open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Норвегия

**Норвегия** Хаанналгазы (букмол *Kongeriket Norge*, нюнорск *Kongeriket Noreg*) — Соңгу Европада күрүне, Скандинав чартык ортулуктуң барыын талазында, эңмежок Скандинав чартык ортулукка кожаланчак үүрмек ортулуктарда, Соңгу Доштуг океанда Шпицберген бөлүк ортулуктарда,  Ян-Майен база Адыгзыг ортулуктарда чурт. Атлант океанның мурнуу чарыында Буве ортулуу база Норвегияга хамааржыр.  Чызаан хевири — Конституцтуг монархия. Чурттуң ады бурунгу скандинав дылдан укталган - Norðrvegr — «соңгу чүкче орук». Төп — Осло.

Норвегия үш күрүнелер-биле кызыгаарлыг: Швеция-биле чөөн талада (1630 км), Финляндия (736 км) биле Россия-биле (196 км) соңгу-чөөн чүкте. Норвегияны барыын талада - Норвег, соңгу-чөөн талада - Баренц, мурнуу-барыын талада Соңгу далайлар шаптап турар.

## Төре деңнел
Тургустунганы —	872 чыл.

Бот-эргелиг апарган үе - 1905 чылдың октябрьның 26,  (Швеция-биле эвилелден), 1905 чылдың июнь 7 (чарлаттынган)

Ёзу аайы-биле дылы — норвег (букмол и нюнорск), можу деңнелинде — саам

Найысылал — Осло

Улуг хоорайлар — Берген, Ставангер, Тронхейм

Чызаан хевири —	Конституцтуг хаанналга

Хаан — Харальд V

Эреңгей сайыт —	Jonas Gahr Støre (Ap) (2021–)

Девискээр — 67 дугаар делегейде.

*Ниити — 385 207 км²
*Суг кырының хуузу — 6

Чурттакчылары
*Үнелел (2026) — 5 627 400  кижи (120 дугаар чер)
*Сырыйы — 14.6 киж./км²	

Акшазы — Норвег крона (NOK, уруң 578)
* 
Интернет-домен      - .no
* 
Уруң ISO           -   NO
* 
Телефон уруңу       - +47
* 
Шак куржаа          - +1 (+2 чайгы үеде)


Geiranger2.JPG|Geiranger
Sognefjord, Norway.jpg|Sognefjord
Vippetangen2.jpg|Oslo
Vegaoyan.jpg|West Norway coast
Mixed_Picea_(Spruce)_forest_from_Vestfold_county_in_Norway.jpg|Forest
Norway National House.JPG|Norway National House
Troll_A_Platform.jpg|Oil platform


## Демдеглелдер

Аңгылал:Европа
Н
Ньютон

**Исаак Ньютон** (1643—1727) — англи физик болгаш математик. Ол механиканың кол хоойлуларын ажыткан, чырыктың дыка хөй бот-шынарларын өөренип тыпкан, дээдн математиканың эң чугула кезектерин ажылдап кылган.
Телоларның аразында тыртыжыышкынының күжү ол телоларның массалары улуг болган тудум-на улгадыр дээрзин көргүзүп турар хоойлуну база англи эртемден Исаак Ньютон ажыткан.

## Дөзүк
Оберт, Герман

**Герман Юлиус Оберт** (1894 — 1989) — шылгараңгай немец эртемден болгаш космонавтика биле ракета техниказының инженери.
Озалааш Хем

**Озалааш Хем** — Хемниң иштин куду кара суг баткан. Ооң ынды-бетинде шеттер болгаш чокпак-чокпак бора талдар. Оларның аразы-биле орук эрткен. Ону эдерген кижи кара сугну каш-даа кежер, аалдар хонаштары дазыраштарга чеже-даа кирип, үнер.

Оон өзен бады келген. Ооң аксы талазының берти кедергей: ийи талазында кадыр сүүрлер, олче аъттыг үнери Берге, чүгле дидим чүректиг болгаш ону билир-ле кижи үнүп шыдаар, а чогум ишти кашпал, озаң ыяш, ынаар чеңгиир-даа ужур чок. Хуралбай өзен аксынга баргаш, аъдындан дүшкеш, чедип алгаш, сиртти өрү ыяш-даштың, чиңгис дег, барык тудуш кадыг-караның ара-аразы-биле дытпакталып үнүп-ле каан.

Демгилериниң оруу шаптараазынныг, Алаштың шапкын, терең суунга, арт-сынга муңгашталып болур. Оларда орук баштап чоруур кижи база чок.

Арганы дорт эрткеш, хем иштинче кирип алган болза, эки ийик. Шүүт чок. Чоогу-даа ол. Ынчаар бе дээрге, олап эртери Берге: арга шыргай, муңгаш кадыг-кара. Ам канчаар, орук узаар, чорук саадаар-даа болза, өзенни куду баткаш, хемниң улуг оруунга кирип алыр ужурга таварышкан, ынчангаш ону ору өскеп кааннар. Элээн өскеп-өскеп, он талазынче ээй бээр ужурлуг. Аңаа чедип алыры безин ындыг-ла амыр эвес – дыка херии.

Хем ишти ниитизи-биле кызаа, үнүн дургааар янзы-буру ыяштар унгулээн, олар база-ла шыргай. Чайгы изиг уезинде мал-маганнын девээлээр черлери-ле ол. Ынчалза-даа улуг-биче аяннар база таварышкылаар. Олар колдуу-ла алдар хонажы. Солааннар анаа көстүп келбээнде, аалдар оларга тургулаан, ам оларда чаңгыс-даа өг чок, доза тайга-таңдыже, сээктен дескен аннар дег, дезип үнүпкен.

## Дөзү
* С.Сүрүң-оол «Озалааш Хем»

О
Нептун

**Нептун** (демдээ: ) &mdash; Хүн системазының 8 дугаар планетазы.

## Ниити характеристиказы
Нептунга Хүннүң чырыы аажок кошкак чедер болгаш чырыыры сула болганда, ук планетаны чүгле телескоп-биле хайгаарап болур.
Нептунну 1846 чылда астроном И. Галле тып ажыткан. Нептун деп планетаның барын ону кайыын дилеп тыварын астрономнар У. Леверье, Дж. Адамс баш удур теория талазы-биле санап айытканнар. Ол Хүнден 30 астрономнуг эге хемчеглерге ырак болгаш ону 164 чыл 280 хонук дургузунда бир эргилер. Телескопка чөгенчиг бичии болуп көстүр болганда, хайгаарап шинчилээри таарымча чок. Нептуннуң диаметри 50530 км, бүдүмелиниң дыгыйы куб сантиметрде 1,7 грамм, 2 эдеринчилиг. Оларның улуун Тритон дээр. Ооң диаметри 4 муң километрден бичелевес болгаш масса талазы-биле Айдан дудавас хире.
Нептун бодунуң өзээн долгандыр аажок дүрген дескинип турар болгаш ол полюстарындан чыыра иттирген, кашпык хевирлиг.

## Дөзү:
# Сат М.С. Шелк невытканный (Тии чок торгу). Рассказы по астрономии. - Кызыл: Тувинское книжное издательство, 1983. - 152 с.

Н
Н
Октаргай делгемнерин шинчилээри

## К.Э. Циолковский - космонавтиканың үндезилекчизи
Дары-биле ажылдаар ракетаны оюн-тоглаага-даа, шериг-даа херээнге кижилер шагдан тура ажыглап келгеннер. Ракетаны "Өртемчей делгемнерин шинчилээринге" ажыглаарын бир-ле дугаарында космонавтиканың үндезилекчизи орус эртемден К.Э. Циолковский айыткан.
1903 чылда үнген "Реактивтиг дериг-херекселдерни октаргай делгемнерин шинчилээринге ажыглаары" деп номунга К.Э. Циолковский баштайгы ракетаның октаргай делгемнеринге шимчээриниң кол формулазын үндүрүп, ракеталыг аппаратарны планеталар аразынга ажыглаар аразын көргүзүп, ракетаның шимчээшкининге агаарның дүрбүжүүшкүн күжүнүң салдарының дугайын аажок тода бижээн. Октаргай делгемнеринче ужудуушкун кылырының арга-сүмезин болгаш идеяларын киирген ооң хөй санныг ажылдары космонавтиканың хөгжүп сайзыраарынга улуг үнелиг болган.
## 1 дугаар ракеталар
Ракета техниказының суртаалчылары эртемденнер Н.И Тихомировтуң, Ф.А. Цандерниң, С.П. Королевтуң, Р. Эно-Пельтриниң (Франция), Р. Годдардтың (АКШ), Г. Оберттиң (Германия) болгаш өске-даа эртемденнерниң шудургу карак-кызыл ажылының түңнелинде XX вектиң 20 - 30 чылдарында суук чүүлге ажылдаар ракетаны тургускан болгаш салып үндүрген. Баштай ол ракеталар бедик көдүрүлбейн турган. 40 чылдар үезинде оларның бедии 500 км, а 50 чылдарның ортан үезинде 1000 км ашкан. Совет Эвилели октаргай делгемин шингээдириниң пионери, а совет эртемденнер, инженерлер, техниктер, ажылчыннар, космонавтылар - делегейде бир-ле дугаар октаргай делгемнеринче орукту ажытканнар.
Космонавтиканың херек кырында төрүттүнүп келиринге бистиң улуг эртемденнеривис - М.В. Келдыш, С.П. Королев, В.П. Глушко, М.К. Янгель, Б.Н. Петров, Г.И. Петров,
Омааш

**Омааш** () — кижиниң чемненирде ажыглаар херексел. Ооң-биле чемни ускаш, аасче киирерге тааржыр кылдыр чогааткан. Омаашты шопулак деп база адаар.

Омааштар бичии база улуг кылдыр аңгылажыр.

О
Он ай

**Он ай** &ndash; чылдың он дугаар айы. Он бир айда 31 хүн бар.

О
О
Он бир ай

**Он бир ай** азы **Ноябрь** () &ndash; Григориан календары-биле чылдың он бир дугаар айы. Он бир айда 30 хүн бар.

Ноябрьны Григориан календарьда он бирги ай кылдыр санаар, а эрги рим чыл санаашкыны-биле алырга тоску ай-дыр, чүге дизе Цезарньның реформазының бертинде чыл с марттан эгелээр турган. Ынчангаш  — тос деп уткадан Ноябрь айны адаан. Чылдың 30 хонуктуг дөрт айларның бирээзи.

Амгы эпохада григориан календарь-биле ноябрь 23-ке чедир Хүн Деңзилер сылдыстар чыыжынга турар, ноябрьның 23-29 хүннеринде — Скорпионнуң сылдыстар бөлүүнге, а ноябрь 29-тан эгелеп — Чылан тудукчузунуң сылдыстар бөлүүнге турар (өске тайыблыр-биле — ноябрьның 22 биле ноябрьның 30 таарыштыр).

## Байырлалдар

### Делегей чергелиг
* Ноябрьның 1 — Делегейниң веганнар хүнү
* ноябрьның бирги субботазы — Делегейниң эрлер хүнү
* ноябрьның 8 — КВН хүнү
* ноябрьның 10 — Делегейниң бугалдырлар болгаш аудиторлар хүнү
* ноябрьның 17 — Делегейниң сургуулдар хүнү
* ноябрьның 19 — Делегейниң эр (эрзиг) хүнү
* ноябрьның үшкү четверги — Делегейниң философия хүнү
* ноябрьның үшкү улуг-хүнү — Делегейниң орукка озал-ондакка таварышкан кижилерни сактыр хүн

### Советтерниң
* ноябрьның 7 биле 8 — Улуг Октябрьның Социалистчи хувискаалының чылдааны (*1918 тура 1991 чедир чылдарда байырлап турган*)

### Россияның
* ноябрьның 1 — Шүүгү приставының хүнү
* ноябрьның 4 — Чоннуң чаңгыс деминиң хүнү (*2005 чылдан тура демдеглеп турар*)
* ноябрьның 7 — День согласия и примирения (*отмечался с 1996 по 2004 год*) (*с 1992 по 1994 год носил название «Годовщина Великой Октябрьской социалистической революции», в 1995 году носил название «День проведения военного парада на Красной площади в Москве в ознаменование двадцать четвёртой годовщины Великой Октябрьской социалистической революции (1941 год)»*)
* ноябрьның 10 — РФ-тиң Иштики херектер яамызының ажылдакчыларының хүнү
* ноябрьның 15 — Бүгү Россияның шеригже келдиртирикчиниң хүнү
* ноябрьның 18 — Соок Ирейниң (Деда Морозтуң) төрүттүнген хүнү
* ноябрьның 19 — Ракеталыг шериг болгаш артиллерияның хүнү
* ноябрьның 21 — РФ-ның үнүдүрүг органнарының ажылдакчызының хүнү
* ноябрьның 21 — Бухгалдыр хүнү
* ноябрьның сөөлгү улуг-хүнү — Иелер хүнү
* ноябрьның 22 — Психологтар хүнү
* ноябрьның 27 — Далай чадаг шерииниң хүнү
* ноябрьның 27 — Үнелекчиниң хүнү

О
О
XI-ги Далай-Лама

**Он бир дугаар Далай-Лама Хайдып Чамзы азы Кхедруб Гьяцо** ()  1838 чылда төрүттүнгеш, 1855 чылда арзылаң дүжүлгеге чаларааш, он бир айны сөөлзүредир Дээрже чайылган.

## Дөзү
*" **К.К.Кудажы, Ю.Ш.Күнзегеш.** *Улуг-Хем: Тыва чогаалчыларның сеткүүлү 5-6. Доржготов "Судур"*. 1993чыл."

О
О
О
О
X-гу Далай-Лама

**Дөрт дугаар Далай-Лама Чүлдүм Чамзы азы Цүлтим Гьяцо** () 1816 чылда төрүттүнгеш тодарап, 1822 чылда арзылаң дүжүлгеге чалараан, аарыг ужурунда 1837 чылда, чээрби бир харлыында Дээрже чайылган.

## Дөзү
*" **К.К.Кудажы, Ю.Ш.Күнзегеш.** *Улуг-Хем: Тыва чогаалчыларның сеткүүлү 5-6. Доржготов "Судур"*. 1993чыл."

О
О
О
О
Ом Мани Падме Хуң (дагда бижик)

**Ом Мани Падме Хуң** деп дагда бижик – Кызыл хоорайның соңгу талазында Улуг-Хемни кежир дагда бижээн улуг бижик.

## Төөгү

## Дөс
№

О
О
XII-ги Далай-Лама

**Он ийи дугаар Далай-Лама Бырынай Чамзы азы Тинлей Гьяцо** 1856 чылда төрүттүнген. Бо болза, Кыдаттың эжен хаанның чарлыы-биле тодараттынган Далай лама болган. Төвүт чурттуң иштики байдалы ынчан дыка будулгаазынныг турган. Бо Далай-Лама хөй чылдагааннардан өлүрткен, деп эртемден Пржевальский Н.М. дыңнаанын демдеглээн.

## Дөзү
*" **К.К.Кудажы, Ю.Ш.Күнзегеш.** *Улуг-Хем: Тыва чогаалчыларның сеткүүлү 5-6. Доржготов "Судур"*. 1993чыл."

О
О
О
О
Он ийи чыл болгаш-ла хай бачыт чайладыр "чылы кирип турарын эдери" деп ёзулал

**Он ийи чыл болгаш-ла хай бачыт чайладыр "чылы кирип турарын эдери" деп ёзулал**  

Бо ёзулал бодунуң утказының аайы-биле "меңгизи кирип турарын эдер" деп ёзулал-биле колдуу дөмей болур. 12 чыл болгаш-ла кижиниң төрүттүнген чылы катаптап турар. Ол база кижиге бергедээшкиннерниң болгаш аарыг-аржыктың тыптырын болдуруп турар.

*12 хар чеде бергеш, хүрээ барып, "Найман Кегээн" деп судурну номчуп бээрин, суг ээлеринге дагылганы болгаш хоралыг  каржы чер ээзин чаажыктырар ёзулалдарны кылып бээрин дилээр;

*24 хар чеде бергеш, "Догсун", "Базырсады", "Цедо" деп судурларны номчудар;

*36 хар чеде бергеш, "Юм", "Нити", "Догсун" деп судурларны номчудар, суг ээлеринге дагылга ёзулалын кылып бээрин дилээр;

*48 хар чеде бергеш, "Юм", "Алдын-Херел" деп судурларны номчудар;

*60 хар чеде бергеш, "Хей-Аъттың саңы", "Дажы-Сегбе", "Найман Кегээн", "Ак Дарийги" деп судурларны номчудар;

*72 хар чеде бергеш, "Седип" деп судурну номчудар;

*84 харлыында "Догсун", "Банзарагша", "Цедо" деп судурларны номчудар.

Төрүттүнген чылының аайы-биле лама башкылар Шагаа хүнүнде чүдүкчү кижи өөнден тодаргай хей-аъдының  чүгүнге үнерин, олче ынаар углай баргаш, тускай таринаны номчааш, чаа дүжүп келген чылдың болу берип болур хай-бачыттарын болдурбазынче угланган демдек болуп турар ёзулалды кылгаш, дедир өөнче буян-кежик чүгүнден кирип кээрин сүмелеп турар.

## Дөзү
# ** ''Лопсаң Чамзы Камбы'' Тыва Республиканың Камбы-Лама эргелели. Сарыг Шажынны өг-бүлеге сагыырының талазы-биле ёзу-чаңчылдар. Тыва дылче очулга болгаш ном кылдыр белеткээни: Чочагар Моңгуш, Кызыл - 2007. **

О
О
О
О
XIII-кү Далай-Лама

**Он үш дугаар Далай-Лама Чалбаа Дуптан Чамзы азы Гьялва Тубтен Гьяцо** () 1876 чылда төрүттүнген. Төвүттүң бурган шажын сургуулун десдараалай улаштыр өөренип дооскан, лхарамба кижи турган. Ол үениң делегей байдалын эки угаап билип, Төвүт чуртун чаартыр, улуг күрүнелерниң аразында демиселге бодунуң чуртун кириштирбес арганы хөй тала-биле шинчилеп турган. Харын Төвүттүң хааны болур дээш кудуктулары-биле маргыжып, оларны тиилеп, чурт иштинге, Лхасага бодунуң салдарын калбартып шыдаан. Орус чурту-биле харылзаа тудар сорулга-биле Моолга кээп, Чин Ван Хандыдоржунуң ачазы-биле Моолга кыштааш, кыдаттарның ыйыдыышкыны-биле даштыкыже үнүп шыдавайн, чурттунче ээп чанган. Харын Төвүттү Нациялар Лигазының кежүгүнү болдуруп шыдавааны хомуданчыг деп төвүттер демдеглээн боор чораан. Он үшкү Далай лама дугайында дыка хөй материал бар. Хомуданчыг чүве чүл дээрге, үе-шагның салдарындан болганы-ла ол, сагыжынга четпейн, 1933 чылда Дээрже чайылган.

## Дөзү
*" **К.К.Кудажы, Ю.Ш.Күнзегеш.** *Улуг-Хем: Тыва чогаалчыларның сеткүүлү 5-6. Доржготов "Судур"*. 1993чыл."

О
О
О
Ондар, Өргелээр Чүвүрекович

**Ондар Өргелээр Чүвүрек оглу** (; 1947, январь 12 төр.) - ХХ чүс чылдың тыва мөгези, СЭСР-ның Хостуг хүрешке Спорт Мастери (1968, декабрь 20, №70349), Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы, хүреш тренери. Сүт-Хөл кожууннуң Үстүү-Ишкинниң Ак-Хүүректигге төрүттүнген. 

1968 чылда РСФСР-ниң аныяктар аразынга бирги чери дээш Октябрьск хоорайга болган маргылдаага киришкеш, мөңгүн медаль-биле шаңнаткан, ол-ла чылын Алушта хоорайга "Спартак" эки тура спорт ниитилелиниң Төп чөвүлелиниң чемпионадынга ийиги черни ээлээн. Украина ССР-ге Чернигов хоорайынга СЭСР-ның хостуг хүрешке "Спартак" эвилелиниң 1ги чери дээш маргылдаага шүүлген. Ооң түнелинде хүндүлүг Мастер деңелинге төлептиг болган.

## Дөзү
#"Тываның алдарлыг мөгелери" (Знаменитые борцы Тывы). Ооржак Сергей Ынаажык оглу. 2005 ч.

К
О
О
О
О
Ондар, Бавуужап Чадамба оглу

Ондар Бавуужап Чадамбаевич 1940 чылдың октябрь 24-те төрүүттүнген. Ол Хөр-Тайга чурттуг. Кызылда күрүнениң башкы институдун дооскаш, хөй чылдарда Суг-Аксы ортумак школазынга физика, математика башкылап чораан.

Ооң аныяк үезинде бижээни "Арбай-Хоор" (аялгазы Кара-Кат Ооржактыы) деп ырызы чонда дыка нептерээн. Ол ыры ооң улусчу аян-биле поэзия делегейинче оруун ажыткан. Биче-оол Ондарның аялгазы-биле ооң чамдык ыры чогаалдары республика көрүлдезинге "Гран-При" шаңналынга чедип турган.

Авторнуң "Төлге бижии" (1997), "Теве төптүг Тыва чурагай" (2005) деп номнары чырыкче үнген. Бо ном ооң үшкү ному. Бавуужап Россияның алдарлыг чурукчузу Товариштайның кады төрээн акызы. Ооң оглу Байза база акызының доосканы Суриков аттыг чурулга академиязын дооскан хөйге билдингир скульптор. 

Бурунгу түрк базырык Көк-Эл чоогунга чурттап чораан тоолчу Чадамбаның ажы-төлүнден мындыг солун кижилерниң тыптып турары кайгамчык солун ховар төөгү-дүр.

## Дөс

О
Ондар, Өргелээр Чүвүрек оглу

**Ондар, Өргелээр Чүвүрек оглу** (Ондар, Өргелээр Чүвүрекович)

Сүт-Хөл кожууннуң Үстүү-Ишкиннниң Ак-Хүүректигге 1947 чылда төрүттүнген. 1968ч. РСФСР-ниң аныяктар аразынга бирги чери дээш Октябрьск хоорайга болган маргылдаага киришкеш, мөңгүн медаль-биле шаңнаткан, ол-ла чылын Алушта хоорайга "Спартак" эки тура спорт ниитилелинин Төп чөвүлелиниң чемпионадынга ийиги черни ээлээн. 1970 чылда Махачкала хоорайга болган маргылдаага мөңгүн медаль болгаш "Эң дидим хүреш дээш" деп кубок-биле шаңнаткан. Хостуг хүрешке Тываның он бир дакпыр чемпиону. Национал хүрешке Сибирь болгаш Ыраккы Чөөн чүк улустарының спартакиадазының ийи дакпыр тиилекчизи (Агинск, Якутск).

"ССРЭ-ниң спорт мастери" деп хүндүлүг атты тыва спортчулардан бир дугаар чаалап алган. Хостуг хүрешке Бүгү-эвилел чергелиг судья, педагогика эртемнериниң кандидады. Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы. Ооң адын "Тыванын XX чүс чылда алдарлыг кижилери" деп Күрүне номунче киирген.

О
О
Ооржак, Меңги Нагаан-оолович

**Ооржак Меңги Нагаан-оолович** — тыва шүлүкчү, очулдурукчу.  Тыва Республиканың Туран хоорайының №2 школазында тыва дыл болгаш чогаал башкызы, 2004 чылдан бээр  Россия Федерациязының Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү. 

## Намдары
Меңги Ооржак 1975 чылдың январь 8-те Бай-Тайга кожуунда Бай-Тал сумузунга төрүттүнген. 1999 чылда Тываның күрүне университедин дооскан. 1992-1993 чылдарда "Содействие-Деткимче" деп солуннуң корреспондентизи, 1993-1996 чылдарда "Тыва Республика" деп солуннуң корреспондентизи, 1999-2000 чч. Бии-Хем кожууннуң Уюк сумузунуң ортумак школазынга тыва дыл болгаш чогаал башкылап ажылдаан, амгы үеде, 2000 чылдан эгелээш, Туранның 2 дугаар школазында тыва дыл болгаш чогаал башкызы болуп ажылдап турар. 

Чогаал ажылын 1990 чылдар төнчүзүнде эгелээн. 1999 чылда бодунуң шүлүктер чыындызы "Чөпшүл дең" деп номну үндүрген. Ооң бижээн шүлүктери, бижээн чүүлдери, чогаалдары республиканың аңгы-аңгы солуннарынга үнгүлээн. 2008 чылда "Меңги" деп ному база үнген. Ооң шүлүктери орус, алтай, якут дылдарже очулдурттунган. 



## Дөзү


## Шөлүлгелер
* тывадыл.рф — Ооржак М. Н. сайтты
* «ВКонтакте» социал четкиде арны

О
О
О
Ооржак, Сергек (кикбоксчу)

**Ооржак Сергек** - Тываның, Россияның кикбокс спортчузу. 

## Анкара-2012, Европа чемпионады
Турцияның төвү Анкара хоорайга 2012 чылдың Октябрьның 30-ден Ноябрьның 3-ке чедир кикбокс Европа чемпионады болуп эрткен. 36 Европа чурттары киришкен. Россияның адын тудуп, Тывадан Ооржак Сергек 57 киллограммга киришкеш, чемпион атты алган. Тренер башкызы алдарлыг спорт мастери **Моңгуш Мерген**. Ооржак Сергек делегей чергелиг **спорт мастер** адын күүседип каан бооп турар. Эртенинде, Ноябрь 4-е Сергек башкызы-биле өөрүшкүлүг, алдын медальдыг, кубоктуг Тываже чанып келгеннер. Турцияда өөренип, чурттап чоруур чаңгыс чер чурттуглары байыр чедирип өөрээннер: "Эр-хей, Сергек! Сен дээш чоргаарланып чор бис".

## Дөзү
*Тыва медээ (2012ч 11 айның 04). Четки-солун

Ооржак Сергек
Ооржак Сергек
Ооржак Сергек
Ооржак, Лориса Бүрбү кызы

**Лориса Бүрбү уруу Ооржак** ( ) — Россияның хостуг хүреште тыва алдарлыг спортсмени.

Өвүр кожууннуң Хандагайты суурунга 1985 чылда 8 айның 10-да төруттунген. Он харлыындан эгелеп, хостуг хүреш секциязынга кирип, хүрежип эгелей берген. Хандагайты ортумак школазын дооскан, Тываның күрүне университединиң студентизи.

Ооржак Лариса бичии болгаш аныяк уруглар аразында Россия Федерациязының бирги чери дээш болган маргылдааларның хөй дакпыр тиилекчизи. Улуг улус аразынга Россияның 2004ч. чемпиону. Аныяктар аразынга делегейниң бир болгаш Европаның үш дакпыр чемпиону.

Делегей чергелиг спорт мастери, Тываның алдарлыг ажылдакчызы. Ооң адын "Тыванын XX чүс чылда алдарлыг кижилери" деп Күрүне номунче киирген. Афины хоорайга болган Олимпий оюннарының киржикчизи.

## Спорт-дешпилде
Он харлыындан эгелеп, хостуг хүреш секциязынга кирип, хүрежип эгелей берген. Хандагайты ортумак школазын дооскан, Тываның күрүне университединиң студентизи.

Ооржак Лариса бичии болгаш аныяк уруглар аразында Россия Федерациязының бирги чери дээш болган маргылдааларның хөй дакпыр тиилекчизи. Улуг улус аразынга Россияның 2004 чылда чемпиону. Аныяктар аразынга делегейниң бир болгаш Европаның үш дакпыр чемпиону.

## Ат-алдар
Европанның үш дакпыр чемпиону, делегей чергелиг маргылдааларга ийи катап ийиги черниң ээлекчизи, Россияның чемпиону.

Делегей чергелиг спорт мастери, Тываның алдарлыг ажылдакчызы. Афины хоорайга болган Олимпий оюннарының киржикчизи.

Ооң адын "Тыванын XX чүс чылда алдарлыг кижилери" деп Күрүне номунче киирген.

## Дурт-сын
Узуну - 149 см, кили - 48 кг. 

## Чедиишкиннери
Россияның чыынды командазы дээш, 2003 чылдан эгелеп маргылдааларга киржип келген.
*2004 чылда Афины хоорайга эрткен Олимпиаданың киржикчизи. 
*2007 чылдың апрель 21-де айыылга таварышкаш, бир бүүрек чок арткаш, эмнелгеге үр чыткан. 2008 чылда чайын улуг спортче
дедир эглип келген. 
*2009 чылда Россияның чемпиону болгаш делегейниң вице-чемпиону.

## Олимпиада
 

## Делегей Чемпионаттары
 
 
 
## Европа Чемпионаттары
 
 
 
## Делегей Кубогу
 
 
 
## Өске маргылдаалар
 
 

## Дөзү
#"Тыванын XX чүс чылда алдарлыг кижилери" деп Күрүне ному.

О
О
О
Пальмбах, Александр Адольфович

**Александр Адольфович Пальмбах** *(сентябрь 11, 1897 - октябрь 20, 1963)* — совет эртемден, прозаик, очулдурукчу, түрк-тыва дылдың шинчилекчизи, тыва литератураның үндезилекчилериниң бирээзи, тыва алфавиттиң болгаш тыва дылдың баштайгы грамматика эртеминиң тургузукчуларының бирээзи, орус-тыва (1953) болгаш тыва-орус (1955) cөстүктер төлевилекчизи, редактору.

## Намдары
1897 чылдың сентябрь 11-де Белоруссияның Витебск облазының Дрисса деп суурунга төрүттүнген. Школа дооскаш, Москваның археолог-комплекстиг институдунуң орус дыл салбырынга өөренген. 

Витебск биле Москваның школаларынга орус дыл башкылаан. 1925 чылдан эгелеп Чөөн чүк улустарының коммунистиг университединиң дыл кафедразының башкызы апарган, аңаа түрк дыларны, оларның аразында тыва дылды база өөренип эгелээн. 1930 чылдан бээр Тывага чурттап эгелээш, баштай Тыва Арат Республиканың эртем комитединге, оон Тываның дыл, литература болгаш төөгүнүң эртем-шинчилел институдунга ажылдаан. 

Чогаал ажылынче 1920 чылдарның ийиги чартыында киргеш, тыва дылда очерктерни, шүлүктерни бижээн. Тыва бижикти чогаадырынга үлүг-хуузун киирген эртемденнерниң бирээзи. Баштайгы тыва-орус, орус-тыва словарьларның болгаш «Тыва дыл грамматиказының» автору. Тыва школаларга өөредилге номнарының редактору. Ооң удуртулгазы-биле 1931 чылда тыва дылга бир дугаар уран-чечен «Самбукайның чугаалары» деп чогаал чырыкче үнген. «Хүннүг ужар» деп тыва дылда ному мөчээн соонда, 1969 чылда парлаттынган. С. Токаның үш номнуг «Араттың сөзүн», С. Сарыг-оолдуң «Алдын-кыс» деп поэмазын база С. Пюрбюнуң, С. Тамбаның болгаш өске-даа тыва чогаалчыларның чогаалдарын орус дылче очулдурган. 

1942 чылдан эгелеп Тыва Арат Республиканың Чогаалчылар Эвилелиниң кежигүнү, 1945 чылда ССРЭ-ниң Чогаалчылар Эвилелиниң кежигүнүнге кирген. 

ТАР-ның Республика Ордени-биле, Тываның Чазааның хүндүлел бижиктери-биле, КУТВ-дан «Шылгараңгай шалыпчы», «Бижик билбес чорукту чок кылыр» деп, Бүгү Россияның Төп Чөвүлелинден «Культурлуг революцияның дайынчызы» дээн Бижиктер-биле шаңнаткан. ТАР-ның Биче Хурал кежигүнүнге соңгудуп чораан. Тыва АССР-ниң литература болгаш уран чүүлүнүң алдарлыг ажылдакчызы.

## Дөзү
* "Великая миссия культуры"
* «Тываның чогаалчылары / Писатели Тувы» (2000)

П
П
Тос аржаан

**Тос аржаанны** частың, чайның, күстүң, кыштың башкы айының бир чаазында албан чажар турган, оон ыңай амыдыралдың онза таварылгаларында болгаш бүдүү хүнде база шагаа хүнүн уткуп турда. Тос аржаанны кылырынга кирер тос чүүл чүвелер:

* артыш,
* шаанак,
* агы,
* каңгы,
* шиви бүрүзү,
* чойган бүрүзү,
* кодан-хаак,
* сүт,
* суг.

Тос аржаанны кылып алгаш, ыяш хууңга куткаш, өгнүң кадай ээзи даңгаар эртен одунче чажар, дашкаар үнгеш, тос таңдызынче, тос дээринче, тос чүгүнче чалбарып чажар. Ховар таварылгаларда эр кижи база тос-карактап чажар турган. Чаа өг тиккен дижик, ол өгнүң одунуң ээзинче кырган-ачазы чажар турган.

## Дөзү
Кенин-Лопсаң М.Б. "Тыва чоннуң бурунгу ужурлары"

Аңгылал:Уран чүүл Аңгылал:Тыва
IX-ку Далай-Лама

**Тос дугаар Далай-Лама Чалбаа Луңток Чамзы азы Гьялва Луңток Гьяцо** () 1805 чылда төрүттүнгеш 1815 чылда Дээрже чайылган. Кончуг сонуургаачал ол оол аарыгдан мөчээн деп чугаа бар. Бир эвес бо оол үр чурттаан болза, ооң мурнундагы Далай ламаларның кылган ажылын чааскаан кылып шыдаптар деп көрүп, Төвүт чуртунга улуг кажыыдал эрттирген. Далай-Ламаларның аразындан чаш назынында мөчээн дың чаңгызы болуп турар, база оларның аразындан 22 хар четпейн чыткаш мөчээн дөрдүнүң бирээзи.

## Намдары
Чалбаа Луңтоктуң төрүмелин буянныг тускай демдектер илередип турган. 1805 чылдың декабрь 1-де Төвүттүң Кам можузунда Дан Чохор (азы Денчокор) хүрээзинден ырак эвеске ол төрүттүнген. Кезек дөзүктер келир Далай-Ламаны өскүс деп, а өске дөзүктер ооң ада-иезиниң ат-сывын айтып турар: Тензин Чокйоң и Дондруб Долума. Чалбаа Луңтокту дараазында Далай-Лама хевирлиг деп даап бодааш, ол бичии турда-ла ону Лхаса кавызында Гаңтең хүрээзинге экелгеннер. Аңаа Чалбаа Луңтокту Төвүт Чазак төлээлери база ооң аразында Бежиңден Цин династияның (?) төлээлери, амбыннары шылгалдалааннар. VIII-ки Далай-Ламаның өөрлериниң күзенчиг шилилгези турган. Төнчүзүнде ону Далай-Лама кылдыр шилээн, VII-ги Панчен-Лама, Балдаң Тенпай Ньима, 1808 чылда ооң чажын байыр-езулал-биле кескеш, чаа Далай-Ламага **Лопсаң Тенпай Ваңчук Луңток Чамзы** деп ат берген.

## Дөзү
*" **К.К.Кудажы, Ю.Ш.Күнзегеш.** *Улуг-Хем: Тыва чогаалчыларның сеткүүлү 5-6. Доржготов "Судур"*. 1993чыл."

Т
Т
Т
Т
Оюн, Седен-оол

**Оюн Седен-оол** – тыва эки турачы (Ада-Чурттуң Ийиги Улуг Дайыны).

## Фронтудан чагаазы
Кыска хевири:…Төрээн чуртумну камгалаар дээш келген сорулгамны эрестии-биле күүседиримни силерге даңгыраглап тур мен. Кара далайның кубан казааның гвардейжи полказынга киргеш гвардейжи деп аттыг болдувус. Ол төөгүде чок солун болгаш кижи сактып четпээн күзеливис четти. Бо чорук Тываның эскадронунуң алдары болур-дур. Бис оон-даа алдарлыг атты чедир алырын ам-даа күзеп турар бис.

Ам бодувус дораан дайзын-биле демисежир дээш, от шөлүнүң чанында чедип келген тур бис.

Немец эжелекчилерниң көгү чок кылдыр чылча шавар бис.

Арат чонумга идегээрим болза, Улуг Кызыл шеригже чүүл бүрү чүүлдерден хүн бүрү чорудуп турарын идегедим…

Таңды кожууннуң Межегей суму гвардейжизи Оюн Седен-оол.

*3.XII/43 ч.*

## Дөс

О
О
О
Балдаң Лхамо

**Балдаң Лхамо**, Палден Лхамо – Будда Бурганның Ыдыктыг Өөредииниң Камгалакчызы. Ногаан Дарийгиниң килеңниг илерели. Чырыткылыг Будда Деңнелинге чедип, очалаңдан хосталган сагыызын. Буддизмниң он кол килеңниг Камгалакчыларының аразында аза-четкер, шулбустарны чаажыктырар, хораннарны чок кылыр херээжен Бурган. 

Шагаа байырлалы ёзугаар **Чаа чыл** дүнезинде черни ужудуп чоруур бурган. Ол тибет сарыг шажынның (буддизмниң) кол камгалакчызы болгаш Дхарманың (*буддизм өөредииниң*) сес камгалакчыларының (санск. *Дхармапалар*) бөлүүнде кара чаңгыс хережээн уктуг, угаан-медерелиниң ёзулуг бедик арыгланыышкынын чедип алган () бурган болуп турар.

Палден Лхамо буддизимниң Махаяна өөредииниң хүртүзүнүң () кайгамчыктыг бердинген камгалакчызы болгаш сарыг бөрттүглер азы Гелугпа школазының ламаларынга дорт хамаарылгалыг сагыызын деп санаттынар. Олар бо бурганны ол Далай-Лама башкының болгаш Төвүттүң төвү Лхаса хоорайның онзагай камгалакчызы база болуп чоруур.

## Камгалаар угланыышкыннары
Балдаң Лхамо доора аарыглардан, чер, суг ээлериниң халдаткан бужарындан, каргыш-чаткадан камгалаар.

## Тывылган төөгүзү
Шаг шаанда бир черге каржы шулбус долгандыр кижилерге, амытаннарга хора чедирип туруп берген дээр. Ол-ла черге чурттап турган аажок чараш бир кыс кижилерниң, дириг амытаннарның човулаңын көргеш, кажар арга-биле шулбусту чок кылыр деп шиитпирлеп алгаш, ону элзедип, ооң-биле эр-херээжен чрук кылып, холбашкан. Ол харылзаа үезинде уруг шулбусту өлүрүп каан. Чанып келгеш, иштиг апарганын билип каан. Бир лама башкыга баарга, төрүттүнер төл база каржы шулбус болур деп чугаалаар болган. Уругнуң сеткили бүгү-ле амылыгларга Улуг Энерелдиг болган ужурундан төрүттүнүп келген оглун өлүрүп каан. Ынчалдыр ол кижилерниң камгалакчызы, шулбустарның чагырыкчызы апарган.

## Дөзү
* **Ульяна Бичелдей.** *"Шагаага белеткенириниң, Шагааны байырлаарының ёзу-чурумунга болгаш сагыыр чаңчылдарынга хамаарыштыр сүмелер"*, солун "Шын", № 15 (18135), 2012 чылдың февраль 14.
* **Геше Лобсаң Тхүптен Башкы.** *Будда Бурганга сүзүглеп тейлээри аза хилинчек-човулаңдан адырлырының аргалары.* Тываның Ю.Ш. Күнзегеш аттыг ном үндүрер чери. Кызыл - 2007ч.

П
П
П
Тыва Автономнуг Совет Социалистиг Республика

**Тыва Автономнуг Совет Социалистиг Республика** (Тыва АССР) — ССРЭ-ниң бир автономнуг республиказы, 1944 чылда Тыва Арат Республиканың ССРЭ-ге каттышканының түңнели.

Административтиг төвү — Кызыл хоорай.

Т
Т
Т
Тыва акша

**Тыва акша́** (тюрк дылдарда «акша», сөс-биле «чырык») — Тыва Арат Республиканың акша саңы. 100 көпеекке чарылган валюта. 1934-1944 чылдарга чедир турган. Оон ТАР-ның ССРЭ-ге каттышканындан, орнунга орус рубль ону шуут солаан.

## Эгеки төөгүзү
1925 чылдың июль 25-де тывылган ТАР-ның күрүне банкызы — «ТываБанк», АССР-биле сумелешкениниң ёзугаар, ТАР-га совет акша (рубль) үндүрүп турган. 1933 чылдың 12 айда ТАР-ның Чазаа совет акшаларга ТАР-ның сулдезин болгаш «Чугле арат республикада бар» - деп бижиктиг кылдыр үндүрерин шиитпирлээн.

## ТАР-ның валютазы
1933-1934 чылдарның уезинде, совет акшаларны орнаан тыва 1, 2, 3, 4, 5 копеекке дең монеталар үндүрген. Олар чугле майның 1945 чылга дээр турган.

1936 чылдың январь 1-де чуртка акша реформазы болган, ынчан совет валюта чоннуң валютазы биле солуттунган — арат респбуликаның банкноттары: 1, 3, 5, 10, 25 акша. Шупту 2 млн акша үндүрген.

### Саазын акшалар

### Демир акшалар, көпеектер
Көпеек, көпээк - дөмей уткалыг сөстер.

## Дөзү
* Новое о денежном обращении в Тувинской Народной Республике
* Тувинские банкноты 
* "ТываОбзор". Ноябрьның 25 2012ч. 20:03
* "ТываОбзор". Январьның 21 2013ч. 23.33

А
Аңгылал:Тыва Арат Республика
А
А
Тыва календарь

Тывалар он ийи дириг амытаннар аттарындан тургустунган календарьны ажыглаар. Чыл санаашкынын эгезинден – **күске, инек, пар, тоолай, улу, чылан, хой, аът, хой, сарбашкын, дагаа, ыт** болгаш **хаван** деп адаар.

Тывалар 60 чыл эргиделиг дириг амытаннар аттарындан тургустунган календарьны – ыяш, от, чер, демир болгаш суг деп беш халапка чарып турган. Олар – көк, кызыл, сарыг, ак болгаш кара деп беш өңге чарлыр.

Бир-тээ тыва календарьны моол, тибет, манчжур календарьларга дөзелеп алган болганда, чыл санаарынга эптиг кылдыр, ол календарьларның чыл санаашкынының эгези бистиң эраның 1027 чылын база тыва чыл санаашкынының эгези кылдыр хүлээп ап болур.

Тывалар чылды – **час, чай, күс, кыш** деп дөрт үеге чарып, үе бүрүзүнге – үш-үш айларны онаар. Айлар тускай ат чок: *башкы, ортаа, адак* деп сөстер-биле илереттинер. Чижээ, частың башкы айы (март), чайның орта айы (июль), күстүң адак айы (ноябрь) дээш баар.
Хонукту дүн, хүнге чарарындан аңгыда “*даң бажы”, “чер чырып келген”, “хүн херели дээп келген”, “биче дүъш”, “улуг дүъш”, “хүн  чүгүрүүнде кире берген”* дээш, оон-даа өске бичии хемчеглерге үлээр. Оон аңгыда *“хар шокарлай берген”, “хой кыргыыр үе”, “башкы хар чаапкан”*... дээн чергелиг домактар шаг үениң өскерилгези чылдың кандыг үезинде болуп турарын чигези-биле илергейлээр.

## Дөзү
*“Тыва дугайында 99 айтырыгга харыы” Дарбаа Ю.К.

Аңгылал:Шак
Т
Тээли

**Тээли** — Тыва Республиканың Бай-Тайга кожуунунуң төп сууру. 

Тээли дээрге, 3 суурнуң каттышканы-дыр: Төп Тээли, Хемчик, Найырал (Дружба).

## Чурттакчы чону
2011 чылда - 3764 кижи

## Географтыг туружу
Суур Ак-Довурактан 40 хире&nbsp;км черде турар, Кызылдан ыраа 349&nbsp;км. Чөөн талаже Кызылче бадар орук (трасса) бар.

## Харылзаа
Тээлиде, Кызылда ышкаш, соталыг харылзаа операторлары бар — Билайн, МТС биле МегаФон.

## Тайылбыр

Тээлиниң толептиг чурттакчылары:....

Шеңне чечээ аңаа шаанда өзүп турган.

Т
Т
Төвүт

**Төвүт** (; ;  *Дзаң чү*) — Төп Азияда, Гималай дагларында, Кыдат биле Индия кызыгаарының аразында турар район. Үндезин чурттакчылары — төвүттер. 

1950 чылда Кыдат Арат Республиканың составынче Төвүт автономнуг район кылдыр кирген. Лхаса хоорай Төвүттүң төөгүлүг найысылалы болгаш Төвүт автономнуг районнуң административтиг төвү. 

Дайынчы халдаашкынарның соонда Төвүттүң Кыдатка каттышканы амгы үеге дээр нарын болгаш чөрүлдээлиг айтырыг бооп артпышаан хевээр.

Индияның Дхарамсала хоорайда дескенсөстү тодарадыр Төвүттүң Чазаа ажылдап турар, 2002 чылга чедир ооң баштыңы кылдыр делегейде эң билдингир болгаш хүндүткелдиг кижи - Ыдыктыг XIV-кү Далай-Лама турган.
## Төөгү

## География

## Чон

## Культура

## Бойдус

## Саң-хөө байдал

## Чурттуң тускайлаң байдалы

## Дөс



Т
Т
Дөгээ

**Дөгээ (Төге)** – Кызыл хоорайның соңгу чүгүнде Улуг-Хемнин оң талазыда турар көскү даг.
Төөгүде "Төге" деп аттыг база турган. 2013 чылдың 5 айның 5те, дүштекиниң 5 шакта 55ки минутада, 55 секундада ооң адын "Төге" деп эдип турган. Удаваанда катап "Дөгээ" деп эгиткен.

## Төөгү
Шаандан тура дагны ыдыктыг деп санап турган болгаш аңаа тыва чон чүдүп-тейлеп, саң салыр ёзулалдарны кылып чораан. XX чүс чылда, коммунизмниң политиказы нептерээн соонда, янзы-бүрү ёзулалдарны эрттирери хоругдаттынган турган, дагның кырынга Тыва Арат Республика, Ленин, Алдар-ат (Слава) деп бижиктер тыптып эгелээн. ССРЭ күрүнези бузулганының соонда дагның тейинге аңгы-аңгы бижиктер тыптып эгелээн — Нина, Галя, ДДТ д.о.ө. Адак сөөлүнде Дөгээ деп атты эгиткен.

## Чоок кавыда онзалар

*"Ом Мани Падме Хуң" (*Ом Мани Падме Хум*) деп дагда салган төвүт дылда бижээн улуг бижик.
*Будда Шакьямуниниң тураскаалының тудуу
*Кызыл хоорайже кирер орук
*Элик болгаш ооң оглу
*Ынакшыл даа (Гора любви)

## Дөс
*

Т
Т
Т
Угаан човулаңы

**Угаан човулаңы** *(оригинал: *'Горе от ума*')* — А. С. Грибоедовтуң шүлүктээн комедиязы. Грибоедовтуң чаңгыс бижээн ному, классицизмниң, XIX чүс чылда чаа тыптып турган романтизмни болгаш реализмни каттыштырып турар чогаал. 

«Угаан човулаңы» деп комедия XIX вектиң баштайгы чартыында москваның аристократ ниитилелге сатира, шии болгаш шүлүк чогаалының тергиин чогаалдарының бирээзи, херек кырында «шүлүктээн комедияны» жанр кылдыр доозулган.

Тыва дылга 1979 чылда А. А. Даржайның очулгазы-биле үнген. 

## Чогааткан төөгүзү

## Сюжеди

## Шөлүлгелер
[«Горе от ума» в Викитеке](http://ru.wikisource.org/wiki/%D0%93%D0%BE%D1%80%D0%B5_%D0%BE%D1%82_%D1%83%D0%BC%D0%B0_(%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B1%D0%BE%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2))

## Дөзү

Аңгылал:Чогаал
Угаанның хирлери

Буддизмниң порталынче 
**Угаанның хирлери** – дээрге угааны дүвүредиптер, амыр-дыш чок кылыптар сеткилдер.

Хилинчек-човулаңның үнген дөзу нүгүлдүг, багай сеткилдер. 

**Нүгүлдүг сеткилдерниң хевирлери:**
* Улуургак сеткил – бодунуң “Мен” деп чүүлдү шын эвес билгенинден чазыглыг угаандан үнген сеткил. Бодун өскелерден өрү көрдүнери, “тускайлыын Мен” дээн бодал, өскелерни ылгаар угаан (эки-багай, улуг-бичии) дээн хевирлиг меге көрүштер.
*Арын-нүүр чогу – багай чүүлдерни кылганында шынчы сеткилдии-биле хараадавазы.
*Бодунуң четпестерин чажырары – өске кижилерге бодунуң бүдүжүнден бир ангы эки кылдыр көстүксээр аажы.
*Бүзүрел чогу – эки чүүлдерге бүзүревези.
*Ыядыр арны чогу (ыятпазы) – багай чүүлдерден ойталавазы, чүдексинмези.
*Тоомча чок сеткил – эки багайны ылгавайн баары. Чижээ, аарыг кижиге тоомча чогундан  дуза кадар сеткил чогу.

**Угаан хирлериниң хоразы (өлүмнүү):**
* Сагыш-сеткилди хөлзедири (дүвүредири)
* Чүүлдер хүлээп алыры чазыглыг, багай талаже өскерлиишкини
* Угаан хири илерээнинден бодун  күштелдирери
* Угаан хири үзүткел чок тыптыры
* Үнелиг кижи чуртталгазы үне чок апаары

**Угаан хириниң илереп кээр 6 байдалы:**
# Таңмалар (багай сеткилдиң, угаан хири).
# Угаан хириниң объектизинге чоокшулааны. 
#Нүгүлдүг эш-өөр-биле эдержири.
# Угаан хириниң объектизи дугайында чугаа.
# Угаан хириниң объектизи дугайында бодал.
# Угаан хиринге чаңчыкканының күжү.

Багай сеткилдерни танып билбес, угаан хирин узуткап, арыглавас болза  хилинчек човулаң тыптыр, тамы ораннарынче бадар чылдагаан.

У
У
Х
Түрк дыл

**Түрк дыл** дараазында билиишкиннер-биле холбашкан:
*Эски Түрк дыл: Бурунгу Түрк дыл, Эрги Түрк дыл , эрте-бурунгу Түрк уктуг чоннарның дылы. Амгы үеде эң дөмей Түрк дылдыг Тывa, Казак, Кыргыз (Кыргыс, Киргис), Шор, Хакас дыллары ышкаш, бурун тываларның дылы
*Уйгур дыл: Эрги Уйгур дыл, Тывa дылгa дөмей. Чaa Уйгур дыл болзa Төвүт биле Тывa аразындa чугалажыр, чөөн Түркистандa (истан деер чурт, чер)
*Анадолутүрк дыл (Турк дыл): бичии Азия болгаш талазындa чугалажыр дыл.  шупту чугалажыр кижи саны  100 м.дан ажык. Лисан-ы Османи (Османлыг чурттунун дылы, Огуз чонунун дылы.

Т
Угжок

**Угжок** — кандыг-бир чүвениң экизин азы багайын айтырда; кижи сеткили амырай бергенде азы баксырай бергенде чугаага ажыглаар сөс.

Чижээ: "Эки-мендизин угжок уткан". "Угжок-тур"!

Чугаа кезээнга хамаарыштыр «угжок» деп сөс наречиеге хамааржыр. Ол, ийи сөстен тургустунган: «уг» биле «чок».
* уг – тала, чүк, баар тала... Ооң уг-шии билдинмес барган. Дуу, угда кижилерни көрдүм. Ол угже чоруй барды.
* чок – артынчы сөс, мында ол кандыг-бир чүвениң турбаанын айтып турар. 

Утка талазы-биле таарыштыр эдип тургаш, домакка «угжок» деп сөстү «хөлчок», «тоомча чок», «төнчү чок», «утка чок» деп сөстер-биле солуп болур. Наречие сөстеринден утка талазы-биле аңаа «аажок», «аргажок» деп сөстер дөмей. 

1990 чылдардан эгелеп аныяк улустуң чугаазынга ол сөс кедергей дыңналыр апарган. Улгады берген улустуң чугаазында ол сөс шоолуг дыңналбас болур чүве.

## Үндезини
http://scjournal.ru/articles/issn_1997-2911_2015_1-1_12.pdf  Даржа Урана Анай-ооловна. Образование собственно сложных наречий в тувинском языке. // Филологические науки. Вопросы теории и практики, № 1 (43) 2015, часть 1. стр. 53-55.

У
У
Улуг-Хем

**Улуг-Хем**  (Эрги түрк. (𐰚𐰢) Кем , хакас. *Ким суг*, эвенк. *Ионесси*, кет. *Хук*, селкуп. *Пӱӱл Тяас-қолд*, нен. *Енся’ ям’*, эскимос. *Энненайваам*, ) делегейниң эң улуг хемнериниң бирээзи. Эгезинден төнчүзүнге чедир чедир ооң суг оруунуң эң узун ниити хемчээли 5075 километр. Улуг-Хем бассейн шөлүнүң талазы-биле Обь хемниң соонда, Россияда ийиги черде, а делегейде чедиги черде турар. 

Улуг-Хемниң солагай талакы эриинге Барыын Сибирьниң оргулааштары төнер, а оң талакы эриинден Чөөн Сибирьниң улуг тайгалары эгелээр. Ынчап кээрге, ол бойдустуң Сибирьде чайгаар бүткен кызыгаары болур. Ооң бажында, Тывада - тевелер, а төнчүзүнде, Соңгу Доштуг океанда, ак адыглар чурттап турар.

Күчү-күштүг Улуг-Хем чогум Кызыл хоорай кыдыында каттышкан черинден эгелээр. Ооң Тывада калбаа 100-тен 650 метр чедип турар. Океанче кирип чыдар уну 50 километр калбак.

Улуг-Хемниң унунда Саян-Шушенскиниң, Красноярскиниң суг шыгжамырлары бар. Саян-Шушенск ГЭС-ти, Майнск ГЭС-ти болгаш Красноярск ГЭС-ти ында туткан. Улуг-Хем - улуг суг оруу, ында хеме чорулгазы сайзыраан. Ооң эриинде Кызыл, Абакан, Красноярск, Дудинка дээш, өске-даа хоорайлар турар. Бо улуг хемни орус-тыва чогаалчылар, чурукчулар боттарының өлүм чок ажылдарында катап-катап алгап ырлаан болгаш чураан.

## Дөзү
# Дарбаа Ю.К. "Тыва дугайында 99 айтырыгга харыылар"

У
У
Аңгылал:Тыва хемнер
Улуг-хүн

**Улуг-хүн** (, , ) — чедиликтиң чеди дугаар хүнү.

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
Уран

**Уран** (демдээ: ) – Хүн системазының 7 дугаар планетазы.

## Ниити характеристиказы
Уранга Хүннүң чырыы аажок кошкак чедер болгаш чырыыры сула болганда, ук планетаны чүгле телескоп-биле хайгаарап болур. 

Уран деп планетаны англи эртемден В. Гершель 1781 чылда тып ажыткан. Дээр бурганының ады-биле атташ кылдыр Уран деп адаан. Ол Хүнден 2862 млн км ырак болгаш 80 чылдың дургузунда ону чүгле чаңгыс дескинер. Ооң өзээ өске планеталар дег, орбитазынга хамаарыштыр ийленчек эвес. Ында дүн-хүннүң үргүлчүлээри 10 шак 4 минута. 

Кырының температуразы эң изиг дээн черлеринге безин казыыр 205-220°. Атмосферазының составында водород болгаш хөй эвес метан холуксаазы база билдинген. Ортумак дыгыйы куб сантиметрде 1,49 грамм, 5 эдеринчилиг, оларның диаметрлери 300-1200 км улгатпас.

Уран бодунуң өзээн долгандыр аажок дүрген дескинип турар болгаш ол полюстарындан чыыра иттирген, кашпык хевирлиг.

## Дөзү:
# Сат М.С. Шелк невытканный (Тии чок торгу). Рассказы по астрономии. – Кызыл: Тувинское книжное издательство, 1983. - 152 с.

У
Физиктиг терминнер тайылбыры

***Физиктиг терминнер*** – физика эртеминге хамаарышкан терминнер, оларның тайылбыры.

## Архимед күжү
**Сила Архимеда** – Архимед күжү. Хей (газ) болгаш өске-даа суук чүүлдерже кандыг бир чүвени киир сугарга, дедир үндүр идип турар күш:
: {F}_A = \rho {g} V,
кайда \rho — сууктуң (хейниң) дыгыйы, **g** доктаамал коэффициент = 9,8 (чамдыкта 10 деп мугурлаар), а V — суккан чүүлдүң хемчээли (азы чүүлдүң суккан кезээ).

## Архимед хумуңчугажы
**Ведёрка Архимеда** – Архимед хумуңчугажы. Архимед күжүн дуржулга кырынга бадыткап көргүзер бичии хумуңдан, ооң иштинге өйлежи бээр цилиндрден болгаш, күш хемчээр динамометрден тургустунган херексел.

## Ампер күжү
**Сила Ампера** – Ампер күжү. Сорунзалыг(магниттиг) шөлдүң талазындан, ток дамчыдып эртип турар сывырындакче, кылдынныг берип турар күш:
:  d\vec F = \vec j \times \vec B dV .

## Лоренц күжү
**Сила Лоренца** – Лоренц күжү. Сорунзалыг шөлдүң талазындан, шимчеп чоруур октагже(зарядче) кылдыныг күжү:
:\mathbf{F}=q\left(\mathbf{E}+[\mathbf{v}\times\mathbf{B}]\right).

## Стокс күжү

**Сила Стокса** - Стокс күжү. Хей (газ) азы өске-даа суук чүүлдерниң талазындан салдап азы эштип чоруур чүүлдерге шаптык кадар, оларның шимчээшкининге удур күжү:
: F = 6 \pi r \eta v \,

кайда
:* *<math>F</math>* — дүрбүг күжү, азы Стокс күжү,
:* *<math>r</math>* — сферажык объектиң радиузу,
:* *<math>\eta</math>* — сууктуң динамиктиг вязкозу (очулдур),
:* *<math>v</math>* — частицаның дүргени.

## Ньютон дээрбектери
**Кольца Ньютона** – Ньютон дээрбектери. Калбак, чыыра тыртар линзаны дески шил кырынга салыптарга, линзадан болгаш шилден чайыннаан чырыктың интерференциязының түңнелинде тыптып келир өңнүг дээрбектер. 

## Броун шимчээшкини
**Броуновское движение** – Броун шимчээшкини. Суук чүүлдүң (сугнуң) молекулаларының кайы-хамаан чок, ол-бо талаларындан согуушкунунга таварышкаш, кандыг-бир бүдүмелдиң сугга эзилбес кезекчигежиниң уш-баш чок, соксаал чок шимчээшкини. Ону микроскоп дузазы-биле көрүп болур болгаш, сугнуң молеклалрының кайы-хамаан чок, чылыглыг шимчээшкининиң бадыткап турар дуржулга болур. 

## Үттер
**Дырки** – үттер. Чартык эртирикчилер деп адаар бүдүмелдерде ( кварц, германий...) бир электрону боштунуп чоруй барган атомнарны “үттер” дээр. Олар кадар октарлыг кезекчигештер ышкаш, электрилиг шөлге шимчээр. Оон укталган “Дырочная проводимость полупроводников -  чартык эртирикчилерниң үттүг хевирлери” деп термин база бар.

## Ажылдың дузалакчылары
Бо ажылды кылырынга Тываның Күрүне Университединиң физика-математика салбырының бешки курузунуң студентилери Алена Достай, Мирослав Манзырыкчы, Ирина Ооржак идекпейлиг киришкен. 

## Дөзү
#Хеймер-оол Саая. Педагогика эртеминиң кандидады, ТКУ-нуң физика кафедразының доцентизи. Башкы №2.2002

Ф
Узуткаашкын лагерьлери

**Өлүм лагерьлери** (*нем. Vernichtungslager, узуткаашкын лагерьлери*) — Ийиги Делегей дайынының үезинде янзы-бүрү чурттакчыларны узуткаар черлер. Мындыг лагерьлерниң сорулгазы болза, Германияның еврей чурттакчыларын узуткаары болгаш күш-биле ажылдадыры. 

## Тайылбыр

Нацистиг Германия-биле тургустунган янзылыг төлевилелдер чеже санныг кижилерни узуткаарынга херек турган. Аңаа нация азы социал байдалы-биле янзы-бүрү чонну узуткап турган. Лагерьге, чону хаара өлүрер, аңгы-аңгы өргээлер тудуп кааш турган. Эң-не хөйү-биле кырган, бичии назылыг улустар чок болуп турган..

Чурттакчыларны өлүрер аргазы аңгы-аңгы турган, чижээ: чамдык улусту душче чунар кылдыр меге ыдыпкаш, чон душче кире бээрге оларже газты үндүрүптер.

Колдуунда лагерьлер дараазында хоорайларга турган: Хелмно, Треблинка, Белжец, Собибор.

## Өлүрер аргалары
Хөй кезии орук аразында, вагонга, аштааш азы изиргенгеш өлүп каар турган. Лагерьге чедип кээрге, хережээннерни, кырган болгаш бичии назынныг улустарны газтыг камераже чоргузуптар. Арткан, дириг артып калган кижилер (эр хиндиктиг, ажылдап билир улустар) берге ажылды кызыдыр кылыр ужурлуг турган. Олар аштап азы аарааш өлүпкаарга, мөчүнүн узуткап кааптар турган. Бир эвес кандыг-бир узник бичии-ле аарый бээрге, ону газтыг камераже чоргузупкаш, өлүрүп кааптар.

Треблинка, Хелмно, Белжец, Собибор деп хоорайларга чүгле өлген улустарның мөчүзүн газтыг камерадан арыглап, оон оларны өртедииринге дузалажып турган улустарны, дириг артырар турган. Арткан улустарны өлүрүп кааптар.

## Удурланыышкын

Еврейлерниң удурланып турган чижектери база бар:
* 1943 чылдың октябрьда, Собибор лагериниң узниктери, 400 кижи, лагерьниң дуглаашкыннарындан арта халып турганнар. Чугле 60 кижи дезип четтигипкеш, совет партизаннарны тып алган.
* 1944 чылдың октябрьда, еврей зондеркоммандонуң кежигүннери (газтыг камерадан моргче мөчуннерни дажып турган улустар), оларны узуткаар деп турар деп билгеш, моргту чазылдырыпкан. Шупту өлүп калган.

## Дөзү


## Шөлүлгелер
* Бир дугаар лагерьлер.
* Канчаар өлүрүп турган 
* Холокостуң американ музейи

У
У
У
Фобос

**Фобос** ( «коргуш») – Марс планетаның чоок айы. Марстың оон өске айын Деймос дээр. Фобосту американ астроном Асаф Холл 1877 чылда ажыткан, а ооң адын бурун грек тоолчургу чугааларында Фобос деп дайын-чаа бурганы Арестиң оглунга тураскаадып адаан («Коргуш» деп очулгалыг).

## Демдеглелдер

Аңгылал:Астрономия
Фотоаппарат

**Фотоаппарат** (*фотокамера, камера*, ) — чырык ажыглавышаан чурук тыттырар херексел.
Ол чырыктың дузазы-биле фотоплёнкага тыттырган черниң хоолгазын чуруптар. А ону үндезилеп, улаштыр таптыг улуг чурук үнүрүп болур.

Ф
Хааннар шынаазы

**Хааннар шынаазы** — Аржаан суурнуң ховузунда чүс-чүс базырыктар бар. 2011 чылда скиф хаан биле кадынның базырыындан дыка-ла хөй санныг алдын эдилелдер,каасталгаларны эртемден-казыкчылар тыпканнар. Ол 21 вектиң бир улуг археологтуг ажыдыышкыны (сенсация) деп санаттынган. Бо ажыдыышкындан билдингени Геродоттуң скифтер Азиядан үнген деп бодалын бадыткаан.

Х
Хамнаашкын

**Хамнаашкын** - тываларның бурун чүдүлгези. Ол даш векте күрүне тургузуу чок ниитилелге тыптып келген. 

Хамнаар чорукта бисти долгандыр хүрээлелге, бойдуска чүдүүр, ону амылыг кылдыр санаар, кижиниң чуртталгазынга салдарлыг бооп болур хөй санныг бойдустуң ээреннеринге бүзүрээр бодал күштүг. Хам кижи аас-кежикти, ажыл-агыйга чедиишкинни, ол ышкаш аарыг-аржыкты, хай-халапты чалап болур күштүг.

Хам кижи Октаргай үш делегейден тургустунган деп санап турар: үстүкү оранда - дээрде, чүгле сүнезиннер, ортузунда - черде, кижилер, дириг амытаннар, үнүштер, а алдыы оранда - өлген кижилерниң буктары чурттап турар.

Хам бүрүзү хамнаашкын үезинде *чугаалажыр* дузалакчы болгаш камгалакчы ээреннерлиг. Дузалакчылары - черлик амытаннар, куштар, балыктар хевирлери, камгалакчылары - хамның өлген өгбелериниң сүнезиннери болур. Хамнар диргискен дүңгүрлер дузазы-биле өске ораннарже *чоруктарны* кылыр. Олар хамнаар тоннуг, бөрттүг, аза-шулбус сывыртаар кымчылыг болур. Хамнаашкын үезинде хамга дузалакчылары, камгалакчылары *дузалажыр*. Хам өлүрге, ооң эдилелдерин, буян-чаяанын хамның сүнезиниң шилип алганы салгакчы салгап алыр. Аңаа херек үүрмек даштарны улар азы кара-куштарның боостааларындан алыр. Хуванактың *сымыраныы* колдуу шын болур. 

Шаанда тывалар амгы “хам” деп кижини адаарда “кам” деп адап чораан. Камнар бойдузун болгаш чонун камнаар, камгалаар, карактаар, ынчангаш “кам” дээр, “кам” деп улус-тур бис. ”Хам” эвес, “кам” деп адаар болзувусса шын болур, “кам” дээрге таарымчалыг, билдингир боор. 

Суг халаптың соонда кижилерниң амыдыралы черликсип-ле эгелээн, “даш век” деп турар үе ынчан эгелээн. Ындыг турбуже, куйларга чурттап чораан черлик улустар аразынга Кудай Ак Деңгерден чаяанналган кам кижилер тыптып, камгалап чораан, кижи амытанның чуртталгазының канчалдыр чурттаарын айтып берип чораан. Бир куйга бир кам кижи албан турган, оон башка ол улузуң дириг артып шыдавас турган. 

Кам кижиниң хуулгаазынныг чүүлү ол-дур ол, бодунда. Кам кижи бодунуң чуртунуң бойдузун база камнаар, чонун база камгалаар. Бурунгу улус камнарын дыңнап билир чораан. 

Деңгер-Дээр, Хүн, Чер чүдүлгези бурун шагда Азия, Европа чоннарынга нептереңгей турган. Соңгу, мурнуу Американың индей чоннары, ацтек, инк ёзу-чаңчылдыг улус база Деңгер-Дээр, Хүн, Чер чүдүлгелиг чораан. Австралия, Индонезия, Полинезия чурттарының чоннары база Чер, Деңгер-Дээр, Хүнге чүдүп чораан. Бо чүдүлгелерниң кол сорулгазы Чер кырында дириг амытан болгаш кижилерниң эки амыдыралынче угланганы, бойдустуң улуг арыг күжүн (энергиязын) кижиже дамчыдары болур. 

## Films

*Quantum Men (Carlos Serrano Azcona) Spain 2011

*Other Worlds (Jan Kounen) France 2004

*Bells From the Deep (Werner Herzog) Germany 1993

*The Mad Masters (Jean Rouch) France 1955

*Au pays des mages noirs (Jean Rouch) France 1947

## Дөзү
Дарбаа Ю.К. "Тыва дугайында 99 айтырыгга харыылар"

Адыг-Түлүш Допчуң-оол оглу Кара-оол. СКИФ, ХҮН, ТҮРК УРАНХАЙНЫҢ ХУУЛГААЗЫН ТЫВАЛАРЫ. Кызыл: "Адыг-Ээрен" камнары, 2014.Х
Хан

**Хан** — дириг амытанның дамырларының иштинде суук бүдүмел.
Ооң ажыы болза кислород болгаш органнарга ажыктыг бүдүмелдерни клеткаларга чедирери, а углекистиг хейни болгаш шлакты клеткалардан үндүр дажыыры.

Х