Тыва кижи

**Тыва кижи** — Үе-дүптен Мурнуу Сибирь девискээринге амыдырап чурттап чораан кижилерниң ажы-төлү, тыва кижи болур.

## Ат-сывы
"Тыва кижи". Адаарда: [дыъва киъжи] дээр.
Хөйнүң санында: 'тывалар', 'тыва чон', 'тыва улус' дээр.
Шаанда Тожу улузу боттарын 'Tuha', азы (хөйнүң санында) 'Tuha-lar' дээр чораан. Тере-Хөлдүң кырганнары боттарын "Туха" дээр турган. Бо үеде колдуунда чүгле Көпсү-Хөл тывалары боттарын "Туха" дээр.

## Чурту
Алдай-Саян чурту.
Мөңге бедик таңдыларлыг, арга-ыяштыг, кургаг изиг ховуларлыг, арыг суглуг, хөлдерлиг оран-дыр.
Амгы үеде тывалар үш күрүне иштинде чуртап чоруурлар.
* Россия Федерациязында: Тыва Республика. Шупту кижи саны: 263 934 кижи, олардан 1 858 кижи тожулар бооп турар. 2010 чылда тыва кижилерден "төрээн дылым тыва дыл" деп, 263 768 кижи айыткан.
* Моолда: Баян-Өлегей аймактың Ценгел биле Буянт сумузунда; Хомду аймактың Буянт сумузу; Көпсү-Хөл аймактың Сагаан-Нүр сумузу; Селеңге аймактың Алтанбулаг сумузу; Төп аймактың Заамар сумузу. Моолда тываларның саны 20 муң, 8 муң кижи төрээн дылын билир, артканнары дылын оскунупкан. Дылын уткан тывалар боттарын: "тывалар бис" деп, санап турар, бо таварылга аажок хөктүг-дүр.
* Кыдатта: Синьцзян-Уйгур автономнуг районунуң Алтай аймагында Хаба, Ак-Хаба, Ханас, Хом, Алахаак деп суурларында, Бурчин, Алтай деп хоорайларда чуртап чоруур улус. Амгы үеде Кыдатта чурттап турар тываларның саны 2 300 хире кижи. Олар боттарын көк-мончак, мончак азы алдай тывазы бис деп санап чоруурлар. Кыдаттың тывалары база Моолдуң тывалары-биле бир дөмей, өске күрүне иштинде чурттап чоруур база  эвээш санныг болганындан, паспорттарында моол нациялыг деп бижиттинген. Хөйук, иргит, чаг-тыва, ак-соян, кара-сал, кара-төш, кызыл-соян, таңды, хойт деп сөөктер бар.

## Дыл-домаа
Тыва дыл. Түрк дыл бөлүүнге хамааржыр. Юнесконуң  *Чидип турар дылдар Атлазында* тыва дылдың туружу — "vulnerable", ол болза тыва дылга "камгалал херек" диген-дир.

Дыл шинчилекчилери Алдай-Саян девискээринде тускай Саян дылдыг улустуң *идиомнарын* аңгылап алган. Саян дылдыг улустуң идиомнарын 2 улуг бөлүкке чарлыр; *хову чер улузунуң дылы*, *тайга чер улузунуң дылы*.

Хову чер улузунуң дылы.
* Тыва Республикада тываларның диалектилери (Тере-Хөлдүң биле Тожунуң диалектизи маңаа хамаарышпас).
* Цеңгел тываларының дылы (Моол).
* Көк-мончактарның дылы (Кыдат).

Тайга чер улузунуң дылы.
* Тере-Хөлдүң диалектизи (Тыва Республика). 
* Тожуларның диалектизи. (Тыва Республика).
* Тофа дыл. (Иркутск облазы).
* Сойот-цаатан дыл (Сойыт чону Бурят Республикада, Туха чон Моолда).
* Уйгур-урянхай дыл (Моол).

Тожуларның ёзулуг дылы Улуг-Хем, Хемчик улузунуң дылынга дөмей эвес. Тожуларның ёзулуг чугаазы Тофа, Сойыт биле Тухаларның чугаазынга дөмей. Тере-Хөл улузунуң чугаазы Тожу, Тофа, Сойот-цаатан дылдарга дөмей.


**Өк-биле адаар ажык үннер.** 

Тыва Республикада тываларның чугаазында, Тожуларның чугаазында, Сойот-цаатан биле Уйгур-урянхай дылда бар.
Тере-Хөл диалектизинде, моолда: ховуда чуртап чоруур улустуң чугаазында, көк-мончактарның дылында *өк-биле адаар ажык үннер* чок.

Бо үеде Тыва Республикада өөредилге талазы-биле *тыва литературлуг дыл* ажыглаттынып турар. Тыва литературлуг дылдың тургустунган үези 1930-1950 чылдар болур. Тыва литературлуг дыл кырынга солуннар парлаттынып турар, чогаалдар бижиттинип турар.

## Сүзүү
* Тывалар оран-таңдызын дагып чоруур чон. Тыва кижи от-көзүнге чалбарыыр, оваа, чер-суг ээлеринден аас-кежик хайырлап чоруур. Ону Европа эртемденериниң терминологиязы-биле **шаманизм** дээр. Төвүт ламалар ону **кара-шажын** дээр. Тывалар боттары бодунуң ёзулуг чүдүлгезин тускай сөстер-биле адавайн чораан. *Улусчу педагогиказын* шинчилеп чоруур тыва башкылар ону **караң чүдүлге** деп адап алган.

* Чамдык тывалар **сарыг-шажын** деп чүдүлгелиг. Сарыг-шажын өөредии кижини хилинчек-човулаңдан хостаар сорулгалыг. Сарыг-шажын дээрге анаа-ла чүдүлге эвес, ол дээрге өөредиг-дир. Сарыг-шажында **үш ыдыктыг эртине** дугайында билиг бар, үш эртине дээрге Будда (Богда), Дхарма (Будданың өөредии), Сангха (ламалар болгаш сарыг-шажын өөредиин сагып чоруур улус).

Оран-таңды дагыыры сарыг-шажын өөредиинге дүүшпес. Улуг ламалар мынча дээр: "Оран ээлеринге чалбарып болбас, чүге-дизе чер-суг ээлери кижилер ышкаш "Сансара" оранында чурттап чоруур чүвелер-дир. Ёзулуг буддист кижи дээрлерден, азалардан дуза албас, сарыг-шажын өөредиин сагып чоруур кижи чүгле үш эртинеден камгалал алыр ужурлуг".

Тыва кижиниң үндезин сүзүү биле сарыг-шажын философиязында таарышпас чүүлдер, чөрүлдээлер бар. Бо бүгүнү эртем-билии чок кижилер таптыг билбес бооп турар.

## Этногенез (азы ада-өгбелерниң төөгүзү)
Этногенез амгы тыва кижини сайгарбайн турар. Этногенез тыва кижиниң өгбелерин шинчилеп турар. Европаның төөгүчүлери боттарының номнарында "кажан-на тыва чон тыптып келген деп айтырыг салып турар". Ындыг хевирлиг айтырыглар салып болбас, чүге-дизе ол анаа хей, хоозун чугаалар-дыр. Тыва чон кайыын-даа тыптып келбээн, тыва кижилерниң тыптып келген үези база чок. Шынын сөглээр болза эртемдээннер чүгле тыва чоннуң этногенезин шинчилеп шыдаар, ол-ла! Кажан мурнуу Сибирьге амгы үениң кижилери көстүп кээрге, ынчан тыва улустуң төөгүзү эгелээн деп болур. Ол болза Үстүү палеолит үези-дир.

Тываларның адa-өгбелеринге Төп Азияның болгаш Мурнуу Сибирьниң төөгүзүнде билдингир Орхон-Енисейниң Көк-Түрктери биле Огуз-Уйгурлар хамaаржыр деп эртемдээннер тодаратканнар. 

### Дыл
Үстүү палеолит үезинде тываларның бурунгу өгбелери канчаар чугааланып чораанын эртемдээннер бо үеде тодаргайлап шыдавас. Билиривис болза эрги-шагдан бээр тываларның өгбелери 3 аңгы дылды солуп чугаалажып келген.

# Енисей (кет) дылдыг тыва чоннуң өгбелери.
# Саян дааның самодилери.
# Эге түрк дыл.

### Генетика
Тыва чоннуң генетика талазы-биле ажылдар 2000 чылдарда көстүп эгелээн. СССР үезинде тыва улустуң чүгле хан группазын тодаргайлаар турган. Амгы үеде генетиктер 2 материал ажыглап турар: митохондриалдыг ДНК биле ядролуг ДНК. 

**Митохондриалдыг ДНК**. 

Ава кижи таварыштыр оол биле кыс уругже дамчып чоруур. Эр кижи таварыштыр ажы-төлүнче митохондриалдыг ДНК дамчывас. 

**Ядролуг ДНК.** 

Адазындан чүгле оглунче салгал дамчып чоруур. Кыс уруглар таварыштыр ядролуг ДНК дамчывас.

### Антропология

## Үндезин культура

## Ханы төрел чоннар
Тофалар биле Сойыт чону.
Тофалар Чөөн-Саян дагларның соңгу чартыын эжелей чуртаан, оларның мурнуу чүгүнде тожулар бар. Бо үеде тофа чону Иркутск можунуң Нижнеудинск районунга хамааржып турар.
Сойыт чону база тофалар ышкаш Чөөн-Саян дагларның соңгу чартыын эжелей чуртап чоруур. Бо үеде сойыт чону Бурят республиканың Ока районунда чурттап турар. Сойыт чоннуң соңгу талазында тофа чону чурттап турар, мурнуу талазында Көпсү-Хөлдүң тухалары бар.

## Тайылбыр сөс


## Үндезини
# 1. Национальный состав населения, Арын 18. Федеральная служба государственной статистики, раздел "Всероссийская перепись населения 2010".
# 8. население наиболее многочисленных национальностей по родному языку, Арын 230. Федеральная служба государственной статистики, раздел "Всероссийская перепись населения 2010".
# Монгуш М. В. "У тувинцев Цэнгэла" деп бижээн чүүлү. // «Новые исследования Тувы» деп сеткүүл, №2, 2013 чыл.
# Жанна Юшаның "Ханывыс чаңгыс төрел чон бис" деп бижээн чүүлү. // «Новые исследования Тувы» деп сеткүүл, сентябрьның 5, 2011 чыл; «Шын» солун, No 69 (18031) 23.06.11 ч.
# М. В. Монгуш. Тофалары и сойоты: историко-этнографический очерк
# Википедия:Саянские языки
# Рассадин В.И. Следы огузского влияния в саянских тюркских языках. // Dil Araştırmaları Sayı: 12 Bahar 2013, 23-30 ss. 
# Тофаларский язык. Сайт ады: "Языки народов Сибири находящиеся под угрозой исчезновения".
# Сойотский язык. Сайт ады: "Языки народов Сибири находящиеся под угрозой исчезновения".
# Чидип турар дылдар Атлазы
# З. Б. Чадамба. Тоджинский диалект тувинского языка.//ТНИИЯЛИ. Тувинское книжное издательство-1974 год, 136 стр.
# Тере-хольский диалект тувинского языка./ Серен П. С. ТИГИ Научное издание. Абакан: Изд-во Хакасского государственного университета им. Н. Ф. Катанова, 2006 год.— 116 стр. ISBN 5-7810-0345-1.
# Амгы тыва литературлуг дыл. Синтаксис./ Ш. Ч. Сат. Кызылдың пединститудунуң филология факультединиң студентилерге өөредилге ному. 2-ги үндүрүлге. Тываның ном үндүрер чери. Кызыл  1983 чыл.
# Г. Д. Сундуй, Г. К. Ондар. Улусчу педагогика. "Улусчу ужурлар" деп 1-6 класстарның шенелделиг өөредилге-номчулга номнарынга эртем-методиктиг сүмелер./ ТР ниити болгаш профессионал яамызының национал школа хөгжүдер төвү. кызыл кожуунуң Шамбалыг ортумак школазы. Тываның ном үндүрер чери. Кызыл — 2004 чыл. ISBN 5-7655-0300-4

Аңгылал:Тыва