open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
جۇڭگو كان پەن-تېخنىكا ئۇنىۋېرسىتېتى

## ئومۇمىي ئەھۋالى
جۇڭگو كان پەن-تېخنىكا ئۇنىۋېرسىتېتى مائارىپ مىنىستىرلىكى بېكىتكەن 211قۇرۇلۇشى ۋە 985قۇرۇلۇشىدىكى نوقتىلىق ئالىي مەكتەپ. مەكتەپ 
جياڭسۇ ئۆلكىسىدىكى گۈزەل قەدىمىي شۈجو شەھىرىگە جايلاشقان بولۇپ، دۆلەت ئىچى ۋە سىرتىدا خېلى چوڭ تەسىرى بار. 
## ئىنىستىتۇتلىرى
1. كانچىلىق ئىنىستىتۇتى
2. بىخەتەرلىك ئىنىستىتۇتى
......
## تارىخى
مەكتەپ 1909-يىلى قۇرۇلغان.
## باشقىلار
## مەنبەلەر
شهرزاد

شهرزاد

تۈركىيەنىڭ داڭلىق ئاممىباپ ئايال ناخشىچىسى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئاياللار
ئورگانىك خىمىيە

ئورگانىك خىمىيە خىمىيە ئىلمىنىڭ بىر تارمىقى بولۇپ، ئورگانىك ماددىلارنىڭ قۇرۇلمىسى، خۇسۇسىيىتى، تەركىبى، رىئاكسىيەسى ۋە ئۇلارنىڭ (سىنتېزلەش ۋە باشقا ئۇسۇللار ئارقىلىق) ھاسىل قىلىنىشى قاتارلىقلارنى تەتقىق قىلىدىغان پەندۇر. ئورگانىك ماددا دېگىنىمىزدە كاربوننى ئۆز ئىچىگە ئالغان (كاربوندىن باشقا ئېلېمېنتلارنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئېلىشى مۇمكىن بولغان) ماددىلار، كاربون سۇ بېرىكمىلىرى ۋە ئۇنىڭ ھاسىلاتلىرىنى كۆرسىتىدۇ.
ئورگانىك ماددىلارنىڭ تۈزۈلۈشى ھەرخىل بولىدۇ، قوللىنىش دائىرىسىمۇ ئىنتايىن كەڭ. سۇلياۋ ماتېرىياللار، دورىلار، نىفىت خىمىيە بويۇملىرى، يېمەكلىك، پارتلاتقۇچ دورا ۋە سىر قاتارلىقلارنىڭ ئاساسلىق تەركىبى ئورگانىك ماددىلاردىن ئىبارەتتۇر. ئورگانىك ماددىلار بارلىق جانلىقلارنىڭ (ئىنتايىن ئاز بىر قىسمىدىن باشقا) ئاساسلىق ياشاش جەريانىدا مەۋجۇتتۇر.

## مەنبەلەر
بۈيۈك ئويۇن

بۈيۈك ئويۇن - 19- ۋە 20- ئەسىرلەردە ئوتتۇرا ئاسىيادا يۈز بەرگەن چاروسىيە ئىمپىرىيسى ۋە بۈيۈك بېرىتانىيە ئىمپىرىيىسى ئارىسىدىكى مەنپەئەت ۋە زىددىيەت توقۇنۇشلىرىنىڭ پەيدا بولۇشى ۋە راۋاجىدۇر.

## مەنبەلەر
Kuritiba

70px|right
[left|thumb| http://tools.wikimedia.de/~magnus/geo/geohack.php?language=en&params=25_25_47_S_49_16_19_W 	25° 25' 47" S 49° 16' 19" O]

**Kuritiba** (*Curitiba*) bolsa Jenubiy Braziliye Paraná Shitati dikibixahar 2009 nopus bar, Kuritibaning 1.851.215 nopusibar, 435 km² dairaiqida nopus jaylaxkan.

* https://web.archive.org/web/20140626034932/http://www.curitiba.pr.gov.br/ 
* http://www.curitiba-brazil.com
زازا تىلى

**زازا تىلى** ۋە يېقىن ئەتراپتىكى دۆلەتلەتلەردە قوللىنىلىدۇ.تەخمىنەن 2-4 مىليۇن كىشى بۇ تىلنى بىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ئىران تىللىرى
ئارغۇن

ئارغۇنلار تاۋزوڭيىنىڭ «جەنۇبى كەنتتە تېرىلغۇنى توختىتىش خاتىرسى››دا  تىلغا ئېلىنغان 31 خىل  رەڭدار كۆزلۈكلەرنىڭ 13-خىلى بولۇپ تۇنگانلارنىڭ كېلىش مەنبەسى ھېسابلىندۇ.

ئارغۇنلار تالاستىن بالاساغۇنغىچە بولغان جايلارغا توغرىراقى بۈگۈنكى قىرغىزىستاندىكى چۇ دەريا ۋادىسىغا تارقالغان،ئارغۇن دېگەن سۆز ئارلاش قانلىق دېگەن مەنىنى بىلدۈردۇ.كەشمىردىكى لاداق ۋە لەھ كىشلىرى ئۇيغۇرلار بىلەن كەشمىرلىكلەر توي قىلىپ تۇغۇلغان پەرزەنتلەرنى ئارغۇن دەپ ئاتايدۇ،شۇڭلاشقا ئارغۇن دېگەن سۆز ئارلاش قانلىق دېگەن مەنىنى بىلدۈردۇ.

ئارغۇنلار ھۇنلارنىڭ ئەۋلادى بولۇپ ھازىرقى قازاقىستاننىڭ ئوتتۇرا قىسىمىغا تارقالغان،قازاقىستان قارغاندى ئوبلاستى نوپۇسىنىڭ كۆپ قىسمىنى تەشكىل قىلىدۇ،نوپۇسى تەخمىنەن بەش يۈز مىڭ.باسمىللارمۇ ئۇلارنىڭ بىر كېلىش مەنبەسى ،ئارغۇنلار قازاقلارنىڭ ئوتتۇرا يۈزىنىڭ رەھبىرى بولۇپ كەلگەن.

ئارغۇنلار ئىسلام دىنىغا ئېتىقاد قىلىدۇ،قاراخانىلارنىڭ باشقۇرۇش دائىرسىدە ياشىغان بولغاچقا خانلىقىنىڭ بىر تەشكىلى قىسمى ھېسابلىندۇ.

يۈەن سۇلالىسىدىمۇ ئارغۇن قوشۇنى بولۇپ شۈنمالىن،فېڭجۇ ئەتراپىدا ناشىش دۇردۇنى(ئالتۇن يىپتىن توقۇلغان) ئىشلەپچىقارغان،يۈەن سۇلالىسنىڭ ئاخىردا ئۇلار خۇيخۇي(مۇسۇلمان) دەپ ئاتالغان،مىڭ سۇلالىسىدىن كېيىن ئۇلار ئاساسى جەھەتتىن تۇنگانلار ۋە ئۆزبېكلەرگە قوشۇلۇپ كەتكەن.

قازاقلارنىڭ ئوتتۇرا يۈزىدىكى ئارغۇنلارمۇ ئۇلارنىڭ ئەۋلادى بولۇپ بەزىلار ئۇلارنىڭ نامى موڭغۇل ئېمپىرىيەسى ۋە تېمۇر ئېمپىريەسى دەۋردىكى ماۋرائۇننەھىرنىڭ شىمالىدا ياشايدىغان ئارغۇن ياكى ئارگونلاردىن كەلگەن دەيدۇ.چىڭ سۇلالىسى دەۋردە ئۇلار قازاقلارنىڭ ئوتتۇرا يۈزىنىڭ رەھبىرى بولغان،ئۇندىن باشقا قىرغىزلارنىڭمۇ ئارغۇن دەيدىغان بىر قەبىلىسى بار.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
كەرەي قەبىلىسى

##### كەرەيلەر
كەرەيلەر قىتان خانلىقى ۋە ئالتۇن خانلىقى دەۋردە موڭغۇل ئېگىزلىكىدە ياشىغان تۈركى قەبىلە بولۇپ،ياشاش دائىرسى تۇغلا دەرياسى،ئورقۇن دەرياسى ۋە كېرۇلۇن دەريالىرنىڭ ئارلىقىغا توغرا كېلىدۇ."لياۋ تارىخى" دا كەرەيلەر " زۇبۇلار" ياكى" شىمالى زۇبۇلار" دەپ خاتىرلەنگەن،يەنە " تاتارلار" مۇ دېيلىگەن.

##### ئىرقى قۇرۇلمىسى

كەرەيلەر مىلادىيە 9-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرلىردا خاكاسلار(قىرغىزلار)غا ئەگىشىپ يېنىسەي دەريا بويلىرغا چۈشكەن قەبىلىلەر،ئورقۇن ئۇيغۇر قاغانلىقى يىمىرىلگەندىن كېيىن ئورقۇن بويلىردا قېلىپ قالغان ئۇيغۇرلار،قىتان خانلىقى،ئالتۇن خانلىقى دەۋردىكى تۈركى قەبىلىلەردىن تەركىب تاپقان.ھازىرقى قازاق مىللىتىدە كەرەي قەبىلىسى بولۇپ نوپۇسى ئىككى مىليوندىن ئاشىدۇ.

##### گۈللىنىشى ۋە خاراپلىشىشى

10-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرلىرنىڭ ئالدىدا،كەرەيلەر تاتارلار تەرىپىدىن بويسۇندۇرۇلغان،قىتان خانلىقىنىڭ ئوتتۇرا مەزگىلىدە،قىتانلار تەرپىدىن بويسۇندۇرۇلغان.سۈرىيە تارىخى ماتېرىياللىردا خاتىرلىنىشچە:" قىتان خانلىقىنىڭ دەسلەپكى مەزگىلىدە كەرەيلەرنىڭ بىر قەبىلە باشلىقى ئوۋغا چىققاندا زور قارغا دۇچ كەلگەن ھەم بۇ يەردە پائالىيەت ئېلىپ بېرىۋاتقان نېستۇرى روھانىيسى بىلەن ئۇچراشقان،شۇنىڭ بىلەن ئۇ پۈتكۈل قەبىلىنى باشلاپ نېستۇرى دىنىغا كىرگەن."

1100-يىلى ماركۇس ئىسىملىك قەبىلە باشلىقى ئاسىيلىق قىلغاچقا ئۆلتۈرۈرلگەن.ئالتۇن خانلىقنىڭ دەسلىپىدە،ئۇنىڭ ئوغلى قۇرجاقۇسخان قەبىلە باشلىقى بولغان ھەم مەركىتلەر بىلەن توقۇنۇشقان.مەركىتلەر قۇرجاقۇسخاننىڭ ئوغلى توغرۇل (ۋاڭخان)نى بۇلاپ كېتىپ قۇل قىلىۋالغان،قۇرجاقۇسخان كېيىن ئۇنى قۇتۇلدۇرغان.كەرەيلەر كېيىن تاتارلار بىلەن توقۇنۇشۇپ قالغان، توغرۇل ۋە ئۇنىڭ ئانىسى تاتارلار تەرىپىدىن بۇلاپ كېتىلگەن،ئاتسىى قۇرجاقۇسخان نايمانلارنىڭ قېشىغا قېچىپ كەتكەن.نايمانلار قۇرجاقۇسخانغا خانلىقنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشكە ياردەم بەرگەن،قۇرجاقۇسخان ئۆلگەندىن كېيىن توغرۇل باشقا ئاكا-ئۇكىلىرنى ئۆلتۈرۈپ خان بولۇشنى تالاشقان ھەم تاغىسى گۇرخاننى قەبىلىدىن قوغلاپ چىقارغان،توغرۇل كېيىن يەسۇگەي(تۆمۈرچىننىڭ ئاتسى)نىڭ ياردىمىگە تايىنىپ كەرەيلەرگە خان بولغان ھەم يەسۇگەي بىلەن "ئەندا"(ئاغا-ئىنە)بولۇشقان.تۆمۈرچىن كېيىن توغرۇلنىڭ ھەمدەمدە بولىشى بىلەن تاتارلارغا جازا يۈرشى قىلغان،توغرۇل ئەسكەر چىقىرغان ھەم تۆھپە كۆرسەتكەن بولغاچقا ۋاڭلىق ئۇنۋانىغا ئېرىشكەن،شۇندىن باشلاپ ۋاڭخان دەپ ئاتالغان.

1190-يىلى كەرەيلەردە نىزا كۆرۈلگەن،ۋاڭخان قىتان خانلىقغا قېچىپ بېرىۋالغان،1196-يىل قايتىپ كېلىپ چىڭگىزخاننىڭ ياردىمى ئاستىدا خانلىقىنى ئەسلىگە كەلتۈرگەن،كېيىن نايمانلار بىلەن توقۇنۇشقان،1203-يىلى يەنە چىڭگىزخان بىلەن توقۇنۇشقان،نەتجىدە موڭغۇللار غەلبە قىلغان،كەرەيلەر مەغلۇب بولغان،ۋاڭخان نايمانلارنىڭ قېشىغا قاچقان،بىراق نايمانلارنىڭ چېگرا قوغدىغۇچى سانغۇنى قورى سۇباچ تەرپىدىن ئۆلتۈرۈلگەن.ۋاڭخاننىڭ ئوغلى سەنگۈم ئاتىسىنى تاشلاپ قويۇپ ئاۋال تاڭغۇتقا ئاندىن تۈبۈتكە،ئاخىردا كۈسەنگە قاچقان،بىراق كۈسەن خانى تەرپىدىن ئۆلتۈرۈلگەن،شۇنداق قىلىپ كەرەيلەر رەسمى گۇمران بولغان.
## مەنبەلەر
بارلاس قەبىلىسى

بارلاسلار(Barlas) ئەسلى موڭغۇللارنىڭ بىر قەبىلىسى بولۇپ نىلۇن موڭغۇللىردىن كېلىپ چىققان،چىڭگىزخان بىلەن ئەجدادى بىردۇر.بۇ قەبىلىدىن چىققان يايلاق دەۋردىكى ئەڭ داڭلىق شەخىش قۇبىلاي(دىققەت:يۈەن سۇلالىسنى قۇرغان قۇبىلاي بىلەن بىر ئادەم ئەمەس) بولۇپ، كېيىن ئۇ قارلۇقلارنى بەيئەت قىلدۇرغان.قىپچاق خانلىقى تەركىبىدىمۇ ئۇلار بار بولۇپ ئاساسلىقى ئىران ۋە ئوتتۇرا ئاسىياغا تارقالغان.

 

موڭغۇللار خارەزىم خانلىقىنى يوقاتقاندىن كېيىن چاغاتاي غەربى يۇرتقا ئىگە بولغان،نايمان،كەرەي،جالايىر،بارلاس،دوغلات قاتارلىق قەبىلىلەر چاغاتايغا بۆلۈپ بېرىلگەن،ئۇلارنىڭ ئىچىدە بارلاسلار ھەممىدىن بەك ئەتىۋارلاشقا ئېرىشكەن.

 

بارلاسلار كېيىن ئىسلاملاشقان ھەم تۈركلەشكەن،چاغاتاي تىلىنى ،ئەرەب-پارس يېزىقىنى قوللانغان.بارلاسلار شەرقى چاغاتاي خانلىقىنىڭ ئوتتۇرا مەزگىلىدە تازا ئامىتى كەلگەن،بارلاس قەبىلىسىدىن بولغان تېمۈرنىڭ ئاتىسى كەش(سەمەرقەند)نى كونترول قىلىۋالغان،تېمۈر كېيىن تۇغلۇق تۆمۈرخاننىڭ ياردەمچى ۋەزىرى بولغان ،تۇغلۇق تۆمۈرخان ۋاپات بولغاندىن كېيىن ئۇ ئىلياس خوجىنى قوغلىۋېتىپ سۇلتان بولغان ھەم تېمۈرىلەر ئېمپىرىيەسىنى قۇرغان.تېمۈرىلەر ئېمپىرىيەسى پارچىلانغاندىن كېيىن ،تېمۈرنىڭ ئەۋلادى بابۇر ھىندىستاننىڭ شىمالى قىسمىدا موغۇل ئېمپىرىيەسىنى قۇرۇپ چىققان.ھازىر يەنە بىر قسىم بارلاسلار پاكىستان،ھىندىستان ۋە ئۆزبېكىستانلاردا ياشايدىغان بولۇپ ،تىلى ئاللىبۇرۇن ئۆزبېكچىگە ئۆزگىرىپ كەتكەن.

## مەنبەلەر
ۋىكىپېدىيە ھەققىدە

ۋىكىپېدىيە مول مەزمۇنلۇق ئىنىسكىلوپېدىيە 2001 يىلى 1 ئاينىڭ 15 كۇنى قىممىي ۋالىس ۋە لارىي سنجېر تەرىپىدىن قۇرۇلغان دۇنيادىكى ھازىرقى داڭلىق قامۇسنامە تور پونكىتىدۇر . 
ۋىكىپېدىيەنىڭ ھازىرقى تور مۇلازىمەت يىزىقى 281 خىل تىلنىڭ يىزىقىدا تەمىنلىنىۋاتىدۇ . ۋىكىپېدىە قامۇسنامە تور بىكىتىدە دۇنيادىكى داڭلىق شەخىسلەر. نامچىجارغان كوزگە كۆرنەرلىك شەخىسلەر . فىلىم ئاكتىيورلىرى . موزىكانت ۋە باشقا شەخىسلەر . داڭلىق شىركەت كان كارخانا ۋە گوروخلار ۋە ئۇلارنى قرغۇچىلار . قاتارلىق ماتىرياللاردىن تارتىپ بەزى بىرخىل ماتىرياللارنىڭ بىرىكمىسى ۋە باشقا ھوججەتلەر قاتارلىقلار تەمىنلىنىدۇ .

ۋىكىپېدىيەنىڭ ھازىرقى ئابونتى 2 مىلىيارتتىن ئاشىدىغان بولۇپ كۇنسىرى ئىشىپ مىڭىۋاتىدۇ . ۋىكىپېدىيەنى سان ئامبىرى دىيىشكىمۇ بولىدۇ . ھەرخىل مىللەتلەرنىڭ تارىخى ۋە مەدىنىيتى قاتارلىق مەزمۇنلار بىلەن تونۇشۇپ چىقىشىڭىز مۇمكىن . ھەتتا جاھاندا يۈزبەرگەن چوڭ كىچىك ۋەقەلەرمۇ ۋىكىپېدىيەدىن ساقىت ئەمەس .

تۈر:ۋىكى بىلىملىرى
مۇقەددەس روھ

Muqeddes Roh:Hudaning rohini korsutidu.Kona ehde devride (Tevrat devride) Huda rohini oz hizmitide buluvatkan peyghemberler , rohaniylar, padishahlar ve tallighan bashka ademlerge ata qikilatti. Yengi ehde devride bolsa Huda barliq etiqtchilargha oz rohini ata qilidu.Injilda Hezriti Eysa mudak deydu: Men silerge Atamning yenindin yardemchi, yeni heqiqetke bashlighachi Muqqeddes Rohni evetimen. U Atamning yenidin kilip, manga guvaliq beridu. Silermu manga guvaliq berisiler, chunki siler bashtin tartip men bilen birge boldunglar. ( Injil Yuhanna bayan qilghan hosh hever 15-ayet 26- suresi).
## مەنبەلەر
لاھەي

right|thumb|250px|لاھەي
right|thumb|250px

لاھەي بۇلساگوللاندىيەدىكىبىخاھار 2008 نوپۇس بار،لاھەينىڭ 475,904 نوپۇسىبار،98.20 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 52.8°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 4°30.
## مەنبەلەر
امينة ساندال

**امينة ساندال**

تۈركىيەنىڭ داڭلىق ئاممىباپ ئايال ناخشىچىسى.

ھازىرغىچە نەشىردىن چىققان ئالبۇملىرى:

*Tačka 2002
*Osmi dan 2002
*Uzalud se budim 2003
*Tvoja greška 2005
*Radije ranije 2005
*Dal' ona zna 2006
*Nije vise tvoja stvar 2006
*Pola ostrog noza 2006
*Cool žena 2007
*Exhale 2008
*Vila 2009
*Još ti se nadam 2009
*Pile moje 2009
*Med 2009
*Ti kvariigro 2010
*Gospodine 2011
*Posle mene 2011
*Beograd priča 2012
*Da mogu 2012
*Kimse Yok Mu? 2012

## مەنبەلەر
بورىس ۋاسىلىيىۋ

خەلق تورىنىڭ 14-مارت بېيجڭدىن بەرگەن خەۋىرى. شىنخۇا تورىنىڭ موسكىۋادىن خەۋەر بېرىشىچە، رۇسىيەدىكى داڭلىق يازغۇچى، «بۇ يەرنىڭ سەھىرى جىمجىت» ناملىق روماننىڭ ئاپتورى بورىس ۋاسىلىيۋ 11-مارت 89 يېشىدا ئالەمدىن ئۆتكەن. رۇسىيە زۇڭتۇڭى پۇتىن ۋە زۇڭلىسى مىدىۋېدىيۋ ئۇنىڭ ۋاپاتىغا تەزىيە بىلدۈرگەن.

رۇسىيە زۇڭتۇڭى ئاخبارات كاتىبى پۇتىننىڭ يازغۇچىنىڭ ئائىلىسىگە سەمىمىي ۋە چوڭقۇر تەزىيەسىنى بىلدۈرگەنلىكىنى ئېيتقان.

مېدىۋېدىۋ موسكىۋا يازغۇچىلار جەمئىيىتىگە تېلېگرامما يوللاپ مۇنداق دېگەن:« ۋاسىلىيۋنىڭ ئەسىرى نەچچە مىلىيون ئادەمنى ئىلھاملاندۇرۇپ، ئادەملەرگە ھىسداشلىق قىلىش ۋە ئاقكۆڭۈل بولۇشنى ئۆگەتكەن».

موسكىۋا يازغۇچىلار جەمئىيىتى ۋاسىلىيۋنىڭ ئالەمدىن ئۆتۈشى رۇسىيە ئەدەبىياتىدىكى زور يوقىتىش دەپ قارىغانلىقىنى بىلدۈرگەن.

ۋاسىلىيۋنىڭ ماتەم مۇراسىمىنى 14-مارت ئۆتكۈزۈش پىلانلانغان بولۇپ، ئۇ موسكىۋانىڭ غەربىي شىمالىدىكى قەبرىستانلىققا مەڭگۈلۈك ئۇيقۇغا كېتىدۇ.

　　ۋاسىلىيۋ 1924-يىلى تۇغۇلغان بولۇپ، ۋەتەننى قوغداش ئۇرۇشىغا قاتناشقان. ئۇرۇشتىن كېيىن، ئۇ كۆپلىگەن رومان ۋە پوۋىستلارنى يېزىپ چىققان، ئۇنىڭ ئەسىرىدىكى ئۇرۇشنى ئارقا كۆرۈنۈش قىلغان مەزمۇنلار ئۇنىڭ ئۆز كەچۈرمىشىلىرى. ئۇنىڭ داڭقىنى چىقارغان ئەسىرى «بۇ يەرنىڭ سەھىرى جىمجىت» 60-يىللارنىڭ ئاخىرىدا نەشىر قىلىنغان بولۇپ، سوۋىت ئتتىپاقىدىكى ئايال ئەسكەرلەرنىڭ ئىككىنچى دۇنيا ئۇرۇشىدا گىرمانىيە ناتسىسىتلىرىغا زەربە بەرگەنلىكى بايان قىلىنغان. بۇ ئەسەر كۆپ خىل يېزىققا تەرجىمە قىلىنىپ، ئوقۇرمەنلەرنىڭ ئالقىشىغا ئېرىشكەن.

ۋاسىلىيۋنىڭ ۋەكىل خاراكتېرلىك ئەسەرلىرىدىن يەنە «كېيىن ئۇرۇش بولدى»، «ئاققۇنى ئاتماڭ»، «تىزىملىكككە كىرمىگەنلەر» قاتارلىقلار بار.

　　ۋاسلىيىۋ نۇرغۇن شان-شەرەپكە ئېرىشكەن بولۇپ، سوۋىت ئتتىپاقى دۆلەت مۇكاپاتى، رۇسىيە دۆلەتلىك ئەدەبىيات مۇكاپاتىنىڭ «شەرەپ ۋە مۇۋەپپەقىيەت ئالاھىدە مۇكاپاتى» قاتارلىقلار بار. 

مەنبە
https://web.archive.org/web/20130317110059/http://uyghur.people.com.cn/157624/15300065.html
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
خىمىيەلىك فورمۇلا

خىمىيەلىك فورمۇلا (مۇلىكولا فورمۇلا) دىگىنىمىز بەلگىلىك خىمىيەلىك بېرىكمىنى تەشكىل قىلغان ئاتوملارنىڭ ئۇچۇرىنى كۆرستىدىغان بىر خىل ئىپادىلەش ئۇسۇلىدۇر.
خىمىيەلىك فورمۇلا شۇ خىمىيەلىك بېرىكمىنى تەشكىل قىلغان ئېلېمېنتلارنىڭ خىمىيەلىك بەلگىسى (ئېلېمېنت بەلگىسى) ۋە ئاتوم سانىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. ئەگەر بىر مۇلىكولا مەلۇم بىر ئېلېمېنتنىڭ بىردىن كۆپ ئاتومىدىن تەشكىل تاپقان بولسا، ئېلېمېنت بەلگىسىنىڭ ئوڭ تەرەپ ئاستىغا ئاتوم سانى يېزىلىدۇ، ھەتتا ئوخشاش بولمىغان ئېلېمېنتلاردىن تەشكىل تاپقان بولسىمۇ ئوخشاش ئۇسۇل بويىچە يېزىلىدۇ. مەسىلەن: مېتان مۇلىكولىسى بىر كاربون (C) ئاتومى ۋە تۆت ھىدروگېن (H) ئاتومىدىن تەركىپ تاپقان بولۇپ، خىمىيەلىك فورمۇلاسى CH4 يېزىلىدۇ؛ گلۇكوزا مۇلىكولىسىدا ئالتە كاربون ئاتومى، 12 ھىدروگېن ئاتومى ۋە ئالتە ئوكسىگېن ئاتومى(O) بار بولۇپ، خىمىيەلىك مۇلىكولا فورمۇلاسى C6H12O6 يېزىلىدۇ.

خىمىيەلىك فورمۇلالار خىمىيەلىك تەڭلىمىلەردە خىمىيەلىك رىئاكسىيەلەرنى ئىپادىلەش ئۈچۈن قوللىنىلىدۇ. ئىئونلۇق بېرىكمىلەر ياكى مۇلىكولاسىز ماددىلارنى يازغاندا ئۇ ماددىلارنى تەشكىل قىلغان ئېلېمېنتلارنىڭ سان نىسبىتىنى ئىپادىلەيدىغان تەجرىبە فورمۇلاسىنى قوللىنىشقا بولىدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:ئېلېمېنتلار
ماخۇاتېڭ

ماخۇاتېڭ(马化腾)،تېڭشۈن شىركىتىنىڭ ئىجرائىيە مۇدىرى،مۇدىرىيەت كېڭىشىنىڭ رەئىسى.قۇشۇمچە شىركەتنىڭ باش ئىجرائىيە ئەمەلدارى،تېڭشۈن شىركىتىنىڭ ئىستىراتېگىيەلىك پىلانلىرى ۋە باشقۇرۇشقا مەسئۇل.1999-يىلدىن باشلاپ مۇشۇ شىركەتتە ئىشلەپ كېلىۋاتىدۇ.ئۇ 1971-يىل10-ئاينىڭ29-كۈنى گۇاڭدۇڭنىڭ چاۋشەن دېگەن يېرىدە تۇغۇلغان،1989-يىلىدىن 1993-يىلىغىچە شېنجېن ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ كومپىيوتېر كەسپىدە ئوقۇغان.1993-يىلى مەكتەپ پۈتكۈزۈپ،رۇنشۈن خەۋەرلىشىش تەرەققىيات چەكلىك شىركىتىگە كىرىپ،چاقىرغۇ يۇمشاق دېتالى ئېچىش كەسپى بىلەن شۇغۇللىنىپ ئىنژېنېر ۋە ئېچىش بۆلۈمىنىڭ باشقۇرغۇچىسى بولغان.1998-يىلى تېڭشۈن كومپىيوتېر سىستېمىسى چەكلىك شىركىتىنى قۇرغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
جاڭ جىدۇڭ

جاڭ جىدۇڭ،1972-يىلى تۇغۇلغان،گۇاڭدۇڭ دۇڭۆۇەندىن.1989-يىلدىن 1993-يىلىغىچە شېنجېن ئونىۋېرسىتېتىنىڭ كومپىيوتېر كەسپىدە ئوقۇغان.1999-يىلدىن باشلاپ تېڭشۈن شىركىتىدە ئىشلەۋاتىدۇ،ھازىر تېڭشۈن شىركىتىنڭ ئىجرائىيە مۇدىرى،قۇشۇمچە باش تېخنىكى،مەخسۇس تېخنىكلارنى ئېچىش،پەيتلىك خەۋەرلىشىش سۇپىسى ۋە چوڭ كىچىك توردا قوللىنىلغان سىستېمىلارنى تەتقىق قىلىپ ياساشقا مەسئول،1998-يىلدىن2009-يىلى8-ئايغىچە QQنىڭ ئىشلەتكۈچىلىرى نەچچە يۈزمىليون ئابونچىغا يەتكەن بولسىمۇ ،قۇرۇلمىسى ھازىرغىچە ئىشلىتىلىپ كېلىۋاتىدۇ،2011-يىلى 2مىليارد ئامېرىكا دوللىرىلىق مۈلكى بىلەن فوبوس ئېلان قىلغان دۇنيادىكى بايلار تىزىملىكىدە 595-ئورۇندا،جۇڭگولۇق بايلار تىزىملىكىدە46-ئورۇندا تۇرغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تېڭشۈن شىركىتى

تېڭشۈن شىركىتى 1998-يىلى 11-ئايدا قۇرۇلغان بولۇپ،نۆۋەتتە دۆلىتىمىزدىكى ئەڭ چوڭ ئىنتىرنېت تورى ئۇنىۋېرسال مۇلازىمەت كارخانىسىنىڭ بىرى،شۇنداقلا ئابونىچى ئەڭ كۆپ بولغان ئىنتېرنېت تورى كارخانىسىنىڭ بىرى.شىركەت قۇرۇلغان ئون نەچچە يىلدىن بۇيان ‹ئابونىچىلارنى ئاساس قىلىش›تىن ئىبارەت تىجارەت قارىشىدا چىڭ تۇرۇپ،باشتىن-ئاخىر مۇقىم،ساغلام،تېز تەرەققىيات ھالىتىنى ساقلاپ كەلدى.

2004-يىل6-ئاينىڭ16-كۈنى تېڭشۈن شىركىتىنىڭ پاي چېكى شىياڭگاڭ بىرلەشمە پاي بازىرىدا بازارغا سېلىندى.تېڭشۈن شىركىتىنىڭ 2010-يىللىق ئومومىي كىرىمى 19مىليارد646مىليون بولۇپ،ئالدىنقى يىلدىكى ئوخشاش مەزگىلدىكىدىن%57.9ئاشتى. 

1988-يىل11-ئاينىڭ12-كۈنى ماخۇاتېڭ ئالىي مەكتەپتىكى ساۋاقدىشى جاڭ جىدۇڭ بىلەن بىرلىكتە ‹شېنجېن شەھەرلىك تېڭشۈن كومپىيوتېر سىستېمىسى چەكلىك شىركىتى›نى رەسمىي تىزىمغا ئالدۇرۇپ قۇردى.ئەينى چاغدا شىركەتنىڭ ئاساسلىق كەسپى سىمسىز تور چاقىرغۇ سىستېمىسىنى ئېچىش ئىدى.شىركەت قۇرۇلغاندىن دەسلەپكى چاغدا ئاساسلىقى چاقىرغۇ ئىستانسىلىرىغا توردا چاقىرىش سىستېمىسى ياساپ بېرىش كەسپى بىلەن شۇغۇللىناتتى.بۇ خىل كەسىپ بارلىق ئوتتۇرا-كىچىك تور مۇلازىمەت شىركىتىنىڭ ئەڭ ياخشى تاللىشى دېيىشكە بولاتتى.بۇ ھازىرقىQQ نىڭ دەسلەپكى شەكلى ئىدى.1999-يىلى 2-ئايدا تېڭشۈن شىركىتى ئىنتىرنېتنى ئاساس قىلغان پەيتلىك خەۋەرلىشىش تور قۇرالى تېڭشۈن پەيتلىك خەۋەرلىشىش دېتالى   Tencent Instant Messenger(قىسقارتىپ TMياكىQQدېيلىدۇ )نى مۇستەقىل تەتقىق قىلىپ ياساپ چىقتى.ئۇ لايىھەلىنىشنىڭ مۇۋاپىقلىقى،ئىشىلتىشكە قۇلايلىقى، ئىقتىدارىنڭ كۈچلۈكلىكى ۋە سىستېمىسىنىڭ مۇقىم، ئۈنۈملۈك يۈرۈشۈشى بىلەن كەڭ ئابونىچىلارنىڭ ياقتۇرىشىغا ئېرىشتى .(ۋە پۈتكۈل جۇڭگونى پۈركىدى)

## مەنبەلەر

* مەنبە:شىنجاڭ ياشلىرى ژۇرنىلى ۋە بەيدۇ تورى.

تۈر:جۇڭگودىكى شىركەتلەر‏
ماگرىت ساچىر

ماگرىت ساچىر ئەنگىلىيەنىڭ 19-ئەسىردىن بۇيانقى تىنچ دەرۋرىدىكى ئەڭ مۇھىم باش ۋەزىرى، ئۇ ھۆكۈمەت بىلەن بازارنىڭ مۇناسىۋىتىدىكى ئاساسىي پەزەرنى ئاغدۇرۇپ تاشلاش ئارقىلىق، ئەنگىلىيەنىڭ سىياسىي خەرىتىسىنى ئۆزگەرتكەن.

ئۇ دۇنيا سەھىنىسىدىمۇ ناھايىتى مۇھىم شەخس، ئۇ رونات رېگان بىلەن ئىدېئولوگىيەدە ئوخشاشلىقا ئىگە، بۇ ئۇنىڭ دۇنياۋى مەسىلەردە مۇھىم رول ئوينىشىغا تۈرتكە بولغان، ئۇنىڭدىن كىيىنكى ئەنگىلىيە سىياسىي ئەربابلىرى ھەرگىزمۇ ئۇنىڭدەك بۇنداق مۇھىم رول ئوينىيالمايدۇ.

ئۇنىڭ ھەقىقىي مۇرتلىرى ئۇنى ئەركىن بازاردىكى مۇقەددەس ئايال، ھۆكۈمەتنىڭ فونكىسىيەسىنى ھەرتەرەپلىمە قىسقارتىش ئۈچۈن كۈچ چىقاردى دەپ قارايدۇ. رىئال تۇرمۇشتا بولسا، ئۇ ناھايىتى ئەمەلىيەتچال سىياسىي ئەرباب بولۇپ، سىياسىي جەھەتتە ئۆزىنى نابۇت قىلىش ئويى يوق، مەسىلەن پاراۋانلىق سىياسىتىنىڭ ئاساسىنى گۇمران قىلىشقا ئوخشاش.

بىراق، ئۇ باش ۋەزىر بولغان مەزگىلدە زور بۇرۇلۇشلارنى ئىشقا ئاشۇردى، ئۇنىڭ سىياسىي مىراسلىرى مۇنۇلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ: تاشقى پىرىۋوت ۋە ئەمگەك بازىرىنى قويىۋىتىش؛ ئەڭ يۇقىرى باج تاپشۇرۇش نىسپىتىنى تۆۋەنلىتىش؛ ئىشچىلار ئۇيۇشمىسىنىڭ قانۇنىي ئورنىدا بۇرۇلۇش ياساپ، رادىكال كۈچلەرنى ئاساس قىلغان ئەمگەكچىلەر تەشكىلاتىنى بىتچىت قىلىش؛ دۆلەت ئىگىلىكىدىكى كەسىپنىڭ كۆپىنچىسىدە خۇسۇسىسىيلاشتۇرۇشنى ئىشقا ئاشۇرۇش؛ شۇنداقلا پۇل-مۇئامىلە كەسپىنىڭ پۇل-قولىدىكى كىشەننى ئىلىۋىتىش قاتارلىقلار.

ماكرو ئىگىلىكى سىياسىتى جەھەتتە، ئۇنىڭ باشقۇرۇشىدىكى ھۆكۈمەت ئەڭ دەسلەپتە پۇل سىياسىتىنى يۈرگۈزگەن بولسىمۇ، ئاخىرىدا يەنىلا پېرېۋوت نىسبىتىنىڭ پۇل سىياسىتىكى رولىنى چۆرىدىگەن ھالدا ماجرا كىلىپ چىقتى، لىكىن كېينېسسىئانىزملىق مالىيە سىياسىتىدىن ۋاز كېچىپ، پۇل سىياسىتىغا تايىنىش يەنىلا ئۇ ۋەزىپە ئۆتەۋاتقان مەزگىلدە مۇتلەقلەشتۈرۈلگەن.

ئۇ ياۋرۇپادىمۇ مۇھىم رول ئويناپ، بىرلىككە كەلگەن بازار بەرپا قىلىش پىلانى ئۈچۈن تۆھپە قوشقان، ئۇ بۇنى ئەركىن سودىنى سىرتقا كېڭەيتىشتىكى ياخشى سىناق دەپ قارىغان. ئەمما ئۇ ئارىلىشىش سىياسىتىنىڭ ئىلىپ كىلىدىغان نەتىجىسىدىن ئەنسىرەشكە باشلىغان شۇنداقلا پۇل بىرلىكى سىياسىتىگە قەتئي قارشى تۇرغان. ئۇ 1988-يىلىدىكى بىر نۇتىقىدا بىزنىڭ ئەنگىلىيەدە ھۆكۈمەتنىڭ ھوقۇقىنى مۇۋەپپىقيەتلىك ھالدا قىسقارتىشىمىز، ھەرگىزمۇ ئۇنىڭ ياۋرۇپا قاتلىمىدا ئەسلى ھالىتىگە قايتىشى ئۈچۈن ئەمەس دېگەن. بۇ سۆز ئۇ ۋە ئۇ تەۋە ئەنگىلىيە كونسېرۋاتىۋلار پارتىيىسى ئۈچۈن ئېيتقاندا بىر بۇرۇلۇش نۇقتىسى ھېساپلىنىدۇ.

دۇنيا سەھنىسىدە، ئۇنىڭ تەسىر كۈچى ئۇنىڭ بايرىقى روشەن ھالدا ئەركىن بازارنى قوغدىغانلىقى، شۇنداقلا ئامېرىكا بىلەن بولغان زىچ مۇناسىۋىتىدىن كەلگەن. خۇسۇسىيلاشتۇرۇش مەسىلىدە، ئۇ نۇرغۇن كىشىلەرنى سوتسىيالىستىك دۆلەت تەركىبى ساقلىنىپ قالغان دۆلەتتىمۇ ئومۇمىي مۈلۈكنى قىسقارتقىلى بولىدىغانلىقىغا ئىشەندۈرگەن.

ھازىر دۇنيادىكى نۇرغۇن دۆلەتلەر خۇسۇسىيلاشتۇرۇش يولىدا مېڭىشقا باشلىىدى، ئۇنداقتا ئۇنىڭ سىياسى مىراسىغا قانداق باھا بىرىش كېرەك؟
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئاففانلار

اففانلار ئاففانىستاندا ياشىغۇچى ئاساسلىق مىللەتلەرنىڭ بىرى، ئاففانلار ئەمەلىيەتتە پۇشتۇلارنىڭ بىر تارمىقى بولۇپ، ئاساسەن ئاففانىستاننىڭ شەرقى يەنى ھىندىقۇش تاغ تىزمىسىنىڭ جەنۇبىي ئېتىكىدە توپلىشىپ ئولتۇراقلاشقان، ئاففانلار ئومۇمىي نوپۇسى 12 مىليوندىن كۆپرەك بولۇپ، پۈتۈن مەملىكەت نوپۇسىنىڭ 47 پىرسەنتىنى ئىگىلەيدۇ، بۇنىڭدىن باشقا، ھازىر پاكىستان تەۋەسىدە 1 مىليوندەك ئاففان بار.
ئاففانلار ياۋروپا ئىرقىنىڭ ھىندى - پامىر تىپىغا كىرىدۇ؛ ھىندى - ياۋروپا تىللىرى سىستېمىسى ئىران تىللىرى گۇرۇپپىسىغا تەۋە دەرى (ئاففان) تىلىنى قوللىنىدۇ.
ئاففانلارنىڭ مۇتلەق كۆپ قىسمى ئىسلام دىنىنىڭ سۈننى مەزھىپىگە ئېتىقاد قىلىدۇ، ئاز قىسمى (ئاساسەن تۆرىلەر) شىئە مەزھىپىگە ئېتىقاد قىلىدۇ.
ئاففانلارنىڭ 71 پىرسەنتى دېھقانچىلىق بىلەن، 20 پىرسەنتى يېرىم كۆچمەن چارۋىچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىدۇ؛ دېھقانچىلىقتا بۇغداينى ئاساس قىلغان ھالدا، ئارپا، شال، كۆممىقوناق، كېۋەز، قىزىلچا ۋە پۇرچاق تېرىلىدۇ، چارۋىچىلىقتا قوي، كالا، ئات بېقىلىدۇ.
ئاففانلارنىڭ ئەجدادلىرى مىلادىدىن ئىلگىرى ۋە كېيىنكى نەچچە ئەسىر داۋامىدا سۇلايمان تاغلىق رايونىدىن ھىندى دەرياسى ۋادىلىرىغا كۆچۈپ كەلگەن پارس تىلىدا سۆزلىشىدىغان كۆچمەن چارۋىچى قەبىلىلەر ئىدى. ئۇلار دەسلەپ سۇلايمان تاغلىق رايونىدا ياشاپ، Ⅹ - Ⅺ ئەسىرلەرگە كەلگەندە، كۆچمەن چارۋىچىلىق تۇرمۇشىدىن پەيدىنپەي تېرىقچىلىق تۇرمۇشىغا كۆچكەن ھەمدە ھازىرقى ئاففانىستاننىڭ غەربىي شىمالىي ۋە شەرىقى جەنۇبىي رايونىغا كېڭەيگەن، ئۇلار تەرەققىيات داۋامىدا، تاجىك، ھىندى، ۋە تۈرك قاتارلىق مىللەتلەرنىڭ ئېتنىك تەركىبىنى قوبۇل قىلىپ، ئاففانىستاندىكى ئاساسلىق مىللەت بولۇپ شەكىللەنگەن.
ئاففانلار ئاساسەن دۇرانىنلار ۋە غىلزايلاردىن ئىبارەت ئىككى چوڭ تارماققا بۆلۈنىدۇ.
ئاففانلار بۇغداي بىلەن كۆممىقوناقنى ئاساسىي ئوزۇق، قوي گۆشى بىلەن كۆكتاتلارنى قوشۇمچە يېمەكلىك قىلىدۇ، ئۇلارنىڭ مىللىي غىزالىرىدىن - شورپا بىلەن تونۇر كاۋىپى بىر قەدەر مەشھۇر.
ئاففانلار مەۋلۇد، قۇربان ھېيىت، روزا ھېيىت، ۋە ئاشۇرا، مىراج، قەدرى كېچىسى قاتارلىق دىنىي بايراملىرىدىن باشقا يېڭى يىل يەنى باھار بايرىمى (نورۇز) نى تەنتەنىلىك ئۆتكۈزىدۇ، ئادەتتە بۇ بايرام مىلادى 3 - ئاينىڭ 21 - كۈنى باشلىنىپ 15 كۈندەك داۋام قىلىدۇ. ھېيىت - ئايەم كۈنلىرى تېكە (ئۆچكە) ئۈسۈشتۈرۈش، ئوغلاق تارتىشىش، ئات بەيگىسى، كۈچ سىنىشىش قاتارلىق ئەنئەنىۋى كۆڭۈل ئېچىش ۋە تەنتەربىيە پائالىيەتلىرىنى ئېلىپ بارىدۇ.
ئاففانلار مەرد، مېھماندوسىت كېلىدۇ. ئۆيىگە كەلگەن مېھماننى ئاۋۋال چاي، ئاندىن چىلىم (تاماكا)، ئاخىرىدا غىزا بىلەن كۈتۈۋالىدۇ.
ئاففانلارنىڭ چىلىمى ئادەتتە مىس ياكى ئەينەكتىن ياسىلىدۇ، بىر ۋاقىتنىڭ ئۆزىدە 4 - 5 ئادەم تاماكا تارتىشقا بولىدىغان نەيچىلىرى بولىدۇ.
ئاففانلار ئۆزئارا ئۇچراشقاندا دەپ سالام بېرىدۇ، بەزىدە ئوڭ قولىنى ماڭلىيىغا تەككۈزۈپ تازىم قىلىشىدۇ.
ئاففانلار ئاق رەڭنى مۇقەددەس، ئۇلۇغ بىلىدۇ، شۇڭا ھەر يىلى تۇنجى قار ياغقان چاغدا ئۇنى ،  دەپ قاراپ، قارلىق تاشلاش (ئاففانچە دەپ ئاتىلىدۇ) ئادىتى بار.
ئاففانلار مەدەنىيەت - مائارىپ ئىشلىرى ئانچە راۋاج تاپمىغان بولۇپ، ساۋاتسىزلار ئومۇمىي نوپۇسىنىڭ 80 پىرسەنتىنى ئىگىلەيدۇ.
## مەنبەلەر
قەيسەرجان

ئۇيغۇر ۋاسكىتبولچى قەيسەرجان، 1988-يىلى 3-ئاينىڭ6-كۈنى تۇغۇلغان، بوي ئىگىزلىگى 202 سانتىمىتىر، بەدەن ئىغىرلىقى 105 كىلوگىرام، مەيداندىكى ئورنى؛ ئالدى مەيدان ھۇجۇمچىسى.

2004-يىلى 16ياشلىق  قەيسەرجان  دۆلەت18ياشلىقلار  ياشلار كوماندىسىغا تاللانغان، ئۇزۇن ئۆتمەي كوماندا بىلەن ئامىرىكا چىكاگۇغا بىرىپ يىغىلىپ مەشىققە قاتناشقان. ئەينى ۋاختىدىكى قەيسەرجان  كەسپىي قابىلىيىتى يۇقۇرى ، بەستىلىك،  قەيسەر، ئىرادىلىك بۇلغاچقا جاپالىق مەشىق قىلىپ تىزلا كۆزگە كۇرۇنۇپ، دۆلەت ياشلار كوماندىسىدىكى ئاساسلىق ئالدى ھۇجۇمچى بۇلۇپ قالغان. 2004-2005-يىلى ئىككى يىل ئىچىدە تىز سۇرئەتتە ئۆسۇپ يىتىلگەندىن كىيىن، 2005-يىلى  قەيسەرجان 1-ئاۋغۇسىت  كوماندىسىغا يۆتكەپ كىلىنگەن، ئۇ شۇنىڭ بىلەن لى نەن قاتارلىق داڭلىق ۋاسكىتبولچىلار بىلەن بىرگە توپ ئويناش پۇرسىتىگە ئىرىشكەن، شۇنداقلا كوماندا بىلەن بىرگە بىر قىتىمدىن چىمپىيۇنلۇق ۋە ئىككىنچى بۇلۇش شەرىپىگە ئىرىشكەن. 2007-يىلى يۇننەن خۇڭخې كوماندىسىغا ئالمىشىپ بارغان.  كىيىنكى ۋاقىتلاردا ئۇ كىسەللىك سەۋەبى بىلەن ۋاسكىتبول مەيدانىدىن ئايرىلىشقا مەجبۇر بۇلغان........................................
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئىمىنجان ئوسمان

ياش ناخشىچى ئىمىنجان ئوسمان 1976-يىلى7-ئاينىڭ26-كۈنى  قەشقەرنىڭ مارالبېشى ناھيەسى تەكتى ماكان قارساي باغىردىكى قەدىمى يۇرىت دولان دىيارى شاقۇر يىزىسدا ئەمگەكچان دېھقان ئائىلىسدە دۇنياغا كەلگەن. ئۇكىچكىدىن باشلاپ ئاتا-ئانسىنىڭ قەسىردە ناخشا ئوقۇشقا ھېرىسمەن بولۇپ چوڭ بولغان.                                      

ئۇ ئانا يۇرتى شاقۇر مەكتەپتە باشلانغۇچ ۋە تولۇقسىز ئوتتۇردا ئوقۇش مەزگىللىردە سەنئەت كۇرژۇكلىرغا قاتنىشىپ، تۈرلۈك پائالىيەتلەردە ئۆزنىڭ ناخشا ئوقۇش تالانتىنى نامايان قىلغان.ئائىلە قىيىنچىلىق سەۋەبىدىن تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپ ۋە سەنئەت مەكتەپلىرىدە ئوقۇش پۇرسىتىگە ئىرشەلمىگەن.                                                                  

ئۇ ئاخىرى ئۆزنىڭ قىزغىنلىقى ۋە تىرىشچانلىقى بىلەن 1998-يىلى9-ئايدا شىنجاڭ بىڭتۈۋەن مىللى سىفەن مەكتىپىدە ئوقۇش پۇرسىتىنى ياراتقان، ئۇبۇجەرياندا ئۆزى تەخسىم قىلنغان ئومۇمى پەن سىنپىنىڭ دەرىسىنى ئۈگۈنۈش بىلەن بىر ۋاقىتتا ئۆزنىڭ كىچكىدىن باشلاپ قەلبىگە پۈككەن ناخشىچى بولۇش ئارزۇسىدىن ۋاز كەچمىگەن .ئىمىنجان ئوسمان بىڭتۈۋەن مىللى سىفەننىڭ ئومۇمى پەن سىنپىدا ئوقۇش جەرياندا سەنئەت سىنپىدكى ئوقۇتقۇچى-ئۇقۇغۇچلار بىلەن ھەمكارلىشىشپ ئىلكتۇرۇنلۇق چالغۇلارنى ناخشا بىلەن تەڭكەش قىلىپ چېلىشنى ئۈگەنگەن. بۇجەرياندا ئۇ بىڭتۈۋەن مىللى سىفەن مەكتەپتە ئىلكتۇرۇنلۇق چالغۇ بىلەن ناخشا ئورۇنداشتا كۆزگە كۆرۈنگەن شەخىسكە ئايلىنىپ قالغان.                                               

ئىمىنجان ئوسمان بىڭتۈۋەن مىللى سىفەن مەكتەپنى غەلبىلىك پۈتتۈرگەندىن كىيىن 2001-يىلى3-ئايدائانا يۇرتى دولان دىيارى شاقۇر مەكتەپكە موزىكا ئوقۇتقۇچىلىقىغا قوبۇل قىلنغان.بۇخىل شارائىت ئۇنىڭ ناخشا-مۇزىكىدا تېخىمۇ ياخشى نەتىجە يارتىشغا تېپىلغۇسىز پۇرسەت ياراتقان.                                                                        

ئىمىنجان ئوسمان موزىكا ئوقۇتقۇچىلقىغا قوبۇل قىلنغاندىن كىيىن ھەرتەرەپتىن موزىكا دەرسى ئۆتسە يەنە بىر تەرەپتىن داڭلىق ناخشىچىلارنىڭ ناخشىلىرنى ئوقۇش ۋە مەشىق قىلىش، مەكتەپنىڭ ناخشا-مۇزىكا كۇرژىكلىرغا يىتەكچىلىك قىلىپ،ئانا يۇرتى،ئانا مەكتىپى شاقۇر مەكتەپنىڭ ئەدەبىيات سەنئەت ئشلىرنى يۇقۇرى سەۋيىگە يەتكۈزۈپ، بىڭتۈۋەن 3-دىۋزىيە مائارىپ تارماقلىرنىڭ يۈكسەك باھاسىغا ئىرشىشتەك نەتىجىلەرنى قولغا كەلتۈردى.             

ئىمىنجان ئوسمان دىۋزىيە بويۇنچە ئۆتكۈزۈلگەن يالغۇز كىشلىك ناخشا مۇسابىقسىدە ئىلكتۇرۇنلۇق چالغۇنى ئۆزى چېلىپ ئورۇنلاشتا بىر قېتىم1-دەرجىگە ئىككى قىتىم2-دەرجىگە ئىرشىپ ئانا يۇرتى شاقۇر دىيارىغاۋە ئانا مەكتىپى شاقۇر مەكتەپكە شان-شەرەپ كەلتۈردى.    

ئىمىنجان ئوسمان2012-يىلى9-ئاينىڭ29-كۈنى،ئۆزنىڭ ناخشا-مۇزىكىغا بولغان ئوتتەك قىزغىنلىقى بىلەن شاقۇر مەكتەپ مەمۇرىيتى ۋە جەميەتتىكى مەرىپەت سۆيەر دوسلىرنىڭ ياردىمى ۋە مەدەت بىرشى بىلەن ئاپتۇنۇم رايۇنىمىزدىكى داڭلىق ناخشىچىلاردىن سەنۇبەر تۇرسۇن،ئەيسابەگ مامۇت،ئابلاجان ئاۋۇت قاتارلىقلار كۈلدۈرگە چولپانلىردىن سەۋرىدىن ئىمام،ئەنۋەر ياسىن قاتارلىقلار قاتناشقان‹‹ئىمىنجان ئوسمان ناخشا-مۇزىكا ئىجادىيەت كېچىلكى››نى مۇۋاپىقيەتلىك ئۆتكۈزۈپ.3-دىۋزىيە50-تۈۋەن شاقۇر يىزىسىدىكى4000دىن ئارتۇق كۆرۈرمەننىڭ يۇقۇرى باھاسىغا ۋە يۈكسەك مەدھسىگە ئىرىشتى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
يول بەلگىسى

**يول بەلگىسى** بولسا ئالامەتلەر.

File:CN road sign 警 35.svg|ئېھتىيات
File:CN road sign 警 17.svg|قاتناش چىرىغى يېقىنلاشماقتا
File:CN road sign 警 1-11.svg|ئايلانما يېقىنلاشماقتا
File:China road sign 警 9.svg|قوش يوللۇق يېقىنلاشماقتا 
File:CN road sign 警 1-1.svg|تۆت كوچا يېقىنلاشماقتا
File:China road sign 警 1g.svg|ئۈچ كوچا يېقىنلاشماقتا
File:CN road sign 警 1-9.svg|چەترەك يول يېقىنلاشماقتا (سول)
File:CN road sign 警 1-10.svg|چەترەك يول يېقىنلاشماقتا (ئوڭ)
File:CN road sign 警 7-1.svg|تار يول يېقىنلاشماقتا
File:CN road sign 警 7-3.svg|تار يول يېقىنلاشماقتا (سول)
File:CN road sign 警 7-2.svg|چەترەك يول يېقىنلاشماقتا (ئوڭ)
File:CN road sign 警 3-1.svg|خەتەرلىك ئەگرىلەر، بىرىنچى ئەگرى سول تەرەپتىكى
File:CN road sign 警 3-2.svg|خەتەرلىك ئەگرىلەر، بىرىنچى ئەگرى ئوڭ تەرەپتىكى
File:CN road sign 警 15.svg|ھايۋاناتلارنى قوغدايلى



File:CN road sign 禁 1.svg|توختاڭ

## مەنبەلەر
ئابادە

ئابادە () بۇلسا ئىران فارس ۋىلايىتى ئابادە ناھىيىسى دىكى بىر شەھەر 2011 نوپۇس بار،ئابادەنىڭ 60,000 نوپۇسىبار، خىمالىكاڭ لىك 31.1°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 52.4°

## ئېتمولوگىيە
## تارىخ

## جۇغراپىيە
## نۇپوس ئىستاتىستىكا
## دۆلەت باغچىسى
## سىرتقى ئۇلاش

تۈر:فارس ۋىلايىتى شەھىرلارى

## مەنبەلەر
ئالاتاۋ ئېغىزى

بۆرتالا موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى  شەھرى. دىكىبىخاھار 10000 نوپۇس بار.
## مەنبەلەر
گەبزە

گەبزە تۈركىيەدىكى بىر شەھىر.

thumbnail|File:Arapçeşme Mahallesi Mevlana Cami.jpeg
## مەنبەلەر
ياسىنجان سىدىق

ۋەتەن ئاسمىنىدا پەرۋاز قىلىپ، ۋەتەن چىگراسىنى قوغداشقا تۆھپە قوشقان ھەربىيلەرنىڭ ئارىسىدا ياسىنجان سىدىق ئىسىملىك بىر ئۇيغۇر بار.35 يىلدىن بۇيان، شىنجاڭ ھەربىي رايونى قۇرۇقلۇق ھاۋا ئارمىيەسىنى ئالاھىدە ئۇچقۇسى ياسىنجاڭ سادىق ئۇچۇپ ئۆتكەن يوللار ناھايىتى گۈزەل.

1973-يىلى، شىنجاڭ قەشقەر مارالبېشىدىن كەلگەن ياسىنجان سىدىق ھەربىي سەپكە كىرىپ، شىمالىي شىنجاڭغا يىتىپ كەلدى، بۇ جايدا بىر ئۇچقۇچىلار مەكتىپى ئەمدىلا قۇرۇلغان ئىدى. شۇ ۋاقىتتىكى گوۋۇيۈەننىڭ زۇڭلىسى جۇ ئېنلەي ھەر بىر ئاز سانلىق مىللەتلەردىن چوقۇم ئۇچقۇچى تەربىيەلەپ چىقىشنى تەلەپ قىلغان. نۇرغۇن ئادەملەرگە ئوخشاش، ئۇمۇ ئەسكەرلىككە قاتناشقاندا خەنزۇچىدىن ھىچنىمە بىلمەيتتى. خەنزچە ئۆگىنىش ماتېرىياللىرىغا قاراپ ئىشەنچىنى يوقىتىشقا باشلىغان ياسىنجان مۇھىتقا كۆنگەندىن كېيىن، تىل جەھەتتە زور ئىلگىرىلىدى ھەمدە ئۇچقۇچىلىققا بارغانسېرى كىرىشىپ كەتتى. شۇنىڭ بىلەن ئۇ ئەينى ۋاقىتتا ئوڭۇشلۇق ئوقۇش پۈتتۈرگەن 40 ئوقۇغۇچىنىڭ بىرى بولۇپ قالدى.

ياسىنجان ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىن ھاۋا ئارمىيەسىگە كىرىپ، بىرىنچى ئەۋلاد ئاز سانلىق مىللەت ئۇچقۇچىسى بولۇپ قالدى. كېيىن، يەنە ئاز سانلىق مىللەتتىن چىققان تۇنجى ئالاھىدە ئۇچقۇچى بولۇپ قالدى.

ئۇنى دۆلىتىمىزدىكى تىك ئۇچارلارنىڭ تەرەققىياتىنى باشتىن كەچۈرگەن دېيىشكە بولىدۇ، دەسلەپتە سابىق سوۋىت ئىتتىپاقىدىن كىرگۈزۈلگەن تىك ئۇچاردىن تارتىپ، ئامېرىكىدىن كىرگۈزۈلگەن تىك ئۇچارلارغىچە ھەممىسىدە ئۇنىڭ ئىزى قالغان.

يېقىنقى ئىككى يىلدىن بۇيان، ئۇ پۈتۈن كۈچىنى يېڭى بىر ئەۋلاد ئۇچقۇچىلارنى تەربىيەلەشكە سەرپ قىلماقتا. ئۇ ئۆزىنىڭ ئۇچۇش تەجىرىبىسىنى يېڭى ئۇچقۇچىلارغا قالدۇرۇپ كېتىش ئۈچۈن زور تىرىشچانلىق كۆرسەتتى، ئۇ ئىلگىرى -ئاخىرى بولۇپ مۇنەۋۋەر ئۇچقۇچىدىن 60 دىن ئارتۇقنى تەربىيەلەپ چىقتى.

https://web.archive.org/web/20130404052510/http://uyghur.people.com.cn/307382/15304625.html
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
گېڭ شىمىن

قەدىمىي تۈرك تىلى تەتقىقاتچىسى، مەركىزىي مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتى قازاق تىلى فاكۇلتېتىنىڭ پىروفىسسورى گېڭ شىمىن كېسەل سەۋەبى بىلەن 2012-يىلى 17-دېكابىر 83 يېشىدا بېيجىڭدا ئالەمدىن ئۆتتى.

گېڭ شىمىن 1929-يىلى جياڭسۇ شۇجۇۋدا تۇغۇلغان، 1952-يىلى بېيجىڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ شەرق تىللىرى فاكۇلتىتىنى پۈتتۈرگەن بولۇپ، ئۇ يېڭى جۇڭگودىكى تۇنجى ئەۋلاد مىللىي يېزىق ئالىمى، جۇڭگودا تۇنجى بولۇپ قەدىمكى تۈرك يېزىقىنى تەتقىق قىلغان ئادەم. ئۇ ئۇيغۇرچە، قازاقچە، تۈركچە قاتارلىق تۈركىي تىللارنى پىششىق بىلەتتى، يەنە ئىنگىلىزچە، رۇسچە، نىمىسچە، فىرانسۇزچە، ياپونچە قاتارلىق چەت ئەل تىللىرىدىنمۇ خەۋەردار ئىدى، ئۇ خەلقئارادىكى داڭلىق تۈركۈلۈگ. ئۇنىڭ نەچچە مىليون خەتلىك ئىلمىي ماقالىسى، تەرجىمە ئەسەرلىرى دۆلەت ئىچى ۋە چەت ئەلدىكى تەتقىقات ئورگانلىرىدا كۆپ قېتىم مۇكاپاتقا ئېرىشكەن بولۇپ، ئۇ جۇڭگو تۈركۈلۈگ تەتقىقاتىغا غايەت زور تۆھپە قوشقان، شۇنداقلا خەلقئارا ئىلىم ساھەسىدە دۆلىتىمىز ئۈچۈن شەرەپ قۇچقان.

تۈركۈلۈگ گېڭ شىمىن پۈتۈن ئۈمرى ۋە ھاياتىنى مىللىي مائارىپ ئىشلىرىغا تەقدىم قىلغان بولۇپ، ئۇ ئوقۇتۇشنى ناھايتى ياخشى كۆرەتتى. پىنسىيىگە چىققان 23 يىلدىن بۇيان، ئۇ ھەر يىلى بىردىن كىتاب چىقىرىپ، ئىلمىي ماقالە ئىلان قىلدى. ئۇنىڭ كەسپىگە بولغان قىزغىنلىقى، ئوقۇغۇچىلىرىغا بولغان مۇھەببىتى، چىن ئىخلاسى بىلەن ئوقۇتۇش-تەتقىقات خىزمىتى بىلەن شۇغۇللىنىشى نۇرغۇن ئادەمنى تەسىرلەندۈرۈپ كەلگەن ئىدى. پىروفىسسور گېڭ شىمىننىڭ ئالەمدىن ئۆتۈشى مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ يوقىتىشى بولۇپلا قالماستىن، يەنە دۆلىتىمىز تۈرك تىلى تەتقىقات ساھەسىدىكى چوڭ يوقتىش.

2012-يىلى 21-دېكابىر، بېيجىڭ باباۋشەن دەپنە زالىدا گېڭ شىمىن بىلەن ۋىدالىشىش مۇراسىمى ئۆتكۈزۈلدى.

http://tr.wikipedia.org/wiki/Shimin_Geng
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
قەشقەر ئايروپورتى

**قەشقەر ئايروپورتى**(喀什机场)قەشقەر ئايرۇپلان ئستانسى
## مەنبەلەر
سالانق تەشمەسى

سالانق تەشمەسى|File:Salang tunnel entrance.jpg|

**سالانق تەشمەسى** - ئافغانىستانىڭ تەشمەسى
## مەنبەلەر
لاچىن

لاچىن بولسا ، بىرخىل قۇشنىڭ ئىسمى بولۇپ ، ئاساسلىقى پاختەك ، كەپتەر ، قۇشقاچ قاتارلىق قۇشلارنى ئوۋلايدۇ، ئۇنىڭ ئۇچۇش ماھارىتى ياخشى بولۇپ ، تىنى كىچىكرەك ، ھەرخىل مۇھىتلاردا ياخىشى ماسلىشالايدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ھايۋاناتلار
تور جەمئېيىتى

**<big><big><big><big>تور ئەڭ ياخىشى قۇرال ، گەپ ئۇنىڭدىن قانداق پايدىلنېشتا .</big></big></big></big> 
**
## مەنبەلەر
كومپيۇتېر

كومپيۇتېر بولسا ئىنتايىن يۇقىرى سۇرئەتتە ھىسابلاش ماشىنىسى بولۇپ ، 1946 - يىلى ئامرىكىدا بارلىققا كەلگەن .
## مەنبەلەر
توتاق

«ئام» دەپمۇ قوللىنىلىدۇ، ئاياللارنىڭ جىنسىي يولىغا قارىتىلغان بىر سۆز. بۇنىىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بۇ بەك قوپال بىر سۆز. بۇ سۆز، ئىلمىي ياكى تىببىي بىر ئاتالغۇ ئەمەس، ئورنىغا «ئاياللىق ئەزا» دېگەن سۆزنى ياكى باشقا پاكىز سۆزنى ئىشلىتىش بەكرەك ئۇيغۇن. بەزىدە، بۇ سۆزنى شۇنداق تەربىيەسىز (ياكى ئەخلاقسىز) كىشىلەر،  بىرسى،بىرەر نەرسە ياكى بىرەر ئىشقا قارىتا مەينەت،بولۇمسىز ياكى تىللاش ئىپادىسى توشۇيدىغان گەپ سۆزلەرنى قىلغاندا ئىشلىتىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ئانتروپوتومىيە
خايا

ئەرلەرنىڭ جىنسىي ئەزاسىنىڭ (يەنى ئەرلەر كۆپۈيۈش ئەزاسىنىڭ) ناھايتى تەربىيەسىز مەينەت قوپال ئاتىلىشى، بۇ سۆز ئەرلەر جىنسىي ئەزاسىنىڭ ئىلمىي ياكى تىببىي ئاتىلىشى ئەمەس، ئەسلىدە بۇ سۆزنىڭ ئورنىغا «ئەرلىك ئەزا» دېگەن سۆزنى ياكى باشقا پاكىز سۆزلەرنى ئىشلىتىش بەكرەك ئۇيغۇن. بۇنىىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بۇ بەك قوپال مەينەت بىر سۆز. بەزىدە، بۇ سۆزنى شۇنداق تەربىيەسىز (ياكى ئەخلاقسىز) كىشىلەر، بىرسى،بىرەر نەرسە ياكى بىرەر ئىشقا قارىتا مەينەت،بولۇمسىز ياكى تىللاش ئىپادىسى توشۇيدىغان گەپ سۆزلەرنى قىلغاندا ئىشلىتىدۇ. 
## مەنبەلەر
مائۇس

مائۇس بولسا كومپيوتېرنىڭ قوشۇمچە ئەسۋابى بولۇپ ، ئىشلىتىش ئۇچۇن ئاسانلىق يارىتىدۇ
## مەنبەلەر
كۇنۇپكا تاختىسى

كومپيوتېر قوشۇمچە ئەسۋابى بولۇپ ، كومپيوتېرغا سان - سېپىر كىرگۇزۇش ئۇچۇن ئىشلىتىلىدۇ .
## مەنبەلەر
1

## Events

* ئەيسا مەسىھ ھاياتىنىڭ تۇنجى يىلى. ئەيسانىڭ تۇغۇلۇشىنىڭ تارىخى مەنبەسى دېنىس ياش ( سىكتىيالىق Dionysius Exygus) نىڭ ئەسىرىدە.
* ئىراننىڭ تەختىدە پارتىيەنىڭ پەرھاد V.
* جۇڭگونىڭ خەن سۇلالىسىدىكى يۈەن سۇلالىسىنىڭ باشلىنىشى.
* كۇڭزىغا بېرىلگەن تۇنجى ئۆلگەندىن كېيىنكى ئىسىم خىزمەتچى باۋچېڭ جېننىنىڭ ئىسمى.
* يىپەك رىمغا كەلدى.
* مېتافورفوس ( ئەپسانىۋى ئالەم شېئىرلىرى توپلىمى) رىم شائىرى ئوۋىد تەرىپىدىن يېزىلغان.
* بۇددا دىنىنى جۇڭگودا تونۇشتۇرۇش.
* جۇڭگودىكى خەن سۇلالىسى ئىمپېراتورى پىڭنىڭ ھۆكۈمرانلىقىنىڭ باشلىنىشى.
* Axum (ئېفىيوپىيە) نىڭ قۇرۇلغان ۋاقتى (تەخمىنەن ۋاقتى)
* بولىۋىيەنىڭ ئامازون رايونىغا جايلاشقان موجوس تۈزلەڭلىكىنىڭ دىنىي ئەھمىيىتىنىڭ ئاخىرلىشىشى. (تەخمىنىي ۋاقىت)
* غەربىي ياۋروپادىكى شىرلارنىڭ يوقىلىشى.

## ھۆكۈمرانلار

* ئارىئۇس پانىيۇس ئافىنا ساقچىخانىسىغا كەلدى.
* رىم ئىمپېراتورى قەيسەر ئاۋگۇسۇسنىڭ ھۆكۈمرانلىقى
تۈر:1
دەپتەر

خەت يېزىشتا ئىشلىتىلىدىغان ئەڭ مۇھىم قۇرال .
## مەنبەلەر

تۈر:ھايۋاناتلار
ھەمرا

سەييارىلارنى ئايلىنىپ ھەركەت قىلىدىغان كىچىك ئاسمان جىسمى .
## مەنبەلەر
ئاسمان

ئاسمان بولسا ئادەتتە بىز كۆرۇۋاتقان ئاسمان بوشلۇقىنى كۆرسىتىدۇ . ئەمەلىيەتتە ھەقىقىي مەنىدىكى ئاسمان بولسا يىراق بوشلۇقنى كۆرسىتىدۇ .
## مەنبەلەر
قارلۇق شىركىتى

شېركەت نامى: قارلۇق مېدىياپەن-تېخنىكا چەكلىك شېركىتى

تىجارەت دائىرىسى:  يۇمشاق دېتال تەتقىقاتى،جانلاندۇرۇم،ئېنتىرنېت،ICT ... 

قانۇنىي ۋەكىلى: پەخرىدىن شېرىپ (قارلۇق)

تىزىملاتقان كاپىتال: 20 مىليۇن خەلق پۇلى

خادىملارسانى: 258 نەپەر

كۆلىمى: 3800 كۋدىرات مېتىر

باش شىركەت ئورنى : شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايونى ئۈرۈمچى شەھىرى تەڭرىتاغ رايونى شامالباغ (يەنئەن) يولى 4- نومۇر 3-،4- قەۋەت
شېركەت تارماقلىرى: 

قارلۇق ئالما تەتقىقات تەجرىبىخانىسى

شاڭخەي قارلۇق يۇمشاق دېتال شېركىتى

شىنجاڭ قارلۇق كومپيۇتېر كەسپلىرى تەربىيىلەش مەكتىپى

      شىنجاڭ قارلۇق مېدىيا-پەن تېخنىكا چەكلىك شېركىتى 2008-يىلى 9-ئايدا قۇرۇلغان. ئاساسلىق ئېنتىرەكتىۋ يۇمشاق دېتال ياساش، جانلاندۇرۇم، مېدىيا مەھسۇلاتلىرى تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللىنىدۇ.قارلۇق شېركىتى يۇقىرى تېخنىكا سەۋىيىسىگە ئىگە مېدىيا تېخنىكا شېركىتى بولۇپ، شېركەتنىڭ بىلىم-مۈلۈك ھوقۇقىغا ئېرىشكەن بىر قىسىم جانلاندۇرۇم، يۇمشاق دېتال ۋە ئويۇنلىرى بار.   شېركەت ھازىرغا قەدەر 26 قوللىنىش يۇمشاق دېتال، 57 جانلاندۇرۇم، 500 دىن ئارتۇق 3D مودىل، 5000 پارچىدىن كۆپرەك رەقەملىك سۈرەتلەرنىڭ ئەقلىي-مۈلۈك ھوقۇقىغا ئېرىشتى. 360 گىرادۇسلۇق تەسۋىر بېرىكتۈرۈش تېخنىكىسى، ئۈچ ئۆلچەملىك فىلىم ئىشلەش، ئۈچ ئۆلچەملىك ئېنتىرەكتىۋ يۇمشاق دېتال ياساش شېركەتنىڭ يادرولۇق تېخنىكىلىرى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. قارلۇق شېركىتى ئامېرىكا ئ‍الما شېركىتىنىڭ ئوتتۇرا ئاسىيادىكى بىردىنبىر يۇمشاق دېتال تەتقىقات تەجىرىبخانىسىدۇر. شېركەتنىڭ "خاتىرەم"، "ئېلىپبە"، "ئوكيان خەۋەرلىرى"، "سالام ئەلى"،"دەستەرپىچ"،"لۇغەت" تىن ئىبارەت كۆچمە يۇمشاق دېتاللىرى تاماملىنىپ، جامائەتچىلىك بىلەن يۈز كۆرۈشتى.

    شېركەتتە سەككىز بۆلۈم، 258 خادىم بار. شېركەتتىكى خادىملار قوشۇنى قاتتىق تاللاشتىن ئۆتكەن، تەجرىبىلىك، مۇنەۋۋەر ئىختىساسلىقلاردۇر. شېركەت ئىجادىيەت، سەنئەت ۋە مېدىيا تەتقىقات ئىشلىرىدا  ئاپتونوم رايونىمىزدا بەلگىلىك تەسىرگە ئىگە

www.okyan.com
## مەنبەلەر
پىلانىت

**<big><big>سەييارە ئادەتتە پىلانىت دېيىلىدۇ .</big></big>**

## مەنبەلەر
مارىس

قۇياش سىستىمىسىدىكى يەر شارىغا ئەڭ يېقىن ، قۇياش بىلەن بولغان ئارلىقى مىركۇرېي ۋە ۋېنىرادىن قالسىلا ئۈچىنجى ئورۇندىكى پىلانىت .
## مەنبەلەر
ئالەم

بىز كۆرۇۋاتقان ۋە بىز كۆرەلمەيدىغان بارلىق بوشلۇق ۋە بارلىق ماددىلارنى ئۆزئىچىگە ئالىدۇ .
## مەنبەلەر
ئۇران(ئېلېمېنت)

ھۆججەت:U-TableImage.svg

ئۇمۇمىي

ئىسمى،سىمۋولى،نومۇرى:

ئىلمېنىت كاتېگورىيىسى:

گۇرۇپپىسى، دەۋرى،:

كۆرۈنىشى:

ئۆلچەملىك ئاتوم ئېغىرلىقى:

ئېلېكترون قەۋىتى:

فىزىكىلىق خۇسۇسىيىتى

ھالىتى:

قايناش نۇقتىسى:

ھورغا ئايلىنىش نۇقتىسى:

ئاتوم خۇسۇسىيىتى

كىرىستال تۈزىلىشى:

ئوكسىدلىنىش ئەھۋالى: ئاتوم رادىئوسى:

ۋاندېرۋالىس رادىئوسى:

ئىزوتوپلىرى:

قوللىنىشى:

تارىخى:

بايقىلىشى:

بىرىكمىلىرى:

## مەنبەلەر

تۈر:ئېلېمېنتلار
قۇيۇن

**<big><big>بىرخىل ھاۋا ئېقىمى بولۇپ ، ئىسسىق ۋە سوغوق ھاۋا ئېقىمىنىڭ ئۆز ئارا تەسىرىدىن ھاسىل بولىدۇ .</big></big>**
## مەنبەلەر
يۇلتۇز تۇمانى

يۇلتۇز تۇمانى(لاتىن يېزىقىدىكى : nebulae ياكى nebulæ بىلەن ligature ياكى nebulas دىن كەلگەن ، مەنىسى '''تۇمان''')بولسا چاڭ-توزان، ھىدروگېن گازى ، گېلىي گازى ، ۋە باشقا ئىئونلاشقان بىرلەشمىسىدىكى يۇلتۇز تۇمانى .
## مەنبەلەر
ئىستانبۇلدىكى ئۇنىۋېرسىتېتلار

## سانى

## ئىسمى

## تۇرى
## مەنبەلەر

تۈر:تۈركىيىدىكى ئالىي مەكتەپلەر
شىنجاڭ تىببىي ئۇنىۋېرسىتېت

شىنجاڭدىكى بىردىنبىر ئۆلكە دەرىجىلىك تىببىي مەكتەپ بولۇپ ، شىنجاڭ ئۇرۇمچىنىڭ مەركىزىگە جايلاشقان ، ئۇقۇتۇش ۋە داۋالاش جەھەتتىن ئادىنقى قاتاردا تۇرىدۇ .
## مەنبەلەر
نىپتۇن(پېلانىت)

left|thumb|300px|نېپتۇن
left|thumb|300px|نېپتۇن
 

قۇياش سىستېمىسىدىكى يەتتىنچى پىلانىت

## گېئولوگىيە
## كىلىمات
## ئۆسۈملۈكلەر
## تارىخ
## قارالسۇن
bolinatora silofon acestina libro khoribal de malitanas akila de la minitalos agri sofritanis
abdellali tati marocin de casa blonka

## سىرتقى ئۇلاش

## مەنبەلەر
مېتېئورىت

ئاسماندىكى ئۇششاق ئاسمان جىسىملىرىنىڭ يەرشارىنىڭ ئاتمۇسفېرا قەۋىتىدىن ئۆتۇپ يەر يۇزىگە چۇشكەندىن كىيىن شۇنداق ئاتىلىدۇ .
## مەنبەلەر
كومېتا

قۇيرۇقلۇق يۇلتۇز دەپمۇ ئاتىلىدۇ . ئاساسلىقى قۇياشنى ئايلىنىپ ھەركەت قىلىدۇ ، ئۇ ئۆزى ئېلىپ يۇرگەن ئاتمۇسفېراسى قۇياش ۋە باشقا تەسىردىن يەلپۇنۇپ ، كەينىدە قالىدىغانلىقى ئۇچۇن قۇيريقلۇق يۇلتۇز دەپ ئاتالغان .
## مەنبەلەر
تەبىئىي ھەمراھ

تەبىئىي ھەمراھ ئىنسانلار تەرىپىدىن ياسالمىغان ، سەييارىلەرنىڭ ئەتراپېدا تەبەئىي مەۋجۇت بولغان ھەراھلار : ئاي شارى ، مارسنىڭ ھەراھلىرى قاتارلىقلار . سۇنئىي ھەمراھقا ئوخشىمايدۇ .
## مەنبەلەر
بەتنى قانداق تەھرىرلەيدۇ

ئاز بىر قىسىم ئۆزگەرمەس بەتلەردىن باشقا ، ھەربىر بەتتە «بۇ بەتنى تەھرىرلەڭ«دىيىلگەن ئۇلانما بار ، سىز شۇ يەرنى چىكىش ئارقىلىق ئۆزىڭىز كۆرۇۋاتقان بەتنى تەھرىرلىيەلەيسىز . بۇ ۋېكىپىدىيەنىڭ ئاساسلىق ئالاھىدىلىكى بولۇپ ، سىزنىڭ ماقالىلەرگە تۇزىتىش كىرگۈزىشىڭىز ۋە دەلىل تەمىنلىشىڭىزگە ئىمكان بىرىدۇ ، ئەگەر سىز بىر بەتكە ئۇچۇر قوشسىڭىز ، پايدىلانمىلارنىمۇ قوشۇشىڭىز زۆرۇر . چۇنكى پايدىلانغان مەنبەسى يوق ماتىرياللار چىقىرىپ تاشلىنىدۇ . "L"

## مەنبەلەر
كىچىك يۇلتۇزلار

ھەجمى ، ماسسىسى ۋە ھەرقايسى جەھەتلەردىن كىچىك بولغان يۇلتۇزلارنى كۆرسىتىدۇ
## مەنبەلەر
29- مىزان

2000-يىلى بۈگۈنكى كۈندە يەنە دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ پۇل مۇئامىلە گۇرۇھى ياپونىيىدە تەشكىللەنگەن. ئۇلارنىڭ ئومۇمىي مەبلىغى 13 تىرىليون ياپونىيە يىنىدىن ئېشىپ، دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ پۇل مۇئامىلە گۇرۇھى بولۇپ قالغان .
2000-يىلى بۈگۈنكى كۈندە دۇنيا چوڭ شەھەرلەر باشلىقلىرى يىغىنىدا «بېيجىڭ خىتابنامىسى» ماقۇللانغان. يىغىنغا قاتناشقانلار 21-ئەسىرگە قەدەم قويغان پەيتتە، ئەزا شەھەرلەر قول تۇتۇشۇپ تىرىشچانلىق كۆرسىتىپ، چوڭ شەھەرلەرنىڭ پارلاق كەلگۈسى، ھەرقايسى دۆلەتلەر ۋە شەھەرلەرنىڭ دوستلۇقى، دۇنيانىڭ تىنچلىقى ئۈچۈن داۋاملىق تۆھپە قوشىمىز، دەپ ۋەدە بەرگەن.
1994-يىلى بۈگۈنكى كۈندە، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى خەۋپسىزلىك كېڭىشى 994-نومۇرلۇق قارار ماقۇللاپ، ھايتىغا قاراتقان جازانى بىكار قىلغان. بۇ قارار 13 دۆلەتنىڭ قۇۋۋەتلىشى، ئىككى دۆلەتنىڭ ھوقۇقىدىن ۋاز كېچىشى بىلەن ماقۇللانغان، روسىيە بىلەن برازىلىيە ھوقۇقىدىن ۋاز كەچكەن .
1972- يىلى بۈگۈنكى كۈندە ئېلىمىز ياپونىيە بىلەن دىپلوماتىك مۇناسىۋەت ئورناتقان.
1954-يىلى بۈگۈنكى كۈندە، خىروشوف سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى ھۆكۈمىتى ۋەكىللەر ئۆمىكىنى باشلاپ كېلىپ، جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتىنىڭ دۆلەت بايرىمى پائالىيىتىگە قاتناشقان ھەمدە ئېلىمىزدە زىيارەتتە بولغان. ماۋ زېدۇڭ ئۇلار بىلەن كۆرۈشكەن ھەمدە زىياپەت بەرگەن.Big text

## مەنبەلەر
سەھرايى كەبىر

ئافرىقا قىتئەسىدىكى ئەڭ چوڭ ، ھەمدە دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ قۇملۇق .
## مەنبەلەر
ئۇيغۇرچە تىل بولىقى

ۋىندوۋسنىڭ ئۇيغۇرچە يەرلىكلەشتۇرگەن تىل بولىقى .

## مەنبەلەر
سىرلىق كىمە 10-نۇمۇر

جوڭگۇنىڭ تېخىمۇ ئىلغارلاشقان سۇنئىي ھەمراھى ، ئادىنقېلارغا قارىغاندا نۇرغۇن يېڭى مەشغۇلات قېتىلغان .

  
## مەنبەلەر
UTC ۋاقتى

UTC چۇش سېزىقىنىڭ قۇياش ۋاقتىغا تەڭداش كىلىدۇ . بېيجىڭ ۋاقتى UTC ۋاقتىغا سېكىشتۇرغاندا 8 سائەت ئالدىدا، 1999يىلى 1-ئاينىڭ 1-كۇنىنى مىسال ئالساق، UTCۋاقتى نۆلدە، بېيجىڭ ۋاقتى 1999-يىلى 1-ئاينىڭ 1-كۇنى ئەتىگەن سائەت 8 بولغان . پۇتكۇل يەرشارى 24ۋاقىت رايونىغا ئايرىلغان، ھەربىر ۋاقىت رايونىنىڭ ئۆزىنىڭ يەرلىك ۋاقتى بار . 

خەلىقئارا سىمسىز تور ئالاقە يىغىنىدا قاراشنى بىرلىككە كەلتۇرۇش ئۇچۇن، بىرلىككە كەلگەن ۋاقىتنى ئىشلىتىدۇ، بۇ ئورتاق قوللىنىلىدىغان ۋاقىت تەڭشەش(UTC, Universal Time Coordinated)دەپ ئاتىلىدۇ . UTC بىلەن گېلىننى تۇزۇمى ۋاقتى(GMT, Greenwich Mean Time)بىلەن ئوخشاش، ھەممىسى ئەنگىلىيە لوندۇننىڭ يەرلىك ۋاقتى بىلەن ئوخشاش . 

تۈر:ئاتالغۇ
يەرشارى كۇنى ئاتىسى

دۇنيا يەرشارى كۈنى ئاتىسى: دەننىس خەيس، ئامېرىكا ۋاشېنگىتون شىتاتىنىڭ مەنزىرىسى گۈزەل كۇلۇمبىيە دېڭىز بوغۇزىدا تۇغۇلۇپ ئۆسكەن، كىچىكىدىن تارتىپلا تەبىئەتنى سۆيۈشتەك خاسلىقنى يېتىلدۈرگەن. ئالىي مەكتەپ ۋاقتىدا ئوقۇغان كەسپىي قانۇن بولسىمۇ، بىراق ئىزچىل ھالدا مۇھىت مەسىللىرىگە كۆڭۈل بۆلۈشتىن قول ئۈزمىگەن.
بىرىنجى قېتىملىق  پائالىيتىدىن كېيىن،  دەپ نام بېرىلگەن خەيس ئىلگىرى كېيىن سىمىسنىېن تەتقىقات مەركىزى ۋە ئىلىنو شىتاتى ھۆكۈمىتىدە ۋەزىپىگە ئولتۇرۇپ، ئېنىرگىيە مەسلىسى جەھەتلەردىكى ھۆكۈمەت چارىلىرىنى تەتقىق قىلغان. كېيىن يەنە ئامېرىكىنىڭ شۇ ۋاقىتتىكى ئېنىرگىيە بۆلۈم باشلىقى شىلەيشىنگېنىڭ ماختىشىغا سازاۋەر بولۇپ، ئېنىرگىيە بۆلۈمى تەرىپىدىن قۇرۇلغان قۇياش ئېنىرگىيسى تەتقىقات مەركىزىنىڭ باشلىقلىقىغا تەيىنلەنگەن. خەيس ئىزچىل مۇھىت ئاسراش پائالىيەتلىرى بىلەن شۇغۇللىنىۋاتقان بولۇپ، 1955.يىلى ئۇ دوستلىرى بىلەن بىرلىكتە دۇنيا يەرشارى كۈنىنىڭ 20 يىللىق خاتىرە كۈنى پائالىيتىنىڭ تەييارلىق خىزمىتى ھەققىدە مۇزاكىرىلەشكەن. ئۇنىڭ تەشەببۇسى ناھايىتى تېزلا دۇنيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدىكى كۆپ قىسىم دۆلەت ۋە ب د ت نىڭ قوللىشىغا ئېرىشكەن.

دەننىس خەيس 1978.يىلى 35 يېشىدا جېفىرسون ئەڭ ئالىي جەمئىيەت مۇلازىمىتى مۇكاپاتىغا ئېرىشكەن، يەنە قىياپەت ژورنىلى (Look Magazine) تەرىپىدىن 20.ئەسىردىكى تەسىر كۈچى ئەڭ زور 100 ئامېرىكىلىقنىڭ بىرى دەپ باھالانغان، شۇنداقلا دۆلەتلىك ئودۇباڭ جەمئىيتى تەرىپىدىن مۇھىت ئاسراش ساھەسىدە تۆھپىسى ئەڭ كۆرۈنەرلىك 100 شەخىسنىڭ بىرى دەپ باھالانغان. 2000.يىلى ئۇ يەنە داڭلىق دەۋر ۋاقىتلىق گېزىتى (Time Magazine) تەرىپىدىن 100 نەپەر  نىڭ بىرى دەپ نام بېرىلگەن.
## مەنبەلەر
Sankt-Pétérburg

right|thumb|250px|Sankt-Pétérburg
right|thumb|250px
**Sankt-Pétérburg** bolsa Rusiye dikibixahar 2002 nopus bar, Sankt-Pétérburgning 4,662,547 nopusibar, 606 km² dairaiqida nopus jaylaxkan, ximalikang lik 59.56°, xariki uzunluk 30°20, poqtanomuri 190000–199406 rayunnomuri 78.

## مەنبەلەر
سۆيگۈم مىنىڭ كىچىككەن

﻿سۆيگۈم مىنىڭ كىچىككەن 

يۇرتۇمىزدا ئۆتكەن چاغلىرىم 
ئەسلىتىدۇ تۇنجى سۆيگۈمنى 
يۈرەگىمنى كىزەر ئازاپلار 
سۆيگۈم مىنىڭ كىچىككەن سۆيگۈم.

ئەزىز دۇنيا بىۋاپا دۇنيا 
بىر گۈزەلنى كۆرمىدى راۋا 
مەن دۇنياغا ئايدا كەلمەسمەن 
سۆيگۈم مىنىڭ كىچىككەن سۆيگۈم .

نىمە غەمدۇر نىمىدۇر ئازاپ 
كاج تەغدىرىم تېپىلماس ئىلاج .
مەن ھەممىگە ئىرىشكەن چاغدا 
سۆيگۈم مىنىڭ كىچىككەن سۆيگۈم 

دىلدىن سۆيگەن يالغۇزۇم ئىدىڭ 
مەن ئىزلىگەن يالغۇزۇم ئىدىڭ  
قۇلۇم يەتمەس يۇلتۇزۇم ئىدىڭ .
سۆيگۈم مىنىڭ كىچىككەن سۆيگۈم .

پارتىلايدۇ بۇ دۇنيا سەنسىز 
يەر يۈزى دات ئاسمانلار ئەنسىز 
مەندە جان يوق سەن ياشا مەنسىز 
سۆيگۈم مىنىڭ كىچىككەن سۆيگۈم
## مەنبەلەر
بېيجىڭ پايتەخت ئايروپورتى

بېيجىڭ پايتەخت ئايروپورتى بولسا جۇڭگۇ بېيجىڭى دىكى ئەسلى ئايروپورتى.

## مەنبەلەر
مۇھاببەت

thumb
ئى ① يىگىت بىلەن قىز ياكى ئەر بىلەن ئايالنىڭ بىر-بىرىگە قەلبىدىن بېرىلگەنلىك تۇيغۇسى؛ مېھىر-مۇھەببەت، مۇھەببەت: سۆيگۈ پۇلغا سېتىلماس، كۆڭۈل پۇلغا تېپىلماس (ماقال). ② ئاياللارنىڭ ئىسمى
## مەنبەلەر
ئۈرۈمچى تىيانشان خەلقئارا ئايروپورتى

thumb|left
**ئۈرۈمچى تىيانشان‎ خەلقئارا ئايروپورتى ‎‎** (乌鲁木齐天山国际机场) بولسا جۇڭگۇ شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى ئۈرۈمچى شەھىرى دىكى ئەسلى ئايروپورتى.

## مەنبەلەر
قۇددۇس

left|thumb|450px|قۇدس
**قۇدس** ۋەيا **يېرۇسالېم** بولسا ئىسرائىلىيە ۋە پەلەستىن دىكىبىخاھار 2007 نوپۇس بار، يېرۇسالېمنىڭ 747،600 نوپۇسىبار، 125.156 كم² دائىرائىقىدا نوپۇس جايلاخكان، خىمالىكاڭ لىك 31.47°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 35°13.

## دىن
*قۇببەتۇسسەخرە
*مەسجىدى ئەقسا

## مەنبەلەر
كومپيۇتېر دىگەن نىمە ؟

كومپيۇتېر دىگىنىمىز ئادەمنىڭ ھىسابلاش سۈرئىتىنىڭ نەچچە مىليون(ھەتتا نەچچە مىليارد) ھەسسى بىلەن ھىسابلاش ۋە لوگىكىلىق ھۆكۈم قىلىش ئىلىپ بارالايدىغان ئۈسكىنە .مەسلەن ، ھازىرقى نۇرغۇن خاس كومپيۇتېرلار سىكونتىغا بىرمىليارد قىتىم قوشۇش ھىسابىنى تاماملىيالايدۇ ، بۇ بىر ئادەم ھىسابلىغۇچ بىلەن بىرئۆمۈر تۈگىتىپ بولالمايدىغان ئىش!(ئويلىنىشقا ئەرزىيدىغىنى شۇكى كومپىيۇتىر ۋە ئادەمنىڭ بۇ سانلارنى توغرا قوشقانلىقىغا قانداق ھۆكۈم قىلىش كىرەك؟) ھازىر ئەڭ تىز بولغان سۇپېر كومپيۇتېر(supercomputer) سىكونتىغا ھەتتا نەچچە مىڭ مىليار قىتم قوشۇش ھىسابى ئىلىپ بارالايدۇ!
كومپيۇتېر بىرتۈرلۈك بۇيرۇقلارنىڭ كونتىروللىقى بىلەن سانلىق مەلۇماتلارنى بىرتەرەپ قىلىدۇ، بۇبىر تۈرلۈك بۇيرۇق كومپيۇتېر پىروگىراممىسى دەپ ئاتىلىدۇ . كومپيۇتېر پىروگىراممىلىرى، كومپيۇتېر پىروگىراممىرلىرى بەلگىلەپ بەرگەن بىرگورپا تەرتىپلىك مەشخۇلات بىلەن كومپىيۇتېرنى باشقۇرىدۇ.
بىر كومپيۇتېر ھەرخىل ئۈسكىنىلەردىن تەركىپ تاپىدۇ، مەسلەن، كونۇپكا تاختىسى، كۆرسەتكۈچ، ماۋۇس، قاتتىق دىسكا، ئىچكى ساقلىغۇچ، DVD ۋە بىرتەرەپ قىلىش بۆلىكى قاتالىقلار. بۇ ئۈسكىنىلەر ئومومەن قاتتىق دىتال دەپ ئاتىلىدۇ. بارلىق كومپيۇتېردا ئىجىرا بولىدىغان پىروگىراممىلار يۇمشاق دىتال دەپ ئاتىلىدۇ. يىقىنقى يىللاردىن بىرى قاتتىق دىتاللارنىڭ باھاسى چوڭ دەرىجىدە تۆۋەنلەپ، خاس كومپيۇتېرلار ئائىلىلەرگىچە ئوموملاشتى.

C++ How to Program, Fifth Edition by H.M Deitel and P.J Deitel دىن تىرجىمە قىلىندى.
## مەنبەلەر

تۈر:پەن-تېخنىكا
Cۋە ++C نىڭ تارىخى

++C بولسا C دىن تەرەققى قىلقپ كەلگەن، C مۇ ئوخشاشلا تىخىمۇ ئاۋالقى ئىككى پروگىرامما تىلدىن تەرەققى قىلىپ كەلگەن. بۇ ئىككى تىل بولسا BCPL ۋە B تىلى. BCPL بولسا Martin Richards(ئادەم ئىسمى) 1967- يىلى ئاچقان بىرخىل پروگرامما تىلى بولۇپ، مەشخۇلات سىشتىمىسى دىتالى ۋە  مەشخۇلات سىشتىمىسى تەھرىر- تەرجىملىگۈچىسى تۈزۈش ئۈچۈن ئىشلىتىلەتتى. كىيىن بېل تەجىربىخانىسدىكى Ken Thompson (ئادەم ئىسمى) BCPL نى ئاساس قىلىپ ، ۋە ئۇنىڭ نۇرغۇن ئالاھىدىلىكلىرىنى تەقلىد قىلىپ B تىلىنى ئىچىپ چىققان.1970 – يىلى بېل تەجىربىخانىسىدا، Ken Thompson   ئ B تىلى ئارقىلىق ئەڭ دەسلەپكى UNIX  مەشخۇلات سېستىمىسىنى تۈزۈپ چىققان.
C تىلى بولسا بېل تەجىربىخانىسىدىكى Dennis Ritchie  ئ B تىلى ئاساسىدا تەتقىق قىلىپ چىققان. C تىلى BCPL ۋە B دىكى نۇرغۇن موھىم ئۇقۇملارنى داۋاملىق قوللانغان. C تىلى دەسلەپتە UNIX نىڭ ئاچما تىلى بولۇشى بىلەن تونۇلغان. ھازىرقى  كۆپ قىسمدىكى مەشخۇلات سىستىمىلىرى يەنىلا C ۋە(ياكى)  ++C بىلەن تۈزلگەن. C تىلىنى نۆۋەتتە كۆپ ساندىكى ھېسابلاش ماشىنىلىرىدا ئىشلىتىشكە بولىدىغان بولۇپ، ئۇ قاتتىق دېتال بىلەن مۇناسىۋەتسىز.
ئەبسۇسلىنارلىقى شۇكى، ئوخشىمىغان ھىسابلاش ماشىنسى (قاتتىق دىتال دىتال سۇپىسى) دا C نىڭ كەڭ ئىشلىتىلىشى نۇرغۇن تۈر (ۋارىيانت) لەرنى ھاسىل قىلدى . ئوخشىمىغان سۇپىلاردا ئىجرا بولىدىغان  كۆچمە پروگرامما يىزىش خىيالى بار پروگرامما ئاچقۇچىلار ئۈچۈن بۇ بىر چوڭ توسالغۇ ئەلۋەتتە. شۇڭا C تىلى بىر ئورتاق ئۆلچەملەشتۈرۈلگەن نۇسخىغا ئىھتىياجلىق بولىدۇ. ئامىركا دۆلەت ئۆلچەملەشتۈرۈش جەمىيتى (ANSI) بىلەن خەلىقئارا ئۆلچەملەشتۈرۈش جەمىيتى (IOS)  ئ C  تىلى يەرشارىدا ئۆلچەملىشىش خىزمىتىگە كۈچ چىقىرىپ، 1990- يىلى بىرلەشمە ئۆلچەم ئارخىپىنى ئىلان قىلغان، يەنى ANSI/IOS 9899:1990.

++C بولسا C غا بولغان بىر كىڭەيتىلگەن نۇسخىسى بولۇپ، بېل تەجىربىخانىسىدىكى Bjarne Stroustrup (ئادەم ئىسمى) 20-ئەسىرنىڭ 80- يىللىرىنىڭ باشلىرىدا مۇۋاپىقيەتلىك تەتقىق قىلىپ ئىشلەپ چىقىلغان. ++C نۇرغۇن ئۆزەئىچە ئالاھىدىلىكلەرنى تەمىنلىگەن بولۇپ C تىلىنى تىخىمۇ ”رەتلىك“ كۈرسەتتى. ئەممە ئەڭ موھىمى، ++C ئوبكىتقا يۈزلەنگەن پىروگرامما تۈزۈش (Object oriented programming – oop) ئىقدىدارى بىلەن تەمىنلىگەن.

C++ How to Program, Fifth Edition by H.M Deitel and P.J Deitel دىن تەرجىمە قىلىندى.

تۈر:كومپيۇتېر تىلى‏
Énsklopédiye

**Énsklopédiye**/Toplam/Qamus (百科） énsklopédiyediki meqalelerdin ibaret bolub, her bir meqale birer nerse-buyum, shexsiyet yaki hadisege iniqlima biridu.