open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Танова, Екатерина Түктүг-оол кызы

**Екатерина Түктүг-оол уруу Танова** ( — тыва шүлүкчү, прозачы, драматург, очулдурукчу. 1930 чылдың март 27-де Сүт-Хөлдүң Кара-Чыраа кавызынга төрүттүнген.

Чогаал ажылын 1951 чылда эгелээн. Тыва уруглар чогаалының үндезилекчилериниң бирээзи. ССРЭ-ниң Чогаалчылар болгаш Журналистер эвилелдериниң кежигүнү. Тыва Республиканың улустуң чогаалчызы. Тыва Республиканың Чазак Даргазының Л.Б. Чадамба аттыг уруглар чогаалдары дээш шаңналының лауреады. Төөгү эртемнериниң кандидады. Ооң чогаалдары орус, украин, моол, немец, якут, кыргыс, алтай, хакас дылдарже очулдуртунган. 

Тыва дылче С. Михалковтуң, С. Маршактың, А. Бартонуң, Т. Шевченконуң болгаш өскелерниң-даа чогаалдарын, И. Тургеневтиң «Бүдүүзүнде» деп романын очулдурган. 20 ажыг номну үндүрген, «Илбилиг согун», «Туттурбайн чорза-чорза», «Дүжүметке тураскаал», «Балыкчы Багай-оол» болгаш өске-даа, шупту он ажыг шиини бижээн. 

Тыва школаның өөреникчилеринге ийи номну бижип, үндүрген.

## Номнары:

* «Дамырак» (Кызыл, 1964),
* «Хемчиктиң ыры» (Кызыл, 1971),
* «Верба в цвету» (Кызыл, 1974),
* «Херелмаа» (Кызыл, 1978),
* «Хемчиктиң хүнү», чогаалдар чыындызы, (Кызыл, 1980),
* «Арбас-Ойну мунувуткаш» (Кызыл, 1983),
* «Чаштар делегейи» (Кызыл, 1989),
* «Тыва черге йөрээл» (Кызыл, 2000);
* «Чайыннанган чашкы шаавыс» (Кызыл, 2000);
* «Ийи «2» (Кызыл, 1967),
* «Акым дугайында тоожу» (Кызыл, 1976),
* «Периодическая печать Тувы» (Кызыл, 1979; Красноярск, «Офсет», 2006),
* «Иениң салым-хуузу» (Кызыл, 1991),
* «Дошкун чылдарның чазы» (1993),
* «Кара-Бай» (Кызыл, 1993),
* «Ширбиилиң холдан салба» (Кызыл, 1999);
* «Кара-Чыраа галереязы» (Кызыл, 2000),
* «Тайна цветущей ивы» (Кызыл, 2003),
* «Алфавитте үжүктерни адап, номчуп өөрениили», (Кызыл, 2006).

## Медээниң дөзү
*Роман Лудуптуң сайтызы http://lrd63.narod2.ru/tivani_ulustu_chogaalchilari/tanova_et/

Т
Таңды Урянхай

**[[Таңды-Уула|Таңды]] [[Урааңкай|Уряңхай]]** (, *халха. Тагны Урианхай*; кыд. 唐努烏梁海 *таң-ну ўу-лйаң-хай*; пиньинь. *Tángnǔ Wūliánghǎi*) — Тываны, XVIII вектен эгелеп 1921 чылга чедир манчжурлар, моолдар биле орустар ынчаар адап турган. 

Таңды Урянхай 1912 чылга чедир Цин деп манчжур династияга (Кыдат күрүнениң) чагыртып турган. Тыва 1914-1917 чылдарда Россия империязының хайгааралынга турган.

1912-1913 чылдарда Кыдатка Синьхай революциязы болган, тыва нояннар (амбын-ноян Комбу-Доржу, Чамзы Камбы-лама, гун ноян Буян-Бадыргы дээш өскелер-даа ...) орус хаан чагыргазынче (царское правительство) Тываны бодунуң хайгааралынга ап алыр кылдыр чагаа бижип чортупкан. 

1914 чылдың апрель 4-де (17) Николай II С.Д.Сазоновтуң илеткел бижиин номчааш, Таңды Урянхайның беш кожуунун хүлээп алырынга бодунуң чөшпээрелин илередип илеткел саазынга «Согласен» деп бижип кааш, адын салып каан. Ол үеден бээр Тыва нояннар моолдуң биле кыдаттың улузу-биле орустарның чөшпээрели чокка харылзаа тудар эргези чок апарган..

Административтиг тала-биле Таңды Урянхай 9 хошунга чарлып турган: Бээзи, Хемчик, Маады, Оюннар, Салчак, Тожу, Шалык, Сартыыл биле Хаазыт кожуну.

## Тайылбыр кезек


## Дөзү


Т
Т
Аңгылал:Төөгү
Аңгылал:Тываның төөгүзү
Теве

**Теве** – теве малдың ниити ады.

Эртем талазы-биле алырга, **ийи мөгенниг теве**, азы **бактриа́н** () – Camelidae деп аймактың эң улуг хевири-дир, ол ынчангаш **Чаңгыс мөгенниг теве**-биле кады Тевелер () деп төрелдешкээнге хамааржыр.

Чаңгыс мөгенниг теведен аңгыда, ийи мөгенниг тевениң хемчээли база кили улуг болгаш ооң дүгү элээн сырый. Ол тевениң ийи хевири бот-боттарынга чоок амытаннар хевири болгаш, оларның холушкак төлдери кадык болгаш анаа болур.

## Тывалап тевени ылгап адаары
Теве – теве малдың ниити ады бооп эр малды база ынча дээр.

Эңгин – кыс теве, төрүүр теве.

Бодаган – тевениң оглу, назыны бир харга чедир. Карачал чугаада эр бодаган, кыс бодаган дээр.

Дорум – бир хар ажа бээрге, дорум апаар, ону ийи харга чедир эр дорум, кыс дорум дээр.

Тайлак – хунан чеде берген азы ийи хардан үш харга чедир назылыг, ынчангаш эр тайлак, кыс тайлак дээр.

Дуңгуш теве – ол дээрге үш харлыг болгаш бир-ле дугаар төрүүр теве. Адаар ылгалы мындыг: дуңгуш теве төрүптерге эңгин теве апаар азы оолдуг теве апаар. 

Адан теве – назыны үш харлаан болгаш чазап каапкан теве болур.

Буура – назыны үш хар чеде берген болгаш чазаттынмаан үрелиг азы бүдүрүкчү мал болур. Бир кодан тевеге бир буура чоруур.

Чедишкен теве – дөрт хардан ыңай назылыг тевени чедишкен теве дээр.

## Дөзү
#Монгуш КЕНИН-ЛОПСАҢ: ТЫВА ЧАҢЧЫЛ. Тыва чоннуң ыдыктыг чаңчылдары. – Тувинские традиции. Книга вторая: священные традиции тувинского народа. – Кызыл: Тувинское отделение педагогического общества при Министерстве образования республики Тыва: Издательство “Новости Тувы”, 1999. На тувинском языке. 352 с.

Т
Т
Т
Тере-Хөл кожууну

**Тере-Хөл кожууну** — Россия Федерациязында Тыва Республиканың муниципалдыг кезээ. Ол Тываның чөөн талазында турар. Ооң девискээринде Тере-Хөл бар. Ол хөлдүң ады-биле бүдүн кожуун ады адаттынган.

Төвү — Куңгуртуг суур.

Шөлү – 10050,00 км2.

Чурттакчы чонунуң саны – 1890 кижи (2017).

Национал тургузуу – тывалар.

Шажынчы тургузуу – буддистер.

Автомобильдиң кодунуң дугаары – 17.

Куржаг шагы – MSK+4 (UTC+7).

## География
Кожууннуң туружу Балыктыг-Хемниң үстүнде, Сенгилең дагның баарында. Кызыл хоорай-биле харылзаазы агаар-биле, ынчалза-даа чайын улуг чычааннар-биле чеде берип болур.

## Сумулар чизези
# Шынаа сумузу, төп сууру Куңгуртуг;
# Каргы сумузу, төп сууру Белдир-Чазы;
# Балыктыг сумузу, төп сууру Тал;
# Эми сумузу, төп сууру Оттук-Даш. 

## Солун черлери
Кожууннуң эң алдарлыг чери — Тере-Хөл. Хөлдүң ортузунда болза ортуу чүс чылдарда туттунган Бор-Бажыңның тавак-артынчылары - Уйгур элиниң тергииделинде туттунган тудуг. Ортуу чүс чылдарның Тыва архитектураның Кызыл кожууннуң Үстүү-Элегес деп тураскаалындан аңгыда база бир улуг тураскаалы бооп турар.

## Үндезини
# Тыва чуртунда хоорай болгаш сумулар чизези. 
# Тере-Хөл дугайында Тыва Республика чазааның сайтызында. 

Аңгылал:!Main category
Аңгылал:Тыва
Аңгылал:Кожуун
Аңгылал:География
Аңгылал:Тываның географиязы
Тес-Хем кожууну

**Тес-Хем кожууну.**

Шөлү – 6680 км2. Чурттакчы чонунуң саны – 8341 кижи (2017). Национал тургузуу – тывалар. Шажынчы тургузуу – буддистер. Автомобильдиң кодунуң дугаары – 17. Куржаг шагы – MSK+4 (UTC+7).

1920 чылдарда Тыва Арат Республиканың бир тускай кожууну кылдыр ол тургустунган.

Тес-Хем кожууну Эрзин, Өвүр, Таңды кожууннары-биле кожа чыдар.

Төп сууру — Самагалдай (Тываның эрги найысылалы).Тес-Хемниң төвүнден Кызыл хоорайга чедир 162 км. Тываның өске суурлар тыптырының бир чүс чыл мурнунда Самагалдай суур үндезилеттинген. Ол барык-ла  148 чыл дургузунда Тываның Найысылалы болгаш ажыл-агый, культура, эртем, шажын төвү болуп келген.

Самагалдай суурнуң тургустунганындан бээр 240 чыл ою 2013 чылда эрткен. Ынчан Самагалдайга республиканың булуң бүрүзүнден, өске черлерден-даа хөй чон чыылган. Самагалдай хүрээзинге мөргүл эрттирер болгаш байырлаар. Кончуг мөгелер, чүгүрүк аъттар болгаш чечен кижилер аңаа илерээн.

## Арбан-суму чизези
# Самагалдай сумузу, төп сууру Самагалдай;
# Кызыл-Чыраа сумузу, төп сууру Ак-Эрик;
# Берт-Даг сумузу, төп сууру Берт-Даг;
# О-Шынаа сумузу, төп сууру О-Шынаа;
# Ү-Шынаа сумузу, төп сууру Хөл-Ожуу;
# Чыргаланды сумузу, төп сууру Белдир-Арыг;
# Шуурмак сумузу, төп сууру Шуурмак.
Куран арбаны Шуурмак сумузунга хамааржып турар.

## Тайылбыр кезек


## Үндезини
# Тес-Хем дугайында Тыва Республика чазааның сайтызында. 
# Тыва чуртунда хоорай болгаш сумулар чизези. 

Т
Т
Т
Т
Тес-Хемче кирген алды хемнер

**Тес-Хемче кирген алды хемнер:**

* Узун Тес-Хем
* Хөл-Оожу
* Дыттыг-Хем
* Ужарлыг-Хем
* Теректиг-Хем
* Шивээлиг-Хем

Шаг шаанда Тес-Хем агып бадып, тыптып турда, ооң баарынга Таңды сынның мурнуу талазынче баткан чергелешкек бичежек хемнер харап көргүлээштиң, Тес-Хем угбазынга барып, дозуп ужуражыр деп чугаалашканнар. Ужуражырда, бир дем-биле кады чергелештир бадар деп дугурушканнар. Таңды сынындан ол хемнер Тестиң бараанын харап көөрге, кончуу сүргей чуглуп шураан, калчаа далай дег, кыза берген бадып чыдар болган-дыр.

Олар Тестиң күштүг шапкын агымынга четпейн, аразында мынчаар чугаалажып, безеректелип бадып чытканнар:

*– Узун Тес-Хем чаларап батты, угбавыс сүүр күчүлүүн тургузуптар чүве чок-тур. Дуңмалары бистерни тоор-даа хире эвес-тир – деп, соондан бадып, Хөл-Оожу хөректенип чыдып калган. Дыттыг-Хем дыңнаачаңнап агып чыткан, Ужарлыг-Хем улаштыг даштап шурап чыткан, Теректиг-Хем дерин чоттунуп аккан, Шивээлиг-Хем шимээн-дааштыг болуп угбазының соондан улай суржуп каттышкаштың, Успа-Хөлче кирип чыдар. Улуг-биче хемнерниң Успа-Хөл кавайы-дыр ийин.

## Дөзү
#А.Д.Арапчорнуң "Тыва улустуң мифтери болгаш тоолчургу чугаалары" деп номундан.

Т
Т
Т
Т
Тос Чагыг

**Тос Чагыг** - Хорлуу Туматтың назылап кырааш, оглунга дүжүлгезин чайлап берип тургаш, чүгле бодунуң оглунга чагыы-дыр...

## Төөгүзү

Тумат Артылдай уруу Хорлуу аваның дугайында бижимел демдеглелдер кыдат, моол, төвүт дылдарда бар. “Өшкү бажы дойга кирбес, эшпи кижи төре херээнге киришпес”-деп, тываларның үлегер чугаазы бар. Шынында эшпи кижи кожуун чагыргазын баштап, даштыкы эжелекчилерге удур боо-муңгулуг демисежип чораан ышкажыл. Туматтар төөгүзүн ап көөрге, Чингис-Хаан үезиниң оранчок сөөлү кылдыр билдинип турар. Эмиг-төштүг эшпи кижи өзер-төрүүр салымныг, ажы-төлүңер азырап, өг-бажыңарга олуруңар деп, Хорлуу кыс өөрүнге чагып тургаын база бар. Хорлуу ава чагырыкчылап чорда, Туматтарның амыдыралы чогумчалыг турган деп, төөгүде бижээн.

## Тос Чагыг

#	Алды-чүзүн малыңардан кажан-даа адырылбайн чоруңар. Уранхай чоннуң сүлде-сүнезини чылгы-малда. Ону камгаланар.Туматтарның буян-кежии сиңген те-чуңма аңның когун үзе өлүрбеңер. Улар кушту камгалаңар. Чалаалыг, кара баштыг ак хоюңарны үрезинин үспеңер. Өглериңер эжии мурнуу чөөн чүкче углуг кылдыр тип алыңар. 
#	Алдын, мөңгүн байлаавыс-ла эгээртинмес дээш, ажай-буурул таңдыңарны аай-дедир касканнаваңар. Ак-Тумат тайгазындан Тере-Хөл чедир черниң байлаанга дегбеңер. Олар кезээ мөңгеде бүдүн-бүрүн чытсын.
#	Бора-тараа, чиңге-тараа, хонак, үүргене, чигир-сигенни, чыжыргананы элбеди тарып, өстүрүп чоруңар. Черден аштанып-чемненип турарыңар ол-дур. 
#	Чуртуңарны өрт халавындан камгалап чоруңар. 
#	Бажын ажыр байыыр бачыттыг оруктан чайлап чоруңар. Экти элевес, хырны аштавас,чединмес деп чүве билбес, тодуг-догаа, эт-септиг өй-тап, буянныг чуртталганың оруундан өскээр баспаңар.
#	Чуртуңарны өскелерге базым хирени-даа бербеңер, өскелең чуртун эжелээр деп семевеңер.
#	Чуртуңарның агаар-бойдузунуң төлү, оът-сигениниң таарышкан малыңарны чок кылбаңар. Өске черниң малы маңаа мал болбас. 
#	Чуртуңарны ээн каап, өске черни сонуургаваңар. Хары кижилерни чуртуңарже киирбеңер, аарыг-хамчыктан чонуңар камгалап чоруңар. 
#	Хары чоннуң эрткен оруун эдербеңер. Оларның үлегер-майыын ажы-төлүңерге сыгаваңар. Өске чоннуң чаңчыл-ёзузу силерге кажан-даа доктаавас, соо барып буурап дүжер. Очур-маанай, Базыр-маанай бурганнарның чаяп кааны чаңчылдары, төрүттүнген чери, чонудан эрткен чүве чок. Оларның оруу-биле чоруп олуруңар, чонум. 

Т
Т
Аңгылал:Тываның төөгүзү
Казыргылыг кудуктуң кыйгызы

**«Казыргылыг кудуктуң кыйгызы»** — проза-шүлүктер чыындызы.

Сөөлгү үеде билдингир апарган чогаалчы: шүлүкчү, прозачы, шии бижикчизи, очулдурукчу — Эдуард Мижиттиң проза-шүлүктериниң чыындызы номчукчуну ханы угаашкынның, өскерлип, хуулуп турар онзагай бодалдар болгаш хөөннерниң, тывызык, дорт харыы тывылбас айтырыгларның делегейинче чалап турар. Авторнуң соондан эдерери номчукчу кижиге солун болгаш өөредиглиг, оттуруушкуннуг болгаш тывыштыг.

## Дөс
#**Казыргылыг кудуктуң кыйгызы**. Кызыл — 2002, Тываның ном үндүрер чери, 144 арын.

К
К
Тихомиров, Николай Иванович

**Николай Иванович Тихомиров** (1859 — 1930) — совет эртемден, чогаадыкчы, ракета техниказының специализи.

## Дөс
# Сат М.С. Шелк невытканный (Тии чок торгу). Рассказы по астрономии. - Кызыл: Тувинское книжное издательство, 1983. - 152 с.

Т
Аккорд

**Аккорд** - каттай алган 3 азы 3-тен ковей алган уннер.

Аңгылал:Уран чүүл
Аңгылал:Хөгжүм
Ленин В.И. тураскаал (Кызыл)

**Ленинге тураскаал** - Кызыл хоорайның төп черинде, Арат Шөлү, ТывКУ, Мэрия болгаш ДНТ аразында турар сесерликте тураскаал.

Л
Тыва шрифтер

**Тыва шрифтер** - делгем кириллица алфавидин ажыглап турар "Өө", "Ңң", "Үү" деп үжүктерлиг Тыва дылга тааржыр шрифтилер.

Оларны моон дүжүрүп аап болур силер: Тыва шрифтилер (амдыызында файл чок).

Т
Т
Швейцария

**Швейцария** — Төп Европада Альпы дагларында күрүне. Төвү Берн хоорай.

* Чурттакчы саны – 7 580 000 кижи
* Күрүне дылдары – немец, француз, итальян болгаш ретороман дылдар.
* Чүдүлгези – христиан шажын

## Шөлүглер
* www.admin.ch

## Демдеглелдер

Аңгылал:чурт
Аңгылал:Европа
Париж

**Париж** () – Францияның төп хоорайы, Иль-де-Франс деп администраттыг можунуң төвү. Коммуна болгаш департамент тургузуп турар, а олар 20 округ кылдыр чарылган.

* 
Телефон уруңу       – +33
* 
Шак куржаа          – +1

Чурттакчы чонунуң саны 2.274 млн. (2014 ч) кижи. Европаның эвилелиниң иштинде хемчээл талазы-биле 5 черде турар.  

Францияның кол политиктиг, экономиктиг, культурлуг төвү. Париж делегей хоорайынга болгаш финанс талазы-биле бүдүн делегейниң база бир төвүнге хамааржып турар. Ол ЮНЕСКО-нуң болгаш оон-даа өске делегей чергелиг организацияларның штаб-квартиразы бооп турар. 

## Дөзү
№ ...

№ ...

Paris-Notre Dame-102-Suedseite-2017-gje.jpg|Notre Dame
Paris-Arc de Triomphe-102-2017-gje.jpg|Arc de Triomphe
Paris-Arc de Triomphe du Carrousel-108-2017-gje.jpg|Arc de Triomphe du Carrousel
Paris-Eglise du Val-de-Grace-142-Musee du Service de Sante des Armees-2017-gje.jpg|Musee du Service de Sante des Armees
Paris-Seine-114-Pont Saint-Michel-2017-gje.jpg|Seine, Pont Saint-Michel
Paris-Rue Mouffetard-158-nr 36-Creperie-2017-gje.jpg|Creperie à la Rue Mouffetard
Paris-Sacre Coeur-082-Aus Galerie Lafayette-Sainte Trinite-1991-gje.jpg|Sacre Coeur
Paris-von Montmartre-164-Notre Dame-2017-gje.jpg|Vue depuis Montmartre

Аңгылал:Хоорай
П
П
Угаан хириниң хоразы

**Угаан хириниң хоразы** азы угаан хириниң өлүмнүү - буддизмде бир билиишкин.

#Угаан хирлери сагыш-сеткилди хөлзедиптер.
#Угаан хирлери бир чүвени хүлээп алырын хаажыдылгалаптар, шынны аңдара кааптар. Объектилер ындындан 100% багай, чүдек кылдыр көстүп боор.
#Угаан хири илерээш бодун күштелдирип, оон-даа улуг таңма аттырып турар.
#Угаан хири үзүткел чок тыптып турар, Үнелиг кижи чуртталгазын үне чок кылыптар.

## Дөс
#(Сөзүглелди кайы номдан тып ап болурул?)

У
Буянныг эш-өөр

**Буянныг эш-өөр** — буддизмде бир билиишкин.

**Сагыш човангыр эш**

# Дузалаар
# Аас-кежиктиг-даа, хилинчектиг-даа үелерде дески хамаарылгалыг
# Шын сүме берип чоруур
# Кээргел сеткилдиг

**Сагыш човангыр дузалыг эш**
# Чиик-адак бодалдарлыг турда камгалаар
# Багай бодалдарга алзыптарга өнчү-хөреңгизин камгалаар
# Берге байдалдарда камгалал бээр
# Бээри көвей

## Дөс
#(Сөзүглелди кайы номдан тып ап болурул?)

Б
Нүгүлдүг эш-өөр

**Нүгүлдүг эш-өөр** - буддизмде бир билиишкин.

**1. Эш овур-хевиринде дайызын**
- Кандыг бир арга-биле эжиниң өнчү хөреңгизин алыксаар.
- Бээри бичии, алыры улуг.
- Хүлээлгезин багай сеткил-биле кылып турар.
- Чүгле бодун бодааш харылзажып турар.

**2. Сөс кырында дузалажыр эш**
- Эрткен үеге хамаарыштыр найыралдыг шынзыдыышкыннар кылыр.
- Келир үеге хамаарыштыр идегелдиг шынзылгалар кылыр.
- Хоозун сөстер-биле ол кижиниң найыралын чаалап аар, бодунче тыртып аар.
- Ылап-ла дузалажыр үе кээрге чок боор.

**3. Багай сеткилдиг мактаар эш-өөр**
- Багай сеткилдерин болгаш багай кылган чүүлдерин деткиир.
- Эки сеткилдерин болгаш эки кылган чүүлдерин деткивес.
- Бодунуң караанга мактаар.
- Артынга бактаар.

**4. Буураашкынның эжи**
- Угаан-медерелди сээдеңнедиптер чүүлдер ижип-чииринче эжи болуп турар.
- Багай шакта (хүн ашканда)агаарлаарының эжи.
- Оюн-тоглааже кижини ыдалаар эш.
- Азартный оюннарның эжи.

## Дөс
#(Очулгазын Иргит Шолбан башкы кылган

Н
Н
Чили

**Чили** (), долу официалдыг хевири — **Чили Республика** (). 

Найысылал - **Сантияго де Чиле** 

Эң улуг хоорайлар - Сантияго, Валпараисо, Консепсион, Антофагаста, Ла-Серена, Арика, Пуерто-Монтт 

Удуртукчу - Себастиян Пинйера 

Нитизи-биле - 756 950 км².

Үнелел (2012) - 17 402 630 кижи.

Сырыйы - 22,8 киж./км².

Интернет-домен - .cl

Уруң ISO - CL

Телефон уруңу - +56

Шак куржаа - -4

## Дөс
# ThisisChile.cl - Official Chile website - English and Spanish version.
# Gobierno de Chile . (исп.)
# Presidencia de la República. (исп.)
# Servicio Nacional de Turismo de Chile. (исп.)
# Comité Olimpico de Chile . (исп.)
# Dirección de Bibliotecas, Archivos, y Museos. (исп.)
# Instituto Nacional de Estadísticas de Chile. (исп.)

Ч
Ч
Жираф

**Жираф** () — кедергей узун моюннуг, аажок узун даваннарлыг бедик шокар амытан.

Ж
Ж
Чже Цонкапа

Че **Дзоңкаба** (1357-1419чч; ཙོང་ཁ་པ) – Төвүт буддизмниң эң улуг школаларының бирээзи Гелугпа школазының үндезилекчизи. Төвүтте Цонкапа Башкыны ийиги Будда деп сүзүглээр. 
## Намдары
Цонкапа болза 1357 чылда Төвүтке Амдо можунуң чөөн талазында Цонка деп черге төрүттүнген. 

Адазының адын **Тара-каче Лумбум-ге** дээр, ол Мэл аймакка хамааржыр, Үш Дээди Эртинени сүзүглээр, ядыыларны кээргээр турган. Ол болза бай-шыдалдыг болгаш харам эвес кижи турган; үргүлчү "Маджушриниң аттарын алдаржыдып адаары" деп чүүлдү ыыткыр номчуп турган.

Цонкапаның иезин **Шинмо Ачой** (азы **Шинса Ачой**) дээр. Ол болза эки сеткилдиг, камгалал чок кижилерге кээргээчел турган, үргүлчү тейлээр болгаш долганыр ёзулалдарны күүседип, Авалокитешвараның алды-слогтуг мантразын (ОМ-МАНИ-ПАД-МЕ-ХУҢ) номчуп турган.

Өг-бүлеге 6 эр ажы-төлүнүң 4-күзү болган. Ол алдарлыг Мэл аймакка билдингир ламалар болгаш идекпейлиг чүдүкчүлер хамааржыр турган, база шупту олар дыка мерген угаанныг кылдыр демдеглеттинип турар.
## Ажылдары
Ооң ийи улуг ажылы "Ламрим" (Махаяна Оруунуң Өөредии), "Наңгрим" (Чажыт тантра өөредии) буддизмниң шажынчы дуржулгазын долузу-биле тайылбырлап турар. Цонкапа Башкы чуртталгазының төнчүзүнде келир үедеги өөреникчилеринге чагыг берген. Башкының боду-биле ужурашпаанынга хомудавайн, бо ийи номдан өөренип, шажынны боттандырып чоруурун чагаан. Ону кылыр болза, Башкының бодунга ужурашканы-биле дөмей болур. Өөредигни "Ламримден" эгелээр ужурлуг.

"*Өөредигниң Дээди Тергиин бооп турары-эки, ынчалза-даа амылыг амытан бүрүзү боду Дээди Тергиин байдалды чедер дээш, чүткүлдүг болур ужурлуг" деп, ол чугаалаан.

== Чалбарыглар ==
*'Мигзем-Цонкапа Башкыга Чалбарыг'''

Нудруп кунги тубваң доджечаң
микме цеве терчен ченрезик
дриме кенбе ваңбо джампеляң
дүдбүң малу джомзе саңведаг
гаңчен кебе цугьен цонкапа
лосаң драгпе шабла сөлвадеп


## Дөс

#...
#...

Ч
Ч
Ч
Франция

**Франция** – (, МФА (фр.): [fʁɑ̃s]), ёзу аайы-биле ады Француз Республика (, МФА (фр.): [ʁe.py.blik fʁɑ̃.sɛz]) – Барыын Европада күрүне. Республиканың кыйгызы – "Хосталга, Дең эрге, Акы-төрелзирек чорук", ооң үзели – эрге-чагырга чонда, чонну, чонга. Найысылалы – Париж хоорай. Францияның чурттакчыларының кол нургулайы холумак галл-роман уктуг болгаш роман бөлүктен дылга чугааланып турар-даа болза, чурттуң ады франк деп герман аймак адындан.

## Төре тургузуу
Франция ядролуг чурт болгаш КЧН-ниң (Каттышкан чоннар ниитилели(ООН)) Айыыл-халап чогунуң Эвилелиниң беш доктаамал күрүнелериниң бирээзи. 1950 чылдардан Европей Эвилелдиң тургузукчу чурттарының бирээзи Франция болуп турар.

Чурттакчылары - 64,7 сая кижи (январь 2010 чыл), 90 хуузу Францияның хамаатылары. Шажынчылары - колдуунда католиктер (76 хуу ажыг). Хоойлу үндүрер орган - Ийи палаталыг парламент (Сенат болгаш Чоннуң чыыжы).

## Төре деңнел
**Тургустунганы** —	843 (Верден керээ), 1958 (Бешки Республика)

**Ёзу аайы-биле дылы** — француз

**Найысылал** — Париж

**Улуг хоорайлар** — 	Париж, Марсель, Лион, Тулуза, Бордо, Лилль

**Чызаан хевири** —	Президент-парламент республика

**Удуртукчу** — Эммануэль Макрон

**Эреңгей сайыт** —	Эдуар Филипп

**Девискээр** — 48 дугаар делегейде.

*Ниити — 674 685 км²
*Суг кырының хуузу — 0,26

**Чурттакчылары**
*Үнелел (2011) — 65 951 611 кижи (16 дугаар чер)
*Сырыйы — 116 киж./км²

## Демдеглелдер

Аңгылал:чурт
Ф
Батальон

**Батальон** (**о** узадыр адаттынар) - полктуң составынга кирер үш ротадан тургустунган шериг кезээ.

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбыр сөстүү (словары), Том 1, А-Й, Моңгуш Д.А.,"Наука", Новосибирск, 2003ч.

Б
Б
Көдээ суур

**Көдээ суур** () – көдээ черде административтиг (удуртулгарлыг, чагыргалыг) **дың** чер. Шак ында колдуунда көдээ ажыл-агыйлыг улустар чурттап турар.

## Дөс
#
Аңгылал:Тудуг
К
Тыва-орус сөстүк (четки)

**Тыва-орус сөстүк (четки)** – тыва дылдан орус дылче сөстер очулдуруп каан даңзылыг ном, сайт азы файл. 

Тыва Википедия дараазында шөлүглерде файлдарны айтып турар:
#Тыва-орус сөстүк программазы "ТывЛин"  - Ук программаның үндезини болза – "Тыва-орус сөстүк, Э.Р. Тенишевтиң тускай эдилгези-биле". (Тувинско-русский словарь под специальной редакцией Э.Р. Тенишева). 1968г. Ном үндүрер чери: "Советская Энциклопедия", Москва хоорай.
#Четкиде орус-тыва сөстүк база аай-дедир очулдурукчу https://tyvan.ru/

## Дөс
#ТывЛин программаның сайтызы 
#Тыва-орус аай-дедир очулдурукчу

Т
Т
Тыва танал

**Тыва танал** *(Тыва клавиатура)* – компьютер-биле Тыва дыл кырында сөзүглелдер киирерде ажыглаар таналарлыг (клавишаларлыг) херексел.

*Клавиатура* биле *раскладка* деп билиишкиннерни салчавазы чугула. Клавиатура азы тывалап болза **танал** — киирер херексел, материалдыг азы виртуалдыг хевирде бооп болур. Киирер херексел — кижи биле компьютер аразынга харылзажырда ажыглаар херекселдерниң бир хевири, чижээ: сөзүглел киирер херексел — танал, үн киирер — микрофон, дээш оон-даа өске. Раскладка — таналда клавишалар кандыг демдектер дээш харыылап турары. Практикага раскладка биле клавиатура дээр ийи аңгы билиишкинни чаңгыс танал деп билиишкинче холуп турарын удаа-дараа көрүп болур.

Дараазында шөлүглер янзы-бүрү системаларга тыва танал (раскладка) салыр файлдар азы архивтерже угландырып турар:

## Дөс
#Тыва танал: "Тыва" база "Тыва ALT". Windows, Mac OS, Linux

Т
Т
Бии-Хем кожууну

**Бии-Хем кожуун** — Россия Федерациязында Тыва Республиканың муниципалдыг кезээ.

Администраттыг төвү — Туран хоорай. Шөлү - 7951,89 км2. Национал тургузуу - тывалар - (63,42%), орустар - (34,12%). Шажынчы тургузуу - буддистер, православ шажын. Автомобильдин кодунуң дугаары - 17. Куржаг шагы - MSK+4 (UTC+7).

## География
Бии-Хем кожууну Тыва Республиканың соңгу талазында турар.

## Төөгү
Бии-Хем кожуун - республикада эң-не орус дылдыг кожуун. Орус өскээр көшкен кижилер идепкейлиг кээп турган ХIХ вектиң сезен чылдардан эгелеп.

1932 чылдың алды айның 16-да ТАР Чазааның үндүрген доктаалын ёзугаар Каа-Хем кожуунну (ооң төвү амгы Каа-Хем суурнуң үстүү талазында Чедер аксынга турган) үш кезекке чаргаш, Таңды болгаш Бии-Хем, Каа-Хем деп үш кожууннарны тургускан.

Бии-Хемниң девискээрин Бии-Хемниң оң талазында Севи деп суурдан эгелээш, ол-ла хемни куду бадырган. Соңгу кызыгаары Севиниң бажында орус кызыгаары болур. Севи, Хүт суурлардан куду баткаш, Өөк-Аксын эрткеш, кожууннуң девискээри хемниң солагай талазында Кара-Хаак, Черби суурларны хаара туда бээр. Оон кудулааш, Бии-Хем биле Каа-Хемниң белдиринде Хавырга (бир чамдык улус Порлуг-Даа-даа дээр) дужундан кызыгаар база катап хемниң оң талазынче кеже бээр. Тууйбу заводун таварты чоруткаш, Ээрбекти эрткеш, Баян-Колдуң адаанга четкеш, Хатты-Тайгалааш, Саян сынның эдээнде Ус суурга чедер. Барыын талакы кызыгаарның төнген черин ук доктаалда ындыг янзылыг доктааткан.

Бии-Хем кожуунну Минчит-Хүндү, Чамыяң, Сайын-Белек чагырыкчылар баштап чорааннар. Революсчу үзел дээш Сибирьже шөлүттүрген турган Феликс Кон Иркутскиден чөпшээрелдиг Тывага чорааш, ооң бир-ле дугаар ужурашкан кижизи Чамыяң, ол ынчан Бии-Хемниң чагырыкчызы турган. Ооң соонда Бии-Хемниң чагырыкчызы Лопсаң-Осур апарган.

Суг-Бажынга болган Тываның тургузукчу хуралынга Лопсаң-Осур, Буян-Бадыргы, Иннокентий Сафьянов Тываны чүгле тускай хамаарышпас, бот-догуннаан эргелиг күрүне тургузукчуларының идекпейлиг талалакчылары бооп, ол кожууннарга чоруткаанар. Ол хуралдан Лопсаң-Осур Маады сумузун Бии-Хем кожууну кылдыр эде организастаарының шиитпирин чедип алган. Оон келгеш, Бии-Хемге республиканың чазааның айтыышкынын ёзугаар Каа-Хемниң, Таңдының, Бии-Хемниң, Улуг-Хемниң моол дылга өөренир, билиг-мергежилин бедидер дээн кижилерни ол Оюн-Шивиге (амгы үеде улустуң Ленинка деп адай берген суурунга) өөредип турган. 

## Чурттакчылар
Чурттакчы чоннуң саны - 9979 кижи (2017). 

## Арбан-суму чизези

# Аржаан сумузу, төп сууру Аржаан;
# Севи сумузу, төп сууру Хүт;
# Сесерлиг сумузу, төп сууру Сесерлиг;
# Сөөш сумузу, төп сууру Сөөш;
# Тарлаг сумузу, төп сууру Тарлаг;
# Өөк сумузу, төп сууру Өөк;
# Хадың сумузу, төп сууру Хадың.

* Билелиг, Шивилиг, Найырал арбаннары Туран хоорайынга хамааржыр;
* Чкаловка арбаны Аржаан сумузунга хамааржыр.
* Севи арбаны Севи сумузунга хамааржыр.
* Ленинка арбаны Өөк сумузунга хамааржыр.

## Экономика
Кожууннүң экономиктиг өзээ(үндезини) - мал ажыл-агыйы.

## Сураглыг кижилер

### Кожуунга төрүттүнген улус
*
*
*

## Демдеглелдер


## Үндезини
# Үндезин сайт (ажылдавайн турар).
# Тыва чуртунда кожуун, суму чизези. 
# Бии-Хем кожууну Тыва Республика чазааның сайтызында. 

Б
Б
Б
Аа-шу-декей-оо (ыры)

**Аа-шу-декей-оо** — тыва чоннуң ынак ырыларының бирээзи. Ол улустуң аас чогаалынга хамааржыр. Бо ырыны Хүн-Хүртү, Тыва дээш өске-даа бөлүктер ырлажып чоруур.

## Ырының сөзүглели

Челер оюм челип орда
Черде туман арый-ла бээр,
Чечен уруг чаңнап орда
Чеди сылдыс четчи-ле бээр.

Ортун карам ийи караа —
Орай үнген шолбан-на ийин,
Одуртпалак кежегези — 
Ооругнуң пөжү-ле ийин.

Базар оюм базып орда
Башкы туман арый-ла бээр,
Баштак карам чаңнап орда
Башкы сылдыс четчи-ле бээр.

Ажы-төлү эрес,
Хөглүг-омак, дең-дең
Арат-чону хостуг,
Бистиң Тыва дең-дең.

Хеймер карам ийи караа
Кежээ чыраан шолбан-на ийин,
Хенчелеп каан кежегези
Кезек черниң пөжү-ле ийин.


А
А
Тыва Республиканың Камбы-Ламазы Тензин Цултим хелиң

**Тыва Республиканың Камбы-Ламазы Тензин Цултим хелиң** (1947ч. Хорум-Даг суур) - 2010 чылдан тура Тыва Республиканың Камбы-Ламазы.

## Намдар
Тываның Камбы-Ламазы Тензин Цултим хелиң (Куулар Николай Бугажыкович) 1947 чылда Чөөн-Хемчик кожууннуң Хорум-Даг суурга төрүттүнген. Ортумак школаны дооскан соонда, Новосибирскиниң Садыг-кооперация институдунга өөренген. 1992-1997 чылдарда Санкт-Петербург хоорайда “Гунзечойней” хүрээге хуурактап турган үезинде кенин сагыл четтирген. Ооң соонда үелерде Чадаананың “Майдыр”, Кызылдың “Цэчэнлиң” хүрээлеринге ажылдап чораан. 2000 чылда Еше Лодой римпоче башкыдан хелиң сагыл четтирген. Бии-Хем кожууннуң Даа-Ламазы кылдыр ажылдап турган. Бүгү Тываның ламаларының шуулганынга 2010 чылда Тыва Республиканың Камбы-Ламазы кылдыр соңгуткан болгаш Камбы-Ламаның Арзылаң түрлүг ширээде дүжүлгезинге саадап олуртур албан ёзулалы сентябрь айда болуп эрткен.

## Дөс
#Обычаи и традиции буддизма, почитаемые в семье. Религиозно-просветительское издание. Чотпун-оол оглу Чочагар. На тувинском языке. - Кызыл: ОАО "Тываполиграф", 2012

Т
Т
Т
Таңды-Тыва Улус Республиканың Пандито Камбы-Ламазы Кешпи-Лхарамба Лопсаң Чамзы Хуулгаан (1844-1930)

**Пандито Камбы-Ламазы Кешпи-Лхарамба Лопсаң Чамзы Хуулгаан** (1844-1930чч), Таңды-Тыва Улус Республиканың Сарыг шажынның баштыңчызы.

## Намдар
Чадаананың Үстүү-Хүрээзиниң Пандито Камбы-Ламазы Кешпи-Лхарамба Лопсаң Чамзы Хуулгаан Даа кожууннуң Үстүү-Ишкинге бай-Шыдалдыг өг-бүлеге 1844 чылда төрүттүнген. Ол хүн хүнзедир дымырааш чаъс чаап каап, хүннеп, беш-алды катап ийи-үш каът челээштер дээрни каастап хүнзээн деп, көрген улустуң сактыышкын чугаалары ам-даа чон аразында  артып  калган. Оол  алды  харлыг  турда  ачазы  ону  Урганың (Улан-Баторның) Чөөн хүрээзинче өөредип чорудупкан. Он алды харлыында Тибеттиң Амдо можузунда ат-сураглыг “Лавран” хүрээже өөренип кирген. Орта Лопсаң Чамзы сарыг шажын Өөредииниң дээди чадазы Кешпи-Лхарамба (буддийжи философияның доктору) деп бедик эртем адын 1879 чылда камгалап алган. Тывага чедип кээрге күрүне баштап турган нояннар шажын эртемин сайзырадыры чугула деп чүвени өөренип көргеш, Лопсаң Чамзыны Урааңгай чуртунуң Пандито (Эртемден) Камбы-Ламазы деп атты тывыскан. Ооң соонда бодунуң дуңмазы Даа кожууннуң баштыңы Хайдып Үгер-Даа биле чаа хүрээ тудар дээш чер арамайладып алыры-биле кожазы Моолдуң дөрбет аймакче чаладып келген Нара-Панчен Кегээнни Чадаанаже моорладып экелгеннер. Ол Башкы Чадаананың Ортаа-Алаак (Чайлаг-Алаак) деп черни чаа хүрээ тудар чер кылдыр шилип берген. Чоорту аңаа Тибеттиң ыдыктыг хүрээзи “Лаврандан” келген Тембии Кундан Кегээнниң айыткалы-биле Үстүү-Хүрээге “Тэчэнрабтэндаши Чойхорлиң” деп аттыг дуганны туткан. Ону төвүт дылдан очулдурарга “Эртемниң Дываажаң деңнелинге чедир сайзыраар төвү” дээн уткалыг болур. Россияга 1917 чылда социалистиг революция өөскүп үнгениниң түңнелинде Ак-Хаанны дүжүлгезинден дүжүргеш, эрге-чагырганы Советтерге дамчыткан турган. Ол революцияның салдары-биле Тывага база бай-феодалдарга болгаш хүрээ-хиитке, ламалар, хамнарга удур демисел эгелээн. Ынчангаш Тывага 1930 чылдардан эгелеп репрессиялар эгелей берген. Хүрээ-хииттерни буза шаап, өрттедип турган берге үелер келгени ол. Таңды-Тываның Эртемден Камбы-Ламазы Кешпи-Лхарамба Лоспаң Чамзы Хуулгаанны ол дерзии шаажылал оюп эртпээн. Ону тудуп хоругдаан соонда эзер чок аътка мундургаш, Кызылче эккел чорда, 1930 чылдың чазынында Чадаананың Адар-Төш деп черге бурганнай берген. Улуг Башкының сөөгүн чүдүкчү чон ол-ла черге оранчыдып каан. Төрээн чуртунга, чонунга шынчы бараан болуп чораан Лопсаң Чамзы Камбы Хуулгаанның кылып чораан үүле-херээ ам-даа бо хүннерде уламчылап турар. 

## Дөс
#Обычаи и традиции буддизма, почитаемые в семье. Религиозно-просветительское издание. Чотпун-оол оглу Чочагар. На тувинском языке. - Кызыл: ОАО "Тываполиграф", 2012

Т
Т
Т
Өвүр хадып... (ыры)

**Өвүр хадып...** — тыва улустуң аас чогаалындан үнген ыры-кожамык. Бо ырыны ат-сураглыг бөлүктер — Хүн-Хүртү, Тыва дээш оон-даа өскелери ырлашкан.

## Ырының сөзүглелдери

Өвүр хадып чыдыр-ла боор,
Өңнүүм сактып олур-ла боор,
Өшкү эъдин дүлүп алган
Мени манап олур-ла боор.

Саглы хадып чыдыр-ла боор,
Сарыым сактып олур-ла боор,
Сарлык эъдин дүлүп алган
Мени манап олур-ла боор.
____________________________

Өвүр хадып чыдыр боор оң,
Өңнүүм манап олур боор оң,
Өшкү эъдин дүлүп алган
Мени-ле манап олур боор оң.

Саглы хадып чыдыр боор оң,
Сарыым манап олур боор оң,
Сарлык эъдин дүлүп алган
Мени-ле манап олур боор оң.

Калчан хадып чыдыр-ла бе,
Карам манап олур-ла бе,
Койгун эъдин дүлүп алган
Мени-ле манап олур-ла бе.
______________________________

Өвүр хадып туру-ла боор,
Өңнүүм манап олур боор оң,
Өшкү эъдин дүлүп алган
Мени-ле манап олур боор оң.

Саглы хадып туру-ла боор,
Сарыым манап олур боор оң,
Сарлык эъдин дүлүп алгаш
Мени-ле манап олур боор оң.

Калчан хадып туру-ла боор,
Карам манап орган боор оң,
Хайнак эъдин дүлүп алгаш
Мени-ле манап орган боор оң.


Ө
Ө
Кайгамчыктыг интернационал (ыры)

**Кайгамчыктыг интернационал** — тыва улустуң ырызы. 1920-1930 чылдар үезинде тыва чоннуң ырлажып эгелээн ырызы. 

## Ырының сөзүглели

Кадагааты каргызынга
Качыгдадып чораан арат,
Качыгдалдан чарып алган
Кайгамчыктыг Интернационал.

Иштикиниң эзергээнге
Эзергэдип чораан арат,
Эзергэктен чарып алган
Энерелдиг Интернационал.

Бөмбүрзектиң кырынайга
Бүдүүлүкке чораан арат,
Бүрүн эрге тыпсып берген
Бүзүрелдиг Интернационал.

Үлетпүрчин тараачынның
Үнүп турар хувускаалын
Үргүлчү-ле баштап турар
Үш-ле дугаар Интернационал.


К
К
Дыңгылдай (ыры сөзү)

**Дыңгылдай** — Тыва чоннуң нептереңгей ынак ырызы.

## Сөзүглел

Дээр өңнүг бора мунгаш, оо дыңгыл, дыңгылдай
Девиржиткен тенек хейил, оо дыңгыл, дыңгылдай
Деге баштыг эзеңгизин, оо дыңгыл, дыңгылдай
Кижээ дөгээр анчыг хейил, оо дыңгыл, дыңгылдай

Сээң-биле мени канчаар, оо дыңгыл, дыңгылдай
Селиир эвес, септээр эвес, оо дыңгыл, дыңгылдай
Серге кежи чоорган болза, оо дыңгыл, дыңгылдай
Селээй эртик септээй ертик, оо дыңгыл, дыңгылдай

Ооң-биле мени канчаар, оо дыңгыл, дыңгылдай
Орнаар эвес, солуур эвес, оо дыңгыл, дыңгылдай
Оттук-биле бижек болза, оо дыңгыл, дыңгылдай
Орнаай эртик солаай эртик, оо дыңгыл, дыңгылдай
________________________________________________

Сээң биле мени канчаар,
Септээр эвес, селиир эвес,
Серге кежи чоорган болза,
Септээй эртик, селээй эртик

Ооң биле мени канчаар,
Орнаар эвес, солуур эвес,
Оттук биле бижек болза
Орнаай эртик, солаай эртик
___________________________

Чиргилчинниг ховуларга
Чиндиңнедир челер доруг
Чиңге карам сай-ла чажын
Сеглеңнедир челер доруг

Хараганныг ховуларга
Караңнадыр челер доруг
Кап-ла карам сай-ла чажын
Хадымнадыр челер доруг
___________________________________________

Караңгайлыг кара ховаа, о дыңгыл, дыңгылдай
Караш кыннып челер доруг, о дыңгыл, дыңгылдай
Карамайның сай-ла чажын, о дыңгыл, дыңгылдай
Саглаңнадыр челер доруг, о дыңгыл, дыңгылдай

Чиргилчинниг чиңге ховаа, о дыңгыл, дыңгылдай
Чиде дүжүп челер доруг, о дыңгыл, дыңгылдай
Чиңге кара сай-ла чажын, о дыңгыл, дыңгылдай
Чиндиңнедир челер доруг, о дыңгыл, дыңгылдай


Д
Д
Чавыдак (ыры)

**Чавыдак** — тыва улустуң билдингир ырызы. 

## Ырының сөзүгели

Элегеске аян туткан
Эткир үннүг тракторну
Экономга кадыржаан
Эрес кежээ Чавыдакты
Ээй, эрес кежээ Чавыдакты

Шойдан куткан ЧэТэЗэ-ге
Ширик хөрзүн чымчаклайын
Чолаачызы Чавыдакка
Чижек-үүле чиик-ле ийин
Ээй, чижек-үүле чиик-ле ийин

Шарыг буга кожуп алгаш
Тракторга канчап деңнээр
Чалгаа-шүшпең кижилерни
Ээй, Чавыдакка канчап деңнээр


## Тайылбыр


Ч
Ч
Камгаланыр күжү-даа бар (ыры)

**Камгаланыр күжү-даа бар** — тыва улустуң ырызы. Бо ырыны улус 1940 чылдардан эгелеп ырлажып эгелээн. 

## Сөзүглел

Каа-Хемде, Бии-ле-Хемде
Каш-ла чүзүн байлак-ла бар,
Кайгамчыктыг чуртувустуң
Камгаланыр күжү-даа бар.

Улуг-Хемниң, Бии-ле-Хемниң
Ушта чалгып чыдары дег
Удурланыр дайзын келзе
Уу-шавар күжүвүс хөй.

Артыы-иштии таңдыларда
Алдын-даа бар, байлак-даа бар,
Артывыста, мурнувуста
Акы-дуңма чурттар-даа бар.

Башкы соңгу таңдыларда
Байлак-даа бар, аңнар-даа бар,
Бай-ла кежик берип турар
Бады-быжыг ССРЭ бар.


К
К
Хүн Ноян Монгуш Арапай оглу Хайдып Үгер-Даа

**Даа кожууннуң Баштыңы Хүн Ноян Монгуш Арапай оглу Хайдып Үгер-Даа** (1859-1909) — аажок эрес-дидим, тудунгур-кавынгыр, угаанныг кижи чораан. Ол черле белен-селен чүвеге алдырар дээр ужур-даа чок, чаныш-сыныш чок кадыг, шыңгыы чурумнуг кижи чораан. Хайдып Үгер-Даа иштики-даа, даштыкы-даа идегеттерге черле дүжүп бербес, Тыва чер-чурту дээш, ада-өгбелери дээш, оларның ёзу-чурумун сагыыры дээш тынын-даа бээринге белен турган де. Келир үеде тыва кижиниң салым-чолу дээш сагыжы аарып чораан. Тыва Манчы Кыдат дарлалының адаанга турда Даа кожуун Улаастайда оруп турар кыдат Чанчын-Сайытка Амбын-Ноянны таварыштыр чагыртып турган. Хайдып Үгер-Даа хөй мал-маган, өлук-киш кежи берип тургаш, Чанчын-Сайытка боду дорт чагыртыр эргелиг болурун чедип алган. Ооң үлегерин эдерип, Бээзи кожууннуң Нояны Чымба Үгер-Даа база Чанчын-Сайытка моол аймак таварыштыр чагыртырарындан хосталып, бот-догун аңгыланы берген. Ооң аңгыда Хайдып Үгер-Дааның кады төрээн акызы Бүгү Тываның Пандито Камбы-Ламазы Кешпи-Лхарамба Лопсаң Чамзы Хуулгаан сарыг шажынның дээди чадазын Моолга, Тибетке өөренип дооскаш келгеш, Будда Бурганның Өөредиин арыы-биле тарадып, Буян-Бадыргының, Хайдыптың угаан сайзыралынга, ылаңгыя күрүне баштаар ажыл-чорудулгазынга кончуг улуг идигни бергени чугаажок. Ынчангаш оглу Буян-Бадыргыга Хайдып Үгер-Дааның база Лопсаң Чамзы Камбының салдары дыка улуг болган, оларның кижизидилгезин эрткен болгаш Буян-Бадыргы ноян сөөлунде барып Тываның төөгүзүнге көскү черни ээлээни анаа эвес дээрзин демдеглээри чугула дизе частырыг болбас.

## Дөс
#Обычаи и традиции буддизма, почитаемые в семье. Религиозно-просветительское издание. Чотпун-оол оглу Чочагар. На тувинском языке. - Кызыл: ОАО "Тываполиграф", 2012

Х
Х
Х
Х
Буддизм деп чүл?

**Буддизм деп чүл?**

Буддизм дээрге эрте-бурунгу чүдүлге-дир, ооң сорулгазы болза амылыг амытаннарны човулаңдан хостаары болгаш төнчү чок доктаамал аас-кежикти чедип алырынга оларга дуза чедирери болур. Буддизмниң алызында барып бүдүрер төнчү сорулгазы – Будданың байдалын азы Арыг Угаанның Чырык Байдалын чедип алыры. 

Будданың Ачылыг Өөредииниң утказы – өске амылыг амытаннарга хора чедирбези, ооң үндезини – кээргээчел сеткил азы өске амылыгларның орнунга бодун салып, оларның байдалын медереп билири, ону чедип алырда кол туруш – арын-нүүрнүң арыг болуру, бо бүгүнүң үндезин дөзү, чүрээ – арыг угаан чедип алырда арганы (буянныг үүле бүдүрерин) болгаш мерген угаанны (даяан, бүдээл кылырын) катай ажыглаарында чаштып чыдар, а ооң кол үзели бот-боттарынга хамаарылгалыг болуп турар тудушкак чылдагааннарның ужурунда очалаңга катап-катап төрүттунериниң он ийи кезектиг илчирбелериниң (чадаларының, кезектериниң) дузазы-биле човулаң ораннарынга катап-катап-ла төрүттүнүп, бодарап, дескинип-ле турарывыстың хоойлузунга даянып турар.

## Дөс
#Обычаи и традиции буддизма, почитаемые в семье. Религиозно-просветительское издание. Чотпуң-оол оглу Чочагар. На тувинском языке. - Кызыл: ОАО "Тываполиграф", 2012

Б
Б
БУДДИСТ КИЖИ

КЫМНЫ “**БУДДИСТ КИЖИ**” ДЕП АДАП БОЛУРУЛ? — Кым ылап-ла сеткил-чүрээниң ханызындан Үш Ыдык Эртинелерден (Буддадан, Дхармадан, Саңхадан) бодунга Авыралды тып алган болгаш үүлениң кылдынган чылдагааны-биле бүде берген түңнелиниң аразында харылзааны эки медереп билир кижи буддист кижи ол болур. А хилинчек-човулаң оранының бурганнарындан болгаш оларга дөмей амытаннардан Авырал дилеп ап чоруур, а ол ышкаш үүле дугайында хоойлуну чандыр-соора билип алган кижини буддист эвес кижи дээр. 

## Дөс
Обычаи и традиции буддизма, почитаемые в семье. Религиозно-просветительское издание. Чотпун-оол оглу Чочагар. На тувинском языке. - Кызыл: ОАО "Тываполиграф", 2012

Б
Б
Б
Будда Шакьямуни

Будда Шакьямуни, **Будда** – эрте-бурунгу Индияга бистиң эрага чедир 6-5 век үезинде чурттап чораан. Шакья төрел бөлүүнге төрүттүнген, хаан кижиниң дың кара чаңгыс оглу, оң адын Сиддхартха Готама (азы Гаутама) дээр. 

Адазын Шудходдана дээр, Шакьялар күрүнезиниң хааны. Авазы Майя кадын, оглун божупкаш үр-даа болбаанда шыдашпайн барган. Чаш Сиддхартханы Маяаның, Праджапати дээр кыс дуңмазы азырап алган.

Бодунуң ачазының каас-коя ордуларынга чээрби тос чыл иштинде чурттап келген. Ынчалза-даа бир катап аңаа төрүттүнериниң, кырыырының, аарыырының болгаш өлүрүнүң кызыгаар чок хилинчектиг човулаңының утка-шынары ажыттынып, билдинип келген. Сагыш-сеткилиниң ханызынга ол човулаң оранындан хая көрнү берген болгаш, оон хосталып алыр дээш, Ойталаашкынны бодарадыпкан. Ооң сеткил-хөңнүнге бүгү амылыг амытаннарга хамаарыштыр кызыгаар чок кээргээчел сеткил болгаш оларны човулаңдан хосталы бээр байдалга чедирип кээр чүткүл тыптып келген. Ол каас-коя ордудан үнүп чорупкаш, алды чыл иштинде куйларга олуруп алгаш бүдээлдээр маадырлыг даяанчы (аскет) бооп, чединместиң эрээ-хилинчээн көрүп чораан. Ямбылыг бай болгаш чединмес ядыы чуртталгаларның кайызын-даа чурттап эрткеш, ол ийи эмин эрттир хайыы, ортузундан хоорук, ынчангаш олар човулаңдан адырлырынга чедирбес деп чүвени Сиддхартха билип каан. Шак ол чөптүг шынны угаап-медереп каанын таварыштыр ол Ачылыг чаагай ортаакы орукка (аргага) чедип кээп, Будда апарган болгаш ол дугайында Өөредиг берген. 

**Солун чүүл**Шаанда тывалар Шакьямунини "Богда Бурган" азы "Бурган Башкы" деп адаар чораан.

## Дөс
#Обычаи и традиции буддизма, почитаемые в семье. Религиозно-просветительское издание. Чотпун-оол оглу Чочагар. На тувинском языке. - Кызыл: ОАО "Тываполиграф", 2012

Б
Б
Б
“Будда” деп сөс чүнү илередип турарыл?

**“Будда”** деп сөс чүнү илередип турарыл?

Будда деп сөс Арыг Угаанның Чырык Байдалын демдеглеп турар. Бодунуң угаанын долузу-биле арыглап алган болгаш бүгү-ле чаагай буян кежиктерниң шуптузунуң бүде бээрин чедип апкан ындыг кижини Будда дээр. Амылыг амытан бүрүзү Будда болу берип болур.

## Дөс
#Обычаи и традиции буддизма, почитаемые в семье. Религиозно-просветительское издание. Чотпун-оол оглу Чочагар. На тувинском языке. - Кызыл: ОАО "Тываполиграф", 2012

Б
Б
Б
Будданың өөредии

**Будданың өөредии**
Будданың өөредииниң утказы чүл?
Кысказы-биле чугаалаар болза, Будданың Өөредиин дараазында одуруглар-биле илередип болур:

“Кандыг-даа нүгүлдер кылбайн 
Буянныг үүлени долу боттандыр, 
Угаан-медерелиң чагырып ал – 
Будданың Өөредии ол-дур”. 


## Дөс
#Обычаи и традиции буддизма, почитаемые в семье. Религиозно-просветительское издание. Чотпун-оол оглу Чочагар. На тувинском языке. - Кызыл: ОАО "Тываполиграф", 2012

Б
Б
Б
Будда чүнү өөредип турганыл?

**[[Будда]] чүнү өөредип турганыл?**

Будданың суртаалдап турганы чүдүлге-сүзүглелдиг кыйгырыының чүрээнде Ыдыктыгларның Дөрт Ачылыг Чаагай Шыннары туруп турар. Оларда мынчап бижээн:
#Човулаң бар болуп турар (төрүттүнери, кырыыры, аарыыры болгаш өлүрү);
#Човулаң чылдагааннарның болгаш байдалдарның тевии-биле тыптып турар (бир-ле чүвени аажок күзээри, бодунга ынак болуру, хоптак-чазый болуру дээш оон-даа өске);
#Човулаңнарны соксадыптарының аргазы бар;
#Човулаңнарны соксадыптарынга чедире бээр орук (арга) бар – ол дээрге ачылыг сес кезектерден тургустунган орук-тур:
#*үзели шын, чөптүг болуру;
#*бодун шын, чөптүг алдынары;
#*шиитпирлиг болурда шын, чөптүг болуру;
#*амыдырап турар байдалы шын, чөптүг болуру;
#*күжениишкин кылыр шын, чөптүг болуру;
#*угаап-медереп тура шын, чөптүг болуру;
#*даянчы (медитациялыг) хайгаарал үезинде шын, чөптүг болуру.

Будда чылдагаанның болгаш түңнелдиң (үүлениң, карманың) хоойлузун онзалап айыткан. Мага-боттуң, чугаа – домактың болгаш угаан-медерелдиң бүгү хөделиишкиннери тодаргай түңнелдерлиг болурун ол хоойлу онзалап, демдеглеп турар. Буянныг үүлениң соонда чаагай, тааланчыг түңнелдер келир азы кижи аас-кежикти медереп, билип каар. Нүгүлдүг хөделиишкин човулаңны тывылдырар. Кылдынган үүлелерниң түңнелдери бо амыдыралдында дораан-на илереп келбейн барып болур, оларның түңнелдери келир чуртталгаларының кайы-бирээзинде илереп кээп болур. 
Буддизмни хүн-бүрүде амыдыралга ажыглап тура, ораннарда бүгү амылыг амытаннар човулаң көрүп турар, амытан бүрүзү човулаң күзевейн турар болгаш аас-кежикти чедип алыксап турар деп чүвени угаап-медереп турары кижиге дыка чугула болур. Будданың бойдустан чаяаттынган байдалы бүгү амылыг амытаннарга дөмей болуп турар болгаш амытаннар шуптузу Будда ышкаш Арыг Угаанның Чырык Байдалын чедип алыр аргалыг болуп турарлар деп Будда өөредип турган. Боду ыдыктыг байдалды чедип апкан болгаш бодунуң арга-дуржулгазының үндезининге Арыг Угаанның Чырык Байдалын канчаар чедип ап болурунга өөредип турган. Өөредигни шын шиңгээдип апкан кижи бүрүзү Будда байдалын азы Арыг Угаанның Чырык Байдалын чедип аптар. 

Чамбы-дипте янзы-бүрү човулаңнар бар. Ону дыка делгереңгей тарай берген “Очалаңның хүртүзү” деп чурук көргүзүп, тайылбырлап турар. Ол мынчаар көстүр: ортузунда турар төгерик катап-катап чаяаттынып турар чуртталганың дескинчээн көргүзүп турар;ол төгерик дугуйну коргунчуг амытан  - Өлүмнүң Ээзи аажок күштүг кылдыр так тудуп алган турар. Төгерик беш (чамдыкта беш кылдыр бурганнар биле чартык бурганнар (азарлар) ораннарын кадып каан болур) азы алды (чамдыкта алды кылдыр бурганнар биле чартык бурганнар (азарлар) ораннарын ийи чарган болур) кезектерге чардынган болур, олар күзелдер ораннары болур алды делегейлерни демдеглеп турар. 

## Дөс
Обычаи и традиции буддизма, почитаемые в семье. Религиозно-просветительское издание. Чотпун-оол оглу Чочагар. На тувинском языке. - Кызыл: ОАО "Тываполиграф", 2012

Б
Б
Б
Блю, Корбин

**Корбин Блю Рейверс** (; Февраль 21, 1989; Нью-Йорк, АКШ) — Американың ыраажызы, продюсер база кино артизи.

## Допчу намдары
Корбин Блю Рейверс 1989 чылдың февраль 21-де Бруклинге төрүттүнген. Ооң ада-иези Марта болгаш Дэвид Рейверстер. Корбинниң авазының төрел угун алыр болза, ол итальян-американ, а ачазының угу ямай. Ол бир дугаар экранга 2 харлыг тургаш үнген. 

Ол 4 харлыында Нью-Йорктуң "Ford Modeling Agency" агенствозунуң модели бооп турган. Ынчан ол танцылап эгелээн. Ынчалза-даа хөй кичээнгейин балет болгаш джазче салып турган. 6 харлыында ол бир дугаар ролюн "Tiny Tim is dead" деп шииге ойнаан. 

Корбин "Los Angeles County High School for the Arts" ( кысказы-биле LACHSA) аттыг ортумак школаны дооскан. Дараазында ол авазының соон салгап, кино артизи боор дээш Нью-Йорктуң "High School of Petforming Arts" деп аттыг школазынче дужаап кирген.

## Карьеразы
1996 чылда Корбинниң өг-бүлези Лос-Анджелесче көжүп келген. Ол аңаа бодунуң кино артизи кылдыр бирги базымнарын кылган. Кино делегейинче кирерде  ачазы чонга билдингир американ кино артизи Дэвид Рейвестер бирги базымны кылырынга дузалашкан. Удаваанда Корбин "High Incident" деп сериалга үргүлчү киржир рольду алган. "Скорая помощь" деп сериалдың бир үзүндүзүнге киржир чалалганы алган. "Вольный стиль", "Классный мюзикл: Выпускной", "Запретная миссия", "Семейное дерево", "В поисках Галактики" деп фильмнерге киришкен. Эгезинде ол улуг эвес эпизодтуг рольдарга ойнап турган. 

Корбин бирги рольдарын дараазында "Солдат", "Пляжное кино", "Семейное дерево", "Таинственные люди" фильмнерге алган. 

2004 чылда "Запретная миссия" деп фильмге Остина бооп бир дугаар кол рольга киришкен. Бо фильм Корбинниң кино карьеразынга улуг үлүг-хууну киирген.

## Альбомнары
* Another Side (2006)
* Speed of Light (2009)

## Шөлүглер
* Официальный сайт
Шакира

**Шакира**  Колумбия 1977) - Колумбиядан делгереңгей ыраажы артист, актер, ырылар автору, самчы, хогжум продюссери, хореограф база модель. Шакираны улус 2000чч эгезинде эң-делгереңгей болгаш билдингир латин американың ыраажызы кылдыр чедиишкинниг болган. Ооң адын араб дылдан очулдурарга "...", а хинди дылдан – "чырыктын кыс бурганы".

## Альбомнары
* Pies Descalzos 
* ¿Dónde están los ladrones?
* Laundry Service 
* Fijación Oral 1
* Fijación Oral 2
* Sale el sol

Ш
Австралия

**Австралия** (англи дылда Australia, адатынары [əˈstreɪljə], латин дылда austrālis — «мурнуу»), официалдыг ады Австралия Эвилели (англи дылда Commonwealth of Australia, адатынары [ˈkɒm.ənˌwɛlθ əv əˈstreɪljə]) — Австралия деп аттыг дипти, Тасмания ортулуун болгаш оон өске Индий болгаш Оожум океаннарының ортулуктарын эжелеп турар мурнуу чүкте күрүне.

## Географ туружу
Австралия эвилелинден соңгу чүкте Чөөн Тимор, Индонезия болгаш Папуа - Чаа Гвинея бар, сонгу-чөөн чукте — Вануату, Чаа Каледония болгаш Соломон Ортулуктары, мурнуу-чөөн чукте — Чаа Зеландия. Папуа — Чаа Гвинеяның кол ортулуу-биле Австралия Эвилелиниң дип кезээниң аразы 145 км, а австралий ортулук Боигудан Папуа — Чаа Гвинеяга чедир чүгле 5 километр.
2013 чылдың октябрь 18-тиң хүнүнүң саңы-биле, күрүне хамаатыларының саны 23 384 313 кижи, оларның колдук кезии диптиң чөөн талакы эриинде чуртап турар.

## Демдеглелдер

А
Болчукчу

**Болчукчу** ( — *advoco — чалаар* деп сөстен, орустап: *адвокат*) — каразыттырганнарның база буруудаттырганнарның эргелерин база сонуургалдарын камгалаар база оларга кеземче херээниң чорудулгазының үезинде юридиктиг дуза чедирер арын (кижи).

## Тодарадылга
РФ КХЧД-ниң (Россия Федерациязының Кеземче херээ чорудулгазының дүрүмү) 49-ку чүүлүнүң 1-ги кезээ-биле:
:Болчукчу – каразыттырганнарның база буруудаттырганнарның эргелерин база сонуургалдарын камгалаар база оларга кеземче херээниң чорудулгазының үезинде юридиктиг дуза чедирер кижи.

## Төөгү
Болчукчу — бурун шагда тывылган мергежил. 

## Болчукчу дугайында фильмнер
Дараазында фильмнер болчукчу дугайында тырттырган.

*"Шулбустуң болчукчузу", 1997ч (ориг. The Devil's Advocate)
*"Нюрнбергте процесс"
*"12 кылыктанган эрлер"
*"Кыжырыкчыны өлүрер"
*"Мен - Сэм мен"
*"Филадельфия"
*"Болчукчуга Линкольн"

Б
Б
Б
Чинчи (ат)

**Чинчи** – тыва кыс кижи ады. Өске дылдарда шак ындыг аттар база бар, чижээ марийлерде.

## Угу болгаш утказы
Бир улус ооң угун кыдат дылда деп турар, өскелери - саян-алдай чоннарның ажыглаар шуру азы чинчи деп каасталгазында.

Бурун тываларның чинчиге сонуургалы бедиинден ол сөстү "жемчужина", "жемчуг" (англ. "pearl") деп орус дылче очулдуруп база болур, а бөдүүнү-биле "бусина" (англ. "bead"). 

### Турк дылда
Турк дылда inci деп сөс бар, а ол сөстүң орус дылче очулгазы болза "жемчужина" (англ. "pearl") дээр, ынчангаш "Чинчи" деп сөс "Жемчужина" деп сөстү дорт солуп болур. 

### Латин дылда
"Alba" деп сөстү орус дылче "Белая жемчужина" деп очулдуруп болур. Ынчангаш Джессика Альбаны бис "Джессика Ак-Чинчи" деп адап болур бис.

## Шөлүглер


## Дөзү
#Abbyy Lingvo 12 деп программа

Ч
Ч
Ч
Чаш уругларга хамаарыштыр чаңчылдар

**Чаңчылдар** – кижи багай-даа бол, эки-даа бол, ооң аажы-чаңын, товун илередир мөзү-бүдүш хоойлулары. Олар үр хуусаалыг болгаш быжыг туруштуг. Черге кижилерниң тыптып келгенинден бээр чаңчылдар база тургустунуп келген, олар салгалдан салгалче дамчыттынып, кадагалыттынып чоруур. Чаңчылдар бижикке бодаарга үр-ле бурунгаар тывылган.
Тывалар ажы-төлүн өгбелериниң чаагай чаңчылдарынга кижизидип чоруур. Төлүнге ынай чажындан чаагай сеткилдерни, аажы-чаңның шынарларын сиңниктиргеш, улгадый бергеш оозунга чоргаарланып, өөрүп, магап ханмастар.

## Ажы-төлдүң кылбас ужурлуг чүүлдери:
* Улуг улус мурнундан эртип болбас.
* Улуг улус адын дорт адап болбас, кижизиг эвес деп санаттынар.
* Өске улус чүвези оорлап болбас
* Мегелеп болбас
* Бак сөс чугаалап болбас
* Арага ижип, таакпы тыртып болбас
* Улуг улус чугаазынче киришпес

## Дөс
Чамдык медээлерни дараазында номнардан номчуп бижээн:
#

Ч
Ч