open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Витаминнер

Организмниң ажыл-чорудулгазы чогумчалыг болурунга эргежок чугула бүдүмелдерни **витаминнер** деп адаар (лат. vita — «чуртталга», «тын»). 

Аъш-чем солчуушкунунга, сиңниишкининге, углевод, үстер, белоктар дээш өске-даа чүүлдерниң организмге хуулуушкуну чогумчалыг, таарымчалыг болурунга витаминнер эң чугула бүдүмелдер болур. Витаминнер дириг организмниң органнарының, чүрек, хан-дамыр, нерви системаларының, ижин-баарнын ажылынга болгаш ханның тургузуунуң доктаамал четче болурунга улуг ажыктыг. Эът-мага-ботка витаминнерниң четчир хемчээли организмниң даштыкы бисти долгандыр туруп турар таарымча чок бойдустуң уржуктарынга туруштут, шыдамык болурунга, аарыгларга удурланыр шынарын күштелдиреринге улуг идигни тургузуп турар. Бир эвес, витаминнер чедишпес болза аарыычал, аарыгзыг, арган, күш-деңгел чок, салдынчак, күзел-соруу, эрестии бастынчак, бүгү-ле чүвеге эреңгейлээр чаңныг дээш харын-даа доора аарыгларга, бергедээшкиннерге чедирип болур.
## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

В
Шажынның ыдыктыг демдектери

Буддизм **шажынның ыдыктыг демдектери**  ( *Aṣṭamaṅgala*; ;  *Jíxiáng bā bǎo*) - буддизмге хамаарышкан тускай уткалыг демдектер.

## Өөредиг хүртүзү

Өөредиг хүртүзү(санскрит:*дхармачакра*, төвүт дылда: ཆོས་འཁོར། *чөкор*) 
Өөредигниң хүртүзү-дээрге өөредиг болгаш хүртүнү катай чижеглей салган демдек. Ооң ханы утказын тайылбырлаар болза арга-дуржулгага мерген, энерел-сеткилдиг Будда башкы өөреникчилеринге сансараның човулаңындан хосталып алзын дээш үш арыктың өөредиин чоруткан. Будда башкы өөредиг хүртүзүн тырыкылаан соонда, ооң өөредиин өөреникчилери боттарының өөреникчилеринге дамчыдып бээри хүртүнүң чаңгыс салаазындан өске салааларынче дамчып чеде бээри ышкаш утка сиңген. 
Хүртүнүң тускай тайылбыры шаандакы үелерде ону чеспек кылдыр ажыглап турган. Хүртүнүң даштынче сес уштунуп келген черинге бижектер турган болгаш, ол тырыкыланырга мурнунга таварышкан бүгү моондактар хеглип-кырлып турган. Ол орукту изеп бээрге, ол орук биле дүрген чорутунгур турган. Буддистерниң моондактары-дээрге мугулай чорук, кылык-килең, хандыкшыл олар болганда, ол моондактырны чок кылырынга өөредиг хүртүзүн долгандырып тургаш чок кылыр утка бар. Тываларның эрткен үеде туктарында өөредиг хүртүзү турган. Ол хүртүнү "Хүн-Хүртү" деп адап турган. Хүнге дөмейлеп турган утказы хүн херелдери саарлып келирге-ле караңгы чиде бээри биле дөмей хүн-хүртү каяа чедип келирге кижилерниң угаан-медерелинге мугулайы эвээжеп турганын илередип турар. 
Өөредиг хүртүзүнүң иштики сес адыр салаалары Будда Шакьямуни башкының "Ачы-буянның сес оруун" илередип турар: 
#шын көрүш (делегейже көрүш).
#шын боданыры.
#шын чугаа-соот.
#шын алдыныышкын.
#шын амыдырал.
#шын сорук-күжениг.
#шын угланыышкын.
#шын угаан мөөңнээшкини.

## Демдектерниң чурумалдары

Dharma Wheel.svg|Өөредиг хүртүзү
Shrivatsa.JPG|Өлчей удазыны
8signs-SERNYA.svg|Алдын-балыктар
Parasol.svg|Чаглак
Lotus.svg|Угбал-чечек
Bumpa.svg|Ыдык сава
Ashtamangala right whorl conch.svg|Ак туң
8signs-GYALTSEN.svg|Тиилелгениң тугу


## Дөс
#Ном "Сарыг-шажының ыдыктыг демдектери"
#Четки-сайт www.buddhanet.net/e-learning/history/b8symbol

Ш
Ш
Ш
Витамин B1

**Витамин B1** — ол үнүш бүрүзүнде эвээш бар болза-даа, кызыл-тас, рис, сула дээш өске-даа тараа аймааның үнүштеринде кончуг хөй. Дириг амытаннарның эъттеринден хаван эъдинде ол кончуг хөй. Улуг кижиниң хонукта витамин B1-ни хереглээри 2—3 мг болуп турар. Витамин В1 кижиниң мага-бодунга чем-биле доктаамал ажыглаттыныр ужурлуг, чүге дээрге, ону организм боду тургузуп, хуулдуруп ап шыдавас. Бир эвес мага-ботка витамин B1 чедишпес болза, «бери-бери» дээр берге аарыг тыптып келир, Ынчан кижиниң чем чиир хеөнү шуут чидер, чем солчуушкуну өскерлип, ындыг кижи арып-доруп баксыраар, чүрээ дүргедээр, шагжок, бажы дескинер апаар. Сөөлзүредир хол-бут билинместеп, оларга чүве дээртир аргажок аарышкылыг болу бээр. Бистиң чуртувуста «бери-бери» кончуг ховар таваржып турар. Витамин B1-ни медицинада аарыг кижилерниң ниити мага-бодун быжыглаар сорулга-биле ажыглап турар.
## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Монгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

В
В
В
Витамин A

**ВИТАМИН А** — бойдуста нептереңгей. Ол балык үзүнде, баарда, сүт аймаанын   чемнеринде,   морковьта, помидорда, шагар-оътта, щавельде, ногаан кулчада, абрикоста, чыжырганада, ыт-кадында дээш өске-даа кат аймаанда хөй. Ол витамин чок азы ол чедишпес болза, мага-ботка чем солчуушкуну өскерлип, өзүп турар организм ара доктаап өспестеп, арып баксыраар, нерви системазының,   иштики   бестерниң ажылы өскерлир, кижиниң кежи кагжап, дырыжып, тоглап, кижиир апаар болгаш халдавырлыг аарыгларга, даштыкы бойдустуң дээшкиннеринге шыдамыгы, удурланыр шынары кудулаар. Витамин А-ның мага-ботка чедишпезин көргүзүп турар аарыгның демдектери; кежээ имиртиңде карак көзүлбестеп, карактың имиртиңде көскүзү чок болуп чидер аарыг болур.
## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Монгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

В
В
В
Витамин В3

**ВИТАМИН В3** — ону пантогенниг кислота деп база адап турар. В3 витаминниң үстүнде айыткан В витаминнернин, бөлүүнден онза ылгалыр шынары чүл дээрге, кештиң өзүлдезинге ужур-дузалыг болгаш мага-ботка чедишпес болза, эң ылаңгыя сааттыг херээжен кижилерге айыылдыг бооп болур. Чижээ, уруг дүжүрер, четпес, дудуу уруг боттаныр болгаш уруу ызырынмас дээн ышкаш чоруктар тыптып болур. В3 витамин тайга тооруунда, картофельде, тараа аймааның үнүштеринде хөй. Улуг кижиниң бо витаминге хонукта хереглели 10 мг.    

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Монгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

В
В
В
Витамин В2

**ВИТАМИН В2** — ону рибофлавин деп-даа адаар. Витамин В2 мөөгүлерде, ногааларда, тарааларда дээш өске-даа үнүштерде хөй. Дириг амытаннардан алдынган чемнерде эътте, баарда, бүүректерде, сүтте, эң ылаңгыя инек сүдүнде, дагаа чуургазында кончуг хөй. Улуг кижиниң В2 витаминге хереглелиниң хемчээли хонукта 2,5 мг-га деңнежир. Витамин В2 белоктарның болгаш үстерниң эът-мага-ботка тургустунуп, хууларынга, ижин-шөйүндүнүң, баарның чогумчалыг ажыл-чорудулгазынга, организмге ханның тургустунарынга, уруг савазында уругнуң өзүп сайзыраарынга,карактың көскүзүн экижидеринге эң-не ужур-дузалыг витамин болур. Эът-мага-ботка В2 витамин чедишпес болза, эриннер чарлып хорлаар, чырыктар кестип ханзыраар, аас ишти кемдиир болгаш ооң ишти чытталып баксыраар. Ол ышкаш арынның, холдуң кежи кургап хорлаар, карактың чуга карттары кызып хувулар, чаш төктүр, ажыыр, чырыкка далып аарыыр апаар. Ындыг кижи чем чиир хөөн чокталыр, баш аарыыр, ажыл кылыр шаа, омаа шуут чидер. Ынчангаш медицинада В2 витаминни бо хевирлиг аарыгларга болгаш кижиниң эът-мага-бодун ниити быжыглаар сорулга-биле делгеренгей ажыглап турар.

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Монгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

В
В
Моррисон Жеймс Дуглас

**Джим Моррисон** азы **Jim Morrison** (**James Douglas Morrison**;Мельбурн, Флорида, 1943-1971, Париж) - американ ыраажы. 

Аңгылал:Ыраажы
ВИТАМИН В10

**ВИТАМИН В10** — ону медицинада *пангамныг кислота* деп-даа адаар. Бо витамин үнүштерниң үрезиннеринде кончуг хөй. Улуг улустуң хонукта хереглели 2 мг.

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Монгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

В
В
В
ВИТАМИН В15

**ВИТАМИН B15** (өске ады *пангам кислота*) — эът-мага-ботка кислородтуң солчуушкунун, кара-бүүрек кырының бестериниң ажылын экижидер, баарның клеткаларының немежип тургустунарын таарыштырып турар. Сөөлгү үеде **В15** витаминни чүректиң чамдык аарыгларынга, кырывазынга, ревматизм болгаш баарның аарыгларынга калбаа-биле ажыглап турар.

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Монгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

В
В
В
Холин

**ХОЛИН** (ВИТАНМИН В4) -   бо витамин **В** витаминниң бөлүүнге хамааржыр. Ол дагаа чуургазында, инек эъдинде, баарда, бүүректе, балык эъдинде, кызыл-таста, арбайда, сулада дээш өске-даа чүүлдерде хөй. Улуг кижиниң хереглели бир хүн иштинде 250—600 мг-га деңнежир. Холин эът-мага-ботка үс, холестерин дээр чүүлдерниң солчуушкунунга, эфирлиг уксус кислота-биле каттышканда нерви клеткаларының минниичелинге, ону нерви системазы-биле дамчыдарынга, шимчээшкинни тургузарынга эң-не ажыктыг витамин болуп турар. Билдингири-биле чугаалаарга, машинаның бензин чок шимчевези ышкаш эът-мага-ботка холин чок база шимчевес. Оон ыңай холин ханда холестеринни звээжедип, ооң организмге солчуушкунун экижидип, организмниң кырывазынга эң-не ажыктыг витамин болур. Ынчангаш ону медицинада эм кылдыр ажыглап турарының чылдагааны ол.

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Монгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

Х
ВИТАМИН Д

**ВИТАМИН Д** — ону медицинада рахитке удур витамин деп-даа адап турар. Амгы үеде **Д** витамин-биле дөмей дээштиг дыка хөй чүүлдер тодараттынган, оларны **Д1**, **Д2**, **Д3** дээш оон-даа ыңай демдеглеп турар. **Д** витамин хөй нуруузунда дириг амытаннардан алдынган аъш-чемнерде хөй болуп турар. Ынчалзажок эвээш-даа болза мөөгүлерде, чамдык үнүштерде бар. Эът-мага-ботка, эң ылаңгыя уругларга **Д** витамин чедишпес болза рахит дээр уруглар аарыы тыптып келир. Ынчан аарыг уругнуң диштери хирээленип, курзуюп, дыргактары дагыраарып, достайып, чүстелип, шыңган эъди кошкак, күш чок болгаш ишти шөртейип, бажы улгадыр. Өзүп сайзыраары чажыт өөрүнден дыка тудап чыдып каар. Ындыг уруглар, эң ылаңгыя халдавырлыг аарыгдардан кончуг белен аарыычал апаар. Чамдык улуг киҗилерниң буду дазагар «О» азы «X» хевирлиг, кылаштаары чаяңнааш, чажында рахиттен аарып чораан кижилер болур. Амгы үеде улустуң дурт-сыны дорт, чараш апарганы бистиң амыдыралывыстың экижээнин ол безин демдеглеп турар.

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Монгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

В
В
В
ВИТАМИН Е

**ВИТАМИН Е** — медицинада ону *токоферол* деп-даа адаар. Е витамин эът-мага-ботка углевод, белок, үстерниң солчуушкунунга эң чугула витамин болуп турар. 

Шыңган эъттерни күш кииреринге, ол ышкаш уруг савазының шыңган эъттериниң хан эргилиишкининге эки хамаарылгалыг болганы-биле сааттыг херээжен кижилерниң байдалын Е витамин дыка быжыглаар шынарлыг. Дуржулгалардан алгаш көөрге, Е витамиң эр азы херээжен үрелерниң боттанып тургусгунарынга, каттыжарынга, эр, херээжен органнарны күш кииреринге аажок дээштиг болуп турар. Е витамин ногаан горох, сула, кызыл-тас, кукуруза, тарымал болгаш тайга тооруктары дээш өске-даа үнүштерниң үстеринде кончуг хөй. Улуг кижиниң хонукта Е витаминге хереглели 20—30 мг-га деңнежир. Е витаминниң организмге чедишпезинден шыңган эъттерниң, нерви системазының, эр, херээжен органнарның кошкап, сулараары дээш өске-даа аарыглар тыптыр. Бо мындыг янзылыг аарыгларның бажын билир эми Е витамин болур дээрзи билдингир ышкажыл.

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

В
В
В
ВИТАМИН В6

**ВИТАМИН В6** — ону медицинада *пиридоксин* деп база адап турар. 

Витамин **В6** дириг амытаннардан алдынган аъш-чем аймаанда болгаш тараа, ногаа, фруктуларда хөй. Улуг кижиге хонукта 2 мг **В6** витамин хереглеттинер. Витамин **В6**-ның витамин **В2**-биле дээштии дөмейлешкек болза-даа, организмге чедишпес болза, эң ылаңгыя бичии уругларга далып-тыртар, хан четпестээр, халалыг аарыг тыптыр. Витамин **В**-ниң бөлүүнге фолиевая кислота база хамааржыр. Бо витамин дириг амытаннардан алдынган чемнердем болгаш тараа, ногаа, фрукт аймаанда хөй бар. Улуг кижиниң хонукта фолиевая кислотага хереглели 2- 3 мг. Бо витамин четпесте тыптып келир демдектер **В2** витамин-биле дөмейлешкек, ынчалза-даа витамин В12-биле каттышпаан болур ужурлуг.

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Монгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

В
В
В
ВИТАМИН К

**ВИТАМИН К** — химиктиг ады *филохинон*. К витаминниң хевирлери база элээн хөй, ынчангаш **К1 К2, К3** дээш оон-даа ыңай дугаарлап демдеглеп турар. 

Чижээ, К3 витаминни медицинада виказол деп адаар. К витамин ногаан горохта, морковьта, үрезиннерде, каттарда болгаш чамдык үнүштерде хөй. К витамин ханның дестелир шынарын болдуруп турар. Ол витамин организмге чедишпес болза янзы-бүрү боолбас хан хөктүүшкүннери үнүп болур. Ынчангаш К витаминни хан четпестээр азы хан төктүүшкүннери болган таварылгаларда хөйү-биле ажыглап турар.

## Физик-химик шынарлары
Витамин шышпаң сарыг суук бүдүмел, петролейлиг эфир биле хлороформга эстиичел, этанолга эстири шоолуг эвес, сугга эзилбес.

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

В
В
В
ВИТАМИН Р

**ВИТАМИН Р** — медицинада ону хөй нуруузунда рутин деп адап, эмчилер ынчаар рецептиге бижип турар. Ногаа аймаанда, каттарда рутин кончуг хөй. Бо витамин дамырларның ханаларын быжыглаар шынарлыг. Ынчангаш ону хан-дамырлар баксыраар аарыгларга хөйү-биле ажыглап турар.

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар – "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

В
В
В
ВИТАМИН РР

ВИТАМИН РР, **Никотинамид** (, ) — медицинада ону никотинниг кислота деп-даа адап турар. РР витамин үрезиннерде, ногааларда чимистерде хөй. Дириг амытаннардан алдынган аъш-чемнерде оон-даа хөй. Химиктиг тургузуу никотинниг кислотага дөмей, химиктиг формулазы: C6H6N2O.

Улуг улустуң хонукта никотинниг кислотага хереглели 15—20 мг-га деңнеҗир. Никотинниг кислота ферментилер дээр чүүлдерниң, тургузуунда киржип турар чүве болганда, эът-мага-ботка янзы-бүрү хувулуушкуннарга, өскерлиишкиннерге ужур-дузалыг витамин болур. РР витамин эът-мага-ботка чедишпеске, аъш-чем чиир хөөн чидип, улуг-хырын, ижин дужу аарыыр, хөөн булганыр, куду олуртур, эът-мага-бот канчаар-даа аажок шагжокталыр болгаш кижи уттуучал, серемчилел чок апаар. Бо витамин үргүлчү эът-мага-ботка чедишпес болза, пеллагра дээр аарыг тыптып келир. Ынчангаш никотинниг кислотаны пеллагра болгаш чүректиң, өкпениң, улуг-хырынның, нерви системазының, кештиң, карактың аарыгларын болгаш чигир аарыын эмнээринге ажыглап турар.

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

В
В
В
ВИТАМИН С

**ВИТАМИН С** — ону медицинада аскорбинниг кислота деп-даа адап турар. Аскорбинниг кислота инек-караа, кызыл-кат, чыжыргана, кызырак-караа, честек-кат, апельсиннерде, лимоннарда дээш өске-даа каттарда болгаш чимистерде, ногааларда кончуг хөй. Аскорбинниг кислота нуклеинниг кислоталарның солчуушкунунга, зоб болгаш кара-бүүректер кырының бестериниң гормоннарының тургустунарынга болгаш солчуушкунунга, эът-мага-боттуң тудуштурар болгаш сөөк тканьнарынга чугула аминокислоталарның хуулуушкуннарынга киржип турар. Витамин С хензиг үүрмек дамырларның чемиштиг чүүлдерни сиңирип алыр шынарын, хан саваларының быжыг болгаш чымчак, шимченгир болурунга, эң-не ажыктыг. Халдавырлыг аарыгларга эът-мага-боттуң удурланыр шынарын күштелдиреринге витамин С улуг ужур-дузалыг. Эът-мага-ботка витамин С чедишпес болза, цинга дээр аарыг тыптып келир. Ынчан аарыг кижи шагжокталыр, янзы-бүрү чүвеге хөөн чокталып, шыңган эъттер аарышкылыг болурун миннир. Ооң соонда аас ишти кемдип, диш шалары дөстейип, кызып хувулар, эът-кешке янзы-бүрү хан кутчугаштар тыптыр. Хан четпестээр чорук тыптып, чүрек хан-дамырларның болгаш эът-мага-боттуң өске-даа органнарның ажыл-чорудулгазы суларап баксыраар. Ортумаа-биле улуг кижиге хонукта 70 мг, уругларга 50 мг витамин С негеттинер.

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

В
В
В
ВИТАМИН F

**ВИТАМИН F** — борта үс кислоталары — линолдуг, линоленниг болгаш арахиттиг үс кислоталары дээш өске-даа кислоталар хамааржыр. Олар тарымал тоорукта, чочак-тараада, тайга тооруунда болгаш дириг амытаннарның үстеринде кончуг хөй. Улуг кижилерге F витамин хүнде 1—2 г негеттинер. Ынчангаш 20—30 г хире үнүш үзүн ижери-биле улуска сүмелеп болур. Организмде холестеринни витамин эзилдирер шынарлыг чүве болганда, кырыыры чорукту баш бурунгаар болдурбас дээш бо витаминни ижип болур.

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

В
В
Амыргын

**Амыргын** - мендилежирде ажыглаар аян сөзү, "Амыр-менди тур силер бе?" дээн уткалыг сөс.

## Дөзүк
#"Тыва дылдың тайылбырлыг сөстүү (словары)", I том, А-Й. Новосибирск-2003, "Наука", Моңгуш Д.А.-ның редакторлааны-биле.

А
А
А
Бажа

**Бажа** - кадайының угбазының азы дуңмазының ашаа. 

## Дөзүк
#"Тыва дылдың тайылбырлыг сөстүү (словары)", I том, А-Й. Новосибирск-2003, "Наука", Моңгуш Д.А.-ның редакторлааны-биле.

Б
Б
Б
Эр кижиниң ат-алдарының кодекизи

**Эр кижиниң ат-алдарының кодекизи** — Тываның эр улузунга үндезилээн кодекс. 2012 чылдың ноябрь 16-да Дээди Хуралдың айытканы ёзугаар эң баштай демдеглээни адалар хүнүнге таварыштыр болган Республиканың II-ги адалар шуулганынга хүлээттинген. Эр кижиниң кодекизин тургузар деп чарлыкты 2011 чылдың ноябрь 19-та болуп эрткен Республиканың I-ги адалар шуулганынга айыткан. Кодекстиң эгелекчизи (инициатор) — Тываның баштыңы, Чазааның даргазы Шолбан Валерьевич Кара-оол.

## Кодекстиң сөзүглели

Бистер, Тыва Республиканың эр кижилери, боттарывыс­тың эрге-ажыктарывысты болгаш күзел-чүткүлдеривисти илерет­пишаан;

* биске чаагай болгаш чөптүг чорукту, бүзүрелди дамчыткан өгбелеривистиң төөгүде ёзу-чаңчыл­дарынга болгаш мөзү-шынарының принциптеринге даянмышаан;

* херээженнерниң эргелерин болгаш хосталгаларын эң дээди үнелел деп хүлээп көрбүшаан, демократтыг ниити­лелди сайзы­радырын бүгүдениң хүлээп көрген принциптерин сагывышаан;

* амгы болгаш келир салгалдарның мурнунга эр кижилерниң мөзү-шынар кижизидилгези дээш бодувустуң харыысалгавысты медереп билбишаан;

* Тывада Эр кижиниң ат-алдарының кодекизиниң төлевилелин кожууннарга болгаш сумуларга эр улус чыыштарынга деткээнин удуртулга болдурбушаан.

Тываның бо кодекизин хүлээп ап, ону чайгылыш чок күүседир кылдыр чарлап тур бис:

1. Сен бурунгу чаагай сеткилдиг чоннуң салгалы сен, а ынчангаш төлеп чок чорук кылыр эрге чок дээрзин кажан-даа, каяа-даа утпа. Бодуңнуң төрел салгалыңны билир болгаш сактып чор.

2. Бодуңнуң чонуңнуң болгаш булуңуңнуң дылын, чаңчылдарын, культуразын болгаш төөгүзүн өөрен, ол билиглер сээң сагыш-сеткилиңни быжыглаар, сүлдеңни бедидер, берге үелерде күштү немээр.

3. Бодуңнуң угаан-медерелиңни болгаш күш-дамырыңны доктаамал сайзырат. Кадыкшылды дадыктырар болгаш быжыктырар херек, хоралыг чаңчылдарга алыспа, бодуңнуң өндүр улуг өгбелериңге төлептиг бол.

4. Ажылды бодуң кыл, күш-ажылды хүндүле, өске кижиниң өнчүзүнче хол сукпа.

5. Өске кижиге кажан-даа адааргава. Бир эвес ёзулуг кижи болзуңза, ону бодуңнуң ажыл-херээң-биле, чаагай үүлең-биле бадытка. Өскелерниң чедиишкиннерин үнелеп өөрен.

6. Кымның-даа сөөк-язызын болгаш чүдүлгезин куду көрбе, ооң-биле чергелештир бодуңнуң өгбелериңниң чүдүлгезин хүндүлеп чор.

7. Чоргаар болгаш шынчы, күштүг болгаш чаагай сеткилдиг, дуза кадарынга кезээде белен бол. Бичиилерни хумагала база камгала, улугларны, ылаңгыя сеңээ амыдыралды чаяаган ада-иеңни, хүндүлеп база дыңнап чор.

8. Бодуңнуң өг-бүлеңниң, бодуңнуң ызыгуур салгалыңның адын болгаш алдарын сыкпайн чор, сээң ажыл-херээңден чүгле сени эвес, сээң чонуңну база үнелээр апаар.

9. Өгбелерниң чагыын дээди даңгырак кылдыр хүлээп ап, алыс шынны шиңгээдип ал — эр кижиниң өндүр улуун кажан-даа ооң бай-шыдалдыын эвес, а ооң өг-бүлезиниң, чонунуң болгаш Ада-чуртунуң мурнунга харыысалгазындан үнелеп чораан.

## Дөс
#Медээлелдиң кол дөзү


Аңгылал:!Main category
Аңгылал:Тыва
Амырга

**Амырга** – аңчыларның сыын кыйгырары-биле этсир ыяш хоолай хевирлиг үрер херексели.

## Дөзүк
#"Тыва дылдың тайылбырлыг сөстүү (словары)", I том, А-Й. Новосибирск-2003, "Наука", Моңгуш Д.А.-ның редакторлааны-биле.

А
А
ВИТАМИН У

**ВИТАМИН У** — дуржулгалардан алгаш көөрге, витамин У улуг-хырынның оюлганнаар аарыын болдурбас шынарлыг болган. Ынчангаш ону улуг-хырында оюлган аарыглыг, гастриттиг кижилерге сүмелеп турар. Витамин У ногаа аймаанда, эң ылаңгыя капустада, үрезиннерде, чаа сүтте, чиг дагаа чуургазының сарыг черинде, чамдык үстерде кончуг хөй.

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

В
В
В
Тыва улустуң календары

Тыва чоннуң үелер аайы-биле, үш айларны ажыл-агый аайы-иле тускай адап чораан календарын Л.П. Потапов “Чоннуң ажыл-агыйының дугайында бижимелдер” деп номунда көргүскен. Ай бүрүзү, көшкүн  тыва чоннуң  амыдыралының аайы-биле тус-тус онзагай ылгалдыг.

Январь – соок ай.

Февраль – ак ай (ак айның бүдүүзүнден эгелеп шагаа. Ак айда бир чыл болганы ол)

Март – өл харлыг ай.
Апрель – ыдалаар ай. Ытты аңче ыдалаар.

Май  - кара бөзү ай, шомур айы (көк шомурарып үнүп орар)

Июнь – бак тозаар ай.

Июль – эки тозаар ай.

Август  - айлаар ай.

Сентябрь – дөңгүр ай (иви малдың өөрлежиир үези, эдерниң мыйызын кезер) хүлбүс айы, өөрлежиир үези

Октябрь – алдылаар ай.

Ноябрь – өргүлээр ай (оргуй хүнзедир чаар). Тооргунуң өөрлежиир үези.

Декабрь – башкы соок ай

Т
Калзан, Антон Коваа оглу

**Антон Коваа оглу Калзан** *(  апрель 5, 1930 чыл – декабрь 22, 1990 чыл)* — чогаалчы, очулдурукчу, шүгүмчүлекчи (критик), филология эртемнериниң кандидады. Тыва АССР-ниң литература биле уран чүүлүнүң алдарлыг ажылдакчызы. ССРЭ-ниң Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү.

## Намдары
А. Калзан 1930 чылдың апрель 5-те Тыва Арат Республиканың Каа-Хем кожууннуң Кундустуг-Аксы деп черге төрүттүнген. Кызылдың 2 дугаар школазын, Ленинградтың А.Жданов аттыг күрүне университедин дооскан. Тываның дыл, чогаал болгаш төөгүнүң эртем-шинчилел институдунга чогаал болгаш аас чогаал секторунга ажылдааш, Кызылда күрүнениң башкы институдунга башкылап ажылдаан. 

Антон Коваевич чоннуң аас чогаалын болгаш тыва чогаалдың шинчилел ажылдарын кылган, хөй эртем ажылдарының чүүлдерин парлаткан. Методиктиг ажылдарны, программаларны, өөредилге номнарын бижээн. С. Сарыг-оол-биле «Чогаал дугайында» (1955), Д. Куулар, М. Хадаханэ-биле «Совет тыва литератураның кыска очерктери» (1975) деп номнарны үндүрген. Ол «Амыдырал болгаш литература» (1980), «Тыва чогаал» (1987), «Өзүлдениң демдектери» (1991) деп чогаал шинчилелдиг номнарның автору. Чоннуң аас чогаалының бүгү хевирлерин хөйнү чыггаш, «Тыва тоолдар» (1953, 1957, 1960, 1964), «Үлегер домактар» (1955), «Тывызыктар» (1958) деп номнарны редакторлап үндүрген. «Тыва аас чогаалының очерктери» (1976) ооң удуртулгазы-биле бижиттинген. Н.Гогольдуң чечен чугааларын, Гримм алышкыларның тоолдарын, А. Толстойнуң «Алдын дүлгүүр», В. Распутинниң «Чуртта база сагын» деп номнарны тыва дылче очулдурган. 

## Дөс
* «Тываның чогаалчылары / Писатели Тувы» 2000 чылда үнген ном

Аңгылал:Тыва
Аңгылал:Чогаалчы
Салчак, Молдурга Бүрүшкекович

**Молдурга Бүрүшкекович Салчак** *(декабрь 12, 1936 чыл – январь 9, 2012 чыл)* — тыва чогаалчы, шүлүкчү, Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы. Тыва Республиканың Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү чораан. 

## Намдары
М. Салчак 1936 чылдың декабрь 12-де Тыва Арат Республиканың Барыын-Хемчиктиң Мугурга деп черге төрүттүнген. Мугур-Аксы, Кызылдың 2 дугаар школаларынга өөренгеш, Кызылдың башкы училищезин, күрүнениң башкы институдун дооскан. 

1957 – 1960 чылдарда Бай-Тайганың Шуйга, 1960 – 1994 чылдарда Мугур-Аксы ортумак школазынга тыва дыл, чогаал эртемин башкылап, улус өөредилгезиниң адырынга 37 чыл ажылдаан. 

Чогаал ажылынга 1953 чылда кирген. «Ие чурттуң алдарынга» деп баштайгы шүлүү «Сылдысчыгаш» солунга үнген. Шүлүктериниң бирги чыындызы 1963 чылда «Шуурган» деп ат-биле үнген. Дараазында чылдарда «Таныш» (1967), «Истер» (1970), «Аялга» (1974), «Тура–сорук» (1979), «Чырык үем» (1983), «Үе-шагның судалы» (1984), «Ыдыктарым» (1990), «Сүзүк» (1994) деп номнары парлаттынган. И. Самбуу–биле «Мөңгүн-Тайга — өскен черим» (1996) деп номну үндүрген. С. Щипачевтуң, Р. Гамзатовтуң, М. Турсун-Задениң, П. Бровконуң чогаалдарын тыва дылче очулдурган. Ооң шүлүктерин орус дылга С. Козлова, Г. Принцева, М. Скуратов очулдурган. Ооң 40 ажыг шүлүктери ырлар апарган. 

Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң Президиумунуң Хүндүлүг бижии-биле шаңнаткан. Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы атты алган. 2012 чылдың январь 9-та мөчээн.

## Шаңналдары база аттары
* Тыва Республиканың культураның алдарлыг ажылдакчызы

## Кол парлаан чүүлдери
* Вьюга: шүлүктер, 1963
* Знакомый: шүлүктер, 1967
* Истер: шүлүктер, 1970
* Напев: шүлүктер, шүлүглелдер, балладалар, 1974
* Твердость духа: шүлүктер, шүлүглелдер, балладалар, 1979
* Светлые годы мои: шүлүктер, шүлүглелдер, 1983
* Пульс времени: шүлүктер, шүлүглелдер, 1984
* Святыни мои: шүлүктер, шүлүглелдер, 1990
* Когда бушевала вьюга, шүлүктер, шүлүглелдер, балладалар, 2007

## Очулга
* Капутикян С. Маша обедает: стихи

## Тайылбыр кезек


## Дөс
* «Тываның чогаалчылары / Писатели Тувы» 2000 чылда үнген ном

Аңгылал:Тыва чогаалчы
Сердобов, Николай Алексеевич

**Николай Алексеевич Сердобов** *(май 9, 1916 чыл – апрель 7, 1986 чыл)* — орус эртемден, чогаалчы, хөй-ниити ажылдакчызы, педагогика эртемнериниң кандидады, төөгү эртемнериниң доктору, фронтучу, Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчизи. Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң 2 чыыжының депутады чораан. РСФСР-ниң школаларының алдарлыг башкызы, Тыва АССР-ниң эртеминиң алдарлыг ажылдакчызы.

## Намдары
Н. Сердобов 1916 чылдың май 9-та Куйбышев (амгы Самара) хоорайга төрүттүнген. 1940 чылда Москваның В. И. Ленин аттыг башкы институдун дооскан. 

1940-1946 чылдарда Совет Армияның хүрээлеңинге шериг албаны эрттирип, Ада-чурттуң улуг дайынының үезинде хайгыылчы бооп Берлинге четкен. 1946 чылда улус өөредилгезинге ажылдаары-биле Тывага чедип келген. Тыва область Комитединиң улус өөредилге килдизиниң эргелекчизинге, ТДЛТЭШИ директорунга, ол-ла эртем-шинчилел институдунуң эртем секретарынга, эртем талазы-биле директорнуң оралакчызынга, 10 чыл иштинде Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң даргазының оралакчызынга ажылдаан. 

Баштайгы чечен чугааларының чыындызы 1959 чылда «Буян биле Хора» деп ат-биле чырыкче үнген. Дараазында чылдарда «Амыдыралдың үнези» (1962), «Саян сыннарының ындында» (1966), «Дайынга шоннутканнар» (1981) деп романнары, «Уланчызы чок» деп тоожузу үнген. 

Ада-чурттуң Улуг дайынының I-ги, II–ги чергези, ийи «Кызыл тук», Күш-ажылдың Кызыл Тук орденнери-биле, «Варшаваны чаалап алганы дээш», «Берлинни чаалап алганы дээш», «Германияны тиилээни дээш» медальдар-биле, Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң Президиумунуң Хүндүлүг бижиктери-биле шаңнаткан. РСФСР-ниң школаларының алдарлыг башкызы, Тыва АССР-ниң эртеминиң алдарлыг ажылдакчызы аттарны алган.

1986 чылдың апрель 7-де мөчээн. 2011 чылдың май 9-та Н.Сердобовтуң 95 харлаанынга тураскаадып ТГШИ-ниң девискээринге мемориалдыг бижикти тургускан.

## Дөс
# «Тываның чогаалчылары / Писатели Тувы» 2000 чылда үнген ном
# В Туве открыта мемориальная доска фронтовика и ученого Николая Сердобова – tuvaonline.ru
# Моңгуш Д. А. «Воспоминания о Николае Алексеевиче Сердобове» – tuva.asia

Аңгылал:Тыва
Аңгылал:Чогаалчы
Аңгылал:Эртемден
Аңгылал:Дайынчы
Ферментилер

Эът-мага-ботка химиктиг хуулуушкуннарның, өскерлиишкиннерниң таарымчалыг болурун дүргедедип турар органиктиг дүргедедикчилерни **ферментилер** деп адаар (). Бүгү ферментилер элээн каш бөлүктерге хувааттынар.

**ГИДРОЛАЗТАР** — сугнуң киржилгези-биле эът-мага-ботта органиктиг нарын каттыжыышкыннарның өскерлип хууларын болдуруп турар ферментилерни ьнча дээр. Чижээ, эстераза организмге нарын эфирлерниң тургустунарын болгаш частырын болдуруп турар. Липаза үстерниң, хлорофилаза хлорофиллдиң, сульфатаэа болгаш фосфатаза сераның болгаш фосфорнуң эът-мага-ботка тургустунуп хууларын болдуруп турар.

**ПРОТЕАЗТАР** — белоктарны болгаш   полипептиттерни аминокислоталарга чедир хуулдуруп турар ферментилерни ынча дээр. Оларга пепсин, трипсин дээш өске-даа ферментилер хамааржыр.

**ОКСИДОРЕДУКТАЗ** — организмге тургузукчу болгаш хуулдурар реакцияны болдуруп турар ферментилерни ынча дээр. Сөөлгү үеде ферментилерни калбаа-биле ажыглап турар апарган.
## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

Ф
Гормоннар

Үнүштерниң болгаш дириг амытаннарның өзерин азы чамдык органнарның улгадырын, немежирин доктаамал болдуруп турар бүдүмелдерни **гормоннар** деп адаар.

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Монгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

Г
Тюргэн Кам

**Тюргэн Кам** (шын ады *Кам Тюрген*, 1977 чылдың апрель 29-та төрүттүнген) – ыраажы, каргыраажы, хөгжүмчү, вокалист, композитор болгаш **ТЮРГЭН КАМ** деп бөлүктүң тургукчузу (2005-2013 чылдарда). Тюргэн Кам ырыларында тыва болгаш алтай чоннуң ырыларын чаа үениң хөгжүмү-биле холаан.

## Төөгүзү
Тюргэн Кам 2005 чылдың чазын, бир дугаар чарлаттынгаш, чонга билдине берген. Аңгы-аңгы стильдер-биле каргырааны чоннуң ырыларын тарадып чоруур. Колдук кезии аныяктар чоргаарланып дыңнаар. Тюрген Кам стилин боду мынчалдыр чугаалаар «шеннелге этника».

2011 чылда Russia Today телеканалдың «Сибирьниң хамнары» деп программазының документилээн кинозунга ойнаан.

Тюргэн Кам чүгле ырлавайн чоруур эвес, хам база. Бодунуң өгбелериниң аразында хамнар чораан, аңгы-аңгы сагылдар база эрттирип чоруур.

## Дискография
### Альбомнары
* 2011 чылда «Ahoi»
* 2011 чылда «Тропой медведя»
* 2012 чылда «Европа - Азия»

#### Шаңналдары
* 2013 чылда Межрегиональный Гран-при (Россия).

### Солун фактылар
* Уралдың хамнар ниитилелиниң кежигүүнү
* Эмнекчи (Целитель)

## Дөс
* Центр Азии номдан (книга). Том 37

## Шөлүглер
* http://vk.com/tyurgenkam
* http://www.realmusic.ru/tyurgankam/ 
* http://samopoznanie.ru/trainers/tjurgen_kam/ 

Т
Т
Хая́о Миядза́ки

**Хая́о Миядза́ки** (; 1941, январь 5-те төр.) — япон аниматор база режиссёр. Исао Такахата-биле кады «Гибли Студиязы» деп анимациялар үндүрер студия ажыдып алган.

Чамдык чогаалдарын Миядзаки Сабуро Акицу (яп. 秋津 三朗 Акицу Сабуро:?) азы Тэрэкому (яп. 照樹務[1]) деп шола аттары-биле үндүрген.

## Намдар
**Акэбоно-тё** деп хоорайга төрүттүнген, дөрт оолдуң аразындан ийи дугаары. Адазы, Кацудзи Миядзаки, дайын үезинде  A6M Zero деп самолёттарның детальдарын үндүрер фабриканың даргазы чораан. Фабриканың ээзи адазының акызы чораан. Иези оорга туберкулезу деп аарыг-биле аарып чораан. 1947-1955 чылдарда авазы аңгы-аңгы эмчилерге чыткан, ынчангаш өг-бүлези көжуп-ле чораан. Миядзаки школага сөөлгү класстарга өөренип тургаш, бир дугаар «Хякудзядэн» («Ак узун курт дугайында легенда») – деп анимацияны көргеш, ооң сооңда аниматор боор мен деп боданып алган.

1963 чылда ол Гакусюин университеттиң шылгалдыг экономика болгаш экономика өөредилге черин дооскан. Шылгалдыг өөредилге черинге бичии ажы-төлдүң чогаал клубунче барып турган. Ол клубка Европей чогаалдар өөренип турган. 1963 чылдың Toei Animation деп черге фазовщик кылдыр ажылдап турган. 1964 чылда профсоюзтуң даргазы апарган.

1965 чылдың октябрьда Акэми Ота аттыг коллегазынга өгленип алган. Ийи оолдуг: Горо биле Кэнсукэ. Бир дугаар оглу ачазынга удур «Сказания Земноморья» деп анимация кинону тыртырган, ийи дугаары - ыяш чоннар (чазаныр), ооң бир ажылын "Чуректиң даажы" - деп анимацияга көргүскен.

## Чогаадылгазы
Миядзаки хөй-ле анимациялыг кинолар тытырган, оондан өске ол комикстерниң чогаалчызы. Японияга ооң ажылдары эндере ашка чыган болгаш эки байдалды алган критиктер аразынга. "Холегелерге алдырканнар" деп анимези Японияның историязыңга эң хөй ашка чыган кино-деп чарлаан, «Принцесса Мононокэ» биле «Кылаштаан Шооча»-деп анимелери база эки чарлаттынган.

2002 чылда "Хөлегелерге алдырканнар" деп анименин мурнунда, Миядзаки Япониядан үндүр чонга билдинмес чораан.Ол дээш ол 2002 чылда, Берлинский кинофестивальга улуг награданы чаалап алган "Алдын адыг", 2003 чылда Оскарга шагнаткан. Хөй-ле кинолары кижиниң бойдус биле болгаш технологиялар биле харылзашканың көргускен.

## Графиктиг ажылдары
* Идиктиг диис – 1969
* Пустыняның кижилери – 1969-1970
* Мээң угбамга – 1982
* Ганстың эглип келгени – 1994
## Фильмнери
* Конан – келир үениң оглу – 1978
* Мээн кожам Тоторо – 1988
* Хөлегелерге алдырканнар – 2001
* Кылаштаан Шооча – 2004

## Дөс
#

## Шөлүглер
#

Х
Х
Серен-оол, Владимир Седипович

**Владимир Седипович Серен-оол** *(март 14, 1942 чыл – июнь 14, 1994 чыл)* — тыва шүлүкчү, чогаалчы, драматург, очулдурукчу, Тываның алдарлыг чогаалчызы. ССРЭ-ниң Чогаалчылар эвилелиниң, Россияның Журналистер эвилелиниң болгаш театр ажылдакчыларының эвилелиниң кежигүнү. Тыва Республиканың Культура яамызының С. Сарыг-оол аттыг шаңналының лауреады.

## Намдары
В. Серен-оол 1942 чылдың март 14-те Тыва Арат Республиканың Улуг-Хем кожууннуң Өвүр-Торгалыгга төрүттүнген. Торгалыгның сес чыл, Хандагайтының ортумак школаларынга өөренгеш, Ленинградта Күрүнениң театр, музыка болгаш кинематография институдун база Москвада М. Горький аттыг литература институдунуң чанында Дээди курстарны дооскан.

«Тываның аныяктары» солуннуң литературлуг ажылдакчызы бооп, «Шын» солуннуң корреспондентизи кылдыр, Тываның хөгжүм-шии театрының артизи болуп, 1975 чылдан бээр театрның чогаал килдизиниң эргелекчизинге ажылдаан. 

Чогаал ажылын 1960 чылдан эгелээн. «Сыгыт» деп баштайгы ному 1973 чылда чырыкче үнген, дараазында чылдарда «Солаңгы» (1977), «Хээлиг истер» (1989), «Каң-Кыс» (1991), «Белдир» (1993) деп номнары үнген. «Сөөскеннер чечектелип турда» деп шиилер ному 1995 чылда, ол мөчээн соонда чырыкче үнген. С. Маршактың, С. Могилевскаяның чогаалдарын, Ж-Б. Мольерниң, М. Тикоманунуң, У. Гаджибековтуң шиилерин тыва дылче очулдурган. Ооң чогаалдары орус, хакас, якут, моол дылдарже очулдуртунган.

## Дөс
# «Тываның чогаалчылары / Писатели Тувы» 2000 чылда үнген ном

Аңгылал:Тыва чогаалчы
Кызыл-тас

**Кызыл-тас** () чаңгыс чылдыг үнүш, уну дорт, чүстелчек, бүрүзу узун, чиңге, калбаксымаар, шугумналчак, чечээ нарын. Тывага шаг-шаандан ону улус чем кылдыр ажыглап келген.

Кызыл-тастың тургузуунда белок—13%, углевод — 66%, үс—1,5%, клетчатка—3%, минералдыг дустар (фосфор, калий, магний болгаш өске-даа), ферментилер, В1 В3, Е деп витаминиер бар. Оон үзүнде Е витамин база бар. Далганындан крахмал болгаш янзы-бүрү чемнерни кылып үндүрүп турар. Кызыл-тастың каржаңын азы чарбазын мал чемгереринге, ооң саваңын мал дөжээнге салырынга, шляпа, корзинка аргыырынга болгаш оон-даа өске чүүлдерге ажыглап турар. 

Профессор Л. М. Певзнернин айтып турары-биле алырга, оон витаминниг суун ижерин улуска сүмелеп турар. Кызыл-тастыц үстүг суу подагра, чүстер аарыгларынга эки дээштиг. Улус өл-шык, соокка алысканда, чөдүрер, азырар апарганда ажыглап турар. 200 г чарба азы каржаңын 1 литр хайнып турган сугга ургаш, бир шак хайындыргаш, сооткаш, марля азы шүүрге шүүрепкеш, артыын база катап сооткаш, оон квас база кылып болур. Орта 0,5 литрге 5 г дрожжи болгаш 25 г чигир немээр.
## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

Аңгылал:Үнүштер‎
Арбай

**Арбай** () чаңгыс чылдыг үнүш, бажы дөрт кырлыг, салдарлыг, бүрүзү узун, чиңге. Тывада шаг үеден бээр улустуң танып, чип, ажыглап чораан тараазы болур.

Арбайның үрезининиң тургузуунда углевод —76%, үс — 3,5%, клетчатка—9,6%, ферментилер, А, В, Д, Е витаминнер бар. Арбайдан чарба, каржаң болгаш өске-даа чемнерни кылып ап турар. Оон ыңай кофе, пиво кылырынга хереглеп турар. Арбайның тургузуунда белоктар хөй болгаш чигир база бар. Арбайның чигирин тынар органнарның дегдириишкиннеринге, чөдүлге ажыглап турар. Оон хайындырган каржаңын. ижин-шөйүндүнүң аарыгларынга болгаш чөдүлге ажыглаар. 20 г каржаңны бир стакан сугга 4—5 шак шыгыткаш, 10 мин хайындыргаш, соодар. Ону улуг омааштап, бир хүн 4—6 катап ижер. Өл-шык, соокка алысканда, ооң хайындырган каржаңының суун чиңнээшкиннерге ажыглаар. Ону янзы-бүрү кеш аарыгларынга, кара-бүүректер аарыгларының үезинде, чигир аарыынга болгаш бичии уруглар чемгереринге ажыглап турар.
## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

Аңгылал:Үнүштер‎
Чүлдүм, Чап Моңгушевич

**Чап Моңгушевич Чүлдүм** *(октябрь 22, 1939 чыл – июль 1, 1999 чыл)* — тыва чогаалчы, эртемден, шүгүмчүлекчи. Тыва Республиканың Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү чораан. 

## Намдары
Ч. Чүлдүм 1939 чылдың октябрь 22-де Тыва Арат Республиканың Чөөн-Хемчик кожууннуң Хорум-Даг сумузунуң Кош-Терек деп черге төрүттүнген. Хорум-Дагның, Чадаананың школаларынга өөренгеш, Кызылда күрүнениң башкы институдун дооскан. 

Чыраа-Бажы, Чыргакы, Шеми, Торгалыг школаларынга башкылааш, Хандагайты ортумак школазынга 13 чыл директорлаан. Өвүр кожууннуң өөредлиге килдизин эргелекчилээш, ол-ла райкомнуң база партия обкомунуң агитас-пропаганда килдистеринге ажылдаан. 1992-1996 чылдарда республиканың башкылар билии сайзырадыр институтка кафедра эргелекчилээш, Кызылдың 9 дугаар школазынга улусчу педагогика башкылаан. 

Чогаал ажылынче 1961 чылда кирген. Ооң чогаалдары, критиктиг сайгарылгалары республика солуннарынга, «Улуг-Хем» альманахка парлаттынгылаан. 1984 чылда «Номчукчунуң эскериглери» деп баштайгы ному чырыкче үнген. Дараазында чылдарда «Кырган-авам аптаразы» (1989), «Тевек» (1996), «Шагаам — сүзүглелим» (1999) «Улусчу педагогикага ажыглаар чамдык сөстерниң, ужурларның чижек тайылбырлары» (1999), «Эзеңгилер кыңгыраажы» (1999) деп номнары парлаттынган. 

«Шылгараңгай күш-ажыл дээш. Владимир Ильич Ленинниң төрүттүнгенинден бээр 100 чыл оюн таварыштыр» медаль-биле шаңнаткан. 1999 чылдың июль 1-де мөчээн.

## Дөс
# «Тываның чогаалчылары / Писатели Тувы» 2000 чылда үнген ном

Аңгылал:Эртемден
Аңгылал:Тыва чогаалчы
Сагды, Клара Чамыяңовна

**Клара Чамыяң уруу Сагды** *(,  март 15, 1930 чылда төр.)* — тыва шии артизи, режиссер, драматург, чогаалчы, Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы. 

## Намдары
К. Сагды 1930 чылдың март 15-те Тыва Арат Республиканың Чөөн-Хемчик кожууннуң Шеминиң Кожагар-Өдекке төрүттүнген. Шеми, Бай-Хаак эге школаларынга, Кызылдың 2 дугаар школазынга өөренген. Ленинградтың Н. Островский аттыг театр институдун база Күрүнениң кинематография институдунуң аспирантуразын дооскан. 

Кызыл-Даг, Хорум-Даг, Шеми школаларынга башкылаан, шии артизи болуп, Тыва радио, телевидение комитединге режиссер кылдыр, Улусчу чогаадылга бажыңынга сектор эргелекчилеп, 1973-1976 чылдарда республиканың культура яамызының оралакчы сайыдынга, Тываның хөгжүм-шии театрының режиссерунга ажылдаан. 1993 чылдан тура Россияның ачы-буян биле кадыкшыл Фондузунуң Тывада салбырының даргазы болгаш президентизи. 

Клара Чамыяңовна 1957 чылда «Кыстың оруу» деп шиини чогааткан. «Чаңгыс көжегелиг шиилер» деп ному 1963 чылда чырыкче үнген, дараазында «Тыва театрның тывылган төөгүзү» (1973), «Кыстың оруу» (1985) деп номнары парлаттынган. Бижээн шиилерниң чамдыызы 1976 чылда үнген «Чалым-Хая» деп бөлүк чогаалчыларның чыындызында кирген. Ооң чогаалдары орус, хакас, бурят дылдарже очулдуртунган. 

Тыва Республиканың Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү. ССРЭ-ниң «Хүндүлелдиң демдээ» орден-биле, «Күш-ажылдың хоочуну» медаль-биле, Тыва Республиканың «Шылгараңгай күш-ажыл дээш», Россияның Херээженнер эвилелиниң медальдары-биле шаңнаткан.

## Дөс
# «Тываның чогаалчылары / Писатели Тувы» 2000 чылда үнген ном

Аңгылал:Уран чүүл
Аңгылал:Тыва чогаалчы
Бадра, Игорь Иргит оглу

**Игорь Иргитович Бадра** *(август 24, 1952 чыл төр.)* — тыва журналист, шүлүкчү, очулдурукчу, чогаалчы. ССРЭ-ниң Журналистер эвилелиниң кежигүнү. 

## Намдары
Игорь Бадра 1952 чылдың август 24-те Тыва автономнуг областың найысылалы Кызыл хоорайга төрүттүнген. Кызылдын номери 2 ортумак школаны дооскаш, Иркутскиниң өлүк-кеш техникумун, Москва хоорайнын "Максим  Горький" аттыг Литература институдун дооскан.

Ажылчын базымын кино механигинден эгелээш, Кызыл, Ак-Довурактың тудугларынга бызаңчылап, каңнакчылаш, культура бажыңынга уран-чүүл удуртуп; «Тываның аныяктары», «Шын» солуннарга, Күрүнениң  телерадиокомитединге корреспондентилеп, аңныыр-тывыш эргелелинге охотовед бооп; Тыва Республиканың Чазааның чанында даштыкы экономиктиг харылзаалар Комитединиң даргазынга, Тываның ном үндүрер чериниң кол редакторунга, 1997–1999 чылдарда Тыва Республиканың аңныыр Департаментизиниң удуртукчузунга ажылдаан. 

Баштайгы шүлктерин 1964 чылда «Сылдысчыгаш» солунга парлаткан. Публицистиг, литература болгаш театр критиказының дугайында чүүлдерин республика солуннарынга, «Улуг-Хем» альманахка, «Литературная Россия», «Харьковская правда», «Татарстан яшляре» солуннарга, «Молодая гвардия» сеткүүлге парлаткан. Бөлүк авторларның «Дамырак–2», «Исток» деп номнарга ооң чогаалдары кирген. Ол «Чалыы үем» (1987), «Авам ынак аңгырлары» (1990) деп шүлүктер чыындыларының автору. Адазы, чогаалчы Иргит Бадраның парлаттынмааны «Арзылаң Күдерек» деп романын редакторлааш, чырыкче үндүрген. Тыва, орус дылдарда бижиир болгаш публицистиг чүүлдерин орус, хакас, алтай, татар, чуваш, казах, украин, немец, англи, түрк, кыдат, уйгур дылдарга парлаткан. Литва, кыргыз, туркмен, украин, моол, бурят шүлүкчүлерни база Р.Гамзатовту тыва дылче очулдурган. Орус дылче  К-Э. Кудажының, К.Чамыяңның, М.Ховалыгның, Ч.Ирбижейниң, А.Үержааның, О. Охемчиктиң, М.Көжелдейниң, С. Майнактың, З. Намзырайның, В. Хомушкунуң чогаалдарын очулдурган. Ол 30 ажыг ырларның сөзүн, аялгазын очулдурган.

## Дөс
# «Тываның чогаалчылары / Писатели Тувы» 2000 чылда үнген ном

Аңгылал:!Main category
Аңгылал:Тыва
Аңгылал:Кижи
Аңгылал:Чогаалчы
Ойдан-оол, Хөвеңмей Моңгушевич

**Хөвеңмей Моңгушевич Ойдан-оол** *(октябрь 25, 1938 чыл – ?)* — тыва шүлүкчү, чогаалчы, журналист. Тыва Республиканың Чогаалчылар эвилелиниң база ССРЭ-ниң Журналистери эвилелиниң кежигүнү.

Х. Ойдан-оол 1938 чылдың октябрь 25-те Тыва Арат Республиканың Чөөн-Хемчик кожуунда Дагыр-Шемиге төрүттүнген. Чадаананың 2 дугаар школазын дооскаш, Кызылда күрүнениң башкы институдунга, Москвада журналистерниң Дээди курстарынга өөренип чораан. «Тываның аныяктары» солуннуң корреспондентизинге, Тыва радионуң улуг редакторунга, партия обкомунуң идеология килдизинге, «Улуг-Хем» альманахтың редколлегиязынга ажылдаан. Дерзиг-Аксы, Хөнделең, Бай-Хаак школаларынга өөредилге эргелекчилээн. Ак-Довурактың 1 дугаар школазынга тыва дыл, литература башкылаан.

Х. Ойдан-оолдуң чогаалдары республика солуннарынга, «Улуг-Хем» альманахка үнгүлээн. 1967 чылда «Оттуг-Мыйыс» деп баштайгы ному үнген. 1980 чылда «Чаптанчыг Уранмаа» деп ному база парлаттынган. К. Чуковскийниң шүлүктерин, алтай, моол чогаалчыларның чогаалдарын тыва дылче очулдурган.

## Дөс
# «Тываның чогаалчылары / Писатели Тувы» 2000 чылда үнген ном

Аңгылал:Тыва чогаалчы
Аңгыр-оолдуң тоожузу

**Аңгыр-оолдуң тоожузу** — Степан Агбаанович Сарыг-оолдуң бижээни, чечен чугаалардан тургустунган ийи номнуг тоожу. Бирги ному 1961 чылда үнген, ында ниитизи-биле 43 чечен чугаа киирттинген. Ийиги ному 1966 чылда үнген, ында 39 чечен чугаа бижиттинген. Ийи ном долузу-биле катай-хаара 1979 чылда чамдык немелделиг үнген.

## Утказы
«Аңгыр-оолдуң тоожузу» деп романның кол утказы мындыг, Аңгыр-оол 1928-29 өөредилге чылында, нам сургуулунга Буян деп Чадаана чурттуг элээди оол-биле найыралдажы бээр. Аңаа ол бодунуң чаш турганын, элээди болгаш шору апарганын төөгүп чугаалап турар. Ооң өскен-төрээни, феодал үезинде байларга дарлаттырып чораанындан эгелээш, Таңды Ураңхай үезинде улус революциязының болуушкуннарын, бодунуң элээди чорааш нам сургуулунга, Араттың Революстуг шериинге турганын ийи номнуң чечен чугааларында тоожулап турар. Херек кырында, чогаалчы С. Сарыг-оол бодунуң амыдыралын бижип турар. Хувискаал мурнунда тыва чоннуң амыдыралын шыны-биле бижип көргүскен хөй эвес тыва чогаалдарның бирээзи.

## Эгелер
«Аңгыр-оолдуң тоожузунуң» бирги номунда 43 чечен чугаа киир бижиттинген, а ийиги номунда 39 эгелер бар. Ниитизи-биле 82 чечен чугаа бар. Чечен чугаа бүрүзүнде аңгы-аңгы болуушкуннарны көргүскен, ынчалза-даа олар шупту Аңгыр-оолдуң амыдырал-чуртталгазын, көрген-билген болуушкуннарын бижип турар. 

#### Бирги номда эгелер
#Чугааның эгези
#Дагаа чылдыг мен
#Эргин кырында
#Көжүп чораанывыс
#Бедик даг бажынче үне бергеним
#Бажым кыргытканым
#Тарытканым
#Асканым
#Хайырныкканым
#Азаларга таварышкан бис
#Бук деп чүл?
#Кижи чүге оът чивезил?
#Оюннар
#Ием төрели оюнзак улус
#Дуза када бергеним
#Үш оран бар
#Авам аараан
#Өлүр деп чүве ол-дур
#Авамга чордум
#Саңын салган черге чордум
#Черликпен апаар
#Саржаг дажыглаан
#Халап болган
#Четки аргааш, салып каар
#Тамы
#Чаашкын медээчилери
#Хөмээ
#Эдер амытаннар
#Үңгүр иштинге
#Чылбыга сыырыпкан
#Пөш бажынга
#Диригге өрттенип чыдар кижи-дир!
#Арыглаары ол чүвең иргин
#Кончуг халап
#Шагаа
#Бардамнаар
#Хүрээге чордум
#Чыыш «дидир-дидир»
#Эрээ-шүүлде эгелээн-дир
#Бергедээн
#Акыларым кижи аксынга кирген
#Куда
#Дургуннапкан бис

#### Ийиги номда эгелер
#Чиктиг солун чугааалар
#Казахтар
#Тараачы үдээн
#Тараачының чугаазы
#Даайым балыг келген
#Сиген шөлүнге
#Кода-суурлар өрттенген
#База бир аар албан
#Көк шары-биле мени чоруткан
#Бол-ла часкан
#Кижилер өскерилген
#Даайым балыг келген 2
#Карактарым улам-на чыраан
#Араттың чазаа доктааган
#Бараан-оол акым Хем-Белдири барган
#Балыктап-ла чоруур мен
#Элчи келди
#Сонам-Байырның хөдели мен
#Оттуг-терге
#Аревэге кирип алдым
#Буу-хаа кудалажыг
#Бузут чокка буян турбас
#Туткууш биле бийир
#Нам сургуулунче
#Кызыл хоорай
#Шөлээлеп чандым
#Дириг бурган
#База-ла Кызылда
#Сайгылгаанның  имнээни-биле
#Улаатайга
#Бора-Шай
#Аткылашканывыс
#Чадаанага
#Өртээлдер дамчып Кызылче
#Чорбаан орукче
#Баштайгы медээлер
#Бистиң дидим, хөглүүвүс-даа барган
#Чаа дужаал
#Ланчыыны карандаш солаан

## Дөс
#С.А. Сарыг-оол «Аңгыр-оолдуң тоожузу». — Кызыл, Тываның ном үндүрер чери, 2008 ч.

Аңгылал:!Main category
Аңгылал:Тыва
Аңгылал:Чогаал
Сула

**Сула** () чаңгыс чылдыг тараа аймаа үнүштерге хамааржыр. Сывы узунсумаар борбак, узун чиңге бүрүлерлиг. Бажы ширбиилчигеш хевирлиг, үрезини шөйбек. Тывада шаг шаандан бээр мал чеминге ажыглап келген.

Суланың үрезининиң тургузуунда белоктар — 11—18%, үстер — 4—6,5°/о, крахмал — 40% чедир, В витаминниц бөлүү, холин дээш өске-даа бүдүмелдер бар.

Суланы шаандан бээр медицинада ажыглап келген. Бурунгу грек Диоскорид деп эмчи ооң үрезинин ижин аарыгларынга, чөдүлге, чиңнээшкиннерге ажыглап турган. Суланып суун чөдүлге, кадыын ижин аарыынга ажыглап турган. Спиртке кылган суланың суун, нерви системазын оожуктурарынга удударынга, таакпы тыртарынга хөөн калдырарынга ажыглап болур. Чаа суланың саваңын сугга хайындыргаш, ревматизм, хол, чүс аарыг кижилер чиңненип болур.
## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

Аңгылал:Үнүштер
Чочак-тараа

**Чочак-тараа** () мурнуу Америкадан укталып тывылган тарымал, чаңгыс чылдыг үнүштерге хамааржыр болгаш чүстелчек, калбак бүрүлерлиг. Чимизи улуг болгаш шөйбексимээр, долгандыр бүрүлер үнген.

Чочак-тарааның чемижиниң тургузуунда, крахмал — 77—83%, үс — 8—10%, витаминнер — В1, В2, В6, Д, С, Е, К, эфирлиг үс болгаш никотинниг, пантогенниг, уксустуг кислоталар, виноградтыг чигир, спирт болгаш оон-даа өске чүүлдер бар. Чочак-тарааның далганын хлеб аймаа, булочкалар кылырынга хөй-хөй чурттарда ажыглап турар. Ооң үрезинин хөй нуруузунда мал чемгереринге хереглеп турар. Чочак-тараа организмде ханның холестеринин эвээжедир шынарлыг. Чеми быжа бергенде ооң ортузунда өзээн кургаткаш, янзы-бүрү аарыгларга ажыглап турар. Ол өзектиң тургузуунда ситостерин, стигмастерин, үс, эфирлиг үс, ажыг гликозидтиг оон-даа өске бүдүмелдер база С болгаш К витаминнер бар. Өзээнден алдынган эм чүүлдерни сидик элбедиринге, баарның, өттүң, сыңыйның дегдириишкининге болгаш бүүрек дашталыышкынын эмнээринге хереглеп турар. Хайындырган суун (10 г өзек кескиндизин чартык стакан соок сугга ургаш, баалыңныг азы шил савага аксын дуглааш, кошкак отка 30 мин. хайындыргаш, соодар) бир хүн 3—4 шак болгаш-ла улуг омааштап 2— 3 катап ижер.

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

Аңгылал:Үнүштер
Горох

**Горох** () чаңгыс чылдыг сиген үнүштерге хамааржыр болгаш бистиң Тывада тарып өстүрүп турар культурлуг үнүш болур. Бүрүлери эжеш, узун чиңге, ораажып үнер, салдарлыг. Өңү сарыг-ногаанзымаар. Ону амгы үеде улус огород, садтарда хөйү-биле тарып, өстүрүп турар.

Горох улус ажыл-агыйынга улуг ажык-дузалыг. Ону янзы-бүрү чемнерге хереглеп турар. Горохта белоктар хөй. Өл белоктар — аминокислоталардан тургустунган, аңаа цистин, лизин, триптофан, аргинин, метионин хамааржыр болгаш олар кижилерниң болгаш дириг амытаннарның организминге эң-не чугула ажыктыг кислоталар болур. Оон аңгыда, горохтуң чеминде витаминнер — С, В1, В2, А, чигир, үс, крахмал, калийлиг дустар, фосфор болгаш өске-даа бүдүмелдер бар. Бышкан горохту хайындыргаш, чемге хереглээр, оон ыңай консервалар кылып турар. Горохта белок — 20% чедип турар.	

Горохтуң сывын, бүрүлерин, үрезинин хайындыргаш, сидик элбедиринге болгаш бүүрек дашталыр аарыгга удур ажыглап турар. Оон ыңай кештиң кадага болгаш шивишкилерин чымчадырынга, чиңнээринге горохтуң хайындырган далганын ажыглап турар.
## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

Аңгылал:Үнүштер‎
Чиңге-тараа

**Чиңге-тараа** () – чаңгыс чылдыг үнүш, сывы дорт, бүрүзү узун чиңге. Чиңге-тараа дээрге, шагдан бээр-ле тарып ажыглап келген, тываларның эки чеми-ле болгай. Ону кижи чииринден аңгыда, янзы-бүрү мал чемгереринге база ажыглап турар. Оон кадык, быдаа дээн ышкаш чемнерни кылыр. Ооң чемиштиг тургузуунда крахмал — 81%, белоктар — 12%, үс — 3,5%, клетчатка — 1 %, минералдыг бүдүмелдер, витамин В1, калийлиг дустар дээш өске-даа бүдүмелдер бар. Чиңге-тарааны чүрек, хан-дамыр аарыгларының үезинде, өл-шыктан тыптыр аарыгларга ажыглап турар.

## Демдеглелдер

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

Аңгылал:Үнүштер