Март-оол, Кима Биче-оол кызы

**Март-оол Кима Биче-оол кызы** (1936-2014) – алдарлыг школа башкызы Тыва АССР-ниң, Тыва Республиканың Улустуң башкызы, тыва дыл талазы-биле эртем специализи, методист, башкы эртеминиң кандидады, доцент, Тываның гуманитарлыг шинчилелдер институдунуң кол эртем ажылдакчызы, отличник народного просвещения РСФСР.

## Намдары
К.Б. Март-оол 11 август 1936 чылда хөлдүң эриинге Мешкен-Хөлге Бай-Тайга кожууннуң Тыва Республикага төрүттүнген.Кызыл хоорайның №2 дугаар школазын дооскан, Кызылдың башкы институдунче кирген. 1956 чылда Кызылдың башкы институду кирип турар база 1962 чылда доозуп турар, тыва дыл биле чогаал башкы мергежилин чедип алган. Бодунуң ажылчын ажыл-чорудулга ол Теве-Хаяга эгелээн база Хайыракан ортумак школалар Дзун-Хемчик кожуун төрээн дыл биле чогаал башкызы. 1964 чылда К.Б. Март-оол как мергежилдиг база салым-чаяанныг башкы тыва дыл биле чогаал башкызы Тыва студияже чоруткан Ленинградского института театра, музыки и кинематографии. Бир чыл болгаш ол очно Ленинградтың күрүне башкы институду А. И. Герцен аттыг аспирантураже кирген, 1969 чылда эртем чадазы алыры-биле киирген диссертация кандидадын чедиишкинниг камгалаан тыва дылдың башкылаар методиказы. 1968 чылда К.Б. Март-оол была принята эртем ажылдакчызы сектора дыл сектору биле үжүк-бижик Тываның эртем-шинчилел институду дыл, төөгү литературазы. 1970 чылда Кызылдың башкы институдунче шилчээн тыва дыл биле литература кафедразының башкызы болуп, 30 чыл ажыг ажылдаан. 1973дан 1983 чылчедир - ККБИ филология факультединиң деканы. 1987 чылда К.Б. Март-оол тыва филология кафедразының эргелекчи албан-дужаалче конкурс-биле соңгаан база 5 чыл иштинде кафедраны удуртуп турган. 2002дан 2014 чылга чедир ТГТШИ-ге дыл сектору база үжүк-бижикке кол эртем ажылдакчызы ажылдап турган.

## Эртем ажыл-чорудулгазы
К.Б. Март-оол республиканың школаларынга тыва дылга өөредилге номнары база методиктиг өөредилге номнары автору болуп турар, хөй эртем-методиктиг ажылдар школаларга, ортумак база дээди өөредилге черлериниң рецензентизи. Ол - 60 ажыг эртем база эртем-методиктиг тыва школага ажылдарның автору. Ооң кады автор болур словарьлары "Орус-тыва словарь башкы терминнери" бижиттинген (1974), "Орус-тыва словарь" (1980), 1 дугаар класска "Ужуглел" өөредилге ному, өөредилге программазы тургускан тыва дылды башкылаар методиказы ДӨЧ-ге, методикага спецкурс программалар, практикум тыва дылдың, методиктиг айтыышкыннары НПП эрттирериниң база предпрактика студентилер 4-5 курстар 4 дугаар класстың өөредилге ному (1975, 1988, 1992), өөредилге ному "Ужуглел" (1992). 2002 чылда ооң «5–6 класстарга Тыва дылды башкылаарының методиказы» монографиязын парлап үндүрген, өөредилге номнары база өөредилге-методиктиг ажылдар — «Тыва дылдың методиказы», «Орус-тыва словарь башкы терминнери», «1–2 курстарга Тыва дылдың практиктиг кичээлдериниң программазы», «4 класстың өөредилге номунга методиктиг сүмелер», «1-ги класстың өөредилге номунга методиктиг сүмелер», «Тыва дылдың методика программазы», «Кирериниң экзаменнеринге программазы». Эртем-методиктиг чүүлдер К.Б. Март-оол тыва дылдың башкылаар айтырыглары республиканың школаларында үргүлчү "Башкы" журналында парлап үндүрүп турар база "Шын" солунда. К. Б. Март-оол республикада кол эртем, өөредилге-методиктиг ажылының кол ролюн ойнап турган, белеткел база формировании республиканың школа башкылары. Кима Биче-ооловна сөөлгү чылдарда идепкейлиг база үре-түңнелдиг занималась тыва дылдың лексикографиязы. «Тыва-орус словарь» немей үндүрүлге тургузарынга киржип турган. Ол дыл эртеминиң терминнер словарын дооскан, эгелээн, ынчалза-даа, харалаан, Ш. Ч. Сат профессор дооспаан. 2013 чылдың төнчүзүнде чырыкче ол «Краткий орус-тыва словарь лингвистических терминов» ат-биле үнген.

## Шаңналдары база аттары
Ол хөй чылдың үре-түңнелдиг эртем, ниитилел база башкы ажыл-чорудулгазынга хүндүлүг аттар тывыскан:

* «Тыва АССР-ниң Алдарлыг школа башкызы»
* «Тыва Республиканың Улустуң башкызы»
* «Күш-ажылдың ветераны» деп медаль
* «Отличник народного просвещения РСФСР»

Күрүне номунче "Заслуженные люди Тувы ХХ века" киирген.

## Демдеглелдер

Аңгылал:1936 чылда төрүттүнгеннер
Аңгылал:2014 чылда чок болганнар
Аңгылал:Бай-Тайга кожуунга төрүттүнгеннер
Аңгылал:Башкы эртеминиң кандидаттары
Аңгылал:Тываның күрүне университединиң доозукчулары
Аңгылал:Тергииннери улустуң чырыдыышкын РСФСР
Аңгылал:«Ветеран труда» медаль-биле шаңнатканнар