open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
توخرىلار

**توخارلار** ياكى **توخرىيلار** (خەنچە: 大月氏) مىلادىدىن ئىلگىرىكى Ⅱ ئەسىرنىڭ باشلىرىدا جۇڭگونىڭ دۇڭخۇاڭ (دەشت ئاتا) بىلەن چىليەنشەن (قۇلانتاغ) تېغى ئارىلىقىغا جايلاشقان بىر كۆچمەن قەبىلە. 

تەخمىنەن مىلادىدىن 165 يىل ئىلگىرى ھونلارنىڭ قايۇق رۇشات تەڭرىقۇت (مىلادىدىن ئىلگىرى 174 — 161) تەرىپىدىن مەغلۇپ قىلىنغان. ئۇلار تىيانشاننىڭ شىمالى ئارقىلىق ئىلى دەريا ۋادىسىغا بېرىپ، ساكلارنى قوغلاپ چىقىرىپ، ئۇلارنىڭ يېرىنى تارتىۋالغان. 

تەخمىنەن مىلادىدىن 161 يىل ئىلگىرى (خەن ۋېندىنىڭ خۇيۈەن 3 - يىلى) يەنە ئاسىيۇلارنىڭ ھۇجۇمىغا ئۇچراپ، غەربتە ئامۇ دەريا ۋادىسىدىكى رايونىغا كۆچۈپ كەتكەن. 

مىلادىدىن 130 يىل ئىلگىرى باكتىرىيىنى بويسۇندۇرۇپ، ماۋرائۇننەھر (ئامۇ دەرياسى ۋە سىر دەرياسى ۋادىسى) نى كونترول قىلىۋالغان. 

تەخمىنەن مىلادىدىن 128 يىل ئىلگىرى (خەن ۋۇدىنىڭ يۈەنشۇ 1-يىلى)، جاڭ چيەن غەربىي يۇرتقا ئەلچىلىككە چىقىپ، مۇشۇ يەرگە بارغانىدى. «كېيىنكى خەننامە. غەربىي يۇرتلار تەزكىرىسى» دىكى خاتىرىلەرگە ئاساسلانغاندا، شۇ كەملەردە ئۆز تەۋەسىدە ۋاھان، سياماكا، كۇشان، يارۋان، كابۇلدىن ئىبارەت بەش بەگلىككە (قەبىلە باشلىقى) ئايرىلغان. 

مىلادى Ⅰ ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا، كۇشان بەگلىكىنىڭ بېگى كۇجۇلا كادىپس قالغان تۆت قەبىلىنى يۇتۇۋېلىپ، ئۆزى خان بولۇۋالغان ۋە كۇشانىيە پادىشاھلىقىنى قۇرغان.

## مەنبەلەر
جاڭ چيەن

مىلادىدىن ئىلگىرىكى 138-يىلى : جاڭ چيەن غەربىي يۇرتقا تۇنجى قېتىم ئەلچىلىككە كەلگەن.119-يىلى ئككىنجى قېتىم غەربىي يۇتقائەلچىلىككە كەلگەن. يىپەك يۇلىنىڭ
ئېچىلىشىدىكى مۇھىم شەخىس.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
شى جۈن

مىلادىدىن ئىلگىرىكى 105يىلى : خەن سۇلالىسى مەلىكىسى شى جۈن ئۈسۇنلارنىڭ كۈنبېيى ئېلجاۋبىيغا ياتلىق بولغان .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئاياللار
چېن مۇ

74-يىلى شەرقىي خەن سۇلالىسى يېڭىباشتىن غەربىي يۇرت باش قورۇقچى بەگ تەسىس قىلىپ چېن مۇنى باش قورۇقچى بەگ قىلىپ تەيىنلىگەن .
## مەنبەلەر
تۈرك خانلىقى

552-يىلى تۈرك خانلىقى قۇرۇلغان .

583-يىلى تۈرك خانلىقى شەرقىي تۈرك خانلىقى ۋە غەربىي تۈرك خانلىقى دەپ ئىككى قىسىمغا رەسمىي بۆلۈنۈپ كەتكەن .
## مەنبەلەر
غالدان

1671-يىلى غالدان جۇڭغارلار قەبىلىسىنىڭ ھاكىمىيىتىنى چاڭگىلىغا ئېلىۋالغان.

1678-يىلى غالدان يەكەن خانلىقىنى يۇقىتىپ تىيانشاننىڭ جەنۇبىي تەرىپىنى ئۆزىگە قوشۇۋالغان.

1690-يىلى غالدان چىڭ سۇلالىسىگە قارشى ئۇرۇش قىلىپ ، ئۇلانباتۇندا چىڭ سۇلالىسى قۇشۇنى تەرىپىدىن قاتتىق مەغلۇپ قىلىنغان .

1696-يىلى غالدان قوشۇنى جۇمۇتۇدا بولغان جەڭدە ، چىڭ سۇلالىسى قوشۇنى تەرىپىدىن قاتتىق مەغلۇپ قىلىنغان .

1697-يىلى غالدان ئۇشتۇمتۇت كېسەل بولۇپ ئۆلگەن.
## مەنبەلەر
تۇرغۇت قەبىلىسى

1771-يىلى تۇرغۇت قەبىلىسى ۋەتەنگە قايتىپ كەلگەن.
## مەنبەلەر
جۇڭگو - روسىيە كىلىشىمى

1864-يىلى « جۇڭگو - روسىيە كىلىشىمى » ئىمزالانغان
## مەنبەلەر
جىن شۇرېن

جىن شۇرېن 1879-يىلى گەنسۇ ئۆلكىسىدە توغۇلغان.1933-يىلى 7-ئاينىڭ 7-كۈنىدىكى سىياسى ئۆزگىرىشتە قەستلەپ ئۆلتۈرۈلگەن. ( شىنجاڭدىكى جاللات )

جىن شۇرېن1879-يىلى گەنسۇ ئۆلكىسىدە توغۇلغان.جىن شۇرېن 1928-يىلى شىنجاڭ ئۆلكىلىك ھۆكۈمەتنىڭ رەئىسى باش قوماندان،1929-يىلى قوشۇمچە چېگرا مۇداپىئە دۇبەنى بولغان. جىن شۇرېنمۇ شىنجاڭ خەلقىگە زور بالايى ئاپەتلەرنى ئېلىپ كەلگەن. "1933-يىلى 12-ئايدا شېڭ شىسەي جىنشۇرېننىڭ شىنجاڭ خەلقىغە قىلغان ئېغىر زۇلۇمى،ئۇنىڭ ياڭ زېڭشىنغا ۋارىسلىق قىلىپ يۈرگۈزگەن مۇستەبىت سىياسىتى ۋە خىزمەت ئۇسۇلى ئۈستىدە ماتىرىيال يېزىپ تاپشۇرغان.1935-يىلى5-ئايدا جىياڭنىڭ يەرلىك مەھكىمىسى جىنشۇرېننى سوتلاپ،ئۇنىڭغا جىنايى قىلمىشى ئۈچۈن ئۈچ يېرىم يىللىق قاماق جازاسى ۋە بەش يىللىق سىياسى ھوقۇقىدىن مەھرۇم قىلىش جازاسى بەرگەن.لىكىن ئارىدىن ئۇزۇن ئۆتمەي غەربىي شىمالدىكى ھەربىي مەمۇرى ئەمەلدارلاردىن دېڭ باۋشەن،لوداچاڭ،ماگوفاڭ،ما خۇيىڭ قاتارلىقلار ئارقا-ئارقىدىن تېلېگىرامما يوللاپ جىن شۇرېننى قويۇپ بېرىشنى تەلەپ قىلغان.نەتىجىدە 2935-يىلى10-ئۆكتەبىر بايرىمىدا جىنايىتى كەچۈرۈم قىلىنىپ قويۇپ بېرىلگەن.ئاندىن جى شۇرېن لەنجۇغا قايتىپ1941-يىلى8-ئايدا كېسەل سەۋەبى بىلەن ۋاپات بولغان

پايدىلانغان ماتېرياللار:

(شېرىپ خۇشتار ئەپەندىنىڭ  ناملىق كىتابىدىن)"
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
مايمىخان

مايمىخان

(1812 - 1830)غۇلجىدا ياشىغان،ماھىر قوشاقچى ، ئەركىنلىك كۈيچىسى . كىچىكىدىنلا ھەققانىيەت تۇيغۇسى ، خەلىق سۆيەر روھى بىلەن چوڭ بولغان مايمىخان مۇستەبىت ھاكىميەت ۋە زۇلۇملارنى پاش قىلىپ قوشاق توقىغان ۋە شىئىر قىلىپ ئوقىغان . 1830 - يىلى ھەققانىيەت ۋە ئەركىنلىكتى ۋاز كەچمىگەن ئۇيغۇر قىزى مايمىخان 18 يىشىدا چىپىپ ئۆلتۈرۈلگەن
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئاياللار
مايسىخان

مايسىخان

ئۇيغۇر قىزى مايسىخان چىڭ سۇلالىسى ھۆكىمىتىنىڭ زۇلىمىغا قارشى قوزغىلاڭنىڭ رەھبەرلىرىنىڭ بىرسى. ئۈچتۇرپان ئاقتوقاي باغرىغا خەلقىمىز تەرىپىدىن ئابىدە قىلىنغان "يەتتە قىزلىرىم" مەقبەرىسى دەل مايسىخاننىڭ مەقبەرىسىدۇر .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئاياللار
زۇلەيخان بىگىم

زۇلەيخان بىگىم

17 - ئەسىردە قۇمۇلدا ياشىغان ئىستىداتلىق شائىرەدۇر .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئاياللار
راھىلە خانىم

**راھىلە خانىم** (1860 - يىللىرى) ئۇيغۇر يىڭى مائارىپ تارىخىدىكى تۇنجى ئايال ئوقۇتقۇچى . " ھۈسەيىنيە " مەكتىپىدە تەكلىپ بىلەن ئىشلىگەن .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئاياللار
ئايخان ئانا

http://bbs.bagdax.cn/thread-29061-1-1.html    ئايخان تۇردى (1882–1942 يىلى) ئۇيغۇر، غۇلجا شەھىرىدە ئۆتكەن تۇردى باي دېگەن كىشىنىڭ قىزى بولۇپ، ئۇ كىچىكىدە ئىلغار زاتلار ئاچقان پەننىي مەكتەپتە ئوقۇغان بولغاچقا، شۇ دەۋرنىڭ ئىدىيىسى ئىلغار كىشىلىرىدىن بىرى ئىدى. غۇلجا قازانچى مەھەللىسىدە 70 نەچچە يىللىق تارىخقا ئىگە بىر باشلانغۇچ مەكتەپ بار (ھازىرقى 21 – باشلانغۇچ مەكتەپ)، ھازىرغا قەدەر بەزى كىشىلەر بۇ مەكتەپنى ‹‹ئايخان مەكتىپى›› دەپ ئاتايدۇ. بۇ مەكتەپنى قۇرغۇچى - دەل ئايخان تۇردى ئانىدۇر.

    ئايخان ئانىنىڭ يولدىشى ئالەمدىن ئۆتكەندە ئۇلارنىڭ پەرزەنتى يوق ئىدى. كېيىن، ئايخان ئانا ئىنتايىن غېرىبسىنىپ قالغان. ئۇ جەمئىيەتتىكى كوچىدا قالغان بالىلارنى كۆرۈپ ئۇلارنى بېقىۋېلىپ ئوقۇتۇش نىيىتىگە كېلىدۇ. يولدىشى ۋە دادىسى قالدۇرۇپ كەتكەن مىراسلارنىڭ ھەممىسىنى مائارىپ ئىشلىرى ئۈچۈن ئىشلەتمەكچى بولىدۇ. 1934–يىلى ئۆزىنىڭ قازانچى مەھەللىسىدىكى قورۇسىدا يېتىم بالىلار مەكتىپى ئېچىپ، ئۇنىڭغا «خەيرىيە» مەكتىپى دەپ ئىسىم قويىدۇ. كېيىن مەھەللىدىكى كىشىلەر بۇ مەكتەپنى «ئايخان» مەكتىپى دەپ ئاتاپ كەلگەن. ئەينى چاغدىكى فىئودال مۇستەبىت كۈچلەر ئىنتايىن جاھىل بولغاچقا، ئاياللارنىڭ مەكتەپ ئېچىشىغا زور دەرىجىدە توسقۇنلۇق قىلغان. بەزى بايلار: «بۇ دۆت ئايال بىر توپ بالىلارنى بېقىۋېلىپ بىكاردىن – بىكار پۇل خەجلەۋاتىدۇ» دەپ مەسخىرە قىلىشقان. ئەمما بۇلار ئايخان ئانىنىڭ مەكتەپ قۇرۇش ئىرادىسىنى قىلچىمۇ تەۋرىتەلمىگەن.

    رۇسىيە ئۆكتەبىر ئىنقىلابى ۋە شىنجاڭدا يۈز بەرگەن «ئاپرېل سىياسىي ئۆزگۈرۈشى» نىڭ سىياسىي تەسىرىدە، ئايخان ئانىنىڭ مەكتەپ قۇرۇش ئىشەنچىسى تېخىمۇ ئاشقان. ئەينى چاغدا مەكتەپتىكى يېتىم بالىلار 300 نەچچىدىن ئاشقان بولۇپ، ئۇلارنىڭ ھەممىسى ئاق كوپتا ۋە زىغزىق تۇتۇلغان بۇرۇلكا كىيگەچكە كوچىدا ماڭسا، ھەممەيلەن ئۇلارنى ئايخان مەكتەپنىڭ ئوقۇغۇچىلىرى دەپ بىلەتتى.

    ئايخان ئانا مەكتەپتىكى بالىلارغا كۆڭۈل بۆلۈپلا قالماي، جەمئىيەتتىكى نۇرغۇن بالىلارنىڭمۇ ھامىيسى بولغان. ئۇ بالىلارنى تەربىيىلەپلا قالماي، چوڭ بولۇپ قالغان بالىلارنى ئۆي- ئوچاقلىق قىلىپ قويغان. شۇڭلاشقا، مەكتەپتىكى بالىلار ئۇنى«ئايخان ئانا» دەپ ئاتايتتى. ئۇنىڭ باشلامچىلىقى بىلەن، بەزى ئىلغار ئىدىيىدىكى كىشىلەر ئاتىلار كومىتېتىنىڭ قوللىشى ۋە ياردىمىدە، ئىلگىرى–كېيىن بولۇپ نۇرغۇن پەننىي مەكتەپلەرنى قۇرۇپ، مائارىپ ئىشلىرىنى زور كۈچ بىلەن راۋاجلاندۇرغان.

    1934 – يىلدىن1937– يىلىغىچە، ئەينى چاغدىكى «ئىلى دەريا» ژورنىلىنىڭ قوشۇمچە سانىدا «ئۆمرىڭىز ئۇزۇن بولسۇن ئايخان ئانا»، «خەيرىيە مەكتەپكە مەدھىيە»، «يېتىم بالىلارنىڭ ئانىسى ئايخان»، «ئۇيغۇر قىزى»، «ئايخان خانىم» قاتارلىق نۇرغۇن شېئىر ۋە ئوبزورلار ئېلان قىلىنىپ، ئايخان ئانىنىڭ مەرىپەت سۆيەر روھى يۈكسەك دەرىجىدە مەدھىيىلەنگەن.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئاياللار
ئايشەمخان

ئايشەمخان

1945 - يىلى ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابىي جقەنۇبىي بۆلۈنۈش ئارمىيىسى ئاقسۇغا يۈرۈش قىلىش جەريانىدا ، باي ناھىيەسىدىن ئۆتكەندە، زۇلۇمغا قارشى ئۆزلىكىدىن ئارمىيەگە قاتناشقان . ئارمىيە ئاقسۇدىن چىكىنگەندە قولغا چۈشۈپ قالغان ، گومىنداڭچىلار ئايشەمخاننى خائىن بولۇشقا ئۈندىگەن ، بىراق ئايشەمخان قەتئىي رەت قىلغان . شۇنىڭ بىلەن ئايشەمخان ئۇيغۇر ئاسىيلار تەرىپىدىن پاجىئەلىك ھالدا چىپىپ ئۆلتۈرۈلگەن .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
مارگوف ئىسھاقوف

مەرغۇپ ئىسھاقوف، ئۇيغۇر ،شىنجاڭ ھەربى رايۇننىڭ مۇئاۋىىن(سەنمۇجاڭ) شىتاب باشلىقى بولغان،1955-يىلى مايور گېنرال(شاۋجىياڭ) ھەربى ئۈنىۋانىغا ئېرىشكەن،جۇڭگۇ - سوۋېت قوش دۆلەت تەۋەلىكىگە ئىگە،1962-يىلى سوۋېت ئىتتىپاقىغا چىقىپ كەتكەن(كىيىن تۈركىيەگە كۆچمەن بولۇپ چىقىپ كەتكەن). ئۇ ئەسئەت ئىسھاقۇفنىڭ ئىنىسى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
مەمەتئىمىن ئىمىنوف

مەمەتئىمىن ئىمىنوف ، ئۇيغۇر ، شىنجاڭ غۇلجىلىق، ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابى مەزگىلىدە ۋوزۋود كۇماندىرى(پەيجاڭ)،مىللى ئارمىيە قۇماندانلىق بۆلۈمىنىڭ باشلىقى،مۇئاۋىن شىتاب باشلىقى،ئاتلىق پولىكنىڭ باشلىقى بولغان.دۆلەت قۇرۇلغاندىن كىيىن ئازادلىق ئارمىيىدە دېۋىزىيە كۇماندىرى قۇشۇمچە جەنۇبى شىنجاڭ ھەربى رايۇنىنىڭ مۇئاۋىن قۇماندانى بولغان.1955-يىلى مايور گېنرال ھەربى ئۈنىۋانىغا ئېرىشكەن.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
زۇنۇن تېيىپ

زۇنۇن تېيىپ ،ئۇيغۇر ،ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابى مەزگىلىدە مىللى ئارمىيىنىڭ مۇئاۋىن با ش قۇماندانى بولغان ،شىنجاڭ ھەربى رايۇنىنىڭ مۇئاۋىن شىتاب باشلىقى بولغان،1955-يىلى مايور گېنرال ھەربى ئۈنىۋانىغا ئېرىشكەن،،جۇڭگۇ - سوۋېت قوش دۆلەت تەۋەلىكىگە ئىگە،1962-يىلى سوۋېت ئىتتىپاقىغا چىقىپ كەتكەن(كىيىن تۈركىيەگە كۆچمەن بولۇپ چىقىپ كەتكەن).
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
قوغشار تەڭرىقۇت

قوغشار تەڭرىقۇت
 
قوغشار تەڭرىقۇتنىڭ ئەسلى ئىسمى باتىسقان بېي بولۇپ ، ئۇ ھۇن خانىدانلىقىنىڭ 14- خاقانى قوغشار تەڭرىقۇتنىڭ نەۋرىسى ، پۇجۇلجۇت تەڭرىقۇتنىڭ ئوغلى ، مىلادىيە 48-يىلىدىن 56-يىلىغىچە تەختتە ئولتۇرغان . ئۇ مىلادىيە 48-يىلى ھونلارنىڭ جەنۇبىي قىسمىدا تۇرۇشلۇق سەككىز قەبىلىنىڭ ئاقساقاللىرى بىلەن مەسلىھەتلىشلىپ ، ئۆزىنى بوۋىسىنىڭ نامى بىلەن  دەپ ئاتىغان ھەمدە پانۇ تەڭرىقۇتتىن رەسمىي ئايرىلغانلىقىنى جاكارلىغان . ئۇ شەرقىي خەن سۇلالىسىگە ئەلچى ئەۋەتىپ ، مەڭگۈ خەن سۇلالىسىنىڭ قالقىنى بولۇپ شىمالىي ھۇنلاردىن مۇداپىئە كۆرىدىغانلىقىنى بىلدۈرگەن ، مىلادىيە 56-يىلى ۋاپات بولغان

Qoghshar Tengriqut
Qoghshar Tengriqutning esli ismi Batisqan Béy bolup, u Hun xandanliqining 14- xaqani Qoghshar Tengriqutning newrisi, Pujuljut Tengriqutning oghli, miladiye 48- yildin 56- yilghiche textte olturghan. U miladiye 48- yili Hunlarning jenubiy qismida turushluq sekkiz qebilining aqsaqalliri bilen meslehetlishlip, özini bowisining nami bilen "Qoghshar Tengriqut", dep atighan hemde Panu Tengriquttin resmiy ayrilghanliqini jakarlighan. U Sherqiy Xen Sulalisi'ge elchi ewetip, menggü Xen Sulalisi'ning qalqini bolup shimaliy Hunlardin mudapie köridighanliqini bildürgen, miladiye 56- yili wapat bolghan.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
كىئۇفۇيۇتى تەڭرىقۇت

-كىئۇفۇيۇتى تەڭرىقۇت 

قوغشار تەڭرىقۇتنىڭ ئىنىسى ، مىلادىيە 56-يىلىدىن 57-يىلىغىچە تەختتە ئولتۇرغان . ئۇ ئاكىسىنىڭ ۋاپاتىدىن كېيىن ھۇن تەختىگە ۋارسلىق قىلغان ، لېكىن بىر يىلدىن كېيىنلا ۋاپات بولغان .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئاياللار
ئىفايلۇت تەڭرىقۇت

كىئۇفۇيۇتى تەڭرىقۇتنىڭ ئىنىسى ، مىلادىيە 57-يىلىدىن 59-يىلىغىچە تەختە ئولتۇرغان ، ئۇ تەختتە ئولتۇرغان مەزگىلدە ، شىمالىي ھۇنلاردىن قۇيچۇ مىڭدىن ئارتۇق ئادەمنى باشلاپ كېلىپ جەنۇبىي ھۇنلارغا تەسلىم بولغان ، ئۇ مىلادىيە 59-يىلى ۋاپات بولغان .
## مەنبەلەر
غۇيەشى سۇقۇتى تەڭرىقۇت

غۇيەشى سۇقۇتى تەڭرىقۇت - شىتۇڭشىجۇ قۇت تەڭرىقۇتنىڭ ئىنىسى ، مىلادىيە 63-يىلىدىن 85-يىلىغىچە تەختتە ئولتۇرغان ، ئۇ مىلادىيە 73-يىلى شەرقي خەن سۇلالىسى بىلەن بىرلىكتە خېشى رايونىغا بېسىپ كىرگەن شىمالىي ھونلارغا قايتارما ھۇجۇمغا ئۆتكەن ، ئۇرۇشتا شىمالىي ھونلار قاتتىق مەغلۇپ بولۇپ ، قۇملۇقتىن ئۆتۈپ قېچىپ كەتكەن ، بۇ ۋاقتتا شىمالىي ھونلار خېلىلا ھالسىرىغان بولۇپ ، ئالدى تەرەپتە جەنۇبىي ھۇنلارنىڭ ، ئارقا تەرەپتە تۇرالارنىڭ ، سول تەرەپتە سىيانپىيلارنىڭ ، ئوڭ تەرەپتە غەربي يۇرتنىڭ ھۇقۇمىغا ئۇچراپ ، خەلقى تېرقتەك چېچىلىپ كەتكەن . غۇيەسى سۇيۇتى تەڭرىقۇت مىلادىيە 85-يىلى كېسەپ سەۋەبىدىن ۋاپات بولغان .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئاياللار
ئىلىتونوغال تەڭرىقۇت

ئىلىتونوغال تەڭرىقۇت
 
ئىلىتونوغال تەڭرىقۇت -- ئىفايلۇت تەڭرىقۇت قاننىڭ ئوغلى ، دىلادىيە 85-يىلىدىن 88-يىلىغىچە چەختتە ئولتۇرغان . ئۇ تەختكە چىققاندىن كېيىن شىمالىي ھونلارغا قارشى ئۇرۇش قوزغاپ ئۇلارنىڭ نۇرغۇن ئادەملىرىنى ئۆلتۈرگەن ۋە بۇلىغان . مىلادىيە 87-يىلى سىيانپىيلار ھۇجۇم قوزغاپ شىمالىي ھۇن تەڭرىقۇتى ئۇلۇغ تەڭرىقۇتنى ئۆلتۈرگەن ، مىلادىيە 88-يىلى ئىلىتونوغال تەڭرىقۇت ۋاپات بولغان .
## مەنبەلەر
شولان شىسۇقۇتى تەڭرىقۇت

**شولان شىسۇقۇتى تەڭرىقۇت** -- غۇيەشى سۇقۇتى تەڭرىقۇتنىڭ چاننىڭ ئىنىسى ، مىلادىيە 88-يىلىدىن 93-يىلىغىچە تەختتە ئولتۇرغان ، بۇ مەزگىلدە شىمالىي ھۇنلارنىڭ ئىچكى قىسمىدا چوڭ قالايمىقانچىلىق يۈز بېرىپ ، قەھەتچىلىك ۋە چىكەتكە ئاپىتى بولۇپ ، نۇرغۇن مال - چارۋا ۋە ئادەملەر قىرىلىپ كەتكەن ، بۇنىڭدىن تەشۋىشلەنگەن بىر قىسىم ئەمەلدار ئۆز قۇۋمىنى باشلاپ جەنۇبىي ھۇنلارغا قوشۇلۇپ كەتكەن ، شولان شىسۇقۇتى تەڭرىقۇت بۇ پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ شەرقىي خەن سۇلالىسى بىلەن بىرلىشىپ شىمالىي ھۇنلارغا ھۇجۇم قىلىپ ئۇلارنى قاتتىق تارمار قىلغان ، شىمالىي ھۇن تەڭرىقۇتى ئىز دېرەكسىز يوقاپ كەتكەن ، مىلادىيە 93-يىلى شولان شىسۇقۇتى تەڭرىقۇت ۋاپات بولغان .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئاياللار
ئەنگور تەڭرىقۇت

ئەنگور تەڭرىقۇت -- ئىلىتوغال تەڭرىقۇتنىڭ ئىنىسى ، مىلادىيە 93-يىلىدىن 94-يىلىغىچە تەختتە ئولتۇرغان . ئۇ بۇرۇنقى تەڭرىقۇتلار تەرىپىدىن ئەتىۋارلانغان سول قول قان شىرغا ھەسەتخورلۇق قىلىپ ئۇنى ئۆلتۇرمەكچى بولغان ، بۇنىڭدىن خەۋەر تاپقان سول قول قان شىرمۇ دائىم ھۇشيار تۇرغان ، كېيىن ئەنگور شىرغا ئالدى بىلەن ھۇجۇم قوزغىغان ، خەن سۇلالىسى بۇل ئىككىسىن ياراشتۇرۇپ قويۇشنى ئويلىغان بولسىمۇ ئەنگور بۇنى رەت قىلغان ، نەتىجىدە خەن سۇلالىسى ئىنگورغا جازا يۈرۈشى قىلىپ ئۇنى قوغلىغاندا ئۇ ئانا تەرەپ تاغىسى قۇتبەگ شىۋىر قاتارلىقلار تەرىپىدىن ئۆلتۈرۈلگەن .

## مەنبەلەر
تىيىندورىشۇتى تەڭرىقۇت

تىيىندورىشۇتى تەڭرىقۇت -- شىتۇڭشىجۇ قۇت تەڭرىقۇتنىڭ ئوغلى ، مىلادىيە 94-يىلىدىن 98-يىلىغىچە تەختتە ئولتۇرغان ، ئۇ تەختتە ئولتۇرغان مەزگىلدە يېڭى ئەل بولغان شىمالىي ھۇنلارنىڭ 15قەبىلىسىدىن 200مىڭدىن ئارتۇق ئادەم قوزغۇلۇپ ، مەرھۇم شولان شىسۇقۇتى تەڭرىقۇت تۇندۇقنىڭ ئوغلى ئۈكەن باتەسقان قىڭخۇنى ئۆزلىرىگە تەڭرىقۇت قىلىپ قۇملۇقنىڭ شىمالىغا كۆچۈپ كەتكەن ، تىيىندورىشۇتى تەڭرىقۇت شىمالىي ھۇنلارنىڭ قالدۇق ئاھالىلىرىنى ئۆزىگە قوشۇۋالغان ھەمدە شىمالىي تەڭرىقۇتنىڭ تەھدىتىدىن قۇتۇلۇپ ئۆز ھۆكۈمرانلىقىنى تېخىمۇ مۇستەھكەملىگەن ، مىلادىيە 98-يىلى كېسەل سەۋەبىدىن ۋاپات بولغان .
## مەنبەلەر
شىتۇڭشىجۇ قۇت تەڭرىقۇت

**شىتۇڭشىجۇ قۇت تەڭرىقۇت** 

شىتۇڭشىجۇ قۇت تەڭرىقۇت، قوغشار تەڭرىقۇتنىڭ ئوغلى ، مىلادىيە 59-يىلىدىن 63-يىلىغىچە تەختتە ئولتۇرغان ، ئۇ تەختكە چىقىپ ئۇزاق ئۆتمەيلا شىمالىي ھۇنلار ئالتە -- يەتتە مىڭ كىشىلىك قوشۇن بىلەن مۇيۈ ەن قورۇلىغا تاجاۋۇز قىلىپ تاكى يۈ ەنياڭ ناھىيىسىگىچە بېسىپ كىرگەن . شىتۇڭشىجۇ تەڭرىقۇت شەرقىي خەن سۇلالىسى بىلەن ماسلىشىپ ئۇلارنى چېكىندۈرگەن .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
كىئۇچۇ گۇيلىنت تەڭرىقۇت

كىئۇچۇ گۇيلىنت تەڭرىقۇت 

كىئۇفۇيۇتى تەڭرىقۇتنىڭ ئوغلى ، مىلادىيە 63-يىلى تەختتە ئولتۇرغان ، ئۇ تارختا  دىگەن نام بىلەنمۇ ئاتالغان ، تەختكە چىقىپ بىر نەچچە ئايدىن كېيىن ۋاپات بولغان .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
زوركۆت قەدىمكى شەھىرى

بۇ قەدىمكى شەھەر بۈگۈر ناھىيە بازىرىدىن تەخمىنەن 25 كىلومېتىر شەرقىي جەنۇبى يىراقلىقتىكى چۆللۈككە جايلاشقان ، بۇ جاينىڭ يەر تۈزۈلۈشى تۈزلەڭ بولۇپ ، دىنار دەرياسىنىڭ تارمىقى بولغان قىزىل ئېقىننىڭ تۆۋەن ئېقىنىدىكى تاشقىن رايونىغا تەۋە . بۇ يەردە يۇلغۇن ۋە شورلۇقتا ئۆسىدىغان چاتقال ئۆسۈملۈكلەر ناھايىتى كۆپ . 

قەدىمكى شەھەرنىڭ ھەقىقى ئۆلچەنگەن تەكشى يۈزى سەل رەتسىز يۇمۇلاق شەكىلدە بولۇپ ، ئايلانمىسى تەخمىنەن 1 مىڭ 250 مېتىرغا ، ئىگىلىگەن ئومۇمى كۆلىمى 100 مىڭ كۋادرات مېتىرغا يىتىدۇ . شەھەر سېپىلى توپىدىن سوقۇلغان بولۇپ ، ئۇلىنىڭ كەڭلىكى تەخمىنەن 6 مېتىر ، قالدۇق ئىگىزلىكى 3 – 4 مېتىر كىلىدۇ . سېپىلنىڭ شەرقىي تەرىپىدە قالدۇق ئىگىزلىكى تەخمىنەن 9 مېتىر كىلىدىغان بىر ئىگىز سۇپا بار ، ئۇ قەدىمكى شەھەرنىڭ ساقلىنىپ قالغان ئەڭ ئېگىز يېرى ھىساپلىنىدۇ . شەھەر ئىچىنىڭ ئوتتۇرا قىسىمىدا بىر  ئىگىز سۇپا خارابىسى بار ،  ئۇنىڭ ئايلانمىسى تەخمىنەن 70 مېتىر ، قالدۇق ئىگىزلىكى تەخمىنەن 4 مېتىر كىلىدۇ . سۇپا ئۈستىدە قۇرۇلۇش خارابىلىرى ۋە ياد نامىلەر ساقلىنىپ قالغان . قەدىمكى شەھەر سېپىلىنىڭ شەرقىي شىمال ۋە غەربىي جەنۇپ بۇرجەكلىرىدە شورا بار ، شەرقىي شىمال بۇرجىكىدىكى شورىنى يېقىنقى زامان كىشىلىرى ئۆستەڭ چاپقاندا ئاچقاندەك قىلىدۇ ، غەربىي جەنۇپ بۇرجىكىدىكى شورا شەھەر دەرۋازىسى بولۇشى مۇمكىن . شەھەر دەرۋازىسىنىڭ كەڭلىكى تەخمىنەن 10 مېتىر كىلىدۇ . شەھەر دەرۋازىسىنىڭ سىرتىدا تەخمىنەن 100 مېتىر كىلىدىغان ئورۇندا توپىدىن ياسالغان بىر ئىگىز سۇپىلىق قۇرۇلۇش بار ، ئۇنىڭ قالدۇق ئىگىزلىكى تەخمىنەن 6 مېتىر ، ئايلانمىسى تەخمىنەن 40 مېتىر كىلىدۇ . قەدىمكى شەھەرنىڭ شەرقىي تەرىپىگە تەخمىنەن 200 مېتىر كىلىدىغان جايدا يەنە بىر توپىدىن ياسالغان سەل تۆت چاسا شەكىللىك ئىگىز سۇپىلىق قۇرۇلۇش بولۇپ ، ئۇنىڭ قالدۇق ئىگىزلىكى تەخمىنەن 4 مېتىر ، ئايلانمىسى تەخمىنەن 60 مېتىر كىلىدۇ . سۇپا ئۈستىدە ئولتۇراق ئۆيلەرنىڭ خارابىلىرى ساقلىنىپ قالغان ، بۇ قەدىمكى شەھەردىن قولدا قوپالراق ئىشلەنگەن ساپال قاچىلارنىڭ پارچىلىرى قېزىۋېلىنغان . قاچىلارنىڭ شەكلىدىن قارىغاندا ، قازان ، ئىدىشقا ئوخشاش تاماق ئېتىش ياكى تاماق ئۇسۇش سايمانلىرى بولۇشى مۇمكىن . 

مىنگونىڭ 17– يىلى يەنى 1928– يىلى خۇاڭ ۋېنبېي دىگەن كىشى بۇ يەرگە كىلىپ تەكشۈرگەندە ، شەھەر ئىچىدىن ئارپا پوستى ، رەڭلىك ساپال پارچىلىرى ، تۆمۈر ئوقيا ئۇچى قاتارلىقلارنى تاپقان ۋە بۇ قەدىمكى شەھەر مىلادىنىڭ ئالدى – كەينىدە بەرپا قىلىنغان ، بۇ شەھەردە غەربىي خەن سۇلالىسى دەۋرىدىكى بوز يەر ئۆزلەشتۈرۈش چېرىكچىسى تۇرغان ، دەپ قارىغان . زوركۆت ئەسلىدە زوركۆل دىگەن مەنىدىكى تۈركچە سۆز بولۇشى مۇمكىن . بۈگۈنكى زوركۆت خارابىسىنىڭ شىمالىدا خەن دەۋرىدىكى قۇمۇشلۇق كۆلنىڭ ئىزى بار
## مەنبەلەر
چىغانلىق ئېقىن ئېغىزى

**چىغانلىق ئېقىن ئېغىزى** بۈگۈر ناھىيىسىدىكى چىغانلىق ئېقىن ئېغىزى

كىروران قەدىمكى شەھىرى — چاقىلىق ناھىيىسىگە جايلاشقان بۇلۇپ، لوپنۇر كۆلنىڭ غەربىي شىمالىغا توغرا كېلىدۇ. شەھەر خارابىسى سەل چاسا شەكىلىدە بۇلۇپ، سېپىللىرىنىڭ ساقلىنىشى ئانچە ياخشى ئەمەس. سېپىل قالدۇقىغا ئاساسەن ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەن ئىزناغا ئاساسەن ئۆلچىگەندە شەرقىي سىپىلنىڭ ئۇزۇنلۇقى  333.5 مېتىر، جەنۇبىي سېپىلنىڭ ئۇزۇنلۇقى 329 مېتىر،غەربىي ۋە شىمالىي سېپىلنىڭ ئۇزۇنلۇقى 327 مېتىر، شەھەر سېپىلىنىڭ ئايلانما ئۇزۇنلۇقى 1316.5 مېتىر، خارابىسىنىڭ ئومومىي كۆلىمى 108 مىڭ كۇۋادىرات مېتىر كېلىدۇ. شەھەر سېپىلى سېغىز تۇپىدىن خاڭداپ ياسالغان بۇلۇپ، كۆپ قېتىم رېمونىت قىلىنغان. قالدۇق قىسىمنىڭ ئۇلىنىڭ كەڭلىكى تەخمىنەن بەش~ سەككىز يېرىم مېتىر ، قالدۇق ئېگىزلىگى تەخمىنەن بىر ~ تۆت مېتىر كېلىدۇ. قوۋۇق ئىزى ئېنىق ئەمەس. شەھەرنىڭ غەربىدە قەدىمكى دەريا قىنىنىڭ ئىزى بار. كۆنچى دەرياسىنىڭ تارماق ئېقىنىدىن شەكىللەنگەن بۇ دەريا، غەربىي شىمالىدىن شەرقىي جەنۇپقا قاراپ شەھەرنى قىيپاش كېسىپ ئۆتكەن، ئۇ ئەينى زاماندىكى كىروران ئاھالىسىنىڭ ھاياتلىق مەنبەسى بولغان. 

بۇ جاي بۈگۈر ناھىيىسىنىڭ چېدىر يېزىسىدىكى چىغانلىق ئېقىننىڭ تاغدىن چىقىش ئېغىزىغا جايلاشقان بولۇپ، جەنۇبىي تەرىپى چېدىر يېزىسى تۇرۇشلۇق جايغا 12 كىلومېتىر كىلىدۇ. 

چىغانلىق ئېقىننىڭ ئاساسلىق مەنزىرىسى مىڭ ئۆي قەدىمكى شەھەر خارابىسى، كۆككە تاقاشقان تىك قىيالار ئارىسىدا شاقىراپ ئېقىپ تۇرىدىغان سۇلاردىن ئىبارەت. مىڭ ئۆي قەدىمكى شەھىرى ئېقىن ئىچىدىكى بىر پارچە يېرىم ئارالغا جايلاشقان بولۇپ، ئۈستىدە تاش ئۆي خارابىسى بار. كىشىلەر بۇ يەرنى زىيارەت قىلىپ، قەدىمنى ئەسلىگەندە قەدىمكى زاماندىكى كىشىلەرنىڭ ھەربىي قەلئەگە جاي تاللاش ئالاھىدىلىكىنى ھېس قىلالايدۇ. كىشىلەر يېرىم ئارالدا تۇرۇپ، تۆت ئەتراپقا نەزەر سالسا، يىرقتىكى ئىگىز – پەس تاغ تىزمىلىرىنى، تىك يار – قىيالارنى كۆرۈپ، شادلىنىپ يايراپ كىتىدۇ. ئەگەر شىمالىي تەرەپتىن ئېقىن ساھىلىگە چۈشسە، يەنە باشقىچە بىر مەنزىرىنى كۆرگىلى بولىدۇ. ئېقىن ئىچى تاشلىق ساي بولۇپ، تەخمىنەن بىر قانچە يۈز كىلومېتىر كېلىدىغان جاينى تاغ تېرىكى ۋە ھەر خىل چاتقاللار قاپلاپ كەتكەن، شەرقىي، غەربىي ۋە جەنۇبىي تەرەپنى ئېگىزلىكى 50 مېتىردىن ئاشىدىغان تىك قىيالار ئوراپ تۇرىدۇ. چىغانلىق ئېقىننىڭ تېگى كۆرۈنۈپ تۇرىدىغان سۈپ – سۈزۈك سۈيى شىمالدىن جەنۇپقا شاۋقۇنلاپ ئېقىپ، جىمجىت جىلغىغا ئاجايىپ بىر خىل سادا بەخش ئېتىپ تۇرىدۇ. جىلغا ئىچىنىڭ ھاۋاسى ساپ ۋە نەم بولۇپ، ھەر خىل ئۇچار – قاناتلار سايرىشىپ تۇرىدۇ، شۇڭا بۇ يەر ئارام ئېلىشقا باپ، ئېسىل مەنزىرىلىك جايدۇر. جىلغىنىڭ جەنۇبىي تەرىپدىكى ئېقىن سۈيى ئۇدۇل ئېقىپ بېرىپ، بىر چوڭ يانتۇ قىياغا ئۇرۇلۇپ، قاينام ھاسىل قىلىدۇ – دە ئوڭغا بۇرۇلۇپ كەڭلىكى تەخمىنەن 4 مېتىر كېلىدىغان بىر تار  قىسىلچاقتىن پەسكە قاراپ ئاقىدۇ. بۇ قىسىلچاقمۇ سۇنىڭ يالىشىدىن ھاسىل بولغان، سۇ يەر يۈزىنى 50 مېتىردەك تىلىۋېتىپ، ئۇ يەرنى خۇددى بوتۇلكىنىڭ بوينىغا ئوخشىتىپ قويغان، ئۇنىڭ ئۇزۇنلىقى تەخمىنەن 500 مېتىر كېلىدۇ. كىشىلەر بۇ قىسىلچاقتا سۇغا كېچىپ ماڭسا، ئاسمان بوشلۇقى خۇددى بىر ئىنچىكە تاناپتەك كۆرۈنىدۇ. بۇ يەرگە كۈن بويى قۇياش نۇرى چۈشمەيدۇ، سوغۇقنىڭ دەستىدىن ئادەم مۇزلاپ تۇرىدۇ، تىك قىيالاردا چوقچىيىپ تۇرغان تاشلار ھەر خىل شەكىلدە كۆرۈنۈپ تۇرىدۇ.
## مەنبەلەر
ئۆزبىك

ئۆزبەك يەنە ئۇيغۇر دەپمۇ ئاتىلىدۇ.

ئۆزبەكىستان ۋە شەرقى تۈركسىتاننىڭ ئاساسلىق ئاھالسى.
## مەنبەلەر
نېفىت ئېكىسپورت قىلغۇچى دۆلەتلەر تەشكىلاتى (OPEC)

200 px|thumb| نېفىت ئېكىسپورت قىلغۇچى دۆلەتلەر تەشكىلاتى بايرىقى 
نېفىت ئېكىسپورت قىلغۇچى دۆلەتلەر تەشكىلاتى 
OPEC))

石油输出国组织

1960 - يىلى 9 - ئايدا ئىران ، ئىراق ، كۈۋەيت ، سەئۇدىي ئەرەبىستانى ۋە ۋېنسۇئىلا باغدادتا ، غەرپ نېفىت شېركەتلىرىگە بىرلىشىپ تاقابىل تۇرۇپ ، نېفىت كىرىمىنى قوغداش توغرىسىدا يىغىن چاقىرغان . شۇ ئاينىڭ 14 - كۈنى بەش دۆلەت بىرلىشىپ « نېفىت ئېكىسپورت قىلغۇچى دۆلەتلەر تەشكىلاتى » (Organization of Petroleum Exporting Countries——OPEC) نىڭ رەسمىي قۇرۇلغانلىقىنى جاكارلىغان . ئەزا دۆلەتلەرنىڭ ئۈزلۈكسىز كۆپىيىشىگە ئەگىشىپ ، مەزكۇر تەشكىلات نۆۋەتتە ئاسىيا ، ئافرىقا ۋە لاتىن ئامېرىكىسىدىكى بىر قىسىم ئاساسلىق نېفىت ئىشلەپچىقارغۇچى ئەللەردىن تەشكىل تاپقان خەلقئارالىق مۇھىم تەشكىلاتقا ئايلاندى . باش شىتابى ئاۋستىرىيە پايتەختى ۋىيناغا تەسىس قىلىندى . مەزكۇر تەشكىلاتنىڭ ئاساسلىق فونكىسىيسى - زۆرۈر بولمىغان باھا ئۆزگىرىشىنى تىزگىنلەپش ئارقىلىق خەلقئارادىكى نېفىت باھاسىنى كونترول قىلىپ ، ئەزا ئەللەرنىڭ نېفىت كىرىمىنىڭ سىجىللىقىغا كاپالەتلىك قىلىش ، نېفىت ئىمپورت قىلىدىغان دۆلەتلەرنى ئۇزاق مۇددەت مۇقىم ، يېتەرلىك نېفىت بىلەن تەمىنلەشكە كاپالەتلىك قىلىشتىن ئىبارەت .
## مەنبەلەر
ئاسىيا تېنچ ئوكيان ئىقتىسادىي ھەمكارلىق تەشكىلاتى

ئاسىيا تېنچ ئوكيان ئىقتىسادىي ھەمكارلىق تەشكىلاتى (
Asia-Pacific Economic Cooperation APEC)

亚太经济合作组织

1989 - يىلى ئاۋسترالىيە زوڭلىسى خوك كورىيەگە زىيارەتكە كەلگەندە ، رايون خارەكتىرلىك مىنىستىر دەرىجىلىكلەر يىغىنى چاقىرىپ ، ئاسىيا تېنچ ئوكيان رايونىنىڭ ئىقتىسادىنى ئىلگىرى سۈرۈش مەسىلىسىنى مۇھاكىمە قىلىش پىكىرىنى ئوتتۇرىغا قويغان . شۇ يىلى 11 - ئاينىڭ 5 - كۈنىدىن 7 - كۈنىگىچە ئاۋسترالىيە ، ئامېرىكا ، كانادا ، ياپونىيە ، كورىيە ، يېڭى زىلاندىيە ۋە شەرقىي جەنۇبىي ئاسىيا ئەللىرى ئىتتىپاقىغا ئەزا 6 دۆلەت ئاۋسترالىيە پايتەختى كانبررادا ، ئاسىيا تېنچ ئوكيان رايونى ئىقتىسادىي ھەمكارلىق مەسىلىسى بويىچە مىنىستىر دەرىجىلىكلەر يىغىنى چاقىرغان . بۇ « ئاسىيا تېنچ ئوكيان ئىقتىسادىي ھەمكارلىق يىغىنى » نىڭ رەسمىي قۇرۇلغانلىقىدىن دىرەك بېرىدۇ . 1993 - يىلى 6 - ئايدا تەشكىلات نامى « ئاسىيا تېنچ ئوكيان ئىقتىسادىي ھەمكارلىق تەشكىلاتى » (Asia-Pacific Economic Cooperation --- APEC) قىلىپ ئۆزگەرتىلگەن . ئاساسلىق فونكىسىيسى - رايون ئىقتىسادىنىڭ مۇقىملىقى ۋە تەرەققىياتىنى قوغداش ، ئەزا ئەللەرنىڭ ئىقتىسادىغا ياردەم بېرىش ، كۆپ تەرەپلىمىلىك سودىنى راۋاجلاندۇرۇش ، رايونلار ئارىسىدىكى ئىقتىسادىي پەرقنى ئازايتىشتىن ئىبارەت . 
جوڭگۇ چوڭ قۇرۇقلۇقى ، جوڭگۇ شياڭگاڭ ۋە جوڭگۇ تەيۋەن 1991 - يىلى 11 - ئايدا بۇ تەشكىلاتقا بىرلا ۋاقىتتا ئەزا بولغان . ئىش بېجىرىش ئورنى سىنگاپوردا

## مەنبەلەر

تۈر:تەشكىل
دۇنيا سودا تەشكىلاتى

ھۆججەت:World Trade Organization (logo and wordmark).svg
دۇنيا سودا تەشكىلاتى (WTO) 

世界贸易组织 

دۇنيا سودا تەشكىلاتى - 1994 - يىلى 4 - ئاينىڭ 15 - كۈنى ، ماراكەشتە ئېچىلغان « تاموژنا بېجى ۋە سودا باش كېلىشىمى » مىنىستىرلار يىغىنىدا قارار قىلىنىپ قۇرۇلغان ، يەر شارى خارەكتىرلىك سودا تەشكىلاتى بولۇپ ، نامى « دۇنيا سودا تەشكىلاتى » (World Trade Organization -- WTO) . بۇ تەشكىلاتنىڭ ئاساسى بولسا ، 1947 - يىلى قۇرۇلغان « تاموژنا بېجى ۋە سودا باش كېلىشىمى » (GATT) دىن ئىبارەت . 
مەزكۇر تەشكىلات ب د ت نىڭ مەڭگۈلۈك بېۋاستە باشقۇرۇشىدىكى مۇستەقىل خەلقئارالىق تەشكىلات . 1995 - يىلى 1 - يانىۋاردىن باشلاپ خىزمەت قىلىشقا باشلىغان . ئاساسلىق ۋەزىپىسى - دۇنيا ئىقتىسادى ۋە سودا تەرتىپىنى باشقۇرۇش . باش شىتابى شىۋىتسىيە پايتەختى جەنۋەگە تەسىس قىلىنغان . 1996 - يىلى 1 - يانىۋاردىن باشلاپ رەسمىي ھالدا « تاموژنا بېجى ۋە سودا باش كېلىشىمى » نىڭ بارلىق خىزمەت فونكىسىيسىنى ئۈستىگە ئالغان . 
جۇڭگۇ 1995 - يىلى 11 - ئىيۇل مەزكۇر تەشكىلاتنىڭ كۈزەتكۈچىلىكىگە قوبۇل قىلىنغان . 1986 - يىلى « تاموژنا بېجى ۋە سودا باش كېلىشىمى » گە قايتىپ كېلىشنى ئىلتىماس قىلغاندىن تارتىپ 15 يىل تىرىشچانلىق كۆرسىتىش ئارقىلىق ، 2001 - يىلى 12 - ئاينىڭ 11 - كۈنى رەسمىي ھالدا مەزكۇر تەشكىلاتنىڭ ئەزاسى بولدى .
## مەنبەلەر
خەلقئارا ئولىمپىك كومىتىتى

خەلقئارا ئولىمپىك كومىتىتى (IOC) 

International Olympic Committee
国际奥林匹克委员会

thumb|خەلقئارا ئولىمپىك كومىتىتى|200 px
1894 - يىلى 6 - ئاينىڭ 23 - كۈنى فرانسىيىدە ئۆتكۈزۈلگەن خەلقئارا تەنتەربىيە ۋەكىللەر قۇرۇلتىيىدا بارلىققا كېلىپ ، باش شىتابى پارىژغا تەسىس قىلىنغان . كىيىن فرانسىيىلىك مائارىپچى بارون پېررىي كۇبېرتىننىڭ تەشەببۇسى بىلەن تەشكىلات نامى « خەلقئارا ئولىمپىك كومىتىتى » قىلىپ بېكىتىلگەن . 1914 - يىلى بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشى پارتلىغاندىن كىيىن ، باش شىتابىنى شىۋىتسىيىنىڭ لائۇسان شەھىرىگە يۆتكىگەن . 
بۇ تەشكىلات دۇنيا ئولىمپىك ھەرىكىتىنى ئاساسلىق يېتەكلىگۈچى ئورگان بولۇپ ، ھەر قايسى ئەل تەنھەرىكەتچىلىرى ئارىسىدىكى دوستلۇقنى مۇستەھكەملەش ۋە مۇشۇ ئارقىلىق دۇنيا تېنچىلىقىغا تۈرتكە بولۇش ، ھەر قايسى ئەل خەلقلىرى ئوتتۇرىسىدىكى چۈشىنىشنى چوڭقۇرلاشتۇرۇشنى مەقسەت قىلغان . 
جوڭگۇ ئولىمپىك كومىتىتى 1922 - يىلىلا خەلقئارا ئولىمپىك كومىتىتىنىڭ ئېتراپ قىلىشىغا ئېرىشكەن . ئازاتلىقنىڭ دەسلەپكى مەزگىللىرىدە ، خەلقئارا ئولىمپىك كومىتىتىنىڭ شۇ چاغدىكى ئامېرىكىلىق رەئىسى تەيۋەننى ھەر قايسى دۆلەت ئولىمپىك كومىتىتلىرىنىڭ تىزىملىكىگە قوشۇپ « ئىككى جوڭگۇ » پەيدا قىلىشقا ئۇرۇنغان . جوڭگۇ كۆپ قېتىم نارازىلىق بىلدۈرگەن بولسىمۇ ئۈنۈمى بولمىغان . نەتىجىدە 1958 - يىلدىن باشلاپ جوڭگۇ ئولىمپىك كومىتىتى بىلەن خەلقئارا ئولىمپىك كومىتىتىنىڭ مۇناسىۋىتى ئۈزۈلگەن . 1975 - يىلى جوڭگۇ ئولىمپىك كومىتىتى خەلقئارا ئولىمپىك كومىتىتىدىكى قانۇنلۇق ئورنىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈشنى تەلەپ قىلغان . 1979 - يىلى خەلقئارا ئولىمپىك كومىتىتىنىڭ ئېجرائىيە كومىتىتى قارار ماقۇللاپ ، جوڭگۇنىڭ خەلقئارا ئولىمپىك كومىتىتىدىكى قانۇنلۇق ئورنىنى ئېتراپ قىلغان . دۆلىتىمىز 1980 - يىلدىن باشلاپ ھەر نۆۋەتلىك خەلقئارا ئولىمپىك تەنھەرىكەت يىغىنلىرىغا ئۇدا قاتنىشىۋاتىدۇ .
## مەنبەلەر
سوفىيە لورىن

سوفىيە لورېن ئىتايىلىك ئايال ئارتىس بولۇپ، 1934-يىلى تۇغۇلغان. «دېڭىز ئاستىدىكى ئافرىقا» (1953)، «ئايىدا»، «نابلۇسنىڭ ئالتۇنى» (1954)، «ئىككى ئايال» (1961)، «تۈنۈگۈن، بۈگۈن ۋە ئەتە» (1963)، «ئىتالىيىچە توي» (1964) قاتارلىق كۆپلىگەن فىلىملەردە باش رول ئېلىپ ئوسكار ئەڭ نادىر ئايال ئارتىس مۇكاپاتىغا نائىل بولغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
مۇرادئۈچ

مۇرادئۈچ

**مۇراد ئۈچ**(ھىجرىيە982-يىلىدىن1003-يىلغىچە).
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ﻣﯘﻫﻪﺑﺒﻪﺕ ﻛﺎﻣﺎﻝ ﺧﺎﻧﯩﻢ

ﯞﻩﺗﻪﻥ - ﻣﯩﻠﻠﻪﺕ ﺳﯚﻳﻪﺭ ﺋﺎﻟﯩﻢ - ﻣﯘﻫﻪﺑﺒﻪﺕ ﻛﺎﻣﺎﻝ ﺧﺎﻧﯩﻢ 

ﺋﯩﻠﯩﻢ - ﭘﻪﻥ ﺩﯗﻧﻴﺎﺳﯩﻨﯩﯔ ﻫﻪﺭ ﻗﺎﻳﺴﻰ ﺳﺎﻫﻪﻟﯩﺮﯨﺪﻩ ﻧﻪﺗﯩﺠﯩﺪﻩ ﻗﺎﺯﯨﻨﯩﭗ، ﺋﯩﻨﺴﺎﻧﯩﻴﻪﺕ ﺋﻪﻗﯩﻞ ﺑﯘﻟﯩﻘﯩﻐﺎ ﺗﯚﻫﭙﻪ ﻗﻮﺷﯘﯞﺍﺗﻘﺎﻥ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﺎﻟﯩﻤﻼﺭﻣﯘ ﺑﺎﺭﻏﺎﻧﭽﻪ ﻛﯚﭘﻪﻳﻤﻪﻛﺘﻪ. 

ﺗﯜﺭﻛﯩﻴﻪ ﯞﺍﻥ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﭘﺮﻭﻓﯧﺴﺴﻮﺭﻯ، ﻫﺎﺷﺎﺭﺍﺗﺸﯘﻧﺎﺱ ﺋﺎﻟﯩﻢ ﻣﯘﻫﻪﺑﺒﻪﺕ ﻛﺎﻣﺎﻝ ﺧﺎﻧﯩﻤﻨﯩﯔ ﺧﯩﺰﻣﻪﺕ ﺋﯜﺳﺘﯩﺪﯨﻜﻰ ﺳﯜﺭﻩﺗﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﺑﯩﺮﻯ.

ﺗﯜﺭﻛﯩﻴﯩﻨﯩﯔ ﺷﻪﺭﻗﻰ ﺋﺎﻧﺎﺗﻮﻟﯩﻴﻪ ﺭﺍﻳﻮﻧﯩﻐﺎ ﺟﺎﻳﻼﺷﻘﺎﻥ ﯞﺍﻥ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﭘﺮﻭﻓﯧﺴﺴﻮﺭﻯ، ﻫﺎﺷﺎﺭﺍﺗﺸﯘﻧﺎﺱ ﺋﺎﻟﯩﻢ ﻣﯘﻫﻪﺑﺒﻪﺕ ﻛﺎﻣﺎﻝ ﺧﺎﻧﯩﻤﻤﯘ ﺋﻪﻧﻪ ﺷﯘ ﺯﻩﺭﺩﺍﺭ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﺎﻟﯩﻤﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺑﯩﺮﻯ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﺋﯘ ﺋﯚﺯﻯ ﺋﯩﺰﺩﯨﻨﯩﭗ، ﻳﯧﯖﯩﺪﯨﻦ ﺑﺎﻳﻘﯩﻐﺎﻥ ﺑﻪﺯﻯ ﻫﺎﺷﺎﺭﺍﺗﻼﺭﻏﺎ ﺗﺎﺭﯨﺨﺘﺎ ﺋﯚﺗﻜﻪﻥ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻣﻪﺷﻬﯘﺭ ﺷﻪﺧﺴﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﻧﺎﻣﯩﻨﻰ ﺑﻪﺭﮔﻪﻥ ﻫﻪﻣﺪﻩ ﺷﯘ ﺳﺎﻫﻪ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ ﺧﻪﻟﻘﺌﺎﺭﺍﺩﺍ ﺋﻮﺭﺗﺎﻕ ﺋﯩﺸﻠﯩﺘﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺋﯩﻠﻤﯩﻲ ﺋﺎﺗﺎﻟﻐﯘﻏﺎ ﺋﺎﻳﻼﻧﺪﯗﺭﻏﺎﻥ. 

ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﺎﻟﯩﻢ ﺋﯧﻨﺘﻮﻣﻮﻟﻮﮔﯩﺴﯩﺖ ﻳﻪﻧﻰ ﻫﺎﺷﺎﺭﺍﺗﺸﯘﻧﺎﺱ ﻣﯘﻫﻪﺑﺒﻪﺕ ﻛﺎﻣﺎﻝ ﺧﺎﻧﯩﻢ 10 ﻳﯩﻠﻠﯩﻖ ﺋﯩﺰﺩﯨﻨﯩﺸﻠﯩﺮﻯ ﺟﻪﺭﻳﺎﻧﯩﺪﺍ 400 ﺧﯩﻠﻐﺎ ﻳﯧﻘﯩﻦ ﻳﯧﯖﻰ ﻫﺎﺷﺎﺭﺍﺕ ﺗﯜﺭﻟﯩﺮﯨﻨﻰ ﺑﺎﻳﻘﯩﻐﺎﻥ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﺋﯘﻻﺭﻧﯩﯔ ﺑﯩﺮ ﻗﯩﺴﯩﻤﻐﺎ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﭼﻪ ﻧﺎﻣﻼﺭﻧﻰ ﺑﻪﺭﮔﻪﻥ. 

ﺑﯘﻧﯩﯖﺪﯨﻜﻰ ﺋﯚﺯﮔﯩﭽﯩﻠﯩﻚ ﺑﻮﻟﺴﺎ، ﺋﺎﻟﯩﻢ ﻣﯘﻫﻪﺑﺒﻪﺕ ﻛﺎﻣﺎﻝ ﺋﯚﺯﻯ ﺗﯘﻧﺠﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ ﺑﺎﻳﻘﯩﻐﺎﻥ ﺑﻪﺯﻯ ﻫﺎﺷﺎﺭﺍﺗﻼﺭﻏﺎ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻣﻪﺷﻬﯘﺭﻟﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﻧﺎﻣﯩﻨﻰ ﺑﻪﺭﮔﻪﻧﻠﯩﻜﻰ ﻫﻪﻣﺪﻩ ﺧﻪﻟﻘﺌﺎﺭﺍﺩﺍ ﺋﻮﺭﺗﺎﻕ ﺋﯩﺸﻠﯩﺘﯩﺪﯨﻐﺎﻥ ﺋﯩﻠﻤﻰ ﺋﺎﺗﺎﻟﻐﯘ ﺳﯜﭘﯩﺘﯩﺪﻩ ﻗﺎﻧﯘﻧﻼﺷﺘﯘﺭﻏﺎﻧﻠﯩﻘﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﺯﯨﻴﺎﺭﯨﺘﯩﻤﯩﺰﻧﻰ ﻗﻮﺑﯘﻝ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﻣﯘﻫﻪﺑﺒﻪﺕ ﺧﺎﻧﯩﻢ ﺗﺎﺭﯨﺨﺘﺎ ﺋﯚﺗﻜﻪﻥ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﻗﻪﻫﺮﯨﻤﺎﻥ - ﺑﺎﺗﯘﺭﻟﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﺗﻪﺭﻛﯩﭗ ﺗﺎﭘﻘﺎﻥ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺋﺎﯕﻠﯩﻖ ﺷﻪﺧﺴﻠﻪﺭﮔﻪ ﺋﯚﺯ ﺋﻪﻣﮕﯩﻜﻰ ﺋﺎﺭﻗﯩﻠﯩﻖ ﻫﯚﺭﻣﻪﺕ ﺑﯩﻠﺪﯛﺭﯛﺵ ﯞﻩﺟﯩﺪﯨﻦ ﺷﯘﻧﺪﺍﻕ ﻗﯩﻠﯩﺸﻨﻰ ﺗﻮﻏﺮﺍ ﺗﺎﭘﻘﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﺑﯩﻠﺪﯛﺭﺩﻯ. 

ﻣﯘﻫﻪﺑﺒﻪﺕ ﻛﺎﻣﺎﻝ ﺧﺎﻧﯩﻤﻨﯩﯔ ﺑﯩﻠﺪﯛﺭﯛﺷﯩﭽﻪ، ﺋﯘﻻﺭ ﺑﺎﻳﻘﺎﭖ ﻧﺎﻡ ﺑﻪﺭﮔﻪﻥ ﻫﺎﺷﺎﺭﺍﺗﻼﺭ ﺩﯗﻧﻴﺎﻧﯩﯔ ﻫﻪﻣﻤﻪ ﺟﺎﻳﻠﯩﺮﯨﺪﺍ ﺑﺎﺭ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﺑﻪﺯﯨﻠﯩﺮﻯ شىنجاڭ  ﺋﯩﻠﻰ ﺗﺎﻏﻠﯩﺮﯨﺪﺍ ﻫﻪﺗﺘﺎ ﺑﻪﺯﯨﻠﯩﺮﻯجۇڭگونىڭ ئىچكىرى ﺋﯚﻟﻜﯩﻠﯩﺮﯨﺪﻩ ﻳﺎﺷﺎﻳﺪﯨﻜﻪﻥ. ﺋﺎﻟﯩﻤﻨﯩﯔ ﺋﯧﻴﺘﯩﺸﯩﭽﻪ، ﺑﯘ ﻧﻪﺗﯩﺠﯩﻠﻪﺭﻧﻰ ﻳﻮﻟﺪﯨﺸﻰ ﭘﺮﻭﻓﯧﺴﺴﻮﺭ ﺋﻪﺧﻤﻪﺕ ﺋﯚﻣﻪﺭ ﻗﻮﭼﺎﻕ ﺋﻪﭘﻪﻧﺪﻯ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﯩﺮﻟﯩﻜﺘﻪ ﻗﻮﻟﻐﺎ ﻛﻪﻟﺘﯜﺭﮔﻪﻥ. 

ﻳﻮﻟﺪﯨﺸﻰ ﭘﺮﻭﻓﯧﺴﺴﻮﺭ ﺋﻪﺧﻤﻪﺕ ﺋﯚﻣﻪﺭ ﻗﻮﭼﺎﻕ ﺋﻪﭘﻪﻧﺪﯨﻤﯘ ﻣﯘﺷﯘ ﺳﺎﻫﻪ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ ﺗﯜﺭﻛﯩﻴﻪ ﯞﻩ ﺧﻪﻟﻘﺌﺎﺭﺍ ﻛﯚﺯﮔﻪ ﻛﯚﺭﯛﻧﮕﻪﻥ ﺋﺎﻟﯩﻢ ﯞﻩ ﻳﯧﯖﻰ ﺑﺎﻳﻘﺎﻟﻐﺎﻥ ﻫﺎﺷﺎﺭﺍﺗﻼﺭﻧﯩﯔ ﻧﺎﻣﯩﻨﻰ ﺋﻪﻧﮕﻪ ﺋﺎﻟﺪﯗﺭﯗﺵ ﺳﺎﻫﻪﺳﯩﺪﯨﻜﻰ ﻧﻮﭘﯘﺯﻟﯘﻕ ﻣﯘﻫﻪﺑﺒﻪﺕ ﻛﺎﻣﺎﻝ ﺧﺎﻧﯩﻢ ﺋﯘﺯﯗﻥ ﻳﯩﻠﻠﯩﻖ ﺋﯩﺰﺩﯨﻨﯩﺶ ﺟﻪﺭﻳﺎﻧﯩﺪﺍ 400 ﺧﯩﻠﻐﺎ ﻳﯧﻘﯩﻦ ﻳﯧﯖﻰ ﻫﺎﺷﺎﺭﺍﺕ ﺗﯜﺭﻟﯩﺮﯨﻨﻰ ﺑﺎﻳﻘﯩﻐﺎﻥ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﺳﯜﺭﻩﺕ، ﺋﯘ ﺑﺎﻳﻘﯩﻐﺎﻥ ﻛﯩﭙﯩﻨﻪﻛﻠﻪﺭﺩﯨﻦ ﺑﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺳﯜﺭﯨﺘﻰ. ﺷﻪﺧﺲ ﺗﯘﺭ. 

ﺋﺎﻟﯩﻢ ﺋﻪﺧﻤﻪﺕ ﺋﯚﻣﻪﺭ ﻗﻮﭼﺎﻕ ﺋﻪﭘﻪﻧﺪﻯ ﯞﻩ ﻣﯘﻫﻪﺑﺒﻪﺕ ﻛﺎﻣﺎﻝ ﺧﺎﻧﯩﻢ ﺑﯩﺮﻟﯩﻜﻜﻪ 2007 - ﻳﯩﻠﻰ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻣﯩﯔ ﺑﻪﺗﻜﻪ ﻳﯧﻘﯩﻦ ﻳﻪﻧﻰ، 1989 ﺑﻪﺗﻠﯩﻚ ﺯﻭﺭ ﻫﻪﺟﯩﻤﻠﯩﻚ ﺑﯩﺮ ﻫﺎﺷﺎﺭﺍﺕ ﯞﻩ ﺋﯘﻻﺭﻧﯩﯔ ﻧﺎﻣﻠﯩﺮﻯ ﺗﻮﭘﻠﯩﻤﻰ ﺋﯩﺸﻠﻪﭖ ﭼﯩﻘﻘﺎﻥ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﻣﻪﺯﻛﯘﺭ ﻛﯩﺘﺎﺑﻘﺎ 70 ﻣﯩﯖﺪﯨﻦ ﺋﺎﺭﺗﯘﻕ ﻫﺎﺷﺎﺭﺍﺕ ﻫﻪﻗﻘﯩﺪﻩ ﺗﻮﻟﯘﻕ ﻣﻪﻟﯘﻣﺎﺕ ﺑﯧﺮﯨﻠﮕﻪﻥ. 

ﺋﯧﻨﺴﯩﻜﻠﻮﭘﯧﺪﯨﻴﻪ ﺷﻪﻛﯩﻠﺪﯨﻜﻰ ﺑﯘ ﻛﯩﺘﺎﺑﻨﻰ ﯞﺍﺭﺍﻗﻼﻳﺪﯨﻐﺎﻥ ﺑﻮﻟﺴﺎﻕ، ﻛﯩﺘﺎﺑﻨﯩﯔ ﺑﯩﺮﯨﻨﭽﻰ ﺑﯧﺘﯩﮕﻪ "ﺑﯘ ﺗﻪﺗﻘﯩﻘﺎﺕ ﻧﻪﺗﯩﺠﯩﺴﻰ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺧﻪﻟﻘﯩﮕﻪ ﺑﯧﻐﯩﺸﻼﻧﺪﻯ" ﺩﻩﭖ ﻳﯧﺰﯨﻠﻐﺎﻥ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﺑﯘ ﻗﯘﺭﻻﺭﻧﻰ ﺋﻮﻗﯘﻏﺎﻧﺪﺍ ﺋﺎﺩﻩﻣﻨﯩﯔ ﯞﯗﺟﯘﺩﯨﻨﻰ ﺑﯩﺮ ﺧﯩﻞ ﺋﯩﻠﻠﯩﻘﻠﯩﻖ ﻗﺎﭘﻼﻳﺪﯗ. 

ﻣﯘﻫﻪﺑﺒﻪﺕ ﺧﺎﻧﯩﻤﻨﯩﯔ ﺑﯩﻠﺪﯛﺭﯛﺷﯩﭽﻪ، ﻛﯩﺘﺎﺑﻨﯩﯔ ﻫﻪﺭ ﺑﯩﺮ ﻣﯘﻫﯩﻢ ﺑﯚﻟﻪﻛﻠﯩﺮﯨﮕﻪ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺩﺍﻧﺎﻻﺭ ﻫﯧﻜﻤﻪﺗﻠﯩﺮﻯ ﻛﯩﺮﮔﯜﺯﯛﻟﮕﻪﻥ. 

ﻣﯘﻫﻪﺑﺒﻪﺕ ﻛﺎﻣﺎﻝ ﺧﺎﻧﯩﻢ ﺋﻪﺳﻠﻰ شىجاڭنىڭ ﺋﯩﻠﻰ ﯞﺍﺩﯨﺴﯩﺪﺍ ﺩﯗﻧﻴﺎﻏﺎ ﻛﻪﻟﮕﻪﻥ، ﺋﺎﻟﯩﻲ ﻣﻪﻛﺘﻪﭘﻨﻰ شىنجاڭدا  ﺗﯜﮔﻪﺗﻜﻪﻥ ﻫﻪﻣﺪﻩ ﺑﯩﺌﻮﻟﻮﮔﯩﻴﻪ ﺳﺎﻫﻪﺳﻰ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ ﺑﺎﻛﺎﻻﯞﺭﻟﯩﻖ ﺋﯘﻧﯟﺍﻧﯩﻐﺎ ﺋﯧﺮﯨﺸﻜﻪﻧﺪﯨﻦ ﻛﯩﻴﯩﻦ ﻏﯘﻟﺠﯩﻐﺎ ﻗﺎﻳﺘﯩﭗ ﻛﯧﺘﯩﭗ ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﯩﻠﯩﻖ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ.

ﻣﯘﻫﻪﺑﺒﻪﺕ ﻛﺎﻣﺎﻝ ﺧﺎﻧﯩﻢ ﻫﺎﺯﯨﺮ تۈركىيە ﺷﻪﺭﻗﯩﻲ ﺋﺎﻧﺎﺗﻮﻟﯩﻴﻪ ﺭﺍﻳﻮﻧﯩﻐﺎ ﺟﺎﻳﻼﺷﻘﺎﻥ ﯞﺍﻥ ﺋﯘﻧﯩﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﺑﯩﺌﻮﻟﻮﮔﯩﻴﻪ ﺑﯚﻟﯜﻣﯩﻨﯩﯔ ﺯﻭﺋﻮﻟﻮﮔﯩﻴﻪ ﺋﻮﻗﯘﺗﻘﯘﭼﯩﺴﻰ ﺑﻮﻟﯘﭖ، ﺋﯘ ﻫﺎﺯﯨﺮ ﻳﻮﻟﺪﯨﺸﻰ ﺋﻪﺧﻤﻪﺕ ﺋﯚﻣﻪﺭ ﻗﻮﭼﺎﻕ ﺋﻪﭘﻪﻧﺪﻯ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﯩﺮﻟﯩﻜﺘﻪ ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮ ﺑﺎﺭﭼﻪ ﺯﻭﺭ ﻫﻪﺟﯩﻤﻠﯩﻚ ﻫﺎﺷﺎﺭﺍﺗﻼﺭ ﻗﻮﻟﻼﻧﻤﯩﺴﻰ ﺋﯜﺳﺘﯩﺪﻩ ﺋﯩﺰﺩﻩﻧﻤﻪﻛﺘﻪ.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:پروفېسسورلار
ئايشەم ھوشۇر

مەركىزى خەلىق رادئۇ ئىستانسىى دىكتورى ئايشەم ھوشۇر
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
دىلنار ئابدۇللا

alt=دىلنار ئابدۇللا|thumb|دىلنار ئابدۇللا
ئۇسۇلچى دىلنار ئابدۇللا  1966-يىل 4-ئاينىڭ 1-كۈنى تۇغۇلغان ، ئايال ، ئۇيغۇر ، شىنجاڭنىڭ ئۇرۇمچىدىن ، جۇڭگولۇق ئۇسسۇلچى ، بىرىنچى دەرىجىلىك ئارتىس. مەركىزى مىللەتلەر ئۇنۋېرسىتىتى سەنئەت فاكۇلتېتى ئۇسسۇل فاكۇلتېتى ، شىنجاڭ پېداگوگىكا ئۇنىۋېرسىتېتى مۇزىكا فاكۇلتېتىنىڭ مۇزىكا بۆلۈمى ۋە جۇڭگو سەنئەت ئاكادېمىيىسى ئاسپىرانتلار مەكتىپى شىنجاڭ سىنىپىنىڭ ئۇسسۇل فاكۇلتېتىنى پۈتتۈرگەن. خىزمەتتىكى ئاسپىرانتلىق ئۇنۋانى. ئۇ ھازىر جۇڭگو ئەدەبىيات-سەنئەت چەمبىرىكى بىرلەشمىسىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى ، جۇڭگو ئۇسسۇلچىلار جەمئىيىتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى ، شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق ئەدەبىيات-سەنئەت چەمبىرىكى بىرلەشمىسىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى ، ئۇسسۇلچىلار جەمئىيىتىنىڭ رەئىسى. شىنجاڭ سەنئەت تىياتىرخانىسىنىڭ پەخرىي رەئىسى ، شىنجاڭ سەنئەت تىياتىر ناخشىسى ۋە ئۇسسۇل ئانسامبىلىنىڭ ئوقۇتۇش ۋە تەتقىقات بۆلۈمىنىڭ مۇدىرى. مۇتەخەسسىسلەر دۆلەت كېڭىشىنىڭ ئالاھىدە ياردەم پۇلىدىن بەھرىمەن بولۇۋاتىدۇ.

يولدىشى نىجات ئىسمايىل.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
خالمۇرات غوپۇر

خالمۇرات غوپۇر— 1960-يىلى ئۈرۈمچى شەھىرىدە ئوقۇتقۇچى ئائىلىسىدە 

تۇغۇلغان بولۇپ، ئۇ كىچىكىدىن خەنزۇ تىلى مەكتىپىدە ئوقۇغان. 1982- يىلى ئەلا نەتىجە بىلەن شاڭخەي جۇڭيى ئىنىستىتوتىنى پۈتتۈرگەن. مەكتەپ تەشكىلى ئۇنى مەكتەپكە ئېلىپ قېلىشنى قارار قىلغان بولسىمۇ قان-قېنىغا سىڭىپ كەتكەن ئانا يۇرت سۆيگۈسى، شىنجاڭ بىلەن شاڭخەي ئوتتۇرسىدىكى مەدەنىيەت، ئىقتىساد ۋە باشقا جەھەتلەردىكى چوڭ پەرىقنى تۈگىتىش ئۈچۈن ئۇ يەنىلا ئۆز يۇرتىغا — تەڭرىتاغ ئېتىكىگە قايتىپ كەلدى.  

خالمۇرات غوپۇر قايتىپ كەلگەندىن كېيىن تەشكىلنىڭ تەقسىماتىغا ئاڭلىق بويسۇنۇپ، ئاپتونوم رايونلۇق جۇڭيى دوختۇرخانىسىغا ئورۇنلاشتى. مەكتەپ دەرۋازىسىدىن ئەمدىلا چىقىپ، جەمئىيەتتىن ئىبارەت بۇ شاۋقۇنلۇق دەرياغا شۇڭغۇغان خالمۇرات غوپۇر ئەمەلىي خىزمەت داۋامىدا نۇرغۇن قىيىنچىلىقلارغا دۇچ كەلدى. خىزمەت داۋامىدا ئۇ بىلىم سەۋىيىسىنى داۋاملىق يېڭىلىمىسا بولمايدىغانلىقىنى ھېس قىلىپ 1985- يىلى شىنجاڭ تىببىي ئىنىستىتوتى غەرپچە داۋالاش نەپەس يولى ئىچكى كېسەللىكلەر بۆلۈمىنىڭ ماگىستىرلىق ئۇنۋانى ئۈچۈن ئوقۇيدىغان ئاسپىرانتلىققا ئىمتىھان بېرىپ ئۆتتى. ئوقۇش جەريانىدا ئۇ ئىنگلىزتىلى ۋە روس تىلىنى ئۆزلىكىدىن ئۆگەندى. 1988- يىلى ئۇ دۆلەت مائارىپ كومىتېتى تەرىپىدىن ئېلىنغان چەت ئەلگە چىقىپ ئوقۇش ئىمتىھانىدىن ئۆتۈپ سابىق سوۋىت ئىتتىپاقى لېنىنگىراد تىببىي ئىنىستىتوتىغا كاندىدات دوكتۇرلۇق ئۇنۋانىنى ئېلىش ئۈچۈن ئوقۇشقا باردى. ئۇ 1983- يىلى جۇڭگو-سوۋېت ئوتتۇرسىدىكى ئوقۇغۇچى ئالماشتۇرۇپ ئوقۇتۇش كېلىشىمى ئەسلىگە كەلتۈرۈلگەندىن كېيىن بارغان تۇنجى جۇڭگولۇق شۇنداقلا ئۇيغۇر ئوقۇغۇچى ئىدى.

1993-يىلدىن باشلاپ سان-پېتېربۇرگ تىببىي ئۇنىۋېرسىتېتى دوكتۇر يېتەكچىسى، شاڭخەي جۇڭيى دورىلىرى ئۇنىۋېرسىتېتى كاندىدات دوكتۇر يېتەكچىسى، شىنجاڭ جۇڭيى ئىنىستىتوتىنىڭ پروفېسىسورى، خەلىقئارا ئەنئەنىۋى مىدېتسىنا جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى، شىنجاڭ مىللىي تېبابەتچىلىك ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ دائىمىي ھەيئىتى بولغان. جۇڭيىنىڭ «خەپرۇك بولمىسا دىمى سىغمايدۇ» ئۇيغۇر تىبابىتىنىڭ «نەزلىلىك زىققىنى داۋالاش نەزەرىيىسى» ۋە مىدېتسىنادىكى «نەپەس يولىدىكى ئاستا خاراكتىرلىك كېسەللىكلەر نەزەرىيىسى» گە ئاساسلىنىپ «زىققىدىكى بىئولوگىيىلىك كەملىك نەزەرىيىسى» نى ئوتتۇرغا قويغان. بۇ نەزەرىيە ئاساسىدا زىققا 1- نومۇرلۇق دورىسىنى ياساپ چىقىپ، كلىنكىدا داۋالاپ كۆرۈنەرلىك ئۈنۈمگە ئېرىشكەن. چەت ئەلدە ئوقۇۋاتقاندا «جۇڭگو تىبابەتچىلىكىدىكى سىر»، «جۇڭيى دورىلىرى ۋە كانايچىدىكى زىققا كېسىلى» قاتارلىق بەش پارچە ئەسەر يازغان، بۇلار مۇستەقىل دۆلەتلەر گەۋدىسىدىكى دۆلەتلەرنىڭ تىببىي ئالىي مەكتەپلىرىدە سىناق دەرىسلىكى قىلىنىپ قوللىنىلغان. دۆلەت ئىچىدە جۇڭيى، ئۇيغۇر تىبابىتى، مىدېتسىنانى بىرلەشتۈرۈش نەزەرىيىسىنى تۇنجى قېتىم ئوتتۇرغا قويۇپ، شىنجاڭدىكى ئۈچ تەرەپنى بىرلەشتۈرگەن تەتقىقات ئورنى ۋە داۋالاش مەركىزىنى قۇرۇپ چىققان. بۇرۇن بىر نەچچە دۆلەتلىك تەتقىقات تېمىسى بىلەن شۇغۇللانغان، روسىيە، گېرمانىيە بىلەن ھەمكارلىشىپ «ئاسپىرىن زىققا» تەتقىقاتىنى ئېلىپ بارغان ھەمدە چەت ئەللىك ئوقۇغۇچىلارنى تەربىيلىگەن.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر

تۈر:ئۇيغۇرلارتۈر:ئۇيغۇر دوكتۇرلىرى
تۇرغۇن ئىبراھىم

كومپىيوتىېر پەنلىرى يىتەكچىسى تۇرغۇن ئىبراھىم 
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
جاھاننامە

ئۇلۇغ بۇۋىمىز مىرزا مۇھەممەد دۇغلاتىنىڭ 1529 - 1533-يىللىرى چاغاتاي تىلىدا يازغان «جاھاننامە» داستانى .

مىرزا مۇھەممەد ھەيدەر دۇغلاتى 16-ئەسىردە ياشىغان كۆرۈنەرلىك دۆلەت ئەربانى، ھەربىي قوماندان، تارىخچى، ئەدەبىياتشۇناس، شائىر. ئۇنىڭ ھاياتى ئوتتۇرا ئاسىيا، ش~~ تۈركىستان، تىبەت، ھىندىستان ئەللىرىدە ئۆتتى. 1540--1551-يىللىرى كەشمىرنىڭ بىۋاستە ئەمىرى بولغان. دۇنياۋىي ئەدەبىي مىراس «تارىخى - راشىدى» ناملىق كىلاسسىك تارىخىي ئەسەر بىلەن «جاھاننامە» داستانىنىڭ ئاۋتورى. يۇقۇرقى بايانلار ئارىمىزغا بەش ئەسىردىن كېيىن قايتىپ كەلگەن، ياۋروپادىن يۈز يىل كېيىن ئاران تونۇۋالغان بوۋىمىز، دۇغلات جەمەتىدىن چىققان قازاقنىڭ تۈنجى تارىخچىسىنىڭ قىسقىچە ئۆمۈربايانى (تەرجىمھالى). ئەندى بۇۋىمىزنىڭ نامى ئارىمىزغا قانداق قايتىپ كەلدى،
## مەنبەلەر

تۈر:كىتابلار
قازاق تىلى دىئالىكتلىرى

قازاق مىللىتى ئالتاي تىللىرى سىستىمىسىنىڭ تۇركى تىللار ئائىلىسى نوغاي تىللىرى گۇرۇپپىسىغا تەۋە تۇركى خەلق بولۇپ، ھازىرقى زامان قازاق تىلى ئۇچ چوڭ دىئالىكىتقا ئايرىلغان(قازاقىستان رايونىنى كۆرسىتىدۇ). ئۇلار شەرقى شىمال دىئالىكتى، جەنۇپ دىئالكتى ۋە غەربى شىمال دىئالىكتى.
 
شەرقى شىمال دىئالىكتىدا سۆزلىشىدىغان قازاق خەلقى ئاساسلىقى تارىختا قازاقىستاننىڭ شەرقى، مۇڭغۇلىيەنىڭ غەربى قىسملىرىدا ياشىغان كىرەي، نايمان،قوڭغىرات قاتارلىق تۇركى قەبىلىلەردىن شەكىللەنگەن. 

جەنۇپ دىئالىكتى ئاساسلىقى قەدىمقى ساكلار، ئۇيسۇنلار ۋە كانگوي(قەدىمقى ئۇيغۇر-تىلى قەبىلىسىنىڭ بىرسى) ،ئاق ھون قاتارلىق قەبىلىلەردىن شەكىللەنگەن دەپ قارىلىدۇ. 

غەربى شىمال دىئالىكتى قازاقىستاننىڭ غەربىدىكى قەدىمقى قاسار( ھازار ) ۋە كىيىن بۇ يەرلەگە كىلىپ ئولتۇراقلاشقان ھون ۋە تۇركى  قەبىلىلەردىن شەكىللەنگەن. 

ئۇرخۇن ئۇيغۇرلىرى غەربى جەنۇپقا سۇرۇلگەندىن كىيىنمۇ بىر قىسىم ئۇيغۇر قەبىلىلىرى يەتتە سۇ ۋە ئۇنىڭ غەربىدىكى رايونلارغا كۇچۇپ كەلگەن ۋە  قازاق مىلىلىتىنىڭ ئەجدادلىرىنىڭ تەركىبىگە قوشۇلۇپ كەتكەن.

مۇڭغۇل دەۋرىدىمۇ شەرقتىكى نۇرغۇن تۇركى خەلقلەر شۇنداقلا مۇڭغۇل قەبىلىلىرى قازاقىستان يايلاقلىرىغا كۇچۇپ كىلىپ ھازىرقى قازاق مىللىتىنىڭ تەركىبى قىسمى بولۇپ قالغان.

قازاق نامى توغرىسىدا تۇرلۇك قاراشلار مەۋجۇد، قازاقلارنىڭ ئۆزىنىڭ رىۋايىتىدە ئۇنى "ئاق غاز"  دىگەن رىۋايەتكە باغلاپ چۇشەندۇرىدۇ. بەزىلەر نوغاي(تاتار) تىلىدىكى ھۆرلۇككە ئېرىشكۇچىلەر دەپمۇ چۇشەندۇرىدۇ.يەنى ئالتۇن ئوردا خانلىقىنىڭ تەسىرىدىن قوتۇلۇپ چىققان ۋە شەرققە سۇرۇلگەن تۇركى قەبىلىلەر شۇنداق ئاتالغان ۋە بۇ نام كىيىن پۇتۇن قازاق دالىسىدىكى خەلقلەرنىڭ ئورتاق نامى بولۇپ قالغان دەپ قارايدۇ. يەنە قەدىمقى قاسار لار ۋە ساكلارغا باغلاپ چۇشەندۇرىدىغانلارمۇ بار.
 
قازاق تىلىنىڭ دىئالىكتىلىرىدىن قازاق خەلقىنىڭ شەكىللىنىشىگە ئوتتۇرا ئاسىيادا پائالىيەت قىلغان  قەدىمقى نۇرغۇن تۇركى خەلقلەرنىڭ ئورتاق ئىشتىراك قىلغانلىقىنى كۆرىۋالغىلى بولىدۇ. قازاقىستان يايلىقىدا پائالىيەت قىلغان بۇ تۇركى خەلقلەر  ئۇزۇن يىللىق ئارلىشىش ۋە ئۆزئارا تەسىر كۆرسىتىش ئارقىلىق ھازىرقى زامان قازاق مىللىتىنى شەكىللەندۇرگەن. ئۇلار تارىختا قىپچاق، قىرغىز. تاغ تۇركلىرى دىگەندەك نۇرغۇن ناملار بىلەن ئاتالغان ۋە ئاخىرى سابىق سۇۋىت ئىتتىپاقى رەھپەرلىرىنىڭ«ئىلتىپاتى» بىلەن قازاق دىگەن نام ئاستىغا ئۇيۇشقان. 

قازاق مىللىتى باتۇر،جەڭگىۋار مىللەت. گەرچە قازاق دىگەن مىللەت نامى يېقىنقى دەۋرلەردە پەيدا بولغان بولسىمۇ ئەمما قازاق خەلقى قەدىمقى تۇركى خەلقلەرنىڭ ئەۋلادلىرى بولۇش سۇپىتى بىلەن  ئۇزۇن تارىخقا ئىگە ۋە تارىختا نۇرغۇن پارلاق ئىزلارنى قالدۇرغان خەلق، شۇنداقلا يېقىنقى زامان تارىخىدا بىزگە ئوخشاش نۇرغۇن جاپا مۇشەققەتلەرنى بىشىدىن ئۆتكۇزگەن خەلقتۇر. مۇستەقىل قازاقىستان جۇمھۆرىيىتى قورۇلغاندىن كىيىن گەرچە ئىقتىسادى ۋە سىياسى جەھەتلەردىن نۇرغۇن قىيىنچىلىقلارغا ئۇچرىغان بولىسمۇ، ئەمما نەزەربايۇف ئەلباشىنىڭ يىتەكچىلىكىدە قازاقىستان خەلقى يېڭى بىر پارلاق دەۋر يارىتىش يولىدا ئالغا ئىلگىرلىمەكتە.
## مەنبەلەر
شاكراماتال

بۇددا ئالىمى---شاكراماتال

شاكراماتال قەشقەردە تۇغۇلۇپ ئۆسكەن مەشھۇر بۇددا ئالىمى، تىلشۇناس.ئۇ ئۆزىنىڭ بىرقاتار ئىلمىي پائالىيەتلىرى ۋە ئىجادىيىتى ئارقىلىق ئىنسانىيەتنىڭ مەدەنىيەت غەزىنىسىگە ئۆچمەس تۆھپىلەرنى قوشۇپ ، تارىخ بېتىدىن ئورۇن ئالغان مۇنەۋۋەر مەدەنىيەت ئەربابى.
شاكراماتالنىڭ مۇپەسسەل تەرجىمىھالى ۋە ئۇنىڭ ئىجادىيىتىگە دائىر تەپسىلى مەلۇماتلار يېتەرلىك ئەمەس.شۇنداقتىمۇ قولىمىزدىكى ئازغىنە مەنبەلەرگە تايىنىپ ئۇنىڭ ھاياتى ۋە ئىجادىي پائالىيەتلىرىنى قىسقىچە يورۇتۇپ بېرىشكە پۈتۈنلەي ھەقلىقمىز.

شاكراماتال مىلادى 736-يىلى قەشقەردە تۇغۇلغان.ئۇنىڭ تۇغۇلغان ۋە ياشىغان دەۋرى ئوتتۇرا تۈزلەڭلىكتە تاڭ سۇلالىسى ھۆكۈمرانلىق قىلىۋاتقان دەۋىرگە توغرا كېلىدۇ. شۇ چاغدىكى خەنزۇچە مەنبەلەردە قەشقەر >دەپ قەيىت قىلىنغان. 

شاكراماتال دەسلەپ >دىكى نوم -ئەھكاملارنى پىششىق ئىگىلەش بېلەن بىر ۋاقىتتا يەنە بۇددا دىنىنىڭ ھەر قايسى مەزھەپلىرىدىكى بۇددا كالاملىرىنى كۆڭۈل قويۇپ ئۈگەنگەن ۋە ئۇنى تەتقىق قىلغان. ئۇ نۇرغۇن قەدىمىي قول يازمىلار بۇددا پۈتۈكلىرى ۋە بۇددا كالاملىرىنى ئەتراپلىق توپلىغان ۋە شۇ ئاساستا >(>)ناملىق 100جىلىدلىق مەشھۇر ئەسەرنى يېزىپ چىقىپ 1مىڭ300قسىم ، 7مىڭ500جىلىددىن ئارتۇق بۇددا نوملىرىدىكى سۆز  _ئىبارىلەرگە شەرھى يازغان.بۇ ئەسەرلەر كېيىن >(>) دەپ ئاتىلىپ ناھايتى كەڭ دائىرىدە تارقالغان.

ماتېرىياللاردا خاتىرلىنىشە، ئۇ ئۆزىنىڭ بۈيۈك ئەسىرىنى جىنيۈەننىڭ 4-يىلى (788-يىلى)دىن يۈەنخېنىڭ 5-يىلى (810-يىلى)غىچە چاڭئەندىكى شىمىڭ ئىبادەتخانىسىدا يازغانلىقى مەلۇم.شاكراماتال 84ياش ئۆمۈر كۆرۈپ مىلادى 820-يىلى ئالەمدىن ئۆتكەن.

يۇقارقىلاردىن شۇنى كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، شاكراماتال ئۆز زامانىسىدا ئانا تىلىدىن باشقا تابغاچ(خەنزۇ)، سانسىكرىت تىللىرىنى ناھايتى پىششىق ئىگىلىگەن.ئەنەتكەك(ھىندىستان)، كاپكا(كەشمىر)دىن تارتىپ ئۇدۇن، كۈسەن، قۇجۇغىچە ھەتتا ئوتتۇرا تۈزلەڭلىكتە كەڭ تارقالغان نۇرغۇن بۇددا نوم-سوترىلىرىنى توپلاپ ، ئۇنى ئەستايىدىل مۇتائىلە قىلىپ، تەتقىقات ئېلىپ بېرىپ ، ئەشۇ بۇددا نوم-سوترىلىرىنىڭ تەلەپپۇز ۋە مەنالىرىنى مۇپەسسەل يوسۇندا شەرھىلىگەن يىتۈك تىلشۇناس ۋە ئالىم.ئۇ يازغان > ناملىق ئەسەر ئۆز زامانىسىدا كەڭ تارقالغان بارلىق نوم ئىبارىلىرىنىڭ تەلەپپۇز ۋە مەنىلىرىنى يېشىپ شەرھىلەشتە ناھايتى موھىم رول ئويناپ > بولۇشتەك رولىنى توللۇق جارىي قىلدۇرغان.

ئەپسۇسلىنارلىقى ،ئۇيغۇر بۇددىزىم مەدەنىيتىدە موھىم ئورۇن تۇتىدىغان بۇ بۈيۈك نامايەندە ھەققىدە مەخسۇس تەتقىقاتلارنى ئېلىپ بېرىپ ئۇنى ئەۋلادلار ئالدىدا قايتا نامايان قىلىش ئىشى يېتەرلىك ئىشلەنمىدى. ئەدناسى، بۇ ئالىمنىڭ > دېگەن ئىسمىمۇ ھەر قايسى مەتبۇئاتلاردا تا ھازىرغىچە > دېگەن خەنزۇچە ئاھاڭ تەرجىمىسى بويىچە ئېلىنىۋاتىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ﺳﯩﺮﯨﻤﺘﯩﺮﺍﻻ

بۇددزم دەۋرىدىكى ﺋﺎﺗﺎﻏﻠﯩﻖ ﺗﻪﺭﺟﯩﻤﺎﻥ-----ﺳﯩﺮﯨﻤﺘﯩﺮﺍﻻ 

ﺳﯩﺮﯨﻤﺘﯩﺮﺍﻻ(sirimitrfla) ﻗﻪﺩﯨﻤﻜﻰ ﺩﻩﯞﯨﺮ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭﻻﺭ ﺭﺍﻳﯘﻧﯩﺪﯨﻜﻰ ﻣﻪﺷﮭﯘﺭ ﺑﯘﺩﺩﺍ ﺩﯨﻨﻰ ﻣﻪﺭﻛﻪﺯﻟﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺑﯩﺮﻯ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ ﻛﯚﺳﻪﻥ(ﻛﯘﭼﺎ) ﺩﯨﻦ ﻳﯩﺘﯩﺸﯩﭗ ﭼﯩﻘﻘﺎﻥ ﻳﯩﺘﯜﻙ ﺗﻪﺭﺟﯩﻤﺎﻥ ﺑﯘﻟﯘﭖ، ﻗﻪﺩﯨﻤﻜﻰ ﺯﺍﻣﺎﻥ ﺋﯘﻳﻐﯘﺭ ﺑﯘﺩﺩﯨﺰﯨﻢ ﻣﻪﺩﯨﻨﻴﻪﺕ ﺳﺎﮬﻪﺳﯩﺪﯨﻜﻰ ﻛﻮﻣﺎﺭﺍﺟﯩﯟﺍ، ﺑﯘﺩﺩﺍ ﭼﯩﯖﺎﻻﺭ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺑﯩﺮ ﻗﺎﺗﺎﺭﺩﺍ ﺋﺎﻻﮬﯩﺪﻩ ﺷﯚﮬﺮﻩﺗﻠﯩﻨﯩﺸﻜﻪ ﺗﯩﮕﯩﺸﻠﯩﻚ ﻣﯘﮬﯩﻢ ﻧﺎﻣﺎﻳﻪﻧﺪﯨﻠﻪﺭﻧﯩﯔ ﺑﯩﺮﻯ ﺑﻮﻟﺴﯩﻤﯘ، ﺋﻪﻣﻤﺎ ﮬﺎﺯﯨﺮﻏﺎ ﻗﻪﺩﻩﺭ ﺧﻪﻟﻘﯩﻤﯩﺰﮔﻪ ﺗﯘﻧﯘﺷﺘﯘﺭﯗﻟﻤﺎﻱ ﻛﻪﻟﺪﻯ.

ﺳﯩﺮﯨﻤﺘﯩﺮﺍﻻﺭﻧﯩﯔ ﻧﺎﻡ-ﺷﻪﺭﯨﭙﻰ ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ ﯞﻩﺳﯩﻘﯩﻠﻪﺭﺩﻩ > (尸黎密多罗) ﺩﻩﭖ ﺧﺎﺗﯩﺮﻟﻪﻧﮕﻪﻥ ﺑﯘﻟﯘﭖ، ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺳﺎﻧﺴﯩﻜﯩﺮﯨﺘﭽﻪ ﻣﻪﻧﯩﺴﻰ>ﺩﯨﮕﻪﻧﻠﯩﻚ ﺑﯘﻟﯩﺪﯨﻜﻪﻥ (1).

ﺳﯩﺮﯨﻤﯩﺘﺮﺍﻻﻧﯩﯔ ﮬﺎﻳﺎﺕ ﭘﺎﺋﺎﻟﯩﻴﺘﻰ ﮬﻪﻗﻘﯩﺪﻩ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺋﯩﻘﻠﯩﻢ ﺗﺎﺭﯨﺨﻰ ﯞﻩﺳﯩﻘﯩﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ >ﻧﯩﯔ11-ﺟﯩﻠﯩﺪﻯ، >ﻧﯩﯔ 1-ﺟﯩﻠﯩﺪﻯ ﯞﻩ > ﻟﻪﺭﺩﻩ ﻗﯩﺴﻘﯩﭽﻪ ﺧﺎﺗﯩﺮﻩ ﻗﺎﻟﺪﯗﺭﯗﻟﻐﺎﻧﻠﯩﻘﻰ ﻣﻪﻟﯘﻡ.

ﺋﻪﺷﯘ ﺧﺎﺗﯩﺮﻟﻪﺭﺩﯨﻦ ﻣﻪﻟﯘﻡ ﺑﯘﻟﯩﺸﯩﭽﻪ ﺳﯩﺮﯨﻤﯩﺘﺮﺍﻻ ﻛﯜﺳﻪﻧﺪﻩ ﺗﯘﻏﯘﻟﯘﭖ ﺋﯚﺳﻜﻪﻥ. ﺋﯧﻴﺘﯩﻠﯩﺸﭽﻪ، ﺋﯘ ﻛﯜﺳﻪﻥ ﺩﯙﻟﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﺗﻪﺧﯩﺖ ﯞﺍﺭﯨﺴﻰ ﺑﯘﻟﯘﭖ، ﭘﺎﺩﯨﺸﺎﮬ ﺑﯘﻟﯘﺵ ﻧﯚﯞﯨﺘﻰ ﺋﯜﺯﯨﮕﻪ ﻛﻪﻟﮕﻪﻧﺪﻩ ﺗﺎﺟﯘ-ﺗﻪﺧﺘﯩﻨﻰ ﺋﯩﻨﯩﺴﯩﮕﻪ ﺋﯜﺗﯜﻧﯜﭖ ﺑﯩﺮﯨﭗ ، ﺭﺍﮬﯩﺐ ﺑﻮﻟﻐﺎﻧﻜﻪﻥ .

ﺳﯩﺮﯨﻤﯩﺘﺮﺍﻻ ﻏﻪﺭﯨﺒﻰ ﺟﯩﻦ ﺳﯘﻻﻟﯩﺴﻰ ﻳﯘﯕﺠﯩﻴﺎﻧﯩﯔ ﺋﻮﺗﺘﺘﯘﺭﻟﯩﺮﻯ (307-312)ﺩﺍ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺋﯩﻘﻠﯩﻢ ﺭﺍﻳﯘﻧﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﺑﺎﺭﻏﺎﻥ. ﺋﯘ ﭼﺎﻏﻼﺭﺩﺍ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺋﯩﻘﻠﯩﻢ ﺭﺍﻳﯘﻧﻠﯩﺮﻯ ﺋﯘﺭﯗﺵ ﻣﺎﻟﯩﻤﺎﻧﭽﯩﻠﯩﻘﯩﺪﺍ ﻗﺎﻟﻐﺎﻥ ﺋﯩﺪﻯ . ﺋﯘ ﭼﺎﯕﺠﯩﻴﺎﯓ ﺩﻩﺭﻳﺎﺳﯩﺪﯨﻦ ﺋﯜﺗﯜﭖ ﺷﻪﺭﯨﻘﻰ ﺟﯘﯕﮕﯘ ﺭﺍﻳﯘﻧﯩﺪﯨﻜﻰ ﺟﯩﻴﻪﻧﻜﺎﯓ (ﮬﺎﺯﯨﺮﻗﻰ ﻧﻪﻧﺠﯩﯔ)ﻏﺎ ﺑﯧﺮﯨﭗ، ﺟﯩﻴﻪﻧﭽﯘ ﺋﯩﺒﺎﺩﻩﺗﺨﺎﻧﯩﺴﯩﺪﻩ ﺗﯘﺭﻏﺎﻥ . 

ﺳﯩﺮﯨﻤﯩﺘﺮﺍﻻ ﺋﯜﺯﯨﻨﯩﯔ ﺗﯘﻏﻤﺎ ﻗﺎﺑﯩﻠﻴﯩﺘﻰ ، ﻛﯚﭖ ﻗﯩﺮﻟﯩﻖ ﺋﯩﺴﺘﯩﺪﺍﺗﻰ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺩﺍﯓ ﭼﯩﻘﺎﺭﻏﺎﻥ ﺑﯘﻟﯘﭖ ، ﺷﻪﺭﯨﻘﻰ ﺟﯩﻦ ﺳﯘﻻﻟﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﺑﺎﺵ ﯞﻩﺯﯨﺮﻯ ﯞﺍﯓ ﺩﺍﯞ ﮬﻪﻣﺪﻩ ﮔﯧﯔ ﻟﯩﻴﺎﯓ ، ﺟﯘﻛﻪﻱ، ﺷﻴﯥ ﻛﯜﻥ ، ﺧﯜﻩﻥ ﻳﻰ ﻗﺎﺗﺎﺭﻟﯩﻖ ﻳﯘﻗﯩﺮﻯ ﺗﻪﺑﯩﻘﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﻪﻣﻪﻟﺪﺍﺭ ﺗﯚﺭﯨﻠﻪﺭ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﻗﯘﻳﯘﻕ ﻣﯘﻧﺎﺳﯩﯟﻩﺗﺘﻪ ﺑﻮﻟﻐﺎﻥ . ﯞﻩﺯﯨﺮ-ﯞﯗﺯﺭﺍﻻﺭ ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺑﯘﺩﺩﯨﺰﯨﻢ ﺗﻪﻟﯩﻤﺎﺗﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﯩﺴﺘﯩﺪﺍﺗﯩﻐﺎ ﻗﺎﻳﯩﻠﻠﯩﻘﯩﻨﻰ ﺑﯩﻠﺪﯛﺭﯛﭖ ﻗﻮﻝ ﻗﯘﻳﯘﺷﻘﺎﻥ . ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺑﯩﻠﻪﻥ ﺋﯜﻟﭙﻪﺗﻠﯩﺸﯩﺸﻨﻰ ﺋﯩﺴﺘﻪﻳﺪﯨﻐﺎﻥ ﺋﻪﻣﻪﻟﺪﺍﺭﻻﺭ ، ﺋﯘﻧﯩﯖﺪﯨﻦ ﺋﯩﻠﯩﻢ ﺗﻪﮬﺴﯩﻞ ﻗﯩﻠﯩﺸﻨﻰ ﺋﯩﺴﺘﻪﻳﺪﯨﻐﺎﻥ ﻗﻪﻟﻪﻣﺪﺍﺭﻻﺭﻧﯩﯔ ﺋﺎﻳﯩﻘﻰ ﺋﯜﺯﯛﻟﻤﯩﮕﻪﻥ . 

ﺟﯘﻛﯜﻱ ﺩﯨﯟﺍﻥ ﺑﻪﮔﻠﯩﻜﯩﮕﻪ ﺗﻪﻳﯩﻨﻠﻪﻧﮕﻪﻧﺪﻩ ﺳﯩﺮﯨﻤﯩﺘﺮﺍﻻﻧﯩﯔ ﺩﯗﻟﯩﺴﯩﻐﺎ ﻗﯧﻘﯩﭗ ﺗﯘﺭﯗﭖ > (2) ﺩﻩﭖ ﮬﻪﺳﺮﻩﺕ ﭼﻪﻛﻜﻪﻥ.

ﺷﯘ ﭼﺎﻏﻼﺭﺩﺍ ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺋﯩﻘﻠﯩﻢ ﺭﺍﻳﯘﻧﻠﯩﺮﯨﺪﺍ ﺑﯘﺩﺩﯨﺰﯨﻤﻨﯩﯔ ﺳﯧﮭﺮﯨﮕﻪﺭﻟﯩﻚ (ﺋﻪﭘﺴﯘﻧﻜﻪﺷﻠﯩﻚ)ﺩﻩﺳﺘﯘﺭﻟﯩﺮﻯ ﻳﻮﻕ ﺋﯩﺪﻯ. ﺳﯩﺮﯨﻤﯩﺘﺮﺍﻻ ﺷﻪﺧﺴﻪﻥ ﺋﯜﺯﻯ ﺭﯨﻴﺎﺳﻪﺗﭽﯩﻠﯩﻚ ﻗﯩﻠﯩﭗ، >ﻧﯩﯔ 1- ﺟﯩﻠﯩﺪﯨﻨﻰ ،>ﻧﯩﯔ 1-ﺟﯩﻠﯩﺪﯨﻨﻰ ﺗﻪﺭﺟﯩﻤﻪ ﻗﯩﻠﯩﭗ ، ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺋﯩﻘﻠﯩﻢ ﺭﺍﻳﯘﻧﯩﻐﺎ ﺗﯘﻧﺠﻰ ﺑﯘﻟﯘﭖ ﻛﯩﻼﺳﯩﻚ ﻣﻪﺧﭙﻰ ﺑﯘﺩﺩﺍ ﻧﻮﻣﻠﯩﺮﻯ ﯞﻩ ﺑﯘﺩﺩﺍ ﺋﻪﭘﺴﯘﻧﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺗﯘﻧﯘﺷﺘﯘﺭﻏﺎﻥ ﺷﻪﺧﯩﺲ ﺑﯘﻟﯘﭖ ﻗﺎﻟﻐﺎﻥ . ﺳﯩﺮﯨﻤﯩﺘﺮﺍﻻ ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯘﺩﺩﺍ ﺩﯨﻨﯩﺪﯨﻜﻰ ﻣﻪﺷﮭﯘﺭ ﻧﻮﻡ __> ﻧﯩﯔ 12ﺟﯩﻠﯩﺪﯨﻨﻰ ﺗﻪﺭﺟﯩﻤﻪ ﻗﯩﻠﻐﺎﻥ ﺑﯘﻟﯘﭖ، ﺑﯘ ﺗﻪﺭﺟﯩﻤﻪ ﻧﯘﺳﺨﺎ ﮬﺎﺯﯨﺮﻏﺎ ﻗﻪﺩﻩﺭ ﺩﯗﻧﺨﯘﺍﯓ ﻳﺎﺯﻣﯩﻠﯩﺮﻯ ﻗﺎﺗﺎﺭﯨﺪﺍ ﺳﺎﻗﻠﯩﻨﯩﭗ ﻛﻪﻟﻤﻪﻛﺘﻪ (3). ﺋﯚﺯ ﻧﯚﯞﯨﺘﯩﺪﻩ ﺋﯘ ﻳﻪﻧﻪ ﻧﯘﺭﻏﯘﻥ ﺷﺎﮔﯩﺮﯨﺘﻼﺭﻧﻰ ﺗﻪﺭﺑﯩﻴﻠﻪﭖ، ﺋﻮﺗﺘﯘﺭﺍ ﺋﯩﻘﻠﯩﻤﻨﯩﯔ ﺑﯘﺩﺩﺍ ﻣﺎﺋﺎﺭﯨﭙﯩﻐﺎ ﺯﻭﺭ ﺗﯚﮬﭙﯩﻠﻪﺭﻧﻰ ﻗﻮﺷﻘﺎﻥ . ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺷﺎﮔﯩﺮﯨﺘﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻦ ﻣﻰ ﻟﻰ ﻧﺎﮬﺎﻳﺘﻰ ﻣﻪﺷﮭﯘﺭ ﺑﯘﻟﯘﭖ، ﻛﯩﻴﯩﻨﻜﻰ ﺩﻩﯞﯨﺮﻟﻪﺭﮔﯩﭽﻪ ﺋﯚﺯ ﺗﻪﺳﯩﺮﯨﻨﻰ ﻳﯘﻗﺎﺗﻤﯩﻐﺎﻥ . 

ﺳﯩﺮﯨﻤﯩﺘﺮﺍﻻ ﺷﻪﺭﯨﻘﻰ ﺟﯩﻦ ﺳﯘﻻﻟﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﺷﯩﻴﻪﻧﻜﺎﯓ ﻳﯩﻠﻠﯩﺮﯨﺪﺍ 80ﻧﻪﭼﭽﻪ ﻳﯧﺸﯩﺪﺍ ﺋﺎﻟﻪﻣﺪﯨﻦ ﺋﯚﺗﻜﻪﻥ . ﻛﯩﺸﻠﻪﺭ ﺋﯘﻧﻰ > (ﻣﯘﻧﺒﻪﺭﺩﯨﻜﻰ ﺗﻪﺧﯩﺘﺘﻪ ﺋﻮﻟﺘﯘﺭﻏﯘﭼﻰ ﺋﺎﻟﯩﻲ ﮬﻪﺯﺭﻩﺕ ) ﺩﻩﭖ ﻗﺎﺭﯨﻐﺎﭼﻘﺎ ، ﺋﯘ ﺩﻩﭘﻨﻪ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎﻥ ﺟﺎﻳﻐﺎ ﻣﯘﻧﺘﻪﺧﯩﺖ ﺋﯩﺒﺎﺩﻩﺗﺨﺎﻧﯩﺴﻰ ﺳﯧﻠﯩﭗ ، ﺑﯘ ﻳﻪﺭﮔﻪ ﺩﺍﺋﯩﻢ ﻛﯩﻠﯩﭗ ﺩﯗﺋﺎ ﺗﯩﻼﯞﻩﺕ ﻗﯩﻠﯩﭗ ﺗﯘﺭﻏﺎﻥ. 

ﺋﯚﻣﻪﺭﺟﺎﻥ ﮬﻪﺳﻪﻥ ﺑﻮﺯﻗﯩﺮ،بۇددزم دەۋرىدىكى ﺋﺎﺗﺎﻏﻠﯩﻖ ﺗﻪﺭﺟﯩﻤﺎﻥ-----ﺳﯩﺮﯨﻤﺘﯩﺮﺍﻻ 

ﺋﯩﺰﺍﮬﺎﺕ:
(1)،(3) >، ﺑﯧﻴﺠﯩﯔ ﻗﯩﺰﯨﻞ ﺑﺎﻳﺮﺍﻕ ﻧﻪﺷﯩﺮﻳﺎﺗﻰ،1995-ﻳﯩﻠﻰ8-ﺋﺎﻱ ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ ﻧﻪﺷﯩﺮﻯ، 318-ﺑﻪﺗﻜﻪ ﻗﺎﺭﺍﻟﺴﯘﻥ.
(2) >، ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﺋﻮﻧﯟﯦﺮﺳﯩﺘﯧﺘﻰ ﻧﻪﺷﯩﺮﻳﺎﺗﻰ،1997-ﻳﯩﻠﻰ 4-ﺋﺎﻱ ﺧﻪﻧﺰﯗﭼﻪ
ﻧﻪﺷﯩﺮﻯ، 71-ﺑﻪﺕ.

ﻣﻪﻧﺒﻪﺳﻰ: >ﻧﯩﯔ 2006-ﻳﯩﻠﻰ12-ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ1-ﻛﯜﻧﯩﺪﯨﻜﻰ ﺳﺎﻧﻰ، 4-ﺑﻪﺕ
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
ئەخمەت

تۇنجى ئۇيغۇر ئۇچقۇچىسى-- ئەخمەت 

ياڭ زېڭشىن شىنجاڭدا ھۆكۈمرانلىق قىلىۋاتقان مەزگىلدە،شىنجاڭ بىلەن ئىچكى ئۆلكىلەر ئوتتۇرىسىدا ھاۋا يولى ئېچىش تەكلىپى ئوتتۇرىغا قويۇلغان. كېيىن گومىنداڭ ھۆكۈمىتى گېرمانىيىدىكى مەشھۇر رونكى ئاۋىئاتسىيە شىركىتى بىلەن ياۋروپا -ئاسىيا ھاۋا يولى ئېچىش توغرىسىدا كېلىشىم ئىمزالىغان .1929-يىلى بۇ كېلىشىمگە ئاساسەن،قۇمۇل،ئۈرۈمچى،چۆچەكلەردە ئايرودرۇم ياسالغان.1932-يىلى (مىنگونىڭ 21-يىلى)11-ئاينىڭ 14-كۈنى ،لىۇ سى دېگەن ئۇچقۇچى ھەيدىگەن ماركىلىق يولۇچىلار ئايروپىلانى سىناق تەرىقىسىدە ئۈرۈمچىگە تۇنجى قېتىم قونغان.

شۇنىڭدىن كېيىن جىن شۇرېن ئۇچقۇچى تەربىيىلەش مەقسىتىدە شۇ يىلى سوۋېت ئىتتىپاقىدىن ئۇچقۇچى تەكلىپ قىلىپ،ئاۋىئاتسىيە مەكتىپى قۇرغان. بۇ مەكتەپكە ئۇيغۇرلاردىن خەنزۇچىنى پۇختا بىلىدىغان ئەخمەت(خەنزۇچە ئىسمى يۇئەنجاڭ) ئىسىملىك بىر بالا  قوبۇل قىلىنغان. ئەخمەت ئەسلىدە خوتەنلىك بولۇپ،20-يىللارنىڭ باشلىرىدا دادىسى بىلەن تىجارەت قىلىش ئۈچۈن ئۈرۈمچىگە كەلگەن ۋە ياڭزېڭشىن ئاچقان شۆتاڭدا ئوقۇغان .ئۇ شۇ جەرياندا خەنزۇچە تىل -يېزىقلارنى پۇختا ئىگەللەپلا قالماستىن ،بەلكى شۇ زاماندىكى خەنزۇ ىەتتاتلار قاتارىدىن ئورۇن ئالغان. ئەخمەت ئۇچقۇچىلىققا قوبۇل قىلىنغاندىن كېيىن ،تېخنىكىنى تىرىشىپ ئۆگەنگەن ۋە 1936-يىلى شىنجاڭ خەلقىنىڭ سۇييۇئەن ئالدىنقى سېپىگە قىلغان ئىئانە -ياردەملىرىنى ئايروپىلان بىلەن لەنجۇغا يەتكۈزۈش ۋەزىپىسىنى ئۆتىگەن .

1938-يىلى جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسى شىنجاڭ ئۇچقۇچىلار ئەترىتىگەئەۋەتكەن 43 كۇرسانتتىن لۇيلىپىڭ (ئەسلى ئىسمى لى ۋەنشەن )باشلىق 25 كىشى ئۇچقۇچىلار سىنىپىغا كىرگەن .لۇي لىپىڭ سىنىپ مۇدىرى بولغان .ئۇيغۇر ئۇچقۇچى ئەخمەت بۇ كۇرسانتلار بىلەن قويۇق مۇناسىۋەتتە بولغان،ئۇلارغا ئۇچقۇچىلىق تېخنىكىسى ۋە ئۆزىنىڭ ئەمەلىي تەجرىبىلىرىنى سۆزلەپ بەرگەن ھەمدە بۇ ھەقتە دەرس ئۆتكەن .ئۇ يەنە سوۋېت ئىتتىپاقىدىن كەلگەن (ئاۋىئاتسىيە تېىخنىكىسىدىن دەرس بېرىدىغان ) ئۇچقۇچىلارنىڭ ياردەمچىسى بولغان.1939-يىلى 8-ئاينىڭ 24-كۈنى شىنجاڭ خەلقى ياپون باسقۇنچىلىرىغا قارشىئۇرۇش ئالدىنقى سېپىگە ئىئانە قىلغان  ماركىلىق ئايروپىلان (10دانە) لارنى ئالدىنقى سەپكە ئېلىپ بېرىش ۋەزىپىسىنى ئۆتەشكە قاتناشقان.

ئەخمەتنىڭ ئىقتىدارى ۋە جامائەت ئىچىدىكى شۆھرىتى شىڭ شىسەينى ئۇنى مۇۋاپىق ئىشلىتىشكە مەجبۇر قىلغان .شۇنىڭ بىلەن ئەخمەت توققۇز ئايروپىلان باشقۇرىدىغان ئۇچقۇچىلار  ئەترىتىنىڭ باشلىقى بولغان .ھايات شاھىتلارنىڭ ئېيتىشىچە،ئۇ ھەر قېتىم ھاۋاغا  كۆتۈرۈلگەندە ،ئۈرۈمچى ئاسمىنىدا بىر قانچە مىنۇت ماھارەت كۆرسىتىپ، ئاندىن يولغا راۋان بولىدىكەن .

1939-يىلنىڭ ئاخىرىدا ئۈرۈمچىدە ئۆتكۈزۈلگەن تۇنقى قېتىملىق ھەربىي مانېۋىردا ئەخمەت ناھايىتى يۇقىرى ماھارەت كۆرسەتكەن ،ئۇ، لاچىندەك ئاسمانغا تىك ئۆرلەپ، يەرگە قاراپ شۇڭغۇپ ،يەنە ھاۋاغا كۆتۈرۈلگەندە،يەردىكى توپىلار قۇيۇن ئۇچقاندەك يەردىن كۆتۈرۈلگەن .بىر دەم جىمجىتلىق باسقان مەيدان ئەخمەتنىڭ ھاۋاغا كۆتۈرۈلگەنلىكىنى كۆرۈپ ھۇررا ساداسىغا تولغان .  ئەخمەتنىڭ ماھارىتى ،خەلقنىڭ ھۇررا ئالقىشىدىن شىڭ شىسەي قاتتىق چۆچۈگەن ،شۇنىڭ ئەتىسىلا ئەخمەت قاتارلىق بىر قانچە ئىلغار ئۇچقۇچى دېگەن باھانە بىلەن قولغا ئېلىنغان .

ئەخمەت جۇڭگو  كوممۇنىستىك پارتىيىسىنىڭ بىر قىسىم ئەزالىرى ،ئۇچقۇچىلىرى بىلەن بىللە 1942-يىلى شىڭ شىسەي تۈرمىسىدە يېتىپ ئاخىر پۇت-قولى كىشەنلەنگەن ھالدا ئېغىر ئازاب ئىچىدە ئۆلتۈرۈلگەن.ھازىر ئەخمەتنىڭ رەپىقىسى ۋە پەرزەنتلىرى بار.

مەنبە: --شىرىپ خۇشتار

## مەنبەلەر
مۇقان قاغان

مۇقان قاغان (مىلادى 554-574) ئىستىدات ئىگىسى بولوپ كۆك تۈرك ئىمپېرىيىسىنىڭ كۈچىنى دۇنياغا مەشھۇر قىلدى ،مۇقان قاغاننىڭ تەختكە چىقىشى كۆك تۈركلەرئىمپىريىسنى قۇدرەتلىك ، سەلتەنەت دەۋرىگە كىرگنلكىدىن دىرەك بەردى . 

مىلادى 554-يىلى مۇقان قاغان شەرققە يۈرۈش قىلىپ كۆك تۈرك چىگىرسىنى ئۇلۇق ئۇكيانغا يەنى ساخالىن ئارىلى كوريەنىڭ شىمالغا تۇتاشتۇردى . شەرققە يۈرۈشتىن قايىتقاندىن كىيىن ئورخۇن، سېلىنكا ،تۇغلا دەريالىرى بويدىكى ئورخون ئۇيغۇرلىرىنى (شەرقى تارماق ئۇيغۇرلار)،يىنسەي دەرياسىنىڭ يۇقىرى ئىقىندىكى قىپچاقلارنى بويسۇندۇردى . 

مىلادى 554-يىلى مۇقان قاغان،ئەينى دەۋىردىكى كۈچلۈك ھىسابلانغان ئاق ھون ئىمپېرىيىسىنى يوقىتىش مەقستىدە ئىران ساسانىلار سۇلالىسىنىڭ شاھى خسراۋ ئانۇشىرانغا ئەلچىلەر ئۆمكى ئەۋەتتى ،چۈنكى ساسانىلار سۇلالىسى ئاق ھون ئىمپىريىسىگە قارام ئىدى ،ھەر يىلى قەرەلىدە ئولپان تۆلەيتتى . بىرگە غەربى ۋىې سۇلالىسى (مىلادى 557-535 بىلەن ئىتتپاق تۈزۈپ تۇيغۇن خانلىقنى( مىلادى 663-317)يوق قىلدى .
 
مۇقان قاغان مىلادى 557-يىلى ئاق ھونلارغا يۈرۈش قىلىپ 5يىلدا دۇنياغا مەشھۇر ئاق ھون ئىمپىريىسىنى يوق قىلدى .

مىلادى 562-يىلى مۇقان قاغان ساسانىلار سۇلالىسى بىلەن بولغان دۇستلۇق مۇناسۋەتنى ئۇزدى .چۈنكى مۇنداق سەۋەپلەر بارئىدى ،1.چۈنكى يىپەك يولىنىڭ بىرقىسىم بۆلكى ساسانىلار تىرتۇريىسىدە ئىدى ،مەشھۇر يىپەك يولى ھوقوقىنى تالشش .2. ئاق ھۇن ئىپىريىسىنىڭ كۆپ قىسىم يەرلىرىنى ساسانلار ئىشخال قىلۋالغان ئىدى .3.     3قىتىم ئەۋەتكەن ئەلچىلەرنىڭ ئۆلتۈرلىشى . 
مۇقان قاغان مىلادى 565-يىلى غەربى چىگىرسىنى قارا دىڭىزغا تۇتاشتۇردى . 

مىلادى 568-يىلى مۇقان قاغان ساسانلارغا قارشى ئىتتپاق تۈزۈش مەقسىتىدە شەرقى رىم ئىپىراتۇرى يوستئانII(مىلادى578-558 )گە ئەلچىلەر ئۆمىكى ئەۋەتتى . مىلادى 569-يىلى مۇقان قاغان قۇشۇنى خۇراسانغا بىسىپ كىرىپ ئىران قوشوننى تارمار قىلدى .،ھەمدە ساسانلارنىڭ ئاق ھون ئىپىريىسىنىڭ ئىشخال قىلۋالغان زىمىلىرىنى تەلتۆكۆس قايتۇرۋالدى ، شۇندىلا ساسانىلار سۈلھى تەلەپ قىلىپ ئولپان تۆلەيدىغان بولدى . 

ئالىپ ئەرتۇڭانىڭ ،ئۇغۇزخاننىڭ ، باتۇرتەڭرقۇتنىڭ ئىزنى  باسقان تۈرىكلەرنىڭ ئۇلۇق قاغانى مۇقان قاغان مىلادى 574-يىلى ئالەمدىن ئۆتتى .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
باش تومۇز

小暑

باش تومۇز (ئاي كالېندارى بويىچە 24 مەۋسۇمنىڭ بىرى)؛

## مەنبەلەر
گلۇكوزا

گلۇكوزا

خەنزۇچە:葡萄糖

pú tao táng

ئىنگلىزچە:6-(hydroxymethyl)oxane-2,3,4,5-tetrol

200 px

200 px
## مەنبەلەر
تۈمەن قاغان

تۈمەن قاغان مىلادى 552-يىلى ئاۋار خانلقنى يوقاتتى ،ئۆتۆكەننى پايتەخت قىلىپ بەلگىلىدى . ئىنسى ئىستەمنى يابغۇ ئۇنۋاندا كۆك تۈرك خانلىقنىڭ غەربى قىسىمنى باشقۇرۇشقا بەلگىلىدى .

تۈمەن قاغان 553-يىلى ئالەمدىن ئۆتتى ، ئۇنىڭ قاراخان ، مۇقانخان ، تاۋارخان ئاتلق ئۈچ ئوغلى بار بولۇپ ، ۋاپاتىدىن كىيىن قارا قاغان بىر يىلدەك دەۋر سۈرۈپ ۋاپات بولدى . ئۇنىڭ ئورنىغا مۇقانخان قاغان بولدى .
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
كرورەن گۈزىلى

كرورەن گۈزىلى جەسىتى

ﺷﯩﻨﺠﺎﯓ ﯰﻳﻐﯘﺭ ﯪﭘﺘﻮﻧﯘﻡ ﺭﺍﻳﻮﻧﯩﺪﺍ ﺳﺎﻗﻠﯩﻨﯩﯟﺍﺗﻘﺎﻥ ﻛﺮﻭﺭﻩﻥ ﮔﯜﺯﯨﻠﻰ ﺟﻪﺳﯩﺘﻰ

ﻳﺎﺷﯩﻐﺎﻥ ﯞﺍﻗﺘﻰ : 3800 يىل بۇرۇن ( دىن كۆپرەك )

ﺋﯧﮕﯩﺰﻟﯩﻜﻰ : 1.54 ﻣﯧﺘﯩﺮ ( ﻫﺎﺯﯨﺮﻗﻰ ) . ﯪﻟﯩﻤﻼﺭﻧﯩﯔ ﻣﯚﻟﭽﻪﺭﻟﯩﺸﯩﭽﻪ ﻫﺎﻳﺎﺕ ﯞﺍﻗﺘﯩﺪﺍ 2.4 ﻣﯩﺘﯧﺮ ﺑﻮﻟﯩﺸﻰ ﻣﯘﻣﻜﯩﻦ .

1980-ﻳﯩﻠﻰ ﻛﺮﻭﺭﻩﻥ ﺑﺎﻟﯩﻘﻨﯩﯔ ﯴﺳﺘﯜﻥ ﺗﻪﺭﯨﭙﯩﺪﯨﻦ ﺑﺎﻳﻘﺎﻟﻐﺎﻥ.

ﻳﯧﺸﻰ : ﺗﻪﺧﻤﯩﻨﻪﻥ 40 ﻳﺎﺷﻼﺭ ﯬﺗﺮﺍﭘﯩﺪﺍ ﺑﻮﻟﯩﺸﻰ ﻣﯘﻣﻜﯩﻦ 

ﻗﺎﻥ ﺗﯩﭙﻰ ؛ ﯮ ( O)
1992-ﻳﯩﻠﻰ ﻳﺎﭘﻮﻧﻴﯩﺪﻩ ﺑﻪﺩﻩﻥ ﻗﯘﺭﯨﻠﯩﺸﻰ ﯞﻩ ﭼﯩﺮﺍﻳﻰ ﻳﯘﻗﯩﺮﻯ ﺗﯧﺨﯩﻨﯩﻜﺎ ﯪﺭﻗﯩﻠﯩﻖ ﯬﺳﻠﯩﮕﻪ ﻛﻪﻟﺘﯜﺭﯛﺭﯛﻟﯜﭖ ،
ﺟﺎﻣﺎﯬﺗﭽﯩﻠﯩﻜﻨﻰ ﻫﻪﻳﺮﺍﻥ ﻗﺎﻟﺪﯗﺭﺩﻯ .ﭼﯜﻧﻜﻰ ﯰﻧﯩﯖﺪﻩﻙ ﮔﯜﺯﻩﻝ ﯪﻳﺎﻟﻼﺭ ﯪﺯ ﯰﭼﺮﺍﻳﺘﺘﻰ .ﻫﻪﻣﺪﻩ 
ﺩﻩﭖ ﻧﺎﻡ ﺑﯧﺮﯨﻠﺪﻯ .

 

## مەنبەلەر
قۇربان قۇداي

مەشھۇر پانتۇركىزىمچى،50-يىللاردا ئازادلىق ئارمىيە تەرىپىدىن ئېتىپ ئۆلتۈرۈلگەن.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
قالىبەگ

thumb|قالىبەگ
تۈركىيىگە قېچىپ كەتكەن قازاقلارنىڭ رەھبىرى
## مەنبەلەر
قادىر ھاجى

thumb| قادىر ھاجى
سوۋېت ئىتتىپاقى ئەۋەتكەن جاللاتلار

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر