تەقۋىملەر
چ

thumb
**چ** (/t͡ʃ/)؛ چ ھەرىپى ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ 7. ھەرپى ۋە يىگىرمە تۆرت ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ بىرىدۇر.

## ئوقۇلىشى
ئۇيغۇرچە چې (Ché)\ فارسچە چ (Chim)

## تۈرلىنىشى
چ ھەرىپى جاراڭسىز ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، شۇنداقلا پارتىلاڭغۇ - سىيرىلاڭغۇ تاۋۇش ۋە شۇنداقلا تىل ئۈستى ئالدى قاتتىق تاڭلاي تاۋۇشلىرىدىندۇر.

## يېزىلىشى
ئاۋۋال ئوڭدىن سولدىن ئوڭغا ئاندىن ئوڭدىن سول تۆۋەنگە قاراپ يېرىم ئاي شەكلى ئاساسىي گەۋدە (ح)  ھاسىل قىلىنىدۇ، سوڭرە يېرىم ئاينىڭ ئوتتۇرىغا ئۈچ چىكىت (٠) قويىلىدۇ.

## باشقا ئەلىفبەلەردە:
چ ھەرپىنىڭ باشقا ئەلىفبەلەردىكى قارشىلىقى:

لاتىن: Ch

رۇس ۋە گرېك: **[[Ч]]**

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر تىلى
تۈر:ئۇيغۇر كونا يېزىقى
تۈر:ئۈزۈك تاۋۇشلار
تۈر:پارس يېزىقى
ي

thumb
ي (/j/)؛ ي ھەرىپى ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ 32. ھەرپى ۋە يىگىرمە تۆرت ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ بىرىدۇر.

## ئوقۇلىشى
ئۇيغۇرچە يې (Yé) \ ئەرەبچە ي (Ye)

## تۈرلىنىشى
ي ھەرىپى جاراڭلىق ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، شۇنداقلا سىيرىلاڭغۇ تاۋۇش ۋە شۇنداقلا تىل ئۈستى ئالدى قاتتىق تاڭلاي تاۋۇشلىرىدىندۇر.

## يېزىلىشى
ئاۋۋال ئوڭدىن سولغا ئېگىلىپ پەسكە، سوڭرە ئوڭغا قاراپ تەكرار ئىنتايىن ئاز ئېگىلىپ سوڭرە سولغا قاراپ ياسىمان ئويمان ھاسىل قىلىنىدۇ. سوڭرە ئاستىغا يانمۇيان ئىككى چىكىت (٠٠) قويىلىدۇ.

## باشقا ئەلىفبەلەردە:
ي ھەرپىنىڭ باشقا ئەلىفبەلەردىكى قارشىلىقى:

لاتىن: **[[Y]]**

رۇس ۋە گرېك: **[[Й]]**

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر تىلى
تۈر:ئۇيغۇر كونا يېزىقى
تۈر:ئۈزۈك تاۋۇشلار
تۈر:ئەرەب يېزىقى
س

thumb
**<big>س</big>** (/s/)؛ س ھەرىپى ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ 13. ھەرپى ۋە يىگىرمە تۆرت ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ بىرىدۇر.

## ئوقۇلىشى
ئۇيغۇرچە سې (Sé) \ ئەرەبچە س (sīn)

## تۈرلىنىشى
س ھەرىپى جاراڭسىز ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، شۇنداقلا سىيرىلاڭغۇ تاۋۇش ۋە شۇنداقلا تىل ئۇچى ئالدى چىش تاۋۇشلىرىدىندۇر.

## يېزىلىشى
ئاۋۋال يوقرىدىن تۆۋەنگە سوڭرە تەكرار يوقىرىغا، تەكرار تۆۋەنگە ۋە قايتا يوقىرىغا تارتىپ تەكرار تۆۋەنگە، ئوڭدىن سولغا ئاغزى ئاسمانغا قارىغان يېرىم ئاي شەكلى ھاسىل قىلىنىدۇ، بىر قەلەمدە چىقىرىش مۇمكىندۇر، قوشۇمچە چىكىپ ياكى باشقا ئىشارەتلەر يوقتۇر.

## باشقا ئەلىفبەلەردە:
چ ھەرپىنىڭ باشقا ئەلىفبەلەردىكى قارشىلىقى:

لاتىن: **[[S]]**

رۇس ۋە گرېك: **[[C]]**

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر كونا يېزىقى
تۈر:ئۈزۈك تاۋۇشلار
تۈر:ئەرەب يېزىقى
ف

thumb
**<big>ف</big>** (/j/)؛ ف ھەرىپى ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ 16. ھەرپى ۋە يىگىرمە تۆرت ئۈزۈك تاۋۇشنىڭ بىرىدۇر.

## ئوقۇلىشى
ئۇيغۇرچە فې (Fé) \ فارسچە ف (Fe)

## تۈرلىنىشى
ف ھەرىپى جاراڭسىز ئۈزۈك تاۋۇشلاردىن بولۇپ، شۇنداقلا سىيرىلاڭغۇ تاۋۇش ۋە شۇنداقلا چىش كالپۇك تاۋۇشلىرىدىندۇر.

## يېزىلىشى
ئاۋۋال سولدىن ئوڭ يوقىرىغا، سوڭرە كىچىك يۇمۇلاق سىزىپ ئۇدۇل پەسكە، سوڭرە سولدىن ئوڭغا نىسبەتەن تۈز داۋام قىلىپ ئاندىن كىچىك يايسىمان ھالەتتە يوقىرىغا قاراپ ئاساسىي گەۋدە (ڡ)  ھاسىل قىلىنىدۇ، سوڭرە ئوڭ تەرەپتىكى يۇمۇلاقنىڭ ئۈستىگە بىر چىكىت (٠) قويىلىدۇ.

## باشقا ئەلىفبەلەردە:
چ ھەرپىنىڭ باشقا ئەلىفبەلەردىكى قارشىلىقى:

لاتىن: **[[Y|F]]**

رۇس ۋە گرېك: **[[Ф]]**

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر كونا يېزىقى
تۈر:ئۈزۈك تاۋۇشلار
تۈر:ئەرەب ئېلىپبەسى
تۈر:ئەرەب يېزىقى