open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Xuyzu

**Xuyzu milliti**

## Xuyzularning millet nami we menbesi

Xuyzularning millet nami we menbesi

Shinjang- sherqqe köchken musulman ejdatlirining quruqluqtiki muqerrer öter yoli, shunga bu yerde nahayiti burunla xoyzularning ejdadliri oltoraqliship qalghan.
 
Mungghullar gherbiy yurtni istila qilghanda, ottura asiya, iran qatarliq jaylardin yighiwalghan köchmenlerni zor türkümde tengri téghining shimaliy baghridiki édirliqlargha köchürüp kélip, atliq tingtingchi qoshungha yaki herqaysi qosh(küre)largha qoshuwetken, sung sulalisi padishahi gawzungning shyenchunchun 9-yili(1273-yili), yu'en sulalisi tunji xani qublay musulman ahalilirini «udul kelgen yerde jama'ege qoshulup, chégra ahalisi bilen barawer yashash»qa buyridi. Shuning bilen zor türkümdiki musulmanlar béshbaliqning sherqiy yaki gherbidiki herqaysi herbiy ponkitlirining etrapida olturaqliship, deslepki musulman boz yer igiligüchilerdin bolup qaldi. 
«Yü'en sulalisi tarixi.shizuning terjimihali»da xatirilinishiche: yu'en sulalisi yilliridin kéyin(1264~1294)gha kelgende, shinjang téngjyér(hazirqi fukang)da 3000 a'ililik boz yer igiligüchi musulman barliqqa kelgen. Ming sulalisining yunglé, shu'endé yilliri, erebistandin kelgen sodigerler qumulda olturaqlashqan. 

Ming sulalisining wenli 20-yili(1592), shiningliq xuyzularning axuni nurshi mekkige bérip seyyariy oqup qaytip kelgende, 800din artuq muxlisni bashlap qomulgha kélip olturaqlashqan. 

Ching sulalisi dewride, esker turghuzup boz yer özleshtürüsh yolgha qoyulghanliqtin, shenshi, genshu, ningshya, chingxey ölkiliridiki xuyzu ahaliliri shinjanggha kélip, shinjangdiki xuyzu ahalilirining nopusini téz köpeytiwetti. 
Ching sulalisi dewride shenshi, gensulardiki xuyzular köp qétim qozghilang kötürüp, meghlup bolghandin kiyin, türküm-türkümlep shinjanggha chékinip kélip olturaqlashti. 

Chingxeyning xu'angjung nahiyisidiki xuyzularning qozghilingi meghlup bolghandin kiyin, 6000din artuq adem imzalanghan buyruqqa asasen lopnurgha sürgün qilindi. Kéyin bu ademler qara sheherge köchüp kélip olturaqliship, hazirqi qara sheherdiki shining shéwiside sözlishidighan xuyzularning menbesi bolup qaldi.

19-Esirge kelgende dixu'a(ürümchi) shehiridiki xuyzu ahalisining nopusi manju-xenzu milletliri nopusining yighindisidin éship ketti. Ili, manas etrapida olturaqlashqanlar téximu köp boldi.

Rusiyiliklerning tekshürüshige asaslanghanda, yaqup beg topilang kötürgen mezgilde, jenubiy shinjangdiki xuyzu eskerlerning toy qilghanliri 1500 iken. Buningdin eyni chaghda  xuyzularning jenubiy shinjanggha xéli omumyüzlük tarqalghanliqini köruwélishqa bolidu. 
Mingoning 5-yili(1916-yili)diki shinjang nopusining istatstika matériyaligha asaslanghanda, shinjangdiki xuyzularning sani 250000gha yétip, pütün shinjang omumiy nopusining
Баш бәт

__NOTOC__ __NOEDITSECTION__






**[[Википедийә|Википедийәгә]] **
**хуш кәпсиз**
 **һәрким өзи язалайдиған очуқ [[енсклопедийә]]**









 

талланған рәсим

{|
|-
| align="right" valign="top" style="background:#fff3f3; border: 1px solid silver; padding:10px"|
Енсклопедийә

**енсклопедийә**/топлам/қамус (җуңго йезиқи: 百科) енсклопедийәдики мәқаләләрдин ибарәт болуб, һәр бир мәқалә бирәр нәрсә-буюм, шәхсийәт яки һадисәгә иниқлима бириду.

## мәнбәләр
Тәңритағ

тәңритағлири узунлуқи 2500 километирға созулған болуп шәрқтә қумул вилайитидин башлинип шәрқи түркистан земинини оттуридин кесип өтиду. оттура бөлики ташкәнттә ахирлашса,шимали бөлики борталада,җәнуби бөлики қәшқәр вилайитидә ахирлишиду.хантәңри7010 метир егиз)төмүр) 7439 метир( чоққилири бар.әң кәң қисми 300 километир келиду.оттура қисмиди музлуқлар районимизниң наһайтиму қиммәтлик татлиқ су мәнбәси һесаблиниду.


Image:Gorkiy Peak from South Inylchek Glacier.jpg|
Image:South_Inylchek_Base_Camp.jpg|
Image:tianshansnow.jpg|
Image:IMG 9369-Kaindy.jpg|
Франсуз тили

**франсуз тили** рим тилиниң бир тәркиви қисми болуп, асаслиқ франсийә, канадада (асаслиқи йеңи бирунсвик вә кебәк районлирида), белгийәдә (валони, бирюссил вә фландирийә райониниң бәзи шәһәрлиридә), америка қошма шитатлирида (болупму луизиян вә мән шитатлирида), шивтисарийәдә (үч асаслиқ дөләт тилиниң бири)қоллинилиду.

франсузчә дунядики башқа бәзи дөләт вә районларда иккинчи яки үчинчи тил қатарида ишлитилиду. мәсилән, коңго демокиратик җумһурийити, франсуз тили районидики әң көп нопуслуқ дөләт, шундақла франсуз тили рәсми тил яки қошумчә рәсми тил болған 29 дөләтниң бири. ғәрби африқидики дөләтләрниң мутләқ көпчилики вә йәнә мәғрип дөләтлириму мушу қатарға кириду. бу дөләтләрниң мутләқ көпчилики кона франсуз вә белгийә мустәмликилири. африқиниң иварийә тумшуқи вә габонға охшаш бәзи дөләтлиридә, пүтүнләй франсуз тили қоллинилиду.

франисйәдә франсуз тили дөләт мустәқилликиниң муһим көрсәткүчлиридин бири: җумһурийәт тили франсуз тили (1958-йилидики асаси қанунниң иккинчи маддиси); йәнә шундақла пүтүн дунядики франсуз мәдәнийити вә франсуз идийисиниң һәрикәт күчи.

дуняда 201милйон киши тәрипидин һәқиқи асаслиқ тил сүпитидә ишлитилидиған (дуня франсуз тили тәшкилатиниң 2009-йиллиқ ситатискиси), 309 милйон киши тәрипидин қошумчә тил яки чәтәл тили сүпитидә қоллинилидиған франсуз тили, дуняда әң көп сөзлинидиған тиллар ичидә төтинчи орунда туриду. мәзкур тил бирләшкән дөләтләр тәшкилатиниң алтә рәсми тили вә икки хизмәт тилиниң бири, явропа иттипақиға охшаш дуняви тәшкилатларниң рәсми яки хизмәт тили һесаплиниду. кона франсуз реҗими, русларниң чар падишаһи таки гирманийә вә испанийә падишаһлириға қәдәр, франсуз тили, енглиз вә испан тиллириниң қатарида асаслиқ депломатийә тили болуп кәлди. әмма, хәлқара иқтисади вә илми тәтқиқат саһәлиридә, барғансери енглииз тили тәрипидин бесилип кетиватиду.

франсуз тилиниң тәрәққиятида франсуз академийиси вә нурғун зиялийларниң роли интайин чоң. бу тил йәнә "академик тили" дийилиду. адәттә, бу тилни тәрпләш үчүн, франсуз дираматорги моллерниң исми билән "моллер тили" дәп атилиду.

## тарих
## шевә
## грамматика

## сөзлүк
## йезиқ
## фонологийә
## қараң
## сиртқи улаш
تۈرك قەھۋەسى

تۈرك قەھۋەسى جەزۋىدە يۇقىرى سۈپەتلىك قەھۋە پۇرچىقدىن ھازىرىلانغان، سۈزۈلمىگەن قەھۋەدۇر.  

## ھەققىدە
تۈرك قەھۋەسى تۇنجى بولۇپ ئوسمانلى خاندانلىقىدا بارلىققا كەلگەن ۋە 17-ئەسرلىنىڭ ئوتتۇرلىرىدا فىرانىسيە ۋە ئەنگىليەگە يېتىپ بارغان.  

## يۇنېسكو ھەققىدە
تۈرك قەھۋەسى ب د ت پەن – مائارىپ، مەدەنىيەت ئورگېنى (UNESCO) نىڭ كونكرېت بولمىغان مەدەنىيەت مىراسى تىزىملىكىگە كىردى. يۇنېسكونىڭ كونكرېت بولمىغان مەدەنىيەت مىراسلىرىنى قوغداش ھۆكۈمەتلەر ئارا كومىتېتى، ئەزەربەيجان پايتەختى باكۇدا توپلاندى. دۇنيادىكى 116 دۆلەتتىن كەلگەن 800 گە يېقىن مۇتەخەسسىس بۇ يىغىنغا قاتناشتى. كومىتېتنىڭ كۈنتەرتىپىدە 38 تېما بار بولۇپ، بۇلارنىڭ ئىچىدە تۈرك قەھۋەسىمۇ بار ئىدى. مۇزاكىرىلىشىش ۋە بېلەت تاشلاشتىن كېيىن، تۈرك قەھۋەسى كونكرېت بولمىغان مەدەنىيەت مىراسى تىزىملىكىگە كىردى. بۇنىڭدىن بۇرۇن، بۇ تىزىملىككە مەسىر مەجۇنى، قارا كۆز، كىرىكپىنار ۋە ئاشىقلىق قاتارلىق 10 مەنىۋى بايلىق كىرگەن ئىدى. 

http://www.trtuyghur.com/uy/newsDetail.aspx?HaberKodu=6c488191-895f-4316-85a7-c183b0f44f44

## ئالبۇم

ھۆججەت:Türk kahvesi.jpg|تۈرك قەھۋەسى
ھۆججەت:Türk Kahvesi - Bakir Cezve.jpg|جەزۋىدىن پىيالىگە قەھۋەنى قۇشۇش
ھۆججەت:Turkish coffee in Istanbul.jpg|تۈرك قەھۋەسى
ھۆججەت:İki fincan Türk kahvesi 01.jpg|تۈرك قەھۋەسى
ھۆججەت:Cezve.jpg|جەزۋە
ھۆججەت:Turkish coffee in Abu Ghosh.jpg|تۈرك قەھۋەسى ھازىرلاش
ھۆججەت:Bakır cezve.JPG|جەزۋە
ھۆججەت:Hou Hanru - Istanbul - 2007.jpg|تۈرك قەھۋەسى ئىستىمال قىلىش
ھۆججەت:Tasse-et-cezve.jpg|تۈرك قەھۋەسى
ھۆججەت:Turska kava.jpg|تۈرك قەھۋەسى
ھۆججەت:Café grec à Almyrida (4).jpg|تۈرك قەھۋەسى

## مەنبەلەر

تۈر:ئىچىملىك
تۈر:قەھۋە
ماشىنا ئادەملەر

## <big>ماشىنا ئادەم</big>
  
### ئۇيغۇرچە ئاتىلىشى
ماشىنا ئادەم
### خەنچە ئاتىلىشى
     机器人
### ئىنگىلىزچە ئاتىلىشى
Robot


ھۆججەت:Example.jpg|Caption1
ھۆججەت:Example.jpg|Caption2

 ماشىنا ئادەم  ئاپتوماتلىك كونتىرول قىلىش ئۈسكىنىسى .
 ماشىنا ئادەم بولسا كومپىيۇتېر ،ئاپتوماتلاشتۇرۇش، توك ئىللىكتىر ، مىخانىزىم،ماتىريالشۇناسلىق،  ئادومسىمانلاشتۇرۇشتىن ئىبارەت كۆپ تۈرلۈك پەن تىخنىكا 
قوراللىرىدىن پايدىلنىپ  ئىسانىيەت ياساپ چىققان ئادەمنىڭ ئىش ھەركەتلىرنى قىلاليدىغان، ئادملەر قىلىشقا بولىدىغان ھەم بولمايدىغان يۇقىرى خەتەرلىكلىكى
 بولغان خىزمەتلارنى قىلىشقا  ئىشلىتىدىغان ئۇسكىندۇر.

 
## ماشىنا ئادەمىنىڭ رولى
 
 ماشىنا ئادەمنىڭ نۇرغۇنلىغان روللىرىبار بولۇپ  ھازىر ئاساسلىق تۆۋەندىكى بىر نەچچە تۈرلۈك ساھەدە مۇھىم  روللارنى ئوينىماقتا 
دۆلەت بىخەتەرلىك، سانائەت، ئىشلەپچىقىرىش ، مىدىتسىنا ، دىھقانچىلىق، نىناكارلىق ۋە باشقا ساھالەر

 
## ماشىنا ئادەمنىڭ قۇرۇلمىسى
 مەشۇلات  ئىشلىگۈچ  (执行机构) ، ھەركەتكۈچ (驱动装置) ، تەكشۇرگۈچ ( 检测装置 ) ، كونتىرول سىستىمىسى ( 控制系统) ۋە مۇرەككەپ بولغان قۇرۇما قىسملىرىدىن ئىبارەتتۇر.

داۋامى بار ...
...
سىزنىڭ  تولۇقلىشىڭىزغا  مۇىتاج
<
## مەنبەلەر
ﺋﺎﻗﺴﺎﻱ ﭼﯩﻦ

left|thumb
left|خەرىتىدە ھىندىستان ۋە جۇڭگونىڭ ئاقساي چىن رايونىدىكى چېگرا تەلىپى ، ماكارتنىي-ماكدونالد لىنىيىسى ، تاشقى ئىشلار لىنىيىسى ، شۇنداقلا جۇڭگو-ھىندىستان ئۇرۇشى مەزگىلىدە رايونلارنى ئىشغال قىلغاندىكى جۇڭگو ئارمىيىسىنىڭ ئىلگىرىلەشلىرى كۆرسىتىلدى.|thumb
ﺋﺎﻗﺴﺎﻱ ﭼﯩﻦ شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى، خوتەن ۋىلايىتى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر جاي بۇلۇپ مەمۇرى خوتەن ناھىيىسىتىگە قارايدۇ. 
## مەنبەلەر
ھۈسەيىن تەجەللىى

1979-يىلى قەشقەر شەھرىدە تىجارەتچى ئائىلسىدە دۇنياغا كەلگەن ،كىچىكىدىن مەدرىسلەردە دىنى بىلىم مەكتەپلەردە پەننى تەلىم ئالغان ،ۋەتەننىڭ ھەرقايسى شەھەرلىرىدە دەۋەت ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللانغان ،1999- يىلىدىن باشلاپ جۇڭگۇ ھۈكۈمىتىنى ئاغدۇرۇشقا قاتناشقان دىگەن بانا بىلەن قاچقۇنلۇق ھاياتىنى باشلىغان .ئىچكىرى ئۆلكىدە قىچىپ يۈرۈش جەريانىدا ئوقۇ ئۇقۇتۇش ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللانغان .2005  يىلى چەت ئەلگە قىچىپ چىقىپ دۇبەي پاكىستان سەئۇدى ئەرەبىستان مىسىر ،تۈركىيە دۈلەتلىردە كەزگەن ۋە ئوقۇغان ھازىر ياۋرۇپادا ئىستىقامەت قىلىۋاتىدۇ .

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
Portal:ئەدەبىي

نورۇز ۋە نورۇز مەدەنىيىتى تۇرسۇن قۇربان نورۇز – ئەڭ قەدىمىي، ئىجتىمائىي مەدەنىيەت ھادىسىسى . 

نورۇز دۇنيادىكى مىلاد، قۇربان ھېيت، چاغان قاتارىدىكى تۆت چوڭ بايرامنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ . ئۇنىڭ ئىران ۋە توران دىيارىدا يېڭى يىل بايرىمى قىلىنىپ ئۆتكۈزۈلۈۋاتقىنىغا 2600 يىلدىن ئاشتى . بۇ بايرامنى ئۆتكۈزىدىغان مىللەتلەرنىڭ نوپۇسى تەخمىنەن 400 مىليون ئەتراپىدا . نورۇز پەيدا بولغاندىن كېيىن، نورۇز ئۆتكۈزىدىغان مىللەتلەردە نورۇز مەدەنىيىتى ھادىسىسى پەيدا بولدى . بۇنىڭ بىلەن نورۇز ماددىي مەدەنىيلىك بىلەن مەنىۋى مەدەنىيلىكنىڭ تەرەققىياتىغا تۈرتكە بولىدىغان بايرام پائالىيىتىگە ئايلاندى . 

نورۇز مەدەنىيەت ھادىسىسىنى مۇنداق ئۈچ جەھەتتىن چۈشەندۈرۈش مۇمكىن : 

1 . نورۇز يېڭى يىل بايرىمى . چۈنكى نورۇز ھەر يىلى كۈندۈز بىلەن كېچە تەڭلىشىدىغان پەيىتتە كېلىدۇ . يەنى 3 – ئاينىڭ 21 – كۈنى كېچە سائەت نۆلگە توغرا كېلىدۇ . شۇڭا يېڭى يىلنىڭ باشلانغان كۈنى يىل بېشى قىلىنغان . 21 – مارت ئاپتونوم رايونىمىزدىكى تۈركى تىللىق مىللەتلەردە يېڭى يىلنىڭ باشلانغانغانلىقىدىن ئىبارەت ۋاقىت ئېڭىنى شەكىللەندۈرۈپ، كىشىلەرنى ۋاقىتنى سۆيۈش، ۋاقىتنى قەدىرلەش، ۋاقىتتىن ئۈنۈملۈك پايدىلىنىشتەك رىقابەت تۇيغۇسىغا ئىگە قىلغان . 

2 . نورۇز تەبىئەت ۋە گۈزەللىك بايرىمى . نورۇز باشلانغان كۈن تەبىئەت جانلانغان، دەل – دەرەخلەر كۆكىرىشكە باشلاپ، تاغ، ئىدىرلىقلارنى يېشىللىق قاپلاشقا باشلىغان، ئەگىز ئېقىپ، كىشىگە ھاياتلىق ئۈمىدى بېغىشلىغان مەزگىل ھېسابلىنىدۇ . شۇنداق بولغاچقا، نورۇز ئۆتكۈزىدىغان مىللەتلەردە تەبىئەتنى سۆيۈش، تەبىئەتتىن زوقلىنىش، تەبىئەتنى گۈزەللەشتۈرۈش ئۈچۈن باغ – ئورمان، گۈل – گىياھلىق بەرپا قىلىش ئادىتىنى يېتىلدۈرگەن . 

3 . نورۇز – ئەمگەك بايرىمى، تەنتەربىيە بايرىمى ۋە ئەدەبىيات – سەنئەت بايرىمى . ئەتىيازلىق ئىشلەپچىقىرىشنى ئەۋجىگە چىقىرىپ، يېڭى يىلدا تېخىمۇ مول بايلىق يارىتىش نورۇزنىڭ ماددىي مەدەنىيلىك ئەنئەنىسى . تەنتەربىيە پائالىيەتلىرىنى ئۆتكۈزۈپ، ئۆزلىرىنىڭ جىسمانىي ساپاسىنى ياخشىلاشقا ئۇل سېلىش، ئەدەبىيات – سەنئەت نومۇرلىرىنى ئىجاد قىلىپ، نورۇزنى، كىشىلىك ھاياتنى مەدھىيىلەش، بۇ ئارقىلىق ئەلگە ئىجادچانلىق، خۇشاللىق، مەردانىلىك روھى بېغىشلاش نورۇزنىڭ مەدەنىيەت ئەنئەنىسى . 

ئۇيغۇرلاردا نورۇز قەدىمىي ھەم كېلەچىكى پارلاق بايرام . بۇ بايرام 2000 نەچچە يىللىق مۇساپىنى بېسىپ زامانىمىزغا يېتىپ كېلىپ، خەلقىمىزنىڭ مەدەنىيەت، تەبىئەت بايرىمىغا، ئەمگەك، تەنتەربىيە مۇسابىقىسىغا، سەنئەت كۆرىكىگە ئايلاندى . بۈگۈنكى كۈندە ئۇ تەڭرىتاغنىڭ جەنۇبىي ۋە شىمالىدا تېخىمۇ كەڭ سورۇنغا، مىسلىسىز جەلپ قىلىش كۈچىگە ۋە تېخىمۇ پارلاق ئىستىقبالغا ئىگە بولماقتا . 

ئۇزاق يىللىق تارىخنىڭ سىناقلىرىدىن ئۆتكەن بۇ مەدەنىيەت ھادىسىسى كەلگۈسىدە يەنىلا ھاياتىي قۇدرەتكە ئىگە بولىدۇ، ئۇنىڭ ئەنئەنىلىرى داۋاملىشىدۇ ۋە ئۇنىڭغا نۇرغۇن زامانىۋى مەدەنىيەت ئېڭى ۋە مەدەنىيەت پائالىيەت مەزمۇنلىرى قوشۇلىدۇ . 

مەنبە : «شىنجاڭ  گېزىتى » دىن

تۈر:تۈرلەر يولباشچىسى

تۈرلەر يولباشچىسى
ئاخباراتنىڭ مۇھىم ئامىللىرى

ئاخبارات دېگەن نېمە، دېگەن مەسىلە ئۈستىدە ئۇزاقتىن بۇيان مۇنازىرە بولۇپ كېلىۋاتىدۇ.

ئېلىمىزنىڭ ئاخبارات ساھەسىدىكىلەر ئومۇميۈزلۈك مۇنداق قارايدۇ: ئاخبارات يېڭى يۈزبەرگەن ۋەقەلەرنى خەۋەر قىلىشتىن ئىبارەت، ئۇ جامائەتكە خىلمۇخىل ئۇچۇرلارنى تارقىتىش بىلەن خاراكتېرلىنىدۇ. 

تار مەنىدىكى ئاخبارات ئاخبارات يېزىقچىلىقى ژانىرلىرىدىكى «خەۋەر» نى كۆرسىتىدۇ، كەڭ مەنىدىكى ئاخبارات بولسا، خەۋەر، تەسۋىرىي خەۋەر، ئوچېرك قاتارلىق ئاخبارات ژانىرلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

غەرب ئاخباراتچىلىرى19 - ئەسىرنىڭ80 - يىللىرىدىلا بەشW نى خەۋەر يېزىقچىلىقىدا ئەمەل قىلىشقا تېگىشلىك «بەش ئامىل» قىلغان. ئۇلار قاچان (NEHW)، قەيەردە (EREHW)، كىم (OHW)، نېمە بولدى (TAHW)، نېمە ئۈچۈن (YHW) دېگەنلەردىن ئىبارەت ئىدى، كېيىن يەنە نەتىجىسى قانداق بولدى (WOH) دېگەننى قوشتى. مۇشۇ بەشW، بىر H ئاخباراتنىڭ ئالتە ئامىلى دەپ ئاتىلىپ كەلدى. مۇشۇ ئامىللارنى ياخشى تۇتقاندىلا، خەۋەرنى چۈشىنىشلىك، مېغىزلىق، چىن، كونكرېت يازغىلى بولىدۇ. لېكىن ئوبيېكتىپ شەيئىلەر ئىنتايىن مۇرەككەپ بولغاچقا، باي مەزمۇنلۇق خەۋەر بىر قېلىپتىلا يېزىلىدىغان بولسا، ئامىللىرى تولۇق بولغان تەقدىردىمۇ، ئوقۇرمەنلەرنىڭ ياقتۇرۇپ ئوقۇشى ناتايىن. بۇ، كىشىلەردىن ئەمەلىيەت جەريانىدا تەجرىبە توپلاشنى تەلەپ قىلىدۇ، تەجرىبە بولغاندىلا، ئوقۇرمەنلەر ياقتۇرىدىغان خەۋەرلەرنى يازغىلى بولىدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:ئاخبارات تارقلىشى
چىنلىق

چىنلىق − ئاخباراتنىڭ جېنى. چىن بولغاندىلا، ئوقۇرمەنلەرنى ئىشەندۈرگىلى بولىدۇ. ئاخبارات خەۋىرى چىرايلىق سۆزلەر بىلەن ئىنتايىن تەسىرلىك يېزىلغان تەقدىردىمۇ، چىن بولمىسا قىلچە قىممىتى بولمايدۇ، تۈپ نېگىزىدىن ئالغاندا، جېنى يوقىلىدۇ.

ئاخبارات مۇتلەق چىن بولۇشنى تەلەپ قىلىدۇ، ۋەقەلىك ھەرقانچە كىچىك، دىئالوگ ھەرقانچە قىسقا بولسىمۇ، چىن بولۇشى كېرەككى، قىلچە يالغان ئارىلىشىپ قالماسلىقى كېرەك. ئۇ ئەدەبىي ئەسەرگە ئوخشىمايدۇ. خەۋەردە پۈتۈنلەي چىن بولۇش تەلەپ قىلىنىدۇ، «ئەقىلغا مۇۋاپىق تەسەۋۋۇر»، «تېتىتقۇ» لار قېتىپ قويۇلغان ئاخبارات ئەسىرى ئىنتايىن زىيانلىق. بۇ، مۇخبىرلاردىن ئەمەلىيەتكە چۆكۈپ، تەكشۈرۈپ تەتقىق قىلىپ، بىرىنچى قول ماتېرىياللارنى ئىگىلەشنى تەلەپ قىلىدۇ، كوچا خەۋەرلىرى ھامان ئىشەنچلىك بولمايدۇ.

خەۋەرنىڭ پاكىتقا ئۇيغۇن بولماي قېلىش ھادىسىسىنى كىشىلەر «كرىكونچىلىق» (مۇبالىغىچىلىك) دەپ ئاتايدۇ. بۇ ئىبارە مۇنداق كېلىپ چىققان: سوۋېت ئىتتىپاقى يازغۇچىسى كورناچۇك ۋەتەن ئۇرۇشى مەزگىلىدە «فرونت» دېگەن سەھنە ئەسىرىنى يازغان. ئۇنىڭدا قىسىمغا ئالاھىدە ئەۋەتىلگەن مۇخبىر كرىكوننىڭ ئالدىنقى سەپتە مۇخبىرلىق قىلغاندا جەڭچىلەرنىڭ ئارىسىغا بېرىپ ئەھۋال ئىگىلىمەي، ئەتىدىن كەچكىچە قوماندانلىق شتابىدا ئولتۇرۇۋېلىپ، ئاساسسىز خەۋەرلەرنى توقۇپ چىققانلىقى تەسۋىرلەنگەن. كېيىن ئاخبارات ساھەسىدىكىلەر خەۋەرنىڭ پاكىتقا ئۇيغۇن بولماي قېلىش ھادىسىسىنى «كرىكونچىلىق» دەپ ئاتاپ، كۆپچىلىكنى كرىكونچە كەسپىي مۇخبىر ۋە ئىختىيارىي مۇخبىر بولۇپ قالماسلىققا ئاگاھلاندۇرىدىغان بولغان.
## مەنبەلەر

ئاخبارات تارقلىشى
تۈر:ئاخبارات تارقلىشى
مۇھەررىر

مۇھەررىرنىڭ ۋەزىپىسى كەسپىي مۇخبىر، ئىختىيارىي مۇخبىرلار ئەۋەتكەن ماقالىلەرنى «ئاخىرقى قېتىم بىر تەرەپ قىلىش» ئارقىلىق، مۇكەممەل، ئۆلچەملىك مەھسۇلاتقا ئايلاندۇرۇشتىن ئىبارەت. شۇڭا، مۇھەررىرلەردىن بىرقەدەر يۇقىرى نەزەرىيە، سىياسىي سەۋىيىسى، پىشقان كەسپىي قابىلىيەت، ئەستايىدىل خىزمەت ئىستىلى بولۇش، شۇنداقلا نامسىز قەھرىمانلىق روھى بولۇش تەلەپ قىلىنىدۇ. 

گېزىت مۇھەررىرى، رادىئو مۇھەررىرى، تېلېۋىزىيە مۇھەررىرلىرىنىڭ ئاساسىي ساپاسىغا قويۇلىدىغان تەلەپ ئوخشاش بولسىمۇ، لېكىن ئۇلارنىڭ خىزمەت ئۇسۇلى ئوخشاشمايدۇ. گېزىت مۇھەررىرى ماقالە زاكاز قىلىش، ماقالە ئۇيۇشتۇرۇش، ماقالە تاللاش، ماقالە تۈزىتىش، ماۋزۇ قويۇش، بەت لايىھىلەشكە ئوخشاش ئىشلارنى قىلىدۇ. كەچلىك ئىسمېنا مۇھەررىرى يىل بويى كېچىدە ئىشلەيدۇ. مۇھەررىرلەرنىڭ مەسئۇلىيىتى ئېغىر، ئازراقلا بىخەستىلىك قىلىنسا، خاتالىق كۆرۈلۈپ گېزىتكە چىقىپ كېتىدۇ، شۇڭا ئۇلار ئىنتايىن جىددىي ئىشلەيدۇ. رادىئو ئىستانسىسىدا خەۋەر پروگراممىسىنىڭ مۇھەررىرى شۇ كۈنى ئاڭلىتىلىدىغان خەۋەرلەرنى ۋە گېزىتلەردىن ئېلىنىدىغان ئۈزۈندىلەرنى تەييارلايدۇ، مەخسۇس پروگرامما مۇھەررىرى مۇقىم پروگراممىلارنىڭ ماقالىلىرىنى تەھرىرلەيدۇ. تېلېۋىزىيە ئىستانسىسى مۇھەررىرى خەۋەرلەرنىڭ چۈشەندۈرۈشىنى تەھرىرلىگەندىن باشقا يەنە كۆرۈنۈشلەرنى تەكشۈرۈپ، تېلېۋىزىيە خەۋەر فىلىملىرىنى بەلگىلەنگەن تەلەپكە يەتكۈزىدۇ. تېلېۋىزىيە ئىستانسىسىدا يەنە مەخسۇس فىلىم مۇھەررىرىمۇ بولىدۇ، ئۇ مەخسۇس فىلىملەرنىڭ چۈشۈندۈرۈشى ۋە كۆرۈنۈشلىرىنى تەكشۈرىدۇ. بۇنىڭدىن باشقا يەنە سۈرەت (گۈزەل سەنئەت) مۇھەررىرىمۇ بولىدۇ، ئۇ گېزىت سۈرەتلىك بەتلىرىنىڭ ۋە مەخسۇس سۈرەتلىك ژۇرنالنىڭ تەھرىرلىك خىزمىتىگە مەسئۇل بولىدۇ. 

مەملىكىتىمىزدە مۇھەررىرلەر كەسىپ تەرتىپىگە قاراپ، كۈندۈزلۈك ئىسمېنا مۇھەررىرى، كېچىلىك ئىسمېنا مۇھەررىرى، ئىچكى ئىشلار مۇھەررىرى دېگەنگە ئوخشاش تۈرلەرگە بۆلۈنىدۇ؛ كەسپىگە قاراپ سىياسىي ماقالىلەر مۇھەررىرى، ئىقتىسادىي ماقالىلەر مۇھەررىرى، مەدەنىيەت - مائارىپ ماقالىلىرى مۇھەررىرى، گۈزەل سەنئەت مۇھەررىرى دېگەنگە ئوخشاش تۈرلەرگە بۆلۈنىدۇ. ئۇلاردىن باشقا يەنە مۇھاكىمە ماقالىلىرى مۇھەررىرى، ئالاھىدە مۇھەررىر دېگەنگە ئوخشاش تۈرلىرىمۇ بولىدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:ئاخبارات تارقلىشى
ئىختىيارىي مۇخبىر

ئاخباراتچىلىقتا ھەممە تەرەپنىڭ ئەھۋالىنى تېز، ۋاقتىدا ئىنكاس قىلىپ تۇرۇش ئۈچۈن، كەسپىي مۇخبىرلارغىلا تايىنىش كۇپايە قىلمايدۇ، ئۇلاردىن باشقا، جايلاردىكى ئىختىيارىي مۇخبىرلارغىمۇ تايىنىشقا توغرا كېلىدۇ. ئىختىيارىي مۇخبىرلار ئەمەلىيەتتە شتات سىرتىدىكى ئاخباراتچىلار بولۇپ، ئاخبارات ئاپپاراتلىرىغا ئۆزلۈكىدىن ئەھۋال ئىنكاس قىلىپ تۇرۇش، ئاخبارات ئۇچۇرلىرىنى يەتكۈزۈپ بېرىش، ئۆزى تۇرۇشلۇق ئورۇنلاردىن ئەھۋال ئىگىلەپ خەۋەر يېزىش، گېزىت ئوقۇش پائالىيىتى ئۇيۇشتۇرۇش، ئاممىنىڭ گېزىت توغرىسىدىكى ئىنكاسلىرىنى توپلاش ئىشلىرىنى قىلىدۇ. 

مەملىكىتىمىزدىكى گېزىتلەر ئىچىدە ھەممىدىن ئاۋۋال «خىتاب گېزىتى» (报申) ئىختىيارىي مۇخبىرلار سىستېمىسىنى بارلىققا كەلتۈرگەن، بۇ گېزىت1872 - يىلى نەشر قىلىنىپ ئۇزاق ئۆتمەي خاڭجۇدا تۇنجى باشقا شەھەرلىك ئىختىيارىي مۇخبىر تەسىس قىلغان، 1875 - يىلى بېيجىڭ، نەنجىڭ، سۇجۇ، نىڭبو قاتارلىق26 جايدا ئىختىيارىي مۇخبىر بارلىققا كەلگەن. 

گېزىت، رادىئو، تېلېۋىزىيە قاتارلىق ئاخبارات ئاپپاراتلىرى ئىچىدە گېزىتنىڭ ئىختىيارىي مۇخبىرلىرى ھەممىدىن كۆپ. ھازىر مەملىكىتىمىزدىكى گېزىتلەرنىڭ ھەممىسى ئاممىۋى خىزمەت بۆلۈمى ياكى ئالاقە باغلاش بۆلۈمى دېگەنگە ئوخشاش بۆلۈملەرنى تەسىس قىلدى، جايلاردا كەسپىي ياكى قوشۇمچە ۋەزىپە ئۆتەيدىغان خەۋەر قىلىش گۇرۇپپىسى، ئىختىيارىي مۇخبىرلار پونكىتى قۇرۇپ، ھەرقايسى سىستېما، ئورۇنلاردىن نۇرغۇن ئىختىيارىي مۇخبىرلارنى تەكلىپ قىلىپ، تۇراقلىق، كەڭ ئىختىيارىي مۇخبىرلار تورىنى شەكىللەندۈردى. گېزىتلەرنىڭ ئاممىۋى خىزمەت بۆلۈمى ياكى ئالاقە باغلاش بۆلۈمى ئىختىيارىي مۇخبىرلارنى تۈرلۈك شەكىللەر ئارقىلىق تەربىيىلەپ، ئۇلارنىڭ كەسپىي سەۋىيىسىنى ئۈزلۈكسىز ئۆستۈرىدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:ئاخبارات تارقلىشى
ئاخبارات تارقىتىشنىڭ تۆت تەرەققىيات باسقۇچى

ئاخبارات تارقىتىشنىڭ تەرەققىياتى ئومۇمەن ئېغىزچە ئاخبارات، يازما ئاخبارات، مەتبەئەلىك ئاخبارات، ئېلېكترونلۇق ئاخبارات باسقۇچلىرىنى بېسىپ ئۆتتى. 

ئېغىزچە ئاخبارات ئىنسانلارنىڭ ئەڭ دەسلەپكى تارقىتىش ۋاسىتىسى ئىدى. دەسلەپتە يېقىن ئارىلىقتا ۋارقىراش ئارقىلىق ئۇچۇر ئالماشتۇرۇلاتتى، ئالايلۇق، ئوۋچى بىرەر ياۋايى ھايۋاننى بايقىغاندا، ھەمراھلىرىغا ۋارقىراپ ئۇچۇر يەتكۈزەتتى. كېيىن ئاتلىق ئېغىزچە خەۋەر يەتكۈزىدىغان بولدى، بۇنىڭ بىلەن نىسبەتەن تېز سۈرئەتتە يىراق ئارىلىققا ئاخبارات يەتكۈزۈش ئىمكانىيىتى تۇغۇلدى. ئالايلۇق، ئېلىمىزنىڭ قەدىمكى زاماندىكى ئۆتەڭلىرى ئۇچۇر يەتكۈزگۈچىلەرنىڭ ئات ئالماشتۇرۇشى، قونۇپ ئۆتۈشى ئۈچۈن تەسىس قىلىنغان. 

قولدا كۆچۈرۈلگەن ئاخبارات يېزىق ئومۇملاشقان ۋە قەغەز كەشىپ قىلىنغاندىن كېيىن قوللىنىلغان ئاخبارات تارقىتىش ۋاسىتىسى بولدى. قەدىمكى زاماندا گېزىت قولدا كۆچۈرۈلۈپ چىقىرىلاتتى، ئېلىمىزنىڭ سۇڭ زامانىسىدا نەشر قىلىنغان «ئوردا ئاخباراتى» («报邸») ۋە پۇقرالارنىڭ «كىچىك گېزىت» («报小») ى شۇنداق چىقىرىلغان. 16 - ئەسىردە ئىتالىيىنىڭ ۋېنېتسىيە شەھىرىدە كىشىلەر قولدا كۆچۈرۈلگەن گېزىت چىقىرىپ ساتقان، ئۇنىڭدا بازار ۋە قاتناش ئەھۋاللىرى سودىگەرلەر ۋە سەيلە - ساياھەتچىلەرگە تونۇشتۇرۇلاتتى. 

مەتبەئەلىك ئاخبارات قەغەز ۋە مىخ مەتبەئە كەشىپ قىلىنغاندىن كېيىن تەدرىجىي بارلىققا كەلدى. بۇنداق ئاخبارات ئېلىمىزدە ئەڭ دەسلەپ سۇڭ سۇلالىسى دەۋرىدە دۇنياغا كەلدى؛ غەربتە ئەڭ بالدۇر بارلىققا كەلگەن مەتبەئەلىك گېزىت1566 - يىلى ئىتالىيىدە نەشر قىلىنغان «ۋېنېتسىيە ئاخباراتى» بولدى. مەتبەئەلىك ئاخباراتنىڭ بارلىققا كېلىشى يېقىنقى زامان ئاخباراتچىلىقىنىڭ تەرەققىياتىغا ماددىي ئاساس سالدى. گېزىت ھازىرمۇ ئاخبارات تارقىتىشنىڭ مۇھىم ۋاسىتىلىرىنىڭ بىرى بولۇپ كەلمەكتە. 

ئامېرىكىلىق سامۇئېل مورس1844 - يىلى تېلېگراممىنى كەشىپ قىلىپ ئۇزاق ئۆتمەي، ئۇنىڭدىن پايدىلىنىپ ئاخبارات تارقىتىلىدىغان بولدى. 20 - ئەسىرنىڭ باشلىرىدا ئامېرىكا ۋە ئەنگلىيىدە رادىئو ۋە تېلېۋىزىيە ئارقىلىق ئاخبارات تارقىتىش كەينى - كەينىدىن بارلىققا كەلدى، كېيىن يەنە خەۋەرلىشىش سۈنئىي ھەمراھى دۇنياغا كېلىپ، ئېلېكترونلۇق ئاخبارات تارقىتىشنى تېخىمۇ تېز، ۋاقتىدا تارقىلىش، ئۈنمۇ، سىنمۇ بولۇش، ئارىلىق چەكلىمىسىگە ئۇچرىماسلىق ئالاھىدىلىكىگە ئىگە قىلدى، شۇنىڭ بىلەن ئېلېكترونلۇق ئاخبارات تارقىتىش بۈگۈنكى دۇنيادىكى مۇھىم ئاخبارات تارقىتىش قورالىغا ئايلاندى.
## مەنبەلەر

تۈر:ئاخبارات تارقلىشى
يېڭىلىنىپ تۇرغان تارقىتىش ۋاسىتىلىرى

قەدىمكى فرانسىيىنىڭ خاۋاس ئاگېنتلىقى1835 - يىلى پوچتا كەپتىرى ئارقىلىق ئاخبارات تارقىتىشقا باشلىدى. شۇنىڭدىن كېيىنكى100 يىلدىن ئارتۇق ۋاقىتتا تارقىتىش ۋاسىتىلىرى ئۈزلۈكسىز ياخشىلىنىپ تۇردى. 20 - ئەسىرگە كەلگەندە، بولۇپمۇ خەۋەرلىشىش سۈنئىي ھەمراھىنىڭ ئۇتۇقلۇق ھالدا ئالەم بوشلۇقىغا چىقىرىلىشى ئاخبارات تارقىتىشقا ياخشى شارائىت يارىتىپ بەردى. ھازىر مۇخبىرلارنىڭ بەزىلىرى تېلېماشىنكا ئىشلىتىدىغان بولدى، ئۇنىڭدا خەۋەرلىشىش سۈنئىي ھەمراھى ئارقىلىق خەۋەر، ماقالىنى تەھرىر بۆلۈمىگە تېز، بىۋاسىتە يەتكۈزۈپ بەرگىلى بولىدىغان بولغاچقا، ئاگېنتلىقلار، گېزىتلەر، رادىئو ئىستانسىلىرى ئاخباراتنى دۇنيانىڭ جاي - جايلىرىغا تېز تارقىتالايدىغان بولدى. 1981 - يىلى ئامېرىكا زۇڭتۇڭى رېگاننىڭ قەستكە ئۇچرىغانلىقى20 مىنۇتتىن كېيىنلا تەسەۋۋۇر قىلغۇسىز تېز سۈرئەت بىلەن دۇنيانىڭ ھەممە يېرىگە تارقالغانىدى. 

كومپيۇتېر ئومۇملاشقاندىن كېيىن، «ئېلېكترونلۇق تەھرىر بۆلۈمى» قۇرۇلغىلى تۇردى. تەھرىرلىك خىزمىتى پۈتۈنلەي تېرمىناللىق كۆرسەتكۈچتىن پايدىلىنىپ ئىشلىنىدىغان، ماقالىلەرنى ئېكراندا خالىغانچە تۈزەتكىلى، ساقلىغىلى ھەم مىكرو پىليونكىغا ئېلىۋېلىپ ئارخىپ ماتېرىيالى قىلغىلى بولىدىغان بولدى. زامانىۋى تەھرىرلىك ئاپپاراتلىرىنىڭ ھەممىسىدە مىكرو سىستېما بولۇپ، گېزىتنى كىچىكلىتىپ بىر تەرەپ قىلغىلى، ئالاھىدە ئوقۇغۇچىنىڭ ياردىمىدە ئوقۇغىلى بولىدىغان بولدى. 

ئامېرىكىنىڭ «كولومبىيە تېلېگراف خەۋەرلىرى گېزىتى» 1981 - يىلى «ئېلېكترونلۇق گېزىت» چىقىرىشقا باشلىدى. ئوقۇرمەنلەرنىڭ ئۆيىدە كومپيۇتېر مەركىزىگە ئۇلانغان كومپيۇتېر تېرمىنالى قاچىلانغان بولسىلا، ئۇنىڭ كومپيۇتېرى خىلمۇخىل گېزىتلەرنىڭ مەزمۇنىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ، ئوقۇرمەن تاللاپ كۆرىدۇ. «ئېلېكترونلۇق گېزىت» كە ئوخشىشىپ كېتىدىغان «تېلېۋىزىيە گېزىتى» مۇ بىر قىسىم غەرب ئەللىرىدە بارلىققا كەلدى. 1988 - يىلى مەملىكىتىمىزدىكى بېيجىڭ پويىز ۋوگزالىنىڭ سەيناسىدا چوڭ ئېكرانلىق ئېلېكترونلۇق خەۋەر كۆرسەتكۈچ پەيدا بولدى، ئۇنىڭ ئېكرانىدىن شۇ كۈنلۈك مۇھىم خەلقئارا ۋە مەملىكەت خەۋەرلىرى چىقىپ تۇرىدۇ، بۇمۇ «ئېلېكترونلۇق گېزىت» نىڭ بىر خىلى
## مەنبەلەر

تۈر:ئاخبارات تارقلىشى
ئاگېنتلىق

ئاگېنتلىق − خەۋەر - ماقالىلەر، سۈرەتلەر ۋە ماتېرىيالارنى توپلايدىغان ۋە تارقىتىدىغان مەخسۇس ئاپپارات بولۇپ، ئۇ گېزىتلەر، رادىئو ئىستانسىلىرى، تېلېۋىزىيە ئىستانسىلىرى خەۋەرلىرىنىڭ مۇھىم مەنبەلىرىنىڭ بىرى. 

ئاگېنتلىق ئادەتتە خەلقئارا ئاگېنتلىق، ئىچكى ئاگېنتلىق دەپ ئىككىگە بۆلۈنىدۇ، بەزىلىرى ئىچكى قىسىمدا خەلقئارا بۆلۈم، ئىچكى بۆلۈم دەپ بۆلۈنىدۇ. ئاگېنتلىق مەملىكەت ئىچىگە ۋە دۇنيانىڭ جاي - جايلىرىغا كۆپلەپ مۇخبىر ئەۋەتىدۇ، ئۇلار ۋاقتى - ۋاقتىدا خەۋەر يېزىپ تۇرىدۇ، بۇ خەۋەرلەرنى باش ئاگېنتلىق تەھرىرلەپ، مەملىكەت ئىچى - سىرتىدىكى زاكاز قىلغۇچىلارغا ئەۋەتىپ بېرىدۇ. بەزىدە يەنە زاكاز قىلغۇچىلارنىڭ تەلىپىگە قاراپ، ئۇلارنى ئاخبارات ياكى ماتېرىياللار بىلەن تەمىنلەيدۇ. 

دۇنيا بويىچە ئەڭ بالدۇرقى ئاگېنتلىق1835 - يىلى پارىژدا قۇرۇلغان خاۋاس ئاگېنتلىقى بولۇپ، ئۇ ئەينى ۋاقىتتا پوچتا كەپتىرى ئارقىلىق خەۋەر تارقىتاتتى. 1837 - يىلى سىملىق تېلېگرامما تەجرىبىسى مۇۋەپپەقىيەت قازانغاندىن كېيىن، ئەنگلىيىنىڭ رېيتېر ئاگېنتلىقى شاڭخەيدە تېلېگرامما خەۋىرى تارقىتىشقا باشلىغان. جۇڭگولۇقلارنىڭ ئۆزى قۇرغان تۇنجى ئاگېنتلىق − «جۇڭشىڭ ئاگېنتلىقى» 1904 - يىلى گۇاڭجۇدا قۇرۇلغان. جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسى قۇرغان تۇنجى ئاگېنتلىق قىزىل جۇڭخۇا ئاگېنتلىقى بولۇپ، 1931 - يىلى جياڭشىنىڭ رۈيجىڭ شەھىرىدە قۇرۇلغان. قىزىل جۇڭخۇا ئاگېنتلىقى ج ك پ مەركىزىي كومىتېتىنىڭ قارارى بويىچە1937 - يىلى1 - ئايدا شىنخۇا ئاگېنتلىقى دەپ ئۆزگەرتىلگەن. 

ھازىر دۆلىتىمىزدە ئىككى ئاگېنتلىق بار، ئۇلاردىن شىنخۇا ئاگېنتلىقى پۈتۈن دۇنياغا، جۇڭگو ئاخبارات ئاگېنتلىقى چەت ئەللەردىكى جۇڭگولۇقلارغا، شياڭگاڭ، ئاۋمېنلىق قېرىنداشلارغا يۈزلەنگەن.

## مەنبەلەر

تۈر:ئاخبارات تارقلىشى
دۇنيادىكى چوڭ ئاگېنتلىقلار

دۇنيادا200 گە يېقىن ئاگېنتلىق بار، ئۇلاردىن ئامېرىكا بىرلەشمە ئاگېنتلىقى، قوشما شتاتلار خەلقئارا ئاگېنتلىقى، رېيتېر ئاگېنتلىقى، فرانسىيە ئاخبارات ئاگېنتلىقى قاتارلىقلار ھەممىدىن مەشھۇر. 

ئامېرىكا بىرلەشمە ئاگېنتلىقى ئامېرىكىدىكى ئەڭ چوڭ ئاگېنتلىق، ئۇنىڭ ئەسلىيسى1848 - يىلى قۇرۇلغان «پورت خەۋەرلىرى بىرلەشمە ئاگېنتلىقى» دىن ئىبارەت، 1875 - يىلى نيۇيورك بىرلەشمە ئاگېنتلىقىغا ئۆزگەرتىلگەن، 1892 - يىلى ھازىرقى نام بىلەن ئاتالغان. ئامېرىكا بىرلەشمە ئاگېنتلىقى1400 دىن ئارتۇق گېزىت - ژۇرنال ۋە3600 رادىئو، تېلېۋىزىيە ئىستانسىسىنىڭ پاي قوشۇشىدىن ۋۇجۇدقا كەلگەن، ئۇنىڭ دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدا10 مىڭدىن ئارتۇق زاكاز قىلغۇچىسى بار، 100 نەچچە دۆلەت ۋە رايوننىڭ ئاخبارات ئورگىنىنى ماقالە بىلەن تەمىنلەيدۇ. 

قوشما شتاتلار خەلقئارا ئاگېنتلىقى ئامېرىكىدىكى ئىككىنچى چوڭ ئاگېنتلىق. سكرىپىس - خۇۋارد مەتبۇئات سىستېمىسىنىڭ قوشما ئاگېنتلىقى بىلەن خېرىست مەتبۇئات سىستېمىسىنىڭ خەلقئارا ئاخبارات ئاگېنتلىقى باشقا ئاگېنتلىقلار بىلەن رىقابەتلىشىش ئىقتىدارىنى كۈچەيتىش ئۈچۈن1958 - يىل5 - ئاينىڭ16 - كۈنى قوشۇلۇپ، ھازىرقى قوشما شتاتلار خەلقئارا ئاگېنتلىقىغا ئايلانغان. ئۇنىڭ باش ئىدارىسى نيۇيوركتا بولۇپ، ئامېرىكىنىڭ ئۆزىدە140 نەچچە، چەت ئەللەردە80 شۆبىسى بار، دۇنيادىكى140 نەچچە دۆلەت ۋە رايوندىكى7500 دىن ئارتۇق ئاخبارات ئورگىنىغا مۇلازىمەت قىلىدۇ. 

رېيتېر ئاگېنتلىقى ئەنگلىيىدىكى ئەڭ چوڭ ئاگېنتلىق بولۇپ، 1850 - يىلى گېرمانىيىدە قۇرۇلغان، كېيىنكى يىلى ئەنگلىيىگە كۆچكەن. ئۇ قۇرغۇچىسى رېيتېرنىڭ نامى بىلەن ئاتالغان. يېڭى قۇرۇلغان دەسلەپكى ۋاقىتتا، سودا ئەھۋالىنى يەتكۈزۈپ تۇرىدىغان كىچىك ئورگان ئىدى، گېزىتلەرنى ماقالە بىلەن تەمىنلەپ تۇرۇشى1858 - يىلى باشلانغان، ئۇنىڭ نامى1916 - يىلى رېيتېر چەكلىك شىركىتىگە ئۆزگەرتىلگەن، 1941 - يىلى ئەنگلىيە گېزىتچىلىك بىرلەشمە تەشكىلاتى − ترېست بولۇپ قۇرۇلغان. ئۇنىڭ70 نەچچە دۆلەتتە120 دىن ئارتۇق شۆبىسى بار، ھەر سوتكىدا ھەر خىل شەكىللەردە700 مىڭ پارچىدىن ئارتۇق خەۋەر تارقىتىدۇ. 

فرانسىيە ئاخبارات ئاگېنتلىقى فرانسىيىدىكى ئەڭ چوڭ ئاگېنتلىق بولۇپ، ئۇنىڭ ئەسلىيسى خاۋاس ئاگېنتلىقى ئىدى، ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن ھۆكۈمەت ئۆتكۈزۈۋالغان ھەم بىر قىسىم كىچىك ئاگېنتلىقلارنى قوشۇش ئارقىلىق1945 - يىلى11 - ئايدا فرانسىيە ئاخبارات ئاگېنتلىقى رەسمىي قۇرۇلغان. ئۇنىڭ160 نەچچە دۆلەت ۋە رايوندا شۆبىسى بار. كەسپىي مۇخبىرى ۋە قوشۇمچە ۋەزىپە ئۆتەيدىغان مۇخبىرى2500 دىن ئاشىدۇ، ھەر كۈنى تەخمىنەن600 مىڭ خەتلىك (خەنزۇچە خەت ھېسابىدا) خەۋەر - ماقالە تارقىتىدۇ، 160 نەچچە دۆلەت ۋە رايوندا3500 زاكازچىسى بار. 

گېرمانىيە ئاخبارات ئاگېنتلىقى گېرمانىيە فېدېراتىپ جۇمھۇرىيىتىدىكى ئەڭ چوڭ ئاگېنتلىق بولۇپ، ئۇنىڭ باش ئىدارىسى ھامبۇرگدا. ئۇ چەكلىك پاي شىركىتى بولۇپ، 185 گېزىتخانا، ئۈچ رادىئو، تېلېۋىزىيە ئىستانسىسى ئۇنىڭغا ئەزا. ئۇنىڭ چەت ئەللەردىكى60 نەچچە ئاگېنتلىق بىلەن توختام مۇناسىۋىتى بار، 80 نەچچە دۆلەت ۋە رايوندا مۇخبىر ۋە خىزمەتچىلىرى بار. 

سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىدىكى ت ئا س س ئاگېنتلىقىمۇ دۇنيادىكى چوڭ ئاگېنتلىقلارنىڭ بىرى ئىدى، ئۇنىڭ نامى ھازىر روسىيە ئاگېنتلىقىغا ئۆزگەرتىلدى. ئېلىمىزنىڭ شىنخۇا ئاگېنتلىقىمۇ دۇنياغا داڭلىق.
## مەنبەلەر

تۈر:ئاخبارات تارقلىشى
جۇڭگو شىنخۇا ئاگېنتلىقى

شىنخۇا ئاگېنتلىقى جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ دۆلەت ئاگېنتلىقى بولۇپ، دۆلەتنىڭ مەركەزلىك ۋە بىر تۇتاش ئاخبارات تارقىتىش ئاپپاراتى. ئۇنىڭ ئەسلىيسى قىزىل جۇڭخۇا ئاگېنتلىقى بولۇپ، 1931 - يىل11 - ئاينىڭ7 - كۈنى جياڭشىنىڭ رۈيجىڭ شەھىرىدە قۇرۇلغان، 1937 - يىلى1 - ئايدا ھازىرقى نامغا ئۆزگەرتىلگەن. 

شىنخۇا ئاگېنتلىقىنىڭ مەملىكەت ئىچى ۋە سىرتىدا100 گە يېقىن شۆبىسى بار، مەملىكەت ئىچىدە تەيۋەن ئۆلكىسىدىن باشقا ئۆلكە، شەھەر، ئاپتونوم رايونلارنىڭ ھەممىسىدە شۆبىسى، ئازادلىق ئارمىيىدە باش شۆبىسى، دېڭىز، ھاۋا ئارمىيىلىرىدە، چوڭ ھەربىي رايونلاردا شۆبىسى بار. 

شىنخۇا ئاگېنتلىقى ھەر كۈنى مەملىكەت ئىچىگە خەۋەر - ماقالە تارقاتقاندىن باشقا، مەملىكەت سىرتىغىمۇ ئالتە خىل يېزىقتا خەۋەر - ماقالە تارقىتىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، 100 نەچچە دۆلەت ۋە رايوندىكى گېزىت - ژۇرناللارنى كۆپ خىل يېزىقتا زاكازلىق خەۋەر بىلەن تەمىنلەيدۇ. شياڭگاڭدا ۋە مەملىكەتنىڭ سىرتىدا ئون نەچچە نەشر قىلىش پونكىتى ۋە تەمىنلەش نۇقتىسى بولۇپ، ئۇلار خەۋەرلەرنى بېسىپ چىقىرىش ۋە تەمىنلەش ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللىنىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ئاخبارات تارقلىشى
Portal:تېخنىكا

ئىسىم

روسچە<گرېكچە

ئىنسانلارنىڭ ھۈنەر - سەنئەت، ئىلىم - پەن پائالىيىتىگە مۇناسىۋەتلىك تەجرىبە ۋە بىلىملەر.

مەخسۇس ھۈنەر - سەنئەت ياكى ئىلىم - پەن بىلەن شۇغۇللىنىش يوللىرىنىڭ يىغىندىسى ۋە ئۇلارنى ئىگىلەش ماھارىتى.
ئاخبارات تارقىتىدىغان ئاپپاراتلار

ئاگېنتلىق، گېزىتخانا، رادىئو ئىستانسىسى، تېلېۋىزىيە ئىستانسىسى، ژۇرنال فىلىم ستۇدىيىسى قاتارلىقلار ئاخبارات تارقىتىدىغان مۇھىم ئاپپاراتلاردۇر. لېكىن ئۇلارنىڭ ۋاسىتىسى ئوخشاش بولمىغاچقا، رولىمۇ ئوخشاش بولمايدۇ، ھەممىسىنىڭ ئۆزىگە تۇشلۇق ئالاھىدىلىكى بار. 

ئاگېنتلىق − خەۋەر توپلايدىغان ئورۇن، ئادەتتە ئۇنىڭ نەچچە ئون، ھەتتا يۈزلىگەن شۆبىسى، دۇنيانىڭ ھەممە يېرىدە مۇخبىرى بولىدۇ. ئومۇمىي ئۇچۇر مىقدارىدىن ئالغاندا، باشقا ھەرقانداق ئاخبارات تارقىتىش ئاپپاراتى ئۇنىڭغا تەڭ كېلەلمەيدۇ. گېزىت ئۇچۇر تارقىتىشىنىڭ تېزلىكى، تارقىتىش دائىرىسىنىڭ كەڭلىكى بىلەن ئۆزگىچىلىككە ئىگە. تىراژى100 مىڭغا يېتىدىغان گېزىتنىڭ ھەر سانىنى ئەگەر2 -3 كىشى ئوقۇيدىغان بولسا، ئۇنىڭدىكى ئۇچۇرلار كۈندە نەچچە يۈز مىڭ ئادەمگە تارقىلىدۇ، باشقا تارقىتىش ئاپپاراتلىرى ئۇنىڭغا يېتەلمەيدۇ. تېلېۋىزىيە ئىستانسىسىنىڭ ئۇچۇر تارقىتىشى ئوبرازلاشقانلىقى بىلەن ئۆزگىچىلىككە ئىگە بولۇپ، كۆرۈرمەنلەردە تېخىمۇ چوڭقۇر تەسىرات قالدۇرىدۇ. رادىئو ئىستانسىسىنىڭ ئالاھىدىلىكى شۇكى، كىشىلەر مەيلى كۈندۈز ياكى كېچە بولسۇن، رادىئوسىنى ئاچسىلا دۇنيانىڭ جاي - جايلىرىدىن كەلگەن خەۋەرلەرنى ئاڭلىيالايدۇ. ژۇرنال فىلىم ستۇدىيىسى ئىشلىگەن ژۇرنال فىلىملەر ئىشلىنىش دەۋرى ئۇزاقراق بولىدىغانلىقى ئۈچۈن، تارقىتىش سۈرئىتى جەھەتتە باشقا ئاخبارات ئاپپاراتلىرىغا يېتەلمەيدۇ، لېكىن ئۇنىڭ خاراكتېرىمۇ ئاخبارات تارقىتىشقا كىرىدۇ. 

بۇنىڭدىن باشقا ئېقىم مەسىلىلىرى تەھلىل قىلىنىدىغان سىياسىي خاراكتېرلىك ژۇرناللارمۇ ئاخبارات تارقىتىش ئاپپاراتىغا كىرىدۇ. ئالايلۇق، مەملىكىتىمىزدە چىقىدىغان «يېرىم ئايلىق سۆھبەت»، «نەزەر» گە ئوخشاش ژۇرناللار خەلقئارا ۋە دۆلەت ئىچىدىكى ئېقىم مەسىلىلىرىنى ھەر تەرەپلىمە تەھلىل قىلىپ، كەلگۈسىگە نەزەر سېلىش خاراكتېرىدىكى ماقالىلەرنى بېسىپ تۇرىدۇ، بۇ ماقالىلەر نۇرغۇن ئاخبارات ماتېرىياللىرى ئاساسىدا يېزىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ئاخبارات تارقلىشى
بىلگە

##### كلاسسىك ئەدەبىيات سۆزلۈكلىرى

بىلگە

بىلىملىك، ئالىم، دانىشمەن، پەيلاسوپ، ھېكىم، ئاقىل.

##### مەنىداش سۆزلۈكلەر

بىلگە

ئىلىم - پەن، ئەخلاق - پەزىلەتلەردە مەلۇم دەرىجىدە كامالەتكە يەتكەن. 

«ئالىم» ئىلمدا يۇقىرى بىلىم ھاسىل قىلغان، مەلۇم نەتىجە ياراتقان كىشىنى كۆرسىتىدۇ. 

«دانىش» ، «دانا» ، «ئاقىل» ، ئەقىللىق، زېرەك كىشىلەرگە قارىتىلغان. 

«بىلمدان» بىلملىك، جىق بىلىم ئىگ

ئالىمنىڭ ئالدىدا ئاغزىڭنى ئاچما. ناداننىڭ تىرىكى ئۆلۈك، ئالىمنىڭ ئۆلۈكى تىرىك. ئالىم بولساڭ، ئالەم سېنىڭ. دانىشقىمۇ بىلىم كېرەك. دانانىڭ سۆزىگە كېپىلنىڭ كېرىكى يوق. دانالار سۆزى _ كۆڭۈلنىڭ كۆزى. ئاقىل ئۆزىنى ئايايدۇ. ئاقىلغا ئىشارەت نادانغا جۇۋالدۇرۇز . بىلىمداننىڭ بىلىمى كېچىنى يۇرىتىدىغان چىراغ. ئۆز ئۆيىدە قارىغۇ چاشقانمۇ دانىشمەن. پازىل پەزىلىتى بىلەن ئەزىز.

##### تۈركىي تىللار دىۋانى سۆزلۈكلىرى
بىلگە
ھېكىم، دانىشمەن، پەيلاسوپ.
1 - 557

بىلگە
ئالىم، بىلىمدان.
1 - 557

بىلگە
ئاقىل.
شېئىردا مۇنداق كەلگەن: 
بىلگە ئەرىگ ئەزگۈ تۇتۇپ سۆزىن ئېشىت
ئەرزئەمىنى ئۆگرەنىپەن ئىشقا سورا
{بىلىملىك ئادەمنى ئىززەتلەپ، سۆزىنى ئىشت،
پەزىلىتىنى ئۆگىنىپ ئىشقا ئاشۇر.}
ئالىم، دانىشمەن ۋە ئاقىل كىشىلەرگە ياخشىلىق قىل، ئۇلارنىڭ سۆزىنى ئاڭلا، ئەردەم (پەزىلەت) لىرىنى ئۆگەن، ئۆگەنگەنلىرىڭنى ئىش يۈزىدە كۆرسەت. 
بۇ سۆز « بىلگە بەگ _ بىلگە بەگ» دەپ ئەرلەرنىڭ ئېتىمۇ بولۇپ كېلىدۇ. بۇ «بىلىملىك بەگ» دېگەن بولىدۇ. ئۇيغۇر خانى « كۆل بىلگە خان» دەپ ئاتىلاتتى، بۇ ئەقلى سۇ يىغىلغان يەرگە، يەنى كۆلگە ئوخشاش كەڭ دېگەنلىك بولىدۇ. شۇنىڭدەك، ئەقىللىق كىشى « بۆگۈ بىلگە» دەپ ئاتىلىدۇ.

1 - 557

##### قەدىمكى ئۇيغۇر تىلى سۆزلۈكلىرى

بىلگە

دانىشمەن

##### ئۇيغۇر كىشى ئىسىملىرى

بىلىملىك، چۈشەنچىسى. چوڭقۇر، كۆپ ئوقۇغان كىشى.

بىلىملىك، نەزەر دائىرىسى كەڭ، چوڭقۇر بىلىملىك كىشى.

بىلىملىك، چۈشەنچىسى چوڭقۇر، كۆپ ئوقۇغان كىشى.

##### شەخىس

بىلگە تۇرغۇن مەمەت

2002-يىلىدىن باشلاپ تور بىكەت ياساشقا باشلىغان،  دەسلەپتە فىزىكا تور بىكىتى ياسىغان، كىيىن ئۇلىنىش تور بىكىتى ياسىغان، ئۇنىڭدىن كىيىن باخشى  (https://web.archive.org/web/20210330142400/http://www.bahxi.com/) تور بىكتىنى ياسىغان. 2004-يىلىدىن باشلاپ بىلگە (https://web.archive.org/web/20200813025242/http://bilge.cn/)  تور بىكىتىنى ياساپ، شۇنى ئاسراپ كەلمەكتە.

## مەنبەلەر
كۈيباغ يېزىسى

كۈيباغ يېزىسى (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى:Küybagh Yézisi) قەشقەر ۋىلايىتى نىڭ پوسكام ناھىيىسىگە جايلاشقان بولۇپ، كۈيباغ يېزىسى پوسكام ناھيە بازىرىغا17 كىلومېتىر يىراىلىقتا بولۇپ ، كۇيباغ بازىرى، پوسكام نىفىت بازىسنى چۆرىدىگەن. ئاختام يىزىسى، تۇخچى يىزىسى ، بۇيلۇق يىزىسى ، ئىككىسۇ يىزىسى بىلەن خوشنا  كىلىدۇ. 
كۈيباغ يىزىسنىڭ نوپۇسى 12000 بۇنىڭ ئىچىدە دىھقان 8276 ئادەم ، ئومۇمىي يەر كۆلىمى 78.5 كۋادرات كىلومېتىر تېرىلغۇ يەر كۆلىمى 35996 مو ،2005 يىلدىكى پۈتۈن يىزىنىڭ 2005 يىلدىكى ئومۇمىي ساپ كىرىمى 39642000 يۇەن ،كىشى بىشىغا توغىرا كىلىدغان ساپ كىرىم 2691.77 يۇەن ، ئالدىنقى يىلىغا سىلىشتۇرغاندا 235 يۇەن ئۆرلىگەن .
## مەمۇرىي كەنتلەر
thumbnail|پوسكام ئالتۇن توغراق ساياھەت ئورنى 2
كۈيباغ يېزىسى بولسا كۈيباغ ، سايرىق، ئالچاچىۋاغ، ياستوڭ، خانلەڭگىر، جىگدىجاي، يالغۇزباغ، تىتىر،  شور ، رۇسۇلئرىق، قەمبەر، پىيار، خانئرىق تىن قاتارلىق جەمئى 13 كەنىتكە ئايرىلغان.
## ئىقتىسادى
## مائارىپى
## ساياھەتچىلىكى
يىزىلىق ھۆكۈمەت ناھيە بازىرىغا 17 كىلومىتىر ، نىفىت بازىسىغا 2 كىلومىتىر يىراقلىقتا. كۈيباغ يىزىسىنىڭ ياستۇڭ كەنتىدە بولسا دۆلەت دەرىجىلىك AAAAA دەرىجىلك تەبئىي ساياھات ئورنى بولغان‹‹ ئالتۇن توغراق ›› جايلاشقان. يىقىنقى بىر نەچچەبىر يىلدىن بۇيان  ئالتۇن توغراق ساياھەت ئورنى دۆلەت ئىچى ۋ سىرتىدىكى كۈرمىڭلىغان ساياھەتچىلەرنى ئۆزىگە جەلىپ قىلماقتا.
thumbnail|پوسكام ئالتۇن توغراق ساياھەت ئورنى
## سىرتقى ئۇلانمىلار
## مەنبەلەر
ئاخبارات تارقلىشى

ئاخباراتنىڭ مۇھىم ئامىللىرى

چىنلىق

مۇخبىر

مۇھەررىر

ئىختىيارىي مۇخبىر

ئاخبارات تارقىتىدىغان ئاپپاراتلار

ئاخبارات تارقىتىشنىڭ تۆت تەرەققىيات باسقۇچى

يېڭىلىنىپ تۇرغان تارقىتىش ۋاسىتىلىرى

ئاگېنتلىق

دۇنيادىكى چوڭ ئاگېنتلىقلار

جۇڭگو شىنخۇا ئاگېنتلىقى

## مەنبەلەر

تۈر:ئاخبارات تارقلىشى
گۈلەن يازمىلىرى

دادا، يالماۋۇز مومامدەك بولامدۇ؟

«ئەخلەت» يەۋاتقان بالىلار ۋە قىزىم

پەرزەنت تەربىيەسىدىكى ئۈچ غەلەت

تۇغسىزلارغا قالدىڭمۇ دۇنيا

ئۇيغۇرنى كىم تونۇيدۇ

چەتئەل ئىشتىياقى ۋە ئۇيغۇرلۇق ئەندىشىسى

«قۇرئان» دىكى ۋە ئۇيغۇرچىدىكى پەرقلىق ئۇقۇملار

«چالا تەرجىمان» كىمنى ئۆلتۈرگەن؟ كىملىكنى ئۆلتۈرەمدۇ؟

ئۇيغۇرلار- نەزەردىن يىراق كۆڭۈلگە يېقىن

غەرپ مەتبۇئاتىدا ئۇيغۇرنىڭ گېپى

ئۇيغۇرچە زىيالىلىق ھەققىدە ئويلار

تارىخنىڭ يۈكى ۋە ئاسارىتى

مەن بىلىدىغان شەرقشۇناسلىق ۋە شەرقشۇناسلار

تۈنۈگۈنكى ۋە بۈگۈنكى سىيىت نوچى

قەشقەرچە رىۋايەت ۋە ئۇيغۇرچە مەپكۇرە

ئابدۇخالىق ئۇيغۇر ۋە مەمتىلى تەۋپىق تۇغۇلغانلىقىنىڭ يۈز ئون يىللىق خاتىرىسىگە

ئۇيغۇر كىشى ئىسىملىرىنىڭ پىشكەللىكلىرى

ئۇيغۇرتىلنىڭ ئەپسانىسى ۋە رىياللىقى

يات تىلدا شىئېر يازغىلى بولامدۇ؟

ئۇيغۇردا جىنسىيەت يامراپ كەتتىمۇ؟

قىزىمنىڭ ئامېرىكىسى

مەسلەك قىزغىنلىقى ۋە تاشلاندۇق مەسلەكلەر

تۈركىيەدىكى نورۇزۇم

ئۇيغۇر قانداق مىللەت؟

سىلەردە قۇربان ھېيىت مودا بولدىمۇ؟

ئۇيغۇر گېنىرالنىڭ ھوزۇرىدا

ئامېرىكا «شەيتان» مۇ؟

قەشقەردىكى تاماشىبىنلار

1.خاتىرەمدىكى ئامېرىكا

2.ئىزدىنىش سەپىرى

3. رىياللىقنىڭ قىستىشى ۋە ئىددىيەلەر ئاچىلىدا

4. نېمە قىلىش كىرەك؟

5. يول قايان؟

6. خەير دوستلار

7. «مايگۈلى» نىڭ جەزبىسى

8. سالام، ھۆر شىتات

9. ئامېرىكدىكى تۇنجى چۆچۈرە

10. ئامېرىكىدا ئەمەلگە ئاشقان ئاپتۇنومىيەم

11. ئۇنۋېرىستىتىكى جۈمە نامىزى

12. سەئۇدىلىق ئۇيغۇر ئىمام

13. ئامېرىكىلىقلار باشقىلارغا باھا بەرگەننى يامان كۆرەمدۇ؟

14.ئامېرىكىدا نېمە بار، نېمە يوق؟

15. سۇنىڭ قېشىدا، ئوتنىڭ تېشىدا

16. ھەقىقەتنىڭ دۆلىتى ۋە مىللىتى

17. رازىيەدىن ئۇيغۇرلار رازى بولارمۇ؟

18. ئامېرىكىدىكى مىھىرلىك رامازان كۈنلىرى

19. چىگرىنىڭ چېكى ۋە مەدەنىيەتنىڭ پايانى

20. مەتبۇئاتتىكى كۆلەڭگىلەر

21. ئىبرەتنىڭ كۈچى ۋە ئىتىراپ

22. كەيپىياتمۇ يۇقىدۇ

23. ئامېرىكا بالىلىرىنىڭ نەزىرىدە ئىرق، جىنىس

24. ئامېرىكىدىكى ئۇيغۇرلۇق

25. ئامېرىكىدىكى تۈرك دوستلۇرۇم

26. ئۇيغۇر كىمگە ئوخشىدى، كىمگە ئوخشايدۇ

27. «ئىللەتلىك ئۇيغۇر» ئەپسانىسى ئامېرىكىدا

28. قىينچىلىقنىڭ قۇدرىتى ۋە غالىپلىق

29. ئامېرىكىچە قونداق ۋە ئۇيغۇرچە قەپەز

30. ئامېرىكىدىكى بەيتۇللاھ

31. ئۇيغۇرپەرۋەرلىك ۋە باشقا ئاشقۇنلۇقلار

32. ئامېرىكىدا ئاياللار ۋە ئەرلەر

33. ئامېرىكىدىكى ئازەرىنىڭ زارى

قىزىمنىڭ ئۇيغۇرچە كىتابلىرى

بالىلار ئوينىغانغا بۇزۇلۇپ كېتەمدۇ؟

ئۇيغۇردا كەمسىتىش ۋە كەمسىنىش

مىراس نادامەت، مىراس قىسمەتلەر

مەھكۇم چېچەك، مەزلۇم خەمەكلەر

كارۋاننىڭ نەسلى ۋە كېمىچىنىڭ پۇشتى

مېھماندوست ئۇيغۇلار ۋە تۆرنى بەرمەس ئامېرىكىلىقلار

ئۇيغۇرلار ۋە ئامېرىكىلىقلاردا يالغۇز ئاتنىڭ چېڭى ۋە دېڭى

ئامېرىكىلىقلار ۋە ئۇيغۇرلاردا« تۆمۈر ئات»

ئامېرىكىدا ۋە ئۇيغۇردا دىنىي ھايات

ئامېرىكىلىقلار بىلەن ئۇيغۇرلارنىڭ ئوخشاشلىقى

كەڭ قورساق ئامېرىكىلىقلار ۋە ئۇيغۇرلار

ئامېرىكىلىقلاردا ھەرىكەت ۋە ھوزۇر

ئىچكىرىدىكى ئۇيغۇلار- مەسىلە ۋە مۇلاھىزە

نەپسانە يۇرتۋازلىق ۋە ئەپسانە قەشقەر

چاي ئىچمەكنىڭ بايانى

مەشھۇرلاردىن مەيۈسلىنەمدۇق

م كاشغەرى ۋە بۈگۈنكى تىل مەسىلىلىرى

تىل ھەققىدىكى توققۇز خوراپات

دىن ئەندىشىسى ۋە مۇنازىرەسى بىھۇدەدۇر

مۇسىبەتتە مەھمۇد ۋەتىنى

ئىكراندىكى نورۇز ۋە زاماندىكى نورۇز

ئۈستۈن ئاتۇش 2-ئوتتۇرا مەكتەپتە سۆزلەنگەن لىكسىيە

ئىسلاھاتچىلىق ۋە مۇھاپىزىكارلىق مەسىلىسى

گۈلەن- بايرام، بازار ۋە كىملىك

زىددىيەتنىڭ زېدىسى
## مەنبەلەر
نورۇز ۋە نورۇز مەدەنىيىتى

نورۇز ۋە نورۇز مەدەنىيىتى تۇرسۇن قۇربان 

نورۇز – ئەڭ قەدىمىي، ئىجتىمائىي مەدەنىيەت ھادىسىسى . نورۇز دۇنيادىكى مىلاد، قۇربان ھېيت، چاغان قاتارىدىكى تۆت چوڭ بايرامنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ . ئۇنىڭ ئىران ۋە توران دىيارىدا يېڭى يىل بايرىمى قىلىنىپ ئۆتكۈزۈلۈۋاتقىنىغا 2600 يىلدىن ئاشتى . بۇ بايرامنى ئۆتكۈزىدىغان مىللەتلەرنىڭ نوپۇسى تەخمىنەن 400 مىليون ئەتراپىدا . نورۇز پەيدا بولغاندىن كېيىن، نورۇز ئۆتكۈزىدىغان مىللەتلەردە نورۇز مەدەنىيىتى ھادىسىسى پەيدا بولدى . بۇنىڭ بىلەن نورۇز ماددىي مەدەنىيلىك بىلەن مەنىۋى مەدەنىيلىكنىڭ تەرەققىياتىغا تۈرتكە بولىدىغان بايرام پائالىيىتىگە ئايلاندى . 

نورۇز مەدەنىيەت ھادىسىسىنى مۇنداق ئۈچ جەھەتتىن چۈشەندۈرۈش مۇمكىن : 

1 . نورۇز يېڭى يىل بايرىمى . چۈنكى نورۇز ھەر يىلى كۈندۈز بىلەن كېچە تەڭلىشىدىغان پەيىتتە كېلىدۇ . يەنى 3 – ئاينىڭ 21 – كۈنى كېچە سائەت نۆلگە توغرا كېلىدۇ . شۇڭا يېڭى يىلنىڭ باشلانغان كۈنى يىل بېشى قىلىنغان . 21 – مارت ئاپتونوم رايونىمىزدىكى تۈركى تىللىق مىللەتلەردە يېڭى يىلنىڭ باشلانغانغانلىقىدىن ئىبارەت ۋاقىت ئېڭىنى شەكىللەندۈرۈپ، كىشىلەرنى ۋاقىتنى سۆيۈش، ۋاقىتنى قەدىرلەش، ۋاقىتتىن ئۈنۈملۈك پايدىلىنىشتەك رىقابەت تۇيغۇسىغا ئىگە قىلغان . 

2 . نورۇز تەبىئەت ۋە گۈزەللىك بايرىمى . نورۇز باشلانغان كۈن تەبىئەت جانلانغان، دەل – دەرەخلەر كۆكىرىشكە باشلاپ، تاغ، ئىدىرلىقلارنى يېشىللىق قاپلاشقا باشلىغان، ئەگىز ئېقىپ، كىشىگە ھاياتلىق ئۈمىدى بېغىشلىغان مەزگىل ھېسابلىنىدۇ . شۇنداق بولغاچقا، نورۇز ئۆتكۈزىدىغان مىللەتلەردە تەبىئەتنى سۆيۈش، تەبىئەتتىن زوقلىنىش، تەبىئەتنى گۈزەللەشتۈرۈش ئۈچۈن باغ – ئورمان، گۈل – گىياھلىق بەرپا قىلىش ئادىتىنى يېتىلدۈرگەن . 

3 . نورۇز – ئەمگەك بايرىمى، تەنتەربىيە بايرىمى ۋە ئەدەبىيات – سەنئەت بايرىمى . ئەتىيازلىق ئىشلەپچىقىرىشنى ئەۋجىگە چىقىرىپ، يېڭى يىلدا تېخىمۇ مول بايلىق يارىتىش نورۇزنىڭ ماددىي مەدەنىيلىك ئەنئەنىسى . تەنتەربىيە پائالىيەتلىرىنى ئۆتكۈزۈپ، ئۆزلىرىنىڭ جىسمانىي ساپاسىنى ياخشىلاشقا ئۇل سېلىش، ئەدەبىيات – سەنئەت نومۇرلىرىنى ئىجاد قىلىپ، نورۇزنى، كىشىلىك ھاياتنى مەدھىيىلەش، بۇ ئارقىلىق ئەلگە ئىجادچانلىق، خۇشاللىق، مەردانىلىك روھى بېغىشلاش نورۇزنىڭ مەدەنىيەت ئەنئەنىسى . ئۇيغۇرلاردا نورۇز قەدىمىي ھەم كېلەچىكى پارلاق بايرام . بۇ بايرام 2000 نەچچە يىللىق مۇساپىنى بېسىپ زامانىمىزغا يېتىپ كېلىپ، خەلقىمىزنىڭ مەدەنىيەت، تەبىئەت بايرىمىغا، ئەمگەك، تەنتەربىيە مۇسابىقىسىغا، سەنئەت كۆرىكىگە ئايلاندى . بۈگۈنكى كۈندە ئۇ تەڭرىتاغنىڭ جەنۇبىي ۋە شىمالىدا تېخىمۇ كەڭ سورۇنغا، مىسلىسىز جەلپ قىلىش كۈچىگە ۋە تېخىمۇ پارلاق ئىستىقبالغا ئىگە بولماقتا . ئۇزاق يىللىق تارىخنىڭ سىناقلىرىدىن ئۆتكەن بۇ مەدەنىيەت ھادىسىسى كەلگۈسىدە يەنىلا ھاياتىي قۇدرەتكە ئىگە بولىدۇ، ئۇنىڭ ئەنئەنىلىرى داۋاملىشىدۇ ۋە ئۇنىڭغا نۇرغۇن زامانىۋى مەدەنىيەت ئېڭى ۋە مەدەنىيەت پائالىيەت مەزمۇنلىرى قوشۇلىدۇ . 
## مەنبەلەر

مەنبە : «شىنجاڭ گېزىتى » دىن
غول

**غول** ئۆسۈملۈكلەرنىڭ ئاساسلىق ۋېگېتاتىۋ (ئوزۇقلۇق) ئەزاسى بولۇپ، توشۇش، تىرەش، زاپاس ساقلاش ۋە كۆپىيىش قاتارلىق مۇھىم ۋەزىپىلەرنى زىممىسىگە ئالغان. يىلتىز تۇپراقتىن سۈمۈرگەن سۇ ۋە ئانئورگانىك تۇزلار غول ئارقىلىق يوپۇرماقتىكى «يېشىل زاۋۇت» لارغا يەتكۈزۈلۈپ پىششىقلاپ ئىشلىنىدۇ، يوپۇرماقتىكى فوتوسىنتېز ھاسىلاتلىرىمۇ غول ئارقىلىق ھەرقايسى «ئىسكىلات» لارغا توشۇپ كېلىنىپ زاپاس ساقلىنىدۇ. 

ئۆسۈملۈكلەرنىڭ غوللىرى گەرچە خىلمۇخىل بولسىمۇ، لېكىن ھەممىسىدە بوغۇم ۋە بوغۇم ئارىلىقى بولىدۇ ھەمدە بوغۇملارنىڭ دىففېرېنسىيىلىنىشى بىلەن يوپۇرماق ياكى بىخلار ئۆسۈپ چىقىدۇ. غوللارنىڭ كۆپ ساندىكىلىرى تىك ئۆسىدۇ، لېكىن ئۈزۈم، تاتلىقياڭيۇ قاتارلىقلارنىڭكىگە ئوخشاش ياماشقۇچى غول ۋە يەر بېغىرلىغۇچى غوللارمۇ بار. 

غوللارنىڭ كۆپىنچىسى سىلىندىر (تۈۋرۈكسىمان) شەكىلدە بولۇپ، بۇ ئۇلارنىڭ فىزىئولوگىيىلىك فۇنكسىيىسى ۋە تۇرۇۋاتقان مۇھىتى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. چۈنكى، ئوخشاش ھەجىملىك شەرت ئاستىدا سىلىندىر شەكلىنىڭ سىرتقى يۈزى ئەڭ كىچىك بولىدۇ، سىرتقى يۈزى قانچە كىچىك بولسا پارغا ئايلاندۇرۇش مىقدارى شۇنچە ئاز بولىدۇ. شۇڭا، غولنىڭ بۇ خىل شەكلى (مورفولوگىيىسى)، ئۇنىڭ بوشلۇقتا ئۇزاق مەزگىل ئۆسۈش جەريانىدىكى ماسلىشىشىنىڭ نەتىجىسىدۇر. 

غوللارنىڭ ئىچكى تۈزۈلۈشى ئاساسەن ئوخشىشىدۇ. توغرىسىغا كېسىلگەن ياغاچنىڭ كەسمە يۈزىدىن بەزى قىسمىنىڭ شالاڭ ۋە بوش، رەڭگى سۇسراق ئىكەنلىكىنى كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇ، بۇ باھاردا ئۆسۈپ شەكىللەنگەن ئەتىيازلىق ماتېرىيال (دەسلەپكى ماتېرىيال) ھېسابلىنىدۇ؛ بەزى قىسمىنىڭ زىچ ۋە چىڭ، رەڭگى قېنىقراق ئىكەنلىكىنى كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇ، بۇ يازنىڭ ئاخىرلىرى ۋە كۈزنىڭ باشلىرىدا ئۆسۈپ شەكىللەنگەن كۈزلۈك ماتېرىيال (كېيىنكى ماتېرىيال) ھېسابلىنىدۇ. ھەر يىلى ئۆسكەن ئەتىيازلىق ۋە كۈزلۈك ماتېرىياللار بىرلىشىپ بىر يۇمىلاق ھالقىنى تۈزىدۇ، مانا بۇ دەل - دەرەخلەرنىڭ يېشىنى خاتىرىلەيدىغان »يىل ھالقىسى«دۇر. 

غولنىڭ يەنە بىر رولى غايەت زور دەرەخ تاجىسىنى كۆتۈرۈپ تۇرۇش ھەم يوپۇرماق، گۈل (چېچەك) ۋە مېۋىلەرنىڭ بوشلۇقتا يېيىلىپ تۇرۇشىغا كاپالەتلىك قىلىش بولۇپ، بۇ فوتوسىنتېز رولىنىڭ ئېلىپ بېرىلىشىغا، چېچەكلەش ۋە مېۋىلەشكە، ئۇرۇقلارنىڭ تارقىلىشىغا پايدىلىق. غولنىڭ ئاساسلىق توقۇلمىلىرىدا يەنە ئوزۇقلۇق ماددىلارنى زاپاس ساقلاش ئىقتىدارى بولىدۇ، يەر ئاستى غول ۋە قىسمەن يەر ئۈستى غوللارنى ئۆسۈملۈكلەرنى كۆپەيتىشكە ئىشلىتىشكىمۇ بولىدۇ. 

غوللارنىڭ ئىقتىدار (فۇنكسىيە)لىرىمۇ ئوخشاش بولمايدۇ. ئۇزاق مەزگىللىك تەدرىجىي تەرەققىي قىلىش ۋە ئۆزگىرىش جەريانىدا نۇرغۇنلىغان شەكلى ئۆزگەرگەن غوللار شەكىللەنگەن. مەسىلەن، نېلۇپەر، بامبۇك قاتارلىقلارنىڭ يىلتىزسىمان غولى؛ باش پىياز، سامساق قاتارلىقلارنىڭ تەڭگىچە غولى؛ بېجىق، سۇ ئوقياسى قاتارلىقلارنىڭ شارسىمان غولى؛ تاتلىق زەنجىۋىل، قۇددۇس ئوت قاتارلىقلارنىڭ تۈگۈنەك غولى؛ توخۇچىڭگىلىكى، ھەشقىپىچەك قاتارلىقلارنىڭ يۆگىمەچ غولى؛ كاۋا، ئۈزۈم قاتارلىقلارنىڭ ياماشقۇچى غولى؛ تاتلىقياڭيۇ، بۆلجۈرگەن قاتارلىقلارنىڭ يەر بېغىرلىغۇچى غولى؛ ھۆرىگۈلنىڭ يوپۇرماقسىمان غولى؛ دولانىنىڭ تىكەنسىمان غولى قاتارلىقلار.
## مەنبەلەر

تۈر:ئۆسۈملۈك
مېۋە

ئۆسۈملۈكلەر ئىنسانلارنى يېمەكلىك بىلەن تەمىنلەيدۇ، بۇنىڭ ئىچىدە مېۋە ئەڭ كۆپ سالماقنى ئىگىلەيدۇ. ھەر خىل خۇش پۇراقلىق ۋە مەززىلىك ھۆل مېۋە - چېۋىلەر، ساقلاشقا چىداملىق ۋە قۇۋۋەت تولۇقلايدىغان ھەر خىل قۇرۇق يەل - يېمىشلەر، يەنە «ئۆمۈرنى ئۇزارتقۇچى مېۋە» دەپ نام ئالغان خاسىڭ قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسى ئۆسۈملۈكلەرنىڭ مېۋىسىدۇر. 

مېۋە ئادەتتە مېۋە شۆپۈكى بىلەن ئۇرۇقتىن ئىبارەت ئىككى قىسىمنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. پىشقان مېۋىلەرنىڭ مېۋە شۆپۈكى ھۈجەيرىلىرى دىففېرېنسىيىلىنىپ سىرتقى مېۋە شۆپۈكى، ئوتتۇرا مېۋە شۆپۈكى ۋە ئىچكى مېۋە شۆپۈكىدىن ئىبارەت ئۈچ قەۋەتنى ھاسىل قىلىدۇ. مەسىلەن، شاپتۇلنىڭ تىۋىت تۈكلۈك سىرتقى قەۋىتى سىرتقى مېۋە شۆپۈكى، ئوتتۇرىسىدىكى شىرنىلىك گۆشلۈك قىسمى ئوتتۇرا مېۋە شۆپۈكى، مەركىزىدىكى قاتتىق ئۈچكىسى ئىچكى مېۋە شۆپۈكى بولۇپ، ئۇنىڭ ئىچىدىكى مېغىزى بولسا ئۇرۇقىدۇر. 

مېۋىلەر ئادەتتە ئۈچ چوڭ تۈرگە بۆلۈنىدۇ: يەنى بىر گۈلدە پەقەت بىر تاللا ئانىلىق بولۇپ بىرلا مېۋە ھاسىل قىلسا، ئۇ ئاددىي مېۋە دېيىلىدۇ؛ بىر گۈلدە نۇرغۇنلىغان ئايرىلىپ ئۆسكەن يەككە ئانىلىقلار بولسا ھەم ھەربىر ئانىلىق بىر ئاددىي مېۋە ھاسىل قىلىپ، ئوخشاش بىر غولغا توپلىشىپ ئۆسكەن بولسا، ئۇ توپ مېۋە دېيىلىدۇ. مەسىلەن، بۆلجۈرگەن، نېلۇپەر، ئاق ماگنولىيە قاتارلىقلار؛ بەزى مېۋىلەر پۈتۈن گۈل رېتىدىن يېتىلىپ پىشىدۇ، بۇلار مۇرەككەپ مېۋە دېيىلىدۇ. مەسىلەن، ئاناناس، ئەنجۈر، ئۈجمە (جۈجەم) قاتارلىقلار. 

ئاددىي مېۋىلەرنىڭ تۈرلىرى ناھايىتى كۆپ بولۇپ، ئۇلار گۆشلۈك، سۇلۇق ۋە شىرنىلىك كېلىدۇ. مەسىلەن، ئۈزۈم، پەمىدۇر، ئىبنوس (ھالۋابىدىت) قاتارلىقلارنىڭ ئوتتۇرا مېۋە شۆپۈكى گۆشلەشكەن بولۇپ، يۇمشاق ھەم شىرنىلىك بولىدۇ. بۇنىڭدىن باشقا يەنە ئۆزلۈكىدىن يېرىلىدىغان قاسىراقلىق مېۋىلەرمۇ بار، مەسىلەن، باقىلە، كۆك پۇرچاق قاتارلىق پۇرچاق ئائىلىسىدىكى ئۆسۈملۈكلەرنىڭ مېۋىلىرى. ئۇلار پىشقان چاغدا دۈمبە - قورساق سىزىقىنى بويلاپ يېرىلىدۇ، بۇ پۇرچاق ئائىلىسىدىكى ئۆسۈملۈكلەرنىڭ ئالاھىدىلىكى ھېسابلىنىدۇ. يەنە بەزى قوش قانىتى بولغان قاناتلىق مېۋىلەرمۇ بار، مەسىلەن، قارىياغاچ، زەرەڭ، لاپىن دەرىخى قاتارلىقلارنىڭ مېۋىلىرى. بۇ مېۋىلەرنىڭ مېۋە شۆپۈكى ئۇزىراپ ئۆسۈپ بىر جۈپ قاناتقا ئايلانغان بولۇپ، شامال كۈچىگە تايىنىپ لەپىلدەپ ئۇچىدۇ ھەمدە شۇ ئارقىلىق ئۇرۇقىنى تارقىتىدۇ. مېۋە مەركىزى تاشتەك قاتتىق ئۈچكىلىك مېۋىلەرمۇ بار، مەسىلەن، شاپتۇل، ئۆرۈك، چىلان، ئالۇچا قاتارلىق ئۆسۈملۈكلەرنىڭ مېۋىلىرى. ئۆزلۈكىدىن پارتلاپ يېرىلىدىغان غوزەك مېۋىلەرمۇ بار، مەسىلەن، سېمىزئوت، پاقىيوپۇرمىقى، خېنە قاتارلىقلارنىڭ مېۋىسىدىكى ئۇرۇقلار شامالنىڭ تەۋرىتىشى بىلەن ئېتىپ چىقىرىلىدۇ ياكى پۈركۈپ چىقىرىلىدۇ. 

مېۋىلەر يەنە ھەقىقىي مېۋە ۋە يالغان مېۋە دەپ بۆلۈنىدۇ. ئۇرۇقداندىن يېتىلىپ كەلگەن مېۋە ھەقىقىي مېۋە دېيىلىدۇ. باشقا قىسىملاردىن يېتىلىپ كەلگەن مېۋە يالغان مېۋە دېيىلىدۇ. مەسىلەن، ئالما، نەشپۈت ۋە دولانا قاتارلىقلارنىڭ مېۋىلىرى. 

كۆپ ساندىكى مېۋىلەر مېۋە دەرىخىنىڭ شاخلىرىدا مېۋىلەيدۇ، لېكىن كاكائو دەرىخى، كارىكا دەرىخى (كۇلى بېھىسى)، بولو دەرىخى (ئاتروكارپۇس دەرىخى) قاتارلىقلارنىڭ مېۋىلىرى بولسا ئاساسىي دەرەخ غولىدا مېۋىلەيدۇ؛ توغراق چىنار (جۇڭگو چىنارى)، شىزاڭ خېلۋنگىيە چاتقىلى قاتارلىقلارنىڭ مېۋىسى يوپۇرمىقىدا مېۋىلەيدۇ؛ خاسىڭنىڭ مېۋىسى بولسا يەر ئاستىدا مېۋىلەيدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ئۆسۈملۈك
تۈر:مېۋە
بۇغداي

**بۇغداي** ئىنسانلار ئەڭ بالدۇر تېرىپ ئۆستۈرگەن ئاشلىق زىرائىتىدۇر. قەدىمكى مىسىرنىڭ تاش ئويمىلىرىدا بۇغداي تېرىپ ئۆستۈرۈش خاتىرىلەنگەن. كىشىلەر قەدىمكى مىسىر پىرامىدا (ئېھرام)سىنىڭ تاش يوچۇقلىرىدىن بۇغداي دانلىرىنى بايقىغان بولۇپ، ئارخېئولوگلارنىڭ تەتقىقاتلىرىغا قارىغاندا، تەخمىنەن10 مىڭ يىللار ئىلگىرىلا غار - ئۆڭكۈرلەردە ياشاۋاتقان ئىنسانلار ياۋا بۇغداينى يېمەكلىك قىلىشقا باشلىغانىكەن.
بۇغداي تاق پەللىلىك ئۆسۈملۈك بولۇپ، باشاقلىقلار ئائىلىسىنىڭ ھەر خىل ئالاھىدىلىكلىرىگە ئىگە، يەنى يوپۇرماق تومۇرلىرى پاراللېل، غولى كاۋاك ھەم بوغۇملۇق، باشاقسىمان گۈل رېتى بولۇپ، ھەربىر كىچىك گۈلدە گۈل تاجى ياپراقچىسى بولمايدۇ، ئەمما قاسىراقچىسى بولىدۇ. بۇغداي ۋە شالغا ئوخشاش گۈلىدە مانا مۇشۇنداق قاسىراقچىسى بولىدىغان ئۆسۈملۈكلەر قاسىراق گۈللۈك ئۆسۈملۈكلەر دەپ ئاتىلىدۇ. بۇغداينىڭ قاسىراقچىسىدا قىلتىرىقى بولۇپ، بۇ بۇغداي سورتلىرىنى پەرقلەندۈرۈشتىكى ئاساسلارنىڭ بىرى ھېسابلىنىدۇ.
تېرىش ۋە ھوسۇلىنى يىغىش پەسىللىرىنىڭ ئوخشىماسلىقى تۈپەيلىدىن ئېلىمىزدە تېرىپ ئۆستۈرۈلىدىغان بۇغدايلار ئىككى خىل فىزىئولوگىيىلىك تىپقا بۆلۈنىدۇ: بىرى، قىشلايدىغان كۈزلۈك بۇغداي؛ يەنە بىرى، بىر يىللىق يازلىق بۇغدايدىن ئىبارەت. كۈزلۈك بۇغداي ئادەتتە مۆتىدىل بەلۋاغ رايونلىرىدا9 - ئاينىڭ ئاخىرى ياكى10 - ئاينىڭ باشلىرىدا تېرىلىپ، ئىككىنچى يىلى4 - ۋە5 - ئايلاردا يىغىۋېلىنىدۇ. ئۇ ئاساسەن چاڭجياڭ دەرياسى ۋادىسى بىلەن شىمالىي جۇڭگونىڭ قىسمەن رايونلىرىغا كۆپرەك تارقالغان. يازلىق بۇغداي ئادەتتە3 - ئاينىڭ ئاخىرلىرى تېرىلىپ، شۇ يىلى يىغىۋېلىنىدۇ. ئۇنىڭ ۋېگېتاتىۋ ئۆسۈش دەۋرى بىرقەدەر قىسقا بولۇپ، ئاساسلىقى ئىچكى موڭغۇل، شەرقىي شىمال ۋە غەربىي شىمالدىكى بىرقەدەر سوغۇق رايونلاردا تېرىپ ئۆستۈرۈلىدۇ.
پۈتۈن يەر شارىدىكى بۇغداي تېرىلىدىغان يەرلەرنىڭ ئومۇمىي كۆلىمىنىڭ ئاشلىق زىرائەتلىرى تېرىلىدىغان يەرلەرنىڭ ئومۇمىي كۆلىمى ئىچىدىكى ئىگىلەيدىغان نىسبىتى ئالدىنقى ئورۇندا تۇرىدۇ، مەھسۇلات مىقدارىمۇ شالنىڭ ئومۇمىي مەھسۇلات مىقدارىدىن قېلىشمايدۇ. پۈتۈن دۇنيادىكى3 /1 قىسىم ئاھالە بۇغداينى ئاساسلىق يېمەكلىك قىلىدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:ئۆسۈملۈك