open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Революция

ХХ вектиң эгезинде тыва дылга ийи чугаа аяны турган: тайга чугаазы азы тожу чугаа (Бии-Хем бажының болгаш Тере-Хөлдүң чамдык черлериниң чурттакчыларының база тофаларның - карагастарның чугаазы), хову чугаазы Тываның өске черлериниң чонунуң болгаш Моолда тываларның чугаазы). Ол ийи чугаа аяны тус-тузунда иштики бөлүктерлиг турганы чигзиниг чок.

Тывага национал-хосталгалыг хувискаал тиилээн соонда, чаа политиктиг, социал-экономиктиг байдалдар тургустунган, амыдырал хайныышкынныг болгаш шапкын Xөгжүлделиг болу берген. Ооң-биле кады национал бижикти тургускан соонда, литературлуг дылдың тыптып эгелээни болгаш быжыкканы диалектилерге болган Өскерлиишкиннерниң бир эң-не чугула чылдагааны болур.

Р
Рибера, Хосе де

**Хосе де Рибера** (Хусепе де Рибера, шолазы Spagnoletto – "бичии испан"; 1591-1652) – испан чурукчу, барокко стильдиң алдар-сураглыг төлээ. Валенсиядан Рибальтаның өөреникчизи, чурукчу уран мергежилин Италияга хөгжүткен.

1591 чылдың январьның 12-де Валенсия чоогунда Хативага төрүттүнген. 1613 Италияже чорткаш олчаан анаа чурттап артып калган. Неапольга духовенство болгаш мадрид ызыгуурларның чагыткан ажылдарын кылып чораан.
Ооң чуруктарының кол кезээ Прадо музейде болгаш Неапольдуң церковьтарында шыгжаттынып турар. Герцог Осунуң амы-хуу чурукчузу кылдыр санаттынып чораан. Рибераны ылгап турар чүүл - ооң чуруктарында чаа хилинчектенип турар улустуң эрге-шөлээзи мага-боттуң аарырын тиилеп турарын көргүскен.

Рибера чуртталгазында хөй хоп чугааларга таваржып чораан, чүге дизе ооң ажылдаар аргалары улуска чиктиг турган. Көвей чылдар тургузунда ол кара-бажыңнар кезип, шаажыладып турар улус боттарын канчаар алдынарын шинчилеп, оларны чуруп турган. 

Чуруктарының тематиказы аңгы-аңгы: античность, Ветхий, Новый завет, богда улустуң чуртталгазындан сценалар.

Караваджизм угланыышкынның чурукчу аргаларын ажыглап чуруп чораан.

Сөөлгү чылдарын Неаполь чоогунда бир суурга чааскаан чурттап эрткен.

## Демдеглелдер

Р
Россия

**Россия** (албан ёзузу-биле күрүнениң ады **Россия Федерациязы** азы кысказы-биле **РФ**) – Европаның чөөн чүгүнде, Азияның соңгу чүгүнде чаттылган чурт. Делегейде эң-не улуг күрүне. Чурттакчы чону 2010 чылда - 141 927 296 кижи чурттап турар, амгы үеде күрүне делегейде ол хемчээли-биле 9 дугаар черде чоруп турар. Төп хоорайы - Москва.

Күрүне дылы – орус дыл.

Россия - федералдыг күрүне, 85 кезектен (субъектен) тургустунган. Олар болза 46 можу (область), 22 республика, 9 край, 3 федералдыг хоорай, 4 автономнуг округ, 1 автономнуг область.

Россия 18 күрүне-биле кызыгаарлажып турар, кургаг чер таварыштыр кызыгаарлашкан күрүнелер: Норвегия, Финляндия, Эстония, Латвия, Литва, Польша, Белоруссия, Украина, Абхазия, Грузия, Мурнуу Осетия, Азербайджан, Казахстан, Кыдат, Моол, Соңгу Көрей.

Күрүнеде янзы-бүрү чоннар чурттап турар. Чон бүрүзү аңгы дылдыг, культуралыг. Кижи саны-биле эң хөй чон орустар болганда, күрүне чурттакчыларының 75 хуузу православ чүдүлгелиг бооп турар. Ынчангаш Россия делегейде эң хөй православ чүдүкчүлүг чурт бооп турар.

Үлетпүр бүдүрүлгелиг чурт, ынчалза-даа ниити экономиказы өзүм сайзыралда чоруур чурт. Делегей банкызының саналы-биле ВВП-зиниң ППС-ке хемчээли 2012 чылда 3,380 трлн. доллар болур (1 кижиге 23,549 доллар онаажыр). Акшазы — орус рубль акшазы (2011 чылда, 1 долларның өртээ 29,4 рубль болур).

1991 чылда ССРЭ күрүнези буурап душкен соонда, Россия Федерациязы ССРЭ-ниң орнун солаан чурт деп даштыкы чурттар демдеглээн.

### Областьтар

### Крайлар

# Алтай край (Барнаул)
# Камчатка край (Петропавловск-Камчатски)
# Хабаровск край (Хабаровск)
# Краснодар край (Краснодар)
# Красноярск край (Красноярск)
# Пермь край (Пермь)
# Приморье край (Владивосток)
# Ставрополь край (Ставрополь)
# Забайкальск край (Чита)

### Республикалар

Image:Republics of Russia1.png|
poly 1 278 17 278 16 290 6 292 Адыгея
poly 262 335 276 327 286 341 287 348 278 353 262 345 Республика Алтай
poly 119 266 134 252 150 264 129 293 Башкирия
poly 382 278 406 272 419 283 387 336 342 328 343 315 372 323 Бурятия
poly 83 335 83 322 67 323 68 335 Дагестан
poly 52 312 64 311 63 325 54 325 Ингушетия
poly 0 321 9 318 13 330 2 334 Кабардино-Балкария
poly 31 285 52 281 55 299 43 307 Калмыкия
poly 18 267 31 267 30 281 21 281 Карачаево-Черкессия
poly 108 120 117 133 103 172 72 150 Карелия
poly 159 165 217 181 171 218 125 213 Республика Коми
poly 96 207 116 207 118 237 98 229 Республика Марий Эл
poly 78 226 58 248 70 263 91 241 Мордовия
poly 350 111 474 38 475 246 381 255 Якутия
poly 26 346 24 330 9 334 9 348 Северная Осетия
poly 97 246 115 240 123 255 115 266 Татарстан
poly 332 318 333 342 293 346 290 334 Республика Тыва
poly 125 226 142 235 129 249 120 244 Удмуртия
poly 283 300 303 313 288 328 Хакасия
poly 68 207 88 206 89 225 70 221 Чувашия
desc bottom-right


## Демдеглелдер


Аңгылал:Чурт
Россия хүнү

**Россия хүнүн июнь 12-де байырлаар.** Ол дээрге Россия Федерациязының кол күрүне байырлалдарының бирээзи. 

## Төөгүзү

Совет Эвилелиниң составынга турган РСФСР-ниң улус депутаттарының Бирги съездизи 1990 чылдың июнь 12-де «РСФСР-ниң күрүне суверенитединиң дугайында декларацияны» хүлээп алган. Ону Совет Эвилелин бузуп дүжүреринче баштайгы базым болган деп политиктерниң болгаш улуг назы-харлыг кижилерниң чамдыызы амга чедир санап чоруурлар. Июнь 12-ни Россияның хүнү кылдыр 1992 чылда байырлап эгелээн, ынчалза-даа хамаатыларның хөй кезии ону анаа-ла дыштанылга хүнү деп санап, ажылынга харыысалгалыг кижилер ол хүн ажылдап турган таварылгалар бар. Совет Эвилелин төрээн чуртувус деп санап турган кижилерге чаа күрүне байырлалын дораан-на хүлээп көөрү белен эвес болган чадавас. 1998 чылда Борис Ельцин Россия хүнүн июнь 12-де байырлаар деп саналдаан. Ооң соонда-даа бо байырлалды чон тигии-биле амгы үеде ышкаш байырлавайн турган.

Россия хүнүн бөгүн ышкаш байырлап эгелээривиске чедир элээн каш чылдар эрткен. Россияның Президентизи Владимир Путинниң удуртулгазы-биле ол үениң иштинде социал-экономиктиг бергелерни, а кол-ла чүве – сагыш-сеткил сандараашкынын российжилер ажып эртип шыдаан. Чоннуң бо байырлалга хамаарылгазы өскерилген. Чурттуң шупту девискээринге Россия хүнүнге тураскааткан чыскаалдар, концерттер, спортчу маргылдаалар дээш, өске-даа байырлыг хемчеглер эртип, кижилер сагыш-сеткилиниң ханызындан өөрүп, ойнап-хөглеп турар апарган. Хөй национал күштүг күрүнениң хамаатылары бис деп бөгүн чоргаарал-биле чугаалап турар бис.

## '''Байырлалдың утказы'''
Россия хүнүнүң эң-не кол утказы – күрүнениң хамаатыларының амыдырал-чуртталгазының чаагай чоруу, оларның ажыл-ижиниң, эртем-билииниң чедиишкиннери, күзел-чүткүлүнүң боттаныышкыны. Чогум-на ындыг болзун дээш, Россияның хамаатылары, оларның аразында тывалар база, ажылдаар болгаш чурттаар, күрүне эрге-чагыргазы аңаа таарымчалыг байдалды бүгү талазы-биле тургузар ужурлуг.

Россия — хөй национал күрүне. 180 ажыг улус боттарының эрте-бурунгу девискээринде чурттап, улуг күрүнениң чарылбас кезии бооп чоруурлар. Тыва улус база Россия-биле сырый харылзаалыг боор кылдыр төөгүнүң болуушкуннары аайлашкан. Ооң бир херечизи бүгү делегейге билдингир «Чиңгис-Хаан», «Батый», «Сөөлгү далайже» деп чогаалдарның автору Василий Ян өг-бүлези-биле Бии-Хемниң Өөк суурга чурттап, тывалар-биле өңнүк-тала бооп, олардан боттарының чогаалдарының маадырларының овур-хевирин дөзевилеп алганы. Төөгү чогаалдарын бижииринге В. Янның тывалар-биле найыралы, тываларның чаңчылдары, культуразы, амыдырал-чуртталгазының байдалы улуг салдарлыг болганын делегейниң аңгы-аңгы дылдарында бижээн сайгарылгаларда айтып турар.

## Дөзү
* Инна Дамба-Хуурак, «Шын» солуннуң кол редактору. № 66 2013 чылдың июнь 11, вторник.

А
Россияның аныяктар хүнү

**Россияның аныяктар хүнү** - байырлар. Болур хүнү - июнь 27. 

Байырлалдың төөгүзү 1958 чылдың февраль 7-де эгелээн, Совет чагырганың "Совет аныяк чоннуң байырлал хүнүн тургузар" деп указы соонда. Июньнуң сөөлгү улуг субботазында демдеглеттинип турган. 

1993 чылдың июнь 24-те Россия Федерациязының бирги президентизи Ельцин Борис Николаевич байырлалды июнь 27-та эрттирер дугайында указ үндүрен.

Указта (айтыышкын?) хүнүң айтып каан-даа болза, колдуу чон өөренген аайы-биле июньнуң сөөлгү субботазында эрттирер хевээр.

## Дөс
#*Дөс 1 (мону солуңар)*
#*Дөс 2 (мону солуңар)*

Р
Пор-Бажың

**Пор-Бажың** шивээзи Тере-Хөлдүң мурнуу-барыын талазында. Ооң 9 метр ханаларын өрттетпээн тууйбудан болгаш дойдан туткан.

VII чүс чылда туттунган шивээ ортулук кырында, а ортулук хөл адаанга меңги дош кырында турар. Шивээ 3,5 га шөлдү ээлээн. Бо тураскаал нарын архитектуралыг, дорт дөрт-булуңчуктуң иштинде буддисчи мандаланы сагындырып турар 26 бажың бар.

Ол тураскаалды эртемденнерден бир дугаарында Минусинск музейиниң ажылдакчызы Д.А.Клеменц 1891 чылда көрүп каан. 1957 болгаш 1963 чылдарда С.И.Ванштейн баштаан экспедиция ооң төвүнде турар кайгамчыктыг орду бажыңның орнун шинчилээн.

Шивээге шинчилел ажылдары аңаа өрт болганын херечилээн. Кончуг чараш архитектуралыг, кожа туткан бай бажыңнар дөгере өрттенген. Эртемденнерниң санап турары-биле алырга, ону бурунгу уйгулар, Баян-Чор (Элемтиш Бильге) каган чүгле шажын ужур-дузалыг кылдыр эвес, а камгалал шивээзи кылдыр база туткан.

Дараазында IХ чүс чылда түрк дылдыг аймактар - уйгурларның, кыргыстарның болгаш түрктерниң аразында демисел күштелген соонда, Хемчик хемниң унун болгаш Улуг-Хемниң эриктерин дургаар 17 шивээ болгаш бир хайгаарал пунктузу туттунган.

2007-2008 чылдарда РФ-тиң онза байдалдар сайыды С.Шойгунуң эгелээшкини-биле тургустунган "Пор-Бажың шивээзи" культура фондузу шивээ орнунга комплекстиг археологтуг шинчилелдерни эртемденнерниң, студентилерниң дузазы-биле чоруткан.

100 хире чыл болгаш, хөлдүң адаанда меңги дош эриирге, Тере-Хөлдүң суунга Пор-Бажың шивээзи алзыптар деп, эртемденнер санаан.

## Дөзү
Дарбаа Ю.К. "Тыва дугайында 99 айтырыгга харыы"

П
Руни, Уэйн

**Уэ́йн Марк Ру́ни** (англ. Wayne Mark Rooney; 1985 чылдың октябрьның 24-те Ливерпульга төрүттүнген, Англия) — ирланд уктуг англи футболист, «Манчестер Юнайтед» клубтуң болгаш Англия чыындызының халдакчызы.

## Хуу чуртталгазы
Уэйн бичиизинден «Эвертон» деп ливерпуль команданың аарыкчызы. Оон аңгыда шотланд «Селтик» деп команданың аарыкчызы.

Ол бичиизинде бокс сонуургаап турган. 

Уэйнниң ынак хөгжүм бөлүү — Stereophonics. Ол бөлүкке хамаарыштыр бодунда татуировка хап алган: "*Just Enough Education To Perform* —  Stereophonics-тиң бир альбомунун ады. Ол болук Уэйн биле Коллиннин кудазынга хогжумчулеп турганнар. Оон оске татуриовкалары база бар: *English and Proud* деп бижик биле Англиянын тугу, кадайынын ады *Coleen*, оглунун ады *Каи*.

## Демдеглелдер

Р
Р
ССРЭ

**Совет Социалистиг Республикаларның Эвилели,ССРЭ** () — Ол 1922 чылдан 1991 чылга чедир Евразияга социалистиг күрүне турган. Ооң девискээри 22,4 млн км2 хире турган, ынчангаш ол үеде делегейде эң улуг турган.

## География

## Төөгү

## Экономика

## Культура

### Кижилер

### Уран-чүүл

### Хөгжүм

## Үндезин

Аңгылал:Чурт
С
Саган-оол, Олег Карлам оглу

**Олег Карламович Саган-оол** *(январь 1, 1913 чыл – апрель 7, 1971)* — шүлүкчү, прозачы, драматург, очулдурукчу. "Күш-ажылга шылгарал дээш" медальдың эдилекчизи. Тыва чогаалдың үндезилекчилериниң бирээзи.

## Намдары

Олег Саган-оол 1913 чылдың январь 1-де Таңды-Тываның Даа кожууннуң Шемиге (ам болза Чөөн-Хемчик кожууннуң Шеми сумузу) төрүттүнген. 1928 чылда Кызылга моол бижикке өөренгеш, улаштыр эге школаны дооскан. 1930-35 чылдарда Улан-Удэге моол ажылчын факультетке өөренгеш, Иркутскиниң башкылар институдун, СЭКП ТК-ның чанында Дээди партия школазын дооскан. 

Кызылдың өөредилге комбинадынга башкылап, Тыва радиокомитедин даргалап, область прокурору кылдыр ажылдап чораан. 1946-71 чылдарда Тываның Чогаалчылар эвилелиниң баштаар черин даргалап ажылдап турган. 

Чогаал ажылын 1937 чылда эгелээн. Ол чылын баштайгы шүлүү "Бистиң төрээн чуртувус" парлалгага үнүп келген. Ооң бижээни "Найырал" деп чечен чугаазы, "Баян-Таланың кижизи" (1963), "Кежиктиг сылдыс" (1965) деп тоожулары, "Бир көдээ Советте", "Оттуушкун" деп шиилери, "Төрээн кижилер" (1970) деп романы тыва уран чогаалдың дээдилеринге хамааржыр. Оон ыңай Саган-оол "Сумудан келген оол" (1951), "Дөспестер" (1967), "Ийи тоожу" (1977) деп номнарның автору. 1980 чылда "Төрээн кижилер" деп романының орус дылда очулгазын база бижээн. "Ак-көк хемнерниң кижилери", "Тыва – үелерниң белдиринде" деп барымдаалыг киноларның сценарийлерин бижээннерниң бирээзи. А.Пушкинниң "Дубровский", М.Лермонтовтуң "Бистиң үениң маадыры", М.Горькийниң "Кижилер холунга чорааным", М.Шолоховтуң "Аңдарган кур чер", Н.Ершовтуң "Мөгенниг аътчыгаш" деп чогаалдарын тыва дылче очулдурган. 

С
С
Сайын-Хөө Намчылак

**Сайын-Хөө Намчылак** (,  шын ады Намчылак Людмила Окан-оол уруу) — тыва ыраажы, амгы үеде Австрияда чурттап турар. 

## Намдары
**1957 чылдың март 11-де** Улуг-Хем кожууннуң Пестуновка суурунга (амгы үеде Белдир-Кежиинге) төрүттүнген. Ада-иези башкылар. Чаш турда ооң кырган-авазы улус-чоннуң ырыларынга, хөөмейге өөреткен. 1975 чылда Кызыл хоорайга хөгжүмге өөренип эгелээн. Ол өөредилгези 1981 чылдан Москва хоорайга "Октябрь революциязы"аттыг ортумак өөредилге черин база  1988 чылда Гнесиннер аттыг дээди өөредилге черин болгаш аспирантуразын дооскан. Аңаа өөренип чорааш-ла янзы-бүрү хөгжүм төлевилелдеринге киржип, делегейниң аңгы-аңгы булуңнарынче концертерге киржип турган.  

1990 чылдардан тура Сайын-Хөө Намчылак тываның этниктиг хөгжүмү, хөөмей-биле барыын чүктүң стильдерин (авангард, модерн, джаз, поп) холуп эгелээн. Стильдери каш аңгы альбомнарны болгаш бир аудио-номну бижээн. Ооң бот-намдарын "Вита Нова" издательство үндүрген. 2011 чылда Бурятияга болган делегей чергелиг "Көшкүн чоннар үнү" ("Голос кочевников") деп фестивальга киржип кээп чораан.

## Дискография
* 1989-91 — Golden Years of the Soviet New Jazz, vol 3,4: Sainkho Sergey Letov: 11.06.1989&1991; Sainkho + Три О: 1989&1991; Sainkho w Pop-Mechanika: 18.11.1989; Sainkho w Michael Zhukov: 10.06.1990 — CD LR GY 409/412 Leo Records, London, UK, released 2002 — some rec. dates acc. to Sergey Letov, the leader of Три О
* 1990 — «Transformation of Matter», Три О plus Sainkho — Document, New Music from Russia, the 80ies (8-CD box), disc5 CD LR 801—808; Leo Records, London, UK
* 1991 — Tunguska-Guska
* 1991 — Lost Rivers
* 1993 — Out Of Tuva
* 1996 — Mars song — Дуэт с Evan Parker
* 1996 — Amulet — Дуэт с Ned Rothenberg
* 1997 — Time Out
* 1997 — Letters
* 1997 — Time Out
* 1998 — Naked Spirit
* 1999 — Aura
* 2001 — Stepmother City
* 2003 — Who Stole The Sky?
* 2005 — Arzhaana
* 2005 — Forgotten Streets of St. Petersburg  — с проектом Три О.
* 2007 — Tuva-Irish Live Music Project, electronics w Roy Carrol — CD LR 480 Leo Records, London, UK
* 2007 — Nomad, compilation of the best works by Sainkho, dedicated to her 50th anniversary — CD LR 482 Leo Records, London, UK
* 2008 — Intrance, acoustic duo w Jarrod Gagwin — CD LR 502 Leo Records, London, UK
* 2008 — Mother — Earth! Father — Sky!, Huun-Huur-Tu feat. Sainkho — jaro 4281-2, Jaro Records, Germany
* 2009 — Portrait of an Idealist, Moscow Composer Orchestra feat. Sainkho — CD LR 527 Leo Records, London, UK
* 2009 — Tea Opera, electronics w Dickson Dee — CD LR 537 Leo Records, London, UK
* 2010 — Simply-Live, compilation of live recordings of the song program — Tree Music, China
* 2010 — Not Quite Songs, electro acoustics w Nickolay Sudnik (of Zga, Riga) — CD LR 564 Leo Records, London, UK
* 2010 — Terra, azz-arranged songs w Wolfgang Puchnig, Paul Urbanek — CD LR 590 Leo Records, London, UK
* 2010 — Cyberia, solo — 2CD/2LP, Ponderosa Music and Art, Italy — released April 2011

## Дөзү
# http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9D%D0%B0%D0%BC%D1%87%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D0%BA,_%D0%A1%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D1%85%D0%BE

С
Сайзана Сюрюн

**Сайзана Сюрюн** – тыва ыраажы, ырылар автору. 1991 чылдың июль 19-та төрүттүнген. 

## Шөлүглер

Вконтактеде бөлүү http://vk.com/club24524049

С
Сайзанактаар

**Сайзанак** – бичии уругларның улуг улус амыдыралын өттүнүп, рольдарын үлежип, өг ишти-дашты (бажың) кайдазын дугуржуп ойнаары. Шаанда даштар-биле ойнаар чораан. Борбак сай даштары-биле аалды шуптузун дүрзүлеп тургаш тургузуп аар. Амгы үеде чаштар колдуунда тускай ойнаарактар-биле сайзанактаар (ойнаар-кыс дээн чижектиг).

## Шаандакы сайзанактың тускайлары

Сайзанак ойнунда эң-не кол черни өг иштиниң дериг-херекселинче угландырган болур: өгнүң ханазын чугажак калбак дашты хана-карактай шыйып тургаш кылып алыр, аптыраларны дөрбелчин-дөрбелчин даштардан кылгаш, ооң хоюг арнынга хээни чуруп тургаш, орнун орта салыр. Өгге чадар ширтектерни онза каас кылдыр угулзалай шыйгаш, черниң чайгаар бүткен кызыл, ногаан өңнүг шивиттери-биле будуп-даа алыр. Ындыг шиивиттер чок черге кылган болза, ол хевээр ойнаар. Өгнүң ээлерин улуг-аныяк, уруг-дарыы чокка дөгерезин даштан таптап кылгаш, база-ла олуттарын орта олурткулап каар. Оларның идик-хевиниң угулзазын база шокарлап шыяр. Өгнүң иштики хевири дөгере кылдынган соонда, хамык эт-херекселдерни турар черин орта салыр, ожук-пажын база тип каар. Оюнну ойнап турар кижи ол өгнүң ээзиниң өмүнээзинден чугаалап, ол хамык даш кижилерни чугаалаштырар, оларның ажыл-агыйын аайлап башкарар, ооң иштикти эмге-сескелелин кылыр, аалчыларын хүлээп алыр. Болуп турар болуушкун дөгерези өгнүң иштинде болуп турар чуве төлээде, ол хамык өг-иштииниң эт-севи көстүп турзун дээш, өгнүң дээвиирин кылбас. Сайзанактарны кожа-кожа аалдар хевирлиг кылдыр кылгылап алгаш, аалдажып, шайлажып ойнаар. Аалга келген аалчыларны ашкарып-чемгерер, арага-дарызы-биле, эът-чеми-биле хүндүлээр, ооң соонда аалынче дедир үдээр, азы удудуп хондурар. 

Хой кадарчылары эпти-ле сайзанактап ойнаар чораан. Кадарчы уруглар баш бурунгаар хой кадарар черин таарыштыр дугуржуп алгаш ойнаар чораан. Хойну чаңгыс-ла черже үндүрүп кадарып турбас, өске-өске черлерже кадарар чүве болганда, ол кадарчының сайзанаа одар санай каш-даа болур

## Дөзү
*Самбуу Иргит "Тыва Оюннар"

С
С
Сантос

**Сантос** *(Александр Хертек)* — рэппер, шүлүкчү. Тываның шынарлыг болгаш чедиишкинниг рэп-ыраажыларының бирээзи. 

## Дискография
* Зима Тревоги Нашей (2008)
* Человек (2009)
* Мир (2010)
* Эффект мотылька (2012)
* Бардо (2022)

С
Сарлык

Сарлык – Төп Азияда чурттап турар инек төрели болур узун мыйыстыг болгаш агбагар чылыг дүктүг азырал дириг амытан, ол малдың ниити ады. Тывада база бар, колдуунда Мөңгүн-Тайга болгаш Бай-Тайга кожууннарда ол нептерээн.

Сарлыктың янзылары:
*Төрүүр сарлык – кыс сарлык.
*Сарлык бугазы – бүдүрүкчү мал, үрелиг мал.
*Сарлык шарызы – чазап каан эр сарлык, инек болза шары. 
*Сарлык бызаазы – ниити ады, назыны бир хар чедир, сарлыктың эр бызаазы аза сарлыктың кыс бызаазы деп чугаалаар.
*Молдурга сарлык – назыны бир харлыг азы ийи чедир, эр молдурга, кыс молдурга дижир.
*Хунан сарлык – назыны ийи харлыг азы үш хар чедир, эр хунан азы кыс хунан дижир.
*Дөнен сарлык – бир дугаар төрүүр сарлык, назыны үш харлыг азы дөрт хар чедир болур. 
*Сувай сарлык – бир чылын төрүвейн барган кыс сарлык. Бир чамдыкта үш-дөрт чыл чедир төрүвейн баар азы сувайлыга бээр сарлыктар турар. 
*Улуг сарлык – төрүүр сарлыктар, шарылар. Оларның назыны беш-алды харлыг болгулаар. Ол назын үезиниң сарлыктарын кара чугаада "бештиг" дээр – ол болза беш харлаан сарлык-тыр. Оон ыңай "чедилиг", "тостуг", "оннуг", "он бирлиг", "он ийилиг" суг дээр.

### Сарлыктың өңү
Сарлык кончуг дүккүр болгаш дүгүнүң өңү янзы-бүрү болур. Ак, ала, калчан-кара, сирти-шокар, ак, ак-шокар, маңган-ак, сарыгзымаар, кара, ээгилери ак-шокар сарлыктар бар болгулаар.

Хайнак – сарлык бугазы инекти ойладып каан болза, оон төрүттүнген бызааны хайнак бызаа, кыс хайнак бызаа дээр. *Хайнак молдурга*, *хайнак хунан*, *хайнак дөнен* дижир.

## Дөзү
#Моңгуш КЕНИН-ЛОПСАҢ: ТЫВА ЧАҢЧЫЛ. Тыва чоннуң ыдыктыг чаңчылдары. – Тувинские традиции. Книга вторая: священные традиции тувинского народа. – Кызыл: Тувинское отделение педагогического общества при Министерстве образования республики Тыва: Издательство “Новости Тувы”, 1999. На тувинском языке. 352 с.

С
С
С
С
Сарыг Шажында кандыг мөргүлдер болгаш байырлалдар барыл.

**Сарыг Шажында кандыг мөргүлдер болгаш байырлалдар барыл.**  

Буддийжи мөргүлдү хурал хураары дээр. Хурал деп сөстү дорт тайылбырлаарга “чыыш” дээн. Биче хураар хуралдар болгаш улуг хураар хуралдар база бар. Биче хураар хуралдарны хүннүң-не номчуур. Чаңчыл ёзугаар олар дүъште 12 шакта, дүъш соонда 15 шакта эгелээр болгаш бир шак азы бир шак чартык үргүлчүлээр.
Буддийжи календарь ай-биле санаттынар болгаш ол христианнарның ажыглап турары хүн-биле санаар календарьдан ылгалдыг, ынчангаш григориан календарь-биле хуралды хураап эрттирериниң шыңгыы тодаргай хүнү чок болуп турар.
Улуг хуралдар (чыл тургузунда хураар аайы-биле)
*1.	Шагаа хуралы (Чаа-Чылга тураскааткан мөргүл)
*2.	Дуйнхор хурал (Калачакра Бурганга тураскааткан байырлал)
*3.	Дончод хурал (Будда Шакьямуни Бурганның төрүттүнген, Чырык Угаан байдалы чеде берген болгаш Паранирвана байдалынче кире берген хүнү)
*4.	Майдыр эргилдезиниң хуралы (Келир үениң Буддазын уткууруңга баш буруңгаар белеткенири)
*5.	Лхабаб Дуйсен хурал (Будда Бурганның Арыг Тушита оранындан черже бадып келгени)
*6.	Чула хуралы (Зоңгава Башкының Нирванаже кире берген хүнү)

Бо хуралдарны шуптузун Тываның бүгү  хүрээлериңге чаңгыс ол-ла үеде хары угда эрттирип турар.

## Дөзү
# ** ''Лопсаң Чамзы Камбы'' Тыва Республиканың Камбы-Лама эргелели. Сарыг Шажынны өг-бүлеге сагыырының талазы-биле ёзу-чаңчылдар. Тыва дылче очулга болгаш ном кылдыр белеткээни: Чочагар Моңгуш, Кызыл - 2007. **

С
С
С
С
Сарыглар, Семис-оол Борбак-Хүрең оглу

**Сарыглар Борбак-Хүрең оглу Семис-оол**. — Сүт-Хөлдүң Биче-Ажыкка 1927 чылда төрүттүнген.

## Чуртталгазы
Семис-оолдуң адазы чаа төрүттүнген оглун, шагдан бээр ыдыктап чорааны Сүт-Хөлүнге аппарып чуггаш: «Мээң оглум мөге болзун!» — деп йөрээген. 1949-1459 чылдарны улус «мөге Сарыглар Семис-оолдуң чылдары» деп турар, чоннуң чугаазында ужур-ла бар. Ол үеде Тыва автономнуг областың бирги чери дээш маргылдааларга ол, шынап-ла, тергиидеп: 1949, 1950, 1955, 1957, 1958, 1959 чылдарда шүүлген. Ол бичии-даа күш-шыдал үндүрбейн туруп турган ышкаш, чииги аттыг, кандыг-даа арганы ажыглап, аянныг хүрежип билир чораан кижи. Хүрежир дээш эвес, албан-на октаар дээш ол, девип үнүп кээр турган. «Онаан Семис-оол ышкаш чиик октап чораан мөге чок» — деп, ол шагның мөгелери, көрүкчүлери ам-даа чугаалажыр. Ооң адын «Тыванын XX чүс чылда алдарлыг кижилери» деп Күрүне номунче киирген.

## Дөзү

С
С
С
Самагалдай

**Самагалдай** — Тыва Республикада Тес-Хем кожууннуң төвү. Чонунуң саны 3.5 муң хире кижи. Самагалдай - Тываның бир дугаар төвү болгаш Тывада эң-не бир дугаар туттунган суур. 

## Турар чери
Самагалдай М-54 «Енисей» деп оруктуң Кызылдан мурнуу чүъкче чоруурга 164 км.

## Кыска төөгүзү
Самагалдай бир дугаар Тываның баштыңнары Амбын-Нояннарнын өргээзи турган чер. XVIII вектен эгелээш Тываның шажын-чүдүлгезиниң төвү турган болгаш Тываның Камбы-Ламазының хүрээзи база ында турган. 1921 чылга чедир Тываның аңаа амбын-ноянның таңмазы турган. 
Самагалдайдан ырак эвесте «Теве-Хая» деп хая даш бар, кайы-даа талазындан көөрге чүък чүдүрүп алган тевеге дөмей. 
Амгы үеде Самагалдай Тываның Тес-Хем кожуунунуң төвү. 


**Чурттакчы чонунуң саны** 
1959ч. — 1542 кижи
1970ч. — 2078 кижи
1979ч. — 2712 кижи
1989ч. — 3648 кижи
2002ч. — 3507 кижи


## Соталыг телефон операторлары
Самагалдайда 3 оператор ажылдап турар — Билайн, МТС болгаш Мегафон. 

## Материалды алган дөзү:
#"Тыва дугайында 99 айтырыгга харыы".
#Орус дылда википедия

С
С
Сандан (фамилия)

**Сандан** – тыва фамилия.

Эрги-Чаа-Хөлден Санданнар үнген.

С
Сатурн

**Сатурн** (демдээ: ) &mdash; Хүн системазының 6 дугаар планетазы.

## Ниити характеристиказы
Сатурнну телескоп-биле көөрге ыржым, сооксумаар болу берген ногаанзымаар өңнүг. Бурун шагда римчилер өлүм бурганның ады-биле ол бомбурзекти Сатурн деп адааннар. Ол долгандыр дээрбектиг болгаш өске бомбурзектерден онза ылгалдыг. Ук дээрбек ооң ортузун долгандыр бүргеп алган. 29,5 чылдың дургузунда ол Хүннү долгандыр бир дескинер. Ол дескинип чоруп турда, ооң дээрбээ үргүлчү өскерлип көстүр. Сактырга ол дээрбек долузу-биле аңдарлып, ол-бо талаларын көргүзүп турганзыг.
Сатурннуң калбаа 120 муң км, массазы Юпитерден 3 катап эвээш, бүдүмелиниң дыгыйы куб сантиметрде чүгле 0,71 г. Ынчангаш ооң бүдүмелдериниң көвей кезии водородтан, гелийден тургустунган деп түңнел үндүрүп болур. Атмосферазының составында газ байдалда турар ындыг көвей эвес метан холуксаазы бар. Аммиак бары билдинмес. Спектрин барымдаалап тодарадырга, ооң кырының температуразы кончуг куду - -184°. Атмосферазының каъттары үүрмектелген метандан тургустунган болгу дег. Телескоп-биле көөрге экваторну дургаар карарып-даа, чырып-даа көстүр ойбандылар бар, ынчалза-даа олар Юпитернии дег өңгүр, көскү, тода эвес. Сатурн бодунуң өзээн 10 шак 14 минута дургузунда бир долганыр.

## Сатурннуң дээрбээ
1610 чылда сураглыг астроном Галлилей Сатурнну телескоп-биле хайгаарап көргеш, ону бир-ле чүве долгандыр бүргеп алган-дыр деп шинчилээн. Ону дээрбек долганып алган туранын астрономнар улам тодарадып ажытканнар.
Сатурннуң дээрбектиг болганы Хүн системазының планеталарында кайгамчык болуушкун. Калбак дээрбектер ол планетаның ортузун хос дескинип алган, ооң кырынга дегбестер. Ол дээрбектерни бот-боттарындан үзүк-үзүк турар, 3 аңгы дээрбектерге чарар. Эң-не даштыкызын - А-биле, оон арай чырыксымаар ортузундаазын - В-биле, шаарарып көстүр иштикизин - С-биле демдеглээр.Эң-не иштики дээрбээниң планетаже чоок талазын Д-биле демдеглээр. Үр-ле үениң иштинде Сатурннуң дээрбектери чүден бүткенин билип чадап турган. Сөөлгү үеде барымдаалар ёзугаар алырга, олар шуут тудуш эвес, а үүрмек бүдүмелдер чыглы берип, дээрбек ышкаш болу берген ук планетаны дескинип турар. Дээрбектерниң кылын-чугазын тодарадыры-биле янзы-бүрү аргаларны ажыглап келген түңнелинде, оларның кылыны 1-ден 4 километр хире чедир деп илереткен. Ол дээрбектерниң спектрин база радиоастрономнарның үндүрген түңнелдерин барымдаалааш, дээрбектер хемчээли 0,35 - 35,0 мм хире үүрмек бүдүмелдерден тургустунган деп шинчилээн. Ынчалза-даа оларның хемчээли оон улуг-даа бооп болур. Инфракызыл спектрни барымдаалаар болза, ол дээрбектерниң составында хыраа тогланчылары бар болгу дег. Оон ыңай оларның тургузуунда чүү кирип турары билдинмес.

## Сатурннуң эдеринчилери
Сатурннуң дээрбектеринден аңгыда, ону дескинип турар 10 эдеринчи база бар. Оларның эң улуу - Титан. Юпитерниң эдеринчизи Ганимед биле Титан хемчээл талазы-биле Меркурийден бичилевес. Титандан өске эдеринчилери үргүлчү чаңгыс талалары-биле Сатурнче көрнүп алган турарлар.

## Дөзү:
# Сат М.С. Шелк невытканный (Тии чок торгу). Рассказы по астрономии. - Кызыл: Тувинское книжное издательство, 1983. - 152 с.

С
С
Сатьяграха

**Сатьяграха** (санскрит дылдан очурдурарга "шынче соругдал") - Индияга англи чурттуң дарлаашкыннынга удур демиселдиң тактиказы. Ол ийи хевирге кылдынып чораан: Англия-биле эш-чорукту соксадыр болгаш аңаа баштатпас. 

20 вектиң эгезинде Ганди Мохандас ону бодап үндүрген. Кол утказы болза - удурланыкчыларның арын-нүүрүнче ийи чүүл таварыштыр салдар халдадыыры. Ол болза:

* күчүлелден ойталаары (ахимса)
* аарыг, бергелер эртеринге белен болуру.

Сатьяграханың соруу болза удурланыкчыны эш кылдыр кылып аары. Гандиниң бодалы-биле ап кээр болза күчүлел кезек үе болгаш күчүлел дам көвүдээринге чедирер, а күчүлел чок чорук ол бактың көвүдээрин тургузуптар болгаш дайзынны эш кылып аарынга дузалаар. Ганди болгаш ооң эштери сатьяграханы сагыш-сеткили күштүг улустуң чепсээ кылдыр санаар. 

#### Дөзү
# Сатьяграха – концепция ненасильственной борьбы 

С
Саян

**Саяан**, **Саян** – тыва ат. Кыс хевири "Саяана". Саяан даглары – ол аттың үндезини. "Саяан" азы "Саян" деп атты тывалар, хакастар, алдаайлар, казахтар, бурядтар, база Саяан дагларын долгандыр чурттап турар чоннар ат кылдыр тыпсыр.

Оон янзылары: Саян, Саяна.

С
Саян (даглар)

**Саян даглары** ( Саянские горы, Соёны нуруу, Саяан уула, Хан-Тигір сын) дээрге Сибирьниң чөөн талазында Барыын Саян биле Мурнуу Саян дагларының ниити ады. Сибирьниң чөөн талазында, Моол-биле кызыгаарда турар.

## Үнүштер

Саян даглары тайга аргалары, даглыг тундра, ховулар, ховулар дээш янзы-буру унуштерлиг. Саян дагларында янзы-бүрү хвоялыг, үнүштүг болгаш ыяштарлыг үнүштер, ол ышкаш хөй оъттуг үнүштер болгаш лишайниктер үнүп турар. Оон аңгыда ында ховар үнүштер үнүп турар, оларның чамдыызы бо девискээрге эндемиктиг болгаш чүгле бо девискээрде үнүп турар.

## Үндезин

С
VIII-ки Далай-Лама

**Сес дугаар Далай-Лама Чамбал Чамзы азы Чампел Гьяцо** () 1758 чылда төрүттүнген. Ону тодаратканының соонда 1762 чылда Төвүттүң найысылалы Лхаса хоорайже чалаан. Лхасаның барыын талакы чечек өстүрер черде сураглыг Норбу Линг хиитти тургускан Далай лама ол. Үш дугаар Банчын ламаның хайгааралы-биле кижизиттинген, күрүнениң национал айтырыг талазы-биле политиказын эки билип, серемчилелдиг болган Далай лама деп санаттынар. Өскээр чугаалаарга, Төвүттүң делегейден тускайланырының үзелин 1802 чылда нептереткен кижи ол болур. Бо үзел Төвүтке бергедээшкинни таварыштырган деп хууда бодаар мен. Төвүттүң делегейден тускайланып хагдынганы ажык чок болган боор. 1804 чылда сес дугаар Далай лама Дээрже чайылган.

## Дөзү
*" **К.К.Кудажы, Ю.Ш.Күнзегеш.** *Улуг-Хем: Тыва чогаалчыларның сеткүүлү 5-6. Доржготов "Судур"*. 1993чыл."

С
С
С
С
Согажа

Согажа - тываларның дүрген кылыр онзагай чеминиң бирээзи. Хойнуң/өшкүнүң баарын чугаладыр кезкеш, эдир чаанга ораагаш, көске каггаш, быжырар.  

## Кылыры
Шала быжып орда эскеш, чуга-чуга кылдыр кезип алыр. Кезип алган баарга эдирниң эң чуга черлерин ораагаш, тускай шишке шууштур шиштээр. Ону **согажа** дээр. Шиштеп алган согажаны дузааш, улуг эвес отка быжырар. Согажа быжып турда, дызыргайнып турар тускай шимээнниг, чаагай чыттыг апаар. Үр эвес болурга-ла - согажа белен. 

Ону изиг турда дүрген чиир, согажа чиген соонда - соок суг ишпезе эки. Бир эвес дөгерген малдың эдири ийи хан аксынга, согажага четкеш, арта бээр болза, ол малдың күжүн /семизин/ *согажа ажыг* деп санаар. Бир эвес ийи хан аксынга база согажага өй болза, ону *хан аксы* дээр. Бир эвес хан аксынга четпес болза, ол хойну *хан аксы четпес*, *чөлдүр күштүг мал* дээр.

  
## Дөс
*Ном " Холу чемзиг авам сөнү"

С
Соңгу Доштуг океан

**Соңгу Доштуг океан** — Черниң шөлү-биле эң биче океаны, бүрүнү-биле соңгу чартык бөмбүрзекте турар, Евразия болгаш Соңгу Американың аразында.

Океанның шөлү 14,75 сая км², суунуң хемчээлиниң делгеми — 18,07 сая км³. Ортумак ханызы — 1225 м, эң улуг ханызы — 5527 м Гренлан далайда. Соңгу Доштуг океанның дүвүнүң кырының хөй кезиин шельф (45%-дан хөй) болгаш диптерниң суг алдында кыдыг черлери (70 % чедир) эжелеп турар. Океанны 3 улуг акваторияга чарар: Арктиктиг бассейн, Соңгу-Европейжи бассейн база Канад бассейн. Соңгу поляр төгериктиң иштинде турар болган төлээде, океанның төвүнде дош шывыг чылып, шимчеп-даа турар болза, бүдүн чыл дургузунда чаттылып чыдар.

Соңгу Доштуг океанны  Данияның (Гренландия), Исландияның, Канаданың, Норвегияның, Россияның база АКШ-тың девискээрлери хүрээлеп турар.

С
С
С
Суг-Аксы

**Суг-Аксы** - Сүт-Хөл кожуунунуң төп сууру. Хемчик хемниң чанында чыдар суур.
1991 чылга чедир **Сүт-Хөл** деп аттыг турган.

## География
Хемчик хемниң кыдыында, Кызыл хоорайдан барыын талазынче 286 км. ыракта турар.

## Билдингир улус
*
*

## Чоок кавыг
*Даглар: *[[Кызыл-Тайга даг|Кызыл-Тайга]]*.

*Хемнер: Хемчик, Ак, Чес-Булуң.

## Дөс

С
С
С
Серээ

**Серээ** – узун тудалыг болгаш кезек (колдуунда ийиден дөртке чедир) шиш адырларлыг кижиниң чемненир херексели. Ол омааш-биле чамдыкта салыр. 3-4 хире шиш адырларлыг, ынчангаш ооң ажыы омааштан ылгалып турар. Чемненир ширээге чыскаап турда, серээни кижиниң солагай холунуң дужунга шиштерин куду көрүндүр салыр, чүге дизе кижиниң оң талакы холунуң дужунга бижек салыр (оң холуг улуска таарыштырган дүрүм-биле).

С
Седип-оол Токпак-оолович Танов

**Седип-оол Токпак-оолович Танов**
## Төрүттүнгени, чашкы үези
Күске чылын, азы 1901 чылдың декабрь 31-де, Чөөн-Хемчик кожууннуң Чадаана сумузунуң девискээринде Морзуктуг деп берзең хаяларлыг дагның баарынга Ондар Токпак-оол биле Төпүштей оларның өг-бүлезинге Седип-оол төрүттүнген. Алдаржаан ады-сывы - Седип-оол Токпак-оололич Танов.Седип-оол бичиизинден тура тараа соктап, хой кадарып, чээрген чыып өскен. Эмдик молдурга болгаш эмдик чаваалар мунуп өөредиринге кедергей сундулуг чораан. Шымбай эр апаргаш, күзүн дииңнээр, кыжын аңнаар аңчы турган. Эрги шагның ёзулалдарын - куда дүжүрерин, дүк кагарын, от дагыырын Седип-оол көрүп өскен
   
## Элээди үези
1916 чыл. Хемчиктиң Даа кожууннуң хүн нояны Буян-Бадыргының кожуун чызаан черинге байысаалга үезинде херектеннерниң өчүүн бижиир элээн бедик дүжүмет Монгуш Дамбааның хоюн кадарып эгелээн. Үш чыл иштинде Дамбаа бижээчиниң айтып бергенин шиңгээдип ап тургаш, моол бижикти бижиир база моолдап чугаалажыр кылдыр өөренип алган.
1917 чыл. Орус чуртунга Октябрь хувискаалы тиилээн. 
1918-1921 болгаш 1930-1932 чылдарда Седип-оол кызыл партизан болу бергеш, эрге-чагырга дээш демиселге киржип чораан.
1925-1929 чылдарда Москва хоорайда Иосиф Виссарионович Сталин аттыг Чөөн чүктүң ажылчы чоннарының коммунистиг университединге өөренип тургаш, чедиишкинниг дооскан. Төрээн Тывазынга орустаар, моолдаар болгаш шыырак билиглиг кижи болуп чонунга алдаржаан.

## Ажылчын намдары
1929 чылда ТАР-ның Тыва төп кооптуң даргазы турган.
1931 чылда ТАР-ның ССРЭ-де бүрүн эргелиг төлээзинге томуйлаткан.
1935-1939 чылдарда ТАР-ның уран-чүүл сайыды бооп ажылдап турган.
1939-1944 чылдарда ТАР-ның чурт шинчилээр Алдан-Маадыр аттыг музейиниң директорунга ажылдап чораан.
1944 чылда Тыва областың күүскомунуң уран-чүүл килдизиниң эргелекчизинге бадылаттырган.
Седип-оол Токпак-оолович хүндүлүг дыштанылгаже үнгүже чедир янзы-бүрү ажылдарга, кандыг-даа черлердиве ажылда дээрге, ынаар ажылдап чоруп турган. Эрзин болгаш Чөөн-Хемчик кожуунарының садыг организацияларынга болгаш күрүнениң аңгы-аңгы албан-дужаалдарынга ажылдап, бодунуң эртемин болгаш дуржулгазын аныяктарга берип келген.

Седип-оол Танов тываларның иштинден эң баштай Европа четкен кижи бооп турар. 1930 чылда Австрияның Вена хоорайга болган бүгү делегейниң 13 дугаар садыг конгрезинге Тыва Төп кооптуң төлээзи бооп чораан.

1931-1935 чылдарда Москва хоорайга ТАР-ның бүрүн эргелиг элчини бооп тургаш, чай кадында "Чаа орук" деп тыва үжүглелди чогааткан. Седип-оол Токпак-оолович Танов ТАРН ТК-ның кежигүнүнге каш удаа соңгуттуруп чораан.

## Шаңнал-макталдары
"СЭКП-ге 50 чыл ою болган" деп демдекти хөрээнге көзүлдүр чалараткан, Кызыл хоорайның хүндүлүг хамаатызы деп атты алган. ТАР-ның Респблика ордени, Күш-ажылдың Кызыл Тук ордени-биле база ССРЭ-ниң медальдары болгаш Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң Президиумунуң Хүндүлүг бижии-биле шаңнаткылаан.

1985 чылдың декабрь 18-те мөчээн.

## Дөзү
#Кайыын ушта бижидиңер? айтыңар!

Т
Т
Сүбедей

**Сүбедей** (1176 – 1248 чч) — моолдуң алдарлыг маадыры, Чиңгис-хаанның дайынчы өңнүү, ноян кижи. XIII-кү чүс чылдың бир дугаар чартыында моол күрүнениң бир кезек шериин баштап чораан.

## Ат-сывы
Моолдар ону «Сүбээдэй» дээр, тывалар «Сүбедей» дээр. «Юань төрениң чажыт төөгүзүнде» ооң адын «Су-бу-тай» кылдыр бижээн. Орус төөгү бижиктеринде (летопись) ооң адын «Себедяй-богадур» кылдыр бижип каан-дыр.

## Төөгүзү
Урянхайлар аймаандан, Чжарчиудай деп дарганның оглу. Шаанда Онан хемниң эриинге урянхай деп аймактың улузу чурттап чораан. Ол аймактың улузу моол дылдыг улус чораан. Сүбедей, Джэлмэ деп акызының үлегери-биле Тэмүчинниң (Чиңгис-хаан) шериинге катчып алган. XIII-кү чүс чылдарның эгезинде моол шериглерниң дайынчы халдаашкыннарынга киришкен – ооң иштинде Цзинь аттыг кыдат күрүнени, меркиттерни, Хорезм-шахтың күрүнезин чаалап алырынга киришкен.

Чиңгис-хаанның база бир маадырлыг дайынчызы болур Джебе-биле кады, хамык шериин чыггаш ыраккы барыын чүкче чаалажып чораан. Сүбедей биле Джебениң шерии хары черге грузиннер-биле чаалашкан. 1223 чылда Калка хемниң унунга, каттышкан орус биле кыпчак шериглер-биле чаалашкан, аңаа Сүдэдей бодунуң дайзыннарын чаза ойтур шаапкан.

Чиңгис-хаанның оглунуң оглу Бату, 1236-1242 чылдар үезинде Европаның барыын болгаш төп черлеринче халдаашкын кылган. Ынчан хамык шериглерни Сүбедей боду баштап чораан.

## Тайылбыр кезек


## Дөзү
* Чөөн болгаш барыын чүктүң ортаакы чүс чылдарда төөгүзү
* Чөөн чүктүң чурттары болгаш улустары. Юань Чао Би Ши
Сүрүң-оол, Салим Сазыг оглу

**Салим Сазыг оглу Сүрүң-оол** *(апрель 15, 1924 чыл - апрель 10, 1995 чыл)* — тыва шүлүкчү, прозачы, очулдурукчу, Тываның улустуң чогаалчызы.

## Намдары
С.С. Сүрүң-оол 1924 чылдың апрель 15-те Тыва Арат Республиканың Барыын-Хемчик кожуунунуң Ак деп черге төрүттүнген. Кызыл-Мажалыктың эге школазынга, Кызылдың башкы техникумунга, совет партия школазынга өөренгеш, Кызылда күрүнениң педагогика институдун дооскан. 

Күш-ажылчы намдарын партия обкомунуң инструкторундан эгелээн, Тываның ном үндүрер чериниң директорунга, кол редакторунга, радио комитединиң редакторунга Тываның Чогаалчылар эвилелиниң баштаар чериниң харыысалгалыг секретарынга, Тываның дыл, литература болгаш төөгүнүң эртем-шинчилел институдунуң дыл секторунга эртем ажылдакчызы кылдыр ажылдап чораан. 

С. Сүрүң-оол чогаал ажылын 1946 чылда эгелээн. «Баштайгы ном» деп шүлүктериниң чыындызы 1952 чылда чырыкче үнген. Ол ниитизи-биле 22 проза болгаш шүлүк номнарының автору, оларның аразында чонга эң-не билдингири: «Көк-көк даглар», «Ынакшыл-дыр», «Кижиниң намдары», «Авазынга даңгырак», «Өске кадай», «Тывалаар кускун». Ол хөй санныг өөредилге номнарын, орус-тыва, тыва-орус болгаш тыва дылдың тайылбыр словарын белеткээринге киришкен. Тыва дылче А. Пушкинниң «Хүлер аъттыг», «Цыганнар», «Кавказка туттурукчу», М. Лермонтовтуң «Калашников садыгжы дугайында ыр» деп шүлүглелдерин, П. Ершовтуң «Мөгенниг аътчыгаш» деп шүлүктээн тоолун, Лу Синьниң «А-Кьюнуң чогум төөгүзү» деп тоожузун болгаш өске-даа хөй чогаалдарны очулдурган. 

ССРЭ-ниң болгаш Тываның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү. Тыва Республиканың улустуң чогаалчызы. Тываның комсомол шаңналының лауреады. Ооң адын «ХХ чүс чылда Тываның алдарлыг кижилери» деп Күрүне номунче киирген. Чогаалдары ССРЭ-ниң улустарының болгаш делегейниң улустарының дылдарынче очулдуртунган.

## Шаңналдары база аттары
* медаль «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг»
* медаль «Тридцать лет Победы в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг»
* «Күш-ажыл ветераны»
* Тываның комсомол шаңналының лауреады (1976)
* Тыва АССР алдарлыг чогаалчызы (1984)
* Тываның улусчу чогаалчызы (1984)

## Тураскаал
Тываның Барыын-Хемчик кожууннуң төп библиотеказын Салим Сүрүң-оолдуң ады-биле адаан.

## Кол парлаан чүүлдери
* 2 томнуг чогаалдар чыындызы (Кызыл, 1974)
* 2 томнуг шилиттинген чогаалдар (Кызыл, 1991-1992)
* «Баштайгы ном»: шүлүктер (1952)
* «Мээң аалым»: шүлүктер (Кызыл, 1957)
* «Адыжок» (Кызыл, 1966)
* «Көк-көк даглар»: шүлүктер, шүлүглел (Кызыл, 1969)
* «Чечен чугаалар» (Кызыл, 1959)
* «Чайгы хүннер»: тоожу (Кызыл, 1963)
* «Силиг-оолдуң чагаалары»: чечен чугаалар (1965)
* «Ынакшыл-дыр»: тоожу (Кызыл, 1965)
* «Чолаачының оглу» (Кызыл, 1967)
* «Озалааш хем» (Кызыл, 1968)
* «Лейтенантының даалгазы» (Кызыл, 1970)
* «Авазынга даңгырак»: тоожу (Кызыл, 1973)
* «Кымның оглул?» (Кызыл, 1977)
* «Өске кадай»: роман (Кызыл, 1980)
* «Ак-Төш» (Кызыл, 1984)
* «Ногаан ортулук» (Кызыл, 1986)
* «Тывалаар кускун» (Кызыл, 1994)

## Шөлүглер
* 

## Дөс
* «Тываның чогаалчылары / Писатели Тувы» 2000 чылда үнген ном
* С.С.Сүрүң-оол – lrd63.narod.ru

Аңгылал:Тыва чогаалчы
Сүт

**Сүт** — кыс сүт чемиштиглерниң боттарынлан бүдүрүп турар чемниг суук бүдүмели.
Ооң бойдус аайы-биле үндезин тоймулаашкыны - чаа төрүттүнген дириг амыттаннарның (кижиниң база) чеми, чүге дизе олар өске чем шиңгээдип чип шыдавастар.

С
Сүт-Хөл кожууну

**Сүт-Хөл кожууну** —  Россия Федерациязында Тыва Республиканың муниципалдыг кезээ.

Административтиг төвү — Суг-Аксы сумузу.

Шөлү - 6691,25 км2. Чурттакчы чонунуң саны - 8077 кижи (2017). Национал тургузуу - тывалар. Шажынчы тургузуу - буддистер. Автомобильдиң кодунуң дугаары - 17. Куржаг шагы - MSK+4 (UTC+7).

## География
Сүт-Хөл кожууну Тываның барыын талазында турар. Кол хемнери — Хемчик, Алаш, Ак-Суг, Чес-Булуң, Алдыы-Ишкин, Үстүү-Ишкин. Бедик даглыг хөл — Сүт-Хөл.

## Сумулар чизези
# Суг-Аксы сумузу, төп сууру Суг-Аксы;
# Алдан-Маадыр сумузу, төп сууру Алдан-Маадыр;
# Ак-Даш сумузу, төп сууру Ак-Даш;
# Бора-Тайга сумузу, төп сууру Бора-Тайга;
# Кара-Чыраа сумузу, төп сууру Кара-Чыраа;
# Кызыл-Тайга сумузу, төп сууру Кызыл-Тайга;
# Ишкин сумузу, төп сууру Ишкин. 

## Үндезини
# Сүт-Хөл кожуун чагыргазының сайтызы 
# Сүт-Хөл дугайында Тыва Республика чазааның сайтызында. 
# Тыва чуртунда кожуун, суму чизези. 

С
С
С
С
ТАР-нын ажылчы чонунун X дугаар улуг хуралы бир дугаар хуралдааны.

**ТАР-нын ажылчы чонунун X дугаар улуг хуралы бир дугаар хуралдааны** - 1941 чылдың 6 айның 22 хүнүнде кежээкиниң 7 шакта Күрүнениң Хөгжүм-Шии Театрынга болган хурал.

**Улуг-Хуралга ээлчег чок айтырыг дугайында эш [[Тока|Тока]] сөс алган.**

Тока – эштер! ТАР-нын ажылчы чонунун X дугаар Улуг Хуралы болза, бугу делегейнин байдалы канчаар-даа аай-чок душкуурлуг ойде ажыттынып турар- дыр. Бугу делегейнин ажылчы чоннарынын ада-чуртту – Улуг Совет Социалистиг Республиканын Эвилелинче Герман фашизм калчаалыы-биле халдап, дайын биске чарлаанын радио биске дыннаткан…

… Совет Социалистиг Республиканын Эвилели-биле Германия моон мурнунда эп-тайбыннын керээлиг турган болгай. Совет Эвилели ол керээни хажык чокка боттандырып 4 шакта бугу делегейнин ажылчы чоннарынын ада чуртту – Улуг Совет Эвилели-биле дайынны чарлаан-тыр…

Эштер! Улуг Совет Социалистиг Республикаларнын аччы хавыяахы-биле … бистин ыва Арат Республика, оон ажылчы чону империалистиг дайыннын айыылындан дашкаар, олум-чидим, турегдел деп чуве билбейн тайбын амыдыралда чурттап турар-тыр. Делегей байдалы мындыг болганда бистин борта хулээнип алыр сорулгаларарывыс болза … Улуг Совет Эвилели-биле чарган керээ хулээлгевисти, ылангыя экспорттун болгаш оске даа чуулдернин талазы-биле чарган керээлеривисти долдур болгаш ажыр кууседири бистинн кол сорулгавыс болур. Улуг Совет Социалистиг Республиканын дайызынныранга олумнуг харыыны бээринге кезээде белен бис деп чувени хуралдын мурнундан Советтин чазаанга, намынга, сая-сая чонунга дангыраглаар бис.

Улуг ССРЭ-нан большевик намынын, Советтин чазаанын, Улуг башкы Сталиннин удуртулгазы-биле чорааш, Герман фашизимни чылча шаварынга бичии-даа, улуг-да, эр-даа, херээжен-даа кижилер чангыс-даа кижи артпайн амы-тынывысты хайыра чокка туржуурунга кезээде белен бис.

Т
Т
Т
ТАР-ның ажылчы чонунуң X дугаар улуг хуралы бир дугаар хуралдааны.

**ТАР-ның ажылчы чонунуң X дугаар улуг хуралы бир дугаар хуралдааны.** — (1941 чылдың 6 айның 22 хүнүнде кежээкиниң 7 шакта курунениң хөгжүм-шии театырынга болган)
Улуг-Хуралга ээлчег чок айтырыг дугайында эш Тока сөс алган.

Тока – эштер! ТАР-ның ажылчы чонунуң X дугаар Улуг Хуралы болза, бүгү делегейниң байдалы канчаар-даа аай-чок дүшкүүрлүг өйде ажыттынып турар-дыр. Бүгү делегейниң ажылчы чоннарының ада-чурту – Улуг Совет Социалистиг Республиканың Эвилелинче Герман фашизм калчаалыы-биле халдап, дайын биске чарлаанын радио биске дыңнаткан…

…Совет Социалистиг Республиканың Эвилели-биле Германия мооң мурнунда эп-тайбыңның керээлиг турган болгай. Совет Эвилели ол керээни хажык чокка боттандырып 4 шакта бүгү делегейниң ажылчы чоннарының ада чурту – Улуг Совет Эвилели-биле дайынны чарлаан-дыр…

Эштер! Улуг Совет Социалистиг Республикаларның ачы хавыяазы-биле … бистиң Тыва Арат Республика, ооң ажылчы чону империалистиг дайынның айыылындан дашкаар, өлүм-чидим, түрегдел деп чуве билбейн тайбың амыдыралда чурттап турар-дыр. Делегей байдалы мындыг болганда бистиң борта хүлээнип алыр сорулгаларарывыс болза … Улуг Совет Эвилели-биле чарган керээ хүлээлгевисти, ылангыя экспорттуң болгаш өске-даа чүүлдерниң талазы-биле чарган керээлеривисти долдур болгаш ажыр күүседири бистиң кол сорулгавыс болур. Улуг Совет Социалистиг Республиканың дайызынныранга өлүмнүг харыыны бээринге кезээде белен бис деп чүвени хуралдың мурнундан Советтиң чазаанга, намынга, сая-сая чонунга даңгыраглаар бис.
 
Улуг ССРЭ-ниң большевик намының, Советтиң чазааның, Улуг башкы Сталинниң удуртулгазы-биле чорааш, Герман фашизимни чылча шаварынга бичии-даа, улуг-даа, эр-даа, херээжен-даа кижилер чаңгыс-даа кижи артпайн амы-тынывысты хайыра чокка туржуурунга кезээде белен бис. 6 айнын 22 хүнүнде кежээкиниң 7 шакта күрүнениң хөгжүм-шии театрынга болган.

## Дөс
*

Т
Т
Т
Тываның Күрүне Университеди

**Тываның Күрүне Университеди (ТКУ)**  — Тываның эң улуг база чаңгыс дээди өөредилге чери. 1995 чылда Кызылда күрүнениң педагогика институдун болгаш оон өске ийи дээди өөредилге черлерин каттыштырганы-биле үндезилеттинген.  

ТКУ Тываның төвү - Кызыл хоорайда турар. Амгы үеде ректорун Хомушку Ольга Матпаевна дээр. Ол кижи философия эртеминиң доктору, профессор эргелиг кижи.

## Төөгүзү

## Тургузуу
### Университеттиң салбырлары
* Бойдус болгаш география салбыры 
* Дыл эртеминиң салбыры 
* Инженелиг техника салбыры 
* Көдээ ажыл-агый салбыры 
* Күш-культура болгаш спорт салбыры 
* Кызылдың башкы колледжи 
* Кызылдың башкы институду 
* Төөгү салбыры 
* Физика-математика салбыры 
* Экономика салбыры 
* Юридиктиг салбыр 

### Университеттиң тускай салбыры
* Кадыкшыл төвү 
* Маркетинг талазы болгаш доозукчу кижини ажылга киирер тускай салбыр 
* Өөреникчилерни дээди өөредилгеге белеткээр салбыр 
* Эде белеткел болгаш мергежил бедидер тускай салбыр 
* Эртем библиотеказы

## Шаңнал алган улустар
Пюрбю С.Б. – 1973 чылда Тыва АССР-ниң Улустуң чогаалчызы атты алган

Сарыг-оол С.А. – 1974 чылда Тыва АССР-ниң Улустуң чогаалчызы атты алган 

Тока С.К. – 1974 чылда Тыва АССР-ниң Улустуң чогаалчызы атты алган

Кудажы К-Э.К. – 1987 чылда Тыва АССР-ниң Улустуң чогаалчызы атты алган

Сүрүң-оол С.С. – 1994 чылда Тыва Республиканың Улустуң чогаалчызы атты алган

Кенин-Лопсан М.Б. – 1994 чылда Тыва Республиканың Улустуң чогаалчызы атты алган

Кюнзегеш Ю.Ш. – 1997 чылда Тыва Республиканың Улустуң чогаалчызы атты алган

Танова Е.Т.  – 2005 чылда Тыва Республиканың Улустуң чогаалчызы атты алган

Даржай А.А.  –2007 чылда Тыва Республиканың Улустуң чогаалчызы атты алган

Куулар Ч.Ч. – 2009 чылда Тыва Республиканың Улустуң чогаалчызы атты алган

Мижит Э.Б. – 2011 чылда Тыва Республиканың Улустуң чогаалчызы атты алган

## Адрези
* ТКУ-нуң сайтызы: http://tuvsu.ru 
* Долу ады: Федералдыг күрүнениң бюджеттиг дээди өөредилге чери "Тываның күрүне университеди".
667000 Россия Федерациязы, Тыва Республика, Кызыл хоорай, Ленина кудумчузу, 36 дугаарлыг бажың.
## Тайылбыр кезек

## Дөзү
# Тываның Улустуң чогаалчылары
# ТКУ-нуң сайтызы. 

Т
Т
Тана

**Тана** – ак биче өөк, туң, суг куртунуң хавы, а Википедияда утказы (орус. "клавиша") – таналды тургузуп турар херексел.

*Бо сөс көвей уткалыг*.

Т
Т
Т
Таңды-Уула

**Таңды-Уула** — Тываның мурнуу чүгунде дургаар чыскаалган даглар. Чөөн чүктен барыын чүкче узуну 300 хире км. 
Моол-биле кызыгаар дургаар турар. Узуну 2500-2700 м. Барыын талазындан Алтай дагларынга катчып турар. 
Координатылары: 51°04′12″ с. ш. 92°23′25″ в. д.

## Дөс
*

Т
Т
Сүхбат, Агбаансамдан

**Агбаансамдан оглу Сүге-Бады** (1971ч.) — Бүгү Моолдуң 17-ги Авыргазы.

Төрээн чурту: Төп аймактың Сергелең сумузу.

Ынак башкызы - Хорлааг оглу Баян-Мөңге.

## Өг-бүле
Өөнүң ишти Б.Байыскалан (Баян-Мөңге авырганың ийи кызының бичиизи), ийи оолдуг. 

## Дурт-сын
Дурт-сыны: 182 см.

Деңзизи: 110 кг.

## Сонуургалы
Ынак оюну: Шыдыраа.

Ынак чеми: Моол национал чемнер.

Ынак чүүлү: Арыг моол уксаалыг ыттар азыраары.

Хостуг үезинде: Чылгы мал аразынга туруксаар, арыг агаарга аңнаар.

Эң-не ынак кижизи: Өртемчейге бодараткан авазы.

Хүндүлээр кижизи: Чингис хаан, Хара Ихожи сан, Д.Миндиашвили.

Ынак өңү: Хүрең.

Эң-не өөрүнчүг үези: Наадымга бир-ле дугаар шүүлгени.

Эң-не муңгаранчыг үези: Хүреш-биле байырлашканы.

## Дөзү
#Сарыглар Байыр. *"Бүгү Моолдуң 17-ги Авыргазы Агбаансамдан Сүхбат".* Спортчу сеткүүл "Хүреш". №2. Сентябрь 2010.

С
С
С
С
Сүт чемиштиг амытаннар

**Сүт чемиштиг амытаннар** (; ) – дириг төрүттүнер болгаш ийезиниң сүдү-биле чемгертинип өзер аң-мең. 

Филогения млекопитающих по молекулярному анализу:

С