خان (ئۇرۇش ئۇچقۇسى)

**خان** (ياكى كائان، كان، قاغان؛ تۈركچە: KAAN) تۈركىيەنىڭ بەشىنچى ئەۋلاد ئۇرۇش ئۇچقۇسىدۇر. 2025-يىلى ئىيۇن ئېيىدا ئەردوغەن 48 خان ئۇچقۇسنىڭ ھېندونزىيەگە ئېكىسپورت قىلىندىغانلىغىنى جاكارلىغان. ئەزەربەيجان، پاكىستان، ئەرەب ئەللىرى بۇ ئۇچقۇغا قىزىقماقتا. 

**TAI Kaan** تۈركىيە ئالەم قاتنىشى شىركىتى تەتقىق قىلىپ ياسىغان 5-ئەۋلاد رېئاكتىپ كۈرەشچى ئۇچقۇ تۈرى بولۇپ، 2020-يىللارنىڭ ئاخىرىدا تۈركىيەنى تۈركۈملەپ ئىشلەپچىقىرىش باسقۇچىغا ئېلىپ بارماقچى بولۇپ، كۆرۈش دەرىجىسى تۆۋەن، سېنزورنىڭ بىرىكىش، ھاۋادىن ھاۋاغا ئايلىنىش ۋە ھاۋادىن يەر يۈزىنى ئۈستۈنلۈككە ئىگە قىلىش ئىقتىدارىغا ئىگە.  2024-يىلى 2-ئاينىڭ 21-كۈنى تۇنجى قېتىم ئۇچقان، 2024-يىلى 5-ئاينىڭ 6-كۈنى ئىككىنچى قېتىم ئۇچقان. بىرىنچى باسقۇچتا، 2028-يىلىغا بارغاندا 20 ئۇچقۇ تۈركىيە ھاۋا ئارمىيەسى قورال ئامبارىغا كىرگۈزۈلۈپ، 2030-يىلىغا بارغاندا TAF ئامبىرىدىكى كونا F4 ۋە F-16 تىپلىق ئايرۇپىلاننىڭ ئورنىنى ئېلىشى مۆلچەرلەنمەكتە.

خان لايىھەسى تۈركىيەنىڭ ھەمكارلاشقۇچىسى بولغان F-35 تىپلىق ئۇچقۇ تۈرىنىڭ ھاۋادىن ھاۋاغا ئۇرۇش قىلىشتىكى ئاجىزلىقلىرىنى تۈگىتىشنى مەقسەت قىلغان. تۈركىيە روسىيەدىن S-400 ھاۋا مۇداپىئە سىستېمىسىنى سېتىۋالغاندىن كېيىن باشلانغان جازالاش مۇساپىسى F-35 تىپلىق ئۇرۇش ئۇچقۇى پىلانىدىن رەسمىي چىقىرىۋېتىلدى، «خان» تۈركىيەنىڭ بىردىنبىر 5-ئەۋلاد كۈرەشچى ئۇچقۇ تۈرى بولۇپ قالدى. 2023-يىلى 3-ئاينىڭ 18-كۈنى خانننىڭ دەسلەپكى نۇسخىسى بازارغا سېلىنىدىغانلىقىنى رەسمىي جاكارلىدى، 2023-يىلىنىڭ ئاخىرىدا تۇنجى قېتىم ئۇچىدۇ 2023-يىلى 3-ئاينىڭ 17-كۈنى كۆرگەزمە يىغىنىدا تاكسى ھەيدەش ۋە يەر يۈزىدە مەشغۇلات قىلىدىغان مودېل سىناق رەسمىي باشلاندى. 

گەرچە بۇ تۈر دەسلەپتە ئىنگلىز تىلىدا تۈركىيە كۈرەشچى ئۇچقۇ X (TF-X) دەپ ئاتالسىمۇ، كېيىن مىللى ئۇرۇش ئۇچقۇسى (MMU) دېگەن نام قوللىنىلغان. 2023-يىلى 5-ئاينىڭ 1-كۈنى ئۇ رەسمىي «خان» دەپ ئاتالغان. 

2023-يىلى 12-ئاينىڭ 27-كۈنى پىلانلانغان تۇنجى نۆۋەتچى ئۇچقۇ كېچىكتۈرۈلگەندىن كېيىن 2024-يىلى 2-ئاينىڭ 21-كۈنى تۇنجى قېتىم ئۇچۇپ، ئەنقەرە مۇرتەد ئايرودرومىدىن ئۇچتى.  تۇنجى قېتىملىق ئۇچۇش جەريانىدا، شۇ جايدا تەتقىق قىلىپ ياسىغان دەرەخ تاجىسى ۋە مەخسۇس ياسالغان سىر ئىشلىتىلگەن. 

2024-يىلى 5-ئاينىڭ 6-كۈنى ئىككىنچى قېتىم ئۇچقان «خان» ناملىق ئۇچاق بوشلۇقتا 14 مىنۇت تۇرۇپ، 10000 فۇت ئىگىزلىكتە بولۇپ، سۈرئىتى 230 ماخ. 

### تەرەققىيات
2010-يىلى 12-ئاينىڭ 15-كۈنىدىكى دۆلەت مۇداپىئە سانائىتى ئىجرائىيە كومىتېتىنىڭ يىغىنىدا، ھاۋا ئارمىيە قوماندانلىق شىتابىنىڭ 2020-يىللاردىن كېيىن دۆلەت بايلىقى بىلەن رېئاكتىپ مەشىق ۋە كۈرەشچى ئايروپىلان تەلىپىنى تەتقىق قىلىش تۈرى سۈپىتىدە بىرىنچى باسقۇچلۇق تەسەۋۋۇر لايىھەسى توغرىسىدا توختام سۆھبىتىنى باشلاش قارار قىلىندى. 
2011-يىلىغىچە، راداردا تۆۋەن كۆرۈش ئىقتىدارى تۆۋەن بولغان ئايروپىلان گەۋدىسى لايىھەسى 5-ئەۋلاد ئۇرۇش ئايروپىلانى تۈرىدىكى ئاۋىئونىك ۋە رادار دولقۇنى پەسەيتىش خۇسۇسىيىتىگە ئىگە بىرىكمە ماتېرىياللاردىن ياسالغان TF-X ئۇقۇم لايىھەلەش باسقۇچى TAI تەرىپىدىن باشلانغان بولۇپ، ئۇقۇم لايىھەلەش تەتقىقاتى 2013-يىلى 9-ئاينىڭ 29-كۈنى تاماملانغان. 

رېئاكتىپ مەشىق ئايروپىلانى ۋە كۈرەشچى ئايروپىلانغا ئېھتىياجلىق؛

* ھاۋا ئارمىيە قوماندانلىق شىتابىنىڭ ئۇرۇش تەلىپىنى بېكىتىش ،
* تەلەپلەرنى تەھلىل قىلىش ۋە ئۇنى قاندۇرۇش
* ئايرۇپىلان ۋە ئۇنىڭ سىستېمىسىنىڭ ئۇقۇم لايىھەسى ،
* دۆلەتنىڭ پۇرسىتى ۋە ئىقتىدارى بىلەن يولغا قويۇش مۇمكىنچىلىكىنى تەكشۈرۈش ھەمدە
* خەلقئارا ھەمكارلىق ئەندىزىسى

ماۋزۇلاردا تەتقىق قىلىنغان. 

### ئالبۇم

ھۆججەت:Maquette TF-X Le Bourget 2019 2.jpg|خان ئۇچقۇ
ھۆججەت:TAI TF-X(MMU)Mockup Teknofest2021 (4).jpg|خان ئۇچقۇ ۋە قورال-جابدۇقلىرى بىلەن
ھۆججەت:TAI TF-X(MMU)Mockup Teknofest2021 (3).jpg|خان كۈرەشچى ئۇچقۇ
ھۆججەت:TF-X TAI Le Bourget 2019.jpg|خان ئۇچقۇ قانىتى
ھۆججەت:TAI TF-X.jpg|تېكنوفەستىكى خان ئۇچقۇسى
ھۆججەت:TAI TF-X(MMU)Mockup Teknofest2019 (2).jpg|خان ئۇچقۇسنىڭ پارامىتېرلىرى
ھۆججەت:Maquette TF-X Le Bourget 2019.jpg|خان ئۇچقۇسى
ھۆججەت:Scale model of TAI Kaan.jpg|خان ئۇچقۇسى كىچىك مودېلى