ئىنېرتسىيە

ئىنېرتسىيە- جىسىمنىڭ تىنچ ھالىتى ياكى تەكشى تېزلىنىشچان تۈز سىزىقلىق ھەرىكەت ھالىتىنى ساقلاش خۇسۇسىيىتى.

*
*

  

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**ئۇيغۇرچە نامى :**ئىنېرتسىيە

**ئىنگلىزچە نامى :**inertia

**ئوتتۇرىغا قويغۇچى :**ئىساك نيۇتون

**دائىرىسى :**بارلىق جىسىملار ( نۇر بۇنىڭ سىرتىدا )

**ئەمەلىي پەن :**فـىـزىكـا

## قائىدە-پىرىنسىپلار
ئىنېرتسىيە جىسىمنىڭ بىر خىل خاس خۇسۇسىيىتى بولۇپ، جىسىمنىڭ ھەرىكەت ھالىتىدە ئۆزگىرىش پەيدا قىلىشىنىڭ بىر خىل قارشىلىق دەرىجىسىدە ئىپادىلىنىدۇ، ئىنېرتسىيە جىسىملارنىڭ ئىنېرتسىيىسىنىڭ چوڭ - كىچىكلىكىنى بىلدۈرىدىغان ئۆلچەم. جىسىمغا تەسىر قىلغان سىرتقى كۈچ نۆل بولمىغاندا، ئىنېرتسىيە جىسىمنىڭ ھەرىكەت ھالىتىنى ساقلاپ ئىپادىلىنىدۇ، يەنى تىنچ تۇرىدىغان ياكى تەكشى تېزلىنىشچان تۈز سىزىقلىق ھەرىكەت، ئىنېرتسىيىلىك تاشقى كۈچ جىسىم ھەرىكىتىنىڭ ھالىتىنى ئۆزگەرتىدىغان قىيىنلىق دەرىجىسى بىلەن ئىپادىلىنىدۇ. ئوخشاش كۈچ جىسىمغا تەسىر قىلغاندا، تېزلىنىش كىچىكرەك بولغان جىسىمنىڭ ئىنېرتسىيەسى بىر قەدەر چوڭ، تېزلىنىشى بىر قەدەر چوڭ بولغان ئىنېرتسىيەسى بىر قەدەر كىچىك. شۇڭا، جىسىمنىڭ ئىنېرىتسىيەسى، ھەرقانداق ۋاقىتتا ( سىرتقى كۈچنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغان ياكى تاشقى كۈچنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىمىغان ) ھەرقانداق ئەھۋال ئاستىدا ( ياكى ھەرىكەت ) ئۆزگەرمەيدۇ، تېخىمۇ يوقاپ كەتمەيدۇ.

فىزىكىدا، ئىنېرتسىيە-جىسىمنىڭ ھەرىكەت ھالىتىنى ئۆزگەرتىشكە قارشىلىق كۆرسىتىش خاراكتېرى. جىسىمنىڭ ئىنېرىتسىيەسىنى بولىدۇ، ئۇنىڭ ماسسىسى قانچە چوڭ بولسا، ئىنېرتسىيىلىكى شۇنچە چوڭ بولىدۇ. ئىساك نيۇتون ئەسىرى «تەبئىي پەلسەپەنىڭ ماتېماتىكىلىق پرىنسىپى» ئىچىدە ئىنېرتسىيەگە  ئېنىقلىما بىرىپ : ئىنېرتسىيە، ماددىنىڭ ئۆزىگە خاس كۈچ، بىر خىل قارشىلىق ھادىسە، ئۇ ھەر بىر جىسىم ئارىسىدا مەۋجۇت بولۇپ تۇرىدۇ، چوڭ - كىچىكلىكى شۇ جىسىم خېلى، ئامالنىڭ بارىچە ئۇنىڭ ھازىرقى ھالىتىنى ساقلاپ، مەيلى تىنچ ھالەت ياكى تەكشى تېزلىنىشچان تۈز سىزىقلىق ھەرىكەت ھالىتى دېگەن.

تېخىمۇ كونكرېت قىلىپ ئېيتقاندا، نيۇتوننىڭ بىرىنچى قانۇنى شۇنى چۈشەندۈرىدىكى، بەزى پايدىلىنىش سىستېمىسى  ئىچىدە، تاشقى كۈچنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىمىغان ئەھۋالدا جىسىم تىنچ تۇرىدىغان ياكى تەكشى تېزلىنىشچان تۈز سىزىقلىق ھەرىكەت قىلغان. مۇنداقچە قىلىپ ئېيىتقاندا، بەزى پايدىلىنىش سىستېمىسى كۆزەتكەندە، ئەگەر بېسىم ئىشلىتىپ جىسىمنىڭ تاشقى يىغىندى كۈچنى نۆلگەتەڭ قىلغاندا، جىسىمنىڭ ھەرىكەت تېزلىكىنىڭ چوڭ - كىچىكلىكى ۋە يۆنىلىشى تۇراقلىق بولىدۇ. ئىنېرتسىيەگە ئېنىقلىما بېرىش ئۈچۈن، نيۇتون بىرىنچى قانۇنى ئىچىدىكى جىسىملار ئەسلىدىكى ھەرىكەت ھالىتىنى ساقلاش خاراكتېرىگە ئىگە دېگەن. نيۇتوننىڭ بىرىنچى قانۇنىنىڭ پايدىلىنىش سىستېمىسى شەرتىگە ئۇيغۇن بولغىنى، ئىنېرتسىيىلىك پايدىلىنىش سىستېمىسى دەپ ئاتالغان.

## مۇندەرىجە

* قىسقىچە چۈشەندۈرۈش
* ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
* قائىدە-پىرىنسىپلار
* نەزەرىيە تەرەققىياتى
* دىققەت
* پەرق ئېتىش ۋە پەرقى
* « بىرىنچى قانۇنى » نىڭ پەرقى
* « كۈچ » نىڭ پەرقى
* « سۈرئەت » نىڭ پەرقى
* ماسسىسى بىلەن ئىنېرتسىيەلىك
* ئەمەلىي مىساللار
* سۈرەتلەر
* قامۇس باشبېتى

## نەزەرىيە تەرەققىياتى
يەر شارى يۈزىدە، ئىنېرتسىيە پات - پات سۈركىلىش كۈچى، ھاۋا قارشىلىقى يوشۇرۇنۇش ئېففېكتى قاتارلىقلار تەرىپىدىن، ئىلگىرى جىسىمنىڭ ھەرىكەت سۈرئىتى بارغانسېرى ئاستا ( ئادەتتە ئەڭ ئاخىرقى جىمجىت ھالەت ) بولۇپ قالىدۇ. ئارىستوتېل مۇنداق ئويلىغان:« ئالەم ئىچىدە، بارلىق جىسىملارنىڭ ھەممىسى، مۇكەممەل ھالەتتە تۇرۇۋاتقان ئورنىنى، ئۇنىڭ تەبىئىي ئورنىدا مۇقىم مىدىرلىماي تۇرىدۇ، ئۇنىڭ تەبىئىي ئورنى پەقەت سىرتقى كۈچنىڭ بېسىمىغا ئۇچىرىغاندا، جىسىم ئاندىن يۆتكىلىدۇ».

ئىنېرىتسىيە ھەرقانداق جىسىمدە بولۇشقا تىگىشلىك ئەسلىدە بار خۇسۇسىيەت، مەيلى قاتتىق، سۇيۇق ياكى گاز، مەيلى جىسىم ھەرىكىتى ياكى جىمجىت تۇرسۇن ھەممىسى ئىنېرتسىيە ئىگە، بارلىق جىسىملار ئىنېرتسىيەگە ئىگە.

ئىنېرتسىيىلىك ئېنىقلىما : جىسىمنىڭ ھەرىكەت ھالىتىنى ئۆزگەرتمەيدىغان خۇسۇسىيىتى ئىنېرتسىيە دەپ ئاتىلىدۇ. ئىنېرتسىيىلىك ۋەكىللىك جىسىم ھەرىكىتىنىڭ ھالىتىنى ئۆزگەرتىشىنىڭ قىيىنلىق دەرىجىسى ئىنېرتسىيەنىڭ چوڭ - كىچىكلىكى پەقەت جىسىمنىڭ ماسسىسى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. ماسسىسى چوڭ بولغان جىسىم ھەرىكىتىنىڭ ھالىتىنى نىسپىي ئۆزگەرتىش تەس، يەنى ئىنېرتسىيەسى چوڭ، ماسسىسى كىچىك جىسىم ھەرىكەت ھالىتى نىسپىي ئاسان ئۆزگەرمەيدۇ، يەنى ئىنېرتسىيىسى كىچىك.

### دىققەت
1. ئىنېرتسىيىلىك ئىنېرتسىيە قانۇنى بىلەن ئوخشاش ئەمەس. ئىنېرتسىيە جىسىمنىڭ ئۆزىنىڭ خۇسۇسىيىتى، ھالبۇكى، ئىنېرتسىيە قانۇنى سۆزلەنگىنى ھەرىكىتى بىلەن كۈچنىڭ مۇناسىۋىتى ( كۈچىنى ساقلاپ قېلىش ئەمەس جىسىملار ھەرىكەت سەۋەبى، كۈچ جىسىمنىڭ ھەرىكەت سەۋەبى ).

2. ئىنېرتسىيە جىسىمنىڭ خاس بولغان بىر خىل خۇسۇسىيىتى، « جىسىمدا ئىنېرتسىيە تەسىرى بىلەن ئىنېرتسىيە پەيدا بولغان دېگىلى بولمايدۇ»، توغرا بولغىنى « ھەر قانداق جىسىم ئىنېرتسىيەلىككە ئىگە بولغان». 

### دىققەت
1. ئىنېرتسىيىلىك ئىنېرتسىيە قانۇنى بىلەن ئوخشاش ئەمەس. ئىنېرتسىيە جىسىمنىڭ ئۆزىنىڭ خۇسۇسىيىتى، ھالبۇكى، ئىنېرتسىيە قانۇنى سۆزلەنگىنى ھەرىكىتى بىلەن كۈچنىڭ مۇناسىۋىتى ( كۈچىنى ساقلاپ قېلىش ئەمەس جىسىملار ھەرىكەت سەۋەبى، كۈچ جىسىمنىڭ ھەرىكەت سەۋەبى ).

2. ئىنېرتسىيە جىسىمنىڭ خاس بولغان بىر خىل خۇسۇسىيىتى، « جىسىمدا ئىنېرتسىيە تەسىرى بىلەن ئىنېرتسىيە پەيدا بولغان دېگىلى بولمايدۇ»، توغرا بولغىنى « ھەر قانداق جىسىم ئىنېرتسىيەلىككە ئىگە بولغان». 

## پەرق ئېتىش ۋە پەرقى

### « بىرىنچى قانۇنى » نىڭ پەرقى
« ئىنېرتسىيە » بىلەن « ئىنېرتسىيە قانۇنى » ئوخشاش بىر ئۇقۇم ئەمەس، ئىككىسىنى ئارىلاشتۇرۇۋېتىشكە بولمايدۇ. ئۇلارنىڭ پەرقى : ئىنېرىتسىيە ھەرقانداق جىسىمدە بولۇشقا تىگىشلىك خاس خۇسۇسىيەت، تاشقى زىددىيەت بولىدىغانلىقى ( تەسىر ) شارائىتىغا قاراپ ئۆزگىرىدۇ، ئۇ باشتىن - ئاخىر جىسىمغا ھەمراھ بولۇپ مەۋجۇت بولۇپ تۇرىدۇ. نيۇتوننىڭ بىرىنچى قانۇنى بولسا جىسىم تاشقى كۈچنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىمىغان چاغدا قانداق ھەرىكەت مەسىلىسى بىر ھەرىكەت قانۇنى، ئۇ مۇنداق دەپ كۆرسەتتى : جىسىم تەكشى تېزلىنىشچان تۈز سىزىقلىق ھەرىكەت ھالىتىدە ياكى تىنچ ھالەتتە تۇرىدۇ ، سەۋەبى ، ئىنېرتسىيە بولسا  جىسىم ئىگە بولغان ئەسلىدىكى تەكشى تېزلىنىشچان تۈز سىزىقلىق ھەرىكەت ھالىتىدە ياكى تىنچ ھالەتتىكى ئالاھىدىلىكىنى ساقلايدۇ، بۇ ئىككىسى تامامەن ئوخشىمايدۇ. نېمىشقا نيۇتوننىڭ بىرىنچى قانۇنى يەنە ئىنېرتسىيە قانۇنى دەپ ئاتىلىدۇ، چۈنكى قانۇنى ئىچىدىكى بايان قىلغان ئەھۋاللار بولسا جىسىمنىڭ ئىنېرىتسىيەسىنى بىر جەھەتتىكى ئىپادىسى، جىسىم سىرتقى كۈچنىڭ تەسىرىگە ئۇچىرىغاندا ( تاشقى يىغىندى كۈچ نۆل بولمايدۇ ) ، جىسىم تەكشى تېزلىنىشچان تۈز سىزىقلىق ھەرىكەت ھالىتىدە ياكى تىنچ ھالەتتە تۇرىدۇ ساقلاش مۇمكىن ئەمەس، لېكىن جىسىملارنىڭ ئەسلىدىكى ھەرىكەت ھالىتىنى  ساقلاپ قىلىشقا ئۇرۇندى خاراكتېرى ( ئىنېرتسىيىلىك ) يەنىلا ئىپادىلىنىدۇ.

### « كۈچ » نىڭ پەرقى
« ئىنېرتسىيە » بىلەن « كۈچ » ئوخشاش بىر ئۇقۇم ئەمەس، « ئوق مىلتىقتىن چىققاندىن كېيىن يەنە ئايرىلىپ داۋاملىق ئالدىغا قاراپ ھەرىكەت قىلىشى »، « گورىزونتال يولدا ھەرىكەت قىلىپ تۇرىدىغان ئاپتوموبىل موتورنىڭ يەنە ئالغا قاراپ ھەرىكەت قىلىشى» بۇلارنىڭ ھەممىسى ئىنېرتسىيە، ئىنېرتسىيىلىك بىلەن كۈچنىڭ پەرقى:

① فىزىكىلىق ئەھمىيىتى ئوخشىمايدۇ: ئىنېرتسىيىلىك دېگىنىمىز − جىسىمنىڭ تىنچ ھالەت ياكى تەكشى تېزلىنىشچان تۈز سىزىقلىق ھەرىكەت ھالىتىنى ساقلاش خاراكتېرى. لېكىن كۈچ بولسا جىسىمنىڭ ھەركەت رولىنى ئوينايدۇ. ئىنېرتسىيە جىسىمنىڭ ئۆزىنىڭ خاس خۇسۇسىيىتى بولۇپ، باشتىن - ئاخىر مۇشۇنداق خاراكتېرىنى ساقلايدۇ، ئۇ تاشقى مۇھىت شارائىتى بىلەن مۇناسىۋەتسىز، كۈچى بولسا، پەقەت جىسىم بىلەن جىسىم بىلەن ئۆزئارا تەسىرلىشىپ، ئاندىن پەيدا بولىدۇ، بەرىبىر كۈچ جىسىمدىن ئايرىلىپ تۇرىدۇ.

② ئوخشاش بولمىغان شەكىللىنىش ئامىلىنى : ئىنېرتسىيىلىك پەقەت چوڭ - كىچىكلىكى، يۆنىلىشى ۋە تەسىر نۇقتىسىدىن ئىبارەت، ئەمما چوڭ - كىچىكلىكى كونكرېت سانلىق قىممەت يوق، ئورۇن يوق.

③ ئىنېرتسىيە بولسا جىسىملارنىڭ ھەرىكەت ھالىتىنى ساقلاش خاراكتېرى: كۈچ بولسا جىسىمنىڭ ھەرىكەت ھالىتىنى ئۆزگەرتىدۇ.

④ ئىنېرتسىيىلىك چوڭ - كىچىكلىكى بىلەن جىسىمنىڭ ماسىسى، دائىرە، ھەم كۈچنىڭ چوڭ - كىچىكلىكى بىلەن نۇرغۇن ئامىللار بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولىدۇ ( كۆرۈش ئارقىلىق بەلگىلەيدۇ ).

### « سۈرئەت » نىڭ پەرقى
ئىنېرتسىيىلىك چوڭ - كىچىكلىكى بىلەن جىسىم ھەرىكىتىنىڭ تېز - ئاستىلىقى مۇناسىۋەتسىز. « ئاپتوموبىل يۈرۈشى قانچە تېز بولسا، ئۇنىڭ  ئىنېرتسىيەسى كۆپ » بۇ قاراش توغرا ئەمەس. ھەرىكەت تېز ئاپتوموبىلنى تورمۇزلاش شۇنچە تەس، چۈنكى ھەرىكەت سۈرئىتى شۇنچە تېز بولىدۇ، جىسىمنىڭ ھەرىكەت ھالىتىنى ئۆزگەرتىش شۇنچە تەس. بۇنىڭدىن شۇنى كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، ئىنېرتسىيە چوڭ - كىچىكلىكى ۋە ھەرىكەت ھالىتىنىڭ ھېچقانداق مۇناسىۋىتى يوق. ئىنېرتسىيىلىك چوڭ - كىچىكلىكى پەقەت جىسىمنىڭ ماسسىسى بىلەن مۇناسىۋەتلىك.

### ماسسىسى بىلەن ئىنېرتسىيەلىك
ئىنېرتسىيىلىك خاراكتېرىگە قاراپ ھەرىكەت مىقدارى جىسىمنىڭ قارشىلىق دەپ تەبىر بەرگەن ئۆزگىرىش خاراكتېرى . بۇ ئېنىقلىما ئۇنى مىقدارلىق سوزۇلغان ھەرىكەت مىقدارى جىسىمنىڭ قارشىلىق ئۆزگەرتىش ئۆلچىمى، ماتېماتىكىلىق ھېسابلاش قىلىشقا بولىدۇ. بۇ ئۆلچەملىك ئىنېرتسىيە ماسسىسى دەپ ئاتىلىدۇ، قىسقارتىلىپ ماسسا دىيىلىدۇ. شۇڭلاشقا ,ماسسا  ماددىلارنىڭ مىقدارى، شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ماسسا شۇنداقلا جىسىملارنىڭ ئىنېرتسىيە ئۆلچىمى.

ھەرىكەت مىقدارى تەڭلىمىسىدە  جىسىمنىڭ ھەرىكەت مىقدارى ۋە ماسسىى m، سۈرئەت v ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت :

p=mv

لېكىن، نيۇتوننىڭ ئىككىنچى قانۇنى تەڭلىمىسىدە، جىسىمنىڭ كۈچىنى F بىلەن ئىپادىلەش ( ئىنېرتسىيىلىك ماسسا ) m تېزلىنىش a ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت :

F=ma

بۇ تەڭلىمە بويىچە، بېرىلگەن تەسىر كۈچى بولسا ماسسىسى قانچە چوڭ بولسا، تېزلىنىش شۇنچە كىچىك بولىدۇ. ھەرىكەت مىقدارى تەڭلىمىسى بىلەن نيۇتون تەڭلىمىسىدە بېرىلگەن ماسسا  بىلەن ئوخشاش بولىدۇ . چۈنكى ئەگەر ماسسا، ۋاقىت بىلەن، سۈرئىتى بىلەن مۇناسىۋەتسىز ھەرىكەت مىقدارى تەڭلىمىسىنى يەكۈنلەپ چىققان بۇ نيۇتون تەڭلىمىسى بولىدۇ. ئۇنداقتا، ماسسىا جىسىمنىڭ ئىنېرتسىيە ئۆلچىمى، جىسىمنىڭ قارشىلىق كۆرسىتىش مومېنتنىڭ ئۆلچىمى.

### « بىرىنچى قانۇنى » نىڭ پەرقى
« ئىنېرتسىيە » بىلەن « ئىنېرتسىيە قانۇنى » ئوخشاش بىر ئۇقۇم ئەمەس، ئىككىسىنى ئارىلاشتۇرۇۋېتىشكە بولمايدۇ. ئۇلارنىڭ پەرقى : ئىنېرىتسىيە ھەرقانداق جىسىمدە بولۇشقا تىگىشلىك خاس خۇسۇسىيەت، تاشقى زىددىيەت بولىدىغانلىقى ( تەسىر ) شارائىتىغا قاراپ ئۆزگىرىدۇ، ئۇ باشتىن - ئاخىر جىسىمغا ھەمراھ بولۇپ مەۋجۇت بولۇپ تۇرىدۇ. نيۇتوننىڭ بىرىنچى قانۇنى بولسا جىسىم تاشقى كۈچنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىمىغان چاغدا قانداق ھەرىكەت مەسىلىسى بىر ھەرىكەت قانۇنى، ئۇ مۇنداق دەپ كۆرسەتتى : جىسىم تەكشى تېزلىنىشچان تۈز سىزىقلىق ھەرىكەت ھالىتىدە ياكى تىنچ ھالەتتە تۇرىدۇ ، سەۋەبى ، ئىنېرتسىيە بولسا  جىسىم ئىگە بولغان ئەسلىدىكى تەكشى تېزلىنىشچان تۈز سىزىقلىق ھەرىكەت ھالىتىدە ياكى تىنچ ھالەتتىكى ئالاھىدىلىكىنى ساقلايدۇ، بۇ ئىككىسى تامامەن ئوخشىمايدۇ. نېمىشقا نيۇتوننىڭ بىرىنچى قانۇنى يەنە ئىنېرتسىيە قانۇنى دەپ ئاتىلىدۇ، چۈنكى قانۇنى ئىچىدىكى بايان قىلغان ئەھۋاللار بولسا جىسىمنىڭ ئىنېرىتسىيەسىنى بىر جەھەتتىكى ئىپادىسى، جىسىم سىرتقى كۈچنىڭ تەسىرىگە ئۇچىرىغاندا ( تاشقى يىغىندى كۈچ نۆل بولمايدۇ ) ، جىسىم تەكشى تېزلىنىشچان تۈز سىزىقلىق ھەرىكەت ھالىتىدە ياكى تىنچ ھالەتتە تۇرىدۇ ساقلاش مۇمكىن ئەمەس، لېكىن جىسىملارنىڭ ئەسلىدىكى ھەرىكەت ھالىتىنى  ساقلاپ قىلىشقا ئۇرۇندى خاراكتېرى ( ئىنېرتسىيىلىك ) يەنىلا ئىپادىلىنىدۇ.

### « كۈچ » نىڭ پەرقى
« ئىنېرتسىيە » بىلەن « كۈچ » ئوخشاش بىر ئۇقۇم ئەمەس، « ئوق مىلتىقتىن چىققاندىن كېيىن يەنە ئايرىلىپ داۋاملىق ئالدىغا قاراپ ھەرىكەت قىلىشى »، « گورىزونتال يولدا ھەرىكەت قىلىپ تۇرىدىغان ئاپتوموبىل موتورنىڭ يەنە ئالغا قاراپ ھەرىكەت قىلىشى» بۇلارنىڭ ھەممىسى ئىنېرتسىيە، ئىنېرتسىيىلىك بىلەن كۈچنىڭ پەرقى:

① فىزىكىلىق ئەھمىيىتى ئوخشىمايدۇ: ئىنېرتسىيىلىك دېگىنىمىز − جىسىمنىڭ تىنچ ھالەت ياكى تەكشى تېزلىنىشچان تۈز سىزىقلىق ھەرىكەت ھالىتىنى ساقلاش خاراكتېرى. لېكىن كۈچ بولسا جىسىمنىڭ ھەركەت رولىنى ئوينايدۇ. ئىنېرتسىيە جىسىمنىڭ ئۆزىنىڭ خاس خۇسۇسىيىتى بولۇپ، باشتىن - ئاخىر مۇشۇنداق خاراكتېرىنى ساقلايدۇ، ئۇ تاشقى مۇھىت شارائىتى بىلەن مۇناسىۋەتسىز، كۈچى بولسا، پەقەت جىسىم بىلەن جىسىم بىلەن ئۆزئارا تەسىرلىشىپ، ئاندىن پەيدا بولىدۇ، بەرىبىر كۈچ جىسىمدىن ئايرىلىپ تۇرىدۇ.

② ئوخشاش بولمىغان شەكىللىنىش ئامىلىنى : ئىنېرتسىيىلىك پەقەت چوڭ - كىچىكلىكى، يۆنىلىشى ۋە تەسىر نۇقتىسىدىن ئىبارەت، ئەمما چوڭ - كىچىكلىكى كونكرېت سانلىق قىممەت يوق، ئورۇن يوق.

③ ئىنېرتسىيە بولسا جىسىملارنىڭ ھەرىكەت ھالىتىنى ساقلاش خاراكتېرى: كۈچ بولسا جىسىمنىڭ ھەرىكەت ھالىتىنى ئۆزگەرتىدۇ.

④ ئىنېرتسىيىلىك چوڭ - كىچىكلىكى بىلەن جىسىمنىڭ ماسىسى، دائىرە، ھەم كۈچنىڭ چوڭ - كىچىكلىكى بىلەن نۇرغۇن ئامىللار بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولىدۇ ( كۆرۈش ئارقىلىق بەلگىلەيدۇ ).

### « سۈرئەت » نىڭ پەرقى
ئىنېرتسىيىلىك چوڭ - كىچىكلىكى بىلەن جىسىم ھەرىكىتىنىڭ تېز - ئاستىلىقى مۇناسىۋەتسىز. « ئاپتوموبىل يۈرۈشى قانچە تېز بولسا، ئۇنىڭ  ئىنېرتسىيەسى كۆپ » بۇ قاراش توغرا ئەمەس. ھەرىكەت تېز ئاپتوموبىلنى تورمۇزلاش شۇنچە تەس، چۈنكى ھەرىكەت سۈرئىتى شۇنچە تېز بولىدۇ، جىسىمنىڭ ھەرىكەت ھالىتىنى ئۆزگەرتىش شۇنچە تەس. بۇنىڭدىن شۇنى كۆرۈۋېلىشقا بولىدۇكى، ئىنېرتسىيە چوڭ - كىچىكلىكى ۋە ھەرىكەت ھالىتىنىڭ ھېچقانداق مۇناسىۋىتى يوق. ئىنېرتسىيىلىك چوڭ - كىچىكلىكى پەقەت جىسىمنىڭ ماسسىسى بىلەن مۇناسىۋەتلىك.

### ماسسىسى بىلەن ئىنېرتسىيەلىك
ئىنېرتسىيىلىك خاراكتېرىگە قاراپ ھەرىكەت مىقدارى جىسىمنىڭ قارشىلىق دەپ تەبىر بەرگەن ئۆزگىرىش خاراكتېرى . بۇ ئېنىقلىما ئۇنى مىقدارلىق سوزۇلغان ھەرىكەت مىقدارى جىسىمنىڭ قارشىلىق ئۆزگەرتىش ئۆلچىمى، ماتېماتىكىلىق ھېسابلاش قىلىشقا بولىدۇ. بۇ ئۆلچەملىك ئىنېرتسىيە ماسسىسى دەپ ئاتىلىدۇ، قىسقارتىلىپ ماسسا دىيىلىدۇ. شۇڭلاشقا ,ماسسا  ماددىلارنىڭ مىقدارى، شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ماسسا شۇنداقلا جىسىملارنىڭ ئىنېرتسىيە ئۆلچىمى.

ھەرىكەت مىقدارى تەڭلىمىسىدە  جىسىمنىڭ ھەرىكەت مىقدارى ۋە ماسسىى m، سۈرئەت v ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت :

p=mv

لېكىن، نيۇتوننىڭ ئىككىنچى قانۇنى تەڭلىمىسىدە، جىسىمنىڭ كۈچىنى F بىلەن ئىپادىلەش ( ئىنېرتسىيىلىك ماسسا ) m تېزلىنىش a ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت :

F=ma

بۇ تەڭلىمە بويىچە، بېرىلگەن تەسىر كۈچى بولسا ماسسىسى قانچە چوڭ بولسا، تېزلىنىش شۇنچە كىچىك بولىدۇ. ھەرىكەت مىقدارى تەڭلىمىسى بىلەن نيۇتون تەڭلىمىسىدە بېرىلگەن ماسسا  بىلەن ئوخشاش بولىدۇ . چۈنكى ئەگەر ماسسا، ۋاقىت بىلەن، سۈرئىتى بىلەن مۇناسىۋەتسىز ھەرىكەت مىقدارى تەڭلىمىسىنى يەكۈنلەپ چىققان بۇ نيۇتون تەڭلىمىسى بولىدۇ. ئۇنداقتا، ماسسىا جىسىمنىڭ ئىنېرتسىيە ئۆلچىمى، جىسىمنىڭ قارشىلىق كۆرسىتىش مومېنتنىڭ ئۆلچىمى.

## ئەمەلىي مىساللار
1. ئۇچار خەنجەرنىڭ قولدىن چىققاندىن كېيىنكى داۋاملىق ھەرىكەتى.

2. كىچىك ئىتنىڭ بەدىنىنى سىلكىپ، تۈكى ئۈستىدىكى سۇلارنى يوقۇتۇشى. ( كىرئالغۇدا كىيىم قۇرۇتۇش )

3. پۇتبولنىڭ ئاسماندا ئۇچۇشى.

4. قەغەز ئايرۇپىلاننىڭ قولدىن چىققاندىن كېيىنكى داۋاملىق ھەركىتى.

5.جىددى تورمۇز قىلغاندا، ئادەملەرنىڭ ئالدىغا سىلجىشى.

مەنبە: ئىزدە قامۇسى
## مەنبەلەر