Калмыктар

**Калмы́ктар** (, ) — Россия Федерациязының Калмыкия Республиказында болгаш Кыдаттың Синьцзян-Уйгур автономнуг районунда чурттап чоруур ойрат бөлүктүң моол чону.

Калмык болгаш орус дылдарга чугаалажып чоруур. XVI чүс чылдың төнчүзүнде болгаш XVII чүс чылдың эгезинде төп Азиядан Волга хемни куду болгаш Каспий далайның соңгу талазынче көшкен  ойрат аймактарның салгалдары болуп турар.

Россияда амгы шагда чурттап турар калмыктарның саны - 183 372 кижи болуп турар (2010 чылдың бүгү Россия чергелиг перепистиң түңнели). Даштыкыда хөй эвес санныг бөлүктери бар. Чүдүлгези - Сарыг Шажын, Гелуг школазының угланыышкыны.

## Адының утказы
Калмык кижилер боттарын *хальмг* (*хальмгуд*) деп адаар. *Калмак* деп сөс түрк дылдан очулдурарга "аңгыланы берген, чыдып калган" деп сөстен чадавас деп саналдар бар, чүге дизе калмык дылга төрел моол дылда ындыг сөс чок 
Бо айтырыгга хамаарыштыр тодаргайы-биле 1761 чылда орус эртемдээн болгаш чиновник (күрүне ажылдакчызы?) Бакунин Василий Михайлович харыыны берген: « Торгуттар, хошуттар болгаш зюнгарлар боттарын калмыктар деп адаар, ынчалза-даа ол ат дылыңга дүүшпес, оларның бодалы-биле алырга, ол атты россияннар берген, а шыны-биле чугаалаарга „калмык“ деп сөс татар дылдан келген, чүге дизе татарлар оларны калмак деп адаар, утказы илередирге „чыдып калган“ азы „аңгыланы берген“»..

Амгы шагның шинчилекчилери калмыктар ол атты татарлардан алган деп база Бакунин-биле чөпшээрежип турар (XVI чүс чылда Волга хемден Обь хемге чедир чурттап турган кезээнге).

Кезек совет эртемденнер этнонимниң дөзүн Чөөн Туркестандан деп көрүп турар. .

Калмык деп сөс түрк сөстен укталган деп барымдаага хамаарышытыр ам-даа маргыштар чоруп турар. Ийи кол теория бар.
# «Чыдып калган» деп утказын ойрат-калмыктарның кол кезиинден адырлы берген деп географтыг барымдаага даянып алгаш бижип турар. Ол чүүлдү Паллас Питер Симон бодунуң ажылдарында бижээн., Ж.-П. Абель-Ремюза болгаш А. М. Позднеева.
# «Чыдып калган» деп утказын кожа чыдар чоннар-биле чүдүлгезиниң аңгы деп бижип турар. Б.Бергманныы-биле алырга, шаманизмден ойталааны болуп турар. Эгезинде татар чонга шаманизм нептереңгей турган, ынчалза-даа калмыктарның сарыг шажын хүлээп алганының соонда татарлар оларны *калмак* деп адап эгелээннер.. 
Бартольд Василий Владимировичиниң версиязы-биле алырга (Ц.-Д.Номинхоновтуң деткээни-биле), *калмак* - дээрге исламче эглип келген ойраттардан (дунганнардан) аңгыланы берген шаманизмге арткан чонну ынча дээн .Ону бадыткап турар чүүл дээрге «калмык» деп ат мусульман түрктерден болуп турар (деңнеп кээрге, барыын моолдардар моол үндезининде - ойраттар дээр, кыдаттар - элюттар дээр, а чүгле мусульманнарда - калмыктар болуп турар)

## Этногенези
Калмыктарның өгбелери ойрат деп аттыг аймактарга хамааржып турган. Олар XVI чүс чылдың төнчүзүнде болгаш XVII чүс чылдың эгезинде Джунгариядан амгы Казахстанның девискээринче болгаш Чөөн Сибирьже, ооң соонда Волга хемниң бажынче болгаш Соңгу Каспийже көжүп турган. Амгы Калмыкияның девискээрин ол аймактар ээжэлээн соонда (кезек кожа девискээрлер калмык күрүнеже кирген) калмык чон деп тускай этнобөлүк тыптып, этно болгаш дылы-биле ылгалып турар чон болдунуп келген. Чоорту үе аайы-биле түрк болгаш орус компонентилер неметтинген.

## Тургузуу, аңгылай көжери база саны

### Ниити билиглер

### Этнобөлүктери
Хөй санныг калмык чонну тургузуп турар иштинде аймактар болза: торгуттар (торгоуттар), дербеттер (тув.дөрбеттер. улуг, биче дербеттер, дервюттер), хошуттар, хойтар, өлеттер, бузавтар (төөгүге цорос азы чорос деп адаар турган) болгаш джунгарлар. 

1240 чылда торгуттарның, дөрбеттерниң, өлеттерниң болгаш хошуттарның аттары эрги Моолдуң чажыт төөгүзү деп бижиктерге үнүп турган. Бузавтарның аймаа XVIII чүс чылда көстүп келген, олар казак шеригжилер-биле шериг-албанын эртип турган Дон калмыктарындан тургустунган.

Амгы үеде аймактарга чарлыры бөдүүн амыдыралда болгаш политиктиг чуртталгазында көстүп турар. Ол чүүлдү Россияның болгаш Россиядан дашкаар чурттап чоруур калмыктары база деткип турар (*үлештен көр. *). Ол ылгалыышкынны амгы литературада «улусизм» деп адап турар.

### Россия империязы

### СССР

### Россия Федерациязы

### Доля калмыков по районам и городам России ([[Всероссийская перепись населения 2010 года|по переписи 2010 года]])
(указаны муниципальные образования, где доля калмыков в численности населения превышает 5 %):

## Үндезин чемнери

Калмык үндезин чемнер Азия чурттарының көшкүн чоннарының чемнери-биле дөмей. Кол-ла үндезин чемнериниң тургузуу сүт биле эът болуп турар (хой азы инек эди). Амгы үеде үндезин калмык чемнер чон аразында нептереңгей. Калмыкияда чурттап турар өске сөөк чоннар калмык үндезин чемнерни база эки таныыр.
### эътен кылган чемнер
Калмыктар эъттиг,  хайындырбаан согуна немээн быдаа кылыр турган (махан-шельтяган), оон аңгыда эъттиг болгаш согуналыг үскен далган хайындырып турган (хурсын-махан-гуйртяган). Улуг хемчээлдиг манчыларын - бөрек дээр. Дотур деп үндезин хой эъдинден кылган чеми база нептеренгей. Хем чоогунга чурттап чораан калмыктар балыктан кылган чемнер кылыр турган.

### сүттен кылган чемнер
Калмыктарның сүттен кылган чемнери база хөй - быштак, творог, сметана, инек сүдүнден кылган тарак болгаш бе сүдүнден кылган кумыс. Сүттен тускай чигян деп суксун база кылып турган (деңнээр болза кефир биле тарак аразы). Чигян деп суксунну ажыктыг деп санаар, ынчангаш ону эмнээринге база ажыглап турган.

### суксуннар
Дустуг, сүттүг, мускаттыг тооруктуг, лаврылыг бүрүлүг болгаш саржаглыг шайын - калмык шай дээр. Изиг хүнде суксунун хандырар болгаш соок үелерде дөңдурбас. Тускайлыың, далган немеп алгаш ижер шайны «хуурдңг цә» (хурдынг ця) дээр. Калмык чоннуң сүттен кылган арагазын арькэ (арака) дээр.

### далгандан кылган чемнер
Аңгы-аңгы хевирлерлиг далганнарны - борцог деп адаар. Үске быжырган чиңге далганнарны цельвг деп адаар.

## калмык бижик

Ойрат-калмык **тода-бижик** () деп алфавитти эрги моол бижикке үндезилээш Зая-Пандита деп лама-башкы  1648 чылда тургускан. Бижиктиң кол сорулгазы бижиирин адаарынга дөмейлештирер дээш, оон аңгыда шажындан келген төвүт болгаш санкскрит үлегерлээн сөстерни бөдүүнчүдүп бижииринде болуп турар. 1925  чылда орус бижикке (кириллица) үндезилеттинген чаа алфавит тургускан, а 1930 чылда латин бижикке солаан. 1938 чылдан амгы үеге дээр орус бижикке үндезилеттинген алфавитти (кириллицаны) ажыглап турар. Кыдаттың калмыктары бо үеге дээр эрги калмык бижикти ажыглап турар.

## Солун барымдаалар
* Калмыктар — Европада кара чаңгыс чон, моол бөлүктүң дылында чугааланып турар, делегейниң эрте-бурунгу шажынынга чүдүп турар — буддизм база  эдилекчи сайзыраңгай көшкүн культура бооп турар.
* «Калмык» () — симфония ады, фин аккордеонист Киммо Похьонен күүседип турар.
* Калмыктар чаңгыс удаа эвес А. С. Пушкинниң чогаалдарында айтып турар: шүлүкте «Памятник», шүлүкте «Калмычке», а оон аңгыда «Капитанская дочка» романда (калмык тоол-биле эпизод база өскелер).

## Дөзү


Аңгылал:География
Аңгылал:Калмыктар