open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
سەۋدە بىنت زەمئا

**سەۋدە بىنت زەمئا** (ئەرەبچە: سودة بنت زمعة) زەمئەنىڭ قىزى سەۋدە بىنت زەمئە ئىبنى قەيس ئەلقۇرەشىييە. (ھ. ؟ – 23 ياكى ھ. 54 / م. ؟ – 644 ياكى 674) «مۇئمىنلەرنىڭ ئانىسى» ۋە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ئىككىنچى ئايالى. دەسلەپتە مۇسۇلمان بولۇپ، ھەبەشىستانغا ۋە مەدىنەگە ھىجرەت قىلغانلاردىندۇر. 

ھەزرىتى پەيغەمبەرنىڭ تۇنجى خانىمى ھەزرىتى خەدىجە ئانىمىزنىڭ ۋاپاتىدىن 2.5 يىل سوڭرە ھەزرىتى سەۋدە ئانىمىز بىلەن نىكاھلانغان. 

ھەزرىتى سەۋدە ر.ئە نىڭ قۇرەيش قەبىلەسىدىن زەمئا بىن قەيس، ئاناسى مەدىنەلىك نەججارىي قەبىلىسىدىن شەمۇس بىنت قەيس ئېرۇر. مەككە توغۇلغان، توغۇلغان ۋاقتى ئېنىق بىلىنمەيدۇ.

ئالدىنقى ئېرى سەكران بىن ئەمر ئەل ئەنسارى بىلەن مۇسۇلمان بولۇپ ئاۋۋەلا ھەبەشىستانغا ھىجرەت قىلغان، سوڭرە ئېرى بىلەن بىللە تەكرار مەككەگە قايتقان ھەزرىتى سەۋدە بىنتى زەمئا، ئېرى ئۆلگەندە بەش بالىسى بىلەن تۇل قالغانىدى. مەككەدىكى ئەقرەبالارىنىڭ قېشىغا قايتقۇدەك بولسا، مۇسۇلمانلىقتىن ۋاز كېچىشكە قىستىلىش ئېھتىمالى بار ئىدى. ھەزرىتى مۇھەممەد نىكاھلىنىپ ئۇنى ھىمايىسى ئاستىغا ئالدى. بەئزى مۇسۇلمانلار، سەۋدە بىنتى زەمئانىڭ ئاللاھقا ۋە ئىسلام پەيغەمبەرىگە بولغان ئىتىقادى ۋە ساداقەتى نوقتىسىدىن، بۇ نىكاھنىڭ ئۇنىڭ ئۈچۈن بىر ياخشىلىق ۋە ئىكرام ئىكەنلىكىنى قەبۇل قىلىنىدۇ. سەۋدە ئانىمىز ھەزرىتى ئۆمەرنىڭ خەلىپىلىكىنىڭ ئاخىرىقى يىللىرىدا، ھىجرەتنىڭ 19- يىلى ۋاڧات قىلغاندۇر.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئاياللار
تۈر:ئەھلى بەيت
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:مۇئمىنلەرنىڭ ئانىسى
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
ھەڧسە بىنت ئۆمەر

**ھەزرىتى ھەڧسە بىنت ئۆمەر** (ئەرەبچە: حفصة بنت عمر/أُمُّ المُؤْمِنِيْنَ حَفْصَةُ بِنْتُ عُمَرَ بنِ الخَطَّابِ العَدَوِيَّةُ)، (ھ. بۇرۇن 18 – ھ. 41/ م. 605 – 661). ئىسلام پەيغەمبەرى ھەزرىتى مۇھەممەد س.ئە نىڭ رەپىقىسى، «مۇئمىنلەرنىڭ ئانىسى». خەلىڧە ئۆمەر بىننى خەتتابنىڭ قىزىدۇر. ئېرى خۇنەيس ب. خۇزاڧە ئەل ئەنسارىنىڭ ھ. 3. يىلىدا ئۇھۇد جېڭىدا شېھىد بولغاندىن كېيىن تۇل قالغان. ئۆمەر بىن خەتتاب ر.ئە نىڭ تىرىشچانلىقى بىلەن ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام بىلەن نىكاھلانغان. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن ھەدىس رىۋايەت قىلغان.  

## نىكاھ جەرەيانى
ھەڧسەنىڭ ئاتىسى ھز. ئۆمەر، تۇل قالغان قىزى ئۈچۈن مۇسۇلمانلارنىڭ كاتتىلىرىدىن مۇۋاڧىق بىر يولداش ئىستىگەن. ئەبۇبەكرى ۋە ئوسمان بىننى ئەففانغا، بۇ ھەقتە كىشى كىرگۈزگەن بولسىمۇ ئۇلاردىن بولۇشلۇق بىر جاۋاب ئالالمىغان. ئەھۋالنى ھەزرىتى پەيغەمبەرگە ئاچقاندا، ھز. ئۆمەر پەيغەمبەردىن قىزى ئۈچۈن نىكاھ تەكلىڧى ئالىدۇ ۋە بۇنىڭدىن بەك مەمنۇن بولىدۇ. 

ھز. ھەڧسەنىڭ، ساۋادلىق ئاز ساندىكى ئاياللاردىن بىرى بولىشى، ھز. مۇھەممەدنىڭ نەزىرىدە ئۇ مۇھىم بىر ئورۇن تۇتقان. ھەڧسە ئانىمىز پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ  خانىملىرىدىن ھز. ئائىشە بىلەن ئەپ ئۆتكەن، ھەتتا بەئزىدە باشقا خانىملارنىڭ بۇ ئەھۋالنى قىزغانغانلىقىنى رىۋايەت قىلىنغان. ھەڧسە ئانىمىز ھىجرەتنىڭ 45. يىلى 60 ياشلىرىدا ۋاقتىدا ۋاپات قىلغان ۋە باقىيە قەبرىستانلىقىغا دەڧن قىلىنغان.

مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ نىكاھلىرىنىڭ بەئزىلىرىنىڭ، ياقىن دوستلارى ۋە ئەتراپى بىلەن مۇناسىۋەتلىرىنىڭ نىكاھ يولى بىلەن قۇرۇلغان تۇغقانچىلىق يولى بىلەن كۈچلەندۈرۈش ئۈچۈن قىلىنغانلىقى بايان قىلىنغان. ھەزرىتى "*ھەڧسە*" بىلەن بولغان نىكاھى بۇ ئەھۋالغا بىر ئۆرنەك سۈپىتىدە كۆرسىتىلىدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئاياللار
تۈر:مۇئمىنلەرنىڭ ئانىسى
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
بەنۇ قۇرەيزە

**بەنۇ قۇرەيزە**، ياكى **بەنى قۇرەيزە**، ئىسلامنىڭ دەستلەپكى چاغلىرىدا مەدىنەدە مەۋجۇد ئۈچ يەھۇدىي قەبىلەسىدىن بىرىدۇر. ئىسلام پەيغەمبەرى ھەزرىتى مۇھەممەد س.ئە بىلەن بولغان قارشلىشىشلار بىلەن مەشھۇر بولغان. 627- يىل بەنۇ قۇرەيزە قەبىلەسىنىڭ ھەزرىتى پەيغەمبەر بىلەن بولغان كېلىشىمىنىڭ بوزۇلىشىدىن سوڭرە مەيدانغا كەلگەن ۋاقىئەدە ئىسلامى مەنبەلەرگە كۆرە كېلىشىم تەقەززاسى بىلەن خەندەك ئۇرۇشىدا مۇسۇلمانلارنى ئۆز ئىچىگە ئالغان مەدىنەنى قوغدىشى كېرەك تۇرۇپ، ھەزرىتى مۇھەممەد بىلەن بولغان كېلىشىمنى بوزغان ۋە كېيىنچە دۈشمەن بىلەن بىرگە ھەرىكەت قىلىشقا باشلاغان. ئەلقىسسە، ئاللاھ تائالا ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنى بەنى قۇرەيزە ئۈستىگە يۈرۈش قىلىشىنى بۇيۇردى. بۇنىڭ ئۈستىگە قورشالغان قەلئەنىڭ ئالدىغا كېلىپ، رەسۇلۇللاھ س.ئە بەنى قۇرەيزە يەھۇدىيلەرىنى ئىسلامغا چاقىردى. بولۇشسىز جاۋاب بەرگەن بەنۇ قۇرەيزەگە تەسلىم بولۇش تەكلىڧ قىلىندى. رەدد قىلىنىشى بىلەن توقۇنۇش باشلىدى. قارىمۇ-قارشى ئۆزئارا ئوق ۋە تاش ئېتىشلار بىلەن 1 ئايغا ياقىن سۈرگەن قورشاۋنىڭ نىھايەتىدە بەنۇ قۇرەيزە تەسلىم بولدى. ئېلىنغان قارار بويىچە بەنى قۇرەيزەنىڭ ئەرلىرى ئۆلتۈرىلىدۇ، ئايال ۋە بالىلار ئەسر مۇئامىلىسى كۆرىدۇ. ماللار مۇسۇلمانلار ئاراسىندا ئۆلۈشىلەتتى. ھەزرىتى مۇھەممەد بولسا ئەسىرلەردىن ئۆز پايىغا تۈشكەن رەيھانە بىنت زەيدنى ئالدى. مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام مەدىنەنىڭ بازار يېرىدە خەندەكلەر قازدۇردى ۋە 600دىن كۆپرەك بەنۇ قۇرەيزە ئەرلىرى ئېلىپ كېلىنىپ بۇ خەندەكلەرنىڭ ئىچىدە باشلارى كېسىلىپ ئۆلتۈرۈلدى.

## قاراڭ
بەنۇ قۇرەيزە غەزۋەسى

## Kaynaklar

## مەنبەلەر
زەينەب بىنت خۇزەيمە

**زەينەب بىنت خۇزەيمە** (ئەرەبچە: **زينب بنت خزيمة**)، ئىسلام پەيغەمبەرى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ زەۋجەلەرىدىن بىرىدۇر.

ھز. مۇھەممەد، ھەڧسە بىنت ئۆمەر بىلەن نىكاھلانغاندىن سوڭرە، يولدىشى ئۇبەيد ب. ئەلھارىس ب. ئابدۇلمۇتتەلىبنىڭ بەدر ئۇرۇشىدا شەھىد بولغاندىن كېيىن تۇل قالغان زەينەب بىنت خۇزەيمەن بىلەنمۇ نىكاھلانغان.

ھەزرىتى زەينەب، بەدىر ئۇرۇشىدا ھەمشىرە (سېسترا) بولغان، جەڭدە يارادار بولغان مۇسۇلمانلارنىڭ داۋالىغاندۇر. ئېرىنىڭ شەھىد بولىشى بىلەن ئۇنىڭغا قارايدۇرغان ھېچكىم قالمىغانىدى. مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ئۇنىڭ بىلەن نىكاھلىنىشى بەدر ئۇرۇشىدا كۆرسەتكەن خىزمەتلىرىدىن دەپ قارىلىدۇ. 

"ئۇممۇل مەساكىن" (مىسكىنلەرنىڭ ئانىسى) لەقەبى بىلەن ياد ئېتىلىدىغان ھز. زەينەب بىن خۇزەيمە، ھەزرىتى پەيغەمبەر بىلەن نىكاھلىنىپ 2 ياكى 3 ئاي سوڭرە ۋەڧات تاپقان، (بەئزى رىۋايەتلەرگە كۆرە 8 ئاي). جىنازە نمازى ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام تەرىپىدىن قىلدۇرۇلۇپ جەننەتۇل باقىيگە دەڧن قىلىنغان.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئاياللار
يانۋار

__FORCETOC__
**قەھرىتان ئېيى** ياكى **يانۋار ئېيى** 12 ئاينىڭ 1- سىدۇر. 

* يىلنىڭ بىرىنچى ئېيى
* 31 كۈنلۈك چوڭ ئايلارنىڭ تۇنجىسى
* قىش پەسلىنىڭ ئىكىنچى ئېيى.

## بايرام ۋە ئالاھىيدە كۈنلەر

* 1- قەھرىتان دۇنيادا نۇرغۇن ئەللەردە يېڭى يىل بايرىمى 
* قەھرىتاننىڭ 1- يەكشەنبە كۈنى نېگىرلار كۈنى
* قەھرىتاننىڭ 2- دۈشەنبەسى ياپونىيەدە قۇرامىغا يەتكەنلەر بايرىمى]]
* 26- قەھرىتان ئوكيانىيە كۈنى
* قەھرىتاننىڭ ئاخىرىقى يەكشەنبەسى خەلقئارالىق ماخاۋ كېسىلى كۈنى ياكى خەلقئارالىق ماخاۋ كېسىلىدىن ساقلىنىش ۋە داۋالاش كۈنى
* قەھرىتاننىڭ 3- دۈشەنبەسى مارتىن لۇتېر كىڭنى خاتىرلەش كۈنى
* قەھرىتاننىڭ 26- كۈنى خەلقئارالىق تاموزنا كۈنى

## قوشنا ۋە باشقا ئايلار

# **قەھرىتان**
# ھۇد
# نەۋرۇز
# ئۈمىد
# باھار
# سەڧەر
# چىللە
# تومۇز
# مىزان
# ئوغۇز
# ئوغلاق
# كۈنەك

## مەنبەلەر
ئاپرېل

**ئۈمىد ئېيى** ياكى **ئاپرېل ئېيى** 12 ئاينىڭ تۆرتىنچىسىدۇر.
* يىلنىڭ تۆرتىنچى ئېيى؛ * تۇنجى 30 كۈنلۈك كىچىل ئاي؛ * ئەتىياز پەسلىنىڭ ئىككىنچى ئېيى

## بايراملار ۋە مۇھىم كۈنلەر
* 4-ئاينىڭ 1-كۈنى دۇنيادا نۇرغۇن ئەللەردە ئالداش بايرىمى
* 4-ئاينىڭ 2-كۈنى خەلقئارالىق ئۈسمۈرلەر كىتاب كۈنى
* 4-ئاينىڭ 4-كۈنى شياڭگاڭ ۋە غەرب دۇنياسىدا بالىلار بايرىمى
* 4-ئاينىڭ 5-كۈنى ئالدى كەينى چوكانتال بايرىمى
* 4-ئاينىڭ 8-كۈنى شەرقىي تۈركىستان مىللىي ئارمىيە كۈنى
* 4-ئاينىڭ 13-كۈنى سۇ چېچىش بايرىمى
* 4-ئاينىڭ 15-كۈنى ئاڧرىقا ئەركىنلىك كۈنى
* 4-ئاينىڭ 16-كۈنى دانىيە دۆلەت بايرىمى
* 4-ئاينىڭ 17-كۈنى سۇرىيە دۆلەت بايرىمى،خەلقئارالىق قاناشقا مايىللىق كېسەللەر كۈنى
* 4-ئاينىڭ 18-كۈنى زىمبابۋې ۋە ئىرلاندىيە دۆلەت بايرىمى
* 4-ئاينىڭ 22-كۈنى خەلقئارالىق يەرشارى كۈنى
* 4-ئاينىڭ 23-كۈنى خەلقئارالىق كىتاب بايرىمى
* 4-ئاينىڭ 24-كۈنى ئاتالمىش ئەرمەنىي قىرغىنىنى خاتىرلەش كۈنى
* 4-ئاينىڭ 26-كۈنى خەلقئارالىق بىلىم مۈلك ھۇقۇقى كۈنى،[ [چېرنوبىل يادرو ئىستانسى پارتىلاش ۋەقەسى]]
* 4-ئاينىڭ 28-كۈنى باھائىيلەر نىڭ جەمەل كۈنى، باھائىي تەقۋىمىچە 3-ئاينىڭ 1-كۈنى
* 4-ئاينىڭ 29-كۈنى خەلقئارالىق ئۇسسۇل كۈنى
* 4-ئاينىڭ 30-كۈنى ۋيېتنامدا ياپونيىدىن ئازاد بولغانلىقنى خاتىرلەش بايرام كۈنى

## مەنبەلەر
فېۋرال

__FORCETOC__
**ھۇد ئېيى** ياكى **فېۋرال ئېيى** 12 ئاينىڭ 2- سىدۇر.
* يىلنىڭ ئىككىنچى ئېيى.
* ئادەتتە 28 كۈنلۈك بولۇپ تۇنجى كىچىك ئاي ۋە كەبىسە يىلىدا 29 كۈن كېلىدىغان ئاي. تارىختا 3 قېتىم ھۇد ئېيى 30 كۈنلۈك كەلگەن. (1712، 1930، 1931)
* قىش پەسلىنىڭ ئاخىرىقى ئېيى

## بايراملار ياكى مۇھىم كۈنلەر

* ھەر يىل ھۇد ئېيىنىڭ تۇنجى ھەپتىسى ب د ت خەلقئارالىق ئوخشىمىغان دىنلەر ئارىسى ماسلىشىش ھەپتىسى
* 2- ھۇد، سۇغۇر كۈنى
* 2- ھۇد، خەلقئارالىق سازلىق كۈنى
* 10- ھۇد، خەلقئارالىق مېتېرولوگىيە كۈنى
* 11- ھۇد، ياپونىيە دۆلەت بايرىمى
* 14- ھۇد، ئاشق مەشۇقلار بايرىمى
* 24- ھۇد
* 28- ھۇد، تەيۋەندە تېنچلىق خاتىرە كۈنى

## قوشنا ۋە باشقا ئايلار

# قەھرىتان
# **ھۇد**
# نەۋرۇز
# ئۈمىد
# باھار
# سەڧەر
# چىللە
# تومۇز
# مىزان
# ئوغۇز
# ئوغلاق
# كۈنەك

## مەنبەلەر
مارت

__FORCETOC__
**نەۋرۇز ئېيى** ياكى **مارت ئېيى** 12 ئاينىڭ 3- سىدۇر. 

* يىلنىڭ ئۈچىنچى ئېيى
* 31 كۈنلۈك چوڭ ئايلارنىڭ ئىككىنچىسى
* ئەتىياز پەسلىنىڭ تۇنجى ئېيى

## بايراملار

* 3- نەۋرۇز ياپونىيەدە قىزلار بايرىمى (ھىناماتسۇرى)
* 8- مارت خەلقئارالىق خانىم قىزلار بايرىمى
* 12- مارت ج خ ج ۋە تەيۋەندە كۆچەت تىكىش بايرىمى
* 21- مارت خەلقئارالىق ئورمانچىلىق كۈنى
* 21- نەۋرۇز نەۋرۇز بايرىمى
* 25- نەۋرۇز ئەنگىلىيەدە ئانىلار بايرىمى
* نەۋرۇز ئېيىنىڭ ئاخىرىقى دۈشەنبىسى جۇڭگودا مەملىكەتلىك ئوتتۇرا باشلانغۇچ مەكتەب ئوقۇغۇچىلىرى بىخەتەرلىك تەربىيىسى كۈنى


## مەنبەلەر
ئۆكتەبر

__FORCETOC__

**ئوغۇز ئېيى** ياكى **ئۆكتەبىر ئېيى** گرىگورىئان تەقۋىمى بويىچە ئون ئىككى ئاينىڭ ئونىنچىسىدۇر. 31 كۈنلۈك بولۇپ، چوڭ ئايلارنىڭ ئالتىنچىسى ۋە كۈز پەسلىنىڭ ئىككىنجى ئېيىدۇر.

## بايرام ۋە ئالاھىيدە كۈنلەر

* 10- ئاينىڭ 1- كۈنى جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى دۆلەت بايرىمى، ئاتالمىش شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى قۇرۇلغان كۈنى، خەلقئارالىق ياشانغانلار كۈنى.
* 10- ئاينىڭ 4- كۈنى خەلقئارالىق ھايۋاناتلار كۈنى
* 10- ئاينىڭ 5- كۈنى خەلقئارالىق ئوقۇتقۇچىلار كۈنى، ئابدۇرېھىم ئۆتكۈرنىڭ ۋاپات تاپقان كۈنى
* 10- ئاينىڭ 8 كۈنى جۇڭگو يوقرى قان بېسىم كۈنى
* 10- ئاينىڭ 10- كۈنى شىنخەي ئىنقىلابى خاتىرە كۈنى، چاۋشيەن دېموكراتىك خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ ھاكىمىيەتتىكى پارتىيىسى چاۋشيەن ئەمگەك پارتىسىنىڭ قۇرۇلغان كۈنى
* 10- ئاينىڭ 11- كۈنى ب د ت خەلقئارالىق قىز پەرزەنتلەر كۈنى
* 10- ئاينىڭ 12- كۈنى ئىسپانىيە دۆلەت بايرىمى
* 10- ئاينىڭ 14- كۈنى خەلقئارالىق ئۆلچەم كۈنى (World Standards Day)
* 10- ئاينىڭ 15- كۈنى خەلقئارالىق ئەمالار كۈنى
* 10- ئاينىڭ 16- كۈنى خەلقئارالىق ئاشلىق كۈنى
* 10- ئاينىڭ 17- كۈنى خەلقئارالىق نامراتلىقنى تۈگىتىش كۈنى
* 10- ئاينىڭ 2- چارشەنبىسى خەلقئارالىق تەبئىي ئاپاتلەر ئازايتىش كۈنى
* 10- ئاينىڭ 24- كۈنى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى كۈنى
* 10- ئاينىڭ 29- كۈنى تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى دۆلەت بايرىمى

## قوشنا ۋە باشقا ئايلار

# قەھرىتان
# ھۇد
# نەۋرۇز
# ئۈمىد
# باھار
# سەڧەر
# چىللە
# تومۇز
# مىزان
# '''ئوغۇز'''
# ئوغلاق
# كۈنەك

## مەنبەلەر
ئىيۇن

**سەپەر ئېيى** ياكى **ئىيۇن ئېيى** 12 ئاينىڭ ئالتىنچىسىدۇر. يىلنىڭ ئالتىنچى ئېيى. 30 كۈنلۈك كىچىك ئايلارنىڭ ئىككىنچىسى. ياز پەسلىنىڭ تۇنجى ئېيى.
## بايرام ۋە ئالاھىيدە كۈنلەر
* 1 - ئىيۇن — خىتايدا بالىلار بايرىمى

## باشقا مەنىلىرى
سەپەر ياكى سەفەر ئېيى ھىجرى تەقۋىمنىڭ ئىككىنچى ئېيىدۇر.
## مەنبەلەر
دېكابر

__FORCETOC__
**كۈنەك ئېيى** ياكى **دېكابر ئېيى** 12 ئاينىڭ 12- سىدۇر.

* يىلنىڭ ئەڭ ئاخىرىقى ئېيى.
* 31 كۈنلۈك چوڭ ئايلارنىڭ يەنتتىنچى ۋە ئاخىرىقىسى.
* قىش پەسلىنىڭ تۇنجى ئېيى.

## بايرام ۋە ئالاھىيدە كۈنلەر[تەھرىر]

* 1- كۈنەك دۇنيا ئەيدىز كۈنى
* 5- كۈنەك خەلقئارالىق پىدائىلار كۈنى
* 13- كۈنەك نەنجىڭ چوڭ قىرغىنچىلىقىدا تالاپەتكە ئۇچرىغانلارغا دۆلەتلىك تەزىيە كۈنى
* 19- كۈنەك ب د ت جەنۇب جەنۇب ھەمكارلىق كۈنى
* 20- دېكابر ڧىلىپىن ئىنقىلابىي قەرىمانلار كۈنى، ئاۋمېن قايتىپ كەلگەن كۈن.
* 24- كۈنەك خاتىرجەملىك كېچىسى
* 25- كۈنەك روژدېستۋو بايرىمى

## قوشنا ۋە باشقا ئايلار[تەھرىر]

## مەنبەلەر
سېنتەبر

__FORCETOC__
**مىزان ئېيى** ياكى **سېنتەبىر ئېيى** 12 ئاينىڭ 9- سىدۇر.

* يىلنىڭ توققۇزىنچى ئېيى.
* 30 كۈنلۈك كىچىك ئايلارنىڭ ئۈچىنچىسى.
* كۈز پەسلىنىڭ تۇنجى ئېيى.

## بايرام ۋە ئالاھىيدە كۈنلەر

* 10- سىنتەبىر ئوقۇتقۇچىلار بايرىمى
* مىزان ئېيىنىڭ تۇنجى دۈشەنبىسى ئامېرىكا ۋە كانادادا ئەمگەكچىلەر بايرىمى
* مىزان ئېيىنىڭ 4- يەكشەنبىسى خەلقئارالىق ساغرولار كۈنى
* 30- مىزان جۇڭگودا ئىنقىلابىي قۇربانلارنى خاتىرلەش كۈنى
## مەنبەلەر
شەۋكەت مىرزىيايېۋ

link=https://ug.wikipedia.org/wiki/%DA%BE%DB%86%D8%AC%D8%AC%DB%95%D8%AA:Mirzi.jpg|thumb|شەۋكەت مىرئامانوۋىچ مىرزىيايېۋ
**شەۋكەت مىرئامانوۋىچ مىرزىيايېۋ** (ئۆزبەكچە: *Shavkat Miromonovich Mirziyoyev* / *Шавкат Миромонович Мирзиёев*) (تو. 1957- يىل 30- كۈنەك)، ئۆزبېك سىياسىئون. 2003- يىلى 12- دېكابىردىن ئېتىبارە ئۆزبېكىستان باش مىنىستېرى، 2016- يىلى 7- سىنتەبىردىن بېرى ۋاقىتلىق ئۆزبېكىستان ئەلباشى ۋەزىپىسىنى ئاتقارماقتا.

1981- يىلى تاشكەنت سوغىرىش ۋە ئىسلاھات ئېنىستىتۇتىنى پۈتتۈرگەن.

1996- يىلى ۋە 2001- يىللار ئارىسى جىززاھ ۋالىيسى بولغان. 2001- يىلى سىنتەبىردىن 2003- يىلى دېكابىرغىچە سەمەرقەند ۋالىيسى بولغان.

2003- يىلى 12- دېكابىردە سابىق ئۆزبېكىستان ئەلباشى ئىسلام كەرىموۋ تەرىپىدىن باش مىنىستېرلىككە تەئيىنلەندى ۋە ئۆزبېكىستان مەجلىسىدە ئىشەنچ ئاۋازى ئالدى. مۇئاۋىنى ئەرگەش شاھئىسمەتوۋ ئېرۇر.

ئىسلام كەرىموۋنىڭ ۋافاتىدىن سوڭرە، 2016- يىلى 8- سېنتەبىر ئۆزبېكىستان مەجلىسى تامانىدىن يېڭى سايلام ئۆتكۈزۈلگەنگە قەدەر ئۆزبېكىستان ئەلباشى بولۇپ ۋەزىپىلەندۈرۈلگەن.

ئۆزبېكىستان 12-ئاينىڭ 4-كۈنى زۇڭتۇڭ سايلىمى ئۆتكۈزدى. ئەركىن دېموكراتلار پارتىيەسى زۇڭتۇڭ نامزاتى شەۋكەت مىرزىيايېف %88.61لىك قوللاش نىسبىتى بىلەن ئۆزبېكىستاننىڭ يېڭى بىر نۆۋەتلىك زۇڭتۇڭلىقىغا سايلاندى.

## قارالسۇن
ئىسلام كەرىموۋ

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۆزبېكلەر
سەپەر ئېيى

**سەڧەر ئېيى** ياكى **ئىيۇن ئېيى** 12 ئاينىڭ 6- سىدۇر. 
* يىلنىڭ ئالتىنچى ئېيى.
* 30 كۈنلۈك كىچىك ئايلارنىڭ ئىككىنچىسى.
* ياز پەسلىنىڭ تۇنجى ئېيى.

## بايرام ۋە ئالاھىيدە كۈنلەر[تەھرىر]
* 1- ئىيۇن خەلقئارالىق بالىلار بايرىمى
* 5- ئىيۇن خەلقئارالىق مۇھىت ئاسراش كۈنى
* 12- ئىيۇن روسىيە ڧدراتسىيىسى دۆلەت بايرىمى
* 12- ئىيۇن خەلقئارالىق قان تەغدىم قىلغۇچىلار كۈنى
* سەڧەر ئېينىڭ 3- يەكشەنبە كۈنى ئا ق ش ۋە نۇرغۇن دۇنيا ئەللىرىدە ئاتىلار بايرىمى










## مەنبەلەر
ئىيۇل

__FORCETOC__
**چىللە ئېيى** ياكى **ئىيۇل ئېيى** 12 ئاينىڭ 7- سىدۇر. يىلنىڭ يەتتىنچى ئېيى. 31 كۈنلۈك چوڭ ئايلارنىڭ تۆرتىنچىسى. ياز پەسلىنىڭ ئىككىنچى ئېيى.

## بايرام ۋە ئالاھىيدە كۈنلەر

* 1- ئىيۇل جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسى قۇرۇلغان كۈنى،
** شياڭگاڭ ئالاھىيدە مەمۇرىي رايونى قۇرۇلغان كۈنى،
** كانادا دۆلەت قۇرۇلغان كۈنى

* 3- ئىيۇل بېلورۇسىيە مۇستەقىللىق كۈنى
* 4- ئىيۇل ئامېرىكا  مۇستەقىللىق كۈنى
* 5- ئىيۇل ئالجىرىيە مۇستەقىللىق كۈنى
* 21- ئىيۇل بېلگىيە دۆلەت بايرىمى

## باشقا مەنىلىرى
چىللە [çille] (*چىللە ئەرەبچىدىن كىرگەن سۆز بولۇپ، چىللە ئاتالغۇسى خەنزۇچىدىكى جۇ بىلەن باراۋەر*) — «يازغى چىللە» ۋە «قىشلىق چىللە» دەپ ئايرىلىدۇ.

24 مەۋسۇملۇق دېھقانلار كالىندارىچە خەنزۇلاردىكى «جۇ» قىشلىق چىللىنى كۆرسىتىدۇ. ئۇيغۇرلار ئارىسىدا بۇ ئىككى خىل ئاتىلىشى تەڭ قوللىنىلىدۇ. بىر چىللە 9 كۈن بولۇپ، دېھقانلار كالىندارى ھېسابىدا قىشلىق كۈن-تۈن تەڭلەشكەن كۈن (22- دېكابىر) دىن باشلاپ ئەتىيازلىق كۈن تۈن تەڭلەشكەن كۈن (3- ئاينىڭ 21- كۈنى) گىچە بولغان 81 كۈن 9 چىللىگە بۆلىنىدۇ.

## مەنبەلەر
بۈيۈك خۇراسان

thumb|300x300px|750. يىل خەلىپىلىك دەۋرى پارس توپراقلىرىداكى خوراسان (سارىغ)
**بۈيۈك خۇراسان** (ئوتتۇرا پارسچە:52x52px؛ ئەرەبچە: **خراسان الكبرى**؛ پارسچە: **خراسان بزرگ** ياكى **خراسان كهن**) قەدىم ئىراننىڭ تارىخىي بىر رايونىدۇر. بۇگۈنكى ئىران، ئافغانىستان، تۈركمەنىستان، پاكىستان ۋە تاجىكىستان چىگىرىسى ئىچىدە ھەم يەر ئالغان.

تارىختا بۇ زېمىننىڭ دائىرەسى تېخىمۇ چوڭ بولۇپ، ئۆتمۈشتە پارسلار، يۇنانلىقلار، پارتلار، ياۋچىلار، ئاقھۇنلار، ئەرەبلەر، سوغدىلار، تارجىكلەر، تۈركلەر، خارەزمىيلەر، موڭغۇللار ۋە ئافغانلارنىڭ ھاكىمىيىتى ئاستىغا كىرگەن.

## مەنبەلەر

تۈر:دۇنيا تارىخى
شەيخۇلئىسلام

thumb|شەيخۇلئىسلام
شەيخۇلئىسلام (ئەرەبچە: شَيْخُ الإسْلام)، دىنىي خۇسۇسلاردا ئەڭ يۈكسەك دەرىجىدە ئىلىم ۋە ھوقۇققا ئىگە بولغان كىشى دېگەن مەنىدە. بۇ ماقام تۇنجى قېتىم ھىجرى 4. ئەسردە بۈيۈك خۇراساندا كۆرۈلگەن.

ئوسمانلى دۆلىتى دەۋرىدە شەيخۇلئىسلام دىنى خۇسۇسدا ئەڭ ئالىي ماقامغا ساھىب دۆلەت ئەربابى ئىدى. ئىھتىياچ توغۇلغاندا دىنى مەسىلىلەر بىلەن مۇناسىۋەتلىك قاراشلىرىنى پەتۋا شەكلىدە ئېلان قىلىشتۇر. بۇ پەتۋالار قانۇن ھۆكمىگە ئىگە ئىدى. 1920- يىلى ئەنقەرەدە قۇرۇلغان مەجلىس ھۆكمىتىدە بۇ ماقام شەرىيە ۋە ئەۋقاف ۋاكالەتى نامى بىلەن "مىنىستېرلىق" سۈپىتىدە يەر ئالغان. 1923- يىلى تۈركىيەدە جۇمھۇرىيەت ئېلان قىلىنغاندىن قىسقا بىر مۇددەت كېيىن، 1924- يىلى ھاكىمىيەت بىلەن دىن ئايرىلغاندىن كېيىن بۇ مىنىستېرلىك ئەمەلدىن قالدۇرۇلغان. ئورنىغا *دىيانەت ئىشلىرى مىنىستېرلىكى* قۇرۇلغان.

1424- يىلى موللا فەنارىيگە بۇ ئۇنۋان بېرىلگەندىن تارتىب، ئاخىرىقى ئوسمانلى شەيخۇلئىسلامى مەدەنىي نۇرى ئەپەندىنىڭ 1922- يىلى ئەزالىرى بىلەن بىللە ئىستىفا بېرىشىغا قەدەر 498 يىل داۋام قىلغان. بۇ 498 يىل ئىچىدە 131 شەيخۇلئىسلام 175 قېتىم مەقامغا تەئيىن قىلىنغان. ئەبۇ سۇئۇد ئەپەندى 29 يىل بىلەن ئەڭ ئۇزۇن، مەمىكزادە مۇستافا ئەپەندى بولسا 13 سائەت بىلەن ئەڭ ئاز ماقامدا قالغان شەيخۇلئىسلام ئېرۇر.

131 شەيخۇلئىسلامنىڭ 9 ى تۈرك ئەمەس بولۇپ، ئەرەب، بوشناق، گۈرجۈ، چېركەس، ئالبان قاتارلىقلاردىن بولغان.
## مەنبەلەر

تۈر:ئىسلام دىنى
تۈر:ئىسلام ئاتالغۇلىرى
__FORCETOC__
سۇڭ سۇلالىسى

**سۇڭ سۇلالىسى** (خەنچە: 宋朝، پىنيىن: Sòngcháo)، خىتاي تارىخىدا ئۆتكەن سۇلالە نامى. سۇڭ سۇلالىسى، جاۋ كۇاڭيىن تەرىپىدىن قۇرۇلغان، 960 — 1279 - يىللار ئارىسى سەۋر سۈرگەن. خىتاي تارىخىدا مەشھۇر جەنۇبىي ۋە شىمالىي سۇلالىلەر دەۋرىدە، ليۇيۇ تەرىپىدىن قۇرۇلغان سۇڭ سۇلالىسى بار بولۇپ، مىلادى 420 — 479 - يىللار ئارىسى دەۋر سۈرگەن. 
## مەنبەلەر

تۈر:جۇڭگو تارىخى
تۈر:جۇڭگو تارىخىدىكى سۇلالىلەر
ھەنىڧ

**ھەنىڧ** (ئەرەبچە: **حنيف**) كەلىمىسى پاك-پاكىزە، تاپ-تازە، پاك دېگەن مەنىلەرگە كېلىدۇ.

## ئېتمولوگىيىسى

## ئىسلامدا قوللىنىلىشى

## قۇرئاندىكى زىكرى

## مەنبەلەر

تۈر:ئىسلام دىنى
تۈر:ئىسلام ئاتالغۇلىرى
ئوقۇتقۇچىلار بايرىمى

ئوقۇتقۇچىلار بايرىمى، ئوقۇتقۇچىلارغا تەشەككۈر ئېيتىش يۈزىسىدىن يىلدا بىر قېتىم خاتىرلىنىدىغان كۈن. دۇنيادا نۇرغۇن ئەللەردە 1994- يىلىدىن بېرى ھەر يىلى 5- ئۆكتەبىر كۈنى UNESCO نىڭ تەۋسىيىسى بىلەن ئوقۇتقۇچىلار كۈنى خاتىرلەنمەكتە. 5- ئۆكتەبىر كۈنى، 1966- يىلى پارىژدا ئۆتكۈزۈلگەن "ئوقۇتقۇچىلارنىڭ ئورنىنى ھۆكۈمەتلەر ئارا ئالاھىيدە يېغىنى" نىڭ ئاخىرلىشىپ UNESCO تەمسىلچىلىرى بىلەن خەلقئارالىق ئىچىلار ئۇيۇشمىسى تەرىپىدىن "ئوقۇتقۇچىلارنىڭ ئورنى ھەققىدە تەۋسىيە" سىنى بىردەك ئاۋاز بىلەن قەبۇل قىلىنىشىنىڭ خاتىرلىنىشىدۇر.

ئۆزىنىڭ مەدەنىي ۋە تارىخىي ئالاھىيدىلىكلىرىگە، مەكتەپ تەتىل كۈنلىرىگە كۆرە ئوخشىمىغان ئەللەردە ئوخشىمىغان كۈنلەردە ئوقۇتقۇچىلار كۈنى بەلگىلەنگەن. مەسىلەن 12 ئەرەب ئېلىدە (بەھرەيىن، بىرلەشمە ئەرەب ئەمىرلىكلىرى، ئالجىرىيە، ماراكەش، قاتار، لىۋىيە، مىسىر، سەئۇدى ئەرەبىستان، تۇنىس، ئومان، ئىئوردانىيە، يەمەن) ھەر يىل 28- ڧېۋرال كۈنى ئوقۇتقۇچىلار كۈنى دەپ تەبرىكلەنمەكتە. ئوقۇتقۇچىلار كۈنى دەم ئېلىش بولۇپ بولماسلىقى ئوخشىمىغان ئەللەردە ئوخشىمايدۇ.

جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىدە 1985- يىل 10- سىنتەبىردىن ئىتىبارەن ھەر يىلى شۇ كۈن ئوقۇتقۇچىلار بايرىمى دەپ خاتىرلەنمەكتە، لېكىن رەسمىي تەتىل ئەمەس، جۇڭخۇا مىنگودا بولسا ھەر يىلى 28- سېنتەبىر كۈنى ئوقۇتقۇچىلار بايرىمىدۇر.

## بەئزى ئەللەردىكى ئوقۇتقۇچىلار بايرىمى

### [[ئەزەربەيجان]]
5- ئۆكتەبىر، خەلقئارالىق ئوقۇتقۇچىلار كۈنى.

### [[تەيۋەن]]
28- سېنتەبىر، ئوقۇتقۇچىلار بايرىمى ئەڭ بۇرۇن نەنجىڭ مەركىزى ئۇنىۋېرستىتى تەرىپدىن 1931- يىلى تەكلىپ ۋە تەۋسىيە قىلىنىغان. 1952- يىلىدىن بۇيان جۇڭگو تارىخىدىكى بۈيۈك مائارىپچى كوڭزىنىڭ توغۇلغان كۈنىنى خاتىرلەش يۈزىسىدىن 28- سىنتەبىر ئوقۇتقۇچىلار كۈنى قىلىپ بېكىتىلگەن. بۇ كۈن **كوڭزىنى خاتىرلەش كۈنى** ھەم دېيىلىدۇ.

### [[تۈركىيە جۇمھۇرىيىتى|تۈركىيە]]
24- نويابىر، 1981- يىلىدىن بۇيان. 

### [[جۇڭگو]]
10- سېنتەبىر، جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغاندىن كېيىن 1951- يىلى ئوقۇتقۇچىلار بايرىمى ئەمەلدىن قالدۇرۇلغان، 1985- يىلى دۆلەت رەئىسى جاۋ زىياڭنىڭ تەۋسىيىسى بىلەن قايتا ئەسلىگە كەلتۈرۈلۈپ، يېڭى ئوقۇش يىلىنىڭ بېشىدا بولسۇن ئۈچۈن، 9- ئاينىڭ 10- كۈنى قىلىپ بېكىتىلگەن. 

#### شىياڭگاڭ
10- سېنتەبىر، 1997- يىلى جۇڭگو قوينىغا قايتىشتىن بۇرۇن تەيۋەن بىلەن ئوخشاش 28-سېنتەبىر كۈنى تەبرىكلىگەن. 1997- يىلى سېنتەبىردىن باشلاپ چوڭ قۇرۇقلۇق بىلەن بىردەك 10- سېنتەبىر كۈنى تەبرىكلەشكە باشلىغان.

#### ئاۋمېن
10- سېنتەبىر، 1999- يىلى جۇڭگو قوينىغا قايتىپ كەلگەندىن كېيىن چوڭ قۇرۇقلۇق بىلەن بىردەك 10- سېنتەبىر كۈنى تەبرىكلەشكە باشلىغان.
## مەنبەلەر
مۇئمىن

**مۇئمىن** ياكى **مۆمىن** (ئەرەبچە:**المؤمن**)، ئىمان كەلتۈرگۈچى ياكى ئىشەنگەن دېگەن مەنىدە بولۇپ ئىسلامىيەتتىن سوڭرە ئەرەبچىدىن تۈركىي تىلغا كىرگەن بىر سۆزلۈكتۇر.

## ئېتمولوگىيىسى
مۇئمىن كەلىمىسى ئەرەبچىدىكى ئەمن دىن ئىسملىك پىئېل سۈپىتىدە تۈرلىنىپ كەلگەن. ئوخشاش سۆز يىلتىزىدىن كەلىپ تۈرلەنگەن باشقا كەلىمىلەر ئەمىن، ئامىن. ئەمنىيەت، ئامانەت قاتارلىقلاردۇر. 

## ئىسلام ئەدەبىياتىدىكى قوللىنىلىشى
قۇرئاندا ئاللاھ ھەق سۇبھانە ۋە تەئالا تەرەڧىدىن بىلدۈرۈلگەن بۇ سۈپەت، ئاللاھقا ئىشىنىپ چوقۇنغان ياكى ئۆزىگە ئىشىنىلىدىغان دېگەن مەنىلەردە كەلمەكتە. ئىتىقادنىڭ، ئاللاھ بىلەن قۇل ئورتاسىدىكى كۈچلۈك ئىشەنچ باغلىنىشىنىڭ ئاتىدۇر. شۇنداقلا قۇرئاندا زىكىر قىلىنغان ئاللاھنىڭ گۈزەل ئىسىملىرىدىن بىرىدۇر. ئىسىم ئاللاھقا ئىزاڧە قىلىنغاندا مەنىسى ئۆزگىرىپ (ئىسمى مەڧئۇل) ئىشىنىلىدىغان دېگەن مەنىگە كېلىدۇ.  

## مۇئمىن سۈپىتىنىڭ قۇرئاندىكى يېرى
**وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ**

(جىھادتىن) بوشىشىپ قالماڭلار، شېھىت بولغانلار ئۈچۈن قايغۇرماڭلار، ئەگەر مۆمىن بولساڭلار، ئۈستۈنلۈك قازىنىسىلەر.

——— سۇرە ئال-ئىمران 139. ئايەت.

## قوللىنىلىشى
ئەر مۇسۇلمانلارغا مۇئمىن\مۆمىن؛ ئايال مۇسۇلمانلارغا مۇئمىنە\مۆمىنە دېيىلىدۇ.

ئۇيغۇرلاردا ئەر كىشى ئىسمى سۈپىتىدە قوللىنىلىدۇ؛ مۆمىن، مۆمىنجان ئابلىكىم
## مەنبەلەر
قۇل

thumb
**قۇل** (ئىنگ: bondman، خەنزۇچە: 虏)، ئىسىم ① تارس. ئېكىسپىلاتاتسىيە تۈزۈمىدىكى جەمئىيەتنىڭ دەسلەپكى دەۋرلىرىدە خۇسۇسىي مۈلۈك – دۇنيا قاتارىدا ئېلىپ سېتىلغان، تەقدىرى پۈتۈنلەي قۇلدارغا قاراشلىق بولغان، ئۆزى ھېچقانداق ھوقۇق ۋە مال – مۈلۈككە ئىگە بولمىغان چاكار: قۇل بازىرى. 

②كۆچمە. بىر كىمگە، بىر نەرسىگە قاتتىق بېرىلگەن كىشى، ئۇنىڭ پىدائىيسى: خوتۇن كىشى –تۆت تامنىڭ قۇلى (ماقال);

③ بەندە، دىنلارغا كۆرە تەڭرى ياكى تەڭرىلەرگە ئىبادەت، مەسئۇلىيەت ۋە ساداقەت بورچى بولغان جانلىق؛ بەندىچىلىك.

ئايال قۇللارغا، دېدەك، چۆرە، جارىيە دېيىلىدۇ.

## قارالسۇن
* قۇلدارلىق تۈزۈم
* جارىيە
## مەنبەلەر
بەندە

بەندە، ئىسىم، پارسچىدىن ئۇيغۇرچىغا كىرگەن سۆزدۇر. 

① ئاللاھنىڭ قۇلى؛  

②دىنلارغا كۆرە تەڭرى ياكى تەڭرىلەرگە ئىبادەت، مەسئۇلىيەت ۋە ساداقەت بورچى بولغان كىشى ياكى جانلىق؛  

## ئىسلامدا بەندە
ئىسلامىيەتتە ئىنسان ۋە جىنلارنىڭ ھاياتتىكى مەسئۇلىيىتىنىڭ ئاللاھقا بەندىچىلىك\قۇلچىلىق ئىكەنلىكى قۇرئاندا "ۋە مەن، جىنلار ۋە ئىنسانلارنى، پەقەتلا ماڭا قۇلچىلىق قىلسۇنلار دەپ ياراتتىم" ئايىتى بىلەن ئۇرغۇلىغان. 

## يەھۇدىيلىكتە بەندە
يەھۇدىيلىكتە (ياكى مۇسەۋىيلىكتە) رەب يەھۋاھقا قۇللۇق مەناسىغا كېلىدىغان Avodah Elohim، تەۋراتتا "رەببىڭنىڭ ئارقىسىدىن مېڭىڭلار، ئۇنىڭدىن قورقۇڭلار، ئۇنىڭ ئەمىرلىرىگە بوي سۇنۇڭلار ۋە ئۇنىڭغا قۇللۇق قىلىڭلار" دەپ بۇيرۇپ مۇھىملىقىنى ئۇرغۇلىغان.

## خىرىستىيانلىقتا بەندە

## ھىندۇلاردا بەندە

## مەنبەلەر

## مەنبەلەر
زەينەب بىنت جەھىش

**زەينەب بىنت جەھىش** (ئەرەبچە: زينب بنت جحش/أُمُّ المُؤْمِنِيْنَ زَيْنَبُ بِنْتُ جَحْشِ بنِ رِيَابٍ) (ھ. بۇرۇن 33 – ھ. 20 / م. 590—641، مەدىنە)، رەزىيەللاھۇ ئەنھا: زەينەب بىنتى جەھش ئىبنى رىياب ئەلقۇرەشىييە (ئۇممۇلھەكەم). مۇئمىنلەرنىڭ ئانىسى، ئسىلام پەيغەمبەرى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ زەۋجەلەرىدىن بىرى ۋە ھاممىسىنىڭ قىزىدۇر.

مەدىنەگە ھىجرەت قىلغان، قولى ئوچۇق، خەير - ساخاۋىتى بىلەن «مىسكىنلەرنىڭ ئانىسى» دەپ نام ئالغان زات. 

## كىملىكى
زەينەب بىنت جەھش، ھەزرىتى مۇھەممەدنىڭ ھاممىسى ئۈمەييە بىنت ئابدۇلمۇتتەلىبنىڭ قىزىدۇر.

## زەيد بىن ھارىسە بىلەن نىكاھى
مۇھەممەد ئە.س، زەيىد بىن ھارىسەنى بالا قىلىۋالغانىدى. ئۇنىڭغا مۇھەممەدنىڭ ئوغلى زەيد دېيىلەتتى.

ھەزرىتى زەينەب، تۇنجى بولۇپ ئىسلام دىنىغا ئىتىقاد قىلغانلاردىن ئىدى. مۇھەممەد ئە.س ئازادگەردىسى ۋە بېقىۋالغان ئاتىسى بولغان زەيد بىن ھارىس بىلەن، ھىجرىيە 5. يىلى زۇلقەئدە ئېيىدا نىكاھلانغان.

ھەزرىتى زەينەبنىڭ نەسەبلىك بىر ئائىلىدىن كېلىشى، ئېرى زەيىدنىڭ بولسا كېيىنچە ئازاد بولغان قۇل ۋە كېيىن ھۈر بولغان بىرى بولىشى؛ ئەر-ئاياللار ئارىسىدا تەبىقە پەرقىنى كەلتۈرۈپ چىقارغانىدى. ھەزرىتى زەينەبنىڭ يولدىشى زەيد بىن ھارىسەگە كۆڭلى تۈشمىگەنىدى، ئائىلىدە قەتئىي كېلىشەلمىدى. زەينەب بىنت جەھىش بۇ نىكاھنى داۋاملاشتۇرۇشنى خاھلىمايىتتى، مۇھەممەد ئە.س نىڭ تەلىپى بىلەن داۋام قىلىۋاتاتتى. زەيد بىن ھارىسە، تويىنىڭ بىرىنچى يىلى تولمايلا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا، "يا رەسۇلىللاھ! مەن، ئائىلەمدىن ئايرىلاي دەيمەن" دېدى. ھز. مۇھەممەد “ئايالىڭنى ساقلا ۋە ئاللاھتىن قورق.“ دەپ جاۋاپ بەردى. لېكىن زەيد زەينەبتىن بوشاندى.

## ھز. مۇھەممەد بىلەن نىكاھى
زەيد بىن ھارىسەدىن ئايرىلغان زەينەب بىنت جەھىشنىڭ ئىددىتى توشقان ۋاقىتتا 35 ياشتا ئىدى. ھز. مۇھەممەدكە بىركۈنى زەۋجەسى ئائىشە بىلەن ئولتۇرۇپ سۆھبەتلىشىۋاتقاندا ۋەھىي كېلىدۇ.

## ۋاپاتى
ھز. مۇھەممەد ئە.س دىن سوڭرە تۇنجى ۋاپات قىلغان رەپىقىسى زەينەب بىنت جەھىش بولغان. ھەزرىتى زەينەب ھىجرىينىڭ 20. يىلى 53 يېشىدا ۋاپات قىلغان. جىنازە نامىزىنى ھەزرىتى ئۆمەر ئىبىن خەتتاب تۈشۈرگەن.

ھەرزىتى زەينەب، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامدىن 11 ھەدىس رىۋايەت قىلغان.

## قارالسۇن
* ھەزرىتى مۇھەممەدنىڭ نىكاھلىرى

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئاياللار
قۇللۇق تۈزۈم

thumb|397x397px
**قۇللۇق تۈزۈم** ياكى **قۇلدارلىق** (ئىنگ: slavery، خەنزۇچە: 奴隶制度) ئېكىسپىلاتاتسىيە تۈزۈمىدىكى جەمئىيەتنىڭ دەسلەپكى دەۋرلىرىدە خۇسۇسىي مۈلۈك – دۇنيا قاتارىدا ئېلىپ سېتىلغان، تەقدىرى پۈتۈنلەي قۇلدارغا قاراشلىق بولغان، ئۆزى ھېچقانداق ھوقۇق ۋە مال – مۈلۈككە ئىگە بولمىغان چاكار، مەملۇك ياكى قۇل؛ قۇل ئىگىسىگە قۇلدار ياكى خۇجايىن دېيىلىدۇ. بەئزىدە غۇلام ۋە خىزمەتچىمۇ قۇل دېگەنلىك بولىدۇ. ئايال قۇللارغا دېدەك\چۆرە\جارىيە دېيىلىدۇ.

## قۇل بولۇشنىڭ شەرتلىرى
ناھايىتى قەدىم زامانلاردىن بېرى جەڭدە ئەسىر تۈشكەنلەر، ئېغىر جىنايەتچىلەر، قەرزىنى تۆلىيەلمىگەنلەر، قاراقچىلار تەرىپىدىن قاچۇرۇلغانلار قۇل دەپ قارىلاتتى، قۇل بازارلىرىدا سېتىلاتتى.

ئەركەك قۇللارنىڭ بالىلىرىمۇ قۇل بولىدۇ، جارىيەلەرنىڭ خۇجايىنلىرىدىن بولغان ئوغۇللارى يەھۇدى ۋە ئەرەب توپلۇقلىرىغا ئوخشاش بەئزى توپلۇملاردا قۇل دەپ قارالمايدۇ. زىرائەت ۋە تىجارەت بىلەن مەشغۇل بولغان پۈتۈن توپلۇملاردا قۇللۇقنىڭ تۈرلۈك شەكىللىرىگە يولىقىلماقتا. مىسسوپوتامىيەدە، ئەسكى مىسىردا، يۇناندا، رىمدا، ئىسلامىيەتتىن بۇرۇنقى ئىران، ئوتتۇرا ئاسىيا ۋە ئاناتولىيەدە ياشىغۇچە قەۋىملەردە قۇللۇق ئىنتايىن تەبئىي ئىجتىمائىي بىر مەۋجۇتلۇق دەپ قەبۇل قىلىناتتى. 

## قۇللۇقنىڭ چەكلىنىشى
تۇنجى قانۇنلار ئەنگىلىيەدە ۋە ئا ق ش دا 19. ئەسرنىڭ تۇنجى چارىكىدە، 1807- يىلى چىقارىلغان. كېيىنچە باشقا ياۋروپا ئەللىرىمۇ ئۇلارنىڭ ئىزىدىن بارغان. ياۋروپادا ئەنگىلىيەدىن كىيىن قۇللۇقنى ئەمەلدىن قالدۇرغان ئوسمان ئىمپېرىيىسىدۇر. ئوسمان ئىمپېرىيسىدە قۇللۇق، سۇلتان ئابدۇلمەجىد دەۋرىدە 1847- يىلى بىر پەرمان بىلەن چەكلەنگەن. 1926- يىلىدا مىللەتلەر جەمئىيىتى پۈتۈن دۇنيادا قۇللۇقنى چەكلىگەن، كېيىنچە بۇنى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ھەم بۇ ھۆكۈمنى ئىتىراپ قىلغان.
## مەنبەلەر
پەرىشتە (ئىسلام)

پەرىشتە (فارسچە: *فرشتە*، ئەرەبچە: *مَلَكْ* ياكى *ملاك‎‎*)، ئىسلام دىنىدا ئاللاھنىڭ ئەمرلىرىنى تەتبىقلاش بىلەن ۋەزىپىلەندۈرۈلگەن نۇردىن ياراتىلغان ئىلاھىي مەۋجۇداتتۇر. پەرىشتەلەرگە ئىمان ئىماننىڭ ئالتە شەرتىدىن بىرىدۇر. فەرستەلەر ئىنسانلاردىن، ئۆزلىرىگە جۈزئىي ئىرادە بېرىلمىگەن تەرەپلىرى بىلەن پەرقلىنىدۇ. ئىسلام دىنىغا كۆرە، پەرشتىلەر يېمەيدۇ ۋە ئىچمەيدۇ، جىنسىيەتلىرىمۇ يوقتۇر.

پەرىشتىلەر ئاسماندىمۇ، زېمىندىمۇ مەۋجۇتتۇر، ئۇلار نۇردىن يارىتىلغان بولۇپ، ئەر-ئايال دەپ ئايرىلمايدۇ. ئۇلارنىڭ سانى ئىنتايىن كۆپ. پەرىشتىلەر ھەر ۋاقىت ئاللاھنىڭ خىزمىتىنى قىلىشقا، ئەمرىنى بەجا كەلتۈرۈشكە تەييار تۇرىدۇ. ئاللاھ پەرىشتىلەرنى ئىنساننى يارىتىشتىن بۇرۇن ياراتقان، ئادەم ئەلەيھىسسلامنى ياراتقاندىن كېيىن، پەرىشتىلەرنى ھەزرىتى ئادەمگە سەجدە قىلىشقا بۇيرۇغان. پەرىشتىلەر يېمەيدۇ، ئىچمەيدۇ، ئۇخلىمايدۇ، ئۆلمەيدۇ، ياش قېرى دەپ ئايرىلمايدۇ، ئۇلارنىڭ ۋەزىپىسى ھەرخىل، ئۇلارنىڭ بەزىسى جەننەتكە مۇئەككەل، بەزىسى جەھەننەمگە مۇئەككەل ۋە بەزىسى ئاللاھنىڭ ئەرشىنى كۆتۈرۈپ تۇرۇشقا مۇئەككەل.

## تۆرت مەشھۇر پەرىشتە
پەرىشتەلەر ئىچىدە ھەر بىرىنىڭ ئايرىم بىر ۋەزىپىسى بولغان، ئارىسىدا چوڭ=كىچىك تەرتىبى بولمىغان مەشھۇر تۆرت پەرىشتە باردۇر، ئۇلار:
* جىبرىئىل (Gabriel)، ئىسلامدا ھەزرىتى جىبرىئىل ئەلەيھىسسالام ئاللاھتىن پەيغەمبەرلەرگە ۋەھيى ئېلىپ كېلىشكە، ئاللاھنىڭ ئەمىر ۋە چەكلەشلىرىنى بىلدۈرۈشكە مەسئۇل؛ ھەزرىتى جىبرىئىلغا "جەبرائىل"، "رۇھۇل ئەمىن"، "نامۇسى ئەكبەر" ھەم دېيىلىدۇر.
* مىكائىل (Michael) كىشىلەرنىڭ رىسقىنى يەتكۈزۈش ۋە ئاللاھنىڭ ئىرادەسى بىلەن ئالەمنى كۆزىتىشكە، تەبىئەت ھادىسىلىرىنى تەرتىپكە سېلىشقا، بۇ دۇنيادىكى ئىشلارنى باشقۇرۇشقا مەسئۇل؛
* ئەزرائىل(Azrael) ئاللاھ بەرگەن ئۆمۈرى پايانىغا يېتىپ، ئەجەلى كەلگەن كىشىلەرنىڭ رۇھىلىرىنى قەبز قىلىشقا مەسئۇل؛ مەلەكۇل مەۋۇت، يەئنى، ئۆلۈم پەرىشتەسى ئاتى ھەم بېرىلىدۇ.
* ئىسرافىل (Raphael) قىيامەت كۈنى،  سۇر چېلىشقا مەسئۇل. سۇر، يەنى كاناي، چېلىنغاندا، ئۆلگەنلەرنىڭ ھەممىسى تىرىلىپ، ئاللاھنىڭ سورىقىنى قوبۇل قىلىش ئۈچۈن مەھشەرگاھقا، يەنى مەيدانغا، جەم بولىدۇ.

## باشقا پەرىشتەلەر
* **كرامەن-كاتىبىنلەر:** كىشىلەرنىڭ ياخشى يامان ئەمەللىرىنى خاتىرىلەپ تۇرۇشقا مەسئۇل پەرىشتىلەر.
* **مۇنكىر-نەكىرلەر:** گۆردە تۇنجى سوراق قىلىشقا مەسئۇل پەرىشتەلەر.
* **رىزۋان:** جەننەتتىكى پەرىشتىلەرنىڭ باشلىقى.
* **مالىك:** جەھەننەمدىكى پەرىشتىلەرنىڭ كاتتىسى.
* **زەبانىيلەر:** جەھەننەمدىكى ئىشكەنجىگە مەسئۇل، سانى 19 دەپ بىلدۈرۈلگەن پەرىشتىلەر.
* ھەمەلەئى ئەرش: ئاللاھنىڭ ئەرش كۇرسىسىنى كۆتۈرگۈچى سەككىز مۇئەككەل پەرىشتەلەر.
* ھازىن: جەننەت ۋە جەھەننەمدە قاراۋۇل پەرىشتىلەر.
* مۇقەررەبۇن ۋە ئىللىيۇنلار: ئاللاھقا بەك يېقىن ۋە ئاللاھ نەزدىدە ئۈستۈن مەۋقىغە ئىگە پەرىشتەلەر.
* مۇئەققىبە: كىشىلەرنى قوغدىغۇچى پەرىشتە:

## قارالسۇن
* شەيتان
* جىن
## مەنبەلەر

تۈر:ئىسلام دىنى
تۈر:ئىسلام ئاتالغۇلىرى
دېدەك

thumb
**دېدەك** ياكى '''چۆرە''' ياكى '''جارىيە'''، ئايال خىزمەتچى، باشقا جاي ياكى ئەللەردىن بولاپ كېلىنگەن، ئەركىنلىكىدىن مەھرۇم قالدۇرۇلغان، ئېلىپ - سېتىشقا بولىدىغان، ھەرقانداق خۇسۇستا خوجىسىنىڭ ئىستەكلىرىگە مەھكۇم ياش ئايال. ئۇرۇشتا ئەسر قىلىنغان ئاياللار ئۈچۈن قاراۋاش ئىسمىمۇ قوللىنىلاتتى.

جارىيەلەرنىڭ خۇجايىنلىرىدىن بولغان ئوغۇللارى يەھۇدىي ۋە ئەرەبلەرگە ئوخشاش بەئزى قەۋىملەردە ئادەتتە قۇل دەپ قارالمايدۇ. ئىسلامىيەتتىن بۇرۇن ئەرەبلەردە كەڭ تارقالغان جارىيەلىك سېستىمىسى ئەرەبلەر ئىسلام بىلەن شەرەڧلەنگەندىن كېيىنمۇ دەۋام قىلغان، ئەمما قۇرئان جارىيەلەرنىڭ ھەق ۋە ھۇقۇقى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بەئزى ئەھۋاللارنى تۈزەتكەن. ئىسلام دۆلىتى ۋە ئوسمان تۈرك ئىمپېرىيسى دەۋرىدە 19. ئەسرنىڭ ئوتتۇرلىرىغىچە (1847) مەۋجۇد بىر سېستىما ئىدى. 

## قاراڭ
* قۇل
* قۇللۇق تۈزۈم
## مەنبەلەر
ئىسلام دۆلىتى

[link=https://tr.wikipedia.org/wiki/ھۆججەت:Islam_World.svg|thumb|350x350px|خەلقنىڭ كۆپچىلىكى مۇسۇلمان بولغان ئەللەر ئاراسىدا: ئىسلام دەۋلەتلەرى (قېنىق يېشىل)، ئىسلام رەسمىي دىن بولغان ئەللەر (ئوچۇق يېشىل)، ئەكسەرى مۇسۇلمان بولغان [ھاكىمىيەت بىلەن دىن ئايرىلغان|لائىك دۆلەتلەر (كۆك) ۋە باشقالار (تۇرۇنج)]]
**ئىسلام دۆلىتى** ياكى **ئىسلامىي دەۋلەت**، ئىسلامىي قانۇنلار (شەرىئەت) گە تايانغان دۆلەت شەكلىدۇر. ئىسلامىيەتنىڭ دەستلەپكى يىللىرىدىن ئېتىبارەن ئىسلام دۆلىتى دەپ ئاتالغان دەۋلەتلەر بولغاندۇر. بۇلارنىڭ تۇنجى ۋە ئەڭ مۇھىمى پەيغەمبەرىمىز ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام تامانىدىن قۇرۇلغان ۋە ۋاڧاتىدىن سوڭرە خەلىڧەلەر تامانىدىن باشقۇرۇلغان خىلاڧەت دەۋلەتىدۇر.

20. ئەسردە ئىسلام دەۋلەتى ئىڧادەسى يەنە بىر مەنا قازانغاندۇر. زامانەۋىي بىر ئىسلام دەۋلەتى ڧىكرى جامالىددىن ئاڧغانى، سەييىد ئەبۇل ئەئلا ئەل مەۋدۇدى، ئايەتۇللاھ رۇھۇللاھ ھۇمەينى، سەييىد قۇتۇب قاتارلىق ئىدېئولوگلار تامانىدىن ئىلگىرى سۈرۈلگەن ۋە تەشۋىق قىلىنغاندۇر.

## تارىخچە
تۇنجى ئىسلام دۆلىتى، مەدىنە كېلىشىمى بويىچە، ھەزرىتى مۇھەممەد س.ئە.ۋ باشقۇرۇشىدىكى مەدىنە شەھەر دەۋلەتىدۇر. ھەزرەت پەيغەمبەرنىڭ ۋاڧاتىدىن سوڭرە ئورنىغا دەسسىگەن خەلىڧەلەر دەۋلەنى باشقۇرۇشقا باشلىغان، ئىسلامنىڭ تارقىلىشى نەتىجەسىدە كەڭ رايونغا تارقالغاندۇر. 632-661 ئارىسىدىكى خۇلەڧائى راشىددىن تامانىدىن باشقۇرۇلغان دەۋلەت، 661-750 ئاراسىندا ئەمەۋىي خەلىڧەلىكى، 750-1258 ئاراسىندا ئىسە ئابباسىي خەلىڧىلىكى قاتارلىقلار بىردىن ئسلام دۆلىتىدۇر.

تۇنجى تۈركىي ئىسلام دەۋلەتى ئىسە قاراخانىيلار خانلىقى بولۇپ، تۈركلەر تارىختا نۇرغۇن چوڭ كىچىك شەرىئەت دۆلىتى قۇرغاندۇر. خارەزىمشاھلار دۆلىتى، غەزنەۋىيلەر دۆلىتى، دېھلى سۇلتانلىقى، بابۇر ئىمپېرىيسى، سەئىدىيە خانلىقى قاتارلقىلار.

## كۈنىمىز
ئىسلام دۆلىتى ئوقۇمى 20. ئەسردىن بۇرۇن قوللىنىلمىغان بولۇپ، بۇ ئوقۇمنىڭ ئوتتۇرىغا چىقىشى پاكىستانلىق يازغۇچى ئەبۇل ئەئلا ئەل مەۋدۇدى تامانىدىن دەپ قارىلىدۇ. بولۇپمۇ غەربكە ۋە مۇستەملىكەچىلىككە قارشى تۇيغۇنىڭ  بۇ پىكىرلەر ئايەتۇللاھ ھۇمەينىنى ۋە باشقا ئىسلامى ئىنقىلابچىلارنى تەئسىر ئاستىغا ئالىدۇ.

زامانەۋىي ئىسلام دەۋلەتلەرىنىڭ باشقۇرۇش شەكلى مۇنارخىيە ياكى جۇمھۇرىيەت بولىشى مۇمكىن. 1933- يىلى 12- نويابىر قەشقەردە تۇنجى ئىسلام جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغان بولۇپ شەرقىي تۈركىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى دەپ ئاتالغان. 86 كۈن مەۋجۇت قالغاندىن سوڭرە، تۇنگانلارنىڭ ھۇجۇملىرى بىلەن مۇنقەرز بولغان. بۇگۈن بەش دۆلەت (ئافغانىستان، پاكىستان، ماۋرىتانىيە، ئىران، گامبىيە) رەسمىي شەكىلدە دۆلەت نامىدا ئىسلام جۇمھۇرىيەتى دەپ ئاتالماقتا (م: ئاڧغانىستان ئىسلام جۇمھۇرىيىتى). بۇنىڭغا قارشى، برۇنېي، قاتار، ئۇممان ۋە سەئۇدى ئەرەبىستان ئىسلامىي مونارخىيلەرگە ئۈلگە سۈپىتىدە كۆرسىتلىدۇ.

## قاراڭ
* ئىسلام ئەللەرى

## مەنبەلەر
مېسسوپوتامىيە

link=https://ug.wikipedia.org/wiki/%DA%BE%DB%86%D8%AC%D8%AC%DB%95%D8%AA:Karte_Mesopotamien.png|thumb|321x321px|مېسسوپوتامىيەنىڭ خەرىتىدىكى ئورنى
**مېسسوپوتامىيە** (قەدىم يۇنان: Μεσοποταμία \*Mesopotamia\ئىككى دەريا ئارىسىدىكى رايون*؛ سۈرىيانىچە:  ܒܹܝܬܼ ܢܲܗܪ̈ܝܼܢ\بەيت نەھرى\ *دەريالار ئۆلكىسى*)، ئوتتۇرا شەرقتە، دەجىلە ۋە ڧىرات دەريالىرى ئوتتۇرىسىدا قالغان رايون. مېسسوپوتامىيە كۈنىمىزدە ئىراق، شىمالدا سۈرىيە، شەرقىي جەنۇبىي ئاناتولىيە ۋە غەربىي جەنۇبىيدا ئىران توپراقلىرىدىن تەشكىل تاپماقتا. بۈيۈك قىسمى بۇگۈنكى ئىراقنىڭ چىگرىسى ئىچىدە قالغان رايون، تارىختا نۇرغۇن مەدەنىيەتنىڭ بۆشۈكى بولغان. مېسسوپوتامىيەدە يەر ئالغان شەھەرلەر داۋاملىق كېڭەيمەكتە. شۇنداقلا بۇ رايوندا كۆپ مىقداردا نېفىت چىقىدۇ.

مېسسوپوتامىيە، بەئزى مەنبەلەردە *مەدەنىيەتلەرنىڭ بۆشۈكى* دەپ ئاتالماقتا. بەرىكەتلىك توپراقلارى ۋە ئۇيغۇن ئىقلىم شەرتلىرى سەبەبى بىلەن ناھايىتى كۆھنە زامانلاردىن بېرى ئولتۇراق ھاياتقا سەھنە بولغان ۋە نۇرغۇن ئىستىلاغا دۇچ كەلگەن. بىلىنگەن تۇنجى ساۋادلىق توپلۇقلار ياشىغان رايوندا نۇرغۇن مەدەنىيەت تەرەققىي قىلغان. مېسسوپوتامىيە سومېر، بابىل، ئاسۇر، ئەقەد ۋە ئەلام قاتارلىق ئەڭ كۆھنە ۋە بۈيۈك مەدەنىيەتلەر توغۇلغان ۋە تەرەققىي قىلغان يەردۇر.

ھېچقاچان مېسسوپوتامىيە دەپ ئاتالغان ئېنىق بىر سىياسىي مەۋجۇدىيەت بولمىغاندەك ئېنىق بىر ئىدارىي رايون ھەم بولمىغان. ئاددىي مەنىدە يۇنان مۇئەررىخلىرى بۇ رايوننى ئىپادىلەش ئۈچۈن بۇ ئىسىمنى قوللانغاندۇر.

## مەنبەلەر
ۋىلايەت

**ۋىلايەت** (خەنزۇچە: 专区\地区) جۇڭگونىڭ ئۆلكە، ئاپتونوم رايونلىرىدىكى بىر نەچچە ناھىيە\ئاپتونوم ناھىيە، شەھەرلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالغان مەمورىي رايون: قەشقەر ۋىلايىتى، ئاقسۇ ۋىلايىتى، ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابى دېگەندەك.

## مەۋجۇت ۋىلايەتلەر

## ئەمەلدىن قالدۇرۇلغان ۋىلايەتلەر

## مەنبەلەر
ئاپتونوم رايون

**ئاپتونوم رايون** \**ئۆزئەرك رايون** (رۇسچە: автономный округ، خەنزۇچە:自治区) بىر تۈرلۈك مەمورىي رايون تۈرى. بىر دۆلەتنىڭ ئاپتونوم رايونى، يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ ئىچكى ئىشلەرىدە باشقا تەڭ دەرىجىلىك مەمورىي رايونلارغا نىسبەتەن ئۆىگە خاس مۇستەقىل بوشلۇققا ئىگە بولىدۇ. چوقۇم بولماسلىق بىلەن بىرگە ئادەتتە، ئاپتونوم رايون تەشكىل قىلىنىشى، مەئلۇم دائىرىدە توپلىشىپ ياشىغان بىر بودۇن (خەلق) نىڭ دۆلەت ئىچىدە ئاز سانلىق ھالدا بولىشىدىن، ياكى باشقىمۇ تەقەززالار بولىشى مۇمكىن، مەسىلەن، مەئلۇم دۆلەتنىڭ بىر قىسىم توپرىقى بۈيۈك توپراق پارچىسىدىن ئۇزاق ياكى ئايرىلىپ تۇرغان ئەھۋال ئاستىدا ھەم ئاپتونوم رايون تەشكىل قىلىنىدۇ. (مەسىلەن، ئەزەربەيجان جۇمھۇرىيىتى نەخچىۋان ئاپتونوم جۇمھۇرىيىتى دېگەندەك).

## دۇنيا ئەللىرىدىكى ئاپتونوم رايونلار

## مەنبەلەر
ئۇيغۇر ئېلىپبەسى

thumb|ئەسكەرتىش: 1. ئەگەر «Öö, Üü, Éé» لارنى كىرگۈزۈشكە ئىمكان بولمىغاندا، UKY بەلگىلىمىسىگە ئاساسەن ماس ھالدا «Oo, Uu, Ee» لارنى ئىشلىتىشكە بولىدۇ.
**ئۇيغۇر ئېلىپبەسى**، تۈركىي تىللىق خەلقلەردىن بولغان ئۇيغۇرلارنىڭ تارىختىن بۇيان ھۆججەت، ۋەسىقە، تارىخىي ۋە ئەدەبىي ئەسەرلەرنى خاتىرلەشتە قوللانغان يېزىقلار بولۇپ، ئۇيغۇرلار 

ئوخشىمىغان تارىخى دەۋىرلەردە ئوخشىمىغان يېزىقلار ئىشلەتكەن بولۇپ، ئۇلار تۈرك - رۇنىك يېزىقى، قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى، خاقانىيە ئۇيغۇر يېزىقى، چاغاتاي ئۇيغۇر يېزىقى، ئۇيغۇر كونا يېزىقى ۋە ئۇيغۇر يېڭى يېزىقى، ئۇيغۇر كرىل يېزىقى (قازاقىستان ۋە ئوتتۇرا ئاسىيا) قاتارلىقلار.

بۇگۈن ئۇيغۇرلار سەككىز سوزۇق تاۋۇش ۋە 24 ئۈزۈك تاۋۇشتىن ئىبارەت بىر ئېلىپبە قوللانماقتا. شۇنىڭ بىلەن بىرگە ئۇيغۇرلار ئۈچ خىل يېزىق شەكلى قوللانماقتا.
* ئەرەب ھەرىپلىرى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر كونا يېزىقى (UEY)
* لاتىن ھەرپلىرى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى (ULY)
* كرىل ھەرپلىرى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر كرىل يېزىقى (USY)
بۇلاردىن باشقا 20- ئەسرنىڭ 60- يىللىرىدىن 80- يىللىرىغىچە ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونىدا قوللىنىلغان پىنيىن ئاساسىدىكى ئۇيغۇر يېڭى يېزىقى (Uyƣur Yengi Yeziⱪi \ UYY)، ئاللىبۇرۇن ئەمەلدىن قالدۇرۇلغان.

## ئېلىپبە جەدۋىلى
ھازىر قوللىنىۋاتقان ئۇيغۇر يېزىقى جەمئىي 32 ھەرپتىن تەركىب تاپقان بولۇپ، ئۇلارنىڭ سەككىزى سوزۇق تاۋۇشنى، 24 ى ئۈزۈك تاۋۇشنى ئىپادىلەيدۇ.

* سوزۇق تاۋۇشلارنىڭ بېشىدا كېلىدىغان "ﺋ" باردۇر.

## مەنبەلەر

تۈر:تۈركىي تىللار
تۈر:ئەرەب ئېلىپبەسى
تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى
تۈر: ئۇيغۇر
خاقانىيە ئۇيغۇر يېزىقى

link=https://ug.wikipedia.org/wiki/%DA%BE%DB%86%D8%AC%D8%AC%DB%95%D8%AA:Ug_script_005.jpg|thumb|350x350px|خاقانىيە دەۋرىدە قوبۇل قىلىنغان ئەرەب ھەرپلىرى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر يېزىقى
ئىسلام دىنىنىڭ قاراخانىيلار تەرىپىدىن قوبۇل قىلىنىپ، ئۇيغۇرلار ئارىسىدا تارقىلىشىغا ئەگىشىپ، ئىسلام دىنىنىڭ ۋاسىتىسى بىلەن ئەرەب يېزىقى قوبۇل قىلىنىپ، پەيدىنپەي قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقىنىڭ ئورنىنى ئىگىلىدى. شۇنىڭ بىلەن قەدىمكى ئۇيغۇر يېزىقى تەدرىجىي ئەمەلدىن قالدۇرۇلۇشقا باشلىدى. 10- ئەسىرنىڭ ئاخىرىغا كەلگەندە، ئەرەب يېزىقى جەنۇبىي شىنجاڭ رايونى، جۈملىدىن ئوتتۇرا ئاسىيا رايونى، بويىچە ئومۇميۈزلۈك قوللىنىلىشقا باشلىدى. ئەرەب يېزىقى دەسلەپتە مۇقەددەس يېزىق دەپ قارىلىپ 10- ئەسىردىن 12- ئەسىرگىچە ھېچقانداق ئۆزگەرتىش كىرگۈزۈلمەي ئۈزۈك تاۋۇش ھەرپلىرىنىڭ ئۈستىگە

link=https://ug.wikipedia.org/wiki/%DA%BE%DB%86%D8%AC%D8%AC%DB%95%D8%AA:Ug_script_003.jpg|center|thumb|600x600px

قاتارلىق شەرتلىك بەلگىلەر ئەرەب تىلىدىن، كىرگەن سۆزلەرنىلا يېزىشتا ئىشلىتىلمەي ھەتتا ئۇيغۇر تىلىغا خاس سۆزلەرنى يېزىشتىمۇ ئىشلىتىلگەن. مەسىلەن:

link=https://ug.wikipedia.org/wiki/%DA%BE%DB%86%D8%AC%D8%AC%DB%95%D8%AA:Ug_script_004.jpg|center|thumb|600x600px

ئۇلۇغ ئالىم مەھمۇد كاشىغەرى 11- ئەسىردە ئۇيغۇر تىلىنى ئەرەبلەرگە تونۇتۇش ئۈچۈن «تۈركىي تىللار دىۋانى» نى يۇقىرىقى مىساللاردا يېزىلغاندەك ئەرەب ھەرپلىرى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر يېزىقىدا يازغان. ئەرەب يېزىقى ئومۇمەن ئۈزۈك تاۋۇشلارنى ئاساس قىلغان يېزىق بولغاچقا، ئۇيغۇر تىلىنىڭ خۇسۇسىيىتىگە ئۇيغۇن كەلمەيتتى. شۇنىڭ ئۈچۈن بۇ يېزىق 12- ئەسىرنىڭ ئاخىرى 13- ئەسىرنىڭ باشلىرىدا قىسمەن ئىسلاھ قىلىنىپ، ئەرەب تىلىغا خاس شەرتلىك بەلگىلەر ئېلىپ تاشلىنىپ قەدەممۇ قەدەم ئۇيغۇر تىلىنىڭ فونېتىكىلىق خۇسۇسىيەتلىرىگە يېقىنلاشتۇرۇلدى. ئەرەب ھەرپلىرى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر يېزىقى 30 ھەرپ ۋە بىر قانچە شەرتلىك بەلگىلەردىن ئىبارەت بولۇپ، ھەرپلەر باش، ئوتتۇرا، ئاخىرقى شەكىل ھەم ئايرىم شەكىل قاتارلىق بىر قانچە خىل شەكىلگە ئىگە. ئۇيغۇرلار بۇ يېزىقنى قوللانغان مەزگىللەردە يېزىلغان مەدەنىي يادىكارلىقلار خېلى كۆپ بولۇپ، بۇلارنىڭ ۋەكىللىك خاراكتېرغا ئىگىلىرى تۆۋەندىكىچە:
* 1. دىۋانۇ لۇغەتىت تۈرك (تۈركىي تىللار دىۋانى).
* 2. قۇتادغۇ بىلىك (پەرغانە، قاھىرە نۇسخىلىرى).
* 3. قۇرئان تەپسىرى.
* 4. قىسسەسۇل ئەنبىيا.
* 5. ئەتەبەتۇل ھاقايىق (C نۇسخا).
* 6. ھېكمەت (ئەھمەد يەسەۋىنىڭ).
* 7. گاۋچاڭ مەھكىمىسى پۈتۈكلىرى.
## مەنبەلەر
ئە

thumb
thumb
**<big>ئە</big>** (/ɛ/~/æ/) ھەرىپى ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ ئىككىنچى ھەرپى ۋە سەككىز سوزۇق تاۋۇشنىڭ بىرىدۇر. يېزىلغىنىدەك ئوقۇلىدۇ. 
* يۈك. پىئېللارنىڭ ئاخىرىغا قوشۇلۇپ تەكىتلەشنى بىلدۈرىدۇ:  
كۆر+ە=كۆرە؛ ياز+ە=يازە، ماڭ+ە=ماڭە! 
* تۇرغۇن سۆزلەردىن پىئېل ياسايدىغان قوشۇمچە:  
تۈن+ە= تۈنە؛ كۈچ+ە=كۈچە؛ تۈز+ە=تۈزە

## ئوقۇلىشى
ئە ھەرىپىنىڭ تەلەففۇزى خەلقئارالىق ترانسكرېپسىيە بويىچە (/ɛ/~/æ/)؛ م: ئەردەم (Erdem)، ئەنئەنە (En`ene)؛ يېزىلغىنىدەك ئوقۇلىدۇ.

## تۈرلىنىشى
ئە ھەرىپى ھەم لەۋلەشمىگەن ھەم تىل ئارقا سوزۇق تاۋۇشتۇر.

## يېزىلىشى
ئاۋۋال ئوڭدىن سولغا ئاساسىي گەۋدە (ىە) سوڭرە يوقرىدىن تۆۋەنگە ھەمزە (ء) يېزىلىدۇ. پەقەت ئوتتۇرا ئە (ە) سولدىن ئوڭغا يېزىلىدۇ.

## باشقا ئەلىفبەلەردە:
لاتىن: E

رۇس: E

## مەنبە

## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر كونا يېزىقى
تۈر:سوزۇق تاۋۇشلار
ئې

thumb
ئې (/e/)؛ ةئززددطةش. دم.ذذمط

رءزد ھەرىپى ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ 30. ھەرپى ۋە سەككىز سوزۇق تاۋۇشنىڭ بىرىدۇر.  
* ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ 24 ئۈزۈك تاۋۇشىنىڭ ھەر بىرىنىڭ ئارقىسىغا ئې ھەپى قوشۇلۇپ تەلەففۇز قىلىنىدۇ. 
مەسىلەن: بې، پې، تې، جې، چې... دېگەندەك.

## ئوقۇلىشى
ئې ھەرىپىنىڭ تەلەففۇزى خەلقئارالىق ترانسكرېپسىيە بويىچە (/e/) دۇر. 

م: ئېيىق (Ëyiq)، ئېرىق (Ëriq)؛ 

يېزىلغىنىدەك ئوقۇلىدۇ.

## تۈرلىنىشى
ئې ھەرىپى ھەم لەۋلەشمىگەن ھەم تىل ئارقا سوزۇق تاۋۇشتۇر.
 0&9%ص
## يېزىلىشى
ئاۋۋال ئوڭدىن سولغا ئاساسىي گەۋدە (ىى) سوڭرە يوقرىدىن تۆۋەنگە ھەمزە (ء) يېزىلىدۇ. ئاندىن سوڭرە ئاستىدىكى ئىككى تىك چىكىت نەۋبەت بىلەن يوقىرىدىن تۆۋەنگە قويىلىدۇ. 

ئې ھەرپىنىڭ كەلىمە ئارىسىدا ئوخشىمىغان ئورۇنلاردا، توغرا ۋە ئۆلچەملىك تەلەففۇز قىلىنىش ئىھتىياجى بىلەن سەككىز تۈرلۈك يېزىلىشى باردۇر. 

## باشقا ئەلىفبەلەردە:
لاتىن: Ë

رۇس: E

## مەنبە





## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر كونا يېزىقى
تۈر:سوزۇق تاۋۇشلار
ھۈسەيىن بىن ئەلى

thumb
**ھەزىتى ھۈسەين** ياكى **ھۈسەيىن بىن ئەلى** (ئەرەبچە: الْحُسَيْنُ بنُ عَلِيِّ بنِ أَبِي طَالِبٍ بنِ عَبْدِ المُطَّلِبِ، ڧارسچە: **حسین بن علی**، ئازەرىيىچە: **Hüseyn ibn Əli** ) ئەلھۈسەين ئىبنى ئەلى ئىبنى ئەبى تالىب ئەلھاشىمىي ئەلقۇرەشىي (ئەبۇ ئابدۇللاھ). (تو. ھ. 4 – ھ. 61 /م. 626 — ئۆ. 10 ئوغۇز 680)، ئىسلام پەيغەمبەرى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ قىزى ھەزرىتى ڧاتىمەدىن توغۇلغان نەبىرەسىدۇر. ئاتىسى پەيغەمبەرىمىزنىڭ نەۋرە ئىسىنى، خۇلەڧائى راشىدىننىڭ تۆرتىنچىسى ھەزرىتى ئەلى ر.ئە ئېرۇر. ئون ئىككى ئىمامنىڭ 3. سى بولغان ھز. ھۈسەيىن بىن ئەلى بىن ئەبى تالىب، ئىسلام دۆلىتىنىڭ بىر ئەمەۋىي سەلتەنەتىگە ئايلىنىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئالىش ئۈچۈن ئۈچۈن مۇجادىلە ئالىپ بارغان ۋە ئەمەۋىيلەر تامانىدىن ئۆلدۈرۈلگەندۇر. پۇشتىدىن كەلگەنلەر ھۈسەينىي ياكى سەييىد دەپ ئاتىلىدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئەھلى بەيت
تۈر:ساھابەلەر
تۈر:تارىخىي شەخسلەر
تۈر:ساجىيە ئىسلام تەتقىقات مەركىزى
كرىل ئۇيغۇر يېزىقى

**كرىل ئۇيغۇر يېزىقى** (**Кирил Уйғур Йезиқи**) ياكى سلاۋىيان ئۇيغۇر يېزىقى، كرىل ئەلىفبەسى ئاساسىدا ئىخترا قىلىنغان ئۇيغۇر يېزىقى. ئاساسلىقى سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى ئەللىرىدە ياشىغۇچى ئۇيغۇرلار تەرىپىدىن قوللىنىلىدۇ. تەخمىنەن  بىر مىلىيون قەدەر كىشى بۇ يېزىقنى قوللىنىدۇ.

ئەرەپ ھەرىپلىرى ئاساسىدىكى ئۇيغۇر كونا يېزىقىدىكى 32 ھەرپتىن باشقا  قاتارلىق رۇس ئېلىپبەسىگە خاس ھەرپلەر بولۇپ، باسما نۇسخا ۋە قوليازما نۇسخىلار پەرقلىقتۇر.

## ئېلىپبە جەدۋىلى

## كرىل ئۇيغۇر يېزىقى
Һәммә адәм затидинла әркин, иззәт-һөрмәт вә һоқуқта баббаравәр болуп туғулған. Улар әқилғә вә виджданға игә һәмдә бир-биригә қериндашлиқ мунасивитигә хаш рох билән му’амилә қилиши керәк.

## مەنبەلەر

تۈر: ئۇيغۇر
ئو

thumb
**<sub><big>ئو</big></sub>** (/o/) ھەرىپى ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ 25. ھەرپى ۋە سەككىز سوزۇق تاۋۇشنىڭ بىرىدۇر. يېزىلغىنىدەك ئوقۇلىدۇ. 

ئو ھەرىفى ئەرەبچىدىكى «و» (ۋاۋ) ھەرىپىدىن كەلمەكتە. لېكىن ئوقۇلىشى ئەرەبچىدىن فەرقلىق بولۇپ، تەلەففۇزى ئىنگلىزچە «O» ھەرىپى بىلەن ئوخشاشتۇر. 

ئو ھەرىپى ھەم لەۋلەشمىگەن ھەم تىل ئارقا سوزۇق تاۋۇشتۇر. 
يېزىلىشى ئاۋۋال ئوڭدىن سولغا ئاساسىي گەۋدە (ىو) سوڭرە يوقرىدىن تۆۋەنگە ھەمزە (ء) يېزىلىدۇ. 

باشقا ئەلىفبەلەردە:

لاتىن: O

رۇس: O
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر كونا يېزىقى
تۈر:سوزۇق تاۋۇشلار
ئۇ

ئۇ (/u/)؛ 
* ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ 26. ھەرپى ۋە سەككىز سوزۇق تاۋۇشنىڭ بىرىدۇر. 
يېزىلغىنىدەك ئوقۇلىدۇ.

## مەنبە

## مەنبەلەر
چاۋشىيەن يېرىم ئارىلى

**چاۋشىيەن يېرىم ئارىلى** ياكى كورىيە يېرىم ئارىلى دەپمۇ ئاتىلىدۇ، ئۇ شەرقىي ئاسىياغا جايلاشقان بىر يېرىم ئارالدۇر. ئاسىيا قىتئەسىنىڭ تېنچ ئوكياننىڭ ئىچىگە تەخمىنەن 684 مىل (1100 كلومېتر) جەنۇبقا ئۇزانماقتا. شەرقتە ياپون دېڭىزى ۋە غەربتە خۇاڭخەي بىلەن قاپلىنىپ تۇرىدۇ، كورىيە بوغۇزى بۇ ئىكى دېڭىزنى بىر بىرىگە باغلايدۇ.

چاۋشىيەن يېرىم ئارىلىنىڭ ئەڭ شىمالىدىكى چاڭبەيشەن تاغلىرىنىڭ ئەڭ ئىگىز نوقتىسى 2744 مېتىر بولۇپ، يېرىم ئارالنىڭ ئەڭ ئىگىز نوقتىسىدۇر.

يېرىم ئارالنىڭ يەر مەيدانى توپلام 220,847 كلومېتر2 بولۇپ، 38° پارالىلنىڭ شىمالىدىكى 120,540 كلومېتر2لىق قىسمى چاۋشىيەن دېموكراتىك جۇمھۇرىيىتى، جەنۇبتىكى 100،210 كلومېتر2لىق قىسمى كورىيە جۇمھۇرىيىتى توپراقلىرىدۇر.

يېرىم ئارالدىكى ئىككى دۆلەتنىڭ رەسمىي تىلى كورىيەچەدۇر.
## مەنبەلەر

تۈر:دۆلەتلەر
تۈر:شەرقىي ئاسىيا
ئىسلامدىكى بەش پەرز

**ئىسلامدىكى بەش پەرز**،  ئىسلام دىنىدا مۇسۇلمانلارنىڭ ئاللاھقا بويسۇنۇشى ئۈچۈن بەلگىلەنگەن دىنىي مەجبۇرىيەتلەردۇر. «ئېتىقادنىڭ تۈۋرۈكى» دەپ ئاتالغان بەش پەرز ئىسلام دىنىنىڭ تۈپ مەجبۇرىيەتلىرىدۇر:
# شاھادەت ئېيتىش(ئىمان ئېيتىپ مۇسۇلمان بولۇش)؛
# ھەر كۈنى بەش ۋاق ناماز ئوقۇش؛
# يىلدا بىر قېتىم زاكات بېرىش؛
# يىلدا بىر ئاي رامىزان روزىسى تۇتۇش؛
# ئىقتىسادىي شارائىتى يار بەرسە ئۆمرىدە بىر قېتىم ھەج قىلىش.
مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ئەمەلىيەتكە ئىنتايىن ئەھمىيەت بېرەتتى، ئۇ ئورۇنلىغىلى بولمايدىغان ئىشلارنى دىنىي ئەمەل قىلىپ بەلگىلىگەن ئەمەس، تېگىگە يەتكىلى بولمايدىغان چۈشىنىكسىز ئەقىدىلەرنى ئوتتۇرىغا قويغانمۇ ئەمەس.

**شاھادەت ئېيتىش:** **لائىلاھە ئىللەللاھۇ، مۇھەممەدىن رەسۇلۇللاھ** *(بىر ئاللاھتىن باشقا ئىلاھ يوق، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ئالاھنىڭ ئەلچىسىدۇر)* دەپ ئىمان ئېيتىپ مۇسۇلمان بولۇش. **ئەشھەدۇ ئەن لائىلاھە ئىللەللاھۇ، ۋە ئەشھەدۇ ئەننە مۇھەممەدىن رەسۇلۇھۇ** *(گۇۋاھلىق بېرىمەنكى، ئاللاھ تەئالادىن باشقا  ھېچ مەبۇد بەرھەق يوقتۇر، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ئاللاھ تەئالانىڭ بەندىسى ۋە بەرھەق پەيغەمبىرىدۇر)* دەپ گۇۋاھلىق بېرىش.

**[[زاكات ۋە سەدىقە|زاكات ۋە سەدىقە:]]** زاكات ھۆكۈمەت ئالىدىغان باج ئەمەس، خالىغاندا بېرىدىغان سەدىقە ئەمەس، بەلكى ئاللاھنىڭ ئەمرى. ”زاكات“ ئەرەبچە سۆز بولۇپ، مەنىسى ”پاكلاشتۇرۇش“ دېگەنلىك بولىدۇ. مۈلۈكدارلار ئاللاھ ئىلتىپات قىلغان مال-مۈلكىنىڭ بىر قىسمىنى ئاجرىتىپ يوقسۇللارنى ئۇنىڭدىن بەھرىمەن قىلغاندىلا، ئاندىن ئۆزىنىڭ مال-مۈلكىنى پاكلاشتۇرۇپ ئۇنى ئىگىلەش ۋە ئۇنىڭدىن بەھرىمەن بولۇشنىڭ ئالدىنقى شەرتىگە ئىگە بولالايدۇ. زاكات ئارقىلىق مال- مۈلۈك پاكلىشىدۇ. بەلگىلىمە بويىچە، زاكات ئۆز تۇرمۇشىدىن ئېشىنغان مۈلۈكنىڭ %2.5  (40\1) بويىچە يىلدا بىر قېتىم بېرىلىدۇ. ھەرقانداق پايدا كەلتۈرىدىغان مۈلۈكلەر، مەسىلەن چارۋا- مال، تېرىلغۇ يەر، باغ- ۋاران، ئۆي-مۈلۈك قاتارلىقلارمۇ باھاغا سۇندۇرۇلۇپ، يۇقىرىقى پىرسەنت بويىچە زاكات بېرىلىدۇ. زاكات ئىسلام دىنىدىكى بەش پەرزنىڭ بىرى بولغاچقا، مۇسۇلمانلارنىڭ ئادا قىلىشى شەرت بولغان دىنىي مەجبۇرىيەت. ئادەتتىكى سەدىقە بولسا ئۆز ۋىجدانىغا ئاساسەن بېرىدىغان ساۋابلىق ھەرىكەتتۇر .  ”سەدىقە“ دېگەن بۇ ئەرەبچە سۆز ”راستچىللىق“، ”سەمىمىيلىك“ دېگەن مەنىلەرنى بىلدۈرەتتى. كېيىن ساداقەتمەنلىكنىڭ مۇھىم مەجبۇرىيىتى بولغان سەدىقىنى بىلدۈرىدىغان بولدى.

## مەنبەلەر

تۈر:ئىسلام دىنى
تۈر:ئىسلام ئاتالغۇلىرى
كورىيە گېربى

alt=كورىيە جۇمھرىيىتى دۆلەت گېربى|thumb|250x250px|1963- يىل قەبۇل قىلىنغان كورىيە گېربى
كورىيە جۇمھۇرىيىتى دۆلەت گېربى (كورىيەچە: 대한민국의 국장)، مىللىي بايراقىغا ئوخشاش تېگى ئاق گېربدا مۇزەككەر ۋە مۇئەننەس سېموۋۇلى بىلەن بىللە 5 بەرگلىك مەشھۇر كورىيە گۈلى باردۇر. ئاستىدا كورىيەچە دۆلەتنىڭ ئاساسىي قانۇندىكى ئىسمى بولمىش بۈيۈك كورىيە جۇمھۇرىيىتى (كورىيەچە: 대한민국) دەپ يېزىلغان.

## قاراڭ
كورىيە جۇمھۇرىيىتى

كورىيە بايرىقى
تۈر:شەرقىي ئاسىيا
تۈر:دۆلەت گېربى
كورىيە بايرىقى

thumb|259x259px|كورىيە جۇمھۇرىيىتى بايرىقى
كورىيە جۇمھۇرىيىتىنىڭ رەسمىي مىللىي بايرىقى **تېگىكى** چاۋشيەن پادىشاھلىقى دەۋرىدىلا ئۆزلەشتۈرۈلگەن بولۇپ، ئىسمىنى تەڭداش ۋە نۇقسانسىز بىر تەڭپۇڭلۇق بىلەن ئىككىگە بۆلگەن ئوتتۇرىسىكى تويىنىزىم چەمبىرىكىدىن ئالماقتا. بۇ ئىشارەت بىر بىرىگە قارىمۇ قارشى بولغان ئەمما قۇسۇرسىز ئۇيۇشقان ۋە تەڭپۇڭ بولغان كائىنات كۈچلىرىنىڭ سىموۋۇلى بولغان ئىككى زىت قۇتۇپتىن تەشكىل تاپىدۇ: مۇزەككەر ۋە مۇئەننەس. ئۈستىدىكى قىزىل قىسمى مۇئەننەس، ئاستىدىكى كۆك قىسمى بولسا مۇزەككەر ئېرۇر. 

بايراقنىڭ تۆرت بۇرجىسىدىكى ئۈچلۈك سىزىقلار قارىمۇقارشىلىق ۋە ماسلىشىشچانلىقنى بىلدۈرىدۇ. سول ئۈست بۇرجىدىكى كېسكسىز سىزىقلار جەننەت ۋە سامانى، ئوڭ ئۈست بۇرجىدىكى ئىككى كېسىكلىك سىزىق ئوتتۇرسىدىكى كېسىكسىز سىزىق سۇنى، سول ئاست بۇرجىدىكى ئىككى كېسىكسىز سىزىق ئارىسىكى كېسىك سىزىق ئوتنى، ئوڭ ئاست بۇرجىدىكى كېسىكلىك سىزىقلار بولسا يەر يۈزىنى تەمسىل قىلۇر. بايراقنىڭ ئاق تېگى، كورىيە خەلقىنىڭ پاك-پاكىزلىقىنى ۋە تېنچلىق سۆيەر خاسلىقىنى بىلدۈرىدۇ.

بايراقنىڭ تامامى، كورىيە خەلقىنىڭ كائىنات بىلەن ماسلىشىش ئىچىدە ياشاش پرېنسىپىنى بىلدۈرىدۇ.  

## قاراڭ
كورىيە گېربى
## مەنبەلەر

تۈر:شەرقىي ئاسىيا
پەرەڭگۈل

thumb
**پەرەڭگۈل** ياكى **ھىندى پەرەڭگۈلى** (*Hibiscus syriacus*)، تۈگمىگۈل ئائىلىسىدىن، يوپۇرماق تاشلايدىغان چاتقال ياكى كىچىك دەرەخ؛ مۇسۇ خىل ئۆسۈملۈكنىڭ گۈلى.
## مەنبەلەر
ئەل مۇستەنسىر

ئابباسىيلار سۇلالىسىنىڭ خەلىپىسى مۇستەنسىر بىللاھ ئەلئابباسى (ئەرەبچە:أبو جعفر المسنتصر بالله المنصور بن محمد الظاهر) (مىلادىيە 1226-يىلىدىن 1242-يىلىغىچە سەلتەنەت سۈرگەن) ئىلىم-پەن ۋە مەدەنىيەت-مائارىپقا ناھايىتى كۆڭۈل بۆلىدىغان خەلىپىلەردىن بىرى بولۇپ، ئۇ ھاكىمىيەت يۈرگۈزگەن 17 يىل ئىچىدە سىياسىي ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتە ناھايىتى ياخشى ۋەزىيەت مەيدانغا كەلگەن، 

باغدادتىكى مۇستەنسىرىييە مەدرىسەسى ئۇنىڭ قوللىشى ۋە ئىقتىسادىي ياردىمىدە مىلادىيە 1227-يىلى قۇرۇلۇشقا باشلىغان، قۇرۇلۇشقا جەمئىي 700 مىڭ دىنار سەرپ قىلىنغان، 

مىلادىيە 1233-يىلى 4-ئايدا مەزكۇر مەدرىسەنىڭ ئېچىلىش مۇراسىمى داغدۇغىلىق ئۆتكۈزۈلگەن، مۇراسىمغا مىڭدىن ئارتۇق قوي سويۇلۇپ، ھەرخىل يېمەكلىكلەر ۋە مېۋە-چېۋىلەر تىزىلىپ ناھايىتى چوڭ زىياپەت سورۇنى ھازىرلانغان.

## مەنبەلەر
ئۆ

ئۆ (/ø/)؛ 
* ئۇيغۇر ئېلىپبەسىنىڭ 27. ھەرپى ۋە سەككىز سوزۇق تاۋۇشنىڭ بىرىدۇر. يېزىلغىنىدەك ئوقۇلىدۇ.
يېزىلغىنىدەك ئوقۇلىدۇ.

## مەنبە

## مەنبەلەر
نىزامۇلمۈلك

نىزامۇلمۈلك (ڧارسچە: نظام الملك)، ئەسلى ئىسمى قۋامۇددىن ئەبۇ ئەلى ھاسان بىن ئەلى بىن ئىسھاق ئەت تۇسى (**قوام الدين أبو علي الحسين بن علي بن إسحاق بن العباس الطوسي**) (تو. 1018-يىل 10- ئۈمىد — 1092- يىل 14- ئوغۇز) سالجۇقىلار سۇلالىسىنىڭ مەشھۇر سىياسىئونى، ئىسلام ئىلىم-مەدەنىيىتىنىڭ كۈچلۈك مەدەتكارى بولۇپ، ئىراننىڭ تۇس شەھىرىدە تۇغۇلغان. 

ئۇ ئەينى ۋاقىتتىكى ئالىملاردىن ئۆمەر ھەييام ۋە ھەسەن ئىبنى ساباھلار بىلەن قەدىناس دوست ئىدى. ئۇ مول بىلىملىك زات بولۇپ، ئىلمى كالام، ئىلمى تارىخ، ئەدەبىيات، ئاسترونومىيە بىلىملىرىگە كامىل، پارس، ئەرەب تىللىرىغا مۇكەممەل ئىدى. ئۇ مائارىپ ئىشلىرىنى تەرەققىي قىلدۇرۇشقا، ئىسلام مەدەنىيىتىنى تارقىتىشقا، ئىلمىي تەتقىقاتنى يۈكسەلدۈرۈشكە، ھەر خىل ئىلىم-پەننى روناق تاپقۇزۇشقا ئىنتايىن ئەھمىيەت بەرگەنىدى. نىزامىيە مەدرىسەنىڭ تەسىس قىلىنىشى ئۇنىڭ ئىلىم-پەن ۋە مائارىپقا ئەھمىيەت بەرگەنلىكىنىڭ بىر نامايەندىسى ھېسابلىنىدۇ. مەزكۇر مەدرىسەنى تەسىس قىلىشقا يارلىق چۈشۈرگەن ئالىپ ئارسلانخاننىڭ ئەسلى ئىسمى مۇھەممەد ئەبۇ شۇجار بولۇپ، ئارىب ئارسلان ئۇنىڭ ”باتۇر شىر“ مەنىسىدىكى خانلىق نامىدۇر. ئۇ زاتمۇ ئىسلاھاتچى، مەرىپەتپەرۋەر بولۇپ، نۇرغۇن دىنىي مەكتەپلەرنى تەسىس قىلغان، ئىسلام مائارىپىنى تەرەققىي قىلدۇرغان، ئىلىم-پەن، مەدەنىيەت تەرەققىياتىغا ياردەم بەرگەن نوپۇزلۇق زات ئىدى.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەرتۈر:ئىسلام دىنى
تۈر:ئىسلام دىنى ئالىملىرىمىز
تۈر:مەشھۇر شەخسلەر
تۈر:ئىسلام تارىخى