open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сувакпит Олег Одербеевич

Сувакпит Олег Одербеевич,
1926 чылдын май 9-та Тыва Арат Республиканын Чоон-Хемчик Кожуунунун Баян-Дугайга торуттунген.

Чаадаананын чеди чыл школазын, Тывананын хогжум-шии театырынын чанында театр студиязын,ВЛКСМ ТК-нын комсомлдун дээди школазын, М.Горький аттыг литература инстидудунун чанында дээди курстарны , СЭКП ТК-нын дээди партия школазын дооскан.

"Сылдысчыгаш", "Тыванын аныяктары" солуннарга рдакторлаан, СЭКП Тыва обкомунга инструкторлаан, 1971 чылдан 1980 чылга чедир Тыванын Чогаалчылар эвилелинин бштаар черин даргалаан дараазында Чогаалчылар эвилелинге консультантылап ажылдаан.Шулукчу, очулдурукчу.

Чогаал ажылын 1942 чылда эгелээн. Баштайгы "Оорушкунун ыры" деп шулуктер ному 1955 чылда чырыкче унген. "бичии оннуктеримге" (1959), "Найырал" (1962), "Тиилелгенин базымнары" (1969), "Харым каш-тыр" (1971), чогаалдар чыындылары (1979), "Уенин уну" (1980) деп шулуктер чыындыларынын база "Отчугаштын чырыы" (1961), "Тывынгыр оол" (1965), "Ужуражылгалар болгаш ужуралдар" (1967), "Чадаг-ашак" (1975) деп проза чыындыларынын автору. С.Михалковтун, А.Бартонун, Д.Джанбаевтин чогаалдарын тыва дылче очулдурган. Оон шулуктери орус, украин, белорус, казах, алтай, хакас, бурят, якут, кыргыс, молдав, эстон, латви, литва, моол, вьетнам, кхмер дылдарже очулдуртунган.

1962 чылдан бээр ССРЭ-нин Чогаалчылар эвилелинин кежигуну.

Тыва АССР-нин культуразынын алдарлыг ажылдакчызы, Куруне шанналынын чогаал талазы-биле лауреады, Тыва Републиканын алдарлыг ажалдакчызы.

## Шаңналдары база аттары
* Хүндүлел бижик Верховного Совета Тувинской АССР (1976)
* Культураның алдарлыг ажылдакчызы Тувинской АССР (1986)
* Тыва Республиканың Күрүне шаңналынга чогаалга лауреады
* «Шылгараңгай күш-ажыл дээш» медаль
* медаль «В ознаменование 100-летия со дня рождения В. И. Ленин»
* Тыва Республиканың алдарлыг чогаалчызы 

## Кол парлаан чүүлдери
* «Бичии өңнүктеримге» («Моим маленьким друзьям», шүлүктер,1959)
* «Найырал» («Дружба», шүлүктер, 1962)
* «Харым каш-тыр?» («Сколько мне лет?», шүлүктер,1971)
* «Достунместер» («Неудержимые», чечен чугаалар,1986)
* «Чадаг-Ашак» («Старик-пешеход», чечен чугаалар, 1975)
Мээң адым кызыл

***Мээң адым кызыл*** (турк.Benim Adım Kırmızı), турк чогaалчызы Орхан Памукнун 1998 чылы бо төөгүлүг романы үнген.

## дугайында
Чогаал «Мээң адым кызыл», Турк дылынгa үнген. 2006 ч. кыдаттa эн эки романнар аразындa бир дугaар.
1591 чылы Османлы xaаны III. Мурад үезинде  истанбул хоорайдa харлыг тос xүн дугайында .

## Дөзү
* Орхан Памук «Benim Adım Kırmızı» төөгүлүг романы

Аңгылал:Чогаал
Аңгылал:Турк чогаал
Аңгылал:романнар
Рамадан

**Рамадан** () азы **рамазан** (; Түрк дылдарда *Уразаа*) —  ислам шажынының‎ ыдык айы. Исламның 5 ыдыктыг баганаларының бирээзи-дир. Мусульманнар бо айда албан-биле мастык тудар: Рамадан айның тургузунда чүдүкчү мусульманнар чырык үеде аъш-чем, суксун, таакпы база эр-кыс харылзаадан ойталаарлар.

Ислам календарь-биле алырга, айның узуну ай календары-биле санаттынар: 29 азы 30 хонук болур. Мастыктың эгези – даң-хаяазы үнерге (эртеңги азан соонда), а ооң төнчүзү – хүн кире билек (кежээки азан соонда).

Аңгылал: Үе
Алтай, Халифа

**Халифа Алтай** -  (1917ч 12 айның 25-де төрүттүнген  — 2003) — казах чогаалчы, антрополог, тюрколог, теолог, очулдурукчу.

## Намдары
1917 чылдың 12 айның 25-де чөөн түркстанның Алтай  крайы Чингил районгa төрүттүнген.
1991 ч. Алтай Халифа очулдурган  Куран Керимниң казax дыл тайылбыры Фaхд ном үндүрер черинде үнген.

## Номнары

* 1995 ж. “Сияр нәби” атты кітабы жарық көрді. 
* «Қазақ түріктерінің шежіресі»
* «Естеліктерім»
* «Ата жұрттан Анадолияға дейін»
* «Алтайдан ауған ел» атты кітаптары жарық көрген.
* 1991 ж. Алтай Халифа аударған  Құран Кәрімнің  қазақша мағынасы мен түсінігі Фахд баспаханасында басылып, 800 мың данамен таратылды. 
* «Кәләм Шарифді» аударған, көптеген діни кітаптардың авторы.
* Халықаралық «Алаш» Қазақ әдебиеті сыйлығының лауреаты.
* Halife Altay, Anayurttan Anadoluʹya, Ankara: Kültür Bakanlığı (1981) (тур.)
* Halife Altay, Kazak Türklerine aid şecere, Istanbul (1997) (тур.)

## Дөс


А
Аңгылал:Чогаалчы
Аңгылал:Шажын
Оспан маадыр

**Оспан маадыр (Осман-батыр) Исламулы** ( Казax. Оспан батыр; وسپان باتىر; Кыдат. 欧斯曼·巴图尔  ōusīmàn Bātúěr ; 1899 —  1951) — 20 в. баштайгы чартыындa Чөөн Түркстаннын хостуг мaадыры. Алтай казaхы.

Аңгылал:Чөөн Түркстан төөгү
Аңгылал:Маадыр
Балыкесир (ил)

**Балыкесир** (тур.Balıkesir) —  Турцияның муниципалдыг кезээ азы кожууну. Ол Турцияның Барыын талазында турар. 

## Чурттакчы чонунуң саны
Чурттакчы чонунуң саны — 1 076 347 кижи  (2009)

## Чизези

Балыкесир азы 19 кожуунунуң чизези:
 
# Айвалык (Ayvalık)
# Балыкесир (Balıkesir)
# Балья (Balya)
# Бандырма (Bandırma)
# Бигадич (Bigadiç)
# Бурхание (Burhaniye)
# Дурсунбей (Dursunbey)
# Эдремит (Edremit)
# Эрдек (Erdek)
# Гёмеч (Gömeç)
# Гёнен (Gönen)
# Хавран (Havran)
# Ивринди (İvrindi)
# Кепсут (Kepsut)
# Маньяс (Manyas)
# Мармара (Marmara)
# Саваштепе (Savaştepe)
# Сындыргы (Sındırgı)
# Сусурлук (Susurluk)

## Сураглыг кижилер

### Кожуунга төрүттүнген улус
* Өмер Сейфеддин (1884—1920)—  чогaалчы, шүлүкчү.

## Үндезини
* T.C. Balıkesir Valiliği
* Balıkesir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü
Ураза байрамы

**Ураза байрам**, азы **Рамазан байрамы**,  **Ид аль-Фитр** (араб.عيد الفطر) — ислам байырлалы, Ураза (Саум) дээр шээрлээри айы доостураргa Рамадан байырлалы.Чыл санында Шеввал (азы Шаввал) айда болуп эртер. Шаввал айы эгелээрде үш xүн.

## Чурук галереязы

Файл:Eidulfitr_meal.jpg|Малайзияда Хари Райа
Файл:Hui_family_eid.jpg|кыдатда Хуэй чону, Рамазан байрамы
Бурса (хоорай)

**Бурса** () — Турцияның барыын талазында хоорай.

## Утказы
Бурсa ады, Битиня xaаны Prusias I (Прусса) xaан ады.

## Дылы
Күрүне дылы — турк дыл.

## Чурттакчы чону
Чурттакчы чону — 2.842.547 кижи (2015 чылда).
Кижи саны биле эң хөй чон турктар болганда, Түрк (тадар, гагауз, балкан турктар..) улустар базa  бар.

## Аалчыларга
Бурсаче аалдап келген улуска хөй санныг туристик черлер бар: Улуг-даг курорттар, йешил (ногaан) мечеть, йешил мавзолей (Ешиль тюрбе), мечеть Улуг-Джами. 

## Экономика
* Автомобильный завод Oyak-Renault
* Автомобильный завод TOFAŞ

## Чурук галереязы


File:Statue of Atatürk in Bursa.jpg|Statue of Atatürk and the Governorate of Bursa
File:Bursa Koza Han (Silk Bazaar) 2.jpg|Koza Han (Silk Bazaar) in Bursa
File:Bursa001.jpg|Entrance gate of the Yeşil Cami (Green Mosque)
File:Bursa Turkey 2013 1.jpg|Bursa Castle
File:Muradiye Complex, exterior.jpg|Muradiye Mosque and Külliye in Bursa
File:Bursa, Governorate.jpg|Governorate of Bursa
File:Mudanya 13.jpg|Ottoman era traditional houses in the Mudanya district of Bursa Province
File:Mudanya 10.jpg|Port of Mudanya
File:Uludag range.JPG|Mt. Uludağ is a popular winter sport destination
File:Sarıalan14Teleferik.JPG|Bursa aerial tramway
File:Irgandi_Koprusu.jpg|Irgandı Bridge (1442)
File:Bursa Atatürk Müzesi.JPG|Atatürk Museum
File:Şehreküstü Mosque, Bursa.jpg|Şehreküstü Mosque
File:Bursa Orhan Gazi Mosque.jpg|Orhan Gazi Mosque
File:Emirsultan 1.JPG|Emir Sultan Mosque



## Шөлүглер
* Бурса — город на северо-западе Турции.
* Бурса: Зелёная мечеть
* Бурса: Зелёный мавзолей султана Мехмеда I Челеби

Аңгылал:Турцияның хоорайлары
Аңгылал: Хоорай
Ялова (хоорай)

**Ялова** () — Турцияның барыын талазында хоорай.

## Утказы
Ялова ады, Ял-ова. "Овa" сөстүң утказы "хову".

## Дылы
Күрүне дылы — турк дыл.

## Чурттакчы чону
Чурттакчы чону — 132,322 кижи (2015 чылда).
Кижи саны биле эң хөй чон турктар болганда, түрк (тадар, карачай, балкан турктар..) улустар базa бар.

## Аалчыларга
Яловаче аалдап келген улуска хөй санныг курорттар бар.

## Чурук галереязы


Image:Yalova-17Aug1999Monument.jpg|Яловада тураскаал, 1999
Image:Yalova-Sudüşen2.jpg
Image:Ataturk and Fethi Okyar.jpg



## Шөлүглер
* Хоорайның төре сайтызы
* Кожууннуң төре сайтызы

Аңгылал:Турцияның хоорайлары
Аңгылал:Хоорай
Менгүчек беглик

**Менгүчек беглик** – шаандагы Биче Азиядa күрүне.

Менгүчектерни баштап турган кижилер: **Менгүчек Гази** болгаш оолдары, – Эрзинджан хоорайгa 1080 ч. тургускан.  

## Хааннар допчузу
* Менгүчек Гази хаан (1072—1090)
* Исхак хаан (1090—1120)  
* Дауд хаан (1120—1155)  
* Фахр ад-дин Бахрам-шах хаан (1155—1218)  
* Ала ад-дин Дауд-шах хаан (1218—1228)  
* Мухаммед хаан (1218—?)  
* Музаффар ад-дин Мухаммед  хаан(1228—1243)

## 1 дугaар Биче Азия турк бегликтер

Аңгылал: Төөгү
Өгбе

**Өгбе**: 

1. Хөй кандыг-бир улустуң, аймактың, төрел бөлүктүң эгезин салган кижилер, бөлүк.

2. Кырган-ачазының азы кырган-авазының адазы, кырган-ачазы. 

3. Улуг назылыг хүндүлүг кижи.

4. Кандыг-бир чүвениң эгелекчизи, ону мурнап эгелээн кижи. 

### Домакта чижектер:
Борбак-Сат, Чүгүрүк-Сат деп улус саттарның өгбелери болур (Кыс-Халыыр, 1974). 

Мээң адам, өгбем-даа чоргулаан боор ийин оң  (С. Сарыг-оол). 

Улуг назылыг өгбеңерге дыка хайыралыг-дыр силер аа! (В. Моңгуш). 

Чечен сөстуң өгбелерин сеткилимден хүндүлээр мен (К. Кудажы).

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбырлыг сөстүү. Том II, "Наука", Новосибирск 2011ч.

Аңгылал: Өг-бүле
Аңгылал: Тыва
Анчимаа-Тока, Хертек Амырбит кызы

**Хертек Амырбитовна Анчимаа-Тока** *(январь 1, 1912 чыл – ноябрь 4, 2008 чыл)* — совет болгаш тыва күрүне ажылдакчызы. Салчак Токаның өөнүң ишти. 1944 чылга чедир ТАР-ның Биче Хуралының Президиумунуң даргазы чораан. Бүдүн делегейде бир дугаар херээжен чурт удуртукчузу деп сурагжаан. 

## Намдары
Анчимаа Хертек 1912 чылдың кыжын Таңды Урянхайга төрүттүнген. Школага моол дылды өөренип алгаш, 1930 чылда тыва бижик тыптып келир үеде эң бир дугаар тыва бижикти шиңгээдип алганнарның бирээзи. Тыва Арат Республиканың Аныяктарының Революстуг Эвилелиниң кежигүнү тургаш, дараазында чылда-ла Тыва Араттың Революстуг Партиязынга кирип алган. 

Москвада И.В. Сталин аттыг Чөөн чүктүң ажыл-ишчи улустарының Коммунистиг университедин 1935 чылда дооскан. Өөренип турган чылдарында уран-чүүл-биле ажылдап турган, эң бир дугаар тыва улустуң ырызын граммофоннуг пластинкага бижидеринге ыраажы кылдыр киришкен. Тываже ээп келгеш Тыва Арат Республиканың Аныяктарының Революстуг Эвилелинге ажылдап турган. 1938 чылдан тура Тываның Араттың Революстуг партиязының Төп Комитединиң херээженнер-биле ажыл-агый чорудар килдизиниң удуртукчузу чораан. 1940 чылдан тура Анчимаа Хертек Тыва Арат Республиканың Биче Хуралының даргазы апарган — ол дээрге бүгү делегейде эң бир дугаар парламенти даргазы кылдыр херээжен кижи олурупканы бооп турар. 

1944 чылда Тыва Арат Республиканың хамаарышпас чоруун үскеш, ону РСФСР-ниң иштинде Тыва автономнуг область кылдыр томуйлаанының соонда 1961 чылга чедир Тыва облкүүскомнуң даргазы кылдыр ажылдаан. 1961-1979 чылдарда Тыва АССР-ниң Сайыттар Эвилелиниң даргазының оралакчызы турган.

## Демдеглелдер


Аңгылал:Тыва
Чанаккале (ил)

**Чанаккале** (тур.Çanakkale) – —  Турцияда или (кожууну),  муниципалдыг кезээ. Ол Турцияның Барыын талазында турар.

## Чурттакчы чонунуң саны
Чурттакчы чонунуң саны – 464 975  кижи (2009). 

Администраттыг төвү  – Чанаккале хоорайы. (76 000. кижи 2000 ч.), Байрамич, Бига, Гелиболу, Чан хоорайлары базa бар.

## административтиг чизези

Чанаккаледе 12 район бар.:
 
# Айваджык (Ayvacık)
# Байрамич (Bayramiç)
# Бига (Biga)
# Бозджаада (Bozcaada)
# Чан (Çan)
# Чанаккале (Çanakkale)
# Эджеабат (Eceabat)
# Эзине (Ezine)
# Гелиболу (Gelibolu)
# Гёкчеада (Gökçeada)
# Лапсеки (Lapseki)
# Енидже (Yenice)
Текирдаг (ил)

**Текирдаг** (тур.Tekirdağ) – —  Турцияда или (кожууну),  муниципалдыг кезээ. Ол Турцияың Барыын талазында турар.

## Чурттакчы чонунуң саны
Чурттакчы чонунуң саны – 623 591  кижи (2009). 

Администраттыг төвү  – Текирдаг хоорайы. (107 000. кижи 2000 ч.), Малкара, Чорлу хоорайлары базa бар.

## административтиг чизези

Текир-даг или 9 району бар.:
 
# Черкезкёй (Çerkezköy)
# Чорлу (Çorlu)
# Хайраболу (Hayrabolu)
# Малкара (Malkara)
# Мармара Эреглиси (Marmara Ereğlisi)
# Муратлы (Muratlı)
# Сарай (Saray)
# Шаркёй (Şarköy)
# Текирдаг (Tekirdağ)
Наадым-2015

**[[Наадым]]-2015** — 2015 чылдың июль 23-25 хүннеринде Тыва Республиканың Чадаана хоорайга Даа кожууннуң тургустунганындан бээр 250 чыл болган ою база XVI-гы Үстүү-Хүрээ фестивалы-биле дакпыр болуп эрткен малчыннарның байырлалы.

## Демдеглелдер


Н
Н
Н
Кагар

**Кагар** [ъ] (Деепр). 

## Уткалары
# Холун азы холунда туткан чүвезин өске чүвеге күш-биле дэгзир, согар. *Эки дарган эргээн какпас* (үл.).
# Кезедири, хемчег алыры-биле эттээр, согар. *Девеш дизе-ле теверин билир, карбаш дизе-ле кагарын билир, оон өске билир чувези чок* (О. Саган-оол).
# Кадыыр-биле (сигенни) кезер. *Сиген кагар*. 
# Чүвени киир шавар. *Кадаг кагар*. 
# Кандыг-бир чүвеге холун азы салааларын күш-биле дегзип дааш үндүрер, этсир, ойнаар. *Каккан дүнгүр кавынындан хам-на дытка сиңнигер чоор* (В. Көк-оол).
# Өйлеп-өйлеп бырлаңнаар, согар. *Судал тударда артерияны дыка базып болбас, чүге дээрге судалдың кагары билдирбестей бээр* (Медицинниң ортумак ажылдакчыларынга башталга, 1940).
# Ажылдавышаан бир аай катаптап турар дааш үндүрер. *Ханада шак хап тур*. 
# Кандыг-бир чүвени мунуп алгаш, дурген маңнадыр, халдыр, чоруур. *Бустугда аалдарже кымнар кагарыл?* (К. Кудажы). 
# Хадыыр, эзиннелир. *...Сырынныг часкы хат арын, башты сергеди кага берген* (К. Кудажы). 
# Электроннуг саналга машиназынга парлаар. *Материалды машинаша кагар*. 
# Черге тургузар, тигер. *Хөлбең көк майгынын каккаш* (Тоолдан).
# Думчуу-биле соктап чиир. К*ушкаштарны... көрбедиңер бе, кулугурлар тараавысты кага бергеннер-дир, хойзуңар* (К. Кудажы).

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбыр сөстүү. Том II, "Наука", Новосибирск 2011ч.

Аңгылал:Термин
Аңгылал:Кылыг сөзү
Кувезин, Альберт Будачыевич

**Альберт Будачы оглу Кувезин** *(,  ноябрь 27, 1965 чылда төр.)* — тыва хөөмейжи, ыраажы, Ят-Ха аттыг хөгжүмчү бөлүктүң үндезилекчизи болгаш лидери, Тыва Республиканың Дээди Хуралының депутады, Тыва Республиканың Улустуң артизи.

## Намдары
Альберт Кувезин 1965 чылдың ноябрь 27-де Кызыл хоорайга төрүттүнген. Кызылдың уран чүүл училищезиниң гитара болгаш улусчу херекселдер клазын дооскан. Элээн чылдар ишти Тыва Күрүне филармониязының хөгжүмчү бөлүктери-биле ойнап чоруп турган. 1992 чылда тургустунган Хүн-Хүртү бөлүктүң үндезилекчилериниң бирээзи. Хүн-Хүртүден аңгыда 1992 чылда Иван Соколовский-биле Ят-Ха деп бөлүк база тургузуп алган. 

2009 чылдың апрель 15-де «Хөй чылдар ишти ажыл-ижи, культурада болгаш хөгжүм уран чүүлүнде ачы-хавыяазы дээш» Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы атты тывыскан.

2014 чылдың сентябрь 14-де соңгулда үезинде Тыва Республиканың Дээди Хуралының «Чаңгыс демниг Россия» партиязының депутады кылдыр соңгуткан.

2015 чылдың  ноябрь 27-де Тыва Республиканың Баштыңының айтыышкыны-биле хөй чылдар ишти ажыл-ижи болгаш культурада база уран чүүлде төлептиг ачы-хавыяазы дээш «Тыва Республиканың Улустуң артизи» атты тывыскан. 

2015 чылдың ноябрьдан тура Хартыга деп хөгжүмчү бөлүк-биле чалаткан ыраажы болуп ойнап турар.
## Дөзү


Аңгылал:Тыва
К
К
К
Кадарчы

**Кадарчы** [ъ]- мал кадарар кижи. Эки кадарчы чугле малдың одар-белчиирин эки билир эвес, ынчалза -даа кажан малга дуза херек апаарга бирги дузаны чедирер, малды канчаар ажаарын база оон-даа хөйнү билир.

## Уткалары
#Мал кадарар кижи // мал кадарар хүлээлгелиг. - . *Хой кадарчызы. Кадарчы уругну ол кускуннаан* (Э. Доңгак).
#Таңныыл, хайгааракчы, крактакчы, камгалакчы. - . *Уургай кадарчызы Сарыг ашактың оглу-ла болгай* (Б. Хөвеңмей).

## Дөс
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү. Том II, "Наука", Новосибирск 2011ч.

Аңгылал:Термин
Аңгылал:Көдээ
Меге

**Меге [ъ]**:
## Уткалары
I. 
#Шынныг чүвени сагыштыы-биле хажыдары, шын эвэс чүүл. 
Оор, меге кылбаан, актыг кижи мен, оглум (М. Кенин-Лопсаң).
#Хоп, нүгүл, хоп(нүгүл)-биле холбашкан. Меге чугаа тарадыр.
#демд. Шын эвес, шынны өжэгээр хажыткан.
#демд. Мегелеп өттүндүр кылган. Меге документ. Меге акша.
#демд. Шын эвес үндезинниг, частырыглыг.  Меге өөредиг.
#демд. Авыяастыг,  кажар, мегеленген. 
Черле ындыг чүве, меге каткылыг (С. Сарыг-оол).

II. диалект: Күжүген хевирлиг, ынчалза-даа оон биче, сиген, хая карты чиир амытан. Хая кырында меге чыдыр.

## Ийилээр логикада
Меге — бооп болур ийи байдалдың бирээзи. Меге — алыс шынга удур.

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбыр сөстүү. Том II, "Наука", Новосибирск 2011ч.

Аңгылал:Термин
Кавай

**Кавай [ъ]**:
## Уткалары
#Чаш уруг чыттырар бичии орун. *Ол аразында кавайда чаш база ыглай берген. ([[Даржай, Александр Александр оглу|А. Даржай]]).* 
#Кожар тергежигеш, кожак. *Кадай... мотоцикл кавайынга... чиик-сергек олурупкааш... (К. Кудажы).* 
#көж. Хемнин уну. *...Дунай хемниң кавайынга тааланчыг давып өстум ([[Кудажы, Кызыл-Эник Кыргысович|К. Кудажы]]).* 
#кара. Өлген кижини чыттырар хааржак.

## Дөс
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү. Том II, "Наука", Новосибирск 2011ч.

Аңгылал:Термин
Аңгылал:Өг
Аңгылал: !Main category
Кадык

I. **Кадык**:
#Организимниң бүгү кезектериниң шын ажылы // аарыг эвес. - правильная деятельность организма, здоровье // здоровый, не больной. Кадыыңар кандыг-дыр? Кадык мага-бот. 
#нареч. Балыг-бышкын чок, кемдевээн, анаа. - нет раны, не поврежден. 

Кадык камгалалы. Чоннуң кадыын камгалаар талазы-биле күрүнениң ап турар хемчеглери. - здравоохранение.

II. **Кадык** [ъ]. 
#Соктаан тараа, көже, ристи хоюдур хайындырып тургаш кылган чем. - крупа, каша. Пашта кадык былгап орган одааң сеңээ көстүп кээр боор (Ю. Кюнзегеш). 
#Хөлүн эрттир хоюдур хайнып калган быдаа. - чересчур густой суп. Өгге кирип кээривиске, быдаавыс шуут кадык болган (С. Сарыг-оол).

## Дөс
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү. Том II, "Наука", Новосибирск 2011ч.

Аңгылал:Термин
Аңгылал:Эмнелге
Кадын

**Кадын** [каъдын] 
# Хааның, ноянның кадайы.  Шаң хаан чүс сес кадынны алырга-даа, үре-төл чок болур мындыг бооп-тур (Тоолдан).
# Херээжен кижини хүндүткеп адаары. Бир шала аныяк, чараш кара кадын авамга бир өөк база белекке берген (С. Сарыг-оол). 
# көз. Көзерниң херээжен кижи чураан саазыны. Опай чалаңның, шиш-кара кадыны дег... ээжизи... (С. Сарыг-оол) 

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбыр сөстүү. Том II, "Наука", Новосибирск 2011ч.

Аңгылал:Термин
Аңгылал:Кижи
Лудуп, Роман Дамдын оглу

**Роман Дамдынович Лудуп** *(1963 чылдың сентябрь 28-де төр.)* — тыва шүлүкчү, лама башкы, Тываның Чогаалчылар Эвилелиниң кежигүнү. 

## Намдары
Роман Лудуп 1963 чылдың сентябрь 28-де Эрзин кожууннуң Нарын суурунга төрүттүнген. Нарынның ортумак школазын дооскаш, Челябинск хоорайның юридиктиг техникумун, Тываның Күрүне университедин дооскан. Гунзечойней деп Санкт-Петербург хоорайда дацанга өөренип турган.

Кожууннуң социал хандырылга отделиниң улуг инспектору, комсомол комитединиң секретары, клуб директору болуп ажылдаан. 

Чогаал ажылын 1989 чылда эгелээн. Ооң шүлүктерин республика солуннарынга, "Улуг-Хем" сеткүүлге үнүп турган. "Ийи чагаа" деп шүлүктер чыындызы 1991 чылда үнүп келген. Тыва дылче төвүт "Аас-кежиктиң алдын дүлгүүрү" деп тариналарны, "Буддизмниң ыдыктыг демдектери" деп кыска айтыкчыны очулдурган. "Бурган башкы кайнаар көрүп турарыл?" деп философчу чүүлдү үндүрген. 

## Дөзү


Л
Испан дыл

**Испани дыл**  (**исп**. español, *idioma español*) — (Кыдат дылдың соонда) бүгү делегейде эң нептереңгей болгаш хөй-хөй чурттарда күрүне дылы. 

Аңгылал:Дылдар
Шартаа-Хүрең аъттыг Саргалаң

**Шартаа-Хүрең аъттыг Саргалаң** (Моңгуш Хүргүл-оол Сазыг-Хунаевич)


Шыян, эрте-бурун шагда Саргалаң ашак Кужурлуг, Чинчилиг ийи чурттуг чурттап чоруп-тур эвеспе.
Шартаа-Хүрең аъдын мунуп алгаш, Кужурлугну куду баткаш, Чинчилиг аскынга баар. Чинчилиг аскынга от одунга одагланып, отчуг чөвүрээзин оттулуп, а чиир чөкпек хүнезинин шиштеп чип турар, мындыг ашак-тыр.
Ол ийи чурттуң аразынга та чеже, та кажага чоруп келген чүве. Ол ынчап чоруп тургаштың, а бир-ле хүн Саргалаң Кужугурлугну куду баткаш, Чинчилиг аскынга келгеш, оъттуг черинге одагланып, оттуг кезээн оттулуп, чиир чөкпек хүнезинин чип олурда, Чинчилигни куду киш хадып бадып оруп-тур.
Дош кырлап, дөш кырлап чораан кишти сывыртап ойладырга, ол чүве ол халааш, ол кижи бир дазыл алдындыва барып кире берген.
Демги дазыл алдын Шартаа-Хүрең аъттың кудуруу-биле дузак салып алгаштың, үндүр чукшуптарга, демги кижи туттуна берген.
Демги кижи сөзүн алгаш, таалыңнапкаш, дедир халдып чоруткаш, Чинчилиг аскынга оъттуг черге одагланып, оттуг кезээн оттулуп, чиир чөкпек хүнезинин шиштеп, чип алгаш-ла, аажок хараган шижи-биле.
Ол-ла чоруткаш, доо Кужурлуг аскы-биле кежип бар чыдарга, кылымаа Шартаа-Хүрең аъдының чаваа чарлып өлүп калган.
Шыяан! Шыяан, "Чаңгыс аъдым Шартаа-Хүреңимден чарылгаш, мен-даа чүү боор мен? Оран-делегейниң ыдык аңын туткан-дыр мен. Аңаа ынчап барганы ол-дур. Оон башка мээң аъдым өлбес ужурлуг. Чараш аңны тутпас чүве болгай!" дээш, дедир ушта соп алгаш суйбап-суйбап, чараш аңны салыптарга, аргазындыва чоолбураңнадыр маңнап кире берип-тир, демгизи.
Аргазындыва чоолбураңнадыр халып кире бээрге, соондан кылаштап чоруп каап-тыр. Эзер, чонаан сойгаш, дош кыдыынга салып кааш, та чежеге, кажага кылаштап келген, Саргалаң
Кончуг эзим иштинге баргаш, улуг одун ужуткаш, ооргалап чыдып алган. Удуп калган.
Дүне када дүжүнде чанында-ла чүве халырткайнып, дагжаар.
"Бо чүү болганыл?" деп, дыңнап чыдарга, ыяштыва киш үне халааш-ла, дедир дүжүп, ыяштыва үне халааш-ла, дедир дүжүп, дагжап турар, мындыг бооп-тур.
- Бо кулугурну мындаа бир салган кижи болгай мен. Ам арта кижи баксырап, аът хөлүнден чарлып чүвелээрге, мендиве, көрдүң бе, мону шоглап турарын - деп.
-Мени электеп, кыжырып турары ол бе, канчап турары ол бе,моң? - деп.
- Чок, мен сени электеп, кыжырбайн тур мен. Мени өлүрүп каар деп бодаан-на болгай мен. Сен өлүрбээн, оран-делегейниң ыдык аңы дээш, харын салдың. Ол салыптарыңарга, Шартагар-Хүрең аъдыңны чиге соңгу чүктен Чиңге-Кара шивишкин деп шивишкин эккелгеш, ол шивишкин үстүү оранда чурттап турар, үш өлгени диргизер, үш өшкени оттулар алдын даңгынаны чалап эккелгеш, сээң аъдыңны диргизип кагды. Мында чүү кылып, удуп чыдыр сен? Барып аъдыңны ал! - деп мынчалган.
Доп-дораан тура халааш, саңын салып, чажыын чажып, чалбарып, оран-таңдызынга чалбарааш, аъдынга барып чеде бээрге, шынап-ла, диргизип каан, анаа оъттап чыдып-тыр.
Саргалаң шак оон аъдын ап алгаш, оюн оя, чигин чире чурттап чоруй барып-тыр.

## Дөзү
Тыва Тоолдар (О. К-Ч. Дарыманың чыып бижээн материалдары). Кызыл 2014.

Аңгылал:Тоол
Аңгылал:Аас-чогаал
Аңгылал:Чогаал
Кускун биле үгү

**Кускун биле үгү** *(Тондук Салчак Дамдынович ыткан)*


Шыяан ам. Эрте-бурун, эңге-доңга шагда чүвең иргин ийин.

Очур-Чандан тайганың баарында калбак кара эзимниң иштинге Үгү биле Кускун ийи ужуражып кээп-тир.

Кускун олургаш:
- Сенден мен артык, каш янзы дылды билир мен - деп-тир эвеспе оң.

Үгү олургаш:
- Мен сенден ажыг мен, тос дылды доозазын билир кижи мен - деп маргыжып олурган ийин.

Үгү-даа чүзү боор, чаш уруг өттүнүп алгырып, дилги өттүнүп чаккырып, эдип-даа олурган эвеспе.

Кускун-даа чүгле "коңгук-коңгук, кык-кык" эдер боордан башка, чүнү-даа билбес эдип орда, хову дагның Чаашкадай деп кужу ужуп келгеш:
- Мен олурумда, "Дыл билир мен" деп, хей-ле ынчап олур силер. Черле силерден артык, чеден бир дылды билир амытан мен боор мен - деп-тир эвеспе.

Кижи өттүнүп сыгырар, күшкүрер, мал өттүнүп эдер, киштээр. Дээлдиген өттүнүп киштеп эдер. Сайлык, баарзык, сааскан, хамнаарак, өрге, күске болгаш оранның чивирлиг куш бүрүзүнүң үнүн доза өттүнер, оларның аажызынын доозазын чаңнап тургаш, көргүзер, аастыг-дылдыг араатан бүгүдегезин шуптузун билир болган.

Аң-мең оранын шуптузун чугаалап бергеш:
- Мен олурумда, хей-ле маргыжып олур силер - дээш, ховузунче караш кылдыр, даанче далдырт кылдыр ужуп чоруй барып-тыр эвеспе.

Шыяан ам, Кускун олургаш:
- Ханга хоптак, чазый-чилби Үгү сээң төөгүңде аргага оъттап чораан эликтиң ооргазын орта тепкеш, эликтиң маңынга шыдашпайн, бир будуң-биле дытка тепкеш, чавааң чара соктуруп алган чүве дээни кай - деп, Үгүнүң төөгүзүн одап, сөглеп олурган иргин.

Үгү олургаш:
- Кускун, сен ындыг-ла эки чүве болдуң дизе, удуп чыткаш Үгүнүң караан соктай  бергеш, туттуруп чиртип каан чүве дивежикпе - деп, Кускуннуң төөгүзүн одап, сөглеп орган иргин ийин.

Шыяан ам, Үгү олургаш:
- Бир эвес кускун сен дүне ужуп чоруур болдуң бизе, боскуң одура теп каар мен - деп хыы ханмайн, кыжанып олурган иргин.

Кускун олургаш:
- Бир эвес Үгү сен хүндүс ужуп чоруур болдуң бизе, карааң деже шаап өлүрүп каар мен - деп кыжанып орган иргин.

Оон уламы-биле хүндүс боорга, Кускуннуң караанга Үгү көстүп ужуп болбас, дүне боорга Үгүнүң караанга Кускун көстүп ужуп болбас болган төөгүлүг амытаннар чүвең иргин.
Олар-даа ол хевээр баардылар. Ону-даа ол хевээр тоолдадым.


## Дөзү
#Тыва Тоолдар (О. К-Ч. Дарыманың чыып бижээн материалдары). Кызыл 2014.

Аңгылал: Тоол
Аңгылал: Аас-чогаал
Аңгылал: Чогаал
Ооржак, Чанчы-Хөө Чапаажыкович

**Чанчы-Хөө Чапаажыкович Ооржак** *(1895 чылда төр.)* — тыва билдингир тоолчу.

## Намдары
Чанчы-Хөө Чапаажыкович 1895 чылда Барыын-Хемчик кожууннуң Аяңгаты сумузунга төрүттүнген. Ооң ада-иези бөдүүн, мал-маганы чок улус чораан. Адазы — Чапаажык Сойлук оглу аңнаар база улуг тоолчу чораан. Чоок-кавы аалдарның ажы-төлүнге чонга билдингир тоолдарны ыдып берип чораан. Ону дыңнаксаан бай-шыырак улуска база тоолдарны ыдып берип чораан. Тоол ыдар чаяанын ийи оглу — Чанчы-Хөө биле Шара-Хөөге дамчыткан. Авазы — Морбуяк ус-шевер даараныкчы чораан. 

Чанчы-Хөө адазы 1908 чылда чок болган соонда, Ак-Чалан биле Мартан-Мээрең деп байларның хөдели болуп чораан. Оларның дилээн ёзугаар ында-хаая улустуң аас чогаалын ыдып берип турган. Шак-ла мынчап чоруй өг-бүлезинге дузалажып чораан. Чанчы-Хөө адазы ышкаш аңчы база чораан. 

1946 чылда Чапаажык оглу Мөңгүн-Тайгаже көже бергеш, аңаа 1953 чылга чедир чурттаан. 1953 чылдан 1956 чылга чедир Бай-Тайга кожуунда "Мурнакчы" аттыг колхозтуң кежигүнү болуп, малчыннап чораан. 1957-58 чылдарда Өвүр кожууннуң Саглы сумузунга чурттавышаан, чер ажылынга идепкейлиг киришкен. 1959 чылда Мөңгүн-Тайгаже катап көжүп келгеш, Ак-Эрик, Кызыл-Шанчыг, Чаңгыс-Дыт деп черлерге чурттап чораан. 1962 чылда аар аарыгдан аарааш мөчээн. 

## Дөзү


Аңгылал:Тыва
Аңгылал:Тоолчу
Эге түрк дыл

**Эге түрк дыл** — дыл шинчилекчилериниң бодалы-биле шаандагы шагда, мырыңай муң-муң чыл бурунгаар Төп Азия девискээринге чурттап чораан улустуң бир-ле дылы.

## Терминология
Орус дылда ону «пратюркский» азы «прототюркский» язык дээр. Англи дылда ону «Proto-Turkic language» дээр. Турк дылда ону «Ana Türkçe» дээр.

## Теоретиктиг билиг
Амгы үеде делегейде шупту түрк дылдар ол чаңгыс «Эге түрк дылдыг» улустуң чугаазындан укталган бооп турар. Эге түрк дыл кандыг турганын эртемденнер билбес. Бистиң билиривис эң эрги түрк дыл дээрге VIII-XII дугаар вектерде дашта сиңип артып калган чугаа-дыр. Дыл шинчилекчилериниң аразында "компаративист" бөлүүнүң улузу бар. Олар мынчаар боданган. Үе эрткен тудум кижилерниң чугаазы чоорту-чоорту өскерлип чоруур логой, ону шупту улус билир. Дыл деп чүве тускай аажы-чаңныг болур чүве, ынчангаштың кижилер чугаазында шупту болган өскерилге, дыл-домактың тускай аажызы ёзугаар болур чүве. Улустуң чугаазы анаа-ла хей черге өскерли бербес. Үе-шагдан бээр улустуң чугаазында бооп турар, болгаш бооп турган өскерилгелерни шүүштүргеш тускай дүрүм үндүрүп алып болур.

Оон ыңай, улустар чугаазында удур дедир сөстерни өттүнүп үлегерлеп алыр боор чүве. Өске чугаалыг аймактарның улузу база, бот-боттарындан чаа сөстерини өттүнүп адап тургаш үлегерлеп алыр боор чүве. Кандыг бир чонга, кайы үеде чаа сөстер киргенин эртемденнер база билип шыдаптар апарган.

Дыл шинчилекчизи, компаративсит Анна Дыбо мынча дээн: "Эге түрк дылдыг аймактың улузу каяа чурттап чораанын тода билбес бис. Ынчалза-даа ол аймактың кожалары бир талазындан кыдаттар турган, өске талазындан енисей дылдыг чоннар биле самоди дылдыг улус турган-дыр". Оон ыңай ол эртемден, Ордос ховуларынга 2 муң чыл бурунгаар чурттап чораан сюнну деп аймактың улузу эге түрк дылдыг турган деп чугаалап турар.

## Үндезини
Анна Дыбо. Контакты прототюркского языка. "ПостНаука" деп сайтыдан видеоматериал. 19.05.2015

Аңгылал:Дылдар
Бавун-оол, Уин-оол Андрей оглу

**Уин-оол Андрей оглу Бавун-оол** ().

Кара-Хая – Уин-оол Бавун-оолдуң төрээн чери болгаш эң-не ынак булуңу. Бо черниң каас-чаражын ол бүгү назынында магадап ханмаан. Ооң сагыжынга Таңды-Уула сыннары кайгамчык тоолчургу маадыр ышкаш сагындырар – эртен оттуп келгеш, арын-шырайындын уйгунуң туманын арылдыргаш, мөге-шыырак эгиннеринге ак-көк дээрни баганалапкан дег.

Ол ышкаш аңаа мал малдаары – чер кырында эң-не бурунгу мергежил. Кижилер тараа тарып, бажың тудуп билбес турда-ла, мал-маганны өстүрүп, кадарып, оъткарып өөрени берген. Эртен быштак-биле, дүъште – эът-биле, кежээ-сүт-биле чемненип-даа чораан.

Уин-оол аныяк турда-ла, ажыл-агыйның директору Колесников кадарчылаарын сүмелээн, чүге дээрге ооң мал аразынга өскенин, ханындан малчын уктуун дарга билир. Үе-чергелери машина-техникаже чүткүлдүг, ол үениң сонуургалы ындыг-даа турган болза, Уин-оол дораан чөпшээрешкен.

Шак ынчаар Уин-оол Андреевичиниң күш-ажылчы намдары, бүгү амыдыралында салым-чолу шиитпирлеттинген. Одар-белчиир солуп, хой кадарып чорааш, ол оран-таңдызының, даглар, арга-арыгларының, хову-шөлдериниң ээзи мен деп чүвени билип, аңаа чаңчыккан. Бодунуң херээнге бердинген малчын кижиниң ажыл-херектери, сагыш човаашкыннары төнчү чок. Эртен даң хаяазындан кара дүнеге чедир үстүр эвес: малды одарже үндүрер, суггарар, кажаалаар, оон эртсе, аарыг-аржыын эмнээр, өдек-кыштааның хөй ажылы дээш, чүү чок дээр. Хүннер, айлар, чылдар ынчаар шуужуп-ла турар – бирээзи өскезинге база шуут дөмейлешпес.

Чылдың дөрт эргилдезинде чымыш үстүр эвес: час келир – чаш төл хүлээп алыр, чай келир – көшкеш чоруп бээр, дүк-даа кыргыыр, күс келир – кышка шыңгыы белеткенир, кажаа-хораа, сиген-ширбииш...

Хойну бедик дагларга одарладырын С.К. Тока аттыг совхозтуң малчыннарының аразындан Уин-оол Андреевич Бавун-оол бир дугаарында эгелеп, өскелерге үлегер болган. Даглыг черниң оруу кадыр-берттиг, амыр эвес-ле болгай. А көстүр-көзүлбес чиңге кокпаны алгыдып, өскелерге улуг орук кылып бээри оон-даа берге. Ынчалза-даа У.А. Бавун-оол бергелерге торулбайн, эрес-кежээ ажыл-ижи болгаш хөй чылдарда мөөңнээн билиг-мергежили-биле С.К. Тока аттыг совхозка, оон чоорту районга болгаш республикага ат-сураглыг, дуржулгалыг малчыннарның санынга кирген. 

Хой ажылының уксаажыдылга совхозунга нарын дүктүг, тус черге чаа-ла өстүрүп эгелээн кодан хойдан ол төрүүр чүс хойга онааштыр 12 чедир хураганны доруктуруп өстүрүп эгелээн. Күш-ажылчы чедиишкиннери дээш ооң хөрээнге Маадырның алдын медалы чайыннай берген.

## Үндезини
#ХХ чүс чылда Тываның алдарлыг кижилери. Тыва Республиканың Күрүне ному. Заслуженные люди Тывы ХХ века. Государственная книга Республики Тыва. Рецензенты: директор Института истории ОИИФФ СО РАН, чл.-корр. РАН, д-р ист. наук В.А. Ламин, ст. научный сотрудник Института истории ОИИФФ СО РАН, канд. ист. наук Н.Н. Аблажей. Редакционная коллегия: В.Я.Тимофеев, В.Ф. Чадамба –ответственные редакторы; канд. ист. наук Ч.М. Доржу, канд.филол.наук М.П. Татаринцева. Научное редактирование осуществлено Тувинским институтом гуманитарных исследований, руководитель  – канд. ист. наук В.Д. Март-оол.

Аңгылал:Тываның төөгүзү
Дойбан Дапыянович Даваа

**Даваа Дойбан Дапыянович** (1931 ч., Каа-Хем кожуун, Ильинка суур) - Ильинка суурнуң мурнакчы механизатору, үш "Ленин ордениниң" кавалери. 

## Күш-ажылы
1931 чылда Каа-Хем кожууннуң Ильинка суурунга төрүттүнген.

Августуң кааң хүнү шөлдү кедергей изидип, оя чип турган. Кызыл-тас далай дег чалгып чыдар ол шөлге чайның бүгү изии чыглып келген-даа ышкаш. Тарылга шөлүнүң чоогунда улуг эзимден сериин салгын безин келбестээн. Ындыг-даа болза, комбайннар алдын-сарыг кызыл-тасты кестирип, бастырып, оожум болгаш бүзүрелдиг чоруп турган. Комбайнның савазы долган тарааны медээ-биле келген автомашинага чүдүрүп бээринге шаг-үе шоолуг негеттинмес. Чаа дүжүттүң тараазын чүдүрген шууштур чоруп-ла турганнар. Кестинген, бастынган, арыглаан кызыл-тастан хосталган комбайннар улаштыр база-ла чоруп, чиигей берген ышкаш, шуужуп турганнар.
Дойбан Даваа «Тиилелге» совхозтуң тарылга шөлдеринге баргаш, кожаларының дуржулгазын өөренип көрген. Дүжүт ажаап алырының учедун хүн, шак санында эвес, а харын минута бүрүзүнде хынмачалыг кылыр «Тиилелгеде» тургузуп турарын ол эскерген. Бир чолаачы канчап,каяа элээн каш минута дургузунда саадай бергенин совхозтуң удуртукчулары аалчы көрүп турда безин, оон айтырганнар. Чүдүрген тарааны дүжүрүп алгаш, саадай бергенин чолаачы тайылбырлаан. Тараа хүлээп алыр черниң ажылында ол саадаашкынның чылдагаанын дораан чайлаткан. Мурнакчы механизатор Дойбан Даваа Кур чер суурдан ээп келгеш, дүжүт ажаалдазының изиг түлүк үезинде бүгү ажылды минута барымдаалап кылыр ужурлуг-дур деп, чогуур түңнелди кылган. Дүжүт ажаалдазынга звено бир шакты камнап алыр болза, ол камнаашкын чүс центнер тараага деңнежир. Ильинка суурнуң механизаторлары дүжүт ажаалдазының кидин түлүк үезинде ол шак дээш шиитпирлиг демисежип келгеннер. «Тараа шөлү-тараа шаңы» деп шууштурулгага улуг чаартылганы кылган. Ынчаарда кижи бүрүзүнүң канчаар ажылдааны шак санында-ла илдең көстүр апарган. Ынчангаш бүгү механизаторларның сагыш-сеткили сергеп, сорук кириишкинниг ажылдап, чаа дүжүттүң тараазының бир үрезини-ле дээш демисежип эгелээннер.
Д.Д. Давааның ужурткан комбайн-трактор звенозу кезээде шалыпкын ажылдап турган. Звено ол күзүн 60 муң ажыг центнер тарааны бастырып, аргылап, ажааган. Комбайнерларның ажылын организастаанының чаа хевириниң ажыктыы, бедик бүдүрүкчүлүү бүрүн бадыткаттынган. Күш-ажылчы, чарышты шак ынчаар организастааны чаагай үре-түңнелди берген.
Д.Даваа дүжүт ажаалдазын чээрби чыл дургузунда чорудуп келгеш, 140 муң центнер тарааны күрүнеге ажаап берген.Ол үш чүс вагон хлеб-тир!

## Шаңналдары
Ол бердинген күш-ажылдың түңнели – үш Ленин ордени, Күш-ажылдың Маадыры аттың алдын медалы болгаш медальдар бооп, ооң хөрээн каастапкан.
Аңгылал:Кижилер
Көрейлер

**Көрейлер** — Көрей чартык ортулуктуң үндезин чону.

Соңгу болгаш Мурнуу Көреяда боттарын аңгы кылдыр адаар: Соңгу Көрейде чосон сарам () деп адаар, а Мурнуу Көреяда хангук сарам () деп адаар.

Антропологиязы-биле алырга моол расаның чөөн-азият адырынга хамааржыр. Көрей дыл кырынга чугаалажыр (көрей дыл бодунуң синтаксистиг тургузуу-биле түрк, моол болгаш тунгус-манжур дыл бөлүктеринге чоок, ынчалза-даа төрел дылдары чок).

Көрейлер аразында нептереңгей чүдүлгелер дээрге: конфуцианство, сарыг шажын, христианство, шаманизм, ынчалза-даа колдук кезии чүдүлгеге сүзүк чок болуп турар. Соңгу Көреяда чурттап чоруур чон күрүне политиказы дээш шажынга бүзүреп болбас.

## Ёзу-чаңчылдары
Көрей чоннуң эң нептереңгей байырлалдары тольджанчхи (өпеяның 1-чылдааны), соллаль (Чаа-чыл) болгаш хвангап (환갑, 60-харлаан).

2 көрей чурттуң ниити улуг байырлалдарының бирээзи - чусок.

## Чоннуң саны
Көрей чон ийи аңгы күрүнелерде чурттап турар: Соңгу Көреяда (Көрей Демократ Арат Республика, , ) 2013 чылдың чизези-биле алырга 25 300 000 кижи болуп турар, а Мурнуу Көреяда (Көрей Республика, , ) 50 617 045 санныг кижи. 7 хире миллион көрейлер даштыкыда чурттап чоруур, оларның хөй кезии Американың Каттышкан Штаттарында, Японияда болгаш Кыдатта. Биче санныг диаспоралары база аңгы-аңгы чурттарда амыдырап чоруур.

## Көрея ортулуктуң даштында көрейлер
Чедиден ажыг сая (7 миллион) көрейлер Көрей ортулуктуң даштында чурттап чоруур. Оларның хөй кезии Кыдат, Япония, Чаа Зеландия, Австралия, Узбекистан, Казахстан, АКШ-та амыдырап-чурттап турар. 

Корё сара́м (көр. 고려 사람 (高麗人) «народ Корё», «Көрей улузу») — эрги ССРЭ-ниң күрүнелеринде чурттап чоруур көрей чоннуң боттарының аңгы ады. Оларның ада-өгбези дээрге шаандагы Кочосон деп көрей күрүнениң (амгы РФ-тың биле Кыдаттың девискээри) иштинге чурттап турган, азы болза 1860 чылдар үезинде орус чуртунче эглип келген, ылаңгыя Ыраккы Чөөн чүкче, көрейлер бооп турар. Оларның чамдык кезии Сахалинче Япон шеригниң хайы-биле келген бооп турар. Россия иштинде болгаш СНГ чурттарының көрейлери боттарының диалектизинге чугаалажыр. 

## Дөзү


Аңгылал:География
Аңгылал:Чон
Аңгылал:Көрей
Көрей дыл

Көрей дыл – көрей чоннуң үндезин дылы, ийи чурттуң күрүне дылы: Соңгу Көрея (Көрей Демократ Арат Республика, ) база Мурнуу Көрея (Көрей Республика, ).

## Үндезин


## Даштыкы ссылкалар

Википедияның көрей хевири бар

Аңгылал:Көрей
Аңгылал: Дылдар
Семенов, Мингиян Артурович

**Мингия́н Арту́рович Семёнов** *(1990 чылдың июнь 11-де СССР-ниң Калмык РСФСР-ның Черноземельский районунуң Комсомольский суурга төр.)* — греко-рим хүрештиң төлээзи, 2012 чылдың олимп оюннарының греко-рим хүрешке хүлер медалының эдилекчизи, Калмыкияның маадыры деп шаңналдыг.

## Намдары
Мингиян Семенов 9 харлыг тургаш греко-рим хүрежип эгелээн. Ооң баштайгы тренери Калмыкия Республиканың күш-культура болгаш спортуң алдарлыг ажылдакчызы Замбаев Буда Убушиевич. 2005 чылда Мингиян Москваның олимпий резервизиниң школазынче дужаап кирип алган. Амгы үеде Красноярск дээш хүрежип турар.

## Чедиишкиннери
* Россия чергелиг греко-рим хүрешке 2012 чылда маргылдаага — 1 чер;
* Россия чергелиг греко-рим хүрешке 2013 чылда маргылдаага — 3 чер;
* Россия чергелиг греко-рим хүрешке 2014 чылда маргылдаага — 1 чер;
* Россия чергелиг греко-рим хүрешке 2015 чылда маргылдаага — 3 чер;
* Россия чергелиг греко-рим хүрешке 2016 чылда маргылдаага — 3 чер;
* Олимпиадага греко-рим хүрешке 2012 чылда — 3 чер;

## Дөзү
#Орус википедиядан очурдурттунган.

С
С
Пена Пол

**Пол Жеррод „Чер Шимчээшкини“ Пена** (, 1950 чылдың январь 26 - 2005 чылдың октябрь 1) - американың алдарлыг хөөмейжизи база блюз-хөгжүмчүзү.

## Дискография
* *Paul Pena* (1972)
* *Genghis Blues* (1996)
* *New Train* (2000)

## Капсырылга


Аңгылал: Ыраажы
Аңгылал: Хөгжүмчү
Гуннар (ном)

**Гуннар** () – Лев Николаевич Гумилёвтуң бижээн Гуннар дугайында ном. 

## Ном дугайындa
* Ном ады: История хунну
* Автору: Гумилёв, Лев Николаевич
* Дыл: Орус дыл, турк дыл
* Янзы: төөгүлүг
* Ном үндүрер чери: Сэлэнгэ
* Чыл: 2002 (турк)
* Арын: 665 (турк дыл)
* isbn id = ISBN 9757856401

## Тайылбыр кезек


## Дөзү
* Hunlar. Lev Nikolayeviç Gumilöv  

Аңгылал:төөгү
Ким, Хён У

**Ким Хён У** (; 1988 чылдың ноябрь 8-те Мурнуу Көреяның Каңвондо районунуң Вонджу хоорайынга төрүттүнген) - греко-рим хүрежин хүрежип чоруур көрей мөге, Олимп оюннарының, делегей болгаш Азияның 2 дакпыр чемпиону.

## Намдары
Ким Хён У 9 харлыындан дзюдо хүрежип эгелээн, ынчалза-даа 13 харлыында греко-римче шилчээш чедиишкинниг хүрежип эгелээн. 2003 чылда Азияның кадеттер аразынга маргылдаага тиилеп үнген, база-ла кадеттер аразынга 2005 чылда тиилекчи болган. 2006 чылда юниорлар аразынга делегей чергелиг маргылдаага ийи дугаарлааш Азия чергелиг маргылдаага 1-ги черге төлептиг болган. 2007 чылда юниорлар аразынга 3 дугаар черге келген. 2010 чылда 18 хар өөрү назылыг Азия чергелиг маргылдаага 1-ги черни ээлээш, Азияның оюннары деп мөөрейге 7 дугаарлаан, дараазында делегей чергелиг маргылдаага 8-ки черни ээлээн. 2011 чылда делегей маргылдаазынга хүлер медальдың эдилекчизи болган. Делегей кубогунга мөңгүн медальды алгаш FILA-ның шенеп эрттирген маргылдаазынга тиилекчи болуп үнген. 2012 чылда делегей кубогунга үшкү черни ээлээн. Trophee Milone деп аттыг маргылдаага ийиги черге төлептиг болган.

2012 чылдың чайгы олимп оюннарынга 4 мөге аразынга эрткен олимпиаданың тиилекчизини Стив Генону уткаш, сөөлгү салыгда Венгриядан Тамаш Лёринцти тиилээш олимпиаданың тиилекчизи болган.

## Дөзү
#Орус википедиядан очурдурттунган.

К
К
Кыргыстан

**Кыргыстан** — ортаакы Азияда чурт. Ол соңгу талазындан Казахстан, барыын талазындан Узбекистан, мурнуу-барыын талазында Таджикистан, мурнуу-чөөн болгаш чөөн талазында Кыдат Арат Республика-биле кызыгаарлаттынып турар. Эң улуг болгаш төп хоорайы – Бишкек.

Шөлүнүң хемчээл талазы-биле делегейде (199 951км2) 85 дугаар черде турар, а ХКК (СНГ) чурттарының аразында 7 дугаар.

## Чурт ады
Ооң албан езузунуң ады кыргыс дылда Кыргыз Республикасы (  Kyrgyz Respublikasy ;) , а орус дылда Кургизская Республика , Кургизская Республика ;). Ооң ниити ады Кыргыз дылда Кыргыстан ( Kyrgyzstan ), орус дылда Кургизия , Кургизия .

1991 чылда бот-догуннаашкын үезинде чурттуң кыргыс дылда ады  Кыргызстан Республикасы турган, ынчалза-даа 1993 чылда конституцияже эде көөрү-биле албан езузунуң адын амгы  деп өскерткен. Ынчалза-даа адын өскерткен соонда-даа, эрги ат Кыргызстан ниити ат кылдыр албан езузу-биле хүлээп алдынган.

## Административтиг кожуун
・ Бишкек

・ Оши

・ Баткен

・ Чуй

・ Джелалабад

・ Нарун（Нарын）

・ Ош провинциязы

・ Тарас

・ Ысык-Куль

## Агаар-бойдус
Кыргызстанның агаар-бойдузу кончуг континенталдыг болгаш кургаг, ынчалза-даа бедик дагларның рельефтериниң ужундан булуттарның шывыы болгаш чаъс-чайыктың көвүдээни-биле арай чиигеп турар. Ол чүүл ооң Чөөн чүкте Евразия континентиниң төп кезээнге турарындан, улуг суг объектилеринден ырактан болгаш шөлдерже чоокшулап турарындан болуп турар.Температура дыка янзы-бүрү, кыжын даглыг ховуларга -30°C-тан эгелээш, чайгы үеде Фергана ховузунга +27°C чедир. Эң бедик температуралар +44 °C, а эң куду -53,6 °C. Чаъс-чайык база чер бүрүзүнге дыка ылгалдыг; бедик дагларда чаъс-чайык чылда 2000 мм чедип турар, ынчалза-даа Иссык-Күл хөлдүң соңгу эриинге чылда 100 мм чедир дүжүп турар. Чурт колдуунда хүннүг, чылда ортумаа-биле 2900 шак хүннүг, ынчалза-даа чамдык ховулар үргүлчү булуттуг, хүнде дөрт шактан эвээш хүннүг.

## Демдеглелдер

Аңгылал:Чурт
Аңгылал:Азия
Тыва Кызы

**Тыва Кызы** — хөгжүмчү тыва бөлүк. Бөлүктүң составында тываның херээжен хөөмейжилери болгаш ыраажылары кирип турар. Оларның ырлаар кол хевирлери — хөөмей-сыгыт болгаш тыва улустуң ырлары. Бо бөлүк тыва иштинде хөөмейжи бөлүктерден бир дугаар болгаш кара чаңгыс херээжен тыва бөлүк бооп турар.

## Төөгүзү
«Тыва Кызы» 1998 чылда тургустунган. Херээжен хөөмейжи бөлүк тургузар деп бодал дугайында чүүл «Khoomei» деп сеткүүлге 1995 чылда бижиттинген турган. Чүүлдүң автору — Хунаштаар-оол Ооржак. Ол үеде кымга-даа билдинмес турган ырааажылар — Чодураа Тумат биле Айлаңмаа Дамыраң — херээжен хөөмейжи бөлүк тургузар деп сорулганы салып алганнар. Элээн хөй херээжен хөөмейжилерни чыып алганнар: Валентин Чүлдүм, Шончалай Ооржак, Татьяна Саая, Азимаа Күжүгет, Айлаң Ондар база Чодураа Тумат биле Айлаңмаа Дамыраң. Хунаштаар-оол Ооржактың сүмези-биле, бөлүктү «Тыва Кызы» деп адап алганнар. 

1998 чылдың июльда «Тыва Кызы» Кызылга болган Бүгү Делегейниң Хөөмей Симпозиумунга ансамбль кылдыр ырлап үнгениниң соонда, улустар оларның сценага ырлап үнүп келгени дээрге чаптанчыг кыстарның дидим чоруу деп эгелээннер.

Бөлүктү Откун Достай удуртуп эгелээн соонда, дүшкүүрлүг ажылдары эгелээн. Бөлүктүң эң кол киржикчизи болгаш тургузукчузу Чодураа Тумат бөлүктүң киржикчилери-биле ыры-хөгжүм чогаадып, белеткенип эгелээн.

## Киржикчилери
*Чодураа Тумат — ырлаар болгаш игил, дошпулуур, бызаанчы, хомус биле чадаганга ойнаар.
*Айлаңмаа Дамыраң — ырлаар болгаш игил, хомус биле дошпулуурга ойнаар.
*Майя Дүпчүр — бызаанчы, хомус, чадаганга ойнаар.
*Шолбана Белек-оол (Дензин) — ырлаар болгаш игил, хомус, дошпулуурга ойнаар.
*Аяна Моңгуш — игил, дошпулуур, бызаанчы биле хомуска ойнаар.
*Шораана Куулар — ырлаар болгаш бызаанчы, хомус, чадаган база соктаар хөгжүмге ойнаар.
*Надежда Куулар — ырлаар болгаш хомуска ойнаар.

## Дөзү


Аңгылал:Тыва
Аңгылал:Хөгжүм
Аңгылал:Хөөмей
Тумат, Чодураа Семис-оол уруу

**Чодураа Семис-оол уруу Тумат** *(; 1974 чылдың январь 17-де төр.)* — тыва хөөмейжи, «Тыва Кызы» аттыг херээжен хөгжүмчү бөлүктүң үндезилекчизи болгаш удуртукчузу, Тыва Республиканың Алдарлыг артизи. 

## Намдары
Чодураа Тумат 1974 чылдың январь 17-де Чөөн-Хемчик кожууннуң Ийме сумузунга төрүттүнген. 1995 чылда Кызылдың уран чүүл училищезиниң Национал хөгжүм херекселдери салбырын, 2002 чылда Улан-Удэниң Чөөн-Сибирь Академиязының Уран чүүл салбырын (факультет) дооскан. 

Чодураа Тумат чажындан тура-ла хөөмейлээр акыларының хөөмей-сыгыдын дыңнап өскен. Акыларының салдары-биле хөөмейниң аңгы-аңгы хевирлеринге ырлап өөренип алган. Хөөмейден аңгыда, тыва национал хөгжүм херекселдери — игил, дошпулуур, бызаанчы, хомус, чадаганга ойнаар. Ол Тыва Национал Оркестрни тургузарынга үлүг хуузун киирип, а ооң соонда (2004-2006 чч) ойнап чоруп турган, амгы үеде Тываның Күрүне Университединиң Башкы колледжинде башкылап ажылдап турар.

## Дөзү


Аңгылал:Хөөмейжи
Аңгылал:Хөгжүм
Аңгылал:Тыва
Аңгылал:Ыраажы
Аңгылал:Уран чүүл
Кызылдың уран чүүл колледжи

**Кызылдың А. Б. Чыргал-оол аттыг уран чүүл колледжи** () — Тыва Республиканың төвү Кызыл хоорайда турар күрүнениң ортумак профессионалдыг ниити өөредилге албан чери. Ында уран чүүлге сонуургалдыг уругларны уран чүүлдүң эртем-билиинге белеткеп турар. Колледжтиң үндезилекчизи болгаш адының эдилекчизи — Алексей Боктаевич Чыргал-оол.

## Төөгүзү
Тывага хөгжүм болгаш уран чүүл талазынга профессионалдыг өөредилге чедирер эгелээшкинни совет башкылар кылган, олар дээрге композитор А.Н. Аксёнов, дирижёрлар Р. Г. Миронович биле Л. И. Израйлевич, хормейстерлер С.И. Булатов биле Н.П.Миронович, балетмейстер А.В. Шатин, режиссёр И.Я. Исполнев. Олар Тываже 20 чүс чылдың дөрттен чылдарында хөгжүм-шии училищезиниң ажылынга дузалажыр болгаш аныяктарның национал культуразын тургузары-биле келгеннер . 

1947 чылда бичии уругларга баштайгы хөгжүм школазы ажыттынган, амгы Надя Рушева аттыг уругларның хөгжүм школазы. Ону Л.Н. Шевчук, Е.Р. Близнюк, С.А. Кайдан тургусканнар.

1960 чылда «Кызылдың хөгжүм училищези» тургустунган. Хөгжүм салбырынга дирижёр-хор, теоритектиг-композиторжу, улустуң херекселдери, үрер хөгжүмнер, фортепиано, вокал дээн чижектиг чүүлдерге өөредип турган. Баштайгы өөреникчилер санынче 50 кижи кирген. 

1964 чылда "клуб" деп чаа салбыр ажыттынган. 1967 чылда чурукчулар салбыры ажыттынганының соонда, «Кызылдың уран чүүл училищези» деп эде адаан. 1976 чылда библиотека салбыры ажыттынган, 1991 чылда тыва хөгжүм херекселдериниң салбыры ажыттынган. 1992 чылда училищеге тыва композитор болгаш училищениң тургузукчуларның бирээзи А.Б.Чыргал-оолдуң ады-биле адаан.

2010 чылда училищени колледж кылдыр эде кылганының соонда, «Кызылдың уран чүүл колледжи» апарган.

## Дөзү


## Шөлүглер
*Кызылдың уран чүүл колледжиниң сайтызы

Аңгылал:Кызыл
Аңгылал:Тыва
Аңгылал:Хөгжүм
Аңгылал:Уран чүүл
Аңгылал:Колледж
Тыва Национал Оркестр

**Тыва Национал Оркестр** () — тыва улустуң ырыларын күүседир болгаш тыва хөгжүм херекселдеринге ойнаар национал хөгжүмчү оркестр. Оркестрниң иштинде Тываның Улустуң болгаш Алдарлыг артистери база хөөмейжилери кирип турар. Оркестр 2003 чылдың майда Тыва Республиканың национал херектер болгаш культура яамызының ажылдакчыларының айтыышкыны-биле тургустунган. 

ТНО-ның күүселдези колдуунда тыва улустуң чаңчылчаан хөгжүмүнде даянып турар. Оон аңгыда, тыва классиктиг болгаш амгы композиторларның чогаалдарын ажыглап турар. Ол дээрге Буян-Маадыр Түлүш, Чойгаана Комбу-Самдан, Оксана Түлүш болгаш оон-даа өске хөгжүм чогаадыкчылары бооп турар.

Оркестрде тыва национал херекселдер ойнакчылары болгаш хөөмейжилер, ыраажылар кирип турар. Оркестрниң солистери боттары тус-тузунда Россия чергелиг болгаш Делегей чергелиг мөөрейлерниң шаңнадыкчылары, тиилекчилери. Оркестрниң кол сорулгазы — тыва национал культураны нептередири болгаш тыва национал хөгжүмнү камнаары. 

## Кежигүннери
* Артыш Опуйлаа — оркестрниң директору;
* Оксана Түлүш — чогаадыкчы удуртукчузу, ТР-ниң уран чүүлүнүң алдарлыг ажылдакчызы;
* Аяна Моңгуш — оркестрниң кол дирижёру, ТР-ниң уран чүүлүнүң алдарлыг ажылдакчызы;
* Андрей Моңгуш — ТР-ның Улустуң хөөмейжизи, Алдарлыг артизи;
* Игорь Көшкендей — ТР-ның Улустуң хөөмейжизи;
* Евгений Сарыглар — ТР-ның Улустуң хөөмейжизи;
* Шолбан Ондар — ТР-ниң Культуразының алдарлыг ажылдакчызы;
* Аян-оол Сам — ТР-ның Улустуң хөөмейжизи;
* Бады-Доржу Ондар — ТР-ның Улустуң хөөмейжизи;
* Аян Ширижик — ТР-ниң Алдарлыг артизи;
* Каң-Хүлер Саая — ТР-ниң Алдарлыг артизи;
* Надежда Куулар — ТР-ниң Алдарлыг артизи;
* Айлаң Ондар — ТР-ниң Алдарлыг артизи;
* Ай-Хаан Ооржак;
* Байлак Моңгуш;
* Чойгана Сагаачы;
* Айдын Быртаан-оол;
* Эремаа Куулар;
* Сайлык Седип;
* Айлан Ооржак;
* Амбармаа Сагаан;
* Менги Монгуш;
* Очутай Отсур;
* Билзек Салчак;
* Кежик Успун;

## Шаңналдары

## Төлевилелдери

## Дөзү


## Шөлүглер
* Тыва Национал Оркестрниң сайтызы 
* Тыва Национал Оркестрниң ВК-да бөлүү
* Тыва Национал Оркестрниң YouTube-да каналы

Аңгылал:Тыва
Аңгылал:Хөгжүм
Аңгылал:Хөөмей
Apple Inc.

**Apple Inc.** — американың корпорациязы, хууда (ПК) болгаш биче (планшет) компьютерлер, ааадың ойнадыкчылары (ауидоплеер), телефоннар, программа херекселдериниң болгаш оон-даа өске амыдыралга ажыктыг чүүлдерниң бүдүрүлгези. Персоналдыг компьютерлерниң болгаш амгы үениң хөй функционалдыг техникаларының чогаадыкчызы. Эң кол ээлекчизи Калифорния штаттың Купертино хоорайында турар. 

Удаа-дараа чаартыкчы технологияларының болгаш аянныг дизайның дузазында Apple кайгамчык дээн алдар-атты чаалап алган. Apple-дың бүдүрүлгезин электрониктиг хереглелдерниң бурганы дег улустар ажыглап турар. Делегейниң капитал рыногунда компания бирги черни ээлеп турар.

Компанияны 1976 чылдың апрель 1-де Стив Джобс, Стив Возняк биле Рональд Уэйн тургускан. 

## Дөзү


3. Служба поддержки Apple MacBook в Алматы

Аңгылал:АКШ
Аңгылал:Корпорация