open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
پارىژ مېتروسى

پارىژ دۇنيادا ئاممىۋى قاتناش لىنىيەلىرى ئەڭ تەرەققى قىلغان شەھەرلەردىن بىرى ھېساپلىنىدۇ. پارىژ مېتروسى قۇرۇلۇش تارىخىنىڭ ئۇزۇنلىقى، لايىھە ۋە ياسىلىشىنىڭ يېڭى سەنئەت ئالاھىدىلىكى بىلەن پارىژ شەھرىنىڭ گۈزەل قۇرۇلۇشلرى قاتارىدىن ئورۇن ئالغان. جەمئى 214 كېلومېتىرلىق ئارىلىقنى تۇتاشتۇرىدىغان 16 لىنىيەلىك پارىژ مېترولىرى پارىژ شەھەر مەركىزى ۋە يېقىن ئەتراپنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. 

پارىژنىڭ بىرىنچى مېتروسى 1900-يىلى قۇرۇلغاندىن تارتىپ، تاكى ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىغا قەدەر بارلىق لىنىيەلەر تەرەققى قىلدۇرۇلغان. پارىژ مېتروسى پارىژ بىرىنچى قاتناش دائىرىسى بولغان پارىژ شەھەر مەركىزى ۋە ئىككىنچى، ئۈچىنچى قاتناش دائىرىسىگە كىرىدىغان يېقىن شەھەر ئەتراپلىرىنى بىر-بىرىگە تۇتاشتۇرىدۇ. قالغان دائىرىلەرنى شەھەر پويىزى بولغان "ئەرۆئەر" ۋە شەھەر ئەتراپى پويىزلىرى بىر-بىرىگە باغلايدۇ. ئەلۋەتتە، بۇلاردىن باشقا، ترامۋاي ۋە ئاپتوبۇسلارمۇ بار.

پارىژ مېترو لىنىيەلىرى ئىچىدە پەقەت 14-يوللا شوپۇرسىز ئاپتوماتىك ھالدا ماڭىدۇ. بۇ لىنىيە 90-يىىللارنىڭ ئاخىرى ياسالغان. 2006-يىلىدىكى سىتاتىسكىغا ئاساسلانغاندا، پارىژ مېتىروسى ھەر كۈنى 3،9 مىليون يولۇچى توشۇيدۇ ۋە يولۇچى سانى دۇنيادا موسكىۋا، توكيو، مېكسىكا شەھرىدىن كىيىن، 4-ئورۇندا تۇرىدۇ. بېكەت سانى 300 گە يەتكەن بولۇپ، نيو-يوركتىن قالسىلا، دۇنيادا 2-ئورۇندا تۇرىدۇ. ئۇزۇنلۇقى بىلەن، نيو-يورك، لوندون، مادرىد، سېئول، توكيو ۋە موسكىۋانىڭ ئارقىسىدىن، دۇنيادىكى 7-ئۇزۇن لىنىيەلىك مېترو ھېساپلىنىدۇ.

پارىژ مېتروسى ھۆكۈمەت ئىگىدارچىلىقىدىكى راتېپې شىركىتى تەرىپىدىن باشقۇرىلىدۇ. بۇ شىركەت مېترودىن باشقا بارلىق پارىژ شەھرىئاپتوبۇسى، تۆت ترامۋاي لىنىيەسىنىڭ ئۈچىگە ئىگىدارچىلىق قىلىدۇ.

مېترو لىنىيە بېكەتلىرى:

thumb|center|upright=2.5|<center>1-يول بېكەتلىرى</center>
thumb|center|upright=2.5|<center>2-يول بېكەتلىرى</center>
thumb|center|upright=2.5|<center>3-يول بېكەتلىرى</center>
thumb|center|upright=2.5|<center>4-يول بېكەتلىرى</center>
thumb|center|upright=2.5|<center>5-يول بېكەتلىرى</center>
thumb|center|upright=2.5|<center>6-يول بېكەتلىرى</center>
thumb|center|upright=2.5|<center>7-يول بېكەتلىرى</center>
thumb|center|upright=2.5|<center>8-يول بېكەتلىرى</center>
thumb|center|upright=2.5|<center>9-يول بېكەتلىرى</center>
thumb|center|upright=2.5|<center>10-يول بېكەتلىرى</center>
thumb|center|upright=2.5|<center>11-يول بېكەتلىرى</center>
thumb|center|upright=2.5|<center>12-يول بېكەتلىرى</center>
thumb|center|upright=2.5|<center>13-يول بېكەتلىرى</center>
thumb|center|upright=2.5|<center>14-يول بېكەتلىرى</center>

## مەنبەلەر
بېيداچۈ يېزىسى

**بېيداچۈ يېزىسى** بولسا جۇڭگو شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دىكى بىر يېزىسى 2000-يىلىدا، بېيداچۈنىڭ 9،026 نوپۇسى بار، شىمالى كەڭلىك 42.8°، شەرىقى ئۇزۇنلۇك 86°34.

## مەنبەلەر
قاراشەھەر بازىرى

**قاراشەھەر بازىرى** بولسا جۇڭگو شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دىكى بىر بازىرى 2006-يىلىدا، قاراشەھەرنىڭ 31،773 نوپۇسى بار، شىمالى كەڭلىك 42.3°، شەرىقى ئۇزۇنلۇك 86°34.
## مەنبەلەر
ئۇخاۋچۈ يېزىسى

**ئۇخاۋچۈ يېزىسى** بولسا جۇڭگو شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دىكى بىر يېزىسى 2000-يىلىدا، ئۇخاۋچۈنىڭ 14،791 نوپۇسى بار، 96 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرە ئىچىدا نوپۇس جايلاشقان، شىمالى كەڭلىك 42.4°، شەرىقى ئۇزۇنلۇك 86°37.
 
## مەنبەلەر
ئايكۆل يېزىسى

ئايكۆل يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Ayköl Yézisi) قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ پوسكام ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، ئومۇمىي نوپۇسى 11 مىڭ ئەتراپىدا.**ئايكۆل يېزىسى** بولسا جۇڭگو شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دىكى بىر يېزىسى 2006-يىلىدا، ئايكۆلنىڭ 11،260 نوپۇسى بار، 49.1 كۇۋادىرات كىلومەتىر دائىرە ئىچىدا نوپۇس جايلاشقان، شىمالى كەڭلىك 40.53°، شەرىقى ئۇزۇنلۇك 80°8.
## مەمۇرىي كەنتلەر
## ئىقتىسادى
## مائارىپى
## ساياھەتچىلىكى
## سىرتقى ئۇلانمىلار
## مەنبەلەر
كۆكتوقاي بازىرى

**كۆكتوقاي بازىرى** بولسا جۇڭگو شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دىكى بىر بازىرى 2000-يىلىدا، كۆكتوقاينىڭ 6014 نوپۇسى بار.

## پايدىلىنىش ماتېرىيالى

## مەنبەلەر
شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى بىناكارلىق قۇرۇلۇش بىرىنچى شىسى

بىناكارلىق قۇرۇلۇش 1 - شىسى ئەسلىدىكى جۇڭگو خەلق ئازادلىق ئارمىيىسى 22 - بىڭتۇەنىنىڭ ئاتلىق ئەسكەرلەر 8 - شىسى ئىدى. بۇ قىسىم 1953 - يىلى بۇيرۇققا بىنائەن كوللېكتىپ كەسىپ ئالماشتۇرۇپ، قەشقەر، يەكەن، بورتالا، شىخەنزە قاتارلىق جايلاردا شەھەر قۇرۇلۇشى، سۇ ئىنشائاتى قۇرۇلۇشى ۋە تاشيول قۇرۇلۇشى ۋەزىپىسىنى ئۈستىگە ئالغان. 1953 - يىلىنىڭ بېشىدا قۇرۇلۇش 1 - شىسىغا ئۆزگەرتىلگەن. 1974 - يىلى جەنۇبىي شىنجاڭ تۆمۈر يولىنى ياساش ئۈچۈن، بىڭتۇەن تۆمۈر يول قۇرۇلۇشى قوماندانلىق شىتابى ۋە تۆمۈر يول قۇرۇلۇش ئىدارىسى قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن. 1983 - يىلى 4 - ئايدا بىڭتۇەنگە قايتۇرۇلۇپ، قۇرۇلۇش 1 - شىسى دېگەن نامى ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەن. قۇرۇلۇش 1 - شىسىغا مۇستەقىل ھېسابات قىلىدىغان كارخانىدىن 27 سى قارايدۇ، ئۇنىڭ 15 ى چوڭ تىپتىكى بىناكارلىق - قۇراشتۇرۇش كارخانىسى، 12 سى باشقا تىپتىكى كارخانىلار، ئۇنىڭدىن باشقا يەنە پەن - تېخنىكا، مائارىپ، مەدەنىيەت، سەھىيە قاتارلىق كەسپىي ئورۇندىن 50 ى بار. بۇ كارخانا كەسپىي ئورۇنلار ئۈرۈمچى شەھىرى، شىخەنزە شەھىرى، كۈيتۈن شەھىرى ۋە بايىنغۇلىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستىغا جايلاشقان. 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 65 مىڭ، ئەمگەكچى 32 مىڭ، بۇنىڭ ئىچىدە دۆلەت ئىگىلىكىدىكى ئورۇنلاردا ئىشلەۋاتقان ئىشچى - خىزمەتچى 30 مىڭ 300 نەپەر. قۇرۇلۇش 1 - شىسى بىناكارلىق - قۇراشتۇرۇش ئىشلىرىنى ئاساس قىلىدۇ، قوشۇمچە بېزەش - زىننەتلەش، قۇرۇلۇش ماتېرىياللىرىنى ئىشلەپچىقىرىش، ئۇنىڭدىن باشقا سانائەت ئىشلەپچىقىرىشى ۋە يېزا ئىگىلىك، ترانسپورت، سودا كەسىپلىرى بىلەنمۇ شۇغۇللىنىدۇ. ھازىر بار تۈرلۈك تېخنىك خادىم 7000 دىن ئاشىدۇ، بۇنىڭ ئىچىدە ئوتتۇرا، يۇقىرى دەرىجىلىكتىن يۇقىرى تېخنىكا ئۇنۋانىغا ئىگە كەسپىي خادىملار 2400 دىن ئاشىدۇ؛ 5000 دىن ئارتۇق چوڭ، ئوتتۇرا تىپتىكى تۈرلۈك قۇرۇلۇش قىلىش ماشىنىسى بار بولۇپ، ئومۇمىي كۈچى 120 مىڭ كىلوۋاتتىن ئاشىدۇ. نەچچە ئون يىلدىن بۇيان، بۇ شى ئىلگىرى كېيىن بولۇپ ئۈرۈمچى، شىخەنزە، كۈيتۈن، قاراماي، غۇلجا، كورلا قاتارلىق جايلارنىڭ قۇرۇلۇشىغا قاتناشتى، نەچچە 10 مىليون كۋادرات مېتىر كېلىدىغان زاۋۇت بىناسى ۋە ئولتۇراق ئۆيلەرنى سالدى، 1000 كىلومېتىردىن ئارتۇق ئۇزۇنلۇقتا تۆمۈر يول غول لىنىيىسى، تارماق لىنىيىسى ۋە مەخسۇس لىنىيە ياسىدى، 2000 كىلومېتىردىن ئارتۇق ئۇزۇنلۇقتا 8 تاشيول غول لىنىيىسى ۋە بىرقانچە تارماق لىنىيىسىنى ياسىدى؛ ئىلگىرى - كېيىن بولۇپ ماناس دەرياسى، كۈيتۈن دەرياسى، ئېرتىش دەرياسى، ئىلى دەرياسى، ئۈرۈمچى دەرياسى، قاراشەھەر دەرياسى، كۆنچى دەرياسى، يەكەن دەرياسى، تارىم دەرياسى قاتارلىق چوڭ ئېقىنلارنىڭ سۇ ئىنشائاتى قۇرۇلۇشىغا قاتناشتى، چوڭ، ئوتتۇرا تىپتىكى سۇ ئامبىرىدىن 15 نى، چوڭ تىپتىكى سۇ باشلاش تۈگۈنى قۇرۇلۇشىدىن 19 نى ياسىدى، چوڭ تىپتىكى سۇ باشلاش ئۆستىڭىدىن 24 نى چاپتى، سۇ ئېلېكتر ئىستانسىسى، ئوت ئېلېكتر ئىستانسىسىدىن 31 نى ياسىدى، ئىلگىرى - كېيىن بولۇپ قاراماي نېفىتلىكى شەرقىي جۇڭغار نېفىتلىكى، تۇرپان - قۇمۇل نېفىتلىكى، شىمالىي تارىم نېفىتلىكى قاتارلىق تۆت چوڭ نېفىتلىك قۇرۇلۇشىغا ۋە شىنجاڭدىكى ئالتە چوڭ ئايرودروم قۇرۇلۇشىغا قاتناشتى. ئۇنىڭدىن باشقا يەنە سېرلانكا، پاكىستان قاتارلىق دۆلەتلەرگە بېرىپ سۇ ئىنشائاتى قۇرۇلۇشى ۋە تاشيول قۇرۇلۇشىنى ئۈستىگە ئالدى. قۇرۇلۇش 1 - شىسى >ئالاھىدە چىداملىق، ئالاھىدە سەۋرچان، ئالاھىدە جەڭگۋار، ئالاھىدە تۆھپە قوشىدىغانتۆمۈر قوشۇن< دېگەن نامى بار.
## مەنبەلەر
شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك ئونىنچى شىسى

يېزا ئىگىلىك 10 - شىسى ئەسلىدىكى جۇڭگو خەلق ئازادلىق ئارمىيىسى 22 - بىڭتۇەنى ئاتلىق ئەسكەرلەر 7 - شىسىنىڭ 9 - تۇەنى ئىدى. بۇ قىسىم 1953 - يىلى بۇيرۇققا بىنائەن تەرتىپكە سېلىنىپ شىنجاڭ ھەربىي رايونىنىڭ مۇستەقىل 28 - تۇەنى بولغان، 1954 - يىلى بۇيرۇققا بىنائەن تەرتىپكە سېلىنىپ ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنىنىڭ مۇستەقىل 28 - تۇەنى بولغان. 1959 - يىلى يېزا ئىگىلىك 10 - شىسى قىلىپ قۇرۇلغان.

شى شىتابى ئالتاي شەھىرىنىڭ بېيتۇەن بازىرىدا. يېزا ئىگىلىك 10 - شىسىنىڭ بوز يەر ئۆزلەشتۈرۈش رايونلىرى پۈتكۈل ئالتاي ۋىلايىتى بىلەن تارباغاتاي ۋىلايىتىنىڭ قوبۇقسار موڭغۇل ئاپتونوم ناھىيىسىگە تارقالغان. ئۇنىڭ قارمىقىدا مۇستەقىل ھېسابات قىلىدىغان كارخانىدىن 36 سى بار بولۇپ، ئۇنى 11 ى دېھقانچىلىق، چارۋىچىلىق تۇەن - مەيدانى، 25 ى سانائەت، قاتناش، بىناكارلىق، سودا كارخانىسى. ئۇنىڭدىن باشقا يەنە پەن - تېخنىكا، مائارىپ، مەدەنىيەت، سەھىيە قاتارلىق كەسپىي ئورۇندىن 92 سى بار. ھازىر 37 مىڭ گېكتار )555 مىڭ مو( تېرىلغۇ يەر، 5000 گېكتار )495 مىڭ مو( يايلاق، 8000 گېكتار )120 مىڭ مو( ئورمانلىق، 5000 )750 مىڭ مو( سۇ كۆلىمى، 1000 گېكتار )15 مىڭ مو( ئورمانلىق، ئۇنىڭدىن باشقا 129 مىڭ گېكتار )1 مىليون 935 مىڭ مو( ئۆزلەشتۈرۈشكە بولىدىغان قاقاس يەر بار. 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 68 مىڭ، ئەمگەكچى 33 مىڭ، بۇنىڭ ئىچىدە دۆلەت ئىگىلىكىدىكى ئورۇنلاردا ئىشلەۋاتقان ئىشچى - خىزمەتچى 32 مىڭ نەپەر. يېزا ئىگىلىك 10 - شىسىنىڭ سۇ ئىنشائاتى قۇرۇلۇشى بىر قەدەر ياخشى، يېزا ئىگىلىكىنى ماشىنىلاشتۇرۇش دەرىجىسى يۇقىرى، چوڭ، ئوتتۇرا تىپتىكى سۇ ئامبىرىدىن 12 نى )ئومۇمىي سىغىمچانلىقى 118 مىليون كۇب مېتىر( ياسىدى؛ دېھقانچىلىق ماشىنىلىرىنىڭ ئومۇمىي كۈچى 61 مىڭ كىلوۋات بولۇپ، 500 گە يېقىن چوڭ، ئوتتۇرا تىپتىكى دېھقانچىلىق ماشىنىسى بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن ئاساسلىقى بۇغداي، مايلىقدان، قىزىلچا قاتارلىقلار بار. چارۋىچىلىقتا قوي بېقىشنى ئاساس قىلىدۇ. ئۇلار يېتىشتۈرۈپچىققان >ئالتاي ئىنچىكە يۇڭلۇق قويى< دۆلەتنىڭ باھالاپ بېكىتىشىدىن ئۆتتى؛ بېقىلىۋاتقان قارا كۈرەڭ تۈلكە، شىمالىي قۇتۇپ تۈلكىسى قاتارلىق تېرىسى ئەتىۋارلىق ھايۋانلار تەخمىنەن 10 مىڭغا يېتىدۇ، تۈلكە تېرىسىنىڭ ئاپتونوم رايون ئىچى ۋە سىرتىدا بازىرى ئىنتايىن ئىتتىك. يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، يېزا ئىگىلىك 10 - شىسىنىڭ سانائەت تەرەققىياتى بىر قەدەر تېز بولدى، ئاساسلىقى كۆمۈر، ئېلېكتر ئېنېرگىيىسى، سېمونت، يۇڭ توقۇمىچىلىق، ئىلمە توقۇمىچىلىق، كۆن - خۇرۇم مەھسۇلاتلىرىنى ئىشلەپچىقىرىش، قەغەز ياساش، مەتبەئەچىلىك، ساپال ۋە فار - فۇر بۇيۇملىرىنى ياساش، چىرىمتال قېزىش ۋە ئۇنى پىششىقلاپ ئىشلەش، بېنتونىت مەھسۇلاتلىرىنى پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىق تۈرلەر بار. چىرىمتال قەغىزى بىلەن چىرىمتال قەغىزى تاختىسى ئاپتونوم رايونىمىزنىڭ بۇ جەھەتتىكى بوشلۇقنى تولدۇردى. بېنتونىت مەھسۇلاتلىرىنىڭ دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىدا بازىرى ئىنتايىن ئىتتىك.

## مەنبەلەر
شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك توققۇزىنچى شىسى

يېزا ئىگىلىك 9 - شىسى ئەسلىدىكى 22 - بىڭتۇەن 9 - جۈنىنىڭ 27 - شىسى ئىدى. 1962 - يىلى 8 - ئايدا، ئەسلىدىكى يېزا ئىگىلىك 7 - شىسىنىڭ 3 - باشقۇرۇش ئورنى ۋە ئۇنىڭغا قاراشلىق 7 شۆبە مەيدان بىلەن قۇرۇلۇش 2 - شىسىنىڭ شى شىتابى بىرلەشتۈرۈلۈپ يېزا ئىگىلىك 9 - شىسى قىلىپ قۇرۇلغان. شى شىتابى دۆربىلجىن ناھىيىسىدە. يېزا ئىگىلىك 9 - شىسىنىڭ بوز ئۆزلەشتۈرۈش رايونلىرى تارباغاتاي ۋىلايىتىگە جايلاشقان. ئۇنىڭ قارمىقىدا مۇستەقىل ھېسابات قىلىدىغان كارخانىدىن 36 سى بار بولۇپ، ئۇنىڭ 11 سى دېھقانچىلىق، چارۋىچىلىق تۇەن - مەيدانى، 52 سانائەت، قاتناش بىناكارلىق سودا كارخانىسى ئۇنىڭدىن باشقا يەنە پەن - تېخنىكا، مائارىپ، مەدەنىيەت، سەھىيە قاتارلىق كەسپىي ئورۇندىن 83 ى بار. ھازىر 84 مىڭ 600 گېكتار )1 مىليون 269 مىڭ مو( تېرىلغۇ يەر، 234 مىڭ 100 )3 مىليون 520 مىڭ 500 مو( يايلاق، 6000 مىڭ گېكتار )90 مىڭ مو( ئورمانلىق بار. 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 72 مىڭ بولۇپ، ئەمگەكچى 34 مىڭ 200. بۇنىڭ ئىچىدە دۆلەت ئىگىلىكىدىكى ئورۇنلاردا ئىشلەۋاتقان ئىشچى - خىزمەتچى 31 مىڭ. يېزا ئىگىلىك 9 - شىسىنىڭ شۇ ئىنشائاتى قۇرۇلۇشى بىر قەدەر ياخشى، يېزا ئىگىلىكىنى ماشىنىلاشتۇرۇش دەرىجىسى بىر قەدەر يۇقىرى بولۇپ، ئېتىز - ئېرىقلارنى ئورمان بىلەن تورلاشتۇرۇش ئاساسىي جەھەتتىن ئىشقا ئاشۇرۇلغان. سۇ ئامبىرىدىن 7 نى )ئومۇمىي سىغىمچانلىقى 7000 كۇب مېتىردىن( ياسىغان. 1800 كىلومېتىر ئۇزۇنلۇقتا ئاساسىي غول ئۆستەڭ )بۇنىڭ ئىچىدە سۇ سىڭمەس ئۆستەڭنىڭ ئۇزۇنلۇقى 1000 كىلومېتىردىن ئاشىدۇ( چاپقان؛ دېھقانچىلىق ماشىنىلىرىنىڭ ئومۇمىي كۈچى 75 مىڭ كىلوۋات بولۇپ، 1000 غا يېقىن چوڭ، ئوتتۇرا تىپتىكى دېھقانچىلىق ماشىنىسى بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن ئاساسلىقى، بۇغداي، كوممىقوناق، مايلىقدان، قىزىلچا، ئارپا قاتارلىقلار بار. چارۋىچىلىقتا كالا، قوي قاتارلىق چارۋىلارنى بېقىشنى ئاساس قىلغان بولۇپ ئۇلار ئىشلەپ چىقارغان >جۇڭگو مىرىنۇسشارۇلاي< كالا گۆشى سۈپىتىنىڭ ئېسىللىكى بىلەن دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىدىكى بازارلاردا ئالقىشقا ئېرىشىپ كەلدى. يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، يېزا ئىگىلىك 9 - شىسىنىڭ يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرىنى پىششىقلاپ ئىشلەشنى ئاساس قىلغان سانائەت ئىشلەپچىقىرىشى بىر قەدەر تېز تەرەققىي قىلدى. ئاساسلىق مەھسۇلاتلىرىدىن شېكەر، ئىسپىرت، تىرىپ، يۇڭ پىلتە قاتارلىقلار بار. بۇلاردىن خۇامىن يۇڭ توقۇمىچىلىق فابرىكىسى ئىشلەپ چىقارغان ئىنچىكە يۇڭ يىپ، ئىنچىكە ئىگىرىلگەن ئىلمە توقۇلما تىۋىت يىپى يۇقىرى ئىناۋەتكە ئىگە، 665 تىپلىق ساپ يۇڭ پىلتە 1994 - يىلى بېيجىڭدا ئۆتكۈزۈلگەن 2 - نۆۋەتلىك خەلقئارا ئوتتۇرا، كىچىك تىپتىكى كارخانىلارنىڭ يېڭى مەھسۇلات، يېڭى تېخنىكىسى كۆرگەزمىسى كېڭىشى يىغىنىدا ئالتۇن مېدارل مۇكاپاتىغا ئېرىشتى، كەسمە چۆپ زاۋۇتى ئىشلەپ چىقارغان ھەرخىل چۆپلەر مەملىكەتنىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا كەڭ سېتىلماقتا.

## مەنبەلەر
شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش - قۇرلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىىك ئالتىنچى شىسى

يېزا ئىگىلىك 6 - شىسى ئەسلىدىكى جۇڭگو خەلق ئازادلىق ئارمىيىسى 1 - دالا ئارمىيىسى 1 - بىڭتۇەنى 6 - جۈنىنىڭ 17 - شىسى ئىدى. بۇ قىسىم 1949 - يىلى 11 - ئايدا شىنجاڭغا كىرگەن. 1953 - يىلى 6 - ئاينىڭ 5 - كۈنى 6 - جۈن 17 - شىنىڭ زور كۆپ قىسمى بىلەن شىنجاڭ ھەربىي رايونى 1 - ئاۋغۇست دېھقانچىلىق مەيدانى، 6 - جۈنىگە قاراشلىق مېڭجىن دېھقانچىلىق مەيدانى بىرلەشتۈرۈلۈپ، يېزا ئىگىلىك 6 - شىسى قىلىپ قۇرۇلغان. شى شىتابى سانجى شەھىرىنىڭ ۋۇجىياچۈي بازىرىدا. يېزا ئىگىلىك 6 - شىسىنىڭ بوز ئۆزلەشتۈرۈش رايونى ئوتتۇرا قىسىم ۋۇجياچۈي ئۇنىۋېرسال ئىقتىسادىي رايونى، غەربىي قىسىم شىنجاڭ پاختا، شېكەر ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىسادىي رايونى، شەرقىي قىسىم گۇچۇڭ ئاشلىق ئىشلەپچىقىرىش رايونى ۋە جەنۇبىي قىسىم ئۈرۈمچى شەھىرى سودا رايونىدىن ئىبارەت ئۆزگىچە ئالاھىدىلىككە ئىگە 4 - ئىقتىسادىي رايونغا بۆلۈنگەن. ئۇنىڭ قارمىقىدا مۇستەقىل ھېسابات قىلىدىغان كارخانىدىن 56 سى بار بولۇپ، بۇنىڭ 20 سى دېھقانچىلىق، چارۋىچىلىق تۇەن - مەيدانى، 63 سانائەت، قاتناش بىناكارلىق، سودا كارخانىسى، ئۇنىڭدىن باشقا يەنە پەن - تېخنىكا، مائارىپ، مەدەنىيەت سەھىيە قاتارلىق كەسىپىي ئورۇندىن 203 ى بار. ھازىر 153 مىڭ 100 گېكتار )2 مىليون 308 مىڭ 500 مو( تېرىلغۇ يەر، 368 مىڭ گېكتار )5 مىليون 520 مىڭ مو( يايلاق، 23 مىڭ گېكتار )345 مىڭ مو( ئورمانلىق، 27 مو گېكتار )405 مىڭ مو( سۇ كۆلىمى، ئۇنىڭدىن باشقا 40 مىڭ گېكتار )600 مىڭ مو( ئۆزلەشتۈرۈشكە بولىدىغان قاقاس يەر بار، 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 261 مىڭ بولۇپ، ئەمگەكچى 115 مىڭ، بۇنىڭ ئىچىدە دۆلەت ئىگىلىكىدىكى ئورۇنلاردا ئىشلەۋاتقان ئىشچى - خىزمەتچى 104 مىڭ 100 نەپەر. يېزا ئىگىلىك 6 - شىسىنىڭ سۇ ئىنشائاتلاشتۇرۇش، يېزا ئىگىلىكىنى ماشىنىلاشتۇرۇش دەرىجىسى بىر قەدەر يۇقىرى بولۇپ، ئېتىز ئېرىقلارنى ئورمان بىلەن تورلاشتۇرۇش ئاساسىي جەھەتتىن ئىشقا ئاشۇرۇلغان. تۈزلەڭلىكتە 19 يەرگە سۇ ئامبىرى )ئومۇمىي سىغىمچانلىقى 200 مىليون كۇب مېتىر( ياسىغان، سۇغىرىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان قۇدۇقتىن 1500 نى قازغان. 13 مىڭ كىلومېتىر ئۇزۇنلۇقتا تۈرلۈك سۇغىرىش، سۇ چىقىرىش ئۆستىڭى چاپقان؛ دېھقانچىلىق ماشىنىلىرىنىڭ ئومۇمىي كۈچى 209 مىڭ كىلوۋات بولۇپ، 1500 دىن ئارتۇق چوڭ، ئوتتۇرا تىپتىكى دېھقانچىلىق ماشىنىسى بار. مەھسۇلاتلىرىدىن ئاساسلىقى بۇغداي، كۆممىقوناق، مايلىقدان، پاختا، قىزىلچا، قۇلماق، قوغۇن - تاۋۇز، كۆكتات، ئارپا قاتارلىقلار، بار. بۇنىڭ ئىچىدە 103 - تۇەننىڭ قوغۇنى يېشىل يېمەكلىك بەلگىلىمىسىگە ئېرىشكەن بولۇپ، ئاپتونوم رايونىمىزنىڭ ئىچى ۋە سىرتىدىكى بازارلاردا كەڭ سېتىلىدۇ. يېزا ئىگىلىك 6 - شىسىنىڭ سانائىتى بىر قەدەر تېز تەرەققىي قىلغان بولۇپ، ھازىر ماشىنىسازلىق، خىمىيە سانائىتى، كۆمۈرچىلىك، قۇرۇلۇش ماتېرىياللىرى خۇرۇم ئىشلەش، يېمەكلىك، توقۇمىچىلىق قاتارلىق تۈرلەر بار. بۇ شى ئىشلەپچىقارغان >ئەپەندىۋۇجياچۈي< ماركىلىق سۇ پومپىسى شىنجاڭنىڭ داڭلىق مەھسۇلاتى دېگەن نامغا ئېرىشتى، پەشمەت، چۈرۈك كەمپۈت، رادىياتور، قاراماي قەغەز، خۇرۇم كىيىم - كېچەك، خىش قاتارلىق مەھسۇلاتلار مىنىستىر دەرىجىلىك ئەلا سۈپەتلىك مەھسۇلات دېگەن نامغا ئېرىشتى. خۇشاىن خۇرۇم مەھسۇلاتلىرى كۆپ قېتىم مەملىكەت ئىچى ۋە سىرتىدا مۇكاپاتقا ئېرىشتى.

## مەنبەلەر

«شىنجاڭنىڭ ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي تەرەققىياتى توغرىسىدا ئومۇمىي بايان» دىن
شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك بەشىنچى شىسى

يېزا ئىگىلىك 5 - شىسى ئەسلىدىكى جۇڭگو خەلق ئازادلىق ئارمىيىسى 1 - دالا ئارمىيىسى 1 - بىڭتۇەنى 6 - جۈنىنىڭ 16 - شىسى ئىدى. بۇ قىسىم 1949 - يىلىنىڭ ئاخىرىدا قۇمۇلغا كىرىپ، قۇمۇل بوز يەر ئۆزلەشتۈرۈش رايونىنى ئېچىشتىن ئىبارەت ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش ئىشلىرىغا ئاتلانغان. 1953 - يىلى 3 - ئايدا، بۇيرۇققا بىنائەن تەرتىپكە سېلىنىپ، كوللېكتىپ كەسىپ ئالماشتۇرۇش يولى بىلەن يېزا ئىگىلىك 5 - شىسى قىلىپ قۇرۇلغان. قۇمۇل بوز يەر ئۆزلەشتۈرۈش رايونىدا دېھقانچىلىق، چارۋىچىلىق تۇەن - مەيدانىدىن 8ى ۋە بىر تۈركۈم سانائەت، قاتناش، بىناكارلىق، سودا كارخانىلىرىنى قۇرۇپ چىققان، 1960 - يىلى غەربكە يۈرۈش قىلىپ، جۇڭغار ئويمانلىقىنىڭ غەربىي جەنۇبىدىكى بورتالا بوز يەر ئۆزلەشتۈرۈش رايونىنى ئاچقان. شى شىتابى بورتالا شەھىرىدە. يېزا ئىگىلىك 5 - شىسى قارمىقىدا مۇستەقىل ھېسابات قىلىدىغان كارخانىدىن 30 ى بار، بۇنىڭ ئىچىدە 12 سى دېھقانچىلىق، چارۋىچىلىق تۇەن - مەيدانى، 18 ى سانائەت، قاتناش، بىناكارلىق، سودا كارخانىسى. ئۇنىڭدىن باشقا يەنە پەن - تېخنىكا، مائارىپ، مەدەنىيەت، سەھىيە قاتارلىق كەسىپىي ئورۇندىن 75 ى بار. ھازىر 46 مىڭ 100 گېكتار )691 مىڭ 500 مو( تېرىلغۇ يەر، 156 مىڭ گېكتار )2 مىليون 340 مىڭ مو( قاقاس يەر، 400 گېكتار )6000 مو( مېۋىلىك باغ بار. 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 97 مىڭ، ئەمگەكچى 43 مىڭ، بۇنىڭ ئىچىدە دۆلەت ئىگىدارچىلىقىدىكى ئورۇنلاردا ئىشلەۋاتقان ئىشچى - خىزمەتچى 42 مىڭ 200 نەپەر. يېزا ئىگىلىك 5 - شىسىنىڭ سۇ ئىنشائاتلاشتۇرۇش، يېزا ئىگىلىكىنى ماشىنىلاشتۇرۇش دەرىجىسى بىر قەدەر يۇقىرى بولۇپ، ئېتىز - ئېرىقلارنى ئورمان بىلەن تورلاشتۇرۇش ئاساسىي جەھەتتىن ئىشقا ئاشۇرۇلغان. چوڭ، ئوتتۇرا تىپتىكى سۇ ئامبىرىدىن 3 ى )ئومۇمىي سىغىمچانلىقى 160 مىليون كۇب مېتىر( ۋە 2000 كىلومېتىردىن ئارتۇق ئۇزۇنلۇقتا سۇ باشلاش، يەتكۈزۈش ئۆستىڭى )سۇ باشلاش ئىقتىدارى 593 مىليون كۇب مېتىر( ياسىدى؛ دېھقانچىلىق ماشىنىلىرىنىڭ ئومۇمىي كۈچى 209 مىڭ كىلوۋات بولۇپ، 600 دىن ئارتۇق، چوڭ، ئوتتۇرا تىپتىكى دېھقانچىلىق ماشىنىسى بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن ئاساسلىقى، بۇغداي، كوممىقوناق، پاختا، مايلىقدان، ئالقات قاتارلىقلار بار. بولۇپمۇ قۇرۇقلۇقتا ئىشلەپچىقىرىلىدىغان پاختا مىقدارى بىر قەدەر يۇقىرى بولۇپ ھەم ئاپتونوم رايونىمىزنىڭ پاختا ئىشلەپچىقىرىش بازىسى ھەم ئېلىمىزدىكى ئېكسپورت قىلىنىدىغان پاختا ئىشلەپچىقىرىدىغان 10 چوڭ بازىنىڭ بىرى، ئۇلار ئىشلەپچىقارغان پاختا يېزا ئىگىلىك مىنىستىرلىقى تەرىپىدىن ئىككى قېتىم >يۇقىرى مەھسۇلاتلىق، ئەلا سۈپەتلىك پاختاقوي يۇڭىدىن ئىشلەنگەن ئەلا سۈپەتلىك ئېكسپورت قىلىنىدىغان مەھسۇلات< دېگەن نامغا ۋە قوي يۇڭىدىن ئىشلەنگەن ئەدىيال ئىچىدە 1 - ئورۇندا تۇرىدىغان مەھسۇلات دېگەن نامغا ئېرىشتى. تىلغا ئېلىشقا ئەرزىيدىغىنى شۇكى، بوز يەر ئۆزلەشتۈرۈش رايونىدىكى كۆلىمى 630 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدىغان ئىبىنۇر كۆلى، بىر تەرەپتىن مول تۇز بايلىق مەنبەسى بىلەن تۇز خىمىيە سانائىتىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشتىكى كۆڭۈلدىكىدەك خام ئەشيا بازىسى ھېسابلانسا؛ يەنە بىر تەرەپتىن، ئەتراپىدىكى مول قۇمۇش بايلىقى بىلەن قەغەزچىلىك سانائىتىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشتىكى ئەڭ ياخشى خام ئەشيا بازىسى ھېسابلىنىدۇ.

## مەنبەلەر

«شىنجاڭنىڭ ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي تەرەققىياتى توغرىسىدا ئومۇمىي بايان» دىن
شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك ئىككىنچى شىسى

يېزا ئىگىلىك 2 - شىسى ئەسلىدىكى جۇڭگو خەلق ئازادلىق ئارمىيىسى 1 - دالا ئارمىيىسى 1 - بىڭتۇەنى 2 - جۈنىنىڭ 6 - شىسى ئىدى. 1949 - يىلى 10 - ئايدا بۇ قىسىم شىنجاڭغا كىرگەن بولۇپ، 1953 - يىلى بۇيرۇققا بىنائەن قايتىدىن تەرتىپكە سېلىپ، كوللېكتىپ كەسىپ ئالماشتۇرۇش يولى بىلەن يېزا ئىگىلىك 2 - شىسى قىلىپ قۇرۇلغان. شى شىتابى كورلىدا شەھىرىدە.    يېزا ئىگىلىك 2 - شىسى بايىنغۇلىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستىغا جايلاشقان بولۇپ، قاراشەھەر، كورلا، تارىم، مىرەن، چەرچەن قاتارلىق 5 بوز يەر ئۆزلەشتۈرۈش رايونى قارايدۇ. ئۇنىڭ قارمىقىدا مۇستەقىل ھېسابات قىلىدىغان كارخانىدىن 42 سى بار بولۇپ، بۇنىڭ 17 سى دېھقانچىلىق، چارۋىچىلىق تۇەن - مەيدانى، 25 ى سانائەت، قاتناش، بىناكارلىق، سودا كارخانىسى. ئۇنىڭدىن باشقا يەنە پەن - تېخنىكا، مائارىپ، مەدەنىيەت، سەھىيە قاتارلىق كەسپىي ئورۇندىن 158 ى بار، ھازىر 58 مىڭ گېكتار )882 مىڭ مو( تېرىلغۇ يەر، 2000 گېكتار )ئوتتۇز مىڭ مو( تەبىئىي توغراقلىق، 171 مىڭ گېكتار )2 مىليون 565 مىڭ مو( مېۋىلىك باغ بار. 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 196 مىڭ 200، ئەمگەكچى 95 مىڭ 500، بۇنىڭ ئىچىدە دۆلەت ئىگىدارچىلىقىدىكى ئورنلاردا ئىشلەۋاتقان ئىشچى - خىزمەتچى 86 مىڭ 700 نەپەر.    يېزا ئىگىلىك 2 - شىسىنىڭ سۇ ئىنشائاتلاشتۇرۇش، يېزا ئىگىلىكىنى ماشىنىلاشتۇرۇش دەرىجىسى بىر قەدەر يۇقىرى بولۇپ، ئېتىز - ئېرىقلارنى ئورمان بىلەن تورلاشتۇرۇش ئاساسىي جەھەتتىن ئىشقا ئاشۇرۇلغان. داشكۆل، قارا قاتارلىق چوڭ تىپتىكى ئۈچ سۇ ئامبىرى )ئومۇمىي سىغىمچانلىقى 340 مىليون كۇب مېتىر( 3000 كىلومېتىردىن ئارتۇق ئۇزۇنلۇقتىكى سۇ باشلاش، سۇ چىقىرىش ئۆستىڭىنى ۋە سۇ ئىنشائات تۈگۈنى قۇرۇلۇشى، سۇ ئىنشائاتى ئۆي - ئىمارەت قۇرۇلۇشىدىن تەخمىنەن 1000 نى پۈتتۈردى. شى بويىچە يېزا ئىگىلىك ماشىنىلىرىنىڭ ئومۇمىي كۈچى 107 مىڭ كىلوۋات بولۇپ، چوڭ، ئوتتۇرا تىپتىكى دېھقانچىلىق ماشىنىلىرى 1200 دىن ئاشىدۇ. بۇ شى ئەۋزەل جۇغراپىيىلىك ئورۇنغا ۋە تەبىئىي شارائىتقا ئىگە بولۇپ، شىمالدا بۇغداي، جەنۇبتا شال تېرىش، شىمالدا شېكەر، جەنۇبتا پاختا ئىشلەپچىقىرىش، شىمالدا ئالما، جەنۇبتا نەشپۈت يېتىشتۈرۈش، شىمالدا قوي، جەبۇبتا بۇغا بېقىشتەك يىرىك يېزا ئىگىلىك ۋەزىيىتى دەسلەپكى قەدەمدە شەكىللەنگەن. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن ئاساسلىقى، بۇغداي، كۆممىقوناق، شال، پاختا، قۇلماق، قىزىلچا، ئالما، نەشپۈت قاتارلىقلار بار.    يېزا ئىگىلىك 2 - شىسى مول تەبىئىي بايلىقىغا تايىنىپ، سانائەت تەرەققىياتىنى تېزلەتتى، ئىلگىرى كېيىن بولۇپ توقۇمىچىلىق، كۆمۈر قېزىش، قەغەزچىلىك، شېكەر چىلىك، دورا ياساش، مەتبەئەچىلىك، سېمونت، ۋېرمىكۇتېت، ھاك تېشى، يېمەكلىك، ھاراق ئېچىتىش، ئىچىملىك، ئاياغ تىكىش، پرىسلانغان تاختا، ئۆي جاھازىلىرى ياساش قاتارلىق تۈرلەرنى بەرپا قىلدى، بۇنىڭ ئىچىدە تاشپاختىنىڭ مەھسۇلات مىقدارى مەملىكەت بويىچە 1 - ئورۇندا. ۋېرمىكۇتىتنىڭ مەھسۇلات مىقدارى دۇنيا بويىچە 2 - ئورۇندا تۇرىدۇ، جۇڭگوچە تېببىي دورا >ئەنۋېيقارىغاينەشپۈتلۈيۈەنتىنچ ئاي< ماركىلىق ئىستېمال قىلىنىدىغان ئىسپىرت قاتارلىق 10 دىن ئارتۇق مەھسۇلات ئايرىم - ئايرىم ھالدا يېزا ئىگىلىك مىنىستىرلىقى ۋە يېنىك سانائەت مىنىستىرلىقى تەرىپىدىن ئەلا سۈپەتلىك مەھسۇلات دېگەن نامغا ئېرىشتى، ئۇنىڭدىن باشقا يەنە ساپ پاختىلىق يۇڭ ئىشتان، ساپ پاختىدىن توقۇلغان ئوتتۇرا دەرىجىلىك سىدام رەخت قاتارلىق 20 گە يېقىن مەھسۇلات ئاپتونوم رايون تەرىپىدىن ئەلا سۈپەتلىك مەھسۇلات دېگەن نامغا ئېرىشتى.

## مەنبەلەر
شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك ئۈچىنچى شىسى

يېزا ئىگىلىك 3 - شىسى ئەسلىدىكى جۇڭگو خەلق ئازادلىق ئارمىيىسى 1 - دالا ئارمىيىسى 1 - بىڭتۇەنى 5 - جۈنىنىڭ 14 - شىسى بىلەن 5 - شىسىنىڭ بىر قىسىم قوشۇنى ئىدى. 1953 - يىلى بۇيرۇققا ئاساسەن كوللېكتىپ كەسىپ ئالماشتۇرۇش يولى بىلەن يېزا ئىگىلىك 1 - شىسىنىڭ 4 - باشقۇرۇش ئورنى تەشكىل قىلىنغان، 1966 - يىلى 1 - ئايدا يېزا ئىگىلىك 3 - شىسى قىلىپ قۇرۇلغان. شى شىتابى قەشقەر شەھىرىدە.    يېزا ئىگىلىك شىسى تارىم ئويمانلىقىنىڭ غەربىي قىسىمغا جايلاشقان بولۇپ، قەشقەر ۋىلايىتى بىلەن قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستىنىڭ 14 ناھىيە )شەھەر( سىگە تارقالغان. 3 بوز يەر ئۆزلەشتۈرۈش رايونى قارايدۇ، ئۇنىڭ تارمىقىدا مۇستەقىل ھېسابات قىلىدىغان كارخانىدىن 40 ى بار بولۇپ، بۇنىڭ 18 ى دېھقانچىلىق، چارۋىچىلىق تۇەن - مەيدانى، 22 سى سانائەت قاتناش، بىناكارلىق، سودا كارخانىسى، ئۇنىڭدىن باشقا يەنە پەن - تېخنىكا، مائارىپ، مەدەنىيەت، سەھىيە قاتارلىق كەسپىي ئورۇندىن 144 ى بار. ھازىر 54 مىڭ 700 گېكتار )820 مىڭ 500 مو( تېرىلغۇ يەر، 3600 گېكتار  )54 مىڭ مو(مېۋىلىك باغ، 9000 گېكتار )135 مىڭ مو( سۇ كۆلىمى، 110 مىڭ گېكتار )1 مىليون 650 مىڭ مو( يايلاق، 8700 گېكتار )130 مىڭ 500 مو( يەردە سۈنئىي پەرۋىش قىلىنىدىغان چۈچۈك بۇيا بار. 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 158 مىڭ )بۇنىڭ ئىچىدە ئاز سانلىق مىللەتلەرنىڭ نوپۇسى 82 مىڭ 400 نەپەر(، ئەمگەكچى 61 مىڭ، بۇنىڭ ئىچىدە دۆلەت ئىگىلىكىدىكى ئورۇنلاردا ئىشلەۋاتقان ئىشچى - خىزمەتچى 36 مىڭ نەپەر.    يېزا ئىگىلىك 3 - شىسىنىڭ سۇ ئىنشائاتلاشتۇرۇش، يېزا ئىگىلىكىنى ماشىنىلاشتۇرۇش دەرىجىسى بىر قەدەر يۇقىرى بولۇپ، ئېتىز - ئېرىقلارنى ئورمان بىلەن تورلاشتۇرۇش ئاساسىي جەھەتتىن ئىشقا ئاشۇرۇلغان. چوڭ تىپتىكى سۇ ئامبىرىدىن 5 )ئومۇمىي سىغىمچانلىقى 850 مىليون كۇب مېتىر( ياسالغان، يۈرۈشلەشكەن مۇكەممەل سۇغىرىش، سۇ چىقىرىش سىستېمىسى بەرپا قىلىنغان بولۇپ، 100 مىڭ گېكتار )1 مىليون 500 مىڭ مو( سۇغىرىش كۆلىمىنى كونترول قىلغىلى بولىدۇ؛ دېھقانچىلىق ماشىنىلىرىنىڭ ئومۇمىي كۈچى 86 مىڭ كىلوۋات بولۇپ، چوڭ، ئوتتۇرا تىپتىكى دېھقانچىلىق ماشىنىلىرى 1000 غا يېتىدۇ. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن ئاساسلىقى بۇغداي، كوممىقوناق، پاختا، مايلىقدان، نەشپۈت، ئالما، ئۆرۈك، ياڭاق قاتارلىقلار بار، بۇنىڭ ئىچىدە ئەلا سۈپەتلىك ساپ پاختا، >گۇڭباۋ 5قارىغايقار لەيلىسىتارىم دەرياسىشىخۇ< ماركىلىق ئۈزۈم ھارىقى ئاپتونوم رايون تەرىپىدىن ئەلا سۈپەتلىك مەھسۇلات دېگەن  نامغا ئېرىشتى.

## مەنبەلەر

«شىنجاڭنىڭ ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي تەرەققىياتى توغرىسىدا ئومۇمىي بايان» دىن
شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك تۆتىنچى شىسى

يېزا ئىگىلىك 4 - شىسى ئەسلىدىكى جۇڭگو خەلق ئازادلىق ئارمىيىسى 5 - جۈنىنىڭ 15 - شىسى ئىدى. 1993 - يىلى 6 - ئايدا بۇ قىسىم بۇيرۇققا بىنائەن تەرتىپكە سېلىنىپ، كوللېكتىپ كەسىپ ئالماشتۇرۇش يولى بىلەن يېزا ئىگىلىك 4 - شىسى قىلىپ قۇرۇلغان. شى شىتابى غۇلجا شەھىرىدە.    يېزا ئىگىلىك 4 - شىسىغا قاراشلىق بوز يەر ئۆزلەشتۈرۈش رايونلىرى ۋەتىنىمىزنىڭ غەبىي چېگرىسىغا جايلاشقان بولۇپ، ئىلى ۋىلايىتىدىكى 8 ناھىيە 1 شەھەرگە تارقالغان. ئۇنىڭ قارمىقىدا مۇستەقىل ھېساب قىلىدىغان كارخانىدىن 67 سى بار، بۇنىڭ 21 سى دېھقانچىلىق، چارۋىچىلىق تۈەن - مەيدانى، 46 سى سانائەت، قاتناش، بىناكارلىق، سودا كارخانىسى، ئۇنىڭدىن باشقا يەنە پەن - تېخنىكا، مائارىپ، مەدەنىيەت، سەھىيە قاتارلىق كەسپىي ئورۇندىن 178 ى بار. ھازىر 103 مىڭ گېكتار )1 مىليون 542 مىڭ مو( تېرىلغۇ يەر، 333 مىڭ گېكتار )4 مىليون 905 مىڭ مو( يايلاق، 3000 گېكتار )45 مىڭ مو( مېۋىلىك باغ بار. 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 216 مىڭ، ئەمگەكچى 104 مىڭ، بۇنىڭ ئىچىدە دۆلەت ئىگىلىكىدىكى ئورۇنلاردا ئىشلەۋاتقان ئىشچى - خىزمەتچى 88 مىڭ 300 نەپەر.    يېزا ئىگىلىك 4 - شىسىنىڭ سۇ ئىنشائاتلاشتۇرۇش، يېزا ئىگىلىكىنى ماشىنىلاشتۇرۇش دەرىجىسى بىر قەدەر يۇقىرى بولۇپ، ئېتىز - ئېرىقلارنى ئورمان بىلەن تورلاشتۇرۇش ئاساسىي جەھەتتىن ئىشقا ئاشۇرۇلغان. 23 سۇ ئامبىرى )ئومۇمىي سىغىمچانلىقى تەخمىنەن 50 مىليون كۇب مېتىر( ياسالغان دېھقانچىلىق ماشىنىلىرىنىڭ ئومۇمىي كۈچى 150 مىڭ كىلوۋات بولۇپ، 1500 دىن ئارتۇق، چوڭ - ئوتتۇرا تىپتىكى دېھقانچىلىق ماشىنىسى بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن ئاساسلىقى ئاشلىق، مايلىقدان، پاختا، قىزىلچا تاۋۇز، ئالما، قۇلماق قاتارلىقلار بار. بۇنىڭ ئىچىدە قۇلماق، تاۋۇز ئۇرۇقى ۋە تەبىئىي پۇراقلىق دورا - دەرمانلارنىڭ دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىدا بازىرى ئىنتايىن ئىتتىك. يۇڭ تېرە، گۆش قاتارلىق چارۋىچىلىق مەھسۇلاتلىرى بار.    يېزا ئىگىلىك 4 - شىسىنىڭ سانائىتى ئۈزلۈكسىز تەرەققىي قىلغان بولۇپ، ئاساسلىقى ئاشلىق، ماي پىششىقلاپ ئىشلەش، ھاراق ئېچىتىش، شېكەرچىلىك، يۇڭ توقۇمىچىلىق، سېمونت، كۆمۈر كان، ئېلېكتر ئېنېرگىيىسى، قۇرۇلۇش ماتېرىياللىرى، كۆن - خۇرۇم ئىشلەش، ماشىنا رېمونت قىلىش، مەتبەئەچىلىك، قەغەز ياساش قاتارلىق تۈرلەر بار. ئىلى ھاراق باش زاۋۇتى، قورغاس شېكەر زاۋۇتى، شىنجاڭ غەربىي رايون يۇڭ توقۇمىچىلىق زاۋۇتى، ئىلى يېزا ئىگىلىك بوز يەر ئۆزلەشتۈرۈش ماي خىمىيە سانائىتى چەكلىك شىركىتى، شىنجاڭ نەنگاڭ سېمونت زاۋۇتى، قورغاس ئىسپىرت زاۋۇتى، ئىلى جىيەنخۇا كۆن - خۇرۇم باش زاۋۇتى قاتارلىقلار يېزا ئىگىلىك 4 - شىسىنىڭ غوللۇق باشلامچى كارخانىلىرى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. ئىلى ھاراق باش زاۋۇتى ئىشلەپ چىقارغان >ئىلى< ماركىلىق ئاق ھاراقلار يېقىنقى 5 يىلدىن بېرى دۆلەت ۋە ئىچى ۋە خەلقئارادا 31 قېتىم ئالتۇن مېدال ۋە كۈمۈش مېدال مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن بولۇپ، بۇ مەھسۇلاتلار 18 ئۆلكە، شەھەر، ئاپتونوم رايونغا، مۇستەقىل دۆلەتلەر بىرلەشمىسىدىكى قىسمەن دۆلەتلەرگە ۋە شياڭگاڭ، تەيۋەن قاتارلىق رايونلارغا سېتىلىدۇ.

## مەنبەلەر

«شىنجاڭنىڭ ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي تەرەققىياتى توغرىسىدا ئومۇمىي بايان» دىن
شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك يەتتىنچى شىسى

يېزا ئىگىلىك 7 - شىسى ئەسلىدىكى جۇڭگو خەلق ئازادلىق ئارمىيىسى 22 - بىڭتۇەنى 9 - جۈنىنىڭ 25 - شىسى ئىدى. 1953 - يىلى بۇيرۇققا بىنائەن كوللېكتىپ كەسىپ ئالماشتۇرۇلۇپ ئىشلەپچىقىرىش قىسمىغا ئۆزگەرتىلىپ، يېزا ئىگىلىك 7 - شىسى بولۇپ قۇرۇلغان. 1957 - يىلى شى شىتابى ئەسلىدىكى ساۋەن ناھىيىسىنىڭ پوتەي كەنتىدىن كۈيتۈنگە يۆتكەلگەن. يېزا ئىگىلىك 7 - شىسىنىڭ بوز يەر ئۆزلەشتۈرۈش رايونلىرى كۈيتۈن شەھىرى ۋە قوبۇقسار موڭغۇل ئاپتونوم ناھىيىسى تەۋەسىگە جايلاشقان. ئۇنىڭ قارمىقىدا مۇستەقىل ھېسابات قىلىدىغان كارخانىدىن 55 ى بار بولۇپ، بۇنىڭ 10 ى دېھقانچىلىق، چارۋىچىلىق تۇەن - مەيدانى، 45 ى سانائەت، قاتناش، بىناكارلىق، سودا كارخانىسى، ئۇنىڭدىن باشقا يەنە پەن - تېخنىكا، مائارىپ، مەدەنىيەت، سەھىيە قاتارلىق كەسپىي ئورۇندىن 145 ى بار. ھازىر 78 مىڭ 800 گېكتار )1 مىليون 182 مىڭ مو( تېرىلغۇ يەر، 80 مىڭ گېكتار )1 مىليون 200 مىڭ مو( يايلاق، 3000 گېكتار )45 مىڭ مو( باقمىچىلىق قىلىدىغان سۇ كۆلىمى بار. 1995 - يىلىنىڭ ئاخىرىدىكى ئومۇمىي نوپۇسى 199 مىڭ بولۇپ، ئەمگەكچى 89 مىڭ 500، بۇنىڭ ئىچىدە دۆلەت ئىگىلىكىدىكى ئورۇنلاردا ئىشلەۋاتقان ئىشچى - خىزمەتچى 79 مىڭ 200 نەپەر. يېزا ئىگىلىك 7 - شىسىنىڭ سۇ ئىنشائاتلاشتۇرۇش، يېزا ئىگىلىكىنى ماشىنىلاشتۇرۇش دەرىجىسى بىر قەدەر يۇقىرى بولۇپ، ئېتىز - ئېرىقلارنى ئورمان بىلەن تورلاشتۇرۇش ئاساسىي جەھەتتىن ئىشقا ئاشۇرۇلغان. چوڭ، ئوتتۇرا تىپتىكى سۇ ئامبىرىدىن 6ى )ئومۇمىي سىغىمچانلىقى 70 مىليون كۇب مېتىر( ياسىغان ۋە يۈرۈشلەشكەن مۇكەممەل سۇ چىقىرىش، سۇغىرىش ئۆستىڭى سىستېمىسىنى بەرپا قىلغان؛ دېھقانچىلىق ماشىنىلىرىنىڭ ئومۇمىي كۈچى 118 مىڭ كىلوۋات بولۇپ، 1500 دىن ئارتۇق چوڭ، ئوتتۇرا تىپتىكى دېھقانچىلىق ماشىنىسى بار. دېھقانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن ئاساسلىقى، بۇغداي، كۆممىقوناق، پاختا، قىزىلچا قاتارلىقلار بار بولۇپ، ئاپتونوم رايون ۋە بىڭتۇەننىڭ مۇھىم پاختا، شېكەر ئىشلەپچىقىرىش بازىلىرىنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ، چارۋىچىلىقتا كالا، قوي بېقىشنى ئاساس قىلىدۇ. يېزا ئىگىلىك 7 - شىسىنىڭ سانائىتى ئۈزلۈكسىز تەرەققىي قىلغان بولۇپ، ھازىر پاختا توقۇمىچىلىق، ئىلمە توقۇلما، يېمەكلىك، شېكەرچىلىك، پەمىدۇر قىيامى، ئېچىتما مەھسۇلاتلارنى ئىشلەش، قەغەز ياساش، خىمىيە سانائىتى، ئېلېكتر ئېنېرگىيىسى، دېھقانچىلىق ماشىنىلىرى، كۆمۈر قاتارلىق تۈرلەر بار. بۇ شى ئىشلەپ چىقارغان مەھسۇلاتلاردىن كۈيتۈن ئالاھىدە ھارىقى 1991 - يىلى مەملىكەتلىك ئېسىل مەھسۇلات دېگەن نامغا، 1992 - يىلى بريۇسېلدا ئۆتكۈزۈلگەن 30 - نۆۋەتلىك خەلقئارا ئەلا سۈپەتلىك مەھسۇلاتلار كۆزگەزمىسىدە ئالتۇن مېدال مۇكاپاتىغا، 1994 - يىلى مەملىكەتلىك يېنىك سانائەت مىنىستىرلىقىنىڭ كۈمۈش مېدال مۇكاپاتىغا ئېرىشتى؛ پولات ۋە ياغاچتىن ياسالغان ئۆي جاھازىلىرى، شاپتۇل تەملىك كەمپۈت، قوغۇن شەربىتى، تيەنچى ئالاھىدە ھارىقى قاتارلىق مەھسۇلاتلار يېزا ئىگىلىك مىنىستىرىقى، ئاپتونوم رايون تەرىپىدىن داڭلىق، ئەلا سۈپەتلىك مەھسۇلات قىلىپ باھالاندى؛ كۈيتۈن تۆۋەن گرادۇسلۇق ئالاھىدە ھارىقى، ئۆرۈك مېغىزى شەربىتى، ئاق مۈشۈك ماركىلىق مەدەنىيەت كۆينىكى قاتارلىقلار ئايرىم - ئايرىم ھالدا 1994 - يىلى بېيجىڭدا ئۆتكۈزۈلگەن 2 - نۆۋەتلىك خەلقئارا ئوتتۇرا، كىچىك تىپتىكى كارخانىلارنىڭ يېڭى مەھسۇلاتلىرى، يېڭى تېخنىكىسى كۆزگەزمىسى كېڭىشى يىغىنىدا ۋە 3 - نۆۋەتلىك جۇڭگو يېزا - بازار كارخانىلىرىنىڭ ئېكسپورت قىلىنىدىغان مەھسۇلاتلىرى كۆزگەزمىسىدە مۇكاپاتقا ئېرىشتى.

## مەنبەلەر

«شىنجاڭنىڭ ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي تەرەققىياتى توغرىسىدا ئومۇمىي بايان» دىن
قەشقەر گېزىتى

- قەشقەر ۋىلايەتلىك پارتكومنىڭ ئورگان گېزىتى بولۇپ، ئۇيغۇر تىلىدا نەشر قىلىنغان ئەڭ دەسلەپكى گېزىتلەرنىڭ بىرى، بۇ گېزىت 1933 - يىلى  دېگەن نام بىلەن نەشر قىلىنىپ، كېيىنچە ، ، ،  دېگەن ناملار بىلەن ئىزچىل نەشر قىلىنغان، 1956 - يىل 7 - ئاينىڭ 1 - كۈنى گېزىتنىڭ نامى  گە ئۆزگەرتىلگەن. 

گېزىت نەشر قىلىنىشى بىلەنلا ئەدەبىي ئەسەرلەرنى ئېلان قىلىشقىمۇ سەھىپە ئاجرىتىلىپ، ئەينى يىللاردىكى ئەڭ ئاساسلىق مەتبۇئات سورۇنلىرىنىڭ بىرىگە ئايلانغان. ھازىر  نىڭ گۈلزارغا نەزەرقەشقەر گۈلزارىخەلق ئەدەبىي ئىجادىيەتلىرىئىلھام دېڭىزىزور كوئېنلونقەشقەر گۈلزارىگۈلزارغا نەزەر< 1992 - يىلدىن تارتىپ تەسىس قىلىنغان ئەسەرلەر ھەققىدىكى قىسقا ئوبزورلار، ئەدەبىيات مەسىلىلىرى ھەققىدىكى قىسقا ماقالىلەر، ئەدەبىي ئوبزورلار، ئەدەبىيات مەسىلىلىرى ھەققىدىكى قىسقا ئوبزورلار، ئەدەبىيات مەسىلىلىرى ھەققىدىكى قىسقا ماقالىلەر، مۇلاھىزىلەر بېرىلىدۇ، ھازىرچە قەرەلسىز چىقىرىلىۋاتىدۇ.

## مەنبەلەر
شىنجاڭ سودا گېزىتى

- شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق سودا نازارىتى باشقۇرىدىغان، شىنجاڭ كۆك تاماكا مۇنوپول گۇرۇھى شىركىتى نەشر قىلىدىغان گېزىت، بۇ گېزىت 1988 - يىل 7 - ئاينىڭ 1 - كۈنىدىن باشلاپ نەشر قىلىنىۋاتىدۇ. گېزىت ھەپتىدە بىر سان كىچىك فورماتلىق، تۆت بەت چىقىدۇ. ئۇنىڭدا سودا ۋە ئىقتىسادقا دائىر خەۋەر - ماقالىلەر ۋە جەمئىيەتكە، مەدەنىيەتكە، ئېقىم مەسىلىلىرىگە دائىر خەۋەر - ماقالىلەر بېرىلىدۇ. گېزىت ئەدەبىيات بېتىنىڭ نامى -  بولۇپ، بۇ بەتكە پوۋېست، ھېكايە، ئەدەبىي ئاخبارات، داستان، باللادا، قىسقا شېئىر قاتارلىق ژانىرلاردىكى ئەدەبىي ئەسەرلەر بېرىلىدۇ. ئەدەبىيات بېتى گېزىت نەشرقىلىنغاندىن تارتىپ بار بولۇپ، ئادەتتە ھەپتىدە بىر قېتىم چىقىرىلىدۇ.

## مەنبەلەر
ئىلى گېزىتى

- ئىلى قازاق ئاپتونوم رايونلۇق ئوبلاستلىق پارتكومنىڭ ئورگان گېزىتى.  نىڭ ئاساسىنى 1910 - يىللاردا نەشر قىلىنغان  گە باغلاشقان بولىدۇ. ئىلىدا گېزىتچىلىك ئىشلىرى بالدۇر مەيدانغا كەلگەن. 1912 - يىلى ، 9191 - يىلى ، 1930 - يىلى  گېزىتى، 1933 - يىلى  قاتارلىق گېزىتلەر نەشر قىلىنغان، 1950 - يىلى گېزىت نامى  گە ئۆزگەرتىلەن. 1951 - يىل 7 - ئاينىڭ 1 - كۈنى  نىڭ نامى  گە ئۆزگەرتىلگەن ھەمدە بۇ گېزىت كېيىنچە ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستلىق پارتكومنىڭ ئورگان گېزىتىگە ئايلانغان. 1955 - يىلى گېزىت نامى  غا ئۆزگەرتىلگەن، 1957 - يىل 10 - ئايدا نامى يەنە ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەن، ھازىرغىچە شۇ نامدا چىقىۋاتىدۇ.  ئازادلىقتىن بۇرۇن ھەر خىل نامدا چىقىرىلىدىغان  نىڭ ئەدەبىيات بېتى (ئىستونى) بار ئىدى.  1951 - يىلدىن كېيىنمۇ ئەدەبىي ئەسەرلەرنى ئېلان قىلشقا ئالاھىدە ئورۇن بەرگەن، 1960 - يىلى  نامىدىكى مەخسۇس ئەدەبىيات بېتى چىقىرىلغان، بۇ بەت ھازىرغىچە داۋاملىشىپ كېلىۋاتىدۇ. بۇ گېزىتتە 1980 - يىلدىن تارتىپ  بېتى تەسىس قىلىنغان بولۇپ، بۇ بەتتە ، ،  قاتارلىق ئىستونلار ئېچىلغان. بۇ بەتتە كۆزگە كۆرۈنگەن يازغۇچىلار تونۇشتۇرۇلىدۇ، ئەدەبىي ئوبزورلار، مۇھاكىمە ماقالىلىرى ۋە خەلق ئېغىز ئەدەبىياتى ئەسەرلىرى بېرىلىدۇ.

## مەنبەلەر
ئىلى كەچلىك گېزىتى

- ئىلى ۋىلايەتلىك پارتكومىنىڭ ئورگان گېزىتى بولۇپ، 1992 - يىل 12 - ئاينىڭ 1 - كۈنى سىناق تەرىقىسىدە نەشر قىلىنغان، 1993 - يىل 1 - ئايدىن باشلاپ رەسمىي نەشر قىلىنىدۇ.  نىڭ ئەدەبىيات بېتى گېزىت نەشر قىلىنىش بىلەن تەڭلا تەسىس قىلىنغان، گېزىتنىڭ ئەدەبىيات بېتىدە  ۋە  دىن ئىبارەت ئىككى مەخسۇس بەت بار.  بېتىدە ئىلى ۋىلايىتىدىكى ئاپتورلارنى ئاساس قىلىپ، ئۇلارنىڭ ئەدەبىي ئەسەرلىرى بېرىلىدۇ.  بېتىدە ئاساسەن ئەدەبىي ئوبرازلار، كىتابخانلاردىن خەت، خەلق ئېغىز ئەدەبىياتى ئەسەرلىرى، چەت ئەل ۋە قېرىنداش مىللەتلەر ئەدەبىياتىدىن نەمۇمىلەر، شۇنداقلا ئەدەبىيات مەسىلىلىرى ھەققىدىكى نەزەرىيۋى مۇھاكىمە ماقالىلىرى قاتارلىقلار بېرىلىدۇ.

## مەنبەلەر
ئىشچىلار ۋاقىت گېزىتى

- شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق باش ئىشچىلار ئويۇشمىسىنىڭ ئورگان گېزىتى. بۇ گېزىتنىڭ ئۇيغۇرچىسى 1952 - يىل 11 - ئايدىن تارتىپ  دېگەن نام بىلەن نەشر قىلىنشقا باشلىغان، 1953 - يىل 2 - ئايدا  بىلەن بىرلەشتۈرۈلگەن، 1981 - يىل 6 - ئايدا گېزىت يەنە ئەسلىگە كېلىپ  گە ئۆزگەرتىلگەن. ھازىر چوڭ فورماتلىق، ھەپتىدە ئىككى سان چىقىدۇ،  نىڭ ئەدەبىيات بېتى بۇ گېزىت 1981 - يىلى ئەسلىگە كەلگەندىن تارتىپلا بار ئىدى. ئەدەبىي بەت 1981 - يىلدىن 1993 - يىلغىچە  نامى بىلەن چىقىرىلغان، 1993 - يىلغا كەلگەندە  غا ئۆزگەرتىلگەن، ھازىر شۇ نام بىلەن چىقىرىلىۋاتىدۇ. بۇ بەتتە يەنە ، ،  قاتارلىق سەھىپىلەر بار.  نىڭ ئەدەبىي تەرجىمە ئەسەرلەرنى ئېلان قىلىدىغان  بېتىمۇ بار.

## مەنبەلەر
ئۈرۈمچى كەچلىك گېزىتى

- ئۈرۈمچى شەھەرلىك پارتكومنىڭ ئورگان گېزىتى بولۇپ، 1980 - يىلى نەشر قىلىنىشقا باشلىغان، تۆت فورماتلىق، ھەپتىدە ئالتە سان چىقىدۇ. گېزىتنىڭ ھازىر ، ،  قاتارلىق ئەدەبىياتقا دائىر بەت - سەھىپىلىرى بار.  سەھىپىسىدە شائىر - يازغۇچىلىرىمىزنىڭ شېئىر، ھېكايە، نەسرلىرى؛  سەھىپىسىدە ئوبزورچى - تەتقىقاتچلىرىمىزنىڭ ئەدەبىيات تەتقىقاتى، ئەدەبىي ئوبزورچىلىققا دائىر ھەر خىل ماقالىلىرى بېرىلىدۇ.  سەھىپىسىدە ئۇيغۇر كلاسسىك ئەدەبىياتىغا دائىر ئەسەرلەر، قىسقا ھەجىملىق تەتقىقات - تونۇشتۇرۇش ماقالىلىرى بېرىلىدۇ. گېزىتتە يەنە  سەھىپىسى بولۇپ، ئۇنىڭغا چەت ئەل ئەدەبىياتى ۋە خەنزۇ ئەدەبىياتىدىكى قىسقا ھەجىملىك ئەسەرلەر تەرجىمە قىلىنىپ تونۇشتۇرۇلىدۇ.

## مەنبەلەر
تىنىئەن ئارىلى

**تىنىئەن ئارىلى** تىنچ ئوكياننىڭ غەربىدىكى مارىئانا تاقىم ئاراللىرى ئىچىدىكى ئەڭ چوڭ ئارال. شىمالىي كەڭلىك 15° بىلەن شەرقىي ئۇزۇنلۇق 145°38′ ئارىلىقىغا جايلاشقان. قۇرۇقلۇق مەيدانى 101 كۋادرات كىلومېتر، ئاھالىسى 714 مىڭ كىشى، ئارالنىڭ جەنۇبىي قىرغىقىدا تىنىئەن پورتى بار. بۇجايدا ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە ياپونييە بىلەن ئا ق ش قاتتىق ئۇرۇش قىلغان. ھازىر بۇ جايدا ئا ق ش نىڭ مۇھىم ھەربىي بازىسى بار. ئارالدىكى خەلق شېكەر قۇمۇشى، ئاناناس قاتارلىق زىرائەتلەرنى ئۆستۈرىدۇ.
## مەنبەلەر
شىنجاڭ مائارىپ گېزىتى

شىنجاڭ مائارىپ گېزىتى ئاپتونوم رايونلۇق ئالىي مەكتەپ خىزمەت كومىتېتى، ئاپتونوم رايونلۇق مائارىپ نازارىتى باشقۇرۇشىدىكى، شىنجاڭ مائارىپ گېزىت - ژۇرنال نەشرىياتى تەسىس قىلغان مائارىپ خىلىدىكى مەخسۇس گېزىت بولۇپ، خەنزۇچە، ئۇيغۇرچە، قازاقچىدىن ئىبارەت ئۈچ خىل تىلدا نەشردىن چىقىدۇ. خەنزۇچە نەشرى 1989 - يىلى 7 - ئايدىن باشلاپ نەشىردىن چىقىشقا باشلىغان. ئۇيغۇرتىلى نەشرى 1990 - يىلى 3 - ئايدىن باشلاپ نەشىردىن چىقىشقا باشلىغان. قازاقچە نەشىر 1992 - يىلى سىناق تەرىقىسىدە 1997 - يىلى رەسمىي نەشىردىن چىقىشقا باشلىغان. خەنزۇچە، ئۇيغۇرچە نەشرى ھەپتىدە بىر قېتىم، قازاقچىسى ئۈن كۈندە بىر قېتىم نەشىردىن چىقىدۇ. 

بۇ گېزىت ئاساسلىقى ھەردەرىجىلىك مائارىپ باشقۇرغۇچى خادىملار، پارتىيە، ھۆكۈمەت كادىرلىرى، مائارىپ مەمۇرىي كادىرلىرى، ھەردەىجىلىك ھەرخىل تىپتىكى ئوقۇتقۇچىلارنى مۇشتەرى ئوبيېكتى قىلغان. بۇ گېزىت پارتىيە ۋە ھۆكۈمەتنڭ مائارىپ فاڭجېن سىياسەتلىرىنى تەشۋىق قىلىش، ئوقۇ - ئوقۇتۇش ئىسلاھات ئۇچۇرلىرىنى تارقىتىش، ئوقۇ - ئوقۇتۇش ئىسلاھات تەجرىبىلىرىنى ئالماشتۇرۇش، مائارىپ سېپىدىكى ئىلغار تىپلارنى خەۋەر قىلىش، ئوقۇ - ئوقۇتۇش قانۇنىيەتلىرىنى تەتقىق قىلىش، ئوقۇ - ئوقۇتۇش ئىسلاھات ۋە تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرۈش، ئاپتونوم رايوننىڭ ئىككى مەدەنىيەت قۇرۇلۇشى ئۈچۈن مۇلازىمەت قىلىشنى ئۆزىنىڭ تۈپ مەقسىتى قىلىدۇ. بۇ گېزىت مۇھىم خەۋەرلەر بېتى، ئۇنىۋېرسال خەۋەرلەر بېتى، ئوقۇ - ئوقۇتۇش نەزەرىيىسى بېتى، ئەدەبىي پارچىلار ۋە سەنئەت قوشۇمچە بەتلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ گېزىتنىڭ يەنە قىسقا خەۋەرلەر، ئۇل مائارىپ، كەسپىي تەلىم - تەربىيە، چوڭلار مائارىپى، ئالىي مائارىپ، ئىدىيىۋى سىياسىي تەربىيە، ساپا مائارىپى، ئاز سانلىق مىللەتلەر مائارىپى، مائارىپ تەتقىقاتى، مۇشتىرىلاردىن خەت، سىياسىدىن مەسلىھەت، پىكىر - تەلەپ مۇنبىرى، نەسىر، ئوبزور، ھېكايە، شېئىر، ناخشىلار قاتارلىق سەھىپىلىرىمۇ بار. گېزىتنىڭ خەنزۇچە، ئۇيغۇرچە نەشىرى ئاپتونوم رايون بويىچە ئون ئىلغار ۋە مۇنەۋۋەر گېزىتنىڭ بىرى بولۇپ باھالانغان. 

خەنزۇچە، ئۇيغۇرچە، قازاقچە نۇسخىسىنىڭ دۆلەت ئىچىدىكى بىر تۇتاش ژۇرنال نومۇرى ئايرىم - ئايرىم ھالدا CN65-0046, CN65-0046/W, CN65-0046/H پوچتا ۋاكالەت نومۇرى ئايرىم - ئايرىم ھالدا 161 - 57، 140 - 57، 139، 57، ھازىر ژۇرنال بۆلۈمىدە 31 تەھرىر خادىم بار. بۇنىڭ ئىچىدە ئاخبارات تۈرىدىكى ئالىي دەرىجىلىك ئۇنۋانى بارلار يەتتە نەپەر، ئوتتۇر دەرىجىلىك ئۇنۋانى بارلار 10 نەپەر.

## مەنبەلەر
شىنجاڭ ئىقتىساد گېزىتى

- شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق خەلق ھۆكۈمىتىنىڭ ئورگان گېزىتى بولۇپ، 1993 - يىل 1 - ئاينىڭ 1 - كۈنىدىن تارتىپ نەشر قىلىنىۋاتىدۇ. گېزىت چوڭ فورماتلىق، تۆت بەتلىك بولۇپ، ھەپتىدە ئىككى سان چىقىدۇ. گېزىت نەشر قىلىنىشى بىلەنلا  نامىدا ئەدەبىيات بېتى تەسىس قىلىنغان.  ئايدا ئىككى سان چىقىدۇ. بۇ بەتكە ئەدەبىي ئىجادىيەتنىڭ رومان، پوۋېست، درامىدىن باشقا ھەرقايسى ساھەلىرىگە دائىر ئەسەرلەر بېرىلىدۇ. بۇ بەتكە ھازىرغىچە ئۇيغۇر ئەدىبلىرىنىڭ، ھەۋەسكارلىرىنىڭ نەچچە يۈز پارچە ئەدەبىي ئەسىرى بېرىلدى. بۇ بەتنىڭ يەنە ، ، ، ،  قاتارلىق سەھىپىلىرىمۇ بار. بۇ بەتتە ئەدەبىيات مەسىلىلىرى ھەققىدىكى نەزەرىيۋى مۇھاكىمە ماقالىلىرىمۇ ئېلان قىلىندۇ.

## مەنبەلەر
شىنجاڭ ئۆسمۈرلىرى

گېزىتى - ئاپتونوم رايونلۇق ئىتتىپاق كومىتېتىنىڭ رىياسەتچىلىكىدە نەشر قىلىنىدىغان، كەڭ ئۆسمۈرلەر - بالىلارنى ئوبيېكت قىلغان ئۇنىۋېرسال گېزىت.  نامى بىلەن رەسمىي نەشر قىلىنغان، 1967 - يىلغا كەلگەندە توختاپ قېلىپ، 1977 - يىل 7 - ئايدىن ئېتىبارەن يەنە نەشر قىلىنىۋاتىدۇ. گېزىت نەشر قىلىنىشى بىلەنلا ئۇنىڭدا ئەدەبىيات بېتى ھازىرغىچە چىقىۋاتىدۇ. گېزىتنىڭ ئەدەبىيات بېتىگە ياش - ئۆسمۈرلەر يازغان، شۇنداقلا چوڭلار بالىلارغا ئاتاپ يازغان بالىلار ھېكايىلىرى، شېئىرلىرى، نەسرلىرى، شېئىرىي تېپىشماقلار ۋە بەزى تەرجىمە ئەسەرلەر بېرىلىدۇ.

## مەنبەلەر
شىنجاڭ گېزىتى

- شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق پارتكومنىڭ ئورگان گېزىتى، شىنجاڭدىكى ئۇيغۇر تىلىدا نەشر قىلىندىغان گېزىتلەر ئىچىدە تارىخى ئەڭ ئۇزاق، تەسىرى ئەڭ چوڭ، نوپۇزى ئەڭ يۇقىرى گېزىت. بۇ گېزىت 1934 - يىلى نەشرقىلىنغان، ھازىر ئۇيغۇرچىسى كۈندە ئالتە بەت نەشر قىلىندۇ.  نىڭ ئەدەبىي ئەسەرلەرنى ئېلان قىلدىغان  بېتى ۋە ئەدەبىياتشۇناسلىققا دائىر ماقالىلەرنى ئېلان قىلىدىغان  بېتىدىن ئىبارەت ئىككى ئەدەبىي بېتى بار.  بېتى 1942 - يىلى لۇتپۇللا مۇتەللىپ تەرىپىدىن تەسىس قىلىنغان، شۇنىڭدىن ئېتىبارەن بۇ بەت ئۇيغۇر ئەدىبلىرىنىڭ ئاساسلىق ئەدەبىي ئىجادىيەت سورۇنى بولۇپ كېلىۋاتىدۇ. بۇ بەتنىڭ نامى مەدەنىيەت زور ئىنقىلابى مەزگىلىدىكى نامى ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەن. بۇ بەت ھەپتىدە بىر سان چىقىرىلىدۇ. بۇ بەتكە ئاساسەن ئۇيغۇر ئەدىبلىرىنىڭ ئەسەرلىرى بېرىلىدۇ، بەزىدە خەلق ئېغىز ئەدەبىياتىغا دائىر قىسقا چۆچەك، قوشاق ۋە مەسەل، يۇمۇرلارمۇ بېرىلىدۇ.  بېتى 1981 - يىل 11 - ئايدىن تارتىپ چىقىرىلىشقا باشلىغان بولۇپ، بۇ بەت ئەدەبىياتشۇناسلىققا دائىر ماقالىلەرنى، جۈملىدىن ئەدەبىيات نەزەرىيسىگە، ئەدەبىي تەنقىدچىلىككە ئائىت ماقالىلەرنى ئېلان قىلىشنى ئاساس قىلىدۇ، بۇ بەتكە يەنە جۇڭگو ۋە چەت ئەل ئەدەبىياتىدىكى ۋەكىللىك خاراكتېرىگە ئىگە قىسقا ئەسەرلەردىن نەمۇنىلەر بېرىلىدۇ.  بېتى - ئۇيغۇر ئەدەبىياتىنىڭ ئاساسلىق نەزەرىيۋى مۇھاكىمە سورۇنى، شۇنداقلا ئۇچۇر مەنبەسىدىن بىرى ھېسابلىنىدۇ.
## مەنبەلەر
ئاقسۇ گېزىتى

- ئاقسۇ ۋىلايەتلىك پارتكومنىڭ ئورگان گېزىتى.  - يۇرتىمىزدا ئەڭ بۇرۇن نەشر قىلنغان گېزىتلەرنىڭ بىرى بولۇپ، 1935 - يىلى ئاقسۇ ۋىلايەتلىك مەدەنىي ئاقارتىش ئۇيۇشمىسىنىڭ باشقۇرۇشىدا  دېگەن نام بىلەن قوليازما ھالەتتە نەشر قىلىنغان، 1936 - يىلى گېزىت نامى  غا ئۆزگەرتىلىپ، شاپىگراف بىلەن بېسىلغان، 3194 - يىلى گېزىتنىڭ نامى  گە ئۆزگەرتىلگەن ھەم لۇتپۇللا مۇتەللىپ قاتارلىق كىشلەرنىڭ تىرىشچانلىقى بىلەن گېزىتنىڭ قىياپىتى يېڭىلىنىپ، سەھىپىسى كۆپەيگەن. ئازادلىقتىن كېيىنمۇ گېزىت داۋاملىق نەشر قىلىنغان، 1954 - يىلى  بىلەن بىرلەشتۈرۈۋېتىلىپ،  قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن؛ 1958 - يىل 9 - ئاينىڭ 1 - كۈنىدىن تارتىپ ئاقسۇ ۋىلايەتلىك پارتكومنىڭ ئورگان گېزىتى سۈپىتىدە قايتىدىن نامى بىلەن نەشر قىلىنشقا باشلىغان، 1976 - يىلى گېزىت چوڭ باسما تاۋاققا ئۆزگەرتىلگەن، ھازىرغىچە ھەپتىدە ئۈچ سان نەشر قىلىندۇ.  دە گېزىت نەشر قىلىنىشى بىلەنلا ئەدەبىي ئەسەرلەر بېرىلگەن. 1943 - يىلى لۇتپۇللا مۇتەللىپ بۇ گېزىتنىڭ مۇھەررىرى بولۇپ ئىشلىگەن يىللاردا  ناملىق مەخسۇس ئەدەبىيات بېتى تەسىس قىلىپ، ئۆزىنىڭ ،  قاتارلىق شېئىرلىرىنى، نىمشېھىتنىڭ  داستانى ھەم يەنە بىلال ئەزىزى، ئابدۇللا روزى قاتارلىقلارنىڭ شېئىرلىرىنىمۇ ئېلان قىلغان. 1976 - يىلى گېزىتنىڭ ئەدەبىيات بېتىنىڭ  نامى غا ئۆزگەرتىلگەن، 1988 - يىل 10 - ئايدىن ئېتىبارەن يەنە ئەسلىدىكى  ناملىق سەھىپىسى ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەن. بۇ بەتكە شېئىر، ھېكايە، نەسر - ئوبزورلار بېرىلىدۇ.

## مەنبەلەر
ئاسىيا كىندىكى

گېزىتى - شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق سىياسىي مەسلىھەت كېڭىشى كومىتېتىنىڭ ئورگان گېزىتى بولۇپ، 1991 - يىل 7 - ئايدا نەشر قىلىنشقا باشلىغان. گېزىتنىڭ دەسلەپكى نامى  ئىدى، 1993 - يىل 1 - ئايدىن باشلاپ  گە ئۆزگەرتىلگەن. گېزىت ھازىر چوڭ فورمات بىلەن ھەپتىدە بىر سان، تۆت بەت نەشر قىلىندۇ. بۇ گېزىت تەسىس قىلىنىش بىلەن  نامىدا ئەدەبىي بەت چىقىرىلغان، كېيىن بۇ بەتنىڭ نامى  غا ئۆزگەرتىلگەن، ھازىر مۇشۇ نام قوللىنىلىۋاتىدۇ.  ئەدەبىي بېتىگە شېئىر، ھېكايە، نەسر، مەسەل، قاتارلىق ژانىرلاردا يېزىلغان ئەدەبىي ئەسەرلەر، ئۇيغۇر ئەدەبىياتى، ئەدەبىيات مەسىلىلىرى ھەققىدە يېزىلغان ماقالىلەر ۋە بىر قىسىم تەرجىمە ئەسەرلەر بېرىلگەندىن باشقا، زىيارەت خاتىرىلىرى، مەدەنىيەتكە، تارىخقا، ئىتنوگرافىيگە، ئېتىكىغا دائىر ئاممىباب پوبلىستىك ماقالىلەرمۇ بېرىلىدۇ.

## مەنبەلەر
شىنجاڭ مائارىپ يىلنامىسى

مەكتەپلەر خىزمەت كومىتېتى ۋە مائارىپ نازارىتى تەشكىللەپ تۈزۈگەن مائارى كەسپىي يىلنامىسى بولۇپ، ھازىرغىچە ئىككى قېتىم نەشىردىن چىقىرىلدى. بىرىنچى قىسىم شىنجاڭ مائارىپ يىلنامىسى (1949 - 1989) نى شىنجاڭ مائارىپ يىلنامىسى تەھرىر ھەيئىتى تۈزگەن بولۇپ، 1991 - يىلى 7 - ئايدا شىنجاڭ مائارىپ نەشرىياتى تەرىپىدىن نەشىر قىلىنغان. بۇ كىتابتا شىنجاڭ ئازاد بولغاندىن كېيىنكى 40 يىللىق ۋاقىتنى ئاساس قىلىپ، ھەردەرىجىلىك، ھەر خىل تىپتىكى مائارىپ تۈرى بويىچە، 40 يىلدىن بۇيانقى شىنجاڭ مائارىپىنىڭ تەرەققىياتى ۋە ئىسلاھات مۇساپىسىنى ھەقىقىي ھالدا ئەكس ئەتتۈرۈپ بەرگەن. پۈتۈن كىتاب ئىككى بۆلۈمگە بۆلۈنگەن بولۇپ، جەمئىي 12 باب. بىرىنچى بۆلۈم توققۇز باب بولۇپ، بىرىنچى باب ئومۇمىي بايان، يەنى 1949 - 1984 - يىلغىچە بولغان شىنجاڭ مائارىپ ئىشلىرىنىڭ تەرەققىياتى ۋە ئىسلاھاتىنىڭ قىسقىچە تارىخى، ئاساسلىق ئالاھىدىلىكى ۋە تارىخىي تەجرىبىلىرى ئومۇملاشتۇرۇلۇپ بايان قىلىنغان. ئىككىنچى بابتىن توققۇزىنچى بابقىچە ئايرىم - ئايرىم ھالدا بالىلار مائارىپى، باشلانغۇچ مەكتەپ مائارىپى، ئالاھىدە مائارىپ، ئوتتۇرا مەكتەپ مائارىپى، ئوتتۇرا دەرىجىلىك پېداگوگىكا مائارىپى ھەمدە ئوقۇتقۇچىلارنىڭ تەربىيىلىنىشىنى، كەسپىي تېخنىكا تەربىيىسى، ئالىي مائارىپ، چوڭلار مائارىپى قاتارلىقلارنىڭ تەرەققىيات ئەھۋالى ئىسلاھات مۇساپىسى، نەتىجىلىرى ۋە ئاساسلىق مۇۋەپپىقىيەت تەجرىبىلىرى بايان قىلىنغان. ئىككىنچى بۆلۈم ئۈچ باب بولۇپ، 1985 - 1989 - يىلغىچە بولغان جەرياندىكى، ھەر دەرىجىلىك مائارىپنىڭ يېڭى نەتىجىسى ۋە تەجرىبىلىرى بايان قىلىنغان. ئىككىنچى قىسىم شىنجاڭ مائارىپ يىلنامىسى (1990 - 1998) نى شىنجاڭ مائارىپى يىلنامىسى تەھرىر ھەيئىتى تۈزۈگەن. 1999 - يىلى 3 - ئايدا شىنجاڭ مائارىپ نەشرىياتى نەشىر قىلغان بولۇپ، مەزمونىنىڭ ئاساسلىق كېلىش مەنبەسى ئاپتونوم رايونلۇق مائارىپ كومىتېتىنىڭ يىللاردىن بۇيانقى پىلان، خۇلاسىلىرى، مائارىپ گېزىت - ژۇرناللىرى ھەمدە شەخسلەر تەمىنلىگەن ماتېرىياللار، شۇنداقلا جۇڭگو مائارىپ يىلنامىسى ۋە شىنجاڭ يىلنامىسى قاتارلىقلارنىڭ ئىچدىكى مۇناسىۋەتلىك ماتېرىياللار. ئاساسلىق سەھىپىلىرىدىن، پارتىيە ۋە دۆلەتنىڭ مائارىپ خىزمىتىگە دائىر مۇھىم قانۇن - قائىدىلىرى، ھۆججەتلىرى، مائارىپنىڭ ئومۇمىي ئەھۋالى، ئۇنىۋېرسال باشقۇرۇش، ئۇل مائارىپى، كەسپىي تېخنىكا تەربىيىسى، ئالىي مائارىپ، چوڭلار مائارىپى، تەنتەربىيە، سەھىيە، سەنئەت مائارىپى، پېداگوگىكا مائارىپى، مىللىي مائارىپ، ئېلېكترلەشكەن مائارىپ، مائارىپ گېزىت - ماتېرىياللار توپلىمى قاتارلىقلارغا بۆلۈنگەن. شىنجاڭ مائارىپ يىلنامىسى ئەتراپلىق، سىستېمىلىق ھەقىقىي ھالدا شىنجاڭ مائارىپىنىڭ ئاساسلىق ئەھۋالىنى بايان قىلىپ، مائارىپ باشقۇرۇشتىكى تەدبىر بەلگىلەش، تەتقىقات ۋە ئۇچۇر ئالماشتۇرۇش قاتارلىقلارنى مۇھىم تارىخىي ماتېرىيال بىلەن تەمىن ئەتتى

## مەنبەلەر
شىنجاڭ مالىيە ئىقتىسادى

شىنجاڭ مالىيە - ئىقتىسادى شىنجاڭ مالىيە - ئىقتىساد ئىنستىتۇتى تەسىس قىلغان ئىقتىساد تۈرىدىكى ئۇنىۋېرسال ژۇرنال بولۇپ، 1982 - يىلى نەشر قىلىنىشقا باشلىغان قوش ئايلىق ژۇرنال. خەنزۇچە ۋە ئۇيغۇرچە ئىككى خىل يېزىقتا نەشر قىلىنىپ، دۆلەت ئىچى - سىرتىغا ئاشكارا تارقىتىلىدۇ. بۇ ژۇرنال ماركسىزم ئىدىيىسى ۋە دېڭ شياۋپىڭ نەزەرىيىسىنى يېتەكچى قىلىش پرىنسىپىدا چىڭ تۇرۇپ، قوش يۈز فاڭجېنىنى ئىزچىللاشتۇرۇپ، سوتسىيالىستىك بازار ئىگىلىكى تۈزۈلمىسى ئىسلاھاتى جەريانىدىكى نەزەرىيە ۋە ئەمەلىي مەسىللەر ئۈستىدە ئىزدىنىپ، شىنجاڭ ۋە غەربىي رايوننىڭ ئىقتىسادىي ئىجتىمائىي تەرەققىيات مەسىلىسىنى چوڭقۇر مۇلاھىزە قىلىپ، دۆلەت ئىچى - سىرتىدىكى ئىقتىساد ساھەسىدىكى نەزەرىيىۋى تەتقىقات يېڭى نەتىجىلىرىنى يېڭى قاراش، يېڭى يۈزلىنىش، يېڭى ئۇچۇلارنى يەتكۈزۈشنى ئاساس قىلغان. بۇ ژۇرنالدا ئىقتىساد نەزەرىيسى، شىنجاڭ ئىقتىسادى، رايونلار ئىقتىسادى، يېزا ئىقتىسادى، كارخانىچىلار مۇنبىرى، تەكشۈرۈش دوكلاتى، كارخانا باشقۇرۇش، مالىيە ئىقتىساد، پۇل مۇئامىلە ۋە ئىستراخۇانىيە، مالىيە بۇغالتىرلىقى ۋە مۇپەتتىشلىكى، سېلىشتۇرۇش ۋىي پايدىلىنىش قاتارلىق سەھىپىلەر تەسىس قىلىنىغان

## مەنبەلەر
ئالىي مائارىپ تەتقىقاتى

ئالىي مائارىپ ئوقۇ - ئوقۇتۇشنى تەتقىق قىلىدىغان ئىلمىي ژۇرنال. شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى تەسىس قىلغنا. ئاساسلىق دۆلەت ئىچىدىكى قېرىنداش ئالىي مەكتەپلەر بىلەن ئىلمىي ئالماشتۇرۇشقا ئىشلىتىلىدۇ. پەسىللىك ژۇرنال بولۇپ، خەنزۇچە نەشرى ئوتتۇرا ھېساب بىلەن ھەر ساندا 800 پارچە تارقىتىلىدۇ. بۇ ژۇرنال 1985 - يىلى 6 - ئايدا ئالىي مائارىپ تەتقىقاتى غا ئۆزگەرتىلدى. بۇ ژۇرنالنى تەسىس قىلىشتىكى تۈپ مەقسەت: مائارىپ تەتقىقات نەتىجىلىرىنى ئالماشتۇرۇش، ئىسلاھاتنى چوڭقۇرلاشتۇرۇش، ئوقۇ - ئوقۇتۇش سۈپىتىنى يۇقىرى كۆتۈرۈشتىن ئىبارەت. ئاساسلىق سەھىپىلىرىدىن: ئوقۇ - ئوقۇتۇش نەزەرىيىسى ۋە ئۇسۇلى، مائارىپ تەرەققىيات ستراتىگىيىسى ۋە پىلانى، ئوقۇتۇش ئىسلاھاتى، ئوقۇتۇشنى باشقۇرۇش قاتارلىقلار بار. 1998 - يىلنىڭ ئاخىرىغا قەدەر ھەرخىل تەتقىقات ئىلمىي ماقالىسىدىن 1200 پارچىدىن ئارتۇقىنى ئېلان قىلغان بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە ئىككى پارچە ماقالە دۆلەتلىك ئوقۇتۇش نەتىجىسى مۇكاپاتىغا، بىر پارچىسى ئاپتونوم رياون دەرىجىلىك ئالاھىدە مۇكاپاتقا، بىر پارچىسى بىرىنچى دەرىجىلىك مۇكاپاتقا ئېرىشكەن..

## مەنبەلەر
شىنجاڭ مائارىپى ژۇرنىلى

شىنجاڭ مائارىپى ژۇرنىلى    شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق مائارىپ نازارىتىنىڭ ئورگان ژۇرنىلى. 1951 - يىلى 10 - ئايدا دۇنياغا كەلگەن. بۇ ژۇرنال خەنزۇچە، ئۇيغۇرچە، قازاقچە ئۈچ خىل يېزىقتا نەشىر قىلىنىپ، پۈتۈن مەملىكەتكە ئاشكارا تارقىتىلىدىغان ئونىۋېرسال ئايلىق ژۇرنال. بۇ ژۇرنالنىڭ ئاساسلىق ئوقۇرمەنلىرى ئوتتۇرا - باشلانغۇچ مەكتەپ ئوقۇتقۇچىلىرى، ئوقۇتۇش تەتقىقاتچى خادىملىرى، مائارىپ مەمۇرىي كادىرلىرى، بالىلار باغچىسى ئوقۇتقۇچىلىرى، شۇنداقلا پېداگوگىكا مەكتەپلەرنىڭ ئوقۇتقۇچى، ئوقۇغۇچىلىرى ھېسابلىنىدو. بۇ ژۇرنالنىڭ ئاساسىي ۋەزىپىسى: دېڭ شياۋپىڭنىڭ ئۈچكە يۈزلىنىش ئىدىيىسىنىڭ يېتەكچىلىكىدە پارتىيىنىڭ مائارىپ فاڭجېن، سىياسەتلىرىنى تەشۋىق قىلىش، ئوقۇتۇش ۋە مائارىپ ئىسلاھاتى تەجرىبىلىرىنى تارقىتىش، مائارىپ نەزەرىيىسى، ئوقۇتۇش ۋە مائارىپ ئىسلاھاى تەجرىبىلىرىنى تارقىتىش، مائارىپ نەزەرىيىسى، ئوقۇتۇش ئۇسۇلىنى تەتقىق قىلىش؛ بىلىم ئاشۇرۇش ماتېرىياللىرى بىلەن تەمىنلەش، كەسپىي خىزمەتلەرگە يېتەكچىلىك قىلىش؛ ئىلغارلارنى زور كۈچ بىلەن تەقدىرلەش، ئۆزىنى بېغىشلاش روھىنى تەرغىپ قىلىش؛ ھەرمىللەت ئوقۇتقۇچىلىرى ۋە مائارىپ خىزمەتچىلىرىنىڭ ئارزۇسى ۋە تەلەپلىرىنى ئەكس ئەتتۈرۈشتىن ئىبارەت. بۇ ژۇرنالدا ساپا مائارىپى، مەكتەپ باشقۇرۇش، مەكتەپ مۇدىرلىرى مۇنبىرى، ۋىلايەت ناھىيەلەر مائارىپى، سىنىپ مۇدىرى، باغۋەنلەرگە مەدھىيە، مائارىپ ئىسلاھات تەجرىبىلىرى، ئوتتۇرا مەكتەپ ئوقۇتۇشى، باشلانغۇچ مەكتەپ ئوقۇتۇشى، كەسپىي مائارىپ، بالىلار مائارىپى، ئۇچۇر مەيدانى قاتارلىق سەھىپلەر تەسىس قىلىنغا. ئۇيغۇرچە نەشرى ۋە خەنزۇچە نەشرى ھەر ئىككىسىلا شىنجاڭ ئىجتىمائىي پەنلەر تۈرىدىكى 1 - دەرىجىلىك ژۇرنال بولۇپ باھالانغان. شىنجاڭ مائارىپ 16 فورماتلىق بولۇپ، خەنزۇچە، ئۇيغۇرچە، قازاقچە نەشرىنىڭ دۆلەت ئىچىدىكى بىر تۇتاش ژۇرنال نومۇرى ئايرىم - ئايرىم ھالدا CN65-1016/G4, CN65-1026/G4, CN65-15/G4 پوچتا ئارقىلىق تارقىتىلىدىغان ۋاكالەت نومۇرى ئايرىم - ئايرىم ھالدا 27 - 58، 5 - 58، 48 - 58، ھازىر بۇ ژۇرنالدا جەمئىي 25 نەپەر خىزمەتچى خادىم بار بولۇپ، ئۇنىڭ ئىچىدە ئالىي مۇھەررىر بىر نەپەر، مۇئاۋىن ئالىي مۇھەررىر يەتتە نەپەر، مۇھەررىر سەككىز نەپەر، مۇخبىر بىر نەپەر، ياردەمچى مۇھەررىر ئىككى نەپەر..

## مەنبەلەر
سانجى پېداگوگىكا ئالىي تېخنىكومى ئىلمىي ژۇرنىلى

ئەسلى نامى غەربىي رايون ئىلمىي مۇنبىرى بولۇپ، سانجى پېداگوگىكا ئالىي تېخنىكومى تەسىس قىلغان 16 فورماتلىق، پەسىللىك ئىلمىي ژۇرنال. 1985 - يىلى 7 - ئايدا نەشر قىلىنىشقا باشلىغان. 1999 - يىلدىن باشلاپ رەسمىي ھالدا نەشر قىلىنىپ مەملىكەت بويىچە تارقىتىلىشقا باشلىغان. دۆلەت ئىچى بىر تۇتاش ژۇرنال نومۇرى CN65-5021/G4 ، ھازىرغىچە 49 سان نەشر قىلىندى. ئىلمىي ژۇرنال ئىلمىي نەزەرىيە تەتقىقاتىنى قانات يايدۇرۇپ، ئوقۇتۇش ئىلمىي تەتقىقات سەۋىيىسىنى يۇقىرى كۆتۈرۈپ، يەرلىك ئىقتىساد، مەدەنىيەت قۇرۇلۇشى ئۈچۈن مۇلازىمەت قىلىنشى ئۆزىنىڭ تۈپ مەقسىتى قىلغان. پەلسەپە، ئىجتىمائىي پەن، تەبىئىي پەن ۋە ئوقۇتۇش جەھەتتىكى تەتقىقات نەتىجىلىرىنى ئەكس ئەتتۈرۈپ، سىياسىي، ئىقتىساد، قانۇن، پەلسەپە، تىل - ئەدەبىيات، دىن، تارىخ قاتارلىق جەھەتلەردىكى پەن تەتقىقات ئىلمىي ماقالىلەر ۋە تەكشۈرۈش دوكلاتى قاتارلىقلارنى ئېلان قىلىدۇ. مۇھىم سەھىپىلىرىدىن تىل - ئەدەبىيات تەتقىقاتى، سىياسىي نەزەرىيە تەتقىقاتى، يەرلىك مەدەنىيەت تارىخى تەتقىقاتى، پېداگوگىكا مائارىپى ۋە باشقۇرۇش تەتقىقاتى، ئوتتۇرا مەكتەپ ئوقۇ - ئوقۇتۇش تەتقىقاتى، تەبىئىي پەن مۇنبىرى قاتارلىقلار بار.

## مەنبەلەر