«ئاسارەتتە ئىنسانلىق بوھرانى» ناملىق كىتابىمىز توغرىسىدا

ئىدىيەۋى ئۇرۇشلارنىڭ ھاياتىمىزغا كۆرسىتىۋاتقان تەسىر دەرىجىسىنىڭ سىياسىي ۋە ھەربىي ئۇرۇشلارنىڭ تەسىر دەرىجىسىدىن قېلىشمىغۇدەك، ھەتتا بېسىپ چۈشكىدەك دەرىجىدە ئەتراپىمىزنى قورشاۋاتقانلىقىغا شاھىتمىز. بۇنىڭغا ياندىشىپ پىكىرىي جەھەتتىكى قايمۇقتۇرۇشلار، شوئار ۋە ھەرىكەتتىكى ساختىلىقلار، نىشان ۋە غايە جەھەتتىكى ئېزىقتۇرۇشلارمۇ قەدەمدە بىر كىيىم يەڭگۈشلەپ، چىراي ئالماشتۇرۇپ قارشىمىزغا چىقىپ تۇرماقتا. مۇشۇنىڭ ئۆزىلا بىزنى ئىسلاھات تۇغىنى قەتئىي قولدىن تارتقۇزۇپ قويماسلىققا، بايراقدارلار سېپىنى كۆپەيتىشكە، كۈچەيتىشكە ۋە بىر چەتتە تاماشىبىنلىق قىلىپ ئولتۇرۇشنى نومۇس بىلىشكە، قول - قولچە ئۆزئارا ھەيدەكچى بولۇشقا ئۈندەپ تۇرۇپتۇ. 

مۇستەملىكىچىلىكنىڭ ئۆز كۈچىنى توسقۇنسىزلاشتۇرۇش يولىدا، زۇلمى ئاستىدىكى خەلقنى ئېزىش بىلەن، ھەق - ھوقۇقىنى تارتىۋېلىش بىلەن كۇپايىلىنىدىغان سىستېما ئەمەسلىكى سىر ئەمەس. ئۇ مۇئەييەن ئىدېئولوگىيەنىڭ، ئۆز ئالدىغا پىلان ۋە لايىھەنىڭ مەھسۇلى بولۇش سۈپىتى بىلەن مۇئەييەن ۋەزىپىلەر، غايىلەرگە ئىگە. ئۇنىڭ ئاداققى ۋەزىپىسى شۈبھىسىزكى، ئىستېلاسى ئاستىدىكى خەلقنى ئۇلارنى بىرلەشتۈرگۈچى ماددىي ۋە مەنىۋى ئامىللار بىلەن قوشۇپ تازىلىۋېتىشكە، ئۇلارنى چارىسىز قالدۇرۇشقا، ئۇلارنى ھايات قويغان تەقدىردىمۇ ئۇلاردىن پەرقلىنىپ تۇرىدىغان «خەلق» ياكى «مىللەت» ھالىتىدە نەپەس ئېلىشىغا يول قويماسلىقتۇر. مۇستەملىكىچى ئۆز غايىسىگە يېتىش ئارزۇسىدا خەلقنى پەقەت بىرلا يولغا قىستايدۇ. ئۇ بولسىمۇ ئۆلۈم يولىدۇر. مۇستەملىكىچى يەنە بۇنىڭلىق بىلەن بولدى قىلمايدۇ. ئۆلۈم يولىنىمۇ ئىككى خىل تاللاش ئۈستىگە بەلگىلەپ بەرمەكچى بولىدۇ. بىرىنچى خىل تاللاش ئاستا خاراكتېرلىك ئۆلۈم بولۇپ، ئاسسىمىلياتسىيە بولۇپ ماسلىشىش ئارقىلىق ئېرىپ تۈگەش، يەنى ئۆزلۈكىدىن پۈتۈنلەي ۋاز كېچىپ ئۇنىڭسىمانلىشىپ، ئەمما ھېچقاچان «ئۇ» بولالماي خارلىقتا ئۆلۈش يولى بۇنىڭ تىپىك مىسالى. ئىككىنچى خىل تاللاش بولسا، ھۆكۈم ۋە تامغىنىڭ كۈچى بىلەن بىئەجەل ئۆلۈشتۇر. تۇتقۇن قىلىشتىن كوللېكتىپ قەتلىئامغىچە بولغان جەريانلار، بولار - بولماس باھانىلەرنى ئىجاد قىلىپ قەتلىئام يۈرگۈزۈشلەر بۇنىڭ مىسالى. قارىماققا بۇ يەردە تاللاشقا قويۇلغان ئىككىنچى خىل ئۆلۈم ھەممىگە ئايان. ئەمما بىرىنچى خىل تاللاشتىكى ئۆلۈمنى ھەممىگە ئايدىڭ دەپ كەتكىلى بولمايدۇ. بۇنى پەقەت خەلق ئىچىدىكى ئويغاقلار، سىياسىي ئاڭ ۋە ئىدىيە ئەربابلىرىلا چۈشىنەلەيدۇ. نەتىجىگە قارايدىغان بولساق، مۇستەملىكە ئاستىدىكى مىللەت ياكى خەلق قايسى تاللاشقا بارمىسۇن، بەرىبىر ئۆلۈم ۋە يوق بولۇش ئۇنىڭ ئاداققى كېلەچىكى. 

ئىنسان مەيلى قانداق شەكىلدە ئۆلمىسۇن، بەرىبىر ئۆلۈم ئۇنىڭ بۇ دۇنيالىق ھايات سەپىرىنىڭ ئاخىرقى بېكىتى. لېكىن بۇ يەردە بىر ئ‍وخشىماسلىق بار. ئۇ بولسىمۇ مۇستەملىكە ئاستىدىكى ئىنساننىڭ ئۆلۈم يولىنى ئۆزى تاللىيالماسلىقى، يوللارنىڭ ھەر ئىككىسىنىڭ مۇستەملىكىچى تەرىپىدىن تاللاپ بېرىلگەنلىكى، قىسقىسى ئۆلىمىنى تاللاش ئىختىيارلىقىنىڭمۇ ئۇنىڭ قولىدىن ئېلىنغانلىقىدۇر. تاللىغان يولىنىڭ مۇستەملىكىچىسىنىڭ بەلگىلەپ بەرگەن دائىرىسىدىن چەتنىمەسلىكى، چەمبىرىكىدىن چىقالماي ئۆلۈشى، ئۆلۈش يولىنىمۇ ھۆر ئىرادىسى بىلەن تاللىيالماسلىقىدۇر. دېمەك، مۇستەملىكە ئاستىدىكى ئىنسان دېگەنلىكنىڭ مەنىسى، ھۆر تۇغۇلغان بولسىمۇ، ئەمما ھۆر ئۆسۈشتىن، ھۆر ياشاشتىن، ھۆر تاللاشتىن، ھۆر ئىرادىدىن ۋە ھۆر ئۆلۈمدىن مەھرۇم قىلىنغان كىشەنلىك ئىنسان، دېگەنلىكتۇر. يىغىپ ئېيتقاندا، مۇستەملىكە ئاستىدىكى ئىنسان – ياشاي دەپمۇ ياشىيالمايدىغان، ئۆلەي دەپمۇ ئۆلەلمەيدىغان چارىسىز ئىنسان دېگەنلىكتۇر. 

ئەمەلىيەتتە، مۇستەملىكە ئاستىدىكى مەزكۇر كىشەنلىك ئىنسان ئۈچۈن چىقىش يولى پۈتۈنلەي تۈگىگەنمۇ ئەمەس. چۈنكى دەل مۇشۇ نۇقتىدا ئۈچىنچى بىر يول ئۇنىڭ چىقىش يولى ۋە تاللىشى بولالايدۇ. ئۇ بولسىمۇ ھۆرلۈكىنى ئۆز قولىغا تاپشۇرۇپ ئېلىش يولىدا قارشىلىق روھىنى ساقلاپ قېلىش ۋە قارشىلىق كۆرسىتىپ ئۆلۈشتۇر. ھايات قالسۇن ياكى ئۆلۈپ كەتسۇن، مۇستەملىكىچى زالىمغا قارشىلىق يولىدا ئۆلۈش دەرۋەقە، ئەركىنلىكىنى ئىلىكىدە تۇتقان ئىنسان سۈپىتىدە ئۆلۈش بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. مانا بۇ خىل ئۆلۈش مەزكۇر چارىسىز ئىنساننى «ئىتتەك كىشەن ئاستىدا ئۆلگەن» بولۇش ۋەسپىدىن چىقىرىپ، يەر يۈزىدە شان - شەرىپى بىلەن ئۆلگەن، تەڭرى ھۇزۇرىدا ئىلاھىي ئالىي مەرتىۋە بىلەن تارتۇقلانغان قەھرىمان ئىنسان بولۇش شەرىپىگە ئىگە مۇجاھىد ئىنسان ۋەسپىگە سازاۋەر قىلىدۇ. قەدەرىيەتلىرىمىزدە مەزكۇر ئۈچىنچى يول جىھاد يولى دەپ ئاتالغان ۋە بۇ يولدا قارشىلىق كۆرسىتىپ ھايات قالغانلار غازى، ئۆلگەنلەر شەھىد دەپ ئاتالغان ئىدى. 

مۇستەملىكىچىنى ئەڭ چارچىتىدىغىنى ئۇ تاللاپ بەرگەن يول ياكى ئۇ بەلگىلەپ بەرگەن تاللاشلار ئەمەس، بەلكى مانا شۇ كىشەن ئاستىدا تۇرۇپمۇ شەرىپىنى ۋە ھۆرلۈك تۇيغۇسىنى روھىيىتىدە مۇھاپىزەت قىلىپ تۇرغان روھ، يەنى ئۇنىڭدىكى يىمىرىلمەس قارشىلىق روھىدۇر. ئۇ ئەڭ بىزار بولىدىغان ئىشمۇ مەزكۇر قارشىلىق روھىنى قانداق قىلىپ ئۆچۈرۈپ تاشلاش ۋە قارشىلىق كۆرسىتىش يوللىرىنى قانداق قىلىپ تاقىۋېتىشتۇر. ئۇنى تىنىمسىز ئەنسىرىتىدىغىنى بولسا، ئۇ تاللاپ بەرگەن ۋە بەلگىلەپ بەرگەن يولنى تاللىماسلىق ئەركىنلىكىنى ئىشلىتىشنى بىلگەن ئىنساننىڭ مەۋجۇت بولۇپ تۇرۇشى ۋە ئۇ ئىنساندىكى جىسمىنى كۇكۇم تالقان قىلىپمۇ يوقىتىپ بولمايدىغان قارشىلىق روھىنىڭ قايتا تىرىلىپ قوپىشى، ئۇيقۇسىدىن ئويغىنىشىدۇر. ھالبۇكى بىر مۇسۇلمان ئۈچۈن ئېلىپ ئېيتقاندا، قارشىلىق كۆرسىتىش روھى ئۇ ئەقىدە قىلغان ئىمان دەرىجىسىنىڭ ئەڭ ئاجىز ۋە ئەڭ ئەقەللىي پەللىسى ھېسابلىنىدۇ. ئەقەللىي تەلەپ ئىجرا بولمىغان مۇسۇلماننىڭ ئەڭ ئەۋزەل مەرتىۋىنى قولغا كەلتۈرۈشىدىن ئۈمىد بولمىغاندەك، قارشىلىق روھى ئويغانمىغان بىر ئىنساندىن ھۆرلۈك دەۋاسىنى قىلىشى ئۈمىد قىلىنمايدۇ. ئەقەللىي تەلەپ ئىجرا بولمىغان مۇسۇلماننىڭ مۇسۇلمانلىق سالاھىيىتى سوئال ئىشارىتىگە دۇچ كەلگەندەك، قارشىلىق روھى بولمىغان بىر ئىنساننىڭ، بىر توپنىڭ، بىر جەمئىيەتنىڭ، بىر قۇرۇلمىنىڭ ۋە بىر تەشكىلاتنىڭ سىياسىي دەۋاسىمۇ ئوخشاشلا سوراققا دۇچ كەلمىكى، سەمىمىيىتى سۈرۈشتە قىلىنمىقى ۋە تەنقىدىي نۇقتىدا قايتا تارازىلانمىقى زۆرۈر. 

خۇللەس، ھەربىر توپتا، قۇرۇلمىدا، جەمئىيەت قاتلىمىدا ۋە «ئىنسان» ۋەسپىگە ئىگە بولغان ھەربىر شەخستە چوقۇم ئەڭ ئالدى بىلەن قارشىلىق روھى تېپىلىشى كېرەك. قارشىلىق روھى شۇنداق نەرسىكى، ناۋادا قارشىمىزدا بىر نەمرۇد بار دېسەك، ئۇنىڭ بېشىنى ئاغرىتقان پاشا ئەنە شۇ قارشىلىق روھىنىڭ تىمسالى، ئىماننىڭ ئەڭ ئەقەللىي بولۇشقا تېگىشلىك قىسمىدۇر. ئەگەر بۇ يەردە بىر پىرئەۋن بار دېسەك، بۇ پىرئەۋننىڭ بىرىنچى دۈشمىنى ئەڭ ئالدى بىلەن تۇغۇلۇش ئالدىدىكى بوۋاق ۋە ئۇ بوۋاقتا بىخلىنىدىغان قارشىلىق روھى، يەنى كەلگۈسىدە ئۆز خەلقى ۋە مىللىتىگە كېلەچەك بېغىشلاش، ئۇلارنى ئورنىدىن دەس تۇرغۇزۇش ۋە قوزغاش پوتانسىيالىغا ئىگە بولغان بىر ئىنقىلابچىغا خاس بولغان قارشىلىق روھىدۇر. پاشىنى يوقىتالمىغان نەمرۇد كۈنى كېلىپ ئۇنىڭ نەشتىرىدە جان تەسلىم قىلغان بولسا، چوغ ئىچىدىكى پاختىدەك ئاسرالغان، پىرئەۋن سەلتەنىتىدە، ئۇنىڭ ھىمايىسىدە يېتىشكەن بىر ئوغلان كۈنى كېلىپ ئۇنى تەختى بىلەن قوشۇپ شىددەتلىك دېڭىزغا غەرق قىلدى ۋە بىر مىللەتنىڭ يېڭىدىن ھۆرلۈكىنى ئۆز قولىغا ئېلىشىغا ئۇل سالدى. نە ئاجايىبكى بۇ روھىنىڭ مەنبەسى زالىمنىڭ قاششاقلىقىدىن، كىبىرىدىن، خۇدالىق ئورنىغا ئۆزىنى دەسسىتىشتەك تاغۇتلۇقىدىن دەرغەزەپ بولغان تەڭرىتائالا تەرىپىدىن كەلگەن ئىدى. دېمەك زۇلۇم ۋە تاغۇتلۇقنى، ئۆزىنى تەڭرى ئورنىدا چاغلايدىغان، ھاياتلىق بېرىپ ھاياتلىق ئېلىش يالغۇز مېنىڭلا ئېلىكىمدە دەيدىغان، مۇنداقچە ئېيتقاندا، ئۆلۈم يولىنىمۇ بەلگىلەپ بېرىش بىلەن سەلتەنىتىگە تەمەننا قويغان شەيتانىي تەخت ئىگىلىرى قارشىلىق روھىدىن ئىبارەت تەڭرىنى مەنبە قىلغان ئۇلۇغۋار روھنىڭ ئۇلغىيىشى سايىسىدە يەر بىلەن يەكسان بولدى. «خالىغىنىمنى تىرىك قويۇپ، خالىغىنىمنى ئۆلتۈرىمەن» دەۋاسىدىن «ئۆلتۈردىغىنىمۇ، ھاياتلىق يولى بېرىدىغىنىمۇ مەن»دىن ئىبارەت بۇ ھاكاۋۇرلارچە «مەنلىك»نى، بۇ «خۇدالىق» دەۋاسىنى يەر يۈزىدىكى ئادالەتكە ۋە بۇ ئادالەتنىڭ ئىگىسى بولغان تەڭرىتائالاغا بولغان ئىمان - ئىشەنچىنى كامىل قىلغان قارشىلىق روھى بىتچىت قىلدى. 

قارشىلىق روھى مانا بۇ نۇقتىدىن ھەرقانداق مۇستەملىكىچى ئۈچۈن بىرىنچى باش ئاغرىقى. خوش، ئۇنداقتا قارشىلىق روھى ئويغانغاندا نېمە بولىدۇ؟ كۈرەشلەر لاۋۇلدايدۇ. شامچىراغ مەشئەلگە، مەشئەللەر گۈلخانغا ئايلىنىدۇ ۋە بۇ ئوت ۋاقتى كېلىپ يانار تاغ مىسالى چاچرايدۇ-دە، زالىمنىڭ سەلتەنىتىنىڭ كۈلىنى كۆككە سورۇيدۇ. 

خوش، ئۇنداقتا، ھۆر ياشاپ ھۆر ئۆلۈش ھەققىمىزنىمۇ قويمىغان، تاللاش يولىنىمۇ بەرمىگەن، ھەتتا ھۆر تۇغۇلۇش ھەققىمىزغىمۇ چاڭ سېلىۋاتقان، تارىخنىڭ ئەڭ قەبىھ زۇلمىنى بىزگە راۋا كۆرۈۋاتقان ئەڭ چۈپرەندە ۋە ئەڭ بەتبەخت مۇستەملىكىچىنىڭ قولىغا چۈشۈپ قالغان بىز ئۈچۈن بىرىنچى ئورۇندا نېمە كېرەك؟ بىزگە دەل بىرىنچى ئورۇندا ئەنە شۇ پەيغەمبەرانە يولنىڭ مۇقەددىمىسى بولغان قارشىلىق روھى كېرەك. مىللىي مۇستەقىللىق دەۋاسىدىن ئىبارەت بۇ ئۇلۇغ داۋانىڭ رەھنەمالىرىنىڭ بىزگە بىرىنچى بولۇپ قالدۇرۇپ كەتكەن مىراسىمۇ مانا شۇ قارشىلىشىش روھى ئىدى. ئەپسۇسلىنارلىقى، بۇ روھ بىزنىڭ زامانىمىزغا يېتىپ كەلگۈچە سۇسلاشتى. توغرىسى مۇستەملىكىچىلەرنىڭ يوشۇرۇن قولى بىلەن ئۇنۇتتۇرۇش ۋە ئۇنتۇلدۇرۇش خۇرۇچلىرى ئارقىلىق بۇ روھنىڭ خەلق بىلەن يۈزلىشىپ قېلىشىنى توسىدى. ھەتتا خەلق ئىچىدە بۇ روھنى ئۇچراتسىمۇ تونىماس بولۇپ ئۆتۈپ كېتىدىغان ماڭقۇرتلارنى يېتىشتۈرۈپ چىقىش ئارقىلىق روھنى بۇلغىماقچى، ئەجدادىغا ئاسىي ئەۋلادلارنى كۆپەيتمەكچى بولدى. نە تىجىدە روھ ھەقىقەتەن بۇلغاندى، دەۋامۇ قايمۇقتۇرۇلدى. ۋەتەن سىرتىدىكى دەۋانىڭ غول قىسمىمۇ مانا شۇ خىل ماڭقۇرتلارنىڭ خىزمەتكە سېلىنىشى سايىسىدە ھېلىھەم سۇسلاشقان ھالىتىدىن باش كۆتۈرەلمەي، قايتا ھاياتلىق تاپالماي كەلمەكتە. ئېلىپ بېرىلىۋاتقان دەۋامۇ شۇنىڭغا بېقىپ داۋام قىلماقتا. بۇ روھنى ئىزدىگۈچىلەر بولسا، تېخىچە تاپالىدى دېگۈدەك دەرىجىدە ئۇچرىشالماي يۈرمەكتە. مۇھىمى تاپقانلىقىنىڭ ئەمەلىي ئىپادىسى بۈگۈننىڭ دەۋا قاتلىمىدا تەلەپكە لايىق رەۋىشتە كۆرۈلمەيۋاتقانلىقى ئەمەلىيەت بولۇپ قالماقتا.

ئوقۇرمەنلەر قولىدىكى «ئاسارەتتە ئىنسانلىق بوھرانى» دەپ ناملانغان بۇ ئەسەر بىزدىكى ئاشۇ روھنى تېپىش زۆرۈرىيىتىنى ھېس قىلدۇرۇشنى، بۇنىڭ ئەقەللىي ئىنسانىي زۆرۈرىيەتلىكىنى ئەسلىتىشنى ھەمدە بۇنىڭ مىللىي مەۋجۇتلۇق كۈرىشىنىڭ ئەقەللىي تەلىپى ئىكەنلىكىنى ئاڭقىرىتىشنى مەقسەت قىلغان پۇبلىستىك ماقالىلەر مەجمۇئەسىدۇر. مەجمۇئەمىز ئۆز نۆۋىتىدە بۇ روھتىن يېتەرلىك نېسىۋىلەنمەسلىكنىڭ ئاقىۋىتى سۈپىتىدە مەيدانغا كەلگەن كۈنىمىزدىكى بىر قاتار ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي ھەرىكەتلەردىكى قىڭغىرلىقلارنى، پىكرىي ئايىنىشلارنىمۇ ئۆزىنىڭ تەنقىد ئوبيېكتى قىلغاندۇر. تولغاقلىق تۇغۇلۇش تەبىئىي قانۇنىيەت بولغاندەك، يېڭىدىن قارشىلىق روھىنىڭ ئويغىنىشى، ئەجداد روھىنىڭ يېڭىدىن ئارىمىزدا تىرىلىشىمۇ مۇشەققەتسىز، سەۋر - تاقەتسىز، تىرىشچانلىقسىز روياپقا چىقمايدۇ. 

تەنقىدىي نەزەرلەرنىڭ بۇ خىل ئۆزلۈك تەنقىدلىرىگە ئەھمىيەت بېرىشى، ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي مەسىلىلەرگە، بولۇپمۇ مىللىي مەۋجۇتلۇققا تاقىشىدىغان تېمىلاردا سەزگۈرلۈكنى ئاشۇرۇپ ئاياپ يۈرمەسلىكىمۇ ئەنە شۇ تولغاق مىسالى ھۆر جەمئىيەتنىڭ يېڭىدىن تۇغۇلۇشىغا، ئۇنتۇلغان ۋە ئۇنۇتتۇرۇلغان قارشىلىق روھىنى يېڭىدىن تىكلىشىگە، ساغلام ئىدىيە، ساغلام ھەرىكەتنىڭ يېڭىدىن كۈچكە كېلىشىگە مەلۇم مەنىدە ئۆز ھەسسىسىنى قوشۇشىنى ئۈمىد قىلغانلىقتىن، ئەلۋەتتە!

- بۇرھان مۇھەممەد

2026-02-23

مەنبە: ئويغاقلار دۇنياسى سەھىپىسى

تۈر:ئۇيغۇر
تۈر:بۇرھان مۇھەممەد
تۈر:ئويغاقلار دۇنياسىدا− بۇرھان