open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Instagram

**Instagram** — чуруктар болгаш биидеңнер үлежир халас капсырылга, чурук болгаш биидеңнерни бодунга-ла тыттырып болур, оларга фильтрлерни ажыглап база оларны өске-даа социал четкилерже тарадып болур онзагайлыг. Instagram-га ооң мурнунда дөрбелчин хевирлиг чуруктарны кылып болур турган, оон 2015 чылдың август 26-дан тура Instagram ландшафт болгаш портрет хевирлиг чуруктарны болгаш биидеңнерни кылып болур арганы чогааткан.

Капсырылга iOS 4.3-тен өрү iPhone, iPad, iPod Touch-тарга база Android 2.2-ден өрү системалыг биле OpenGL ES 2-тиг смартфоннарга тааржыр. App Store болгаш Google Play таварыштыр тарадып турар. 2013 чылдың ноябрь 21-де Windows Phone 8-ке Instagram Beta деп хевири үнүп келген.

Instagram-ны 2010 чылда Сан-Франциско хоорайга Кевин Систром биле Майк Кригер кылып эгелээн. Олар боттарының Burbn деп төлевилелин өскерткеш, мобильдиг телефоннар таварыштыр чуруктар үлежир капсырылга кылыр деп шиитпирлеп алганнар. 

2012 чылдың апрель айда Instagram-ны Facebook компаниязы 300 сая доллар акшага база компанияның 23 сая акциязы-биле боттарынга алган. 

## Дөзү


## Шөлүглер
* Instagram.com
* Instagram VK-да
* Instagram Facebook-та
* Instagram App  Store-да
* Instagram Google Play-де
* Instagram Windows Phone-га

Аңгылал:Интернет
Аңгылал:Социал четки
2016 чыл

**2016 чыл** () ― бистиң эраның 2016 дугаар чылы. 366 хонуктуг мечи чылы. 

Аңгылал:Үе
Аңгылал:Чылдар
Мөңгүл-оол, Биче-оол Кыргыс оглу

**Мөңгүл-оол Биче-оол Кыргыс оглу**  (1940ч 5а 9х – ?ч ?а ?х) – Тываның ат-сураглыг мөгези, Тыва Республиканы алдарлыг ажылдакчызы.

1990 чылдарда Арыскан совхозту директорлап база Хайыракан сумуну чагырыкчылап турган.

Спорттуң национал хевирлеринге Сибирьниң болгаш ыраккы Чөөн чүктүң каштодарадыр херек дакпыр чемпиону, спорт мастери. Хүрештен аңгыда ол хол бөмбүүнге, хаакка, бокска база аът чарыштырарынга хөлчок сонуургалдыг турган. 

Республика солуннарының мергежилдиг бижикчизи, «Улуг-Хем» солуннуң штаттан дашкаар чечен-мерген сөстүг корреспондентизи. 

«Чуртум-биле чонум кончуг» деп шүлүктер чыындызын үндүрген. 

Ооң ады-биле Шагаан-Арыг хоорайның бир стаидонун ооң ады-биле «Биче-оол Мөңгүл-оол» деп адаан.

Улуг өг-бүлениң 9 уругларының эң бичиизи, «контр оглу» Биче-оол Мөңгүл-оол кылдыр үезинде демдегледип турган.

## Үндезини

Аңгылал: Спортчу
Аңгылал: Спорт
Бүрбү оглу Коңгар

**Бүрбү оглу Коңгар** () – XIX-XX чүс-чылдарның аразында Көп суг хөл () аймактың Чыргалаң () деп черинге чурттап чораан кедергей узун кижи. Көп суг хөл дээрге Тожунуң нояны Тонмиттиң Моолче кадыпкан чери-дир, ооң чурттап турган үезинде ол черге чүгле тывалар чурттап чораан. Ынчангаш Моолдуң төлээзи кылдыр санатынар.

Ооң узуну 264 см., идии 49 хечээлдиг. 

1912 чылдарда моол нояннар-биле Санкт-Петербург барып чораан.

"Даншиг Наадымның Начыны Мөге" деп аттыг.
Тойота Кюррен

**Toyota Curren** – Тойота корпорациязының бүдүрүп турган чычааны. Чычаанның платформазы Toyota T200. Машинаның ишти болгаш арты талазы Toyota Celica деп 1994-1998 чылдарда үндүрүп турган чычаанга өттүндүр кылган. Celica-ның мырныкы дөрт борбак чырыдыкчыларының орнунга Curren-ге узун дөрт булуң чырыдыкчылар салдынган.

## 1994—1995
1994 чылда Toyota Curren ST206 и ST207 деп ийи модельдерге үндүрүп турган. ST206 дөрт хевирниң комплектациязы-биле үнүп турган: *FS, XS, ZS* и *ZS Sport Selection*. *FS* биле *XS* деп модельдери 140 аът күштүг 3S-FE деп шимчедикчи-биле хандыртынып, а *ZS* деп модель 170-180 аът күштүг  3S-GE деп шимчедикчи салдынган. ST207 деп модель *XS Touring Selection* деп комплектациялыг 3S-FE шимчедикчини салган. Ол комплектацияга дөрт дугуйун башкарар система киирдинген. 

1995 чылда *XS* биле *ZS S* деп чаартылгаларлыг комплектациялар үнген, ында: артыкы соңга аштакчызы, деңзи чиик дискилер болгаш щимчедикчизиниң күжү 10 аът күштүг кылдыр кылган.

## 1996—1998
1996 чылда Toyota Curren-ниң мырныкы хевири өскертинген. Чаа өскерилгелер мырныкы бампери, мырныкы дөрт ээриниң демдектерин берип турар чырыдыкчылары, мырныкы решетка болгаш артыкы чырыдыкчылары болуп турар.

1997 чылда ST207 деп сөөлгү дөрт дугуйун башкарып турар системалыг модели үнген. Өске модельдер үндүрүлгезиниң төнчүзүнге дээр даштыкы болгаш иштики өскерлиишкин чок үнүп турган. 1998  чылда бо чычаанны үндүрүлгеден дүжүрген.

## Дөзү
* Toyota Curren club site .
* Toyota Curren general Information .
* Technical information .
Орус википедиядан очурлдурттунган.

Т
Викрамашила

**Викрамашила** -  Ортаакы чүс чылдарның Пала династиязының үезинде амгы Индияның девискээринге Магадха хоорайга турган сарыг шажын өөренип шиңгээдир дээди өөредилге төвү.

## Викрамашила дугайында
Викрамашила деп шажын болгаш өөредилге төвү VIII—XII чүс чылдарда ажылын чорудуп турган. Ол өөредилге төвүнүң турар чери амгы Индияның Бихар штадының Бхагалпур хоорайның чоогунга турган. Девискээр 0,14 км² ээжелеп турган. 6 хүрээ болгаш бир ном санындан тургустунган, ол өөредилге черинге 9 сая ном шыгжаттынып турган. Ол үениң индий, кыдат болгаш перс (амгы үеде иран) эртемдээннериниң аразынга ат-алдары бедик турган. 

1193 чылда Бхактиар Кхилджи деп шериг баштыңы бодунуң шерии-биле үптеп халдаан. Ол болуушкуннуң соонда Индияның сарыг шажыны катап тургустунмас кылдыр сандараан.
## Литература
* Торчинов E. A. Введение в буддологию. Курс лекций. — Санкт-Петербург: Санкт-Петербургское философское общество, 2000.
* Рубель В. А. Історія середньовічного Сходу: Курс лекцій: Навч. посібник. — Київ: Либідь, 1997. (укр.)

Орус википедиядан очулдурттунган.

В
В
В
Хонда

**Хонда** азы Honda Motor Co., Ltd. (яп. 本田技研工業株式会社 хонда гикэн ко:гё кабусики гайся) — делегей чергелиг машина-техника бүдүрер улуг компания. Эң улуг мотоциклдер болгаш делегейде 10 улуг чычаан бүдүрер компанияларның санынче кирип турар. Кол бүдүрүлге черлери Япония, АКШ, Индия болгаш Бразилияда турар. Садыг-саарылга черлери АКШ болгаш мурнуу-чөөн Азия. Honda деп компанияны 1948 чылда Соитиро Хонда биле Такэо Фудзисава тургустунганнар.

## Ажыл угланыышкыны

* Мотоциклдер - Хонда компаниязы 50-ден 1800 см³ чедир хемчээлдиг шимчедикчилиг мопеттерден спортмотоциклдерден бээр болгаш квадроциклдерни делгеми-биле бүдүрүп үндүрүп турар. 2016 чылда мототехника сатканының түңнелинде ¥1,8 трлн ($15 млрд) орулгалыг болган. Колдуу садып чорудуп турар чурттары Азия чурттары болуп турар (Япония бээр кирбейн турар). Японияга 17 сая мотоциклдерден 15 сая саттынган. Популярные модели мотоциклов: Honda Gold Wing, Honda Rebel 500, Honda Talon 1000р.

* Чычааннар - чиик чычааннар бүдүрүп турар ( модельдери: Accord, Accord Hybrid, Amaze, Brio, Brio Amaze, Brio Satya, City, Civic, Civic Tourer, Civic Type R, Crider, CR-Z, Fit/Jazz, Fit/Jazz Hybrid, Freed, Freed Hybrid, Freed Spike, Freed Spike Hybrid, Grace, Grace Hybrid, Greiz, Honda Mobilio, Insight, Jade, Jade Hybrid, Legend Hybrid, Mobilio, Shuttle, Shuttle Hybrid, Spirior, Acura ILX, Acura RLX, Acura TLX. Пикаптар: модели BR-V, Crosstour, CR-V, Elysion, Odyssey, Odyssey Hybrid, Pilot, Step WGN, Vezel/HR-V, Vezel Hybrid, XR-V, Acura MDX, Acura RDX, биче хемчээлдиг шимчедикчилиг чычааннар: Acty, N-BOX, N-BOX +, N-BOX Slash, N-ONE, N-WGN, S660, Vamos. Чычааннар саткан орулгазы ¥6,2 трлн из ¥10,6 трлн болган. Кол садып чоргузуп турар черлери Соңгу Америка, Азия чурттары болгаш Япония.

* Саң-хөө талазы-биле ажылдар.

* Оон аңгыда бүдүрүп үндүрүп турар херекселдер: генераторлар, шимчедикчилер, насостар, сиген кезер херекселдер, хар аштаар техника болгаш оон-даа хөй.

## Делегейде салбырлары болгаш ажылдакчыларының саны

Япония — 4 завод, 15 муң ажылдакчы;
АКШ — 3 завод Огайо штатта, 2 завод Соңгу Каролинада (колдуунда ужар хеме кылып турар), 1 завод Индианада болгаш Алабамада, 17 муң ажылдакчы;Канада — 1 завод, 4200 ажылдакчы;Мексика — 2 завода, 6300 ажылдакчы;Великобритания — 1 завод, 2600 ажылдакчы;Турция — 1 завод, 700 ажылдакчы;Кыдат — 1 завод, 800 ажылдакчы;Индия — 5 завод, 10 муң ажылдакчы;Индонезия — 1 завод, 1400 ажылдакчы;Малайзия — 1 завод, 2600 ажылдакчы;Таиланд — 3 завод, 7500 ажылдакчы;Вьетнам — 2 завод, 4500 ажылдакчы;Аргентина — 1 завод, 1200 ажылдакчы;Бразилия — 2 завода, 10 муң ажылдакчы.

## Дөзү
Орус википедиядан очулдуртунган

## Демдеглелдер

Х
Хонда Прелюд

**Хонда Прелюд** () - Хонда (, яп. 本田技研工業株式会社 )деп делегей чергелиг мото-автотехника бүдүрүп турар улуг компанияның ийи эжиктиг, дөрт олуттуг купе хевирлиг чычааны. 1978 чылда үндүрүп эгелээн, а 2000 чылда өртээ аары болгаш садып алыр кижилерниң эвээжи дээш үндүрүлгези соксаан. Шупту модельдериниң шимчээри мырныкы дугуйларынче салдынган болгаш дургаар дөрт цилиндрлиг шимчедикчилиг кылдыр кылдынган.

## бирги салгалы

Бир дугаар модели 1978 чылда үнген. Шимчедикчини 1602сс хемчээлдиг болгаш 80 аът күштүг кылдыр бүдүрүп турган. Трансмиссия 5 чалалыг механиктиг азы 2 чадалыг автоматтыг турган.

## ийиги салгалы

Бирги чаартылгаларлыг хевирин 1982 чылда үндүрген. Аңаа чаа шимчедикчилер көрдүнген: ES1 деп карбюраторлуг шимчедикчини Япония иштинге ажыглатынар кылдыр үндүргеш, а  ET деп 1,829 см³ хемчээлдиг шимчедикчини Европа болгаш Соңгу Америкаже садып үндүрер кылдыр кылдынган. Чамдык хевирлери 140 аът күштүг кылдыр кылдынган, а ийиги салгалдың төнчүзүнде 150 аът күштүг кылырын 1985 чылда тургускан (шак ындыг 1000 чычаан үндүрген: 500 чылаан оң талазында рульдуг болгаш 500 чычаан солагай талазында рульдуг).

## үшкү салгалы

Бо модельдери 1988-1991 чылдарда үнүп турган. b20a и b21a шимчедикчилиг, 5 чадалыг механиктиг азы 4 чадалыг автоматтыг трансмиссиялыг кылдыр үнүп турган. Ылгалып турар чаартылгазы дээри 4WS (4-Wheel Steering) деп системаны киирген (рульду долгаарга шупту дугуйлары руль эдерип эглип турар). Делегейге эң бир дугаар бо чачаанга салган. Немеп чугаалаарга, бо чычаанга мунарының эптиин болгаш даштыкы байдал эки көстүп турарын аажок эки кылган.

## дөрткү салгазы

1991 чылда бо чычаанның дөрткү хевирин үндүрүп эгелээн. Өске рыноктарже 1992 чылда чорган. 4WS (4-Wheel Steering) системазы электроннуг хевиринче шилчий берген. 

Чаа шимчедикчилер салдынган:
*«S» комплектация F22B деп 160 аът күштүг шимчедикчилиг.
*«Si-VTEC» комплектация H22A деп 200 аът күштүг шимчедикчилиг. Сөөлзүредир «VTEC» деп кыскалаткан.
*«Si» комплектация H23A1 деп 133 аът күштүг шимчедикчилиг.

## бешки салгалы

Сөөлгү чаарттынган хевирин 1997 чылдан 2001чылга чедир үндүрүп турган. Маңаа h22a деп 220 аът күштүг шимчедикчи салдынган. Сөөлгү моделинге чаартылгалар көвейи-биле кылдынган. Ооң кырында машинаның иштин аар өртектиг материалдар ажылгап тургаш кылган. 

Х
Япония

**Япония** (яп.日本、にっぽん、にほん) — Мурнуу Азияда турар арал күрүнези. Ооң девискээри 377,975.64 км², чурттакчы чону 123,779,000, де-факто төвү Токио. Премьер-министр дээрге  Санаэ Такаичи.

## География

Ол дээрге өске чурттар-биле чер кызыгаары чок аралдар чурту-дур, дөрт кол аралдар Хоккайдо, Хонсю, шикоку болгаш Кюсю (ховар таварылгаларда Окинава), ниитизи-биле 14125 хире аралдарлыг.

### даг
Японияның чер девискээриниң хөй кезии (75%) даглыг. Японияның эң бедик даглары – Фудзи даг.

### айыыл-халап
Япония чер шимчээшкини, цунами, аткылашкын дээн ышкаш бойдустуң хай-халаптарынга алыскан. Японияда 111 ажылдап турар вулканнар бар.

## Дыл
Япония албан езузу-биле албан езузунуң дылын айыткан эвес, а япон дыл де-факто албан езузунуң дылы болур.

Бир шагда япон дыл билдинмес укталган дыл деп турган, аңгы-аңгы теориялар турган, оларның аразында алтай дыл деп база турган, ынчалза-даа амгы үеде эң-не чигзиниглиг теория япон-рюкюань дыл деп турар.

### эвээш санныг дыл
Кол дылдар - айну биле рюкюань.

Рюкюань дыл япон дыл ышкаш япон-рюкюань дыл өг-бүлениң кежигүнү, ынчалза-даа айну дылдың тывылганы билдинмес.

## Шериг
Японияда шериг чок, ынчалза-даа ында бот-камгалал күштери деп национал камгалал организациязы бар. Делегей чергелиг хоойлу езугаар, Бодун камгалаар күштер дээрге де-факто шериг күштери болур.

## Кижилер
Япон чоннуң 98 хире хуузу японнар, артканнары кыдаттар болгаш вьетнамнар. Япония айнуларны бодунуң чаңгыс үндезин чону деп хүлээп көрүп турар. Япон херээженнер делегейде эң узун назылыг.

## Ниитилел

### Шажын
Японияның конституциязы шажынның хосталгазын чөпшээрээр, чуртта аңгы-аңгы шажыннарның холушкааның элементилери бар. Хөй япон чон шажын чок.

### Өөредилге
Японияда албан өөредилге тос чыл, эге школаның алды чылы болгаш ортумак школаның үш чылы.

99% хирези дээди школаже баар.

## Албан езузунуң сайтызы
https://www.e-gov.go.jp/  (япон дыл)

https://www.gov-online.go.jp/ (япон дыл)

https://www.kantei.go.jp/ (япон дыл)

Я
Аңгылал:Азия

## үндезин
Чурукчу

**Чурукчу** — чурулга таварыштыр акша ажылдаар мергежилге.

Электрон художник-тиде еҥ, нуным цифровой сымыктышын произведенийже, варажым нуным ужалыме блокчейн да пазарыште ужала.

Тидын деч моло, кажне сӱретче шке пашажым мучаш марте пашадарым налыныт илен кертеш. Очыни, тиде лӱм - гонорар. Коллекционер-влак налме але налаш гын, то тиде процент деч тӱлаш манын художник. Суредась тужгес но азинлыко NFT: Beetle, Giant Swan, Дельбо Хоса, Xcopy, Блэкын Кэтрин, Dog Jones Mad, Тревор Джонс, майк грег, sunday Slime, Ferocious, Пак Мурат.

## Сөстүң утказы
Чурук чуруур, чонар-даш чазаар, ыяш ояр кижини чурукчу дээр.

## Мергежилдер
Даш вектиң бертинде-ле чурукчулар тывылган, олар баштай даштарга чуруп турганнар. Сайзырал аайындан чурукчулар чевеглер болгаш даш бажыңнарны каастап турганнар. Ук мергежилдиң негелдези – будуктар кылыры база чогаадыры. Бурун Египетке чурулга ажылын хуулгаазын деп санап турганнар, а чурукчуларны хамнар (жрецтер) дег хүндүлээр чораан. Ол үеде чуруктарны чүдүүрүнге ажыглаар болганындан, чурукчулар ыдык чурук чуруур дүрүмнерни болгаш пропорцияларны сагыыр турган. Төөгүге арткан бир дугаар чурукчулар кылдыр б.э. чедир V векте гректерни демдеглеп турар (Агатарх болгаш Полигнот). Бирги мифтер чурукчузун Дедал деп турар, а ол боду скульптор-даа, инженер-даа турган.

Ортаа чүс чылдарда чурукчулар иконалар чуруп (чижээ, икона чурукчузу Андрей Рублёв), фрескалар, мозаикалар болгаш номнар бичелерин кылып турганнар, оларның ажылдарын тускай дүрүмнер чагырып турган. Италияга Ренессанс үезинде амгы үениң кижи чурукчузунуң овуру-хевири тывылган. Оларның чогаадылгалары ишкирлиг, ёзулуг шынчы болгаш хуу-тускайлаан (Джотто).

## Демдеглелдер

Аңгылал:Уран чүүл
Аңгылал:Кижи
Митсубиши

**Мицубиши** азы Mitsubishi Group ( Мицубиси гуру:пу)- делегей чергелиг япон корпорация. Иштинде кирип турар улуг компаниялар:  Mitsubishi Corporation, Mitsubishi UFJ Financial Group, Mitsubishi Heavy Industries (бээр чычаан бүдүрер компания Mitsubishi Motors база кирип турар) болгаш Nikon деп улуг корпорация. Штаб-квартиразы Токио хоорайда. 


1870 чылда Ятаро Ивасаки Tsukumo Shokai Shipping Co деп хеме кылыр фирманы тургускан. 1873 чылда Mitsubishi Shokai деп ады өскерли берген. Эгезинде бо фирма улуг хемелер бүдүрүп септеп ажылдап турган, оон аңгыда хемелер хөмүрүн садып, далай камгаладыкчызы-биле ажылдап турган. Сөөлзүредир ужар хемелер тударынче шилчип, чычаан болгаш чычаан шимчедикчилерин кылырынче углай берген. Бо үеде Японияда болгаш делегейде база бир улуг корпорацияларның бирээзи.

## Дөзү
Орус википедиядан очулдуртунган

М
Национализм

**Национализм** - бодунуң аймак-сөөгүн, нациязын өскелерниинден артык деп санаар чорук.

## Дөзүк

Аңгылал:Ниитилел
Коммунизм

**Коммунизм** — марксисчи өөредиг ёзугаар бүдүрүлгениң чепсек-херекселдериниң ниитиниң өнчүзү болурунга үндезилеттинген болгаш аңгы чок, бүгү кежигүннериниң социал байдалы дең ниитилелди тургузар сорулгалыг ниитилел хөгжүлдезиниң үе-чадазы.

К
Либерализм

**Либерализм** — демократтыг хосталгалар болгаш хостуг сайгарлыкчы чоруктуң талалакчыларын каттыштырып турар идеологтуг болгаш политигтиг агым.

Л
Англия

**Англия Хааннаашкыны** (**Англия**, ) — Улуг Британияның болгаш Соңгу Ирландияның Каттышкан Хааннаашкынының иштинче кирип турар күрүне (хааннаашкын). Соңгу Ирландияның болгаш Улуг Британияның Каттышкан Хааннаашкынының дээди административтиг болгаш политиктиг кезээ. Англияның чурттакчы чонунуң саны — ниитизи-биле Улуг Британияның 84%.

Англия кажан шагда дайылдажып чораан графтарның каттыжылгазы апарган болгаш бодунуң ады англдардан, V-ки болгаш VI-гы чүс чылдар үезинде аңаа турлагжып алган германнарның бир чонундан укталган. Англияның төвү — Лондон хоорай.

Англия дээрге англи дылдың болгаш Англикан церковьтуң тывылган чери; оон аңгыда Лондон Британ империяның төвү турган. Англия делегейде бир дугаар бүдүрүлге талазы-биле сайзыраңгай чурт турган.

Англия Хааннаашкыны 1708 чылдың май 1-ге чедир аңгы чурт турган, ооң соонда Шотландия-биле каттышкаш Улуг Британияның Хааннаашкыны апарган.

## Дөс

Аңгылал:Чурт
Аңгылал:Англия
Аңгылал:География
Чер-делегей

**Чер** () – хүнден 3 дугаар турар планета. Чер-делегей деп база ажыглап болур, ол утказында *мир, мировой* болуп турар.

Тыва-орус словарьдан уткалары:**1**. Земля; суша // земной, земляной, земельный; **чер ажылы** земледелие; **чер ажылдыглар** земледельцы; **чер таарыштырылгазы** землеустройство; **чер иштиниң суглары** подземные воды, дээш оон-даа аңгы.**2**. Место, местность, сторона, край. **бо чер** это место; **төрээн чери** место рождения.

## Дөзү
**Тыва-орус словарь. 22000 хире  сөстүг. Э.Р.Тенишевтиң редакторлааны-биле. Москва-1960 чыл*.
**Тувинско-русский словарь. ок. 22000 слов. Под редакцией Э.Р.Тенишева. Москва - 1960г.*
*Тувинский Институт гуманитарных и прикладных социально-экономических исследований.

Ч
Расизм

**Расизм** – бир раса өске расадан артык, эки деп санаар реаксылыг теория болгаш политика.

## Дөзүк

Аңгылал:Ниитилел
Терзиоглу, Ахмет Халдун

**Ахмет Халдун Терзиоглу** *(07.01.1960 чыл)* — (1960,Турция)  - турк чогаалчы.

## Намдары
Ахмет Халдун Терзи-оглу 1960 чылдың бирги айында Турцияның трабзон деп черге төрүттүнген.

Ооң чогаалдары Азербайджан дылже очулдуртунган.

## Номнары
* *Kösem Sultan*
* *Reisim Çatlı*
* *Mete Han*
* *Güllerin Solduğu Gün*
* *Fırat'a Destan*
* *Çiçi Han*
* *Moğol*
* *Kiok Han*
* *Hasan Sabbah*
* *Şaman Kız*
* *Bizi Fırtına Vurdu*
* *Göktürkler* Гөктүрклер (ном)
* *Aşina Chie-Shih-Shuai/ Kür Şad*
* *Kahramanlar Çanakkale'de*
* *Hun Kartal Savaşçısı*
* *Alparslan*
* *Tomris Han*
* *Cengiz Han*
* *Moğol*
* *Yalan Kurgusu*
* *Aksaçlılar Meclisi/Devletin Bekçileri*
*  Aksaçlılar Meclisi/Vurgun
*  Aksaçlılar Meclisi/Savaş
* *Vurgun*
* *Darağacında Bir Bozkurt*
* *Komando*
* *Saka Hanı Alp Er Tunga*
* *Hunlar da Çılgındı*
* *Teoman*
* *Harem Ağası*
* *Tuğrul ve Çağrı Bey*
* *Provokatör*
* *Selçuk Bey*
* *Alp Urungu*
* *Türk Kimmerler/ Kimmerya*
* *Bakan Beyi Vurdular*
* *Sevda Üzerine Memleket Hikayeleri*
* *Hüzün*
* *Oğuz Han*
* *Gök Tanrının Çocukları*
* *Bozkurt Destanı*
* *Kahraman Çatlı*
* *Büyük Hun Hakanı Mete Han*
* *Sultan Genç Osman*
*  "Çaka Bey"
*  Aksaçlılar Meclisi/Savaş"
*  "Emir Sultan"
*  "IV. Murat/Kanlı Taht"

## Дөзүк


## Дөс
* Aхмет Халдун Терзиоглу номнары  

Аңгылал:Чогаалчы
Аңгылал:Уран чүүл
Аңгылал:Турк чогаалчы
Тыва чугааның ажык үннери

**Тыва чугааның ажык үннери** — Тыва улустуң чугаазында бар ажык үннерни сайгарып көрген арын-дыр.

Хамык үннерни болгаш ооң чүзүн-бүрүн янзыларын айтырда В. М. Наделяевтиң чогаадып каан фонетиктиг транскрипциязын ажыглаан. Ажык үннерин 32 фонемага чарган. 2000 чылдарда думчук-биле адаан узун үннерни база бир фонема кылдыр айтып киирген.

Тыва улустуң чугаазында “узун”, “кыска”, “аажок кыска” ажык үннер бар. Чогум, өске түрк дылдыг улустуң чугаазында база, үе аайы-биле, шак-ла ындыг үш үн илереп кээр. Дыл эртеминде чүгле узун биле кыска, азы чок болза, кыска биле аажок кыска үннерни демдеглеп алгаш шинчилээр-дир.

## Чижектер
В. М. Наделяевтиң чогааткан транскрипциязын “Чаңгыс аайлыг фонетиктиг транкрипция” кылдыр очулдуруп алыылы.

## Тайылбыр кезек


## Үндезини
#
#

Аңгылал:Тыва дыл
Тойота Дуэт

**Toyota Duet** - Японияның девискээринге ажылгаар кылдыр кылдынган оң талазында рульдуг 5 эжиктиг хэтчбек хевирлиг бичежек чычаан-дыр. Шимчедикчизиниң хемчээлдери 1 литр, 1.3 литр болгаш 0.7 литр (турбо) болуп турар. Toyota Yaris (Vitz) деп машинаның дөмейлешкек хевиринге болгаш клазынга хамааржып турар чычаан болуп турар.Японияда Toyota Duet-тен өске, база шак-ла ындыг Daihatsu Sirion (солагай талазында рульдуг) и Storia (оң талазыгда рульдуг) Daihatsu деп Тойотага хамааржыр корпорация бүдүрүп үндүрүп турган. Бо чачаан колдуунда кижи саны хөй улуг хоорайларга кылдыр көрдүнген. 

## Дөзү
Орус википедиядан очулдурттунган.

Т
Политика

**Политика** - күрүне эрге-чагыргазының болгаш күрүне эргелелиниң органнарының чурттуң ниитилел тургузуун болгаш экономиктиг структуразын көргүзүп турар ажыл чорудулгазы, а ол ышкаш партиялар болгаш өске-даа организацияларның, ниитилел бөлүктериниң ажыл-чорудулгазы.

## Дөзүк

Аңгылал: Ниитилел
Чакаев, Ахмед Османович

**Ахмед Османович Чакаев** (мартың 21 1988 чылда Хасавюрт хоорай Дагестан) — Россияның хостуг хүрешке төлээзи. Делегей чергелиг хостуг хүреш маргылдааларынга төлептиг киржип турган. Спорт мастери деп аттыг. Язы-сөөгү - чечен.

## Чедиишкиннери

Гран-при Иван Ярыгин 2017 чылда — 1-ги чер;

Россия чемпионады 2015 чылда — 3-кү чер;

Россия чемпионады 2014 чылда — 3-кү чер;

Иван Ярыгин Гран-шаңналы 2014 чылда — 3-кү чер;

Иван Ярыгин Гран-шаңналы 2011 чылда — 3-кү чер;

Рамзана Кадыров кубогу 2010 чылда — 1-ги чер;

Континентилер аразында кубок 2009 чылда — 1-ги чер;

Рамзана Кадыров кубогу 2009 чылда — 3-кү чер;

Иван Ярыгин Гран-шаңналы 2009 чылда — 2-ги чер;

## Дөзү
Орус википедиядан очулдурттунган.

Ч
Оюн, Чамыяң Кийбай олгу

Чамыяң Кийбай олгу Оюн () – Ада-Чурттуң Улуг Дайынында тылдың ажыл-ишчизи.

## Төөгүзү
Чамыяң Кийбай оглу 1926 чылда Элегес суурга хөй ажы-төлдүг малчын араттар өг-бүлезинге төрүттүнген. Чамыяң Кийбай олгу кады-төрээннерден эң улуу болган. 

1936 чылда 10 харлыг тургаш школага өөренип турда, ону ноян кижиниң 4-кү салгалы (*правнук*) дээш школадан үндүрүпкен, ынчалдыр школага өөредилгези хагдынган.

АЧУД (Ада-Чурттуң Улуг Дайыны) эгелээнде ол 15 харлыг турган, ол күш-ажылга белен турган. Дайын эгелезе, ол шупту улуг улус-биле дең ажылдап турган: сиген, тараа, чиңге-тараа, сула кезилгези дээш одө. Сумунуң совхозунга трактор, комбайн дээш машина-херекселдер турбаан – бөдүүн арат херекселдер-биле ажылын чорудуп турганнар. Ол үеде улуг-биче-даа дивейн тыва чон маадырлыы-биле ажылдап турганнар. Оон-даа өске ногаа аймаан база тарып, ажаап турганнар. Аныяк Чамыяң ажылдаан акшаларын фронтуже чорударын кызып турган.

Дайын соонда 1946 чылда ол 20 харлыг тургаш, Бай-Хаактың кежээки школазының 4 клазын дооскан, а 1947 чылда Межегейже ажылдап көже берген. 1948 чылда Межегейге Ленин аттыг колхоз ажытканнар, аңаа 1957 чылга чедир ажылдаан. 1958 чылда колхоз совхозче шилчий берген, аңаа тудугжу кылдыр 1992 чылга чедир ажылдаан. Ынчан ол 68 харлаан. Межегейниң шупту чыгыы бажыңнарын ооң бригадазы туткан. 

Оюн Чамьяң Кийбай оглунуң хөй чылдар ишти улуг ажылы дээш көвей медальдарга төлептиг болган: «За долголетний добросовестный труд», «Ветеран труда» «Труженик тыла», «50 лет Победы в Великой Отечественной войне», «65 лет Победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.», «100-летие единения России и Тувы и 100-летие основания города Кызыла» дээш одө. 

1950 чылдар аразында Чамыяң Кийбай оглу өленген, 7 ажы-төлдүг болган. Ол шупту ажы-төлүн эртем-билигге чедирген.

## Дөзүк
#Солун "Таңды Уула",  № 12, 2015ч 4а 4х "НАШ ЗЕМЛЯК – ТРУЖЕНИК ТЫЛА".

Аңгылал: Кижи
Аңгылал: Таңды
Үш хардан он чеди харга чедир кыс уругнуң кол билип алыр чүвелери

"Үш хардан он чеди харга чедир кыс уругнуң кол билип алыр чүвелери" – тыва кыс кижини кижизидерде ажыглап чораан дүрүмнери.

Бурун Тывага келин кысты шилип алырда ажылгыр-кежээзин, уран-шеверин болгаш кижизиг-мөзүлүүн кончуг барымдаалар турган. Өгбелеривис тыва ёзу-биле кижизиткен, чаагай чаңчылдарын сагып чоруур, мөзү-бүдүштүг кыска кончуг чоргаарланыр чораан. Үш хардан он чеди харга чедир кыс уругнуң кол-кол билип алыр чүвелери: 
* Уруг үш харлап чорааш бажын кыргытканда, даай-авазының бергени төрүүр өшкүзүнүң өң-чүзүнүн ыяк билип алыр. 
* Беш харлаан кыс уруунга авазы дыйтылаа хууң бээр. Ол уруг өнчүге алган өшкүзүн беш харлыындан эгелеп ажыглай бээр. 
* Чеди харлаан кыс уруг өг иштин туужуур-биле аштап турар апаар. 
* Тос хар чеде берген уругга өшкү, хой, инек сагдырып өөредир. Анай, хураганны, бызааны тус-тус ончаладыр. 
* Он үш хар четкен кыс уругга авазы ойнаарак хеви даарадыр. 
* Он үш харлыг уругга сиир каттырар, чуң ээртир. 
* Он беш харлыг уруг шайны хайындыра бээр. Авазы он беш харлыг уруунга кадыг идик улдуңун сырыттырар. Авазы он беш харлыг уруунга быштак бастырып өөредир. 
* Он алды харлыг уруг дөгерген өшкү, хой иштин аштап билир болур. 
* Он чеди харлыг уруг хой кыргыжар. Он чеди харлыг уруг дүк салчырынга киржир боор. Он харлыг уруг чаш назының, чалыы назынның, улуг назынның, кандыг-даа кижилерниң кедер тонун боду быжып, даарап турар апаар. Он чеди харлыг уруг сүттен кылыр чемнери – ээжегей, ааржы, быштак, саржаг, чөкпек аймаан кылып турар боор. Он чеди харлыг уруг авазының айтып бергени ёзугаар хураган кежин эттээр, хураганнар кежин тон кылдыр быжар, боду дараар болгаш даштын торгу-биле додарлаар шевер болган турар. Он чеди харлыг уруг тепсе, төрепчини боду быжып, боду даарап турар апаарга, авазы уруунга кончуг чоргаарланыр болгаш өг иштиниң нарын ажылын кылып шыдаар деп биле бээр. 

Авазы болгаш ачазы бодунуң хан төрел кижилерин үш ада дужундан бээр элээди апарган уруунга айтып бээр, ооң кол ужуру болза хан төрел оол болгаш кыс кижилер өг-бүле тутпас чаңчыл турган. 

## Дөзүк
#Кызыл : Тываның ном үндүрер чери. Кенин-Лопсаң, М. Б. (2006) Тыва чоннуң бурунгу ужурлары. Кызыл : Тываның ном үндүрер чери.

Аңгылал: Чаңчыл
Аңгылал: Чаңчылдар
Аңгылал: Уран чүүл
Киев

**Киев** () — Украин Республиканың найыслалы болгаш эң улуг хоорайы. База бир Хоорай-Маадыр деп аттыг. Аңгы административтиг чер, Украин күрүнениң культурлуг, политиктиг, саң-хөө, эртем болгаш шажын төвү болуп турар. Киев хоорай чурттакчы чонунуң саны-биле Европада 7 дугаар черде турар: Стамбул, Москва, Лондон, Санкт-Петербург, Берлин болгаш Мадрид хоорайларның соонда.

Чурттакчы чону — 2 929 муң кижи (2017 чылда).

Хоорайның девискээри — 847.66 км².

## Фото

Киевское правобережье 02.jpg|
Panorama golden domed St Michael's Kiev.jpg
Kijów - Sobór Mądrości Bożej 01.jpg|
Golden Gate Kiev 2018 G1.jpg|
3 viysk zyizd.jpg|Киев, 1917
Ruined Kiev in WWII.jpg|1941
Joesjtsjenko Marion Kiev 2004.jpg|2004
Kiev City Council.jpg
Kiev Cabinet of Ministers.jpg
Pres-adm-ukraine-2008.jpg
VCH Верх Рада CHUPRINA ©.jpg
Монумент Незалежності України Майдан.jpg
Kyiv Boryspil Terminal F.jpg
Metro kiev dnipro.JPG
2948279 Киевский фуникулер.jpg
ЕлектроЛАЗ-301 фото 2.jpg
Південний міст (Київ).jpg
Крещатик 38 дробь 2 Киев 2012 01.JPG
St. Volodymyr's Cathedral in Kiev (cropped).jpg
Собор Успенський2.jpg
Vydubychi Monastery 2008(Kiev).JPG
Pokrova Nunnery Kyiv.JPG
Saint Andrew's Church of Kiev photo by Yuriy Kolodin.jpg
Parus Kyiv.jpg
Presidential Palace Ukraine.jpg
St. Nicholas Roman Catholic Cathedral, Kyiv 3.jpg
Universidad Roja de Kiev.jpg
Kiev Opera House 2012 01.JPG
Національна бібліотека України імені В. І. Вернадського.jpg
Мигел Велозу - Miguel Veloso (16682966858).jpg
|
|


## Дөс


Аңгылал:Хоорай
Аңгылал:Украина
Чернигов

**Чернигив** () — Украинаның соңгу девискээринде хоорай.

Чурттакчы чону — 272 000 (01.01.2025) кижи.

Хоорайның девискээри — 79 км².

## Фото

Троїцький монастир.jpg
Єкатериненська церква, Чернігів.JPG
Храмы Детинца (Чернигов).jpg
Чернігів вид на дитинець з боку Десни.jpg
2014 Чернігів Україна Адміністративний будинок.jpg
Чернігів. Обласна філармонія.JPG
Дзвіниця, 5 ярусів,висота 58 метрів, Троїцький монастир.jpg
Chernigiv Desna hotel IMG 8722 74-101-0076.JPG
NSH Chernigiv Spaso-Preobrazhenskiy Sobor 001.JPG
Чернигов, храм Михаила и Федора.JPG
Драматичний театр ім.Т.Г.Шевченка - Teatro Dramático Shevchenko.jpg
Введенська церква. Чернігів.jpg
BudArhiepiskop.JPG
Чернігівський вокзал.JPG
|
|


## Дөс


Аңгылал:Хоорай
Аңгылал:Украина
Шипраге

**Шипраге** () — Босния болгаш Герцеговинаның соңгу-барыын чүъгүнде суур, Европа.
## Климат

## Демдеглелдер

## Шөлүглер
* http://opstinakotorvaros.com/ 
*http://www.maplandia.com/bosnia-and-herzegovina/republika-srpska/siprage/ Maplandia
*http://www.satellitecitymaps.com/europe-map/bosnia-and-herzegovina-map/federation-of-bosnia-and-herzegovina-map/%C5%A1iprage-map/
*http://www.distancesfrom.com/distance-from-Siprage-to-Banja-Luka-Bosna-i-Hercegovina/DistanceHistory/5243320.aspx
*http://www.maplandia.com/bosnia-and-herzegovina/republika-srpska/siprage/ Maplandia
*http://www.satellitecitymaps.com/europe-map/bosnia-and-herzegovina-map/federation-of-bosnia-and-herzegovina-map/%C5%A1iprage-map/
*http://www.distancesfrom.com/distance-from-Siprage-to-Banja-Luka-Bosna-i-Hercegovina/DistanceHistory/5243320.aspx
*http://www.udaljenosti.com/bosna/- Distances in B&H

Аңгылал:Босния болгаш Герцеговина
Аңгылал:Европа
Аңгылал:География
Шулбус

**Шулбус** – кижи хевирлиг көвей мергежилгелерге тергиин болур аза. 

Шулбустар кижилерге көскүлеңневес чер ээреннери болур: чедери берге тайгаларга, даглар баштарынга. Шулбустуң алыс хевирин кижи көрзе, ол кончуг аарый бээр, сүнезини үнүп болур, азы өлүп болур. Шулбустарның көстүрү аңгы-аңгы: көвей баштыг (2-8 инек азы кижи баштары), улуг чес думчуктуг, караа чаңгыс бооп болур. Чамдык бижиктерде ооң мага-боду ийи чарылган: бирээзи кижинии, а өскези – куш дүрзүзү. Мунар малы болза аът, кызыл ыт, ак буга азы кызыл үгү боор. Шулбус куй иштинге чурттап турар. Шулбус боду кончуг коргунчуг дурзу шырайлыг болгаш кижи коруп каанда, халдап болур.

Тыва чоннуң тоолдарында шулбус бо-ла турар. Тоолдуң маадыры кажар арга-биле азы угаанныг улустар дузазы-биле ажып эрттер.

Шулбус бодунуң оруунга таварышкан кандыг-даа чүвени ажып эрттер, алдырбас-тутурбас амытан дижир. Бурун улустуң чугаазы-биле алырга, шулбустуң кылбас чүвези черле чок: сөглээрге - сөскүр, нүгүлдээрге - нүгүлдүп, шынын чугаапаанда – мырынай кедергей шынчы, хүрешкенде, албан шүглүр мөге, чүгүргенде, эмин эрттир чүгүрүк маңныг, аңнап чорутканда, тергиин анчы-даа болур.

Шулбустун дыыжызы болгаш чүве эндевези кончуг. Хамык чүвени кымны-даа мурнай дыңнаан, хамыкты мурнай билген болур. Шулбус апарган кижиниң кандыг-бир чүвени үүлгедип чораанын көрген кижи, ооң дугайына улуска ыыттавас болза эки. Шулбус апарган кижи-биле чугаалашкан ажыы чок. Ону көрген кижи албыстап болур, оон кедерезе, салгадап аарааш, өлүп болур. Шулбустан аараан кижини чүгле чер, суг ээзинден укталган хам кижи эдип шыдаар.

## Шулбуска хамаарышкан үзел-бодалдар
*Идииниң улдуңун чиге соңгаар көрүндүр салып болбас, чүге дээрге соңгу чүктен багай чүве келир дижир. Соңгу чүкте дедир аастыг кара куй бар, ында чаңгыс карактыг шулбус бар дижир.
•Хамнар алгыжында ыт болза коданга азы өгге чоокшулаан аза, четкер, албыс, шулбус, диирең, кижи-бүрүс – оларны хамыкты мурнай билип каар, ээзинге эргелиг, коданынга камгалалдыг амытан бооп турар.

## Демдеглелдер


## Дөзү
# Вконтакте деп ниитилел четкизинден TVM 🌏 TYVA
# Демонология в тувинском народном целительстве
# ВКонтактеде бөлүк "Историю Тувы | ТӨӨГҮ"

Аңгылал:Хамнаашкын
Аңгылал:Чүдүлге
Аңгылал:Аза
Четкер

**Четкер** – тываларның мифологиязында дүлгээзинниг аза амытан. Четкер – өлүг-даа эвес, дириг-даа эвес, кулакка дыңналып келир үнү чок, черде кылаштааны көзүлбес амытан. Кижи азы аал четкерлиг апарып болур.

Четкер имир үезинде көстүп келир, берге аарыглар база халдадып болур. Четкерниң куржаандан (азы дискектеринден) куду чүзү-даа көзүлбес – чок. Арыннары өлүг ак бооп болур. 

Тываның кезек черлеринде черткерлер бар, ол черлерге автомашина азы аът хенертен туруптар, дараазында шимчедирде аъттан азы чычаандан дүшкеш, кымчы азы согар хире чүүлден алгаш аъттың буттарын (машинаның дугуйларын) хаккылаптар – ол четкерни сокканы дег болур. 

Кажан кандыг-бир хам кижи аалче каргыш чорудуптарга, оран-делегей ээзи ынаар килең салыптар, ынчалдыр ол аал олчаан четкерлиг апаар.

Кандыг-бир багай чүве болганда, четкерлиг аал-биле аргыжыгла чиде бээр, ынаар чоокшулап-даа болбас. Четкерлиг аалдың өглери көжүп чоруй барган болза, ол чуртка өске өг база хонмас. Четкерлиг өгнүң орнунга кым-бир кижи бодунуң өөн хондуруптар болза, оларга четкер чыпшынар.

## Демдеглелдер


## Дөзү
# Вконтакте деп ниитилел четкизинден TVM 🌏 TYVA
# САКРАЛЬНЫЕ МЕСТА ДОЛИНЫ Р. ВЕРХНИЙ ИШКИН (ТЫВА): ЛОКАЛЬНЫЙ ФОЛЬКЛОР И ТРАДИЦИИ ПОКЛОНЕНИЯ

Аңгылал:Хамнаашкын
Аңгылал:Чүдүлге
Аңгылал:Аза
Тываның аржааннары

Тываның аржааннары саны эңмежок, олар соок-изиг, малгаштыг азы арыг, дустуг азы радиациялыг дээш янзы-бүрү. Тываның чону чай келирге-ле, төрээн бойдузунуң чайгаар бүткен аржааннарынга, хөлдеринге барып эмненип, кадыын быжыглап турар. Аржааннарның хөй кезиинче чедип алыры белен эвес: оруктары берге, тайга-таксыл ишти, малгаштарлыг азы үер алган чириктерлиг болур.

"НИИ медико-социальных проблем и управления Республики Тыва" деп албан-чери сөөлгү үеде оларны чизелеп турар. 

## Дөзүк
Аңгылал: Аржааннар
Аңгылал: Аржаан
Аңгылал: Бойдус
Аңгылал: Тыва
Үш-Белдир

Аржаан Үш-Белдир – сероводородтуг изиг суглуг аржаан. Чоокта чаа РФ-тиң Күрүнениң курорттар фондузунуң реестиринче Үш-Белдир деп курорт кирип турган, ам ол реестрде чогул.

## География
Үш-Белдир Каа-Хем кожуунга хамааржыр, Тыва Республиканың эң чөөн талазында Прихубсугул дагларында үш хемниң – Бус-Хөл, Белина, Шишгид-Хөл – белдирин **Үш-Белдир** деп адаан. Ол үш хем катышкаш Кызыл-Хемни тургузар, ол хемниң ортаа база алдыы талазын Каа-Хем дээр. Аржаанның географтыг координаталары: широтазы 51о28'8" – 51о28'21", долготазы 98о3'8" – 98о3'30". Үш-Белдирниң суг баштары далай деңнелинден бедии 1120 м (х. Шишгид-Хөлдүң эриинде) тура 2600–2800 м (тайга-таңды баштарында) чедир. Долгандыр ландшатызы тайга-хаялыг.

Үш-Белдир – Тываның иштинде азоттуг изиг сугларның эң улуг курлавыры-дыр. Аңаа даянган курорту совет үеде "Соңгу аржаан" деп база адап турган.

## Төөгүзү
Тываның база Моолдуң чурттакчы чону шагдан-на тура бо аржааны билир турган. ТАР үезинде-ле сероводорроттуг сугларны кижиге эптештир аянчыдып эгелээн, 1932 чылда ынчалдыр курорт ажыткан, а совет үезинде ужар-хонар ужар-хеме оруур кылган.

## Аржаанның фихик-химиктиг шынары
Аржаан болза изиг сероводородтуг суглар, ооң температуразы 80оС чедер – Хамаарылга чок Күрүнелер Эвилели база Барыын Европаның курортарында сугларның изиинден элээр бедик бооп турбушаан, гейзерден суглар деңнелинге чедип турар. Үш-Белдирниң эмнээр байдалдары:
* даглыг климат,
* даштындан ажыглаар (шаптаныр, чуннур) минералдыг суглар,
* сульфат-гидрокарбонаттыг натрийлиг, сероводородтуг, кремнистиг суглар.
## Дөзүк

Аңгылал:Аржаан
Аңгылал:Каа-Хем кожууну
Аңгылал:Эмнелге
Ооржак, Маңнай Намзырай оглу

**Маңнай Намзырай оглу Ооржак** (1892ч 6а 6х төр. – 1968ч мөч.) – Тываның сураглыг тоолчу. 

## Намдары
Он ийи харлаанындан эгелеп, Бижээчи-Чалаң деп бай кижиниң мал-маганын кадаржып өскен. 1940 чылда Сүт-Хөлдүң Хөлчүк сумузунга арбан даргазынга соңгуткан. 1944 чылда Манчүрекке школа тудуун тутчуп дооскаш, аңаа повар база ажыл-агый эргелекчизи бооп ажылдай берген. 1946 чылда өөнүң ишти чок апарган соонда, катап Теве-Хаяга көжүп келгеш, инек кадарып ажылдап чорааш, 1953 чылда хүндүлүг дыштанылгаже үнген.

Маңнай кайгамчыктыг хөйнү билир, дуураан угаанныг тоолчу чорааны ооң репертуарының байлаандан көстүп турар: ол янзы-бүрү жанрларның чогаалдарын билир болгаш күүседип чораан. Оон аңгыда, дыка хөй тоолчургу болгаш төөгү чугаалар, ырылар болгаш кожамыктар, тывызыктар, үлегер домактар дээш өске-даа жанрларның чогаалдары бижиттинген. Ук бижимелдерниң аразында тоолчунуң бодунуң сактып бижээш, чорутканы чогаалдар база эвээш эвес.

Маңнайның уран чаяаны хөй талалыг:
* тоолчу
* чечен
* хам
* эмчи-домчу
* оътчу
* ус-шевер (бызаңчы).

Маңнай 1968 чылда чырык өртемчейден чарлып чоруткан. Ооң ады "ХХ чүс чылда Тываның алдарлыг кижилери" деп номда кирген. Ол ышкаш Алдан-Мааадыр суурда тоолчунуң чурттап турган кудумчузу ооң ады-биле адаттынган.

## Тоолчунуң ыдып чораан тоолдары
Тоолчудар бижиттинген маадырлыг тоолдар болгаш тоолдар:
* Бокту-Кириш, Бора-Шээлей
* Алдай-Мерген
* Алдай-Сүмбер
* Артылаң-Кыскыл аъттыг Артылаң-Мерген
* Карыш-кулаш хаайлыг Хан-Шилги аъттыг Мергелдей-Мерген
* Чаваа-Кылбаң аъттыг Чаңгыс-Карыш
* Бай болгаш ийи кайгал
* Балдыр-бээжек Өскүс-оол
* Белергин ашак
* Бойду, Бокан алышкылар
* Бора-Шокар биле Сайлыкай
* Демир-Мерген, Амыр-Мерген алышкылар
* Дойнур-Мерген
* Ийи лама
* Кайгал эрес аңчы
* Каралбай хаан
* Көглдей ашак
* Кудурукпай
* Мергенчик
* Мелегейлер
* Орлан-оол биле Чечен-Кыс
* Өскүс-оол
* Улуг-Карак, Улуг-Сал, Улуг-Хырын
* Сазыг-ашак
* Чечен-оол
* Хапчык идик
* Үүле-Бүдүгээкчи
* Чечен-Маанай, Тенек-Дулуң
* Шевер-Мерген
* Шулуу
* Эрге-Кара-Сыйбың.

## Дөзүк
# Дарыма О. К.-Ч. "Тоолчу О.Н. Маңңай" /"Маңнайның тоолдары" – Кызыл, 1971, ар. 3-6.
# Куулар Ч.Ч., Дарыма О. К. "..." // "Шын", 1992, май 18.
# Самдан З.Б. "Маңнайның одаа" // Шын, 1992, июнь 2.
# Орус-оол С.М. "Тоолчу О.Н. Маңнай. 100 харлаанынга" // "Люди и события". Календарь знаменательных дат. Год 1992. – Кызыл, 1991.

Аңгылал:Тоолчу
Аңгылал:Уран чүүл
Аңгылал:Ус-шевер
Кан Оливер

Германияның футбол маргылдааларын Бундеслига деп адаар.

**Оливер Рольф Кан** (*нем. Oliver Rolf Kahn*; 1969 чылдың июнь 15 Карлсруэ хоорайга төрүттүнген) — немец футболист, вратарь, делегейниң болгаш Европаның 4 дакпыр тергиин вратары (1999, 2000, 2001, 2002), Германияның 2 дакпыр тергиин вратары (2000, 2001), Бундеслиганың 5 дакпыр тергиин вратары (1994, 1997, 1998, 1999, 2001), 2002 чылда делегей чергелиг футбол мөөрейиниң тергиин ойнакчызы болгаш вратары болган.

## Депшилгези
1985—1994 чылдарда «Карлсруэ» деп клубка ойнап турган. (колдуунда 1990 чылдан тура, чурттуң чыынды командазынга 1995 чылдан тура), 1994 чылда июль 1-де «Бавария» деп клубче шилчээн. Лига Чемпионов маргылдаазынга «Валенсией», 3 пенальти пенальти доскаш командазын тиилелгеже үндүрген.

Делегей чергелиг маргылдааларның төөгүзүнде эң тергиин вратарь деп санаттынган (2002 чылдың делегей чергелиг футбол маргылдаазынга чүгле 3 гол эрттирген: бир гол Ирландиядан, 2 гол финалда Бразилиядан). Дараазында ол рекордту Джанлуиджи Буффон ашкан (2006 чылдың делегей чергелиг футбол маргылдаазынга 2 гол эрттирген: 1 гол АКШ-тен, 1 гол финалда)

2006 чылдың делегей чергелиг футбол маргылдаазынга чурттунуң чыынды командазы дээш сөөлгү оюнун ойнаан. 

Ниитизи-биле Оливер Кан 864 оюн ойнаан, ооң аразында 554 оюн Бундеслигага, 141 оюн еврокубоктарга болгаш 86 оюн чыынды команда дээш. 34 оюну чаңгыс-даа катап гол эрттирбээн.

2008 чылда «Я. Успех приходит изнутри» деп ном үндүрген.

Амгы үеде Оливер Кан немец каналда Бундеслига болгаш Германияның чыынды командазының оюннарының сайгарылгаларын эрттирип турар.

## Оюннары

### Герман лига иштинге оюннары

### Чурт дээш оюннары

## Үндезини

Аңгылал: Спортчу
Аңгылал: Спорт
Анна Нетребко

**Анна Нетребко** (төр. 1971 чыл, Краснодар) — ыраажы.
Аңгылал:Ыраажы
Дигнага

Дигнага (; ;  — Чэньна, 480—540 чылдарда чурттап чораан) —  индий бодалчы, Йогачара школазынга хамааржып турган лама,  сарыг шажынның логика өөредиин үндезилээн.

Дигнага Васубандху башкыга база өөренип чорааш кара угаан ажыглап тургаш диспуттарга тиилеп турган. Дигнага башкының өөредиглери кыдат болгаш төвүт дылдарда шыгжаттынган.

Дигнага башкының кол "*Праманасамуччая*" деп өөредии кара угаанга тураскааткан болуп турар. Ында шын болгаш шын эвес чүүлдерни шинчилээрин өөредип турар.

## Демдеглелдер

## Дөзүглелдер
* Dignaga’s Logic of Invention, by Volker Peckhaus 
* Das Rad der Gründe, german translation of The Wheel of Reason  

Д
Д
Сафьянов Иннокентий Георгиевич

**Иннокентий Георгиевич Сафьянов** (сентябрь 25 1873, Иркутск − февраль 1953, Солнечногорск, Московская область) — революсчу, хамаатылар дайынының киржикчизи, хостуг Тываның үндезилекчилериниң бирээзи. Иннокентий Георгиевич Тывага болгаш тываның чурттакчыларынга тоолчургу кижи деп санатынып турар. 
Тоолчургу кижи деп санатынынп турары дээрге, ол 17 хүнүнде август айда 1921 чылда бүгү хошууннарның съездизинге Тываның адын солуур деп айтырыгны көдурген - Урянхай деп атты Танну-Тува улус (ТНР) деп атка солуур деп айтырыгны үндурген.
1920 чылдың сентябрь 16-да X съездиге Иннокентий Сафьянов Белоцарск хоорайны Кызыл хоорай кылдыр адын өскертир айтырыгны ажык бадылаашкынче үндүрген. Съездиниң киржикчилери Сафьяновтуң көдүрген айтырыын шупту деткээн.
Иннокентий Сафьянов тыва дылды билир турган - ол болза Сафьяновтуң бижиктеринден илдең.
Көшкүн аал

Бистиң ызыгуурувус түрктер шаг шаандан өгге чурттап келген. Өг дугайында бижимел кыдат үндезин беш чүс чылдан бээр билдингир.

Элээн каш кожа хонуп алган өглерни аал дээр. Чылдын дөрт эргилдезинде одар-белчиир солуп, көжүп турган боорга, оларны кошкүн аал дижир. Аал бүрүзү элээн каш хан,чоок, элеге төрел азы куда-хувуй өг-бүлелерден каттыжар. Чижээ: адазы оглу,оглунуң оолдары-биле, адазының иезиниң акылары, дуңмалары-биле, күүйлери-биле, бажалары, кунчуглары-биле кады азы кожа чурттап чораан. Ындыг болганда аалдар колдуунда төрел аймактардан тургустунар.

Аалдарның ажыл-агыйжы амыдыралы чылдың эргилдезинден хамааржыр. Хар эрип,чер ала-харлап, ыжык черлерден көк үнүп,час дүжүп келгенде, аалдар кыштагдан чазагже көжер.Аалдар бүрүзүнүң хонаштары аңгы-башка-даа болза, колдуунда дагларда, ыжык мээстерде, чоогаларда кыштаглардан хем эриинде азы кара суглуг черлерде чазагларже көжер.

Күзүн, август тончүзүнде, сентябрь эгезинде, тараа быжа бээрге, хол кадыыры-биле ажаап кириптер. Бажында шыырак эрлер сыпта тарааларны кадыыр-биле кезип каарга, оон соонда элээди оолдар оларны бөле каар, тускай шарыыр кижи бөле шарып, тавычалаар, ооң соонда шанга Аът, шары-биле бастырар, арыглаар, кургадыр, савалаар. Олар дүжүдүн барбаларга уруп, аъттарга чүдүргеш, Алашче үндүре бээр, артканын уургайларга уруп кааш, чазын барып чүдүрүп алыр.

Чайгы үеде кыс кижилер хой, өшкү кыргыыр, оларның дүгүнден ажыл-агыйга хереглээр чеп аргамчы, мончар, челе, хөне эжер. Өгнүң янзы-бүрү дериг-херекселдерин шеверлеп кылыр. Шээр мал кежинден тон, чүвүр болгаш өске-даа идик-хеп кылыр. Ынчангаш хой, өшкү, инек кештерин идээлеп эттээр ажыл аал бүрүзүнге чайны өттүр күске чедир уламчылаар.

Көшкүн аалдарга куда ёзулалының, уруг төрүттүнгениниң, Шагааның, оваа, буга дагыырының езулалдарын эрттирип, кижи аараанда азы кызыл-дустаанда хам, ламаны чалап турган. Допчулап сөглээрге, көшкүн Тыва чоннуң бүгү-ле ёзу-чаңчылдары янзы-бүрү аймактарның салгалдарын дамчып амгы үеге чедип келген.

Көшкүн аалдың амыдыралының кол утказы ындыг. Шаанда аалдар колдуунда төрел аймактар, хан төрел кижилер аайы-биле ада-өгбелериниң хонаштарынга турумчуп, бот-ботарынга дузалажып, өөрүшкүнү болгаш кударалды деңге үлежип, аар үүлени демнежип кылып чурттап чораан. XX чүс чылдың ортаа үезинде албадалдыг колхозтажыышкын эгелээнде, тывалар сууржуң амыдыралче шилчээн. Ооң-биле чергелештир көшкүн амыдырал буступ, чүгле эвээш санныг мал, чер ажылдыг араттар ада-иезиниң бурунгу амыдыралын төлептиг уламчылап чоруур.

## Дөзү
# *"Көшкүн аал"* Байыр-оол М.С-тиң "Тывалар" деп номундан.

Аңгылал:Өг
Аңгылал:Көдээ
Даосизм

**Даосизм** (, пиньинь:dàojiào) – дао дугайында өөредиг, кыдаттарның шагдан тура-ла өөредии. Ооң иштинче шажынның болгаш философияның кезектери кирип турар.

**[[Лао-Цзы]]** – даосизм шажынының үндезилекчизи, бистиң үениң мурнунда VI-V вектерде чурттап турган. Даосизм шажынының "Дао Дэ Цзин" деп кол номунуң чогаалчызы. Ол номнуң өөредии мындыг:

**Дао** – ийи удурланышкак кезектерни чаяаткан чүүл, ИНЬ болгаш ЯН, а олар, ооң соонда бүгү делегейни чаяатканнар.

Даосизимниң философиязында мынча деп бижип турар: Өртемчей кезээ шагда турган, а чогаадыр деп чүүл кезээде шимчеп, чаңгыс черинге турбайын турар. Ындыг элдеп бодалдар даосизимниң философиязында эвээш эвес. Даосизимни элдеп бодалдардан тургустунган деп болур.

Кижи чүнү канчаарыл? Анаа чурттаар, агым аайы-биле эштир, чайгаар чуртталганың болуушкуннарының аайы-биле чоруур.

**Дао** – "кижиниң оруу".

Дао – кижини деткип турар күш болуп турар. Ол болза кижиниң чуртталгазында болуп турар болуушкуннарны аайлаштырыптар. Кижи чүгле сагыш бодалынга даянып алгаш хамык чүүлдерни кылып шыдавас, ынчангаш албан угаан-медерелиниң дузазын дилээр, ооң түннелинде частырыгларны кылып турар. Частырыглар дээрге Дао-биле өжээннежиишкин болуп турар.

Чуртталганың берге айтырыгларын шиитпирлээрде: халдаашкындан ойталаар болгаш чедип алыксап турар күзелдерни чедип алырда чамдыкта маргышпайын чөшпээрежир болза эки.

Шын даос кижи кырында бижээн сүмелерни сагып чоруур болза кандыг-даа байдалдарны бодунуң талазынче көрүндүрүп алыр деп бүзүреп чоруур.

Эң-не кол буян дээрге - ойталаашкын. Күштүг хандыкшылды Лао-цзы нүгүл деп санап турар. Будда кижиниң хилинчээ хөй-хөй негелделеринде деп турар.

## Дөзүк
# Энциклопедия быстрых знаний "Религии мира".

Д
Д
Монотеизм

**Монотеизм** (өскээр чугаалаарга – *чаңгыс бурган*) – чаңгыс бурганныг чүдүлгени ынча дээр.

Кижи-төрелгеттенниң төөгүзүнде монотеизм политеизмниң соонда чоруур. Монотеистиктиг шажыннарның аразынче чүгле бурганны чаңгыс деп турар шажыннарны киирер. Бурганны чаңгыс деп турар чурттарның бирээзи – Египет, ол аңгы-аңгы үелерде ынчалдыр санап турган. Ынчалза-даа Египет политеистиктиг болуп артып калган. Эрте-бурунгу монотеистиктиг шажынны – зороастризм деп турар. Ол шажында Ахура Маздының культузу чораан. Оон-даа улуг монотизм авраамистиг шажыннарда хевирлеттинген - иудаизмде, христианствода, исламда.

## Дөзү:
#Энциклопедия быстрых знаний "Религии мира"

Аңгылал:Чүдүлге
Политеизм

**Политеизм** () – шажынны көвей бурганнарлыг шынарын ынча дээр. 

Шаандан тура кижи политеист чораан, ол дээрге хөй бурганнарга чүдүүрү. Политеизм эрте-бурунгу үениң культуразынга сайзыраңгай чораан. Политеистиктиг чүдүлгелерде бурганнар мөзү бүдүштүг кылдыр көргүстүнген. Оларның бот ботарының аразында харылзаа кижилерниң аразында ышкаш болуп турар. Оларның даштыкы овур-хевири база кижилерге дөмей болуп турар. Политеистиктиг көргүзүглер өске-даа шажыннарда амгы үеге дээр бар. Ол шажыннар дээрге Индияның болгаш Ыраккы Чөөн чүктүң шажыннары болуп турар.

## Дөзү:
# Энциклопедия быстрых знаний "Религии мира"

Аңгылал:Чүдүлге
Пантеизм

**Пантеизм** дээрге баштайгы амыдыралдың чүдүлгезинче эглип келири. Грек дылдан очулдурарга - "Шупту чүве бурган".

Пантеизмде - бойдус болгаш октаргай бурганга дең деп турар. Пантеизмниң эрте-бурунгу культулардан салгаан кезектери индуизмде, даосизмде болгаш оон-даа өске шажыннарда көстүп турар, ол дээрге чүгле кезектери болуп турар. Христианство пантеизмни шажын өөредиин хажыдарып турар чүүл деп санап турар. А неоязычествода болгаш өске славян шажыннарда онза шинчилгелиг.

## Дөзү:
# Энциклопедия быстрых знаний "Религии мира"

Аңгылал:Чүдүлге
Синтоизм

**Синтоизм** (япон дылдан **Синто** - **"Бурганның оруу"**) – Японияга үндезилеттинген тускай чүдүлге. Чөөн чүкте синтоизм дээрге анаа шажын эвес, а оон-даа улуг чүүл деп санатынып турар.

Сорук-камгалакчы () "Ками" хемнерде болгаш дагларда база бар. Теректер, даштар база сагыш-сеткилдиг. Ынчангаш синтоист кижиге бойдус-биле найыралдыг чурттаары чугула. 

Синтоизм-биле алырга чок болган кижилерниң сагыш-сеткили өскээр чортпас - олар ками аппарып турарлар, олар боттарының аймаанга болгаш уксаазынга камгалакчы апаар.

Чаңчыл болган япон системада өг-бүле кол рольду ойнап турар - ол дээрге чүгле амгы үеде чурттап турар кижилер эвес, а чырык черден чоруй барган улус база, келир үеде тыптып келир улус база. Төргүл-төрел биле, эш-өөрү биле болгаш долгандыр кижилер-биле эки харылзаа синтоист кижиге эң-не кол. Ооң аңгыда бойдус-биле аяннажылга база кол деп турар.

Японияны синтоистерниң бодалы-биле алырга Аматэрасу бурган камгалап турар. Чурттуң адын ийи иероглиф-биле бижиир:
# Бир дугаар иероглифти очулдурарга - ХҮН
# Ийи дугаар иероглифти очулдурарга - ДАЗЫЛ

## Дөзү:
# Энциклопедия быстрых знаний "Религии мира"

Аңгылал:Чүдүлге