open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ئابدۇجېلىل داموللا ھاجى

مەرىپەتپەرۋەر، تەرەققىيپەرۋەر شائىر ئابدۇجېلىل داموللا ھاجىم 1896 - يىلى خوتەننىڭ گۇما ناھىيسىدە تونۇلغان ئۆلىما ئابدۇللا مۇپتى ھاجىم ئائىلىسىدە دۇنياغا كەلگەن. (شائىرنىڭ ھاياتى ۋە ئىجادىنى يورۇتۇپ بېرىشتە،«بۇلاق» ژۇرنىلىنىڭ 1989 - يىللىق 1 - سانىغا بېسىلغان شائىرنىڭ شېئىرىي مەكتۇپلىرىنى نەشىرگە تەييارلىغان ئابدۇلھېكىم مەھدۇم ھاجى تەرىپىدىن يېزىلغان «نەشىرگە تەييارلىغۇچىدىن» سۆزى ئاساس قىلىندى.)
ئۇ 16 ياشقا كىرگەن مەزگىلىدە شائىر مەۋلانا ھۈسەيىنخان تەجەللىنىڭ بايقىشى ۋە تەكلىپى بىلەن ئۇنىڭغا شاگىرت بولغان ھەمدە تەجەللى بىلەن بىللە گۇمىدىن قاغىلىققا كەلگەن. ياش ئابدۇجېلىل تەجەللىنىڭ كۆڭۈل قويۇپ تەربىيىلىشى، شۇنداقلا، ئۆزىنىڭ ئۆتكۈر زېھنى ۋە زور تىرىشچانلىقى نەتىجىسىدە ھەر خىل ئىلىملەرنى پۇختا ئىگىلەپ، ئىستېدات ۋە قابىلىيەت جەھەتتە تېز ئۆسكەن. ئۈچ يىللىق تەربىيىدىن كېيىن شائىر تەجەللى ئۇنى ئۆزىنىڭ ئەڭ يېقىن بۇرادىرى ئابدۇقادىر داموللام ھوزۇرىغا - قەشقەرگە ئەۋەتكەن. ئابدۇقادىر داموللام تەجەلىنىڭ ھاۋالىسى بويىچە جېلىلنى سەمىمىي قوبۇل قىلىپ، كۆڭۈل قويۇپ تەربىيلىگەن.
ئابدۇجېلىل قەشقەردە ئوقوۋاتقان مەزگىلىدە يەنە شۇ مەزگىلدىكى تونۇلغان بىلىم ئىگىلىرى قولىدىن ئەتراپلىق بىلىم ئالغان. ھىجىرىيىنىڭ 1338 - يىلى (مىلادىيە 1920 - 1930 - يىللار) ئۇ ئوقوتۇش پۈتتۈرۈپ، «داموللا» دېگەن يۇقىرى ئۇنۋانغا ئېرىشكەن.
ئابدۇخېلىل داموللام ئوقوش پۈتتۈرگەندىن كېيىن گۇمىغا قايتىپ كېلىپ، تالىپلارغا ئىلىم ئۆگىتىش. خەلق ئارىسىغا ئىلىم - مەرىپەت تارقىتىش بىلەن مەشغۇل بولغان. نادانلىق، خۇراپاتىلىق، مۇتەئەسسىپلىك، زالىملىقتەك ئىللەتلەرگە قارشى نەزەرۋىيىۋى ۋە ئەمەلىي كۈرەشلەردە بولغان.
1934 - يىلى ئابدۇجېلىل داموللا ھەج قىلىش ئۈچۈن سەپەرگە چىقىپ، ھىندىستان ۋە ئەرەبىستان قاتارلىق جايلاردا زىيارەتتە بولغان. ئۇ يەرلەردە كۆپلىگەن ئەدىبلەر ۋە ئىلىم ئەھىلىلىرى بىلەن تونۇشقان. ئۇلار بىلەن مۇشائىرىلەر يېزىشقان، ئىلمىي سۆھبەتلەردە بولغان.
ئابدۇجېلىل داموللا ھاجىم 1937 - يىلى ھەرەم سەپىرىدىن قايتىپ كەلگەن ۋە شۇ يىلى شىڭ شىسەي پۈتۈن شىنجاڭ بويىچە يۈرگۈزگەن باستۇرۇش، تېررورلۇقنىڭ قۇربانى بولۇپ كەتكەن.
ئابدۇجېلىل داموللا ھاجىم شەخسىي غەرەزلەردىن خالىي، ئومۇمىڭ غېمىنى يەيدىغان، ئاجىز - مىسكىنلەرگە ياردەم بېرىشنى ئۆزىنىڭ بۇرچى دەپ بىلىدىغان، ساپ نىيەتلىك تەرەققىيپەرۋەر دىنىي ئۆلىما ھەمدە يېتىلگەن شائىر ئىدى. ئۇ ئۆز ئانا تىلى ۋە ئەرەب - پارس تىلىرىدا، ئوخشىمىغان شېئىرىي شەكىللەردە بىر قاتار سالامنامە، تەشەككۈرنامىلەرنى؛ مۇشائىرە، بېغىشلىما، قىتئەلەر، شۇنداقلا لىرىك شېئىرلارنى يازغان بولسىمۇ، ئۇلارنىڭ كۆپ قىسمى يوقىلىپ كەتكەن. ئۇنىڭ ھازىرغىچە ساقلىنىپ قالغان، ئۇيغۇر تىلىدا يېزىلغان ئون پارچە شېئىرىي مەكتۇپىنى ئابدۇلھېكىم مەھدۇم ھاجى نەشىرگە تەييارلاپ «بۇلاق» ژۇرنىلىنىڭ 1989 - يىللىق 1 - سانىدا ئېلان قىلدى. ئابدۇلھېكىم مەخدۇم ھاجى يەنە شائىرنىڭ ئەرەب تىلىدا يازغان بىر قىسىم قەسىدە ۋە سالامناملىرىنىمۇ نەشىرگە تەييارلىدى.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
تۈر:ئۇيغۇرلار
ئابدۇدائىم

تۈر:ئۇيغۇر كىشى ئىسىملىرى 

تۈر:ئەرلەرگە خاس ئىسىم

تۈر:ئەرەبچە

ئابدىدايىم، دايىم

دائىملىق ئاللاھنىڭ بەندىسى
ئابدۇراخمان ئەپەندى

تۈر:ئۇيغۇرلار 

ئابدۇراخمان ئەپەندى (تولۇق ئىسمى ئابدۇراخمان مۇھەممەت رەھىمى) 1880 - يىللار ئەتراپىدا قەشقەر شەھىرىنىڭ ئۆستەڭ بويى تۇماقچى مەھەللىسىدە تۇغۇلىدۇ. سەككىز ئايلىق ۋاقتىدىلا ئانىسى ئەزىزخان ئۇنى ئاتۇشقا ئېلىپ كېتىدۇ. ئۇ ئاتۇش سۇنتاغدا دىنىي مەكتەپتە 12 ياشقىچە، كېيىن ئىككى يىل قارىيلىقتا ئوقۇيدۇ. شۇ كۈنلەردە قەشقەردە تۇرغۇچى شېرىپبەگ دېگەن تاغىسى تەرىپىدىن قەشقەرگە ئېلىپ كېتىلىپ، قەشقەردە خەنزۇ مەكتەپكە كىرىپ ئوقۇيدۇ. بۇ مەكتەپنى پۈتتۈرگەندىن كېيىن قەشقەرنىڭ ئوپال يېزىسىغا بەگ بولىدۇ. شۇ كۈنلەردە ئائىلە ماجىراسى بىلەن تاغىسى شېرىپبەگ ئۇنى قاتتىق ئۇرىدۇ ۋە ئۇ ئاتۇشقا قايتىپ كېتىدۇ. 

كېيىن ئاتۇشتىكى ئاتىسى رەھىم چوڭنىڭ ئاكىسى موللانىياز ھاجىم ئۇنى قاراقولغا (ھازىرقى قىرغىزىستاننىڭ ئىسسىقكۆل ۋىلايىتى) گە يولغا سېلىپ قويىدۇ. ئۇ داۋالىنىپ سالامەتلىكى بىر ئاز ياخشىلانغاندىن كېيىن 1919 - يىلى تاش كەنتتىكى چەت ئەل مۇھاجىرلار كومىتېتى قارمىقىدىكى ئۇيغۇرلار ئىتتىپاقىغا ئەزا بولىدۇ. 1931 - يىلى قۇمۇل دېھقانلار قوزغىلىڭى باشلىنىپ جەنۇبىي شىنجاڭغا كېڭەيگەندە سوۋېت ئىتتىپاقى ئۆزبېكىستان ھۆكۈمىتى ئابدۇراخمان ئەپەندىنى يۇنۇس بەگ (يۈۋىنلىن) بىلەن بىللە قەشقەرگە بېرىپ قەشقەر ۋالىيسى ماشاۋۋۇ (مادوتەي) نى ئۇرۇشسىز قورال تاپشۇرۇشقا ماقۇل كەلتۈرۈشكە ئەۋەتىدۇ. بۇ كىشى مادوتەينىڭ ھىمايىسىگە ئېرىشىدۇ ۋە ئاتۇشلۇق رىشتەم مادوتەينىڭ قول ئاستىدىكى قىرغىز ئوسمان ئەلىنى ھەرىكەتلەندۈرۈپ ئۈچ تۇەن ئەسكەر تەشكىل قىلىپ، ئوسمان ئەلنىڭ قولى بىلەن ماشاۋۋۇنى تەسلىم قىلىدۇ. بۇ چاغدا ئابدۇراخمان ئەپەندى كەلگەن يېرىدىن خوجىنىياز ھاجىم مەسلىھەتچى بولۇش بۇيرۇقىنى تاپشۇرۋالىدۇ ۋە ئۇنىڭ ئىشەنچىسىگە ئېرىشىدۇ. 

1934 - يىلى قەشقەرگە بېرىپ بىر مەزگىل مامۇت مۇھىتىنىڭ يېنىدا ئىشلەپ، قەشقەردە ئۇيغۇر ئۇيۇشما قۇرۇق ئىشىنى باشقۇرىدۇ. كېيىن ھۆكۈمەت تەرىپىدىن ئۈرۈمچىگە چاقىرتىلىدۇ ۋە قەشقەردىن بىللە كەلگەن كېرەمخان ئەيسازادە ۋە لۈكچۈنلۈك تاھىر بەگ قاتارلىقلار بىلەن بىرلىشىپ، ئۈرۈمچىدە مەركىزى مەدەنىي ئاقارتىش ئۇيۇشمىسى قۇرىدۇ. ئابدۇراخمان ئەپەندى شۇ مەزگىلدە سوۋېت ئىتتىپاقىغا ئوقۇغۇچى چىقىرىش ئىشىنى ئىشلەيدۇ. مەدەنىيەت، مائارىپ، ئەدەبىيات - سەنئەت ئىشلىرىنى تەشكىللەشكە يېتەكچىلىك قىلىدۇ. كېيىن ئابدۇراخمان ئەپەندى مالىيە نازارىتىنىڭ مۇئاۋىن نازىرى قىلىپ بەلگىلىنىدۇ. شۇنىڭدىن باشلاپ ئابدۇراخمان ئەپەندى ئۈرۈمچىدە ئابدۇراخمان يېڭى شىنجاڭ قۇرۇش خىزمىتىنىڭ مەسلىھەتچىسى بولىدۇ. خوجىنىياز ھاجىم مۇئاۋىن رەئىس بولغاندىن كېيىن خوجىنىياز ھاجىمغا مەسلىھەتچى بولىدۇ. خوجىنىياز ھاجىم قولغا ئېلىنىپ ئۇزاق ئۆتمەي بۇ ئادەممۇ غايىب بولىدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
بيورنىشتىيىن بيورنسون

تۈر:1903-يىلى نوبېل مۇكاپاتى

1903- يىل
بيورنىشتىيىن بيورنسون (1832- 1910)، درامماتورگ، شائىر، يازغۇچى
نورۋىگىيە
«ئىنسان ئاجىز كېلىدۇ»

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
فىرىدىرىخ مىستىرال

1904- يىل
فىرىدىرىخ مىستىرال (1830- 1914)، شائىر
فىرانسىيە
«مىرىيو»

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
تۈر:1904-يىلى نوبېل مۇكاپاتى
لىمون

thumb
روسچە؛ گرېكچە

بوتانىكا

سۇزاپ ئائىلىسىدىكى دائىم يېشىل تۇرىدىغان كىچىك دەرەى. مېۋە گۆشىنىڭ تەمى ناھايىتى ئاچچىق - چۈچۈك بولۇپ ئىچىملىك ياساشقا بولىدۇ. مېۋە شۆپۈكى سېرىق. ئۇنىڭدىن لىمون يېغى ئاجرىتىپ ئېلىشقا بولىدۇ.

شۇ خىل ئۆسۈملۈكنىڭ مېۋىسى.
## مەنبەلەر

تۈر:ئۆسۈملۈك
تۈر:مېۋە
شىراز

شىراز بۇلسا ئىران فارس ۋىلايىتى ۋە شىراز ناھىيىسى دىكىبىخاھار 2011 نوپۇس بار،لاھەينىڭ 1,700,677 نوپۇسىبار، خىمالىكاڭ لىك 29.6°، خارىكى ئۇزۇنلۇك 52.5°.
## مەنبەلەر

تۈر:فارس ۋىلايىتى شەھىرلارى
تيودور مومسېن

1902-يىل
تيودور مومسېن (1817- 1903)، تارىخشۇناس
گېرمانىيە
«رىم تارىخى»
## مەنبەلەر

تۈر:1902-يىلى نوبېل مۇكاپاتى
ئابدۇراززاق

ئابدىراززاق، راززاق، رازاق

رىزقى بەرگۈچى ئاللانىڭ بەندىسى
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر كىشى ئىسىملىرى
تۈر:ئەرلەرگە خاس ئىسىم
تۈر:ئەرەبچە
ئابدۇرازى

ئابدىرازى، رازى

رازى بولغۇچىنىڭ قۇلى
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر كىشى ئىسىملىرى
تۈر:ئەرلەرگە خاس ئىسىم
تۈر:ئەرەبچە
ئابدۇرەئۇپ پولات

يازغۇچى، تىلشۇناس ئابدۇرەئۇپ پولات 1950 - يىل 11 - ئايدا قەشقەر شەھىرىنىڭ يۇمىلاقشەھەر كۆلبېشى مەھەللىسىدە ئوقۇتقۇچى ئائىلىسىدە تۇغۇلغان، باشلانغۇچ - ئوتتۇرا مەكتەپلەرنى قەشقەر شەھىرىدە ئوقۇپ تاماملاپ، 1970 - يىلى مەركىزىي مىللەتلەر ئىنىستىتۇتى (ھازىرقى مەركىزىي مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتى) غا ئوقۇشقا بارغان، 1975 - يىلى ئوقۇش پۈتتۈرۈپ مەكتەپنىڭ ئۆزىگە ئوقۇتقۇچىلىققا ئېلىپ قېلىنغان، 8197 - يىلدىن 1986 - يىلغىچە بېيجىڭ چەت ئەل تىللىرى ئىنىستىتۇتىدا ئەرەب تىلى ئۆگەنگەن ۋە ئىراقنىڭ باغداد، كەربالا شەھەرلىرىدە ئەرەب تىلىدىن پراكتىكا قىلغان. ئابدۇرەئۇپ پولات 1986 - يىلدىن 1988 - يىلغىچە بېيجىڭ ئۇنىۋېرسىتېتىدا پارس تىلى ئۆگەنگەن. ئۇ ھازىر مەركىزىي مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتىدا پارس تىلى ئۆگەنگەن. ئۇ، ھازىر مەركىزىي مىللەتلەر ئۇنىۋېرسىتېتى تۈركىي تىللار كافېدىراسىنىڭ مۇدىرى، جۇڭگو ئۇيغۇرشۇناسلىق تەتقىقات ئورنىنىڭ ئاساسلىق مەسئۇللىرىدىن بىرى، دوتسېنت بولۇپ ئىشلەۋاتىدۇ. 

ئابدۇرەئۇپ پولات ئەدەبىيات ساھەسىگە 1976 - يىلى  ژۇرنلىدا ئېلان قىلىنغان  ناملىق شېئىرى بىلەن كىرىپ كەلگەن. ئۇ، شۇنىڭدىن تارتىپ شېئىر ئىجادىيىتى، ئاساسەن ھېكايە ئىجادىيىتى، تىل - ئەدەبىيات تەتقىقاتى، ئەدەبىي تەرجىمە ئىشلىرى بىلەن شۇغۇللىنىپ، كۆرۈنەرلىك نەتىجىلەرگە ئېرىشكەن. ئابدۇرەئۇپ پولات ھازىرغىچە، ، ، ،  قاتارلىق بىر تۈركۈم ھېكايىلارنى؛ ،  قاتارلىق ماقالىلەرنى يېزىپ ئېلان قىلدۇرغان. بۇلاردىن باشقا، ئۇ يەنە ئەلىشىر ناۋائىينىڭ  دېگەن ئەسىرىنى نەشرگە تەييارلىغان. ئابدۇرەئۇپ پولات يەنە ئەدەبىي تەرجىمە ئىشلىرى بىلەنمۇ شۇغۇللىنىپ، ،  قاتارلىق ئەسەرلەرنى ئەرەب تىلىدىن تەرجىمە قىلغان. 

ئابدۇرەئۇپ پولاتنىڭ ھازىرغىچە نەشر قىلىنغان ئەسەرلىرىدىن  (خەمىت تۆمۈر بىلەن بىللە، 1986 - يىل، قەشقەر ئۇيغۇر نەشرىياتى) ناملىق ئىلمىي ئەسىرى،  (1989 - يىل، مىللەتلەر نەشرىياتى) ناملىق ھېكايىلار توپلىمى،  (1993 - يىل مىللەتلەت نەشرىياتى)،  (1995 - يىل، قەشقەر ئۇيغۇر نەشرىياتى) ناملىق ئىلمىي ئەسەرلىرى قاتارلىقلار بار. 

ئابدۇرەئۇپ پولات ھازىر شىنجاڭ يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
مۇھەممەترەھىم كېرىمى

تۈر:ئۇيغۇرلار
مۇھەممەترەھىم كېرىمى شىنجاڭدا پېشقەدەم ئەدەبىي تەرجىمانلارنىڭ بىرى، ئۇ 1928- يىلى 10- ئايدا قەشقەر شەھرىدە تۇغۇلغان. قەشقەردە ئوتتۇرا مەكتەپنى تاماملاپ، ئۈرۈمچى ۋە بېيجىڭدا كادىرلار كۇرسلىرىدا ئوقۇغان. 1950- يىلىدىن تارتىپ قەشقەر جامائەت خەۋپسىزلىك ئىدارىسى، سابىق ئۆلكىلىك جامائەت خەۋپسىزلىك كادىرلار مەكتىپى، جۇڭگو ئىسلام جەمئىيىتى، «جۇڭگو مۇسۇلمانلىرى» ژۇرنىلى قاتارلىق ئورۇنلاردا ئىشلىگەن. 1961- يىلى شىنجاڭ خەلق نەشرىياتىغا يۆتكىلىپ كەلگەن.

ئۇ ھازىرغا قەدەر «ماركس، ئېنگىلىس، لېنىن، سىتالىن ئەسەرلىرىنى تونۇشتۇرۇش»، «4- ماي دەۋرىدىكى يېڭى ئەدەبىيات» قاتارلىق سىياسىي نەزەرىيەگە ئائىت كىتابلارنى، «ھولمىسنىڭ دېلو رازۋېد قىلىشى»، «ئاللاھنىڭ زېمىنى» قاتارلىق رومانلارنى ۋە يىگىرمە نەچچە پارچە ھېكايە، پوۋېست تەرجىمە قىلغان. «يۇنان ئەپسانىلىرى ۋە رىۋايەتلىرى»، «گراف مۇنتې- كرستوف»، «دېڭىز سەرگەردانى روبىنزون كرۇزو»، «گپرىيو بوۋاي»، «ئۇلۇغبەگە خەزىنىسى»، «ئانا»، «چامباشچىلار جاسارىتى»، «باھادىر شاھ لى زىچىڭ(2- قىسىم 3- كىتاب)»، «شياڭزى تۆگە» قاتارلىق رومانلارنىڭ ۋە «بۇلۇتلار خوجىسى»، «يەنئەن ئۇرۇقى»، «شېلىسپىر دراممىلىرىنىڭ ھېكايىلىرى»، «شياڭياڭ ھويلىسى ھەققىدە ھېكايە»، «لياۋ جەي رىۋايەتلىرىدىن تاللانما»، «ئونىنچى ئوق ئىزى»، «ئاز سانلىق مىللەت ئاقىللىرىنىڭ لەتىپىلىرى» قاتارلىق كىتابلارنىڭ تەھرىرلىكىنى ئىشلىگەن. ئۇ يەنە چوڭ تىپتىكى ئەدەبىي تەرجىمە ژۇرنىلى بولغان «دۇنيا ئەدەبىياتى» نى تەسىس قىلغۇچىلارنىڭ بىرى بولۇپ، بىر مەزگىل مەزكۇر ژۇرنالنىڭ مەسئۇلى بولۇپ ئىشلىگەن. ئۇنىڭدىن باشقا يەنە بىر مەزگىل شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى ئۇيغۇر ئەدەبىي تەرجىمە ئىشخانىسىنىڭ مەسئۇلى بولۇپ ئىشلىگەن. ئۇنىڭ نەشرىياتتىكى كۆپ ۋاقتى ئەدەبىي تەرجىمە ئەسەرلىرىنىڭ مەسئۇل تەھرىرلىك ۋەزىپىسىنى قىلىش بىلەن ئۆتكەن.

ئۇنىڭ «يەنىلا شۇ كۈز» دېگەن تەرجىمىسى جۇڭگو يازغۇچىلار جەمئىيىتى شىنجاڭ شۆبىسىنىڭ 82-، 89- يىللىق مۇنەۋۋەر تەرجىمە ئەسەرلىرىنى باھالاشتا بىرىنچى دەرىجىلىك مۇكاپاتقا ئېرىشكەن. ئۇ 1983- يىلى ئاپتونوم رايونلۇق ئۇنۋان باھالاش ھەيئىتى تەرىپىدىن كاندىدات ئالىي تەرجىمان بولۇپ باھالانغان. ھازىر جۇڭگو يازغۇچىلار جەمئىيىتى شىنجاڭ شۆبىسىنىڭ ئەزاسى، شىنجاڭ تەرجىمانلار جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى.

مەنبە: «دۇنيا ئەدەبىياتى» ژۇرنىلى 1991- يىللىق 4- سان
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
ئابلىكىم تۇردى

**ئابلىكىم تۇردى** _ ئۇيغۇر  تەرجىمان شائىر.

## ھاياتى
ئىقتىدارلىق ئەدەبىي تەرجىمان، كاندىدات ئالىي مۇھەررىر، كۆزگە كۆرۈنگەن شائىر ئابلىكىم تۇردى 1936- يىلى ئىيۇلدا ئاتۇش ناھىيىسىنىڭ مەشھەد يېزىسىدا بىر ئوقۇمۇشلۇق ئائىلىدە دۇنياغا كەلگەن. 1950- يىلى مارتقىچە ئۇچتۇرپاندا دىنىي مەكتەپتە ۋە باشلانغۇچ، ئوتتۇرا مەكتەپلەردە ئوقۇغان؛ كېيىن ئاقسۇ ۋىلايەتلىك تەرجىمانلارنى يېتىشتۈرۈش مەكتىپىدە، غۇلجا شەھەرلىك رۇسچە- خەنزۇچە تىل كەچ كۇرسىدا بىلىم ئاشۇرغان. ئابلىكىم تۇردى 1950- يىلى ئۇچتۇرپاندا خىزمەتكە قاتناشقان. شۇنىڭدىن كېيىن ئۇچتۇرپان ناھىيىلىك ياشلار ئىتتىپاقى كومېتېتى ۋە ئىلى ئوبلاستلىق ياشلار ئىتتىپاقى كومېتېتدا، 1957- يىلىدىن باشلاپ ئاپتونوم رايونلۇق ئىتتىپاق كومېتېتىنىڭ «شىنجاڭ ياشلىرى گېزىتى»، «شىنجاڭ ياشلىرى» ژۇرنىلى تەھرىر بۆلۈملىرىدە مۇھەررىر، تەرجىمان بولۇپ ئىشلىگەن. 1983- يىلىدىن ئېتىبارەن شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى ئۇيغۇر تەھرىر بۆلۈمىدە مۇھەررىر بولۇپ ئىشلەپ كەلمەكتە.

## ئىجادىيتى
ئابلىكىم تۇردى 1956- يىلىلا ئەدەبىي تەرجىمىگە كىرىشكەن بولۇپ، ئىلگىرى- ئاخىر بولۇپ «لى داجاۋ»، «سادا»، «ليۇ خۇلەن» قاتارلىق 5 داستان، 300 پارچىدىن ئارتۇق جۇڭگو- چەتئەل شېئىرلىرىنى، «كۆكۈيۈن سەرگەردانلىقتا»، «يەتتە مىنۇتلۇق كېچە»، «غەلىتە ئىنسان»، «ئاخىرقى ۋەسىيەت» قاتارلىق رومانلارنى؛ «شاھ بولۇش كويىدا يۈرگەن ئادەم» قاتارلىق بىر نەچچە پوۋېستنى؛ «ئېغىر مىنۇتلاردا قاتارلىق 20 پارچىدىن ئارتۇق ھېكايىنى؛ «قار- مۇز ئۈستىدە كۈرەش» قاتارلىق ئۈچ پارچە ئوچېرىك توپلىمى؛ «ياشلىقىڭىزنى قەدىرلەڭ» قاتارلىق ئىلمىي تەربىيىۋى كىتاب- ماقالىلەرنى ۋە «جەنۇبىي ئاسىيا چۆچەكلىرى» قاتارلىق خەلق ئېغىز ئەدەبىياتىغا دائىر توپلاملارنى تەرجىمە قىلغان.

«قىساسكار»، «پارس مەكتۇپلىرى»، «ئاللاھنىڭ زېمىنى»، «ئانا تۇپراق»، «بېشى يوق چەۋەنداز»، «غەسسان قىزى»، «ئالپامىش»، «شائىرنىڭ ئۆلۈمى»، «مەڭگۈلۈك قانۇنىيەت»، «مەشھۇر زاتلارنىڭ تىلغا ئېلىنمىغان ھېكايىلىرى»، «ئاجايىپ قاچقۇن»، «لياچ جەي رىۋايەتلىرى»، «ھارام»، «ياش ۋېرتىرنىڭ دەردى»، «خەلق ئەدەبىياتى ھەققىدە ئومۇمىي بايان»، «ئاي غۇۋا، قۇشلار بىناۋا»، «بىيۇگ ژارگال»، «سىقىلغان يۈرەك»، «چىڭ سۇلالىسىنىڭ ئاخىرقى دەۋرىدىكى تۆت چوڭ غەلىتە دېلو»، «دۇفۇ شېئىرلىرى»، «مۇقام تۆھپىكارلىرى»، «جىنايەت ۋە نەپرەت»، «نىقاب» قاتارلىق 60 پارچىدىن ئارتۇق رومان، پوۋېست، چۆچەك، رىۋايەتلەر توپلىمىنى تەھرىرلىگەن.

ئابلىكىم تۇردى ياش چاغلىرىدىن تارتىپلا ئەدەبىياتقا ئىشتىياق باغلاپ 1951- يىلى «لۇتپۇللا ئاكا» دېگەن شېئىرى بىلەن ئەدەبىي ئىجادىيەتكە كىرىشىپ، ھازىرغىچە ئاپتونوم رايونىمىزدىكى مەتبۇئاتلاردا 500 پارچىدىن ئارتۇق شېئىر ئېلان قىلىنغان ۋە «بىر كۇپلېتلىق شېئىرلار» ناملىق توپلىمىنى نەشر قىلدۇرغان.

ئابلىكىم تۇردىنىڭ «ئەدەبىيات ۋە مۇناسىۋەت» ناملىق تەرجىمە ئەسىرى، «بىر كۇپلېتلىق شېئىرلار» ناملىق بىر گورۇپپا شېئىرى، «چىرىتىس» ناملىق تەھرىرلىكىنى ئىشلىگەن ئەسىرى ئاپتونوم رايون بويىچە مۇكاپاتقا ئېرىشكەن.
ئۇ ھازىر ئاپتونوم رايونلۇق يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى، جۇڭگو ئاز سانلىق مىللەت يازغۇچىلىرى ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى، ئاپتونۇم رايونلۇق خەلق جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
تۈر:ئۇيغۇرلار
‏تۈر:تەرجىمان
تۈر: ئۇيغۇر ھازىرقى زامان شائىرلىرى
ئابدۇرەھمان مۇئاۋىيە

(731 - 788) كېيىنكى ئۇمەييە سۇلالىىنى قۇرغان ئادەم، ئىسپانىيىدىكى كوردوۋانىڭ ئەمىرى. ئومەييە سۇلالىسى يوقىتىلغاندىن كېيىن، ئابباسىيلارنىڭ ئۇمەييە خانلىق جەمەتىدىكىلەرنى قىرغىن قىلىشىدىن قېچىپ، پەلەستىن، شىمالىي ئافرىقا قاتارلىق جايلاردا مۇساپىر بولۇپ يۈرگەن. بەش يىلدىن كېيىن، سېۋتا (ھازىرقى ماراكەشكە تەۋە) غا بېرىپ، نەفزە قەبىلىسىدە تۇرغان. كېيىن ئىسپانىيىگە بارغان. 756 - يىلى ئىسپانىيە ھاكىمىيىتىنى قولغا ئېلىپ، كېيىنكى ئۇمەۋىيە سۇلالىسىنى قۇرغان. (بۇ سۇلالە دەسلەپ كوردوۋا ۋالىسى رايونى دەپ ئاتالدى. ئابدۇ رەھمان Ⅲ دەۋرىدە رەسمىي خەلىپە دۆلىتى دەپ ئاتالدى). ئابدۇرەھمان ۋاپا بولۇشتىن ئىككى يىل بۇرۇن ھەرام مەسچىتىگە ئوخشاش كاتتا كوردوۋا جامەسىنى سالدۇرغان.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئىسلام ئاتالغۇلىرى
ئابدۇرەھىم ھاپىز

تۆمۈرىيىلەر سۇلالىسى دەۋرىدە ئەلىشىر نەۋائىغىچە بولغان مەزگىلدە ياشاپ ئىجادىيەت بىلەن شۇغۇللانغان، ئۆزىنىڭ چاغاتاي تىلىدا ياراتقان ئۆلمەس ئەسەرلىرى بىلەن ئەينى دەۋر ئەدەبىيات تارىخىدا ئۆچمەس ئىز قالدۇرۇپ كەتكەن ئەدىبلەرنىڭ بىرى _ شائىر ئابدۇرەھىم ھاپىز (ھاپىز خارەزمى) دۇر.

شائىر ئابدۇرەھىم ھاپىزنىڭ «دىۋان ھاپىز تۈركىي» ناملىق زور ھەجىمدىكى لىرىك شېئىرلار توپلىمى ھىندىستاننىڭ ھەيدەر ئاباد شەھىرىدىكى «سەلار جەڭ مۇزېيى» دا 4298 - نومۇر بىلەن ساقلانغان. مۇزېي خادىملىرى بۇ ئەسەرنى مەشھۇر فارس شائىرى خوجا ھاپىز شىرازى (1320 - 1389) شېئىرلىرىنىڭ تۈركچە تەرجىمىسى دەپ تونۇپ كەلگەچكە، مەزكۇر ئەسەر يېقىنقى يىللارغىچە جامائەتچىلىككە مەلۇم بولمىغان. 1975 - يىلى 18 - مايدا ئۆزبېك ئالىملىرى _ فىلولوگىيە پەنلىرىنىڭ دوكتورى، پرافېسسور خەمىت سۇلايمانوۋ ۋە ئۇنىڭ ھەمراھلىرىنىڭ بايقىشى بىلەن مەزكۇر ئەسەر ئەدەبىياتشۇناسلىقىمىزغا مەلۇم بولدى.

«دىۋان ھاپىز تۈركىي» ناملىق مەزكۇر قول يازما ئەسەر 14 - 15 - ئەسىرلەردە كۆچۈرۈلگەن بولۇپ، ئۇ 1502 غەزەل، بىر مۇخەممەس، ئىككى مۇستەھزاد، تۆت تەركىبەند، ئۈچ تەرجىبەند، 31 قىتئە، 11 رۇبائىدىن تەشكىل تاپقان.

ئابدۇرەھىم ھاپىز دىۋانىدىكى شېئىرلار ئەمىر تۆمۈرنىڭ 1379 - يىلى خارەزىمى قولغا كىرگۈزۈشىدىن تاكى 1435 - يىلى سۇلتان ئىبراھىمنىڭ ۋاپاتىغىچە بولغان مەزگىلنى ئۆزىگە تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈش قىلغان بولۇپ، بۇ شائىر ئابدۇرەھىم ھاپىزنىڭ 14 - ئەسىرنىڭ كېيىنكى يېرىمىدىن 15 - ئەسىرنىڭ ئالدىنقى يېرىمىغىچە بولغان مەزگىلدە ياشاپ ئىجاد قىلغانلىقىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ.

«دىۋان ھاپىز تۈركىي» نىڭ مەزمۇنىدىن يەنە شائىرنىڭ خارەزمىلىك ئىكەنلىكىنى، ئاخىرقى ئۆمرى شىرازدا ئۆتكەنلىكىنى بىلىش مۇمكىن. ئۇنىڭ شېئىرلىرىدا بۇخارا، سەمەرقەند، خوجەند ۋە باشقا ئوتتۇرا ئاسىيا شەھەرلىرىنىڭ نامىمۇ تىلغا ئېلىنىدۇ، لېكىن، ئۇنىڭ بۇ شەھەرلەردە تۇرغان - تۇرمىغانلىقى نامەلۇم.

ئۇ ئۆزى ھەققىدە توختالغان غەزەللىرىنىڭ بىرىدە:

«خاس ئۆز قولنىغە لۇتف ئېتىپ رەھىم قىلسە يار، 

مۇجلىس قەدىمىي قۇل ئاڭا ئابدۇرەھىم ئېرۇر.»

دەپ يېزىپ، ئۆز ئىسمىنىڭ ئابدۇرەھىم ئىكەنلىكىنى بىلدۈرگەن. ئابدۇرەھىم ھاپىزنىڭ «دىۋان ھاپىز تۈركىي» ناملىق ئەسىرى لىرىك شېئىرىيەت بويىچە شۇ دەۋردىن يېتىپ كەلگەن يىرىك يادىكارلىق بولۇپ، شائىر ئابدۇرەھىم ھاپىز ئۆزىنى خوجاھاپىز شىرازى ئىدىيىلىرى ۋە لىرىكا ماھارىتىنىڭ ۋارىسى ئورنىدا قويۇپ، خوجاھاپىز شىرازى شېئىرىيىتىنى تۇنجى قېتىم تۈركىي تىللىق خەلقلەرگە تونۇشتۇرغان ۋە تۈركىي تىللىق خەلقلەر شېئىرىيىتىدە «ھاپىز تۈركىي» ئۇسلۇبىنى يارىتىشنى مەقسەت قىلغان.

ئابدۇرەھىم ھاپىز شېئىرلىرىنىڭ مەزمۇنى ۋە ئۇسلۇبى خىلمۇ خىل ھەم رەڭدار بولۇپ، ئىدىيە جەھەتتىن ئۇ خوجا ھاپىز شىرازى ئەسەرلىرىدە ئىپادىلەنگەن تەسەۋۋۇپ ئېقىمىنىڭ باھائىددىن نەقىشبەندىي تەرىپىدىن ئىلگىرى سۈرۈلگەن فانتېئىزملىق قاراشلارغا، يەنى، ئىشقى ھەقىقىي (ئىلاھىي ئىشق) قا ئېرىشىش ئۈچۈن ئالدى بىلەن ئىشقىي مەجازى (ئىنسانىي ئىشق) باسقۇچىنى بېسىش توغرىسىدىكى پىكىر ئېقىمىغا يېقىندىن يانداشقان.

شائىر ئابدۇرەھىم ھاپىزنىڭ نادىر شېئىرىي مىسرالىرى 14 - 15 - ئەسىرلەر ئەدەبىياتىنى ئۆگىنىش ۋە تەتقىق قىلىشتا مۇھىم مەنبەلەرنىڭ بىرىدۇر.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
تۈر:ئۇيغۇرلار
ئابدۇرېشىت ئىمىنوف

**ئابدۇرېشىت ئىمىنوف** 1922 - يىلى 9 - ئايدا چاپچال ناھىيىسىنىڭ خۇنۇقاي يېزىسىدا دېھقان ئائىلىسىدە تۇغۇلۇپ، 1930 - يىلىدىن 1934 - يىلىغىچە ئۆز يېزىسىدا، 1935 - يىلىدىن 1938 - يىلىغىچە خەنزۇچە تەييارلىق سىنىپتا، 1939 - يىلىدىن 1941 - يىلغىچە ئىلى مىللەتلەر گىمنازىيىسىنىڭ خەنزۇ تىل سىنىپىدا ئوقۇيدۇ. ئوقۇشنى پۈتتۈرگەندىن كېيىن ئۈچ ۋىلايەت مەتبۇئاتلىرىدا ئىلگىرى - ئاخىر بولۇپ مۇخبىر، تەھرىر، تەرجىمان بولۇپ ئىشلەيدۇ. 1949 - يىلى 8 - ئايدا ئەخمەتجان قاسىمى قاتارلىق ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابىي رەھبەرلىرى بىلەن بېيجىڭغا كېتىۋېتىپ ئايروپىلان ھادىسىسىگە ئۇچراپ قازا قىلىدۇ. 

ئابدۇرېشىت ئىمىنوف ھايات ۋاقتىدا ئەدەبىي ئىجادىيەت بىلەن شۇغۇللىنىپ، بىر قىسىم شېئىر، ھېكايىلەرنى يېزىپ ئېلان قىلغانىدى.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
ئابدۇرېھىم ئابدۇللا

شائىر، يازغۇچى ئابدۇرېھىم ئابدۇللا 1955 - يىل 2 - ئايدا ئاقسۇ ۋىلايىتىنىڭ كەلپىن ناھىيسىدە تۇغۇلغان، باشلانغۇچ - ئوتتۇرا مەكتەپلەرنى كەلپىندە ئوقۇپ تاماملاپ، بىر مەزگىل يېزىدا دېھقان بولۇپ ئىشلىگەن، 1979 - يىلى شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئەدەبىيات فاكۇلتېتىغا ئوقۇشقا كىرىپ، 1984 - يىلى ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىن، شىنجاڭ ئۈن - سىن نەشرىياتىدا ئەدەبىي مۇھەررىر بولۇپ ئىشلەۋاتىدۇ. 

ئابدۇرېھىم ئابدۇللا 1979 - يىلى ئېلان قىلغان  ناملىق شېئىرى بىلەن ئەدەبىيات ساھەسىگە كىرىپ كەلگەن. شۇنىڭدىن تارتىپ ھازىرغىچە ئۇ ، ،  قاتارلىق بىر تۈركۈم شېئىرلارنى ئېلان قىلىپ، كىتابخانلارنىڭ يۇقىرى باھاسىغا ئېرىشكەن. ئۇنىڭ شېئىرلىرىنىڭ پىكرى يېڭى، مەزمۇنى چوڭقۇر، بەدىئىي ئىپادىلەش ۋاستىلىرى ئۆزگىچە. ئابدۇرېھىم ئابدۇللا يەنە پروزا ئىجادىيىتى بىلەنمۇ شۇغۇللىنىپ، ، ، ،  قاتارلىق ھېكايە - پوۋېستلارنى ئامما بىلەن يۈز كۆرۈشتۈرگەن. 

ئابدۇرېھىم ئابدۇللانىڭ نەشر قىلىنغان ئەسەرلىرىدىن  (1985 - يىل، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى) ناملىق پوۋېستى،  (1993 - يىل، مىللەتلەر نەشرىياتى) ناملىق ھېكايە - پوۋېستلار توپلىمى بار. 

ئابدۇرېھىم ئابدۇللا ھازىر جۇڭگو ئاز سانلىق مىللەت يازغۇچىلىرى ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ ۋە شىنجاڭ يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
تۈر:ئۇيغۇرلار
ئىممۇنىتېت كۈچى

ئىممۇنىتېت كۈچ بولسا بەدەننىڭ ئۆزىنى قوغداش فۇنكسىيەسى بولۇپ، ئۇ بەدەننىڭ سىرتتىن بەدەنگە تاجاۋۇز قىلىپ كىرگەن ھەرقانداق ماددا‹باكتېرىيە، ۋىرۇس›، بەدەندىكى زەئىپلەشكەن، يارىلانغان، ئۆلگەن، ئۆزگەرگەن ھۈجەيرىلەرنى تونۇش ۋە بىر تەرەپ قىلىش، بەدەندىكى توساتتىن ئۆزگەرگەن ھۈجەيرىلەر ۋە باكتېرىيە بىلەن يۇقۇملانغان ھۈجەيرىلەرگە قارشى تۇرۇش ئىقتىدارىنى كۆرسىتىدۇ.

ھازىرقى زامان ئىممۇنىتېت ئىلىمىنىڭ قارىشىچە، ئىممۇنىتېت كۈچ بولسا «يات ماددىلارنى تونۇش ۋە چىقىرىپ تاشلايدىغان فزولوگىيەلىك ئىنكاسنى كۆرسىتىدۇ. بەدەندە بۇ خىل ئىقتىدارنى جارى قىلدۇردىغىنى بولسا ئىممۇنىتېت سىستېمىسى. نەچچە يۈز يىل مابەينىدە، ئىنسانلار ھەم ياشاشقا ماس كېلىدىغان ھەم خەتەرگە تولغان مۇھىت ئىچىدە ياشاپ كەلمەكتە، ئىنسانلارنىڭ ئۈزلۈكسىز ياشىشى ئۈچۈن ئىممۇنىتېت سىستېمىسىنىڭ ئوينايدىغان رولى ناھايىتى زور. شۇڭلاشقا ئىممۇنىتېت كۈچى بولسا ئىنسانلارنىڭ ئۇزۇن مەزگىللىك تەرەققىيات جەريانىدا شەكىللەندۈرگەن ھاسىلات بولۇپ ھېسابلىنىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:تېبابەت
Android

thumb
Android بولسا بىر خىل Linux نى ئاساس قىلغان ئەسلى كودى ئوچۇق بولغان مەشغۇلات سىستېمىسى، ئاساسلىقى كۆچمە ئۈسكۈنىلەرگە ئىلىتىلىدۇ. خەنزۇچىدا 安卓 دەپمۇ ئاتايدۇ. Android نى ئەڭ دەسلەپتە Andy Rubin دېگەن كىشى تۈزگەن بولۇپ، 2005-يىلى Google شىركىتى سېتىۋېلىپ مەبلەغ سېلىپ تەرەققىي قىلدۇرغان. Android نىڭ ئاساسلىق رىقابەتچىسى ئالما شىركىتىنىڭ iOS سىستېمىسى ۋە RIM شىركىتىنىڭ BlackBerry OS مەشغۇلات سىستېمىسىدۇر. 2011-يىلى بىرىنچى پەسىلدە Android نىڭ پۈتۈن دۇنيادىكى بازار ئېگىلەش نىسبىتى تۇنجى قېتىم Nokia نىڭ Symbian مەشغۇلات سىستېمىسىدىن ئېشىپ، دۇنيادا بىرىنچىلىكنى ئېگەللىدى. 2012-يىلى 7-ئايدىكى سىتاتىستىكىغا قارىغاندا، Android پۈتۈن دۇنيا يانفون مەشغۇلات سىستېمىسى بازىرىنىڭ %59 نى ئېگەللىگەن، جۇڭگودا ھەتتا %76.7 گە يەتكەن. 

Android سىستېمىسى يانفونلارغا ئىشلىتىلىشتىن باشقا يەنە تاختا كومپيۇتېر، ئاپتومبىللارنىڭ يول باشلاش سىستېمىسى قاتارلىقلارغىمۇ ئىشلىتىلمەكتە. 

نۆۋەتتە HTC, Samsung, Motorola, LG, Sony قاتارلىق مۇتلەق كۆپ قىسىم داڭلىق ماركىلىق يانفونلار Android سىستېمىسىنى ئىشلەتمەكتە. Android نىڭ يۇمشاق دېتاللىرى ئىنتايىن كۆپ بولۇپ، نەچچە يۈزمىڭدىن ئاشىدۇ، پۈتۈنلەي ھەقسىز. نۆۋەتتە Android نىڭ ئەڭ يېڭى نەشىرى Android 4.0 دۇر. Android نىڭ مۇنداق تېز تەرەققىي قىلىشى ئۇزۇن زامانلاردىن بىرى دۇنيادا بىرىنچىلىكنى ئېگەللەپ كەلگەن Nokia نىڭ ئاستا- ئاستا سەپتىن چۈشۈپ قېلىشىغا سەۋەب بولماقتا. 

نۆۋەتتە Nokia ئۆزىنىڭ مەشغۇلات سىستېمىسى Lumia بىلەن مىكروسوفت شىركىتىنىڭ Windows Phone مەشغۇلات سىستېمىسىنى ئىشلەتمەكتە.

تۈر:Android
ئابدۇرېھىم ئىسمايىل

شائىر ئابدۇرېھىم ئىسمايىل 1939 - يىلى يېڭىسار ناھىيە بازىرىدا كىچىك تىجارەتچى ئائىلىسىدە تۇغۇلغان، باشلانغۇچ - ئوتتۇرا مەكتەپلەرنى يېڭىساردا تۈگەتكەن، 1956 - يىلى قەشقەر دارىلمۇئەللىمىنگە ئوقۇشقا كىرگەن، 1958 - يىلى ئوقۇش پۈتتۈرۈپ قاغىلىق]]، يېڭىسار ناھىيلىرىدە ئوقۇتقۇچىلىق قىلغان. 

ئابدۇرېھىم ئىسمايىلنىڭ ئەدەبىي ئىجادىيەت پائالىيىتى 1957 - يىلىدىن باشلاپ رەسمىي باشلانغان. ئۇ، شۇنىڭدىن تارتىپ ئىزچىل تۈردە شېئىر ئىجادىيىتى بىلەن شۇغۇللىنىپ، ، ، ، ، ،  قاتارلىق نەچچە يۈز پارچە شېئىر، بىر قانچە پارچە داستان يازغان. 
ئابدۇرېھىم ئىسمايىل يەنە كلاسسىك ئەدەبىيات ۋە خەلق ئېغىز ئەدەبىياتى ئەسەرلىرىنى نەشرگە تەييارلاش بىلەنمۇ شۇغۇللىنىپ ،  قاتارلىق كلاسسىك ئەسەرلەرنى؛ ،  قاتارلىق داستانلارنى ئېلان قىلغان. 

ئابدۇرېھىم ئىسمايىلنىڭ نەشر قىلىنغان ئەسەرلىرىدىن  (ئابدۇسەمەت خېلىل بىلەن بىللە، 1982 - يىل، مىللەتلەر نەشرىياتى)،  (ئابدۇللا ياقۇپ بىلەن بىللە، 1986 - يىل، قەشقەر ئۇيغۇر نەشرىياتى) ناملىق شېئىرلار توپلىمى،  (1985 - يىل، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى) ناملىق بالىلار ئەدەبىياتى ئەسەرلىرى بار. 

ئابدۇرېھىم ئىسمايىل ھايات ۋاقتىدا شىنجاڭ يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى ئىدى.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
تۈر:ئۇيغۇرلار
كومپيۇتېر ۋىروسى

تۇرمۇشتا، كىشىلەر دائىم باكتېرىيە، ۋىرۇسلارنىڭ تارقىلىشى بىلەن كېسەل بولىدۇ. كومپيۇتېرمۇ يۇقۇملىنىش ئارقىلىق كېسەل بولۇپ قالىدۇ.

كومپيۇتېر ۋىرۇسى بىلەن ئادەم تېنىنىڭ سالامەتلىكىگە زىيان سالىدىغان ۋىرۇسقا ئوخشىمايدۇ، ئۇ ئەمەلىيەتتە بىر خىل ئالاھىدە پروگراممىدۇر. بۇ خىل پروگرامما ئىجرا بولغاندا، كومپيۇتېرنىڭ يۇمشاق ماتىرىياللىرى ئىقتىدارىنى يوقىتىپ، كومپيۇتېر سۈرئىتىنى ئاستىلىتىۋېتىدۇ ياكى كومپيۇتېردا ساقلىنىۋاتقان سانلىق مەلۇماتلارنى بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرىتىدۇ، ھەتتا پۈتكۈل سىستېمىنى پالەچ ھالغا چۈشۈرۈپ قويۇپ، غايەت زور ئىقتىسادىي زىيان پەيدا قىلىدۇ.

كومپيۇتېر ۋىرۇسى كومپيۇتېرنىڭ خىزمىتىگە كاشىلا پەيدا قىلىپلا قالماي، بەلكى يەنە بىر ھۆججەتتىن باشقا بىر ھۆججەتكە تارقىلىدۇ ياكى ھۆججەت بىلەن بىللە بىر كومپيۇتېردىن باشقا بىر كومپيۇتېرغا يۇقىدۇ ھەتتا، ئىنتېرنېت تورى ئارقىلىق بىرلا ۋاقىتتا نۇرغۇن كومپيۇتېرغا تارقىلىپ، ئۇلارنى «ۋىرۇس» بىلەن يۇقۇملاندۇرىدۇ. بۇنداق ۋىرۇس پروگراممىلار كومپيۇتېرغا تارقالغاندىن كېيىن، دائىم بىر مەزگىل يوشۇرۇن ھالەتتە تۇرۇپ، مەلۇم بىر ۋاقىتقا كەلگەندىلا ئاندىن ئۆز رولىنى كۆرسىتىدۇ. چۈنكى، بۇنداق ئالاھىدە پروگراممىلار ئادەم تېنىدىكى ۋىرۇسلارغا ئوخشاشلا "يۇقالايدۇ" ۋە "يوشۇرۇنالايدۇ"، شۇڭا كىشىلەر ئۇلارنى ئوبرازلىق قىلىپ«ۋىرۇس» دەپ ئاتىغان. كومپيۇتېر ۋىرۇسىنىڭ تارقىلىشى ئىنتايىن تېز. نۆۋەتتە، پۈتۈن دۇنيادا ئاز دېگەندىمۇ نەچچە ئون مىڭ خىل كومپيۇتېر ۋىرۇسى بايقالدى. ھەم ھازېرغا قەدەر ھەر خىل يېڭى كومپيۇتېر ۋىرۇسلىرى ئۈزلۈكسىز پەيدا بولۇۋاتىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:كومپيۇتېر
VBScript

تۈر:كومپيۇتېر تىلى
Microsoft Visual Basic Scripting Edition (قىسقارتىلمىسى VBS) بولسا Visual Basic ئائىلىسىدىكى يېڭى ئەزا. 

ئۇ Microsoft Internet Explorer نىڭ تور ئابۇنتلار بۆلىكىدىكى تايانچ تىل (WEB客户机脚本语言) ۋە Microsoft Internet Information Service (قىسقارتىلمىسى IIS) تور مۇلازىمىتىرى تايانچ تىلى (WEB服务器脚本语言) نى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. 

ئەگەر سىز ئاللىقاچان Visal Basic نى ئۆگىنىپ بولغان بولسىڭىز، ئۇ ھالدا سىزگە VBS نى ئۆگىنىش قىيىنغا توختىمايدۇ، كۆزىڭىزگە نۇرغۇن كودلار تونۇش بىلىنىدۇ، ئەگەر سىز Visual Basic نى ئۆگەنمىگەن بولسىڭىزمۇ چوڭ مەسىلە يوق، چۈنكى VBS ناھايىتى ئاسان ۋە چۈشىنىشلىك تىل. 

VBS دا تۆۋەندىكىدەك ئىشلارنى قىلغىلى بولىدۇ. 

1. ھېسابلاش 

VBS بىزگە يېتەرلىك ماتېماتىكىلىق فۇنكسىيەنى تەمىنلەپ بەرگەن. 

2. ھۆججەت ۋە ھۆججەت قىسقۇچ بىر تەرەپ قىلالايدۇ. 

3.Windows نى باشقۇرالايدۇ. 

4. Word، Excel، PowerPoint ۋە Office ھۆججەتلىرىنى بىر تەرەپ قىلالايدۇ. 

مەسىلەن، Word، Excel ھۆججىتى قۇرۇش كودى : 

 SERVER.CREATEOBJECT("WORD.APPLICATION") WORD SERVER.CREATEOBJECT ("EXCEL.APPLICATION") EXCEL 

5. سانلىق مەلۇمات ئامبىرىنى بىر تەرەپ قىلالايدۇ. 

6. Windows Media Player نى تەڭشەپ ئىشلەتكىلى ۋە خالىغانچە باشقۇرغىلى بولىدۇ. 

7. رەسىم بىر تەرەپ قىلالايدۇ. 

8. مۇلازىمىتىر بۆلىكى تېخنىكىسى: Active Server Page (قىسقارتىلمىسى ASP) 

9. سىستېما ئىقتىدارلىرىنى تەڭشەپ ئىشلەتكىلى بولىدۇ. ( مەسىلەن ئاۋازلىق پاراڭلىشىش، چايخانا)
ئابدۇرېھىم ئىمىنوف

ئابدۇرېھىم 19 - ئەسىرنىڭ ئاخىرىلىرىدىن باشلاپ چارروسىيە بىلەن، ئۆكتەبىر ئىنقىلابىدىن كېيىن سوۋېت ھۆكۈمىتى بىلەن سودا ئالاقە قىلغان قەشقەرنىڭ كاتتا بايلىرىنىڭ بىرى بولغان ئىمىن باي (پېتەك) ئائىلىسىدە 1913 - يىلى تۇغۇلىدۇ. ئوقۇش يېشىغا يەتكەندە، دەسلەپ موللا خەلپەتتە، 1921 - يىلىدىن باشلاپ ئابدۇرېھىم بايۋەچچە ئاچقان پەننىي مەكتەپتە ئوقۇيدۇ. ئۇنىڭ ئۆز بايانىغا ئاساسلانغاندا، ئۇ دادىسىغا ئالاقىچى بولۇپ، سوۋېت كونسۇلى بىلەن كۆپ قېتىم ئۇچرىشىدۇ، ۋە كۆپ قېتىم ئۇلۇغچات، ئوش، ئەنجان، تاشكەنتتىكى سوۋېت خادىملىرىگە ماتېرىيال يەتكۈزىدۇ 3 - ئىنتېرناتسىئونالغا ئەزا بولىدۇ. 

1934 - يىلى 2 - ئاينىڭ 6 - كۈنى ماجۇڭيىڭ قوشۇنى قەشقەردە چوڭ قىرغىن قىلغاندا، ئايدۇرېھىمنىڭ دادىسى ئىمىن ئاخۇن باي ماجۇڭيىڭ تەرىپىدىن ۋەھشىيلەرچە ئۆلتۈرۈلىدۇ. دادىسىنىڭ ئۆچىنى ئېلىش ئۈچۈن ئابدۇرېھىم سوۋېت ئىتتىپاقى بىلەن مۇناسىۋەتلىشىپ، سوۋېت ئارمىيىسىنى باشلاپ كېلىدۇ. سوۋېت ئارمىيىسى مارالبېشى ئەتراپىدا ماجۇڭيىڭ قوشۇنلىرىنى تارمار قىلىدۇ. ئابدۇرېھىم قەشقەر تىنچىغاندىن كېيىن، يەنى 1934 - يىلنىڭ كېيىنكى يېرىمىدىن باشلاپ، ۋىلايەتلىك ساقچى ئىدارىسىدە رازۋېدچىك ۋە جىنايى جازا بۆلۈمىدە سوراقچى بولۇپ ئىشلەيدۇ. 
1937 - يىلى 5 - ئاينىڭ 29 - كۈنى 6 - دۋىزىيىنىڭ قالدۇق قىسىملىرى بىلەن ماخوسەن قىسىملىرى بىرلىشىپ، شېڭ شىسەي ھۆكۈمىتىگە قارشى ئىسيان كۆتۈرۈپ، ئاتالمىش سىجاڭ ئابدۇنىياز كامال باشچىلىقىدىكى قوشۇن قەشقەر كونا شەھەرنى مۇھاسىرە قىلىپ، قەشقەردە تۇرۇۋاتقان قۇربان نىياز شاھىدى باشچىلىقىدىكى ھۆكۈمەت قوشۇنىغا ئوت ئاچىدۇ. بۇ چاغدا ئابدۇرېھىم ئىمىن بۇيرۇق بىلەن ئۇلۇغچاتقا بېرىپ، سوۋېت ھۆكۈمىتى ئارقىلىق ئوشتا تۇرۇۋاتقان مەۋلانوف پولكىنى قەشقەرگە باشلاپ كېلىدۇ. بۇ قوشۇن ئىسيانچىلارنى سۈر - توقاي قىلىپ، قەشقەرنى تىنچىتىدۇ. 
ئابدۇرېھىم ئىمىن 1938 - يىلىدىن 1940 - يىلىغىچە قەشقەر ۋىلايەتلىك ساقچى ئىدارىسىدا خارجى ئىشلار بۆلۈم باشلىقى ۋە قىزىلبويى ساقچى ئىدارىسىنىڭ باشلىقى بولۇپ ئىشلەپ، چېگرا ئىشلىرىغا مەسئۇل بولىدۇ. 1940 - يىلى شېڭ شىسەي ھۆكۈمىتى ئۇنى ئۈرۈمچىگە چاقىرتىپ، 1942 - يىلىغىچە ئۈرۈمچى ھەربىي مەكتەپتە ئوقۇتىدۇ. 1942 - يىلى شېڭ شىسەي سوۋېت ھۆكۈمىتى بىلەن مۇناسىۋىتىنى ئۈزگەندىن كېيىن، ئابدۇرېھىم ئىمننى ئۈرۈمچىدە قولغا ئېلىپ، 1945 - يىلى قويۇپ بېرىدۇ. ئۇ تۈرمىدىن چىققاندىن كېيىن، قەشقەرگە كېلىپ، بىتىم مەزگىلىدە يەنىلا قەشقەر ۋىلايەتلىك ساقچى ئىدارىسىغا مەسئۇل بولىدۇ. بىتىم بۇزۇلغاندىن كېيىن 1947 - يىلى 7 - ئاينىڭ 21 - كۈنى قولغا ئېلىنىپ، 1949 - يىلنىڭ باشلىرىدا تۈرمىدىن چىقىدۇ. ئازادلىقتىن كېيىن، جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيىسىگە ئەزا بولۇپ، قەشقەر ۋىلايەتلىك ساقچى ئىدارە باشلىقى، ساقچى قوراللىق ئەترەت باشلىقى، قەشقەر پارتكومنىڭ ھەيئەت ئەزاسى، 1956 - يىلدىن 1958 - يىلىغىچە قەشقەر ۋىلايىتىنىڭ ۋالىيسى قاتارلىق ۋەزىپىلەرنى ئۆتەيدۇ. ئۇزاق مەزگىل خەلق قۇرۇلتىيى ۋەكىلى بولۇپ سايلىنىدۇ. 1994 - يىلى ۋاپات بولىدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
ئابدۇرېھىم توختى

شائىر ئابدۇرېھىم توختى 1919 - يىلى ئاتۇش ناھىيسىدە دېھقان ئائىلىسىدە تۇغۇلغان، دەسلەپكى ساۋاتنى ئېكساق مەكتىپىدە ئالغان، كېيىن قەشقەر شەھىرىگە كېلىپ ھۆكۈمەت باشقۇرۇرشىدىكى پەننى مەكتەپتە ئوقۇغان، 1934 - يىلىدىن تارتىپ، ئاتۇش ۋە قەشقەردە مائارىپ ساھەسىدە ئىشلىگەن. ئۇ، 1951 - يىلى سابىق شىنجاڭ ئىنىستىتۇتىغا ئوقۇشقا كىرىپ، 1953 - يىلى ئوقۇش پۈتتۈرۈپ، مەكتەپتە ئوقۇتقۇچىلىققا ئېلىپ قېلىنغان، كېيىن قەشقەرگە كېلىپ، 1961 - يىلىدىن 1981 - يىلىغىچە قەشقەر دارىلمۇئەللىمىندە ئوقۇتقۇچىلىق قىلغان، ھازىر پېنسىيدە. 

ئابدۇرېھىم توختىنىڭ ئەدەبىي ئىجادىيەت پائالىيىتى 1937 - يىلى  دە ئېلان قىلىنغان  ناملىق شېئىرى بىلەن باشلانغان. ئۇ، شۇنىڭدىن بېرى شېئىر ئىجادىيىتى بىلەن شۇغۇللىنىپ، ، ، ، ،  قاتارلىق نۇرغۇن شېئىرلارنى يازغان. 

ئابدۇرېھىم توختى يەنە ئەلىشىر ناۋائىينىڭ ،  قاتارلىق ئەسەرلىرىنى نەشرگە تەييارلاپ ئېلان قىلدۇرغان؛  (1986 - يىل، قەشقەر ئۇيغۇر نەشرىياتى) ناملىق كىتابنى يازغان. 

ئابدۇرېھىم توختىنىڭ  (باشقىلار بىلەن بىللە، 1983 - يىل، مىللەتلەر نەشرىياتى) ناملىق شېئىرلار توپلىمى ۋە  (قۇربان ئىمىن بىلەن بىللە، 3199 - يىل، قەشقەر ئۇيغۇر نەشرىياتى) ناملىق شېئىرلار توپلىمى نەشر قىلىنغان، بىر مۇنچە كوللېكتىپ توپلاملارغا شېئىرلىرى كىرگۈزۈلگەن. 
ئابدۇرېھىم توختى ھازىر شىنجاڭ يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
تۈر:ئۇيغۇرلار
ئابدۇرېھىم سابىت

ئەدەبىيات تەتقىقاتچىسى ئابدۇرېھىم سابىت 1943 - يىلى قەشقەر شەھىرىدە ئۇقۇمۇشلۇق ئائىلىدە تۇغۇلغان، باشلانغۇچ - ئوتتۇرا مەكتەپلەرنى قەشقەر شەھىرىدە تاماملىغان، 1957 - يىلىدىن 1960 - يىلىغىچە سابىق شىنجاڭ ئىنىستىتۇتىنىڭ تىل - ئەدەبىيات فاكۇلتېتىدا ئوقۇغان، ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىن قەشقەر شەھىرىدىكى ئوتتۇرا مەكتەپلەردە تىل - ئەدەبىيات ئوقۇتۇشى بىلەن شۇغۇللانغان. ئۇ، 1983 - يىل 10 - ئايدىن ئېتىبارەن قەشقەر ۋىلايەتلىك قەدىمكى ئەسەرلەرنى يىغىش، رەتلەش، نەشر قىلىش ئىشخانىسىنىڭ مەسئۇلى بولۇپ ئىشلەۋاتىدۇ. 

ئابدۇرېھىم سابىت 1970 - يىللارنىڭ ئاخىرلىرىدىن تارتىپ مەخسۇس ئۇيغۇر كلاسسىك ئەدەبىياتى تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللىنىپ،  ناملىق تۆت قىسىملىق كىتابنى، ، ،  ، نەسىھەتى ئاممە،  قاتارلىق ئىلمىي تەتقىقات ماقالىلىرىنى يازغان؛ ئالىي مەكتەپلەر ئۈچۈن ئورتاق دەرسلىك  نى ۋە دۆلەتنىڭ 7 -، 8 - بەش يىللىق ئىجتىمائىي تەتقىقات پىلانىدىكى  نى يېزىشقا قاتناشقان. بۇلاردىن باشقا، يەنە بىر قىسىم مۇھىم مەدەنىيەت يادىكارلىقلىرى ئورۇنلىرىنىڭ تەزكىرىسىنى تۇرغۇزۇپ چىققان، بەزى كلاسسىك ئەسەرلەرنى نەشرگە تەييارلىغان. 

ئابدۇرېھىم سابىت ھازىر جۇڭگو ئاز سانلىق مىللەتلەر يازغۇچىلىرى ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ، جۇڭگو ھازىرقى زامان ئەدەبىياتى تەتقىقات جەمئىيىتىنىڭ، شىنجاڭ يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ، شىنجاڭ ئىلمىي تەتقىقات جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى، كاندىدات تەتقىقاتچى، شىنجاڭ ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيىسى مىللەتلەر ئەدەبىياتى تەتقىقاتى ئىنىستىتۇتىنىڭ تەكلىپ قىلىنغان تەتقىقاتچىسى.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
ئابدۇرىشىت تۇردىيوف

ئابدۇرىشىت تۇردىيوف 1920 - يىلى 4 - ئايدا ئاتۇشنىڭ تىجەن يېزىسىدا تۇغۇلغان. ئۇ، ئائىلە تەربىيىسىدىن كېيىن 1931 - يىلى 9 - ئايغىچە تىجەن يېزىسىدا كونا مەكتەپتە ئوقۇغان. 1936 - يىلى 9 - ئايدا غۇلجىغا چىقىپ غۇلجىدا ئوقوغان. 1940 - يىلى 10 - ئاينىڭ ئۈرۈمچى ھەربىي مەكتەپكە ئوقۇشقا كىرىپ1941 - يىلى 3 - ئايدا مەكتەپنى پۈتتۈرگەن. 1941 - يىلى 5 - ئايدا خوتەن ئىلچى گارنىزون باتالىيوندا لېيتېنانت ۋۇزۋوت كوماندىرى بولۇپ ئىشلىگەن. 1942 - يىلى 5 - ئايدىن 1944 - يىلى 3 - ئايغىچە تاشقورغان چېگرا ئەترىتىدە لېيتېنانت شۆبە ئەترەت باشلىقى، ۋۇزۋوت كوماندىرى بولۇپ ئىشلىگەن. 1944 - يىلى 3 - ئايدا ئۈرۈمچىگە يۆتكۈلۈپ كەلگەن. 1944 - يىلى 8 - ئايدا چۆچەككە يۆتكۈلۈپ، 1945 - يىلى 4 - ئايغىچە چۆچەك ئوتتۇرا مەكتەپتە ئىنىستروكتور بولغان. 1945 - يىلى 4 - ئايدىن باشلاپ گومىنداڭغا قارشى يەر ئاستى تەشكىلاتقا قاتناشقان. كېيىن سېزىلىپ قېلىپ قولغا ئېلىنىپ قامالغان. 1945 - يىلى 8 - ئايدا ئۈچ ۋىلايەت پارتىزانلىرى چۆچەكنى ئازاد قىلغاندا، تۈرمىدىن قويۇپ بېرىلگەن. شۇ يىلى 9 - ئايدىن 11 - ئايغىچە چۆچەك ۋىلايەتلىك ساقچى ئىدارىسىنىڭ باشلىقى، 11 - ئايدىن 1946 - يىلى 6 - ئايغىچە مىللىي ئارمىيە بىرىنچى باتالىيون كاماندىر بولغان ھەم شۇ ئۈچ ۋىلايەت بىرلىكسەپ ياشلاپ ئىتتىپاقىغا كىرگەن. 1946 - يىلى 6 - ئايدىن 1947 - يىلى 8 - ئايغىچە ئۈچ ۋىلايەت مىللىي ئارمىيىسىنىڭ باش شىتاب باشلىقى، 1947 - يىلى 8 - ئايدىن 1948 - يىلى 8 - ئايغىچە ئۈچ ۋىلايەت ئىنقىلابى ئالتاي ھەربىي رايونى شىمالى يۆلىنىش فرونتىدا شىتاب باشلىقى بولۇپ ئىشلىگەن. ئىنقىلاب مەزگىلدە 1 - دەرىجىلىك ئىستىقلالىيەت ئالتۇن ئوردىنىغا، 2 - دەرىجىلىك ئىستىقلالىيەت ئوردىنىغا، ئازادلىقتىن كېيىن غەربىي شىمالنى ئازاد قىلىش كۈرەش مىدالىغا ئېرىشكەن.

1949 - يىلى شىنجاڭ دېموكراتىك ئىتتىپاققا ئەزا بولغان. 1952 - يىلى 8 - ئايدىن 1954 - يىلى 5 - ئايغىچە نەنجىڭ ھەربىي ئىنىستىتۇدىدا ئوقۇغان. 1954 - يىلى 5 - ئايدىن 1955 - يىلى 8 - ئايغىچە لەنجۇ ھەربىي رايونى شىمالىي شىنجاڭ ھەربىي رايونى ھەربىي تەييارلىق باشقارمىسىنىڭ مۇئاۋىن مۇدىرى بولغان. 1955 - يىلى 11 - ئايدىن 1956 - يىلى 4 - ئايغىچە كورلا ۋىلايتىنىڭ بۈگۈر ناھىيىسدە ئالىي كوپېراتىپ قۇرۇش خىزمەت گۇرۇپپىسىدا ئىشلىگەن. 

1956 - يىلى 7 - ئايدىن 1957 - يىلى 8 - ئايغىچە ئاپتونوم رايونلۇق تەنتەربىيە كومىتېتىدا ئىشخانا مۇدىرى بولۇپ ئىشلىگەن. 1957 - يىلى 8 - ئايدىن 1958 - يىلى 9 - ئايغىچە ئاپتونوم رايونلۇق تەمىنات سودا كوپېراتىۋى ئىشخانا مۇدىرى بولقۇپ ئىشلىگەن. 1958 - يىلى 9 - ئايدىن 1961 - يىلى 4 - ئايغىچە ئىككىنچى سودا نازارىتى ئىشخانا مۇدىرى بولغان. 
1961 - يىلى 4 - ئايدىن 1963 - يىلى 8 - ئايغىچە شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونلۇق تۈرلۈك ماللار شىركىتى خۇڭسەن ئاياق زاۋۇتىنىڭ باشلىقى بولغان. 1963 - يىلى 8 - ئاينىڭ 1972 - يىلىغىچە شىنجاڭ تۈرلۈك ماللار شىركىتىدە تەرجىمانلىق، كاتىبات خىزمەتلىرىنى ئىشلىگەن.

ئابدۇرىشىت تۇردىيوف مىللىي ئارمىيە قوماندانلىق شىتابى ھەربىي تەييارلىق بۆلۈمىنىڭ باشلىقى، «ھەربىي تالانت ئىگىسى، بىلىمگە باي ھەربىي، رەھبەر ۋە قابىل ئوفىتسېر ئىدى». خەلقىمىز ئۇنىڭ ھەربىي ئىستىدادىن پەخىرلىنىدۇ. ئۇ، ئىنتىزامچان، تەشكىلاتچان كادىر بولۇپ، جەڭگىۋار قوراللارنىڭ خۇسۇسىيىتىنى پىشىشىق بىلەتتى ۋە ھەربىي تاكتىكا، ئىستراتېگىيە جەھەتتە ئالاھىدە قابىلىيەتكە ئىگە ئوقۇتقۇچى ئىدى. ئۇنىڭ ئۆتكەن نەزەرىيە دەرسلىرىنى ئاڭلىغان ۋە ئەمەلىي مەشقىلىرىنى كۆرگەن ئوفىتسېرلار ئۇنىڭ ئىقتىدارىغا چىن دىلىدىن قايىل بولاتتى. ئۇ 1972 - يىلى ۋاپات بولدى.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
ئابدۇزاھىد

ئابدىزايىت، ئابزايىت، زايىت

زاھىدنىڭ قۇلى 
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر كىشى ئىسىملىرى
تۈر:ئەرلەرگە خاس ئىسىم
تۈر:ئەرەبچە
ئابدۇزارى

ئابدىزارى، ئابزارى، ئەبزارى، ئەبزار، ئابزار، زارى

ھەممىنى مۇھتاج قىلغۇچى ئاللاھنىڭ بەندىسى
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر كىشى ئىسىملىرى
تۈر:ئەرلەرگە خاس ئىسىم
تۈر:ئەرەبچە
ئابدۇسادام

ئابدىسادام، سادام

سادامنىڭ قۇلى 
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر كىشى ئىسىملىرى
تۈر:ئەرلەرگە خاس ئىسىم
تۈر:ئەرەبچە
ئابدۇسالام توختى

شائىر، كۆزگە كۆرۈنگەن ژورنالىست، ئەدەبىي تەرجىمان ئابدۇسالام توختى 1934 - يىل 11 - ئايدا غۇلجا ناھىيسىنىڭ نوغايتۇ يېزىسىدا دېھقان ئائىلىسىدە تۇغۇلغان، 1941 - يىلدىن 1951 - يىلغىچە غۇلجا  دە، ئەخمەتجان قاسمى نامىدىكى بىلىم يۇرتىدا ئوقۇغان؛ 1951 - يىلى سابىق شىنجاڭ ئىنىستىتۇتىنىڭ تىل - ئەدەبىيات فاكۇلتېتىغا ئوقۇشقا كىرگەن، 9531 - يىلىغىچە ئۈرۈمچى 2 - دارىلمۇئەللىمىندە تىل - ئەدەبىيات ئوقۇتقۇچىسى بولۇپ ئىشلىگەن؛ 1956 - يىلدىن 1995 - يىلغىچە ئىلگىرى - ئاخىر شىنجاڭ خەلق نەشرىياتىنىڭ دەرسلىك بۆلۈمىدە ۋە شىنجاڭ خەلق نەشرىياتىنىڭ دەرسلىك بۆلۈمىدە ۋە شىنجاڭ مائارىپ نەشرىياتىدا مۇھەررىر، باش مۇھەررىر، نەشرىيات باشلىقى بولۇپ ئىشلىگەن. ھازىر پېنسىيىدە. 

ئابدۇرسالام توختى كۆزگە كۆرۈنگەن شائىرلىرىمىزنىڭ بىرى، ئۇ، 1952 - يىلى  گېزىتىدە ئېلان قىلىنغان  ناملىق شېئىرى بىلەن ئىجادىيەت سېپىگە كىرىپ كەلگەن، شۇنىڭدىن تارتىپ ئىزچىل تۈردە شېئىر ئىجادىيىتى بىلەن شۇغۇللىنىپ، ، ، ، ، ، ، ،  قاتارلىق نەچچە يۈزلەپ شېئىر ۋە بىرقىسىم داستان، باللادىلارنى كىتابخانلارغا تەقدىم قىلغان. 

ئابدۇرسالام توختى پىشقان مۇھەررىر ۋە نەشرىياتچى. ئۇ، نەشرىياتچىلىق ساھەسىدە 40 يىلغا يېقىن ناھايىتى ئۈنۈملۈك ئىشلەپ، ئۇيغۇر مەكتەپلىرىنىڭ تىل - ئەدەبىيات دەرسلىكلىرىنى تۈزۈش ۋە ئۇلارنى مۇكەممەللەشتۈرۈش جەھەتتە نۇرغۇن ئەمەلىي ھەم ئەھمىيەتلىك ئىشلارنى قىلدى. ئابدۇسالام توختى ، ، ، ، ،  قاتارلىق 37 خىل دەرسلىك كىتابنى شەخسەن ئۆزى تۈزۈپ چىقتى. ئۇ يەنە  (1 -، 2 - قىسىم)، ، ،  قاتارلىق دەرسلىك كىتاب ۋە ، ،  قاتارلىق ئەدەبىي ئەسەرلەردىن بولۇپ 300 پارچىدىن كۆپرەك كىتابنىڭ جاۋابكار مۇھەررىرى بولدى. 

ئابدۇسالام توختى يەنە ئەدەبىي تەرجىمە ساھەسىدىمۇ ئاز بولمىغان ئىشلارنى قىلغان. ئۇ، 1960 - يىللاردىن تارتىپ ھازىرغىچە شېكسپېر، پۇشكىن، چېخوۋ، ئۆمەر ھەييام، دۇفۇ، بەي جۈيى، لۇشۇن، گومورو، ئەي چېڭ قاتارلىق جۇڭگو ۋە چەت ئەل شائىر - يازغۇچىلىرىنىڭ ھەر خىل ژانىردىكى ئەسەرلىرىدىن 500 پارچىدىن كۆپرەكنى تەرجىمە قىلىپ، خەلقىمىزگە تونۇشتۇرغان. 

ئابدۇسالام توختىنىڭ  ناملىق شېئىرلار توپلىمى 1981 - يىلى شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى تەرىپىدىن نەشر قىلىنغان، بىر قىسىم شېئىرلىرى كوللېكتىپ توپلاملارغا كىرگۈزۈلگەن. 

ئابدۇسالام توختى ھازىر جۇڭگو ئاز سانلىق مىللەت يازغۇچىلىرى ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ، شىنجاڭ يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ، ئۇيغۇر كلاسسىك ئەدەبىياتى ئىلمىي تەتقىقات جەمئىيىتىنىڭ ۋە  ئىلمىي تەتقىقات جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
تۈر:ئۇيغۇرلار
دادۇر

پۇرچاق ئائىلىسىدىكى بىر يىللىق سامان غوللۇق ئۆسۈملۈك. ئۇرۇقى ئادەتتە سېرىق بولۇپ، ئۇنى ئىستېمال قىلىش، ماي تارتىش ۋە خىمىيە سانائىتىدە خام ئەشيا قىلىشقا بولىدۇ.

شۇ خىل ئۆسۈملۈكنىڭ ئۇرۇقى.

**تەبىئىتى**: قۇرۇق ئىسسىق.

**تەركىبى**: ھەر 100 گرام دادۇر تەركىبىدە قەنتتىن 49 گرام، مايدىن 0.8 گرام، كالتسىيدىن 71 مىللىگرام، ئاقسىلدىن 28.2 گرام، ۋىتامىن B1دىن 340 مىللىگرام، ۋىتامىن B2 دىن 0.27 مىللىگرام، ۋىتامىن PP دىن 2.6 مىللىگرام بار.

**خۇسۇسىيىتى**: قان تەركىبىدىكى خولىستېرىننى تۆۋەنلىتىش، قان بېسىمىنى چۈشۈرۈش، ئورۇقلىتىش، داغ چۈشۈرۈش.

**ئىشلىتىلىشى**: دادۇرنى سۇغا چىلاپ يۇمشىتىپ، يۇمشاق سوقۇپ،  باش ساھەسىگە سۈركەپ بەرسە، تاز يارىسىغا مەنپەئەت قىلىدۇ. دادۇر پوستىنى قارا شېكەر بىلەن قاينىتىپ كۈندە مۇۋاپىق مىقداردا يەپ بەرسە، سوزۇلما خاراكتېرلىك بۆرەك ياللۇغىغا مەنپەئەت قىلىدۇ. ئۈچ يىلدىن ئارتۇق ساقلانغان كونا دادۇرنى قاينىتىپ ئىچىپ بەرسە ياكى دادۇر بىلەن تەكىيە كاۋا پوستىنى بىرگە قاينىتىپ ئىچسە، سۇلۇق ئىششىققا مەنپەئەت قىلىدۇ.


ھۆججەت:So_3.jpg
ھۆججەت:Lait-soya-soja-beans-legumineuse-Pixabay.jpg
ھۆججەت:Kalo_Bhatmas.jpg
ھۆججەت:Soybean Oil, Meal and Beans (10059732523).jpg
ھۆججەت:Soy_powder.jpg

## مەنبەلەر

تۈر:ئۆسۈملۈك
ئابدۇسەمەت خېلىل

پېشقەدەم شائىر ئابدۇسەمەت خېلىل 1937 - يىلى قاغىلىق ناھىيسىنىڭ شەيخباغ يېزىسىدا ئۇقۇمۇشلۇق دىنىي زات ئائىلىسىدە تۇغۇلغان، دەسلەپ دىنىي ۋە پەننىي مەكتەپتە ئوقۇپ ساۋاتىنى چىقارغاندىن كېيىن، 1952 - يىلى يەكەن دارىلمۇئەللىمىنگە ئوقۇشقا كىرگەن، 1954 - يىلى ئوقۇش پۈتتۈرگەندىن كېيىن يەكەندە ئوقۇتقۇچى بولۇپ ئىشلىگەن. ئابدۇسەمەت خېلىل 1960 - يىل 11 - ئايدا  ئىدارىسىغا يۆتكلىپ، مۇخبىر ۋە مۇھەررىر بولۇپ ئىشلىگەن، 1980 - يىلىدىن تارتىپ يەكەن ناھىيلىك پارتكوم تەشۋىقات بۆلۈمىدە ئىش بېجىرگۈچى، ناھىيلىك ئەدەبىيات - سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسىدە مۇئاۋىن رەئىس بولغان، 1993 - يىل 5 - ئايدا پېنسىيگە چىققان. 

ئابدۇسەمەت خېلىل شېئىرىيەت ساھەسىگە 1952 - يىلى  دە ئېلان قىلىنغان  ناملىق شېئىرى بىلەن كىرىپ كەلگەن. ئۇ، شۇنىڭدىن تارتىپ ئىزچىل تۈردە شېئىر ئىجادىيىتى بىلەن شۇغۇللىنىپ ، ، ، ، ،  قاتارلىق بىر تۈركۈم شېئىرلارنى؛ ، ، ، ،  قاتارلىق بىر قىسىم داستانلارنى يېزىپ، كۆزگە كۆرۈنگەن شائىرلارنىڭ بىرىگە ئايلانغان. ئابدۇسەمەت خېلىلنىڭ بەزى شېئىرلىرى ئاپتونوم رايون دەرىجىلىك مۇكاپتلارغا ئېرىشكەن. 

ئابدۇسەمەت خېلىلنىڭ ھازىرغىچە نەشر قىلىنغان ئەسەرلىرىدىن  (ئابدۇرېھىم ئىسمايىل بىلەن بىللە، 1982 - يىل، مىللەتلەر نەشرىياتى)،  (8219 - يىل، قەشقەر ئۇيغۇر نەشرىياتى)،  (1986 - يىل، شىنجاڭ ياشلار - ئۆسمۈرلەر نەشرىياتى)،  (1993 - يىل، شىنجاڭ خەلق نەشرىياتى) قاتارلىق شېئىر توپلاملىرى بار. 

ئابدۇسەمەت خېلىل ھازىر جۇڭگو ئاز سانلىق مىللەت يازغۇچىلىرى ئىلمىي جەمئىيىتىنىڭ ۋە شىنجاڭ يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ ئەزاسى.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
تۈر:ئۇيغۇرلار
ئابدۇشۈكۈر تۇردى

ئەدەبىيات تەتقىقاتچىسى ۋە ژۇرنالىست ئابدۇشۈكۈر تۇردى 1936 - يىلى غۇلجا شەھىرىدە چارۋىچى ئائىلىسىدە تۇغۇلغان، 1945 - يىلدىن 1956 - يىلىغىچە ، غۇلجا بىلىم يۇرتى ۋە غۇلجا ئەرلەر تولۇق ئوتتۇرا مەكتىپىدە ئوقۇغان. ئۇ، 1956 - يىلى سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىغا ئۇقۇشقا ئەۋەتىلىپ، تاشكەنىتتىكى ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەت ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ ئەدەبىيات فاكۇلتېتىدا ئوقۇغان، 1961 - يىل 8 - ئايدا مەملىكىتىمىزگە قايتىپ كېلىپ، ئاپتونوم رايوملۇق ئەدەبىيات - سەنئەتچىلەر بىرلەشمىسىگە خىزمەتكە ئورۇنلىشىپ، 1981 - يىلغىچە  ژۇرنىلىدا مۇھەررىر، ئەدەبىيات تەتقىقات ئىشخانىسىدا تەتقىقاتچى، خەلق ئېغىز ئەدەبىياتى تەتقىقات جەمئىيىتىدە مۇئاۋىن رەئىس بولۇپ ئىشلىگەن. ئابدۇشۈكۈر تۇردى 1981 - يىل 10 - ئايدا شىنجاڭ ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيىسىگە يۆتكەپ كېلىنىپ، مىللەتلەر ئەدەبىياتى تەتقىقاتى ئىنىستىتۇتىنىڭ باشلىقى، ئىجتىمائىي پەنلەر ئاكادېمىيىسىنىڭ مۇئاۋىن باشلىقى بولغان. 

ئابدۇشۈكۈر تۇردى ئەدەبىيات ساھەسىگە 1950 - يىللارنىڭ باشلىرىدا شېئىر ئىجادىيىتى بىلەن كىرىپ كەلگەن، ئوتتۇرا ئاسىيا دۆلەت ئۇنىۋېرسىتېتىغا ئوقۇشقا كىرگەن ۋە خىزمەتكە چىققاندىن كېيىن بولسا، مەخسۇس ئەدەبىيات تەتقىقاتىغا بېرىلىپ، ئىلگىرى - كېيىن ، چولپان، ، ، سەپەرنامەئابدۇخالىق ئۇيغۇر ۋە ئۇنىڭ ئەدەبىياتىمىزدىكى ئورنىئۇيغۇر ئەدەبىياتى قىسقىچە ئوچېركىئۇيغۇر ئەدەبىيات تارىخىجۇڭگو ئىنسكلوپىدىيىسىجۇڭگو ئەدەبىياتىغەزەلياتگۇمنام غەزەللىرىئوغۇزنامەنەسردىن ئەپەندى لەتىپىلىرىسەپەرنامەلەيلى - مەجبۇنجاھاننامەقۇتادغۇبىلىكقۇتادغۇبىلىك< ئىلمىي تەتقىقات جەمئىيىتىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى، شىنجاڭ يازغۇچىلار جەمئىيىتىنىڭ دائىمىي ھەيئەت ئەزاسى.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:ئۇيغۇرلار
دۇئايى مۇستەجاب

**دۇئايى مۇستەجاب**: ئاللاھۇممە مەغفىرلى ۋەلى ۋالىدەييە ۋەل ئۇستازىييە ۋەل جەمئىيل مۇئمىينە ۋەل مۇئىمنات ۋەل مۇسلىمىينە ۋەل مۇسلىمات ئەلئەھيائى مىنھۇم ۋەل ئەمۋاتى ئىننەكە مۇجىيۇددە ئىۋاتى ۋەرا فىئود دەرجاتى ۋە دافىئول بەلمىياتى ۋە تازىيەل ھاجاتى.
## مەنبەلەر
قۇنۇت

دۇئايى قۇنۇت: ئاللاھۇممە ئىننا نەستە ئىينۇكە، ۋەسنەستەغ فىرۇكە، ۋەنۇسنىي ئەلەيكەل خەير، ۋەلا نەكفۇرۇكە، ۋەنۇئمىنۇ بىكە،ۋەنەخسەئۇ لەكە ۋە نەخلەئۇ مەن يەكفۇرۇكەل لەھۇم ئىيياكە نەئبۇدۇ، ۋەلەكە نۇسەللەي ۋە نەسىجۇدۇ، ۋە ئىلەيكە نەسئا ۋەنەھفىدۇ، نەرجۇ رەھمەتەكە، ۋە نەخشا ئەزابەكە، ئىننە ئەزابەكە بىلكافىرىينە مۇلھەق.

اللَّهُمَّ إِنَّا نَسْتَعِينُكَ، وَ نَسْتَغْفِرُكَ، وَ نُثْنِي عَلَيكَ، الْخَيْرَ، وَ لاَ نَكْفُرُكَ، وَ نُؤْ مِنُ بِكَ، وَ نَخْصَعُ لكَ، وَ نَخْلَعُ مَنْ يَكْفُرُكَ، اللَّهُمَّ إِيَّاكَ نَعْبُدُ، وَ لَكَ نُصَلَّي وَ نَسْجُدُ، وَ إِلَيْكَ نَسْعَى وَ نَحْفِدُ، نَرْ جُو رَحْمَتَكَ، وَ نَخْشَى عَذَابَكَ، إِن عَذَابَكَ بِالْكَافِرِينَ مُلْحَقٌ.

ئى ئاللاھ! بىز سەندىن ياردەم سورايمىز، سەندىن مەغپىرەت  تىلەيمىز، سېنىڭ ياخشىلىقىڭنى مەدھىيىلەيمىز، ساڭا شۈكرى قىلىمىز، كۇفۇرلۇق قىلمايمىز، ساڭا ئىشىنىمىز، ساڭىلا ئىتائەت قىلىمىز ۋە سېنى ئىنكار قىلغانلاردىن يۈز ئۆرۈيمىز. ئى ئاللاھ، ساڭىلا ئىبادەت قىلىمىز، سېنىڭ ئۈچۈنلا ناماز ئوقۇيمىز ۋە سەجدە قىلىمىز، سېنىڭ رازىلىقىڭغا ئېرىشىش ئۈچۈن تىرىشىمىز ۋە ئالدىرايمىز، رەھمىتىڭنى تىلەيمىز، ئازابىڭدىن قورقىمىز. ھەقىقەتەن سېنىڭ ئازابىڭ كۇفرىلارغا چۈشكىچىدۇر.

## مەنبەلەر

تۈر:ئىسلام دىنى
دۇرۇد

ئىككى دۇرت : ئاللاھۇممە سەللى ئەلا مۇھەممەدىن ۋە ئەلا ئالىي مۇھەممەدەن كەما سەللەيتە ئەلا ئىبراھىم ۋە ئەلا ئالىي ئىبراھىيمە ئىننەكە ھەمىيدۇن مەجىيد ؛  ئاللاھۇممە بارەك  ئەلا مۇھەممەدىن ۋە ئەلا ئالىي مۇھەممەدىن كەمابارەكتە ئەلا ئىبراھىم ۋە ئەلا ئالىي ئىبراھىيمە ئىننەكە ھەمىيدۇن مەجىيد. 

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ، كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ،إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ ؛ اللَّهُمَّ بَارِكْ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ، كَمَا بَارَكْتَ عَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ، إِنَّكَ حَمِيدٌ مَجِيدٌ.

ئى ئاللاھ، شەپقەت ۋە شەرەپلىرىڭنى مۇھەممەد ۋە مۇھەممەدنىڭ ئەگەشكۈچىلىرىگە ئەۋەتكەيسەن، خۇددى ئىبراھىم ۋە ئىبراھىمنىڭ ئەگەشكۈچىلىرىگە شەپقەت ۋە شەرەپلىرىڭنى ئەۋەتكەندەك؛ ئى ئاللاھ، بەرىكەتلىرىڭنى مۇھەممەد ۋە مۇھەممەدنىڭ ئەگەشكۈچىلىرىگە ئەۋەتكەيسەن، خۇددى ئىبراھىم ۋە ئىبراھىمنىڭ ئەگشكۈچىلىرىگە بەرىكەتلىرىڭنى ئەۋەتكەندەك.
## مەنبەلەر
ئابدۇغۇپۇر

غا قاراڭ
## مەنبەلەر

تۈر:ئۇيغۇر كىشى ئىسىملىرى
تۈر:ئەرلەرگە خاس ئىسىم
تۈر:ئەرەبچە
بەيئى

بەيئى قىلىش دېگەن ساتماق، سودا قىلماق، كېلىشمەك دېگەنلىك.

بازار ئەھلى ھەممىسى بولدى جەمئىي،
ئۇنىڭ باھاسىنى قىلماقچى بەيئى.

## مەنبەلەر
بىسمىللاھ

ناھايتى شەپقەتلىك ۋە مېھرىبان ئاللاھنىڭ ئىسمى بىلەن باشلايمەن

بىسمىللاھ ھەر ئىشنىڭ بېشىدۇر. ئەركىنلىك ئىماندۇر. جاھالەتنى ئىلىم بىلەن، يوقسۇللۇقنى ھۈنەر مەرىپەت بىلەن، ئىختىلاپنى بولسا بىرلىك باراۋەرلىك بىلەن تۈگەتكىلى بولىدۇ. ئۇلۇغلۇق ۋە كۈچ-قۇدرەت ئاللاھقا خاستۇر، بىر ئاللاھقىلا بويسۇنىمىز. بىسمىللاھ ، ئاللاھۇ ئەكبەر.

بىسمىللاھ ھەر ياخشى ئىشنىڭ بېشىدۇر، بىز ئىشىمىزنى بىسمىللاھ دەپ باشلايمىز. بىسمىللاھ تۈگىمەس پۈتمەس قۇۋۋەت، تۈگىمەيدىغان بەرىكەت. قورقماڭلار، بىسمىللاھ دەڭلار. بىسمىللاھ ھەرقانداق ياخشى ئىشنىڭ باشلىنىشى. ئاللاھ ھەممە ئىشنى ئەڭ ياخشى قىلىدۇ، ھەممە ئىشنى گۈزەل قىلىدۇ. پۈتكۈل مەخلۇقات ئۆز تىلى بىلەن ئاللاھنى زىكىر قىلىدۇ. پۈتۈن مەۋجۇدات ئۆز تىلى بىلەن بىسمىللاھ دەيدۇ.  

( بىسمىللاھ— ئاللاھنىڭ ئىسمى بىلەن باشلايمەن. ئاللاھۇ ئەكبەر— ئاللاھ ئۇلۇغدۇر. ئىنشاء ئاللاھ— ئاللاھ بۇيرۇسا. ئەلىھەمدۇلىللاھ—جىمىكى ھەمدۇسانا ئاللاھقا خاستۇر. سۇبخانە ئاللاھ—ئاللاھ شان-شەرەپتۇر. )

## مەنبەلەر
ئىسلام مەنىسى

”ئىسلام“ دېگەن ئەرەبچە سۆز بولۇپ، مەنىسى ”ئىتائەت قىلىش“ دېگەنلىك بولۇپ، دىنىي مەنىدىن ئېيتقاندا، ئاللاھنىڭ ئىرادىسىگە بويسۇنۇش دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ. ئىسلام دىنىغا ئېتقات قىلغۇچى ”مۇسۇلمان“ دەپ ئاتىلىدۇ. بۇنىڭ مەنىسى ”ئاللاھقا بويسۇنغۇچى“ دېگەنلىك بولىدۇ.
## مەنبەلەر
ئىمان

ئىسلام دىنىدا ئادەتتە دېيىلىدىغان”ئىمان“ ئەرەبچە سۆز بولۇپ، ”ئىشىنىش“ دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ. كونكرېت قىلىپ ئېيتساق، 1) ئاللاھقا ئىشىش؛ 2) ئاللاھنىڭ پەرىشتىلىرىگە ئىشىنىش؛ 3) ئاللاھنىڭ كىتابلىرىغا ئىشىنىش؛ 4) ئاللاھنىڭ پەيغەمبەرلىرىگە ئىشىنىش؛ 5) قىيامەت كۈنىگە ئىشىنىشتىن ئىبارەت.
ئاللاھنىڭ كىتابلىرى: ئاللاھ پەيغەمبەرلىرىگە نۇرغۇن كىتابلارنى چۈشۈرگەن، بۇ كىتابلارنىڭ ھەممىدىن ئۇلۇغى « قۇرئان كەرىم»، ئۇنىڭدىن قالسا « تەۋرات»، « ئىنجىل» ۋە «زەبۇر». 
ئاللاھنىڭ پەيغەمبەرلىرى: ئادەم ئەلەيھىسسالام(Adam)، ئىدىرس ئەلەيھىسسالام (Enos)،نۇھ ئەلەيھىسسالام(Noah)، ھۇد ئەلەيھىسسالام (Eber)،  سالىھ ئەلەيھىسسالام (Shelah)،ئىبراھىم ئەلەيھىسسالام (Abraham)، ئىسمائىل ئەلەيھىسسالام (Ishmael)، ئىسھاق ئەلەيھىسسالام (Isaac)،ياقۇپ ئەلەيھىسسالام (Jacob)،يۈسۇپ ئەلەيھىسسالام (Joseph)، ئايۇپ ئەلەيھىسسالام(Job)، مۇسا ئەلەيھىسسالام(Moses)، ھارون ئەلەيھىسسالام (Aaron)، داۋۇت ئەلەيھىسسالام (David)، سۇلايمان ئەلەيھىسسالام (Solomon)،ئىلياس ئەلەيھىسسالام (Elijah)،يۇنۇس ئەلەيھىسسالام (Jonah)، ئەيسا ئەلەيھىسسالام (Jesus)، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام (Mohammed) قاتارلىقلار.
پەرىشتىلەر: پەرىشتىلەر ئاسماندىمۇ، زېمىندىمۇ مەۋجۇت، ئۇلار نۇردىن يارىتىلغان بولۇپ، ئەر-ئايال دەپ ئايرىلمايدۇ. ئۇلارنىڭ سانى ئىنتايىن كۆپ. پەرىشتىلەر ھەرۋاقىت ئاللاھنىڭ خىزمىتىنى قىلىشقا، ئاللاھنىڭ ئەمرىنى بەجا كەلتۈرۈشكە تەييار تۇرىدۇ. ئاللاھ پەرىشتىلەرنى ئىنساننى يارىتىشتىن بۇرۇن ياراتقان، ئادەم ئەلەيھىسسلامنى ياراتقاندىن كېيىن، پەرىشتىلەرنى ھەزرىتى ئادەمگە سەجدە قىلىشقا بۇيرۇغان.
پەرىشتىلەر يېمەيدۇ، ئىچمەيدۇ، ئۇخلىمايدۇ، ئۆلمەيدۇ، ياش قېرى دەپ ئايرىلمايدۇ، ئۇلارنىڭ ۋەزىپىسى ھەرخىل، ئۇلارنىڭ بەزىسى جەننەتكە مۇئەككەل، بەزىسى جەھەننەمگە مۇئەككەل ۋە بەزىسى ئاللاھنىڭ ئەرشىنى كۆتۈرۈپ تۇرۇشقا مۇئەككەل. ئۇلارنىڭ ئىچىدىكى ھەممىدىن مەشھۇر تۆت پەرىشتىنىڭ بىرى جىبرىئىل(Gabriel) بولۇپ، ئۇ ئاللاھتىن پەيغەمبەرلەرگە ۋەھيى ئېلىپ كېلىشكە مەسئۇل؛ مىكائىل(Michael) ئالەمنى كۆزىتىشكە، بۇ دۇنيادىكى ئىشلارنى باشقۇرۇشقا مەسئۇل؛ ئەزرائىل(Azrael) جان ئېلىشقا مەسئۇل؛ ئىسرافىل (Raphael) قىيامەت قايىم بولغانلىقىدىن خەۋەر بېرىپ سۇر چېلىشقا مەسئۇل. سۇر، يەنى كاناي، چېلىنغاندا، ئۆلگەنلەرنىڭ ھەممىسى تىرىلىپ، ئاللاھنىڭ سورىقىنى قوبۇل قىلىش ئۈچۈن مەھشەرگاھقا، يەنى مەيدانغا، جەم بولىدۇ. بۇلاردىن باشقا يەنە مۇنكىر، نەكىر ئاتلىق ئىككى پەرىشتە گۆردە سوراق قىلىشقا مەسئۇل. كىشىلەرنىڭ ياخشى يامان ئەمەللىرىنى خاتىرىلەپ تۇرۇشقا مەسئۇل پەرىشتىلەرمۇ بار.
## مەنبەلەر
سۈننەت ۋە پەرز

پەرز ۋە سۈننەت: ئىسلامدىكى كۈندىلىك تۇرمۇشتا پەرز ۋە سۈننەت بار بولۇپ، پەرز دېمەك چوقۇم قىلىشقا تېگىشلىك ئىشلارنى كۆرسىتىدىغان بولۇپ، قىلمىسا گۇناھ بولىدۇ. سۈننەت بولسا، قىلسا ساۋاب بولىدىغان، قىلمىسا گۇناھ بولمايدىغان، كىشىنىڭ ئۆز ئىقتىدارى ۋە خائىشىغا قاراپ قىلسىمۇ قىلمىسىمۇ بولىدىغان ئىشلارنى كۆرسىتىدۇ. مەسىلەن، رامىزاندا روزا تۇتۇش پەرز، ئادەتتىكى چاغلادا، دۈشەنبە ۋە پەيشەنبە كۈنى روزا تۇتۇش سۈننەت.
## مەنبەلەر
داموللا

ئادەتتە سۆزلىنىدىغان ”داموللا“ دېگەن سۆز، ھەرگىزمۇ ئەبجەش سۆز بولماستىن، ئۇنى ”چوڭ موللا“ دەپ چۈشىنىۋېلىشقا ھەرگىز بولمايدۇ. موللا دېگەن سۆز ئەرەبچىدىكى مەۋلا دېگەن سۆزدىن كىرگەن بولۇپ، ئۇستاز، خوجا، ئەپەندى دېگەن مەنىدە. دا دېگەن سۆز پارسچىدىكى دەھ دېگەن سۆزدىن كىرگەن بولۇپ، ئون دېگەن مەنىدە. داموللا ”ئون ساھەدىكى بىلىمنى ئىگىلىگەن، ئون خىل ئىلىمگە توشقان زات“ دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ. باشتا ”دەھ مەۋلا“ دەپ سۆز ياسالغان، پارىسچىدا ”دەھ“ سۆزى ”دە“،”مەۋلا“ سۆزى ”مولا“ يېزىلغاچقا، ”دە مولا“ يېزىلىپ، ئۇيغۇرچىغا ”دا موللا“ دەپ ئۆزلەشتۈرۈلگەن.

## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر