جامى

thumb|right|200px|Jami
thumb|right|200px|Jami

thumb|right|200px|Jami
ئۇ دۇئا-تىلاۋەت سورۇنى ۋە مۇسۇلمانلار يىغىلىدىغان جاي. قۇرئان ئايەتلىرىگە قارىغاندا ، كەبى يەر يۈزىدىكى تۇنجى مەسچىت. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مەسچىتى ئىسلام پەيغەمبىرى مۇھەممەدنىڭ سەئۇدى ئەرەبىستاننىڭ مەدىنەگە كېلىشى بىلەن قۇرۇلدى.

شەيخ لوتفوللا مەسچىتى ، ئىران ، ئىسفاھان ، ناغش جاھان مەيدانى.
بىر شەھەر دائىرىسىدە مەسچىت ، گۈمبەز ۋە مۇنارلارنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى قوبۇل قىلىش بۇ شەھەرنىڭ ئىسلام ئىكەنلىكىدىن دېرەك بەرمەيدۇ ، ئۇ چوقۇم بەدەننىلا ئەمەس ، بەلكى باشقا ئېلېمېنتلار ۋە تەركىبلەردە مۇسۇلمانلارنىڭ ھاياتلىق ئالامەتلىرىنى ئىزدەشى كېرەكلىكىنى ئېنىق ئوتتۇرىغا قويدى. شۇنداقلا شەھەرلەرنىڭ روھى ۋە كىملىكى. ئۇ ئىسلام شەھىرىنىڭ ئۈلگىسى ئىدى.
بىر مەسچىت ياكى مەسچىت مۇسۇلمانلارنىڭ دۇئا- تىلاۋەت قىلىدىغان جايى ، ئۇنىڭدا بەش ۋاجىپ ناماز ۋە باشقىلار دۇئا-تىلاۋەت قىلىنىدۇ . مەسچىت مەسچىت ، ھەر بىر مەسچىتنىڭ مەسچىتى بولمايدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا ، چېركاۋنىڭ ئىسمىمۇ ئەمەس ئۇنىڭغا قويۇلغان بەش كۈنلۈك نامازنىڭ بىر قىسمىنى ئوقۇغاندا بىر مەسچىتنىڭ ئىسمى ، ئۇلارنىڭ ھەممىسى مەكتەپ ، ئورگان ، شىركەت ، ساياھەت لىنىيىسى ۋە باشقىلارنىڭ چېركاۋلىرىغا ئوخشىمايدۇ ، بۇ دۇئالاردا ھازىرقى ۋاقىتقا ئاساسەن چەكلىك دۇئا قىلىنىدۇ. دەۋر ، ھەمدە ھەر كۈنى بەش قېتىم دۇئا قىلىش ئارقىلىق مەسچىتتە دۇئا قىلىشقا چاقىرىلىدۇ.
https://ar.m.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%84%D9%81:Kaba.jpg

https://ar.m.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%84%D9%81:Old_Al-Masjid_Al-Nabawi_1908.jpg

مەسچىتلەرنىڭ ئىمارەتلىرى ئىچىدە ئادەتتە تۆۋەندىكى جايلار بار: مەككە (قىبلا) نىڭ يۆنىلىشىنى بەلگە قىلىدىغان زىننەت بۇيۇمى (مىھراب) ، تاھارەت ئېلىش ئەسلىھەلىرى ، ئەزان ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان مۇنارلار ، جۈمە خۇتبىسى ئوقۇلىدىغان مۇنبەر ۋە قەدىمكى دەۋرلەردە بەزى ۋاقىتلاردا ئۇ ئويلاشقان مەركىزى شەھەردىكى مەسچىتلەرنىڭ بىر ئالاھىدىلىكى ، ئەمما بۇ ئىقتىدارلار كېيىن كىچىك مەسچىتلەردىمۇ قوللىنىلدى. مەسچىتلەردە ئادەتتە ئەرلەر ۋە ئاياللار ئۈچۈن ئايرىم بوشلۇق بار. [۱] [۲] [۳]

مەسچىتلەر ئادەتتە دۇئا-تىلاۋەت سورۇنى ، رامىزان ئېيىدا روزا تۇتۇش ، دەپنە مۇراسىمى ، نىكاھ ۋە سودا كېلىشىمى ، سەدىقە توپلاش ۋە تارقىتىش ۋە سەرگەردانلار ئۈچۈن پاناھلىنىش ئورنى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىدۇ ، تارىختا ئىجتىمائىي مەركەز ، دىنىي مەكتەپ ۋە سوت مەھكىمىسى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىدۇ. سۈپىتىدە ئىشلىتىلىدۇ. بۈگۈنكى كۈندە ، مەسچىتلەرمۇ دىنىي تەلىم-تەربىيە ۋە مۇنازىرىگە قاتناشتى. ئىسلام دۇنياسىدا ، مەككىدىكى چوڭ مەسچىت (ھەج) ، مەدىنەدىكى رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ مەسچىتى (مۇھەممەد سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم) ۋە يېرۇسالېمدىكى ئەل-ئاقسا مەسچىتى (كۆتۈرۈلگەن جاي) ئالاھىدە قىممەت بېرىلگەن. [۱] [۲] [۳]

ئىسلام دىنىنىڭ تارقىلىشىغا ئەگىشىپ ، پۈتۈن ئىسلام دۇنياسىدىكى مەسچىتلەرنىڭ سانىمۇ كۆپەيدى. چېركاۋلار ۋە مازارلار بەزىدە مەسچىتكە ئايلاندۇرۇلۇپ ، ئىسلام بىناكارلىق ئۇسلۇبىغا تەسىر كۆرسەتكەن. مەسچىتلەرگە قاتنىشىش شۇ جاينىڭ نوپۇسىغا باغلىق بولۇپ ، بۇ جايلار ئوخشىمايدۇ. [۱] [
ئەمەلىي ۋە قانۇن قائىدىلىرىنىڭ بىر قىسمى
دىننىڭ تارماق شىركىتى
ئەمەلىي رىسالى. Jpg
دۇئا
ۋاجىپ ناماز • كۈندىلىك ناماز • مۇستافا نامىزى • جۈمە نامىزى • ھېيت نامىزى • جامائەت نامىزى • ئايەت نامىزى • ئۆلۈك تەن نامىزى • نامازنىڭ مەجبۇرىيىتى

باشقا ئىبادەتلەر
روزا تۇتۇش • خۇمس • زاكات • ھەج • جىھاد
ياخشىلىققا بۇيرۇش ۋە يامانلىقنى چەكلەش • تۇلى • تابارى
پاكلىق قائىدىسى
تاھارەت • غۇسل • تاياممۇم نىجاسەت • پاكلاش
ھەق تەلەپ ھۆكۈملىرى
تەشۋىقات • ئىرادە • كېپىللىك • كېپىللىك • ۋارىسلىق قىلىش
ئائىلە ھۆكۈملىرى
نىكاھ • ۋاقىتلىق نىكاھ • كۆپ خوتۇنلۇق بولۇش • ئىختىيارسىز • يېقىنچىلىق • ئاجرىشىش • توي قىلىش • بالا ئېمىتىش • جىنسىي مۇناسىۋەت • خۇشاللىق • نىكاھ شەكلى • ئانا بولۇش • كۆرۈنۈش • لەنەت _ _ _ _
ئەدلىيە ھۆكۈملىرى
ھۆكۈم • دىيات • خۇدۇد • قىساس • جازا
ئىقتىسادىي قائىدىلەر
توختاملار : ( سودا • Mudaraba • ئىجارە ) _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _
باشقا ھۆكۈملەر
ھىجاب • سەدىقە بېرىش • قەسەم قىلىش • تەقلىد قىلىش • يېمەكلىك ۋە ئىچىملىك ​​• ۋاقف • قەسەم • ئاخىرلىشىش • ئابراگ • يوق
مۇناسىۋەتلىك سوئاللار
پىشىپ يېتىلىش • قانۇنشۇناسلىق • شەرىئەت قائىدىسى • مەسىلىلەرنى ئىزاھلاش • ۋاجىپ • ھارام • مۇستاخاب • مۇباھى • مەكروھ • مۇددىئا • يېقىن بولۇش نىيىتى • يېڭى مەسىلىلەر
نB.ۋە
بۇ مەسچىت ئىبادەت ۋە دۇئا-تىلاۋەت سورۇنى بولۇپ ، ئۇ ئىمارەت ياكى ئىمارەتسىز ئىمارەت بولۇشى مۇمكىن. كۇبا مەسچىتى ئىسلامدا سېلىنغان تۇنجى مەسچىت .

ئىسلام شەرىئىتىدە ، مەسچىتنىڭ ئالاھىدە قائىدە-يوسۇنلىرى ۋە قائىدىلىرى بار. بۇ مەسچىت دائىم گۇرۇپپا ئىبادەت ۋە گۇرۇپپا دىنىي پائالىيەتلەرگە ئىشلىتىلىدۇ ، ئۇ يەردە قىلىنغان ئەڭ مۇھىم دۇئا جامائەت نامىزىدۇر .

بۇ مەسچىتنىڭ دىنىي ئىشلىتىلىشىدىن باشقا ، مۇسۇلمانلار ئۈچۈن ئىجتىمائىي ، سىياسىي ، مائارىپ ۋە ئەدلىيە ئىقتىدارلىرى بار ، ئۇلارنىڭ بەزىلىرى ساقلىنىپ قالغان. ئىراندىكى مەسچىتلەر 1978-يىلى ئىسلام ئىنقىلابىنىڭ غەلىبىسىدە مۇھىم رول ئوينىدى .

مەزمۇنى
1	ئۇقۇم
۲	قۇرئاندىكى مەسچىت
3	ئىسلامدىكى مەسچىتنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشى
4	مەسچىتنىڭ قائىدە-يوسۇنلىرى
5	مەسچىتنىڭ ئەھمىيىتى ۋە پەزىلىتى
6	بىناكارلىق
7	ئىقتىدارلىرى
8	ئىران ئىسلام ئىنقىلابىدا مەسچىتنىڭ رولى
9	مۇناسىۋەتلىك سوئاللار
10	ئىزاھ
۱۱	مەنبە
ئۇقۇم
ئەرەب تىلىدىكى «مەسچىت» ئادەمنىڭ پېشانىسىنى يەرگە قويۇش ۋە پۈتۈنلەي كەمتەرلىكنىڭ بەلگىسى سۈپىتىدە يەرگە يىقىلىشنى كۆرسىتىدۇ ، مەسچىت بولسا سەجدە قىلىدىغان يەرنى كۆرسىتىدۇ . [1] بەزىلەر مەسچىت دېگەن سۆزنىڭ ئەرەب تىلىدىكى «msgď» سۆزىدىن كەلگەنلىكىنى ، يەنى مىلادىدىن ئىلگىرىكى 5-ئەسىرگە تۇتىشىدىغان ئارام تىلىدىكى تېكىستلەردە كۆرۈلىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. [2] ئىسلام دىنىدىن ئىلگىرىكى دەۋرلەردە ، بۇ سۆز ئۇلار خۇداغا دۇئا قىلىدىغان ھەر قانداق جاي ياكى بۇتخانىنى كۆرسىتىدۇ . [3] بەزىلەر «مەسچىت» سۆزى ھەجنىڭ 40-ئايىتىدە ئوخشاش مەنىدە ئىشلىتىلگەن دەپ قارايدۇ. [4]

دېھخودا قەدىمكى مەنبەلەرنى نەقىل كەلتۈرۈپ ، ئۇلارنىڭ نۇرغۇن مىساللىرىنى تىلغا ئېلىپ ، ئەرەبچە مەسچىت دېگەن سۆزنىڭ ئەسلىدە ئەرەبچە ۋە پارس تىلىدا ئەرەبچە «مازگېت» سۆزىدىن كىرگەنلىكىنى يازغان. ] _ سەجدە قىلىش. بۇ مەنبەلەرگە قارىغاندا ، مازگات دۇئا ئۆيى ، تەڭرىنىڭ ئۆيى ، «خۇداغا دۇئا-تىلاۋەت قىلىش ئۈچۈن سېلىنىدىغان ئۆي ، ھەممە ئادەم ئۇنىڭدا دۇئا-تىلاۋەت قىلىشنى خالايدۇ» ۋە شۇنىڭغا ئوخشاش نەرسىلەرنى كۆرسىتىدۇ. [6]

ھازىرقى ئورتاق ئاتالغۇدىكى مەسچىت مۇسۇلمانلار ئۈچۈن ئالاھىدە دۇئا-تىلاۋەت سورۇنى ۋە ئۇلارنىڭ دۇئا-تىلاۋەت قىلىدىغان جايىنى كۆرسىتىدۇ. ئېيتىشلارغا قارىغاندا ، مۇسۇلمانلار نامازدا سەجدە قىلغان ۋە سەجدە قىلغان ئىبادەتتىكى ئەڭ كەمتەرلىك بولغاچقا ، بۇ يەر سەجدە قىلىدىغان جاينى بىلدۈرىدىغان مەسچىت دەپ ئاتالغان. بۇ مەسچىتنىڭ قانۇنشۇناسلىق جەھەتتە ئالاھىدە قائىدىلىرى بار ، ماددىي جەھەتتىن ئۇ تام ياكى تامسىز تام ياكى تام يوق يەر ئارىسىغا سېلىنغان بىنا بولۇشى مۇمكىن. [ نەقىل كەلتۈرۈش ]

« جامە مەسچىتى » يەنە بىر مەسچىتنى كۆرسىتىدۇ ، ئەمما ئۇ جۈمە نامىزى ئوقۇلىدىغان شەھەرلەردىكى چوڭ مەسچىتلەرنى ياكى مەسچىتلەرنى كۆرسىتىدۇ . [7]

قۇرئاندىكى مەسچىت
مەسچىت سۆزى قۇرئان كەرىمدە كۆپلۈك ۋە يەككە شەكىلدە يىگىرمە سەككىز قېتىم ئىشلىتىلگەن بولۇپ ، بەزىلىرىدە مەسچىتنىڭ ئەھمىيىتى ۋە ئۇنى قوغداشنىڭ مۇھىملىقى تىلغا ئېلىنغان. بۇنىڭ ئىچىدە: "مۇھەممەد اسمراحا الامنا الالبلی ۋە ئىلياس ئەلخەخ ۋە ئېرام ئەلسالاد ۋە كەلگۈسى زاكات ۋە لېماخ ، لېماخ إلا الورل أونونوم الونونو مانو المناند الممناند  ( تەرجىمە : " ئۇ ھېچنىمە ئەمەس). ئۇلارنىڭ يېتەكلىنىشىنى ئۈمىد قىلدى. ) [تەۋبە -18]

مەسچىتنىڭ ئىگىدارلىق ھوقۇقى قۇرئاندا خۇداغا مەنسۇپ . [8]

بەقەرە سۈرىسىنىڭ 125 - ئايىتىدە ، مەسچىت مەسچىت بولغان مەككە مەسچىتى مۇراسىم [9]پائالىيەتلىرى شۇنداقلا يىغىلىش ئورنى سۈپىتىدە [10]

ئىسلامدىكى مەسچىتنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشى
رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ تەلىماتىغا ئاساسلانغاندا ، خۇداغا دۇئا قىلىش ۋە دۇئا قىلىش ئالاھىدە ئورۇن تەلەپ قىلمايدۇ ، شۇنداقلا خۇداغا دۇئا-تىلاۋەت قىلىپ ، دۇنيانىڭ ھەر قانداق يېرىدە دۇئا-تىلاۋەت قىلالايدۇ . ئۇ ئىمامدىن بىر ھەدىستە بايان قىلىنغاندەك : «پۈتۈن يەر مەسچىت ۋە پاكلىنىشتىن پاكلاندى  ( پۈتۈن يەر مەن ئۈچۈن پاكلاندى ۋە مەن ئۈچۈن بىر مەسچىت ياسالدى.» [11] ) شۇڭلاشقا ، مۇسۇلمانلار كۆچمەن بولۇشتىن ئىلگىرى ، دۇئا قىلىدىغان ئالاھىدە جاي ئۇلار ئۇنىڭغا يول قويمىدى ۋە مۇمكىنقەدەر دۇئا قىلدى ، رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم ئىمام ئەلى (ئە.س) قاتارلىق بىر قانچە كىشىلەر بىلەن مەخپىي دۇئا قىلدى . [12] ئىسلام تارىخىنىڭ مەنبەلىرىدىكى خەۋەرلەرگە قارىغاندا ، ئىمام تەكلىپنامە ئاشكارىلانغاندىن كېيىن ، بەزىدە كەبىگە يېقىنلاشقانئۇ دۇئا قىلىدۇ. [13]

كۇبا مەسچىتى ئىسلامدا سېلىنغان تۇنجى مەسچىت. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مەككىدىن مەدىنەگە كەلگەندە ، مەدىنەگە كىرىشتىن بۇرۇن كۇبادا بىر ھەپتە تۇرغان ، بۇ جەرياندا ئۇ كىشىلەرنىڭ تەلىپىگە بىنائەن بۇ جايدا مەسچىت سالغان. بەزىلەر بۇ مەسچىتنىڭ ئاممار ياسىرنىڭ تەكلىپى بىلەن ياسالغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى . [14]

مۇسۇلمانلارنىڭ مەدىنەگە كۆچۈشى بىلەن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام جامائەت نامىزى ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ يىغىلىشى ئۈچۈن ئورۇن تاللىدى ۋە ئېتىقادچىلارنىڭ ياردىمىدە ئۇ يەرنى ئاددىي ئۇسۇلدا تەييارلىدى. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مەسچىتى ياكى پەيغەمبەرنىڭ مەسچىتى دەپ ئاتالغان ، ئۇزۇن ئۆتمەي ئۇ مۇسۇلمانلار ئارىسىدا ئالاھىدە ئورۇنغا ئېرىشىپ ، دۇئا-تىلاۋەت ، دىنىي تەلىم-تەربىيە ، كوللىكتىپ پائالىيەت ۋە مۇھىم سىياسىي قارارلارغا ئايلانغان. بۇنىڭدىن ئىلگىرى ، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مەككىنىڭ بەزى جايلىرىدىكى ئېتىقادچىلار بىلەن بىللە دۇئا-تىلاۋەت قىلغان ، ئەمما بۇ يەرنى مەسچىت قىلىپ بېكىتمىگەن. [ نەقىل كەلتۈرۈش ]

كۆچمەنلەردىن كېيىنكى مەسچىت ئىبادەتتىن باشقا ، ھۆكۈمەت باشقۇرۇش مەركىزى بولۇپ ، كېيىنچە مائارىپ ۋە تەشۋىقات ئورنى سۈپىتىدە ئىشلىتىلگەن. كېيىن ، ھۆكۈمەت بىناسى ۋە مەكتەپ قۇرۇلغاندا ، مەسچىت ئىبادەتكە بېغىشلانغان گەرچە ئۇ ئاندا-ساندا مەكتەپ سۈپىتىدە ئىشلىتىلگەن بولسىمۇ. [15]

كۇفە مەسچىتىنىڭ كۆرۈنۈشى
ھىجرىيە بىرىنچى ئەسىردە ئىراق ۋە شىمالىي ئافرىقىنى بويسۇندۇرۇش جەريانىدا ، مۇسۇلمانلار مەدىنەدىكى رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنى ئۈلگە قىلىپ ، لاگېرلىرىنىڭ مەركىزىدىكى بوشلۇقنى ئاساسلىق مەسچىتكە تەقسىم قىلدى. گازارمىنىڭ باسرا ، كۇفا ، فۇسات ۋە قايرۋان قاتارلىق شەھەرلەرگە ئايلىنىشىغا ئەگىشىپ ، بۇ دۇئا-تىلاۋەت سورۇنلىرىمۇ مەڭگۈلۈك بىناغا ئايلاندى. ئوخشاش ئەندىزە ئىككىنچى ئەسىردە باغدات ۋە مىلادىيە 4-ئەسىردە قاھىرەدە قۇرۇلغان . دەمەشىق ، يېرۇسالېم ۋە مادايىنغا ئوخشاش ئۇلار بويسۇندۇرغان شەھەرلەردىكى مۇسۇلمانلاربۇتخانىلار ، چېركاۋلار ۋە سارايلار ئورنىدا مەسچىتلەر سېلىنغان. [16]

مەسچىتلەر كۇبا مەسچىتى ۋە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مەسچىتىدىن كېيىن ئىسلام دىنىنىڭ باشقا جايلىرىدا ياسالغان . بىرىنچى ئەسىردە ، كۇفە مەسچىتى (17 AH) ، فۇسات مەسچىتى (21 AH) ۋە باسرا مەسچىتى (24 AH) مۇسۇلمانلار تەرىپىدىن ياسالغان. [17]

ئىبنى خالدۇننىڭ (مىلادىيە 808-يىلى ۋاپات بولغان) سۆزىگە قارىغاندا ، شەھەر مەسچىتلىرىنىڭ ئىككى خىل شەكلى بار: جۈمە نامىزى ئۈچۈن چوڭ دۆلەت باشقۇرۇلىدىغان مەسچىتلەر ۋە مۇھىم مۇسۇلمانلار يىغىلىشى ، شەھەر ئاھالىلىرىنىڭ ھەرقايسى بۆلەكلىرى تەرىپىدىن ياسالغان ۋە باشقۇرۇلىدىغان كىچىك مەسچىتلەر. دەسلەپكى مەزگىللەردە ، خەلىپە ياكى ئۇلارنىڭ تەيىنلەنگەن ۋالىيلىرىنىڭ ئىسلام دىنىدىن بۇرۇنقى ئۆرپ-ئادەتلىرى ۋە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مەدىنەدىكى قائىدە-يوسۇنلىرىغا ئەمەل قىلىپ ، چوڭ مەسچىتنىڭ يېنىدا تۇرالغۇ ئورنىتىشى ئادەتلەنگەن ، ئاددىي كىشىلەر بولسا مەسچىتلەرنى قەبىلە رايونىغا سالغان. ئۇلار ئۆزلىرى ياسىدى. ئىسلام ئىمپېرىيىسىنىڭ كۈچى ۋە بايلىقىنىڭ شىددەت بىلەن كۈچىيىشى ۋە ھۆكۈمرانلارنىڭ تۇرالغۇسىنىڭ ئايرىلىشى بىلەن ھۆكۈمەت ۋە ھۆكۈمەتسىز مەسچىتلەرنىڭ سانى شىددەت بىلەن ئاشتى. ھەر ئىككى خىل تىپ ئادەتتە كىشىلەرنىڭ ياردىمى ۋە كۈتۈنۈش كىرىمىنىڭ ياردىمىدە قۇرۇلدى ۋە ئاسرىلدى. [18]

بۇ مەسچىت دائىم ئىبادەت ۋە جۈمە نامىزى ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان بولۇپ ، تېخىمۇ كۆپ ئەرلەر قاتنىشىدۇ. ئاياللار ئەرلەر سېپىنىڭ كەينى تەرىپىدە ئايرىم ئۆيدە ياكى ئۈستۈنكى قەۋەتتە پەردە بىلەن پەردە بار ئىدى. [19]

به سبب وجود احکام خاص مسجد، غالبا مکانی خارج از محل عبادت برای وضو اختصاص داده می‌شد.[۲۰] در تاریخ شیعه همانند اهل تسنن، اهمیت مساجد و قدرت آنها فراز و نشیب فراوان داشته است. مسجد مرقدهای شیعیان در کربلا و نجف از حمایت آل بویه(قرن‌های چهارم و تا پنجم قمری) و صفویه(قرن‌های دهم تا یازدهم قمری) برخوردار بوده است. سلسله فاطمی اسماعیلیه(قرن‌های چهارم تا ششم قمری) مساجد بسیاری را در شمال آفریقا تا مصر و حجاز بنا کرد و در تحت حمایت قرار داد. صفویه همین کار را در ایرانپارس قولتۇقىدىكى دۆلەتلەرمۇ شۇنداق قىلدى. قانداقلا بولمىسۇن ، شىئە مەزھىپىدىكىلەر سۈننىي مەزھىپىدىكىلەر تەرىپىدىن بويسۇندۇرۇلغاندا ، مەسچىت ياساش جەريانى زور دەرىجىدە ئاستىلاپلا قالماي بەلكى جۈمە نامىزى قاتارلىق مۇراسىملارنى ئۆتكۈزۈشمۇ رەت قىلىندى. [21]

مەسچىتنىڭ قائىدە-يوسۇنلىرى
بۇ مەسچىت ئىسلامدا قۇرۇلغاندىن بۇيان ، قۇرئان ۋە ھەدىستە ئۇنىڭغا قاتنىشىش ۋە زىيارەت قىلىش قائىدىسى ۋە قائىدە-يوسۇنلىرى تىلغا ئېلىنغان . ئېنىقكى ، مەسچىت ئۈچۈن سانالغان تۇنجى قائىدە ۋە قائىدە-يوسۇنلار پاكلىق ۋە پاكىزلىق قاتارلىق ئىشلار بىلەن مۇناسىۋەتلىك. مەسىلەن ، رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمدىن مەسچىتنى تازىلاش ۋە ئۇنىڭ بۇلغىنىشىنى ئەيىبلەش توغرىسىدا «نەسىھەت» تېمىسىغا كىرگۈزۈلگەن كۈچلۈك نەسىھەتلەر بار. [22] ئىبادەت قىلغۇچى ۋە ئۇنىڭغا مۇناسىۋەتلىك نەرسىلەر ۋە ئەھۋاللار ھەققىدە ئالاھىدە قانۇن ھۆكۈملىرى چىقىرىلدى. مەسىلەن ، جانابا ئۆلكىسىدىكى مەسچىتكە كىرىش مەنئى قىلىنىدۇ ياكى ئاق ۋە پاكىز كىيىملەرنى كىيىپ مەسچىتكە قاتنىشىش تەۋسىيە قىلىنىدۇ ، قارا ۋە مەينەت كىيىملەرنى كىيىش مەكروھ. [23]

مەسچىتنىڭ ئەھمىيىتى ۋە پەزىلىتى
ئىسلام مەدەنىيىتىدە ، قۇرئان كەرىم ۋە دىنىي داھىيلارنىڭ ئەنئەنىسىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان بۇ مەسچىتنىڭ ئالاھىدە مۇقەددەسلىكى ۋە ئورنى بار. قۇرئان كەرىم مەسچىتنى قۇرۇش ۋە قوغداشنى خۇداغا ۋە قىيامەت كۈنىگە ئىشىنىدىغانلارنىڭ خىزمىتى دەپ ئاتايدۇ . [24] مۇسۇلمانلار ئارىسىدىكى مەسچىتنىڭ مۇقەددەسلىكى ۋە پەزىلىتى ئۇنىڭ قۇرۇلۇشىنى قوغداشتىكى ئامىللارنىڭ بىرى. ئىسلام تەلىماتىغا ئاساسلانغاندا ، مۇسۇلمانلار ئۆزىنى مەسچىتنى قوغداش ۋە رېمونت قىلىشقا مەسئۇل دەپ قارايتتى ، شۇڭا ، مەسچىتنى ياساش ، ئاسراش ۋە ئەسلىگە كەلتۈرۈشتە رول ئويناشقا ئۇرۇندى. [25]

بۇ مەسچىت ئىسلام مەدەنىيىتى ساھەسىدىكى ئەڭ مۇھىم ئىمارەت ، چۈنكى 14-ئەسىردە بارلىق تالانت ئىگىلىرى ۋە مەنىۋى ۋە سەنئەت قابىلىيىتى ۋە سانائەت ماھارەتلىرى مەسچىتنى قۇرۇش ۋە قۇرۇشقا ئەھمىيەت بەرگەن. [26]

بىناكارلىق
دۇنيانىڭ ئوخشىمىغان جايلىرىدىكى مەسچىتلەر بىناكارلىق جەھەتتە ناھايىتى ئوخشىشىپ كېتىدۇ. قانداقلا بولمىسۇن ، ھەر بىر رايوندا ئۇ رايوننىڭ بىناكارلىق ۋە بەدىئىي ئالاھىدىلىكلىرى قوبۇل قىلىندى ۋە باشقا مەسچىتلەر بىلەن ئوخشىماسلىقلار بايقالدى. شۇڭا ، ھەر بىر دۆلەتتىكى مەسچىتلەرنىڭ بىناكارلىقى ئۇ يەرنىڭ يەرلىك بىناكارلىق ئالاھىدىلىكىنى ئەكىس ئەتتۈرىدۇ. [27]

ئوخشىمىغان دۆلەت ۋە رايونلاردىكى مەسچىتلەر بىناكارلىق پەرقىگە قارىماي ، ھەممىسىنىڭ تۆۋەندىكى ئىمارەتلىرى ، بۆلەكلىرى ۋە ئوبيېكتلىرى بار:

Pulpit
ئىسلام دىنى بارلىققا كېلىشتىن ئىلگىرى ، ھىجازدا مۇنبەر يوق ئىدى ، سۆزلىگۈچىلەر نەيزەگە تايىنىپ سۆز قىلدى. رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەممۇ ۋەزىپىنىڭ بېشىدا تۇرۇپ ، ئۇنىڭ ئۈچۈن ئۈچ ياكى تۆت باسقۇچلۇق مۇنبەر قۇرۇلغۇچە دەرەخكە ( ھانانى سىلىندىرغا ) يۆلەنگەن خۇتبىنى ئوقۇيدۇ. بەزى رىۋايەت مەنبەلىرىدە پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ سۆزى ئۈچۈن «مۇنبەر» سۆزى تىلغا ئېلىنغان بولۇپ ، بۇ مۇنبەرنىڭ ئەينى ۋاقىتتا ئىشلىتىلگەنلىكىدىن چۈشىنىلىشى مۇمكىن. باشقا ئىشلار ئىچىدە ، كلىنى مۇنداق دېدى: بىر كۈنى ، رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم مۇنبەردىن چىقىپ ئاندىن خۇداغا شۈكۈر ئېيتتى ۋە .... » [28] ئەمما ئۇلار ئۈچۈن مۇنبەرنى كىمنىڭ ياسىغانلىقىدا پەرق بار. مەنبەلەر ئەنساردىن كەلگەن قۇل ئايال ، [29] كۆچمەنلەردىن كەلگەن قۇل ئايال ، [30] ھەمراھىنىڭ بىرى ياكى رىملىق ئەر.[32]

مۇنبەر رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمگە ئېتىقاد قىلغۇچىلار ئۈچۈن ۋەز-نەسىھەت قىلىدىغان جاي ۋە خۇدانىڭ سۆزىنىڭ تىلىدا ئىپادىلەنگەن جاينىڭ بېشىدا ئىدى. ئۇنىڭدىن كېيىن ، ئىمام ھەر قايسى شەھەرلەرنىڭ مەسچىتلىرىدە مۇنبەر قۇرغان ، كېيىنكى ئەسىرلەردە تەدرىجىي ھالدا بۇ ئەنئەنە شەھەر ۋە يېزىلاردىكى بارلىق مەسچىتلەرگە تارقالغان. مۇنبەر تارىختىن بۇيان مەسچىتنىڭ ئەڭ ئۈنۈملۈك تەركىبلىرىنىڭ بىرى. مۇنبەر ئىسلام ھۆكۈمىتىنىڭ قەبىلىسى بولۇپ ، ئۇ ۋەز-نەسىھەت ۋە ۋەز-نەسىھەت قىلىش ۋە سىياسىي ، ئىجتىمائىي ۋە مەدەنىيەت ئورۇنلىرىنى ئېلان قىلىشقا ئىشلىتىلگەن. ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ ، دەۋەتچىلەر ۋە دەۋەتچىلەر ئۇنى دىننى تەشۋىق قىلىش ، قانۇنشۇناسلار دىننىڭ قائىدىلىرىنى ئىپادىلەش ۋە ئىسلام تەلىماتلىرىنى ئۆگىتىش ، ئوبزورچىلار قۇرئان نۇقتىلىرىنى ۋە بايان قىلغۇچىلارنى ھەدىسلەرنى ئىپادىلەش ۋە يېزىش ئۈچۈن ئىشلەتكەن. [33]

قۇربانلىق سۇپىسى
ئاساسلىق ماقالە: قۇربانلىق سۇپىسى
بۇ قۇربانلىق سۇپىسى قىبلانىڭ تېمىغا قىستۇرۇلغان ۋە مۇقەددەس مەسچىتنىڭ يۆنىلىشىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان ئەگمە بەلگە . قۇربانلىق سۇپىسى مىلادىيە بىرىنچى ئەسىرنىڭ ئاخىرىدا مۇشۇ ئۇسۇلدا كەشىپ قىلىنغان. ئىلگىرى ، قىبلانىڭ ئوچۇق مەسچىتلەردە تامسىز يۆنىلىشى قۇمغا تىك چۆكۈش ئارقىلىق ياكى مەدىنەدىكى رەسۇلۇللاھنىڭ ئۆيىدە قىلىنغاندەك كۆرسىتىلدى. [34]

مۇنار
مۇنار مۇنارغا ئوخشايدىغان قۇرۇلما بولۇپ ، ئۇنىڭ بىرىنچى ئىقتىدارى بەش كۈنلۈك نامازدا نامازنى چاقىرىش ئىدى. Mazneh, Mazneh, Minar, Soomeh ۋە Goldasteh بۇ قۇرۇلمىغا ئىشلىتىلگەن باشقا ئىسىملار. رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم دەۋرىدە مەسچىتلەردە مۇنار يوق ئىدى. «ئىسلام دۆلىتى» نىڭ تەرەققىي قىلىشى ۋە شەھەرلەرنىڭ كېڭىيىشىگە ئەگىشىپ ، ھەر بىر مەسچىتنىڭ يېنىدا مۇنار سېلىش زۆرۈر بولۇپ ، دۇئاغا چاقىرىق قىلىش ۋە كىشىلەرگە دۇئا ۋاقتى ھەققىدە ئۇچۇر بېرىش كېرەك. بۈگۈنكى كۈندە ، مۇسۇلمانلار باشقا ۋاسىتىلەرنى ئىشلىتىپ دۇئا ۋاقتىنى بىلىش ۋە دۇئانىڭ چاقىرىقىنى ئاڭلاش ئۈچۈن ، مۇنارلارنىڭ رولى پەقەت زىننەتلەش ۋە مەسچىتلەرنى شەھەردىكى باشقا ئىمارەتلەردىن پەرقلەندۈرۈشتىن ئىبارەت. [35] ئوخشىمىغان رايونلاردا مەسچىتتىكى مۇنارلارنىڭ سانى ئوخشاش بولمايدۇ. ئىراندا دائىم مەسچىت ئۈچۈن قوش مۇنار سېلىنىدۇ. دەمەشىق مەسچىتىنىڭ تۆت مۇنارى بار بولۇپ ، ھەر بىرى بىنانىڭ بۇلۇڭىغا جايلاشقان ، بۈگۈن پەقەت ئىككى مۇنار قالدى. [36]بەزى مەنبەلەرگە قارىغاندا ، تۇنجى مۇنار بۈگۈنكى كۈندە ئومۇملاشقاندەك ، مىلادىيە 44 ياكى 45-يىللىرى كۇفە مەسچىتىدە ياسالغان . [37]

مقصوره
قۇربانلىق سۇپىسىنىڭ ئەتراپىدىكى ماكسۇر ياكى ھىجاب ۋە ھافىز دېگەن مەنىدە كىچىك ئۆينى كۆرسىتىدۇ ، كىچىك ئۆي دېگەن سۆز بولسا مەسچىت ۋە ئىمام ياكى خەلىپە تۇرغان قۇربانلىق سۇپىسىنىڭ ئالدىدىكى رىشاتكا. ماكسورانىڭ بىر رېشاتكىسى بار بولۇپ ، بۇ چوقۇنغۇچىلار پەقەت ئىمامنىلا كۆرەلەيتتى. بەزى تارىخچىلار ئوسمان بىن ئاففاننى ئۆزىنىڭ بىخەتەرلىكى ئۈچۈن مەسچىتكە تۇنجى بولۇپ مەسچىتكە قوشقان كىشى دەپ قارايدۇ [38] ، يەنە بەزىلەر مارۋان ئىبنى ھاكام ياكى باشقىلارنى ماكسورانىڭ ئىجادچىسى دەپ تونۇشتۇردى. [39]

ئىقتىدارلىرى
مەسچىتلەرنىڭ ئەزەلدىن ئوخشىمىغان رولى ۋە رولى بار ، بۇ ئۇلارنىڭ مۇسۇلمانلار جەمئىيىتىدىكى مۇھىملىقى ۋە ئىناۋىتىدىن دېرەك بېرىدۇ. بۇ مەسچىتلەر دۇئا-تىلاۋەت سورۇنى ، ئەدلىيە بازىسى ، خاسبايا ئىشلىرىنى بىر تەرەپ قىلىدىغان جاي ، ئاممىۋى ئالاقە مەركىزى ، جىھاد بازىسى ، مەشىق مەركىزى قاتارلىقلار ئىدى. [40] مەسچىتنىڭ نۇرغۇن ئىقتىدارلىرى ۋە ئىقتىدارلىرى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ دەۋرىدە باشلانغان ، ئەمما ئوسمانلى ئىمپېرىيىسى دەۋرىدە ئەڭ يۇقىرى پەللىگە چىققانلىقى ، «بۆرەك» نامىنىڭ ئىشلىتىلىشى بۇ دەۋردىكى مەسچىت مەيدانىنى كۆرسىتىدۇ ، ئەكىس ئەتتۈرىدۇ بۇ پاكىت. مەسىلەن ، ئىستانبۇلدىكى ھەيۋەتلىك سۇلايمانىيە (مىلادىيە 10-ئەسىر / مىلادىيە 16-ئەسىر) خاتىرە مەھەللە مەسچىتى ، بەش مەكتەپ ، ئىككى باشلانغۇچ مەكتەپ ، دوختۇرخانا ۋە داۋالاش مەكتىپى ، سوپى موناستىرى ، مېھمانخانا ياكى كارۋانساراي ، ئاممىۋى مۇنچا. بىر ئاممىۋى ئاشخانا مەسچىت ئوقۇتقۇچىلىرى ۋە تازىلىق ئۆيى ، تەنتەربىيە مەيدانى ، قەھۋەخانا ، دۇكان ، خان ئوردىسى ۋە قەبرىستانلىقتىن تەركىب تاپقان. [41]

مائارىپ ئىقتىدارى
بۇ مەسچىتنىڭ ئوخشىمىغان سىنىپ ۋە كەسىپتىكى مۇسۇلمانلارنى يىغىشقا ماس كېلىدىغان جاي بولغانلىقى ئۈچۈن ، بۇ دىنىي ماكان باشتىن-ئاخىر ئىبادەت فۇنكسىيەسى بىلەن بىللە مائارىپقا ماس كېلىدىغان جايغا ئايلانغان. ئىسلام دىنىنىڭ دەسلەپكى مەزگىللىرىدە ، مۇسۇلمانلار پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن ئۆزلىرىنىڭ مەسچىتتىكى دىنىي مەسىلىلىرىنى دائىم سورايدۇ. ئۇ مەسچىتتە كىشىلەرگە قۇرئان ئايەتلىرىنى ئوقۇدى ۋە ئۇلارنىڭ سوئاللىرىغا جاۋاب بەردى. [42] بارا-بارا مەسچىتلەردە دۇنياۋى مەسىلىلەرگە مۇناسىۋەتلىك بەزى مەسىلىلەرمۇ ئوتتۇرىغا قويۇلدى. باشقا ئىشلار ئىچىدە ، ھەتتا مەسچىتلەردە ئەدەبىي مۇلاھىزە ۋە شېئىر ئوقۇشمۇ ئېلىپ بېرىلغان دېيىلگەن. [43]

رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمدىن كېيىنكى يىللاردا ، مەسچىتلەردە دىن ۋە ئىبادەتكە مۇناسىۋەتلىك ئىلىم-پەن ۋە بىلىملەرنى ئۆگىتىش تەدرىجىي ئومۇملاشقان ، مۇسۇلمانلار مەسچىتلەردە قۇرئان ، ھەدىس ، قانۇنشۇناسلىق ۋە گرامماتىكىنى ئۆگەنگەن. بەزى نوپۇزلۇق دىنىي زاتلارمۇ مەسچىتلەردە ۋەز-نەسىھەت قىلىش ۋە ئەقىل-پاراسەت بېرىش ئۈچۈن بەزى سائەتلەرنى ئۆتكۈزدى. [44]

ئىجتىمائىي ئىقتىدار
بۇ مەسچىت زامانىۋى دەۋردىن ئىلگىرى مۇسۇلمانلار جامائىتىنىڭ مۇھىم ئىشلىرىنى خەۋەر قىلىدىغان ئۆزگىچە جاي ئىدى ، ئۇ ۋاقىتتا ئالاقە تورى يوق ئىدى. ئوخشىمىغان سىنىپ ۋە سىنىپتىكى مۇسۇلمانلار ھەر كۈنى مەسچىتلەردە ئۇچرىشىپ ، مەسچىتتە جەمئىيەتنىڭ مۇھىم خەۋەرلىرى ۋە ئۇچۇرلىرىنى ھەمبەھىرلىدى.

بەزى خەۋەرلەرگە قارىغاندا ، مەسچىتلەر بەزىدە جىددىي ۋە كرىزىسلارغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن ئىشلىتىلگەن. بۇنىڭ ئىسلام دىنىنىڭ دەسلەپكى تارىخىدا بىر تارىخى بار ، بەزى رىۋايەتلەرگە قارىغاندا ، ئۆستەڭ ئۇرۇشىدا ، مۇسۇلمانلار مەسچىتنى دوختۇرخانا خىزمىتى ۋە ئۇرۇشتا يارىلانغانلارنى داۋالىغان. تارىختىكى خەۋەرلەرگە قارىغاندا ، ئىسلام دىنىدىن كەلگەن دەسلەپكى مۇسۇلمان ئايال رافىدە مەدىنە مەسچىتىدە چېدىر قۇرۇپ ، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ بۇيرۇقى بىلەن يارىدارلارنى داۋالىغان. [45]

سۈننىي مەزھىپىدىكى بەزى ھەدىسلەرگە ئاساسلانغاندا ، مەسچىتلەردە نىكاھ قىلىش مۇستافا [46] ، ئەمما بۇنى شىئە مەزھىپىدىكى ئالىملار ئىسپاتلىمىغان . [47]

ئىران ئىسلام ئىنقىلابىدا مەسچىتنىڭ رولى
ئىسلام ئىنقىلابى غەلىبە قىلىشتىن ئىلگىرى ، ئىسلام دىنىغا تايانغان پەھلەۋى ھاكىمىيىتىگە قارشى تۇرغۇچىلار ئۆزلىرىنىڭ كۈرىشىدە مەسچىتنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان. ئىنقىلابچىلار مەسچىتلەرنى تەشۋىقات ۋە تەشۋىقات پائالىيەتلىرىنىڭ بازىسى قىلىپ ، رىسالىلەرنى كۆپەيتىش ۋە ئېلان قىلىش ، شۇنداقلا شاھ رەقىبلىرىنىڭ نۇتۇقلىرىنىڭ لېنتىسىنى تارقىتىش ۋە ئۇلارنى خەلق ئارىسىدا تارقىتىش قاتارلىقلارغا ئاساس قىلغان. مەسچىتنىڭ بۇنداق ئالاقىنى يارىتىشتىكى مۇۋەپپەقىيىتىدە ھەر خىل ئامىللار بار ، بۇنىڭ بىرى يۈزتۇرانە ئالاقىلىشىش بولۇپ ، بۇ ئىران جەمئىيىتىنىڭ ئېغىز مەدەنىيىتى سەۋەبىدىن كۆرۈنەرلىك تەسىرگە ئىگە. [48]

ئىران مەسچىتلىرىمۇ ئىنقىلابچىلارنى ئىقتىسادىي جەھەتتىن قوللاشتا مۇھىم رول ئوينىدى. ئىراندىكى مەسچىت بىلەن بازارنىڭ مۇناسىۋىتى ئۇزۇن تارىخقا ئىگە بولۇپ ، ئىسلام ئىنقىلابى مەزگىلىدە ، بۇ مەسچىت بازار ۋە ئىنقىلابچىلار ئوتتۇرىسىدىكى باغلىنىش سۈپىتىدە ئىقتىسادىي ھەرىكەت قىلالايدىغان بولۇپ ، ئىنقىلابچىلارنى ئىقتىسادىي ۋە ئىقتىسادىي ياردەم بىلەن تەمىنلىگەن. يەنە بىر تەرەپتىن ، بازارلار مەسچىت بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى سەۋەبىدىن ئىنقىلابنىڭ غەلىبىسىگە زور تەسىر كۆرسەتكەن مۇھىم گۇرۇپپىغا ئايلاندى. [49]

مۇناسىۋەتلىك سوئاللار
مەسچىت ئۈچۈن دۇئا
ئىزاھ
 مۇستاپاۋى ، قۇرئان كەرىمنىڭ سۆزلىرى ئۈستىدىكى تەتقىقات ، 1989-يىل ، 5-توم ، 55-بەت.
"ئىسلام قامۇسى" (ئىنگلىزچە) ، 644 ، 644 ، "MASDJID" دىن 
"ئىسلام ئېنسىكلوپېدىيىسى" (ئىنگلىزچە) ، 645-يىل ، "MASDJID" دېگەن خەت ئاستىدا 
"ئىسلام ئېنسىكلوپېدىيىسى" (ئىنگلىزچە) ، 645-يىل ، "MASDJID" دېگەن خەت ئاستىدا 
 قاراڭ: «مازگات» سۆزىنىڭ ئاستىدىكى دېھخودا ، لۇغەت.
 قاراڭ: «مازگات» سۆزىنىڭ ئاستىدىكى دېھخودا ، لۇغەت.
 قاراڭ: كامپو ، ھازىرقى زامان ئىسلام ئېنسىكلوپېدىيىسى ، 4-توم ، 171-نومۇرلۇق «مەسچىت».
 ئامېلى ، شىئەلەرنىڭ مەنىسى ، 5 ، 297
 سۈرىسى ، 125-ئايەت
 سۈرىسى ، 96-ئايەت.
 ماكرىزى ، ئىمتا «ئىسمائىل» ، 3-توم ، 312-بەت.
"ئىسلام ئېنسىكلوپېدىيىسى" (ئىنگلىزچە) ، 645-يىل ، "MASDJID" دېگەن خەت ئاستىدا 
 قاراڭ: ماقرىزى ، ئىمتا «ئىسمائىل» ، 12-توم ، 103-بەت.
 جافارىيان ، مەككە ۋە مەدىنەنىڭ ئىسلام ئەسەرلىرى ، 201-بەت.
 جافارىيان ، مەككە ۋە مەدىنەنىڭ ئىسلام ئەسەرلىرى ، 201-بەت.
 كامپو ، ئىسلامنىڭ يېڭى ئېنسىكلوپېدىيىسى ، 4 ، 167 مەسچىتنىڭ كىرىش ئېغىزى
 ، بۈيۈك ئىسلام ئۇنىۋېرسىتېتلىرىنىڭ تارىخى ، 1993-يىل ، 61-بەت.
 كامپو ، ئىسلامنىڭ يېڭى ئېنسىكلوپېدىيىسى ، 4 ، 167 ۋە 168 مەسچىتنىڭ كىرىش ئېغىزى
 كامپو ، ئىسلام يېڭى ئېنسىكلوپېدىيىسى ، 169-يىلى ، مەسچىتنىڭ كىرىش ئېغىزى
 كامپو ، ئىسلام يېڭى ئېنسىكلوپېدىيىسى ، 169-يىلى ، مەسچىتنىڭ كىرىش ئېغىزى
 كامپو ، ئىسلام يېڭى ئېنسىكلوپېدىيىسى ، 169-يىلى ، مەسچىتنىڭ كىرىش ئېغىزى
 قاراڭ: مەجلىس ، ئېين ئەلھايات ، ئامىركابىر نەشرىياتى ، 277-275 ۋە 574-573.
 قاراڭ: ئىمام خۇمەينى ، مەسىلىلەرنىڭ ئىزاھاتى ، 798-865-نومۇرلۇق مەسىلىلەر
 سۈرە تەۋبە ، 18-ئايەت.
 قاراڭ: ئامجاد ، دۇنيا مەسچىتلىرىنىڭ بىناكارلىقى ، 1989-يىل ، 8-بەت.
 ئامجاد ، دۇنيا مەسچىتلىرىنىڭ بىناكارلىقى ، 1989-يىل ، 8-بەت.
 قاراڭ: پاپا ، ئىسلام بىناكارلىقى ، 1999-يىل ، 9-بەت.
 ، كافى ، 2-توم ، 208-ۋە 463-بەتلەر
 بۇخارى ، سەھىھ ، 1 ، 116
 بۇخارى ، سەھىھ ، 3 ، 129
 دارمى ، سۇنەن ، 1 ، 17
 دارمى ، سۇنەن ، 1 ، 18; قاراڭ: مەسچىت مەدەنىيىتى ، 290
 مەدەنىيىتى ، 290
 كامپو ، ھازىرقى زامان ئىسلام ئېنسىكلوپېدىيىسى ، 4-ئاينىڭ 17-كۈنى ، «مەسچىت» نىڭ كىرىش ئېغىزى.
 مەدەنىيىتى ، 231
 قاراڭ: ئامپو ، ئىسلام يېڭى ئېنسىكلوپېدىيىسى ، 4-ئاينىڭ 172-كۈنى ، مەسچىتنىڭ كىرىش ئېغىزى
 قاراڭ: دۆلەتلەرنى بويسۇندۇرۇش ، 343
 شەھەرنىڭ تارىخى ، 1 ، 6 سامخۇدى ، ۋافا ئەل-ۋافا ، 2 ، 510
 قاراڭ: مەسچىتلەرنى يېڭىلىق يارىتىش ۋە پايدىدىن ئىسلاھ قىلىش ، 104 مەسچىت مەدەنىيىتى ، 286
 مالكىكى ، ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ مەسچىت ، 63
 ، مەسچىتنىڭ كىرىش ئېغىزى
 شېلبى ، ئىسلامدىكى مائارىپ تارىخى ، 120
 جافارى ، تارىخ دائىرىسىدىكى مۇسۇلمانلار ، 144
 ، ئىسلام يېڭى ئېنسىكلوپېدىيىسى ، 4-ئاينىڭ 17-كۈنى ، مەسچىتنىڭ كىرىش ئېغىزى
 قاراڭ: ئىسلامدىكى دوختۇرخانىلارنىڭ تارىخى ، 15
 , Sunan, 3, 399
 مەسچىتنىڭ مەدەنىيىتى ، 119
 قاراڭ: ساسان ، مەسچىت ، 6 ، 630 ۋە 631
 قاراڭ: ساسان ، مەسچىت ، 6 ، 638 ۋە 639
مەنبە
شېلبى ، ئەھمەد ، ئىسلامدىكى مائارىپ تارىخى ، مۇھەممەد ھۆسەيىن ساكەت تەرجىمە قىلغان ، تېھران ئىسلام مەدەنىيەت نەشرىياتى ، 1982-يىل.
جافارى ، ياقۇپ ، تارىخ دائىرىسىدىكى مۇسۇلمانلار ، ئىسلام مەدەنىيەت نەشرىياتى ، 2002-يىل تۆتىنچى نەشرى.
جافارىيان ، رەسۇل ، مەككە ۋە مەدىنەنىڭ ئىسلام ئەسەرلىرى ،
ماكرىزى ، ئىمتا «ئىسمائىل» ،
مەسچىت ئىشلىرى ئىشخانىسى ، مەسچىت مەدەنىيىتى ، ساكالىن نەشرىياتى ، تېھران ، 1979-يىل.
دېھھودا ، ئەلى ئەكبەر ، لۇغەت ، تېھران ، تېھران ئۇنۋېرسىتىتى ، 1348.
سپىزىتو ، جون ل. ، ئىسلامنىڭ يېڭى قامۇسى ، ھەسەن تارېمى ۋە باشقىلار تەرجىمە قىلغان ، پايدىلىنىش نەشرى ، تېھران ، 2012.
ئىسلامدىكى دوختۇرخانىلارنىڭ تارىخى
ئىسلام ئېنسىكلوپېدىيىسى: P.Bearman
ئامجاد ، باھومىل پروچاكاز ، دۇنيا مەسچىتلىرىنىڭ بىناكارلىقى ، ھۆسەيىن سۇلتانزادە تەرجىمە قىلغان ، تېھران ، ئامىركابىر ، 1989-يىل.
غەنىم ، ئابدۇراھىم ، بۈيۈك ئىسلام ئۇنىۋېرسىتېتلىرىنىڭ تارىخى ، نۇرۇللا كاسەي تەرجىمە قىلغان ، تېھران ، تېھران ئۇنۋېرسىتىتى ، 1993-يىل.
پاپا ، دۇپولو ، ئىسلام بىناكارلىق سەنئىتى ، تېھران ، خوشېخ ھونارى نەشرىياتى ھەشمەت جازانى تەرجىمە قىلغان ، 1999-يىل بىرىنچى نەشرى.
مۇستافاۋى ، ھەسەن ، قۇرئان كەرىم ، تېھران ، مەدەنىيەت ۋە ئىسلام يېتەكچىلىكى مىنىستىرلىكىنىڭ سۆزى ، 1989-يىل بىرىنچى نەشرى.
مالېكى ، ئەھمەد ، «ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىدىكى مەسچىت» ، مەسچىت ، 14-نومۇر ، 1373-يىل.
ئامېلى ، ئەركىن ، شىئەلەرنىڭ مەنىسى
ساسان ، جافەر ، «مەسچىتلەرنىڭ ئىسلام ئىنقىلابىنىڭ غەلبىسىدىكى رولى» ، فورف مەسجىد ، 6-توم ، ساكالىن ، كوم ، 2008-يىل.
مەجلىس ، مۇھەممەد باقىر ، ئەين ئەل ھەيۋا ، تېھران ، ئامىركابىر نەشرىياتى ، بىتا.
ئىمام خۇمەينى ، مەسىلىلەرنى ئايدىڭلاشتۇرۇش ، يېتەكچى مىنىستىرلىق نەشرىياتى ، تېھران ، 1985-يىل.
مەسچىت ئىشلىرى مەركىزىنىڭ تەتقىقات ۋە تەتقىقات ئىشخانىسى ، مەسچىت مەدەنىيىتى ، ساكالىن نەشرىياتى ، Qom ، 2006.
سامخودى ، ۋافا ئەل-ۋافا ، ئەرەب مىراسلىرىنى گۈللەندۈرۈش بۆلۈمى ، بېيرۇت ، بىتا.
قاسىم دەمەشىق ھانبالى ، مۇھەممەد جامالدىن ، يېڭىلىق يارىتىش ۋە ئەلئەيىد ساھابىلىرىنىڭ ئىسلاھاتى ، بېيرۇت ئىسلام ئەمەلىي ۋە قانۇن قائىدىلىرىنىڭ بىر قىسمى
دىننىڭ تارماق شىركىتى
ئەمەلىي رىسالى. Jpg
دۇئا
ۋاجىپ ناماز • كۈندىلىك ناماز • مۇستافا نامىزى • جۈمە نامىزى • ھېيت نامىزى • جامائەت نامىزى • ئايەت نامىزى • ئۆلۈك تەن نامىزى • نامازنىڭ مەجبۇرىيىتى

باشقا ئىبادەتلەر
روزا تۇتۇش • خۇمس • زاكات • ھەج • جىھاد
ياخشىلىققا بۇيرۇش ۋە يامانلىقنى چەكلەش • تۇلى • تابارى
پاكلىق قائىدىسى
تاھارەت • غۇسل • تاياممۇم نىجاسەت • پاكلاش
ھەق تەلەپ ھۆكۈملىرى
تەشۋىقات • ئىرادە • كېپىللىك • كېپىللىك • ۋارىسلىق قىلىش
ئائىلە ھۆكۈملىرى
نىكاھ • ۋاقىتلىق نىكاھ • كۆپ خوتۇنلۇق بولۇش • ئىختىيارسىز • يېقىنچىلىق • ئاجرىشىش • توي قىلىش • بالا ئېمىتىش • جىنسىي مۇناسىۋەت • خۇشاللىق • نىكاھ شەكلى • ئانا بولۇش • كۆرۈنۈش • لەنەت _ _ _ _
ئەدلىيە ھۆكۈملىرى
ھۆكۈم • دىيات • خۇدۇد • قىساس • جازا
ئىقتىسادىي قائىدىلەر
توختاملار : ( سودا • Mudaraba • ئىجارە ) _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _
باشقا ھۆكۈملەر
ھىجاب • سەدىقە بېرىش • قەسەم قىلىش • تەقلىد قىلىش • يېمەكلىك ۋە ئىچىملىك ​​• ۋاقف • قەسەم • ئاخىرلىشىش • ئابراگ • يوق
مۇناسىۋەتلىك سوئاللار
پىشىپ يېتىلىش • قانۇنشۇناسلىق • شەرىئەت قائىدىسى • مەسىلىلەرنى ئىزاھلاش • ۋاجىپ • ھارام • مۇستاخاب • مۇباھى • مەكروھ • مۇددىئا • يېقىن بولۇش نىيىتى • يېڭى مەسىلىلەر
نB.ۋە
بۇ مەسچىت ئىبادەت ۋە دۇئا-تىلاۋەت سورۇنى بولۇپ ، ئۇ ئىمارەت ياكى ئىمارەتسىز ئىمارەت بولۇشى مۇمكىن. كۇبا مەسچىتى ئىسلامدا سېلىنغان تۇنجى مەسچىت .

ئىسلام شەرىئىتىدە ، مەسچىتنىڭ ئالاھىدە قائىدە-يوسۇنلىرى ۋە قائىدىلىرى بار. بۇ مەسچىت دائىم گۇرۇپپا ئىبادەت ۋە گۇرۇپپا دىنىي پائالىيەتلەرگە ئىشلىتىلىدۇ ، ئۇ يەردە قىلىنغان ئەڭ مۇھىم دۇئا جامائەت نامىزىدۇر .

بۇ مەسچىتنىڭ دىنىي ئىشلىتىلىشىدىن باشقا ، مۇسۇلمانلار ئۈچۈن ئىجتىمائىي ، سىياسىي ، مائارىپ ۋە ئەدلىيە ئىقتىدارلىرى بار ، ئۇلارنىڭ بەزىلىرى ساقلىنىپ قالغان. ئىراندىكى مەسچىتلەر 1978-يىلى ئىسلام ئىنقىلابىنىڭ غەلىبىسىدە مۇھىم رول ئوينىدى .

مەزمۇنى
1	ئۇقۇم
۲	قۇرئاندىكى مەسچىت
3	ئىسلامدىكى مەسچىتنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشى
4	مەسچىتنىڭ قائىدە-يوسۇنلىرى
5	مەسچىتنىڭ ئەھمىيىتى ۋە پەزىلىتى
6	بىناكارلىق
7	ئىقتىدارلىرى
8	ئىران ئىسلام ئىنقىلابىدا مەسچىتنىڭ رولى
9	مۇناسىۋەتلىك سوئاللار
10	ئىزاھ
۱۱	مەنبە
ئۇقۇم
ئەرەب تىلىدىكى «مەسچىت» ئادەمنىڭ پېشانىسىنى يەرگە قويۇش ۋە پۈتۈنلەي كەمتەرلىكنىڭ بەلگىسى سۈپىتىدە يەرگە يىقىلىشنى كۆرسىتىدۇ ، مەسچىت بولسا سەجدە قىلىدىغان يەرنى كۆرسىتىدۇ . [1] بەزىلەر مەسچىت دېگەن سۆزنىڭ ئەرەب تىلىدىكى «msgď» سۆزىدىن كەلگەنلىكىنى ، يەنى مىلادىدىن ئىلگىرىكى 5-ئەسىرگە تۇتىشىدىغان ئارام تىلىدىكى تېكىستلەردە كۆرۈلىدىغانلىقىنى بىلدۈرىدۇ. [2] ئىسلام دىنىدىن ئىلگىرىكى دەۋرلەردە ، بۇ سۆز ئۇلار خۇداغا دۇئا قىلىدىغان ھەر قانداق جاي ياكى بۇتخانىنى كۆرسىتىدۇ . [3] بەزىلەر «مەسچىت» سۆزى ھەجنىڭ 40-ئايىتىدە ئوخشاش مەنىدە ئىشلىتىلگەن دەپ قارايدۇ. [4]

دېھخودا قەدىمكى مەنبەلەرنى نەقىل كەلتۈرۈپ ، ئۇلارنىڭ نۇرغۇن مىساللىرىنى تىلغا ئېلىپ ، ئەرەبچە مەسچىت دېگەن سۆزنىڭ ئەسلىدە ئەرەبچە ۋە پارس تىلىدا ئەرەبچە «مازگېت» سۆزىدىن كىرگەنلىكىنى يازغان. ] _ سەجدە قىلىش. بۇ مەنبەلەرگە قارىغاندا ، مازگات دۇئا ئۆيى ، تەڭرىنىڭ ئۆيى ، «خۇداغا دۇئا-تىلاۋەت قىلىش ئۈچۈن سېلىنىدىغان ئۆي ، ھەممە ئادەم ئۇنىڭدا دۇئا-تىلاۋەت قىلىشنى خالايدۇ» ۋە شۇنىڭغا ئوخشاش نەرسىلەرنى كۆرسىتىدۇ. [6]

ھازىرقى ئورتاق ئاتالغۇدىكى مەسچىت مۇسۇلمانلار ئۈچۈن ئالاھىدە دۇئا-تىلاۋەت سورۇنى ۋە ئۇلارنىڭ دۇئا-تىلاۋەت قىلىدىغان جايىنى كۆرسىتىدۇ. ئېيتىشلارغا قارىغاندا ، مۇسۇلمانلار نامازدا سەجدە قىلغان ۋە سەجدە قىلغان ئىبادەتتىكى ئەڭ كەمتەرلىك بولغاچقا ، بۇ يەر سەجدە قىلىدىغان جاينى بىلدۈرىدىغان مەسچىت دەپ ئاتالغان. بۇ مەسچىتنىڭ قانۇنشۇناسلىق جەھەتتە ئالاھىدە قائىدىلىرى بار ، ماددىي جەھەتتىن ئۇ تام ياكى تامسىز تام ياكى تام يوق يەر ئارىسىغا سېلىنغان بىنا بولۇشى مۇمكىن. [ نەقىل كەلتۈرۈش ]

« جامە مەسچىتى » يەنە بىر مەسچىتنى كۆرسىتىدۇ ، ئەمما ئۇ جۈمە نامىزى ئوقۇلىدىغان شەھەرلەردىكى چوڭ مەسچىتلەرنى ياكى مەسچىتلەرنى كۆرسىتىدۇ . [7]

قۇرئاندىكى مەسچىت
مەسچىت سۆزى قۇرئان كەرىمدە كۆپلۈك ۋە يەككە شەكىلدە يىگىرمە سەككىز قېتىم ئىشلىتىلگەن بولۇپ ، بەزىلىرىدە مەسچىتنىڭ ئەھمىيىتى ۋە ئۇنى قوغداشنىڭ مۇھىملىقى تىلغا ئېلىنغان. بۇنىڭ ئىچىدە: "مۇھەممەد اسمراحا الامنا الالبلی ۋە ئىلياس ئەلخەخ ۋە ئېرام ئەلسالاد ۋە كەلگۈسى زاكات ۋە لېماخ ، لېماخ إلا الورل أونونوم الونونو مانو المناند الممناند  ( تەرجىمە : " ئۇ ھېچنىمە ئەمەس). ئۇلارنىڭ يېتەكلىنىشىنى ئۈمىد قىلدى. ) [تەۋبە -18]

مەسچىتنىڭ ئىگىدارلىق ھوقۇقى قۇرئاندا خۇداغا مەنسۇپ . [8]

بەقەرە سۈرىسىنىڭ 125 - ئايىتىدە ، مەسچىت مەسچىت بولغان مەككە مەسچىتى مۇراسىم [9]پائالىيەتلىرى شۇنداقلا يىغىلىش ئورنى سۈپىتىدە [10]

ئىسلامدىكى مەسچىتنىڭ ئارقا كۆرۈنۈشى
رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ تەلىماتىغا ئاساسلانغاندا ، خۇداغا دۇئا قىلىش ۋە دۇئا قىلىش ئالاھىدە ئورۇن تەلەپ قىلمايدۇ ، شۇنداقلا خۇداغا دۇئا-تىلاۋەت قىلىپ ، دۇنيانىڭ ھەر قانداق يېرىدە دۇئا-تىلاۋەت قىلالايدۇ . ئۇ ئىمامدىن بىر ھەدىستە بايان قىلىنغاندەك : «پۈتۈن يەر مەسچىت ۋە پاكلىنىشتىن پاكلاندى  ( پۈتۈن يەر مەن ئۈچۈن پاكلاندى ۋە مەن ئۈچۈن بىر مەسچىت ياسالدى.» [11] ) شۇڭلاشقا ، مۇسۇلمانلار كۆچمەن بولۇشتىن ئىلگىرى ، دۇئا قىلىدىغان ئالاھىدە جاي ئۇلار ئۇنىڭغا يول قويمىدى ۋە مۇمكىنقەدەر دۇئا قىلدى ، رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم ئىمام ئەلى (ئە.س) قاتارلىق بىر قانچە كىشىلەر بىلەن مەخپىي دۇئا قىلدى . [12] ئىسلام تارىخىنىڭ مەنبەلىرىدىكى خەۋەرلەرگە قارىغاندا ، ئىمام تەكلىپنامە ئاشكارىلانغاندىن كېيىن ، بەزىدە كەبىگە يېقىنلاشقانئۇ دۇئا قىلىدۇ. [13]

كۇبا مەسچىتى ئىسلامدا سېلىنغان تۇنجى مەسچىت. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مەككىدىن مەدىنەگە كەلگەندە ، مەدىنەگە كىرىشتىن بۇرۇن كۇبادا بىر ھەپتە تۇرغان ، بۇ جەرياندا ئۇ كىشىلەرنىڭ تەلىپىگە بىنائەن بۇ جايدا مەسچىت سالغان. بەزىلەر بۇ مەسچىتنىڭ ئاممار ياسىرنىڭ تەكلىپى بىلەن ياسالغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى . [14]

مۇسۇلمانلارنىڭ مەدىنەگە كۆچۈشى بىلەن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام جامائەت نامىزى ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ يىغىلىشى ئۈچۈن ئورۇن تاللىدى ۋە ئېتىقادچىلارنىڭ ياردىمىدە ئۇ يەرنى ئاددىي ئۇسۇلدا تەييارلىدى. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مەسچىتى ياكى پەيغەمبەرنىڭ مەسچىتى دەپ ئاتالغان ، ئۇزۇن ئۆتمەي ئۇ مۇسۇلمانلار ئارىسىدا ئالاھىدە ئورۇنغا ئېرىشىپ ، دۇئا-تىلاۋەت ، دىنىي تەلىم-تەربىيە ، كوللىكتىپ پائالىيەت ۋە مۇھىم سىياسىي قارارلارغا ئايلانغان. بۇنىڭدىن ئىلگىرى ، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مەككىنىڭ بەزى جايلىرىدىكى ئېتىقادچىلار بىلەن بىللە دۇئا-تىلاۋەت قىلغان ، ئەمما بۇ يەرنى مەسچىت قىلىپ بېكىتمىگەن. [ نەقىل كەلتۈرۈش ]

كۆچمەنلەردىن كېيىنكى مەسچىت ئىبادەتتىن باشقا ، ھۆكۈمەت باشقۇرۇش مەركىزى بولۇپ ، كېيىنچە مائارىپ ۋە تەشۋىقات ئورنى سۈپىتىدە ئىشلىتىلگەن. كېيىن ، ھۆكۈمەت بىناسى ۋە مەكتەپ قۇرۇلغاندا ، مەسچىت ئىبادەتكە بېغىشلانغان گەرچە ئۇ ئاندا-ساندا مەكتەپ سۈپىتىدە ئىشلىتىلگەن بولسىمۇ. [15]

كۇفە مەسچىتىنىڭ كۆرۈنۈشى
ھىجرىيە بىرىنچى ئەسىردە ئىراق ۋە شىمالىي ئافرىقىنى بويسۇندۇرۇش جەريانىدا ، مۇسۇلمانلار مەدىنەدىكى رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنى ئۈلگە قىلىپ ، لاگېرلىرىنىڭ مەركىزىدىكى بوشلۇقنى ئاساسلىق مەسچىتكە تەقسىم قىلدى. گازارمىنىڭ باسرا ، كۇفا ، فۇسات ۋە قايرۋان قاتارلىق شەھەرلەرگە ئايلىنىشىغا ئەگىشىپ ، بۇ دۇئا-تىلاۋەت سورۇنلىرىمۇ مەڭگۈلۈك بىناغا ئايلاندى. ئوخشاش ئەندىزە ئىككىنچى ئەسىردە باغدات ۋە مىلادىيە 4-ئەسىردە قاھىرەدە قۇرۇلغان . دەمەشىق ، يېرۇسالېم ۋە مادايىنغا ئوخشاش ئۇلار بويسۇندۇرغان شەھەرلەردىكى مۇسۇلمانلاربۇتخانىلار ، چېركاۋلار ۋە سارايلار ئورنىدا مەسچىتلەر سېلىنغان. [16]

مەسچىتلەر كۇبا مەسچىتى ۋە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مەسچىتىدىن كېيىن ئىسلام دىنىنىڭ باشقا جايلىرىدا ياسالغان . بىرىنچى ئەسىردە ، كۇفە مەسچىتى (17 AH) ، فۇسات مەسچىتى (21 AH) ۋە باسرا مەسچىتى (24 AH) مۇسۇلمانلار تەرىپىدىن ياسالغان. [17]

ئىبنى خالدۇننىڭ (مىلادىيە 808-يىلى ۋاپات بولغان) سۆزىگە قارىغاندا ، شەھەر مەسچىتلىرىنىڭ ئىككى خىل شەكلى بار: جۈمە نامىزى ئۈچۈن چوڭ دۆلەت باشقۇرۇلىدىغان مەسچىتلەر ۋە مۇھىم مۇسۇلمانلار يىغىلىشى ، شەھەر ئاھالىلىرىنىڭ ھەرقايسى بۆلەكلىرى تەرىپىدىن ياسالغان ۋە باشقۇرۇلىدىغان كىچىك مەسچىتلەر. دەسلەپكى مەزگىللەردە ، خەلىپە ياكى ئۇلارنىڭ تەيىنلەنگەن ۋالىيلىرىنىڭ ئىسلام دىنىدىن بۇرۇنقى ئۆرپ-ئادەتلىرى ۋە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مەدىنەدىكى قائىدە-يوسۇنلىرىغا ئەمەل قىلىپ ، چوڭ مەسچىتنىڭ يېنىدا تۇرالغۇ ئورنىتىشى ئادەتلەنگەن ، ئاددىي كىشىلەر بولسا مەسچىتلەرنى قەبىلە رايونىغا سالغان. ئۇلار ئۆزلىرى ياسىدى. ئىسلام ئىمپېرىيىسىنىڭ كۈچى ۋە بايلىقىنىڭ شىددەت بىلەن كۈچىيىشى ۋە ھۆكۈمرانلارنىڭ تۇرالغۇسىنىڭ ئايرىلىشى بىلەن ھۆكۈمەت ۋە ھۆكۈمەتسىز مەسچىتلەرنىڭ سانى شىددەت بىلەن ئاشتى. ھەر ئىككى خىل تىپ ئادەتتە كىشىلەرنىڭ ياردىمى ۋە كۈتۈنۈش كىرىمىنىڭ ياردىمىدە قۇرۇلدى ۋە ئاسرىلدى. [18]

بۇ مەسچىت دائىم ئىبادەت ۋە جۈمە نامىزى ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان بولۇپ ، تېخىمۇ كۆپ ئەرلەر قاتنىشىدۇ. ئاياللار ئەرلەر سېپىنىڭ كەينى تەرىپىدە ئايرىم ئۆيدە ياكى ئۈستۈنكى قەۋەتتە پەردە بىلەن پەردە بار ئىدى. [19]

به سبب وجود احکام خاص مسجد، غالبا مکانی خارج از محل عبادت برای وضو اختصاص داده می‌شد.[۲۰] در تاریخ شیعه همانند اهل تسنن، اهمیت مساجد و قدرت آنها فراز و نشیب فراوان داشته است. مسجد مرقدهای شیعیان در کربلا و نجف از حمایت آل بویه(قرن‌های چهارم و تا پنجم قمری) و صفویه(قرن‌های دهم تا یازدهم قمری) برخوردار بوده است. سلسله فاطمی اسماعیلیه(قرن‌های چهارم تا ششم قمری) مساجد بسیاری را در شمال آفریقا تا مصر و حجاز بنا کرد و در تحت حمایت قرار داد. صفویه همین کار را در ایرانپارس قولتۇقىدىكى دۆلەتلەرمۇ شۇنداق قىلدى. قانداقلا بولمىسۇن ، شىئە مەزھىپىدىكىلەر سۈننىي مەزھىپىدىكىلەر تەرىپىدىن بويسۇندۇرۇلغاندا ، مەسچىت ياساش جەريانى زور دەرىجىدە ئاستىلاپلا قالماي بەلكى جۈمە نامىزى قاتارلىق مۇراسىملارنى ئۆتكۈزۈشمۇ رەت قىلىندى. [21]

مەسچىتنىڭ قائىدە-يوسۇنلىرى
بۇ مەسچىت ئىسلامدا قۇرۇلغاندىن بۇيان ، قۇرئان ۋە ھەدىستە ئۇنىڭغا قاتنىشىش ۋە زىيارەت قىلىش قائىدىسى ۋە قائىدە-يوسۇنلىرى تىلغا ئېلىنغان . ئېنىقكى ، مەسچىت ئۈچۈن سانالغان تۇنجى قائىدە ۋە قائىدە-يوسۇنلار پاكلىق ۋە پاكىزلىق قاتارلىق ئىشلار بىلەن مۇناسىۋەتلىك. مەسىلەن ، رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمدىن مەسچىتنى تازىلاش ۋە ئۇنىڭ بۇلغىنىشىنى ئەيىبلەش توغرىسىدا «نەسىھەت» تېمىسىغا كىرگۈزۈلگەن كۈچلۈك نەسىھەتلەر بار. [22] ئىبادەت قىلغۇچى ۋە ئۇنىڭغا مۇناسىۋەتلىك نەرسىلەر ۋە ئەھۋاللار ھەققىدە ئالاھىدە قانۇن ھۆكۈملىرى چىقىرىلدى. مەسىلەن ، جانابا ئۆلكىسىدىكى مەسچىتكە كىرىش مەنئى قىلىنىدۇ ياكى ئاق ۋە پاكىز كىيىملەرنى كىيىپ مەسچىتكە قاتنىشىش تەۋسىيە قىلىنىدۇ ، قارا ۋە مەينەت كىيىملەرنى كىيىش مەكروھ. [23]

مەسچىتنىڭ ئەھمىيىتى ۋە پەزىلىتى
ئىسلام مەدەنىيىتىدە ، قۇرئان كەرىم ۋە دىنىي داھىيلارنىڭ ئەنئەنىسىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان بۇ مەسچىتنىڭ ئالاھىدە مۇقەددەسلىكى ۋە ئورنى بار. قۇرئان كەرىم مەسچىتنى قۇرۇش ۋە قوغداشنى خۇداغا ۋە قىيامەت كۈنىگە ئىشىنىدىغانلارنىڭ خىزمىتى دەپ ئاتايدۇ . [24] مۇسۇلمانلار ئارىسىدىكى مەسچىتنىڭ مۇقەددەسلىكى ۋە پەزىلىتى ئۇنىڭ قۇرۇلۇشىنى قوغداشتىكى ئامىللارنىڭ بىرى. ئىسلام تەلىماتىغا ئاساسلانغاندا ، مۇسۇلمانلار ئۆزىنى مەسچىتنى قوغداش ۋە رېمونت قىلىشقا مەسئۇل دەپ قارايتتى ، شۇڭا ، مەسچىتنى ياساش ، ئاسراش ۋە ئەسلىگە كەلتۈرۈشتە رول ئويناشقا ئۇرۇندى. [25]

بۇ مەسچىت ئىسلام مەدەنىيىتى ساھەسىدىكى ئەڭ مۇھىم ئىمارەت ، چۈنكى 14-ئەسىردە بارلىق تالانت ئىگىلىرى ۋە مەنىۋى ۋە سەنئەت قابىلىيىتى ۋە سانائەت ماھارەتلىرى مەسچىتنى قۇرۇش ۋە قۇرۇشقا ئەھمىيەت بەرگەن. [26]

بىناكارلىق
دۇنيانىڭ ئوخشىمىغان جايلىرىدىكى مەسچىتلەر بىناكارلىق جەھەتتە ناھايىتى ئوخشىشىپ كېتىدۇ. قانداقلا بولمىسۇن ، ھەر بىر رايوندا ئۇ رايوننىڭ بىناكارلىق ۋە بەدىئىي ئالاھىدىلىكلىرى قوبۇل قىلىندى ۋە باشقا مەسچىتلەر بىلەن ئوخشىماسلىقلار بايقالدى. شۇڭا ، ھەر بىر دۆلەتتىكى مەسچىتلەرنىڭ بىناكارلىقى ئۇ يەرنىڭ يەرلىك بىناكارلىق ئالاھىدىلىكىنى ئەكىس ئەتتۈرىدۇ. [27]

ئوخشىمىغان دۆلەت ۋە رايونلاردىكى مەسچىتلەر بىناكارلىق پەرقىگە قارىماي ، ھەممىسىنىڭ تۆۋەندىكى ئىمارەتلىرى ، بۆلەكلىرى ۋە ئوبيېكتلىرى بار:

Pulpit
ئىسلام دىنى بارلىققا كېلىشتىن ئىلگىرى ، ھىجازدا مۇنبەر يوق ئىدى ، سۆزلىگۈچىلەر نەيزەگە تايىنىپ سۆز قىلدى. رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەممۇ ۋەزىپىنىڭ بېشىدا تۇرۇپ ، ئۇنىڭ ئۈچۈن ئۈچ ياكى تۆت باسقۇچلۇق مۇنبەر قۇرۇلغۇچە دەرەخكە ( ھانانى سىلىندىرغا ) يۆلەنگەن خۇتبىنى ئوقۇيدۇ. بەزى رىۋايەت مەنبەلىرىدە پەيغەمبەر سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمنىڭ سۆزى ئۈچۈن «مۇنبەر» سۆزى تىلغا ئېلىنغان بولۇپ ، بۇ مۇنبەرنىڭ ئەينى ۋاقىتتا ئىشلىتىلگەنلىكىدىن چۈشىنىلىشى مۇمكىن. باشقا ئىشلار ئىچىدە ، كلىنى مۇنداق دېدى: بىر كۈنى ، رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم مۇنبەردىن چىقىپ ئاندىن خۇداغا شۈكۈر ئېيتتى ۋە .... » [28] ئەمما ئۇلار ئۈچۈن مۇنبەرنى كىمنىڭ ياسىغانلىقىدا پەرق بار. مەنبەلەر ئەنساردىن كەلگەن قۇل ئايال ، [29] كۆچمەنلەردىن كەلگەن قۇل ئايال ، [30] ھەمراھىنىڭ بىرى ياكى رىملىق ئەر.[32]

مۇنبەر رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمگە ئېتىقاد قىلغۇچىلار ئۈچۈن ۋەز-نەسىھەت قىلىدىغان جاي ۋە خۇدانىڭ سۆزىنىڭ تىلىدا ئىپادىلەنگەن جاينىڭ بېشىدا ئىدى. ئۇنىڭدىن كېيىن ، ئىمام ھەر قايسى شەھەرلەرنىڭ مەسچىتلىرىدە مۇنبەر قۇرغان ، كېيىنكى ئەسىرلەردە تەدرىجىي ھالدا بۇ ئەنئەنە شەھەر ۋە يېزىلاردىكى بارلىق مەسچىتلەرگە تارقالغان. مۇنبەر تارىختىن بۇيان مەسچىتنىڭ ئەڭ ئۈنۈملۈك تەركىبلىرىنىڭ بىرى. مۇنبەر ئىسلام ھۆكۈمىتىنىڭ قەبىلىسى بولۇپ ، ئۇ ۋەز-نەسىھەت ۋە ۋەز-نەسىھەت قىلىش ۋە سىياسىي ، ئىجتىمائىي ۋە مەدەنىيەت ئورۇنلىرىنى ئېلان قىلىشقا ئىشلىتىلگەن. ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ ، دەۋەتچىلەر ۋە دەۋەتچىلەر ئۇنى دىننى تەشۋىق قىلىش ، قانۇنشۇناسلار دىننىڭ قائىدىلىرىنى ئىپادىلەش ۋە ئىسلام تەلىماتلىرىنى ئۆگىتىش ، ئوبزورچىلار قۇرئان نۇقتىلىرىنى ۋە بايان قىلغۇچىلارنى ھەدىسلەرنى ئىپادىلەش ۋە يېزىش ئۈچۈن ئىشلەتكەن. [33]

قۇربانلىق سۇپىسى
ئاساسلىق ماقالە: قۇربانلىق سۇپىسى
بۇ قۇربانلىق سۇپىسى قىبلانىڭ تېمىغا قىستۇرۇلغان ۋە مۇقەددەس مەسچىتنىڭ يۆنىلىشىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان ئەگمە بەلگە . قۇربانلىق سۇپىسى مىلادىيە بىرىنچى ئەسىرنىڭ ئاخىرىدا مۇشۇ ئۇسۇلدا كەشىپ قىلىنغان. ئىلگىرى ، قىبلانىڭ ئوچۇق مەسچىتلەردە تامسىز يۆنىلىشى قۇمغا تىك چۆكۈش ئارقىلىق ياكى مەدىنەدىكى رەسۇلۇللاھنىڭ ئۆيىدە قىلىنغاندەك كۆرسىتىلدى. [34]

مۇنار
مۇنار مۇنارغا ئوخشايدىغان قۇرۇلما بولۇپ ، ئۇنىڭ بىرىنچى ئىقتىدارى بەش كۈنلۈك نامازدا نامازنى چاقىرىش ئىدى. Mazneh, Mazneh, Minar, Soomeh ۋە Goldasteh بۇ قۇرۇلمىغا ئىشلىتىلگەن باشقا ئىسىملار. رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم دەۋرىدە مەسچىتلەردە مۇنار يوق ئىدى. «ئىسلام دۆلىتى» نىڭ تەرەققىي قىلىشى ۋە شەھەرلەرنىڭ كېڭىيىشىگە ئەگىشىپ ، ھەر بىر مەسچىتنىڭ يېنىدا مۇنار سېلىش زۆرۈر بولۇپ ، دۇئاغا چاقىرىق قىلىش ۋە كىشىلەرگە دۇئا ۋاقتى ھەققىدە ئۇچۇر بېرىش كېرەك. بۈگۈنكى كۈندە ، مۇسۇلمانلار باشقا ۋاسىتىلەرنى ئىشلىتىپ دۇئا ۋاقتىنى بىلىش ۋە دۇئانىڭ چاقىرىقىنى ئاڭلاش ئۈچۈن ، مۇنارلارنىڭ رولى پەقەت زىننەتلەش ۋە مەسچىتلەرنى شەھەردىكى باشقا ئىمارەتلەردىن پەرقلەندۈرۈشتىن ئىبارەت. [35] ئوخشىمىغان رايونلاردا مەسچىتتىكى مۇنارلارنىڭ سانى ئوخشاش بولمايدۇ. ئىراندا دائىم مەسچىت ئۈچۈن قوش مۇنار سېلىنىدۇ. دەمەشىق مەسچىتىنىڭ تۆت مۇنارى بار بولۇپ ، ھەر بىرى بىنانىڭ بۇلۇڭىغا جايلاشقان ، بۈگۈن پەقەت ئىككى مۇنار قالدى. [36]بەزى مەنبەلەرگە قارىغاندا ، تۇنجى مۇنار بۈگۈنكى كۈندە ئومۇملاشقاندەك ، مىلادىيە 44 ياكى 45-يىللىرى كۇفە مەسچىتىدە ياسالغان . [37]

مقصوره
قۇربانلىق سۇپىسىنىڭ ئەتراپىدىكى ماكسۇر ياكى ھىجاب ۋە ھافىز دېگەن مەنىدە كىچىك ئۆينى كۆرسىتىدۇ ، كىچىك ئۆي دېگەن سۆز بولسا مەسچىت ۋە ئىمام ياكى خەلىپە تۇرغان قۇربانلىق سۇپىسىنىڭ ئالدىدىكى رىشاتكا. ماكسورانىڭ بىر رېشاتكىسى بار بولۇپ ، بۇ چوقۇنغۇچىلار پەقەت ئىمامنىلا كۆرەلەيتتى. بەزى تارىخچىلار ئوسمان بىن ئاففاننى ئۆزىنىڭ بىخەتەرلىكى ئۈچۈن مەسچىتكە تۇنجى بولۇپ مەسچىتكە قوشقان كىشى دەپ قارايدۇ [38] ، يەنە بەزىلەر مارۋان ئىبنى ھاكام ياكى باشقىلارنى ماكسورانىڭ ئىجادچىسى دەپ تونۇشتۇردى. [39]

ئىقتىدارلىرى
مەسچىتلەرنىڭ ئەزەلدىن ئوخشىمىغان رولى ۋە رولى بار ، بۇ ئۇلارنىڭ مۇسۇلمانلار جەمئىيىتىدىكى مۇھىملىقى ۋە ئىناۋىتىدىن دېرەك بېرىدۇ. بۇ مەسچىتلەر دۇئا-تىلاۋەت سورۇنى ، ئەدلىيە بازىسى ، خاسبايا ئىشلىرىنى بىر تەرەپ قىلىدىغان جاي ، ئاممىۋى ئالاقە مەركىزى ، جىھاد بازىسى ، مەشىق مەركىزى قاتارلىقلار ئىدى. [40] مەسچىتنىڭ نۇرغۇن ئىقتىدارلىرى ۋە ئىقتىدارلىرى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ دەۋرىدە باشلانغان ، ئەمما ئوسمانلى ئىمپېرىيىسى دەۋرىدە ئەڭ يۇقىرى پەللىگە چىققانلىقى ، «بۆرەك» نامىنىڭ ئىشلىتىلىشى بۇ دەۋردىكى مەسچىت مەيدانىنى كۆرسىتىدۇ ، ئەكىس ئەتتۈرىدۇ بۇ پاكىت. مەسىلەن ، ئىستانبۇلدىكى ھەيۋەتلىك سۇلايمانىيە (مىلادىيە 10-ئەسىر / مىلادىيە 16-ئەسىر) خاتىرە مەھەللە مەسچىتى ، بەش مەكتەپ ، ئىككى باشلانغۇچ مەكتەپ ، دوختۇرخانا ۋە داۋالاش مەكتىپى ، سوپى موناستىرى ، مېھمانخانا ياكى كارۋانساراي ، ئاممىۋى مۇنچا. بىر ئاممىۋى ئاشخانا مەسچىت ئوقۇتقۇچىلىرى ۋە تازىلىق ئۆيى ، تەنتەربىيە مەيدانى ، قەھۋەخانا ، دۇكان ، خان ئوردىسى ۋە قەبرىستانلىقتىن تەركىب تاپقان. [41]

مائارىپ ئىقتىدارى
بۇ مەسچىتنىڭ ئوخشىمىغان سىنىپ ۋە كەسىپتىكى مۇسۇلمانلارنى يىغىشقا ماس كېلىدىغان جاي بولغانلىقى ئۈچۈن ، بۇ دىنىي ماكان باشتىن-ئاخىر ئىبادەت فۇنكسىيەسى بىلەن بىللە مائارىپقا ماس كېلىدىغان جايغا ئايلانغان. ئىسلام دىنىنىڭ دەسلەپكى مەزگىللىرىدە ، مۇسۇلمانلار پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن ئۆزلىرىنىڭ مەسچىتتىكى دىنىي مەسىلىلىرىنى دائىم سورايدۇ. ئۇ مەسچىتتە كىشىلەرگە قۇرئان ئايەتلىرىنى ئوقۇدى ۋە ئۇلارنىڭ سوئاللىرىغا جاۋاب بەردى. [42] بارا-بارا مەسچىتلەردە دۇنياۋى مەسىلىلەرگە مۇناسىۋەتلىك بەزى مەسىلىلەرمۇ ئوتتۇرىغا قويۇلدى. باشقا ئىشلار ئىچىدە ، ھەتتا مەسچىتلەردە ئەدەبىي مۇلاھىزە ۋە شېئىر ئوقۇشمۇ ئېلىپ بېرىلغان دېيىلگەن. [43]

رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەمدىن كېيىنكى يىللاردا ، مەسچىتلەردە دىن ۋە ئىبادەتكە مۇناسىۋەتلىك ئىلىم-پەن ۋە بىلىملەرنى ئۆگىتىش تەدرىجىي ئومۇملاشقان ، مۇسۇلمانلار مەسچىتلەردە قۇرئان ، ھەدىس ، قانۇنشۇناسلىق ۋە گرامماتىكىنى ئۆگەنگەن. بەزى نوپۇزلۇق دىنىي زاتلارمۇ مەسچىتلەردە ۋەز-نەسىھەت قىلىش ۋە ئەقىل-پاراسەت بېرىش ئۈچۈن بەزى سائەتلەرنى ئۆتكۈزدى. [44]

ئىجتىمائىي ئىقتىدار
بۇ مەسچىت زامانىۋى دەۋردىن ئىلگىرى مۇسۇلمانلار جامائىتىنىڭ مۇھىم ئىشلىرىنى خەۋەر قىلىدىغان ئۆزگىچە جاي ئىدى ، ئۇ ۋاقىتتا ئالاقە تورى يوق ئىدى. ئوخشىمىغان سىنىپ ۋە سىنىپتىكى مۇسۇلمانلار ھەر كۈنى مەسچىتلەردە ئۇچرىشىپ ، مەسچىتتە جەمئىيەتنىڭ مۇھىم خەۋەرلىرى ۋە ئۇچۇرلىرىنى ھەمبەھىرلىدى.

بەزى خەۋەرلەرگە قارىغاندا ، مەسچىتلەر بەزىدە جىددىي ۋە كرىزىسلارغا تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن ئىشلىتىلگەن. بۇنىڭ ئىسلام دىنىنىڭ دەسلەپكى تارىخىدا بىر تارىخى بار ، بەزى رىۋايەتلەرگە قارىغاندا ، ئۆستەڭ ئۇرۇشىدا ، مۇسۇلمانلار مەسچىتنى دوختۇرخانا خىزمىتى ۋە ئۇرۇشتا يارىلانغانلارنى داۋالىغان. تارىختىكى خەۋەرلەرگە قارىغاندا ، ئىسلام دىنىدىن كەلگەن دەسلەپكى مۇسۇلمان ئايال رافىدە مەدىنە مەسچىتىدە چېدىر قۇرۇپ ، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ بۇيرۇقى بىلەن يارىدارلارنى داۋالىغان. [45]

سۈننىي مەزھىپىدىكى بەزى ھەدىسلەرگە ئاساسلانغاندا ، مەسچىتلەردە نىكاھ قىلىش مۇستافا [46] ، ئەمما بۇنى شىئە مەزھىپىدىكى ئالىملار ئىسپاتلىمىغان . [47]

ئىران ئىسلام ئىنقىلابىدا مەسچىتنىڭ رولى
ئىسلام ئىنقىلابى غەلىبە قىلىشتىن ئىلگىرى ، ئىسلام دىنىغا تايانغان پەھلەۋى ھاكىمىيىتىگە قارشى تۇرغۇچىلار ئۆزلىرىنىڭ كۈرىشىدە مەسچىتنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان. ئىنقىلابچىلار مەسچىتلەرنى تەشۋىقات ۋە تەشۋىقات پائالىيەتلىرىنىڭ بازىسى قىلىپ ، رىسالىلەرنى كۆپەيتىش ۋە ئېلان قىلىش ، شۇنداقلا شاھ رەقىبلىرىنىڭ نۇتۇقلىرىنىڭ لېنتىسىنى تارقىتىش ۋە ئۇلارنى خەلق ئارىسىدا تارقىتىش قاتارلىقلارغا ئاساس قىلغان. مەسچىتنىڭ بۇنداق ئالاقىنى يارىتىشتىكى مۇۋەپپەقىيىتىدە ھەر خىل ئامىللار بار ، بۇنىڭ بىرى يۈزتۇرانە ئالاقىلىشىش بولۇپ ، بۇ ئىران جەمئىيىتىنىڭ ئېغىز مەدەنىيىتى سەۋەبىدىن كۆرۈنەرلىك تەسىرگە ئىگە. [48]

ئىران مەسچىتلىرىمۇ ئىنقىلابچىلارنى ئىقتىسادىي جەھەتتىن قوللاشتا مۇھىم رول ئوينىدى. ئىراندىكى مەسچىت بىلەن بازارنىڭ مۇناسىۋىتى ئۇزۇن تارىخقا ئىگە بولۇپ ، ئىسلام ئىنقىلابى مەزگىلىدە ، بۇ مەسچىت بازار ۋە ئىنقىلابچىلار ئوتتۇرىسىدىكى باغلىنىش سۈپىتىدە ئىقتىسادىي ھەرىكەت قىلالايدىغان بولۇپ ، ئىنقىلابچىلارنى ئىقتىسادىي ۋە ئىقتىسادىي ياردەم بىلەن تەمىنلىگەن. يەنە بىر تەرەپتىن ، بازارلار مەسچىت بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى سەۋەبىدىن ئىنقىلابنىڭ غەلىبىسىگە زور تەسىر كۆرسەتكەن مۇھىم گۇرۇپپىغا ئايلاندى. [49]

مۇناسىۋەتلىك سوئاللار
مەسچىت ئۈچۈن دۇئا
ئىزاھ
 مۇستاپاۋى ، قۇرئان كەرىمنىڭ سۆزلىرى ئۈستىدىكى تەتقىقات ، 1989-يىل ، 5-توم ، 55-بەت.
"ئىسلام قامۇسى" (ئىنگلىزچە) ، 644 ، 644 ، "MASDJID" دىن 
"ئىسلام ئېنسىكلوپېدىيىسى" (ئىنگلىزچە) ، 645-يىل ، "MASDJID" دېگەن خەت ئاستىدا 
"ئىسلام ئېنسىكلوپېدىيىسى" (ئىنگلىزچە) ، 645-يىل ، "MASDJID" دېگەن خەت ئاستىدا 
 قاراڭ: «مازگات» سۆزىنىڭ ئاستىدىكى دېھخودا ، لۇغەت.
 قاراڭ: «مازگات» سۆزىنىڭ ئاستىدىكى دېھخودا ، لۇغەت.
 قاراڭ: كامپو ، ھازىرقى زامان ئىسلام ئېنسىكلوپېدىيىسى ، 4-توم ، 171-نومۇرلۇق «مەسچىت».
 ئامېلى ، شىئەلەرنىڭ مەنىسى ، 5 ، 297
 سۈرىسى ، 125-ئايەت
 سۈرىسى ، 96-ئايەت.
 ماكرىزى ، ئىمتا «ئىسمائىل» ، 3-توم ، 312-بەت.
"ئىسلام ئېنسىكلوپېدىيىسى" (ئىنگلىزچە) ، 645-يىل ، "MASDJID" دېگەن خەت ئاستىدا 
 قاراڭ: ماقرىزى ، ئىمتا «ئىسمائىل» ، 12-توم ، 103-بەت.
 جافارىيان ، مەككە ۋە مەدىنەنىڭ ئىسلام ئەسەرلىرى ، 201-بەت.
 جافارىيان ، مەككە ۋە مەدىنەنىڭ ئىسلام ئەسەرلىرى ، 201-بەت.
 كامپو ، ئىسلامنىڭ يېڭى ئېنسىكلوپېدىيىسى ، 4 ، 167 مەسچىتنىڭ كىرىش ئېغىزى
 ، بۈيۈك ئىسلام ئۇنىۋېرسىتېتلىرىنىڭ تارىخى ، 1993-يىل ، 61-بەت.
 كامپو ، ئىسلامنىڭ يېڭى ئېنسىكلوپېدىيىسى ، 4 ، 167 ۋە 168 مەسچىتنىڭ كىرىش ئېغىزى
 كامپو ، ئىسلام يېڭى ئېنسىكلوپېدىيىسى ، 169-يىلى ، مەسچىتنىڭ كىرىش ئېغىزى
 كامپو ، ئىسلام يېڭى ئېنسىكلوپېدىيىسى ، 169-يىلى ، مەسچىتنىڭ كىرىش ئېغىزى
 كامپو ، ئىسلام يېڭى ئېنسىكلوپېدىيىسى ، 169-يىلى ، مەسچىتنىڭ كىرىش ئېغىزى
 قاراڭ: مەجلىس ، ئېين ئەلھايات ، ئامىركابىر نەشرىياتى ، 277-275 ۋە 574-573.
 قاراڭ: ئىمام خۇمەينى ، مەسىلىلەرنىڭ ئىزاھاتى ، 798-865-نومۇرلۇق مەسىلىلەر
 سۈرە تەۋبە ، 18-ئايەت.
 قاراڭ: ئامجاد ، دۇنيا مەسچىتلىرىنىڭ بىناكارلىقى ، 1989-يىل ، 8-بەت.
 ئامجاد ، دۇنيا مەسچىتلىرىنىڭ بىناكارلىقى ، 1989-يىل ، 8-بەت.
 قاراڭ: پاپا ، ئىسلام بىناكارلىقى ، 1999-يىل ، 9-بەت.
 ، كافى ، 2-توم ، 208-ۋە 463-بەتلەر
 بۇخارى ، سەھىھ ، 1 ، 116
 بۇخارى ، سەھىھ ، 3 ، 129
 دارمى ، سۇنەن ، 1 ، 17
 دارمى ، سۇنەن ، 1 ، 18; قاراڭ: مەسچىت مەدەنىيىتى ، 290
 مەدەنىيىتى ، 290
 كامپو ، ھازىرقى زامان ئىسلام ئېنسىكلوپېدىيىسى ، 4-ئاينىڭ 17-كۈنى ، «مەسچىت» نىڭ كىرىش ئېغىزى.
 مەدەنىيىتى ، 231
 قاراڭ: ئامپو ، ئىسلام يېڭى ئېنسىكلوپېدىيىسى ، 4-ئاينىڭ 172-كۈنى ، مەسچىتنىڭ كىرىش ئېغىزى
 قاراڭ: دۆلەتلەرنى بويسۇندۇرۇش ، 343
 شەھەرنىڭ تارىخى ، 1 ، 6 سامخۇدى ، ۋافا ئەل-ۋافا ، 2 ، 510
 قاراڭ: مەسچىتلەرنى يېڭىلىق يارىتىش ۋە پايدىدىن ئىسلاھ قىلىش ، 104 مەسچىت مەدەنىيىتى ، 286
 مالكىكى ، ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ مەسچىت ، 63
 ، مەسچىتنىڭ كىرىش ئېغىزى
 شېلبى ، ئىسلامدىكى مائارىپ تارىخى ، 120
 جافارى ، تارىخ دائىرىسىدىكى مۇسۇلمانلار ، 144
 ، ئىسلام يېڭى ئېنسىكلوپېدىيىسى ، 4-ئاينىڭ 17-كۈنى ، مەسچىتنىڭ كىرىش ئېغىزى
 قاراڭ: ئىسلامدىكى دوختۇرخانىلارنىڭ تارىخى ، 15
 , Sunan, 3, 399
 مەسچىتنىڭ مەدەنىيىتى ، 119
 قاراڭ: ساسان ، مەسچىت ، 6 ، 630 ۋە 631
 قاراڭ: ساسان ، مەسچىت ، 6 ، 638 ۋە 639
مەنبە
شېلبى ، ئەھمەد ، ئىسلامدىكى مائارىپ تارىخى ، مۇھەممەد ھۆسەيىن ساكەت تەرجىمە قىلغان ، تېھران ئىسلام مەدەنىيەت نەشرىياتى ، 1982-يىل.
جافارى ، ياقۇپ ، تارىخ دائىرىسىدىكى مۇسۇلمانلار ، ئىسلام مەدەنىيەت نەشرىياتى ، 2002-يىل تۆتىنچى نەشرى.
جافارىيان ، رەسۇل ، مەككە ۋە مەدىنەنىڭ ئىسلام ئەسەرلىرى ،
ماكرىزى ، ئىمتا «ئىسمائىل» ،
مەسچىت ئىشلىرى ئىشخانىسى ، مەسچىت مەدەنىيىتى ، ساكالىن نەشرىياتى ، تېھران ، 1979-يىل.
دېھھودا ، ئەلى ئەكبەر ، لۇغەت ، تېھران ، تېھران ئۇنۋېرسىتىتى ، 1348.
سپىزىتو ، جون ل. ، ئىسلامنىڭ يېڭى قامۇسى ، ھەسەن تارېمى ۋە باشقىلار تەرجىمە قىلغان ، پايدىلىنىش نەشرى ، تېھران ، 2012.
ئىسلامدىكى دوختۇرخانىلارنىڭ تارىخى
ئىسلام ئېنسىكلوپېدىيىسى: P.Bearman
ئامجاد ، باھومىل پروچاكاز ، دۇنيا مەسچىتلىرىنىڭ بىناكارلىقى ، ھۆسەيىن سۇلتانزادە تەرجىمە قىلغان ، تېھران ، ئامىركابىر ، 1989-يىل.
غەنىم ، ئابدۇراھىم ، بۈيۈك ئىسلام ئۇنىۋېرسىتېتلىرىنىڭ تارىخى ، نۇرۇللا كاسەي تەرجىمە قىلغان ، تېھران ، تېھران ئۇنۋېرسىتىتى ، 1993-يىل.
پاپا ، دۇپولو ، ئىسلام بىناكارلىق سەنئىتى ، تېھران ، خوشېخ ھونارى نەشرىياتى ھەشمەت جازانى تەرجىمە قىلغان ، 1999-يىل بىرىنچى نەشرى.
مۇستافاۋى ، ھەسەن ، قۇرئان كەرىم ، تېھران ، مەدەنىيەت ۋە ئىسلام يېتەكچىلىكى مىنىستىرلىكىنىڭ سۆزى ، 1989-يىل بىرىنچى نەشرى.
مالېكى ، ئەھمەد ، «ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىدىكى مەسچىت» ، مەسچىت ، 14-نومۇر ، 1373-يىل.
ئامېلى ، ئەركىن ، شىئەلەرنىڭ مەنىسى
ساسان ، جافەر ، «مەسچىتلەرنىڭ ئىسلام ئىنقىلابىنىڭ غەلبىسىدىكى رولى» ، فورف مەسجىد ، 6-توم ، ساكالىن ، كوم ، 2008-يىل.
مەجلىس ، مۇھەممەد باقىر ، ئەين ئەل ھەيۋا ، تېھران ، ئامىركابىر نەشرىياتى ، بىتا.
ئىمام خۇمەينى ، مەسىلىلەرنى ئايدىڭلاشتۇرۇش ، يېتەكچى مىنىستىرلىق نەشرىياتى ، تېھران ، 1985-يىل.
مەسچىت ئىشلىرى مەركىزىنىڭ تەتقىقات ۋە تەتقىقات ئىشخانىسى ، مەسچىت مەدەنىيىتى ، ساكالىن نەشرىياتى ، Qom ، 2006.
سامخودى ، ۋافا ئەل-ۋافا ، ئەرەب مىراسلىرىنى گۈللەندۈرۈش بۆلۈمى ، بېيرۇت ، بىتا.
قاسىم دەمەشىق ھانبالى ، مۇھەممەد جامالدىن ، يېڭىلىق يارىتىش ۋە ئەلئەيىد ساھابىلىرىنىڭ ئىسلاھاتى ، بېيرۇت ئىسلام
مۇناسىۋەتلىك سوئاللار
دىنىي ئىمارەتلەر
ئەلقەسا مەسچىتى
چېركاۋ
Synagogue
مەسچىتلەرنىڭ تىزىملىكى
مۇنار
مەنبە
 ئىران مەسچىتلىرىنىڭ رىزا شاتېرىيە-بىناكارلىق ئانالىزى -38
 لۇغىتى ئىنستىتۇتى ۋە تېھران ئۇنۋېرسىتىتى پارس تىلى ئوقۇتۇشى خەلقئارا مەركىزى
ستىرېن ، ئىسفاھان ، جەننەت رەسىمى ،1–12.
 Helen Brand, r. (4) ئىسلام بىناكارلىقى ، باقېر ئايەتۇللاھزادە شىرازى تەرجىمە قىلغان ، تېھران ، روزانې نەشرىياتى
 رىزا شاتېرىيان-ئىران مەسچىتلىرىنى بىناكارلىق ئانالىزى -22-بەت
 رىزا شاتېرىيە-ئىران مەسچىتلىرىنىڭ بىناكارلىق ئانالىزى -128-بەت
بىناكارلىقى. ئىسمائىل سېراگېلدىن ، جامىس پولات. نەشرىيات ئاكادېمىيىسى نەشرىياتى ، 1996-يىل. مىچىگان ئۇنۋېرسىتىتىنىڭ ئەسلى نۇسخىسى. ISBN 1-85490-394-2
 پىرنىيا ، كەرىم ، ئىران ئىسلام بىناكارلىقى ، ئىككىنچى نەشرى ، 1993-يىلى 6-ئاي ، تېھران ، پەن-تېخنىكا ئۇنۋېرسىتىتى نەشرىياتى
 Forough Hosseinpour, Amin Rafiei Pardesari پادىلىرى ، "ئەنئەنىۋى سەنئەت ۋە ئۇنىڭ ئىسلام بىناكارلىقىدىكى تەتقىقاتى
میرمران ، سید هادی (1377). ماددىدىن روھقا تويۇنۇش .
 پىرنىيا ، M (1) ئىران بىناكارلىق ئۇسلۇبى ، تېھران ، مەمەر نەشرىياتى ، ،
 تىلغا ئېلىش ، A.H. (1) تارىختىكى سەنئەت مۇساپىسى (1) ، تېھران ، مەدەنىيەت تەتقىقات تەشكىلاتى.
 ، م. (1) ئىران ، تېھران ، مەدەنىيەت تەتقىقات تەشكىلاتىنىڭ مەدەنىيەت ۋە سەنئەت مىراسلىرىنى تونۇشتۇرۇش.
، مۇھەممەد كەرىم (۱۳۹۲). ئىران ئىسلام بىناكارلىقىنى تونۇشتۇرۇش . Soroush Danesh.
 رىزا شاتېرىيان ، ئىران مەسچىتلىرىنىڭ بىناكارلىق ئانالىزى ، 4-بەت
 رىزا شاتېرىيان-ئىران مەسچىتلىرىنى بىناكارلىق ئانالىزى -5-بەت
 كەرىم پىرنىيا-ئىران بىناكارلىقى ئىسلام دەۋرىدىكى ماقالىلەر توپلىمى-6-7-بەتلەر
 رىزا شاتېرىيان-ئىران مەسچىتلىرىنىڭ بىناكارلىق ئانالىزى -35-بەت
چېركاۋلارنى چېقىشقا چاقىرغان سەئۇدى ئەرەبىستان مۇپتى پەتىۋاسى توغرىسىدىكى 
، مەسچىت يوق شەھەر . [ئىسلام جۇمھۇرىيىتى خەۋەر ئاگېنتلىقى (IRNA) http://www.irna.ir ]
 شىۋىتسارىيەلىكلەر مۇنارنى پارسچە پارسچە چەكلەشنى بېلەت تاشلىدى
## مەنبەلەر