open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
سۇرە يۇسۇف

**يۇسۇڧ سۈرىسى** (ئەرەبچە:سورة يوسڧ) قۇرئاننىڭ 12. سۈرىسى ۋە 111 ئايەتتۇر.
1-3. ئەيەتلەرنىڭ مەدىنەدە قالغانلىرى مەككەدە نازىل بولغان دەپ قارىلىدۇ. 

## ئىسمى ھەققىدە
111. سۈرىنىڭ تامامىدا دېگۈدەك بايان قىلىنغان ھەزرىتى يۇسۇڧ پەيغەمبەرنىڭ ئىسمىدىن كەلمەكتە.

## مەزمۇنى
ئۇشبۇ سۇرەدە ئاساسەن ئاللاھنىڭ پەيغەمبەرلەرىدىن يۇسۇف ئىبن يەئقۇبنىڭ ھاياتى زىكر قىلىنىب، ئۇ زاتنىڭ بېشىغا تۈشكەن بالالار، ئاغا-ئىنىلىرى ۋە بېگانەلەردىن كۆرگەن كۈلفەتلەرى — قۇدۇققا تاشلانغانلىقى، تۆھمەتكە يولىقىشى، زىندانبەند بولغانلىق... ھەققىدە ۋە بۇنداق ئېغىر كورگۈلۈكلەرگە سەبر-تاقەت قىلىشلىرى نەتىجەسىدە ئاخىر-ئاقىبەت زىندان ئازابىدىن خالاس قىلىنىب، پۈتۈن مىسر زېمىنىنىڭ مۈلكۇ خەزىنەسىگە ئىگە بولغانلىقى خۇسۇسىدا سۆز بارىدۇ.

بۇ سۇرە ھۇد سۇرەسىدىن كېيىن — مۇھەممەد ئەلەيھىسسالەم ھاياتىنىڭ ئەڭ قارا كۈنلەرىدە — يېقىنلىرى ھەزرىتى خەدىچە ۋە ئەبۇ تالىبتىن ئايرىلغان، مۇشرىكلار تامانىدىن ئازار- ئەزىيەتلەر چېكىب قىينىلىب يۈرگەن كەزلىرىدا نازىل بولغاندۇر. گويا ئاللاھ تائالا ئۆزىنىڭ سۆيۈملۈك پەيغەمبىرىگە ۋە شۇنداقلا، ئۇ زاتنىڭ بارچە ئۈممەتلىرىگە ئەگەر بېشىغا تۇشكەن بالايۇ كۈلپەتلەرگە ۋە دىيانەتسىز كىمسەلەرنىڭ زۇلم زوراۋانلىقلىرىغا سەبر- قانائەت قىلىپ ئۆزلىرىنىڭ ھەق يولىدىكى كۈرەشلىرىدىن تالماي، ئاللاھنىڭ دىنىدىن قالماي سابىتقەدەم بولۇشسا، پەرۋەردىگارى ئالەم ئۇلارنى زۇلمەتلەردىن ۋە تار - تەڭلىكچىلكلەردىن خالاس قىلىپ، نۇرلۇق، باخت - سائادەتلىك كۈنلەرگە يەتكۈزىدىغانلىقىنى ئۇقتۇرۋاتقاندەك. بۇ سۇرىنىڭ نەزم ئۇسلۇبىدا ئۆزگىچىە لاتاپەت، ئالاھىيدە جازىبە مەۋجۇدكى، ئىسلام ئالەمىدىكى ئەڭ بۈيۈك قەلەم ئەھللىرى ئۇندىن مۇتەئەسسىر بولۇب، شىئېر ۋە داستانلار پۈتكەن، ئۇلەمالار ئىسە، بۇ سۇرە خۇسۇسىدا جىلد-جىلد كىتابلار تەسنىف ئەتكەنلەر. شۇنداق ئەسەرلەردىن بىرىدا «يۇسۇف سۇرەسى جەننەت ئەھللىرى جەننەتتە ھەم راھەت بىلەن تىلاۋەت قىلىب يۈرىدىغان سۇرەلەردىندۇر»، دېيىلگەن بولسا، يەنە بىرىدە: «ھەر قانداق غەم-تاشۋىشكە پاتقان مەھزۇن كىشى يۇسۇف سۇرەسىنى ئىشىتىشى بىلەن ئارام-ئاسايىش تاپۇر»، دەيىلىدۇ.

## ئۇلىنىش
سۇرە يۇسۇڧ 
## مەنبەلەر

تۈر:قۇرئاننىڭ سۈرىلىرى
تۈر:دىن
تۈر:ئىسلام دىنى
سۇرە ئەنفال

**ئەنڧال سۈرىسى** (ئەرەبچە:سورة الأنفال) قۇرئاننىڭ سەككىزىنچى سۈرىسى ۋە مەدىنە دەۋرىدە ھىجرەنىڭ ئىككىنچى يىلى بادر ئۇرۇشىدىن سوڭرە نازىل بولغان، 75 ئايەتتىن ئىبارەتتۇر.

## ئىسمى ھەققىدە
ئىسمىنى، تۇنجى ئايەتتىكى ئەل ئەنڧال كەلىمىسىدىن ئالغان. ئەنڧال جەڭ غەنىيمىتى، ئولجا دېگەنلىكتۇر. 

## مەزمۇنى
سۇرىدە بەدر ئۇرۇشىدا قولغا كەلتۈرۈلگەن غەنىمەتلەرنىڭ كىملەرگە ۋە قانداق پاي قىلىنىشى تېما قىلىنغان.

## ئۇلىنىش
سۇرە ئەنڧال 

## مەنبەلەر

تۈر:قۇرئاننىڭ سۈرىلىرى
تۈر:دىن
تۈر:ئىسلام دىنى
ۋىدا خۇتبىسى

**ۋىدا خۇتبىسى** (ئەرەبچە: خطبة الوداع)، ھىجىرى 10- يىلى 9- زۇلھەججە (تەقرىبەن مىلادى 632- يىلى 6- مارت) كۈنى، ھەزرىتى مۇھەممەدنىڭ تۇنجى ۋە ئاخىرىقى ھەجى بولمىش ۋىدا ھەججىدە 124،000 مۇسۇلمانغا قارشى قىلغان خىتابىدۇر. ئاڭلىغۇچىلارنىڭ سانى ئىتىبارى بىلەن ئەڭ كۈچلۈك ھەدىس سانالماقتا. 

ئەلقىسسە ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام بۇ خۇتبىسىدە، بۇنىڭدىن كېيىن قايتا ھەج قىلالمايدىغانلىقىنى بىلدۈرۈپ ئۆلۈمىنىڭ يېقىنلاشقانلىقىغا ئىشارە قىلغانلىقى، كېيىنكى ئايلار ئىچىدە خەستەلىنىپ باقى ئالەمگە رىھلەت قىلغانلىقى ئۈچۈن بۇ ھەجگە ۋىدا ھەجى، خىتابىغا بولسا ۋىدا خۇتبىسى دېيىلگەندۇر.

## تاشقى ئۇلىنىشلار
ۋىدا خۇتبىسى
## مەنبەلەر

تۈر:دىن
تۈر:ئىسلام دىنى
سۇرە رەئد

**رەئد سۈرىسى** (ئەرەبچە:سورة الرعد) قۇرئاننىڭ 13. سۈرىسى ۋە 43 ئايەتتۇر.
مەدىنەدە نازىل بولغان دەپ قارىلىدۇ. 

## ئىسمى ھەققىدە
ئىسمى، 13. ئايەتتە زىكىر قىلىنغان گۈلدۈرماما مەنىسىدىكى "رەئد" كەلىمىسىدىن ئېلىنغان.
13. ئايەت: "گۈلۈرماما اﷲ نى مەدھىيىلەش بىلەن تەسبىھ ئېيتىدۇ، پەرىشتىلەرمۇ اﷲ تىن قورقۇپ تەسبىھ ئېيتىدۇ، اﷲ چاقماق چۈشۈرۈپ، ئۇنىڭ بىلەن ئۆزى خالىغان ئادەمنى ھالاك قىلىدۇ. ئۇلار اﷲ توغرىسىدا دەتالاش قىلىشىدۇ، اﷲ نىڭ تەدبىرى كۈچلۈكتۇر "

## مەزمۇنى
بۇ سۈرە باشلاپ، ئاللاھ تالانىڭ بارلىقى ۋە بىرلىكىگە ئىمان كەلتۈرۈش مەسىلىسىنى ئورتىغا تاشلاپ، سوڭ قايتا تىرىلىش ۋە ھاياتى دۇنيادا قىلىپ ئۆتۈلگەن ھەر بىر ياخشى-يامان ئەمەل ئۇچۇن قىيامەت كۈنىدە جازا-مۇكافات بولىشى ھەققىدە خەۋەر قىلىدىغان ئايەتلەر بىلەن دەۋام ئېتىدۇ. ئۇندا ھەقىقەت بىلەن باتىل توغرىسىدا ئىككى ئىبرەتلىك مەسەل كەلتۈرىلىدۇ.
بىرىنچىسى، جىلغىلارنى تولدۇرۇپ ئېقىب كېلىۋاتقان يامغۇر سۈيى ھەقىقەتكە، سۇ ئۈستىدىكى كۆپۈك ئېسە باتىلغا ئىشارە قىلىنسا، ئىككىنچىسىدە، ھەر قانداق يەر ئاستى مادەنلىرى ھەم ئېرىتىلگەنىدە ئۇلاردىن ساف قىممەت باھا مادەن بىلەن بىرگە ئۇلارغا ئارىلىشىپ قالغان ئاددىي تاشلار ھەم چىقىشى ئېيتىلىپ، ساف مادەن ھەقىقەتكە، چىقىندىلار ئىسە باتىلغا ئوخشىتىلىدۇ. مانا شۇڭا ئوخشاش ئىبرەتلىك مىساللارنى ئۆزىگە جەم قىلغان بۇ سۇرەدە يەنە گۈلدۈرماما ھەققىدە زىكر قىلىنىب، ھەتتا ئۇ ھەم ئاللاھ تائالاغا تەسبىھ ئېيتىپ، ئۇ زاتنى پاكلاپ تۇرىشى بايان قىلىنىدۇكى، بۇ سۇرەنىڭ„رەئد - گۈلدۈرماما“ دەب ناملىنىشىنىڭ سەۋەبى شۇدۇر.
بىزنىڭ نەزەرىمىزدە، بۇ ئۇلۇغ سۇرە تولۇقى بىلەن ھەم بىر دەھشەتلىك گۈلدۈرمامىغا ئوخشايدۇ. ئۇ گۈلدۈرماما مۆئمىنلەرنى يامغۇرغا — ئاللاھنىڭ رەھمەتىگە ئۇمىدۋار قىلسا، كافىرلارنى چاقماق ئۇرىشىدىن — ئاللاھنىڭ ئازابىغا دۇچار بولىشدىن قۆرقۇۋغا سالىدۇ.

## ئۇلىنىش
سۇرە رەئد 
## مەنبەلەر

تۈر:قۇرئاننىڭ سۈرىلىرى
تۈر:دىن
تۈر:ئىسلام دىنى
سۇرە

**سۇرە** (ئەرەبچە: سورة —— تىزما، قاتار، قورغان، مەنزىل ۋە شەرەڧ مەنىسىدە)، قۇرئاندا ئايەتلەردىن مەيدانغا كەلگەن 114 بۆلۈمنىڭ ھەر بىرىگە بېرىلگەن نام. پەقەتلا قۇرئانغا خاس چۈشەنچە بولۇپ، ئۇنى شەرتلىك رەۋىشتە باب بىلەن سېلېىشتۇرۇش مۇمكىن. ئىسلام ئۇلەمالارى ئىستىلاھىدا ئىسە، سۇرە — قۇرئان ئايەتلىرىنىڭ باشلىنىش ۋە تۈگىشى بەلگىلەنگەن مۇستەقىل تائىفەسىدۇر. باشقىچە قىلىپ ئېيتقاندا، قۇرئان ئايەتلىرىنىڭ قورغان بىلەن ئورالغاندەك بىر بۆلىمىگە سۇرە، دېيىلىدۇ. 

قۇرئان سۇرەلىردىن ئىبارەتتۇر، سۇرە قۇرئاننىڭ بىر بۆلىكى بولۇپ، ئۈچ ياكى ئۇنىڭدىن كۆپ ئايەتنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

قۇرئاندا 114 سۇرە بولۇپ، ئۇلاردىن ھەر بىرىنىڭ ئۆز نامى بار. بەئزى سۇرەلەرنىڭ ئىسمى سۇرەنىڭ ئەۋۋەلىدىكى سۆزدىن ئېلىنغان. بەئزىلىرىنىڭ بولسا، شۇ سۇرەدە زىكرى كۆپراق كەلگەن نەرسىلەرنىڭ نامىغا قويۇلغان.

بۇگۈنكى مۇسھەڧلەرگە تۇنجى سۇرە ڧاتىھە ۋە ئاخىرىقى سۇرە ناس ئېرۇر.

قۇرئان كەرىمدىكى ئەڭ قىسقا سۇرە كەۋسەر سۇرىسى بولۇپ، ئۈچ ئايەتتىن، ئەڭ ئۇزۇن سۇرە بەقەرە سۇرەسى بولۇپ، 286 ئايەتتىن ئىبارەتدۇر. 

قۇرئان سۇرەلىرى ئىككى قىسمغا بۆلىنىدۇ:

1. ھىجرەتتىن ئالدىن تۈشكەن سۇرەلەر — „مەككە سۇرەلەرى“ ((ياكى مەككىي سۇرەلەر) مەككەدە تۈشكەن) دېيىلىدۇ. 

2. ھىجرەتتىن كېيىن تۈشكەن سۇرەلەر — „مەدىنە سۇرەلىرى“ ((ياكى مەدەنىي سۇرەلەر) مەدىنەدە تۈشكەن) دېيىلىدۇ.
 
## ئاتالغۇ
سۇرە ئىبرانىچە سىرا، ئەرەبچە سۇرئ ياكى سۇرىيە تىلىدا يازما مەنىسىدىكى بىر يىلتىزدىن تۈرلەنگەن بىر كەلىمە دەپ قارىلىدۇ.

قۇرئاننىڭ يېزىلىشى تۇنجى ۋەھىي بىلەن بىر ۋاقىتتا باشلىمىغانلىقى، يېزىش ئىشىغا مەككە دەۋرىنىڭ ئاخىرلىرى ياكى مەدىنە دەۋرىنىڭ باشلىرىدا باشلىغانلىقى بىلىنمەكتە.

**مەككە دەۋرى،** قۇرئاننىڭ يېزىلىشى 13 يىلدەك داۋام قىلغان بولۇپ، قۇرئاننىڭ 2/3 قىسمىنى تەشكىل قىلغان مەككە دەۋرى "ئېغىزچە مەدەنىيەت دەۋرى" دەپ دەپ بىلىنمەكتە. بۇ دەۋىردە ئايەت ۋە سۇرەلەرنىڭ دەرھال يېزىقچە خاتىرلەنمىگەنلىكى، ئاغزاكى يادقا ئېلىنغانلىقى، بۇ دەۋىردە قۇرئاننىڭ شىئېرىيلىقى يادقا ئېلىشتا قولايلىق توغدۇرۇپ بەرگەنلىكى، كېيىنچە ھىجرەتكە ياقىن بىر نەچچە يىل بىلەن مەدىنە دەۋرى دەپ ئاتالغان يېزىلىش دەۋرى بۇ يادقا ئېلىنغانلارغا ئاساسەن ئايەتلەرنىڭ خاتىرلەنگەنلىكى ئىپادە قىلىنماقتا.

سۇرىلەرنىڭ نازىل بولۇش ئىلگىرى كېيىنلىكىنى تىزىپ چىققان بىر قانچە تىزىملىك بولۇش بىلەن بىرگە بۇ تىزىملىكلەر بىر بىرى بىلەن پەرىقلىقتۇر.ئادەتتە تۇنجى نازىل بولغان سۇرە ئەلەق سۇرەسى ۋە ئەڭ ئاخىرىدا نازىل بولغان سۇرە بولسا ناسر سۇرەسى دەپ قەبۇل قىلىنىدۇ.

مەككىي سۇرىلەر 86 سۇرە، مەدەنىي سۇرەلەر 28 سۇرەدۇر:



## مەنبەلەر

تۈر:قۇرئان
تۈر:ئىسلام ئاتالغۇلىرى
تۈر:ئىسلام دىنى
سۇرە ئىبراھىم

**ئىبراھىم سۈرىسى** (ئەرەبچە:سورة الرعد) قۇرئاننىڭ 14. سۈرىسى ۋە 52 ئايەتتۇر.
مەككەدە (28-29. ئايەتلەر مەدىنەدە) نازىل بولغان دەپ قارىلىدۇ. 

## ئىسمى ھەققىدە
35-41. ئايەتلەردە ھەزرىتى ئىبراھىمنىڭ دۇئاسى بايان قىلىنغان بولۇپ، سۇرەنىڭ ئىسمى شۇنىڭدىن كەلگەن.  

## مەزمۇنى
سۇرەدە ئاساسەن مەككە سۈرىلىرىنىڭ كۆپىنچىسىدە بولغانىدەك،ئىتىقاد، ۋەھىي ۋە تەھىدنىڭ ئاساسلىرى بولمىش ئاللاھقا بىرلىكىگە ئىمان كەلتۈرۈش، پەيغەمبەرلەرگە ئىمان، ئۆلگەندىن كېيىن قايتا تىرىلىش ۋە ھېساب كۈنىدە بولغۇسى جازا ۋە مۇكاڧات تەڧسىلى تىلغا ئېلىنماقتا.

## ئۇلىنىش
سۇرە ئىبراھىم 
ھەج
قۇربان
كەئبە
## مەنبەلەر

تۈر:قۇرئاننىڭ سۈرىلىرى
ئايەت

**ئايەت** ياكى **ئايەتى كەرىمە** (ئەرەبچە: **آية** ياكى **آية كريمة**)، قۇرئان كەرىم سۇرەلەرىنى تەشكىل قىلغان ھەرڧ، كەلىمە ياكى جۈملىلەردۇر. 

ئايەت ئەرەبچەدە دەلىل، ئوچۇق ئالامەت، ئۇچۇر ياكى ئىشارەت دېگەندەك مەنىلەرگە ئىگە بولۇپ، ئۇيغۇرچەدە ئايەت دېيىش ئۇمۇملاشقاندۇر. قۇرئاندا جۈملە ئىچىدە كەلگەن مەنىلىرى مۇئجىزە (بەقەرە: 211)، ئالامەت (بەقەرە: 248)، ئىبرەت (نەھل: 11)، ئاجايىب ئىش(مۇئمىنۇن: 50)، دەلىل (ئىسرا: 12) ۋە قۇرئان ئايەتى (نەھل: 101) دېگەن مەنىلەردە قوللىنىلغان.

قۇرئاندىكى ئايەتلەرنىڭ ئۇزۇنلۇقلارى، مۇسھەڧتە دەل بىر بەت بىلەن بىر ياكى بىر نەچچە ھەرڧتىن ئىبارەت "كېسىك ھەرڧلەر" ياكى ھۇرۇڧۇ مۇقەتتا ئارىسىدا ئوخشاشمايدۇ.

ئايەت، ئۇيغۇرلاردا ئايال كىشى ئىسمى سۈپىتىدە ھەم قوللىنىلىدۇ. مەسىلەن: ئايەتگۈل، ئايەتخان.

## مەنبئەلەر
ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىزاھلىق لۇغىتى

## مەنبەلەر

تۈر:دىن
تۈر:ئىسلام دىنى
ئەلكىمياگەر

**ئەلكىمياگەر** (ئەسلى نامى: O Alquimista) برازىليەلىك كونا ناخشا تېكىستى يازغۇچىسى پائۇلو كوئېلھو (Paulo Coelho)نىڭ، ئېلان قىلىنغان 1988- يىلىدىن بېرى ئەڭ كۆپ ئوقۇلغان ۋە تەھلىل قىلىنغان ئۈچىنچى روماندۇر.
ئەلكىمياگەر ئېلان قىلىنغان دەستلەپكى ئالتە يىلدا 42 ئەلدە 26 تىلغا تەرجىمە قىلىندى ۋە 7 مىلىيوندىن كۆپرەك سېتىلدى. بۇ گابرىيەل گارسىيا ماركۇس (Gabriel Garcia Marquez) تىن بۇيان كۆرۈلمىگەن بىر ئىش ئىدى. ئۇشبۇ رومان، قەلبىدە بالىلىقىنى تېخىچە ساقلاپ كېلىۋاتقان ئوقۇرمەنلەر ئۈچۈن بىر كلاسسك ئەسەر ھالىغا كەلگەن.

ئەلكىمياگەر، ئىسپانىيەدىن چىىقىپ مىسىر پرمىدالىرىنىڭ ئېتەكلىرىگە خەزىنىسىنى تېپىش ئۈچۈن بارغان ئەندەلۇسلۇق چوپان يىگىت سانتىياگونىڭ چۆچەكلەردەك سەرگۈزەشتىسىنىڭ ڧەلسەڧىي ھىكايىسىدۇر. كىمياگەرنى تېپىش ئۆزىنى تېپىشتۇر... ئەلكىمياگەر رومانىنىڭ دۇنيادا بۇنچە كۆپ سېتىلىشىنىڭ ۋەجى بەلكىدە يولباشلىغۇچىلىق سۈپىتىنى گەۋدىلەندۈرىشىدىن بولسا كېرەك. ئەلكىمياگەرنى ئوقۇش، ھەممە ئادەم ئۇخلاۋاتقاندا تاڭ سۈزۈلگەندە قۇياشنىڭ كۆتۈرلىشىنى كۈتۈشتۇر.

## مەنبەلەر
شەمسىيە كالېندارى

**شەمىسىيە كالىندارى** ياكى **رۇمى كالىندارى**، ھىجرەتنى (مىلادى 632) باشلانغۇچ دەپ ھېسابلانغان قۇياش يىلى ئاساسىدىكى بىر تەقۋىم. دۇنيانىڭ قۇياش ئەتراڧىدا ئايلىنىشىنى ئاساس ئالغان شەمسىي تەقۋىم سېستىمىسىدا، ئوسمان تۈرك ئىمپېرىيىسى دەۋرىدە 1840- يىلى 13- مارت كۈنى قوللىنىلىشقا باشلىغان، 1926- يىلى تۈركىيەدە ئەمەلدىن قالدۇرۇلغان. 

قەمەرىي تەقۋىم سېستىمىسىدا بىر يىل 354 كۈن، شەمسىي تەقۋىم سېستىمىسدا بولسا دۇنيانىڭ قۇياش ئەتراڧىدا ئايلىنىشى ئاساس ئېلىنغانلىقى ئۈچۈن بىر يىل 365 كۈن بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:تەقۋىم
شۇئەيب ئەلەيھىسسالام

ھەزرىتى **شۇئەيب** (ئەرەبچە: **شعيب**، ئىبرانىيچە:**יִתְרוֹ**\Yitro)، تەۋرات ۋە قۇرئاندا زىكىر قىلىنغان پەيغەمبەرلەردىن بىرى. شۇئەيب ئىسمى "توغرا يولنى كۆرسەتكۈچى" دېگەن مەنىدە.

## دىنىي مەنبئەلەردە
قۇرئانغا كۆرە مەديەن خەلقىنىڭ پەيغەمبىرى بولغان شۇئەيب، ئىبراھىم پەيغەمبەرنىڭ پۇشتىدىندۇر. مۇسا ئەلەيھىسسلام مىسىردىن قېچىپ چىققاندىن كېيىن مەديەن ئېلىدە ھەزرىتى شۇئەيبنىڭ قىزغا ئۆيلەنگەن. شۇئەيب مەديەن خەلقىغە ئاللاھنىڭ بىرلىكىگە ئىشىنىشكە، ئۆلچەم ۋە تارازىدا ئادىل بولۇشقا ۋە مۇناڧىقىلىقتىن يىراق تۇرۇشقا چاقىردى. ئۇلار بۇ نەسىھەتلەرگە رىئايە قىلمىغاچقا ئاللاھ تەرىپىدىن لەنەتلەندىلەر، يەر تەۋرەش ۋە ئوت يامغۇرى بىلەن يوق قىلىندى. (سۇرە ئەئراڧ: 85، سۇرە ھۇد: 84، سۇرە شۇئەرا: 186)
مەديەن خەلقى تەۋراتتا مىدىئالىقلار (ئىنگ:Midianites) دەپ زىكىر قىلىنغان قەۋىمدۇر. بۇگۈنكى سۇرىيەنىڭ جەنۇبى بىلەن ئىئوردانىيە ۋە ھىجازنىڭ شىمالىغا توغرا كېلىدىغان بىر يەردە ياشىغان. تەۋراتقا كۆرە ھەزرىتى مۇسا مىسىردىن قاچقاندىن كېيىن مىدىئان خالقىغە سىغىندى، 40 يىل ئۇلار بىلەن ياشىدى. باش راھىب يېترونىڭ قىزى بىلەن توي قىلدى. بەنى ئىسرائىل ھەزرىتى مۇسانىڭ يولباشچىلىقىدا مىسىردىن ئايرىلغىنىدا ھەم مىدىئانلىقلاردىن ياردەم ئالدى. لېكىن كېيىنچە مىدىئان خەلقى ئۇلار بىلەن دۈشمەنلىشىپ ئاللاھنىڭ غەزىبىگە دۇچار بولدى. تامام شەھەرلىرى ئوت ئىچرە يوق بولدى. تەۋرات مىدىئان خەلقىنىڭ ھەزرىتى ئىبراھىمنىڭ پۇشتىدىن كەلگەنلىكى ئىپادە قىلىنغان. مىسىئانلىلارنىڭ ئاسسۇر ۋە ھىتىت مەنبئەلىرىدە تىلغا ئېلىنغان ۋە ھارران رايونىدا ئولتۇراق ھايات كەچۈرگەنلىكى بايان قىلىنغان مىتاننىلەر بىلەن بىر خەلق بولۇپ بولمىغانلىقى ئېنىقلىنالمىدى.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئەلەيھىسسالاملار تۈر:دىنتۈر:ئىسلام دىنى
سۇرە نەھل

**نەھل سۈرىسى** (ئەرەبچە:سورة النحل) قۇرئاننىڭ 16. سۈرىسى ۋە 128 ئايەتتۇر. مەككىي سۇرەلەردىن بولۇپ، پەقەت ئاخرىقى ئۈچ ئايەت مەدىنەدە نازىل بولغان دەپ قارىلىدۇ. 

## ئىسمى ھەققىدە
ئىسمى، 68. ئايەتتە زىكىر قىلىنغان ۋە بال ھەرىسى\ھەسەل سەرىسى مەنىسىدىكى "النحل" كەلىمىسىدىن ئېلىنغان. 

## مەزمۇنى
سۇرىدە ئاساسەن كائىناتتا ئاللاھ جەللە جالالىھۇنىڭ بارلىقى ۋە بىرلىكىنى كۆرسەتكۈچى دەلىللەر، ۋەھىي، ئۆلگەندىن كېيىنكى قايتا تىرىلىش تېمىلىرى بايان قىلىنىدۇ. بۇ سۈرىنىڭ 90. ئايىتى ھەر جۇمئە نامازىنىڭ خۇتبىسىدىن كېيىن ئوقۇلماقتا.

## ئۇلىنىش
سۇرە نەھل 
## مەنبەلەر

تۈر:قۇرئاننىڭ سۈرىلىرى
تۈر:دىن
تۈر:ئىسلام دىنى
دۆلەت

Memliket** yâki **el** yâki **Dölet**, bir dölet'niñ başquruşi astıda, faytäxti, xas bayraqi bolğan, adättä öz özige xuca müstäqil topraklar'nıñ hemmisi.

Uyğurçidiki **Ölke''' sözi başqa türkî xalqlarda adatta el, memliket meniside qullanılıdu. M: Türkçe: Ülke, Özbekçe: Õlka.

Memliket oqumı xälqäralıq siyasette nıhayättä tartışılıdığan oqumları'nıñ biridir. Memliketler'niñ adättä  öz aldığa parlamenti yâki hökümeti bolidu. Ämma dünyâda bäzi memliketler'niñ paytäxti, öz aldığa parlamenti, hökümeti, başvekil ve dölet elbaşları bolup turupmu qısmen döletlär tärıqıdin étıqrap qılınıdu.

Mesilen: Coñgo Cumhuriyiti, Şımalı Séfros Türk Cumhuriyiti, Cenubî Osétiyä Cumhuriyiti, Kosova qatarlıq.

Tağlıq Qarabağ Cumhuriyiti qatarliq bäzi döletler bolsa dünyâ'da héçqandaq bir dölet täriqidin étıqraf qılınmidi.

Bäzi memliketler başqa eller täriqıdın kéñ türde étiqrap qılınsımu qismän eller u döletni müstäqil mevcut bir dölet süpetide étıqrap qılınmidi. M: İsrailiyä, Cöñgo Cumhuriyiti.

Memliketler xaqqı'da talaş - tartışlıq yänä bir xusus bolsa müstäqıllık oqumıdur. Memliketler umumîyet bilen müstäqıl bolup, fäqät Skotlandiyä qatarliq bzi eller parlament ve paytäxti bar bolsımu tamamän müstäqıl ämästur. Skotlandiyä Büyük Birtaniyä'gä qaraşliq bir memlikettur.

## Qarañ
Mämlikätlär tizimliği

## Menbeler

ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىزاھلىق لۇغىتى
ياۋرۇپا ئەللىرى

ياۋروپا /Avrupa Yawropa
* ئالبانىيە / Albaniye
* ئاندوررا / Andorra
* ئەرمېنىيە /Ermenistan Erméniye
* ئاۋستىرىيە /Avusturya Awstiriye
* بېلورۇسسىيە /Belarus Bélorussiye
* بېلگىيە /Bélgiye
* بوسنىيە ۋە ھېرسېگوۋىنا /Bosna-Hersek Bosniye we Hérségowina
* بۇلغارىيە /Bulgaristan Bulghariye
* كرودىيە / Krodiye; خورۋاتىيە / Xorwatiye
* سىپرۇس / Siprus
* چېخ جۇمھۇرىيەتى /Çek Cumhuriyeti Chéx jumhuriyeti
* دانىيە / Daniye
* ئېستونىيە /Estonya Éstoniye
* فىنلاندىيە /Finlandiya Finlandiye
* فرانسىيە /Fransa Fransiye
* گرۇزىيە / Gruziye
* گېرمانىيە /Almanta Gérmaniye
* گرېتسىيە / Grétsiye
* ۋېنگرىيە / Wén’griye
* ئىسلاندىيە /İzlanda Islandiye
* ئىرلاندىيە /İrlanda Irlandiye
* ئىتالىيە /İtalya Italiye
* لاتۋىيە / Latwiye
* لىختېنشتېين / Lixténshtéyn
* لىتۋا / Litwa
* ليۇكسېمبۇرگ /Lüksemburg Lyuksémburg
* ماكېدونىيە /Makedonya Makédoniye
* مالتا /Malta Malta
* مولدوۋا / Moldowa; مولداۋىيە / Moldawiye
* موناكو /Monako Monako
* چېرنوگورىيە / Chérnogoriye
* گوللاندىيە /Hollanda Gollandiye
* نورۋېگىيە /Norveç Norwégiye
* لەھىستان /Polanya Polsha
* پورتۇگالىيە /Portekiz Portugaliye
* رۇمىنىيە /Romanya Ruminiye
* رۇسىيە /Rusya Rusiye; روسسىيە / Rossiye
* سان مارىنو /San Marino San Marino
* سېربىيە / Sérbiye
* سلوۋاكىيە /Slovenya Slowakiye
* سلوۋېنىيە / Slowéniye
* ئىسپانىيە /İspanya Ispaniye
* شىۋېتسىيە / Shwétsiye
* شۋېتسارىيە / Shwétsariye; شىۋىتسارىيە / Shiwitsariye
* ئۇكرائىنا /Ukrayna Ukraina
* چوڭ برىتانىيە / Chong Britaniye
* ۋاتىكان شەھىرى /Vatikan Watikan shehiri
*
## مەنبەلەر
ئاسيا ئەللىرى

**ئاسىيا ئەللىرى**:
* ئافغانىستان
* ئەزەربەيجان
* بەھرەين
* بانگلادېش
* بىرلەشمە ئەرەب ئەمىرلىكلىرى
* بۇتان
* برۇنېي
* كامبوجا
* ھىتاي/جۇڭگو
* ھىندىستان
* ھىندونېزىيە
* ئىران
* ئىراق
* ئىسرائىلىيە
* ياپونىيە
* ئىئوردانىيە
* قازاقىستان
* شىمالىي چاۋشيەن
* جەنۇبىي چاۋشيەن
* كۇۋەيت
* قىرغىزىستان
* لائوس
* لىۋان
* مالايشىيە
* مالدىۋ ئاراللىرى
* موڭغۇلىيە
* بىرما
* نېپال
* ئومان
* پاكىستان
* فىلىپپىن
* قاتار
* سەئۇدى ئەرەبىستان
* سىنگاپور
* شەرقىي تىمور
* سرىلانكا
* سۇرىيە
* تەيۋەن
* تاجىكىستان
* تايلاند
* تۈركىيە
* تۈركمەنىستان
* ئۆزبەكىستان
* ۋيېتنام
## مەنبەلەر

تۈر:ئاسىيا
سۇرە ھىجر

**ھىجر سۈرىسى** (ئەرەبچە:سورة الحجر) قۇرئاننىڭ 15. سۈرىسى ۋە 99 ئايەتتۇر. مەككىي سۇرەلەردىن بولۇپ، پەقەت 87. ئايەت مەدىنەدە نازىل بولغان دەپ قارىلىدۇ. 

## ئىسمى ھەققىدە
ئىسمى، 80. ئايەتتە زىكىر قىلىنغان "ھىجر" كەلىمىسىدىن ئېلىنغان. ھىجر مەدىنە مۇۋەررەنىڭ شىمالىدا، شەمۇد قەۋمى ياشىغان جاي دەپ قارىلىدىغان بىر يەرنىڭ ئىسمىدۇر.

## مەزمۇنى
سۇرىدە ئاساسەن ئاللاھ جەللە جالالىھۇنىڭ بىرلىكى، پەيغەمبەرلىك، ئۆلگەندىن كېيىنكى قايتا تىرىلىش ۋە ھېساب تېمىلىرى پەيغەمبەرلەرنىڭ مۇجادىلەلىرى ئۈلگىلەر بىلەن بايان قىلىنىدۇ. بۇ سۈرىدە شۇنداقلا قۇرئاننىڭ ئاللاھ تەرىپىدىن قوغدىلىدىغانلىقى بايان قىلىنغان.

## ئۇلىنىش
سۇرە ھىجر 
## مەنبەلەر

تۈر:قۇرئاننىڭ سۈرىلىرى
تۈر:دىن
تۈر:ئىسلام دىنى
ئامېرىكا ئەللىرى

ئامېرىكا / Amérika
* شىمالى ئامېرىكا قىتئەسى / Shimaliy Amérika Qitesi
* كانادا / Kanada
* ئامېرىكا قوشما شتاتلىرى / Amerika Qoshma Shtatliri
* ئوتتۇرا ئامېرىكا قىتئەسى / Ottura Amérika Qitesi
* ئانتىگۇئا ۋە باربۇدا / Antigua we Barbuda
* باھاما / Bahama
* باربادوس / Barbados
* بېلىز / Béliz
* كوستارىكا / Kostarika
* كۇبا / Kuba
* دومىنىكا / Dominika
* دومىنىكان جۇمھۇرىيەتى / Dominikan Jumhuriyeti
* سالۋادور / Salwador
* گرېنادا / Grénada
* گۋاتېمالا / Gwatémala
* ھايتى / Hayti
* ھوندۇراس / Honduras
* يامايكا / Yamayka
* مېكسىكا / Méksika
* نىكاراگۇئا / Nikaragua
* پاناما / Panama
* سېنت كىتس ۋە نېۋىس / Sént Kits we Néwis
* سېنت ليۇسىيە / Sént Lyusiye
* سېنت ۋىنسېنت ۋە گرېنادىن ئاراللىرى / Sént Winsént we Grénadin aralliri
* ترىنىداد ۋە توباگو / Trinidad we Tobago
* جەنۇبى ئامېرىكا قىتئەسى / Jenubiy Amérika Qitesi
* ئارگېنتىنا / Argéntina
* بولىۋىيە / Boliwiye
* برازىلىيە / Braziliye
* چىلى / Chili
* كولومبىيە / Kolombiye
* ئېكۋادور / Ékwador
* گايانا / Gayana
* پاراگۋاي / Paragway
* پېرۇ / Péru
* سۇرىنام / Surinam
* ئۇرۇگۋاي / Urugway
* ۋېنېسۇئېلا / Wénésuéla
*
## مەنبەلەر
فىرئەۋىن

thumb|قەدىم مىسىر ھۆكۈمدارى ڧىرئەۋىننىڭ ئەنئەنىۋىي تەسۋىرى
**فىرئەۋىن** ياكى **پىرئەۋىن** (، ئىبرانىچە: פַּרְעֹה)، قەدىمى مىسىر پادىشاھلىرىنىڭ ئورتاق نامىدۇر. مۇسا ئەلەيھىسسالام قىسسىدە تىلغا ئېلىنغان فىرئەۋىننىڭ ئىسمى ۋەلىد ئىبن مۇسئەب ئىدى. ئۇ قېرىنىدىشى قابۇس ئۆلگەندىن كېيىن ئۇنىڭ ئورنىغا پادىشاھ بولغان.

قەدىم مىسىردا ڧىرئەۋىنلەر تەڭرى ھورۇسنىڭ يەر يۈزىدىكى يەر يۈزىدىكى سېموۋۇلى ۋە قۇياش تەڭرىسى رانىڭ ئوغلى دەپ قەبۇل قىلىناتتى.

بۈيۈك "ئۆي" مەناسىدىكى بۇ سۆز كېيىنچە ھۆكۈمدارنى كۆرسىتىدىغان ھالغا كەلدى.

ڧىرئەۋىن بولماق ئۈچۈن ئانا تەرەڧتىن ئاقسۆڭەك نەسلى بولىشى بەكراق مۇھىم ئىدى. شۇنىڭ بىلەن خەلق ئىچىدىن بەئزى ئەركەكلەر *ھەقىيقى ئاقسۆڭەك* ئاياللار بىلەن توي قىلىپ تەىتكە چىقالىغاندۇر. ڧىرئەۋىنلەرنىڭ مۇقەددەس ۋە سىرلىق قەبۇل قىلىنغان نۇرغۇن ئىسمىلەرى باردۇر. بۇلارنىڭ ئەڭ ئاخىرىقىسىنى تەختكە چىققان ۋاقتلىرىدا ئالاتتى ۋە ئادەتتە بۇ ئات، ئۇ ڧىرئەۋىن يۈرگۈزگۇسى سىياسەتنىڭ بىر بىشارەتچىسى دەپ قارىلاتتى. مەسىلەن، ئۇرۇش تەڭرىسى مانتۇنىڭ ئاتىنى قوللىنىپ مانتۇھوتەپ (مانتو گۈزەل) ئاتىنى ئالغان بىر ڧىرئەۋىن ئەسكەرىي يۈرۈشلەر قىلادۇرغانلىقىنى ئېلان قىلغان بولاتتى. 

ڧىرئەۋىنلەر ئۆلگۈنچە ھۆكۈمدارلىق قىلاتتى. بىلىنگەن ئەڭ ئۇزۇن ھۆكۈم سۈرگۈچى ڧىرئەۋن 92 يىل بىلەن كونا قراللىق دەۋرىنىڭ ئاخىرىقى ھۆكۈمدارى پەپى II نەڧەركارە ئېرۇر. ئۇزۇن ۋاقت تەختتە ئولتۇرۇش ئۈچۈن ھەر 30 يىلدا بىر قېتىم سېھىرلىك مۇراسىم بولغان ياشلىشىش مۇراسىمى (ھەب-سەت) ئىجرا قىلىناتتى. ڧىرئەۋن ئۆلگەندە جەسەدى مۇميالىنىدۇ. 70 كۈنلۈك ماتەمدىن سوڭرە تىرىلگەندە قوللانىشى ئۈچۈن، شەخسى ئەشيالارى بىرلە بىر لەھەتكە قويۇلاتتى ۋە مازارى ئېتىلەتتى.

## ڧىرئەۋىننىڭ قۇرئاندا زىكىر قىلىنىشى
"ڧىرئەۋن"\"فرعون" ئىسمى قۇرئاندا 27 ئايەتتە 71 مەرتە زىكىر قىلىنغان:
* 9 مەرتە سورة الأعراف تا.
* 8 مەرتە سورة غافر دا.
* 7 مەرتە سورة القصص تا.
* 6 مەرتە سورة يونس تا.
* 5 مەرتەدىن سورتي طه والشعراء دا.
* 3 مەرتەدىن سورتي الأنفال وهود دا.
* 2 مەرتەدى سور : الدخان، الإسراء، التحريم، المزمل، البقرة والزخرف لاردا.
* 1 مەرتەدىن 13 سۇرەدە : البروج، القمر، المؤمنون، النمل، الذاريات، إبراهيم، آل عمران، الحاقة والنازعات، العنكبوت، الفجر، ص ۋە ق لاردا.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:مىسىر تارىخى
تۈر:قۇرئاندا زىكىر قىلىنغان كىشلەر
دۆلەتلەر تېزىملىكى

left|400x400px
تىزىملىكتە 26 دۆلەت بار بولۇپ، خەلقئارادا ئىتىراپ قىلىنغان 500 دۆلەت ۋە ب د ت غا ئەزا 193 مەملىكەت ۋە ۋاتىكان قاتارلىقلار.

* 1971- يىلىدىن ئىتىبارەن بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىغا ئەزا بولمىغان، لېكىن خەلقئارا قانۇن ۋە مۇتېۋدېئو كونۋسيونىغا كۆرا دۆلەت دەپ قەبۇل قىلىنغان مەملىكەت: جۇڭگو جۇمھۇرىيىتى 
* ب د ت نىڭ 46 ئەزاسى تەرىپىدىن ئىتىراپ قىلىنغان، لېكىن ب د ت تەرىپىدىن ئىتىراپ قىلىنمىغان دۆلەت: سەھرايى كەبىر دېموكراتىك ئەرەب جۇمھۇرىيىتى (غەربىي سەھرا) 
* ب د ت ئەزاسى 91 دۆلەت ۋە تەيۋەن تەرىپدىن ئىتىراپ قىلىنغان دۆلەت: كوسوۋا
* تۈركىيەدىن باشقا ھېچبىر ب د ت ئەزاسى دۆلەت تەرىپىدىن ئىتىراپ قىلىنمىغان دۆلەت: شىمالىي سېپروس تۈرك جۇمھۇرىيىتى
* رۇسىيە، ۋېنسۇئېلا ۋە نىگاراگۇئادىن باشقا ب د ت ئەزاسى دۆلەت تەرىپىدىن ئىتىراپ قىلىنمىغان دۆلەتلەر: ئابغازىيە (گروزىيە) ۋە جەنۇبىي ئوسېتيە (گروزىيە) 
* ب د ت ئەزاسى ھېچبىر دۆلەت تەرىپىدىن ئېتىراپ قىلىنمىغان دۆلەتلەر: تاغلىق قارابارغ (ئەزەربەيجان)، ترانسدىنيېستېر (مولداۋىيە)، سومالىلەند (سومالى)

قاراڭ: ئېتىراپ قىلىنمىغان دۆلەتلەر
link=https://tr.wikipedia.org/wiki/Dosya:Flag-map_of_the_world.svg|thumb|400x400px|خەرىتىلەردە بايراقلىرى بىلەن كۆرسىتىلگەن دۇنيانىڭ سىياسىي خەرىتىسى
## دۇنيا ئەللىرى

## Bağımlı Ülkeler
Hükümran ülkeler dışında **özerk yapıya ve özel statüye** sahip pek çok ülke bulunmaktadır. Aşağıda bağımlı ülkelerin listesi verilmiştir. Ayrıca bakınız. *[[:tr:Bağımlı_ülkeler|Bağımlı ülkeler]]*

Abhazya - Acaristan - Adigey - Aga Buryatya - Aland - Alderney - Altay - Amerikan Samoa - ABD Virgin Adaları - Anguilla - Aruba - Azor Adaları - Başkortostan - Bermuda - Bonaire - Buryatya - Cayman Adaları - Cebelitarık - Ceuta - Christmas Adası - Cocos (Keeling) Adaları - Cook Adaları - Curaçao - Çeçenistan - Çukotka - Çuvaşistan - Dağıstan - Evenkya - Falkland - Faroe Adaları - Fransız Guyanası - Fransız Güney ve Antarktika Toprakları - Tahiti Fransız Polinezyası - Gagavuzya - Galler - Grönland - Guadelup - Guangxi Zhuang Özerk Bölgesi - Guam - Guernsey -  Güney Georgia ve Güney Sandwich Adaları - Güney Osetya - Hakasya -  Herm - Hollanda Antilleri - Hong Kong - Jersey - İç Moğolistan Özerk Bölgesi - İngiliz Antartik Bölgesi - İngiliz Hint Okyanus Bölgesi - İngiliz Virgin Adaları - İnguşya - İskoçya - Johnston Atoll - Kabardin-Balkar - Kalmuk - Kanarya Adaları - Khantia-Mansia - Karaçay-Çerkez - Karakalpakistan - Karelya - Kırım Özerk Cumhuriyeti - Komi - Koryak Özerk Bölgesi - Kuzey İrlanda - Kuzey Mariana Adaları - Kuzey Osetya - Madeira Adaları - Makao - Man Adası - Mari El -  Martinique - Mayotte - Melilla -  Midway Adaları - Montserrat - Mordovya - Nahçivan - Navassa Adaları - Nenets Özerk Bölgesi - Ningxia Huizu Özerk Bölgesi - Niue - Norfolk Adası - Palmira Atoll - Pitcairn - Porto Riko - Saint Helena - Saba - Saint Pierre ve Miquelon - Sark - Sincan Uygur Özerk Bölgesi -Sint Eustatius - Sint Maarten - Tataristan - Taymir - Tokelau - Tristan da Cunha - Turks ve Caicos Adaları - Tuva - Udmurtya - Ust-Orda Buryatya - Yamalia - Yeni Kaledonya - Voyvodina - Wake Adaları - Wallis ve Futuna - Xizang Özerk Bölgesi (Tibet) - Yakutistan-

## مەنبەلەر
ئەين جالۇت ئۇرۇشى

350px|thumb|left|ئۇرۇش ۋەزىيىتى
**ئەيىن جالۇت ئۇرۇشى** (ئەرەبچە:عين جالوت (جالۇتنىڭ كۆزى))، 1260- يىلى 9- ئاينىڭ 3- كۈنى مەملۈك ئوردۇسى بىلەن ئىلخانىيلار ئارىسىدا، جەلىلە رايونىنىڭ ئەين جالۇت مەۋقىئىندە ئېلىپ بېرىلغان بىر مەيدان جەڭ.

## ئاقا پىلان

## ئۇرۇش

## نەتىجە

## تاشقى ئۇلىنىشلار

## مەنبئەلەر

## مەنبەلەر

تۈر:تارىخ
تۈر:دۇنيا تارىخى
تۈر:تارىخى ئۇرۇشلار
كەتبۇقا

**كەتبۇقا نويان** (موڭغۇلچە:ᠺᠢᠲᠪᠦᠺᠠ\Хитбух، تۈركچە:Ketboğa، ئەرەبچە:كتبغا، 1260- يىلى 9- ئاينىڭ 3- كۈنى) 13. ئەسردە ياشىغان خرىستىيان مۇرىدى تۈرك ئەسىللىق قۇماندان. موڭغۇل بۈيۈك خانلارىدىن ھىلاكونىڭنىڭ يېقىن دوستى ۋە قۇماندانى ئەردى. نىستۇرىيان خرىستىيانلىرىدىن ئەردى.
1260- يىلى مەملۇك ئوردۇسى بىلەن موڭغۇللار ئارىسىدا ياشانغان ئەين جالۇت ئۇرۇشى جەريانىدا موڭغۇل ئوردۇسىنىڭ باش قۇماندانى ئىدى. بۇ ئۇرۇشتا يا ئوقى تېگىپ ئۆلدى ۋە ئۇرۇشتا موڭغۇللار مەغلۇب بولدى.

## تاشقى ئۇلىنىشلار
ئەين جالۇت ئۇرۇشى

## مەنبەلەر

بىرىتانىيە ئانسىكلوپېدىسى - ئەين جالۇت ئۇرۇشى (ئىنگىلىزچە)

تۈر:كىشلەر
تۈر:تارىخ
تۈر:دۇنيا تارىخى
تۈر:تارىخى شەخسلەر
تۈر:قۇماندانلار
كۆپ مەدەنىيەتچىلىك

كۆپ مەدەنىيەتچلىك (multiculturalism) خىلمۇ-خىل مەدەنىيەتتىكى كىشىلەر بىللە ياشايدىغان ئىجتىمائىي مۇھىتقا قارىتا ئېيتىلغان  سىياسىي ئاتالغۇدىن ئىبارەت. مەسىلەن، ئامېرىكا جەمئىيتى كۆپ مەدەنىيەتچلىك ئەۋج ئالغان بىر جەمئىيەت. كۆپ مەدەنىيەتچىلىك ئەۋج ئالغان جەمئىيەتلەردە خىلمۇ-خىل ئىرىق، مىللەت، توپتىكى كىشىلەر بىرلىكتە ياشايدۇ. ئادەتتە، بۇ خىل مۇھىتتا، ئاز سانلىقلارنىڭ مەدەنىيتىنىڭ كۆپ سانلىقلار مەدەنىيتى تەرىپىدىن ئاسسىملاتسىيە قىلىنىش خەۋپى ئاز بۇلىدۇ.

بۈگۈنكى كۈندە يەر شارى خاراكتىرلىك مەدەنىيەتلەرنىڭ بىرلىشىش مەنزىرىسى بىلەن كۆپ مەدەنىيەتچىلىك تەڭ مەۋجۇت بولماقتا. ساياھەت، سودا ۋە ئالاقىنىڭ كۈچىيشىگە ئەگىشىپ دۇنيا مىقياسىدا نۇرغۇن يەرلەردە ئوخشاش مەدەنىيەتلەر كۆرۈلمەكتە. مەسىلەن، نەچچە ئون يىللار ئىلگىرى ئامېرىكىدا مودا بولغان پادىچىلار ئىشتىنى(牛仔裤) بۈگۈنكى كۈندە دۇنيانىڭ ھەرقانداق يىرىدە كىيىلىدۇ. ساياھەت قىلىپ باشقا جايلارغا بارسىڭىز، ئوخشاش شەكىلدىكى بىنا، ئاپتۇبۇس ۋە كىيىم-كىچەكلەرنى كۈرىسىز. يەنە مەسىلەن، دۇنيانىڭ كۆپىنچە يەرلىرىدە ماكدونالىد تىپىكى تىز تاماقخانىلارنى ئۇچرىتالايسىز. دىمەككى، بىر تەرەپتىن يەر شارى مەدەنىيتى ئوتتۇرىغا چىقماقتا ۋە ئوخشاشلا مەدەنىيەتلەر ئارىسىدا پەرقلەر ساقلانماقتا.

ئەلۋەتتە، مەدەنىيەتلەرنىڭ قوشۇلۇشى ياكى مەدەنىيەتلەر ئارىسىدىكى ئۆتۈشۈشنى بۈگۈنكى كۈندىكى قاتناش ۋە خەۋەرلىشىش تېخنىكىلىرىدىكى يىڭىلىقلاردىن ئايرىپ قارىغىلى بولمايدۇ. شۇڭلاشقا، نۇرغۇن كىشىلەر تېخنىكا يەرشارىنى بىر كەنتكە ئوخشىتىپ قويدى، دەپ قارايدۇ.

كۆپ مەدەنىيەتچىلىك پەرقلىق مەدەنىيەتلەرنى ئىتراپ قىلىش مەسىلىسى ھىسابلىنىدۇ. ئەگەر مەلۇم بىر جەمئىيەت ھەقىقىي ھالدا كۆپ مەدەنىيەتچىلىك سىياسىتى يولغا قويۇلغان بولسا، ئو ھالدا ئاز سانلىقلارنىڭ ۋە يەرلىك مەدەنىيەتنىڭ مەۋجۇت بۇلىشىغا زور دەرىجىدە كۈچ سەرپ قىلغان بۇلىدۇ. ئەمما، بۈگۈنكى كۈندە، يەر شارىنىڭ نۇرغۇن يەرلىرىدە يەرلىك ۋە ئاز سانلىقلار مەدەنىيتى يۇقىلىش گىردابىغا بېرىپ قېلىۋاتىدۇ. بۇنىڭغا ئاساسلىقى يىتەكچى جەمئىيەت مەدەنىيتىنىڭ زور كۈچ بىلەن تەشۋىق قىلىنىشى، ئاز سانلىقلارنىڭ مەدەنىيتىگە ئىتىبار بەرمەسلىك، مېدىئالاردىكى مەدەنىيەت زوراۋانلىقى قاتارلىق ئامىللار سەۋەپ بۇلىۋاتىدۇ.
## مەنبەلەر
ئويۇن نەزەرىيەسى

ئويۇن نەزەرىيەسى ئىجتىمائىي تۇرمۇشتا كىشىلەرنىڭ ئىرىشىدىغىنى بىلەن يۇقىتىدىغىنى ئارىسىدىكى بالانىسقا ئاسەسەن، كىشىلەر ھەرىكىتىنى پەرەز قىلىدىغان ياكى يەكۈن چىقىرىدىغان نەزەرىيۋى ئېقىمدۇر.

بۇ نەزەرىيەدە مۇنداق قىزىقارلىق بىر ئويۇن بار. ئىككى مەھبۇس سوراق قىلىنىدۇ. ئەگەر مەھبۇسلارنىڭ بىرى ئىقرار قىلىپ يەنە بىرى ئىقرار قىلمىسا، ئىقرار قىلغىنى قويۇپ بىرىلىپ، ئىقرار قىلمىغىنىغا توققۇز يىللىق قاماق جازاسى بىرىلمەكچى بۇلىدۇ. ئەگەر ھەر ئىككى مەھبۇس ئىقرار قىلسا، ئو ھالدا، ھەر ئىككەيلەن بەش يىلدىن قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنىدۇ. ئەگەر مەھبۇسلارنىڭ ھەر ئىككىسى ئىقرار قىلمىسا، ئو ھالدا ئۇلار ئايرىم-ئايرىم ھالدا ئىككى يىللىقتىن قاماق جازاسىغا ھۆكۈم قىلىنىدۇ.

بۇ يەردىكى ئەڭ مۇھىم مەسىلە، ئىككى مەھبۇسنىڭ قارشى تەرەپ ھەققىدە قانداق چۈشىنىشىدىن ئىبارەت. مەھبۇسلار ھەر ۋاقىت قارشى تەرەپ ئىقرار قىلىپ قالسىچۇ، دىگەننى تولا ئويلايدۇ. چۈنكى، قارشى تەرەپ ئىقرار قىلىپ قالسا، ئۆزىگە ئېغىر جازا كىلىدۇ. قارشى تەرەپ بولسا، ئازاد بولۇپ كىتىدۇ.

مۇشۇنداق ئالاھىدە ئەھۋاللاردا شەخىس ئەڭ ئاۋال ئۆز مەنپەئەتىنى ئويلايدۇ. بۇ سەۋەپتىن، ئويۇن نەزەرىيەسىگە نىسپەتەن ئېيتقاندا، كىشىلەرنىڭ ھەرىكىتىنى تەسەۋۋۇر قىلىش مۇمكىن.چۈنكى، شەخس ھەر ۋاقىت ئۆز مەنپەئەتىنى ئەڭ ئالدىنقى ئورۇنغا قويغۇچى ۋە مەنپەئەتى ئۈچۈن كۆرەش قىلغۇچىدۇر.
## مەنبەلەر
ئىستىمال مەدەنىيتى

بۈگۈنكى كۈندە كىشىلەر بەھىرلىنىۋاتقان مەدەنىيەتلەرنىڭ كۈپىنچىسىنى ئىستىمال مەدەنىيتى(Consuming Culture)نىڭ مەھسۇلاتلىرى دەپ قاراش مۇمكىن. ئىستىمال مەدەنىيتى ھاياتتىكى ھەممە نەرسىدىن ھوزۇرلۇنۇشنى تەرغىپ قىلىدۇ. ئىستىمال مەدەنىيتى كاپىتالىزىمنىڭ بازار ئىگىلىكىنى جانلاندۇرۇش مەقسىتىدە ئوتتۇرىغا چىقارغان مەدەنىيەت ئىستىمال شەكلىدىن ئىبارەت.

ئىستىمال مەدەنىيتى كىشىلەرنى ھەر ۋاقىت ماددى بۇيۇم ۋە مۇلازىمەتلەرنى سېتىۋېلىشقا ئۈندەيدۇ. مەسىلەن، ھەرخىل تېخنىكىلىق بويۇملار ناھايتى تىز يىڭىلىنىپ كىشىلەرنى يىڭىسىنى سېتىۋېلىشنى تەشۋىق قىلىدۇ. بۇنىڭ بىلەن ئىنسانلاردا بىر نەرسىنى ئۇزۇن ئىشلىتىدىغان ئادەت شەكىللەنمەيدۇ. ھەممە نەرسىنى قىسقا ئىشلىتىش ئادەتكە ئايلىنىپ قالغاچقا، ئىشلەتكەن نەرسىمىزگە مۇھەببىتىمىز چوڭقۇر بولمايدۇ. 

ئىسىتىمال مەدەنىيتى زامانىۋىلىشىشنىڭ نەتىجىلىرىدىن بىرى بولۇپ، ئەنئەنىۋى جەمئىيەتتە ماددى بايلىقلارنىڭ ۋە مۇلازىمەتلەرنىڭ ئالماشتۇرۇلۇشى بۈگۈنكىدەك تىز ئەمەس ئىدى. ئەنئەنىۋى جەمئىيەتتە مەھسۇلاتلار ئاساسەن ئالماشتۇرۇش ئۈچۈن ئىشلەپچىقىرىلاتتى. بىراق، زامانىۋى جەمئىيەتتە مەھسۇلاتلار ئىستىمال قىلغۇزۇش ئۈچۈن ئىشلەپچىقىرىلىدىغان بولدى.

زامانىۋى ئستىمالچىلار ئەسلىدە مەلۇم بىر مەھسۇلاتنى ئەمەس، بەلكى مەلۇم تۇيغۇنى سېتىۋالاتتى. ئىلگىرىكى زامانلاردا مەھسۇلات سېتىۋېلىش ئىھتىياجى قامداش بولسا، بۈگۈنكى كۈندە، ئۆزىمىزنىڭ ئىجتىمائىي ئورنىنى باشقىلارغا كۆرسىتىش، سېتىۋېلىشتىن خۇشاللىق ئىزدەشتىن دىرەك بىرەتتى. بۇ سەۋەپتىن، بۈگۈنكى كۈندە داڭلىق ماركىلىق مەھسۇلاتلارنى قوللىنىش كىشىلەرنىڭ ئىجتىمائىي سالاھىيتىنى ئىپادىلەشتىكى ۋاستىسىگە ئايلانغان ئىدى.

ئىستىمال مەدەنىيتنىڭ يەنە بىر مۇھىم ئالاھىدىلىكى تۇرمۇشتا سېتىلمايدىغان نەرسىنىڭ ئاساسەن ئاز قالغانلىقىدىن ئىبارەت. بۈگۈنكى تۇرمۇشتا، ئىستىمال ئاساس بولغاچقا، نورغۇن نەرسىلەر بازارلاشتۇرۇلغان ئىدى.

بۈگۈنكى كۈندە، كرېدىت كارتىلارنىڭ ئومۇملىشىشى، ئىستىمال مەدەنىيتىنىڭ رۇشەن بەلگىلىرىدىن بىرى بولۇپ، كرېدىت كارتا پۇلى يوق كىشىلەرنىمۇ مەھسۇلات سېتىۋالالايدىغان قابىلىيەتكە ئىگە قىلغان ئىدى.

بۈگۈنكى  دەۋرىدە، مائارىپتىن تارتىپ بىلىمغىچە، پاراۋانلىقتىن تارتىپ كەلگۈسىگە بولغان ئىشەنچلەرگىچە[2]  ئىسىتمال مەدەنىيتىنىڭ مەقسىتىگە لايىقلاشتۇرۇلغان. كۈنىمىزدىكى پائالىيەتلەرنىڭ ھەممىسى بازاردا ئىقتىسادىي قىممەت يارىتىشىنى ۋە بەلگىلىك كىشىلەرنىڭ ئىھتىياجىنى قامداپ ئىستىمال قىلىنىشنى مەقسەت قىلىدۇ. بۇ سەۋەپتىن، بۈگۈنكى زامان مەدەنىيتىنىڭ كۆپ قىسمى  ئىستىمال مەدەنىيتىدۇر.

———

[2] Hans Van Der Loo and Willem Van Reijen, Modernleşmenin Paraddoksları, Kadir Canatan Çev, İnsan Yayınları, 2014, S.158
## مەنبەلەر
تۈننىس ۋە ئەنئەنىۋى جەمئىيەت

ئەنئەنىۋى جەمئىيەت بىلەن زامانىۋى جەمئىيەتنىڭ پەرقى ھەققىدە ئەڭ دەسلەپ تەتقىقات ئېلىپ بارغان كىشى تۈننىس(Ferdinand Tönnies,1855~1936) بولۇپ، ئۇ ئەنئەنىۋى جەمئىيەتتىكى جامائەت ياكى مەھەللە (community,共同体) بىلەن زامانىۋى جەمئىيەتنىڭ قۇرۇلمىسىنى سېلىشتۇرغان. ئۇنىڭ قارىشىچە، سانائەت جەمئىيتىنىڭ يىتىپ كىلىشى بىلەن ئەنئەنىۋى مەھەللە ۋە جامائەت قارىشى تۆۋەنلەيدۇ. كىشىلەرنىڭ ئىجتىمائىي مۇناسىۋەتلىرى يەر، قانداشلىق ۋە روھىي بىرلىكىنى ئەمەس، كەسپلەرنى بىرلىك قىلىپ شەكىللىنىدۇ. تونىس جامائەت ياكى مەھەللىنى مۇنداق ئۈچ تۈرگە بۆلگەن. قانداشلىق جامائىتى(血缘共同体)، مەھەللە جامائىتى(地缘共同体) ۋە روھىي جامائەت[1](精神共同体) . ئۇنىڭ نەزىرىدە يۇقىرىقى جامائەت تۈرلىرى ئەنئەنىۋى جەمئىيەت تىپىغا مەنسۇپ. زامانىۋى جەمئىيەت بولسا ناتونۇش كىشىلەر بىرلىكتە ياشايدىغان، كىشىلەر كەسىپ مۇناسىۋېتى بىلەن بىر-بىرى بىلەن ئالاقە قىلىدىغان جەمئىيەتتۇر.

ئۇيغۇر جەمئىيتىگە قارايدىغان بولساق، يېزىلاردا ۋە بىر قىسىم شەھەرلەردە كىشىلەرنىڭ مەلۇم بىر مەھەللىنى بىرلىك قىلىپ جامائەت ياكى توپ بولۇپ ئۇيۇشقانلىقىنى بايقايمىز. ئادەتتە يېزىلاردا، كىشىلەر مەلۇم بىر مەھەللىنى ئاساس قىلىپ قويۇق ئىجتىمائىي مۇناسىۋەت ئىچىدە ياشايدۇ. بۇ ياشاش ئەندىزىسى تۇننىس ئوتتۇرىغا قويغان مەھەللە جامائىتى ياكى تۇپى تۈرىگە تەۋە بولىدۇ. يېزىلاردا كىشىلەر يەنە مەھەللىنىلا ئاساس قىلىپ ياشىماستىن، قويۇق بولغان تۇققاندارچىلىق مۇناسىۋېتىنى ساقلايدۇ. تۇققانلار ۋە قوشنىلار دېھقانچىلىق ۋە چارۋىچىلىق ئىشلىرىدا بىر-بىرىگە ياردەم بىرىدۇ؛ بىر-بىرى بىلەن ناھايىتى قويۇق مۇناسىۋەت ساقلاپ ئۆتىدۇ.

ئادەتتە، كىشىلەرنىڭ ئىجتىمائىي مۇناسىۋېتى قانداشلىق ۋە مەھەللىنىلا ئاساس قىلماستىن، ئېتىقاد ياكى كەسىپنىمۇ ئاساس قىلىدۇ. بۈگۈنكى ئۇيغۇر يېزىلىرىدا كىشىلەر جامائەتچىلىكنى ئاساس قىلىپ ياشايدۇ. ئىسلام دىنى كىشىلەرنى ئۆم-ئىتىپاق بۇلۇشقا يىتەكچىلىك قىلىدىغان دىن بۇلۇش سۈپىتى بىلەن ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە كىشىلەر ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى چىڭىتىش، كىشىلەرنى بىر-بىرىگە ياردەم بىرىشكە چاقىرىش قاتارلىق روللارنى ئوينايدۇ. قىسقىسى، تۇنىس ئوتتۇرغا قويغان ئەنئەنىۋى ۋە زامانىۋى جەمئىيەت تىپلىرى ئۇيغۇر يېزىلىرى ۋە بىر قىسىم شەھەرلەرگە ماس كېلىدىغان بولۇپ، ئۇيغۇرلارنىڭ نۆۋەتتىكى ئىجتىمائىي مۇناسىۋەتلىرىنى تەھلىل قىلىشتا ناھايىتى مۇھىم تەتقىقات خاراكتىرىگە ئىگە.

[1]伊保云， 什么是现代化：概念与范畴的探讨，人民出版社， 2001年10月，第47页
## مەنبەلەر
دۇنيا سىستېما نەزەرىيەسى

1970-يىللاردىن كىيىن دۇنيانىڭ يىقىنقى زامان ئىقتىسادىي ئەندىزىسى ۋە ئىجتىمائىي تارىخىنى تەتقىق قىلىشتا يىڭىچە بىر خىل كۆز قاراش دۇنيا سىستىمىسى نەزىرىيەسى بارلىققا كەلدى.

بۇ سىستىمىنىڭ ئاساسلىق كۆز قارىشى شۇكى، 15-،16-ئەسىرلەردىن ئىلگىرىكى دۇنيا سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي ئەندىزىسىدە ئىمپىرىيە مۇھىم رول ئوينايتتى. ۋەھالەنكى، دۇنياۋى ئىمپىرىيەلەرنىڭ ھالاك بۇلىشغا ئەگىشىپ كاپىتالىستىك ئىقتىسادىي سىستىما گۈللىنىشكە باشلىدى. گەرچە كاپىتالىزىم ئىمپىرىيە بولمىسىمۇ، ئىمپىرىيەلەر ئوينىغان رولنى ئويناشقا باشلىدى. ياۋرۇپانىڭ كۈچىيىشى بىلەن سانائەت ئىنقىلابى پارتلىدى.بۇنىڭ بىلەن زامانىۋى جەمئىيەتكە خاس دۆلەت ئەندىزىسى ۋە سىياسىي قۇرۇلمىلار مەيدانغا كىلىشكە باشلىدى. غەرپ دۇنياسى تەرەققى قىلغانسىرى غەرپ بىلەن شەرق ئارىسىدىكى پەرق چوڭىيىشقا باشلىدى. بۇنىڭ بىلەن ئاسىيا، ئافرىقا ۋە غەرپ ئوتتۇرىسىدا تەرەققىياتتا تەكشىسىزلىك كۈرۈلۈشكە باشلىدى.

ۋاللېر ستەيىننىڭ چۈشەنچىسىگە ئاساسلانغاندا، دۇنيا يىقىنقى زامان تەرەققىيات ئەندىزىسىدە تۈۋەندىكىدەكسىستىملار كۈرۈلدى: مەركەز دۆلەت، يەنى ئىقتىساد ۋە تېخنىكىدا ئىلغان دۆلەت. بۇ خىل دۆلەتلەرگە غەربىي ياۋرۇپادىكى ئەنگىلىيە قاتارلىق دۆلەتلەر ۋەكىللىك قىلدى. مەركەز دۆلەتلەر دۇنيانىڭ يىقىنقى زامان پەن-مەدەنىيەت، ئىقتىساد ۋە تەرەققىيات يۈنىلىشىگە ۋەكىللىك قىلاتتى. مەركەز دۆلەتلەر ياۋرۇپا قىتئەسىگە جايلاشقان ئىدى.  يېرىم چەت دۆلەت، يەنى ئىقتىساد ۋە تېخنىكىدا بىر ئاز ئىلگىرىلىگەن دۆلەت. بۇ خىلدىكى دۆلەتلەر مەركەز دۆلەتلەرگە بېقىنغاچ ئىلگىرىلەيتتى. پۈتۈن چەت دۆلەت. بۇ خىلدىكى دۆلەتلەردە نە تەرەققىيات، نە زامانىۋىلىق ئەندىزىسى يوق. بۇ خىلدىكى دۆلەتلەر ئافرىقا ۋە ئاسىيا رايۇنلىرىدا بۇلۇپ، پۈتۈنلەي مەركەز دۆلەتلەرگە بېقىنىپ ياشايتتى.
## مەنبەلەر
ساراڭلىقنىڭ تارىخى

بىز ساراڭلىقنى قانداق چۈشىنىمىز؟ ياۋرۇپا تارىخىدا ساراڭلىق قانداق چۈشىنىلەتتى؟ قانۇن، سىياسەت، پەلسەپە، مەدەنىيەت قاتارلىقلاردا ساراڭلىققا قانداق پوزىتسىيە توتۇلغان ئىدى؟

ياۋرۇپانىڭ ساراڭلىق ھەققىدىكى چۈشەنچىسى مۇنداق ئۈچ باسقۇچنى بېسىپ ئۆتكەن ئىدى: ئەدەبىيات سەنئەتنىڭ قايتا گۈللىنىشى، كىلاسسىك ۋاقىت ۋە زامانىۋى دەۋر.

ئەدەبىيات-سەنئەتنىڭ قايتا گۈللىنىش دەۋرىدە، سەنئەت ساھەسدە ساراڭلىق پەقەت چەكلىك ئەقىلگە ياكى دۇنيا ھەققىدە چەكلىك بىلىمگە ئىگە بولغانلىق، دەپ چۈشىنىلەتتى. ئەدەبىياتتا بولسا، ساراڭلىق ھەقىقىي ئىنسان بىلەن ئىنسانلارنىڭ ياسالما ھالى ئوتتۇرىسدىكى پەرقنى ئېچىپ بەرگۈچى سۈپىتىدە تەسۋىرلىنەتتى.

ئەمما، كىلاسسىك دەۋر، يەنى مەرىپەتچىلىك زامانىدا، ساراڭلىق يەكلىنىشكە ئۇچراشقا باشلىدى. چۈنكى، مەرىپەتچىلىك ھەرىكىتى ئەقىلگە ئىتىبار بەرگەن بولۇپ، ئەقلىگە سىقمايدىغان ھەرقانداق نەرسە چەتكە قېقىلاتتى. ھەتتا، دىنمۇ بۇ دەۋردە ئەقىلچىلەر تەرىپىدىن تەنقىد قىلىنىپ چىقىلغان ئىدى. بۇ سەۋەپتىن، ساراڭلار بۇ دەۋردە يىغىۋېلىندى. مەقسەت ساراڭلارنىڭ ھەرىكىتىنى توغرىلاشقا ياردەم بىرىش ئىدى.

زامانىۋى دەۋردە ساراڭلار پەقەت يىغىۋېلىنىپلا قالماستىن، بەلكى كونترول ئاستىغا ئېلىندى. ساراڭلارنى كونترول قىلىشتىكى مەقسەت ساراڭلارنى داۋالىغىلى بۇلىدۇ، ساراڭلارنى نورمال ئەقىللىق ئادەملەردەك قىلغىلى بۇلىدۇ، دىگەن ئىدىيەنى يىتەكچى قىلغان ئىدى. چۈنكى، بۇ دەۋردە ئىلىم-پەن تەرەققى قىلغان ئىدى. ئىنسان مىڭىسى ۋە نىرۋا ھەققىدە بەلگىلىك ئۇچۇرلار توپلانغان ئىدى. زامانىۋى دەۋردە ساراڭلىق ئەقىل بىلەن سىغىشالمايتتى. زامانىۋى دەۋردە ئەقىل ئولۇغلانغان ئىدى. بۇ سەۋەپتىن، ساراڭلىق ئەقلىنىڭ دۈشمىنى سۈپىتىدە مۇئامىلە قىلىندى. زامانىۋى دەۋر كىشىلىرى ساراڭلارنى داۋالاش ئارقىلىق ئۇلارنى ”ئەقىللىق“ ئىنسان قىلىپ قايتا يىتىشتۈرۈپ چىقىشنى ئويلايتتى.

كۈنىمىزدە بولسا، ساراڭلارنى نوقۇل داۋالاشتىن ئۇلارغا ھېسداشلىق قىلىش ۋە ئىلمىي ئوسۇلدا مۇئامىلە قىلىش ئاساس ئورۇننى ئىگىلىگەن ئىدى. يۇقارقى قاراشلار داڭلىق پەيلاسوپ ۋە جەمئىيەتشۇناس مىشېل فۇكاۋ(Michel Foucault)نىڭ ”ساراڭلىقنىڭ تارىخى“( History of Madness) ناملىق كىتابىنىڭ قىسقىچە مەزمۇنى ئىدى.
## مەنبەلەر
فروئىد ۋە ئۆزلۈك

thumb|فروئىد ۋە ئۆزلۈك (1926)
فروئىد(Sigmund Freud) شەخسىيەت(personality)نىڭ تۈۋەندىكىدەك ئېلمىنىتلىرىنى ئوتتۇرىغا قۇيىدۇ. بىرىنجىسى، id يەنى بىئولوگىيەلىك بولۇپ،  ئىنساننىڭ ئىنسان ھەرىكىتىنىڭ ئاساسلىق قوزغاتقۇچىسى ھىسابلىنىدۇ. Id ئىككى تۈرلۈك بولۇپ، بىرى جىنىسىي ھەۋەس ۋە ھىسسىي باغنى كۆرسىتىدۇ. يەنە بىرى، ئۆلۈمدىن ئىبارەت.[1] Id لاتىنجە ”ئو“ دىگەننى بىلدۈرىدىغان بولۇپ، پۈتۈنلەي ئاڭسىزلىققا ۋەكىللىك قىلىدۇ ۋە ناھايتى تىزلا قاندۇرۇلۇشنى تەلەپ قىلىدۇ. Id باشقىلارنىڭ دىققىتىنى تارتىشنى، چېقىلىشنى ۋە يىمەكلىكىنى ئارزۇ قىلىدۇ. ئەمما، Idجەمئىيەت تەرىپىدىن قارشى چىقىلىدۇ.  Id توغۇلغاندىلا مەۋجۇت بۇلۇپ، بىئولوگىيەلىك خاراكتىرگە ئىگە. Idياش چوڭايغانسىرى بېسىلىشقا باشلايدۇ.

Idنى بېسىش جەمئىيەت تەرىپىدىن ئەمەلگە ئاشىدىغان بولۇپ، ئىنسان ئۈمىدسىزلەنمەسلىك ئۈچۈن ئۈزىنىڭ بىئولوگىيەلىك ئاڭسىزلىقى بىلەن جەمئىيەتنىڭ تەلىپى ئوتتۇرىسىدا بىر مۇناسىۋەت قۇرۇشىغا باشلايدۇ. فروئىد نەزىرىدىكى ئۆزلۈك(ego)(لاتىنچە مەن دىگەن مەنىدە) دەل مۇشۇ يەردە كىلىپ چىقىدۇ. ئۆزلۈك- ئىنساننىڭ توغما ئىھتىياجى(جىنىسي ھەۋەس ۋە ئۆلۈم) بىلەن جەمئىيەتنىڭ ئىھتىياجى(مەدەنىيەت) ئوتتۇرىسدىكى تەڭپۇڭلۇقنى ساقلاش ئۈچۈن كىلىپ چىققان  ئاڭدىن ئىبارەت.

يۇقىرى ئۆزلۈك(super ego) – شەخىس تەرىپىدىن قۇبۇل قىلىنغان مەدەنىيەت قارىشى ۋە ئۆلچەملەردىن ئىبارەت. ئىنسان يۇقىرى ئۆزلۈك باسقۇچىدا ئەسىلىدىكى بىئولوگىيەلىك ئىھتىياجىنى ئاساسەن باسقان بولۇپ، جەمئىيەتنىڭ مەدەنىيەت ئەندىزىسى بۇيىچە ھەرىكەت قىلىشقا باشلىغان بۇلىدۇ. ئىنسان بۇ ۋاقىتتا ئۈزىنىڭ نىمىگە ئىرىشىپ نىمىگە ئىرىشەلمەيدىغانلىقىنى تولۇق چۈشەنگەن بۇلىدۇ.

فروئىد ئىنسان ھەرىكىتىنى پۈتۈنلەي بىئولوگىيەلىك نوقتىدا تۇرۇپ ئىزاھلاشقا تىرىشقان بولۇپ، ئادەمنىڭ پۈتۈن ھەرىكىتىنى جىنىسيەت بىلەن باغلايدۇ. ئۇنىڭ قارىشىچە، ئادەملەر ياراتقان بارلىق مەدەنىيەت دەل چەكىسز خوشاللىق-جىنىسيەتنى بېسىش ئارقىلىق ئىرىشىلگەن. ئەلۋەتتە، مەدەنىيەتنىڭ مەلۇم تۈزۈم، ئۆلچەم ۋە ئىدىيەلەر بىلەن يارىتىلىدىغانلىقىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈش مۇمكىن بولسىمۇ، ئەمما ئىنساندىكى ئاڭسىز ۋە ئاڭلىق ھەرىكەتلەرنى جىنىسيەتكە باغلاپ چۈشەندۈرۈش ۋە ئىنسانىيەتنىڭ بارلىق نەتىجىلىرىنى جىنىسيەتنى ۋە ھەۋەسنى بېسىشنىڭ نەتىجىسى دەپ قاراش ئىلمىيلىك جەھەتتىن ئىسپاتلىغىلى بولمايدىغان چۈشەنچىدىن ئىبارەت. فىروئىدنىڭ چۈشەنچىلىرىنى ئىلمىي جەھەتتىن ئىسپاتلاش قىيىن.[2] ئادەمنىڭ ئىجتىمائىي مەخلۇق، يەنى ئىجتىمائىيلىشىش ئارقىلىق ئۈزىنىڭ كىملىكىنى ۋە نىمىلىكىنى تونۇيدۇ. باشتا دىيىلگىنىدەك ئىنسانلاردىن ئايرىپ بېقىلغان بالىدا ئۈزى ۋە باشقىلار ھەققىدە ھېچقانداق چۈشەنچە بولمايدۇ.   بۇ نوقتىدا خېبېرت مىدنىڭ ئۆزلۈك ۋە ئىجتىمائىي ھەرىكەت ھەققىدىكى قاراشلىرى فىروئىدنىڭ قاراشلىرىغا نىسپەتەن ئىلمىي ھىسابلىنىدۇ.

## مەنبەلەر

[1] John Macionis, sociology (fourteenth edition), Pearson Press, p.104

[2] John Macionis, sociology (fourteenth edition), Pearson Press, p.104
مەدەنىيەت ئەندىكىشى

thumb|300px|بويسۇندۇرغۇچىلار بىلەن مىلتىق ۋە ئاتلار بىلەن ئۇچرىشىش ئازتېكلارنى ھەيران قالدۇردى ، شۇڭا ئۇلار ياۋروپالىقلارنى شەرقتىن كەلگەن پەيغەمبەرلەر بىلەن ئارىلاشتۇردى.
thumb|450px|مودېلغا ئاساسلانغاندا ، كىشىلەر دەسلەپتە (1) شېرىن ئاي مەزگىلى ، ئاندىن (2) ئۆتكۈنچى مەزگىل ، يەنى مەدەنىيەت زەربىسىگە ئۇچرايدۇ. ئەمما كېيىنچە ، كىشىلەر ماسلىشىشقا باشلايدۇ (3) (چېكىتلىك سىزىق بەزى كىشىلەرنىڭ يېڭى مەدەنىيەتكە نەپرەتلىنىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ). (4) قەدىمكى مەدەنىيەتكە ماسلىشىش ئۈچۈن ئۆز ئورنىغا قايتىپ كەلگەن بىر قىسىم كىشىلەرنى كۆرسىتىدۇ.
ئادەتتە مەدەنىيەت ئەندىكىشى تۇرمۇشىمىزدا ھەر ۋاقىت ئۇچراپ تۇرىدۇ. جەمئىيەتشۇناسلىق كىتابلىرىدا، مەدەنىيەت ئەندىكىشىنىڭ كۈپىنچە ھالدا ساياھەتچىلەر ياكى بىر كىشىنىڭ ناتۇنۇش بىر مەدەنىيەت مۇھىتىغا دۇچ كەلگەندە يۈز بىرىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قۇيىدۇ. ئەمەلىيەتتە، مەدەنىيەتتىكى ئەندىكىش بىزنىڭ كۈندىلىك تۇرمۇشىمىزدا دائىم ئۇچراپ تۇرىدۇ.

ئادەتتە چەت يېزىدا ياشايدىغان بىر كىشى شەھەرگە كىرگەن ۋاقىتتا مەدەنىيەت ئەندىكىشى پەيدا بۇلىدۇ. جەنۇپتا ياشايدىغان بىر ئۇيغۇر ئۈرۈمچىگە چىقسىمۇ مەدەنىيەت ئەندىكىشى پەيدا بۇلىدۇ. چۈنكى، بۈگۈنكى كۈنىمىزدە ئىجتىمائىي مۇھىت ناھايتى تىز ئۆزگىرىۋاتقان بولۇپ، بۇ ئۆزگىرىشىلەرنى چۈشىنىش ۋە ئۇنىڭغا ماسلىشىش تەس. چەت بىر يېزىدا ياشايدىغان كىشى شەھەر مەدەنىيتى ياكى ئىجتىمائىي مۇھىتى بىلەن تونۇش بولمىغاچقا، شەھەرگە كىرسىلا بىر خىل ياتسىراش تۇيغۇسى شەكىللىنىدۇ. بۇ خىل ياتسىراش بىر مەدەنىيەتكە تەۋە ئىنساننىڭ ئىككىنجى بىر مەدەنىيەتكە كىرگەن ۋاقتىدا يۈز بىرىدۇ.

مەدەنىيەت ئەندىكىشى تىگى-تەكتىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، باشقا كىشىلەرنىڭ مەدەنىيتى ۋە ياشاش ئۇسۇلىنى چۈشىنەلمەسىلىك ۋە ئۇنىڭغا ماسلىشالماسلىقتىن كىلىپ چىقىدۇ. ئادەتتە شەھەر مەدەنىيتى بىلەن يېزا مەدەنىيتى ۋە بۇ مەدەنىيەتلەردە قوللىنىدىغان سىمۋول ۋە بايلىقلار ئوخشاش بولمايدۇ. تۈرك مەدەنىيتى بىلەن ئۇيغۇر مەدەنىيتىدىكى بەزى تەرەپلەر ئوخشىمايدۇ. بۇ سەۋەپتىن، مەدەنىيەت ئەندىكىشى كىلىپ چىقىدۇ.
## مەنبەلەر
مۇتەللىپ ئىقبال

مۇتەللىپ ئىقبال (Mutellip Iqbal) 

2018-يىلى ئىستانبۇل ئۇنىۋېرسىتىنىڭ جەمئىيەتشۇناسلىق كەسپى بۇيىچە دوكتۇرلۇق ئۇنۋانىغا ئىرىشكەن. 

ئو ۋەتەن ئىچىدىكى ھەرقايسى ئۇيغۇرچە ژورناللاردا ئەللىك پارچىغا يىقىن ئەدەبىي ئەسەر ۋە مۇھاكىمە ماقالىلىرىنى ئېلان قىلغان. ئۇ  "مەرۋايىتتەك سۆزلىرىم"، "ھاياتىڭىزدا بىلىشكە تىگىشلىك 60 شەخىس"، "دۇنيادا بىرلا خوتەن بار" قاتارلىق بىر قانچە كىتاپنى يېزىشقا، تەرجىمە قىلىشقا ۋە تۈزۈشكە قاتناشقان.

ئو ھازىرغىچە ئەنگىلىيە، كانادا ۋە تۈركىيە قاتارلىق دۆلەتلەردە بىر قانچە قېتىملىق خەلقئارالىق ئىلمىي يىغىنغلارغا قاتنىشىپ ياخشى باھاغا ئىرىشكەن. ئو يەنە جەمئىيەتشۇناسلىق ساھەسىدە ئۇيغۇرچە ئەسەرلەرنىڭ كەم بولۇش مەسىلىسىنى ھەل قىلىش ئۈچۈن «جەمئىيەتشۇناسلىق» ۋە «جەمئىيەتشۇناسلىق نەزەرىيەلىرى» ناملىق كىتابلارنى يازغان ۋە نەشىر قىلغان. 

2025-يىلى فىۋرالدا يۇۋال نوۋاھ ھارارىنىڭ «ئىنسانىيەتنىڭ قىسقىچە تارىخى» ناملىق كىتابىنى ئىنگىلىزچىدىن ئۇيغۇرچىغا تەرجىمە قىلىپ تەكلىماكان ئۇيغۇر نەشرىياتى تەرىپىدىن نەشىر قىلغان.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
سادىق سېتىنىياز بورلۇق

1982 - يىلى 11 - ئاينىڭ 11 - كۈنى تۇرپان شەھرىنىڭ كېچىك باغۋەنچىلىك مەيدانىدا تۇغۇلغان.
2003- يىلىدىن 2007 - يىلىغىچە بېيجىڭ پىداگوكىكا ئونۋېرستىتىدا ئوقىغان.
2007 - يىلىدىن 2014 - يىلىغىچە ئامرىكا ئايداخو شىتات ئونۋېرستىتىدە ئوقۇپ ڧىزىكا پەنلەر دوكتۇرى ئالغان.
ھازىر كورىيە ئاتوم ئېنىگىيسى تەتقىقات ئىنستىدا ئىشلەۋاتىدۇ. ئىلىكترون تېزلەتكۈچ تەتقىقاتى قىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
چىلیىيىلىك

**چىلیىيىلىك** - چىلی دا سۆزلەيدىغان خەلىق.
thumb|چىلیىيىلىك
## مەنبەلەر
ئابدۇلھەمىد II

سۇلتان ئابدۇلھەمىد II (ئوسمانلىچە:عبد الحميد ثانی، *ئابدۇلھەمىد ئەسسانى*، تو. 1842- 9- 21- كۈنى - ۋ. 1918- 2- 10- كۈنى)، ئوسمان تۈرك ئىمپېرىيىسىنىڭ 34. پادىشاھى ۋە 113. ئىسلام خەلىڧەسى ئېرۇر. دەۋلەتنىڭ نىسبەتەن چۈشكۈنلۈكتىكى بىر دەۋرىدە تەختكە چىققان ئابدۇلھەمىد، غەربكە قارشى تەڭپۇڭچى، شەرققە قارشى ئىسلامچى سىياسەت يۈرگۈزگەن، دەۋلەت ئىچىدە مۇتلەق مۇنارخىيىنى كۈچەيتكەن.
## مەنبەلەر

تۈر:تارىخ
تۈر:كىشلەر
تۆرت خەلىپە

**تۆرت خەلىڧە** ياكى خۇلەڧائى راشىدۇن (ئەرەبچە: الخلفاء الراشدون)، ھەزرىتى مۇھەممەد مۇستاڧا س.ئە.ۋ نىڭ ۋاڧاتىدىن سوڭرە "ئۈممەتنىڭ باشلىقى" سۈڧەتى بىلەن ۋەزىڧەلەندۈرۈلگەن خەلىپىلەردۇر. ئوردۇ ۋە ڧارسى سۇننىي مەنبئەلەردە تۆرت دوست (چھار يار\چار يار) دەپ ئىڧادە قىلىنماقتا. "تۆرت خەلىڧە" مەۋزۇسى شىئەلەر بىلەن سۇننىيلەردە ئوخشاشمايدۇ. شىئەلەرنىڭ ئورتاق قارىشى ھەزرىتى ئەلىنىڭ خىلاپەتكە قالغان ئۈچ خەلىپىدىن تېخىمۇ لايىقراق ئىكەنلىكى ۋە ئۇنىڭغا ناھەقچىلىك قىلىنغان دەپ قارىلىدۇ.

خەلىڧىلەر نۆۋەت بىلەن:
* ھەزرىتى ئەبۇ بەكر 
* ھەزرىتى ئۆمەر بىن خەتتاب 
* ھەزرىتى ئوسمان بىن ئەڧڧان 
* ھەزرىتى ئەلى بىن ئەبۇتالىب 

بەئزى مەنبئەلەردە بۇ تىزىملىككە پەقەتلا 6 ئايدەك بىر مۇددەت ۋەزىپە ئاتقارغان بەشىنچى خالىڧە ھەسەن بىن ئەلى ھەم قوشۇلۇپ يېزىلىدۇ.

* ھاسان بىن ئەلى بىن ئەبۇتالىب
شىئەلەرگە كۆرە خىلاپەت ئەلى بىن ئەبى تالىب مەركەدى بىلەن باشلايدۇ ۋە ئۇنىڭدىن كېيىن ئىماملار كېلىدۇ. سۈنئىلەرگە كۆرە، خەلىڧىلەرنىڭ ئەڭ پېشقەدەمى ئەبۇ بەكر، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ئەڭ ياقىن دوستىدۇر، مەككە ۋە مەدىنە دەۋرىدە دەۋرىدە دائىما يېنىدا بولغاندۇر. يەنە سۈننىي ئىتىقادىچە، بۇلار بىلەن بىرگە ھەزرىتى ئەبۇ بەكر قۇرئانى كەرىمدە ئىككى كىشنىڭ بىرى دەپ زىكىر قىلىنىشى، تۇنجى خەلىپە بولىشىدا مۇھىم ئامىل بولغان.

## مەنبەلەر

تۈر:تارىخ
تۈر:ئىسلام دىنى
تۈر:ئىسلام ئاتالغۇلىرى
تۈر:ئىسلام تارىخى
ھەسەن ئىبنى ئەلى

thumb
**ھەزرىتى ھەسەن بىن ئەلى بىن ئەبۇ تالىب** ياكى **ھەسەن ئەل مۇجتەبا** (ئەرەبچە: الحسن بن علي بن أﺑﻲ طالب، پارسچە: حسن ابن علی، ھ. 3 – ھ. 50 / م. 624 - 669) رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ: ئەلھەسەن ئىبنى ئەلى ئىبنى ئەبى تالىب ئەلھاشىمىي ئەلقۇرەشىي (ئەبۇ مۇھەممەد). ھەزرىتى ئەلى ۋە ھەزرىتى ڧاتىمەتۇززەھرانىڭ چوڭ ئوغلى ۋە ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ تۇنجى نەبىرەسى، «جەننەت ئەھلى يىگىتلىرىنىڭ خواجەسى»، سۇننىلەر ئۈچۈن خەلىپىلەرنىڭ بەشىنچىسىدۇر. شىئەلەر ئەكسەرىيەت بىلەن ئىماملارنىڭ ئىككىنچىسى دەپ قارىلىدۇ. ئىنتايىن كىچىك بىر پىرقە شىئەرلەر بولسا ھەزرىتى ھۈسەيىننى ئىككىنچى ئىمام دەپ قارايدۇ.

ھەزرىتى مۇئاۋىيە بىلەن سۈلھى تۈزۈپ قان تۆكۈلۈشنىڭ ئالدىنى ئالغان زات.
 
ھەم سۈننىي، ھەم شىئە ۋە باشقا ئىسلام مەزھەبلىرىدە ئىنتايىن مۇھىم ئورۇن تۇتىدۇ. ئۇنىڭ ھەزرىتى پەيغەمبەرنىڭ ئەھلى بەيتى ئىكەنلىكى ھەققىدە شۈبھە يوقتۇر. ئاتاسى ھەزرىتى ئەلى بىلەن 37 يىل، بوۋىسى ھەزىرىتى پەيغەمبەر بىلەن 8 يىل بىرگە ياشىغان. ئۇنىڭ ئەۋلادلىرىغا **شەرىڧ** دېيىلىدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:ئەھلى بەيت
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:خەلىپە
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ئوسمانلى تۈركچىسى

ئوسمانلى تۈركچەسى ياكى ئوسمانلىچە، دەۋلەتى ئالى ئوسمانىيەنىڭ تۇنجى ئاساسىي قانۇنى بولمىش قانۇنى ئەساسىدە بايان قىلىنغىنى بويىچە تۈركچە (لسان عثمانى\لسان توركى\توركجه\توركى) 13- ئەسردىن 20 ئەسرگىچە ئاناتولىيە ۋە دەۋلەتى ئالىي ئوسمانىيە تېرىتورىيىسىگە داخىل بولغان پۈتۈن ئەل ۋىلايەتلەردە قوللىنىلغان، ئەرەبچە ۋە ڧارسچىنىڭ تەئسىرىگە ئۇچرىغان تۈرك تىلىدۇر.
ئەرەب ھەرىپلىرى ئاساسىدىكى ڧارسچە ۋە تۈركچىگە خاس بىر شەكىلدە ھازىرلانغان، شەرقتىكى چاغاتاي يېزىقىغا ئوخشاش ئەلىڧبە قوللىنىلغان.

## مەنبەلەر
خەلىپىلەر تېزىملىكى

**خەلىپىلەر تېزىملىكى**، ئىسلام پەيغەمبەرى ھەزرىتى مۇھەممەدنىڭ ۋەڧاتىدىن سوڭرە مۇسۇلمانلارنىڭ دىنى رەھبەرلىكىنى ئىجرا قىلغان كىشىلەرنىڭ تېزىملىكىدۇر. تۆرت خەلىپە دەۋرى، ئابباسىلەر دەۋرى، ڧاتىمىلەر دەۋرى، مەملۇك دەۋرى، دەۋلەتى ئالى ئوسمان دەۋرى ۋە 1924- يىلى خەلىپىلىكنىڭ توختىتىلىشىدىن بۇرۇنقى تۈركىيە جۇمھۇرىيىتىدىن بولغان بىر خەلىپە تۆۋەندە ئىلگىرى كېيىنلىك تەرتىبى بويىچە بېرىلدى:

## خۇلەڧائى راشىدىن
ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ۋاڧاتىدىن كېيىنلا تاللانغان ۋە ۋەزىپە ئاتقارغان تۆرت خەلىپىدۇر.

مىلادى 661- يىلى ھەزرىتى ئەلى ئۆلتۈرۈلگەندىن كېيىن قىسقا بىر مۇددەت ئوغلى ھەسەن بىن ئەلى خەلىڧەلىك تالىشىغا قاتناشقان بولسىمۇ ئىسلام ئالەمىدىكى ڧىتنىنىڭ ئالدىنى ئالماق ئۈچۈن ئەمەۋىي ئائىلىسى بىلەن بولغان خلاڧەت مۇجادىلەسىدىن چېكىنگەن.

## ئەمەۋىي دەۋرى
ئەمەۋىيلەر دەۋرىدىكى خەلىڧىلەردۇر. بۇ دەۋىردە خەلىڧىلىك تۇنجى قېتىم بىر ئائىلىنىڭ كونترولى ئاستىغا تۈشۈپ قالغان.

## ئابباسىي دەۋرى
ئابباسىي خەلىڧىلىرى تۆۋەندىكىچە:

## ڧاتىمىي خەلىڧىلىرى
قاھىرەدە ھۆكۈم سۈرگەن شىئە ڧاتىمىي خەلىڧىلەر، سۇننىيلەر تامانىدىن خەلىڧە قابۇل قىلىنمايدۇ.

## مەملۇكىي ھىمايىسى دەۋرى
ئەسلى ئابباسىي خانىدادىن بولمىش مىسىردىكى مەملۇك سۇلتانلىقى ھىمايەسى ئاستىدا بولغان خەلىڧىلەرنىڭ تېزىملىكى:

## ئوسمانلى دەۋىرى
دەۋلەتى ئالى ئوسماننىڭ رىدانىيە جېڭىدە غەلبە قىلىشى مەملۇك سۇلتانلىقىنى يىقىتىپ خەلىڧىلىك ئۇنۋانىنى ئۆز ئۈستىگە ئالغان.

## تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى دەۋرى
پادىشاھلىق قالدۇرۇلغاندىن كېيىن تۈركىيە بۈيۈك مىللەت مەجلىسى تەرىپىدىن ۋەزىپىلەندۈرۈلگەن بىر ئوسمانلى خانىدانى ئەزاسىدۇر.

## خەلىڧىلىكنىڭ بۇگۈنكى ھالى
1924- يىلى 3- ئاينىڭ 3- كۈنى تۈركىيە بۈيۈك مىللەت مەجلىسى تەرىپىدىن ۋاقىتلىق قالدۇرۇلغان.
## مەنبەلەر

تۈر:تارىخ
تۈر:ئىسلام دىنى
سۇرە ئىسرا

، (ئەرەبچە:سورة الإسراء)، قۇرئاننىڭ 17. سۇرەسى. 111 ئايەتتىن تەركىب تاپىدۇ. مەككىي سۇرەلەردىن بولۇپ، ئەمما 26، 32، 33 ۋە 57 ئايەتلەر بىلەن 73. - 80. ئايەتلەر مەدىنەدە نازىل بولغان دەپ قارىلىدۇ. 

## ئىسمى
تۇنجى ئايەتتە زىكىر قىلىنغان ۋە "كېچە سەپىرى" مەنىسىدىكىى ئىسرا كەلىمىسىدىن كەلگەن.

ئايەتتە تىلغا ئېلىنغان كېچە سەپىرى بولسا ھەزرىتى مۇھەممەدنىڭ مىراج كېچىسى مەككىدىن قۇددۇسقا قىلغان سەپىرىنىڭ بىر قىسمىدۇر. تۇنجى ئايەتلەردە بانە ئىسرائىلنىڭ قىسسىسى بايان قىلىنغانلىقى ئۈچۈن "بەنى ئىسرائىل سۇرەسى" ھەم دېيىلىدۇ.

## مەزمۇنى
بۇ سۇرە مۆئمىنلەرگە يالغۇز ئاللاھ تائالاھلا ئىبادەت قىلىشتىن كېيىنكى ئەڭ زەرۇر ئەمەل ئاتا-ئاناغا ياخشىلىق قىلىش، ئۇلارنىڭ ھۇزۇرىدا تەئزىم-تەۋاززۇ بىلەن تۇرۇش، بۇيۇرغان ئىشلارىنى بويۇن تاۋلىق قىلماي بېجىرىش ئېكەنىنى ئۇقتۇرىدۇ. يەنە بۇ سۇرەدە بارلىقدىكى جانلىق - جانسىز بارچە مەۋجۇدات ئۆز ۋۇجۇدى، ئۆزئارا باغلىنىشلىرى ۋە بىر تەرتىب-ئىنتىزامغا سۆزسىز بويسۇنۇشلىرى بىلەن ئۇلارنى ياراتقان ھەم، باشقۇرۇب تۇرغان ھەم يىگانە ئاللاھ تائالا ئېكەنلىكىگە دالالەت قىلىپ تۇرۇشى تەئكىدلىنىدۇ.

## ئۇلىنىش
سۇرە ئىسرا 

## مەنبەلەر

تۈر:قۇرئاننىڭ سۈرىلىرى
سۇرە كەھڧ

thumb|left|كەھڧ سۇرەسى
، (ئەرەبچە:سورة الكھڧ)، قۇرئاننىڭ 18. سۇرەسى. 110 ئايەتتىن تەركىب تاپىدۇ. مەككىي سۇرەلەردىن بولۇپ، 28. ئايەت مەدىنەدە نازىل بولغان دەپ قارىلىدۇ. 

## ئىسمى
غار مەنىسىدىكى "كەھڧ" كەلىمىسىدىن كەلمەكتە.

## مەزمۇنى
سۇرەدە، ئىتىقادلارى سەبەبلىك ئۆلۈمدىن قاچىپ بىر غارغا سىغىنغان ۋە ئەسھابۇل كەھڧ (غار دوستلىرى) دەپ ئاتالغان رىملىق ياشلارنىڭ ھاياتى؛ ھەزرىتى مۇسانىڭ كەچۈرمىشلىرى؛ زۇلقەرنەين ۋە يەجۇج ۋە مەجۇج ھەققىدە بايان قىلىنىدۇ.

## ئۇلىنىش
سۇرە كەھڧ ئەرەبچە مەتنى

## مەنبەلەر

تۈر:قۇرئاننىڭ سۈرىلىرى
تۈر:ئىسلام دىنى
سۇرە مەريەم

، (ئەرەبچە:سورة مريم)، قۇرئاننىڭ 19. سۇرەسى. 98 ئايەتتىن تەركىب تاپىدۇ. مەككىي سۇرەلەردىن دەپ قارىلىدۇ. 

## ئىسمى

## مەزمۇنى

## ئۇلىنىش
سۇرە مەريەم 
## مەنبەلەر

تۈر:قۇرئاننىڭ سۈرىلىرى
تۈر:ئىسلام دىنى