Аранчын, Юрий Лудужап оглу

**Аранчын Юрий Лудужапович** (1926 чылдың декабрь 21 – 1997 чылдың сентябрь 27) – баштайгы тыва төөгү талазы-биле эртемденнерниң бирээзи, төөгү эртемнериниң доктору (1986), Тыва АССР-ниң эртем талазы-биле алдарлыг ажылдакчызы. 

## Намдары
Ю. Л. Аранчын 1926 чылдың декабрь 21-де Тес-Хемниң Чыргаланды суурга Иван Санаевич Луду биле өөнүң  ишти Мапак Конгуловнаның өг-бүлезинге төрүттүнген. Өг-бүлезинге 5 ажы-төлдүң 2 дугаары кылдыр төрүттүнген. 1937−1941 чылдарда Самагалдайның эге школазынга өөренип турган.1942−1947 чылдарда Кызылдың №2 ортумак школазынга өөренип, ону мөңгүн медаль-биле дооскан. 

1947 чылда Ленинградтың күрүне университединиң чөөн чүк факультединче кирип алган. Университетти кызыл диплом-биле дооскаш, 1952 чылда ТДЧШИ-же (амгы ТГСЭТШИ) биче эртем ажылдакчызы кылдыр ажылдап кирип алган. 1959 чылда Иркутсктуң күрүне университединиң эртем совединге «Совет эвилелиниң Улуг ада-чурт дайынының чылдарында Тыва» деп темага кандидат диссертациязын камгалап алган.

1959 чылдың июльдан 1961 чылдың октябрьга чедир Ю. Л. Аранчын ТДЧШИ-ниң директорунуң оралакчыщы турган. 1961 чылдың ктябрьдан 1967 чылдың октябрьга дээр Совет Эвилелиниң коммунисттиг партиязының Тыва бкомунуң идеология салбырының эргелекчизи кылдыр ажылдаан. 1967 чылда Ю. Л. Аранчын ТДЧШИ-же директор кылдыр эглип келгеш, 27 чыл ишти Институтту удурткан. 1986 чылда Новосибирск хоорайга «Тыва чоннуң социализмче төөгүлүг оруу» деп монографиязы-биле доктор диссертациязын камгалап алган.

Өөнүң ишти – Елизавета Боракаевна Салзынмаа, дыл шинчилекчизи, тыва дылдың специализи.

## Ажыл-ижи
Ю. Л. Аранчын бодунуң бир дугаар эртем чүүлүн сургуулдап тура-ла парлап үндүрген. Ооң «Бургунгу тюрк бижиктиг Сайгында даш» деп чүүлү 1951 чылда ССРЭ-ниң Эртем академиязының «Чөөн чүктүң эпиграфиказы» деп эртем сеткүүлүнге үнген. Ол тураскаал ооң төрүттүнген чериниң чанынга тывылган.

Директорлап турар үеде ол бодун салым-чаяанныг эртемден, удуртукчу база эртем эргелекчизи кылдыр көргүскен. Ооң директорлап турар чылдарының иштинде Институт элээн хөгжүп өзүп келген, ооң материал-техниктиг курлавыры база быжыккан, Москваның, Ленинградтың, Новосибирсктиң база өске-даа улуг хоорайларның эртем-академиктиг институттары-биле харылзаалары калбарган. Ю. Л. Аранчын бодунуң бүгү күжүн база бар билиин Тывага эртемниң сайзыралынче берип, ооң материал-техниктиг курлавырын экижидеринче база аныяк эрдемденерниң декимчезинче үндүрүп турган. Ооң идепкейлиг киржилгези-биле тыва чоннуң төөгүзүнге, дыл эртеминге, экономиказынга, социал база культурлуг сайзыралынга хамаарышкан элээн хөй улуг ажылдар Москваның, Ленинградтың, Иркутсктуң база Новосибирсктиң шылгараңгай эртемденнериниң дузазы-биле белеткеттинип, парлап үндүрттүнген турган.

Дыка улуг ажыл словарьлар үндүрер талазы-биле кылдынган: орус-тыва, тыва-орус, орфографтыг, көдээ ажыл-агый, географтыг база ниитичи-политиктиг терминнер словарьлары. Бурунгу тюрк бижимелдерниң тураскаалдары, тыва дылдың диалектилери, ооң сайзыралының чадалары, база ол ышкаш тыва дылдың орус база моол болгаш өске тюрк дазылдыг дылдар-биле харылзааларының чидиг айтырыглары.  Ю. Л. Аранчынның тургусканы культура сектору Тываның чоннарының чаңчыл болган культуразын шинчилээр даалгаларын шиитпирлеп турган.

Дыка улуг ажылды Ю. Л. Аранчын ССРЭ-ниң: Дыл шинчилээр, Этнография, Төөгү, Материалдыг культура төөгүзү, Делегей чогаалы институттары-биле база Россияның эртем академиязының Сибирьде салбырының база ол ышкаш Калмыкияның, Якутияның, Бурятияның, Даг Алтай база Хакасияның эртем албан черлери-биле эртем харылзааларын калбартыр талазы-биле кылып чорудуп турган. Ю. Л. Аранчын Институттуң улуг коллективтиг ажылдарын белеткээринге идепкейлиг киржип турган. Ол 1964 чылда Москвага үнген ийи томнуг «Тываның төөгүзүнүң» бирги үндүрүлгезиниң, «СЭКП-ниң тыва организациязының төөгүзү», «Тыва Республиканың садып алыкчылар бөлүглениишкининиң Экономиктиг төөгүзү» (Новосибирск, 1996), чаа өскертилгелерлиг, немелделерлиг кылдыр үндүрген «Тываның төөгүзүнүң» бирги томунуң (Новосибирск, 2004) редакциязының кежүгүнү, соавтору; ТДЧШИ-ниң дыка хөй «Эртемденнерниң демдеглелдериниң», эртем болгаш тематиктиг чыындыларның, кезек социалисттиг «Тыва АССР-ниң социалдыг хөгжүлдезиниң очерги», «Тываның аныяктары. Социалдыг хевири» дээш оон-даа өске ажылдарның харыысалгалыг редактору. 

90 ажыг эртем чүүлдериниң база элээн каш монографияларның, коллективтиг ажылдарның кезектериниң база эгелериниң автору. Ю. Л. Аранчын – дыка хөй бистиң чурттуң болгаш делегей чергелиг конференцияларның, симпозиумнарның база конгресстерниң идепкейлиг киржикчизи, аңаа илеткелдери-биле кирип шаг болган. Кезек илеткелдери англи, испан, моол дылдарже очулдурттунган. Ол идепкейлиг эртем-организасчы ажылын хөй-ниитичи ажыл-биле каттыштырып чораан. Дыка хөй чылдар иштинде СЭКП-тиң Тыва обкомунуң кежигүнү, кезек созывтарның депутады, Тыва АССР-ниң Дээди совединиң удуртукчузу, Бүгү Россия чергелиг  төөгүнүң болгаш культураның тураскаалдарын камгалаар ниитилелиниң Төп совединиң тывада салбырының удуртукчузу база кежигүнү, «Билиг» ниитилелиниң Тывада салбырының удуртукчузу дээш оон-даа өске хөй-ниитичи ажылды кылып чораан. 

## Шаңналдары, алдар-ады

* Орден «Хүндүткелдиң демдээ» (1970)
* Орден «Чоннар найыралы» (1986)
* Медаль «Кур черлерни болбаазыратканы дээш» (1973)
* «Күш ажылдың хоочуну» (1985)
* Моол арат республиканың медалы  «Найрамдал» (Найырал)
* медаль «Идепкейжи күш ажылы. В. И. Ленинниң 100 харлаанынга удур»
* Медаль «1941—1945 чылдарда Улуг ада-чурт дайынынга тиилелгениң 50 чыл ою» (1995)
* Тыва АССР-ниң эртем талазы-биле алдарлыг ажылдакчызы
* Хүндүлүг ат «Тываның ХХ чүс чылда алдарлыг кижилери».

## Кол ажылдары

* «Совет эвилелиниң Улуг ада-чурт дайынының чылдарында Тыва» (Кызыл, 1955)
* «Алдан-Маадырларның тура халыышкыны» (тыва дылда)
* «Күчүлүг орус чон-биле кады» (В. И. Дулов-биле кады бижээн)
* «Тыва чоннуң социализмче төөгүлүг оруу» (Новосибирск, 1982)
* «Тываларның культуразы: чаңчыл болгаш амгы үе» (Кызыл, 1988) д о.ө.

## Дөс

# *Маннай-оол М. Х.* Юрий Лудужапович Аранчын (1926): к 85-летию со дня рождения // Летопись Тувы − 2011: ист.-краеведч. альманах. — Кызыл, 2010. — С. 196—198.
# 
# 

## Демдеглелдер

Аңгылал: Төөгү
Аңгылал: Эртемден Аңгылал: Ленинградтың күрүне университединиң доозукчулары