Саха дыл

**Якут дыл** азы **саха дыл** – саха чоннуң национал дылы. Орус дыл-биле чергелештир Республиканың күрүнениң дылы бооп турар. Якут дыл түрк дылдарның өг-бүлезинге хамааржыр. Ол аңгы адырны тургузуп турар. 

2010 чылдың чизези-биле алырга 450140 кижи якут дылдың эдилекчилери болуп турар. Олар колдуу Якутияның девискээринде чурттап турарлар.               

Якут дыл өске түрк дылдардан сөс курлавырының пластызының-аайы-биле аңгыланып турар. Ында моол болгаш орус дылдардан үлегерлээшкиннер хөйү-биле көстүп турар.

## Ареал

Якут дыл-биле чугаалажып турар чон колдуу Саха (Якутия) Республиканың девискээринде чурттап турар.                

## Социал медээлер
Якут дыл ниити ажыглалдың дылы. Оон аңгыда якут дыл биче буурай эвен, эвенки, юкагир, долган болгаш орус үрде чурттаан чоннарнын харылзажылга дылы база болуп турар. Якут дылды албан-херек бижимелдеринде ажыглап турар. Якут дылда хөй культура-массалыг хемчеглерни эрттирип турар. Парлалга материалдарын: номнар, солуннар болгаш журналдарны якут дыл кырында үндүрүп  турар. Якут дыл кырында теле-радио дамчыдылгаларны чорудуп утар. Якут чогаалчыларның болгаш композиторларның уран-чүүлчү бөлүктери аңгы-аңгы шиижиттинген көргүзүглерни якут дылга тургузуп, клубтар, театрларда көргүзуп турарлар.                

Якут дыл бодунуң хөй жанрларының ачызында Сибирьниң литература талазы-биле эң сайзырангай дылдарының аразынче кирип турар. ЮНЕСКО якут олонхону чоннуң материалдыг эвес улустуң аас чогаалының шылгараңгай салгалдарының даңзызынче киирген. Якут дыл кырында республикада аңгы-аңгы жанрларның ыры-хөгжүмүн күүседип турар - классиктиг чогаалдардан амгы үениң эстрадазының болгаш рок-аялганың дээн ышкаш. Оларның аразындан ылгалып турар хөгжүмчү бөлүктер "Чолбон", «*Сэргэ*».                

Сөөлгү үелерде якут дыл кырынга кино жанры база сайзырап эгелээн.               

2010 чылдың чизези-биле алырга якут чон аразында ийи дылды колдадып турар. Оларның 65 % орус дылды хостуг билир; 460971 кижи якут язы-сөөктүг бис деп бадыткап турар, ында 416780 кижи орус дылга хостуг чугааланып билир, а 401240 кижи - якут дылга хостуг чугааланып билир деп демдеглеттинген.                

Өөредилге черлеринде якут дылды өөредип турар. Оларың аразында ниити билиглерни чүгле якут дылда өөредип турар эртемнер база бар.                 

Убрятов Е.И. - ниң бодалы-биле якут дылда моол дылдың салдары улуг. Черле шаандан тура якут дыл бир-ле дыл-биле чергелештир чоруп турган.

## Диалектилери
Е.И. Убрятовтуң "Якут дыл" деп чүүлүнде якут диалектилерни дөрт бөлүкке хуваап турар:                                

* төп бөлүк;                               
* вилюй бөлүк;                               
* соңгу-барыын бөлүк;                               
* таймыр бөлүк.                               

П.П. Барашков якут дылда үш аңгы аян бар деп турар: нам-алдан, вилюй-кангаларасс болгаш мегин-таттин. 

Дылдыңэдилекчилериниң эсериглери-биле көөрге диалектилерде улуг ылгал көзүлбейн турар. Колдуунда бичии өскерилгелер лексика болгаш фонетикада. 

## Якут дылдың бижимели
1692 чылда Николаас Витсенниң Амстердамга үндүрген аян-чорук демдеглелдериниң чартыы амгы якут дылга бижиттинген бир дугаар номнарның бирээзи бооп турар. 19 векте якут сөзүглелдерге кириллицага үндезилээн аңгы-аңгы алфавиттерниажыглап турган. 

1917 чылда делегейниң фонетиктиг алфавидинге үндезилей С. А. Новгородов чаа алфавит тургускан. 1924 чылда ол алфавитти эде көрген. Оон 1939 чылда ниитизи-биле кириллицага үндезилээн алфавитти тургускан. 

## Амгы якут алфавит
Амгы якут дылдың алфавиди кирилл алфавитти дөзевилээн. Чүге беш немелде үжүктүң дузазы-биле аңгы: Ҕҕ, Ҥҥ, Өө, Һһ, Үү оон ийи  комбинация: Дь дь, Нь нь. Оон аңгыда дөрт  дифтонг: уо, ыа, иэ, үө бар. Узун ажык үннерни дакпырлап бижиир. 

## Демдеглелдер

Аңгылал: Түрк дылдар
Аңгылал: Саха