open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
توتېم

توتېم قەبىلە، قوۋىمنىڭ مەلۇم بىر خىل جانلىق نەرسىنى ئۆز نەسلىگە سىمۋول قىلىپ، ئۇنى ئۆزلىرىگە مەدەت بېرىدىغان ئىلاھىي قۇدرەتكە ئىگە جانلىق دەپ تېۋىنىشتىن شەكىللەنگەن ئىپتىدائىي ئىتىقاد تۈرى. توتېم (totem) ئىندىئان تىلىدا «قاياشى»، «تۇغقىنى»، «جەمەتى» دېگەن مەنىنى بىلدۇرىدىغان بولۇپ، بۇ سۆز قەدىمكى تۈرك تىلىدا «ئونگۇن» (ongun) دېيىلىپ ، «ئوزۇق بولسۇن»، «قۇتلۇق بولسۇن» دېگەن مەنىنى ئىپادىلىگەن.
## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**ئۇيغۇرچە نامى :**توتېم

**ئىنگىلىزچە نامى :**totem

## قىسقىچە چۈشەندۈرۈش
توتېم (totem) ئىندىئان تىلىدا «قاياشى»، «تۇغقىنى»، «جەمەتى» دېگەن مەنىنى بىلدۇرىدىغان بولۇپ، بۇ سۆز قەدىمكى تۈرك تىلىدا «ئونگۇن» (ongun) دېيىلىپ ، «ئوزۇق بولسۇن»، «قۇتلۇق بولسۇن» دېگەن مەنىنى ئىپادىلىگەن. توتېم قەبىلە، قوۋىمنىڭ مەلۇم بىر خىل جانلىق نەرسىنى ئۆز نەسلىگە سىمۋول قىلىپ، ئۇنى ئۆزلىرىگە مەدەت بېرىدىغان ئىلاھىي قۇدرەتكە ئىگە جانلىق دەپ تېۋىنىشتىن شەكىللەنگەن ئىپتىدائىي ئىتىقاد تۈرى. ئىپتىدائىي جەمئىيەتتە، ئالتاي – ئورال تىللىرىدا سۆزلىشىدىغان باشقا قەدىمكى خەلقلەرگە ئوخشاش، ئۇيغۇرلارنىڭ ئاتا-بوۋىلىرىمۇ ھەر بىر ئۇرۇقنىڭ مەلۇم شەيئى بىلەن ئالاھىدە تۇغقانچىلىق مۇناسىۋىتى بار دەپ ئىشەنگەن. مەزكۇر شەيئى (كۆپىنچە ھايۋانلار) شۇ ئۇرۇقنىڭ توتېمى – ھىمايىچىسى ۋە تېمسالى بولۇپ قالغان. مەسىلەن : شىر(ئارسىلان)، قۇش (لاچىن، بۈركۈت، توغرۇل قۇشى، بۇلبۇل، قارلىغاچ)، ئەجدەرھا، كۆك بۆرە، ئات، تۆگە، ئۆكۈزنى توتېم قىلىش، قاتارلىقلار قەدىمكى ئۇيغۇرلار ۋە ئۇيغۇرلارنى تەشكىل قىلغان قوۋىملاردا ئىلگىرى-كېيىن ياكى بىرلا ۋاقىتتا توتېم قىلىنغان.

مەھمۇد كاشىغەرىي «باراق» (بىر خىل ئوۋ ئىتى) نى مۇنداق ئىزاھلىغان :« باراق- پاخماق يۇڭلۇق ئوۋ ئىتى. تۈرىكلەرنىڭ ئىتىقادىچە، بۈركۈت قېرىغاندا ئىككى تۇخۇم تۇغۇپ، ئۇلارنى باسار ئىمىش؛ تۇخۇملارنىڭ بىرىدىن باراق ئاتلىق كۈچۈك چىقار ئىمىش، ئىتلارنىڭ ئەڭ ئوبدىنى ۋە يۈگرۈكى ۋە ھەممىدىن ئوبدان ئوۋ قىلالايدىغىنى شۇ باراق ئىتى بولار ئىمىش؛ ئىككىنچى توخۇمدىن بۈركۈتنىڭ چۆجىسى چىقار ئىمىش، بۇ ئۇنىڭ ئاخىرىقى چۈجىسى بولار ئىمىش.»(«تۈركىي تىللار دىۋانى» 1-توم).

ئۇيغۇرلارنىڭ قەدىمكى دەۋرىگە مەنسۇپ بولغان ئىپوس «ئوغۇزنامە» دە : ئوغۇزخان « پۇتى بۇقا پۇتىدەك، بېلى بۆرە بېلىدەك، مۈرىسى قارا بۇلغۇن مۈرىسىدەك، كۆكسى ئېيىق كۆكسىدەك ئىدى، پۈتۈن بەدىنىنى قويۇق تۈك باسقانىدى» دەپ سۈپەتلىنىش بىلەن بىرگە يەنە ئوغۇزخانغا كۆك يايىلىق ئەركەك بۆرىنىڭ جەڭدە يول باشلاپ ماڭغانلىقى قەيىت قىلىنىدۇ. ئوغۇزخانمۇ :«بۆرە بىزنىڭ بەلگىمىز بولسۇن» دەيدۇ.
## مەنبەلەر
ماگما

ماگما _ يەر پوستىنىڭ چوڭقۇر قاتلىمىدا ھاسىل بولغان ئېرىگەن ئاقار جىسىم.

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**ئۇيغۇرچە نامى :**ماگما

**چەتئەلچە نامى :**rock-magma

**تەركىبى قىسىمى :**ئېرىپ ھاسىل بولغان سۇيۇقلۇق، كرىستاللاشقان مىنېرال

**خاراكتېرى :**گېئولوگىيەلىك كەسپىي ئاتالغۇ

**زىچلىقى :**2.5×10³kg/m³

## تەركىبىي قىسىمى
3پارچەماگماماگما ئادەتتە تۆۋەندىكى بىر قانچە قىسىمدىن تەركىب تاپقان ئۇلار: 

ئېرىپ ھاسىل بولغان سۇيۇقلۇق 

سۇيۇق ماگمىلارنىڭ مىنېرال 

تۇتقۇن جىسىم بىلەن ئورالغان جىسىم 

ماگما ئىچىدىكى ئېرىگەن گاز 

ھازىرقى زاماندىكى يانار تاغنىڭ ئاساسلىق تەركىبى قىسمى سىلىكات ماگما. بۇنىڭ ئىچىدە SiO₂ مىقدارى %80-%30 ئارىلىقىدا؛ مېتال ئوكسىدلىق مەسىلەن، Al₂O₃، Fe₂O₃، FeO، MgO، CaO، Na₂O قاتارلىق %20-%60 ىنى ئىگىلەيدۇ. باشقىلار مەسىلەن، ئېغىر مېتاللار، رەڭلىك مېتال، ئاز ئۇچرايدىغان مېتال ۋە رادىيوئاكتىپ ئېلېمېنتلار قاتارلىقلار ئۇلارنىڭ ئومۇمىي مىقدارى % 5 تىن ئاشمايدۇ. بۇنىڭدىن سىرت، ماگما تەركىبىدە يەنە بەزى پارلىنىشچان تەركىب بار، بۇنىڭ ئىچىدە ئاساسلىقى H₂O ،CO₂ ،H₂S ،F₂ ،Cl₂

قاتارلىقلار بار.

## ئاساسىي تىپى
ماگمىنىڭ تۆت خىل ئاساسىي تىپ بار : 

1. ئۇلترا ئاساسلىق جىنس لاي  SiO₂ مىقدارى  %66 

## ماگما مەنبەسى
يەر شارىنىڭ سۇيۇق ھالەتتىكى قەۋىتى بولسا ئەسلىدىكى ماگما ئۆزگىرىش ئارقىلىق شەكىللەنگەن. قايتا ھاسىل بولغان ماگما-تېمپېراتۇرا ئارقىلىق، تەركىبى ۋە ماددا ھالىتىنىڭ ئۆزگىرىشى تۈپەيلىدىن شەكىللەنگەن. 

## ماگمىلار ھەرىكىتى
3پارچەماگماماگما ئېقىمى ئېتىلىپ چىقىش جەريانىدا، بېسىم تۆۋەنلىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ، پارلىنىش كۈچىنى يوقىتىدۇ شۇڭا ھەقىقىي ماگما ئەمەس، پەقەت ماگمىغا ئەڭ يېقىن بولغان ماددىلار. ماگما يەر پوستىنىڭ ھەرىكىتىدە يۆتكىلىش بولىدۇ، يەر پوستىنىڭ تېخىمۇ چوڭقۇر قاتلىمىدا ئوخشاش بولمىغان كوندېنساتور پاراسىتىنىڭ جەۋھىرى، يەر يۈزىگە ئېتىلىپ چىققان ماگما پائالىيىتى يانار تاغ ھەرىكىتى ياكى يانار تاغ تەسىرى دەپ ئاتىلىدۇ. ماگما ھاۋا بىلەن ئۇچراشقاندا كېيىن، ماگمىغا ئايلىنىدۇ. 

## ئىسسىقلىقى
يەر يۈزىگە ئېقىپ چىققان ماگما ھېلىلا تاۋلاش ئوچىقىدىن ئېقىپ چىققان پولات ئېرىتمىسىگە ئوخشاش چوغدەك قىپقىزىل بولىدۇ. ئۆلچەشكە ئاساسلانغاندا، ماگمىنىڭ تېمپېراتۇرىسى ئادەتتە ℃ 900-1200 ئوتتۇرىسىدا، ئەڭ يۇقىرى بولغاندا ℃ 1300. 

ئاق رەڭلىكى ≥ ℃1150  

ئالتۇن رەڭلىكى ≥ ℃1090 

قىزغۇچ سېرىق رەڭلىكى ≥ ℃900 تىن 

ئوچۇق قىزىل رەڭلىكى ≥ ℃700 

تۇتۇق قىزىل رەڭلىكى ≥ ℃550~℃625  

غۇۋا قىزىل رەڭلىكى ≥ ℃475
## مەنبەلەر
دۇنيادىكى ئەڭ ئېگىز سىيرىلغۇچ

دۇنيادىكى ئەڭ ئىگىز سىيرىلغۇچ ئامېرىكىنىڭ كانزاس شەھىرىدىكى سۇ ئۈستى باغچىسىدا ياسالغان.

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**ئۇيغۇرچە نامى :**دۇنيادىكى ئەڭ ئېگىز سىيرىلغۇچ

**بارلىققا كەلگەن ئورۇن :**ئامېرىكا

## قىسقىچە تونۇشتۇرۇش
4پارچەدۇنيادىكى ئەڭ ئېگىز سىيرىلغۇچدۇنيادىكى ئەڭ ئېگىز سىيرىلغۇچ ئامېرىكىدا بارلىققا كەلگەن. ئېگىزلىكى 17 قەۋەتلىك بىناغا تەك كېلىدىغان بۇ سىيرىلغۇچ يەر يۈزى بىلەن تىك بۇلۇڭ ھاسىل قىلغان بولۇپ، ۋېرتىكال ئېگىزلىكى 51مېتىرغا، تۆۋەنگە سىيرىلغاندىكى سائەتلىك سۈرئىتى 110 كىلومېتىرغا يېتىدۇ.
## مەنبەلەر
گالپاگوس تاقىم ئارىلى

گالپاگوس تاقىم ئارىلى-ئېكۋاتورنىڭ شەرقىي تىنىچ ئوكياندىكى يانار تاغ تاقىم ئارىلىدا بولۇپ، قۇرۇقلۇق ئۇمۇمىي كۆلىمى 7994 كىۋادرات كىلومېتىر، 59500 كىۋادرات كىلومېتىر دائىرىسىى سۇ يۈزىگە تارقالغان.  

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**ئۇيغۇرچە نامى :**گالپاگوس تاقىم ئارىلى

**جۇغراپىيەلىك ئورنى :**ئېكۋاتور

**كىلماتى :**تروپىك بەلباغ يامغۇرلۇق ئورمان كىلىماتى

**قوغداش ئوبيېكتى :**دېڭىز ئىنگۋانىسى، پىلسىمان تاشپاقا

## قىسقىچە تۇنۇشتۇرۇش
6پارچەگالپاگوس تاقىم ئارىلىگالپاگوس تاقىم ئارىلى - ئېكۋاتورنىڭ شەرقىي تىنىچ ئوكياندىكى يانار تاغ تاقىم ئارىلىدا بولۇپ ، شەرقتە لاتىن ئامېرىكىسى چوڭ قۇرۇقلۇقىغا 1000 كىلومېتىر كېلىدۇ . ئۇ بىر نەچچە چوڭ ئارال ۋە بىر نەچچە يۈز كىچىك ئاراللاردىن تەركىپ تاپقان ، قۇرۇقلۇق ئۇمۇمىي كۆلىمى 7994 كىۋادرات كىلومېتىر ، 59500 كىۋادرات كىلومېتىر دائىرىسىى سۇ يۈزىگە تارقالغان . 

گەرچە ئېكۋاتور ھۆكۈمىتى 1892 - يىللا بۇ تاقىم ئارالغا كولون تاقىم ئارىلى دەپ نام قويغان بولسىمۇ، ساھىلىدە ئۆمىلەپ يۈرگەن سان- ساناقسىز تاشپاقىلار بۇ يەرگە كەلگەن دېڭىزچىلاردا ناھايىتى چوڭقۇر تەسىر قالدۇرغانلىقى ئۈچۈن ئۇنىڭغا «گالپاگوس» دەپ نام قويغان، ئىسپان تىلىدا بۇ سۆزنىڭ مەنىسى «چوڭ تاشپاقا» دېگەنلىك. 

## مۇندەرىجە

* قىسقىچە چۈشەندۈرۈش
* ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
* قىسقىچە تۇنۇشتۇرۇش
* بايقىلىشى
* مەنزىرىسىنىڭ غەلىتە بۇلىشىدىكى سەۋەب
* مۇناسىۋەتلىك چۈشەندۈرۈشلەر
* سۈرەتلەر
* قامۇس باشبېتى

## بايقىلىشى
گالپاگوس تاقىم ئارىلى1535-يىلى 3-ئاينىڭ 10-كۈنى پانامادىكى ئىسپانىيەلىك باش روھانىي بېرانگا پېروغا كېتىپ بېرىپ بۇ «جەلىپكار ئارال» نى بايقىغان ۋاقىتتا، بۇ يەر تېخى ئادىمىزات ئاياغ باسمىغان، ئىپتىدائىي ھالەتتىكى «تەبىئىي پادىشاھلىق» بۇلۇپ، ھازىر بۇ يەر ئاللىقاچان ب د ت تەرىپىدىن « دۇنيا تەبىئىي مىراسلىرى تىزىملىكى » گە كىرگۈزۈلدى، قوغدىلىش كۆلىمى پۈتۈن تاقىم ئارالنىڭ %96 تىن يۇقىرى بولۇپ، دۇنادىكى بۇ غەلىتە ئارالنىڭ ئەسلى ھالىتىنى مەڭگۈ ھەقىقىي كاپالەتكە ئىگە قىلىنغان. 

## مەنزىرىسىنىڭ غەلىتە بۇلىشىدىكى سەۋەب
7پارچەگالپاگوس تاقىم ئارىلىبۇ يەردە غەلىتە مەنزىرىنىڭ پەيدا بۇلىشى ئالدى بىلەن سوغۇق ھاۋا ئېقىمىنىڭ تەسىرىگە ئۇچرىغانلىقىنىڭ سەۋەبىدىندۇر.

ئارال مەنزىرىسىنىڭ غەلىتە بۇلىشىدىكى يەنە بىر ئاساسلىق سەۋەب، ئۇزۇن مەزگىل دۇنيادىن ئايرىلىپ، باشقا ئاراللار بىلەن ئالاقىدە بولمىغانلىقدىندۇر، تاقىم ئارال يانار تاغ پارتىلىشى، لاۋانىڭ دۆۋلىنىشى قاتارلىق سەۋەبلەردىن پەيدا بولۇپ، ھازىر نەچچە ئون مىليۇن يىللىق تارىخقا ئىگە، ئارالدىكى جانلىقلار تۈرىنىڭ كۆپ بۇلىشى شمالنىڭ ئۇچرىشى، قۇشلارنىڭ ئېلىپ كېلىشى ياكى دېڭىز يۈزىدە ئېقىپ يۈرگەن نەرسىلەر بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولىشى مۇمكىن. ئاراللار يەنە دېڭىز سۈيى ئارقىلىق ئايرىلىپ تۇرىدۇ، شۇنىڭ بىلەن قۇرۇقلۇقتا ياشىغۇچى ھايۋانلار ئوخشىمىغان يۆنىلىش بويىچە تەرەققىي قىلىپ، ئۆزگىچە ئالاھىدىلىككە ئىگە بولغان ھەرخىل تۈرلەرنى شەكىللەندۇرگەن.

## مۇناسىۋەتلىك چۈشەندۈرۈشلەر
گالپاگوس تاقىم ئارىلى ئالىملارنىڭ ئىنتايىن ھەيران قالغان يىرى شۈكى، بۇ يەرنىڭ ئۆزىگە خاس ھايۋانات ۋە ئۆسۈملۈك تۈرلىرى ئىنتايىن كۆپ، تەخمىنەن 700 خىل يۇقىرى دەرىجىلىك ئۆسۈملۈك ئارىسىدا %35 تىن كۆپىرەكى بۇ يەرنىڭ ئۆزىگە خاس؛ 635 خىل ھايۋانات ئىچىدە، 3 1 قىسمى يەنىلا مۇشۇ يەرنىڭ ئۆزىگىلا خاس. تېخىمۇ ئالاھىدىرەك بولغىنى ئىسسىق بەلباغ ھايۋانلىرى بىلەن سوغۇق بەلباغ ھايۋانلىرىنىڭ بىرلىكتە ياشىشىدىن ئىبارەت ئاجايىپ بىر مەنزىرە ھېسابلىنىدۇ.
## مەنبەلەر
بىر قېتىملىق ئەڭ چوڭ ھاۋا ھۇجۇمى

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**نامى :**ئەنگلىيە بىلەن ئامېرىكا ئارنىھېم ئارقىلىق گوللاندىيىگە ھاۋادىن قىلغان ھۇجۇمى

## قىسقىچە مەزمۇنى
1944-يىلى 9-ئاينىڭ 17-كۈنى ئەنگلىيە بىلەن ئامېرىكا ئارنىھېم ئارقىلىق گوللاندىيىگە ھاۋادىن ھۇجۇم قىلغاندا، 2,800 ئايروپىلان، 1,600پىلانېر ئىشلەتكەن. ھاۋادىن 34 مىڭ پاراشوتچى ئەسكەر تاشلىغان. بۇ، دۇنيا بويىچە بىر قېتىملىق ئەڭ چوڭ ھاۋا ھۇجۇمى ھېسابلىنىدۇ.

## مەنبەلەر
ماركونىڭ ئاپىسىنى ئىزدىشى

« ماركونىڭ ئاپىسىنى ئىزدىشى »ناملىق كارتون فىلىم «ئائىلە» ،«خەتەرگە تەۋەككۈل قىلىش» نى تىما قىلغان بۇلۇپ ،1976-يىلى 1-ئاينىڭ 4-كۈنى ياپۇنيىدە قۇيۇلغان ،جەمئىي 58 قىسىم ،ھەر بىر قىسىمى 25 مىنۇت .بۇ كارتون قىلىمدە كىچىك ئوغۇل بالىنىڭ ئانىسىنى ئىزدەش سەپىرى،ھەمدە ئۇنىڭ ئۈسۈپ يىتىلىش، چېنىقىش جەريانى بايان قىلىنغان .

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**ئۇيغۇرچە نامى :**ماركونىڭ ئاپىسىنى ئىزدىشى

**باش رولچى :**ماركو

**قىسىم سانى :**58

**قويۇلغان ۋاقتى :**1976-يىلى 1-ئاينىڭ 4-كۈنى

## فىلىم ۋەقەلىكى
ماركوئىتالىيەنىڭ گۈزەل دېڭىز ساھىلى شەھىرى  رېنلادا،13 ياشلىق ئۆسمۈر ماركو نامرات ئائىلىدە چوڭ بۇلىدۇ ،ئائىلىنىڭ تۇرمىشىنى قامداش ئۈچۈن ماركونىڭ ئاپىسى ئۆزى يالغۇز يۇرتىدىن ئايرىلىپ جەنۇبى ئامېرىكا قىتئەسىگە ئىشلىگىلى كىتىدۇ ، سەبىي  ماركو بىلەن ئۇنىڭ دادىسى بىلەن  بىرلىكتە ھايات كەچۈرىدۇ .ئانىسى كەتكەندىن كىيىن،ماركو ھەر ۋاقىت ئانىسىنى ئەسلەيدۇ ،ھەر كۈنى يېنىدىكى كىچىك مايمۇنغا ئامىدىيو بىلەن كۆڭۈلدىكى سۆزلىرىنى ئېيقاندىن باشقا،ئىش ئۇقىدىغان ماركو دادىسىغا ياردەملىشىپ پۇل تاپىدۇ .

كۆزنى يۇمۇپ ئاچقۇچە ئارىدىن بىر يىل ئۈتۈپ كىتىدۇ،بىر يىل جەريانىدا ماركونىڭ ئەڭ خوشال ۋاقتى ،ئۇنىڭ ھەر ئايدا كىلىدىغان ئانىسىنىڭ خېتىنى تاپشۇرۋالغان ۋاقتى بۇلۇپ ،بىراق كىيىن ئىككى ئاي ۋاقىت ئۈتۈپ كەتكەن تەغدىردىمۇ ئانىسىنىڭ خېتىنى تاپشۇرۋالمايدۇ ،ماركو يەنە بىر قېتىم ئانىسىنىڭ خېتى كەممىەنلىكىنى بىلىپ ،ئانىسىغا چۇقۇم بىرەر ئىش بولدى دەپ ئويلايدۇ ھەمدە ئانىسىنى ئىزدەش قارارىغا كىلىدۇ .گەرچە دادىسىنىڭ قاتتىق قارشى تۇرىشىغا ئۇچرىغان بولسىمۇ ،ئۇ يەنىلا ئوغۇرلۇقچە  پاراخوتقا چىقىپ ئانىسىنى ئىزدىگىلى كىتىپ قالىدۇ .

پاراخوتتا ،ماركو  بىر ئاق كۈڭۈل بوۋاي بىلەن تۇنۇشۇپ قالىدۇ . ماركو ئانىسى كەتكەن يەرگە يىتىپ بارغاندىن كىيىن ئانىسىنىڭ نەچچە ئاي بۇرۇن باشقا باشقا يەرگە كۈچۈپ كەتكەنلىكىدىن خەۋەر تاپىدۇ .ھەممە ئىشلار ئوڭۇشلۇق بۇلىدۇ دەپ ئويلىغان ماركو ئانىسىنىڭ خەۋىرىنى ئاڭلاپ ئىنتايىن كۆڭلى يېرىم بۇلىدۇ،بۇ ۋاقىتتا ئۇنىڭ يېنىدىكى ئازغىنە پۇلنى ئوغرى ئېلۋالغان بۇلۇپ، يېنىدا ئازراقمۇ پۇل يوق ،ئۇ مىڭ بىر جاپادا يەنە بىر يەرگە بېرىپ ئانىسىنىڭ خەۋىرىنى ئالىدۇ،ئەپسۇنارلىقى شۇكى ئانىسى بىر ئاي بۇرۇن يەنە باشقا يەرگە كۈچۈپ كەتكەن بۇلۇپ،ئۇ يەنە جاپادا ئانىسىنى ئىزدەيدۇ،ئاخىر ئىككى يىل ۋاقىت سەرىپ قىلىپ ئانىسىنى تاپىدۇ . 

## مۇندەرىجە

* قىسقىچە چۈشەندۈرۈش
* ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
* فىلىم ۋەقەلىكى
* فىلىم خەۋەرلىرى
* فىلىم ئىشلەش
* سۈرەتلەر
* قامۇس باشبېتى

## فىلىم خەۋەرلىرى
« ماركونىڭ ئاپىسىنى ئىزدىشى »ناملىق كارتون فىلىم «ئائىلە» ،«خەتەرگە تەۋەككۈل قىلىش» نى تىما قىلغان بۇلۇپ ،1976-يىلى 1-ئاينىڭ 4-كۈنى ياپۇنيىدە قۇيۇلغان ،جەمئىي 58 قىسىم ،ھەر بىر قىسىمى 25 مىنۇت .بۇ كارتون قىلىمدە كىچىك ئوغۇل بالىنىڭ ئانىسىنى ئىزدەش سەپىرى،ھەمدە ئۇنىڭ ئۈسۈپ يىتىلىش، چېنىقىش جەريانى بايان قىلىنغان .

## فىلىم ئىشلەش
« ماركونىڭ ئاپىسىنى ئىزدىشى »ناملىق كارتون فىلىم «ئائىلە» ،«خەتەرگە تەۋەككۈل قىلىش» نى تىما قىلغان بۇلۇپ ،ئىشلەپ چىقارغان دۆلەت بولسا ياپۇنىيە .

مەنبە:ئىزدە قامۇسى
## مەنبەلەر
قەدىمكى يۇناندىكى ئەڭ مەشھۇر شەھەر

مىلادىيىدىن بۇرۇنقى 8- ئەسىردىن 6- ئەسىرگىچە يۇناننىڭ ھەر قايسى جايلىرىدا ئىلگىرى -كېيىن بولۇپ 200 دىن ئارتۇق قۇللۇق تۈزۈمدىكى شەھەر دۆلەتلىرى قۇرۇلغان ، ئافېنا بىلەن سىپارتا قەدىمكى يۇنانندىكى مەشھۇر شەھەر دۆلەتلەردۇر .
## قىسقىچە مەزمۇنى
مىلادىيىدىن بۇرۇنقى 8- ئەسىردىن 6-ئەسىرگىچە يۇناننىڭ ھەر قايسى جايلىرىدا ئىلگىرى -كېيىن بولۇپ 200 دىن ئارتۇق قۇللۇق تۈزۈمدىكى شەھەر دۆلەتلىرى قۇرۇلغان، ئافېنا بىلەن سىپارتا قەدىمكى يۇنانندىكى مەشھۇر شەھەر دۆلەتلەردۇر. ئافېنا يۇناننىڭ ئوتتۇرا قىسمىغا جايلاشقان بولۇپ، تەۋەلىكىدە ياخشى پورتلار كۆپ ئىدى، ئۇ دېڭىزچىلىق بىلەن سودا-سانائەتنىڭ تەرەققىياتىنى ئىنتايىن قۇلايلىق شارائىت بىلەن تەمىنلىنەتتى. ئافېنانىڭ سىياسىي، ئىقتىسادى ۋە مەدەنىيىتى ناھايىتى تەرەققىي قىلغانىدى. ئافېنالىقلار ئەقىل-پاراسەتكە ۋە ئىجادچانلىق روھىغا باي ئىدى. سىپارتا يۇنان يېرىم ئارىلىنىڭ شەرقىي جەنۇبىي قىسمىغا جايلاشقان بولۇپ، جەمىئىيەتنىڭ ھەر قايسى تەرەپلىرىدە ئافېنادىن زور دەرىجىدە پەرقلىنەتتى. سىپارتا قۇلدار ئاقسۆڭەكلەر ھۆكۈمرانلىقىدىكى دۆلەت بولۇپ، قۇدرەتلىك ھەربىي كۈچىنى قوغداش ئۈچۈن يەرلىك ئاھالە ۋە قۇللارنى باستۇراتتى ۋە قۇل قىلاتتى. سىپارتادا قاتتىق ھەربىي مەشىق تۈزۈمى يولغا قويۇلاتتى . يۇناننىڭ زومىگەرلىك ھوقۇقىنى تالىشىىش مەزگىلىدە سىپارتا ئافېنانى يېڭىپ، يۇنانغا زومىگەر بولغان.
## مەنبەلەر
شاتۇتى

تۇتىقۇش تۈرلىرى ئاساسلىقى مۆتىدىل بەلۋاغ، سۇبتروپىك بەلباغ ۋە تىروپىك بەلباغنىڭ ھەرقايسى رايۇنلىرى، مېۋىلىك باغ، ئېتىز - ئېرىق ۋە بىپايان ئوتلاق قاتارلىق جايلاردا ياشايدۇ.

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**ئۇيغۇرچە نامى :**شاتۇتى

**ئىنگلىزچە نامى :**Parrots

**تەۋەلىكى :**ھايۋانلار دۇنياسى

**تىپى :**خوردىلىق ھايۋانلار تىپى

**سىنىپى :**قۇشلار سىنىپى

**تۈركۈمى :**تۇتىسىمانلار ئەترىتى شاتۇتى تۈركۇمى

**ئائىلىسى :**قۇش ئائىلىسىدىكىلەر ۋە پۆپۈچەكلىك تۇتىقۇشى ئائىلىسى

**ئۇرۇقداشلىرى :**82 ئۇرۇقدىشى بار

**تۈرى :**358 خىل تۈرى بار

**كەنجى تىپى :**ئومۇرتقىلىق ھايۋانلار كەنجى تىپى

**كەنجى سىنىپى :**ھازىرقى قۇشلار كەنجى سىنىپى

**لاتىنچە نامى :**Paittacide

**باشقا نامى :**تۇتىقۇش


## سىرتقى شەكىلى
6پارچەشاتۇتىشاتۇتى تۇتىقۇش دەپمۇ ئاتىلىدۇ . ئۇنىڭ بېشى يۇمىلاق ، پەيلىرى ھەم كۆركەم ، ھەم چىرايلىق ، تۇمشۇقى قاتتىق ، ئەگمەچ،  ناھايىتى چىۋەر ، ھەرىكەتچان. 

## مۇندەرىجە

* قىسقىچە چۈشەندۈرۈش
* ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
* سىرتقى شەكىلى
* ياشاش قانۇنىيىتى
* ئالاھىدىلىكى
* سۈرەتلەر
* قامۇس باشبېتى

## ياشاش قانۇنىيىتى
14پارچەشاتۇتىتۇتىقۇش تۈرلىرى ئاساسلىقى مۆتىدىل بەلۋاغ، سۇبتروپىك بەلباغ ۋە تىروپىك بەلباغنىڭ ھەرقايسى رايۇنلىرى،  مېۋىلىك باغ، ئېتىز - ئېرىق ۋە بىپايان ئوتلاق قاتارلىق جايلاردا ياشايدۇ. تاغلىقلاردا شاتۇتىنىڭ تۈرى بىر قەدەر ئاز، مەسىلەن ، پاپۇئا بالخور تۇتى، جون جەمەتى بالخور تۇتى، جۇڭگونىڭ يېشىل تۇتى قاتارلىقلار بار. ئۇلار ئادەتتە جورىسى ۋە جەمەت شەكىللەنگەن كىچىك توپ بولۇپ، ئورمانلىقتا دەرەخ ئۈستىدە ئاساسلىق دەرەخ كامىرىنى ئۇۋا ياساپ  چېكەتكە، يۇمران يوپۇرماق قاتارلىقلارنى ئۇزۇقلۇق قىلىپ ياشايدۇ. شاتۇتىنىڭ تەڭداشسىز گۈزەل پەيلىرى ، ئادەم تىلىنى ئۈگۈنەلەيدىغان ئالاھىدىلىكى بولغاچقا ، كىشىلەر ئۇنىڭدىن زوقلۇنىدۇ ۋە ياخشى كۆرىدۇ . شاتۇتى « قۇشلار گۈزىلى » دېيىلىشكە مۇناسىپ . ئۇلارنىڭ ئۇچلۇق تۇمشۇقى ۋە ئۆتكۈر پۇت تىرناقلىرى بولۇپ ، قاتتىق پوستلۇق مېۋىلەرنىڭ پوستىنى ئاجرىتىپ يىيەلەيدۇ . چىشى ۋە ئەركەك شاتۇتىلار جۈپ بولۇپ بىرگە ياشاپ ئۆمرىنىڭ ئاخىرغىچە ئايرىلمايدۇ . 

## ئالاھىدىلىكى
18پارچەشاتۇتىشاتۇتىنىڭ تەقلىدىي ئاۋاز چىقىرىش تالانتى بولۇپ ، ئۇ ئاڭلىغان ئاۋازنى دورىيالايدۇ . مەسلەن، تېلىفۇن سېگنالى، ئادمنىڭ سۆزلىگەن سۆزى ، ئېيىتقان ناخشىنىڭ ئاۋازى ۋە باشقا ھايۋانلارنىڭ ئاۋازى قاتارلىقلار. ئىنسانلارنىڭ ئالاھىدە مەشىق قىلدۇرۇشى ئارقىلىق شاتۇتى قىيىنلىق دەرىجىسى يۇقىرى بولغان تۈرلۈك ھەرىكەتلەرنى قىلىپلا قالماي، يەنە تېخى ئادەملەرنى دوراپ گەپ قىلالايدۇ. ئەسلىدە شاتۇتىنىڭ كېكىردىكىدىكى ئاۋازنى كونترول قىلىدىغان مۇسكۇلىلرى ئاھالىدە تەرەققىي قىلغاچقا ،ئاۋازنى ئوچۇق چىقىرالايدۇ. شاتۇتىنىڭ تىلى ئىنچىكە ھەم ئۇزۇن ،ئۇنىڭ ئۈستىگە. يۇمشاق ھەمدە ھەرىكەتچان بولغاچقا ،ئاجايىپ-غارايىپ ئاۋازلارنى چىقىرالايدۇ. شاتۇتنىڭ ئەستە قالدۇرۇش ئىقتىدارىمۇ ناھايىتى ياخشى، ئادەملەرنىڭ گەپ قىلغان ئاۋازىنى ئەينەن دورالايدۇ. شاتۇتىغا سۆزلەشنى مەشىق قىلدۇرغاندا، ئادەتتە تاڭ سەھەر ۋاقتىنى ياكى تىنىچراق مۇھىتنى تاللاش كېرەك. دەسلىپىدە >، > دېگەنگە ئوخشاش ئاددي ، قىسقا جۈملىلەردىن باشلاش كېرەك. ھەر كۈنى ئوخشاش بىر سۆزنى ياكى تەكرار ئۆگىتىۋەرگەندە، ئۇ بىر جۈملە سۆزنى بىر ھەپتە ئەتراپىدا ئۆگىنىپ بولالايدۇ.
## مەنبەلەر
ئوتىغۇچ

زىرائەت ئارىسىغا ئۈنگەن تۈرلۈك ئوت-چۆپلەرنى ئوتاش ۋە توپىنى يۇمشىتىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان دېھقانچىلىق سايمىنى

*
*

  

## قىسقىچە مەزمۇنى
زىرائەت ئارىسىغا ئۈنگەن تۈرلۈك ئوت-چۆپلەرنى ئوتاش ۋە توپىنى يۇمشىتىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدىغان دېھقانچىلىق سايمىنى بولۇپ، ھەرخىل شەكىللەردە نېپىزلىتىلگەن تۆمۈردىن يۈزلۈك، بىس، بويۇن ۋە دەستە بېكىتىش كوزىسى چىقىرىلىپ ياسىلىدۇ. ئۇنىڭ يەنە كۆكتات ئوتاشتا ئىشلىتىلىدىغان كىچىك قالاقسىمان تۈرىمۇ بولۇپ، ئۇنىڭ يۈزلۈكى ئالقانچىلىق، سېپى چوكا توملۇقىدا، ئۇزۇنلۇقى 15-20 سانتىمېتىر ئەتراپىدا بولۇپ، كالا مۈڭگۈزى ياكى ياغاچ بىلەن توغرىسىغا ياكى تىكىگە مۇۋاپىق دەستىلىنىدۇ

## مەنبەلەر
كېرەم ئابدۇگۈل

جۇڭگو كوممۇنىستىك پارتىيەسىنىڭ ئەزاسى، مەملىكەتلىك سىياسىي كېڭەشنىڭ ئەزاسى، ئەل سۆيگەن يۇقىرى ئاۋازلىق ئۇيغۇر ناخشىچى، ئۇسسۇلچى، كىنو-تېلېۋىزىيە ئارتىسى، باش سىياسىي بۆلۈم سابىق ناخشا-ئۇسسۇل ئۆمىكىنىڭ دۆلەتلىك 1-دەرىجىلىك ئارتىسى كېرەم ئابدۇگۈل 1940-يىلى 6-ئاينىڭ 12-كۈنى شىنجاڭ تۇرپاندا تۇغۇلغان. ئۇ ئۇزۇن يىللىق سەنئەت ئەمەلىيىتى جەريانىدا، مول مىللىي ئالاھىدىلىككە ئىگە، قىزىقارلىق ناخشىلارنى ئىجاد قىلغان ۋە ئورۇندىغان. ئۇ ئىجاد قىلغان ۋە ئورۇندىغان «چۈمبىلىڭنى قايرىۋەت»، «قۇربان تاغا نەگە ماڭدىڭىز»، «ئەپەندى ناخشىسى»، «تارىم دەرياسى»، «سۆيۈملۈك پارتىيەگە مەدھىيە» قاتارلىق كىشىگە ھۇزۇر بېغىشلايدىغان ناخشىلار پۈتۈن ئارمىيە، پۈتۈن مەملىكەتتە كۆپ قېتىم مۇكاپاتقا ئېرىشكەن، مەركىزىي تېلېۋىزىيە ئىستانسىسىنىڭ 1998-يىللىق، 2008-يىللىق چاغانلىق سەنئەت كېچىلىكىگە قاتناشقان. ئۇ 2010-يىلى «يورت سوناتاسى» ناملىق كىنونى سۈرەتكە ئېلىشقا قاتناشقان.

جۇڭگو خەلق ئازادلىق ئارمىيەسى باش سىياسىي بۆلۈم ناخشا-ئۇسسۇل ئۆمىكىنىڭ سابىق داڭلىق سەنئەتكارى يولداش كېرەم ئابدۇگۈل يۈرەك زەئىپلىشىش سەۋەبىدىن 2020-يىلى 3-ئاينىڭ 3-كۈنى سەھەر بېيجىڭدا 80 يېشىدا ئالەمدىن ئۆتتى.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تاتاتوڭا

**تاتا-تونگا** ( موڭغۇلچە : Тататунга , موڭغۇل قوليازما : ᠲᠠᠲᠠᠲᠤᠩᠭ᠎ᠠ , '**Tatatungү**'  ; ئۇيغۇرچە : تاتاتوڭا ; خەنچە : 塔塔统阿 ;پىنيىن : *Tǎtǎ-tǒng'ā* ) بىر ئالىي تىل تەتقىقاتچىسى، سىياسىئون. ئۇ 13 - ئەسىردە چىڭگىزخان تەرىپىدىن تۇتۇلغان ۋە ئۇزۇن ئۆتمەي تۇنجى موڭغۇل يېزىغىنى ئىجاد قىلىدۇ. 

ئۇيغۇر يېزىقى 20-ئەسىرنىڭ بېشىدا ۋە روسىيە كىرىل تىلىنى تونۇشتۇرۇشتىن بىر قانچە يىل ئىلگىرى ، چىڭ سۇلالىسى ئاخىرلاشىپ بىر قانچە يىلىدىن كېيىن موڭغۇلىيەدە ئىشلىتىلگەن . ئۇ يەنىلا ئاساسلىقى ئىچكى موڭغۇلدا ئىشلىتىلىدۇ . ھازىرقى موڭغۇلىيەدە ، كىرىل تىلى موڭغۇل تىلىنىڭ رەسمىي قوليازمىسى بولۇپ ، ئەنئەنىۋى يېزىق *كونا موڭغۇل يېزىقى* دەپ ئاتىلىدۇ ( موڭغۇلچە : Хуучин монгол бичиг ). بۈگۈنكى كۈندە ، جۇڭگودىن كەلگەن 6 مىليون موڭغۇل يەنىلا ئەنئەنىۋى موڭغۇل يېزىقىنى ئوقۇيالايدۇ ، ئەمما موڭغۇلىيەدىن پەقەت 3 مىليون.

مانجۇ елипбә بۇ موڭغۇل قوليازمىدا دىن 16-ئەسىردە ئىنتايىن ئاخىرىدىن باشلاپ تاپاۋىتىگە ئىدى.
## مەنبەلەر

تۈر:ئالىم
تۈر:موڭغۇل ئېمىريەسى
ئەبۇ زەبى

thumb|400px|ئەبۇ زەبى
**ئەبۇ زەبى** (ئەرەبچە: أبو ظبي) بىرلەشمە ئەرەب ئەمىرلىكلىرىنىڭ پايتەختى ۋە ئىككىنچى ئورۇندا تۇرىدىغان شەھەر (دۇبەي دىن كېيىن). ئۇ يەنە ئەبۇزەبى ئەمىرلىكىنىڭ پايتەختى ، بۇ يەتتە ئەمىرلىكنىڭ ئەڭ چوڭى. ئەبۇزەبى شەھىرى ئوتتۇرا غەربىي دېڭىز قىرغىقىدىكى پارس قولتۇقىدىكى بىر ئارالغا جايلاشقان. شەھەر ۋە ئەمىرلىكنىڭ كۆپىنچىسى دۆلەتنىڭ باشقا جايلىرىغا تۇتىشىدىغان چوڭ قۇرۇقلۇقتا تۇرىدۇ. 2020-يىلغا قەدەر ، ئەبۇزەبىنىڭ شەھەر رايونىنىڭ نوپۇسى 1 مىليون 480 مىڭ بولۇپ ، 2016-يىلغىچە ئەبۇزەبى ئەمىرلىكىدىكى 2 مىليون 900 مىڭدىن.
ئەبۇزەبىدە يەرلىك ۋە فېدېراتسىيە ھۆكۈمەت ئىش بېجىرىش ئورۇنلىرى بار بولۇپ ، بىرلەشمە ئەرەب ئەمىرلىكلىرى ھۆكۈمىتى ۋە ئالىي نېفىت كېڭىشىنىڭ ئۆيى. بۇ شەھەردە بىرلەشمە ئەرەب ئەمىرلىكلىرى پرېزىدېنتى بار.

ئەبۇزەبىنىڭ تېز تەرەققىي قىلىشى ۋە شەھەرلىشىشى ، غايەت زور نېفىت ، تەبىئىي گاز زاپىسى ۋە ئىشلەپچىقىرىش ۋە ئوتتۇرىچە كىرىمى بىر قەدەر يۇقىرى بولۇپ ، ئۇنى چوڭ ، تەرەققىي قىلغان چوڭ شەھەرگە ئايلاندۇردى. ئۇ دۆلەتنىڭ سىياسەت ۋە سانائەت مەركىزى ، شۇنداقلا ئاساسلىق مەدەنىيەت ۋە سودا مەركىزى.
تۈر:شەھەرلەر
تۈر:بىرلەشمە ئەرەب ئەمىرلىكلىرى
باس بوغۇزى

ئاۋسترالىيە قۇرۇقلۇقى بىلەن تاسمانىيە ئارىلى ئارىلىقىدىكى بوغۇز بولۇپ، تاسمان دېڭىزى بىلەن ھىندى ئوكيان ئارىلىقىدىكى مۇھىم سۇ يولى.

### قولاي تىزىملىك

* قامۇس باشبېتى
* سۈرەتلەر

### مۇناسىۋەتلىك سۆزلۈك
  

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**نامى :**باس بوغۇزى


## باس بوغۇزى ھەققىدە
5پارچەباس بوغۇزىئاۋسترالىيە قۇرۇقلۇقى بىلەن تاسمانىيە ئارىلى ئارىلىقىدىكى بوغۇز بولۇپ، تاسمان دېڭىزى بىلەن ھىندى ئوكيان ئارىلىقىدىكى مۇھىم سۇ يولى. بوغۇزنىڭ غەربىدىن شەرققە بولغان ئۇزۇنلۇقى 300 كىلومېتر، جەنۇبتىن شىمالغا بولغان كەڭلىكى 128 كىلومېتردىن 280 كىلومېترغىچە كېلىدۇ. ئۇنىڭ مەيدانى 78 مىڭ كۋادرات كىلومېتر، ئوتتۇرىچە چوڭقۇرلۇقى 70 مېتر كېلىدۇ. بوغۇزنىڭ شەرقىي نۇقتىسىدا فېرنو تاقىم ئاراللىرى، غەربىي نۇقتىسىدا كىڭ تاقىم ئاراللىرى جايلاشقان.

## مەنبەلەر
شارجا

thumb|400px|شارجا
**شارجا** بىرلەشمە ئەرەب ئەمىرلىكلىرىدىكى ئۈچىنچى چوڭ ۋە ئۈچىنچى ئورۇندا تۇرىدىغان شەھەر. گىياجا فېدېراتىپ رامكا ئىچىدە بىرلەشمە ئەرەب ئەمىرلىكلىرىنىڭ باشقا ئەمىرلىرى بىلەن قانۇن ، سىياسىي ، ھەربىي ۋە ئىقتىسادىي ئىقتىدارلارنى ئورتاق بەھرىمان قىلىدۇ ، گەرچە ھەر بىر ئەمىرلىكنىڭ ھەق تەلەپ قانۇن ئىجرا قىلىش ، يەرلىك ئەسلىھەلەرنى تەمىنلەش ۋە قوغداش قاتارلىق بىر قىسىم ئىقتىدارلىرى بار.
بۇ شەھەر تەخمىنەن 235 كىلومىتىرنى ئىگىلەيدۇ ، نوپۇسى 800 مىڭدىن ئاشىدۇ (2008).
## مەنبەلەر

تۈر:شەھەرلەر
بۇلماق

بۇلماق سۈت ۋە ئۇننى ئاساسلىق ماتېرىيال قىلىپ تەيتارلىنىدىغان بوۋاقلار تامىقى.

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**ئۇيغۇرچە نامى :**بۇلماق


## خام ماتېرىيالى
4پارچەماتېرىيالىسۈت 500 گرام، شېكەر 70 گرام، قوي يېغى 70رام، ئۇن ئازراق.

*
*
*
*
*
*

## تەييارلاش ئۇسۇلى
1.سۈتنى پىشۇرۇپ، ئازراق سۇ قۇيۇپ، ئۇنىڭغا ئۇننى چېلىپ سۇيۇق شىرە قىلىپ، ياغ، شېكەرنى سېلىپ پەس ئوتقا قويۇپ، يېرىم سائەت قاينىتىپ پىشۇرۇلىدۇ.

2. پىشقان بۇلماق سوۋۇپ ئېغىز كۆيمەيدىغان بولغاندا تۆشۈكى چوڭ ئېمىزگىگە قۇيۇپ ياكى قوشۇق بىلەن بوۋاقلارغا يېگۈزۈلىدۇ(سۈت ئىشلەتمەي ئەتسىمۇ بولىدۇ)

## مەنبەلەر
رەببىمىزنىڭ دۇئاسى

رەببىمىزنىڭ دۇئاسى ئاتىمىز دەپمۇ ئاتىلىدۇ (لاتىنچە: Pater Noster) ، ئۇلۇغلانغان خىرىستىيان دۇئاسى ، يېڭى ئەھدىگە ئاساسلانغاندا ، ئەيسا دۇئا قىلىشنىڭ يولى سۈپىتىدە ئۆگەتكەن. بۇ دۇئانىڭ ئىككى خىل نۇسخىسى ئىنجىلدا خاتىرىلەنگەن: مەتتانىڭ ئىنجىلدىكى تاغدىكى خۇتبىنىڭ ئىچىدە ئۇزۇنراق شەكىل ، لۇقا ئىنجىلدا قىسقاراق شەكىل. مەتتادىكى يەتتە ئەرزىيەتنىڭ ئالدىنقى ئۈچى خۇداغا خىتاب قىلغان. قالغان تۆتى ئىنسانلارنىڭ ئېھتىياجى ۋە ئەندىشىسى بىلەن مۇناسىۋەتلىك

## مەنبەلەر
زاراگوزا ئۆلكىسى

**زاراگوزا ئۆلكىسى** (ئىسپانچە: Provincia de Zaragoza) ، ئىسپانىيەنىڭ شىمالىدىكى بىر ۋىلايەت ، ئاراگون ئاپتونوم رايونىنىڭ مەركىزىگە جايلاشقان. ئۇنىڭ پايتەختى زاراگوزا ، ئۇ يەنە ئاپتونوم رايوننىڭ پايتەختى. ئۇنىڭ يەر مەيدانى 17 مىڭ 274 كىلومېتىر ، ئۇ يەر كۆلىمى بويىچە ئىسپانىيەدىكى تۆتىنچى چوڭ ئۆلكە. ئۇنىڭ نوپۇسى 954.811 (2018) ، بۇنىڭ ئىچىدە تۆتتىن ئۈچ قىسىم پايتەختتە تۇرىدۇ ، نوپۇس زىچلىقى ھەر كۋادرات كىلومېتىرغا 50.95. ئۇنىڭدا 292 كومۇنا بار ، بۇنىڭ يېرىمىدىن كۆپرەكى 300 گە يەتمەيدىغان يېزا.

## تارىخ
## جۇغراپىيە
## كېلىمات
## بىناكارلىق
## مەدەنىيەت
## ئىقتىساد
## ھۆكۈمەت
## مائارىپ
## قاتناش
## يەنە كۆرۈڭ
## پايدىلانما
## سىرتقى ئۇلىنىش
## مەنبەلەر
كاتالونىيە

**كاتالونىيە** (ئىسپانچە: Catalonia) ئىسپانىيەنىڭ شەرقىي شىمال بۇرجىكىدىكى بىر مۇستەقىل مەھەللە. كاتالونىيە بارسېلونا ، گىرونا ، للېيدا ۋە تاراگونادىن ئىبارەت تۆت ئۆلكىدىن تەركىب تاپقان. پايتەخت ۋە ئەڭ چوڭ شەھەر بارسېلونا ، ئىسپانىيە نوپۇسى ئىككىنچى ئورۇندا تۇرىدىغان شەھەر ۋە ياۋروپا بىرلەشمىسىدىكى نوپۇسى ئەڭ ئالتىنچى شەھەر رايونىنىڭ يادروسى. ئۇ شىمالدا فرانسىيە (ئوكتانىيە) ۋە ئاندوررا ، شەرقتە ئوتتۇرا دېڭىز ، غەربتە ئىسپانىيەنىڭ ئاراگون ۋە جەنۇبتا ۋالېنسىيە بىلەن تۇتىشىدۇ.

## تارىخ
## جۇغراپىيە
## كېلىمات
## بىناكارلىق
## مەدەنىيەت
## ئىقتىساد
## ھۆكۈمەت
## مائارىپ
## قاتناش
## يەنە كۆرۈڭ
## پايدىلانما
## سىرتقى ئۇلىنىش
## مەنبەلەر
كادىز

**كادىز** (ئىسپانچە: Cádiz) ئىسپانىيەنىڭ غەربىي جەنۇبىدىكى شەھەر ۋە پورت. ئۇ كادىز ئۆلكىسىنىڭ پايتەختى ، ئاندالۇسسىيە ئاپتونوم رايونىنى تەشكىل قىلىدىغان سەككىزنىڭ بىرى. كادىز غەربىي ياۋروپادىكى ئۇدا ئولتۇراقلاشقان ئەڭ قەدىمكى شەھەرلەرنىڭ بىرى ، ئارخولوگىيەلىك قالدۇقلار 3100 يىلغا تۇتىشىدۇ. ئۇ 18-ئەسىردە ئىسپانىيە بوربونلىرى قوشۇلغاندىن بۇيان ئىسپانىيە دېڭىز ئارمىيىسىنىڭ ئاساسلىق ئائىلە پورتى بولۇپ كەلگەن. ئۇ يەنە كادىز ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ بېكىتى. 2016-يىلدىكى نوپۇس تەكشۈرۈش نەتىجىسىگە قارىغاندا ، كادىز شەھىرىنىڭ نوپۇسى 118919 بولغان.

## تارىخ
## جۇغراپىيە
## كېلىمات
## بىناكارلىق
## مەدەنىيەت
## ئىقتىساد
## ھۆكۈمەت
## مائارىپ
## قاتناش
## يەنە كۆرۈڭ
## پايدىلانما
## سىرتقى ئۇلىنىش
## مەنبەلەر
روسىيە خەلقى

thumb|400x400px|روسىيە خەلقى.
**روسىيە خەلقى** (رۇسچە: русские) شەرقىي سىلاۋىيان مىللىتى ۋە ياۋروپا روسىيە ۋە شەرقىي ياۋروپانىڭ باشقا جايلىرىغا تەۋە مىللەت. ئۇلار 
ياۋروپادىكى ئەڭ كۆپ مىللەت. كۆپ ساندىكى مىللىي رۇسلار روسىيە فېدېراتسىيەسىدە ياشايدۇ ، ئەمما بېلورۇسىيە ، قازاقىستان ، مولدوۋا ، ئۇكرائىنا ۋە بالتىق دېڭىزى دۆلەتلىرى قاتارلىق سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىدا كۆرۈنەرلىك ئاز سانلىقلار مەۋجۇت. مىللىي رۇس خەلقىنىڭ مەدەنىيىتى ئۇزۇن ئەنئەنىگە ئىگە بولۇپ ، ئۇ پۈتكۈل روسىيەنىڭ زامانىۋى مەدەنىيىتىنىڭ ئاساسى. رۇس تىلى ئەسلىدە مىللىي رۇسلارنىڭ تىلى ئىدى. ئۇلار تارىختا پراۋۇسلاۋىيە خىرىستىيانلىرى. روسلار ياۋروپادىكى باشقا خەلقلەر بىلەن ، بولۇپمۇ بېلورۇسىيە ۋە ئۇكرائىنالىقلار بىلەن نۇرغۇن تارىخى ۋە مەدەنىيەت ئالاھىدىلىكلىرىنى ئورتاقلاشتى. نۇرغۇن مىللەتلەرنىڭ سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى ۋە روسىيە ئىمپېرىيىسى ئىچىدە ئورتاق تارىخى بار ، بۇ روسىيە مەدەنىيىتى ۋە تىلىنىڭ تارقىلىشىغا تەسىر كۆرسەتكەن. رۇس تىلى رۇسىيە ، بېلورۇسىيە ، قازاقىستان ، قىرغىزىستان ۋە تاجىكىستاندا رەسمىي بولۇپ ، سابىق سوۋېت ئىتتىپاقىدىكى نۇرغۇن دۆلەتلەردە ئىككىنچى تىل سۈپىتىدە سۆزلىنىدۇ. ئېتنىك رۇسلار 2010-يىلدىكى نوپۇس تەكشۈرۈشكە قارىغاندا ، روسىيەدە ياشايدىغان 194 مىللەتنىڭ ئىچىدە ئەڭ چوڭىنى تەشكىل قىلىدۇ. تەخمىنەن% 80.90 (111,016,896 ئادەم) ئۆز ئىختىيارلىقى بىلەن مىللىي رۇس دەپ ئېنىقلانغان. ئاساسىي قانۇن روسىيەنى كۆپ مىللەتلىك دۆلەت دەپ جاكارلىدى

## تارىخ
## ئەسلى
## نۇپۇس
### روسىيە
### سابىق سوۋېت ئىتتىپاقى دۆلەتلىرى
### دىئاسپورا
### مەدەنىيەت
## تىل
## دىن
### كۆرۈنەرلىك مۇۋەپپەقىيەتلەر
## يەنە كۆرۈڭ
## پايدىلانما
## سىرتقى ئۇلىنىش
## مەنبەلەر
چارروسىيە ئىمپېرىيەسى

**چارروسىيە ئىمپېرىيەسى** (رۇسچە:) 1721 — 1917 - يىلىغىچە داۋام قىلغان، ياۋروئاسىيا ۋە شىمالىي ئامېرىكىغا كېڭەيگەن ئىمپېرىيە. تارىختىكى ئۈچىنچى چوڭ ئىمپېرىيە، ياۋروپا، ئاسىيا ۋە شىمالىي ئامېرىكا قاتارلىق ئۈچ قىتئەگە سوزۇلغان ئەڭ چوڭ ئىمپېرىيە، روسىيە ئىمپېرىيىسى پەقەت ئەنگىلىيە ئىمپېرىيىسى ۋە موڭغۇل ئىمپېرىيىسىدىن قالسا ئۈچىنچى چوڭ دۆلەت بولغان. روسىيە ئىمپېرىيىسىنىڭ قەد كۆتۈرۈشى قوشنا رەقىبلەرنىڭ: شىۋىتسىيە ئىمپېرىيىسى ، پولشا-لىتۋا ئورتاق گەۋدىسى ، پېرسىيە ۋە ئوسمانلى ئىمپېرىيىسىنىڭ زاۋاللىققا يۈزلىنىشىگە توغرا كەلدى. ئۇ 1812-1814-يىللىرى ناپالېئوننىڭ ياۋروپانى كونترول قىلىش ئارزۇسىنى مەغلۇب قىلىپ ، غەرب ۋە جەنۇبقا كېڭەيگەن. 1897-يىلدىكى نوپۇس تەكشۈرۈشتە 125 مىليون 600 مىڭ سۇبيېكت تىزىمغا ئالدۇرۇلغان بولۇپ ، چىڭ جۇڭگو ۋە ھىندىستاندىن قالسىلا ، ئۇ دۇنيادىكى ئۈچىنچى چوڭ نوپۇسقا ئىگە بولغان. بارلىق ئىمپېرىيەلەرگە ئوخشاش ، ئۇ ئىقتىساد ، مىللەت ، تىل ۋە دىن جەھەتتە كۆپ خىللىقنى نامايان قىلدى.

ئىقتىسادىي جەھەتتىن قارىغاندا ، ئىمپېرىيە ئاساسلىقى دېھقانچىلىقنى ئاساس قىلغان بولۇپ ، فېئوداللىق تۈزۈمدە بۇ يەرگە باغلانغان روسىيەلىك دېھقانلار ئىشلىگەن چوڭ يەرلەردە ئىشلەپچىقىرىش ئۈنۈمى تۆۋەن بولغان. كەركىدانلار 1861-يىلى ئازاد قىلىنغان ، ئەمما يەر ئىگىسى ئاقسۆڭەكلەر سىنىپى كونتروللۇقنى ساقلاپ كەلگەن. تۆمۈر يول ۋە زاۋۇتلارغا چەتئەل مەبلىغىنىڭ ياردىمىدە ئىقتىساد ئاستا-ئاستا سانائەتلەشتى. چار ئىۋان III (1462 - 1505) كېيىن بارلىققا كەلگەن ئىمپېرىيەگە ئاساس سالغان. ئۇ ئۆز دۆلىتىنىڭ زېمىنىنى ئۈچ ھەسسە ئاشۇرۇپ ، ئالتۇن ئوردانىڭ ھۆكۈمرانلىق ئورنىنى ئاخىرلاشتۇردى ، موسكۋا كرېمىل سارىيىنى رېمونت قىلدى ۋە روسىيە دۆلىتىنىڭ ئۇلىنى قويدى. ئىمپېراتور پېتېر بۈيۈك (1682 - 1725) نۇرغۇن ئۇرۇشلارنى قىلىپ ، ئاللىبۇرۇن غايەت زور ئىمپېرىيىنى ياۋروپانىڭ چوڭ دۆلىتىگە كېڭەيتتى. ئۇ پايتەختنى موسكۋادىن يېڭى مودېل شەھەر سانت پېتىربۇرگقا يۆتكىدى ، بۇ يەردە ياۋروپانىڭ نۇرغۇن لايىھەلىرى بار. ئۇ مەدەنىيەت ئىنقىلابىغا رەھبەرلىك قىلىپ ، بىر قىسىم ئەنئەنىۋىي ۋە ئوتتۇرا ئەسىردىكى ئىجتىمائىي ۋە سىياسىي ئەخلاقنىڭ ئورنىنى زامانىۋى ، ئىلمىي ، ياۋروپاغا يۈزلەنگەن ۋە ئەقلىيلىشىش سىستېمىسىغا ئالماشتۇردى.

ئىمپېراتور كاتېرىن (1762-1796-يىللىرى ھۆكۈمرانلىق قىلغان) ئالتۇن دەۋرگە رىياسەتچىلىك قىلدى. ئۇ پەتھى قىلىش ، مۇستەملىكە قىلىش ۋە دىپلوماتىيە ئارقىلىق دۆلەتنى كېڭەيتىپ ، پېتېر بۈيۈكنىڭ غەربىي ياۋروپا لىنىيىسىنى زامانىۋىلاشتۇرۇش سىياسىتىنى داۋاملاشتۇردى. ئىمپېراتور ئالېكساندېر ئىككىنچى (1855 - 1881) نۇرغۇن ئىسلاھاتلارنى ئىلگىرى سۈردى ، ئەڭ كۆرۈنەرلىك بولغىنى 1861-يىلدىكى 23 مىليون كەركىداننىڭ ھەممىسىنىڭ ئازاد قىلىنىشى.  ئۇنىڭ شەرقىي ياۋروپادىكى سىياسىتى ئوسمانلى ئىمپېرىيىسى ھۆكۈمرانلىقىدىكى پراۋۇسلاۋىيە خىرىستىيانلىرىنى قوغداشنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. بۇ باغلىنىش 1914-يىلغىچە روسىيەنىڭ فرانسىيە ، ئەنگىلىيە ۋە سېربىيە تەرەپتە گېرمانىيە ، ئاۋسترىيە-ۋېنگرىيە ۋە ئوسمانلى ئىمپېرىيىسىگە قارشى بىرىنچى دۇنيا ئۇرۇشىغا كىرىشىنى كەلتۈرۈپ چىقاردى.
## مەنبەلەر
گرانادا

**گرانادا** (ئىسپانچە: Granada) ئىسپانىيەنىڭ ئاندالۇسسىيە ئاپتونوم رايونىدىكى گرانادا ئۆلكىسىنىڭ پايتەختى. گرانادا سېررا نېۋادا تېغىنىڭ ئېتىكىگە جايلاشقان. 2005-يىلدىكى مەملىكەتلىك نوپۇس تەكشۈرۈشتە ، گرانادا شەھىرىنىڭ نوپۇسى 236 مىڭ 982 ، پۈتۈن شەھەر رايونىنىڭ نوپۇسى 472 مىڭ 638 بولۇپ ، ئىسپانىيەنىڭ 13-چوڭ شەھەر رايونى بولۇپ باھالانغان. بىر ئەرەب قەلئەسى ۋە ئوردىسى گراناداغا جايلاشقان. ئۇ نۇرغۇنلىغان مەدەنىيەت مەنزىرىگاھلىرى بىلەن ئىسلام تارىخى مىراسىنىڭ ئەڭ داڭلىق بىناسى بولۇپ ، گرانادانى ئىسپانىيەنىڭ ساياھەت شەھەرلىرى ئارىسىدا ئاۋات مەنزىلگە ئايلاندۇردى. مورنىڭ بىناكارلىققا بولغان تەسىرى گرانادادىمۇ ساقلانغان.
 
## تارىخ
## جۇغراپىيە
## كېلىمات
## بىناكارلىق
## مەدەنىيەت
## ئىقتىساد
## ھۆكۈمەت
## مائارىپ
## قاتناش
## يەنە كۆرۈڭ
## پايدىلانما
## سىرتقى ئۇلىنىش
## مەنبەلەر
گوتېنبۇرگ

**گوتېنبۇرگ**  (شىۋىتسىيەچە: Göteborg) شىۋىتسىيەدىكى ئىككىنچى چوڭ شەھەر. ئۇ شىۋىتسىيەنىڭ غەربىي دېڭىز قىرغىقىغا جايلاشقان ، شەھەردە تەخمىنەن 570،000 نوپۇسى بار ، شەھەر رايونىدا تەخمىنەن بىر مىليون ئاھالە بار. بۇ شەھەر گوتېنبۇرگ ئۇنىۋېرسىتېتىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان بولغاچقا ، گوتېنبۇرگنىڭ نۇرغۇن ئوقۇغۇچىلىرى بار.

## تارىخ
## جۇغراپىيە
## كېلىمات
## بىناكارلىق
## مەدەنىيەت
## ئىقتىساد
## ھۆكۈمەت
## مائارىپ
## قاتناش
## يەنە كۆرۈڭ
## پايدىلانما
## سىرتقى ئۇلىنىش
## مەنبەلەر
پروكاۋىيە توشقىنى

گىراكىس كىچىك ئوتخور سۈت ئەمگۈچىلەر. گىراكىس كىچىك ئوتخور سۈت ئەمگۈچىلەر. ئادەتتە ، ئۇزۇنلۇقى 30 دىن 70 سانتىمېتىرغىچە ، ئېغىرلىقى 2 كىلوگرامدىن 5 كىلوگىرامغىچە. ھازىر بار بولغان بەش خىل جانلىق ئېتىراپ قىلىندى. باشقا كۆپ كۆرۈلىدىغان ۋە بېقىلىۋاتقان ھايۋانلارغا ئوخشىمايدىغىنى ، ئۇلار يوپۇرماق ۋە ئوت-چۆپلەرنى كېسىش ئۈچۈن ئېڭەكنىڭ ئالدى تەرىپىدىكى كەسمە دېتاللارنى ئىشلەتمەيدۇ. بەلكى ئۇلار چىش ئەتراپىدىكى چىش مىلىكىنى ئىشلىتىدۇ. ئىككى ئۈستۈنكى چىش چوڭ ھەم چىش مىلىكىگە ئوخشايدۇ ، چاشقانغا ئوخشاش ھاياتلىق ئارقىلىق ئۇدا ئۆسىدۇ. گىراكىس سەھرايى كەبىرنىڭ جەنۇبىدىكى ئافرىقا ۋە ئوتتۇرا شەرقتىكى تاشلىق يەرلەردە ياشايدۇ. ئۇلارنىڭ پۇتىدا نۇرغۇنلىغان تەر بەزلىرى بار كاۋچۇك ياپقۇچ بار ، بۇ تىك ، تاشلىق يەرلەرنى تېزلىكتە يۆتكىگەندە ھايۋاننىڭ كونتروللۇقىنى ساقلىشىغا ياردەم بېرىشى مۇمكىن.

## مەنبەلەر
غار-غار ئۆردەك

قارنا ياكى غار-غار ئۆدەك ئوتتۇرا ۋە چوڭ قۇشلار بولۇپ ، بەدەن ئېغىرلىقى 0.35-5 كىلوگىرام ، قانات ئارىلىقى 45-100 سانتىمېتىر كېلىدۇ. كۆپىنچە ھاللاردا قاپقارا ياكى قارا قوڭۇر رەڭلىك قېنىق پەيلىرى بار. بۇ تالون ئۇزۇن ، نېپىز ۋە باغلانغان. ئۇلارنىڭ پۇتىنىڭ تۆت بارمىقىنىڭ ئوتتۇرىسىدا بارماق پەردىسى بار. بارلىق تۈرلىرى بېلىق يەيدىغان بولۇپ ، سۇ يۈزىدىن شۇڭغۇپ ئولجىنى تۇتىۋالىدۇ. ئۇلار مۇنەۋۋەر غەۋۋاسلار ، سۇ ئاستىدا ئۇلار قانىتى ۋە پۇتىنىڭ ياردىمى بىلەن بىلەن ھەرىكەتلىنىدۇ. بەزى قارنا تۈرلىرىنىڭ چوڭقۇرلۇقى 45 مېتىر سۇغا شۇڭغۇياكايدىغانلىقى بايقالغان. قارنالار قىرغاق ئەتراپىدىكى دەرەخلەر ، ئاراللار ياكى قىيا تاشلاردا ئۇۋا قىلىدۇ. ئۇلار دېڭىز-ئوكيان قۇشلىرى ئەمەس ، بەلكى دېڭىز بويى رايونلىرى ، بەزىلىرى ئىچكى قۇرۇقلۇقتىكى سۇلاردا ياشايدۇ - دەرۋەقە ،  ئەسلى ئەجدادى تاتلىق سۇ قۇشلىرى بولۇشى مۈمكىن.
## مەنبەلەر

تۈر:ھايۋاناتلار
كاككۇك گۈلى

**كاككۇك** ئادەتتە ئوتتۇرا تىپتىكى ئىنچىكە قۇشلار. كۆپ ساندىكى جانلىقلار دەرەخلەردە ياشايدۇ ، گەرچە ئاز بىر قىسىم كىشىلەر يەر ئاستىدا ياشايدۇ. بۇ ئائىلىنىڭ ئالەمشۇمۇل تارقىلىشى بار ، جانلىقلارنىڭ كۆپىنچىسى ئىسسىق بەلۋاغ. بەزى تۈرلەر كۆچۈش. كاككۇك ھاشارات ، ھاشارات لىچىنكىسى ۋە باشقا ھەر خىل ھايۋانلار ، شۇنداقلا مېۋىلەر بىلەن ئوزۇقلىنىدۇ. بەزى جانلىقلار نەسىللىك پارازىت قۇرت بولۇپ ، تۇخۇمنى باشقا جانلىقلارنىڭ ئۇۋىسىغا قويىدۇ ، ئەمما كۆپىنچە جانلىقلار ئۆز بالىلىرىنى بېقىۋالىدۇ. بارلىق تۈرلەرنىڭ دېگۈدەك ئۇزۇن قۇيرۇقى بار بولۇپ ، قۇرۇقلۇق تۈرلىرىدە رول ئېلىش ۋە ئاربور تۈرىدىكى ئۇچۇش جەريانىدا رول سۈپىتىدە ئىشلىتىلىدۇ. قانات شەكلىمۇ تۇرمۇش ئۇسۇلى بىلەن ئوخشىمايدۇ ، قارا تۇمشۇق كاككۇكقا ئوخشاش كۆچۈش تۈرلىرى ئۇزۇن تار قانىتىغا ئىگە بولۇپ ، كۈچلۈك بىۋاسىتە ئۇچالايدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ھايۋاناتلار
بۈركۈت

**بۈركۈت** نۇرغۇنلىغان چوڭ يىرتقۇچ قۇشلارنىڭ ئورتاق ئىسمى. بۈركۈت بىر قانچە گېن گۇرۇپپىسىغا تەۋە ، ئۇلارنىڭ ھەممىسى زىچ مۇناسىۋەتلىك ئەمەس. 60 خىل بۈركۈتنىڭ كۆپىنچىسى ياۋرو-ئاسىيا ۋە ئافرىقىدىن كەلگەن. بۇ رايوننىڭ سىرتىدا پەقەت 14 خىل جانلىقنى تاپقىلى بولىدۇ - شىمالىي ئامېرىكىدا 2 ، ئوتتۇرا ۋە جەنۇبىي ئامېرىكىدا 9 ، ئاۋىستىرالىيەدە 3 خىل. بۈركۈت چوڭ ، كۈچلۈك ياسالغان يىرتقۇچ قۇشلار بولۇپ ، بېشى ۋە تۇمشۇقى بار. بارلىق يىرتقۇچ قۇشلارغا ئوخشاش ، بۈركۈتنىڭ ئولجى ، كۈچلۈك ، مۇسكۇل پۇتى ۋە كۈچلۈك تالونلىرىدىكى گۆشلەرنى يىرتىش ئۈچۈن ناھايىتى چوڭ ، باغلانغان تۇمشۇقلىرى بار. تۇمشۇق ئادەتتە باشقا يىرتقۇچ قۇشلارنىڭكىدىن ئېغىرراق. بۈركۈتنىڭ كۆزى ئىنتايىن كۈچلۈك.

## مەنبەلەر
چاشقانخور بۇلغۇن

ئۇلارنىڭ تۈكلىرى ئادەتتە قوڭۇر ، قارا ، ئاق ياكى ئارىلاش بولىدۇ. ئۇلارنىڭ ئوتتۇرىچە ئۇزۇنلۇقى 51 سانتىمېتىر ، 13 سانتىمېتىر قۇيرۇقنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ ، ئېغىرلىقى 1.5-4 قاداق (0.7-2 كىلوگىرام) ، تەبىئىي ئۆمرى 7 يىلدىن 10 يىلغىچە. باشقا ئۆي ھايۋانلىرىنىڭكىگە ئوخشاش فېرېتنىڭ كۆندۈرۈش تارىخى ئېنىق ئەمەس ، ئەمما ئۇلارنىڭ كەم دېگەندە 2500 يىل بېقىۋېلىنغان بولۇشى مۇمكىن. ئۇلار يەنىلا دۇنيانىڭ بەزى جايلىرىدا توشقان ئوۋلاشقا ئىشلىتىلىدۇ ، ئەمما بارغانسىرى ئۇلار پەقەت ئەرمەك ھايۋان سۈپىتىدە بېقىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ھايۋاناتلار
پاقا

**پاقا** كەڭ تارقالغان بولۇپ ، ئىسسىق بەلۋاغدىن تارتىپ يەر ئاستى رايونلىرىغىچە ، ئەمما جانلىقلارنىڭ كۆپ خىللىقى ئەڭ چوڭ قويۇقلۇقى ئىسسىق بەلۋاغ يامغۇرلۇق ئورمىنىدا. خاتىرىلەنگەن 6300 دىن ئارتۇق تۈر بار بولۇپ ، ھازىر بار بولغان ئاممىياك تۈرلىرىنىڭ% 88 نى ئىگىلەيدۇ. ئۇلار يەنە كۆپ خىللاشقان ئومۇرتقىلىق ھايۋانلارنىڭ زاكازلىرىنىڭ بىرى. سۆگەل پاقا تۈرلىرى ئادەتتە مونچاق دەپ ئاتىلىدۇ ، ئەمما پاقا بىلەن مۈشۈكنىڭ پەرقى رەسمىي ئەمەس ، باجشۇناسلىق ياكى تەدرىجى تەرەققىيات تارىخىدىن ئەمەس. قۇرامىغا يەتكەن پاقانىڭ بەدىنى مۇستەھكەم ، كۆزى چىقىپ تۇرىدىغان ، ئالدى باغلانغان تىل ، پۇت-قوللىرى ئاستى قاتلانغان ، قۇيرۇقى يوق (قۇيرۇق پاقادىن باشقا). پاقىلارنىڭ بەز بېزى تېرىسى بار ، ئاجرىتىپ چىقىرىشى زەھەرلىك ئەمەس. ئۇلارنىڭ تېرىسىنىڭ رەڭگى ياخشى يېپىنچا قاپلانغان قوڭۇر ، كۈلرەڭ ۋە يېشىل رەڭلەردىن ئوچۇق قىزىل ياكى سېرىق ۋە قارا رەڭلەردىن جانلىق بولۇپ ، زەھەرلىكلىكىنى كۆرسىتىپ ، يىرتقۇچ ھايۋانلارنى يوقىتىدۇ. قۇرامىغا يەتكەن پاقىلار تاتلىق سۇ ۋە قۇرۇق يەرلەردە ياشايدۇ. بەزى جانلىقلار يەر ئاستىدا ياكى دەرەخلەردە ياشاشقا ماسلاشقان. پاقا ئادەتتە تۇخۇمنى سۇغا سالىدۇ. تۇخۇم قۇيرۇقى ۋە ئىچكى بېزى بار تەمرەتكە دەپ ئاتىلىدىغان سۇ لىچىنكىسىغا چىقىدۇ. ئۇلار قۇرامىغا يەتكەندە مېتافوروزا بولغاندا ھاياتلىق دەۋرى تاماملىنىدۇ. بىر قانچە تۈر تۇخۇمنى قۇرۇقلۇققا قويىدۇ ياكى تاسما باسقۇچىدىن ئايلىنىپ ئۆتىدۇ. قۇرامىغا يەتكەن پاقىلاردا ئادەتتە كىچىك ئومۇرتقىسىز ھايۋانلاردىن تەركىب تاپقان گۆشخور يېمەكلىك بار ، ئەمما ھەممىنى ئۇنتۇپ قالىدىغان جانلىقلار مەۋجۇت بولۇپ ، ئۆسۈملۈك ماددىلىرى بىلەن ئوزۇقلىنىدۇ. پاقا تېرىسىنىڭ ساغلاملىقى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم بولغان مىكروب بار. پاقا يېگەن نەرسىلەرنى بەدەن ماسسىغا ئايلاندۇرۇشتا ئىنتايىن ئۈنۈملۈك. ئۇلار يىرتقۇچ ھايۋانلارنىڭ مۇھىم يېمەكلىك مەنبەسى ۋە دۇنيادىكى نۇرغۇن ئېكولوگىيىلىك سىستېمىلارنىڭ يېمەكلىك تور ھەرىكەتچانلىقىنىڭ بىر قىسمى. پاقا كۆپ خىل ئاۋاز ياڭراتقۇسىنى بارلىققا كەلتۈرىدۇ ، بولۇپمۇ ئۇلارنىڭ كۆپىيىش مەزگىلىدە ، ھەمدە جۈپلەرنى جەلپ قىلىش ، يىرتقۇچ ھايۋانلارنى يوقىتىش ۋە ئادەتتە ھايات قېلىش ئۈچۈن نۇرغۇن ئوخشىمىغان مۇرەككەپ ھەرىكەتلەرنى كۆرسىتىدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:ھايۋاناتلار
خامېلېئون

خامېلېئون 2015-يىلى 6-ئايغىچە تەسۋىرلەنگەن 202 خىل كونا دۇنيا كەسلەنچۈكلىرىنىڭ ئالاھىدە ۋە ئالاھىدە ئالاھىدە توپى. بۇ تۈرلەر بىر قاتار رەڭلەردە بولۇپ ، نۇرغۇن جانلىقلارنىڭ رەڭگىنى ئۆزگەرتىش ئىقتىدارى بار. چامغۇرلار پۇتى بىلەن پەرقلىنىدۇ. ئۇلارنىڭ ئىنتايىن كەڭ ، يۇقىرى دەرىجىدە ئۆزگەرتىلگەن ، تېز تارقىلىدىغان تىللىرى ئۇلارنىڭ تەۋرىنىشى.  خامېلېئوننىڭ كۆزى مۇستەقىل ھەرىكەتچان ، ئەمما ئولجىنى نىشانلاشتا ، ئۇلار ماسلىشىشقا ئەھمىيەت بېرىپ ، ھايۋانلارنىڭ ئىستېرېئولۇق كۆرۈش قۇۋۋىتىنى خاتىرىلەيدۇ. خامېلېئون يامىشىش ۋە كۆرۈنۈش ئوۋلاشقا ماسلاشتۇرۇلغان. ئۇلار يامغۇرلۇق ئورمىنىدىن قۇملۇق شارائىتىغىچە بولغان ئىللىق ماكانلاردا ياشايدۇ ، ئافرىقا ، ماداغاسقار ، جەنۇبىي ياۋروپا ۋە جەنۇبىي ئاسىيانىڭ ھەر قايسى جايلىرىدا سىرىلانكاغىچە ھەر خىل جانلىقلار پەيدا بولىدۇ. ئۇلار يەنە ھاۋاي ، كالىفورنىيە ۋە فلورىداغا تونۇشتۇرۇلغان بولۇپ ، دائىم ئۆي ھايۋانلىرى سۈپىتىدە بېقىلىدۇ.
## مەنبەلەر

تۈر:ھايۋاناتلار
تازقارا

مىسىر كەركىدان يەنە ئاق قۇلۇلە قۇلۇلىسى دەپمۇ ئاتىلىدۇ ، ئۇ كىچىك كونا دۇنيا قۇلۇلىسى. ئۇ كەڭ تارقالغان. مىسىر قۇلۇلىسى ئىبىرىيە يېرىم ئارىلى ۋە شىمالىي ئافرىقىدىن ھىندىستانغىچە. سېلىشتۇرما ئاستىدىكى ئەندىزە ۋە كالتەك شەكىللىك قۇيرۇق كۈندۈزنىڭ ئىسسىق جايلىرىدا ئىسسىقلىق تارقىغاندا ئۇچۇشتا ئالاھىدە پەرقلىنىدۇ. مىسىر كەركىدانلىرى ئاساسلىقى سەۋزە بىلەن ئوزۇقلىنىدۇ ، ئەمما پۇرسەتپەرەس بولۇپ ، كىچىك سۈت ئەمگۈچىلەر ، قۇشلار ۋە ئۆمىلىگۈچى ھايۋانلارنى ئولجا ئالىدۇ. ئۇلار يەنە باشقا قۇشلارنىڭ تۇخۇمى بىلەن ئوزۇقلىنىدۇ ، چوڭ تاشلارنى ئۇلارغا تاشلاپ تاشلايدۇ. مىسىر كەركىدانلىرىمۇ شاخ ئىشلىتىپ يۇڭىنى ئۇۋىسىدا ئىشلىتىدۇ. مۆتىدىل رايونلاردا كۆپىيىدىغان مىسىر كەركىدانلىرى قىش پەسلىدە جەنۇبقا كۆچۈپ كېلىدۇ ، ئىسسىق بەلۋاغ نوپۇسى بىر قەدەر ئولتۇرىدۇ. بۇ تۈرنىڭ نوپۇسى 20-ئەسىردە ئازايغان بولۇپ ، بىر قىسىم ئارال ئاھالىلىرى ئوۋ ئوۋلاش ، تاسادىپىي زەھەرلىنىش ۋە ئېلېكتر لىنىيىسى بىلەن سوقۇلۇش خەۋىپىگە دۇچ كەلگەن.
## مەنبەلەر

تۈر:ھايۋاناتلار
قارچىغا قۇرغۇيلار

بۈركۈت ئوتتۇرا تىپتىكى كۈندىلىك يىرتقۇچ قۇشلار توپى. بۈركۈت كەڭ تارقالغان بولۇپ ، ھەجىمى ئوخشىمايدۇ. بۈركۈت كۆپىنچە قۇشلارغا ئوخشاش كۆزدە تۆت خىل رەڭلىك قوبۇللىغۇچ بار. بۇلار بۈركۈتلەرگە كۆرۈنگەن دائىرىنىلا ئەمەس ، ئۇلترا بىنەپشە نۇرنىمۇ ھېس قىلىش ئىقتىدارىنى بېرىدۇ
بۈركۈتنىڭ كۆرۈش قۇۋۋىتى ۋە ئوۋ ئوۋلىيالايدىغانلىقى مەلۇم. ئاياللار ئادەتتە ئەرلەردىن چوڭ بولىدۇ. كۆپىنچە قۇشلارغا ئوخشاش ، بۈركۈت كۈز ۋە باھاردا كۆچۈپ كېلىدۇ. ئوخشىمىغان تۈردىكى بۈركۈتلەر ھەر پەسىلدە كۆچۈش ئۈچۈن ئايرىم ۋاقىتلارنى تاللايدۇ. كۈزلۈك كۆچۈش پەسلى ئاۋغۇستتا باشلىنىپ 12-ئاينىڭ ئوتتۇرىلىرى ئاخىرلىشىدۇ. كۆچۈش مۇساپىسىنىڭ باشقىلارغا قارىغاندا ئۇزۇن ئىكەنلىكى تەتقىق قىلىنغان. ئۇزۇن مۇساپىلىك ساياھەتچىلەر كۈزنىڭ باشلىرىدا باشلىنىدۇ ، قىسقا مۇساپىلىك ساياھەتچىلەر كېيىنرەك باشلىنىدۇ. شۇڭا ، قۇش قانچە ئۇزۇن مۇساپىنى باشلىسا شۇنچە ئۇزۇن بولىدۇ. قۇشلارنىڭ كۆچۈش سۈرئىتى ۋە ئۈنۈمى توغرىسىدا تەتقىقاتلار ئېلىپ بېرىلىپ ، بۈركۈتنىڭ مەنزىلگە بالدۇرراق يېتىپ كېلىشىنىڭ ياخشى ئىكەنلىكى كۆرسىتىلدى. چۈنكى كەلگەن تۇنجى قۇشنىڭ تۇنجى جۈپتى ، ياشاش رايونى ، يېمەك-ئىچمەك ۋە ھاياتلىق لازىمەتلىكلىرى بار. قۇش كۆچۈشكە باشلىغاندا ماي قانچە كۆپ بولسا ، سەپەرنى بىخەتەر قىلىش پۇرسىتى شۇنچە ياخشى بولىدۇ. كېرلىڭگېرنىڭ كۆرسىتىشىچە ، تەتقىقاتلار قۇشنىڭ كۆچۈشكە باشلىغاندا ، ئۇ يولغا چىقىشتىن بۇرۇن ، مەنزىلگە يېتىپ كەلگەن ۋاقىتتىكىگە قارىغاندا تېخىمۇ كۆپ بەدەندىكى ماي بارلىقىنى بايقىغان.
## مەنبەلەر

تۈر:ھايۋاناتلار
قاقىرا

خېرونلار ئۇزۇن پۇتلۇق تاتلىق سۇ ۋە دېڭىز بويىدىكى قۇشلار بولۇپ ، ئېتىراپ قىلىنغان 64 خىل جانلىق بار. گەرچە ھونلار باشقا بىر قىسىم ئائىلىلەردىكى قۇشلارغا ئوخشايدىغان بولسىمۇ ، مەسىلەن ، چوشقىلار ، ئىبىسلار ، قوشۇقلار ۋە كىرانلار ، ئەمما ئۇلار بويۇنلىرىنى ئارقىغا تارتىپ ئۇچۇشتا ئوخشىمايدۇ ، سوزۇلمايدۇ. خېرون ئوتتۇرا ۋە چوڭ تىپتىكى قۇشلار بولۇپ ، ئۇزۇن پۇتى ۋە بوينى بار. خېروننىڭ ئەڭ چوڭ تۈرى گوليات خېرون بولۇپ ، ئېگىزلىكى 152 سانتىمېتىر كېلىدۇ. بويۇن باشقا ئۇزۇن بويۇن قۇشلارغا ئوخشىمايدىغىنى ، ئارقىغا چېكىنىدۇ ۋە ئۇزارتالايدۇ. بويۇن كۈندۈزى خېرون ۋە ئاچچىقسۇغا قارىغاندا ئۇزۇن. پۇتى ئۇزۇن ھەم كۈچلۈك بولۇپ ، ھەممە تۈرلەردە دېگۈدەك داس سۆڭىكىنىڭ تۆۋەنكى قىسمىدىن ئايرىلمايدۇ. خېرونلار كەڭ تارقالغان ئائىلە بولۇپ ، دۇنيا مىقياسىدا تارقىلىدۇ. ئۇلار ئانتاركتىكادىن باشقا بارلىق قىتئەلەردە مەۋجۇت بولۇپ ، شىمالىي قۇتۇپنىڭ ئەڭ سوغۇق يېرى ، پەۋقۇلئاددە ئېگىز تاغ ۋە ئەڭ قۇرغاق قۇملۇقتىن باشقا كۆپىنچە ياشاش مۇھىتىدا بار. بارلىق تۈرلەر دېگۈدەك سۇ بىلەن مۇناسىۋەتلىك. ئۇلار ماھىيەتتە كۆل ، دەريا ، سازلىق ، كۆلچەك ۋە دېڭىز قىرغاقلىرىنى باقىدىغان سۇ قۇشلىرىدۇر. ئۇلار ئاساسەن تۈزلەڭلىك رايونلىرىدا ئۇچرايدۇ ، گەرچە بەزى جانلىقلار ئېگىز تاغلىق رايونلاردا ياشايدۇ ، ئەمما جانلىقلارنىڭ كۆپىنچىسى ئىسسىق بەلۋاغدا پەيدا بولىدۇ.

## مەنبەلەر

تۈر:ھايۋاناتلار
چوشقا

چوشقا ئۆي قۇشلىرى ۋە ئۇلارنىڭ ئەجدادلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. چوشقا گۆشى ياۋروئاسىيا ۋە ئافرىقا قىتئەسىگە تۇتىشىدۇ ، ياۋروپادىن تىنچ ئوكيان ئارىلىغىچە. چوشقا ناھايىتى يۇقىرى ئىجتىمائىي ۋە ئەقىللىق ھايۋان. ھەر ۋاقىت تەخمىنەن 1 مىليارد ئادەم ھايات بولغاچقا ، ئۆيدىكى چوشقا دۇنيادىكى نوپۇسى ئەڭ كۆپ سۈت ئەمگۈچىلەرنىڭ بىرى. چوشقا گۆشى ھەممىلا جايدا بولۇپ ، كۆپ خىل يېمەكلىكلەرنى ئىستېمال قىلالايدۇ. تىپىك چوشقىنىڭ ئۇزۇن باش سۆڭىكى بار بولۇپ ، ئالاھىدە تۇغۇتتىن بۇرۇنقى سۆڭەك ۋە ئۇچىدىكى قاپارتما دىسكىسى ئارقىلىق كۈچەيتىلىدۇ. بۇ مۈشۈكئېيىق تۇپراققا كولاپ يېمەكلىك تېپىش ئۈچۈن ئىشلىتىلىدۇ ، ئۇ ئىنتايىن ئۆتكۈر سېزىمچان ئەزا. ھەر بىر پۇتىدا تۆت تۇياق پۇت بارمىقى بار ، ئىككى چوڭ مەركىزى بارماقنىڭ ئېغىرلىقى كۆپ ، ئەمما سىرتقى ئىككىسى يۇمشاق يەردىمۇ ئىشلىتىلىدۇ.
ياۋا توڭگۇز ھەر قانداق يەم-خەشەك بايلىقىدىن پايدىلىنالايدۇ. شۇڭلاشقا ، ئۇلار چوشقا قاتارلىق چوڭ سۈت ئەمگۈچىلەرنى يېتەرلىك سۇ بىلەن تەمىنلىيەلەيدىغان ھەر قانداق ئىشلەپچىقىرىش ماكانىدا ئاساسەن ياشىيالايدۇ.

## يېمەك-ئىچمەك ۋە يەم-خەشەك
چوشقا گۆشى ھەممىگە ئايان ، يەنى ئۇلارنىڭ ئۆسۈملۈك ۋە ھايۋانلارنى ئىستېمال قىلىدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ. ياۋايى ھايۋانلاردا ئۇلار ھايۋانلارنى بېقىۋاتىدۇ ، ئاساسلىقى بەزى ھاشاراتلار ۋە بېلىقلاردىن باشقا ، يوپۇرماق ، يىلتىز ، مېۋە ۋە گۈللەرنى يەيدۇ. چوشقا چارۋا بولۇش سۈپىتى بىلەن ، يېمەكلىككە ۋىتامىن ۋە مىنېرال ماددىلار ئارىلاشتۇرۇلغان كۆممىقوناق ۋە پۇرچاق تۈرىدىكى يېمەكلىكلەر بېرىلىدۇ.
ياشانغان چوشقىلار كۈنىگە ئۈچ - بەش گالون سۇ ئىستېمال قىلىدۇ. ئەرمەك ھايۋانلار قاتارىدا ساقلىغاندا ، ئەڭ ياخشى ساغلام يېمەكلىك ئاساسلىقى خام كۆكتاتلارنىڭ تەڭپۇڭ يېمەكلىكلىرىدىن تەركىب تاپىدۇ ، گەرچە بەزىلەر چوشقالىرىغا ئادەتتىكى كىچىك چوشقا گۆشى يېيىشى مۇمكىن.
## مەنبەلەر

تۈر:ھايۋاناتلار
توغان

دەريا ئېقىنلاردىكى سۇنى تىزگىنلەش، كەلكۈندىن مۇداپىئە كۈرۈش ئۈچۈن سېلىنىدىغان قۇرۇلۇش. ھازىرقى زاماندىكى توغانلار ئاساسلىق ئىككى خىلغا ئايرىلىدۇ : توپا-تاش (توغان) توسما، بېتون (توغان) توسما.
## چۈشەنچە
دەريا ئېقىنلاردىكى سۇنى تىزگىنلەش، كەلكۈندىن مۇداپىئە كۈرۈش ئۈچۈن سېلىنىدىغان قۇرۇلۇش. ھازىرقى زاماندىكى توغانلار ئاساسلىق ئىككى خىلغا ئايرىلىدۇ : توپا-تاش (توغان) توسما، بېتون (توغان) توسما.

يېقىنقى يىللادىن بۇيان، چوڭ تىپتىكى توغان پولات چىۋىق، سېمونت لاي ئارقىلىق يۇقىرى تېخنىكىدا ياسىلىدۇ.

## رولى ۋە ئەھمىيىتى
1. يېقىن ئەتراپتىكى رايونلارنى تۇرۇبا سۈيى بىلەن تەمىنلەش ۋە سۇغىرىشقا ئىشلىتىلىدىغان سۇنى تىزگىنلەپ باشقۇرالايمىز. 

2. توسما ئۈستىدىكى سۇ كۈچىدىن پايدىلىنىپ، توك چىقىرىش ماشىنىسى ئارقىلىق توك پەيدا قىلالايمىز. 

3. سۇ تىرانسپورت (سۇ يولى) سىستېمىسىنىڭ بىر قىسمى. 

4. كەلكۈندىن مۇداپىئە كۆرۈش .
## مەنبەلەر
جىگەر كاۋىپى

جىگەر كاۋىپى بولسا جىگەر ، زىرە ، پىياز ، سوققان لازا ، تۇز ، ئاق ئۇن ، قارىمۇچ قاتارلىق ماتىرياللاردىن تەييارلىنىدىغان كاۋاپنىڭ بىر تۈرى .

## لازىملىق ماتىرياللار
5پارچەلازىملىق ماتىرياللارجىگەر بىركىلوگرام، زىرە 10 گرام، پىياز 70 گرام، سوققان لازا ئازراق، تۇز مۇۋاپىق مىقداردا، ئاق ئۇن 70 گرام، قارىمۇچ مۇۋاپىق.

## تەييارلاش ئۇسۇلى
جىگەرنى سەرەڭگە قېپىنىڭ يېرىمىدەك چوڭلۇقتا توغراپ، ئۇششاق چانالغان پىياز بىلەن ئېلىشتۇرۇپ، يۇمشاق تۇز ۋە ئۇنغا مىلەپ، بىر زىخقا 5-6 تالدىن ئۆتكۈزۈپ كاۋاپدانغا قويۇپ، ئۈستىگە لازا ۋە زىرە، قارىمۇچ سېپىپ پىشۇرىمىز
## مەنبەلەر
ئاننان

ب د ت نىڭ 7-نۆۋەتلىك باش كاتىپى ئاننان (Kofi A. Annan) بولۇپ، ئۇ 1938-يىلى 4-ئاينىڭ 8-كۈنى گانانىڭ كۇماسى شەھىرىدە تۇغۇلغان.

*
*

  

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**ئۇيغۇرچە ئىسمى :**ئاننان

**باشقا نامى :**Kofi A. Annan

**دۆلەت تەۋەلىكى :**گانا

**يۇرتى :**كۇماسى شەھىرى

**تۇغۇلغان ۋاقتى :**1938-يىلى 4-ئاينىڭ 8-كۈنى

**كەسپى :**سىياسىي ئەرباب

**پۈتتۈرگەن مەكتىپى :**ئامېرىكىنىڭ ماسسا چوستېس تەبىئىي پەنلەر ئىنىستىتوتى

## شەخس تونۇشتۇرۇلىشى
ئاننانب د ت نىڭ 7-نۆۋەتلىك باش كاتىپى ئاننان (Kofi A. Annan) بولۇپ، ئۇ 1938-يىلى 4-ئاينىڭ 8-كۈنى گانانىڭ كۇماسى شەھىرىدە تۇغۇلغان، 1996-يىلى 12-ئاينىڭ 17-كۈنى ب د ت نىڭ 7-نۆۋەتلىك باش كاتىپلىقىغا سايلانغان، 1997-يىلى 1-ئاينىڭ 1-كۈنى رەسمىي ۋەزىپىگە ئولتۇرغان. 2001-يىلى 6-ئايدا ئۇ يەنە بىر قېتىم باش كاتىپلىققا سايلىنىپ، 2006-يىلى 12-ئاينىڭ 31-كۈنىگىچە ۋەزىپە ئۆتىگەن.
## مەنبەلەر
خوتەن ئەششاپتۇلى

**خوتەن ئەششاپتۇلى** خوتەن ۋىلايىتىدە ئۆستۈرۈلىدۇ . مېۋىسىنىڭ تەمى ئاچچىق، دەرەخنىڭ ئۆسۈشى ئوتتۇراھال .

## قىسقچە چۈشەندۈرۈش
خوتەن ئەششاپتۇلى خوتەن ۋىلايىتىدە ئۆستۈرۈلىدۇ . بۇ شاپتۇلنىڭ شەكلى يۇمىلاق ، تۇمشۇق تەرىپى سەل ئۇچلۇق ، رەڭگى قېنىق يىشىل ، كۈن تەگكەن تەرىپى قىزىرىپ جىگەر رەڭ كۆرىنىدۇ ، ياما سىزىقى روشەن ، ھەر بىر دانىسى 600 -800 گرام ئەتراپىدا يوغىنايدۇ . ئېتى ئاق يېشىل ، سەل قاتتىقراق ، ساقلىغانسىرى ئېتى يۇمشاپ ، يېيىش ئاسان بولىدۇ ، ئۇرۇقچىسى ئېتىگە چىڭ چاپلىشىپ تۇرىدۇ . ئېتىنىڭ ئۇرۇقچىسىغا يىقىن قىسمى قىزغۇچ جىگەررەڭ ھالەتتە بولىدۇ . مېغىزنىڭ ئېغىرلىقى 0.5 گرام ئەتراپىدا . تەمى ئاچچىق دەرەخنىڭ ئۆسۈشى ئوتتۇراھال .
## مەنبەلەر
ئابۇجا

غەربىي ئافرىقىدىكى نېگىرىيىنىڭ ئوتتۇرا قىسمىغا، نېگىر، كاتونا، ئېگىزلىك ۋە كۋارادىن ئىبارەت تۆت ئۆلكىنىڭ تۇتاشقان يېرىگە جايلاشقان شەھەر.

*
*
## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**نامى :**ئابۇجا

**مەمۇرىي رايون شەكلى :**فىدىراتسىيە

**تەۋە رايون :**نىگېرىيە

**چەتئەلچە نامى :**Abuja

## ئابۇجا شەھىرى ھەققىدە
5پارچەئابۇجا شەھىرىغەربىي ئافرىقىدىكى نېگىرىيىنىڭ ئوتتۇرا قىسمىغا، نېگىر، كاتونا، ئېگىزلىك ۋە كۋارادىن ئىبارەت تۆت ئۆلكىنىڭ تۇتاشقان يېرىگە جايلاشقان شەھەر. ئۇنىڭ قاتناش-ترانسپورتتىكى ئورنى ناھايىتى مۇھىم. نېگىرىيە ھۆكۈمىتى ھازىرقى پايتەختى لاگوس شەھىرىنىڭ دۆلەتنىڭ بىر چېتىگە جايلاشقانلىقى، ئىچكى ئورۇنلار بىلەن بېرىپ-كېلىشكە قولايسىزلىقى، ئادەمنىڭ ھەددىدىن ئوشۇق كۆپ، زاۋۇت-فابرىكىلارنىڭ زىچ بولۇشىدەك ئەھۋالىغا قاراپ 1976-يىلى ئابۇجا شەھىرىنى دۆلەتنىڭ پايتەختى قىلىشنى قارار قىلدى. شۇنىڭدىن باشلاپ يېڭى پايتەختنىڭ لايىھىسى، ئۇنىڭ قۇرۇلۇشى رەسمىي كۈنتەرتىپكە قويۇلدى
## مەنبەلەر

تۈر:نىگېرىيە
ئەدۇنىس

ئەدۇنىسنىڭ ئەسلىي ئىسمى ئەلى ئەھمەد سەئىد ئىسپور (ئەيبۇ ياقۇپ) بولۇپ، 1930-يىلى سۈرىيەدە تۇغۇلغان. 1956-يىلى لىۋانغا كۆچۈپ بارغان ۋە ئەدەبىي ئىجادىيىتىنى باشلىغان.

*
*

  

## ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
**ئۇيغۇرچە ئىسمى :**ئەدۇنىس

**باشقا نامى :**ئەلى ئەھمەد سەئىد ئىسپور

**دۆلەت تەۋەلىكى :**سۈرىيە

**تۇغۇلغان ۋاقتى :**1930-يىلى

**كەسپى :**يازغۇچى، شائىر

## شەخس ئانكىتى
ئەدۇنىسنىڭ ئەسلىي ئىسمى ئەلى ئەھمەد سەئىد ئىسپور (ئەيبۇ ياقۇپ) بولۇپ، 1930-يىلى سۈرىيەدە تۇغۇلغان. 1956-يىلى لىۋانغا كۆچۈپ بارغان ۋە ئەدەبىي ئىجادىيىتىنى باشلىغان. 1980- يىللاردىن باشلاپ ياۋروپا ۋە ئامېرىكىدا ئوقۇتۇش، يېزىقچىلىق ئىشلىرى بىلەن مەشغۇل بولغان. 

## مۇندەرىجە

* قىسقىچە چۈشەندۈرۈش
* ئاساسىي ئۇچۇرلىرى
* شەخس ئانكىتى
* شان-شەرەپلىرى 
* تەسىرى 
* سۈرەتلەر
* قامۇس باشبېتى

## شان-شەرەپلىرى
ئۇ بىر « يۇسسېل» ئەدەبىيات مۇكاپاتى، «تۈركىيە» ھېكمەت ئەدەبىيات مۇكاپاتى، «ماكېدونىيە» ئالتۇن تاج شېئىرىيەت مۇكاپاتى، «فىرانسىيە »چەت ئەل ئەدەبىياتى مۇكاپاتى ۋە «چەت ئەل كىتاب مۇكاپاتى» قاتارلىق خەلقئارالىق مۇكاپاتلارغا ئېرىشكەن، يېقىنقى يىللاردىن بۇيان ئۇ «نوبېل ئەدەبىيات مۇكاپاتى» نىڭ نامزاتلىرىدىن بىرى. 

## تەسىرى
ئەدۇنىس مول ھوسۇللۇق شائىر، مۇتەپەككۇر ۋە ئەدەبىيات نەزەرىيەچىسى. ئۇ بۈگۈنكى دۇنيادا ئەڭ كۆزگە كۆرۈنگەن ئەرەب شائىرى دەپ تەرىپلىنىدۇ، ئۇنىڭ شېئىرنى زامانىۋىلاشتۇرۇشقا بولغان ئاكتىپ تەشەببۇسى، ئەرەب مەدەنىيىتىگە بولغان چوڭقۇر ئويلىنىشى ئەرەب مەدەنىيەت ساھەسىدە كەسكىن بەس – مۇنازىرىلەرگە سەۋەب بولغان ھەم چوڭقۇر تەسىرلەرنى كۆرسەتكەن، ئۇنىڭ ھازىرغىچە 22 شېئىرلار توپلىمى، مەدەنىيەت ۋە ئەدەبىيات نەزەرىيەسىگە ئائىت ئون نەچچە ئىلمىي كىتابى نەشر قىلىنغان.
## مەنبەلەر

تۈر:كىشلەر
تۈر:شائىرلار
كوموئې دۆلەت باغچىسى

ئافرىقىدىكى كوتې دې ئىۋوئىر(بۇرۇنقى پىل چىشى قىرغىقى) جۇمھۇرىيىتىدىكى 1ئەڭ چوڭ تەبىئىي قوغداش رايونى، دۆلەتنىڭ شەرقىي شىمالىدىكى كوموئې 1دەرياسىنىڭ ئىككى ياقىسىغا جايلاشقان.

## قىسقىچە تونۇشتۇرۇش
ئافرىقىدىكى كوتې دې ئىۋوئىر(بۇرۇنقى پىل چىشى قىرغىقى) جۇمھۇرىيىتىدىكى ئەڭ چوڭ تەبىئىي قوغداش رايونى، دۆلەتنىڭ شەرقىي شىمالىدىكى كوموئې دەرياسىنىڭ ئىككى ياقىسىغا جايلاشقان. مەيدانى 950 مىڭ گېكتار كېلىدۇ. باغچىنىڭ سىرتىدىكى ۋانگو-فىتىنى بىلەن تېخنىلار ئوۋ قىلىش مەركەزلىرى ھېسابلىنىدۇ، كوموئې باغچىسىنىڭ ئىقلىمى تروپىك ساۋاننا ئىقلىم تىپىغا خاس بولغانلىقتىن، ئېگىز ئوت-چۆلۈكلەر بىلەن قاپلانغان، بۇ جايدا مايمۇن، بۆكەن، ياۋا كالا، پىل، شىر ۋە ياۋا چوشقا قاتارلىق ياۋايى ھايۋانلار ناھايىتى كۆپ .
## مەنبەلەر