Өпей ырлары

**Өпей ыры** — улустуң аас чогаалының биче жанрларының бирээзи. Ол чон бүрүзүнүң аас чогаалында бар. 
Аас чогаалының өске жанрларынга бодаарга, өпей ырының кол үндезини – узун хоюг аялга болгаш аңаа таарышкан катаптаттынып турар, эргеледиг чассыдыышкынның сөстери. Ындыг тургузуглуг ырны чаш уругну таалады чайгавышаан, чаңгыс аай оожум аян-биле күүседирге, ол оожургап удуур.
Өпей ырының угу бурунгу үеде-ле тывылган сөстүң илбилиг күжүнге бүзүрээр ёзулалда деп эртемденнер санап турар. Чоорту ёзулал аянындан ол адырлып, аас чогаалының нептереңгей хевири апарган.

## Чижектери

Өпей, өпей, өпей, өпей,
Өвей сарыым, өөвей. 
Капай, капай, капай, капай,
Хава сарыым, өөвей. 
Кавайынга аадып өскен
Өпейлеңим, өөвей.


Мында “*хава сарыым*” , “*өпейлеңим*” дээн чижектиг эргелелдиң сөстери кирген. Черле ынчаш шагдан ура тыва улус уруг эргелеткенде *“эникпейим”, “ыдым”, “сарыым”, “кызыл-үгүм”, “саспыгырым”, “чүдек чүвем”* дээн чижектиг сөстерни ажыглаар чораан. Бир чүүлүнде оларда эргеледиг чымчак сеткилди сиңирип киирген, оон аңгыда эмин эрттир чараш сөстер-биле чаш уругну мактаар болза аза-бук алгашбаар дээн бүдүүлүк бодалдың чылдаа база ында. 

Өпей ырларында овур-хевирлер, колдуунда, уругну долгандыр турар амыдыралдан алдынган болгаш ие кижиниң эң-не чассыг сөстери-биле илереттинген. Ава бүрүзү ынак ырылыг: ында чаш төлүн янзы-бүрү чылыг сөстер-биле эргеледип, аңаа келир үеде аас-кежиин, эки чолду күзээн база чымыштыг ижин уруунга алгап ырлаан болур: 

Өпей, өпей,
Өпей сарыым!
Удуй берем, 
Өкпеживей!
Аяк далдаар
Өкпежимни.

Ыглаганмай 
Ыжык карак,
Саңзарлыг-ла
Сарыгбайым,
Саспыгыр-ла
Кызыл-үгүм,
Өпей, өпей,
Өпей, сарыым!
Удуй берем,
Уйнуң сарыым.

Сарыг баштыг
Ытчыгажым, кээргенчиг 
Хемекейим,
Кылыр ижим
Доозуп алыйн,
Өпей, өпей,
Өпей сарыым!


Бо ырда эрге-чассыг сөстер-биле кады *“кылыр ижим доозуп алыйн”* дээнинден иениң чай чок чымыштыын көөр бис.

Чамдыкта ырның сөзүнде ханы амыдыралчы утка илереттинмээн, а колдуунда эргеледиг болуп турар:

Өпей сарыым, оой-оой,
Күжүр оглум, оой-оой,
Удуй берем, оой-оой,
Күжүр оглум, оой-оой!

Чаңгыс уруум, оой-оой,
Чайгап ор мен, оой-оой,
Авайынга эргеленип, оой,
Амыр удуй берем, оой! 


Харын-даа чамдыкта, сөзү быжыгып доктаай берген ырлардан аңгыда, билдингир аялгага таарыштыр сөстер чогаадып ырлаар база аян турган. Ындыг таварылгада *“өпей-өпей”, “увай-увай”, “оой*” деп сөстер колдаан болур.

Өпей ырларын чогаадыырынга база күүседиринге чүгле иелер, кырган-авалар эвес, эр улус база үлүүн киирип турганын дарааында чижек бадыткаар. Бо хөөмейлеп күүседир ырда чылгычының ижин көргүскен: 

Болур-даа бол, болбас-даа бол,
Борбаңнадып берейн шүңме.

Увай-увай, увай дембил,
Дембил-дембил, дембилдей.

Богба-даа бол, чаваа-даа бол,
Төрепчилеп берейн шүве.

Увай дембил, увай дембил,
Увай, увай, увай, увайаң.


## Авторлуг өпей ырлары

Тыва бижик тургустунган соонда авторлуг өпей ырлары тыптып келген. Эң ылаңгыя С. Сарыг-оолдуң улустуң аялгаынга таарыштыр бижээни “Өпей ыры” чоннуң ынак ыры апарган. улустуң ырларынга бодаарга, авторлуг ырларның утказы, тургузуу лириктиг шүлүк чогаалы чоок, чаа амыдырал-биле ханы холбаалыг.


"Өпей, өпей, өпей, сарыым,
Өрү көрем, айның чырыын,
Оон артык хүннүң чырыы
Оглум сеңээ эртен келир.

Тудуг кылган күжүр ачаң
Турупкан-дыр, кээрге, сарыым.
Дүнекиниң хостуг шагын,
Түвек чокка удуп алзын.

Ачаң туткан чараш тудуун
Алгыдар сен, хөгжүдер сен
Аваңның мээң өпей ырым
Амыр-дыштыг ыры болзун!"

С. Сарыг-оол


-----------------------------

"Кежээкиниң кызыл хүнү 
Хербис баштап ажа берди.
Херим иштин дыргын ойнаан
Кезек оолдар тарай берди.

Авайыңга эргелеткеш,
Амыр удуй берем, оглум.
Өзүп келгеш баар орууң 
Өөрүшкүлүг,чырык чаагай.

Ада-чуртка дуза кадар
Ачы-күжүң улам неме. 
Авайыңга эргеленгеш,
Амыр удуй берем, оглум."

О. Сувакпит


## Көгүдүлер
Бичии уруг чаа-ла бут кырынга туруп, ийи-бир базып өөренип турар үеде ону чемгерерде ийикпе идик-хевин кедирерде алаактырып, чөптээри-биле шүлүк аянныг чугааларны ажыглаар. Оларны көгүдүглер дээр.

Чаш уруг кылаштаар мурнунда баштай ийи бут кырынга туруп өөренир. Ада-иези азыулуг кижи ону тургузуп туткаш, сала каапкаш,. Көгүдүг-биле сорук киирер:


Че-че-че, тур!
Бөп-бөп-бөп, эр хей!


Азы шүлүктей аарак: 


Бөөп-бөөп,
Туттун, туттун,
Бөөп-бөөп,
Тур-тур, тур-тур!


Уруг боду туруптар апаарга, ону холдарындан чедип азы орун-дөжектен туттундуруп кылаштадып өөредир. Ынчан база “бөөп-бөөп” деп чассыткан сөстер кирген көгүдүгнүң дузазы-биле ону дидимнендирип, сорук киирип деткиир:  


Бөөп-бөөп,
Бир бас, 
Бөөп-бөөй,
Үш бас!


Көгүдүглер колдуунда дыл-домаа чаа үнүп чоруур чаш уругларга таарыштыр чогааткан болганда, ында үн өттүнген база чүвелерни бичииледир, чассыдыр адаан сөстер хөйү-биле таваржыр: бошук – “идик”, найнам – “чем”, мүүкей – “инек”, чичи – “анай” дээш оон-даа өске. Чижээ, чем далдаар азы өкпелээр бичии уругларны аргалаар көгүдүгнү көрээлиңер: 


Найнам чип ал, шымда-шымда,
Анайлар бис “чиили” деп турлар.
Мүүкейлер келди шымда,
Мүнүң “мээ” деп эдип турлар.


Идиин кедиреге ынавас уругларга дараазында шүлүкчүгешти чугаалап берип олургаш, эптен-чөптеп кедире кааптар:


Теп-теп тевенек,
Теве саар идиктиг,
Хап-хап хаванак,
Кара саар идиктиг.


Көгүдүглер чассыг, чымчак болурунуң аңгыда, хөглүг болгаш ритмиктиг тургузуглуг болур. оларның кол сорулгазы – бичии уругну дыңнадыр, чазык-чаагай аажы-чаңга өөредир.

## Дөзү
#“Тыва уруглар чогаалы” Башкы училищезинге өөредилге ному. Ч.М.Доржу, М.Д. Доржу. Тыва ном үндүрер чери, 1987.

Аңгылал:!Main category
Аңгылал:Тыва