تەپئىل

**تەپئىل** («پەدە ـــ شېئىردىكى ئاھاڭ پەدىسى دېمەكتۇر.ئارۇز ۋەزىنگە سېلىنغان شېئىرنىڭ تۈزۈلىشىدە 8 ئاساسىي تەپئىل بولىدۇ. بۇلار: ①فەئۇلۇن؛ ②فائىلۇن؛③مەفائىلۇن؛ ④فائىلاتۇن؛ ⑤مۇستەفئىلۇن؛ ⑥مەفئۇلاتۇن؛ ⑦مۇفائەلەتۇن؛ ⑧مۇتەفائىلۇن؛ 
بۇ تەپئىللەر كۆپەيتىلىپ 10 غا يەتكۈزۈلگەن ۋە ئەمىلىي ئىستىمال جەريانىدا تېخىمۇ شاخلىتىلىپ 66 گە ھەتتا 85 كە يەتكۈزۈلگەن. 
بەھرى تەپئىللەرنىڭ قوشۇلىشى بىلەن بەھرى شەكىللىنىدۇ.بەھرىلەرنىڭ ئىپادىلىنىش شەكلى ئاساسەن تۆۋەندىكىچە: 

بەھرى تەۋىل: فەئۇلۇن مەفائىلۇن فەئۇلۇن مەفائىلۇن
 
بەھرى مەدىد: فائىلاتۇن فائىلۇن فائىلاتۇن فائىلۇن 

بەھرى بەسىت: مۇستەفئىلۇن فائىلۇن مۇستەفئىلۇن فائىلۇن 

بەھرى كامىل: مۇتەفائىلۇن مۇتەفائىلۇن مۇتەفائىلۇن 

بەھرى ۋافىر: مۇفائەلەتۇن مۇفائەلەتۇن فەئۇلۇن 

بەھرى ھەزەج: مەفائىلۇن مەفائىلۇن مەفائىلۇن مەفائىلۇن
 
بەھرى رەجەز: مۇستەفئىلۇن مۇستەفئىلۇن مۇستەفئىلۇن مۇستەفئىلۇن 

بەھرى رەمەل: فائىلاتۇن فائىلاتۇن فائىلاتۇن فائىلاتۇن 

بەھرى سەرىئ : مۇفتەئىلۇن مۇفتەئىلۇن فائىلۇن
 
بەھرى مۇنسەرىئ : مۇستەفئىلۇن فائىلاتۇن فائىلاتۇن
 
بەھرى ھەفىق: مۇتەفائىلۇن مۇتەفائىلۇن 

بەھرى مۇزارىئ : مەفائىلۇن فائىلاتۇن مەفائىلۇن
 
بەھرى مۇقتەزەب: فائىلاتۇن مۇفتەئىلۇن فائىلاتۇن مۇفتەئىلۇن
 
بەھرى مۇجتەس: مۇفائەلۇن فەئەلەتۇن مۇفائەلۇن فەئەلەتۇن
 
بەھرى مۇتەدارىك: فائىلۇن فائىلۇن فائىلۇن فائىلۇن
 
بەھرى مۇتەقارىپ: فەئۇلۇن فەئۇلۇن فائىل فەئۇلۇن 

بۇ بەھرىلەرنىڭ ھەر بىرى يەنە بىرقانچە شەكىللەرگە بۆلىنىدۇ.ئۇزۇن بەھرىلەردە شېئىرلارنىڭ مىسرالىرى كۆپىنچە 13 ـــ 16 بوغۇملۇق كېلىدۇ. قىسقا بەھرىلەردە بولسا 7 ـــ 12 بۇغۇملۇق كېلىدۇ. 

بەھرى تەۋىل: ھەر مىسرا 14 بۇغۇمدىن تەركىپ تاپىدۇ.ئىككى بۆلەككە بۆلىنىپ ئوقىلىدۇ،ھەر بۆلىكى 7 بۇغۇم،بىرىنچى تۇراق 3 بۇغۇم،ئىككىنچى تۇراق 4 بۇغۇم. بۇنىڭ تەپئىلى:
 
فەئۇلۇن مەفائىلۇن/ فەئۇلۇن مەفائىلۇن 
مىسال: 

كىيدىم كېپىنەك توننى/ گۈلخاندا ياتارمەن دەپ، 
ئالدىم يا بىلەن ئوقنى/ دۈشمەننى ئاتارمەن دەپ. 

(خەلق بېيتى)
 
قان بىلەن بۇياپ يىپنى ،كەشتىلەندى بۇ خېتىم ،
 
گەر يىتىك بولسا خېتىم ،ئادا بۇلاتتى خىزمىتىم . 

(قەھرىمان قىز دىلبەرنىڭ ل.مۇتەللىپ تۇرمىدىكى چېغىدا ئۇنىڭغا يازغان خېتى ــ«قاينام ئۆركىشى»رومانىدىن ) 
بەھرى مەدىد:
 
ھەر مىسرا 14 بوغۇم بولۇپ, ئىككى بۆلەككە بۆلىنىدۇ، ھەر بۆلىكى 7 بۇغۇم،بىرىنچى تۇراق 4 بۇغۇم، ئىككىنچى تۇراق 3 بۇغۇم. بۇنىڭ تەپئىلى: 
فائىلاتۇن فائىلۇن/ فائىلاتۇن فائىلۇن 
مىسال: 

بىر ياخشىغا بىر يامان/ ھەر جايدا بار يارى-يار،
 
ئىككى ياخشى بىر بولغان/ قەيەردە بار يارى-يار. 

(خەلق بېيتى) 
شۇنچە كۈتتۈم بىلمىدىڭ / ئامرىقىم بولدۇم جۇنۇن. 

قانچە يىللاپ قىينىدىڭ /زارلىنىپ بولدۇم زەبۇن.
 
(ئە.مۇھەممەت ئەركزات شېئىرى ـــ «ھىجران دەردى»دىن) 

بەھرى رەمەل: ھەر مىسرادا 8 بۇغۇملۇق ئىككى بۆلەك، ھەر بۆلىكى 4 بۇغۇملۇق 2 تۇراق بولۇپ جەمئى 16 بۇغۇمدىن تەركىپ تاپقان. بۇنىڭ تەپئىلى: 
فائەلاتۇن فائەلاتۇن/فائەلاتۇن فائەلاتۇن 
مىسال: 

زېمىستان كۆرمىگەن بۇلبۇل /باھارنىڭ قەدرىنى بىلمەس، 

جاپانى چەكمىگەن ئاشىق/ ۋاپانىڭ قەدرىنى بىلمەس. 

(خەلق بېيتى)
 
ۋەتەننىڭ بىر گۈلىدۇرسەن /خۇشناۋا بۇلبۇلىدۇرسەن، 

تىلىڭ تاتلىق شېكەردىنمۇ / جانغا مىڭ مىڭ ھوزۇردۇرسەن. 

(ئە.مۇھەممەت ئەركزات شېئىرى ـــ «تىپىك ئۇيغۇر قىزىدۇرسەن»دىن) 

بۇ(بەھرى رەمەل)نىڭ يەنە بىر خىلى ھەر مىسراسى 4 تۇراق،1-،2-،3- تۇراقلىرى 4 بۇغۇم،4-تۇراق 3 بۇغۇمدىن جەمئى 15 بۇغۇمدىن تەركىپ تاپقان. بۇنىڭ تەپئىلى: 
فائەلاتۇن فائەلاتۇن فائەلاتۇن فائەلۇن 
مىسال: 
كىمكى ئۆلمەستىن بۇرۇن بىلمەس بۇ جاننىڭ قەدرىنى، 

كىم ئۆلەر ھالەتكە يەتسە شۇ بىلۇر جان قەدرىنى. 

(خەلق بېيتى) 

ئۆتتى تارىخ ، ئۆتتى يىللار ، ئىستىبىداتلار ئۆتتى كۆپ ، 

جەڭ چىلىشلار يالقۇنىدا چىقتى سانسىز قەھرىمان . 

ئەي ئانا يەر پاك مۇقەددەس سەندە بىزنىڭ جانىمىز ،
 
سۆيگۈ مىھرىڭ ۋە سۈتۈڭدىن پۈتتى بىزنىڭ قانىمىز .
 
(مەمتىلى ئەپەندىنىڭ ئىزچىلارنى باشلاپ مەھمۇد شىجاڭغا دوكىلات بەرگەن چاغدا دىكىلاماتسىيە قىلغان شېئىرىدىن ئېلىندى )
 
يەنە بىر شەكلى : ھەر مىسرا 4 تۇراق ھەر تۇراق 4 بۇغۇم بولۇپ جەمئى 16 بۇغۇمدىن تۈزىلىدۇ.بۇنىڭ تەپئىلى: 

مەفائىلۇن مەفائىلۇن مەفائىلۇن مەفائىلۇن 
مىسال: 
بارارغا يوللىرىڭ بولسۇن،يانارغا ھەمرىيىڭ بولسۇن، 

سېنىڭدەك نازىنىن يارغا مېنىڭدەك قۇللىرىڭ بولسۇن. 
(خەلق قوشىقى) 
بەھرى رەجەز: 

تەپئىلى: 

مۇستەفئىلۇن مۇستەفئىلۇن مۇستەفئىلۇن مۇستەفئىلۇن
 
يەنە بىر خىلى: 

مۇفتەئەلۇن مەفائىلۇن مۇفتەئەلۇن مەفائىلۇن 

بەھرى مۇقتەزەب 

بۇنىڭدا مىسرادىكى بىرىنچى بۆلەك 7 بۇغۇم ئىككىنچى بۆلەك 8 بۇغۇم جەمئى 15 بۇغۇم بولىدۇ.بۇنىڭ تەپئىلى: 
فائىلۇن مۇفتەئىلۇن مۇفتەئىلۇن مۇفتەئىلۇن
 
مىسال: 

تاغمۇ تاغلاردىن ئېگىز ئارغۇ بۇلاقنىڭ تاغلىرى، 

ئۈستۈنىدە قار ياتادۇر ئاستىنىدا باغلىرى. 

(خەلق بېيتى) 

قىسقا بەھرىلەر: 

بەھرى سەرىئ : 

بۇ بەھرىدە 11 بۇغۇم بولۇپ ،1-،2-تۇراقلار 4 بۇغۇمدىن،3-تۇراق 3 بۇغۇمدىن تۈزلىدۇ. بۇنىڭ تەپئىلى: 
مۇستەفئىلۇن مۇستەفئىلۇن فائىلۇن
 
مىسال: 

نەچچە كۈندۇر كۆمەدىم يارىم سەنى، 

سەنمۇ ھەرگىز ياد ئەتمەدىڭ ھەرگىز مەنى.
 
(گۇمنام)
 
بەھرى مۇتەقارىب: 
دۇنياۋى مەشھۇر ئەسەر «قۇتادغۇبىلىك» دەل ئارۇز ۋەزنىنىڭ مۇتەقارىب بەھرىدە يېزىلغان. 

تەپئىلى: 

فەئۇلۇن مەفائىلۇن مۇستەفئىلۇن
 
يەنە بىر خىلى: 

فەئۇلۇن فەئۇلۇن فائىل فەئۇلۇن 
بەھرى ھەفىف: 

بۇنىڭدا مىسرا 10 بۇغۇمدىن تۈزلىدۇ.تەپئىلى: 

مۇتەفائىلۇن مۇتەفائىلۇن 
ياكى:
 
مۇفائىلەتۇن مۇفائىلەتۇن 

بەھرى مۇزارىئ :
 
12 بۇغۇمدىن تۈزۈلگەن بولۇپ،جەمئى 3 تۇراق ھەر بىر تۇراق 4 بۇغۇم بولىدۇ.تەپئىلى:
 
مەفائىلۇن فائىلاتۇن مەفائىلۇن
 
ياكى: 

مۇتەفائىلۇن فائىلۇن مەفائىلۇن 

## مەنبەلەر