2016 чылдың Тывада сувурганнар чизези

Мында 2016 чылдың байдалы-биле Тывада туттунган хүрээ-дуганнарның, маани-хүртүлерниң, сувурганнарның ниити даңзызын көргүскен.

## Төөгүде
Тывага социализм үезинде чүдүлгени хоруп, хүрээлерни узуткаан соонда, 60 хире чылдар иштинде бурган Өөредиин шиңгээдир арга чок болган бис, ынчалза-даа ол чүдүлге чок үелер эрткенде, 1990 чылдарда катап эде тургустунуушкун эгелей бээрге, сарыг шажын чаа сайзыралды алган. Чаа үеде бир дугаарында Бай-Тайга кожууннуң Кызыл-Даг сумузунга хүрээ-дуганны Саая Көгел Мижитей оглу 1990 чылда тудуп, улуг буянны чонга өргээн кижи ол болур-дур.

Ыдыктыг XIV Далай-Лама Тензин Гьятцо Башкының Тывага моорлап кээриниң бичии-ле мурнуу чарыында, “Түптең Чойхорлиң” деп хүрээ-дуганның тудуун 1992 чылда Улуг-Хемниң оң талазында Бии-Хем биле Каа-Хемниң каттышкан черинге “Тываның буддийжи ниитилели” дооскан турган, а 1993 чылда ол дуган чанынга “Бойдусады” сувурганны туткан.

Тываның Камбы-Ламазының резиденциязы болур “Цэчэнлиң” хүрээни Кызыл хоорайга 1999 чылда туткан, ооң байырлыг ажыдыышкынынга кээп чораан Ыдыктыг IX Богда–Кегээн Чесун Дамба Кудукту ол-ла үеде Өвүрнүң Хөндергей-Артта улуг сувурганны ажыткан. 

Гоман дацанның Тывада төлээзи Онзагай хүндүткелдиг Шивалха ринпоче 2004 чылда Кызылга амгы Төп Хүрээ тудуп турар черге “Улуг Бойдусады” сувурганын туткан соонда база Тываның Камбы-Ламазының Арзылаң түрлүг ширээзинге Чамбел Лодой хелиң 2005 чылда саадапканда Тывага сувурганнар тудуу шалыпкын эгелээн. Ол ажылдарны улаштыр Тываның Камбы-Ламалары: бурганнай берген Тензин Цултим кылып турган, амгы үеде Тываның Камбы-Ламазы Лопсаң Чамзы уламчылап чорудуп турар.  

БӨГҮНГҮ ДОПЧУЛААН САН-ЧУРАГАЙЛАР

Бо сан-чурайгайлар частырыглыг бооп болур, чүге дизе өскерилгелер ала-чайгаар бооп турар, ынчангаш хүрээ, дуган, сувурган, маани хүртүлериниң даңзызы доктаамал эвезин сагындырып тур бис. Удуртукчу Башкыларның ат-сывы база солчу берген бооп болур, ол дээш буруувусту баш бурунгаар миннип, эдилгелерден кылып, өршээлдиг бооруңарны Башкылар, чүдүкчүлерден диледивис. 

Амгы үеде 2016 чылдың март 1-де байдал-биле алырга Тывада:
*17 хүрээлер,
*9 дуганнар,
*12 маани хүртүлери,
*91 сувурганнар туттунган болуп турар. 

## 2016 чылдың ниити чизези
Хоорайлар, кожууннар аайы-биле ону дес-дараалаштыр көргүзерге мындыг болур.
### Кызыл хоорай
**Хүрээлер, дуганнар**

**Маани хүртүлери** 

**Сувурганнар** 

### Ак-Довурак хоорай
**Сувурган** 

### Бай-Тайга кожуун
**Хүрээлер, дуганнар** 

**Маани хүртүлери** 

**Сувурганнар** 

### Барыын-Хемчик кожуун
**Хүрээлер, дуганнар** 

**Сувурганнар**
 

### Чөөн-Хемчик кожуун
**Хүрээлер, дуганнар**
 

**Маани хүртүлери**
 

**Сувурганнар**
 

### Сүт-Хөл кожуун
**Хүрээлер, дуганнар**
 

**Маани хүртүлери**
 

**Сувурганнар**
 

### Мөңгүн-Тайга кожуун
**Хүрээлер, дуганнар**
 

**Сувурганнар**
 

### Өвүр кожуун
**Хүрээлер, дуганнар**
 

**Маани хүртүлери**
 

**Сувурганнар**
 

### Чаа-Хөл кожуун
**Сувурганнар**
 

### Чеди-Хөл кожуун
**Хүрээлер, дуганнар**
 

**Маани хүртүлери**
 

**Сувурганнар**
 

### Улуг-Хем кожуун
**Хүрээлер, дуганнар**

2016 чылда ажыдар дээш, хүрээ тудуп турар. 

**Маани хүртүлери**
 

**Сувурганнар**
 

### Таңды кожуун
**Хүрээлер, дуганнар**
 

**Маани хүртүлери**
 

**Сувурганнар**
 

### Кызыл кожуун
**Хүрээлер, дуганнар**
 

**Маани хүртүлери**
 

**Сувурганнар**
 

### Каа-Хем кожуун
**Хүрээлер, дуганнар**
 

**Сувурганнар**
 

### Тес-Хем кожуун
**Хүрээлер, дуганнар**
 

**Маани хүртүлери**
 

**Сувурганнар**
 

### Эрзин кожуун
**Хүрээлер, дуганнар**
 

**Маани хүртүлери**
 

**Сувурганнар**
 

### Тере-Хөл кожуун
**Хүрээлер, дуганнар**
 

**Сувурганнар**
 

### Бии-Хем кожуун
**Сувурганнар**
 

### Тожу кожуун
**Хүрээлер, дуганнар**
 

**Сувурганнар**
 

## Демдеглелдер
Ук материал 2016 чылдың март 1-ниң байдалы-биле кылып каан, ынчалза-даа бо 2014 чылда билдинмес турган айтырыглар бар, оларга база немешкен чаа билдинмес мындыг чүүлдерже кичээнгей салыры херек. Эрзинде, Кызыл-Мажалыкта дугааннар хагдына берген, Бай-Хаакта, Доора-Хемде дуганнар бар бе, чок бе билдинмес. Сарыг-Сепке сувурган, дуган тудуп турган, түнели билдинмес. Ийме, Ишкин, Кызыл-Арыг суурларда сувурганнар тудуу доозулганы эки билдинмес. Ук материарны эки көөр, шинчилээр, хынаар херек. 

Чаа кииртинген чүүлдер: 
* чаа сувурганнар: "Кадарчы" тураскаал чанында, Куңгуртугда, Кур-Чер суур чоогунда Бурган-Даанда, оон Эйлиг-Хем сувурганы кииртинмээн болган;
* 2 хүрээ: Каа-Хем суурда "Ногаан-Дарийги", Хову-Аксында база чаа хүрээ ажыттынган, маани хүртүзүн Сүт-Хөлде ажыткан.

## Дөзүк
*Тыва Республиканың Камбы-Лама эргелели, х.Кызыл – 2016ч. Моңгуш Чочагар тургускан.

Аңгылал: Тыва
Аңгылал: Сарыг шажын