open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
باش بەت

• 
 







**ۋىكىپېدىيەگە خۇش كەپسىز**
 **ھەركىم ئۆزى يازالايدىغان ئوچۇق [[ئېنسكلوپېدىيە]]**
بیلگیسايار مۈھەندیسلیغی

ئۇيغۇر ھەلقی كومپۇتەر بیلەن نھايیتی كیيین تونۇشقان بولۇپ, بیزنیڭ بۇرۇنراق كومپۇتەر بیلەن تونۇشۇشیمیز ۋەئی شلیتیشیمیزگە ھیتاي توسقۇنلۇق قیلیپ كەلگەن.

گەرچە ھازیر ناھايیتی بەك ئاز ساندا كیشیلیریمیزئو قۇۋاتقان, يیتیشیۋاتقان بولسیمۇ,ئە مما بیزنیڭئو مۇمی سانیمیزغا سەلیشتۇرغاندا, ناھايیتی بەكلا كەم ھیساپلینیدۇ.

شۇنداق, ناھايیتی بەك ئاز ساندیكی كیشیلیریمیز كومپۇتەر بیلەن ھەپیلیشیپ, پۇتۇن كۇچی بیلەن تیریشیۋاتیدۇ. ئاللاھ بۇيریسا, بۇ ساھەدیمۇ بیزنیڭ يیتیشكەن كیشیلیریمیز كوپیيیدۇ دەپ قارايمەن.

## مەنبەلەر
سەدىچىن سېپىلى

left|500px|
left|500px|
**سەدىچىن سېپىلى**, **جوڭگو قەلەسى. مۇستەھكەم قپرغان** , **سەددىچىنى** 

## كىشى
## تارىھ
## ىقلىم
## مەمۇرىي
## ىقتىساد
## جۇغراپىيە
## سىرتقى ۇلاش
## مەنبەلەر
تەڭرىتاغ

left|280px
تەڭرىتاغلىرىTengritagh]Tianshan] ئۇزۇنلۇقى 2500 كىلومېتىرغا سوزۇلغان بولۇپ شەرقتە قۇمۇل ۋىلايىتىدىن باشلىنىپ ئۇيغۇر ئاپتۇنۇم رايۇنىنى ئوتتۇرىدىن كېسىپ ئۆتىدۇ. ئوتتۇرا بۆلىكى تاشكەنتتە ئاخىرلاشسا،شىمالى بۆلىكى بورتالادا،جەنۇبى بۆلىكى قەشقەر ۋىلايىتىدە ئاخىرلىشىدۇ.خانتەڭرى7010 مېتىر ئېگىز)تۆمۈر) 7439 مېتىر( چوققىلىرى بار.ئەڭ كەڭ قىسمى 300 كىلومېتىر كېلىدۇ.ئوتتۇرا قىسمىدى مۇزلۇقلار رايونىمىزنىڭ ناھايتىمۇ قىممەتلىك تاتلىق سۇ مەنبەسى ھېسابلىنىدۇ.


Image:Gorkiy Peak from South Inylchek Glacier.jpg|
Image:South_Inylchek_Base_Camp.jpg|
Image:tianshansnow.jpg|
Image:IMG 9369-Kaindy.jpg|

## مەنبەلەر

تۈر:جۇغراپىيە
تۈر:تاغلار
Qash

ئىلى دەريا ۋادىسىدىكى قەدىمى قازۋىن شەھرى ۋە بۇگۇنكى قاش .

ھازىرقى ئىلى دەريا ۋادىسىدىكى قاش بولسا ، مىلادىدىن بۇرۇن ئۆتكەن ئالىب ئەرتۇڭا (ئافراسىياپ )نىڭ يازلىق ئۆردىلىرىنىڭ بىرى بولغان بولۇپ، ھازىرقى قاش قاراباغ يېزىسى - ئەپراسىياپ ۋە ئۇنىڭ قىزى قاز مەلىكىنىڭ ئىستىراھەت بىغى بولغان ، ھازىرقى قاش يېزىسى قاز مەلىكە سالدۇرغان تارىختىكى مەشھۇر  شەھرىدۇر .
قاش نامى ۋە ئۇنىڭ كىلىپ چىقىشى توغرىسىدا دا مۇنداق بايانلار بار :  . يەنە بۇ شەھەر ھەققىدە تەپسىلى توختۇلۇپ  . شۇڭا قاش نامىنىڭ كىلىپ چىقىشى  بولۇپ ،كىيىن  تاۋۇشى  غا ئۆزگەرگەن ،بۇنداق ھەرىپ ئالمىشىش ھەققىدە مەخمۇت قەشقىرى دىۋاندا  دەپ كۆرسەتكەن . مەلۇمكى ،  نامى ئەسلىدە ئادەم ئىسمى بولۇپ ، كىيىنچە جۇغراپىيىلىك نامغا يەنى ، دەريا ۋە يەر نامىغا ئايلىنىپ كەتكەن .بۇنىڭدىن ، قاز مەلىكە بىنا قىلغان  شەھرى ھازىرقى قاش يېزىسى نامىدا ساقلىنىپ قالغان .مەھمۇت قەشقىرى  شەھرىنىڭ مەنىسىنى ئېزاھلاپ مۇنداق يازىدۇ :  . قاز سۆزىنىڭ ئەسلى مەنىسى غاز بولۇپ ،قەدىمقى ئىلى ئۇيغۇرلىرى غاز غا ئىتىقات قىلغان بولۇپ ، بۇ خىل ئىتىقاتچىلىقنىڭ ئىپادىسى سۇپىتىدە ھازىرقى قاش يېزىسىدا  ھازىرغىچە مەشرەپ سورۇنلىرىدا ئوينىلىپ كىلىۋاتىدۇ .
---------------------------------------
مەنبە : ئابدۇرىشىت ئوسمان ،دىن

ﺷﻪﺑﻨﻪﻡ ﺗﻮﺭ ﺑﯧﺘﯩﺪﯨﻜﻰ ﻳﯩﻼﻧﻨﯩﯔ ﻳﻮﻟﻼﻧﻤﯩﺴﻰ .
Tuwa

thumb|200x200px|Tuwaتۇۋا خەلقى, رۇسىيەنىڭ موڭغۇلىيە بىلەن چىگراسى بولغان رايونىدا ياشماقتا. جۇڭگۇ شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى بىلەن ﺭﻭﺳﯩﻴﻪ ﭼﯩﮕﯩﺮالىرىدىمۇ ﺩﻩﻝ ﺷﯘ ﺗﯘﯞﺍلارنىڭ ناھايتى ئاز ساندا نوپۇسى بارلىقى ماتېرياللاردا ئېيتىلماقتا. ﺗﯘﯞﺍ خەلقى تۇۋا تىلى ,ﺗﯜﺭﻛﻰ ﺗﯩﻠﯩﻼﺭ ﮔﯘﺭﯗﭘﭙﯩﺴﯩىغا تەۋە تىل ۋە موڭغۇل تىلى قاتارلىق تىللارنى قوللانغانلىقى ماتېرياللاردا يېزىلماقتا،ﻟېﻜﯩﻦ بۇنىڭ بىلەن بىرلىكتە تېگىدىن بولسا موڭغۇل قەبىلىسىدىن ئىكەنلىكىمۇ شۇ ماتېرياللاردا يېزىلماقتا, ﻛېﻴﯩﻨﯩﺸﻰ ﮬﻪﻡ ﭼﯩﺮﺍﻱ ﺗﯘﺭﻗﻰ ﻣﯘﯕﻐﯘﻟﻼﺭﻏﺎ ئﻮﺧﺸﺎﻳﺪۇ.

thumb|Tuwa
11-noyabir

1918 - يىلى 11 - ئاينىڭ 11 - كۈنى گىرمانىيە ۋەكىلى ئېرتزبېگل ئەھدىلەشكەن دۆلەتلەر بىرلەشمە ئارمىيىسىنىڭ ۋەكىلى فوخ بىلەن فىرانسىيىنىڭ كومپىگنى ئورمىنىدىكى رېيدو ۋوگزالىدا ئۇرۇش توختىتىش كىلىشىمنامىسى ئىمزالىدى . گىرمانىيە ئۇرۇشتا مەغلۇپ بولدى، 1 - دۇنيا ئۇرۇشى شۇنىڭ بىلەن ئاياغلاشتى .
1 - دۇنيا ئۇرۇشى ئىنسانىيەت تارىخىدىكى مىسلى كۆرۈلمىگەن بالايى ئاپەت بولۇپ ھېساپلىنىدۇ . تۆت يىلدىن ئارتۇقراق داۋاملاشقان بۇ ئۇرۇشقا 33 دۆلەت قاتناشتى ، 75 مىليون ئەسكەر سەپەرۋەر قىلىندى ، 10 مىليوندىن ئارتۇق ئادەم قازا قىلدى، 20 مىليون كىشى يارىدار بولدى ، ئۇرۇش ئاپىتىگە دۇچار بولغان ئاھالە 1 مىليارد 300 مىليوندىن ئېشىپ كەتتى ، ئۇرۇش تۈپەيلىدىن پەيدا بولغان ئىقتىسادىي زىياننىڭ قىممىتى 27 مىليارد دوللارغا يەتتى . ئۇرۇشنىڭ ئاقىۋىتىدە چار پادىشاھ روسىيىسى،ۋىنگىرىيە، ئوسمانىيە ئىمپىرىيىسى ۋە گىرمانىيە ئىمپىرىيىسى گۇمران بولۇپلا قالماستىن، ئۇرۇشتا غەلىبە قازانغان ئەنگىلىيە، فىرانسىيە ۋە ئىتالىيىلەرمۇ ئاجىزلىشىپ كەتتى .
ﻫﯩﻴﻨﻰ

**ﻫﯩﻴﻨﻰ** (1797 - 1856 )

1797 - ﻳﯩﻠﻰ 12 - ﯪﻳﻨﯩﯔ 13 - ﻛﯜﻧﻰ ﻫﯩﻨﺮﯨﺦ ﻫﯩﻴﻨﻰ ﺗﯘﻏﯘﻟﺪﻯ .

http://news.xinhuanet.com/zhengfu/2002-03/27/xinsrc_9f8900d2850e11d6b5d000b0d03f0b06.jpg

***** ﺑﯩﺮ ﻳﯩﮕﯩﺖ ﺑﯩﺮ ﻗﯩﺰﻏﺎ ﺑﻮﻟﯘﭘﺘﯘ ﯪﺷﯩﻖ *****

ﺑﯩﺮ ﻳﯩﮕﯩﺖ ﺑﯩﺮ ﻗﯩﺰﻏﺎ ﺑﻮﻟﯘﭘﺘﯘ ﯪﺷﯩﻖ ،
ﺑﯩﺮﺍﻕ ﻗﯩﺰ ﺗﺎﻟﻼﭘﺘﯘ ﺑﺎﺷﻘﺎ ﺑﯩﺮﯨﻨﻰ .
ﯰﻣﯘ ﻫﻪﻡ ﻛﯚﺯ ﺳﯩﻠﯩﭗ ﺑﯩﻠﻪﻙ ﺭﻩﻧﺎﻏﺎ ،
ﯪﭘﺘﯘ ﯲﺯ ﯬﻣﺮﯨﮕﻪ ﺑﯩﺮﯨﭗ ﺳﯩﺮﯨﻨﻰ ،

ﻫﯩﻠﯩﻘﻰ ﻗﯩﺰ ﺩﻩﺭﺗﻜﻪ ﺗﯘﺭﺍﻟﻤﺎﻱ ﭼﯩﺪﺍﭖ ،
ﺗﯩﮕﯩﭙﺘﯘ ﯪﻟﺪﯨﻐﺎ ﯰﭼﺮﯨﻐﺎﻥ ﯬﺭﮔﻪ .
ﻫﯩﻠﯩﻘﻰ ﻳﯩﮕﯩﺘﻤﯘ ﻫﻪﺳﺮﻩﺗﻜﻪ ﭼﯚﻛﯜﭖ،
ﺑﻮﻟﯘﭘﺘﯘ ﭘﯘﺷﺎﻳﻤﺎﻧﺪﺍ ﺗﻪﺷﻨﺎ ﺯﻩﻫﻪﺭﮔﻪ .

ﺑﯘﻏﯘ ﺑﯩﺮ ﻗﻪﺩﯨﻤﺪﯨﻦ ﻗﺎﻟﻐﺎﻥ ﺭﯨﯟﺍﻳﻪﺕ ،
ﻟﯩﻜﯩﻦ ﯰ ﻣﻪﯕﮕﯜﮔﻪ ﻳﯩﯖﻰ ﻫﯩﻜﺎﻳﻪ .
ﻛﯩﻤﯩﻜﻰ ﺩﯗﭺ ﻛﻪﻟﺴﻪ ﺑﯘ ﻳﻪﯕﻠﯩﻎ ﺋﯩﺸﻘﺎ،
ﻳﯜﺭﯨﻜﻰ ﮔﻪﭖ - ﺳﯚﺯﺳﯩﺰ ﺑﻮﻟﻐﯘﺳﻰ ﭘﺎﺭﻩ .

***** ﺗﺎﯞﻟﯩﻨﺎﺭ ﺩﯨﯖﯩﺰ ﯪﻟﺘﯘﻧﺪﻩﻙ ﮔﻮﻳﺎ ****

ﺗﺎﯞﻟﯩﻨﺎﺭ ﺩﯨﯖﯩﺰ ﯪﻟﺘﯘﻧﺪﻩﻙ ﮔﻮﻳﺎ ،
ﻗﯘﻳﺎﺵ ﻧﻮﺭﯨﺪﺍ ﭼﺎﻗﻨﺎﭖ ﺩﻩﻣﻤﯘ - ﺩﻩﻡ .
ﻗﻮﻳﯘﯕﻼﺭ ﺩﻭﺳﻼﺭ ﻣﯩﻨﻰ ﺩﯨﯖﯩﺰﻏﺎ ،
ﺑﯩﺮ ﻛﯜﻧﻠﻪﺭ ﻛﯩﻠﯩﭗ ﻣﻪﻥ ﯬﮔﻪﺭ ﯲﻟﺴﻪﻡ .

ﻫﻪﺭ ﻗﺎﭼﺎﻥ ﻳﯘﻣﺸﺎﻕ ﺩﻭﻟﻘﯘﻧﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ،
ﻗﻪﻟﺒﯩﻤﮕﻪ ﯪﺭﺍﻡ ﺑﯩﺮﯨﺪﯗ ﺩﯨﯖﯩﺰ .
ﺷﯘﯕﺎ ﺩﯨﯖﯩﺰﻧﻰ ﻣﻪﯕﮕﯜ ﺳﯚﻳﯩﻤﻪﻥ ،
ﺑﯩﺰ ﻣﻪﯕﮕﯜ ﺷﯘﻧﺪﺍﻕ ﺋﯩﻨﺎﻕ ﯲﺗﯩﻤﯩﺰ .

***** ﯰﻻﺭﺩﯨﻦ ﭘﻪﺭﯨﺸﺎﻥ ﺑﻮﻟﯩﻤﻪﻥ ﻗﻪﯞﻩﺕ *****

ﯰﻻﺭﺩﯨﻦ ﭘﻪﺭﯨﺸﺎﻥ ﺑﻮﻟﯩﻤﻪﻥ ﻗﻪﯞﻩﺕ ،
ﺗﯩﺮﯨﻜﯩﭗ ﯬﻟﻪﻣﺪﯨﻦ ﭼﯩﻜﯩﻤﻪﻥ ﺯﻩﺧﻤﻪﺕ .
ﺑﻪﺯﯨﻠﻪﺭ ﺑﯩﻠﺪﯛﺭﻩﺭ ﻣﺎﯕﺎ ﯲﭺ - ﻧﻪﭘﺮﻩﺕ ،
ﺑﻪﺯﯨﻠﻪﺭ ﺑﯩﻐﯩﺸﻼﺭ ﺋﯩﺸﻘﻰ - ﻣﯘﻫﻪﺑﺒﻪﺕ .

ﺑﻮﻟﻜﺎﻣﻐﺎ ﺳﯩﻠﯩﺸﯩﭗ ﺯﻩﻫﻪﺭ ﻫﻪﺭ ﺳﺎﯬﺕ ،
ﺭﻭﻣﻜﺎﻣﻐﺎ ﻗﯘﻳﯘﺷﯘﭖ ﯮﻏﺎ ﺩﺍﯞﺍﻣﻪﺕ .
ﺑﻪﺯﯨﻠﻪﺭ ﺑﯩﻐﯩﺸﻼﺭ ﺋﯩﺸﻘﻰ - ﻣﯘﻫﻪﺑﺒﻪﺕ ،
ﺑﻪﺯﯨﻠﻪﺭ ﺑﯩﻠﺪﯛﺭﻩﺭ ﻣﺎﯕﺎ ﯲﭺ - ﻧﻪﭘﺮﻩﺕ .

ﺑﯩﺮﺍﻕ ﺷﯘ ﺟﺎﻧﺎﻧﯩﻢ ﻣﻪﻥ ﯴﭼﯜﻥ ﺷﯘ ﺗﺎﭖ ،
ﺑﻮﻟﻤﺎﻗﺘﺎ ﯬﯓ ﺋﯩﻐﯩﺮ ﻗﺎﻳﻐﯘ ، ﯬﻟﻪﻡ،ﺩﻩﺭﺕ .
ﯬﭘﺴﯘﺳﻜﻰ ﯰﻧﯩﯖﺪﯨﻦ ﻛﻪﻟﻤﯩﺪﻯ ﻧﻪﭘﺮﻩﺕ ،
ﻛﻪﻟﻤﯩﺪﻯ ﻳﺎﻣﺎﯕﺎ ﺋﯩﺸﻘﻰ - ﻣﯘﻫﻪﺑﺒﻪﺕ .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
دۆلەت توپى

ھەر قايسى دۆلەتلەرنىڭ >

توپ تۈرىدىكى تەنھەرىكلەتلەر دۇنيادىكى بارلىق كىشىلەر ئومۇميۈزلۈك ياخشى كۆرىدىغان ھەرىكەت بولۇپ ، كۆپلىگەن دۆلەتلەرنىڭ > بار . بۇلارغا ھۆكۈمەت رەسمىي نام بەرگەن ياكى مەملىكەت ئىچى - سىرتىدىكى زاتلارنىڭ بىردەك ئېتىراپ قىلىشىغا ئېرىشكەن .

برازىلىيە - پوتبول

ئامېرىكا - كالتەك توپ

كانادا - مۇز توپ

ھىندۇنېزىيە - پەي توپ

ئەنگىلىيە - تېننىس توپ

پاكىستان - خوككىي توپى

ياپونىيە - گولف توپ

جۇڭگۇ - تىكتاك توپ

anayurt--torem yol.
## مەنبەلەر
پادىشالىق دۆلەت

دونيادا پادىشالىق تۈزۈمدىكى دۆلەتتىن يەنە قانچىسى بار؟

پادىشالىق دۆلەتلەرنىڭ تارىخى ئىنتايىن ئۇزاق بولۇپ، ھازىرغىچە نەچچە مىڭ يىللىق تارىققا ئىگە. دەۋرىمىزنىڭ تەرەقىياتىغا ئەگىشىپ، 18-ئەسىردىكى بۇرژۇئا دېمۇكىراتىك ئىنقىلاۋېغىچە دۇنياغا كەڭ تارقالغان پادىشالىق تۈزۈمدىكى دۈلەتلەردىن ھازىرغىچە نەچچە ئونلا قالدى. بۇنىڭ ئىچىدە :

ئاسىيا قىتئەسىدە --- كۆۋەيت، ئىئوردانىيە، ئومان، قاتار، بەھرەيىن، سەئۇدى ئەربىستانى، كامبۇدژا، بۇتان، نىپال، ياپۇنيە، تايلاند، بىرۇني قاتارلىقلار.

ياۋرۇپا قىتئەسىدە --- ئەنگىلىيە، لىوكسۇنبۇرگ، نورۋېگىيە، شىۋېتسىيە، ئىسپانىيە، دانىيە، گوللاندىيە، بېلگىيە، مۇناكۇ، لىفىتنىشتىيىن قاتارلىقلار.

ئافىرىقا قىتئەسىدە --- ماراكەش، لېسۇتۇ، سۋىېزىلاند .

ئوكيانىيە ۋە ئامېرىكا قىتئەسىدە --- ئاۋىستىرالىيە، يېڭى زىنلاندىيە، كانادا قاتارلىق .

ئەنگىلىيە ئىتىتىپاقىنىڭ نەچچە ئون ئەزەسىمۇ پادىشالىق تۈزۈمنى يولغا قۇيغان.

## مەنبەلەر

* ﺋﺎﻗﯩﻠﻼﺭ ﻣﯘﻧﺒﯩﺮﯨﺪﯨﻦ.
ﺋﯩﺴﻼﻣﺌﺎﺑﺎﺩ

ﭘﺎﻛﯩﺴﺘﺎﻥ ﻣﻪﺭﻛﯩﺰﻯ ﺋﯩﺴﻼﻣﺌﺎﺑﺎﺩ ﺷﻪﮬﯩﺮﻯ--- ﺑﻮﺩﯞﺍﺭ ﺋﯧﮕﯩﺰﻟﯩﻜﯩﻨﯩﯔ ﻏﻪﺭﺑﻰ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﮕﻪ ﺟﺎﻳﻼﺷﻘﺎﻥ ، ﻳﯩﯖﯩﺪﯨﻦ ﻗﯘﺭﯗﻟﻐﺎﻥ ﺷﻪﮬﻪﺭ . ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺋﯩﮕﻪﻟﻠﯩﮕﻪﻥ ﻳﻪﺭ ﻛﯚﻟﯩﻤﻰ 65 ﻛﯜﺋﺎﺩﯨﺮﺍﺕ ﻛﯩﻠﻮﻣﯩﺘﯩﺮ ، ﺋﺎﮬﺎﻟﯩﺴﻰ 550 ﻣﯩﯔ ( 1996 - ﻳﯩﻠﯩﺪﯨﻜﻰ ﻣﻪﻟﯘﻣﺎﺕ ) . 1959 - ﻳﯩﻠﻰ ﭘﺎﻛﯩﺴﺘﺎﻥ ﮬﻮﻛﯘﻣﯩﺘﻰ ﺑﯘ ﺷﻪﮬﻪﺭﻧﯩﯔ ﺋﻮﺭﻧﯩﻨﻰ ﻣﻪﺭﻛﻪﺯ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﺑﯩﻜﯩﺘﯩﭗ ، 1961 - ﻳﯩﻠﻰ ﺷﻪﮬﻪﺭ ﻗﯘﺭﯗﻟﯘﺷﻨﻰ ﺑﺎﺷﻠﯩﻐﺎﻥ ﯞﻩ 1970 - ﻳﯩﻠﻰ ﭘﺎﻛﯩﺴﺘﺎﻥ ﮬﻮﻛﯘﻣﯩﺘﯩﮕﻪ ﺋﯚﺗﻜﯘﺯﯗﭖ ﺑﯩﺮﯨﻠﮕﻪﻥ . ﺷﯘﻧﺪﯨﻦ ﺑﯩﺮﻯ ﺋﯩﺴﻼﻣﺌﺎﺑﺎﺩ ﺷﻪﮬﯩﺮﻯ ﭘﺎﻛﯩﺴﺘﺎﻥ ﮬﯚﻛﯘﻣﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﺳﯩﻴﺎﺳﻰ ، ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎﺩﻯ ﻣﻪﺭﻛﯩﺰﻯ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﻛﻪﻟﻤﻪﻛﺘﻪ . 
ﭘﺎﻛﯩﺴﺘﺎﻥ
ﭘﺎﻛﯩﺴﺘﺎﻥ
ﭘﺎﻛﯩﺴﺘﺎﻥ
## مەنبەلەر
ئاناتول فرانس

**ئاناتول فرانس** (Anatole France, 1844-1924)

France

https://web.archive.org/web/20070929164533/http://www.lxbook.org/nobel/images/1921.gif 

1924 - يىلى 10- ئاينىڭ 13 - كۈنى، ئاناتول فرانس ۋاپات بولدى .
ئاناتول فرانسنىڭ ھەقىقى ئىسمى فرانسوۋا ئاناتول تبول بولۇپ ، 19 - ئەسىر بىلەن 20 - ئەسىر ئالماشقان چاغدا ئۆتكەن فىرانسىيىنىڭ ئەڭ ئاتاقلىق يازغۇچىسى ، ئەدەبىي ئوبزور چىسى ۋە ئىلغارجامائەت ئەربابى . ئۇنىڭ "ئالتۇن رەڭلىك شېئىرلار"،"شىرۋىست پونارنىڭ جىنايىتى"،" ھازىرقى زامان تارىخنامىسى"،"ئەرۋاھلار ئىنتىزار"... قاتارلىق ۋەكىللىك ئەسەرلىرى بار . 1921 - يىلى "ئۇنىڭ ئەدەبىياتتىكى مۇۋەپپەقىيەتلىرىنى - ئەسەرلىرىدىكى ئۆزگىچە ئىسىل ئىستىلىنى،چوڭقۇر ئىنسانپەرۋەرلىكىنى ،مەدەنىي ۋە ھەققانىي كىرتلارنىڭ پەزىلىتىنى تەقدىرلەش ئۈچۈن "نوبىل ئەدەبىيات مۇكاپاتى بىرىلگەن .
## مەنبەلەر

تۈر:نوبىل مۇكاپاتى
ﺭﺍﺩﯨﺸﺸﯧﯟ

Radishev

ﺭﺍﺩﯨﺸﺸﯧﯟ (1749 - 1802 Radishev，Aleksandr Nikolaevich )

1802 - ﻳﯩﻠﻰ 9 - ﯪﻳﻨﯩﯔ 12 - ﻛﯜﻧﻰ، ﺭﻭﺳﯩﻴﯩﻠﯩﻚ ﻣﻪﺭﯨﭙﻪﺗﭽﻰ ﯬﺭﺑﺎﺏ، ﻣﺎﺗﯩﺮﯨﻴﺎﻟﯩﺴﺖ ﭘﻪﻳﻼﺳﻮﭖ، ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎﺩ ﺳﯘﻧﺎﺵ، ﻳﺎﺯﻏﯘﭼﻰ ﯪﻟﯩﻜﺴﺎﻧﺪﺭ ﻧﯩﻜﻮﻻﻳﯩﯟﯨﭻ ﺭﺍﺩﯨﺸﺸﯧﯟ ﭼﺎﺭ ﻫﯚﻛﯜﻣﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﺯﯨﻴﺎﻧﻜﻪﺷﻠﯩﻜﻰ ﯪﺭﻗﯩﺴﯩﺪﺍ ﯲﺯﯨﻨﻰ ﯲﻟﺘﯜﺭﯨﯟﯨﻠﯩﺸﻘﺎ ﻣﻪﺟﺒﯘﺭ ﺑﻮﻟﺪﻯ . ﺭﺍﺩﯨﺸﺸﯧﯟ ﻣﯘﺳﺘﻪﺑﯩﺘﻠﯩﻚ ﺗﯜﺯﯛﻣﻨﻰ ﯞﻩ ﻳﺎﻧﭽﯩﻠﯩﻖ ﺗﯜﺯﯛﻣﻨﻰ ﭘﺎﭼﺎﻗﻼﭖ ﺗﺎﺷﻼﭖ ﺩﯨﻬﻘﺎﻧﻼﺭﻧﯩﯔ ﻳﻪﺭ ﻣﯜﻟﯜﻛﭽﯩﻠﻜﯩﻨﻰ ﻳﻮﻟﻐﺎ ﻗﻮﻳﯘﺷﻨﻰ، ﻗﻮﻝ ﻫﯚﻧﻪﺭﯞﻩﻧﭽﯩﻠﯩﻚ ﺋﯩﺸﺨﺎﻧﯩﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﯮﻣﻮﻣﻴﯜﺯﻟﯩﻚ ﺭﺍﯞﺍﺟﻼﻧﺪﯗﺭﯗﺷﻨﻰ ﺗﻪﺷﻪﺑﺒﯘﺱ ﻗﯩﻼﺗﺘﻰ . 1790 - ﻳﯩﻠﻰ ﻳﺎﻧﭽﯩﻠﯩﻖ ﺗﯜﺯﯛﻣﻨﻰ ﭘﺎﺵ ﻗﯩﻠﯩﺪﯨﻐﺎﻥ "ﭘﺘﺮﻭﺑﻮﺭﮔﺪﯨﻦ ﻣﻮﺳﻜﯟﺍﻏﯩﭽﻪ ﺳﺎﻳﺎﻫﻪﺕ ﺧﺎﺗﯩﺮﯨﺴﻰ" ﻧﺎﻣﻠﯩﻖ ﯬﺳﯩﺮﯨﻨﻰ ﺋﯧﻼﻥ ﻗﯩﻠﻐﺎﻧﻠﯩﻘﻰ ﯴﭼﯜﻥ ، ﯲﻟﯜﻣﮕﻪ ﻫﯚﻛﯜﻡ ﻗﯩﻠﯩﻨﯩﭗ ، ﻛﯩﻴﯩﻦ ﺳﯜﺭﮔﯜﻥ ﻗﯩﻠﯩﺸﻘﺎ ﯲﺯﮔﻪﺭﺗﯩﻠﯩﺪﯗ . ﯰ ﺋﯩﺪﯨﯫﻟﯩﺰﻡ ﯞﻩ ﻣﯩﺘﯧﺘﺴﺰﻣﻐﺎ ﺭﻩﺩﺩﯨﻴﻪ ﺑﯩﺮﯨﭗ : ﺗﻪﺑﯩﯭﺕ - ﻣﺎﺩﺩﯨﻨﯩﯔ ﺗﯜﺭﻟﯩﻚ ﻫﺎﻟﻪﺗﻠﯩﺮﻯ (ﻳﻮﺭﯗﻗﻠﯘﻕ، ﻣﺎﮔﻨﺖ، ﺋﯧﻠﯩﻜﺘﯧﺮ، ﺋﯧﻔﯩﺮ، ﻫﺎﻳﺎﺗﻠﯩﻖ) ﻧﯩﯔ ﺋﯩﭙﺎﺩﯨﺴﻰ، ﻫﻪﺭﯨﻜﻪﺕ - ﻣﺎﺩﺩﯨﻨﯩﯔ ﺧﯘﺳﯘﺳﯩﻴﯩﺘﻰ ﺩﻩﭖ ﻗﺎﺭﯨﺪﻯ، ﻟﯩﻜﯩﻦ ﻣﯩﺘﺎﻓﯩﺰﯨﻜﯩﻨﯩﯔ ﺗﻪﺳﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﻗﯘﺗﯘﻻﻟﻤﯩﺪﻯ .

http://www.stare.com/2001/010617.jpeg
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئۇچ ۋىلايەت

sherqi turkistan tewesidiki ili, tarbaghaty we altay din ibaret uch wilayetni körsitidu

## مەنبەلەر
ﺑﯧﻜﺨﺎﻡ

ﭘﯘﺗﺒﻮﻝ ﭼﻮﻟﭙﯩﻨﻰ ﺩﺍﯞﯨﺪ ﺑﯧﻜﺨﺎﻡ، ﺋﻪﻧﮕﯩﻠﯩﻴﯩﻠﯩﻚ. ﺋﯘ ﻳﯩﺮﺍﻗﺘﺎ ﺗﯘﺭﯗﭖ ﯞﺍﺭﯨﺘﺎﻏﺎ ﺗﻮﭖ ﺋﯘﺭﯗﺵ ﻣﺎﮬﯩﺮﻯ. ﺋﯘ ﺋﯩﺴﭙﺎﻧﯩﻴﻪ ﺧﺎﻥ ﺟﻪﻣﻪﺕ ﻣﺎﺩﯨﺮﺩ ﻛﻮﻣﺎﻧﺪﯨﺴﻰ ﯞﻩ ﺋﻪﻧﮕﻠﯩﻴﻪ ﻛﻮﻣﺎﻧﺪﯨﺴﯩﻨﯩﯔ ﺋﻪﺯﺍﺳﻰ. ﺋﯘ 2006- ﻳﯩﻠﻠﯩﻖ ﮔﯧﺮﻣﺎﻧﯩﻴﻪ ﭘﯘﺗﺒﻮﻝ ﻣﯘﺳﺎﺑﯩﻘﯩﺴﯩﺪﻩ ﺋﯜﭼﯩﻨﭽﻰ ﻗﯧﺘﯩﻢ ﺋﺎﻟﺘﯘﻥ ﻣﯧﺪﺍﻟﻐﺎ ﺋﯧﺮﯨﺸﻜﻪﻥ.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ﺋﻮﻧﯧﻞ

ﯞﺍﺳﻜﯧﺘﺒﻮﻝ ﭼﻮﻟﭙﯩﻨﻰ ﺷﺎﻛﻮﺋﯩﻞ ﺋﻮﻧﯧﻞ ، ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﯩﻠﯩﻖ. ﺋﯘ ﮔﺎﺭﻏﺎ ﺗﻮﭖ ﺳﯧﻠﯩﺶ ﻣﺎﮬﯩﺮﻯ. ﺋﯘ ﻣﯩﺌﺎﻣﻰ ﺧﯩﺖ ﻛﻮﻣﺎﻧﺪﯨﺴﯩﻨﯩﯔ ﺋﻪﺯﺍﺳﻰ. ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺋﯧﮕﯩﺰﻟﯩﻜﻰ 2.30 ﻣﯧﺘﯩﺮ، ﺋﯧﻐﯩﺮﻟﯩﻘﻰ 154 ﻛﯩﻠﻮﮔﺮﺍﻡ. ﺋﯘ ﺩﯙﻟﻪﺗﻠﯩﻚ ﯞﺍﺳﻜﯧﺘﺒﻮﻝ ﺑﯩﺮﻟﻪﺷﻤﯩﺴﻰ ﭼﻮﻟﭙﺎﻧﻼﺭ ﻛﻮﻣﺎﻧﺪﯨﺴﯩﻨﯩﯔ ﺋﻪﺯﺍﺳﻰ. ﺑﯘ ﻛﻮﻣﺎﻧﺪﺍ ﺋﯩﺴﻤﻰ- ﺟﯩﺴﻤﯩﻐﺎ ﻻﻳﯩﻖ ﭼﻮﻟﭙﺎﻧﻼﺭ ﻛﻮﻣﺎﻧﺪﯨﺴﯩﺪﯗﺭ. 

ئانايۇرت مۇنبىرى كۈمۈشياپراق يوللانمىسى
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ﯞﯨﻠﻴﺎﻣﯩﺲ

ﺗﯧﻨﻨﯩﺲ ﺗﻮﭖ ﺳﯧﺮﯨﻨﺎ ﯞﯨﻠﻴﺎﻣﯩﺲ ( ﺋﺎﻳﺎﻝ) ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﯩﻠﯩﻖ. ﺋﯘ ﺗﻮﭘﻨﻰ ﻧﺎﮬﺎﻳﯩﺘﻰ ﺗﯧﺰ ﺋﯘﺭﯨﺪﯗ. ﺳﯧﺮﯨﻨﺎ ﺋﺎﯞﺳﺘﺮﺍﻟﯩﻴﻪ ﺗﯧﻨﻨﯩﺲ ﺗﻮﭖ ﺋﺎﺷﻜﺎﺭﺍ ﻣﯘﺳﺎﺑﯩﻘﯩﺴﻰ، ﻓﺮﺍﻧﺴﯩﻴﻪ ﺗﯧﻨﻨﯩﺲ ﺗﻮﭖ ﺋﺎﺷﻜﺎﺭﺍ ﻣﯘﺳﺎﺑﯩﻘﯩﺴﻰ ، ﺋﻪﻧﮕﻠﯩﻴﻪ ﯞﯨﻢ ﺑﻠﺪﻭﻥ ﺗﯧﻨﻨﯩﺲ ﺗﻮﭖ ﺋﺎﺷﻜﺎﺭﺍ ﻣﯘﺳﺎﺑﯩﻘﯩﺴﻰ ﯞﻩ ﺋﺎﻣﯧﺮﯨﻜﺎ ﺗﯧﻨﻨﯩﺲ ﺗﻮﭖ ﺋﺎﺷﻜﺎﺭﺍ ﻣﯘﺳﺎﺑﯩﻘﯩﺴﯩﺪﻩ ﻳﻪﺗﺘﻪ ﻗﯧﺘﯩﻢ ﭼﯩﻤﭙﯩﻴﻮﻥ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ. 

ئانايۇرت مۇنبىرى كۈمۈشياپراق يوللانمىسى
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ﺧﯧﻨﺴﻮﻥ

ﺯﻩﻳﺘﯘﻥ ﺗﻮﭖ ﭼﻮﻟﭙﯩﻨﻰ ﮔﯟﯨﻦ ﺧﯧﻨﺴﻮﻥ ﯞﯦﻠﯩﺸﻠﯩﻖ ﺯﻩﻳﺘﯘﻥ ﺗﻮﭖ ﻣﺎﮬﯩﺮﻯ. ﺋﯘ ﺋﻪﯓ ﻛﯜﭼﻠﯜﻙ ﺯﻩﻳﺘﯘﻥ ﺗﻮﭖ ﻣﺎﮬﯩﺮﻟﯩﺮﯨﻨﻰ ﺗﻮﺳﯩﻴﺎﻻﻳﺪﯗ ﮬﻪﻡ ﺗﻮﭘﻨﻰ ﺋﻪﯓ ﻳﯩﺮﺍﻗﻘﺎ ﺗﯧﭙﻪﻟﻪﻳﺪﯗ . 2005- ﻳﯩﻠﻰ ﺋﺎﻟﺘﻪ ﺩﯙﻟﻪﺕ ﻣﯘﺳﺎﺑﯩﻘﯩﺴﯩﺪﻩ ﮔﯟﯨﻦ ﺋﺎﻟﺘﻪ ﻗﯧﺘﯩﻢ ﭼﯩﻤﭙﯩﻴﻮﻥ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ.

ئانايۇرت مۇنبىرى كۈمۈشياپراق يوللانمىسى
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ﺧﻮﻟﻤﯧﺲ

Yügürüsh cholpini kélly xolmés. U 2004- yili grétsiyining paytexti afénada ötküzülgen olimpik tenheriket musabiqisining 800 métir we 1500 métirgha yügürüshte altun médalgha érishken. Hazir u yash yügürüsh mahirlirigha yétekchilik qiliwatidu. Uning meqsiti oqughuchilirini 2012- yili londunda ötküzilidighan olimpik tenheriket musabiqiside chimpiyon qilish. 

Anayurt munbiri kümüshyapraq yollanmisi
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
Openoffice

ئوچۇق ئىشخانا(ئوۋپن ئوففىس) قۇراللىرى OpenOffice.org

ھۆججەت:openoffice.gif
ھۆججەت:OpenOffice.svg
thumb|300px|OpenOffice.org Writer
بولسا بىر يۈرۈش ھەقسىز ئىشخانە دىتاللىرى بولوپ نۇرغۇنلىغان سىستىمىلاردا ئىشلەتكىلى بولىدۇ،مەسىلەن لىنۇكس،ۋىندوۋس،سولارىس،ئوچۇقۋ.ئەم.ئەس ۋە ماكىنتوش قاتارلىق سىستىمىلار قوللايدۇ. openOffice بولسا StarOffice ئاساسىغا قۇرۇلغان بولوپ StarDivision تەرىپىدىن تەرەققى قىلدۇرۇلۇپ ،1999-يىلى ئاۋغۇسىتتا Sun Microsystems شىركىتى قىتىۋالغان. مەنبە(يىلتىز) كودى 2000-يىل 7-ئايدا بازارنى مونوپول قىلغان مايكروسوفت ئوففس قا رشى چىقىرىلغان بولوپ، پۈتۈنلەي ھەقسىز، ئوچۇق مەنبەلىك ھەم يۇقرى سۈپەتلىك يۇمشاق دىتال ھىسابلىنىدۇ. 

ئىقتىدار ھەم كۆرۈنۈش جەھەتتە مايكروسوفت ئوففىس قا تەقلىد قىلىنغان.ئارتۇقچىلىچى ھەقسىز بولوپلا قالماستىن مۇتلەق كۆپ ساندىكى كەڭ ئىشلىتىلىۋاتقان سىستىمىلارنىڭ ھەممىسىدە ئشلەيدۇ ھەم باشقا دىتاللاردا ئىشلەنگەن ھۆججەتلەرنى ئۆز پىتى بىر تەرەپ قىلالايدۇ.

مۇناسىۋەتلىك ئۇلىنىشلار:

خەنزۇچە نۇسخىسىنى چۈشۈرۈش:

https://web.archive.org/web/20070503064607/http://download.pchome.net/utility/file/editor/15324.html

ئەسلى يۇرتى:

[
http://www.openoffice.org/
https://web.archive.org/web/20070626180307/http://wiki.services.openoffice.org/wiki/
http://wiki.services.openoffice.org/wiki/OpenOffice.org_Solutions
http://software.newsforge.com/software/05/09/20/1840248.shtml?tid=93]
## مەنبەلەر
Tengritagh

**Tengritagh**liri Tengritagh]Tianshan] uzunluqi 2500 kilométirgha sozulghan bolup sherqte qumul wilayitidin bashlinip sherqi türkistan zéminini otturidin késip ötidu. Ottura böliki tashkentte axirlashsa,shimali böliki bortalada,jenubi böliki qeshqer wilayitide axirlishidu.xantengri7010 métir égiz)tömür) 7439 métir( choqqiliri bar.eng keng qismi 300 kilométir kélidu.ottura qismidi muzluqlar rayonimizning nahaytimu qimmetlik tatliq su menbesi hésablinidu.


Image:Gorkiy Peak from South Inylchek Glacier.jpg|
Image:South_Inylchek_Base_Camp.jpg|
Image:tianshansnow.jpg|
Image:IMG 9369-Kaindy.jpg|
GNU

**جنۇ** (GNU) بىر كومپيۇتىر مەشغۇلات سىستىمىسى بولوپ،پۈتۈنلەي ھەقسىز يۇمشاق دېتاللاردىن تۈزۈلگەن. سىستىما لايھىلىنىش جەھەتتە يۇنىكس(Unix) قا ئوخشاشسىمۇ،لىكىن ھەقسىز يۇمشاق دېتال ھەم ھىچقانداق يۇنىكس كودى ئىشلەتمەسلىك بىلەن يۇنىكستىن تۈپتىن پەرىقلىنىپ تۇرىدۇ.

جنۇ 1983-يىلى رىچارد ستالمان(Richard Stallman) تەرىپىدىن بىنا قىلىنغان بولوپ، ھەقسىز يۇمشاق دېتال فوندى(FSF) نىڭ ئەسلى مەركىزى تېمىسى بولغان.

سىستىمىنىڭ ئاساسى قىسمى  GNU Compiler Collection (GCC)  GNU Binary Utilities (binutils), the bash shell, the GNU C library (glibc), and GNU Core Utilities (coreutils)  قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.
1992-يىلى فىنلاندىيەلىك لىنۇس تورۋالدس ئۆزىنىڭ يۇنىكسقا ئوخشايدىغان كېرنىلىنى(kernel=سىستىما مەركىزى قىسمى،مىغىزى) ياساپ چىقتى، شۇنىڭ بىلەن لىنۇكس كېرنىلى بىلەن جنۇ سىستىمىسىدىن تۈزۈلگەن بىر پۈتۈن سىستىما بارلىققا كەلدى.ئارقىدىنلا بۇ خىل سىستىمىنىڭ ھەر خىل نۇسخىلىرى كىشىلەر بىلەن يۈز كۆرۈشتى. بىز ئادەتتە ئىيتىدىغان لىنۇكس سىستىمىسى مۇشۇنىڭغا قارىتىلغان بولوپ، لىنۇكس دەپلا ئاتاش توغرا ئەمەس، چۈنكى لىنۇكس پەقەت كېرنىلنىڭ ئىسمىلا خالاس، بىرلىككە كەلگەن قائىدە بويىچە بۇ خىلدىكى سىستىمىلار جنۇ/لىنۇكس(GNU/Linux) دەپ ئاتىلىدىغان بولدى. 2005-يىلدىن باشلاپ جنۇ ئۆزىنىڭ سىستىما مەركىزىنى(كېرنىلى) پۈتۈپ(ئادەتتە Hurd  دەپ ئاتايدۇ) يىڭى نۇسخىلىرىنى ئىلان قىلدى.

جنۇنىڭ نۆۋەتتىكى تارماق سىستىما ناملىرى:
 Bee GNU/Hurd
 Debian GNU/Hurd

جنۇنىڭ ئۆزىنىڭ Hurdنى ئىشلەتمەيدىغان نۇسخىلىرىدىن:
جنۇ/لىنۇكس (GNU/Linux)---ھازىر ئەڭ كەڭ ئىشلىتىلىۋاتقان جنۇ تېپىدىكى سىستىما
 Debian GNU/kFreeBSD
 Debian GNU/NetBSD
 Nexenta OS

نوپوزلۇق تور ئادرىسى:
http://www.gnu.org/ http://www.gnu.org/
## مەنبەلەر
Latex

left|thumb|200px|Latex
latex(miktex) لەيتەكس كومپيۇتىردا كىتاپ ماقالە يىزىشتىكى ناھايتىمۇ قولايلىق پروگرامما بولوپ،بولوپمۇ ماتىماتىكىلىق بەلگىلەر ئارىلاشقان ماقالە دوكىلاتلارنى يازغاندىكى ئالاھىدىلىكى ھەممىدىن روشەن. مىكروسوفت ۋورد نى ئىشلەتكەندىكى نۇرغۇنلىغان ئاۋارچىلىقلاردىن ئاسانلا خالىي بولالايسىز،ھەم يازغان ھۈججەتنى PDF شەكىلدە چىقىرالايسىز.
## مەنبەلەر
XMCD

rintigin nuri (x-nuri) aylanma dikroizm(XMCD) bolsa ikki rintigin nuri yutush spéktirining perqi bolop , biri sol yönilishlik aylanma qutupluq nurdin, yene biri ong yönilishlik aylanma qutupluq nurdin ilinghan. XMCD spétirini inchike analiz qilish arqiliq atomning oz oqida aylinish yeni spin we orbita magnitliq mominti qatarliq magnitliq xususiyetlirini tetqiq qilghili bolidu.

tömür, kobalit we nikil qatarliq ötkünchi élminétlarning XMCD yutush spétiri adette L-grwikide ölchilidu.bu digenlik, tömürni misalgha alsaq: tömürning 2p orbitisidiki élétronliri 3d orbitisigha texminen 700 eV liq rintigin nuri arqiliq sekritilidu.3d orbitidiki éléktronlar éliminitning magnitliq xususiyetlirining menbesi bolghach seweblik spétir magnitiliq alahidliklirining uchurlirini özige mujessem qilghan bolidu.
ئاندوررا

left|thumb|200px
left|thumb|200px
left|thumb|200px
**ئاندوررا كېنەزلىكى** Principat d'Andorra
پايتەخت: ئاندوررا كەنتى، ئاھالىسى 28مىڭ دۆلەت نوپۇس: 71مىڭ201ئادەم
زىمىنى468: كۇۋادىرات كىلومېتىر
تىلى: ئاھالىنىڭ 35%نى ئىگەللەيدىغان يەرلىك ئاندوررالار ۋە ۋە 43% نى ئىگەللەيدىغان ئىسپانىيىلىك كاتالونلار نىڭ كاتالون تىلى دۆلەت تىلى بولۇپ بۇلاردىن 11%پورتۇگال ۋە %7فىرانسىۇز بار.
پۇلى: ئاندوررا ياۋروپا ئىتىپاقىنىڭ ئەزاسى بولۇپ ياۋرو ئىشلىتىدۇ. ئاندوررانىڭ 2006-يىللىق مىللى دارامىتى 2مىليارت 600مىليۇن دوللار بولۇپ كىشى بېشىغا توغرا كېلىدىغىنى 38مىڭ دوللار. يىللىق ئىقتىسادى ئېشىش نىسبىتى يىللاردىن بۇيان %3 بولۇۋاتىدۇ.
دىنى : پۈتۈن ئاھالىنىڭ ھەممىسى دىگۈدەك كاتولىك دىنىغا ئېتىقاد قىلىدۇ.

## دۆلەت بايرىمى: (1278-يىلى)9- ئاينىڭ 8-كۈنى
left|thumb|200px
left|thumb|200px
left|thumb|200px
ۋاقىت رايونى : گىرنىۋىچ ۋاقتى(0-ۋاقىت رايونى)
قىسقىچە تارىخى: ئاندوررا كېنەزلىكى ياۋروپادىكى 7مىكرو دۆلەتنىڭ بىرى بولۇپ، مىلادىدىن ئىلگىرى كاتالونىيە دۆلىتىنىڭ بىر قىسمى بولغان،8-ئەسىردىن كېيىن چارلىز ئىمپىرىيىسىنىڭ قولىدا بولۇپ 12-ئەسىردە مۇستەقىللىقا ئېرىشكەن، كېيىن ئىسپانىيە ئىمپىرىيىسىنىڭ ئىتىپاقدىشى بولغان، 1607-يىلىدىن باشلاپ فىرانسىيە بىلەن ئىسپانىيە ئاندوررانى ئارمىيىسى بولمىغان بىتەرەپ رايون قىلىش كېلىشىمى ئىمزالىغان. ئاندوررادا زامانىۋى سانائەت ۋە يېزا ئىگىلىكى ئاساسەن يوق بولۇپ ساياھەت ۋە ۋاكالەتچىلىك كىرىمى دۆلەت كىرىمىنىڭ 85% دىن كۆپرەكىنى ئىگەللەيدۇ، پۈتۈن دۆلەتتە تولۇق ئوتتۇرا مائارىپى ئۇمۇملاشقان بولۇپ، ئاھالىنىڭ %22 ى ئالى مائارىپ سەۋىيىسىگە ئىگە. -2006يىلى مۇقىم تېلپون ئابونتى 36مىڭ، يانپون ئابونتى 65مىڭ، ئىنتېرنېت ئابونتى 23مىڭ بولغان.

## مەنبەلەر

تۈر:دۆلەتلەر
تۈر:ياۋروپا دۆلەتلىرى
يەر ئوتتۇرا دېڭىزى

left|thumb|200px
left|thumb|200px
left|thumb|200px
left|thumb|200px
**ئوتتۇرا دېڭىز** - ياۋروپا ئاسىيا ۋە ئافرىقا ئۈچ قىتئە تەرىپىدىن ئورىلىپ تۇرىدىغان، ئاتلانتىك ئوكيان بىلەن ھىندى ئوكيان سۇ بۆلىكىنىڭ ئوتتۇرىغا جايلاشقان دېڭىز بولۇپ دۇنيادىكى ئەڭ بالدۇر مەدەنىيەت دەۋرىگە كىرگەن مىسىر، يۇنان، رىم ئىمپىرىيىلىرى دەل مۇشۇ ئوتتۇرا دېڭىز ئەتراپىدا بارلىققا كەلگەن. ئوتتۇرا دېڭىز ئۈچ قىتئەنى تۇتاشتۇرىدىغان مۇھىم سۇ يولى بولۇش سۈپىتى بىلەن ئاتلانتىك ئوكيانغا تەۋە بولۇپ، جەبىلتارىق بوغۇزى ئارقىلىق ئاتلانتىك ئوكيان سۇ رايونى بىلەن تۇتىشىپ تۇرىدۇ. سۇۋەيش قانىلى قېزىلغاندىن كېيىن ھىندى ئوكياننىڭ پاراخوتلىرى جەنۇبى ئافرىقىنى ئەگىلمەيلا بىۋاستە ئوتتۇرا دېڭىزغا كىرەلەيدىغان ۋە ئاتلاتىك ئوكيانغا چىقالايدىغان بولدى
## مەنبەلەر
ئاۋستىرىيە

centre|1000px
left|thumb
**ئاۋستىرىيە جۇمھۇرىيىتى** Republic of Austria 
پايتەخت: ۋېنا، ئاھالىسى 2مىلىيۇن540مىڭ 
زىمىنى 83مىڭ 870 كۇۋادىرات كىلومېتىر
ئاھالىسى: ئاۋىستىرىيىنىڭ 2006-يىللىق نوپۇسى 8مىلىيۇن 192مىڭ بولۇپ، ئاھالىنىڭ 90%نى ئاۋىستىرىيىلىكلەر، 4%نى سابىق يۇگۇسلاۋىيىلىكلەر، 2%نى تۈركلەر قالغىنىنى يەنە باشقا ئەللەردىن كەلگەن كۆچمەنلەر ئىگەللەيدۇ. دۆلەت تىلى گېرمان تىلى.
دىنى :ئاۋستىرىيىدەئاھالىنىڭ 74%ى كاتولىك دىنىغا،5%ى پروتىستانت دىنىغا، 4.2%ئىسلام دىنىغا ئىشىنىدۇ.
پۇلى: ياۋرۇ.

## ئىقتىسادى:
left|thumb
left|thumb|
left|thumb
left|thumb
2006 -يىلى ئاۋىستىرىيەنىڭ ئۇمۇمى مىللى ئىشلەپچىقىرىش دارامىتى 293مىليارت407مىليۇن دوللار بولۇپ كىشى بېشىغا 35861دوللار توغرا كەلگەن. ئاۋىستىرىيەنىڭ2000-يىلىدىن بۇيانقى يىللىق ئىقتىسادى ئېشىش سۈرئىتى 3%-4% بولۇۋاتىدۇ.
دۆلەت بايرىمى:( 1955-يىلى)10-ئاينىڭ 26-كۈنى، ئاۋستىرىيەنىڭ تۇنجى قېتىم بىتەرەپ دۆلەت بولۇش ئاساسى قانۇنىنى ماقۇللىغان كۈنى.
ۋاقىت رايونى :ياۋروپا ۋاقتى(شەرقى1- ۋاقىت رايونى)
قىسقىچە تارىخى: ئاۋستىرىيە زىمىنى ئەسلىدىلا گۇت خەلقىنىڭ ئانا زىمىنى بولۇپ مىلادى3-ئەسىرلەردە جەنۇپقا كۆچكەن بىر قىسىم گېرمانلار غەربى رىم ئىمپىرىيىسىنى يوقاتقاندىن بۇيان ئىزچىل تۈردە بۇ رايوندىكى كۈچلۈك دۆلەت بولۇپ كەلگەن، 1804 -يىلى ئىمپىرىيە جاكارلاپ ئەتراپىدىكى ۋېنگىرىيە، چېخىيە، سلوۋاكىيە، رومانىيىنىڭ كۆپ قىسىم زىمىنى، لەھىستان ۋە ئىتالىيىنىڭ بىر قىسىم زىمىنىغا ھۆكۈمرانلىق قىلغان. بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدا مەغلۇپ بولۇپ ئاۋستىرىيە جۇمھۇرىيىتىنى قۇرغان. ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە گېرمانىيە بىلەن بىرلەشكەن، 1955-يىلى مەڭگۈلۈك بىتەرەپ دۆلەت ئاساسى قانۇنىنى ماقۇللىغان.
ئاۋىستىرىيە دوناي دەرياسىنىڭ ئوتتۇرا ئېقىنىدىكى سۇ ۋە قۇرۇقلۇق قاتنىشى تەرەققى قىلغان مۇنبەت تۇپراقنى ئاساس قىلىپ قۇرۇلغان دۆلەت بولۇپ دۆلەتنىڭ غەربىدە تار ئۇچۇن تاغلىق رايون بار. ئاۋىستىرىيە ياۋروپادىكى تەرەققى قىلغان باي دۆلەتلەرنىڭ بىرى بولۇپ ئالى مائارىپ ئۇمۇملاشقان. ھەممىلا ساھە بولۇپمۇ خېمىيە سانائىتى يۈكسەك تەرەققى قىلغان. گەرچە ئوتتۇرا دوناي تۈزلەڭلىكى بۇغداي ئېكسپورت قىلىدىغان داڭلىق رايون بولسىمۇ 2006-يىلى ئاۋىستىرىيەنىڭ دۆلەت ئىقتىسادىدا يېزا-ئىگىلىك كىرىمى %1.2، سانائەت %30.4، مۇلازىمەت %68نى ئىگەللەيدۇ. -2006يىلى مۇقىم تېلپون ئابونتى3مىليۇن705مىڭ، يانپون ئابونتى 8 مىليۇن160مىڭ، ئىنتېرنېت ئابونتى4مىلىيۇن 650مىڭ بولغان.

## مەنبەلەر

تۈر:دۆلەتلەر
تۈر:ياۋروپا دۆلەتلىرى
ئالجىرىيە

left|200px

 

left|thumb|200px
left|thumb|200px
**ئالجىرىيە دىموكراتىك خەلق جۇمھۇرىيىتى ** (**الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشّعبية**) 
پايتەخت: ئالجىر، ئاھالىسى2مىلىيۇن 562مىڭ دۆلەت نوپۇسى32 :مىليۇن930مىڭ
زىمىنى: 2مىلىيۇن 381مىڭ 740كۇۋادىرات كىلومېتىر
تىلى: ئاھالىنىڭ 98%نى ئىگەللەيدىغان ئالجىرىيە ئەرەپ تىلى دۆلەت تىلى، فىرانسۇز تىلى ھۆكۈمەت تىلى بولۇپ بۇلاردىن باشقا يەنە 1% بەربەر ۋە 1% فىرانسۇزلار بار. 
پۇلى: ئالجىرىيە دىنارى (2006), 72.647دىنار=بىر دوللار، (2004) 72.61دىنار=بىر دوللار ، (2002)79.68دىنار=بىر دوللار 
ئىقتىسادى: 2006 -يىلى ئالجىرىيەنىڭ ئۇمۇمى مىللى ئىشلەپچىقىرىش دارامىتى 85مىليارت306مىليۇن دوللار بولۇپ كىشى بېشىغا 2434دوللار توغرا كەلگەن. مىللى دارامەتنىڭ %3.6 مۇداپىئە خىراجىتى قىلىنغان.
دىنى : ئاھالىنىڭ 99% دىن ئارتۇقى ئاھالە ئىسلام دىنى سۈننى مەزھىبىدە.%1كە يېقىن ئاھالە كاتولىك دىنىغا ئىشىنىدۇ

دۆلەت بايرىمى: (1954-يىلى)11-ئاينىڭ 1-كۈنى
ۋاقىت رايونى : ياۋروپا ۋاقتى(-2ۋاقىت رايونى)
## قىسقىچە تارىخى:
مىلادىدىن ئىلگىرى رىم ئىمپىرىيىسىنىڭ بىر قىسمى بولغان،7 -ئەسىردىن كېيىن ئەرەپ ئىمپىرىيىسىنىڭ قولىدا بولۇپ 15-ئەسىردىن كېيىن ئوسمان ئىمپىرىيىسىنىڭ بىر قىسمى بولغان. 1854-يىلىدىن باشلاپ فىرانسىيەنىڭ بىر ئۆلكىسى بولغان 1954-يىلى11-ئاينىڭ 1-كۈنى مۇستەقىللىق جاكارلىغان. زامانىۋى سانائەت ئاساسەن يوق بولۇپ نېفىت ۋە تەبىئى گاز بايلىقلىرى دۆلەت كىرىمىنىڭ %75 دىن كۆپرەكىنى ئىگەللەيدۇ، ئاھالىنىڭ%70ساۋاتلىق، 14% دېھقانچىلىق ۋە چارۋىچىلىق بىلەن، %13سانائەت بىلەن، %26 مۇلازىمەت بىلەن، %32 ھۆكۈمەت ئىگىلىكىدىكى ئورۇنلار ۋە نېفىت بىلەن شۇغۇللىنىدۇ. يىللاردىن بۇيان ئىقتىسادى ئېشىش سۈرئىتى%5 ئەتراپىدا بولۇۋاتىدۇ. -2006يىلى مۇقىم تېلپون ئابونتى 2مىليۇن572مىڭ، يانپون ئابونتى 13 مىليۇن661مىڭ، ئىنتېرنېت ئابونتى 1مىليۇن920مىڭ بولغان.

## مەنبەلەر

تۈر:ئالجىرىيە
بېلگىيە

left|thumb|200px
left|thumb|200px
left|thumb|200px
left|thumb|200px
left|thumb|200px
**بېلگىيە پادىشاھلىقى** Kingdom of Belgium 
پايتەخت: بېريۇسسېل(ياۋرۇپانىڭ پايتەختى دەپ نامى بار)، ئاھالىسى 1مىلىيۇن 510مىڭ 
زىمىنى 30مىڭ528 كۇۋادىرات كىلومېتىر
ئاھالىسى: بېلگىيەنىڭ 2006-يىللىق نوپۇسى 10مىلىيۇن 379مىڭ بولۇپ، ئاھالىنىڭ 58%نى فلېمىڭ(گوللاند تىلىدا سۆزلىشىدىغان بېلگىيىلىكلەر)، 31%نى ۋاللونلار(فرانسۇز تىلىدا سۆزلىشىدىغان بېلگىيىلىكلەر) ، 2%نى گېرمانلار، 9%نى كۆچمەنلەر ئىگەللەيدۇ.ئۈچ خوشنا دۆلەتنىڭ تىلى- گوللاند، فرانسۇز ۋە گېرمان تىللىرى دۆلەت تىلى.
دىنى : ۋاللونلار كاتولىك دىنىغا ئىشىنىدۇ. فلېمىڭلارنىڭ 70% كاتولىك دىنىغا 30% پروتىستانت دىنى مارتىن مەزھىبىگە ئىشىنىدۇ. 
پۇلى:ياۋرۇ.
ئىقتىسادى: 2006 -يىلى بېلگىيەنىڭ ئۇمۇمى مىللى ئىشلەپچىقىرىش دارامىتى 350مىليارت326مىليۇن دوللار بولۇپ كىشى بېشىغا34081دوللار توغرا كەلگەن. بېلگىيەنىڭ2000-يىلىدىن بۇيانقى يىللىق ئىقتىسادى ئېشىش سۈرئىتى 2%-3% بولۇۋاتىدۇ.

دۆلەت بايرىمى:( 1831-يىلى)7 -ئاينىڭ 21-كۈنى، بېلگىيەنىڭ تۇنجى قېتىم بىر پۈتۈن مەمۇرى بىرلىك سۈپىتىدە گوللاندىيىدىن ئايرىلىپ مۇستەققىل بولغان كۈنى
ۋاقىت رايونى :ياۋروپا ۋاقتى(شەرقى1- ۋاقىت رايونى)
قىسقىچە تارىخى: بېلگىيە زىمىنى گۇتلارنىڭ(گېرمان تىل سېستىمىسىدىكى مىللەتلەرنىڭ ئەجدادى) ئانا زىمىنى بولۇپ مىلادىدىن بۇرۇن ھۇنلار پاراكەندىچىلىك سالغان. مىلادىدىن كېيىن رىم ئىمپىرىيىسىنىڭ چېگرا زىمىنى بولغان. 2-ئەسىرلەردىن كېيىن شىمال ۋە جەنۇپتا ئايرىم ئايرىم كېنەزلىكلەر ۋە بەگلىكلەر قۇرۇلغان، 14-ئەسىردىن كېيىن ۋاللونلاردىن كېلىپ چىققان لىبورلاند پادىشاھلىقى بېلگىيىنى بىرلىككە كەلتۈرۈپ ئىككى ئەسىر ھۆكۈمرانلىق يۈرگۈزگەن، 16-ئەسىردىن كېيىن ئىسپانىيە، ئاۋستىرىيە، فىرانسىيە، گوللاندىيىلەر بېلگىيەنى نۆۋەت بىلەن بېسىۋالغان. 1830-يىلى بېلگىيە مۇستەقىللىققا ئېرىشكەن. ئىككى قېتىملىق دۇنيا ئۇرۇشى مەزگىلىدە گېرمانىيە تەرىپىدىن بېسىۋېلىنغان. 1993-يىلى پايتەخت بېريۇسسېل، ۋاللونلار ۋە فلېمىڭلار ئولتۇراقلاشقان رايوندا فىدىراتسىيە يولغا قويۇلغان. 
  
بېلگىيە ياۋرۇپا ئىتىپاقىنى قۇرغان دۆلەتلەرنىڭ بىرى شۇنداقلا دۇنيا بويىچە ئىگىلىكى تەرەققى قىلغان، نوپۇسى زىچ، يېرى مۇنبەت باي دۆلەتلەرنىڭ بىرى. ئاھالىدە تولۇق ئوتتۇرا مائارىپى 1938-يىلىلا ئۇمۇملاشقان. ئاھالىنىڭ 29% ئالى مائارىپ تەربىيىسىگە ئىگە. 2006-يىلى بېلگىيەنىڭ دۆلەت ئىقتىسادىدا يېزا-ئىگىلىك كىرىمى %1، سانائەت %24، مۇلازىمەت %75نى ئىگەللىگەن بولۇپ . -2005يىلى مۇقىم تېلپون ئابونتى 4مىلىيۇن801مىڭ، يانپون ئابونتى 9 مىليۇن446مىڭ، ئىنتېرنېت ئابونتى 5مىلىيۇن 100مىڭ بولغان.

## مەنبەلەر

تۈر:دۆلەتلەر
تۈر:ياۋروپا دۆلەتلىرى
بۇلغارىيە

left|thumb|200px
left|thumb|200px
**بولغارىيە جۇمھۇرىيىتى ** Republic of Bulgaria 
پايتەخت: سوفىيە، ئاھالىسى 1مىلىيۇن 173مىڭ 
زىمىنى 110مىڭ910 كۇۋادىرات كىلومېتىر
ئاھالىسى: بېلارۇسىيەنىڭ 2006-يىللىق نوپۇسى 7مىلىيۇن 385مىڭ بولۇپ، ئاھالىنىڭ 80%نى سلاۋيان تىل سېستىمىسىدا سۆزلىشىدىغان بۇلغارلار، 10%نى تۈركلەر، 5%نى سىگانلار،3%نى پوماكلار(مۇسۇلمان بۇلغارلار)، 2%نى ماكىدون، ئەرمەن ۋە باشقىلار ئىگەللەيدۇ.بۇلغار تىلى دۆلەت تىلى.
دىنى : بۇلغارلار پراۋىسلاۋ دىنىغا ئىشىنىدۇ. تۈركلەر ۋە پوماكلار ھەمدە سىگانلارنىڭ بىر قىسمى ئىسلام دىنىغا ئىشىنىدۇ. 
پۇلى:لېۋ. 2006-يىلى 1.5576لېۋ=بىر دوللار، 2004-يىلى 1.575لېۋ= بىر دوللار، 2002-يىلى 2.077لېۋ= بىر دوللار
ئىقتىسادى: 2006 -يىلى بۇلغارىيەنىڭ ئۇمۇمى مىللى ئىشلەپچىقىرىش دارامىتى 27مىليارت850مىليۇن دوللار بولۇپ كىشى بېشىغا3773دوللار توغرا كەلگەن. بۇلغارىيەنىڭ2000-يىلىدىن بۇيانقى يىللىق ئىقتىسادى ئېشىش سۈرئىتى 5%-6% بولۇۋاتىدۇ.
دۆلەت بايرىمى:( 1878-يىلى)3 -ئاينىڭ 3-كۈنى، بۇلغارىيەنىڭ تۈركىيەدىن ئايرىلىپ مۇستەققىل بولغان كۈنى
ۋاقىت رايونى :ياۋروپا ۋاقتى(2- ۋاقىت رايونى)

## قىسقىچە تارىخى:

left|thumb|200px
left|thumb|200px
left|thumb|200px
بۇلغارىيە زىمىنى ھىتىتلارنىڭ(مۇستەقىل تىل ئائىلىسىدىكى ياۋروپا تىلى) ئانا زىمىنى بولۇپ مىلادىدىن بۇرۇنلا يۇنانلىقلار ۋە رىم ئىمپىرىيىسىنىڭ چېگرا زىمىنى بولغان. 2-ئەسىردىن كېيىن ۋولگا ۋادىسىدىن كەلگەن بۇلغار تۈركلىرى ئۇششاق بەگلىكلەرنى قۇرغان، مىلادى 395-يىلدىن باشلاپ شەرقى رىم ئىمپىرىيىسىنىڭ ھۆكۈمرانلىقىدا بولغان. 6-ئەسىردىن كېيىن جەنۇپقا كۆچكەن سلاۋيانلار كۈندىن كۈنگە كۆپىيىپ بۇ رايوننىڭ ئاساسلىق ئاھالىسى بولۇپ قالغان ۋە 681-يىلى تۇنجى بۇلغار پادىشاھلىقى قۇرۇلغان، مىلادى 1018-يىلى شەرقى رىم ئىمپىرىيىسى بۇلغارىيىنى يەنە بىر قېتىم بېسىۋالغان. 1185-يىلى بۇلغارىيە يەنە بىر قېتىم مۇستەقىللىققا ئېرىشكەن.1396-يىلى ئوسمان تۈرك ئىمپىرىيىسى تەرىپىدىن بېسىۋېلىنغان. 1877-يىلى تۈركىيە-روسىيە ئۇرۇشىدا تۈركىيە مەغلۇپ بولۇپ ئىككىنچى يىلى بۇلغارىيە يەنە بىر قېتىم مۇستەقىللىققا ئېرىشكەن. ئىككى قرتىملىق دۇنيا ئۇرۇشىدا مەغلۇپ بولغۇچىلار بىلەن بىر سەپتە تۇرۇپ ككپ قىسىم زىمىنىدىن ئايرىلىپ قالغان. ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن سوتسىيالىستىك دۆلەت بولۇپ،1990-يىلى جۇمھۇرىيەت بولۇپ قۇرۇلغان. بۇلغارىيە -2008 يىلى ياۋرۇپا ئىتىپاقىغا رەسمى ئەزا بولىدىغان دۆلەتلەرنىڭ بىرى.

بۇلغارىيە تېرىلغۇ يېرى ۋە كان بايلىغى قىس بولسىمۇ، دۇنيا بويىچە ئەتىرگۈل ئىكىسپورتى بىرىنچى ئورۇندا تۇرىدىغان دۆلەت بولۇپ، مەملىكەت زىمىنىنىڭ 35%نى ئورمانلىق ئىگەللىگەچكە ساياھەتچىلىكنى راۋاجلاندۇرۇپ سابىق سوتسىيالىستىك ئەللەر ئىچىدىكى باي دۆلەتلەرنىڭ بىرىگە ئايلانغان. ئاھالىدە تولۇق ئوتتۇرا مائارىپى 1978-يىلىلا ئۇمۇملاشقان. ئاھالىنىڭ 11.8% ئالى مائارىپ تەربىيىسىگە ئىگە. 2006-يىلى بۇلغارىيەنىڭ دۆلەت ئىقتىسادىدا يېزا-ئىگىلىك كىرىمى %13.6، سانائەت %32.1، مۇلازىمەت %54.3نى ئىگەللىگەن بولۇپ . -2005يىلى مۇقىم تېلپون ئابونتى 2مىلىيۇن483مىڭ، يانپون ئابونتى 6 مىليۇن245مىڭ، ئىنتېرنېت ئابونتى 2مىلىيۇن 200مىڭ بولغان.

## مەنبەلەر

تۈر:دۆلەتلەر
تۈر:ياۋروپا دۆلەتلىرى
ئارگېنتىنا

left|thumb|200px
left|thumb|200px|ئارگېنتىنا

left|thumb|200px

**ئاندوررا كېنەزلىكى**(ئىسپانچە: República Argentina) پايتەخت: بوئىنۇس-ئايرىس، ئاھالىسى 11مىلىيۇن دۆلەت نوپۇس: 39مىلىيۇن 922مىڭ زىمىنى: 2مىلىيۇن766مىڭ كۇۋادىرات كىلومېتىر تىلى: ئاھالىنىڭ 85%نى ئىسپانىيىلىكلەر ئەۋلادى، 12%نى ئىتالىيىلىكلەر ئەۋلادى ئىگەللەيدۇ.يەنە %3 ئارىلاشما قانلىقلار، ئىندىئانلار ۋە نېگىرلار بولۇپ ئىسپان تىلى دۆلەت تىلى.
پۇلى: ئارگىنتىنا پىسۇسى 3.054(2006), پىسۇ=بىر دوللار2.92 (2004) , پىسۇ=بىر دوللار3.06(2002) , پىسۇ=بىر دوللار 
ئىقتىسادى - 2006 -:يىلى ئارگېنتىنانىڭ ئۇمۇمى مىللى ئىشلەپچىقىرىش دارامىتى 161مىليارت899مىليۇن دوللار بولۇپ كىشى بېشىغا 4100دوللار توغرا كەلگەن. ئارگېنتىنانىڭ 2002-يىلىدىن بۇيانقى يىىلىق ئىقتىسادى ئېشىش سۈرئىتى 8-9% بولۇۋاتىدۇ.
دىنى : ئاھالىنىڭ 92% دىن كۆپرەگى كاتولىك دىنىغا ئېتىقاد قىلىدۇ. پروتىستانتلار%2، يەھۇدىلار%2، مۇسۇلمانلار %1.6 ى ئىسلام دىنىغا ئىشىنىدۇ.
دۆلەت بايرىمى) -1810يىلى5 (ئاينىڭ 25-كۈنى
ۋاقىت رايونى :غەربى3- ۋاقىت رايونى(
## قىسقىچە تارىخى:

left|thumb|200px
left|thumb|200px
left|thumb|200px
ئىسپانىيىلىكلەر كېلىشتىن ئىلگىرى شىمالدىكى بىر قىسىم زىمىنى ئىنگا ئىمپىرىيىسىنىڭ بىر قىسمى بولغان، جەنۇبىدا ماپۇتا دۆلىتى ھۆكۈم سۈرگەن. 16-ئەسىردە ئاستا-ئاستا ئىسپانىيە مۇستەملىكىسىگە ئايلانغاندىن كېيىن ئىككىنچى مىسوپاتامىيە)يەنى مۇنبەتلىگى ئىراقتىكى ئىككى دەريا ئارىلىقىغا سېلىشتۇرما قىلىنغان ئوروگۋاي دەرياسى بىلەن پاراگۋاي دەرياسىنىڭ ئوتتۇرىسىدىكى يۇقۇرى ئۈنۈملۈك تېرىلغۇ يەرلەر،( پامپاس مۇنبەت تۇپرىقى ۋە پاتاگونىيە ئوتلىقىنىڭ جەلپ قىلىش كۈچى بىلەن زور كۆپ ساندىكى ئىسپانىيىلىكلەر كۆچۈپ كېلىپ ئولتۇراقلاشقان. 1820-يىلى مۇستەقىللىق ئىنقىلاۋى پارتىلاپ 1826-يىلى بولىۋىيە، پاراگۋاي، ئۇرۇگۋايلار بىلەن بىرلىكتە مۇستەقىل بولغان، كېيىن باشقا دۆلەتلەر بىر-بىرلەپ ئايرىلىپ ئايرىلىپ كېتىپ قالدا زىمىندا بۈگۈنكى ئارگىنتىنا شەكىللەنگەن. مۇستەقىل بولغاندىن تارتىپ ئىزچىل مۇستەبىت ھۆكۈمرانلىقتا تۇرۇپ كەلگەن ئارگېنتىنا 2001-يىلىدىكى ئىقتىسادى كىرزىستىن كېيىن تۇنجى سايلام ئارقىلىق بارلىققا كەلگەن ھاكىمىيەت تىكلەندى.

مۇنبەت زىمىن ۋە ساپالىق پۇخرالىرى بىلەن 100يىل ئاۋال دۇنيادىكى ئەڭ باي دۆلەت شەرىپىگە ئېرىشكەن ئارگېنتىنا كېيىنكى زامانىۋى سانائەت ئىقتىسادى تەرەققىياتىدا سەل كېيىن قالغان بولسىمۇ يەنىلا لاتىن ئامېرىكىسىدىكى نىسبەتەن باي دۆلەتلەرنىڭ بىرى. ئارگېنتىنا زىمىنىڭ يېرىمىدىن كۆپ زىمىنى مۇنبەت ئوتلاق، %10زىمىنى مۇنبەت تېرىلغۇ يەر بولۇپ تېرىقچىلىق ۋە كالا باقمىچىلىقى، يېزا ئىگىلىك مەھسۇلاتلىرىنى پىششىقلاپ ئىشلەش، كانچىلىق، نېفىت ۋە مېتاللورگىيە، ماشىنىسازلىق سانائىتى زور دەرىجىدە تەرەققى قىلغان دۆلەت ئىقتىسادىدا يېزا-ئىگىلىك كىرىمى %9.5، سانائەت %35.8، مۇلازىمەت %54.7 نى ئىگەللەيدۇ. -2006يىلى مۇقىم تېلپون ئابونتى8مىلىيۇن 855مىڭ، يانپون ئابونتى 22 مىليۇن154مىڭ، ئىنتېرنېت ئابونتى 13مىلىيۇن بولغان.

## مەنبەلەر
ئانگولا

left|thumbnail|200px
left|thumbnail|
**ئانگولا جۇمھۇرىيىتى** Republic of Angola
پايتەخت: لۇئاندا، ئاھالىسى 1مىلىيۇن740مىڭ 
زىمىنى 831مىلىيۇن246مىڭ700 كۇۋادىرات كىلومېتىر
ئاھالىسى: ئانگولانىڭ 2006-يىللىق نوپۇسى 12مىلىيۇن 127مىڭ بولۇپ، ئاھالىنىڭ 37%نى ئوۋىمبوندو، 25%نى كىمبۇندۇ، ، 13%تىنى باكونگو، 2% ئارىلاشما قانلىقلار، 1%پورتۇگالىيىكلەر قالغىنىنى باشقا يەرلىك ئۇششاق قەبىلىلەر ئىگەللەيدۇ. دۆلەت تىلى پورتۇگال تىلى.
دىنى :ئانگولا ئاھالىسىنىڭ 47%ى يەرلىك ئىپتىدائى دىنلارغا،38%كاتولىك دىنىغا، 15%ئى پروتىستانت دىنىغا كاتولىك دىنىغا،1%ى ئىسلام دىنىغا ئىشىنىدۇ.
پۇلى: كۋانزا. 2006-يىلى 80.4كۋانزا=بىر دوللار، 2004-يىلى 83.541كۋانزا= بىر دوللار، 2002-يىلى 43.53كۋانزا=بىر دوللار
ئىقتىسادى: 2006 -يىلى ئانگولانىڭ ئۇمۇمى مىللى ئىشلەپچىقىرىش دارامىتى 28مىليارت407مىليۇن دوللار بولۇپ كىشى بېشىغا 4300دوللار توغرا كەلگەن.يىللىق دارامەتنىڭ6.6% دۆلەت مۇداپىئەسىگە ئىشلىتىلگەن. ئانگولانىڭ2000-يىلىدىن بۇيانقى يىللىق ئىقتىسادى ئېشىش سۈرئىتى 10%-15% بولۇۋاتىدۇ.

## دۆلەت بايرىمى:
left|thumbnail|200px
left|thumbnail|200px
left|thumbnail|200px
left|thumbnail|200px
(1975-يىلى)11-ئاينىڭ 11-كۈنى،پورتۇگالىيەدىن ئايرىلىپ مۇستەقىللىق جاكارلىغان كۈنى.
ۋاقىت رايونى :ياۋروپا ۋاقتى(شەرقى1- ۋاقىت رايونى)
قىسقىچە تارىخى: ئانگولا زىمىنىدا ئەسلىدە كونگو، ئىندومگو، ماتامبا ۋە لۇندا قاتارلىق يەرلىك پادىشاھلىقلار بولۇپ 1482-يىلى پورتۇگالىيىلىكلەر ئانگولاغا كەلگەندىن كېيىن ھەر خىل ۋاستىلاردىن پايدىلىنىپ بۇ پادىشاھلىقلارنى ئاجىزلاشتۇرۇپ ئانگولانى ئامېىكا قىتئەسىگە ئەمگەك كۈچى ساتىدىغان ئوۋ مەيدانى قىلغاندىن سىرت 1576-يىلى لۇئاندا شەھرىنى قۇرۇپ ئانگولانىڭ ئورمان ۋە كان بايلىقلىرىنى بۇزۇپ چېچىشقا باشلىغان. 1885-يىلى بېرلىن يىغىنى ئانگولانى رەسمى پورتۇگالىيە زىمىنى دەپ ئېتىراپ قىلغاندىن كېيىن، پورتۇگالىيىكلەر يەنىمۇ ئىچكىرىلەپ كىرىپ يەرلىك مەدەنىيەتنى ئۈزۈل-كېسىل دىگۈدەك پالەچ ھالغا چۈشۈرۈپ قويغان.2-دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن دۇنيا خەلقىنىڭ قوللىشى بىلەن ئانگولا خەلق ئازاتلىق ھەركىتى، ئانگولا مىللى ئازاتلىق فرونتى، ئانگولانىڭ ئۈزۈل-كېسىل مۇستەقىللىغىنى قولغا كەلتۈرۈش ئىتىپاقى قاتارلىق پارتىيىلەرنىڭ رەھبەرلىگىدە قانلىق كۈرەش ئېلىپ بېرىپ 1975-يىلى 1-ئايدا پورتۇگالىيىنى ئانگولانىڭ مۇستەقىل دۆلەتلىكىنى ئېتىراپ قىلىشقا مەجبۇرلىغان. ئانگولا مۇستەقىل بولغاندىن كېيىن 3 پارتىيە ئوتتۇرسىدا ئىچكى ئۇرۇش پارتىلاپ شۇ يىلى 11-ئايدا، ئەينى ۋاقىتتىكى سوۋېت ئىتىپاقىنىڭ ياردىمىگە ئېرىشكەن ئانگولا خەلق ئازاتلىق ھەركىتى ھاكىمىيەت ئىگللەپ ئانگولا خەلق جۇمھۇرىيىتىنى قۇرغان. 1992-يىلى ئانگولا پارلامېنتى قارار ماقۇللاپ دۆلەت نامىنى ئانگولا جۇمھۇرىيىتى دەپ ئۆزگەرتكەن..
ئانگولا ئافرىقىنىڭ شەرقى قىرغىقىدىكى تىروپىك بەلباغقا جايلاشقان بولۇپ يىل بويى ھۆل يېغىن ۋە يۇقىرى تېمپراتۇرىلىق بولغاچقا پۈتكۈل زىمىنى ئورمان بىلەن قاپلانغان بولۇپ ئالماس، نېفىت، تۆمۈر قاتارلىق مول كان بايلىقىغا تايىنىپ دۆلەت ئىقتىسادى تېز گۈللىنىۋاتىدۇ. شۇنداقتىمۇ ئانگولا يەنىلا تېرىقچىلىق، چارۋىچىلىق، بېلىقچىلىق قاتارلىق ئەنئەنىۋى كەسپلەرگە زور دەرىجىدە تايىنىدۇ. 2006-يىلى ئانگولانىڭ دۆلەت ئىقتىسادىدا يېزا-ئىگىلىك كىرىمى %10، سانائەت ۋە كانچىلىق %65.4، مۇلازىمەت %24نى ئىگەللىگەن. ئانگولانىڭ 2006يىلى مۇقىم تېلپون ئابونتى94مىڭ300، يانپون ئابونتى 1 مىليۇن100مىڭ، ئىنتېرنېت ئابونتى 172مىڭ بولغان.
www.sahawet.com دىن ئېلىندى.

## مەنبەلەر
چېخ جۇمھۇرىيەتى

left|thumb|200px
left|thumb|
left|thumb|
**چېخ جۇمھۇرىيىتى ** Czech Republic 
پايتەخت: پراگا، ئاھالىسى 1مىلىيۇن273مىڭ 
زىمىنى 78مىڭ866 كۇۋادىرات كىلومېتىر
ئاھالىسى: چېخنىڭ 2006-يىللىق نوپۇسى 10مىلىيۇن 235مىڭ بولۇپ، ئاھالىنىڭ 90%نى خورۋاتلار، 4%نى موراۋىيانلار، 2% سلوۋاكلار، قالغانلىرىنى ۋېنگىر، سىگانلار ئىگەللەيدۇ . سىلاۋيان تىللىرى ئائىلىسىگە تەۋە چېخ تىلى دۆلەت تىلى.
دىنى : چېخلارنىڭ 27%ى كاتولىك دىنىغا، 1% پروۋسلاۋىيە دىنىغا، 2% پروتىستانت دىنىغا ئىشىنىدۇ. كۆپ قىسمى دىنغا ئىشەنمەيدۇ
پۇلى: كورونى، (2006-يىلى) 22.596كورونى=بىر دوللار. 2004-يىلى 25.7كورونى= بىر دوللار. 2002-يىلى 32.739كورونى=بىر دوللار . چېخ 2008ياۋروپا ئىتىپاقىنىڭ ئەزاسى. 2008-يىلىدىن باشلاپ ياۋوپا ئىتىپاقىغا كىرىپ ياۋرونى ئاساسلىق پۇل بىرلىكى قىلماقچى.
ئىقتىسادى: 2006 -يىلى چېخنىڭ ئۇمۇمى مىللى ئىشلەپچىقىرىش دارامىتى 118مىليارت900مىليۇن دوللار بولۇپ كىشى بېشىغا 21600دوللار توغرا كەلگەن. چېخنىڭ2000-يىلىدىن بۇيانقى يىللىق ئىقتىسادى ئېشىش سۈرئىتى 6%-7% بولۇۋاتىدۇ.
دۆلەت بايرىمى:( 1918-يىلى)10-ئاينىڭ 28-كۈنى، چېخنىڭ ئاۋستىرىيە-ۋېنگىرىيەئىمپىرىيىسىدىن ئايرىلىپ مۇستەقىل بولغان كۈنى
ۋاقىت رايونى :ياۋروپا ۋاقتى(شەرقى1- ۋاقىت رايونى)

## قىسقىچە تارىخى:
left|thumb|200px
left|thumb|200px
left|thumb|200px
چېخ زىمىنى ئەسلىدە گۇتلار(گېرمان تىل ئائىلىسىدىكى مىللەتلەرنىڭ ئەجدادى) نىڭ بولۇپ كېيىن بۇ يەر غەربى رىم ئىمپىرىيىسىنىڭ بىر ئۆلكىسى بولغان.6-ئەسىرلەردە جەنۇپقا كۆچكەن بىر قىسىم سىلاۋيانلار بۇ يەردە ئولتۇراقلىشىپ كىچىك بەگلىكلەرنى قۇرغان، مىلادى 623-يىلى قۇرۇلغان قۇدرەتلىك بوھمىيە پادىشاھلىقى ئوتتۇرا ياۋرپادىكى قۇدرەتلىك دۆلەتلەرنىڭ بىر بولغان بولۇپ مىلادى 830-يىلى قۇرۇلغان موراۋىيە پادىشاھلىقى ھازىرقى پولشانىڭ بىر قىسمى ۋە چېخ، سلوۋاكىيە قاترلىق سالاۋتان ئەللىرىنى بىرلەشتۈرگەن. 10-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا پادىشاھلىق پارچىلىنىپ چېخلار ئايرىم دۆلەت بولۇپ شەكىللەنگەن. 15-ئەسىردىن كېيىن چېخ بارغانسېرى زاۋاللىققا يۈز تۇتۇپ ئاۋستىريىنىڭ بېقىندىسىغا ئايلىنىپ قالغان. 1621-يىلىدىن 1781-يىلىغىچە چېخلار ھاقارەتلىك قۇللۇق تۇرمۇشىنى كەچۈرگەندىن كېيىن قۇللۇق تۈزۈمى بىكار قىلىنىپ چېخ ئاۋستىرىيە ھابىسبورگ ئىمپىرىيىسىنىڭ چېخ، موراۋىيە، بوھىمىيە قاتارلىق ئۆلكىلەرگە بۆلۈۋېتىلگەن. بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن چېخلار بىلەن سلوۋاكلار مۇستەقىل بولۇپ بىرلىشىپ چېخسلوۋاكىيە جۇمھۇرىيىتى قۇرۇلغان ۋە ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدىن كېيىن سوتسىيالىستىك دۆلەت بولغان . 1990-يىلى 3-ئايدا چېخسلوۋاكىيە پارچىلىنىپ ئايرىم ئايرىم چېخ جۇمھۇرىيىتى ۋە سلوۋاكىيە جۇمھۇرىيىتى بولغان.
چېخ سابىق ئاۋستىرىيە-ۋېنگىرىيە ئىمپىرىيىسى دەۋرىدىلا ئىمپىرىيىنىڭ سانائەت مەركىزى بولۇپ، تۇپرىقى مۇنبەت، تېرىلغۇ يەرلەرنىڭ كۆلىمى كەڭ، پۇخرالارنىڭ ساپاسى يۇقىرى.يېقىنقى يىللاردىن بېرى ياۋروپا ئىتىپاقىنىڭ ياردىمىدە چېخ ئىقتىسادى يەنىمۇ تېز گۈللىنىپ، ئەسلىدىكى سانائەت ۋە كان بايلىقلىرىغا چەتئەل مەبلىغىنى جەلپ قىلىش بىلەن بىللە يۇقىرى تېخنىكىنى زور كۈچ بىلەن راۋاجلاندۇرۇپ تەرەققى قىلغان ئەللەر سېپىگە قوشۇلدى. 2005-يىلى چېخنىڭ دۆلەت ئىقتىسادىدا يېزا-ئىگىلىك كىرىمى %2.8، سانائەت %37.8، مۇلازىمەت %59.4 نى ئىگەللەيدۇ. -2005يىلى مۇقىم تېلپون ئابونتى 3مىليۇن217مىڭ، يانپون ئابونتى 11 مىليۇن776مىڭ، ئىنتېرنېت ئابونتى 5مىليۇن 100مىڭ بولغان.

## مەنبەلەر

تۈر:دۆلەتلەر
تۈر:ياۋروپا دۆلەتلىرى
ئېستونىيە

left|thumb|200px **ئېستونيە جۇمھۇرىيىتى** (ئېستونچە:Eesti Vabariik)
پايتەخت: تاللىن

## پايتەخت
تاللىن، ئاھالىسى 525مىڭ 
زىمىنى 45مىڭ227 كۇۋادىرات كىلومېتىر

## ئاھالىسى
ئېستونيەنىڭ 2006-يىللىق نوپۇسى 1،324،000 بولۇپ، ئاھالىنىڭ 67٪نى ئۇرال تىل سېستىمىسى، فىن تىلى ئائىلىسىگە تەۋە ئېستون تىلىدا سۆزلىشىدىغان ئېستونلار، 25%ىنى رۇسلار، 2%ىنى ئوكرائىنلار، 1%ىنى فىنلار ئىگەللەيدۇ . ئېستون تىلى دۆلەت تىلى.

## دىنى
ئېستونيەلىكلەرنىڭ ٪13.6 پروتىستانت دىنىنىڭ لۇتېر مەزھىبىگە، ٪12 پروۋسلاۋىيە دىنىغا، ٪1 كاتولىك دىنىغا ئىشىنىدۇ. كۆپ قىسمى دىنغا ئىشەنمەيدۇ.

## پۇلى
ئېستونىيەنىڭ بۇلى ياۋرو. ئېستونىيە 2004-يىلىدىن بۇيان ياۋروپا ئىتىپاقىنىڭ ئەزاسى.

## ئىقتىسادى
2006 -يىلى ئېستونىيەنىڭ ئۇمۇمى مىللى ئىشلەپچىقىرىش دارامىتى 13مىليارت620مىليۇن دوللار بولۇپ كىشى بېشىغا 19مىڭ600دوللار توغرا كەلگەن. ئېستونىيەنىڭ2000-يىلىدىن بۇيانقى يىللىق ئىقتىسادى ئېشىش سۈرئىتى 10%بولۇۋاتىدۇ.

## دۆلەت بايرىمى
( 1918-يىلى)2-ئاينىڭ 24-كۈنى، ئېستونىيەنىڭ روسىيەدىن مۇستەققىل بولغان كۈنى،(1991-يىلى)8-ئاينىڭ 20-كانى مۇستەقىللىقىنى ئەسلىگە كەلتۈرگەن كۈنى
ۋاقىت رايونى :ياۋروپا ۋاقتى(شەرقى1- ۋاقىت رايونى)

## قىسقىچە تارىخى
left|thumb|200px
left|thumb|200px
left|thumb|200px
left|thumb|200px
ئېستونىيە زىمىنى ئەسلىدە لاتىشلارنىڭ زىمىنى بولۇپ بولۇپ مىلادىدىن بۇرۇنقى 10-ئەسىر ئەتراپىدا ئۇرال خەلقلىرىدىن بولغان فىن ۋە ئېستون خەلقى بۇ يەرگە كۆچۈپ كېلىپ ئۇششاق بەگلىكلەرنى قۇرغان. 10-ئەسىردە ئېستونىيە دانىيە تەرىپىدىن ئىشغال قىلىنغان. مىلادى 1397-يىلى دانىيە، شىۋىتسىيە، نورۋىگىيەلەر كارما ئىتتىپاقىنى قۇرغاندا ئېستونىيە شىۋىتسىيەگە قاراشلىق ئۆلكە بولغان. 1710-يىلى ئېستونىيەنى چار روسىيە بېسىۋالغان. 1917-يىلى ئېستونىيە مۇستەقىللىققا ئېرىشىپ 1918-يىلى گېرمانىيە تەرىپىدىن بېسىۋېلىنغان.1920-يىلى قايتىدىن مۇستەقىللىققا ئېرىشكەن. 1940-يىلى سوۋېت ئىتىپاقى ئېستونىيەنى مەجبۇرى ئۆزىگە قوشۇۋالغان.1941-يىلى گېرمانىيە ئېستونىيەنى قايتىدىن ئىشغال قىلغان، 1944-يىلى 9-ئايداسوۋېت ئىتىپاقى ئېستونىيەنى قايتۇرىۋالغان. 1991-يىلى ئېستونىيە تۇنجى بولۇپ مۇستەقىللىق جاكارلاپ سوۋېت ئىتىپاقىنىڭ پارچىلىنىشنىڭ مۇقەددىمىسى بولۇپ قالغان.
ئېستونىيە زىمىنى ئاساسەن تۈزلەڭلىك، ھۆل يېغىنى مۇۋاپىق بولسىمۇ ياز مەزگىلى قىسقا، يازلىق ئەڭ يۇقىرى تېمپىراتۇرىسى 19سېلسىيە بولغاچقا دېھقانچىلىق قىلىش ئەپسىز، ئەمما ئۆي قۇشى ۋە سۈت كالىسى باقمىچىلىقى يۈكسەك تەرەققى قىلغان، سانائەت ئاساسى ياخشى، پۇخرالارنىڭ ساپاسى يۇقىرى بولۇپ سابىق سوۋېت ئىتىپاقىدىكى ئەڭ باي جۇمھۇرىيەتنىڭ بىرى ئىدى. مۇستەقىل بولغاندىن كېيىن توغرا ئىقتىسادى سىياسەت ۋە ياۋروپا ئىتىپاقىنىڭ ياردىمىدە يىلىغا 10%دىن يۇقىرى سۈرئەت بىلەن تەرەققى قىلىپ ھازىر ياۋروپادىكى باي دۆلەتلەر بىلەن تەڭلىشىپ قالدى. 2005-يىلى ئېستونىيىنىڭ دۆلەت ئىقتىسادىدا يېزا-ئىگىلىك كىرىمى 3.4%، سانائەت 28%، مۇلازىمەت 68.6%نى ئىگەللىگەن بولۇپ -2005يىلى مۇقىم تېلپون ئابونتى 442مىڭ، يانپون ئابونتى 1 مىليۇن544مىڭ، ئىنتېرنېت ئابونتى 690مىڭ بولغان.

## مەنبەلەر

www.sahawet.com دىن ئېلىندى

تۈر:دۆلەتلەر
تۈر:ياۋروپا دۆلەتلىرى
قاراماي رايونى

**شەرقىي تۈركىستان ئۇيغۇردۆلىتى قاراماي رايونى** شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر رايونى بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن قاراماي شەھرىتىگە قارايدۇ. قاراماينىڭ يەر مايدانى 9،252 كۇۋادىرات كىلومەتەر بولۇپ 2002-يىلدىكى سىتاتىسكىگا ئاساسلاڭاندا ، ئۇنىڭ نۇپۇسى 290،000.

## تارىخ
## جۇغراپىيە
## مەمۇرىي رايون
## ئىقتىساد
## ئاساسىي قۇرۇلۇش
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
## تەربىيە
## ساياھەتچىلىك
## مائارىپ
## تەنھەرىكەت يىغىنى
## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر

تۈر:قاراماي شەھىرى
تۈر:شەرقىي تۈركىستان
تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى
ئاقسۇ شەھىرى

**ئاقسۇ شەھىرى** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Aqsu Shehiri**)  شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر شەھىر بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن ئاقسۇ ۋىلايىتىتىگە قارايدۇ. ئۇيغۇر تىلى دا ئاقسۇ دېگەن سۆز ئاق ۋە سۇ دېگەن سۆزلەرنىڭ بىرىكىشىدىن ھاسىل بولغان.جەنۇبتا ئاۋات ناھىيىسى ھەمدە خوتەن ۋىلايىتى نىڭ لوپ ناھىيىسى ۋە چىرا ناھىيىسى بىلەن چېگرىداش.
## مەمۇرىي رايون
ئاقسۇ ۋىلايىتى ئاقسۇ شەھىرى قارمىقىدا 7 دانەكوچا باشقارمىسى ، 2 دانە بازارلىق ۋە 4 يېزا بار بولۇپ، ئۇلار تۆۋەندىكىچە:

**ئىزاھات:**
## يېزا ئىگىلىكى
## يەر تۈزۈلۈشى
## ئىقتىسادى
## ئىقلىمى
## ساياھەتچىلىكى
## مائارىپى
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:ئاقسۇ ۋىلايىتى
تۈر:شەرقىي تۈركىستان
تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى
ئاۋات ناھىيىسى

**ئاۋات ناھىيىسى** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Awat Nahiyisi**)  شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى دائىرىسى ئىچىدىكى بىر ناھىيە بۇلۇپ مەمۇرى جەھەتتىن ئاقسۇ ۋىلايىتىتىگە قارايدۇ. ئاۋات ناھىيىسى تەڭرىتاغنىڭ جەنۇبىي ئېتىكىگە، تەكلىماكان قۇملۇقىنىڭ شىمالىي چېتىگە جايلاشقان. شەرق ۋە شىمال تەرىپى ئاقسۇ شەھىرى بىلەن، غەرب تەرىپى كەلپىن ناھىيىسى، مارالبېشى ناھىيىسى بىلەن، جەنۇب تەرىپى لوپ ناھىيىسى، قاراقاش ناھىيىسى بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 100  كىلومېتىر، جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى 150 كىلومېتىر. ئومۇمىي يەر مەيدانى  13 مىڭ  300 كۋادرات كىلومېتىر. ناھىيە تەۋەسىدە شىنجاڭ ئىشلەپچىقىرىش - قۇرۇلۇش بىڭتۇەنى يېزا ئىگىلىك  1 - شىسىنىڭ ئۈچ تۇەن - مەيدانى ۋە ئاپتونوم رايونلۇق تۈرمە باشقۇرۇش ئىدارىسىگە بىۋاسىتە قاراشلىق قارا دۆڭ ئەمگەك بىلەن ئۆزگەرتىش دېقھانچىلىق مەيدانى بار. ناھىيەبازىرىنىڭ ئۈرۈمچى شەھىرى بىلەن ئارىلىقى  1071 كىلومېتىر.
## مەمۇرىي رايون
ئاقسۇ ۋىلايىتى ئاۋات ناھىيىسى قارمىقىدا 3 دانە بازارلىق بار بولۇپ ئۇلار تۆۋەندىكىچە:

**ئىزاھات:**
* ئاقسۇ ۋىلايىتى ئاۋات ناھىيىسى قارمىقىدا 5 دانە يېزا بار بولۇپ ئۇلار تۆۋەندىكىچە:

**ئىزاھات:**

## يەر تۈزۈلۈشى
يەر تۈزۈلۈشى تۈز بولۇپ، غەربىي شىمالدىن شەرقىي جەنۇبقا قىيپاش. بوستانلىق 18.2% نى، چۆل - قۇملۇق  81.8% نى ئىگىلەيدۇ. ئاقسۇ دەرياسى ۋە كونا دەريادىن ئىبارەت چېگرا ھالقىيدىغان ئىككى دەرياسى بار. يىللىق ئېقىن مىقدارى بىر مىليارد  387 مىليون كۇب مېتىر. تۈزلەڭلىك رايونلىرىنى تەمىنلەيدىغان يەر ئاستى سۈيى مىقدارى  783 مىليون  كۇب مېتىر (ئېچىشقا بولىدىغان زاپاس مىقدارى  470  مىليون كۇب مېتىر). ياۋايى ھايۋانات بايلىقىدىن ئاق بوغۇز بۆكەن، بۆكەن (ئاھۇ)، ياۋا بۇغا، تۈلكە، ياۋا چوشقا قاتارلىقلار بار. ياۋا ئۆسۈملۈك بايلىقىدىن چۈچۈكبۇيا، قومۇش، يۇلغۇن، لوپنۇر كەندىرى، توشقان زەردىكى قاتارلىقلار بار.  
## يېزا ئىگىلىكى
بۇ ناھىيە يېزا ئىگىلىكىنى ئاساس قىلىدۇ. ھازىرقى تېرىلغۇ يەر كۆلىمى  36 مىڭ  900 گېكتار (553 مىڭ  500 مو)، ئورمان كۆلىمى  27 مىڭ  900  گېكتار (418  مىڭ  500 مو)، ئوتلاق كۆلىمى  176 مىڭ  900  گېكتار (2 مىليون  653 مىڭ  500 مو)، يەنە دېھقانچىلىق قىلىشقا باب كېلىدىغان  80  مىڭ گېكتار (1 مىليون  200 مىڭ مو) قاقاس يەر بار. دېقھانچىلىق مەھسۇلاتلىرىدىن كېۋەز، بۇغداي، كۆممىقوناق، شال، پۇرچاق، ياغلىق دان، قوغۇن - تاۋۇز، مېۋە - چېۋە، كۆكتات قاتارلىقلار بار. قەغەز ياڭاق بىلەن ئۆرۈك ئاۋات ناھىيىسىنىڭ يەرلىك ئالاھىدە مەھسۇلاتى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. چارۋىچىلىقىدا كالا، قوي ئاساس قىلىنىدۇ. سانائىتىدىن ئېلېكتر ئېنېرگىيىسى، ئاشلىق - ماي پىششىقلاپ ئىشلەش، پاختا ۋە ئۇنىڭ قوشۇمچە مەھسۇلاتىنى سىستېمىلىق پىششىقلاپ ئىشلەش قاتارلىقلار بار.
## ئىقلىمى
ئاۋات ناھىيىسىنىڭ كىلىماتى ئىللىق مۆتىدىل بەلۋاغ ئىنتايىن قۇرغاق كىلىماتقا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرىسى℃ 10.5، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىسى ℃ 39.4، ئەڭ تۆۋە تېمپېراتۇرىسى  -℃ 23.3، يىلىغا ئوتتۇرا ھېساب بىلەن  75.1 كۈندە ئەڭ يۇقىرى تېمېپراتۇرا ℃ 30 تىن يۇقىرى بولىدۇ. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە چۈشۈش ۋاقتى 2596.6 سائەت. ℃ 10  يىغىندا تېمپېراتۇرىسى  3975.8، قىروسىز مەزگىلى  214 كۈن. يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل - يېغىن مىقدارى  1.45 مىللىمېتىر. سۇنىڭ يىللىق پارغا ئايلىنىش مىقدارى 1887.4 مىللىمېتىر.
## ئىقتىسادى
## ساياھەتچىلىكى
## مائارىپى
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار

## مەنبەلەر

تۈر:ئاقسۇ ۋىلايىتى
تۈر:شەرقىي تۈركىستان
تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى
باي ناھىيىس

**باي ناھىيىس** شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى، ئىسمى خاتا يېزىلىپ قالغان، قارالسۇن:باي ناھىيىسى.

## مەنبەلەر
ئۈرۈمچى ناھىيىسى

ئۈرۈمچى ناھىيىسى تەڭرىتاغ نىڭ ئوتتۇرا قىسىمىنىڭ شىمالىي ئېتىكىگە، جۇڭغار ئويمانلىقىنىڭ جەنۇبىي چېتىگە جايلاشقان بولۇپ، ئۈرۈمچى شەھىرى سايباغ رايونى ۋە تەڭرىتاغ رايونى نى ئوراپ تۇرىدۇ. شەرقتە تۇرپان شەھىرى بىلەن، غەربتە سانجى شەھىرى بىلەن، شىمالدا مىچۈەن شەھىرى بىلەن، جەنۇبتا توقسۇن ناھىيىسى، خوشۇت ناھىيىسى، خېجىڭ ناھىيىسى بىلەن تۇتۇشىدۇ. شەرقىي شىمالدا بۇغدا تېغىدىن ئۆتۈپ جىمىسار ناھىيىسى، فۇكاڭ شەھىرى بىلەن تۇتىشىدۇ. شەرقتىن غەربكىچە بولغان ئۇزۇنلۇقى 190 كىلومېتىر. جەنۇبتىن شىمالغىچە بولغان كەڭلىكى 120 كىلومېتىر، ئومۇمىي يەر كۆلىمى 4212 كۋادرات كىلومېتىر كېلىدۇ.
## مەمۇرىي رايون
ئۈرۈمچى ناھىيىسىدە 3 دانە بازارلىق ۋە 3 دانە يېزا بار بولۇپ، ئۇنىڭ يېزا بازارلىرى تۆۋەندىكىچە:

## يەر تۈزۈلىشى
ئۈرۈمچى ناھىيەسىنىڭ  يەر تۈزۈلۈشى، غەربىي شىمالدىن شەرقىي جەنۇبقا قاراپ ئېگىزلەپ بارىدۇ. تىيانشان باغ تىزمىسىدىن ئۈرۈمچى ناھىيەسىنىڭ  شەرقىي جەبنۇبىي تەرىپىدە سوزۇلۇپ ياتىدۇ. دېڭىز يۈزىدىن 5445 مېتىر ئېگىز بولغان تىيانشان تېغىنىڭ ئاساسلىق چوققىسى-بۇغدا چوققىسى بۇ ناھىيەدىكى ئەڭ ئېگىز نۇقتا ھېسابلىنىدۇ. جەنۇبىي تەرەپتىكى تاغلىق رايون پۈتۈن ناھىيە ئومۇمىي يەر كۆلىمىنىڭ تەخمىنەن %50ىنى، تاغلىقتىكى ئۇششاق شېغىلدىن تەركىب تاپقان تۈزلەڭلىك ئومۇمىي يەر كۆلىمىنىڭ تەخمىنەن% 16.6ىنى، شىمالكىي تەرەپتىكى ئېدىرلىق ۋە توپا تۈزلەڭلىك ئومۇمىي يەر كۆلىمىنىڭ %33.4ىنى ئىگىلەيدۇ. تۇدۇڭخابا دەرياسى، ئۈرۈمچى دەرياسى، سەيۋوپۇ كۆلى، بەيياڭخېي دەرياسى، ئالغۇيدىن ئىبارەت بەش چوڭ سۇ سىستېمىسى بار.
## كىلىماتى
ئۈرۈمچى شەھىرى ئاسىيادىكى مۆتىدىل، قۇرغاق كىلىمات رايونىغا كىرىدۇ. يىللىق ئوتتۇرىچە تېمپېراتۇرسسى 5.7، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرسسى 40.5، ئەڭ تۆۋەن تېمپېراتۇرسسى-41.5، يىلىغ ائوتتۇرا ھېساب بىلەن 36.7 كۈن ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرىلىق كۈن بولۇپ، ئەڭ يۇقىرى تېمپېراتۇرسى 30 تىن يۇقىرى بولىدۇ. كۈننىڭ يىللىق ئوتتۇرىچە يورۇتۇش ۋاقتى 2733.6 سائەت، 10 جۇغلانما تېمپېراتۇرا 3063.3، قىروسىز مەزگىلى 156 كۈن، يىللىق ئوتتۇرىچە ھۆل-يېغىن مىقدارى 277.6 مىللىمېتىر، پارغا ئايلىنىش مىقدارى 1914.1 مىللىمېتىر.

## تەبىئىي بايلىقلىرى
يەر ئۈستى سۇ بايلىقىنىڭ مىقدارى 800 مىليون كۇب مېتىر. پايدىلىنىدىغان تۈزلەڭلىكتىكى يەر ئاستى سۈيىنىڭ مىقدارى 556 مىليون كۇب مېتىر. ئۇلانباي-سەيۋوپۇ-داۋانچىڭ ئارىلىقى مەشھۇر شاماللىق رايون ھېسابلىنىدۇ. بۇ جايلارنىڭ شامال كۈچى بايلىقى ناھايىتى مول بولۇپ، يىللىق ئوتتۇرىچە شامال سۈرئىتى 2.6 مېتىر / سېكۇنت، ئۈنۈملۈك شامال قۇۋۋىتى 2000-3000 كىلوۋات. سائەت / كۋادرات مېتىر. ئۈرۈمچى ناھىيىسىدە يەر ئاستى كان بايلىقلىرى مول، 2013 - يىلىغا قەدەر، تەكشۈرۈپ ئېنىقلانغان كان تۈرى 8، ئاساسلىقىكۆمۈر، گەج، ھاك تېشى، مىس، فوسفور، ئالتۇن، تۆمۈر، سېغىز توپا، شور، تۇز دېگەنگە ئوخشاشلاردىن ئىبارەت. كۆمۈر تىپىدىكى كان تېغىدىن 26 سى، قۇم، شېغىل توپىدىن ئىبارەت كۆمۈردىن باشقا كان تېغىدىن 40 ى بار.
## ساياھەت
ئۈرۈمچى ناھىيىسىدە بەييۈن خەلقئارا قار تېيىلىش مەيدانى، نەنسەن شياۋچۈزى مەنزىرىسى، شۇيشىگۇ، يامالىق تېغى باغچىسى قاتارلىقلار بار.
## ئىقتىسادى
## مائارىپى
## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر

تۈر:ئۈرۈمچى شەھىرى
تۈر:شەرقىي تۈركىستان
تۈر:ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى