open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Чуваш автономнуг область

**Чуваш автономнуг область** — Совет Эвилелиниң автономнуг область, амгы үеде Чуваш Республика деп адаар.

## Төөгү
Ол 1920 чылдың июнь 24-те «Коренизация» политиказының аайы-биле тургустунган. 1925 чылдың апрель 21-де Чуваш Автономнуг Совет Социалистиг Республика кылдыр бедиткен.

## Үндезин
Туркменистанның күрүне гимни

**Туркменистанның күрүне гимни** 1996 чылда Туркменистанның күрүне гимни кылдыр хүлээп алдынган, Туркмен Совет Социалистиг Республиканың күрүне гимниниң орнунга. Сапармурат Нязовтуң 2006 чылда чок болганының соонда, 2008 чылда ырының сөзүн 2008 чылда өскертип, ооң "Türkmenbaşy" деп адын ырының эгезинден ап кааптар турган.

## Ырының сөстери

### [[Туркмен дыл]]
Janym gurban sana, erkana ýurdum

Mert pederleň ruhy bardyr könülde.

Bitarap, Garaşsyz topragyn nurdur

Baýdagyn belentdir dünýan önünde.

Halkyň guran Baky beýik binasy,

Berkarar döwletim, jigerim-janym,

Başlaryň täji sen, diller senasy,

Dünýä dursun, sen dur, Türkmenistanym!

Gardaşdyr tireler, amandyr iller,

Owal-ahyr birdir biziň ganymyz.

Harasatlar almaz, syndyrmaz siller,

Nesiller döş gerip gorar şanymyz.

Halkyň guran Baky beýik binasy,

Berkarar döwletim, jigerim-janym,

Başlaryň täji sen, diller senasy,

Dünýä dursun, sen dur, Türkmenistanym!

### Тыва дыл
Сүлдем сеңээ бердинген, хостуг чуртум

Эрес ада кижинин сулдези мээн сеткилимде чурттап чоруур.

Мээң черим ыдыктыг, делегейде мээң тугум ужуп чор

Улуг нейтральдыг чурттуң демдээ ужар.

Чоннуң кезээ мөңгеде улуг чаяалгазы

Төрээн чер, эрге-чагыргалыг күрүне

Кезээ мөңгеде, сагыш-сеткилдиң чырыы болгаш ырызы,

Узун назынныг, сайзыраңгай бол, Туркменистан!

Мээң чонум чаңгыс демниг болгаш аймактарның дамырларында

Өгбелерниң ханы, өлбес агымы.

Үениң шуурганнары болгаш айыыл-халаптары биске коргунчуг эвес

Ат-алдарны, алдар-хүндүнү көвүдедип көрээлиңер.

Чоннуң кезээ мөңгеде улуг чаяалгазы

Төрээн чер, эрге-чагыргалыг күрүне

Кезээ мөңгеде, сагыш-сеткилдиң чырыы болгаш ырызы,

Узун назынныг, сайзыраңгай бол, Туркменистан!

## 2008 чылга чедир сөстери

### [[Туркмен дыл]]
Türkmenbaşyň guran beýik binasy

Berkarar döwletim, jigerim - janym.

Başlaryň täji sen, diller senasy

Dünýä dursun, sen dur, Türkmenistanym!

Janym gurban sana, erkana ýurdum

Mert pederleň ruhy bardyr könülde.

Bitarap, Garaşsyz topragyn nurdur

Baýdagyn belentdir dünýan önünde.

Türkmenbaşyň guran beýik binasy

Berkarar döwletim, jigerim - janym.

Başlaryň täji sen, diller senasy

Dünýä dursun, sen dur, Türkmenistanym!

Gardaşdyr tireler, amandyr iller

Owal-ahyr birdir bizin ganymyz.

Harasatlar almaz, syndyrmaz siller

Nesiller döş gerip gorar şanymyz.

Türkmenbaşyň guran beýik binasy,

Berkarar döwletim, jigerim - janym.

Başlaryň täji sen, diller senasy,

Dünýä dursun, sen dur, Türkmenistanym!

Arkamdyr bu daglar, penamdyr düzler

Ykbalym, namysym, togabym, Watan!

Sana şek ýetirse, kör bolsun gözler

Geçmişim, geljegim, dowamym, Watan!

Аңгылал:Туркменистан
Аңгылал:Гимннер
Ногай

**Ногай** (ног. *Ногайлар*) – Кавказ девискээринде чурттап чоруур түрк сөөк чон. 2021 чылдың чурттакчы чоннуң санаашкыны-биле алырга, ниити чурттакчы чоннуң саны 100,000 хире кижи. Олар ногай дылда чугаалажыр, ол дээрге түрк дыл-дыр.

Оларны Кипчак каганатты тургузуп турган аймактарның бирээзиниң салгакчылары дээр.

## Төөгү
Ногай Ордазы XIV чүс чылдың төнчүзүнде тургустунган. Ногай аймаа ногай ордунга кол этниктиг бөлүк турган.

XVI чүс чылдың сөөлгү чартыында Казан хаан болгаш Астрахань хаан күрүне узуткаттынган. Ол үеде Ногай ордузу база үш орда чарлы берген.

Сөөлүнде, 1643 чылда калмыктар халдааш, чурттап турган черин Волга хемниң чөөн талазынче көжүрүпкен.

XVIII-XIX чүс чылдарда ол девискээр орустарның чагыргазынга кирген, чамдык ногайлар Турцияже көжүп чорупкан, ынчалза-даа 1917 чылдың орус революциязындан бээр аңаа чурттай бергеннер.

Аңгылал:Ногай
Эину дыл

**Эину дыл** дээрге Кыдатта эвээш санныг чоннарның дылы дыр. Чугаалакчыларның саны 5000-4000 хире. Түрк дылдарга хамааржыр, ынчалза-даа сөстерниң хөй кезии перс уктуг. Аттары дөмей болгаш, оларны хөй кезиинде будалып турар, ынчалза-даа олар айну дылдан аңгы дылдар болгаш шуут хамаарышпас. Дылдың коду "aib".

## Ону чажыт дыл кылдыр ажыглаар
Эйну дылдыг улус колдуунда уйгур дылды ажыглап турар. Эйну дылды чүгле даштыкы улус чедип кээрге "чажыт дыл" кылдыр ажыглап турар.

Кажан чугаалакчы эйну дылды ажыглап эгелээрге, олар

"/kalaŋ kɛslɛː hɛs voldi/. /soχunni kɛmtɛː qilaili/. ( Ам черле чугула кижилер чедип келген болганда, херекчок чуулдер чугаалаарын соксаалынар. )" дээр.

## Үндезин


Аңгылал:Дылдар
Нивх

**Нивхтер** дээрге Сахалинге болгаш Амур хемниң куду талазында чурттап чоруур эвээш санныг чоннар-дыр. Ниити чурттакчы чону 4500 хире кижи.

## Этниктиг ады
Оларны шагда "Гиляк" дээр турган, ам "Нивх" деп адай берген, чуге дээрге "Гиляк" деп улусту ылгап турар деп санаар.

## Айнулар-биле харылзаазы
Олар айнулардан аңгы этниктиг бөлүк-даа болза, бот-боттарынга харылзажып, салдар чедирип чораан төөгүзү бар.

Айну биле нивх культураларының аразында дөмей чүүлдер бар.

## Дыл
Оларның боттарының дылы бар, нивх дыл, амгы үеде чүгле 200 хире кижи чугаалажыр. Нивх дылдың дыл талазы-биле укталган чери билдинмес, ынчалза-даа кол теория болза, ол дээрге эрги азиат дыл-дыр.

## Үндезин
Аңгылал:Нивх
Рутул дыл

**Рутул дыл** (рут. *мыхӀабишды чӀел*) – Кавказта рутул чоннуң дылы. Ооң дылында 47400 кижи чугааланыр, Мурнуу-Чөөн Кавказ дылы.

## Бижик системазы

Ында кириллица үжүктерин ажыглап турар. Орустарның чагыргазының адаанга кирериниң мурнунда олар араб бижикти ажыглап турган.

## Демдеглелдер

Аңгылал:Дылдар


## Даштыкы ссылкалар
Салаар дыл

**Салаар дыл** дээрге Кыдаттың эвээш санныг чону Салаар чоннуң чугаалажыр дылы-дыр. Ол 70 муң хире чугаалакчыларлыг болгаш түрк дылдарның огуз салбырынга хамааржыр.

## Диалект хевирлери
Ийи диалект бар:  Jiezi биле  Mengda.

## Бижик системазы
Ооң мурнунда араб үжүктер-биле бижиир турган, ынчалза-даа 2008 чылдың июль айдан эгелеп латин үжүктерни база ажыглап эгелээн.

## Турк дыл-биле харылзаазы
Салар дылдыг аймак Турциядан ырак-даа болза, ийи дылдың аразында бот-боттарын билчир чорук бар.

## Демдеглелдер

## Даштыкы ссылкалар
Салаар дыл Викимедиа Инкубатор

https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/slr/Dambas%C4%B1_Bet

Аңгылал:Дылдар
Японияның сүлдези

**Японияның күрүне демдээ** (яп. *日本の国章、菊花紋章*) — хризантема герби, ол императорнуң демдээ.

## Дөзү
Японияда хоойлу езугаар тодаргай тодараттынган күрүне демдээ чок, ынчалза-даа императорнуң демдээ болур хризантемалыг гербти де-факто күрүне демдээ кылдыр ажыглап турар.

Хризантемалыг герб 1000 чыл ажыг үе дургузунда Императорнуң демдээ болуп келген.

## Ажыглаар
Ону япон паспорттарга болгаш далай кыдыында дипломат миссияларга ажыглап турар.

## Үндезин
Аңгылал:Япония
Казахстанның ыдык ыры

"**Мээң Казахстаным**" дээрге Казахстанның күрүне гимни-дир. Ону 2006 чылдың январь 7-де хүлээп алган.

## Ырының сөстери
**1-ші шумақ:**

Алтын күн аспаны,

Алтын дән даласы,

Ерліктің дастаны –

Еліме қарашы!

**1-ші көпір:**

Ежелден ер деген,

Даңқымыз шықты ғой,

Намысын бермеген,

Қазағым мықты ғой!

**Қайырма:**

*Менің елім, менің елім,*

*Гүлің болып егілемін,*

*Жырың болып төгілемін, елім!*

*Туған жерім менің — Қазақстаным!*

**2-ші шумақ:**

Ұрпаққа жол ашқан,

Кең байтақ жерім бар.

Бірлігі жарасқан,

Тәуелсіз елім бар.

**2-ші көпір:**

Қарсы алған уақытты,

Мәңгілік досындай.

Біздің ел бақытты,

Біздің ел осындай!

***Қайырма***

Аңгылал:Казахстан
Аңгылал:Гимннер
Барыын югур дыл

**Барыын югур дыл** (yoɣïr lar) дээрге югур чоннуң чугаалажыр дылы дыр. Түрк дылдарга хамааржыр. 4600 хире чугаалакчылар бар. Дылдың коду "ybe". Мурнуу югур моол дыл болгаш аңгы өг-бүлеге хамааржыр.

## Онза чүүлдери
Ону өске түрк дылдардан ылгап турар онзагай фонологтуг болгаш грамматиктиг демдектерлиг дээр. Оон аңгыда Төп Азияның болгаш Барыын Кыдаттың дылдары (чижээ, моол, төвүт, кыдат) салдарлыг бооп болур.

## Демдеглелдер

Аңгылал:Дылдар
Чурим дыл

**Чурим дыл** дээрге Россияда чурим чоннуң чугаалажыр эвээш санныг түрк дылы дыр. Бо дылга чугаалажыр кижилер 40 хире.

## Сөс

## Демдеглелдер

## Даштыкы ссылкалар
https://incubator.wikimedia.org/wiki/Wp/clw/Main_Page

Аңгылал:Дылдар
Халажы дыл

**Халажы** дээрге Иран биле Афганистанда чугаалажыр түрк дыл дыр. 42,000 кижи чугаалап турар.

## Онза чүүлдери
Эрги түрк дылдарның хөй-ле шынарларын кадагалап алган, ынчалза-даа перс дылдың улуг салдарынга таварышкан. Ол аргы дылдар бөлүүнге хамааржыр болгаш аргы дылдар бөлүүнде чаңгыс дириг арткан кежигүн. Ында 150 хире үндезини билдинмес сөстер бар.

## Демдеглелдер

Аңгылал:Дылдар
Турцияның ыдык ыры

Турцияның күрүне гимни 1921 чылдың март 21-де тургустунган, 10 одуруглуг, ынчалза-даа чүгле баштайгы ийи одуругну гимн кылдыр ажыглап турар.

## Ырының сөстери

### [[Турк дыл]]

: **Korkma! Sönmez bu şafaklarda yüzen al sancak,**
: **Sönmeden yurdumun üstünde tüten en son ocak.**
: **O benim milletimin yıldızıdır, parlayacak;**
: **O benimdir, o benim milletimindir ancak.**

: **Çatma, kurban olayım, çehreni ey nazlı hilal!**
: **Kahraman ırkıma bir gül; ne bu şiddet, bu celal?**
: **Sana olmaz dökülen kanlarımız sonra helal…**
: **Hakkıdır, Hakk’a tapan milletimin istiklal.**

: Ben ezelden beridir hür yaşadım, hür yaşarım,
: Hangi çılgın bana zincir vuracakmış? Şaşarım.
: Kükremiş sel gibiyim, bendimi çiğner, aşarım,
: Yırtarım dağları, enginlere sığmam, taşarım.

: Garbın afakını sarmışsa çelik zırhlı duvar,
: Benim iman dolu göğsüm gibi serhaddim var.
: Ulusun, korkma! Nasıl böyle bir imanı boğar,
: “Medeniyet” dediğin tek dişi kalmış canavar?

: Arkadaş! Yurduma alçakları uğratma sakın,
: Siper et gövdeni, dursun bu hayâsızca akın.
: Doğacaktır sana vadettiği günler Hakk’ın,
: Kim bilir, belki yarın belki yarından da yakın.

: Bastığın yerleri “toprak” diyerek geçme, tanı,
: Düşün altındaki binlerce kefensiz yatanı.
: Sen şehit oğlusun, incitme, yazıktır atanı,
: Verme, dünyaları alsan da bu cennet vatanı.

: Kim bu cennet vatanın uğruna olmaz ki feda?
: Şüheda fışkıracak, toprağı sıksan şüheda.
: Canı, cananı, bütün varımı alsın da Hüda,
: Etmesin tek vatanımdan beni dünyada cüda.

: Ruhumun senden İlahî, şudur ancak emeli:
: Değmesin mabedimin göğsüne namahrem eli.
: Bu ezanlar, ki şehadetleri dinin temeli,
: Ebedî, yurdumun üstünde benim inlemeli.

: O zaman vecdile bin secde eder, varsa taşım,
: Her cerihamdan, İlahî, boşanıp kanlı yaşım,
: Fışkırır ruhumücerret gibi yerden naaşım,
: O zaman yükselerek arşa değer belki başım.

: Dalgalan sen de şafaklar gibi ey şanlı hilal!
: Olsun artık dökülen kanlarımın hepsi helal.
: Ebediyen sana yok, ırkıma yok izmihlal.
: Hakkıdır, hür yaşamış bayrağımın hürriyet;
: Hakkıdır, Hakk’a tapan milletimin istiklal.   

## Демдеглелдер

Аңгылал:Турция
Аңгылал:Гимннер
Башкортостанның тугу

**Башкортостанның тугу** – Башкортостан Республиканың демдектериниң бирээзи. Үстүнден адаанга чедир көк-ногаан, ак, ногаан шыйыгларлыг. Ол Башкортостан Республиканың күрүне тугу кылдыр 1992 чылдың февраль 25-те албан езузу-биле хүлээп алдынган.Туктуң ак шыйыгының ортузунга кулай чечээ бар.

## Утка
Көк өң башкирлерниң шынчы чоруун, шынчы чоруун, түрк чоннарның чаңчылчаан өңүн, арыг дээрни болгаш сугну, амыдыралдың үндезинин илередип турар.

Ак өң амыр-тайбыңны, арыг-силигни болгаш кады ажылдаар күзелди илередип турар.

Ногаан өң хосталганы, мөңге амыдыралды болгаш исламның өңүн илередип турар.

Төп хээ, Курай чечээ, найыралдың демдээ болур.

Курай чечээниң чеди чечээ Башкортостанның чаңгыс аай болгаш бүдүн-бүрүн чоруунуң үндезинин тургускан чеди сөөктү илередип турар.

Аңгылал:Башкортостан
Хоккайдо Айну Ассоциациязы

**Хоккайдо Айну Ассоциациязы（[[Япон дыл|яп]].北海道アイヌ協会）** дээрге 1930 чылда үндезилеттинген япон организация-дыр.

## Тургузарының ужур-утказы
Айну чоннуң чоргааралын камгалап, ооң культуразын, дылын келир салгалдарга дамчыдар дээш тургускан.

## Албан езузунуң сайтызы
https://www.ainu-assn.or.jp/（япон дыл）
Бурят Республиканың ыдык ыры

Бурят Республиканың күрүне ырызы 1995 чылдың апрель 20-де хүлээп алдынган.Ол Дамба Зодович Жалсалаевтиң «Төрээн чурттуң ырызы» деп ырызынга үндезилеттинген. Ийи хевири бар: орус болгаш бурят.

## Ырының сөстери

### Бурят дыл
Үнгын дайдаар, хангай тайгаар нэмжыгшэ

Үлзы Буряад — манай нангин үлгы.

Сэлмэг сарюун, сэнхир номин шарайшни

Сэдьхэлдэмнай хэзээдэшье зулгы.

Эрхим хангал санзай шэнги агаарташ

Эршэ хүсөөр элсүүлэнгүй яалайб!

Эмтэй домтой мүнхын уһан аршаандаш

Эльгэ зүрхөө хүртүүлэнгүй яалайб!

Холын замда эхын ёһоор юрөөжэ,

Хүмүүн зондо хэтын жаргал хүсөөш.

Саяан хадын сэлгеэн амяар арюудхан,

Байгал далайн гэгээн долгёор сүршөөш.

Шэрүүн сагай ерээшье һаа дэлхэйдэ,

Шинии заяан замһаа хадуурхагүйл.

Эбтэй дорюун бүлын ёһоор жаргыш даа,

Энхэ Буряад — манай нангин үлгы.

Эхэ нютаг!

### Орус дыл
Таёжная, озёрная, степная,

Ты добрым светом солнечным полна.

Цветущая от края и до края,

Будь счастлива, родная сторона.

Брусничный дух, черёмухи дыханье,

Лилового багульника настой.

Я не дышу, а пью благоуханье

Моей земли, равнинной и лесной.

Прими, земля, сыновнее спасибо,

Святой водой Байкала угости,

Чтоб я обрёл невиданную силу

Для дальнего нелёгкого пути.

С тобой, земля, мы слиты воедино,

Моею стала и судьба твоя.

Поклон тебе от сердца, край родимый,

Любимая Бурятия моя.

О, мать-земля!

## Үндезин


Аңгылал:Бурят Республика
Аңгылал:Гимннер
Японияның дамчыдылга корпорациязы

**Японияның дамчыдылга корпорациязы** (яп. 日本放送協会 、*Nippon Hōsō Kyōkai*) — Японияның теледамчыдылга компаниязы. Ону хөй кезиинде "NHK" деп кыскаладып адаар.

## Тургустунган
Ол 1950 чылдың июнь 1-де Теледамчыдылга дугайында хоойлу езугаар тургустунган.

## Ажыл-чорудулга
Японияның дамчыдылга корпорациязы дээрге Японияның чазаандан хамаарышпас хөй-ниити дамчыдылгазы-дыр, ону чарлал орулгалары-биле эвес, а хамаатыларның төлээн төлевири-биле башкарып турар. Японияда, бир эвес силерниң телевизоруңар бар болза, силер телевизор көрбес-даа болзуңарза, Японияның дамчыдылга корпорациязының төлевирин төлээр ужурлуг силер.

## Албан езузунуң сайтызы
https://www.nhk.or.jp/ (Япон дыл)

## Үндезин
Аңгылал:Япония
Шикоку

**Шикоку** дээрге Японияны тургузуп турар кол аралдарның бирээзи дир.

## География
Ол хөй дагларлыг болгаш Сето иштики далай болгаш Оожум океанче көрүнген.

## Дажыыры
Улуг Сето көвүрүг Хонсю биле шикокуну холбап турар, узуну 12,3 км.

## Административтиг бөлүк
Ол дөрт префектурадан тургустунган: Токусима, Кагава, Эхиме болгаш Кочи.

## Экскурсия
Шикокуда "Шикоку 88 өргээзиниң аян-чоруктары" деп адаар турисчи онзагай черлер бар.

## Үндезин
Аңгылал:Япония
Тирахи чон

**Тирахи чон** дээрге Афганистанның эвээш санныг чоннары, олар Нангархар провинциязында чурттап турар. Ниити чурттакчы чону 5000 хире кижи.

## Дыл
Оларның боттарының дылы бар, тирахи, ынчалза-даа амгы үеде тирахи чоннуң хөй кезии пушту дылга чугаалажыр болгаш ассимиляцияже чүткүп турар.
Тирахи дыл

**Тирахи дыл** дээрге Афганистанның эвээш санныг чоннарының дылы дыр. Ону тирахи чон чугаалажыр. Чүгле 100 чугаалакчылар бар болгаш чиде бээринге чоокшулап орар.

## Сөс

## Демдеглелдер

## Үндезин
https://www.endangeredlanguages.com/lang/3509/guide 

Аңгылал:Дылдар
Телеуттар

**Телеуттер** дээрге алтай чоннуң салбыры-дыр. Олар Алтай Республикада болгаш Кемерово облазында чурттап турарлар. Оларның ниити чурттакчы чону 2700 кижи.

## Дыл
Шаанда алтайның тереут диалектизинге чугааланып турган, ынчалза-даа аныяктар аңаа чугааланып шыдавайн барган.

## Хамааржыр темалар
・Алдайлар

・Теленгиттер
Аймаак (кижи)

**Аймаак кижи** — Иран биле Афганистанга чурттап чоруур көшкүн болгаш чартык көшкүн чон. Чурттакчы чону 1,62 миллион хире, оларның 1,4-1,2 миллиону Афганистанга чурттап турар.

## Этниктиг ады
Моол дылдан укталган "Аймаг" деп сөстен укталган, көшкүн ниитилел дээн уткалыг.

### дөзү
Олар иран этниктиг бөлүк, ынчалза-даа ады-биле алырга, оларның чамдыызы моол уктуг.

## Хуваалда
* Афганистан – Гор провинциязы, Герат провинциязы, Баадгиис провинциязы, Фараа провинциязы, Фаряб провинциязы, Джаузджан провинциязы,  Саарепол провинциязы.
* Иран –  Хорасан провинциязы

## Дыл
Перс дылдың аймаак диалектизи кол ажыглаттынып турар, ынчалза-даа чамдыктары пушту дылга база чугаалажыр.

## Шажын
Колдуунда суннит мусульманнар, ынчалза-даа чамдык шииттер база бар.

## Үндезин
Аңгылал:Көшкүн чоннар
Ямато (кижи)

**Ямато чону** (яп. *大和民族*) Японияның кол этниктиг бөлүү, япон чоннуң 98% ажыг яматолар. Оларны Джомон биле Яйой чоннарның холушкак расазы дээр.

## Этниктиг ады
Ады II вектиң төнчүзүнден III векке чедир турган "Ямато чазаандан" укталган. Ямато чазааның тургустунганының дугайында тодаргай медээлер ам-даа билдинмес.

## Дыл
Хөй кижилер япон дылга чугаалажыр.

## Национал хеп
Кимоно деп чаңчылчаан хеп бар.

## Хамааржыр темалар
・Япония

・ Айну

・ Рюкью чон

## Үндезин
Аңгылал:Ямато
Гор провинциязы

**Гор провинциязы** (дари. غور) — Афганистанның төп кезээнде турар провинция. Провинцияның төвү — Чагчаран.

## Административтиг кожуун
# Чагчаран
# Чарсадда
# Давлат Яр
# Ду Лайна
# Лал ва Саржангал
# Пасабанд
# Сагар
# Шахарак
# Тайвара
# Тулак

## Чурттакчы
Аймаак чон чурттакчы чоннуң хөй кезиин тургузуп турар, чөөн чүкте эвээш санныг моголлар, а мурнуу чүкте хазарлар чурттап турар. Сөөлгү үеде пуштуннарның саны көвүдээн.

Аңгылал:Афганистанның субъектизи
Герат провинциязы

**Герат провинциязы** — Афганистанның соңгу талазында провинция. Иран биле Туркменистан-биле кызыгаарлажып турар. Провинцияның төвү — Герат.

## Чурттакчылар
Ында эвээш санныг могорлар болгаш аймаак чоннар чурттап турар.
Саарепол провинциязы

**Саарепол провинциязы** — Афганистанның чөөн талазында турар провинция. Күрүнениң төвү — Сари-пур.

## Үлетпүр
Көдээ ажыл-агый сайзырап турар, ынчалза-даа тускай продукция чок.

###### Даг-болбаазырадылгазы
Бойдус газы болгаш нефть шыгжамырлары бар.

## Чурттакчылар
Узбектер, пуштуннар, хазарлар, арабтар, Таджик кижи, Аймаак.дээш оон-даа өскелер мында чурттап турар.

###### Дыл
Үжүк-бижик билириниң деңнели 9% хире.
Шатрактын ырызы

**Шатрактын ырызы** - Чечен Республиканын гимни. Ол 2010 чылдың июль 28-те хүлээп алдынган.

Ичкерия Чечен Республиканың күрүне гимни «Өлүм азы хосталга».

## Ырының сөстери

#### Чечен дыл
1.

Харцоно цӏе тесна хийла хьо ягарх,

Нохчийчоь ца йоьжна, гӏаьттина яха.

𝄆 Кавказан ткъес хилла, маршонан ага,

Хьан лаьттан сий дина яхь йолчу наха. 𝄇

Барт болу хьан къаьмнаш – мах боцу беркат!

Хьо йоцург, Нана яц, нохчийн халкъ хьаста.

Тхан дахар, тхан дерзар Даймехкан кхерчахь,

Декъалдар доьхуш ду, Далла беш хастам.

2.

Башламан баххьашка дайн синош дуьссу.

Органа тулгӏено ненан мотт буьйцу.

𝄆 Исбаьхьа совгӏат хьо, азаллехь делла!

Шатлакхан илли ду тхуна ницкъ белларг! 𝄇

Къинхьегам, хьан хьуьнарш хазделла шайна,

Хьалкъаца лерам бар кхаъ хуьлда хьуна.

𝄆 Машаран гӏаролехь ирсан некъ тайна,

Сий долуш Нохчийчоь ехийла тхуна! 𝄇

#### Тыва дыл
1.

Төрээн чуртувус чөптүг эвес чоруктуң оттарынга өрттенип турда-ла,

дириг артар дээш туруп келир бис!

𝄆 Кавказтың чырыы, хосталганың бешиги,

чер-чурттувустун ат-алдарын чоргаар чечен чон камгалап чоруур!𝄇

Улус-чоннарның эп-найыралы – үнелеп четпес байлак-тыр!

Чечен чонну бистен чассыдар ие чок

Бистиң амы-тынывыс, өлүмүвүс Ада-чуртувустуң чүрээнде!

Биске мактал болгаш йөрээл!

2.

Бистиң өгбелеривистиң сүнезиннери Башрамның шыпшыынче дүжүп кээр

Аргун хемниң чалгыглары төрээн дылын чугаалап турар

𝄆Мээң чуртталгам силерниң кайгамчык белээңер-биле йөрээттинген

Шатрактын ыры биске кушту бээр!𝄇

Күш-ажылга ынак, эрес-дидим, чонну хүндүлээр

Силерге эки медээ!

Аас-кежикче орукту тыпкан хосталганың камгалакчызы

Бис дээш чурттанар! Төлептиг Чечня!

## Демдеглелдер

Аңгылал:Гимннер
Фараа провинциязы

**Фараа провинциязы** —Афганистанның барыын талазында хоорай. Ол Афганистанның дөрткү улуг провинциязы. Күрүнениң төвү Фараа.

Девискээр чери: 48,471 км², чурттакчы чону: 438,000.

## Административтиг кожуун
・Анар Дара

・Бала Булук

・Баква

・Гулистан

・Кала-и-Ках

・Хаки Сафед

・Лаш Ва Джуэйн

・Пур Чаман

・Пушт Род

・Фараа

・Шиб Кох

## Демдеглелдер
Татарстанның ыдык ыры

**Татарстанның ыдык ырызын** (тат. Татарстан Республикасы Дәүләт гимны) 1994 чылдың июль 14-те хүлээп алган.

## Ырының сөстери
Баштайгы ийи одуругларын татар дылга, үшкү, дөрткү одуругларын орус дылда ырлап турар.

Мәңге яшә, газиз Ватаныбыз,

Халкым тели изге теләкләр!

Гомерлеккә якын туган булып

Яши бездә төрле милләтләр.

Күп гасырлар кичкән чал тарихлы

Данлы илем, үзең бер дастан!

𝄆 Синдә генә безнең язмышыбыз,

Республикам минем, Татарстан! 𝄇

Цвети, священная земля моя,

Да будет мирным твой небосвод!

Единый дом у нас, одна семья,

Живёт в согласии наш народ.

Богатый мудростью седых веков,

Надеждой, верою ты нам стал,

𝄆 И пусть хранит тебя моя любовь,

Моя Республика, мой Татарстан! 𝄇

### Тыва очулга
Алдарлыг Төрээн чурт, кезээ мөңгеде.

Чон аас-кежикти кузеп тур!

Бүгү назынында хамааты кижи болганымда,

мээң төрээн черим хөй националдыг төрээн чер-дир.

Чүс-чүс чылдарда байлак төөгүзү-биле,

Алдарлыг Төрээн чурт, кайгамчык сен!

Бистиң салым-чолувус сеңээ дааскан,

бистиң Республикавыс, Татарстан!

Чечектел, ыдыктыг черим.

Дээрлериңер амыр-тайбың болзун.

Бис чаңгыс бажыңныг бис, чаңгыс өг-бүлелиг бис,

а чонувус эп-найыралдыг чурттаар!

Чүс-чүс чылдарның мерген угааны-биле долдурган,

Сен мээң идегелим болгаш бүзүрелим сен

Ынакшыл силерни камгалаар болзун,

Мээң Республикам, мени Татарстаным!

## Үндезин

Аңгылал:Гимннер
Саха Республиказының ыдык ыры

" **Саха Республиказының ыдык ыры** " (Саха Өрөспүүбүлүкэтин өрөгөйүн ырыата) — Саха Республиканың күрүне ырызы. Ол 2004 чылдың июль 15-те хүлээп алдынган.

Ырының сөзүн Савва Тарасов бижээн, аялгазын Кирилл Герасимов чогааткан.

## Ырының сөстери

### Саха дыл
Сахам сирэ дьоллоох тускуга

Саһарҕалыы ыҥыра ыллыыр.

Илинтэн арҕаа ол кустуга

Алмаас таас курдук сандаара сырдыыр.

Барҕа быйаҥнаах Сахам дойдута

Модун Россия киэн туттуута,

Өркөн өрөгөй тойугун туойдун,

Үүнэр үйэҕэ үрдүү туруохтун!

Үллэр үөстээх Өлүөнэ Эбэ

Өлбөт мэҥэ угуттуур уулаах.

Элбэх омукка эрчим эбэр,

Или-эйэни олохтуур уохтаах.

Барҕа быйаҥнаах Сахам дойдута

Модун Россия киэн туттуута,

Өркөн өрөгөй тойугун туойдун,

Үүнэр үйэҕэ үрдүү туруохтун!

Ааспыт кэммит айхаллаах суола

Арчылыыр аар алгыһын биэрдэ.

Сахабыт сирэ дьоһун, дуолан

Сайдыы аартыгар түөрэҕэ түстэ.

Барҕа быйаҥнаах Сахам дойдута

Модун Россия киэн туттуута,

Өркөн өрөгөй тойугун туойдун,

Үүнэр үйэҕэ үрдүү туруохтун!

## Үндезин

Аңгылал:Гимннер
Каниэ кожууннуң Каниэ ортумак школазы

**Каниэ кожууннуң Каниэ ортумак школазы** (蟹江町立蟹江中学校) ー  Бо дээрге Японияның Айчи префектуразында турар ортумак школа-дыр.

## Доозукчуларның ажыл-агыйжы оруктары
Хөй кезии өөреникчилер дээди школаже баар. Японияда дээди школаже өөренип кирер кижилерниң саны 99%.

## Үндезин


## Албан езузунуң сайтызы
https://kanie-j.kanie-schoolnet.jp/ (япон дыл)

Аңгылал:Япония
Хагивараның бичии школазы

**Хагивараның бичии школазы** Японияның Айчи префектуразының Ичиномия хоорайында турар.

## Төөгү
Ол 1947 чылдың апрель 1-де тургустунган. 

## Албан езузунуң сайтызы
https://ichinomiya.schoolweb.ne.jp/2320069

Аңгылал:Япония
Окинава дыл

**Окинава дыл** (沖縄語、ウチナーグチ) — Японияның Окинава префектуразында чугаалажыр дыл.  Рюкюань дыл деп база адаар. Чамдыкта ону япон дылдың диалектизи деп санап турар, ынчалза-даа ооң япон дылдан ылгалы улуг болгаш, амгы үеде ону хамаарышпас дыл кылдыр көрүп турар.

## Сөс
Япон-рюкюань дылдар бөлүүнге хамааржыр болгаш япон дыл-биле арай чоок хамаарылгалыг.

## Дылдар
Япон-Рюкюань дылдар-ге хамааржыр. Окинава дыл Рюкюань салбырындан хамааржыр.

## Хамаарылгалыг дылдар
* Япон дыл
* Япон-Рюкюань дылдар
* Мияко дыл
* Амами дыл
* Яэяма дыл
* Йонагуни дыл

## Демдеглелдер

## Даштыкы ссылкалар
https://incubator.wikimedia.org/w/index.php?title=Wp/ryu/%E3%83%A1%E3%82%A4%E3%83%B3%E3%83%9A%E3%83%BC%E3%82%B8&uselang=ja

Аңгылал:Дылдар
Хагуриниң бичии школазы

**Хагуриниң бичии школазы** дээрге Японияның Айчи префектуразының Ичиномия хоорайында школа-дыр.

## Төөгү
1947 чылдың апрельде ажыттынган.

1948/11 чылда школаның бажыңын тудуп дооскан

## Албан езузунуң сайтызы
https://ichinomiya.schoolweb.ne.jp/2320061
Югавара бичии школа

**Югавара бичии школа** - Японияның Канагава префектуразында турар школа.

## Төөгү
1947 чылда ажыттынган

## Коргудар
2013 чылда өөреникчи истеп-сүрүүшкүнге таварышкаш, бодунуң амы-тынынга четтинген.

## Албан ёзузунуң сайтызы
https://yuchu.ed.jp/

## Үндезин


Аңгылал:Япония
Аңгылал:Япония школа
Ингушетия республиканың күрүне ыдык ыры

**Ингушетия Республиканың күрүне ыдык ыры** 1993 чылдың сентябрь 27-де хүлээп алдынган.Ырның сөзүглелин Рамазан Чуланакан бижээн.

## Ырның сөзүглели

#### Ингушетия дыл
**I**

Лоамий мехка хозагӀа дола дакъа

ДӀа а лаьца улл хьо, ГӀалгӀайче, 

Курра йолаш никъ хьо хьай дӀахо

Дуне мел латт яха хьо, ГӀалгӀайче.

𝄆 АллахӀ — Даьла, низ ба ГӀалгӀайченна,

Везан — Даьла, йоахае ГӀалгӀайче! 𝄇

**II**

Лаьтта даттӀал йоккха я човнаш,

МоастагӀаша хьа дегӀа яьраш.

Эздий хилба хьа керахьа къонгаш,

ЧӀир леха, бохабе гӀаьраш.

𝄆 АллахӀ — Даьла, низ ба ГӀалгӀайченна,

ЧӀир леха низ ба ГӀалгӀайченна! 𝄇

**III**

Дунен чухьа лехаргьяц оатто,

Деза вайна хьагӀ йоаца вахар.

Лаьтта оахаш дахаргда лаьтта,

Низ кхоаче из лаьтта аха.

𝄆 АллахӀ — Даьла, низ ба ГӀалгӀайченна,

Лаьтта аха низ ба ГӀалгӀайченна! 𝄇

**IV**

Бокъонга сатувс хьа уйлаша,

Дог, тов мо, леталу хьа чӀоагӀа.

Тха Даьхе, хьо массаза хийла,

Кортамукъа, дех Даьлага оаха.

𝄆 АллахӀ — Даьла, низ ба ГӀалгӀайченна,

Кортамукъа халлийта ГӀалгӀайче! 𝄇

## Үндезин

Аңгылал:Гимннер
Баадгиис провинциязы

**Баадгиис провинциязы** — Афганистанның соңгу талазында провинция. Ооң төвү — Караинав.

## Аттың тывылганы
Перс дылдан "  *بادخیز* *, badkhiz* " деп сөстен укталган. Ол салгын бажыңы азы салгын агып турар чер дээн уткалыг.

## Административтиг хуваалда

* Ам Камари
* Гормах
* Джаванд
* Мукур
* Бала Мургаб
* Кадис
* Караинав

## Үлетпүр
Кызыл-тас, Арбай, Кукуруза, Рис, Грейпфрут, Яблоктар, Миндаль, Персик.
Ичиномия хоорайның Наньбу бичии школазы

**Ичиномия хоорайның Наньбу бичии школазы** (яп. *一宮市立南部中学校*) －  Бо дээрге Японияның Ичиномия хоорайында ортумак школа-дыр.

## Школачы ырынын созу
(Япон дыл)

かしの並木の かしこさよ

光りの風に うたふとき 

宮の南の 野に立ちし

学びの子らは 合はすかな 

ああその声の たのもしき

祷のいのちの かがやきて

子らの血潮を めぐるとき 

むかしの宮は よみがへり

子らの栄えは ながからむ 

ああその流れ 美しき

森よ浅野よ みなみ野よ

つねに浮かぶは かし並木

みどりの窓の なごやかさ

師の手友の目 陽の恵み

ああその思ひ 消えがたき

## Төөгү
Ол 1947 чылдың апрельде тургустунган.

## Албан езузунуң сайтызы
https://ichinomiya.schoolweb.ne.jp/2320060

## Демдеглелдер

Аңгылал:Япония
Ичиномия хоорайның Кисогава ортумак школазы

**Ичиномия хоорайның Кисогава ортумак школазы** (яп: *一宮市立木曽川中学校* )дээрге Японияның Айчи префектуразының Ичиномия хоорайында ортумак школа-дыр.

## Ниити көрүш
Ында Итиномия хоорайның школаларының аразында эң-не хөй өөреникчилер бар.

## Школачы ырынын созу
**(Япон дыл)**

こころの父を人問はば

われらさやかに答ふべし 

尾張平野の北の西 

たかくそびゆる学び舎と

その名いかめし 

木曽川 木曽川中学校

こころの母を人問はば

われらおくせず答ふべし 

木曽の流れのあらたまり 

清くしづけき水のへと 

その名うつくし

木曽川 木曽川中学校

学びの庭の明け暮れに

むつみはげみし友よ来よ 

遠くいづるも忘るまじ 

窓の光りを草や木を

その名なつかし 

木曽川 木曽川中学校

ああ古里の名を惜しめ

地理に歴史にほまれあり 

町のさかえはわれら負ふ

友よ徹章のかがやぎに 

その名きざめる

木曽川 木曽川中学校

## Албан езузунуң сайтызы
https://ichinomiya.schoolweb.ne.jp/2320076 (япон дыл)

## Үндезин
Аңгылал:Япония
Кюсю

**Кюсю** (яп. *九州、きゅうしゅう*) — Японияны тургузуп турар дөрт кол аралдарның бирээзи, дөрт аралдарның аразындан үшкү черде.

## География

#### Вулканнар
Вулканнар хөй. Амгы үеде аткылап турар Асо биле Сакурадзима дээн ышкаш вулканнар бар.

Вулканнарның ажылдаашкынының түңнелинде изиг аржааннарның хөйү тыптып келген, оларның аразында хөй алдарлыг изиг аржааннар бар.

#### Агаар-бойдус
Ол хары угда чылыг.

## Административтиг бөлүк

* Фукуока префектуразы
* Сага префектуразы 
* Нагасаки префектуразы
* Кумамото префектуразы
* Ойта префектуразы
* Кагосима префектуразы
* Окинава префектуразы (Ховар таварылгаларда Кюсю деп даңзыже ону киирип болур)

## Үндезин
Аңгылал:Япония
Чагчаран

**Чагчаран** дээрге Афганистанның төвүнде турар хоорай, Гор провинциязының төвү. Ол Гарри хемниң чөөн талазында турар. Чагчаранның чурттакчы чону 2015 чылда 31266 кижи турган.

## География

#### Агаар-бойдус
Кёппенниң агаар-бойдустуң классификациязында ол Dsb-ге хамааржыр. Кыжын соок болгаш харлыг, а чайын чылыг болгаш кургаг болур.

### Даг
Ында даглыг черлер дыка хөй.

### Аэропорт
Чагчаран аэропорту деп аэропорт бар.

## Чурттакчылар
Чурттакчы чону 31266 хире кижи. Ында чурттап чоруур чоннарның аразында Аймаак, Хазар, Таджик чоннар бар.

## Үндезин
Амами дыл

**Амами дыл** － япон-рюкюань дылдар бөлүүнүң Рюкюань салбырынга хамааржыр. Чамдыкта ону япон дылдың диалектизи деп санап турар. Ону 34,000 хире кижи чугаалажыр.

## Ажыглаашкын
2009 чылдың февраль айда ЮНЕСКО ону чидип бар чыдар дыл деп бөлүкке киирген.Амгы үеде амами дыл япон дыл-биле оожум холужуп, амами дыл эвээжеп турар.

## Үндезин
Йонагуни дыл

**Йонагуни дыл** — Японияның Окинава префектуразында Йонагуни аралында чугаалажыр дыл. 

Чамдыкта ону Окинаваның диалектизи деп санаар. Япон-Рюкюань деп өг-бүлеге хамааржыр.

## Оратор
2010 чылдың чурттакчы чоннуң чизези-биле алырга, ол сан 393. Чугаалап турар улустуң хөй кезии улуг назылыг, чүгле каш санныг аныяктар ону билип шыдаар.

## Үндезин


## Даштыкы ссылкалар
Вадул

**Вадул** – саха республикада чурттап турар юкагир чоннуң адыры-дыр.Чурттакчы чоннуң ниити саны 700 хире кижи. Оон ыңай «Тундра Юкагир» деп адаар.

## Хамааржыр
Юкагирлер бир шагда 12 сөөкке чарлып турган.

* Арай кижи
* Когимэ
* Анаул
* Лаврен
* Олюбен
* Омоклар
* Ходынц
* Хоромой
* Шоронбой
* Яндин кижи
* Яндил
* Пенжин

Ынчалза-даа бо хүнде чүгле үш сөөк арткан: вадурлар, одурлар болгаш чувааннар.
Пенжин

**Пенжиннер** дээрге амгы үеде чок Юкагир аймаа турган. Олар Юкагир чоннуң төөгүлүг аймактарының бирээзи.

## Ниити көрүш
Олар он ийи читкен юкагир аймактарның бирээзи деп турар, ынчалза-даа тодаргайы билдинмес.

## Чурттап турар чери
Юкагир чоннуң турлагларының аразынга олар мурнуу-барыын чүкте чурттап турган.

## Хамааржыр темалар
・ Юкагир
Лаврен

**Лаврен чон** дээрге Юкагир чоннуң бир салбыры-дыр, амгы үеде чок. Олар Россияның Омолон хемниң ортузу-биле чурттап чорааннар. Олар XVII векте орус колонизация эгелээр мурнунда юкагирлерниң аңгыланып турган 12 аймааның бирээзи турган.

## Ниити көрүш
Оларның Юкагирниң кандыг диалектизи-биле чугаалажып турганы билдинмес. Этниктиг аттың тывылганы "лабутэ" деп теория бар.

лабутэ дээрге юкагир дылда "куропатка" дээн.

Ол 17 векте чиде берген, ынчалза-даа ооң чылдагааны билдинмес.
Алтай республиканың күрүне ыдык ыры

**Алтай республиканың күрүне ыдык ырызын** (алт. Алтай Республиканыҥ Гимны)2001-9-11 чылдарда хүлээп алган.

- Деп Сөзүглелдиң автору Арзан Адалов

- Композитор Владимир Пешняк 

## Ырның сөзүглели
Кӧк теҥери јылдыстар 

Улу, јайым Кан-Алтай 

Ӱч-сӱмер ыйык тайгалар 

Агару, јебрен Алтай

Ӱч толыкту Кан-Aлтай 

Јыҥкыс эдер јаҥы јок.

Ӱргӱлји кӱйген одыбыс 

Ӧчӱп калар учуры јок.

Алтай – ӧскӧн кабайыс, 

Алтай – мӧҥкӱ кудайыс.

Элен чактарга корула, 

Россияла бис јажына.

Ты солнцем создан, Алтай, 

Живи и процветай. 

Ты вовек непоколебим, 

И прекрасен наш Алтай.

Алтай с Россией на века.

Тебе и ей мы верны. 

И единою судьбой 

Навсегда озарены! 

А-Л-ТАЙ!

## Үндезин

Аңгылал:Гимннер
Бурятның тугу

Бурят Республиканың тугун 1992 чылда хүлээп алган. Харылзаа 1:2.

## Утка
**Көк өң** – Бурятияның чонунуң, аас-кежиктиң, оожургалдың, чечектелиишкинниң, амыр-тайбыңның, чаңгыс демниң болгаш дээди сеткилдиң демдээ, ол ышкаш ооң Россия Федерациязында кежигүнүн илередип турар.

**Ак өң** – арыг-силигни, шынчы чорукту болгаш чөптүг чорукту илередип турар болгаш көк өң-биле каттышкаш, Россия Федерациязының кежигүнү болурунуң демдээ болур.

**Сарыг өң** – өршээлди, сагыш-сеткилдиң үндезинин, кижи биле бойдустуң аразында эп-найыралды, сагыш-сеткилдиң тергиинин илередип турар болгаш бурят чүдүлге-биле база холбаалыг.

### Сойомбо
**От** чылыгны, амыдыралды, чырыкты, чаартылганы, чаагай чорукту болгаш кадыкшылды илередип турар, а үш салаа эрткен, амгы болгаш келир салгалдарны илередип турар.

**Хүн** амыдыралдың, амыдыралдың, чырыктың, бай-шыдалдың болгаш элбекшилдиң үндезинин илередип турар.

**Айны** чаңчыл ёзугаар ыдыктыг деп санап чораан.

## Үндезин

Аңгылал:Бурят Республика
Омоклар

**Омоклар** амгы үеде чиде берген он ийи төөгүлүг юкагир аймактарның бирээзи, олар омок дылда чугаалажыр турган.

## Чурттап турар чери
Олар Колыма биле Омолон хемнерге чурттап чорааннар. XVII векте олар эң хөй Юкагир бөлүү турган, ынчалза-даа оларны эпидемиялар болгаш колония политиказы узуткап каапкан.
Олюбен

**Олюбен** дээрге амгы үеде чок төөгүлүг юкагир сөөк турган. Олар куду Индигирка хемни дургаар чурттап чорааннар.

## Ниити көрүш
XVII векте орус чурттакчылар-биле харылзажып тургаш, аймакты Морле биле Бурулга деп акы-дуңмалышкы нояннар баштап турган. Ону 17 вектиң төнчүзүнде оспа эпидемиязы узуткап каапкан.

## Демдеглелдер
Наукан чон

**Наукканнар** – Чукотка автономнуг округта чурттап чоруур Сибирьниң үндезин чону.

## Дыл
Оларның боттарының дылы бар, науккан юпик, ынчалза-даа амгы үеде хөй кезии чукча азы орус дылдачугаалажыр.

## Төөгү
Олар Беринг далайның эриинге 2000 чылдар дургузунда чурттап келгеннер, а эң-не бедик деңнелинге Ратманов аралында болгаш Дежнев мысында база чурттап чорааннар.

Оларның чурттап турганы Наукан деп суур турган, ынчалза-даа оларны 1958 чылда Совет Эвилели албадал-биле көжүрүпкен.Наукан суур ам ээнзиргей апарган.

## Үндезин
Анаул

**Анаулилер** дээрге Анадыр хемни дургаар чурттап чораан, ынчалза-даа амгы үеде чок Юкагир аймаа турган.

## Ниити көрүш
Олар чубанчы дылдың диалектизинге чугаалажып чораан деп санап турар. Анаул деп ат «хем кыдыында чурттап чоруур улус» дээн уткалыг. Олар орустарга удурланып, узуткаттынар.
Черкесогай

**Черкесогайлар** дээрге Краснодар девискээринде чурттап чоруур этниктиг армян бөлүк-түр. Армяннарның салбыры-дыр.

## Ниити көрүш
"Кавказ армяннар" деп база адаар. Баштай адыг дылга чугаалажыр турган болза, ам орустаар апарган. Россия Федерациязының демографтыг статистиказында оларны армян чоннуң санынче киирген.

## Үндезин
Мияко дыл

**Мияко дыл** дээрге япон-рюкюань өг-бүлеге хамааржыр дыл, чамдыкта Окинаваның диалектизи деп 

санаттынып турар. 50,000-20,000 хире чугаалакчылар бар.

## Регионнарның ылгалы
Ол арал аайы-биле аңгы-аңгы болур. Үш диалект бар. Чөөн биле чөөн чүктүң аразында дыка улуг ылгал бар. 

## Сөс

## Даштыкы ссылкалар

## Үндезин
Кошигое бичии школа

**Косигое бичии школазы** (яп. *腰越中学校*) дээрге Японияның Канагава префектуразының Камакура хоорайга турар ортумак школа-дыр.

## Школа ыры
見わたすかぎり わだつみは

水天ともに 晴れわたり

七里が浜の風白く 稲村が崎 松青し

ここぞのびゆく 幾百の

希望はぐくむ 腰越中

母校 母校 われらが母校

歴史はあらた 相模野の

鎌倉山の山ふもと 

みどりの江の島 前にして

霊峰富士を 仰ぎみる

ここぞ 伝統の ふるさとに

きずく文化の 腰越中

母校 母校 われらが母校

ゆけゆけゆけよ ほがらかに

世紀のしぶき ちるところ

大波小波 なんのその

真理の旗も 勇ましく

ここにあつまる 青春の

元気みなぎる 腰越中

母校 母校 われらが母校

## Албан езузунуң сайтызы
https://www.fureai-cloud.jp/kamakura-kosityuu/
Яэяма дыл

**Яэяма дыл** дээрге Японияның Окинава префектуразының Яэяма аралдарында чугааланыр дыл-дыр. 

Япон-Рюкюань дылдар бөлүүнге хамааржыр. Ында 47,600 хире чугаалакчылар бар.

## Сөс
Япон дыл-биле деңнелге

## Үндезин
Чөөн лури дыл

**Чөөн лури дыл** дээрге лури дылдың диалектизи-дир. Ооң 1,500,000 хире чугаалакчылары бар. Барыын иран дылдарга хамааржыр. Ол дыл колдуунда Иран биле Иракка чугааланыр.

## Үндезин
Ғ

**Ғ**, **ғ** дээрге кириллица үжүктери-дир. Олар колдуунда казах, таджик, башкир, хакас, шор, нивх болгаш тофа дылдарда ажыглаттынып турар. Оларны азербайджан болгаш узбек дылдарда база ажыглап турган. Уйгурларның кириллица бижиинде база ажыглаттынып турар.

## Туруш
* Казах алфавиттиң алды дугаар үжүү.
* Башкир алфавиттиң беш дугаар үжүү.
* Таджик алфавиттиң беш дугаар үжүү.

## Үндезин

Аңгылал:Үжүк
Одавара хоорайның Хакусан бичии школазы

**Одавара хоорайның Хакусан бичии школазы** дээрге Японияның Канагава префектуразының Одавара хоорайында ортумак школа-дыр.

## Школачы ырылар
( Япон дыл )

1、足柄平野連山の

　　空に富士あり風清し

　　酒匂の流れよどみなく

　　まなべば広く地は開け

　　希望のみどり雲照りて

　　ひとしく高く到るべし

2、さくらに梅に稲の穂に

　　新たなる日のそそぐとき

　　時代のちから勤労の

　　栄えある郷土いざ共に

　　よせくる海の声ききて

　　世界の民とそだつべし

　　正義をまもり自主に立つ

　　小田原白山中学校

## Албан езузунуң сайтызы
https://www.ed.city.odawara.kanagawa.jp/hakusan_c?tm=20250607142402
Нагайбак чон

**Нагайбактар** ​​дээрге Россияның Челябинск облазында чурттап чоруур Волга татарларының бир салбыры-дыр. Ниити чурттакчы чону 8148 кижи, оларның хөй кезии православ чүдүлгелиг.

## Төөгү

## Чурттакчы чон
Чурттакчы чоннуң саны 2010 чылдың чизези-биле алырга, 8148 кижи. 2002 чылдың чурттакчы чоннуң чизези-биле 9600 кижи чурттап турган.

## Үндезин
Алжирниң ыдык ыры

Алжирниң ыдык ыры, " قسما(Qassaman)" 1962 чылда хүлээп алдынган.

## Ырының сөстери

### Араб дыл
قسما بالنازلات الماحقات

والدماء الزاكيات الطاهرات

والبنود اللامعات الخافقات

في الجبال الشامخات الشاهقات

نحن ثرنا فحياة أو ممات

وعقدنا العزم أن تحيا الجزائر

...فاشهدو... فاشهدو... فاشهدو

نحن جند في سبيل الحق ثرنا

وإلى استقلالنا بالحرب قمنا

لم يكن يصغى لنا لما نطقنا

فاتخذنا رنة البارود وزنا

وعزفنا نغمة الرشاش لحنا

وعقدنا العزم أن تحيا الجزائر

...فاشهدو... فاشهدو... فاشهدو...

يا فرنسا قد مضى وقت العتاب

وطويناه كما يطوى الكتاب

يا فرنسا إن ذا يوم الحساب

فاستعدي وخذي منا الجواب

إن في ثورتنا فصل الخطاب

وعقدنا العزم أن تحيا الجزائر

...فاشهدو... فاشهدو... فاشهدو

نحن من أبطالنا ندفع جندا

وعلى أشلائنا نصنع مجدا

وعلى أرواحنا نصعد خلدا

وعلى هاماتنا نرفع بندا

جبهة التحرير أعطيناك عهدا

وعقدنا العزم أن تحيا الجزائر

...فاشهدو... فاشهدو... فاشهدو

صرخة الأوطان من ساح الفداء

فاسمعوها واستجيبوا للنداء

واكتبوها بدماء الشهداء

واقرأوها لبني الجيل غدا

قد مددنا لك يا مجد يدا

وعقدنا العزم أن تحيا الجزائر

...فاشهدو... فاشهدو... فاشهدو

### Тыва очулга
Чырык чырыткы-биле карганып тур мен

Төгүлген хан-биле даңгыраглап тур мен

Чурттуң тугу чайганып турар

Бедик даглар кырынга чоргаар чайганып турар.

Дириг-даа, өлген-даа бол, тура халыышкынны кылыр бис

Алжирни камгалаарын шиитпирлээр бис!

Бадыткап көр... Бадытка... Бадытка.

чөптүг чорук дээш тура халышкан солдаттар-дыр бис.

Хосталга дээш тулчуп чораан шериглер.

алгырар-даа болзувусса, бисти кым-даа эскербес.

Ынчангаш бис порохту кыйгырган бис

Ынчангаш пулемет бистиң үнүвүс апарган 

Алжирни камгалаарын шиитпирлээр бис!

Бадыткап көр... Бадытка... Бадытка.

О Франция, караңгы үелер эрткен

Бир эра төнген, ном хагдынган ышкаш.

Франция, бөгүн силерниң өжээн негеп алыр үеңер келген

Бистиң харыывысты ап алыңар!

Бистиң революциявыс – тиилелге!

Алжирни камгалаарын шиитпирлээр бис!

Бадыткап көр... Бадытка... Бадытка.

Маадырларның шериин тургузуңар,

Өлген улуска алдар-хүндүнү тургузуңар,

Бистиң сүнезиннеривис өлүм чок!

Тукту ээгилеривиске көдүрүп чоруур бис

Национал хосталга фронтузунга бодумну даңгыраглаан мен.

Алжирни камгалаарын шиитпирлээр бис!

Бадыткап көр... Бадытка... Бадытка.

Дайын шөлүнден төрээн чурттуң алгы-кышкызы дыңналып турар.

Дыңнап, кыйгырыгга харыылаңар!

Мучениктерниң ханы-биле бижиттинген,

ону келир салгалдар номчуур.

Бис алдар-атка чедип алдывыс!

Алжирни камгалаарын шиитпирлээр бис!

Бадыткап көр... Бадытка... Бадытка.

## үндезин

Аңгылал:Гимннер
Египеттиң күрүне гимни

**Египеттиң күрүне гимниниң** ады "Мээң төрээн чуртум" (араб. بلادي بلادي بلادي). Ол 1979 чылда тургустунган.

## Ырының сөстери

### Араб дыл
بلادي بلادي بلادي

لكِ حبي و فؤادي

بلادي بلادي بلادي

لك حبي و فؤادي

مصر يا أم البلاد

انت غايتي والمراد

وعلى كل العباد

كم لنيلك من اياد

بلادي بلادي بلادي

لكِ حبي و فؤادي

بلادي بلادي بلادي

لك حبي و فؤادي

### Тыва очулга
Чуртум, чуртум, чуртум,

ынакшылым болгаш чүрээм сен дээш

Чуртум, чуртум, чуртум,

ынакшылым болгаш чүрээм сен дээш

Бүгү чурттарның авазы Египет!

мээң идегелим болгаш күзелим,

бүгү улуска эккеп,

Нилдиң деңнеп четпес йөрээлдери

Чуртум, чуртум, чуртум,

ынакшылым болгаш чүрээм сен дээш

Чуртум, чуртум, чуртум,

ынакшылым болгаш чүрээм сен дээш

## Үндезин

Аңгылал:Гимннер
Nifty Kids

**Nifty Kids** (яп.*ニフティキッズ*) дээрге Nifty туң ажылдап турары уругларга япон портал сайтызы-дыр. 2002 чылдың июль 18-те ажыттынган. Ажылдап эгелээнинден бээр баштайгы 20 чылдарда ол сайт **Kids@nifty** деп адап турган.

## Ачы-дуза

###### Уругларга консультация (キッズなんでも相談)
5-тен 19 харга чедир уругларга консультация булуңу. Эң эрги консультация 2010 чылдың апрель 26-да болган. Консультациялар аноним болгаш хууда медээлер херек чок. Консультацияның темалары янзы-бүрү, оларның аразында спорт, ай демдээ, өлүм. 2017 чылдың марттан апрельге чедир улуг улус база кызыгаарлаттынган консультацияларны ап болур турган.

###### Оюннар булуңу (ゲームランド)
Сайтының ажылдап эгелээнинден бээр бар оюннар. 2020 чылга чедир ол сайт бодунуң оюннарынга турган, ынчалза-даа сервисти соксаткан болгаш ам даштыкы сайтылардан оюннарны ажыглап турар. Чоокта чаа эге оюннарны катап диргизип эгелээр төлевилел тыптып келген.

###### анкета (アンケート)
Уруглар анкеталарга харыылаар. Шинчилелдиң түңнелдерин парлап болур.

## Албан езузунуң сайтызы
https://kids.nifty.com/ (япон дыл)

## Үндезин

Аңгылал:Япония
Вьетнамның ыдык ыры

**Вьетнамның  ыдык ырызының**  ( Tiến Quân Ca / 進軍歌 ) - Вьетнам Социалистиг Республиканың күрүне ыдык ырызы. Ырыларның сөзү болгаш хөгжүмү 1944 чылда бижиттинген, а ырылары 1945, 1976 чылдарда күүселде.

## Ырның сөзүглели

### [[Вьетнам дыл]]
1.

Đoàn quân Việt Nam đi chung lòng cứu quốc

Bước chân dồn vang trên đường gập ghềnh xa

Cờ in máu chiến thắng mang hồn nước,

Súng ngoài xa chen khúc quân hành ca.

Đường vinh quang xây xác quân thù,

Thắng gian lao cùng nhau lập chiến khu.

Vì nhân dân chiến đấu không ngừng,

Tiến mau ra sa trường,

Tiến lên, cùng tiến lên.

Nước non Việt Nam ta vững bền.

2.

Đoàn quân Việt Nam đi sao vàng phấp phới

Dắt giống nòi quê hương qua nơi lầm than

Cùng chung sức phấn đấu xây đời mới,

Đứng đều lên gông xích ta đập tan.

Từ bao lâu ta nuốt căm hờn,

Quyết hy sinh đời ta tươi thắm hơn.

Vì nhân dân chiến đấu không ngừng,

Tiến mau ra sa trường,

Tiến lên, cùng tiến lên.

Nước non Việt Nam ta vững bền.

## Тыва очулга
(Чүгле баштайгызы)

1.

Вьетнам шериглер бурунгаарлап турар

чуртту камгалаар шиитпирлиг.

Узун, ээн орукта базымнар чаңгыланып тур.

чурттуң сүлдези тиилелгениң ханында агарып каан тукту киискиткен

ыракта марш ыры-биле кады боо даажы дыңналып тур.

дайзыннарның өлүг мөчү-сөөгүнче алдарлыг орукту изеңер

Бергелерни ажып эрткеш удур туржур үндезинни кады тургузуңар

Чону дээш соксаал чок тулчуп чорунар

дайын шөлүнге далажыңар.

улаштыр шимчээр.

Кады бурунгаарлаңар

Вьетнам мөңге!

## Үндезин

Аңгылал:Гимннер
Ұ

**Ұ**,**ұ** дээрге казах дылда ажыглаттынып турар үжүктер-дир. Казах алфавитте 27 дугаар сан.

## Фонема
/u/

## Юникод
**Ұ** **–** U+04B0

**ұ** **–**  U+04B1

## Үндезин
Ҩ

**Ҩ**, **ҩ** дээрге абхаз дылда ажыглаттынып турар кириллица үжүктери-дир. Олар абхаз алфавитте 60 дугаар үжүктер-дир. Юникодта " *Абхаз Ха* " азы "*О с крючком*" дээр.
## Юникод

* **Ҩ** – U+04A8
* **ҩ** – U+04A9

## Үндезин
Ҹ

**Ҹ**,**ҹ** дээрге азербайджан дылдың кириллица бижиинде ажыглаттынып турар үжүктер-дир. Олар ооң мурнунда азербайджан 

дылдың 31-ги алфавиди турган. Амгы үеде Дагестан Республикада азербайджан дылды бижиирде азербайджан кириллицаны ажыглап турар, ынчалза-даа Азербайджанга ажыглавайн турар.

## фонема
/dʒ/

## Юникод

* **Ҹ** – U+04B8
* **ҹ** – U+04B9

## Үндезин
Ӎ

**Ӎ**, **ӎ** дээрге чүгле кирдин саами дылда ажыглаттынып турар кириллица үжүктери-дир. М,м-ден укталган. Кудуруу оң талазында. Ооң Юникод ады  CYRILLIC LETTER EM WITH TAIL.

## Фонема
[m̥]

## Алфавиттиг туружу
Кирдин саами дылда 24 дугаар ужук кылдыр ажыглаттынып турар.

## Юникод

* **Ӎ** –  U+04CD
* **ӎ** –  U+04CE

## Үндезин
Ӻ

**Ӻ**, **ӻ** дээрге Нивхте ажыглап турар кириллица үжүктери-дир. Нивх дылдың чеди дугаар үжүү.

## Фонема
/ʁ/

## Юникод

* **Ӻ** **–** U+04FA

* **ӻ** **–** U+04FB

## Үндезин
Ҿ

**Ҿ**, **ҿ** дээрге абхаз дылда ажыглаттынып турар кириллица үжүктери-дир. Юникодта ону " CYRILLIC CAPITAL/SMALL LETTER ABKHASIAN CHAE WITH DESCENDER " дээр.

## Фонема
/tʂ'/

## Алфавиттиг туружу

* Абхаз алфавитте 55 дугаар ужук

## Юникод

* **Ҿ** – U+04BE
* **ҿ** – U+04BF

## Үндезин
Пумпокол дыл

**Пумпокол дыл** дээрге кажан-бир шагда Россияга чугааланып чораан дыл-дыр. Енисей дылдар бөлүүнге хамааржыр болгаш XVIII векте чиде берген. Кет дылдың диалектизи деп база маргыжып турар. Дылдың коду xpm.

## Хамааржыр темалар

* Арин дыл

## Үндезин
Моол дылда Википедия

**Моол дылда Википедия** () дээрге моол дылда бижиттинген болгаш өскертилгелиг Википедия дыр. Ол 2004 чылдың февраль 28-те тургустунган.

## Ниити көрүш
Моол дыл ийи бижик системалыг (кириллица болгаш моол бижик), Моолда кириллица, а Иштики Моол автономнуг областьта моол бижикти ажыглап турар. Моол Википедия кириллица бижикти ажыглап турар, Викимедиа инкубаторунда чаңчылчаан моол бижик-биле бижиттинген Википедияның арыны бар.

## Даштыкы ссылкалар
* Моол дылда Википедия
* 

Аңгылал:!Main category
Аңгылал:Википедия
Аңгылал:Моол
Аңгылал:Моол дыл
Ҟ

**Ҟ**, **ҟ** дээрге абхаз кириллица үжүктери-дир.

## Фонема
[qʼ]

## Алфавиттиг туружу

* Абхаз дылдың 26 ​​дугаар үжүү

## Юникод

* **Ҟ** – U+049Е
* **ҟ** – U+049F

## Үндезин
Асака хоорай

Асака хоорай (яп:*朝霞市*) — Японияның Сайтама префектуразында хоорай.

## География

### Чурттакчы чон
2024 чылда 140,000 хире кижи.

### Кожа хоорайлар

* Сайтама хоорай
* Тода хоорай
* Шики хоорай
* Нииза хоорай
* Вако хоорай

## Чер адының тывылганы
Эгезинде ол черни Хизаори суур(яп:膝折村) деп адап турган, ынчалза-даа Хизаори деп ат мында самурайның аъдының буду сынган айыыл-халаптан тывылган деп чугаалап турар, а аас-кежик чок деп санаттынып турган болгаш, ону өскертир дугайында чугаа чоруп турган.

1932 чылда ол үеде Токиога турган Токио гольф клуб Хизаори суурже көжүп келген, а принц Асака Ясухико, хаанның өг-бүлезиниң кежигүнү, клубтуң президентизи бооп ажылдап турган.

Ол ат ооң "朝香" деп адындан укталган, ынчалза-даа ол хаанның өг-бүлезиниң кежигүнү болганындан, ооң адын ынчаар ажыглаары хүндүткел чок чорук деп санаттынып турган, ынчангаш бир овур-хевирни "朝霞" кылдыр өскертип каан.

## Үндезин


## Албан езузунуң сайтызы
Асака хоорайның албан езузунуң сайтызы
Аңгылал:Япония
Ґ

**Ґ,ґ** дээрге колдуунда украин болгаш русын дылдарда ажыглаттынып турар кириллица үжүү-дүр.Ол «G» деп үнге дүгжүп турар 

болгаш «Γ» деп грек үжүктен укталган. Белорус дылда база 1933 чылга чедир ажыглаттынып турган.

Орус болгаш өске-даа дылдарда "Г" колдуунда /г/ деп үннү илередир, а украин болгаш орус дылдарда "Г" /х/ деп үннү илередир. Ынчангаш украин болгаш өске-даа дылдарда "Ґ"-биле /g/ деп үн биле /х/ деп үннү ылгап турар.

## Алфавиттиг туружу

* Украин дылдың 5 дугаар үжүү
* Русын дылдың 5 дугаар үжүү

## Юникод

* **Ґ** – U+0490
* **ґ** – U+0491

## Үндезин
Ѻ

**Ѻ**, **ѻ** дээрге эрте-бурунгу кириллица үжүктери, омега-сироктуң хевири. Оларны ам ажыглавайн турар.

## Юникод

* **Ѻ** – U+047A

* **ѻ** – U+047B

## фонема
Бо уеде билдинмес

## Үндезин
Эритрея, Эритрея, Эритрея

"**Эритрея, Эритрея, Эритрея**" ( Тигринья: ኤርትራ ኤርትራ ኤርትራ) — Эритреяның күрүне гимни. Ону 1993 чылда хүлээп алган. Ырының сөстерин Solomon Tsehaye Beraki  бижээн, а хөгжүмүн Isaac Abraham Meharezghi биле Aron Tekle Tesfatsion бижээн.

## Ырының сөстери

### Тигринья дыл
ኤርትራ ኤርትራ ኤርትራ፡

በዓል ደማ እናልቀሰ ተደምሲሱ፡

መስዋእታ ብሓርነት ተደቢሱ። 

መዋእል ነኺሳ ኣብ ዕላማ፡

ትምርቲ ጽንዓት ኰይኑ ስማ፡

ኤርትራ'ዛ ሓበን ዉጹዓት፡

ኣመስኪራ ሓቂ ክምትዕውት።

ኤርትራ ኤርትራ፡

ኣብ ዓለም ጨቢጣቶ ግቡእ ክብራ።

ናጽነት ዘምጽኦ ልዑል ኒሕ፡

ንህንጻ ንልምዓት ክንሰርሕ፡

ስልጣን ከነልብሳ ግርማ፡

ሕድሪ'ለና ግምጃ ክንስልማ።

ኤርትራ ኤርትራ፡

ኣብ ዓለም ጨቢጣቶ ግቡእ ክብራ።

### Тигриня латин транслитерациязы
Ertra, Ertra, Ertra,

Beal dema'nalkese tedemsisu,

Meswaéta bharnet tdebisu.

Mewaél nekhisa'b élame,

TémErti tsnt koynu sma,

Ertra za haben wtsuAt,

Ameskira haki kem téwet.

Ertra, Ertra,

Ab alem chebitato gbué kbra.

Natsänet zemtsä’ lä‘ul nihh,

N'hntsa n'lm‘at k'serihh,

S'lthane k'nelbsa grma,

Hihdri-lena gmja k'nslma.

Ertra, Ertra,

Ab alem chebitato gbué kbra

### Тыва очулга
Эритрея, Эритрея, Эритрея,

Дайзынны чылча шаапкан

Өргүлдү хосталга-биле шаңнаан 

Сорулгазы ол-ла хевээр артар

Шыдамык чоруктуң демдээ

Эритрея, дарлаан чоннуң чоргааралы

Алыс шын тиилээн деп бадыткап турар

Эритрея, Эритрея,

бо делегейге шын место тудуп алыр;

Хосталгаже эккелген бердинген чорук

Эритреяны ногаан кылыптаалыңар

Эритреяның бурунгаарлаашкынын демдеглеп турар бис

Эритреяны каастаар сөстерлиг болур бис

Эритрея, Эритрея,

бо делегейге шын место тудуп алыр;

## Үндезин

Аңгылал:Гимннер