open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бецукай

**Бецукай** (яп:別海町、べつかいちょう) Японияның Хоккайдо ,Ноцуке округу бюрозунга турар.

## Ажыл-агыйлары
Хоорайның кол ажыл-агыйлары — сүт ажыл-агыйы болгаш балыктаары. Бецукай Японияда эң бедик чиг сүт бүдүрүлгези-биле мактанып турар, чылда 500,000 тонна ажыг чиг сүттү бүдүрүп турар. Оон аңгыда ында 110,000 хире саар инектер бар.

Бецукай хоорай база-ла эрикке балыктаар чер, ында балык ажыл-агыйы хөй, ылаңгыя лосось болгаш гребешок.

## Дуңма хоорайлар болгаш найырал хоорайлар

### Япония иштинде

* Хираката хоорай

**Найырал хоорайның саммит чөвүлели**

* Хираката хоорай
* Симанто хоорай
* Наго хоорай

### Япониядан дашкаар

* Вассербург( Германия )

## Үндезин


## Даштыкы ссылкалар
Бецукайның албан езузунуң сайтызы
Аңгылал:Япония
Япон-Рюкюань дылдар

**Япон-Рюкюань дылдар** (яп:*日琉語族、にちりゅうごぞく*) — япон архипелагта чугааланыр дылдар бөлүү. Айну дээн ышкаш дылдар Японияга чугааланып турар, ынчалза-даа олар япон-рюкюань дылдар өг-бүлезинден аңгы ук-ызыгуурлуг.

## Классификация
Япон болгаш Рюкюань салбырындан чарлып турар.

* Япон дыл
* Хачиджо диалекти
* **[[Рюкюань салбыры]]**
* Окинава дыл
* Амами дыл
* Кунигами диалекти
* Мияко дыл
* Яэяма дыл
* Йонагуни дыл
* Йорон диалекти

## Үндезин
Аңгылал:Япон-Рюкюань дылдар
Хачиджо диалекти

**Хачиджо диалекти** (яп:*八丈方言、はちじょうほうげん*) дээрге Японияның Аогасима биле Хачиджодзима деп черде чугаалажыр диалектизи-дир. Ынчалза-даа материктиг япон дылдан улуг ылгалдыг болганындан, ону чамдыкта ***Хачиджо*** ***дыл***(яп:八丈語、はちじょうご) деп адаар.

## Үндезин
Оома(айчи)

**Оома** (яп:大間町、おおまちょう) дээрге Японияның Айчи префектуразының Коунан хоорайында чер ады. 

## География
Коунан хоорайның Төп черде турар.

## Төөгү
1976 чылда тургустунган.

## Чурттакчы чон

* 2000 чыл – 225 өг-бүле, 636 кижи
* 2005 чыл – 235 өг-бүле, 633 кижи
* 2010 чыл – 220 өг-бүле, 593 кижи
* 2015 чыл – 235 өг-бүле, 619 кижи
* 2020 чыл – 242 өг-бүле, 615 кижи

## Үндезин


Аңгылал:Япония
Йорон диалекти

**Йорон диалекти** (яп:*与論方言、与論語*、**йорон**:*ユンヌフトゥバ*) дээрге Японияның Кагосима префектуразының Амами аралдарының Йорон аралында чугаалажыр диалект (азы дыл) дыр. Чугаалакчыларның саны 2004 чылда 950 хире турган.  Япон-Рюкюань дылдар деп өг-бүлеге хамааржыр.

## Үндезин


## Даштыкы ссылкалар
Айто(Шига)

**Айто бичии хоорай** (яп:*愛東町、あいとうちょう*) дээрге Японияның Шига префектуразының Айчи округунда девискээр турган. Ам чок.

## Төөгү

* 1955 чылдың февраль 11-де ынчан турган Какуй биле  Барыын  Огура суурлар каттышкаш, **Айто суурну**(яп:*愛東村*) тургускан.
* 1976 чылдың февраль 11-де бичии хоорайны каттыштырган болгаш, Айто бичии хоорай  (яп:*愛東町*) апарган.
* 2005 чылдың февраль 11-де Хигасиоми хоорай элээн каш кожа девискээрлер-биле каттышкаш тургустунган. Ол үеде Айто бичии хоорайны соксаткан.

## Үндезин
Аңгылал:Япония
Ү

**Ү**, **ү** дээрге кириллица үжүктери-дир. Ол грек Υ деп үжүктен укталган. Бир дугаарында моол, тыва, кыргыз, казах, бурят, татар болгаш калмык дылдарда ажыглаттынып турар. Ооң мурнунда азербайджан дылда база ажыглап турган.

## Фонема
/u/(моол)

/y/(кыргыз,тыва)

/ʉ/(казах)

## Алфавиттиг туружу

* Моол дылдың 23 дугаар үжүү
* Кыргыз дылдың 24 дугаар үжүү
* Тыва дылдың 24 дугаар үжүү
* Калмык дылдың 25 дугаар үжүү
* Татар дылдың 26 ​​дугаар үжүү
* Азербайджан дылдың 26 ​​дугаар үжүү
* Казах дылдың 28 дугаар үжүү

## Юникод

* **Ү** – U+04AE
* **ү** – U+04AF

## Үндезин
Ң

**Ң**, **ң** дээрге кириллица үжүктери-дир. Тыва, кыргыз, башкир, татар, казах, калмык дээн ышкаш дылдарда ажыглаттынып турар. Ооң мурнунда туркмен дылда база ажыглап турган.

## Фонема
[ŋ]

## Алфавиттиг туружу

* Тыва дылдың 16 дугаар үжүү

* Кыргыз дылдың 16 дугаар үжүү
* Татар дылдың 17 дугаар үжүү
* Туркмен дылдың 17 дугаар үжүү
* Казах дылдың 18 дугаар үжүү
* Башкир дылдың 19 дугаар үжүү
* Калмык дылдың 19 дугаар үжүү

## Юникод

* **Ң** – U+04A2
* **ң** – U+04A3

## Үндезин
Нуда(Минамиасигара)

**Нуда** (яп:*怒田、ぬだ*) дээрге Японияның Канагава префектуразының Минамиасигара хоорайында чер-дир.

## География
Ол Минамиасигара хоорайның Соңгу-Мунруу талазында турар. Девискээр девискээри 4.051785719 км².

## Чурттакчы чон

* 1995 чыл – 1434 кижи

* 2000 чыл – 1525 кижи
* 2005 чыл – 1524 кижи
* 2010 чыл – 2142 кижи
* 2015 чыл – 2044 кижи
* 2020 чыл – 1950 кижи

## Үндезин
Род Шейтман

**Маэстро Род Шейтман** — симфонический композитор, пианист, инженер и учитель, аргентинско-американского происхождения. Он является основателем The Piano Encyclopedia, известным благодаря разработке методологии преподавания импровизации, композиции и слухового тренинга, а также интеграции классических симфонических форм с кинематографическим языком.

## Карьера
В 2005 году Маэстро Шейтман основал The Piano Encyclopedia, создав глобальную цифровую платформу для обучения игре на пианино и введя систему *[[The Logic Behind Music]]*, которая была разработана для развенчания мифа о врожденном таланте и позволяла любому ученику импровизировать, сочинять и играть на слух путем логического анализа музыки, а не через запоминание. Его методология охватила более 250 000 учеников в 75 странах.

В 2023 году, после двухлетнего процесса отбора, в котором участвовали 32 страны и более 60 учреждений — включая Steinway & Sons, Bechstein и Нью-Йоркскую филармонию — Шейтман был удостоен титула глобального лауреата на конкурсе WorldVision Composers Contest в Вене.

## Премьеры

В 2024 году, Маэстро Род Шейтман был выбран Лало Шифриным — композитором темы из *Миссия: Невыполнима*, шестикратным лауреатом Грэмми и почетным лауреатом Оскара — чтобы совместно написать симфонию *Viva la Libertad (Долгие Лета Свободы)*, посвященную Аргентине. Премьера состоялась в Буэнос-Айресе, с участием Оркестра Симфонической Национальной Оркестры под руководством Эммануэля Сифферта.
Кошигое (Уэда хоорай)

**Кошигое** (яп:*腰越、こしごえ*) дээрге Японияның Нагано префектуразының Уэда хоорайында чер ады.

## Төөгү

* Ооң мурнунда Кошигое суур турган, ол кажан-бир шагда Чисагата округунга турган.
* 1868 чылда Ина префектуразының кезээ апарган.
* 1870 чылда Накано префектуразының(Амгы Нагано префектуразы) кезээ апарган.
* 1870 чылда Нагано префектуразының кезээ апарган.
* 1889 чылда хоорай болгаш суур системазы тургустунган. Ооң соонда, Чисагата округунда Камимаруко суур, Накамаруко суур, Симомаруко суур болгаш Кошигое суур девискээрлери-биле Маруко суур тургустунган.
* 1912 чылдың октябрь 30-де хоорайны Маруко бичим хоорай Хоорайның доктаалды күүседири.
* Уэда хоорай 2006 чылдың март 6-да тургустунган. Кошигое, Уэда хоорай.

## Чурттакчы чон

* 2005 чыл – 1810 кижи
* 2010 чыл – 1559 кижи
* 2015 чыл – 1464 кижи

## Үндезин
Кыдаттың тугу

Кыдат тук дээрге беш сарыг пентаграммалыг кызыл тук-тур. **беш сылдыстыг кызыл тук**(кыд:*五星红旗,Wǔxīng hóngqí*) деп база адаар.

## Утка
Кызыл өң Коммунистиг революцияны, сарыг өң чырыкты, а улуг сарыг сылдыс Кыдаттың Коммунистиг партиязын илередип турар. Ооң долгандыр дөрт бичии сылдыстар Коммунистиг партияның адаанга каттышкан ажылчыннарның, тараачыннарның, эртемденнерниң болгаш патриот капиталистерниң дөрт социал класстарын илередип турар.

## Үндезин
Аңгылал:Кыдат
Накаумадзуме, Оасачоу

**Оасачоу,Накаумадзуме** (яп:*大麻町中馬詰、 おおあさちょうなかうまづめ*) дээрге Наруто хоорайның Токусима префектуразының бир чериниң ады-дыр.

## Чурттакчы чон
2022 чылдың июль 31-ниң байдалы-биле алырга, чурттакчы чону 63, өг-бүлелерниң саны 29.

## География
Ол Наруто хоорайның барыын талазында турар. Ол девискээрни эрги Ёсино хем агып чыдар.

## Үндезин
Дагестан Республиканың күрүне ырызы

**Дагестан Республиканың күрүне гимни** 2016 чылдың февраль 25-те хүлээп алдынган.

* **Автор**: Nikolay Dorizo(орус дыл), Rasul Gamzatovich Gamzatov(авар дыл)
* **Композитор**: Murad Kazhlayev

## Ырының сөстери

### Орус дыл
**I**

Горные реки к морю спешат.

Птицы к вершинам путь свой вершат

Ты – мой очаг, ты – моя колыбель,

Клятва моя – Дагестан.

**Припев:**

Тебе присягаю на верность свою,

Дышу я тобой, о тебе пою.

Созвездье народов нашло здесь семью,

Мой малый народ, мой великий народ.

**II**

Подвиги горцев, братство и честь,

Здесь это было, здесь это есть.

Мой Дагестан и Россия моя,

Вместе с тобой навсегда!

**Припев**

Дагестан!

### Тыва очулга
**I**

Даглыг хем далайже агып чыдар,

а куштар шыпшыңга чедип кээр.

Чурээм сен,  бешик сен.

Даңгыраам - Дагестан!

***Катаптаашкын:***

Мен силерге бердингенимни даңгыраглап тур мен.

Төрээн чурттуң агаарын тынып, төрээн чериңни ырла.

чурттуң өг-бүлеңер сылдыстар бөлүү дег чырып турар.

Мээң өндүр улуг бичии чонум.

**II**

Чонувустуң чедиишкиннери, ынакшылы, ат-алдары

Ол бистиң төрээн черивисте.

Бистиң Дагестан биле Россия,

Мөңгеде кады!

***Катаптаашкын:***

Дагестан!

## үндезин

Аңгылал:Гимннер
Айой(Токусима)

**Айой** (яп:*相生町*) кажан-бир шагда Японияның Токусима префектуразында бичии хоорай турган, амгы үеде Нака районунуң кежигүнү.

## Төөгү

* Ол 1956 чылдың сентябрь 30-де району иштинде элээн каш суурларны каттыштырып тургустунган.
* 2005 чылдың март 1-де өске суурлар, хоорайлар-биле каттышкаш чиде берген. Нака бйчии хоорай ол-ла девискээрге чаа тургустунган.

## Үндезин


## Даштыкы ссылкалар
Албан езузунуң сайтызы (архив)
Японияның демдектери

Бо статьяда Японияга чурттуң бот-тускайлаңын илередирде ажыглап турар демдектерни тайылбырлаан.

## Демдектери

## Үндезин
Аңгылал:Япония
B

**B**, **b**, дээрге латин алфавиттиң ийиги үжүү-дүр. Ол грек Β деп үжүктен укталган болгаш кириллица Б деп үжүкке дүгжүп турар.

## Фонема
[p], [p̚] (Пиньин)

[ɓ], [ʔb] (Вьетнам дыл)

## Юникод

* **B** – U+0042
* **b** – U+0062
* **Ｂ** – U+FF22
* **ｂ** – U+FF42
* **Ⓑ** – U+24B7
* **ⓑ** – U+24D1

## Үндезин

Аңгылал:Латин алфавит
C

**C**, **c**, дээрге латин алфавиттиң үшкү үжүү-дүр. Ол грек Γ деп үжүктен укталган.

## Фонема
[ts]( Поляк, чех, словак, словен Венгр дээш оон-даа өске.)

[ʧ]( Индонезия, Малайзия)

[dʒ]( турк, азербайджан )

## Юникод

* **C** – U+0043
* **c** – U+0063
* **Ｃ** – U+FF23
* **ｃ** –  U+FF43
* **Ⓒ** – U+24B8
* **ⓒ** – U+24D2

## Үндезин
Аңгылал:Латин алфавит
D

**D**, **d**, дээрге латин алфавиттиң дөрткү үжүү-дүр. Ол грек Δ деп үжүктен укталган болгаш кириллица Д деп үжүкке дүгжүп турар.

## Фонема
[t], [t̚]( Пиньин )

[z], [j]( Вьетнам дыл )

## Юникод

* **D** – U+0044
* **d** – U+0064
* **Ｄ** – U+FF24
* **ｄ** – U+FF44
* **Ⓓ** – U+24B9
* **ⓓ** – U+24D3

## Үндезин

Аңгылал:Латин алфавит
Чех-словак дыл

**Чех-словак дыл**(*Česko-slovenské jazyky*,) дээрге чех биле словак дылдарның ниити термини-дир.

## Классификация

* Чех дыл
* Словак дыл

## Үндезин
Аңгылал:Дылдар
E

**E**,**e** – латин алфавиттиң беш дугаар үжүү. Ол грек Ε деп үжүктен укталган болгаш кириллица Е деп үжүкке дүгжүп турар. Англи дылда эң нептереңгей ажыглаттынып турар үжүк.

## Фонема
/e/

/ɛ/( Венгр дыл )

## Юникод

* **E** – U+0045
* **e** – U+0065
* **Ｅ** – U+FF25
* **ｅ** – U+FF45
* **Ⓔ** – U+24BA
* **ⓔ** – U+24D4

## Үндезин

Аңгылал:Латин алфавит
F

**F**, **f**, латин алфавиттиң алды дугаар үжүү болгаш кириллица Ф деп үжүкке дүгжүп турар.

## Фонема
/f/

[v]( уэльс дыл )

[p] азы [h](көрей дыл)

## Юникод

* **F** – U+0046
* **f** – U+0066
* **Ｆ** – U+FF26
* **ｆ** – U+FF46
* **Ƒ** – U+0191
* **ƒ** – U+0192
* **Ⓕ** – U+24BB
* **ⓕ** – U+24D5

## Үндезин

Аңгылал:Латин алфавит
Казань

**Казань** (тат: *Казан* ) — Россия Федерациязында Татарстан Республиканың найысылалы. Чурттакчы чону: 1,3 млн. Мэр Ильсур Мешин.

## Агаар-бойдус
Континенталдыг агаар-бойдустуг хоорай. Кёппенниң агаар-бойдустуң классификациязы-биле алырга, ону суглуг субарктикалыг агаар-бойдус (Dfb) деп бөлүкке хамаарыштырган.

## Үндезин
A

**А**, **а**, латин алфавиттиң бирги үжүү. Ол грек Α деп үжүктен укталган, ол кириллица А деп үжүк-биле дүгжүп турар.

## Фонема
[ɒ]( Венгр дыл )

[aː]( Вьетнам дыл )

## Юникод

* **A** – U+0041
* **a** – U+0061
* **Ａ** – U+FF21
* **ａ** – U+FF41
* **Ⓐ** – U+24B6
* **ⓐ** – U+24D0

## Үндезин

Аңгылал:Латин алфавит
G

**G**, **g**, дээрге латин алфавиттиң чедиги үжүү-дүр. Ол грек Γ деп үжүктен укталган болгаш кириллица Г деп үжүкке дүгжүп турар.

## Фонема
/g/

/x/( Испан дыл )

/ɣ/,/ʝ/( Нидерланд дыл )

## Юникод

* **G** – U+0047
* **g** – U+0067
* **Ｇ** – U+FF27
* **ｇ** – U+FF47
* **Ⓖ** – U+24BC
* **ⓖ** – U+24D6

## Үндезин
Аңгылал:Латин алфавит
H

**H**, **h**, латин алфавиттиң сес дугаар үжүү. Ол грек Η деп үжүктен укталган, а кириллица И деп үжүк база грек Η деп үжүктен укталган.

## Фонема
/h/ 

wç/( Чамдыкта немец дылда адаар )

/x/ ( Пиньин )

## Юникод

* **H** – U+0048
* **h** – U+0068
* **Ｈ** – U+FF28
* **ｈ** – U+FF48
* **Ⓗ** – U+24BD
* **ⓗ** – U+24D7

## Үндезин

Аңгылал:Латин алфавит
I

**I**, **i**, латин алфавиттиң тоску үжүү. Турк болгаш азербайджан дээн ышкаш дылдарда "ı", "İ"деп сөс ажыглаттынып турар.

## Фонема
/i/

/j/( Латин дылда хөйү-биле ажыглаттынып турар )

## Юникод

* **I** – U+0049
* **i** – U+0069
* **Ｉ** – U+FF29
* **ｉ** – U+FF49
* **Ⓘ** – U+24BE
* **ⓘ** – U+24D8

## Үндезин

Аңгылал:Латин алфавит
J

**J**, **j**, дээрге латин алфавиттиң он дугаар үжүү-дүр. Ол грек Ι деп үжүктен укталган.

## Фонема
[j]

[ʒ]( француз, португаль болгаш турк дылдарда база илередирде ажыглап турар. )

[dʒ]( Англи дылда чамдыкта бо үннү илередирде ажыглап турар. )

[x]( испан дыл )

## Юникод

* **J** – U+004A
* **j** – U+006A
* **Ｊ** – U+FF2A
* **ｊ** – U+FF4A
* **Ⓙ** – U+24BF
* **ⓙ** – U+24D9

## Үндезин
Аңгылал:Латин алфавит
K

**К**, **к**, латин алфавиттиң 11 дугаар үжүү. Ол грек Κ деп үжүктен укталган болгаш кириллица К деп үжүкке дүгжүп турар.

## Фонема
/k/ 

## Юникод

* **K** – U+004B
* **k** – U+006B
* **Ｋ** – U+FF2B
* **ｋ** – U+FF4B
* **Ⓚ** – U+24C0
* **ⓚ** – U+24DA

## Үндезин
Аңгылал:Латин алфавит
L

**L**, **l**, дээрге латин алфавиттиң 12-ги үжүү-дүр. Ол грек Λ деп үжүктен укталган болгаш кириллица Л деп үжүкке дүгжүп турар.

## Фонема
[l]

[ʝ] - [j]( Француз дыл )

## Юникод

* **L** – U+004C

* **l** – U+006C
* **Ｌ** – U+FF2C
* **ｌ** – U+FF4C
* **Ⓛ** – U+24C1
* **ⓛ** – U+24DB

## Үндезин
Аңгылал:Латин алфавит
O

**О**, **о**, дээрге латин алфавиттиң 15-ки үжүү-дүр. Ол грек Ο деп үжүктен укталган болгаш кириллица О деп үжүкке дүгжүп турар.

## Фонема
/o/ 

## Юникод

* **O** – U+004F
* **o** – U+006F
* **Ｏ** – U+FF2F
* **ｏ** – U+FF4F
* **Ⓞ** – U+24C4
* **ⓞ** – U+24DE

## Үндезин

Аңгылал:Латин алфавит
M

**M**, **m**, дээрге латин алфавиттиң 12-ги үжүү-дүр. Ол грек Μ деп үжүктен укталган болгаш кириллица М деп үжүкке дүгжүп турар.

## Фонема
[m], [ɱ]

## Юникод

* M – U+004D
* m – U+006D
* Ｍ – U+FF2D
* ｍ – U+FF4D
* Ⓜ – U+24C2
* ⓜ – U+24DC

## Үндезин

Аңгылал:Латин алфавит
N

**N**, **n**, дээрге латин алфавиттиң 14-кү үжүү-дүр. Ол грек Ν деп үжүктен укталган болгаш кириллица Н деп үжүкке дүгжүп турар.

## Фонема
/n/,/ŋ/

## Юникод

* **N** – U+004E
* **n** – U+006E
* **Ｎ** – U+FF2E
* **ｎ** – U+FF4E
* **Ⓝ** – U+24C3
* **ⓝ** – U+24DD

## Үндезин

Аңгылал:Латин алфавит
R

**R**, **r**, дээрге латин алфавиттиң 18-ки үжүү-дүр. Ол грек Ρ деп үжүктен укталган болгаш кириллица Р деп үжүкке дүгжүп турар.

## Фонема
[r], [ɹ], [ɾ], [ʐ], [ɻ], [ɽ], [ʀ], [ʁ],  [χ], [h] Дыл аайы-биле аңгы-аңгы болур.

## Юникод

* **R** – U+0052
* **r** – U+0072
* **Ｒ** – U+FF32
* **ｒ** – U+FF52
* **Ⓡ** – U+24C7
* **ⓡ** – U+24E1

## Үндезин
Аңгылал:Латин алфавит
S

**S**, **s**, дээрге латин алфавиттиң 19 дугаар үжүү-дүр. Ол грек Σ деп үжүктен укталган болгаш кириллица С деп үжүкке дүгжүп турар.

## Фонема
/s/

/ʃ/( Венгр дыл )

## Юникод

* **S** – U+0053
* **s** – U+0073
* **Ｓ** – U+FF33
* **ｓ** – U+FF53
* **Ⓢ** – U+24C8
* **ⓢ** – U+24E2

## Үндезин

Аңгылал:Латин алфавит
T

**Т**, **т**, латин алфавиттиң 20 дугаар үжүү. Ол грек Τ деп үжүктен укталган болгаш кириллица Т деп үжүкке дүгжүп турар.

## Фонема
/t/

## Юникод

* **T** – U+0054
* **t** – U+0074
* **Ｔ** – U+FF34
* **ｔ** – U+FF54
* **Ⓣ** – U+24C9
* **ⓣ** – U+24E3

## Үндезин
Аңгылал:Латин алфавит
U

**U**, **u**, дээрге латин алфавиттиң 21-ги үжүү-дүр. Ол грек Υ деп үжүктен укталган болгаш кириллица У деп үжүкке дүгжүп турар.

## Фонема
/u/

/y/( Француз, Голланд )

## Юникод

* **U** – U+0055
* **u** – U+0075
* **Ｕ** – U+FF35
* **ｕ** – U+FF55
* **Ⓤ** – U+24CA
* **ⓤ** – U+24E4

## Үндезин

Аңгылал:Латин алфавит
V

**V**, **v**, латин алфавиттиң 22 дугаар үжүү. Ол грек Υ деп үжүктен укталган болгаш кириллица В деп үжүкке дүгжүп турар (ынчалза-даа тывылган чери аңгы).

## Фонема
[v], [vͅ]

[w]( Чжуан дыл )

[f]( Индонезий, немец )

## Юникод

* **V** – U+0056
* **v** – U+0076
* **Ｖ** – U+FF36
* **ｖ** – U+FF56
* **Ⓥ** – U+24CB
* **ⓥ** – U+24E5

## Үндезин
Аңгылал:Латин алфавит
W

**W**, **w**, дээрге латин алфавиттиң 23-кү үжүү-дүр. Ужуктун хевири V деп ужуктен укталган.

## Фонема
[w]

## Юникод

* **W** – U+0057
* **w** – U+0077
* **Ｗ** – U+FF37
* **ｗ** – U+FF57
* **Ⓦ** – U+24CC
* **ⓦ** – U+24E6

## Үндезин

Аңгылал:Латин алфавит
P

**P**, **p**, дээрге латин алфавиттиң 16-гы үжүү-дүр. Ол грек Π деп үжүктен укталган болгаш кириллица П деп үжүкке дүгжүп турар.

## Фонема
/p/

## Юникод

* **P** – U+0050
* **p** – U+0070
* **Ｐ** – U+FF30
* **ｐ** – U+FF50
* **Ⓟ** – U+24C5
* **ⓟ** – U+24DF

## Үндезин
Аңгылал:Латин алфавит
Q

**Q**, **q**, дээрге латин алфавиттиң 17-ги үжүү болгаш ооң мурнунда ажыглап турган грек Ϙ деп үжүктен укталган.

## Фонема
[k], [q]

[g](Азербайджан дыл)

[ng]( фиджи дыл)

[k']( Киова дыл)

[с] (Албан дыл)

[k!](Зулу дыл, Ксоса дыл)

## Юникод

* **Q** – U+0051
* **q** – U+0071
* **Ｑ** – U+FF31
* **ｑ** – U+FF51
* **Ⓠ** – U+24C6
* **ⓠ** – U+24E0

## Үндезин
Аңгылал:Латин алфавит
X

**X**, **x** дээрге латин алфавиттиң 24 дугаар үжүү. Ол грек Χ деп үжүктен укталган болгаш кириллица Х деп үжүкке дүгжүп турар.

## Фонема
/ks/

## Юникод

* **X** – U+0058
* **x** – U+0078
* **Ｘ** – U+FF38
* **ｘ** – U+FF58
* **Ⓧ** – U+24CD
* **ⓧ** – U+24E7

## Үндезин

Аңгылал:Латин алфавит
Y

**Y**, **y**, дээрге латин алфавиттиң 25 дугаар үжүү-дүр. Ол грек Υ деп үжүктен укталган.

## Фонема
[y]

/i/, чамдыкта /j/ ( Француз дыл ) 

/əi/( Африкаанс дыл )

## Юникод

* **Y** – U+0059
* **y** – U+0079
* **Ｙ** – U+FF39
* **ｙ** – U+FF59
* **Ⓨ** – U+24CE
* **ⓨ** – U+24E8

## Үндезин

Аңгылал:Латин алфавит
Z

**Z**, **z**, дээрге латин алфавиттиң 26-гы болгаш сөөлгү үжүү-дүр. Ол грек Ζ деп үжүктен укталган болгаш кириллица З деп үжүкке дүгжүп турар.

## Фонема
[dz], [z]

## Юникод

* **Z** – U+005A
* **z** – U+007A
* **Ƶ** – U+01B5
* **ƶ** – U+01B6
* **Ʒ** – U+01B7
* **ʒ** – U+0292
* **Ｚ** – U+FF3A
* **ｚ** – U+FF5A
* **Ⓩ** – U+24CF
* **ⓩ** – U+24E9

## Үндезин
Аңгылал:Латин алфавит
À

**À**, **à** дээрге A-га Гравис акцент үжүктер-дир. Ол колдуунда итальян,каталон, португаль, француз дылдарда ажыглаттынып турар.

## Юникод

* **À** – U+00C0
* **à** – U+00E0

## Үндезин


Аңгылал:Латин алфавит
Á

**Á**,**á** дээрге A-га Острый акцент үжүктер-дир. Голланд, Венгр, Чех, Испан, Португаль, Исланд дээш оон-даа ажыглаттынар дээш оон-даа оске.

## Юникод

* **Á** – U+00C1
* **á** – U+00E1

## Үндезин


Аңгылал:Латин алфавит
Ã

**Ã**,**ã** дээрге тильдалыг A деп үжүктер-дир. Португаль, кашуб, гуарани дээн ышкаш дылдарда ажыглаттынып турар. Гренланд дылда база 1851-1973 чылдарда ажыглаттынып турган.

## Юникод

* **Ã** – U+00C3
* **ã** – U+00E3

## Үндезин


Аңгылал:Латин алфавит
2025 чыл

**2025 чыл** дээрге григориан календарьда средада эгелээр чыл-дыр.  Джуче 114 чыл, Рейва 7 чыл, Кыдат Республиканың календары 114 чыл,unix-үези 1735689600 - 1767225599, Буддийжи календарь Октябрь 3, 2567 - Октябрь 12, 2568, Хиджри календары 1446 чылдың июль 1 — 1447 чылдың июль 11, Еврей календарь Апрель 1, 5785 - Апрель 11, 5786, Данкун-үези 4358 чыл.

Аңгылал:Чылдар
Ā

**Ā**, **ā** дээрге A-га макрон кожуп каан ужуктер-дир. Латыш, маори дээш оон-даа өске дылдарда ажыглаттынып турар.

## Юникод

* **Ā** – U+0100
* **ā** – U+0101

## Үндезин


Аңгылал:Латин алфавит
Ą

**Ą**, **ą** дээрге A-га кожуп каан Огонектиг ужуктер-дир. Поляк, кашуб болгаш литва дылдарда ажыглаттынып турар.

## Юникод

* **Ą** – U+0104
* **ą** – U+0105

## Үндезин


Аңгылал:Латин алфавит
Ă

**Ă**, **ă** дээрге A плюс блеве деп үжүктер-дир. Колдуунда румын, вьетнам дылдарда ажыглаттынып турар.

## Юникод

* **Ă** – U+0102
* **ă** – U+0103

## Үндезин


Аңгылал:Латин алфавит
2021 чыл

**2021 чыл** дээрге григориан календарьда средада эгелээр чыл-дыр.  Джуче 110 чыл, Рейва 3 чыл, Кыдат Республиканың календары 110 чыл,unix-үези  1609459200 - 1640995199, Буддийжи календарь  2563 чылдың октябрь 6 високосный - 2564 чылдың сентябрь 12 високосный, Хиджри календары  Май 17, 1442 - Май 26, 1443, Еврей календарь  5781 чылдың апрель 17 - 5782 чылдың апрель 27, Данкун-үези 4354 чыл.

Аңгылал:Чылдар
Â

**Â**,**â** дээрге A биле циркумфлексти каттыштырып турар үжүктер-дир. Ол француз, вьетнам, португаль болгаш румын дээн ышкаш дылдарда ажыглаттынып турар.

## Юникод

* **Â** – U+00C2
* **â** – U+00E2

## Үндезин


Аңгылал:Латин алфавит
Ä

**Ä**,**ä** дээрге трема азы умлаут-биле A-дан тургустунган үжүктер-дир. Немец, фин дээш оон-даа өске дылдарда ажыглаттынып турар.

## Юникод

* **Ä** – U+00C4
* **ä** – U+00E4

## Үндезин


Аңгылал:Латин алфавит
Гачек

**Гачек** (чех:*háček*, англ:*caron*) дээрге диакритиктиг демдек-тир.

## Фонетиктиг дузаламчылар
Делегей чергелиг фонетиктиг алфавитте дузалал демдек кылдыр ажыглаттынып турар.

## Юникод

* **ˇ** – U+02C7
* **̌** – U+030C
* **̬** – U+032C
* **Ǎ** – U+01CD
* **ǎ** – U+01CE
* **Č** – U+010C
* **č** – U+010D
* **Ď** – U+010E
* **ď** – U+010F
* **Ǆ** – U+01C4
* **ǆ** – U+01C6
* **Ě** – U+011A
* **ě** – U+011B
* **Ǧ** – U+01E6
* **ǧ** – U+01E7
* **Ȟ** – U+021E
* **ȟ** – U+021F
* **Ǩ** – U+01E8
* **ǩ** – U+01E9
* **Ǐ** – U+01CF
* **ǐ** – U+01D0
* **Ľ** – U+013D
* **ľ** – U+013E
* **Ň** – U+0147
* **ň** – U+0148
* **Ǒ** – U+01D1
* **ǒ** – U+01D2
* **Ř** – U+0158
* **ř** – U+0159
* **Š** – U+0160
* **š** – U+0161
* **Ṧ** – U+1E66
* **ṧ** – U+1E67
* **Ť** – U+0164
* **ť** – U+0165
* **Ǔ** – U+01D3
* **ǔ** – U+01D4
* **Ǚ** – U+01D9
* **ǚ** – U+01DA
* **Ž** – U+017D
* **ž** – U+017E
* **Ǯ** – U+01EE
* **ǯ** – U+01EF
* **ǅ** – U+01C5
* **ǰ** – U+01F0

## Үндезин
Аңгылал:Диакриттер
2010 чыл

**2010 чыл** дээрге григориан календарьда средада эгелээр чыл-дыр.  Джуче 99 чыл,  Хэйсэй 22 чыл, Кыдат Республиканың календары 99 чыл,unix-үези  1262304000 - 1293839999, Буддийжи календарь  2552 чылдың октябрь 1 - 2553 чылдың сентябрь 10 високосный, Хиджри календары  1431 чылдың январь 15 - 1432 чылдың январь 24, Еврей календарь  Апрель 15, 5770 - Апрель 24, 5771, Данкун-үези 4343 чыл.

Аңгылал:Чылдар
Юникод

**Юникод** дээрге делегейде бүгү-ле демдектер болгаш демдектер бүрүзүнге чаңгыс аай санны (код точказын) тыпсып турар делегей чергелиг демдек код стандарты дыр.

## Сорулгазы
Ооң сорулгазы — делегейде шупту бижик системаларын чаңгыс системаны ажыглап тургаш, ажыглап шыдаар кылдыр кылыры. Ында чүгле амгы үениң овур-хевирлери эвес, а бурунгу овур-хевирлер, математиктиг демдектер болгаш эмодзилер база кирип турар.

## Төөгү

## Блоктарның даңзызы
Тодаргайы-биле:Блоктары (Юникод)

## Үндезин

Аңгылал:Юникод
Ç

**Ç**, **ç** дээрге седиллалыг C деп үжүк-түр. Турк, француз, азербайджан, туркмен, албан, курд, португаль дээн ышкаш дылдарда ажыглаттынып турар.

## Юникод

* **Ç** – U+00C7
* **ç** – U+00E7

## Үндезин


Аңгылал:Латин алфавит
Ĉ

**Ĉ**,**ĉ** — эсперанто дылдың дөрткү үжүктери. бо ужукда Циркумфлекс (^, ◌̂)  Үстүнде C бар.

## Юникод

* **Ĉ** – U+0108
* **ĉ** – U+0109

## Үндезин


Аңгылал:Латин алфавит
Энецу дыл

**Энецу дыл** (**Энецу**:*Онаь базаан*) дээрге самоди дылдар. 40 хире чугаалакчыларлыг. Ону ийи дылга чарып болур: арга энецу дыл болгаш тундра энецу дыл.

## Алфавит
Кириллица-биле бижиири.

## Үндезин


## Даштыкы ссылкалар

*
Ć

**Ć**, **ć** дээрге Острый акцентилиг C-тер-дир. Поляк, хорват, босния болгаш серб дылдарда ажыглаттынып турар (латин бижик-биле бижиттинген).

## Фонема
/tɕ/

## Юникод

* **Ć** – U+0106
* **ć** – U+0107

## Үндезин


Аңгылал:Латин алфавит
Вануату

**Вануату**(Бислама:*Ripablik blong Vanuatu*)дээрге Оожум океанның чөөн талазында турар архипелаг, 83 аралдардан тургустунган, оларның 70 хирези чурттакчылыг. Австралиядан мурнуу чүкче 1750 километр хире черде турар, ол Фиджи биле Папуа-Чаа Гвинея дээн ышкаш чурттарны база киирген Меланезия регионунга хамааржыр. "Вануату" деп ат меланезийжи "вануа" (чер) биле "ту" (турар) деп сөстерден укталган.

## Төөгү
Вануату архипелагында 3300 чылдар дургузунда чурттап келген, баштайгы чурттакчылар австронезия уктуг деп санап турар, олар бистиң эрага чедир 1300 чылдарда чедип келген. Бо баштайгы чурттакчылар лапита культурага хамааржыр турган. Бистиң эрага чедир 550 чылда меланезийжилер база ол девискээрге чурттап эгелээн.

Бир дугаар европейжилер-биле харылзаа 1606 чылда эгелээн, кажан португал шинчилекчи Педро Фернандес де Кейрош чедип келгеш, аралдарны "Терра Австралис дель Эспириту Санто" деп адаан. Ынчалза-даа 1774 чылда капитан Джеймс Куктуң чедип келгени-биле аралдарны Чаа Гебридтер деп адаан, ол ат 1980 чылда хамаарышпас чорукка чедир арткан. Куктуң шинчилелдериниң соонда, Франция биле Великобритания аралдарга колония сонуургалдарын тургузуп эгелээннер, а 1906 чылда Англо-Френциум деп каттышкан колония чазаан тургускан.

XIX векте "кара куштар" деп чаңчыл тыптып келген, ынчангаш хөй-ле ни-вануату чон Австралия биле Фиджиде плантацияларга ажылдаарынче албадапкан. Ооң түңнелинде үндезин чурттакчы чоннуң саны дыка эвээжээн, ону европейжи чурттакчылар болгаш миссионерлер эккелген аарыглар улам күштелдирип турган.

Ийиги делегей дайынының үезинде ол Шериглерниң чугула баазазы апарган. Дайын соонда, 1970 чылдарда хамаарышпас чоруктуң шимчээшкини күштели бээрге чедир, аралдар Британияның болгаш Францияның каттышкан чагыргазының адаанга кирген.

1980 чылдың июль 30-де Вануату хамаарышпас чорукту чедип алган, колония чагыргазының төнчүзүн демдеглээн. Чаа чазак онзагай чер ээлериниң системазын тургускан, чүгле үндезин ни-вануату чоннарга черни ээлеп алырын чөпшээрээн, а даштыкылар ону кызыгаарлаттынган хуусаада арендага ап болур турган.

## География
1100 хире километр узун Y хевирлиг аралдар бөлүүнден тургустунган. Эң улуг арал — Эспириту-Санто, ооң соонда Эфате, Малекула болгаш Танна. Бо аралдар боттарының шыырак даглары-биле билдингир, эң бедик шыпшыңы Эспириту-Сантода Табвемасана даг, 1879 метр (6165 фут). Аралдар Оожум океанның Оттуг Циркульунда турар, ынчангаш ол девискээр чер шимчээшкиннеринге болгаш вулкан аткылашкыннарынга айыылдыг.

### Агаар-бойдус
Ол девискээрде тропиктиг арга-арыг агаар-бойдузу бар болгаш бойдустуң хай-халаптарынга алыскан, чүге дизе аңаа колдуунда декабрьдан апрельге чедир тропиктиг циклоннар таваржыр.

## Кижилер
98% меланезийжи ук-ызыгуурлуг, өске этниктиг бөлүктер, оларның аразында французтар, вьетнамнар, кыдаттар болгаш меланезийжи эвес Оожум океанның аралдарының чурттакчылары.

## Үндезин

Аңгылал:Чурт
Đ

**Đ**,**đ** дээрге Штрих демдек-биле D деп үжүктер-дир. Ол колдуунда вьетнам, хорват болгаш джалаи дылдарда ажыглаттынып турар.

## Фонема
[ɗ], [ʔd]( Вьетнам дыл )

[dʑ]( Хорват дыл )

[ʔd]( Джалаи дыл )

## Юникод

* **Đ** – U+0110
* **đ** – U+0111

## Үндезин


Аңгылал:Латин алфавит
Ď

**Ď**, **ď** дээрге Гачек-биле D деп үжүктер-дир. Чех болгаш Словак дылдарда ажыглап турар.

## Фонема
[ɟ]

## Юникод

* **Ď** – U+010E
* **ď** – U+010F

## Үндезин


Аңгылал:Латин алфавит
È

**È**, **è** дээрге E-ге Гравис акцентиг үжүктер-дир. Француз болгаш итальян дылдарда ажыглаттынып турар.

## Фонема
/ε/( итальян дыл )

## Юникод

* **È** – U+00C8
* **è** – U+00E8

## Үндезин


Аңгылал:Латин алфавит
Č

**Č**, **č** дээрге C деп үжүктер-дир, ында Гачек немешкен. Чех, словак, словен, латыш, хорват дээш оон-даа өске дылдарда ажыглаттынып турар.

## Юникод

* **Č** – U+010C
* **č** – U+010D

## Үндезин


Аңгылал:Латин алфавит
Сентябрь 20

**Сентябрь 20** — Григориан календарь ёзугаар чылдың 263 дугаар хүнү (хүндүлүг чылдарда 264 дугаар хүнү).

## Болуушкуннар

* 1519 чыл – Фердинанд Магеллан Испаниядан делегейни долгандыр аян-чорук кылган.
* 1870 чыл — Италияның каттыжыышкыны доозулган: Италияның шериглери Римче кирип келгеш, Италияның каттыжыышкынын дооскан болгаш Папаның чагыргазын дооскан.
* 1973 чыл – Билли Джин Кинг «Эр-кыс тулчуушкун» тиилээн: Билли Джин Кинг теннис оюнунга Бобби Риггсти тиилээн.
* 2001 чыл – «Террорга удур дайын» ​​эгелээн: АКШ-тың президентизи Джордж Буш сентябрь 11-де болган террорчу халдаашкыннар соонда «Террорга удур дайын» ​​чарлаан.
* 2011 чыл – "Дилеве, чугаалавас" деп политиканы күш чок болдурган: АКШ-тың шериглериниң "гейлерниң ылгалынга удур хоойлузун" албан езузу-биле күш чок болдуруп, гейлерге ажык албан эрттирер эргени берген.

## Үндезин

Аңгылал:Хүнү
É

**É**,**é** дээрге E-ге Острый акцент үжүктер-дир. Ол колдуунда француз, итальян, голланд, испан, каталон, португаль, чех, словак, исланд болгаш венгр дылдарда ажыглаттынып турар.

## Фонема
/e/( француз дыл )

/eː/( Венгр дыл )

## Юникод

* **É** – U+00C9
* **é** – U+00E9

## Үндезин


Аңгылал:Латин алфавит
Ê

**Ê**, **ê** дээрге Циркумфлекслыг E-дир. Ол колдуунда француз болгаш португаль, вьетнам дылдарда ажыглаттынып турар.

## Фонема
[ɛ]( француз дыл )

[e]( Португаль, Вьетнам )

## Юникод

* **Ê** – U+00CA
* **ê** – U+00EA

## Үндезин


Аңгылал:Латин алфавит
Сентябрь 21

**Сентябрь 21** — Григориан календарь ёзугаар чылдың 264-кү хүнү (хүндүлүг чылдарда 265-ки хүнү).

## Болуушкуннар

* 1792 чыл – Француз революция үезинде Хоойлужудулга Ассамблеязы хаанныг эрге-чагырганы узуткааш, Бирги Француз Республиканы тургускан.

* 1823 – Джозеф Смит младший бо хүнде Мороний деп төлээ аңаа көстүп келгеш, алдын шывыгларда бижик дугайында чугаалаан, ону ол соонда Мормоннуң Номунче очулдурган деп чугаалаан.

* 1937 – Дж.Р.Р. Толкинниң «Хоббит» деп классиктиг фэнтези романы бир дугаар Великобританияга парлаттынган.

* 1938 чыл – Нью-Англияда хат-шуурган черже кээп дүшкен, чүс-чүс кижилерни өлүрүп, улуг когаралды чедирген.

* 1957 – Американың телевидениезинге дыка үр үе дургузунда үнген суд залында драмалыг сериал Перри Мейсон үнген.

* 1981 чыл – Британ колония Белиз долу хамаарышпас чорукту чедип алган.

* 1981 чыл – Сандра Дэй О'Коннорну АКШ-тың Сенады Дээди Судтуң бир дугаар херээжен судьязы кылдыр бадылаан.

* 1999 чыл – Тайваньның төвүнге айыылдыг чер шимчээшкини болган, 2400 хире кижи өлген.

* 2008 чыл – Нью-Йорктуң ​​төөгүлүг Янки стадионунга сөөлгү бейсбол оюну болуп эрткен.

## Юбилей, болуушкун

* Делегей чергелиг тайбың хүнү
* Бүгү делегейниң Альцгеймер хүнү

## Үндезин

Аңгылал:Хүнү
Ë

**Ë**, **ë** дээрге E-ге трэма азы умлаут немеп тургаш тургустунган үжүктер-дир. Ол колдуунда француз, голланд, албан дээш оон-даа өске дылдарда ажыглаттынып турар.

## Юникод

* **Ë** – U+00CB
* **ë** – U+00EB

## Үндезин


Аңгылал:Латин алфавит
Ę

**Ę**, **ę** дээрге Е-ге огонектиг немеп тургаш тургустунган ужуктер-дир. Поляк болгаш Литва дылдарда ажыглаттынып турар.

## Фонема
[ɛ̃]

## Юникод

* **Ę** – U+0118
* **ę** – U+0119

## Үндезин


Аңгылал:Латин алфавит
Ē

**Ē**,**ē** дээрге E деп үжүктер-дир, аңаа макронну кожуп алган. Латыш болгаш маори дылдарда ажыглаттынып турар.

## Фонема
[εː] азы [æː]( Латыш дыл )

[eː]( Маори дыл )

## Юникод

* **Ē** – U+0112
* **ē** – U+0113

## Үндезин


Аңгылал:Латин алфавит
Сентябрь 23

**Сентябрь 23** — григориан календарь ёзугаар чылдың 266 дугаар хүнү (хүндүлүг чылдарда 267 дугаар хүнү), ынчангаш чыл төнчүзүнге чедир 99 хонук арткан.

## Болуушкуннар

* 1846 чыл – немец астроном Иоганн Готфрид Галле Берлинниң обсерваториязынга Нептунну тыпкан.

* 1965 чыл — Индо-Пакистан дайыны, азы Ийиги Кашмир дайыны, ООН-нуң чаалажыышкынын соксатканы-биле төнген.

* 1973 чыл — Хуан Перон Аргентинаның президентизи кылдыр катап соңгуткан.

* 1992 чыл – Белфаст хоорайга Ирландияның Республиканың түр када шерии улуг бомбаны аттырыпкаш, Чөөн Ирландияның суд-медицина лабораториязын узуткаан.

* 2004 чыл – Жанна деп хат-шуурган Гаитиге улуг үерлерни эккелген, 1000 ажыг кижи өлген.

## Юбилейлер болгаш болуушкуннар

* Японияда күскү хүн-хүн деңнежилгезиниң хүнү (национал байырлал)
* Сауд Аравияның Национал хүнү

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү
Ĕ

**Ĕ**,**ĕ** дээрге румын дылда шаанда ажыглаттынып турган, ам ажыглаттынмайн турар үжүктер-дир.

## Юникод

* **Ĕ** – U+0114
* **ĕ** – U+0115

## Үндезин


Аңгылал:Латин алфавит
Ė

**Ė**, **ė** дээрге Е-ге точкалыг ужуктер-дир. Литва болгаш Шайенн дылдарда ажыглаттынып турар.

## Фонема
[eː]( Литва дыл )

## Юникод

* **Ė** – U+0116
* **ė** – U+0117

## Үндезин


Аңгылал:Латин алфавит
Ě

**Ě**, **ě** дээрге Е биле Гачек деп үжүк-түр. Колдуунда чех, сорб, пиньин, яван болгаш сундан дылдарда ажыглаттынып турар.

## Фонема
/jɛ/(Чех дыл)

/ǝ/ (яван, сундан)

## Юникод

* **Ě** – U+011A

* **ě** – U+011B

## Үндезин


Аңгылал:Латин алфавит
Сентябрь 24

**Сентябрь 24** — григориан календарь ёзугаар чылдың 267 дугаар хүнү (хүндүлүг чылдарда 268 дугаар хүнү), ынчангаш чыл төнчүзүнге чедир 98 хонук арткан.

## Болуушкуннар

* 1852 чыл – Анри Жиффар күштүг ужудуушкунну чедиишкинниг чедип алган.

* 1869 чыл – Делегейде бир дугаар атомнуг авианосец «Энтерпрайз» деп корабльди далайже үндүрген.

* 1877 чыл – Сейнань дайынынга уттурган соонда, Сайго Такамори Широямага бодун өлүрүп алган.

* 2000 чыл – Такахаси Наоко Сиднейниң Олимпий оюннарынга херээженнер аразынга марафонга алдын медальды чаалап алган.

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү
Сентябрь 22

**Сентябрь 22** — Григориан календарь ёзугаар чылдың 265 дугаар хүнү (хүндүлүг чылдарда 266 дугаар хүнү). Чыл төнчүзүнге чедир 100 хонук арткан.

## Болуушкуннар

* 1862 чыл— Президент Авраам Линкольн Эмансипация чарлалының бирги кезээн үндүрген.

* 1869 чыл – Мюнхенге Рихард Вагнерниң алдарлыг операзы «Рейнгольд» деп кинонуң эгезин көргүскен.

* 1980 чыл – Ирактың Иранче халдаашкыны, девискээр, шажын болгаш политиктиг алгыш-кырыштар улам күштелип, Иран-Ирак дайынынга чедирген.

* 1980 чыл – 36 каттыжыышкыннарның төлээлери Польшаның мурнакчы профсоюз болгаш политиктиг партиязы «Солидарность» деп партияны тургускан.

* 1985 чыл – Шампейн, Иллинойс хоорайга американ фермерлерниң акша-хөреңгизин чыыр дээш, бир дугаар Farm Aid концерти болуп эрткен.

* 1994 чыл – NBC телеканалга "Эштер" деп хит-ситком үнген.

## Үндезин

Аңгылал:Хүнү
Латин дылдың узундузу-A

**Латин дылдың узундузу–А** (англ:*Latin Extended-A*) дээрге Юникодтуң үшкү блогу-дур. Ында ISO/IEC 8859-1 стандартта бар, ынчалза-даа латин 1 немелдеге кирбээн латин үжүктер база ISO/IEC 6937 стандарттан үжүктер кирип турар.

## Ол кирип турар ужуктер
Дараазында демдектер кирген.

## Блоктары

## Үндезин
Аңгылал:Латин алфавит
Аңгылал:Юникод
2024 чыл

**2024 чыл** григориан календарьда понедельникте эгелээр. Джуче 113 чыл, Рейва 6 чыл, Кыдат Республиканың календары 113 чыл,unix-үези  1704067200 - 1735689599, Буддийжи календарь  2566 чылдың сентябрь 5 - 2567 чылдың октябрь 2, Хиджри календары 1445 чылдың июнь 19 - 1446 чылдың июнь 29, Еврей календарь Апрель 20, 5784 - Март 30, 5785, Данкун-үези 4357 чыл.

## Үндезин

Аңгылал:Чылдар
Сентябрь 25

**Сентябрь 25** — Григориан календарь ёзугаар чылдың 268 дугаар хүнү (үстүкү чылдарда 269 дугаар), чыл төнчүзүнге чедир 97 хонук арткан. 

## Болуушкуннар

* 1789 – АКШ-тың Конгресси хамаатыларның үндезин эргелерин камгалаары-биле Конституцияның 12-ги өскерилгезин (Эргелер дугайында хоойлу) бадылаан.

* 1890 чыл – Конгресс Калифорнияга Секвойя Национал Паркты тургускан, ында улуг секвойя ыяштар үнүп турар.

* 1977 чыл – Чикагода бир дугаар марафон, эгезинде Мэр Дейли марафону деп адап турган, эрткен.

* 2008 чыл – Кыдаттың космос программазы космосче үш космонавты чоруткан бир дугаар кижилиг космос миссиязын үндүрген.

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү
Ĝ

**Ĝ**,**ĝ** — эсперанто дылдың тоску үжүктери. Бо үжүк G деп үжүк-түр, ында циркумфлекс немешкен.

## Фонема
[dʒ]

## Юникод

* **Ĝ** – U+011C
* **ĝ** – U+011D

## Үндезин


Аңгылал:Латин алфавит
Ğ

**Ğ**, **ğ** дээрге бреве немеп тургаш тургустунган G деп үжүктер-дир. Казах, Турк, Азербайджан, Татар (латин алфавитте), Крым Татар дээш оон-даа өске дылдарда ажыглаттынып турар.

## Фонема
[ɣ]~[ʁ]

## Юникод

* **Ğ** – U+011E
* **ğ** –  U+011F

## Үндезин


Аңгылал:Латин алфавит
Сентябрь 26

**Сентябрь 26** — Григориан календарь ёзугаар чылдың 269 дугаар хүнү (үстүкү чылдарда 270 дугаар), чыл төнчүзүнге чедир 96 хонук арткан.

## Болуушкуннар

* 1914 чыл – АКШ-тың Федералдыг садыг комиссиязы (FTC) хереглекчилерни камгалаар болгаш чөптүг бизнес-ажыл-чорудулганы хандырар дээш тургустунган.

* 1960 чыл – Ричард Никсон биле Джон Кеннединиң аразынга бир дугаар теледамчыдылга болган.

* 1983 чыл – совет шериг офицери Станислав Петров АКШ-тың ракетазының дугайында меге дыңнадыгны шын илередип, атомнуг дайынны болдурбаан.

* 1984 чыл – Британия Гонконгтуң эрге-чагыргазын Кыдатка дамчыдарын чөпшээрешкен.
* 2008 чыл – Индияның Мумбаи хоорайга таксиге бомба халдаашкын болган, аңаа элээн каш кижи өлген, хөй кижилер кемдээн.

## Үндезин

Аңгылал:Хүнү
Сентябрь 27

**Сентябрь 27** — Григориан календарь ёзугаар чылдың 270 дугаар хүнү (хүндүлүг чылдарда 271 дугаар хүнү), чыл төнчүзүнге чедир 95 хонук арткан. 

## Болуушкуннар

* 1964 чыл – Уоррен комиссиязы бодунуң отчедун парлаан, ында Ли Харви Освальд президент Джон Ф. Кеннединиң өлүрүүшкүнүнге чаңгыс боду киржип турган деп түңнелди үндүрген.

* 1996 чыл – Талибан найысылал Кабулду эжелеп алган, Афганистанны ислам күрүне деп чарлаан, чуртту Осама бен Ладен ышкаш бөлүктерже ажыткан.

* 1940 чыл — Германия, Италия болгаш Япония Берлинге Үш катап керээге атты салган, ынчалдыр Ось каттыжыышкынын албан езузу-биле тургускан.

* 1777 чыл — Континенталдыг Конгресс Ланкастерге (Пенсильвания штады) чаңгыс хүннүг хуралды эрттирген, Ланкастерни Американың колонияларының түр када төвү кылдыр томуйлаан.
* 2008 чыл – Чжай Чжиган Шэньчжоу 7 миссиязының үезинде Кыдаттың бир дугаар космоска үнүүшкүнүн кылган.

## Үндезин

Аңгылал:Хүнү
Латин дылдың узундузу-B

**Латин дылдың узундузу-B** (Англ:*Latin Extended-B*) — Юникодтуң дөрткү блогу. Ол U+0180-тен U+024F чедир диапазонда турар, Ынчалза-даа Юникод 1.1-ден эгелээш, U+0200-U+024F блокче кирген.

## Ол кирип турар ужуктер
Дараазында овур-хевирлер кирип турар:

## Үндезин
Аңгылал:Латин алфавит
Аңгылал:Юникод
Unix-үези

**UNIX-үези** дээрге 1970 чылдың январь 1-де 00:00:00 шактан бээр эрткен үе-дир, Координациялыг Бүгү-делегейниң үези (UTC), секундалар-биле илереттинген.

## Үндезин


Аңгылал:Компьютер
Сентябрь 28

**Сентябрь 28** — Григориан календарь ёзугаар чылдың 271 дугаар хүнү (хүндүлүг чылдарда 272 дугаар хүнү), чыл төнчүзүнге чедир 94 хонук арткан. 

## Болуушкуннар

* Б.К.48 чыл – Египетке Улуг Помпейни өлүрүп каан.

* 1066 чыл – Вильгельм Тиилекчиниң халдаашкыны Норманнарның Англияны эжелеп алганының эгезин демдеглээн.

* 1542 чыл – Хуан Родригес Кабрилло Калифорнияны тыпкаш, амгы Сан-Диего чоогунга кээп дүшкен.

* 1781 чыл – Генерал Джордж Вашингтон Йорктауннуң курлавырын эгелээн, Американың Революстуг дайынының шиитпирлиг тулчуушкуну.

* 1924 чыл – АКШ-тың шериг авиа-корпузу делегейни бир дугаар долгандыр эжиндирип эгелээн.
* 1980 чыл – Космос: Хууда аян-чорук, Карл Саганның удуртуп турары эртем-документалдыг сериал, PBS-ке бир дугаар үнген.

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү
Ģ

**Ģ**, **ģ** дээрге седиллалыг G-дир. Латыш болгаш латгал дылдарда ажыглаттынып турар. Бо Үжүктер 1921 чылда чогааткан.

## Фонема
[ɟ]

## Юникод

* **Ģ** – U+0122
* **ģ** – U+0123

## Үндезин


Аңгылал:Латин алфавит
2023 чыл

**2023 чыл** григориан календарьда воскресеньеде эгелээр.  Джуче 112 чыл, Рейва 5 чыл, Кыдат Республиканың календары 112 чыл,unix-үези 1672531200 - 1704067199 , Буддийжи календарь  Октябрь 10, 2565 чыл - 2566 чылдың сентябрь 4, Хиджри календары  1444 чылдың июнь 8 - 1445 чылдың июнь 18, Еврей календарь Апрель 8, 5783 - Апрель 19, 5784, Данкун-үези 4356 чыл.

## Үндезин

Аңгылал:Чылдар
Ġ

**Ġ**, **ġ** дээрге мальта дылда ажыглаттынып турар алфавиттер-дир. Ол эрги ирланд орфографияга база ажыглаттынып турган, ынчалза-даа амгы үеде ажыглаттынмайн турар.

## Фонема
/ʤ/ 

## Юникод

* **Ġ** – U+0120
* **ġ** – U+0121

## Үндезин


Аңгылал:Латин алфавит
Латин дылдың узундузу-C

**Латин дылдың узундузу-C** (англ:*Latin Extended-C*) — Юникодтуң 98 дугаар блогу. Бир дугаарында Юникодтуң 5.0 хевиринге немешкен.

## Блоктары

## Үндезин
Аңгылал:Латин алфавит
Аңгылал:Юникод
Украин дыл

**Украин дыл** (**укр**.*українська мова, ukrayinsʹka mova,[ukraˈjinʲsʲka ˈmɔʋa]*) — славян дылдар өг-бүлезиниң мурнуу-славян салбырынга хамааржыр славян дыл. Ол дээрге Украинаның күрүне дылы-дыр.

## Алфавит

## Үндезин


## Даштыкы ссылкалар
Украин дылдың Википедия
Аңгылал:Дылдар
2022 чыл

**2022 чыл** — григориан календарь ёзугаар субботада эгелээр ниити чыл.   Джуче 111 чыл, Рейва 4 чыл, Кыдат Республиканың календары 111 чыл,unix-үези 1640995200 - 1672531199, Буддийжи календарь  2564 чылдың сентябрь 13 - 2565 чылдың октябрь 10, Хиджри календары  1443 чылдың май 27 - 1444 чылдың июнь 7, Еврей календарь Апрель 28, 5782 - Апрель 7, 5783, Данкун-үези 4355 чыл.

Аңгылал:Чылдар
Латин дылдың узундузу-D

**Латин дылдың узундузу-D**(англ:*Latin Extended-D*) дээрге Юникодтуң 129 дугаар блогу-дур, бир дугаарында Юникодтуң 5.0 хевиринге немешкен.

## Ол кирип турар ужуктер

## Үндезин
Аңгылал:Латин алфавит
Аңгылал:Юникод
Латин дылдың узундузу-E

**Латин дылдың узундузу-E** (англ:*Latin Extended-E*) — Юникодтуң 145 дугаар блогу. Ону бир дугаарында Юникодтуң 7.0 хевиринге киирген.

## Блоктары

## Үндезин
Аңгылал:Латин алфавит
Аңгылал:Юникод
Ǧ

**Ǧ**,**ǧ** дээрге латин үжүктер-дир. Ол романи болгаш скольт саами дылдарда ажыглаттынып турар. Бир шагда чех биле словак дылдарда ажыглаттынып турган, ам ол дылдарда ажыглаттынмайн турар.

## Юникод

* **Ǧ** – U+01E6
* **ǧ** – U+01E7

## Үндезин


Аңгылал:Латин алфавит
1 Он ай

**1 Он ай** — григориан календарь ёзугаар чылдың 274-кү хүнү (хүндүлүг чылдарда 275-ки хүнү), чыл төнчүзүнге чедир 91 хонук арткан.  Октябрьнын бир дугаар хуну.

## Болуушкуннар

* Б.Ч.331 чыл — Александр Македонский Гаугамела тулчуушкунунда Персияның Дарий III-тү тиилээш, шиитпирлиг тиилелге Ахеменид империяның төнчүзүнге чедирген.

* 959 чыл – Эдгар Мир Англияның хааны апарган.

* 1553 чыл — Мария I-ни Вестминстер аббатствозунда Англияның хааны кылдыр албан езузу-биле томуйлаан.

* 1588 чыл – Шах Аббас I Персияның хааны апарган.
* 1800 чыл – Испания Сан-Ильдефонсонуң үшкү чажыт керээзи-биле Луизиананың девискээрин Францияга албан езузу-биле дамчыткан.
* 1949 чыл – Кыдат Улус Республиканың үндезилеттингени.

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү
Аңгылал:Он ай
Латин дылдың узундузу-F

**Латин дылдың узундузу-F** (англ:*Latin Extended-F*) дээрге Юникодтуң блогу-дур. Ол Юникодтуң 14.0 хевиринге немешкен. Ооң иштинде U+10780..U+107BF диапазону бар.

## Блоктары

## Үндезин
Аңгылал:Латин алфавит
Аңгылал:Юникод
2 Он ай

**2 Он ай** — григориан календарь ёзугаар чылдың 275 дугаар хүнү (хүндүлүг чылдарда 276 дугаар хүнү), ынчангаш чыл төнчүзүнге чедир 90 хонук арткан.

## Болуушкуннар

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү
Аңгылал:Он ай
Сентябрь 30

**Сентябрь 30** — григориан календарь ёзугаар чылдың 273 дугаар хүнү (хүндүлүг чылдарда 274 дугаар хүнү), ынчангаш чыл төнчүзүнге чедир 92 хонук арткан.

## Болуушкуннар
1868 – Луиза Мэй Олкотттуң «Бичии херээженнер» деп ному үнген.

1947 – Нью-Йорк Янкистер биле Бруклин Доджерс командаларының киржилгези-биле бир дугаар теледамчыдылгалыг Делегей сериалы дамчыттынган.

1949 – ССРЭ блокада үезинде Барыын Берлинге хандырылгаларны хандырган Берлинниң авиаперевозказы сөөлгү американ транспорт самолеттуң ужуп үнгени-биле доозулган.

1955 – Актер Джеймс Дин ийи машинага айыыл-халапка таварышкаш, өлген.

1972 – Питтсбург Пираттарның сылдызы Роберто Клементе 3000 дугаар хоум-ранны болгаш сөөлгү дубльду кылган.

1999 – Крис де Бургтуң сайтызы аалчылар номунга чүдек-бужар медээлер дээш хагдынган.

2014 – Албан езузунуң шинчилелдери-биле алырга, Британияның хоойлуга удур наркотиктиг бүдүмелдер болгаш самыын-садар чорукка пиво болгаш винога бодаарга хөй акша чарыгдап турары илереттинген.

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү
Ĥ

**Ĥ**,**ĥ** дээрге эсперанто дылдың 11 дугаар үжүү.

## Фонема
[x] азы [χ]

## Юникод

* **Ĥ** – U+0124
* **ĥ** – U+0125

## Үндезин

Аңгылал:Латин алфавит
Ħ

**Ħ**, **ħ** дээрге мальта дылда ажыглап турар латин үжүктер-дир. Араб дылда ح деп үжүкке деңнежир.

## Юникод

* **Ħ** – U+0126
* **ħ** – U+0127

## Үндезин


Аңгылал:Латин алфавит
1999 чыл

**1999 чыл** — григориан календарь ёзугаар пятницада эгелээр ниити чыл. Джуче 88 чыл, Хэйсэй 11 чыл, Кыдат Республиканың календары 88 чыл,unix-үези 915148800 - 946684799, Буддийжи календарь 2541 - 2542, Хиджри календары Сентябрь 13, 1419 чыл - Сентябрь 23, 1420 чыл, Еврей календарь Апрель 13, 5759 - Апрель 22, 5760, Данкун-үези 4332 чыл.

Аңгылал:Чылдар
1998 чыл

**1998 чыл** —  Григориан календарь ёзугаар четвергте эгелээр ниити чыл. Джуче 87 чыл, Хэйсэй 10 чыл, Кыдат Республиканың календары 87 чыл,unix-үези 883612800 - 915148799, Буддийжи календарь 2540 - 2541, Хиджри календары 1418 чылдың сентябрь 2 - 1419 чылдың сентябрь 12, Еврей календарь Апрель 3, 5758 - Апрель 12, 5759, Данкун-үези 4331 чыл.

Аңгылал:Чылдар
1995 чыл

**1995 чыл** — Григориан календарь ёзугаар воскресеньеде эгелээр ниити чыл. Джуче 84 чыл, Хэйсэй 7 чыл, Кыдат Республиканың календары 84 чыл,unix-үези 788918400 - 820454399, Буддийжи календарь  2537 - 2538, Хиджри календары 1415 чылдың июль 29 - 1416 чылдың август 8, Еврей календарь Апрель 29, 5755 - Апрель 8, 5756, Данкун-үези 4328 чыл.

Аңгылал:Чылдар
1997 чыл

**1997 чыл** — Григориан календарь ёзугаар средада эгелээр ниити чыл. Джуче 86 чыл, Хэйсэй 9 чыл, Кыдат Республиканың календары 86 чыл,unix-үези 852076800 - 883612799, Буддийжи календарь 2539 - 2540, Хиджри календары 1417 чылдың август 21 - 1418 чылдың сентябрь 1, Еврей календарь Апрель 22, 5757 - Апрель 2, 5758, Данкун-үези 4330 чыл.

Аңгылал:Чылдар
4 Он ай

**4 Он ай** — григориан календарьда чылдың 277 дугаар хүнү (хүндүлүг чылдарда 278 дугаар хүнү), чыл төнчүзүнге чедир 88 хонук арткан.

## Болуушкуннар

* 1777 чыл – Американың революстуг дайынының үезинде Германтаунга тулчуушкун болган, аңаа генерал Джордж Вашингтоннуң удуртулгазы-биле американ күштер британ күштер-биле тулчуп турган.

* 1957 чыл – Совет Эвилели Байконур космодромдан делегейде бир дугаар кылымал спутник Спутник 1-ни үндүрген, ол космос үезиниң эгезин демдеглеп, АКШ биле Совет Эвилелиниң аразында космос чарыжын күштелдирген.

* 1966 чыл – Лесото британ колония чагыргазындан хамаарышпас чорукту чедип алгаш, бот-догуннаан күрүне апарган.

* 1992 чыл — Мозамбиктиң хамааты дайыны 15 чыл дургузунда дайын соонда Римниң тайбың дугуржулгазынга атты салгаш, албан езузу-биле төнген.

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү
Аңгылал:Он ай
3 Он ай

**3 Он ай** — Григориан календарь ёзугаар чылдың 276 дугаар хүнү (хүндүлүг чылдарда 277 дугаар хүнү), чыл төнчүзүнге чедир 89 хонук арткан.

## Болуушкуннар

* 1789 чыл – Президент Джордж Вашингтон АКШ-ка бир дугаар национал өөрүп четтириишкин хүнүн чарлаан, ноябрьның сөөлгү четвергин өөрүп четтириишкин хүнү кылдыр демдеглээн.

* 1863 чыл – Хамааты дайынга Каттышкан күрүнениң тиилелгези-биле сорук кирген, Президент Авраам Линкольн өөрүп четтиргенин илередир хүннү национал байырлал кылдыр чарлаан.

* 1929 чыл – Сербтер, Хорваттар болгаш Словеннер күрүнези албан езузу-биле Югославия деп өскерилген.

* 1932 чыл – Ирак Британияның чагыргазындан хамаарышпас апарган болгаш Нациялар Лигазынче кирген.

* 1952 чыл – Британия бир дугаар атомнуг бомбаны чедиишкинниг шенеп көрген, ону «Ураган» деп операция деп адаар, атомнуг чепсектиг үшкү чурт апарган.

* 1990 чыл – Мурнуу болгаш Барыын Германия 45 чыл дургузунда аңгыланып турган соонда катап каттышкан.

* 1995 чыл – О.Дж. Симпсонну Николь Браун Симпсон биле Рональд Голдманның өлүрүүшкүнү дээш актап каан.

## Юбилейлер болгаш болуушкуннар

* Германияның чаңгыс демниг хүнү

## Үндезин

Аңгылал:Хүнү
Аңгылал:Он ай
Сентябрь 29

**Сентябрь 29** — Григориан календарь ёзугаар чылдың 272 дугаар хүнү (хүндүлүг чылдарда 273 дугаар хүнү), ынчангаш чыл төнчүзүнге чедир 93 хонук арткан.

## Болуушкуннар

* 1364 чыл – Чүс чыл дайынының үезинде англо-бретон күштер Бретаньга франко-бретон күштерни чылча шапкан.

* 1938 чыл – Мюнхен дугуржулгазынга атты салган, аңаа Британия, Франция, Германия болгаш Италия фашистиг Германияның Чехияның Судетландын эжелеп алганын хүлээп алырын чөпшээрешкен.

* 1938 чыл – Черниң ионосферазын шинчилээри-биле Канаданың бир дугаар кылымал спутнигин «Алоуэт 1» үндүрген.

* 1941 чыл – Баби-Яр кыргып-хыдыышкынынга нацист күштер Киевтиң чоогунга 33771 еврейлерни өлүрүп каан.

* 1972 чыл – Канаданың бир дугаар кылымал спутнигин, Алуэт 1, үндүрген.

* 1994 чыл – Балтика далайга пассажирлер болгаш машиналар сөөртүр паром 800 ажыг кижиниң амы-тынын алган.

* 2009 чыл – Самоага 8,1 баллдыг чер шимчээшкини болган, ынчангаш цунами үнген.

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү
1996 чыл

**1996 чыл** — григориан календарь ёзугаар високосный чыл, понедельниктен эгелээн.  Джуче 85 чыл, Хэйсэй 8 чыл, Кыдат Республиканың календары 85 чыл,unix-үези 820454400 - 852076799, Буддийжи календарь 2538 - 2539, Хиджри календары 1416 чылдың август 9 - 1417 чылдың август 20, Еврей календарь Апрель 9, 5756 - Апрель 21, 5757, Данкун-үези 4329 чыл.

Аңгылал:Чылдар