Химиктиг каттыжыышкын

**Химиктиг каттыжыышкын** — ийи азы оон хөй элементтиң атомнарындан тургустунган нарын химиктиг бүдүмел, атомнарның аразында химиктиг харылзаа бар. Чамдык бөдүүн бүдүмелдерниң молекулаларында атомнар коваленттиг харылзаа-биле каттышкан болза, ындыг бүдүмелдер база химиктиг каттыжыышкын деп санаттынып болур.

## Төөгү
1799 чылда Жозеф Прустуң ажыткан ''доктаамал тургузуг хоойлузу'' дараазында чүүлдү бадыткап турар: бүдүмелди кандыг-даа арга-биле үндүрерге ол ол-ла хевээр химиктиг элементилерден тургустунган болур, ол элементилерниң массаларының хамааржылгазы биче бүдүн саннар-биле илереттинип турар. Өскээр чугаалаарга, бүдүмелдиң тургузуу канчаар үндүргенинден хамаарышпас. Шак бо бадыткал бүдүмелдиң атомнуг тургуузун билиринге дузалаан.

## Шынарның биле чежениң тургузуу

### Формулалар

Каттыжыышкынның кандыг элементилерниң атомнарындан тургустунганын *шынарның тургузуу* дээр. Ук бүдүмелде элемент бүрүзүнүң чежези *чежениң тургузуун* тодарадып турар. Каттыжыышкынның тургузуун химиктиг формулалар дузазы-биле дамчыдар. Эмпириктиг формула бүдүмелдиң кандыг болгаш чеже элементиден тургустунганын көргүзүп турар. Чижээ: H2SO4 дээр формуладан дараазында чүүлдү билип алып болур:

* ук формула серная-кислотаның 1 молекулазын азы 1 моль серная-кислотаны көргүзүп турар;
* шынарның тургузуу: серная-кислота водород, күгүр, кислород атомнарындан тургустунган;
* чежениң тургузуу: серная-кислотаның молекулазы ийи атом водород, чангыс атом күгүр болгаш дөрт атом кислородтан тургустунган.

''Структурлуг формула'' бүдүмелдиң чүгле шынарның биле чежениң тургузуун эвес, а молекула, ион азы радикалдың атомнары бот-боттарынга хамаарыштыр кандыг турушта турарын тодарадып турар. Чижээ, этилдиг спирттиң структурлуг формулазы ооң структуразын чижеглеп көргүзүп турар: беш водород атому ийи углерод атомнары-биле харылзашкак (этилдиг бөлүк), бир углерод атому-биле бир гидроксилдиг бөлүк тудуш. Шынында, органиктиг молекулалар чалбак болбас, чижекте көрдүнген спирттиң молекулазында метилдиг бөлүк тетраэдр структуралыг, ынчалза-даа структурлуг формула-биле бүдүмелдиң атомнарының тудушкан аайын илдең кылдыр тодарадып болур. 

### Формулаларны номчууру
Формуланы бижээн аайы-биле ночуур. Ону номчуурда элементилерниң латин адын ажыглаар, чамдык элементилерниң адының орунга латин үжүктер адаар (H, C, N, O, P, S).

* H2O — «*аш* ийи *о*», суг;
* NaCl — «*натрий хлор*», дус;
* CH3COOH — «*це* *аш* үш *це* *о* *о* *аш*», уксустуг кислота;
* NaHCO3 — «натрий аш це о үш», натрий гидрокарбонат (ижер (чиир) сода).

## Химиктиг реакциялар

## Химиктиг каттыжыышкыннарның класстары
Химиктиг каттыжыышкыннар ийи класска чарлыр: *органиктиг эвес* биле *органиктиг*.
### Органиктиг эвес бүдүмелдер
Органиктиг эвес бүдүмелдерге шупту элементилерниң бүдүмелдери болгаш углеродтуң чамдык бүдүмелдери хамааржыр. Органиктиг эвес каттыжыышкыннарның класстары:
* Оксидтер:
** Үндезинниг (Na2O, K2O);
** Кислоталыг (SO3, NO3);
** Амфотерлиг (ZnO, Al2O3);
** Ийи дакпыр (Fe2O3·FeO);
** Дус тургуспас (СO, NO);
* Үндезиннер (основниелер) (NaOH, Ca(OH)2, Al(OH)3);
* Кислоталар (H2SO4, HNO3);
* Дустар:
** ортун дустар (Na2SO4, CaSO4);
** ажыг дустар (K2HPO4, NaHCO3);
** үндезинниг дустар (Cu2CO3(OH)2);
** комплекстиг (CaMg(CO3)2, K3[Fe(CN)6], KFeIII[FeII(CN)6]);
* Бинарлыг каттыжыышкнннар:
** кислород чок кислоталар (HCl, HI);
** кислород чок дустар (NaCl, NaI);
** өске бинарлыг каттыжыышкыннар (CaC2, CS2).
### Органиктиг бүдүмелдер
Органиктиг бүдүмелдерге углеродтуң бүдүмелдери — углеводородтар болгаш олардан укталган каттыжыышкыннар хамааржыр. Карбонаттар, карбидтер, углеродтуң чамдык оксидтери, роданидтер, цианидтер хамаарышпас. Углеродтуң атомнары бот боттарының аразынга болгаш водород, кислород, азот, күгүр, фосфор атомнары-биле хөй санныг харылзаалар тургузуп шыдаар, ынчангаш органиктиг бүдүмелдер органиктиг эвес бүдүмелдерге бодаарга улуг ылгалдыг:

* Органиктиг эвес бүдүмелдерниң саны 500 муң хире, органиктиг бүдүмелдерниң саны 27 миллиондан хөй;
* Органиктиг бүдүмелдерниң тургузуунче углерод биле водород кирип турар болгаш, оларның хөй кезии кывар, кывыышкынның түңнелинде углекислоталыг хей биле суг үнер;
* Органиктиг бүдүмелдер органиктиг эвес бүдүмелдерге бодаарга нарын тургустунган. Хөй кезииниң молекулярлыг массазы дыка улуг, чижээ, белоктар, полисахаридтер, нуклеинниг кислоталар дээн ышкаш бүдүмелдер;
* Органиктиг бүдүмелдерни тургузуу, структуразы, шынарлары дургаар дөмей бүдүмелдер одуруу кылдыр салып болур. Ындыг одуругну *[[гомологтуг одуруг]]* дээр.

Шупту органиктиг бүдүмелдер углеродтуң атормарындан тургустунган. Углеродтуң тускай шынары болза ооң углеродтуг скелет (янзы-бүрү структуралыг илчирбелер) тургузуп шыдаары. Углеродтуг илчлирбелер ийи хевирге чарлып турар: *ажык* (углеродтуг илчирбе хааглыг эвес) болгаш *хааглыг* (дээрбектер тургузуп турар). 

## Органиктиг бүдүмелдерниң кол бөлүктериниң допчулалы

### Углеводородтар

Углеводородтар углерод биле водород атомнарындан тургутустунган. Углеродтуң хостуг валентилиг электроннары шуптузу водород-биле  харылзаалар тургузарынче чардынган болуп болур, ындыг таварылгада углеводородтарны *пределдиг* дээр. Бир эвес хостуг электроннарның водород-биле харызлаалар тургузарынче шуптузу чорбаан болза, углеродтарның боттарының аразында ийи азы үш дакпыр харылзаа бар болза, ындыг углеводородтарны *пределдиг эвес* дээр.

Ажык углеводородтарның санынче:

* Алканнар — чүгле чаңгыс дакпыр углерод-углерод харызааларлыг углеводородтар. Чижээ: метан CH4, этан CH3–CH3, пропан CH3–CH2–CH3 болгаш о.д.ө.;

* Алкеннер — чаңгыс ийи дакпыр углерод-углерод харылзаалыг углеводородтар: этен (этилен) CH2=CH2, пропен (пропилен) CH2=CH2–CH3, бутен CH2=CH2–CH2–CH3 болгаш о.д.ө.;

* Алкиннер — чаңгыс үш дакпыр углерод-углерод харылзаалыг углеводородтар: этин (ацетилен) CH≡CH, пропин (метилацетилен) CH≡C–CH3, бутин CH≡C–CH2–CH3 болгаш о.д.ө.;

* Алкадиеннер  — ийи ийи дакпыр углерод-углерод харылзаалыг углеводорадтар: пропадиен CH2=C=CH2, бутадиен CH2=CH–CH=CH2 болгаш о.д.ө.

### Спирттер

### Эфирлер

### Кетоннар

### Альдегидтер

### Карбоннуг кислоталар

### Амидтер

### Аминнер

## Регистрационнуг CAS дугаары

## Литература

## Дараазында көрүңер

## Тайылбыр


## Ссылкалар
Аңгылал: Химия