open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
توپ ئويۇنى

توپ - ئۇيغۇرلاردا ئومۇملاشقان ئەنئەنىۋى ئويۇن تۈرلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇنى ئاساسەن قىزلار ئوينايدۇ.  ئۇيغۇر قىزلىرى توپنى ئۆزلىرى ياسايدۇ. ئۇلار قۇرۇغان شاپتۇل ئۈچكىسىگە پاختا يىپىنى يۆگەپ ئالمىدەك بولغاندا ئۈستىنى ھەر خىل گۈللۈك يىپلار بىلەن تورلاپ بېزەيدۇ. بۇنداق توپ يەرگە ئۇرۇلغاندا تېز ئۆرلەيدۇ ۋە توپ ئىچىدىكى شاپتۇل ئۈچكە مېغىزى شىرىقلىغان بىر خىل ئاۋاز چىقىرىپ دىققەتنى جەلىپ قىلىدۇ. توپ ئويناش ئۇيغۇرلاردا بالا ئۆمىلىگەندىن باشلىنىدۇ. (1) بالا ئۆمىلىگەندە ئاتا - ئانىلار توپنى دومىلىتىپ بالىنىڭ ئۆمىلەش ھەرىكىتىنى تېزلىتىدۇ. (2) بالا تۇرغاندا، بالىغا مېڭىشنى ئۆگىتىش ئۈچۈن توپنى دومىلىتىدۇ. بۇنىڭ بىلەن بالا توپقا قىزىقىپ تېز مېڭىشقا ئادەتلىنىدۇ. (3) بالىنڭ تىلى سۆزگە راۋانلاشقاندا، چوڭلاردىن بىرى  دەپ توپنى يەرگە ئۇرۇپ سانايدۇ. بۇنىڭ بىلەن بالا ساناققا ئۆگىتىلىدۇ ۋە توپنىڭ يۇقىرى - تۆۋەن ئۆرلىشىگە قاراپ كۆزى چېنىقىدۇ. بۇلار ھەممە ئۇيغۇر ئائىلىسىگە ئومۇملاشقان ئادەت، يۇقىرىقىلار بىلەن چېنىققان بالا مەكتەپ يېشىغا يەتكەندە، مۇستەقىل توپ ئويناش باسقۇچىغا كۆچىدۇ. بۇ چاغدا، بىر قانچە قىز بالا بىرلىشىپ شەرتلىك توپ ئوينايدۇ. ئۇنىڭ قوشاقلىرى مۇنداق: ئىككى سەككىز ئون ئالتە، ئون ئالتىنى كىم يادى. ئاكام بىلەن مەن يازدىم، ئىشەنمىسەڭ سوراپ باق، ھەسەل ئېلىپ يالاپ باق. ئۇنىڭدىن كېيىن  دەپ ئوينىغۇچى توپنى تۇتۇۋېلىپ جىم تۇرىدۇ. باشقىلارمۇ گەپ سۆزسىز مىدىر قىلماي تۇرۇشى شەرت. كىم خىلاپلىق قىلسا ئويۇندىن قالىدۇ ياكى ئالقىنىغا بىر - ئىككى شاپىلاق يەيدۇ. تېخى ياتلىق بولۇش يېشىغا يەتمىگەن قىزلار ئارىسىدا بۇ خىل توپنى ناخشا - قوشاقنىڭ رىتىمىغا ماسلاشتۇرۇپ ئويناش ئادىتى ئومۇملاشقان. ئويۇننىڭ شەرتى سۈپىتىدە، توپنى قاچۇرماسلىق، قوشاق ئوقۇغاندا دۇدۇقلىماسلىق، قوشاق توپنىڭ ئۆرلەش - چۈشۈشىگە ماسلىشىپ ئېيتىلىش، بولمىسا ئويناش نۆۋىتىدىن قېپقالىدۇ. توپ ئويناش ماھىرلىرى قوشاقنى ياخشى ئېيتىش ئۈچۈن، توپنى ئالىقان بىلەن يەرگە ئۇرۇپ ئۆرلىگەندە قول دۈمبىسىدە توختىتىپ سىيرىلدۈرۈپ ئالىقانغا چۈشۈرۈپ قايتا يەرگە ئۇرىدۇ. خەلق ئارىسىدا  نىڭ تۈرلىرى كۆپ بولۇپ، بىر قەدەر ئومۇملاشقانلىرى مۇنداق ئېيتىلىدۇ: چىڭچى، بۇغدايچى، خەمىكى دوغدايچى. كېچىلەپ زوۋانى قوي، زوۋىنىڭ قايسى قىزى. ئەڭ كىچىك ۋاپا قىزى، ۋۇپىنى ۋاپا دېمەڭلار. ۋۇپىل يالغانچى بولۇر، ۋۇپزىن كۆرە بوۋاڭنى تاپ. بوۋا بەك ياخشى بولۇر."

## مەنبەلەر
چېلىشىش ئويۇنى

چېلىشىش ئويۇنى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۇزاق تارىخقا ئىگە ئەنئەنىۋى ئويۇنلىرىنىڭ بىرى. بۇ ئويۇن ھېيت - ئايەم، زارا خەتمە، سەيلى - ساياھەت، توي - تۆكۈن ۋە خۇشاللىق چوڭ يىغىلىشلاردا مەھەللە بىلەن مەھەللە، يۇرت بىلەن يۇرت ئارا چېلىشىش پائالىيىتى ئېلىپ بېرىلىپ، كۈچلۈك پالۋانلار ئارا كۈچ سىناشتۇرۇلۇپ بىر - بىرىنىڭ غەيرەت شىجائىتى دەڭسېلىپ، ئۇلارنىڭ باتۇرلۇقى نامايان قىلىنىدۇ. چېلىشىشتا رايونلار ئارا ئوخشىماسلىقمۇ بار. مەسىلەن، قەشقەر، ئاتۇش، كونا شەھەر، يېڭىشەھەر ناھىيىلىرىدە بەل تۇتۇشۇپ ئېگىز كۆتۈرۈپ تاشلاش، يانپاشقا ئېلىش، چۆرۈپ تاشلاش، ئارقىسىغا ئىتتىرىپ يىقىتىش، بېشىدىن ھالقىتىپ تاشلاش قاتارلىق ئۇسۇللار بولۇپ، بۇ ئۇسلۇبتا چەمەك سېلىشقا، چاتراققا پۇت تىقىشقا بولمايدۇ. بۇ ئۇسۇلغا خوتەن، يەكەن، قاغىلىق، مەكىت، يوپۇرغا قاتارلىق جايلارنىڭ چېلىشىش ئۇسۇلى ئانچە ئوخشاپ كەتمەيدۇ. تۇرپان، قۇمۇل قاتارلىق رايونلارنىڭ چېلىشىش ئۇسۇلىمۇ ئوخشىمايدۇ. چېلىشىش ئويۇنى ئادەمنىڭ ئاز - كۆپلۈكىگە قاراپ توپىلىق ياكى يۇمشاق يەردە ئېلىپ بېرىلىدۇ. تاماشىبىنلار سورۇننى چۆرىدەپ دۈگىلەك ھاسىل قىلىپ ئولتۇرىدۇ. چېلىشقۇچى پالۋانلار يۇمشاق كىيىم كىيىپ، قىزىل رەختتىن پوتا باغلاپ مەيدانغا چۈشىدۇ. پېشقەدەم پالۋاندىن بىر - ئىككى كىشى سورۇننى باشقۇرىدۇ. چېلىشىش ئىككى خىل بولىدۇ. بىرى، ئىختىيارى چېلىشىش بولۇپ بۇنىڭدا ئالدى بىلەن يېشى كىچىك پالۋانلار چېلىشىشقا چۈشۈپ ئاستا - ئاستا چوڭىيىدۇ. كىم يىقىلسا ئۇنىڭ تۇغقىنى ياكى يېقىن دوستى ئۇنىڭ ئورنىغا ئىختىيارى چۈشىدۇ. بۇ خىل چېلىشىش كۆپ ھاللاردا يۇرت ئىچىدە ئېلىپ بېرىلىدۇ. ئىككىنچى خىل چېلىشىش بىر يۇرت بىلەن بىر يۇرت، بىر مەھەللە بىلەن يەنە بىر مەھەللە ئوتتۇرىسىدا مۇسابىقىلىشىش خاراكتېرىنى ئالغان بولۇپ، بۇنىڭدا ئىككى يۇرت ئۆز پالۋانلىرىنى ئاجايىپ ھەيۋەتلىك كۆرسىتىدۇ. چېلىشىشقا چۈشكەن ئىككى پالۋان پوتا باغلاپ مەيدانغا چۈشكەندىن كېيىن، سورۇن باشقۇرغۇچىلار پالۋانلارنى ئۆز ئارا كۆرۈشتۈرۈپ ئۇلارنى بىر - بىرىنىڭ بېلىدىن تۇتۇشقا رۇخسەت قىلىدۇ. ئۇلار بەلۋاغدىن ئوبدان تۇتۇشقاندىن كېيىن باشلاش ئىشارىتى بېرىلىدۇ. بۇنىڭ بىلەن پالۋانلار ئۆز ماھارىتىنى كۆرسىتىپ قايسى تەرەپ قايسى تەرەپنى يىقىتىپ تاغىقىنى يەرگە تەگكۈزسە شۇ تەرەپ يەڭگەن بولىدۇ. بۇ خىل چېلىشىشقا چىرماق سېلىشقا، توسما ئۇرۇش ھەرىكەتلىرىنى ئىشلىتىشكە بولمايدۇ. يەنە بىر ئۇسۇلدا ئىككى پالۋان پوتا باغلاپ مەيدانغا چۈشۈپ بەل تۇتۇشقاندىن كېيىن، باشقۇرغۇچى باشلاش ئىشارىتى بېرىدۇ. ئىككى پالۋان قول پۇتلىرىنى تەڭ ئىشقا سېلىپ قارشى تەرەپنى يىقىتسىلا يەڭگەن ھېسابلىنىدۇ. بۇنىڭدا ھەرىكەت چەكلەنمەيدۇ. يەنە بىر خىل ئۇسۇلدا ئىككى پالۋان بېلىگە پۇتا، ئوڭ پۇتىنىڭ يوتىسىغا ياشلىق باغلاپ مەيدانغا چۈشىدۇ. ئوڭ قۇلى بىلەن بەلنى، سول قولى بىلەن باغلانغان پوتىنى تۇتىدۇ. ئىككى پالۋان ئوبدان تۇتۇشۇپ بولغاندىن كېيىن باشقۇرغۇچى باشلاش ئىشارىسى بېرىدۇ. بۇ خىل چېلىشىش ئۇسۇلىدىمۇ ھەرىكەت چەكلىمىسى بولمايدۇ. پالۋان قانداق ھەرىكەت قوللانسا مەيلى، پەقەت يىقىتسىلا بولىدۇ. چېلىشىش شەكىللىرىدە ئاساسەن بەدەن ئېغىرلىقى، ياش چەكلىمىسى بولمايدۇ."

## مەنبەلەر
چاي تۇتۇش ئويۇنى

چاي تۇتۇش ئويۇنى ئاساسەن يېزا مەشرەپلىرىدە ئوينىلىدۇ. بۇ ئويۇن ئاساسەن خوتەن، قەشقەر قاتارلىق جايلاردا بىر قەدەر ئومۇملاشقان ۋە دائىملىق ئادەتكە ئايلانغان بىر خىل ئاممىۋى خاراكتېرلىك مەدەنىي پائالىيەتتۇر. بۇ خىل ئويۇن مەشرەپ داۋاملىشىپ مەلۇم باسقۇچقا كەلگەندە مەشرەپ بېشى ياكى مەشرەپ ئۇيۇشتۇرغۇچى ساھىبخان سورۇننىڭ كەيپىياتىنى جانلاندۇرۇش، ئويۇن - كۈلكە خىللىرىنى كۆپەيتىپ مەشرەپ ئەھلىنىڭ تېخىمۇ كۆڭۈللۈك ئوينىشىنى كۆزدە تۇتۇپ، بىر پىيالە چاينى بىر كۇپلېت بېيىت بىلەن خالىغان بىرسىگە تۇتۇپ بېرىدۇ. چاينى قوبۇل قىلغۇچى پىيالىنى ئىككى قوللاپ ئېلىشقا تەمشەلگەندە، چاي تۇتقۇچى ئۇنى ئازدۇرۇپ، ھەر خىل ھەرىكەتلەر بىلەن مەسىلەن، سۇنغان چاينى قايتۇرۇۋېلىپم ئۆز ئورنىدا بىر پىرقىرىۋېتىپ يەنە تەڭلەش، قولىنى ئۇزارتقاندا چىنىنى قايتۇرۇۋېلىش، قولىنى قايتۇرۇۋالغاندا يەنە ئۇزىتىش قاتارلىق خىلمۇ خىل قىزىقارلىق ھەرىكەتلەر بىلەن قارشى تەرەپنىڭ دەرھال چىنىنى ئېلىشىغا ئىمكانىيەت يارىتىپ بەرمەيدۇ. ئورنىدا تۇرۇپ پىيالىنى ئايلاندۇرۇپ قايتا چىنە تۇتۇشتا قوبۇل قىلغۇچىمۇ قايتا بىر ئايلىنىپ، قايتا تەزىم بىلەن قول ئۇزىتىشى كېرەك. بۇنداق چاغدا، چاي تۇتقۇچى يېرىم ئايلىنىپ ياكى 90 گرادۇس بۇرۇلۇپ توختىۋالسا، چاي قوبۇل قىلغۇچى ئۇقۇشماستىن ئۇنىڭ ئارقا تەرىپىگە ياكى يان بېلىگە قول ئۇزىتىپ قالىدۇ - دە، سورۇندا كۈلكە - چاقچاق كۆتۈرۈلىدۇ. مۇشۇنداق بىر قانچە قېتىملىق قىزىقچىلىق ھەرىكەتلەردىن كېيىن، قارشى تەرەپ چاينى قولغا ئېلىپ، چاي تۇتقۇچى ئېيتقان بېيىتنىڭ جاۋاب بېيىتىنى قايتۇرۇپ بولغاندىن كېيىن چاينى ئىچىدۇ. ئەگەر جاۋاب بېيىتنى قايتۇرۇۋالمىسا، يا ئۇسسۇل ئويناپ بېرىدۇ ياكى بىرەر مەيدان قىزىقچىلىق قىلىپ باشقىلارنى كۈلدۈرىدۇ. ھېچ نەرسە قىلالمىسا ئۇنىڭ جازاسى سۈپىتىدە ، ، ، ،  قاتارلىق قىزىقچىلىق ئويۇنلىرىنى كۆرسىتىدۇ.  تا جازالانغۇچى يالىڭاچلاپ، غۇلىچى كەڭ يايدۇرۇلۇپ تامغا چاپلاشتۇرۇلۇپ تۇرغۇزۇلىدۇ، ئاندىن بىر كىشى ئېغىزىغا سوغۇق سۇ ئېلىپ ئۇنىڭ ھەممە يېرىگە پۈركەيدۇ. جازالانغۇچى قايتىپ كەلگەندىن كېيىن پۈركەلگەن سۇنى ئۇنىڭ بەدىنى توسۇپ قالغان جايدا ئىز قالىدۇ. بۇسۈرەت بولىدۇ. بۇنىڭ بىلەن بىر قېتىم كۈلكە چىقىدۇ.  ئويۇنىدا جازالانغۇچىنىڭ باش كىيىمى ئېلىۋېتىلىپ بىر كىشى ئوتتۇرىغا چىقىپ، ئالىقىنىنى جازالانغۇچىنىڭ پېشانىسىگە قويۇپ ئوتتۇرا بارمىقىنى كەينىگە قايرىپ قويۇۋېتىپ جازالانغۇچىنىڭ پېشانىسىگە ئۈچ قېتىم چېكىدۇ. بارماق قاتتىق تېگىپ مەلۇم دەرىجىدە ئاغرىش ھېس قىلدۇرىدۇ. بۇنىڭ بىلەن يەنە بىر قېتىم كۈلكە كۆتۈرۈلىدۇ. داستىن تەڭگە سۈزۈشتە جازالانغۇچى ئىككى قولىنى كەينىگە تۇتۇپ يۈكۈنۈپ ئولتۇرۇپ قىزىق سۇ ياكى سوغۇق سۇ قويۇلغان داس ئىچىدىكى تەڭگىنى ئېغىزى بىلەن ئالىدۇ. داستىن تەڭگە سۈزۈش بىر قەدەر قىيىن ھەرىكەت بولۇپ، ۋاقىت ئۇزارغانسېرى كۈلكە چىقىدۇ.  ئويۇنىدا جازالانغۇچى  بولۇپ، يەلكىسىنى چىقىرىپ ئېگىلىپ تۇرىدۇ. يەنە بىر كىشى پالتا بولۇپ، ئىككى قول، ئىككى پۇتىدىن تۇتۇپ كۆتەك بىلەن پالتىنىڭ پەللىكى سۇ بىلەن توشتۇرۇلىدۇ. بۇ ئويۇن بىر قەدەر قوپال بولۇپ ئادەتتە كۆپ قوللىنىلمايدۇ.  ئويۇنىدا جازالانغۇچى يالىڭاچلىنىدۇ. دۈمبىسىگە بەش كىلو ئەتراپىدا ئۇيىغان مۇز تانا بىلەن چىگىلىدۇ. جازالانغۇچى ئۆمىلەپ ھەر بىر ئادەمنىڭ قېشىغا ناۋات ئالسىلا دەپ بارىدۇ. جازالانغۇچى ھەر بىر كىشىنىڭ قېشىغا بارغاندا تاماشىچىلار ئۇيان - بۇيان ئايلاندۇرۇپ باھا تالىشىپ قويىدۇ. جازالانغۇچى ئوتتۇز ئوغۇلنىڭ ئالدىدىن ئۆتكۈچە سوغۇق مۇزدا بەدىنى توڭۇپ كېتىدۇ. بۇ ئويۇن تولىمۇ قىزىقارلىق بولىدۇ."

## مەنبەلەر
بېغىش قايرىش ئويۇنى

بېغىش قايرىش ئويۇنى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئەنئەنىۋى ئويۇنلىرىنىڭ بىرى. بۇ رىقابەتچىلىكى كۈچلۈك، يەكمۇ يەك بېغىش قايرىپ كۈچ سىنىشىدىغان ئويۇن. بېغىش قايرىش ئويۇنىدا ئىككى كىشى ئۈستەل ئالدىدا ياكى تۈز يەردە قارىمۇ قارشى ئولتۇرۇپ جەينەكلىرىنى يەرگە تىرەپ، بىر - بىرىنىڭ ئوڭ ياكى سول ئالىقانلىرىدىن مەھكەم تۇتىشىدۇ ۋە باشلىدۇق دېيىشىپ بىر - بىرىنىڭ قولىنى باسىدۇ. كىم قارشى تەرەپنىڭ قولىنى باسالىسا شۇ يەڭگەن بولىدۇ. بېغىش قايرىشنى تۈز يەردە، كىگىز - پالاس ئۈستىدە قارىمۇ قارشى يېتىپ ئويناشقىمۇ بولىدۇ. بۇ بىر خىل ئاددىي ئويۇن بولۇپ، بېغىشنىڭ كۈچىنى ۋە سەزگۈرلۈكىنى ئاشۇرىدىغان ئويۇن، بېغىش قايرىش ئويۇنىدا جەينەك يەر يۈزىگە چوقۇم تېگىپ تۇرۇشى شەرت، جەينەك كۆتۈرۈلۈپ كەتسە بولمايدۇ."

## مەنبەلەر
نەزمە - قوشاق توقۇش ئويۇنى

نەزمە - قوشاق توقۇش ئويۇنى ئاساسەن يېزا مەشرەپلىرىدە ۋە كۆپ ئادەم قاتناشقان جامائەت سورۇنلىرىدا چاقچاقچى كىشىلەرنىڭ بىر - بىرىگە ھەجۋى نەزمە - قوشاق توقۇشى ئارقىلىق ئېلىپ بېرىلىدىغان بىر خىل قىزىقارلىق كۈلكىلىك ئويۇن. بۇ ئويۇن ئاساسەن قەشقەر، خوتەن، ئاتۇش قاتارلىق جايلاردا بىر قەدەر كەڭ دائىرىلىك ئومۇملاشقان بولۇپ، كىشىلەرنىڭ تەپەككۇر قىلىش، پىكىر قىلىش قابىلىيىتىنى سىناش مۇھىم ئۆلچەم قىلىنىدۇ. نەزمە - قوشاق ئارقىلىق كومېدىيىلىك ۋە دراماتىك تۈسنى پەيدا قىلغان بولىدۇ. مىسال ئۈچۈن بىر قېتىملىق يېزا مەشرىپىدە ئۆزىنى يۇرتنىڭ ئۆلىماسى دەپ ئاتىۋالغان ئەمەت قارى دېگەن بىر بالا موللا كىشى بىلەن توختى مىسكەر ئىسىملىك بىر قىزىقچىنىڭ ئوتتۇرىسىدا بولۇپ ئۆتكەن نەزمە - قوشاقنى سۇندۇق. بىر سورۇندا مېھمانلارنىڭ ئالدىغا پولو قويۇلغاندا ئەمەت قارى داستىخانغا چۈشۈپ، باشقىلار پولوغا قول ئۇزاتقۇچە لېگەندىكى پولونىڭ يېرىمىنى يەپ بوپتۇ. بۇنى كۆرگەن مىسكەر: ئەي چالا موللا مۇسا ئوغلى ئەمەت سېرىق، يوغان ئالما، قولۇڭ كۆيەر پولو قىزىق. ھەر كاپامنى ئالدىرىماي يۇتساڭ سىلىق - سىلىق، ئاغزىڭغا كىرىپ كەتمەيدۇ، تاش - تېرىق. دەپ، نەزمە - قوشاق توقۇپتۇ. بۇنى ئاڭلىغان كۆپچىلىك پاراققىدە كۈلۈشۈپ سورۇندا جانلىنىش پەيدا بوپتۇ. ئەمەت قارى ئۆزىنىڭ ئوسال ئەھۋالغا چۈشۈپ قالغىنىنى سېزىپ، دەررۇ مۇنۇ نەزمە - قوشاقنى توقۇپتۇ: مەھەللىگە كۆچۈپ كەپتۇ توختى مىسكەر، جامائەتكە ئارىلاشمايدۇ ئەھلى مىسكەر. پۇچۇق چۆگۈن ئوڭشىيالماي تاراڭلىتىپ، ئولتۇرىدۇ سېلىپ كونا بىر دىۋىسكە. قىلمىشلىرى مەھەللىگە ياراشمىدى، قانداق شامال ئۇچراشتۇردى بۇ ناكەسكە. بۇ مەھەللە ئوبدان ئاڭا، بىز يامانمۇ؟ باشقايەرگە كۆچۈپ كەتسۇن ئەسكى مىسكەر. توختى مىسكەرمۇ بوش كەلمەي دەررۇ مۇنداق نەزمە توقۇپتۇ: چالا موللا ئەمەت قارىدەك يۈرگىچە بىر قىلغان ياخشىراق، قۇرۇق دۇئا - تەلەپتىن ئەمەل قىلغان ياخشىراق. زىيان سېلىپ كىشىگە، نەزىر تەمەسىدا يۈرگەندىن، يېڭى - يېڭى توپ كىيىپ، خۇشال يۈرگەن ياخشىراق. پۇلنى ئاياپ ئۆزىدىن، ئاچ - يالىڭاچ يۈرگۈچە، سىرتماق سېلىپ بوغۇلۇپ، ئۆزى ئۆلگەن ياخشىراق. پاناھ تىلەپ كىشىدىن، ھەر كۈن خوش - خوش ئەتكۈچە، ئۇشبۇ ئالەمدە كىشى، ئازاد بولغان ياخشىراق. پۇلى يوق ئاشا - مانتا يەپ ئاشپەزگە قەرزدار بولغۇچە، تويغۇدەك خام ئۇماچ ئىچىپ، كۇشادە يۈرگەن ياخشىراق. بەسلىشىپ بايلار بىلەن ئوغلاق چېپىپ ئات مىنگۈچە، پەشلىرىنى چىڭ تۈرۈپ، پىيادە يۈرگەن ياخشىراق. بۇنى ئاڭلىغان ئەمەت قارى دەررۇ نەزمە توقۇشقا ئاجىزلىق قىپتۇ. سورۇندا كۈلكە بېسىقماپتۇ، شۇنىڭ بىلەن ئەمەت قارى سورۇندىكىلەرنى ئۆزىگە قارىتىپ كۈلدۈرەلمىگەندىن كېيىن، بىر قېتىملىق مەشرەپ بېرىشكە ۋەدە بېرىپ توختى مىسكەردىن ئەپۇ سوراپتۇ. كېيىنكى قېتىملىق سورۇنلاردا توختى مىسكەرنى بىلىملىك كىشى قاتارىدا ساناپ، سورۇنلاردا ئۆزىنىڭ يېنىدا ئولتۇرغۇزىدىغان بوپتۇ. يېزا مەشرەپلىرى ئەنە شۇنداق نەزمە - قوشاقلار بىلەن ئاخىرلىشىدۇ."
## مەنبەلەر
تاشتەرمەك (بەش تاش) ئويۇنى

**تاشتەرمەك (چاكوم) ئويۇنى** - ئۇيغۇر قىز - چوكانلىرى ئارىسىدىكى ئۇزۇن تارىخقا ئىگە ئەنئەنىۋى ئويۇنلارنىڭ بىرى. بۇ ئويۇننى ئىككى - ئۈچ قىز سىلىقلىتىلغان بەش دانە شاپتۇل ئۈچكىسى ياكى بەش تاش بىلەن ئوينايدۇ. تاشلارنىڭ بىرى يوغانراق بولۇپ، ئۇ ئانىچۇق، كىچىكرەك تۆتى بالىچۇق بولىدۇ. بۇ ئويۇن باسقۇچقا بۆلۈنىدۇ. ئالدىنقى بەش باسقۇچتا تاشلارنى بىر قولىدا سىقىمداپ تۇرۇپ، ئانىچۇقنى بارماقنىڭ ئۇچى بىلەن يۇقىرى ئېتىپ بالىچۇق تاشلارنى يەرگە چاچىدۇ. يۇقىرى ئاتقان ئانىچۇق تاشنى يەرگە چۈشۈرمەي تۇتۇۋېلىش كېرەك. ئانىچۇق تاش يەرگە چۈشۈپ كەتسە، ياكى بالىچۇق تاشنى يەردىن ئالغۇچە مىدىرلىتىۋەتسە، ياكى قولغا ئالغان بالىچۇق تاش ئانىچۇق تاشنى تۇتقىچە چۈشۈپ كەتسە، ئۇنىڭ ئويناش نۆۋىتى باشقىلارغا ئالمىشىدۇ. ئىككىنچى قېتىم نۆۋىتى كەلگەندە، توختاپ قالغان بىرىدىن داۋاملاشتۇرىدۇ. بۇ ئويۇندا ھەر بىر باسقۇچنىڭ ھەرىكەتكە ماسلاشتۇرۇپ ئېيتىلغان قوشىقى بولىدۇ. بىرىنچى باسقۇچتا، بەش تاشنى ئوڭ قولىدا سىقىمداپ تۇرۇپ ئانىچۇق بارماق ئۇچى بىلەن يۇقىرى ئېتىپ تۆت بالىچۇقنى يەرگە چاچىدۇ. ۋە ئانىچۇق تاشنى يۇقىرى ئېتىپ، چۈشكىچە بالىچۇق تاشتىن بىرنى يەردىن چىمدىپ ئېلىپ ئانىچۇق تاشنى يەرگە چۈشۈرمەي تۇتۇۋالىدۇ. باشقا تاشلارمۇ مۇشۇنداق ئوينىلىدۇ. بۇنىڭ قوشىقى مۇنداق: چاكۇم تاماكۇم، كىچىلىكى - كېلىنچىكى، كۇمىكى، كۇمۇچىكى. بۆلىكى بىلەزۈكى، ئىككىچنى باسقۇچتا بىرىنچى باسقۇچتەك باشلىنىپ، بالىچۇق تاش ئىككىدىن ئېلىندۇ ۋە بۇ ھەرىكەتكە قوشاق ئېيتىدۇ. چوڭ ئۈۈم، چولپان ئۈزۈم. چوڭ خاتا قىلغان ئۆزۈم، چوڭ بولاي چوكان بولاي. ياخشى يارغا يار بولاي، ئۈچىنچى باسقۇچتا، يەرىدكى چېچىلغان تاشنى بىرىنچى قېتىم ئۈچنى، ئىككىنچى قېتىم ئاخىرقى بىرنى ئالىدۇ. بۇنىڭ قوشىقى مۇنداق: ئۈچ ئۈزۈم. ئۇچىنى مەن تولدۇرىمەن، ئۇچىنى مەن تولدۇرغۇچى. سىزىپ كېتەر قارا كۆشۈم، تۆتىنچى باسقۇچتا، بالىچۇق تاشنى يەرگە توپ قويۇپ توپ ئالىدۇ. بۇنىڭ قوشىقى مۇنداق: توك - توك، قوش توك - توك، بۇ ئويۇندا ئۇتتۇرۇپ، باشقىدىن ئويناشقا بولمايدۇ.  بەشىنچى باسقۇچتا، بەش تاشنى بىراقلا چاچىدۇ ۋە ئانىچۇق تاشنى ئايرىۋالىدۇ - دە، ئۇنى يۇقىرى ئاتىدۇ. چۈشكىچە بالىچۇق تاشتىن بىرنى سول قول ئاستىغا كىرگۈزۈۋالىدۇ - دە، ئانىچۇق تاشنى تۇتۇۋالىدۇ. سول قول ئاستىغا بىر تاشنى ئېلىش، باشقا تاشنى مىدىرلاتماسلىق شەرت. قالغان ئۈچ تاشمۇ سول قول ئاستىغا بىر - بىرلەپ كىرگۈزۈلىدۇ. بۇنىڭ قوشىقى مۇنداق: ھويلا، ھويلا بىر ھويلا، ھويلا ھويلا ئىككى ھويلا، ھويلا، ھويلا ئۈچ ھويلا، ھويلا، ھويلا تۆت ھويلا. دەپ تۆت تاشنى يەردىن سالامەت تېرىۋالىدۇ - دە، چىككا - چىككاڭ بىرشە (شەھەر) دەيدۇ. بۇ ئۇتقانلىق - شەھەر ئالغانلىق بولىدۇ. شۇنىڭ بىلەن ئالتىنچى باسقۇچ ئاياغلىشىدۇ. تاشتەرمەك ئويۇنى بالىلارنىڭ كۆزىنىڭ كۆرۈش قۇۋۋىتىنى ئاشۇرۇشقا ياردەم بېرىپلا قالماستىن، چاققان ۋە پەم - پاراسەتلىك بولۇشقا يېتەكلەيدۇ."

## مەنبەلەر
ياڭاق ئويۇنى

ياڭاق ئويۇنى - نىشانغا تەگكۈزۈشنى مەقسەت قىلغان ئەنئەنىۋى ئويۇنلارنىڭ بىرى بولۇپ، ياڭاق كۆپ چىقىدىغان قەشقەر، خوتەن، ئاقسۇ قاتارلىق رايونلاردىكى ئۇيغۇر ياشلىرى ئارىسىدا كەڭ ئومۇملاشقان. بۇ ئويۇن ئادەتتە ھېيت - بايرام ۋە ھەر خىل سەيلە پائالىيەتلىرىدە ئوينىلىدۇ. بۇ ئويۇن بىر قەدەر ئاددىي بولۇپ، قاتنىشىدىغانلارنىڭ سانى چەكلەنمەيدۇ. كىمنىڭ ياڭىقى بولسا ئىختىيارىي ئويناۋېرىدۇ. بۇ ئويۇن ئۈچۈن تامنىڭ تۈۋىگە ياكى تۈزلەڭ يەرگە 10 - 20 ياڭاق سىغقۇدەك بىر ئورەك كولىنىدۇ. ياڭاق ئويۇنى ئوينىغۇچىلار ئۆز ئارا كېڭىشىپ، ئورەككە ياڭاق ئاتىدىغان چېگرا سىزىقى بەلگىلىۋالىدۇ ياكى تامغا بىر پارچە تاختاينى يانتۇ تىكلەپ، تاختاينىڭ يۇقىرى تەرىپىدىن پەسكە قارىتىپ بىر ياڭاقنى دومىلىتىدۇ. شۇ ياڭاقنىڭ دومىلاپ بېرىپ توختىغان يېرى ياڭاق ئېتىش چېگرا سىزىقى قىلىنىدۇ. قاتناشقۇچىلار مۇۋاپىق ئۇسۇل بىلەن كېلىشىپ ئورەككە ياڭاق ئېتىش نۆۋىتى بەلگىلەيدۇ. شۇ رەت بويىچە بىرىنچى ياڭاق ئاتقۇچىغا ئويۇنغا قاتنىشىدىغان ھەر بىر كىشى ئوخشاش ساندىكى ياڭاقنى بېرىدۇ. ياڭاق ئاتقۇچى قولىدىكى پاي قىلىپ قوشۇلغان ياڭاقنى  ياكى  دەپ تۇرۇپ ئورەككە تاشلايدۇ. ئادەتتىكى ئەھۋالدا ئورەك بىلەن چېگرا سىزىقىنىڭ ئارىلىقى 4 - 5 مېتىر ئەتراپىدا بولىدۇ. ئەگەر ياڭاق ئاتقۇچى  دەپ توۋلىغان بولسا، ئورەككە چۈشكەن ياڭاقنىڭ سانى جۈپ بولسا ئۇتقان ھېسابلىنىپ، باشقىلار پاي قىلىپ قوشقان ياڭاق شۇ كىشىگە تەۋە بولىدۇ. ئورەككە چۈشكەن ياڭاقنىڭ سانى تاق بولسا ئۇتتۇرغان بولىدۇ ۋە ئويۇنغا قاتناشقانلار قانچە ياڭاق پاي قوشقان بولسا، شۇنچە ياڭاق ئېتىش نۆۋىتى ئالمىشىدۇ. ھەر قېتىم ئورەككە ياڭاق ئاتقاندا ئويۇنغا قاتناشقانلار يۇقىرىقىدەك ئوخشاش ساندىكى ياڭاقنى ئالدىن پاي قىلىپ تاپشۇرىدۇ. ياڭىقى تۈگەپ ئويناشنى خالىمىسا مەجبۇرلانمايدۇ. بىر ئورەكتە ئوينايدىغانلار ئادەتتە 3 - 4 ئادەمدىن ئاشمايدۇ."

## مەنبەلەر
قاچ قاچ (كويلا توپ) ئويۇنى

ئونى - ئۇيغۇرلارنىڭ مىللىي ئەنئەنىۋى تەنتەربىيە ئويۇنلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇ ئادەتتىن تاشقىرى تېزلىك، چېۋەرلىك، قەيسەرلىك ۋە ھوشيارلىقنى تەلەپ قىلىدۇ. بۇ ئويۇنمۇ ئىككى تەرەپ بولۇپ مۇسابىقىلىشىش شەكلىدە ئېلىپ بېرىلىدۇ. ئويۇنغا قاتنىشىدىغانلار كۆپرەك بالىلار ۋە ياشلار بولۇپ، ئالدى بىلەن ئۇلار ئىككى سەپكە ئايرىلىدۇ. ئادەم سانى چەكلەنمەيدۇ، ئەمما ھەر بىر سەپكە قاتناشقانلارنىڭ سانى توققۇزدىن ئېشىپ كەتمەيدۇ.  ئويۇنى ئۈچۈن يۈگۈرۈشكە ئەپلىك تۈزلەڭ يەر ياكى ئېتىزلىق مەيدان قىلىنىدۇ. ئويۇن مەيدانىنىڭ چوڭ - كىچىكلىكى قاتناشقۇچىلارنىڭ سانىغا قاراپ سىزىلىدۇ. مەيداننىڭ ئىككى تەرىپىگە چەمبەر شەكلىدە سىزىلغان توپ ئۇرۇش ئورنى ۋە قېچىپ بارىدىغان ئورنى ئادەتتە  دەپ ئاتىلىدۇ.  ئويۇنى ئۈچۈن بىر دانە توپ ئۇزۇنلۇقى 90 سانتىمېتىر، توملۇقى كەتمەن سېپىدەك، توپ ئۇرۇش قسىمى ياپىلاق شەكىلدىكى توپ ئۇرۇش كالتىكى ھازىرلىنىدۇ، كالتەك ئورنىدا قول بىلەن توپنى ئۇرۇپ ئوينىسىمۇ بولىدۇ. ئويۇن باشلاشتا ئىككى تەرەپنىڭ كوماندا باشلىقلىرى ئالدى بىلەن توپ باشلاش ھوقۇقىنى تالىشىدۇ. توپ ئۇرۇش كويلىسى ئىچىدە رەتلىك تىزىلىپ تۇرىدۇ. قارشى تەرەپ ئەزالىرى مەيداندا توپنى تۇتۇۋېلىش ئۈچۈن ئەپلىك جاي تاللاپ، خۇددى ۋالىبولچىلاردەك ئورۇن ئىگىلەيدۇ. توپ ئۇرغۇچى تەرەپكە مۇداپىئە كۆرگۈچى قارشى تەرەپنىڭ كوماندا باشلىقى توپنى كالتەككە توغرىلاپ تاشلاپ بېرىدۇ. كوماندا ئەزالىرىنىڭ بىر قېتىم، كوماندا باشلىقى (رامباتچى) نىڭ ئىككى قېتىم توپ ئۇرۇش ھوقۇقى بولىدۇ. توپ ئۇرغۇچى ئۇرۇلغان توپ بىلەن تەڭ مەيداننىڭ قارشى تەرىپىدىكى بەلگىلەنگەن نۇقتا ئىچىگە قاراپ يۈگۈرىدۇ. ئەگەر بۇ كىشى نۇقتا ئىچىگە كىرىۋالغۇچە قارشى تەرەپ توپنى تۇتۇۋېلىپ، توپ بىلەن ئۇنى ئۇرۇۋالسا، مۇداپىئەدە تۇرغان قارشى تەرەپ ئەزالىرى ناھايىتى چەبدەسلىك بىلەن گۈررىدە يۈگۈرۈپ بېرىپ توپ ئۇرۇش كويلىسى ئىچىگە كىرىۋېلىشى شەرت، ئەگەر بەلگىلەنگەن مەيدانغا كىرگۈچە ئارىلىقتا قارشى تەرەپ بىلەن ئۇلارنىڭ بىرەر ئەزاسىنى  ئۇرۇۋالسا، ئۇلار توپ ئۇرۇش ھوقۇقىغا ئىگە بولالمايدۇ. توپ ئۇرۇش ھوقۇقى بار تەرەپنىڭ ئەزالىرىدىن بىرسى توپ ئۇرغاندىكى كالتىكى توپقا تەگمەي ياكى يىراققا ماڭماي، قېچىشنى لايىق كۆرمىسە، كويلىغا كىرىپ تۇرۇپ ئىككىنچى ئەزا ئۇرغاندىن كېيىن شۇ كىشى بىلەن بىرگە قاچسىمۇ بولىدۇ ياكى كېيىنكى ئۈچىنچى، تۆتىنچى توپ ئۇرغۇچى بىلەن بىللە قاچسىمۇ بولىدۇ. ئىشقىلىپ توپ ئۇرغان كىشى چوقۇم بەلگىلەنگەن رايونغا قېچىپ بېرىۋېلىشى شەرت. ئۇ يەنە پۇرسەت كۈتۈپ ئۆزىنىڭ كوماندىسىدىكى باشقا بىرى توپ ئۇرغان زامان توپ ئۇرۇش كوماندىسىغا قېچىپ كېلىۋالسا  قۇتۇلۇپ، توپ ئۇرۇش ھوقۇقىغا قايتا ئىگە بولىدۇ. توپ ئۇرغۇچى تەرەپ ئەزالىرى توپنى بەلگىلەنگەن مەيدان ئىچىدە خالىغان يىراقلىققا ئۇرسا بولىۋېرىدۇ. لېكىن، ئارقا تەرەپكە ئۇرسا ياكى مەيدان سىزىقىدىن چىقىپ كەتسە  () ھېسابلىنىپ توپ ئۇرۇش ھوقۇقى ئالمىشىدۇ. مۇسابىقە جەريانىدا توپ ئۇرغۇچى تەرەپنىڭ توپ ئۇرۇش نۆۋىتى تۈگەپ، ھەممىسى قاچالماي قامىلىپ قالسا، ئۇ ھالدا مۇداپىئە قىلغۇچى قارشى تەرەپنىڭ ئىككى ئەزاسى مەيدان ئىچىدە ئۆز ئارا توپ پاسلىشىپ، توپ ئۇرغۇچى تەرەپنىڭ بەلگىلەنگەن رايونىغا قېچىپ بېرىۋېلىشىغا پۇرسەت يارىتىپ بېرىدۇ. بۇ پۇرسەت ئىچىدىمۇ قېچىپ بېرىۋالالمىسا ياكى قېچىش جەريانىدا قارشى تەرەپ توپ بىلەن ئۇرۇۋالسا، يېڭىلگەن بولۇپ توپ ئۇرۇش ھوقۇقى ئالمىشىدۇ."

## مەنبەلەر
ئېشەك توپ ئويۇنى

ئېشەك توپ ئويۇنى ياشلار ئارىسىدا ئېلىپ بېرىلىدىغان بىر خىل قىزىقارلىق ئويۇن بولۇپ، بۇ ئويۇنغا قانچە كۆپ ئادەم قاتناشسا شۇنچە ياخشى. بۇ ئويۇندا ئويۇن ئوينىغۇچىلار بىر يەرگە يىغىلغاندىن كېيىن، بۇلارنىڭ ئارىسىدىن ئىككى كىشى ئوتتۇرىغا چىقىپ رامباتلىشىش ئارقىلىق بالىلارنى ئىككى گۇرۇپپىغا بۆلىدۇ. ئاندىن چەك تاللىنىپ ياكى تاقمۇ جۈپ دېيىش ئارقىلىق ئېشەك بولغۇچى تەرەپنى بەلگىلەپ چىقىدۇ. ئېشەك بولغۇچى تەرەپ ئەزالىرى ئىككى قولىنى ئىككى تىزىغا تىرەپ ئېڭىشىپ ھەر بىر كىشى ئارىلىقىدا ئۈچ ماڭدام ئارىلىق قالىدۇ. كىشىلەر چەمبەر ھاسىل قىلىپ تۇرىدۇ. يەنە بىر تەرەپنىڭ ھەممە ئەزالىرى ئۇلارنىڭ ئۈستىگە مىنىدۇ. مىنگۈچى تەرەپنىڭ ئەزاسى سائەت ئىسترېلكىسى يۆنىلىشى بويىچە توپىنى يېنىدىكى ئەزاغا تاشلايدۇ. ئۇ ئەزامۇ يەنە بىر ئەزاغا تاشلاپ بېرىدۇ. توپ شۇ تەرىقىدە تاشلىنىپ، يەرگە چۈشمەي ئەڭ دەسلەپ توپ تاشلىغان ئەزاغا قايتىپ كەلسە، بۇلار ئېشەك ئۈستىدىن چۈشمەيدۇ. ئېشەك بولغۇچى تەرەپ ئۈستىدە ئادەم مىنگەن پېتى سائەت ئىستىرېلكىسى يۆنىلىشى بويىچە ئورۇنلىرىنى يۆتكەيدۇ. مىنگۈچى تەرەپ توپ تاشلاشنى داۋاملاشتۇرىدۇ. ئەگەر مىنگۈچى تەرەپ توپنى تالىشىپ تۇتۇش جەريانىدا توپنى يەرگە چۈشۈرۈۋەتسە بۇلار ئېشەك بولغۇچى ئۈستىدىن چۈشۈپ، ھەر تەرەپكە قاچىدۇ. بۇ ۋاقىتتا، ئېشەك بولغۇچى تەرەپ توپنى تېزلىك بىلەن ئېلىپ مىنگۈچىلەرنىڭ بىرەرىنى ئۇرۇۋالسا ئۇ ھالدا مىنگۈچى تەرەپ ئېشەك بولىدۇ - دە، ئېشەك بولغۇچى تەرەپ ئېشەككە مىنىدۇ. ئويۇن شۇ تەرىقىدە داۋاملىشىدۇ."

## مەنبەلەر
شياڭگاڭ ئۇنىۋېرسىتېتى

ھۆججەت:The University of Hong Kong in 1912.jpg|Caption1
ھۆججەت:University of Hong Kong.jpg|Caption2

## مەنبەلەر
تامپاس ئويۇنى

تامپاس ئويۇنى - ئاتۇش ئېكساق كەنتىدە دېھقانلار، ئوقۇتقۇچى، ئوقۇغۇچىلار ئويناپ كەلگەن ئويۇن. بۇ ئويۇندا، ئويۇنغا چۈشكۈچىلەر ئىككى تەرەپكە تەڭ بۆلۈنۈپ قارىمۇ قارشى مۇسابىقىلىشىدۇ. تامپاس ئويۇنى ھەققىدە تارىخىي ماتېرىياللاردا يېزىلمىغان. بىراق، 1982 - يىلى 94 ياشتا ۋاپات بولغان ئىمىن ئاخۇن، 1962 - يىل 82 ياشتا ۋاپات بولغان ئابلا ھاجىملار  دېگەن. بۇنىڭدىن قارىغاندا بۇ ئويۇننىڭ تارىخى خېلى ئۇزۇن. ئادەم، مەيدان، توپ. ئادەم سانى: ھەر تەرەپتە بەشتىن جەمئىي 10 غىچە ئادەم قاتنىشىدۇ. مەيدانى: ئۇزۇنلۇقى 25 مېتىر، كەڭلىكى 12 مېتىر ئەتراپىدا بىر تۈز مەيداننىڭ ئىككى تەرىپىدە ئاقارتىلغان ئىككى توغرا تام بولىدۇ. بۇ ئىككى تامنىڭ ئوتتۇرىغا، ئىككى مېتىر ئېگىزلىكتىكى جايىغا قارا سىزىق بىلەن رادىئوسى 30 سانتىمېتىرلىق ئىككى چەمبەر سىزىلىدۇ. بۇ چەمبەرنىڭ ئىچىگە يەنە رادىئوسى 10 سانتىمېتىر بولغان ئىككى كىچىك چەمبەر سىزىلىدۇ. ئويناش ئۇسۇلى: ئويۇنغا چۈشكۈچىلەر بىر يەرگە يىغىلغاندىن كېيىن، ئىككى تەرەپكە بۆلۈنۈپ، ئويۇن باشلاش ھوقۇقى تالىشىدۇ. قايسى تەرەپ ئالدى بىلەن ئويۇن باشلاش ھوقۇقىغا ئىگە بولغان بولسا، شۇ تەرەپ ئۆز تېمىنىڭ ئوتتۇرىسىدىن توپنى ئۆز ئارا پاسلىشىپ قارشى تەرەپ تېمىغا سىزىلغان چوڭ چەمبەرگە ئېتىپ كىرگۈزسە بىر نومۇرغا، كىچىك چەمبەرگە كىرگۈزسە ئىككى نومۇرغا ئېرىشىدۇ. ئەگەر ئېتىلغان توپنىڭ ئاز قىسمى چەمبەر سىزىقىنى باسما يېرىم نومۇرغا ئىگە بولىدۇ. توپنى چەمبەرنىڭ ئىچىگە كىرگۈزگەن تەرەپ توپ باشلاش ھوقۇقىغا ئىگە بولىۋېرىدۇ. توپ باشلىغان تەرەپ توپنى چەمبەرگە ئېتىش جەريانىدا توپنى سىرتقا چىقىرىۋەتسە توپ باشلاش ھوقۇقى قارشى تەرەپكە ئۆتىدۇ. ئەگەر توپ باشلىغۇچى تەرەپ ئۆز ئارا پاسلىشىش جەريانىدا، توپ قارشى تەرەپ ئەزالىرىنىڭ قولىغا چۈشۈپ قالسا، ئۇ چاغدا توپ باشلاش ئورنىدىن توپ باشلىماي، ئۆز ئارا پاسلىشىپ، قارشى تەرەپ تېمىنىڭ چەمبىرىگە ئېتىۋەرسە بولىدۇ. ئاخىرى پۈتۈشكەن توپ سانىغا قايسى تەرەپ بۇرۇن يەتكۈزسە شۇ تەرەپ يەڭگەن بولىدۇ. بۇ ئويۇن جەريانىدا بىر - - بىرىنى تۇتۇۋېلىشقا، قولىدىن توپنى تارتىۋېلىشقا، پۇتلاشقا بولمايدۇ. بۇ خىل ھەرىكەتلەر قائىدىگە خىلاپلىق ھەرىكەت ھېسابلىنىپ ئۈچ قېتىم قائىدىگە خىلاپلىق قىلغۇچىلار مەيداندىن چىقىرىۋېتىلىدۇ. بىراق، ئورنىغا ئادەم تولۇقلانمايدۇ. بۇ ئويۇنغا چوقۇم بىردىن - ئىككىگىچە قائىدە ئىجرا قىلغۇچى بولۇشى كېرەك."

## مەنبەلەر
ئوردىكام ئويۇنى

ئوردىكام ئويۇنى - ئۇيغۇر خەلقىنىڭ مىللىي ئەنئەنىۋى ئويۇن تۈرلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ئاساسەن جەنۇبىي شىنجاڭ ئۇيغۇرلىرى ئارىسىدا ئۇزاق زامانلاردىن بۇيان ئوينىلىپ كەلمەكتە. ئوردىكام ئويۇنى تۈزلەڭ يەرلەردە، مال باققان يايلاق - جاڭگاللاردا، يېزا - مەھەللىلەردە ئوينىلىدۇ. بۇ ئويۇن ئۈچۈن ئالدى بىلەن ئادەم سانىنىڭ ئاز - كۆپلۈكىگە قاراپ چەمبەر شەكلىدە مەيدان سىزىلىدۇ. ئاندىن شۇ سىزىق ئايلانمىسى بويىچە تەخمىنەن ھەر بىر - ئىككى مېتىر ئارىلىققا بىردىن كىچىك ئورەك كولىنىدۇ. كولانغان ئورەكنىڭ سانى قاتنىشىدىغان ئادەمنىڭ سانىدىن بىرى كەم بولىدۇ (كولانغان ئورەكنىڭ ھەجىمى چاي پىيالىسى چوڭلۇقىدا)، چەمبەر شەكلىدىكى بۇ مەيداننىڭ ئوتتۇرىغا بالىچۇق (توپ) ھەيدەپ كىرگۈزۈلىدىغان بىر ئانا (مەركىزىي) ئورەك كولىنىدۇ. ئويۇنغا ئاساسەن بوي ئېگىزلىكىگە قاراپ ياسالغان نوغۇچ شەكلىدىكى بىردىن كالتەك تاياق ھەمدە يۇمىلاق ياكى ئۇزۇنچاق ھالەتتىكى بىر دانە ياغاچ بالىچۇق تەييارلىنىدۇ. ئويۇنغا قاتنىشىدىغانلار تەخ بولغاندىن كېيىن، بىر كوماندا بىلەن تەڭ چاقماق تېزلىكىدە ھەر بىرى بىردىن ئورەكنى ئىگىلەپ توپ ئۇرىدىغان كالتەكنى ئورەككەپ سولاپ تۇرىدۇ. ئورەك ئىگىلەش ھوشيارلىق ۋە چەبدەسلىكنى تەلەپ قىلىدۇ. ئەگەر كىم ئورەك ئىگىلىيەلمىگەن بولسا شۇ كىشى توپقا مەسئۇل بولۇپ، بالىچۇقنى مەيدان سىرتىدىن توپ ئۇرۇش كالتىكى بىلەن مەيدان ئىچىگە ھەيدەپ ئەكىرىپ، پەم بىلەن مەيدان ئوتتۇرىسىدىكى مەركىزىي ئورەككە سولاش ئۈچۈن ھەرىكەت قىلىدۇ. قالغان ئويۇنچىلار ھەم ئۆزىنىڭ ئورىكىنى، ھەم مەركىزىي ئورەكنى قوغدايدۇ. ھەر بىر ئورەكنىڭ ئىگىلىرى توپنى مەركىزىي ئورەكتىن يىراقلاشتۇرۇش ئۈچۈن، ئورەككە كىرىش ئېھتىمالى بولغان توپنى كالتەك تايىقى بىلەن ئۇرۇپ يىراققا ھەيدىۋېتىشكە ھەرىكەت قىلىدۇ. ئورەك باققۇچى مۇشۇ مەقسەتتە تايىقىنى ئورەكتىن چىقارغان ھامان ئورەككە تىقىۋالسا بۇ ئورەكنىڭ ئىگىسى ئوردىسىدىن مەھرۇم قالىدۇ - دە، ئورىكى (ئوردىسى) نى ئىگىلىۋالغان كىشى ئورنىدا مەيداننىڭ سىرتىغا چىقىپ قايتىدىن توپ ھەيدەشكە مەسئۇل بولىدۇ. ئويۇن مۇشۇ خىل ئۇسۇلدا داۋاملىشىدۇ. ئارىلىقتا ئويۇننى تېخىمۇ قىزىتىش ۋە ئەۋجىگە كۆتۈرۈش  ئۈچۈن ئويۇن باشلىقىنىڭ  دېگەن كوماندىسى بىلەن تەڭ، ئورەك ئىگىلىرى تايىقىنى كۆتۈرۈپ، ئۆز ئارا ئورەك ئالماشتۇرىدۇ. ئەگەر مۇشۇ  پەيتىدە ئورىكى يوق توپ ھەيدىگۈچى چاققانلىق بىلەن بىرەر بوش ئورەككە تايىقىنى سېلىۋالسا، ئۇ ئورەك شۇنىڭغا مەنسۇپ بولۇپ، سىرتتا قالغىنى يەنە توپ ھەيدەپ كېلىشكە مەسئۇل بولىدۇ. ئەگەر ئىككى كىشىنىڭ تايىقى بىر ئورەككە سېلىنىپ قالسا، كىمنىڭ تايىقى ئورەككە بالدۇر سېلىنغان بولسا، ئورەك شۇ كىشىگە مەنسۇپ بولىدۇ. كىم بۇرۇن ئىگىلىگەنلىكى ئايرىلماي ئورەك تالىشىش يۈز بەرسە، ئويۇن باشلىقى ھۆكۈمى بىلەن ئويناشتا ئوينىغۇچىلارنىڭ توپ كالتىكى بىلەن بىر - بىرىنىڭ پۇتىغا ياكى باشقا جايلىرىغا ئۇرۇشقا، بالىچۇقنى قولى بىلەن تۇتۇپ ئويناشقا رۇخسەت قىلىنمايدۇ. ئويۇن تەرتىپىگە خىلاپلىق قىلغۇچىلار سېزىلسە، ئۇ كىشى ئويناشتىن مەھرۇم قىلىنىدۇ ياكى باشقا ئۇسۇللار بىلەن نەتىجە بېرىلىدۇ. ئوردىكام ئوينى ئىنتايىن قىزىقارلىق بولۇپ، چەبدەسلىكىنى، ھوشيارلىقىنى، پەملىك بولۇشىنى تەلەپ قىلىدۇ. بۇ ئويۇن كىشىنىڭ غەيرىتىنى، ئىرادىسىنى كۈچەيتىپ، ئىتتىپاقلىق ئېڭىنى ئۆستۈرىدۇ."

## مەنبەلەر
بارات كېچىسى ئويۇنى

بۇ دىنىي مۇراسىم ئويۇنى بولۇپ ، ھەر يىلى رامىزان ئېيىدىن ئىلگىرى ئۆتكۈزۈلىدۇ ، شۇڭا ئۇ  دەپمۇ ئاتىلىدۇ. بۇ كۈنى كىشىلەر ئۆي - ئۆيدىن ياغلىققاپاق، توغاچلاردىن يېقىلغان مەشئەللەرنى كۆتۈرۈپ ، قەبرىستانلىقلارغا توپلىنىپ ، ئەرۋاھلارنىڭ روھىغا دۇئا - تىلاۋەت قىلىدۇ. مۇقام ۋە ھۆكمەتلەرنى ئوقۇپ ، ساما سالىدۇ ، ھېكايە - چۆچەك ۋە قىسسە ئېيتىشىدۇ. شۇنداقلا ، مەھەللىدىكى ياشلار - بالىلار جەم بولۇپ ، ياغلىققاپاقنى ئۇزۇن بادىرنىڭ ئۇچىغا بېكىتىپ ، مەسچىتنىڭ ئۆگزىسى ياكى مەھەللىدىكى ھەممە كىشى كۆرەلەيدىغان ئېگىزلىككە چىقىپ مەشئەل يېقىپ : بارات كەلدى تۇيدۇڭلارمۇ ، قازانغا ياغنى قۇيدۇڭلارمۇ ، دەپ باشلىنىدىغان  نى يۇقىرى ئاۋازدا ئۆزىگە خاس ئاھاڭى بىلەن توۋلاپ ھەممە كىشىنى  نىڭ كىرگەنلىكىدىن خەۋەردار قىلىدۇ. بۇنى  دەپ ئاتايدۇ.  توۋلىغانلارغا كىشىلەر ئۆيلىرىدە پىشۇرغان پاشكال - قۇيماقلارنى ھەدىيە قىلىشىدۇ ،  ئەرۋاھلارنى يوقلاش مۇراسىمى بولۇپ ، كونا بارات ، يېڭى بارات دەپ ئىككىگە بۆلۈنىدۇ . بۇرۇن ئۆلۈپ كەتكەن ئەجدادلارنىڭ روھىغا سېغىنىش كونا بارات، شۇ يىلى ئىچىدە ئۆلگەنلەرنىڭ روھىنى يوقلاش يېڭى بارات دېيىلىدۇ .  گەرچە ئىسلام دىنى مۇراسىمى ئويۇنى دەپ قارالسىمۇ ، لېكىن ئۇنىڭ مەزمۇنىغا  تىن ئىبارەت ئىپتىدائىي ئېتىقادنىڭ روھى سىڭگەن ."

## مەنبەلەر
كالتەك تارتىشىش ئويۇنى

كالتەك تارتىشىش - ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۇزۇن تارىخقا ئىگە، رىقابەتچىلىكى كۈچلۈك، چېنىقىشچانلىقى يۇقىرى، قىزىقارلىق ئەنئەنىۋى ئويۇنلىرىنىڭ بىرى. بۇ ئويۇن شىنجاڭنىڭ ھەممە جايلىرىدا كەڭ تارقالغان ۋە ئومۇملاشقان بولۇپ، ئىككى كىشى ياكى ئىككى تەرەپ قارىمۇ قارشى بولۇپ مۇسابىقىلىشىدۇ. بۇ ئويۇننىڭ مۇسابىقىگە قاتنىشىدىغان ئادەم سانى چەكلەنمەيدۇ، مەيدان تاللانمايدۇ. ھەتتا ئېتىزلاردا ئىشلەپ دەم ئالغاندا كەتمەننى كالتەك قىلىپمۇ مۇسابىقىلىشىشكە بولىدۇ. مۇسابىقىلىشىش ئۇسۇلى: مۇسابىقىلەشكۈچى ئىككى تەرەپ پۇتلىرىنىڭ تۈز سۇنۇپ، تاپانلىرىنى بىر - بىرىنىڭ تاپانلىرىغا تىرەپ قارىمۇ قارشى ئولتۇرىدۇ. ئۇزنلۇقى 70 - 80 سانتىمېتىردەك، توملۇقى كەتمەن سېپىدەك كالتەكنىڭ ئىككى بېشىدىن ئازراقتىن قالدۇرۇپ، ئىككى قولى بىلەن تۇتىشىدۇ. بىردىن ئىككىگىچە كىشى رېپىرلىق قىلىدۇ. رېپىر مۇسابىقە باشلاش ئىشارىسى بەرگەن ھامان ئىككى تەرەپ كالتەكنى كۈچەپ ئۆز تەرىپىگە تارتىشىدۇ. تارتىشىش جەريانىدا، قايسى تەرەپ ئورنىدىن قوزغىلىپ كەتسە ياكى كالتەك قولىدىن چىقىپ كەتسە يېڭىلگەن ھېسابلىنىدۇ. رېپىر مۇسابىقە باشلاش كوماندىسى بەرمەستىن بۇرۇن تارتىشىشنى باشلىسا نەتىجە ئىناۋەتكە ئېلىنمايدۇ. ئەگەر بۇ پائالىيەتتە مۇسابىقىگە قاتناشقۇچىلارنىڭ سانى كۆپ بولسا، ئۇدا ئۈچ مەيدان ئۇتقان كىشى مۇسابىقىدە يەڭگەن ھېسابلىنىپ مۇكاپاتقا ئېرىشىدۇ. ئەگەر ئىككى تەرەپ بولۇپ كوللېكتىپ مۇسابىقىلەشمەكچى بولسا يەنىلا ئىككى - ئىككىدىن مۇسابقىلەشتۈرۈپ، ئۇتقان كىشىگە نومۇر بېرىپ، ئاخىرىدا قايسى تەرەپنىڭ ئېرىشكەن نومۇرى كۆپ بولسا شۇ تەرەپ يەڭگەن بولىدۇ."

## مەنبەلەر
قوشقارچىلاپ ئېلىشىش ئويۇنى

قوشقارچىلاپ ئېلىشىش - ئۇيغۇرلارنىڭ تۇلۇمچىلاپ سويۇلغان مۈڭگۈزلۈك قوشقار تېرىسىنى كىيىپ، ئۆز ئارا قوشقاردەك ئۈسسۈشۈپ كۈچ سىنىشىدىغان بىر خىل ئىپتىدائىي ئېلىشىش ئويۇن تۈرلىرىنىڭ بىرى. قوشقارچىلاپ ئېلىشىش ئازادلىقتىن بۇرۇن ئاپتونوم رايونىمىزنىڭ قارىقاش، لوپ، خوتەن ناھىيىلىرىدە ھەر يىلى باھار، ياز، كۈز پەسىللىرىدىكى سەيلە پائالىيەتلىرىدە باشقا ئويۇنلار بىلەن بىرگە ئېلىپ بېرىلىدىغان مۇھىم ئويۇن مەزمۇنلىرىنىڭ بىرى قىلىناتتى. ئازادلىقتىن كېيىن، بۇ ئويۇن تەدرىجىي ھالدا ئۆزلۈكىدىن ئوينالمايدىغان بولدى. ئېلىشىش ئۇسۇلى: سورۇن ئىچىدىن ئىختىيارىي ھالدا ئىككى كىشى چىقىپ، تۇلۇمچىلاپ سويۇلغان مۈڭگۈزلۈك قوشقار تېرىسىنى كىيىشىدۇ. قوشقار تېرىسىگە كىرىش تەييارلىقى پۈتكەندىن كېيىن، مۇسابىقە باشقۇرغۇچى ئېلىشىش بېشارىتى بەرگەن ھامان ئىككى كىشى قوشقار بولۇپ ئېلىشىدۇ. قايسى بىرى يەنە بىرىنى قوشقاردەك باش قويۇپ ئۈسسۈپ ئۆرۈۋەتسە، شۇ كىشى يەڭگەن بولىدۇ. بۇ خىل قوشقارچىلاپ ئېلىشىش مۇسابىقىسى بىر تەرەپ يەنە بىر تەرەپنى ئۈسۈپ ئۆرۈۋەتكەنگە قەدەر داۋاملاشتۇرۇلىدۇ. بۇ ئويۇن خەتەرلىكرەك بولغىنى ئۈچۈن، ئەينى ۋاقىتتا ئىككى  ئوتتۇرىسىدىكى ئېلىشىش پەقەت بىر مەيدان ئېلىشىش ئارقىلىقلا ئاخىرلاشتۇرۇلۇپ، يېڭىش - يېڭىلىش بەلگىلىنىپ چىقىلغان. يەڭگەن تەرەپ يەنە ئېلىشىشنى تەلەپ قىلسا، سورۇندىن باشقا بىرەيلەن چۈشۈپ ئېلىشىدۇ. قوشقارچىلاپ ئېلىشىش شۇ تەرىقىدە داۋاملىشىپ يېڭىپ چىققۇچىلارغا ماددىي مۇكاپات بېرىلىدۇ. ھازىرقى دەۋردە بۇ ئويۇننى ئەسلىگە كەلتۈرۈپ ئويناش تەشەببۇس قىلىنمايدۇ."

## مەنبەلەر
قوغۇن ئۇرۇش ئويۇنى

قوغۇن ئۇرۇش - ئۇيغۇر خەلقىنىڭ قىرانىغا يەتكەن ياشلىرى ئارىسىدا ئۆز ئارا بارماق ماھارىتىنى كۆرسىتىدىغان ئويۇن. بەسلىشىش ئۇسۇلى: بەسلەشكۈچىلەر پوستى چوڭ ھەم قېلىن قوغۇن ياكى ئۇزۇنچاقراق كاۋىنى تىكلەپ قويۇپ، ئالىقىنىنى ئېچىپ بارماق ئۇچلىرى بىلەن تىكلەنگەن قوغۇن ياكى كاۋىنىڭ ئوتتۇرىسىدىن ئۇرۇپ ئىككىگە بۆلۈۋېتىدۇ. بۇ ۋاقىتتا، ئاستى قىسمى يەردە قېلىپ، ئۈستى قىسمى ئۇچۇپ كېتىدۇ. بۇ خىل ئويۇندا ئەڭ قاتتىق قوغۇن ياكى كاۋىنى ئۇرۇپ ئۈزۈۋەتكەن كىشى قالتىس ماھارەتلىك ھېسابلىنىدۇ. بۇنداق ئويۇن بىلەن چېنىققان كىشىلەرنىڭ بارماق ئۇچلىرى چامباشچىلارنىڭ قولىدەك تاۋلىنىپ چېنىقىپ كەتكەن بولىدۇ. بۇنىڭدىن باشقا، ئوتتۇرا بارماق ئۇچى بىلەنمۇ قاتتىق قوغۇن، كاۋىلارنى ئۇرۇپ تېشىۋېتىشتىمۇ ئۆز ئارا بەسلىشىدۇ."

## مەنبەلەر
ئېشەككە مىنىش ئويۇنى

ئېشەككە مىنىش ئويۇنى ئۇيغۇر ياش - ئۆسمۈرلىرىنىڭ ئەنئەنىۋى ئويۇن پائالىيەتلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، ئۇ قاڭقىش كۈچىنى ئاشۇرۇشقا پايدىلىق. ئويۇنغا قاتناشقۇچىلارنىڭ سانى چەكلەنمەيدۇ. بىراق، قاتناشقۇچىلارنىڭ سانى بەك كۆپ بولۇپ كەتمەسلىكى كېرەك. ئۇنداق بولمىغاندا، ئويۇن مۇۋەپپەقىيەتلىك بولماي قالىدۇ. ئويناش ئۇسۇلى: ئويۇنغا قاتناشقۇچىلار بىر يەرگە يىغىلغاندىن كېيىن، ئىككى بالا باش بولۇپ بالىلارنى ئىككىگە بۆلىدۇ. ئاندىن چەك تاشلاش ئارقىلىق ئېشەك بولغۇچى تەرەپ بەلگىلىنىدۇ. ئېشەك بولغۇچى تەرەپنىڭ ئەزاسىدىن بىرى تامغا دۈمبىسىنى چاپلاپ تىرەك بولۇپ تۇرىدۇ. باشقا ئەزالىرىدىن بىرى تىرەك بولغۇچىنىڭ بېلىدىن تۇتۇپ ئېڭىشىدۇ. قالغانلىرى ئاشۇ ئۇسۇلدا بىر - بىرىنىڭ بەللىرىنى تۇتۇشۇپ ئۇزۇن بىر ئېشەك بولىدۇ. يەنە بىر تەرەپنىڭ ئەزالىرى نۆۋەت بىلەن بىر - بىرلەپ يۈگۈرۈپ كېلىپ ئېشەككە سەكرەپ مىنىدۇ. مىنگۈچى تەرەپنىڭ ھەممە ئەزاسى ئېشەك بولغۇچى تەرەپكە تولۇق مىنىۋالسا ياكى ئېشەك بولغۇچى تەرەپ مىنگۈچىلەرنى كۆتۈرۈلمەي يىقىلسا، ئېشەك بولغۇچى تەرەپ داۋاملىق ئېشەك بولىۋېرىدۇ. ئەگەر مىنگۈچى تەرەپنىڭ بىرىنچى بولۇپ مىنگەن ئەزاسى ئېشەكنىڭ ئەڭ باش تەرىپىگە مىنەلمەي قېلىپ، باشقا ئەزالىرىنىڭ مىنىشىگە جاي قالمىسا ياكى مىنىش جەريانىدا مىنەلمەي چۈشۈپ كەتسە، ئۇ چاغدا ئېشەك بولغۇچى تەرەپ بىلەن مىنگۈچى تەرەپ ئالمىشىدۇ. بۇ ئويۇندا، مىنگۈچىلەر يان تەرەپتىن كېلىپ مىنىشكە بولمايدۇ. بىر بالىنىڭ ئۈستىگە بىر قانچە بالا مىنىپ قالىدىغان ئەھۋاغا دىققەت قىلىشقا توغرا كېلىدۇ."

## مەنبەلەر
توققۇز قاتار ئويۇنى

توققۇز قاتار ئويۇنى - ئۇيغۇر مىللىتىنىڭ ئۇزۇن تارىخقا ئىگە ئەنئەنىۋى ئويۇن تۈرلىرىنىڭ بىرى. ئۇ كىشىلەرنىڭ پىكىر ئىقتىدارىنى ئۆستۈرۈش، زېھنىنى ئېچىش جەھەتتە ياردىمى زور بولغان كۈچلۈك رىقابەتچىلىككە ئىگە قىزىقارلىق ئويۇن ھېسابلىنىدۇ. توققۇز قاتارنىڭ مەيدان شەكلى ئەپلىك سۇپىلارغا ياكى تەكشى يەر يۈزىگە بور بىلەن كۋادرات شەكلىدە سىزىلىدۇ. چوڭ - كىچىكلىكى ئوخشاش ھەجىمدە بولغان ئاق - قارا تاشلارنى تاللاپ ئېلىپ  قىلىشقا بولىدۇ. ئوينىغۇچى ئىككى تەرەپ توققۇز دانىدىن ئۇرۇق تەييارلايدۇ. ئويناش ئۇسسۇلى: توققۇز قاتار مۇسابىقىسىنى باشلاشتىن ئىلگىرى، ئىككى تەرەپ قاتارغا بالدۇر ئۇرۇق بېسىش نۆۋىتى تالىشىدۇ. ئاندىن ئۇرۇقنى نۆۋەت بىلەن بىر - بىردىن قاتار ئىچىدىكى بۇرجەكلەرگە، كېسىشكەن نۇقتىلارغا باسىدۇ. ئالدى بىلەن ئۇرۇق بېسىش نۆۋىتى ئالغان كىشى بىر ئۇرۇقنى قاتار ئىچىگە باسسا، ئارقىدىن ئىككىنچى كىشى بىر ئۇرۇقنى باسىدۇ. قالغان ئۇرۇقلىرىنىمۇ شۇ تەرىقىدە ئىككى تەرەپ جەمئىي 18 دانە ئۇرۇقنى بېسىپ تۈگىتىدۇ. مۇسابىقىلەشكۈچىلەردىن بىرى نۆۋەت بىلەن ئۇرۇق يۆتكەپ مېڭىپ ئۇرۇقىدىن ئۈچنى بالدۇر بىر قاتار قلىۋالسا، قارشى تەرەپنىڭ بىر ئۇرۇقىنى يەيدۇ. قايسى بىرى بولسۇن، قارشى تەرەپنىڭ ئۇرۇقىنى بۇرۇن يەپ تۈگەتسە ياكى قارشى تەرەپنىڭ ئۇرۇقىنى قاماپ، يۈرۈش يولىنى قويمىسا شۇ يەڭگەن بولىدۇ. قاتار ئويۇنىنى كۆپىنچە ياشانغانلار ياخشى كۆرۈپ ئوينايدۇ. بۇ خىل ئويۇن ھېچقانداق بىر مەيدان، سايمان تەلەپ قىلمايدىغان بولغاچقا، مەكتەپلەردە، دەم ئېلىش سورۇنلىرىدا تەشكىللىك ئېلىپ بېرىشقا بولىدۇ."

## مەنبەلەر
كەكلىك سوقۇشتۇرۇش ئويۇنى

ئۇيغۇر خەلقى ئارىسىدا كەكلىك بېقىش ھەۋەسكارلىرى خېلى كۆپ، كەكلىك ئۆزى چىرايلىق، سايرىشى يېقىملىق قۇش، بەزىلىرى كەكلىكنى سايرىتىپ ھۇزۇرلانسا، يەنە بەزىلەر ئۆز كەكلىكىنى ئۆز ئارا سوقۇشقا سالىدۇ. كەكلىك سوقۇشۇشقا كەلگەندە ئىنتايىن مەرد ۋە مەردانە كېلىدۇ. ئىككى كەكلىك ئۆز ئارا سوقۇشقاندا مەلۇم بىر كەكلىك يېڭىلىپ ئارقىغا چكىنگەندە، يەڭگۈچى كەكلىك ھەرگىزمۇ نامەردلىك قىلىپ، چكىنگەن كەكلىكنى قوغىلمايدۇ ۋە چوقۇمايدۇ. كەكلىكنى مەردانە كېلىدۇ دېگىنىمىز، ئۇنىڭ ئەنە شۇ ھەرىكىتىدە ئىپادىلىنىدۇ. يەنە، كەكلىك بىلەن توخۇنى سوقۇشتۇرۇدىغانلارمۇ بولىدۇ. توخۇ بىلەن كەكلىك سوقۇشقاندا كەلىك توخۇغا قارىغاندا چاققان ھەم ئۇچالايدىغان بولغاچقا توخۇنى ھاردۇرۇپ يېڭىۋالىدۇ. ئەگەر توخۇ كەكلىكنى پۇتى بىلەن بېسىپ چوقۇۋالسا، توخۇنىڭ يېڭىش ئېھتىمالى چوڭراق بولىدۇ. بۇ مۇسابىقىمۇ ناھايىتى قىزىق بولىدۇ." 

## مەنبەلەر
كېسەك (خىش) ئېتىشىش ئويۇنى

كېسەك ئېتىشىش ئويۇنى - ئۇيغۇر ياشلىرىنىڭ ئۆز ئارا كۈچ سىنىشىدىغان، رىقابەتچىلىكى كۈچلۈك، تەنتەربىيىۋىلىكى يۇقىرى بولغان ئويۇنلىرىنىڭ بىرى. ئادەتتە، كېسەك ئېتىشىش بىر خىل ئەمگەك بولۇپ، ئۆي سالغاندا لاي كېسەك (خىش) نى يەردە تۇرۇپ تامچى ئۇستىغا تاشلاپ بېرىدۇ. بۇ خىل ئەمگەك پائالىيىتىدە خىشنى دەل ھەم ئېگىز ئاتالايدىغانلار تەكلىپ قىلىنىدۇ. شۇنىڭ بىلەن خىش ئېتىشتا بىر قىسىملارنىڭ نامى چىقىدۇ. مانا مۇشۇنداق خىش ئېتىشتا نامى چىققان كۈچلۈك ياشلار ئېگىز تاملارغا، ئۆگزىلەرگە خىش ئېتىشتا بەسلىشىدۇ. بەسلەشكۈچىلەر ئالدى بىلەن بىردىن خىش ياكى كېسەك ئېتىشىپ، سەپتىن ئىككى ئادەمنى چىقىرىۋەتسە، ئاندىن چوڭراق بولغان ئېغىر خىش ئېتىشىدۇ. ئۇنىڭدىمۇ ئىككى ئادەمنى شاللاپ چىقىرۋېتەلىسە، ئىككى خىش ياكى ئېغىرراق خىشنى ئېگىزگە ئاتالىغان كىشى غەلىبە قىلغان بولىدۇ. ھازىرقى ۋاقىتتا، چەت ئەللەردە نۇرغۇنلىغان ئەمگەك پائالىيەتلىرى مىللىي ئەنئەنىۋى ئويۇنلىرىغا كىرگۈزۈلۈپ مۇسابىقە ئېلىپ بېرىلماقتا. بىزنىڭمۇ خىش ياكى كېسەك ئېتىشتا مۇسابىقە ئېلىپ بېرىشىمىزغا بولىدۇ. مۇسابىقە ۋاقتىنىڭ سوزۇلۇپ كەتمەسلىكى ئۈچۈن 30 سېكۇنت ياكى بىر مىنۇت ئىچىدە مەلۇم ئېغىرلىققا ئىگە خىش ياكى كېسەكنى مەلۇم ئېگىزلىككە ئېتىشتا مۇسابىقىلىشىش كېرەك، بەلگىلەنگەن ۋاقىت ئىچىدە ئېتىش قېتىم سانى ئەڭ كۆپ بولغانلار غەلىبە قىلغان بولىدۇ. ۋاقىت چەكلىمىسى ئارقىلىق ھەرىكەتنىڭ زىچلىقى ۋە ھەرىكەت مىقدارىغا كاپالەتلىك قىلىپ، مەلۇم چېنىقىش ئۈنۈمىگە ئېرىشكىلى بولىدۇ."

## مەنبەلەر
چامغۇر يۇلۇش ئويۇنى

بۇ ئاساسەن ئۇيغۇر يېزا ياشلىرى كوللېكتىپ ئوينايدىغان بىر خىل ئويۇن بولۇپ، ئۇنىڭ كۆڭۈل ئېچىش خاراكتېرىدىن تاشقىرى مەلۇم ئىجتىمائىي تۈسىمۇ بار. بۇ ئويۇندا بىر توپ ياشلار بىر تال موما ياغاچ، ياكى دەرەخنى نۇقتا قىلىپ، بىرسى ئۇنى قۇچاقلاپ ئولتۇرىدۇ. قالغانلىرى بىرىنىڭ بېلىگە بىرسى گىرە سېلىپ قۇچاقلاپ ئولتۇرۇپ، بىر ئۇزۇن گىرەلەشمە سەپ ھاسىل قىلىدۇ. بۇ ئۇزۇن سەپ بىر ئادەمنىڭ چامغۇرلۇقى بولۇپ يەنە بىرەيلەن  بولىدۇ.  ئەلچى سەپنىڭ ئارقا تەرىپىدىن بىر پۇتىنى كۆتۈرۈپ ئاقساپ كېلىپ   دەپ سورايدۇ.  بەرمەسلىكنىڭ تەرىپىنى قىلىپ  دەيدۇ.  ئاقسىغان پېتى قايتىپ كېتىپ، يەنە شۇ ھالەتتە قايتىپ كېلىدۇ ۋە بايىقى سۆزنى تەكرارلايدۇ.  ئىمكانقەدەر بەرمەسلىكنىڭ ئامالىنى قىلىپ يەنە قايتۇرۇۋېتىدۇ. كېلىپ - كېتىش بىر قانچە قېتىم تەكرارلانغاندىن كېيىن   دەيدۇ.  بىر - بىرىنى قۇچاقلاپ ئولتۇرغانلارنىڭ قېشىغا كېلىپ ئۇلارنىڭ سۇنۇپ ئولتۇرغان پۇتىنى تۇتۇپ قويۇپ:  دەپ تەكرارلىغىنىچە ھەممە كىشىنىڭ پۇتىنى بىر قېتىمدىن تۇتۇپ سىلاپ چىقىدۇ. ئاندىن ئەڭ ئاخىرقى ئادەمدىن (چامغۇر) دىن باشلاپ يۇلۇشقا باشلايدۇ. قۇچاقلىشىپ ئولتۇرغانلاردىن كىمنىڭ قولى ئاجىراپ كېتىپ  كەتسە شۇ كىشى ئاقساق ئەلچى بولۇپ، چامغۇر تىلەپ كېلىدۇ. باشقىلار يەنە  يۇلىۋېرىدۇ. ئويۇن زېرىككىچە شۇ تەرىقىدە داۋاملىشىۋېرىدۇ."

## مەنبەلەر
شاھمات ئويۇنى

شاھمات (سەترەنچ) ئويۇنى كىشلەرنىڭ تەپەككۇر قىلىش ئىقتىدارىنى ئاشۇرىدىغان، مەدەنىي تۇرمۇشنى جانلاندۇرىدىغان، رىقابەتچىلىكى كۈچلۈك بولغان يەكمۇ يەك مۇسابىقە ئويۇنىدۇر. بۇ ئويۇندا، چوڭ - كىچىك، ياش - قېرى، ئەر - ئايال دەپ ئايرىلمايدۇ. مەيدان تاللانمايدۇ. شاھمات - شاھنى مات قىلىش ياكى شاھنى قاماپ يۇتۇۋېلىش دېگەن مەنىنى بىلدۈرىدۇ. بۇ ئويۇن ھىندىستاندىن ئىراققا ئۆتكەنىكى ئېنىقلانغان. كېيىنكى دەۋرلەردە شىنجاڭدىكى تۈركىي خەلقلىرى ئىچىگە سىڭىپ كىرگەن. بۇ مىللەتلەرنىڭ شاھمات ئوينىشىمۇ ئۇزاق تارىخقا ئىگە. تارىخىي ھۆججەتلەردىن قارىغاندا، بۇنىڭدىن 1000 يىل ئىلگىرى قاراخانىيلار دەۋرىدە چوڭ شەھەرلەر ئىقتىسادىنىڭ تەرەققىي قىلىشى قاراخانىيلارنىڭ مەدەنىيىتىنى يۈكسەلدۈرگەن. قەشقەر، بالاساغۇن ۋە سەمەرقەندلەردە مەدەنىي تەرەققىياتنى ئىلگىرى سۈرىدىغان ھەر خىل تىپتىكى بىلىم يۇرتلىرى، مەدرىسلەر بارلىققا كەلگەن. بۇ بىلىم يۇرتلىرىدا ئىسلام پەلسەپىسى، تارىخ، ئەدەبىيات، ئاسترونومىيە ۋە ئىجتىمائىي پەنلەردىن دەرس بېرىلگەن. قاراخانىيلار ئىقتىسادىنىڭ گۈللىنىشى، مەدەنىيىتىنىڭ يۈكسىلىشى ئارقىلىق، شۇ دەۋردە ھەر خىل كۆڭۈل ئېچىش پائالىيەتلىرى، تەنتەربىيە ئويۇنلىرى بارلىققا كەلگەن، بۇ ئويۇنلار ئىچىدە شاھمات ئالاھىدە ئورننى تۇتقان. قاراخانىيلار خاندانلىقىدا ھەربىي قوماندان ۋە ئەلچى بولۇش ئۈچۈن، ئۇ كىشىدە چوڭقۇر بىلىم بولۇشى، كىشىلەر ئارىسىدا كۆپ ماھارەتلەرنى كۆرسەتكەن بولۇشى، تۈرلۈك تىل - يېزىقلارنى بىلىشى، ھەر خىل پەندىن خەۋەردار بولۇشى، ھەتتا ئىلمىي نۇجۇم، تېۋىپلىق، شاھمات، چەۋگەن ۋە ئوقيا ئېتىشلارنى بىلىشى شەرت قىلىنغان. بۇنىڭدىن ئۇيغۇر خەلقىدە شاھماتنىڭ شۇ دەۋردە خېلى ئومۇملاشقان ئويۇن ئىكەنلىكىگە ھۆكۈم قىلغىلى بولىدۇ. شاھمات ھازىرغا ئۈزۈلمەي ئوينىلىپ كەلمەكتە. ئازادلىقتىن كېيىن، بۇ ئويۇنغا ئالاھىدە كۆڭۈل بۆلۈندى. ھازىر مەملىكىتىمىزدە شاھمات مۇسابىقىلىرى ئۆتكۈزۈلۈپ كېلىۋاتىدۇ. بۇ ئويۇنغا ئەستايىدىل كۆڭۈل بۆلۈپ، ئۇنىڭ چىڭ تۇتساقلا، چوقۇم ياخشى نەتىجە يارىتالايمىز. شاھماتنى ئۇيغۇرلار دامكا قىلىپمۇ ئوينايدۇ. دامكا بىلەن شاھمات بىر - بىرىگە ئوخشىمايدىغان ئويۇندۇر. دامكىنىڭ ئوينىلىشىمۇ تارىخىي ماتېرىياللاردىن قارىغاندا، شاھمات تارىخىغا يېقىن كېلىدىكەن."

## مەنبەلەر
تۇماق ئۇرۇش ئويۇنى

تۇماق ئۇرۇش ئويۇنى - ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئاتلىق ئوينايدىغان ئەنئەنىۋى ئويۇنلىرىنىڭ بىرى بولۇپ، بۇ ئويۇنمۇ ئۇيغۇر خەلقىنىڭ توي - تۆكۈن، جامائەت سورۇنلىرىدا ئوينىلىدۇ. تۇماق ئۇرۇش ناھايىتى قىزىقارلىق ۋە كۈلكىلىك بولغاچقا، قاتناشقۇچى ۋە كۆرگۈچىلەرمۇ ناھايىتى كۆپ بولىدۇ. ئويناش ئۇسۇلى: بىر تۈز يەرگە باشلاش نۇقتىسىدىن 20 مېتىر يراقلىققا ئات بويى ئېگىزلىكىدە بىر دانە موما ياغاچ قادىلىپ، ياغاچنىڭ چوققىسىغا بىر دانە تۇماق كىيدۈرۈلىدۇ. قاتناشقۇچىلار مەيدانغا يىغىلغاندىن كېيىن، ئىككى نەپەر ئويۇن باشقۇرغۇچى ئۇلارنى رەتكە تىزىپ، رەت بويىچە تۇماق ئۇرغۇچىلارنىڭ كۆزىنى تېڭىشقا مەسئۇل بولىدۇ. ئويۇن باشلاش كوماندىسى بېرىلگەندىن كېيىن، كۆزى باغلانغان، قولىغا قامچا تۇتقان ئويۇن ئىشتراكچىسى ئاتقا مىنىپ 20 مېتىر ئارىلىقنى بېسىپ كېلىپ، كەينى - كەينىدىن ئۈچ قېتىم تۇماقنى ئۇرىدۇ. ئۈچ قېتىم تۇماقنى قامچا بىلەن توغرا چەللەپ ئۇرالغىنى غەلىبە قىلدۇ ھەمدە مۇسابىقە ئۇيۇشتۇرغۇچى ياكى توي ئىگىسى تەرىپىدىن مۇكاپاتلىنىدۇ. ئۇرۇپ چۈشۈرەلمىگەنلەر مەيدان ئىچىدە ئويۇن كۆرسىتىدۇ. مۇسابىقىدە كۆز باغلىقىنى قولى بىلەن خۇپىيانە ئېچىۋېلىپ تۇماق ئۇرۇشقا بولمايدۇ. ئەگەر كۆز باغلىقىنى ئېچىۋېلىپ تۇماق ئۇرسا نەتىجىسى ئىناۋەتكە ئېلىنمايدۇ. بۇرۇن تۇماق ئۇرۇش مۇسابىقىسىدە ۋاقىت چەكلىمىسى بولمايتتى. مۇسابىقە ۋاقتى ئۇزىراپ كېتىپ كۆرگۈچىلەرنى زېرىكتۈرۈپ قويماسلىق ئۈچۈن ۋاقىت بەلگىلەپ بېرىش كېرەك. بەلگىلەپ بېرىلگەن ۋاقىت ئىچىدە تۇماقنى ئۇرۇپ چۈشۈرەلمىگەنلەر ئوخشاشلا مەيدانغا چۈشۈپ ئويۇن كۆرسىتىشى كېرەك." 

## مەنبەلەر
ئۇيغۇر بالىلىرىنىڭ بېشىغا قۇم خالتا قويۇپ يۈگۈرۈش ئويۇنى

بېشىغا قۇم خالتا قويۇپ يۈگۈرۈش - ئۇيغۇر ياشلىرىنىڭ قىزىقارلىق، تەنتەربىيىۋىلىكى كۈچلۈك مىللىي ئەنئەنىۋى ئويۇن پائالىيەتلىرىدۇر. بۇ ئويۇنغا بىر قانچە ياش - ئۆسمۈرلەر ياكى كىشى سانى ئوخشاش بولغان بىر قانچە گۇرۇپپا قاتنىشىپ ئۆز ئارا مۇسابىقىلەشسىمۇ بولىدۇ. مۇسابىقىدىن بۇرۇن ئېغىرلىقى ئىككى - ئۈچ كىلوگرامغىچە ئېغىرلىقتىكى باشقا قويسا سەل كىيىلىپ تۇرغۇدەك قۇم قاچىلانغان خالتا تەييارلىنىدۇ. مۇسابىقە ئۇسۇلى: تەييارلانغان خالتا قانچە بولسا، مۇسابىقىگە شۇنچە بالا قاتنىشىدۇ. مۇسابىقىگە قاتناشقۇچىلار باشلىرىغا قۇم قاچىلانغان خالتىنى قويغان ھالدا مەيداننىڭ چىقىش پەللىسىدە تەييار تۇرىدۇ. مۇسابىقە باشقۇرغۇچى مۇسابىقە باشلاش ئىشارىسى بەرگەن ھامان قۇمنى بېشىدىن چۈشۈرمەي يۈگۈرۈپ بەلگىلەنگەن ئاخىرقى پەللىگە كىم بۇرۇن بارالىسا، شۇ كىشى مۇسابىقىدە ئۈزۈپ چىققان ھېسابلىنىدۇ. ئەگەر يۈرۈشۈش جەريانىدا خالتا بېشىدىن چۈشۈپ كەتسە، ئۇ ھالدا خالتىنى قولىدا كۆتۈرۈپ يۈگۈرۈشكە ياكى بېشىدىكى خالتىنى قولىدا تۇتۇۋېلىپ يۈگۈرۈشكە بولمايدۇ. گۇرۇپپىلار بويىچە مۇسابىقە ئېلىپ بارغاندا، باش پەللىدىن 20 مېتىر يىراق جايغا بىر سىزىق سىزىلىدۇ ھەمدە سىزىق ئۈستىگە قاتناشقان ھەر قايسى گۇرۇپپىنىڭ ئۇدۇلىغا بىردىن بەلگە قويۇلىدۇ. بىر گۇرۇپپىدا بەشتىن يەتتىگىچە كىشى بولسا ئەڭ مۇۋاپىق بولىدۇ. مۇسابىقە باشلىنىشتىن بۇرۇن ھەر قايسى گۇرۇپپا ئۇزۇنسىغا تۇرىدۇ. ئويۇن باشلاپ سىگنال بېرىلگەن ھامان سەپنىڭ ئەڭ ئالدىدا تۇرغان كىشى بېشىغا قۇم خالتىنى كىيىپ يۈگۈرۈپ بېرىپ، ئۆزلىرىنىڭ ئۇدۇلىغا قويۇلغان بەلگىنى چۆرگىلەپ يۈگۈرۈپ قايتىپ كېلىپ، ئۆز گۇرۇپپىسىدىكى ئىككىنچى بالىغا قۇم خالتىنى بېرىدۇ. ئۇ بالىمۇ قۇم خالتىنى بېشىغا كىيىپ يۈگۈرۈپ بېرىپ بەلگىنى چۆرگىلەپ يۈگۈرۈپ قايتىپ كېلىپ ئۈچىنچى بالىغا بېرىدۇ. ئويۇن مۇشۇ تەرىقىدە داۋاملىشىپ، قايسى گۇرۇپپا بالدۇر يۈگۈرۈپ بولسا، شۇ گۇرۇپپا غەلىبە قىلغان بولىدۇ. ئويۇندا سىگنال بەرمەي تۇرۇپ پەللىدىن چىقىپ كەتسە، باش پەللىدە تۇرغۇچىلار قۇم خالتىنى ئالماي تۇرۇپ باش پەللە سىزىقىدىن چىقىپ كەتسە ياكى دەسسىۋالسا؛ قويۇلغان بەلگىنى ئايلانماي يۈگۈرۈپ قايتىپ كەلسە نەتىجىسى ئىناۋەتكە ئېلىنمايدۇ. مۇسابىقىلىشىش ئارىلىقى 20 - 30 مېتىر ئەتراپىدا بولسا بولىدۇ. بۇ پائالىيەتنى ئوتتۇرا - باشلانغۇچ مەكتەپلەردە قانات يايدۇرۇشقا مۇۋاپىق.

## مەنبەلەر
توشقان قوغلاش ئويۇنى(ئۇيغۇر ئويۇنلىرى)

توشقان قوغلاش - ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۇزاق تارىخقا ئىگە بولغان ئەنئەنىۋى ئويۇنلىرى بولۇپ، ھەر يىلى قىشنىڭ تۇنجى قار ياغقان كۈنىلىرىدە ئېلىپ بېرىلىدۇ. چۈنكى، تۇنجى قار ياغقان كۈنى دالىدىكى توشقان كۆپىنچە يېزىلاردىكى خۇسۇسىي ئاتلىرى بار دېھقانلار قاتنىشىدۇ. ئۇلار توشقان ئوۋلاش ئارقىلىق ئۆزلىرىنىڭ ئوۋ ماھارىتىنى كۆرسىتىدۇ. توشقاننى قوغلاپ يېتىپ، چوماق، قامچا، بىلەن توشقاننى ئۇرۇپ يېقىتىدۇ. بەزى ئوۋ ماھىرلىرى تىرىكمۇ تۇتۇۋالىدۇ. بۇ ئويۇندا چوماق ئېتىش ئارقىلىق ھەممەيلەننى يېڭىۋالىدۇ. توشقان ئالغۇچى مەغرۇر قىياپەتتە ئالغان توشقىنىنى ئېلىپ ئۆيىگە قايتىدۇ. بۇ خىل ئوۋ ئوۋلاش ساپ ئوۋ ئوۋلاش بولۇپلا قالماستىن، بەلكى ئۇنى مەنىۋى تۇرمۇشنى جانلاندۇرىدىغان ئويۇن دېيىشكىمۇ بولىدۇ. بۇنداق توشقان قوغلاش ئادەتتىكى ئوۋ ئوۋلاشقا ئوخشىمايدۇ. بۇرۇن يېزىلاردا بۇ ئويۇن ھەر يىلى تۇنجى ياغقان قاردىن كېيىن ئېلىپ بېرىلماي قالمايتتى. بۇ ئويۇن يېقىنقى يىللاردىن بىرى يەنە ئەسلىگە كېلىپ مۇسابىقە ئۆتكۈزۈلۈپ، كەڭ دېھقانلارنىڭ مەنىۋى تۇرمۇشى جانلاندى. توپلىشىپ توشقان قوغلاش رىقابەتچىلىكى كۈچلۈك ئويۇن بولغاچقا، ئىنتايىن قىزىقارلىق بولىدۇ. شۇڭا، توشقان قوغلىسىمۇ ھارغىنلىق ھېس قىلمايدۇ. ئەگەر بۇ ئويۇن تەشكىللىك ھالدا ئۇيۇشتۇرۇلۇپ، ئىلمىيلەشكەن قائىدىگە چۈشۈرۈلۈپ ئېلىپ بېرىلىدىغان بولسا، بۇ بىزنىڭ مىللىي ئەنئەنىۋى ئويۇن تۈرلىرى خەزىنىمىزگە قوشۇلغان بايلىق بولۇپ قالاتتى.

## مەنبەلەر
غەربىي خەن سۇلالىسى

**غەربىي خەن سۇلالىسى** (ئۇيغۇر لاتىن يېزىقى: **Gherbiy Han Sulalisi**) بولسا 
## تارىخ

## خانلىرى

## مەدەنىيىتى

## قارالسۇن
## مەنبەلەر

## سىرتقى ئۇلانمىلار
بۇغا

بىر خىل ھايۋان تۈرى.

ھەرقايسى يەرلەردە ھەر خىل تۈرگە ئايرىيدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:ھايۋاناتلار
ئالماس

**ئالماس**  (Almas, алмас)

## خىمىيىلىك خۇسۇسىيىتى
ھۆججەت:Diamond Cubic-F lattice animation.gif

## فىزىكلىق خۇسۇسىيىتى
## سانائەتتە قوللىنشى
## ئالبۇم


File:Darya-e Noor Diamond of Iran.png|Darya-ye Noor
File:Dresden Grün Diamant copy.jpg|Dresden Grün (複製)
File:Florentine Diamond copy.jpg|Florentine (複製)
File:Hope_Diamond.jpg|希望钻石
File:Jubilee Diamond copy.jpg|Jubilee (複製)
File:Koh-i-Noor new version copy.jpg|Koh-i-Noor (複製)
File:Orloff copy.jpg|Orlov (複製)
File:Le Sancy.jpg|Sancy
File:Star of the South copy.jpg|Star of the South (複製)
File:Strawn-wagner diamond.jpg|Strawn-Wagner
File:Tiffany diamond copy.jpg|Tiffany Yellow (複製)
File:Wittelsbach.png|Wittelsbach-Graff


----
*كىسلاتا
*ھىدروخلور كىسلاتاسى
*كىرىستلا
*كۋارتىس
*ئالماس
*قاشتېشى
## مەنبەلەر
قول تارتىشىش ئويۇنى

قول تارتىشىش ئويۇنى - ئۇيغۇر ياشلىرىنىڭ تەنتەربىيىۋىلىكى، رىقابەتچىلىكى كۈچلۈك بولغان كۈچ سىنىشىش ئويۇنلىرىنىڭ بىرى. ئويناش ئۇسۇلى: قول تارتىشىش ئويۇنىدا مەيدان تاللانمايدۇ. خالىغان تۈز، تەكشى جايدا ئېلىپ بارغىلى بولىدۇ. ئەڭ ئالدى بىلەن قول تارتىشماقچى بولغان ئىككى كىشى سىزىقنىڭ ئىككى يېنىدا قارىمۇ قارشى تۇرۇپ، بىردىن پۇتىنى توغرىسىغا تىركەپ، بىر قولىنى تۇتۇشۇپ تۇرىدۇ. مۇسابىقە باشقۇرغۇچى تارتىشىشىنى باشلاش ئىشارىتى بەرگەن ھامان ھەر قايسى ئۆز تەرىپىگە كۈچەپ تارتىدۇ. مۇسابىقىلەشكۈچى ئىككى كىشى ئۆز ئارا تارتىشىپ، بىرى يەنە بىرىنى ئۆز تەرىپىگە تارتىۋالسا، تارتىۋالغان كىشى يەڭگەن بولىدۇ. قول تارتىشىش ئويۇنىدا، باشلاش كوماندىسى بېرىلمەي تۇرۇپ تارتىشىشتا، نەتىجە ئىناۋەتكە ئېلىنمايدۇ. قول تارتىشقۇچىلار بىر قېتىم تارتىشىپ ياكى ئۈچ قېتىم تارتىشىپ يەڭگەن - يېڭىلگەنلىكىنى بېكىتىشنى مۇسابىقىلىشىشتىن بۇرۇن كېڭىشىپ بەلگىلىشىدۇ.

## مەنبەلەر
چوماق توپ ئويۇنى

چوماق توپ ئويۇنى - ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئۇزۇن تارىخقا ئىگە بولغان ئەنئەنىۋى ئويۇن تۈرلىرىنىڭ بىرى. بۇ ئويۇن قىزىقارلىق، ھەرىكەتچانلىقى يۇقىرى، رىقابەتچىلىك كۈچلۈك بولغان مۇسابىقە خاراكتېرىدىكى ھەرىكەت. بۇ ھەرىكەت مۇرەككەپ مەيدان ۋە ئۈسكۈنە تەلەپ قىلمايدۇ. چوماق توپ ئويۇنى (ياپوز) كۆپىنچە دېھقانىچلىقنىڭ ئالدىراش مەزگىللىرىدىكى دەم ئېلىش كۈنلىرىدە جەنۇبىي شىنجاڭنىڭ يېزىلىرىدا ئوينىلىدۇ. ئازادلىقتىن بۇرۇن بۇ ھەرىكەتنىڭ مەيدان ئۆلچىمى يوق ئىدى. بىرەر تۈزلەڭلىك ياكى ئېتىزلىقلار مەيدان قىلىناتتى. مەيداننىڭ ئۇزۇنلۇقى، كەڭلىكى ئوينالماقچى بولغان مەيداننىڭ ئەھۋالىغا قاراپ بېكىتىلەتتى، ئادەم سانى چەكلەنمەيتتى. ياپوز ئوينىغۇچىلار شۇ مەيداننىڭ ئەھۋالىغا قاراپ توغرا سىزىقىغا ئىككى تۇماق ياكى چاپاننى قاپقا قىلىپ ئوينايتتى. ئازادلىقتىن كېيىن، بولۇپمۇ يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، بۇ ھەرىكەت بىر قەدەر قائىدىگە چۈشۈرۈلدى. توپ ۋە كالتەك: بۇ ھەرىكەتنىڭ توپى چىدامچانلىقى كۈچلۈك بولغان ئالمىدەك يۇمىلاق قىلىپ ياسىلىدۇ. ياغاچتىن ياسالغان بۇ خىل توپ  دەپمۇ ئاتىلىدۇ. ئادەتتىكى خام يىپنى تولاپ، يۇمىلاق قىلىپ ياساشقىمۇ بولىدۇ. ياپوز كالتىكى 80 سانتىمېتىر ئۇزۇنلۇقتىكى قاتتىق ياغاچتىن ياسىلىدۇ. توپ ئۇرىدىغان ئۇچى 15 - 20 سانتىمېتىر ئۇزۇنلۇقتىكى ئېگىلگەن چوماق شەكلىدە بولۇپ، ھازىرقى مۇز توپ تايىقىغا ئوخشاپ كېتىدۇ. مەيدان: ياپوز مەيدانىنىڭ ئۇزۇنلۇقى 80 مېتىر، كەڭلىكى 40 مېتىر، قاپقا ئېگىزلىكى بىر مېتىر، كەڭلىكى 30.1 مېتىر ئەتراپىدا بولىدۇ. ئادەم سانى، مۇسابىقە ۋاقتى: ھەر بىر كوماندا يەتتىدىن توققۇزغىچە ئادەم بولىدۇ. مۇسابىقە ۋاقتى 40 مىنۇت بولىدۇ. ھەر يېرىم مەيدان 20 مىنۇت بولۇپ، ئارىلىقتا 5 مىنۇت دەم ئېلىش ۋاقتى بولىدۇ. مۇسابىقە ئۇسۇلى: مۇسابىقە مەيدانىنىڭ ئوتتۇرا قىسمىغا دىئامېتىرى 20 سانتىمېتىر بولغان بىر كىچىك چەمبەر سىزىلىدۇ. مۇسابىقە شۇ چەمبەر ئىچىدە توپ تالىشىش بىلەن باشلىنىدۇ. مۇسابىقىگە چۈشىدىغان ئەزالات توپ ھەيدەيدىغان كالتەك تۇتىدۇ. مۇسابىقىلىشىدىغان ئىككى كوماندىدىن بىردىن ئىككى كىشى چەمبەر يېنىدا قارىمۇ قارشى تۇرۇپ توپنى چەمبەردىن ئۇرۇپ چىقارغاندىن كېيىن، ھەر قايسى تەرەپ ئەزالىرى توپنى قارشى تەرەپنىڭ قاپقىسىغا ھەيدەيدۇ. مۇسابىقە ئەنە شۇ ئاساستا داۋاملىشىپ، قايسى تەرەپ توپنى قاپقىغا كۆپ كىرگۈزسە، شۇ تەرەپ يەڭگەن ھېسابلىنىدۇ. ئەگەر ئىككى تەرەپ تەڭ بولۇپ قالسا 10 مىنۇت ئۇزارتىلىدۇ. بەش مىنۇتتىن كېيىن مەيدان ئالمىشىدۇ. ئويۇن داۋامىدا توپ يان سىزىق ياكى توغرا سىزىقتىن چىقىپ كەتسە ئىككىنچى تەرەپ شۇ توپ چىقىپ كەتكەن جايدىن توپ باشلايدۇ. دىققەت قىلىنىدىغان ئىشلار: ئويۇن جەريانىدا كالتەك بىلەن قارشى تەرەپنىڭ ھەر قانداق يېرىگە ئۇرۇۋېتىشكە، توپنى تۇتۇشقا، پۇت بىلەن تېپىشقا بولمايدۇ. پەقەت ياپوز كالتىكى بىلەنلا توپنى قاپقىغا ھەيدەشكە بولىدۇ. ئۇنداق قىلىنمىسا قائىدىگە خىلاپلىق قىلىنغان دەپ ھۆكۈم قىلىنىدۇ. بەزى رايونلاردا بۇ ھەرىكەتنى مۇزدىمۇ ئوينايدۇ. ئىشلىتىلىدىغان كالتەك، توپ ۋە ئويناش ئۇسۇلى قۇرۇقلۇقتىكىگە ئوخشاش بولىدۇ. مۇزدا ئوينىغاندا كانكىسىز ئوينايدۇ. مۇزدىكى ئويۇن مەيدانىنىڭ ئۇزۇنلۇقى قۇرۇقلۇقتىكى مەيداندىن ئۇزۇن ھەم كەڭرى بولىدۇ 

## مەنبەلەر