open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сивцев Дмитрий Кононович

**Дмитрий Кононович Сивцев** (; 1906 чылдың сентябрь 1 (14); Үш дугаар Жехсого наслег, Таттин улус, Россия империязының Якут можузу – 2005 чылдың июнь 25) – якут чогаалчы, драматург. Социалистиг күш-ажылдың маадыры (1991), РСФСР-ниң культура талазы-биле алдарлыг ажылдакчызы (1958), Якут улустуң чогаалчызы (1967).

## Допчу-намдары
Дмитрий Сивцев 3 дугаар Жехсого наслегке, Таттин улустуң, Якут облазынга  сентябрь 1 (14), 1906 чылда бөдүүн тараажы өг-бүлеге төрүттүнген. 1928 чылда Якутияның педагогиктиг техникумун дооскан.

Сивцевтиң бирги ажылдары 1926 чылда парлалгаже үнген. Чогаал ажылының эгезин  чечен чугаалардан, хөй кезиинде сатира жанрынга колдап бижип эгелээн. Ооң бижээн чогаалдарынга "Лежебока" ("Чыдарынга ынакпай"), "Кузнец Кюкюр" ("Кюкюр дарган") база "Сайсары" ("Сайсарлар") деп драмалар, "Саяна" деп трагедия хамааржыр. Оон аңгыда Якут чоннуң хөгжүм-шии театрының тургузугларының либреттоларының автору. Бичии чаштарга тураскааткан төөгү чурт-шинчилелдиг ажылдарны база хөйү-биле бижээн. 

Сивцев культурлуг чырыдыышкынны чонга тарадыры-биле ажылдап турган. Ооң ачызында политиктиг шөлүлгеге таварышкан улустуң музейин,  Алексеев районнуң Черкех суурга, Таттин аймактың  Хадаайының ажык дээриниң адаанга "Дружба" ("Найырал") аттыг архитектурлуг музей-заповедникти тургускан. 1990 чылдарда Якутияның хүрээлериниң чаартылгаларынга база дыка улуг үлүг-хуузун киирген. Орус Ярослав хүрээниң бедик шаңналынга база төлептиг болган.

## Шаңналдары
* Социалистиг Күш-ажылдың маадыры (24.04.1991 чыл)
* Ада-чурттуң мурнунга ачы-хавыяазы дээш 3-кү чаданың ордени (12.09.1996)
* Ленинниң ордени (24.04.1991)
* Орден "Чоннуң найыралы" ( 23.09.1976)
* Орден «Хүндүткелдиң демдээ» (27.06.1947)
* медальдар
* Якут АССР-ниң улустуң чогаалчызы (1967)
* Якут АССР-ниң культура талазы-биле алдарлыг ажылдакчызы
* РСФСР-ниң  культура талазы-биле алдарлыг ажылдакчызы (1958)
* ВДНХ-ның алдын хөрек демдээ (1985)
* Саха (Якутия) Республиканың  П. А. Ойунский аттыг Күрүне премиязының лауреады 
* Саха (Якутия) Республиканың  А. Е. Кулаковский аттыг Күрүне премиязының лауреады 
* Орден «Полярлыг сылдыс» (2001)
* Якутск хоорайның Хүндүлуг хамаатызы (1996)
* Саха (Якутия) Республиканың  Хүндүлуг хамаатызы (1997) 

## Тайылбыр
# ↑ Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия): Герои Социалистического Труда
# ↑ Кавалеры Ордена Республики Саха (Якутия) «Полярная звезда» — список награждённых. Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия). Дата обращения: 12 марта 2014.
# ↑ Город Якутск: Почётные граждане. Официальный информационный портал Республики Саха (Якутия). Дата обращения: 12 марта 2014.
# ↑ Почётные граждане Республики Саха (Якутия)

## Ажыглан литература
* *Пестерев В. И.* История Якутии в лицах. — Якутск: Бичик, 2001. — С. 392—395. — 464 с. — .

## Шөлүглер
Дмитрий Кононович Сивцев. Сайт «Герои страны».

* Краткая литературная энциклопедия
* *Иванов В. Н.* 100 лет со дня рождения Д.К. Сивцева-Суоруна Омоллоона. Архивировано 26 августа 2016 года.
* Якутская литература: Дмитрий Кононович Сивцев. История Якутска. Дата обращения: 20 сентября 2015.

## Демдеглелдер

Аңгылал: Саха
Акчурин, Радиф Галеевич

**Радиф Галеевич Акчурин** (1 июнь 1985 чыл төр.) — курешке делегей чемпиону.

## Намдары
Башкортостан Республиканың Фёдоровский районга төрүттүнген кижи.

Элээди оолдар «Батыр» клувунуң кижизиттирикчизи (с. Батырово), удуртукчузунуң бирээзи ооң адазы Галей Зайнуллович Акчурин болуп турар.

Каш удаа Радиф Акчурин районнарның Хабантуйларның чемпиону болуп турган.

28 июнь 2008 чылда победитель турнира Башкортостан Республиканың национал хүрешке куреш среди победителей районнар база хоорайлар сабантуйларның «Батыр-2008» 90 кг ажыг деңзи чадага.

16 апрель 2010 чылда Башкортостанның көдээ спорт оюннар зачёдунга бир дугаар чер.

24 апрель 2010 чылда завоевал первое место в открытом Республиканском турнире по национал хүреш «Куреш» х. Уфа, который был посвящён 65-летию Победы Ада-чурттуң Улуг дайыны.

12 июнь 2010 чылда Башкортостан Республиканың Ишимбай районунуң «Салават йыйыны» байырлалында курешисттер аразынга тулган чемпион апарган.

## Демдеглелдер

## Шөлүглер
* Башкирский батыр Радиф Акчурин — обладатель «золотой» медали чемпионата мира

Аңгылал:Хүрешке делегей чемпионнары
Аңгылал:Россияның холушкак единоборств дайынчылары
Гумерова, Лилия Салаватовна

**Ли́лия Салава́товна Гуме́рова** () (16 декабрь 1972 чылда төр.) — россий күрүне база хөй-ниити ажылдакчызы. Педагогика эртеминиң кандидады. 

## Намдары
Гумерова Лилия Салаватовна 16 декабрь 1972 чылда Учалы хоорайга Учалинский районунуң Башкир АССР-ге төрүттүнген.

1994 чылда Башкир күрүне педагогика университедин дооскан мергежили «Педагогика и психология».

1994 чылдан психолог-башкылап ажылдап турган, Башкортостан Республиканың Учалы хоорайның № 10 дугаар ортумак школаның психология башкызы.

2005 чылда Башкирскую академию государственной службы и управления при Президенте Республики Башкортостан дооскан мергежили «Юриспруденция».

24 октябрь 2012 чылда Башкортостан Республиканың чазааның Премьер-министрниң оралакчызылап томуйлаан.

1 октябрь 2014 чылдан — Совет Федерациязының эртем, өөредилге база культура Комитединиң дарганың бир дугаар оралакчызы.

18 декабрь 2015 чылда Башкирлерниң Федералдыг национал-культурлуг автономиязы Совединиң даргазы соңгуттурган.

25 сентябрь 2019 чылда РФ Совет Федерациязының эртем, өөредилге база культура Комитединиң даргазы соңгуттурган.

## Шаңналдары база аттары
* Башкортостан Республиканың хүндүлел бижии (2015).
* «Ада-чуттуң мурнунга ачы-хавыязы дээш II дугаар чадазы» орден медалы (2018) — *за заслуги в укреплении российской государственности, развитии* *парламентаризма и активную законотворческую деятельность*.

## Демдеглелдер

## Шөлүглер
* Гумерова Лилия Салаватовна// Справочно-информационный ресурс «Кто есть кто в Республике Башкортостан» 
* Гумерова Лилия Салаватовна // Совет Федерации

Аңгылал:Башкир күрүне педагогика университединиң доозукчулары
Аңгылал:Башкирской академии государственной службы и управления при Главе Республики Башкортостан доозукчулары
Аңгылал:Башкортостанның Күрүне Хуралының 5 дугаар чыыжының депутаттары
Аңгылал:Россияның Федерация Совединиң кежигүннери (2000 чылдан)
Аңгылал:«Чаңгыс демниг Россия» кежигүннери
Аңгылал:Башкортостанның чазак кежигүннери
Аңгылал:Россияның херээженнер-политиктери
Альптекин, Эркин

**Эркин Альптекин** (, ) — Бүгү делегейниң уйгур конгрезиниң кол секретары, билдингир уйгур диссиденти Иса Юсуф Альптекинниң оглу (1995 чылда чок болган).

## Намдары
1939 чылда төрүттүнген. 1949 чылда ооң өг-бүлези-биле Синьцзян-Уйгур автономнуг райондан Кашмирче даштыкы чуртче көжер ужурга таварышкан, а сөөлзүреди Турцияже.

Ооң аңгыда, ол 1979 чылдың эгезинге чедир уйгур радиостанция килдистиң директорлап ажылдап турган, кажан радио дамчыдылгаларын соксаткан турган, а килдисти тарадыр чоруткан турган. 

Радиостанциядан үндүрген безин соонда Эркин уйгур айтырыгны уламчылап кылып турган, а 1991 чылдың эгезинде Европага Восточно-Туркестанский Эвилел үндезилээн база ооң бир дугаар даргазы апарган. 

2004 чылда «Бүгү делегейниң уйгур конгрези» бир дугаар президент соңгуттурган.

## Дөстери
* 
* 

Аңгылал:Кыдаттың эрге камгалакчылары
Аңгылал:Кыдаттың диссидентилери
Аңгылал:Персоналиялар:Уйгурлар
Аңгылал:Персоналиялар:Радио «Свобода»
Аңгылал:Бүгү делегейниң уйгур конгрези
Бакир, Абдижалел Кошкар оглу

**Абдижалел Кошкар оглу Бакир** (; 1940 чылдың январь 23-те төрүттүнген) – Казахстанның хөй-ниити болгаш политиктиг ажылдакчызы, журналист, политиктиг эртемнер доктору (2006), философия эртемнериниң кандидады, профессор.

## Намдары
Абдижалел Кошкар оглу Бакир 1940 чылдың январь 23-те Кызылорда облазының Сырдария районунуң Айдарлы деп чурттакчылыг черге төрүттүнген. 

1956 чылда Кызылорда хоорайда майның бири (амгы үеде Калтай Мухамеджанов) аттыг ортумак школаны дооскан.

1963 чылда Н.В. Гоголь аттыг Башкы институдунуң (амгы үеде Коркыт Ата аттыг Кызылорданың күрүне университеди) литература факультедин шылгаралдыг дооскан. 

1991 чылда «Буржуаз национализмни ажып эртери – ССРЭ-де национал айтырыгны шиитпирлээриниң чугула фактору (Казахстанның дуржулгазынга үндезилээн)» деп темага философия эртемнериниң кандидадының эртем чадазын алыры-биле киирген диссертациязын камгалап алган. 

2006 чылда «Казахстан Республиказының профессионал Парламентизиниң хевирлеттингени: политиктиг анализ» деп темага политиктиг эртемнер докторунуң эртем чадазын алыры-биле киирген диссертациязын камгалап алган. 

1965–1991 чылдарда – нам болгаш комсомол органнарынга аңгы-аңгы харыысалгалыг албан-дужаалдарны ээлеп турган. 

1991–1995 чылдарда – Кызылорда облазының телерадиокомпаниязының даргазы. 

1995–2004 чылдарда – Казахстан Республиказының Парламентизиниң Мажилизиниң  I, ІІ чыыштарының депутады.

2005 чылдан эгелеп – Казах гуманитарлыг хоойлу-дүрүм университединиң социал-психология эртемнериниң профессору.

## Шаңналдары
* 1968 – Казах ССР-ниң Дээди Чөвүлелиниң хүндүлел бижии
* 1971 – Казах ССР-ниң Дээди Чөвүлелиниң хүндүлел бижии
* 1982 – «Күш-ажылчы шылгарал дээш» медаль
* 1985 – «Казах ССР-ниң Улус өөредилгезиниң тергиини» деп хөрек демдээ
* 1998 – «Астана» деп тураскаал медаль
* 2001 – Казахстан Республиказының хүндүлел бижии
* 2001 – «Казахстан Республиказының тускайлаң чорук чарлаанының 10 чылы» деп медаль
* 2005 – «Казахстан Республиказының Үндезин хоойлузунуң 10 чылы» деп медаль 
* 2006 – «Казахстан Республиказының Парламентизиниң 10 чылы» деп медаль
* 2009 – «Ибрай Алтынсарин» деп хөрек демдээ
* Казахстанның Бирги Президентизиниң «Алтын барыс» деп медалы-биле шаңнаткан

## Айтыглар
При написании этой статьи использовался материал из издания «Казахстан. Национальная энциклопедия» (1998—2007), предоставленного редакцией «Қазақ энциклопедиясы» по лицензии Creative Commons BY-SA 3.0 Unported.

## Демдеглелдер

Аңгылал: Төречи
Амреев, Багдад Култай оглу

**Багдад Култай оглу Амреев** (; 1959 чылдың март 1-де төрүттүнген) – Казахстанның күрүне ажылдакчызы, дипломат.

## Намдары
Багдад Култай оглу Амреев  1959 чылдың март 1-де Казах ССР-ниң Мурнуу-Казахстан облазының Шолаккорган суурга төрүттүнген.

1982 чылда Душанбениң күрүне университединиң арабист-чөөн чүк шинчилекчизиниң мергежилин дооскан. 

1980–1982 чылдарда – Йеменде «Главзарубежводстрой» деп черниң референт-очулдурукчузу.

1982–1985 чылдарда – Сирияда ССРЭ-ниң төлээ чериниң референт-очулдурукчузу.  

1985–1988 чылдарда – Казах күрүне университединиң араб дыл болгаш чогаал башкызы. 

1988–1990 чылдарда – Иракта ССРЭ-ниң төлээ чериниң очулдурукчузу.

1991–1992 чылдарда – Казах күрүне университединиң араб филология кафедразының улуг башкызы. 

1992–1994 чылдарда – Казахстанның Даштыкы херектер яамызының Чоокку Чөөн чүк болгаш Африка чурттарының эргелелиниң бирги секретары, килдизиниң эргелекчизи, даргазының оралакчызы. 

1994–1996 чылдарда – Казахстанның Даштыкы херектер яамызының Чоокку, Ортаакы Чөөн чүк болгаш Африка чурттарының эргелелиниң даргазы. 

1996 чылдың октябрь айдан 2002 чылдың июнь айга чедир – Казахстан Республиказының Сауд Аравиязында Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини. 

1998 чылдың март айдан 2002 чылдың июнь айга чедир – Казахстан Республиказының хары угда Оман, Бахрейн болгаш Кувейтиде Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини. 

2000 чылдың ноябрь айдан 2002 чылдың июнь айга чедир – Казахстан Республиказының хары угда Каттышкан Араб Эмираттарында Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини.

2002 чылдың июнь айдан 2008 чылдың июнь айга чедир – Казахстан Республиказының хары угда Египеттиң Араб Республиказы, Сирий Араб Республика, Ливан Республика, Марокконуң Хаанныг күрүнези, Иорданияның Хашимит Хаанныг күрүнезинде Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини.

2003 чылдың май айдан 2008 чылдың июнь 12-ге чедир – Казахстан Республиказының хары угда Улуг Социалистиг Улустуң Ливий Араб Джамахириязында Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини.

2008 чылдың июнь 12-ден 2010 чылдың октябрь 7-ге чедир – Казахстан Республиказының Турцияда Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини.

2008 чылдың ноябрь 11-ден 2010 чылдың октябрь 7-ге чедир – Казахстан Республиказының хары угда Албанияда Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини.

2011 чылдың февраль 1-ден 2018 чылдың сентябрь 10-га чедир – Казахстан Республиказының Иранда Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини.

2018 чылдың сентябрь 3-тен амга дээр – Түрк чөвүлелдиң Чиңгине секретары. 

Казах, орус, англи, араб, перси болгаш таджик дылдарны билир.

## Шаңналдар болгаш ат-дужаалдары
* «Курмет» ордени 
* «Казахстан Республиказының тускайлаң чорук чарлаанының 10 чылы» деп медаль
* «Астана» деп тураскаал медаль
* «Казахстан Республиказының Үндезин хоойлузунуң 10 чылы» деп медаль
* «Казахстан Республиказының Парламентизиниң 10 чылы» деп медаль
* 1-ги чергениң Онза болгаш Бүрүн эргелиг Төлээлекчизи

## Демдеглелдер

## Айтыглар
* Кто есть кто в Республике Казахстан
* Домовая фига

Аңгылал: Төречи
Валикаев, Артур Рифович

**Арту́р Ри́фович Валика́ев** (8 январь 1988 чыл, Стерлитамак, Башкир АССР, ССРЭ) — россий футболчу, Брянсктың «Динамозунда» чартык камгалакчы.

## Карьера

### Клуб
Стерлитамак футболдуң кижизиттирикчизи. Футбол-биле 6 харлыында ойнап эгелээн. Бир дугаар тренери — Сергей Иванович Кононов. 2006 чылда хоорайның бир дугаар командазынче кирген — «Содовик», ынчалза-даа бир дугаар матчтарын ам дараазында сезонда эрттирген. 2008 чылдың сезонун шагда-ла «Урал» дедир ойнап алган.

Декабрь 2010 чылда Валикаевти москва «Спартак» сонуургай берген.

11 январь 2011 чылда «Спартак»-биле контракты ат салган. 

31 август 2011 чылда аренда эргезинде пермь «Амкар» шилчий берген. Чемпионатка база кубок матчызынга 2 матчты ойнааш, кыжын Москаже дедир чоруткан турган.

8 февраль 2012 чылда ярослав «Шинник-биле» контракт атты салган.

Кышкы трансферное окно 2013 ойнакчы төрээн чурттунче ээп келир шиитпир хүлээп алган база «Уфа» клуб-биле контракт ат салган.

2014 чылдың июнь төнчүзүнде «Томь» клуб-биле контракты ат салган. Февраль 2015 чылда сезоннуң төнчүзүнге чедир «Химик» Дзержинск арендага берипкен турган. 2015/16 сезоннуң ийи чартык кезиин «Сахалин» клубка эрттирген.

11 июнь 2016 чылда эстон клуб-биле контракты ат салган «Нымме Калью». Бүдүн чартык чыл соонда Эстонияга Никосиядан кипр «Олимпиакос» контракты ат салган.

### Чыындыда
14 ноябрь 2009 чылда Россияның олимпий чыындызы дээш бодунуң бир дугаар кара чаңгыс матчызын эрттирген. Игорь Колыванов кыжын 2009 чылда Валикаевти Россияның аныяктар чыындызынче киириштирип турган,

## Демдеглелдер

## Шөлүглер
* Воспитанник стерлитамакского футбола дебютировал в Премьер лиге

Аңгылал:Россияның футболчулары
Аңгылал:ФК «Содовик» ойнакчылары
Аңгылал:ФК «Урал» ойнакчылары
Аңгылал:ФК «Нижний Новгород» ойнакчылары (2007)
Аңгылал:ФК «Ростов» ойнакчылары
Аңгылал:ФК «Спартак» Москва ойнакчылары
Аңгылал:ФК «Амкар» ойнакчылары
Аңгылал:ФК «Шинник» ойнакчылары
Аңгылал:ФК «Уфа» ойнакчылары
Аңгылал:ФК «Томь» ойнакчылары
Аңгылал:ФК «Химик» Дзержинск ойнакчылары
Аңгылал:ФК «Сахалин» ойнакчылары
Аңгылал:ФК «Нымме Калью» ойнакчылары
Аңгылал:ФК «Олимпиакос» Никосия ойнакчылары
Аңгылал:ФК «Дордой» ойнакчылары
Аңгылал:ФК «Динамо» Брянск ойнакчылары
Сама – суфий чаңчыл

**Сама** ( — дыңнаары), оон аңгыда *Сема* – суфий чаңчыл, ислам чоннуң чүдүлгезиниң бир хевири. Ол бодунче ыры, танцы-цам, хөгжүм херекселинге ойнаарын, аянныг номчулганы база мөргүл номуурун бодунче киирип турар. Семаның делгереңгей хевири тарикат Чишти чүдүүрүнүң Индий төпке бурганга чүдүүрү.  

2005 чылда ЮНЕСКО "Мевлевийжи сама мөргүлдү" чоннуң аас болгаш материалдыг эвес культуразының шылгараңгайы деп чарлаан.

## Тыптып келгени
Төөгү чугаалардан алырга "Сама" деп ритуалдың тыптып келгенинге шүлүкчү Руминиң эскериглери дузалыг болган. Төөгү чугаада бир-ле хүн Руми хоорайның садыг-саарылга черинге алдын-биле ажылдап турар дарганнарның масказының даажын дыңнап каан. Ооң даажындан «ля иляха илля-лла» («нет Бога, кроме Аллаха») деп зикр дыңналган. Ону дыңнаан соонда таалалды ап, холун көдүргеш чаңгыс черинге маска даажының  аайы-биле тырыкыланы берген. Шак-ла ынчалдыр "сама" деп бурганга мөгейиишкин ёзулалы эгелээн. Ол турец болгаш персид культурадан эгезин алган, чөөн чүктүң чаңчылдары-биле чергелешкен.

## Хуулгаазын демдээ
Сама кижиниң эки чуртталгаже хуулгаазын аян-чоруу. Адепт кижи шынчы орукче углангаш, ынакшыл-биле бодунуң сагы-сеткилин долдурар, бодунуң эгозун, мага-бодун каггаш, сүнезини-биле аян-чорук кылып, шын орукче углаар. Оон ол байдалдан үнүп келгеш, сагыш-сеткил талазы-биле быжыг туруштуг, улуска дуза кадарынга белен, онзагай күштүг, ынакшыл-биле долган сеткилдиг апаар. Руми ол ёзулалды Бурганче чоокшулаарынга дузалаар арга деп турар. 

## Ёзулалдың элементилери
"Сама" ёзулалын күүседирде ыры улуг салдарны чедирип турар. Ынчалза-даа чамдыкта аялга база кижиниң иштики сагыш-сеткилче аян-чоруунга ажыктыг. Аялга кылырда тускай скралдыг хөгжүм херекселдерин ажыглаар боор. Оларга дүңгүр болгаш лимби хамааржыр. Сама колдуунда шажынчы "кавл" болгаш "бейт" деп аттыг ырыларлыг. Чамдыкта ёзулал үезинде лириктиг чогаалдарны дыңнап болур. Ынчалза-даа ёзулал үезинде сама күүседип турар кижиниң иштики сагы-сеткили арыг болур ужурлуг, Бурганга ынакшылын ол ёзулалдың дузазы-биле көргузуп турар болгаш. Коранның суртаалын кажан-даа сама үезинде ажыглап болбас.

## Ёзулалдың ажык-дузазы
Ук ёзулалдың дузазы-биле чүдүкчү танцы болгаш цамның дузазы-биле Бурганче орук ажыдып турар. Кижиниң сүнезини Бурган-биле дорт харылзажып болур. Сама үезинде кижи медитацияның эң улуг хевири "ваджд" байдалынче кире бээр. Ол байдалды даштындан көөрге кижи бодал чокка сула шимчээшкиннерни кылып, арай дүвүрелдиг байдалче кире берген боор. Оон бир өске сама ёзулалының үезинде кире бээр байдал - "хамр". Ону өскээр "сагыш-сеткилдиң эзириири" деп адап турар. Чамдыкта улус ол байдалдарны ууп шыдавайн медерелин ышкыныдырып, харын-даа чоп апарып болур.  

## Ёзулалдың этикеди
Сама үезинде киржикчилер бот-боттарын хүндүлежир ужурлуг, дааш үндурүп болбас. Мегеленип болбас.

## Шөлүглер
* The Mevlevi Sema Ceremony
* Images of Stages of Sema ceremony

## Демдеглелдер

Аңгылал: Чаңчыл
Шалабаева, Гульмира Кенжеболат кызы

**Гульмира Кенжеболат кызы Шалабаева** (; 1956 чылдың август 31-де төрүттүнген) – философия эртемнериниң доктору (1997), профессор. Казахстан Республиказының алдарлыг ажылдакчызы. Ч. Валиханов аттыг Күрүне шаңналының лауреады (2001).

## Намдары
Гульмира Кенжеболат кызы Шалабаева 1956 чылдың август 31-де Алматы хоорайга төрүттүнген.

1978 чылда Киров аттыг Казах күрүне университединиң филология факультедин «журналистика» мергежилинге дооскан. 

1986 чылда Казахстанның Национал Эртемнер Академиязының чанында Чогаал болгаш уран чүүл институдунуң аспирантуразын дооскан. 

1997 чылда «Казах чоннуң сагыш-сеткил культуразы болгаш национал бот-медерелиниң хевирлеттинериниң берге айтырыглары» деп темага философия эртемнериниң докторунуң эртем чадазын алыры-биле киирген диссертациязын камгалап алган. 

1999 чылдан эгелеп – Казахстан Республиказының Социал эртемнер академиязының корреспондент кежигүнү.

1978–1983 чылдарда – Казах ССР-ниң кинематогравының улуг редактору.

1986–1991 чылдарда – Педагогика эртемнериниң эртем-шинчилел институдунуң улуг эртем ажылдакчызы.

1993–1997 чылдарда – Абай аттыг Алматының күрүне университединиң улуг башкызы.

1997 чылдан эгелеп – Казахстан Республиказының Эртем болгаш өөредилге яамызының Философия болгаш политология институдунуң башкарыкчы эртем ажылдакчызы, Казахстанның Эртемнер Академиязының Философия институдунуң кол эртем ажылдакчызы. 

1998–2014 чылдарда – «ОЮ» деп уран чүүл галереязының директору. 

2014 чылдың ноябрь айдан амга дээр – А. Кастеев аттыг Казахстанның күрүне уран чүүл музейиниң директору. 

## Шаңналдары
* Казахстан Республиказының Президентизиниң чарлыы ёзугаар «Казахстан Республиказының алдарлыг ажылдакчызы» деп хүндүлүг ат-биле шаңнаткан
* «Культура дугайында билиишкин» деп монографиязы дээш ниитилел-гуманитарлыг эртемнер талазы-биле Ч. Валиханов аттыг Күрүне шаңналының лауреады
* Казахстан Республиказының Профэвилелдер федерациязының «Хүндүткел демдээ» деп медаль
* Казахстан Республиказының Президентизиниң өөрүп четтириишкин бижии

## Демдеглелдер

## Айтыглар
* Директор Государственный музей искусств Казахстана имени А. Кастеева Шалабаева Гульмира Кенжеболатовна - Заслуженный деятель Республики Казахстан, профессор 
* Казахский научно-исследовательский институт культуры Шалабаева Гульмира Кенжеболатовна — Заслуженный деятель РК, кандидат филологических наук, доктор философских наук, профессор.
Нургалиев, Болат Кабдылхамит оглу

**Болат Кабдылхамит оглу Нургалиев** (; 1951 чылдың июль 25-те төрүттүнген) – Казахстанның политиктиг ажылдакчызы, дипломат.

## Намдары
Болат Кабдылхамит оглу Нургалиев 1951 чылдың июль 25-те Казах ССР-ниң Акмола облазының Ерментау районунуң Благодатное суурга төрүттүнген.

Адазы – Кабдылхамит Нургалиев, ССРЭ-ниң Күрүнениң айыыл чок чорук комитединиң полковниги, Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчизи.

1972 чылда С. Сейфуллин аттыг Целиноградта күрүнениң башкы институдунуң даштыкы дылдар факультедин, Ю. В. Андропов аттыг ССРЭ-ниң Күрүнениң айыыл чок чорук комитединиң Кызыл тук институдун дооскан. 

1972–1973 чылдарда Целиноградта күрүнениң башкы институдунунга башкылап турган.

1973–1974 чылдарда ССРЭ-ниң Чепсектиг күштеринге шериг албан-хүлээлгезин эрттирген.

1973 чылдан эгелеп – Камгалал яамызының системазында. 

1980 чылдан эгелеп – ССРЭ-ниң Даштыкы херектер яамызының Мурнуу Азия килдизиниң атташези.

1981–1985 чылдарда  – ССРЭ-ниң Ислам Пакистан Республиказында элчин чериниң атташези.

1990–1992 чылдарда – ССРЭ-ниң Индияда элчин чериниң атташези, үшкү, бирги, секретары.

1992–1994 чылдарда  – Казахстан Республиказының Даштыкы херектер яамызының Делегейниң айыыл чок чоруу болгаш чепсеглениишкин контролюнуң эргелелиниң даргазы.

1994–1996 чылдарда – Казахстан Республиказының Даштыкы херектер яамызының сайыдының оралакчызы.

1996–2000 чылдарда – Казахстан Республиказының хары угда Американың Каттышкан Штаттары, Канада, Мексикада Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини.

2001–2003 чылдарда – Казахстан Республиказының Мурнуу Кореяда Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини.

2003–2006 чылдарда – Казахстан Республиказының Японияда Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини.

2007–2009 чылдарда – Шанхайның кады ажылдажылга организациязының Чиңгине секретары.

2012–2014 чылдарда – Казахстан Республиказының Израильде Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини.

## Шаңналдары
* «Казахстан Республиказының тускайлаң чорук чарлаанының 26 чылы» деп медаль (2016)
* 2-ги чергениң «Достык» ордени (2020 чылдың декабрь 3)

## Демдеглелдер

## Айтыглар
* Биография на сайте Параграф
* Биография на сайте ЦентрАзия
Гиззатов, Вячеслав Хамен оглу

**Вячеслав Хамен оглу Гиззатов** (; 1942 чылдың апрель 9-та төрүттүнген) – Казахстанның күрүне ажылдакчызы, дипломат.   

## Намдары
Вячеслав Хамен оглу Гиззатов 1942 чылдың апрель 9-та Казах ССР-ниң Мурнуу-Казахстан облазының девискээринге төрүттүнген.

1964 чылда Саратовтуң юридиктиг институдунуң «юрист» мергежилин дооскан.

1967–1970 чылдарда ССРЭ-ниң Даштыкы херектер яамызының Дипломатияның дээди школазынга өөренип турган.

1970 чылдың август айдан эгелеп – ССРЭ-ниң Даштыкы херектер яамызының үшкү секретары.

1971 чылдан эгелеп – ССРЭ-ниң Кыдатта элчин чериниң ийиги секретары.

1974 чылдаң декабрь айдан эгелеп – ССРЭ-ниң Эртемнер академиязының Ыраккы Чөөн чүк институдунуң улуг эртем ажылдакчызы.

1978–1985 чылдарда – ССРЭ-ниң Финляндия болгаш Лаоста элчин черлеринге ажылдап турган. 

1985 чылдан эгелеп – ССРЭ-ниң Даштыкы херектер яамызының бирги секретары, дараазында ооң чөвүлекчизи апарган.

1992 чылдан эгелеп – Казахстан Республиказының Даштыкы херектер яамызының сайыдының чөвүлекчизи, Казахстан Республиказының Даштыкы херектер яамызының Европа болгаш Америка чурттарының эргелелиниң даргазы. 

1993 чылдың август айдан 1996 чылга чедир – Казахстан Республиказының Даштыкы херектер яамызының сайыдының оралакчызы.

1996 чылдың ноябрь айдан 2000 чылга чедир – Казахстан Республиказының Ислам Иран Республиказында Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини.

2000 чылдың август айдан 2003 чылдың октябрь айга чедир – Казахстан Республиказының Федеративтиг Герман Республикада Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини.

2004 чылдың январь айдан 2005 чылдың июль айга чедир – Казахстан Республиказының Туркменистанда Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини.

2006 чылдың апрель айдан эгелеп – Казахстан Республиказының Даштыкы херектер яамызының күрүне кызыгаарын демаркастаар департаментизиниң даргазы.

2009 чылдың январь айдан эгелеп – Мусульманнарны ылгаар чорук-биле демисежир талазы-биле Европаның айыыл чок чорук болгаш кады ажылдажылгазының организациязының даргазының амы-хуу төлээлекчизи.

Шериг дужаалы – курлавыр полковниги.

Англи, орус, кыдат дылдарны билир.

## Шаңналдары
* «Күш-ажылчы шылгарал» дээш медаль
* «Казахстан Республиказының тускайлаң чорук чарлаанының 25 чылы» деп медаль (2016)

## Демдеглелдер

## Айтыглар
Орус дыл кырында википедия чүүлүнден очулдурган.
Мурзалин, Малик Кенесбай оглу

**Малик Кенесбай оглу Мурзалин** (; 1971 чылдың октябрь 31-де төрүттүнген) – Казахстанның күрүне болгаш политиктиг ажылдакчызы.

## Намдары
Малик Кенесбай оглу Мурзалин 1971 чылдың октябрь 31-де Казах ССР-ниң Актөбе облазының Актөбе хоорайга төрүттүнген. 

1996 чылда Москваның делегей харылзааларының күрүне институдун дооскан. Англи биле урду дылдарны билир.

1996–2004 чылдарда – Казахстан Республиказының Россия Федерациязында элчин чериниң референтизи, атташези, үшкү, ийиги, бирги секретары.

2004–2006 чылдарда – Соңгу-Казахстан облазының акиминиң аппарыдының удуртукчузу. 

2006 чылда Американың Каттышкан Штаттарында Йель университединиң менеджмент школазын дооскан.

2006–2007 чылдарда – Соңгу-Казахстан облазының акиминиң бирги оралакчызы.

2008–2009 – «Нур Отан» деп улус-демократтыг намның Төп аппарадының удуртукчузунуң оралакчызы.

2010 чылда «Күрүне албанының чаартылгазының онза чүүлдери: дыштыкы дуржулга болгаш Казахстан» деп темага политиктиг эртемнер кандидадының эртем чадазын алыры-биле киирген диссертациязын камгалап алган.

2010–2011 чылдарда  – Казахстан Республиказының Президентизиниң херектерин эргелээр чер аппарадының удуртукчузу.

2011–2013 чылдарда  – Казахстан Республиказының Шажын-чүдүлге херектериниң талазы-биле агентилелиниң харыысалгалыг секретары.

2013 чылдың июль айда ол Казахстан Республиказының Президентизиниң херектерин эргелээр черниң удуртукчузунуң оралакчызының албан-дужаалынга тоймулаткан.

2016 чылдың декабрь айдан эгелеп – Казахстан Республиказының Президентизиниң херектерин эргелээр черниң удуртукчузунуң бирги оралакчызы.

2017 чылдың март 14-тен 2019 чылдың март 19-ка чедир – Акмола облазының акими.

2019 чылдың март 19-та Казахстан Республиказының Президентизиниң Таңма чериниң удуртукчузунуң оралакчызының албан-дужаалынга томуйлаткан.

## Дипломаттыг ат-дужаалы
* 1-ги чергениң чөвүлекчизи

## Шаңналдары
* «Күш-ажылчы шылгарал дээш» медаль (2005)
* «Курмет» ордени (2014)
* Казахстан Республиказының спортунуң хүндүлүг ажылдакчызы

## Демдеглелдер

## Айтыглар
*Ашимбаев Д.Р.* Кто есть кто в Казахстане. Алматы, 2012
Койшыбаев, Галымжан Тельман оглу

**Галымжан Тельман оглу Койшыбаев** (; 1968 чылдың апрель 12-де төрүттүнген) – Казахстанның күрүне ажылдакчызы, дипломат.

## Намдары
Галымжан Тельман оглу Койшыбаев 1968 чылдың апрель 12-де Казах ССР-ниң Кызылорда хоорайга төрүттүнген.

1991 чылда М. В. Ломоносов аттыг Москваның күрүне университедин дооскаш, ол-ла чылын ооң аспирантуразынга киргеш, 1994 чылда философия эртемнериниң кандидадының эртем чадазын алыры-биле киирген диссертациязын камгалап алган.  

1995–1997 чылдарда – Казахстан Республиказының Россия Федерациязында элчин чериниң атташези, үшкү секретары.

1997–1998 чылдарда – Казахстан Республиказының Россия Федерациязында элчин чериниң бирги секретары, чөвүлекчизи.

1998 чылда Казахстан Республиказының Россия Федерациязында элчин чериниң төлээлекчизиниң чөвүлекчизинге томуйлаткан.

2004 чылда Казахстан Республиказының Коллективтиг айыыл чок чорук керээзиниң  организациязында Бүрүн эргелиг төлээлекчизи кылдыр томуйлаткан.

2004–2006 чылдарда – Казахстан Республиказының Президентизиниң Таңма чериниң кол инспектору.

2006 чылдан эгелеп Казахстан Республиказының Даштыкы херектер яамызының Онза даалгалар талазы-биле элчининиң хүлээлгезин күүседип турган. 

2008 чылдың декабрь 4-те Күрүне баштыңының чарлыы-биле Казахстан Республиказының Литва Республикада Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчининге томуйлаткан.

2009 чылдың февраль 12-де Күрүне баштыңының чарлыы-биле Казахстан Республиказының хары угда Латви Республика, Эстон Республика болгаш Финляндияда Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчининге томуйлаткан.

2012 чылдан 2016 чылга чедир – Казахстан Республиказының хары угда Финляндия болгаш Эстон Республикада Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини. 

2016 чылдың март 4-тен 2019 чылдың март 25-ке чедир – Казахстан Республиказының Даштыкы херектер яамызының сайыдының оралакчызы.

2019 чылдың март 26-тен эгелеп – Казахстан Республиказының Эреңгей сайыдының Таңма чериниң удуртукчузу.

## Шаңналдары
* Үнелээшкинниң крестизи (2013 чылдың май 13)
* «Парасат» ордени (2020 чылдың декабрь 3) 

## Демдеглелдер
Кыстың суургазы (балет)

**Кыстың суургазы** () – чөөн чүкте мусульман күрүнелерниң болгаш азербайджан чоннуң баштайгы баледи. Ол 3 акт болгаш пролог, эпилогтан тургустунган. Музыка болгаш либреттонуң автору Афрасияб Бадалбейли. 

1940 чылдың апрель 18-те Азербайджан күрүнениң академиктиг опера, балет театрынга премьеразы болган, 1999 чылдың октябрь 24-те балеттиң чаартынган хевири үнген.  Ук хевирде совет пропаганданы суртаалдаан чүүлдерни киирбээн. Автору – Юлана Алик-Шизаде.

Кол партияларның күүседикчилери-Мадина Алиева, Гулагаси Мирзоев. Чаартынган хевирниң партитуразының автору-Фархад Бадалбейли.  Афага Маликованың удуртулгазы-биле Азербайджан күрүнениң ыры болгаш танцы ансамбили база киришкен.

## Сюжеттиг шугуму
Төөгү болза Джахангир хаанның тулчуушкун соонда өргээзинге ээп келгени-биле эгелээр. Хаанның көвей санныг агайларының бирээзи чиигеп алган, олчазы кыс уруг болур. Салгакчы кылдыр оол манаан хаан таарзынмаанын илередип, чаш төлдү шаажылаар дугайында дужаалды үндүрер. Ынчалдыр Гулянаг даңгына эрте чажындан хаанның караанга көзүлбейн, доругуп, кыс болуп, четчип өзүп келир. Полад деп аттыг оолга сонуургалдыг, хандыкшылдыг турда, хаан ону уруу деп билбейн, ынакшый бээр. Оон эгелээш, сюжет аңгыланып, төнчүзүнде чаңгыс болуушкунга келир.

Бирги хевирде, Гулянаг биле Поладтың ынакшылын чарып, хаан Джахангир даңгынаны бедик суургага хоругдаар. Суурганы Полад дилеп чорааш тып алыр, хаан Джахангир өглениринге белеткенип турар. Ол ийиниң демиселиниң соонда, хаанның аштырыышкыны-биле доостур. Суурганың чадалары-биле ынаа кыс Гулянагже аныяк оол далажыптар. А ол үеде Гулянаг чада өрү кылаш даажы дыңнааш, Поладты хаан деп бодааны-биле  соңгадан далайже шурап, амы-тынындан чарлыр.

Ийиги хевиринде, хаан Гулянагка күш-биле өгленир деп турар. Ынчалза-даа даңгына үе ойнап алыры-биле хаанга негелде кылыр: «Бедик суурга тутпаан шаанда, өгленмес мен» деп. Баштайгы маадырдан ылгалдыг, угаанныг, бурунгаар көрүштүг кыс, херээжен маадыр дээрзин ийиги хевирде көргүскен. Суурга тудуу доостурга, Гулянагты аңаа хоругдааш, хаан өргээзинге куда-дойга белеткенип турда , Полад ону чок кылып каар. Гулянаг ол дугайында билбейн, суурганың чадалары-биле далаш базымнар даажы дыңнааш, хаанның ам-на келгени ол-дур дээш, соңгадан шурай бээр. Полад суурганың шыпшык бажынга үне маңнап келгеш, ынаа кысты тыппас. Чүгле оон кээп ынакшылын ышкынып, чок болганын билип, качыгдап артар.

## Демдеглелдер

Аңгылал: Азербайджан
Аңгылал: Уран чүүл
Аңгылал: Балет
Якут аът

**Якут аът** азы **саха аът** () — Якутияга тыптып нептерээн аът. 

## Даштыкы хевири
Якут породалыг аъттар соокка эң шыдамык. Оларның  дүгүнүң узуну 8 — 15 сантиметр хире узун. Кыжын безин черге оъттап, чемни мурнуку холдары-биле харны чара тепсеп тургаш тып чиир. Бир аскыр  өөр чылгыда 18-тен 24-ке чедир белер болгаш, кулун-богба чоруур.

Чоок төрели болур моол малдар-биле деңнээрге, оларның мага-боду улуг. Якут малдар колдуу хүрең, доруг, бора болур.

Якут аъттың мага-боду улуг-даа болза, буттары чоак, бажы улуг болур.

Амгы үеде Якутияда якут аъттарның үш хевири бар: соңгу, мурнуу бичии, мурнуу улуг. 2011 чылда база чаа «Мегежекская» деп орода үнүрген деп чарлаан турган.

Якут аъттарның колдуу Лена хемниң ортаа агымында, Яна, Колыма база Индигирки деп хемнер ыйгылааштарында нептерээн. Бир хире муң якут аъттар француз порода-биле холушкаш, черлик кылдыр Канадада немтерээн.

## Ажыглалы

Чаңчыл ёзугаар якут аъттарны ийи угланыышкынныг ажыглап чораан:

* Эзер аъды кылдыр мунары. 
* Эът-сүт кылыры. Белерниң сүдүнден кумыс кылып база ижип чоруур.

## Демдеглелдер

## Шөлүглер

* ЯКУТСКАЯ
* Сылгы или Саха ата - якутская лошадь.

Аңгылал: Саха
Аңгылал: Аъттар
Аңгылал: Дириг-амытаннар
Абусеитов, Кайрат Хуат оглу

**Кайрат Хуат оглу Абусеитов** (; 1955 чылдың октябрь 20-де төрүттүнген) – Казахстанның күрүне ажылдакчызы, дипломат, төөгү эртемнериниң кандидады.

## Намдары
Кайрат Хуат оглу Абусеитов 1955 чылдың октябрь 20-де Казах ССР-ниң Алматы хоорайга төрүттүнген. 

С. М. Киров аттыг Казах күрүне университединиң төөгү факультедин дооскан.

Улаштыр ол дооскан мергежилиниң аайы-биле Семипалатинскиниң башкы институдунга ажылдап турган.

М. В. Ломоносов аттыг Москваның күрүне университединиң аспирантуразын дооскан. 

1985–1985 чылдарда - Казах күрүне университединиң ассистентизи, улуг башкызы, декан оралакчызы. 

1989–1992 чылдарда – Алматының дээди нам школазы/Алматының политология болгаш башкарылга институдунуң делегей политиказы болгаш улустар аразының харылзааларының кафедразының доцентизи.

1992–1993 чылдарда – Казахстан Республиказының Президентизиниң чанында Казах менеджмент, экономика болгаш баш бурунгаар кылыр сайгарылга институдунуң Стратегтиг шинчилелдер төвүнүң даштыкы политика болгаш национал айыыл чок чорук талазы-биле программаның удуртукчузу.

1993–1996 чылдарда Казахстанның Даштыкы херектер яамызының Төп аппарадынга харыысалгалыг дипломаттыг албан-дужаалдарга ажылдап турган.

1996–1998 чылдарда – Казахстан Республиказының Американың Каттышкан Штаттарында Элчин чериниң чөвүлекчизи.

1998–1999 чылдарда – Казахстанның Даштыкы херектер яамызының Бирги департаментизиниң директорунуң оралакчызы, Бирги департаментизиниң директору, Хөй талалыг кады ажылдажылга департаментизиниң директору.

1999–2002 чылдарда – Казахстан Республиказының Даштыкы херектер яамызының сайыдының оралакчызы.

2002–2004 чылдарда – Казахстан Республиказының Даштыкы херектер яамызының сайыдының бирги оралакчызы.

2004 чылдың октябрь 4-тен 2008 чылдың январь 17-ге чедир – Казахстанның Швейцария Конфедерациязында Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини, Казахстанның хары угда Женева хоорайда Каттышкан Нациялар Организациязының килдизиниң чанында болгаш өске-даа организацияларда доктаамал төлээлекчизи. 

2008 чылдың январь 17-ден эгелеп – Казахстан Республиказының Улуг Британия болгаш Соңгу Ирландияның Каттышкан Хаанныг күрүнезинде Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини, а 2008 чылдың август 5-тен эгелеп – Казахстан Республиказының хары угда Ирланд Республика, Исланд Республика болгаш Швед Хаанныг күрүнеде Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини.

2004 чылдың сентябрь 17-ден 2018 чылдың октябрь 22-ге чедир – Казахстан Республиказының Норвег Хаанныг күрүнеде Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини.

## Шаңналдары
* «Курмет» ордени (2020)
* 2-ги чергениң «Достык» ордени (2018 чылдың декабрь 14)

## Демдеглелдер
Колесов, Гаврил Гаврильевич (актёр)

**Гаврил (Гавриил) Гаврильевич Колесов** (март 8, 1932 – август 31, 1977) – якут актёр болгаш чогаалчы. РСФСР-ниң алдарлыг артизи (1982), Якут АССР-ниң Улустуң ыраажызы (1971). 

## Намдары
1932 чылдың март 8-те Якутияның ийи дугаар Батарингиниң Менгило-Кангалас районунга төрүттүнген. Колхозчу өг-бүлениң оглу, школа назыны четпейн тургаш-ла чоннуң ырыларын болгаш тоолдарын сонуургап эгелээн. Улуг олонхожуларның чараш маадырлыг тоожуушкуннарын дыңнап, оларның кол утказын болгаш канчаар ыдарын сактып билип ап чораан. 

1951 чылда хып дээн чалыы назынында, 18 харлап тургаш, Якутияның радиокомитединиң ыры бөлгүмүнче (хорже) кирген. 1954 чылда П.А. Ойунскийниң «Чүткүлдү Ньургун Боотур» деп олонхозун бир дугаар чон мурнунга күүсеткен.

1957 чылдан 1997 чылдарда П.А. Ойунский аттыг Якут хөгжү-шии театрынга артист бооп ажылдап чораан. Ол аңгы-аңгы маадырларның овур-хевирин, аажы-чаңын ойнап көргүскен. Колесовтуң кол рольдары: А. Софроновтуң "Манчаары" деп драмазында - Ыстапанка, И. Гоголевтиң - Наара Суох — «Наара Суох», Нахов — «Пока бьётся сердце» Софр. Даниловтуң, Сасыл Ойуун — «Красный шаман» П. Ойунскийниң, Чачыгыр Таас ойуун — «Кудангса Великий» П. Ойунскийниң. Хөгжүмчү шиижиттинген көргүзүглерде «Лоокуут и Нюргусун» деп операда Чычып Чааптың партиязын күүседип турган, Тиэхэ Тиэхээн – Г.Григорянның «Цветок Севера» деп оперетазында,  Чупчуруйданның чоок кижизин — Ж. Батуевтиң «Чурумчуку». 

1957 чылда Москва хоорайга VI дугаар аныяктарның болгаш сургуулдарның Делегей чергелиг шуулганынга киришкен.

1968 чылда сентябрь айның 5-тен 25-ке дээр "Чүткүлдүг Нюргун Боотур" деп олонхонуң бүдүн сөзүглелин "Мелодия" аттыг Лениградчы студияга ыдып бараалгаткан. Ооң ол ажылының эртем талазы-биле удуртукчузу олонхонуң дугайында монографияның автору  И.В. Пухов турган. 

Якут дыл кырынга бичии чаштарга болгаш элээди назылыгларга элээн каш номну чырыкче үндүрген. 1960 чылдан эгелеп парлагаже чогаалдар берип эгелээн. 

1964 чылда "Аңчының уйнуу" деп тоожузу үнген. 1969 чылда орус дылга В. Чупрееваның очулгазы-биле сеткуулге үнген.

"Жизнь впереди" (1966), "Холодная весна" (1969), "Думы солдата" (1973) деп номнарның автору.

1982 чылдан эгелеп Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү.

## Шаңналдары
*РСФСР-ниң алдарлыг артизи (1982)
*Якут АССР-ниң чоннуң артизи (1971)
*Якут АССР-ниң алдарлыг артизи (1962)
*П.А. Ойунский аттыг Саха (Якутия) Республиканың күрүне премиязының эдилекчизи (1997)
*Орден "Знак Почета"

## Демдеглелдер

Аңгылал: Саха
Баишев, Гавриил Васильевич

**Гавриил Васильевич Баишев** (литературлуг ады **Алтан Сарын**) – якут чогаалчы, шүлүкчү, лингвист-тюрколог. 

1898 чылда Якутияның Жабыльск суурга төрүттүнгеш, аңаа-ла эге школаны дооскан. 

1917 чылда Якутскунуң почтаның телеграфиязының конторазынга өөреникчилей берген. 1918 чылдан 1921 чылдарга чедир Амга суурнуң почтазынга ажылдап турган. Националистчи бодалдары-биле 1921-1922 чылдарда болуп турган тура-халыышкынга киржип тургаш, амнитияга (хосталгага) таварышкыже чаштынып турган. Якутскуга "Саха Омук" болгаш "Саха Кэскилэ" бөлүктерниң кежигүнү болгаш секретары болуп ажылдап чораан.

1924 чылдан 1928 чылга дээр Ленинградтың чөөн дылдар институдунга өөренип чораан. Аңаа өөренип тургаш орус дылче В.Н. Васильевтиң бижидип кааны "Ала Булкун" деп олонхозун очулдуруп турган. Баишев Якут алфавит кылыр бөлүктүң кежигүннериниң аразынга кирип турган. Якут бижик комитединиң эртем талазы-биле секретары.

Якут дылга хамаарылгалыг аңгы-аңгы реформаларның автору.

## Демдеглелдер

## Шөлүглер
* 
* Баишев Гавриил Васильевич (он же Алтан Сарын) , *gulagmuseum.org*

Аңгылал: Саха
Аргинбаева, Светлана Робертовна

**Светлана Робертовна Аргинбаева** (; 1966 чылда төр., Сибай х. Башкир АССР) — ыраажы, Башкортостан Республиканың улусчу артизи (2003).

## Намдары
Аргинбаева Светлана Робертовна 8 январь 1966 чылда Сибай хоорайга Башкир АССР-ге төрүттүнген.

Уфаның уран чүүл училищези (БР алдарлыг уран чүүл ажылдакчызы А. Х. Чембарисованың клазы) ыр салбырынга өөренип турган.

1993 чылда Уфаның күрүне уран чүүл институдун дооскан (бо үеде — З. Исмагилов аттыг Уфаның күрүне уран чүүл академиязы) мергежили «сольное пение» (Россияның алдарлыг культура ажылдакчызы, Башкортостанның улусчу артизи, профессор Р. Г. Галимуллинаның клазы).

Ажыл чери: 1993 чылдан Башкир күрүне опера база балет театры опера труппада ажылдап турар.

1994 чылдан 1997 чылдарга чедир Светлана Робертовна (Италия) хоорайга Марио Мелани маэстрога Уран чүүл опера Академиязынга стажировкалап турган Озимо, Серджо Сегаллини (Франция), Раина Кабайванска (Болгария) мастер класстарны ап турган, 2000 чылда Пезаро хоорайга (Италия) Дж. Россини аттыг Академияга стажировкалап турган.

Ыраажылар-биле ойнап турган: Лео Нуччи (Италия), Раина Кабайванска (Болгария), Луис Лима (Аргентина), Уоррен Мок (АКШ), дирижёрлар-биле: Анджело Инглези (Италия), Марко Гвидарини (Италия), Веннацио Сорбини (Италия), Хорхе Рубио (Испания), Жак Делакот (Франция).

## Репертуар
* Дорабелла (В.-А. Моцарт «Так поступают все»)
* Ульрика (Дж. Верди «Бал-маскарад»)
* Кармен (Ж. Бизе «Кармен»)
* Изабелла (Дж. Россини «Итальянка в Алжире»)
* Розина (Дж. Россини «Севильский цирюльник»)
* Сузуки (Дж. Пуччини «Мадам Баттерфляй»)
* Далила (К. Сен-Санс «Самсон и Далила»)
* Постумия (Ж. Массне «Roma»)
* Шарлотта (Ж. Массне «Вертер»)
* Сильва (И. Кальман «Сильва»)
* Кюнбике (З. Исмагилов «Салават Юлаев»)
* Яубике (З. Исмагилов «Шаура»)
* Куйхылу (З. Исмагилов «Послы Урала»)

## Концерт репертуары
* Дж. Верди. «Requiem»
* Дж. Россини. «Stabat Mater»
* Дж. Россини. «Маленькая торжественная месса»
* Н. Джоза. «Requiem» (памяти Г. Доницетти)
* А. Боррони. «Messa di Requiem»

## Шаңналдары
* С. Я. Лемешев аттыг  Улустар аразы опера ыраажылар конкурстуң дипломантызы (Тверь) (1992)
* Дипломант и обладательница специального приза за лучшее исполнение произведения Россини на Международном конкурсе вокалистов имени Ф. Виньяса в г. Барселоне (Испания) (1993). Озимо хоорайга (Италия) стажировка-биле шаңнаткан.
* Виотти аттыг Улустар аразы вокалисттер конкурстуң III шаңнал лауреады (Испания) (1994)
* Башкортостан Республиканың алдарлыг артизи (1995)
* Башкортостан Республиканың улусчу артизи (2003)

## Шөлүглер
* ''Галимова Г. Л.'' Аргинбаева Светлана Робертовна.// Статья в Башкирской энциклопедии.  
* https://web.archive.org/web/20131103052323/http://www.bashopera.ru/person.49.html
* https://web.archive.org/web/20131102122721/http://xn--p1acf.rus.bashenc.ru/index.php/prosmotr/2-statya/9402-arginbaeva-svetlana-robertovna

Аңгылал:Оперные певцы и певицы Башкортостанның опера
Аңгылал:Башкортостанның улусчу артисттери
Аңгылал:Башкортостанның алдарлыг артисттери
Аңгылал:Персоналиялар:Башкир опера база балет театры
Аңгылал:Уфаның уран чүүл училищезиниң доозукчулары
Аңгылал:Уфаның күрүне уран чүүл институдунуң доозукчулары
Лама Шариф, Кайрат Кайырбек оглу

**Кайрат Кайырбек оглу Лама Шариф** (; 1962 чылдың январь 1-де төрүттүнген) – Казахстанның күрүне ажылдакчызы, дипломат.

## Намдары
Кайрат Кайырбек оглу Лама Шариф 1962 чылдың январь 1-де Казах ССР-ниң Павлодар облазының Иртышск суурга төрүттүнген.

1981 чылда В. В. Боровский аттыг Павлодарның башкы училищезин, 1990 чылда С. М. Киров аттыг Казах күрүне университединиң чөөн чүк шинчилелиниң факультедин дооскан.

1986–1989 чылдарда – Йеменде араб дыл очулдурукчузу.

1990–1991 чылдарда – «Рауан» деп ном үндүрер черниң даштыкы редакциязының редактору.

1991–1993 чылдарда – Казах күрүне университединиң араб филология кафедразының башкызы.

1993 чылда – Казахстан Республиказының Даштыкы херектер яамызының үшкү секретары.

1993–1996 чылдарда – Казахстан Республиказының Египетте Элчин чериниң үшкү, ийиги секретары.

1996–1998 чылдарда – Казахстан Республиказының Даштыкы херектер яамызының ийиги, бирги секретары.

1998–2002 чылдарда – Казахстан Республиказының Египетте Элчин чериниң бирги секретары, чөвүлекчизи.

2002–2004 чылдарда – Казахстан Республиказының Даштыкы херектер яамызының Азия, Чоокку Чөөн чүк болгаш Африка чурттарының департаментизиниң килдизиниң даргазы, эргелелиниң даргазы, директорунуң оралакчызы.

2006 чылдың апрель айдан июль 24-ке чедир – Казахстан Республиказының Президентизиниң Таңма чериниң Даштыкы политика төвүнүң кол инспектору, Казахстан Республиказының Каттышкан Араб Эмираттарында Чиңгине консулу.

2006 чылдың май 17-ден 2011 чылдың июнь 10-га чедир – Казахстан Республиказының Кувейтиде Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини.

2006 чылдың июль 24-тен 2011 чылдың июнь 10-га чедир – Казахстан Республиказының хары угда Сауд Аравиязында Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини.

2011–2013 чылдарда – Казахстан Республиказының Шажын-чүдүлге херектериниң талазы-биле агентилелиниң даргазы.

2013–2019 чылдарда – Казахстан Республиказының Каттышкан Араб Эмираттарында Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини.

2019–2020 чылдарда – Казахстан Республиказының Даштыкы херектер яамызының Тускай даалгалар талазы-биле элчини.

2020 чылдың сентябрь айдан эгелеп – Казахстан Республиказының Египетте Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини.

## Эртем талазы-биле ажыл-чорудулгазы
Эртем, литература ажылдары,  парлаан чүүлдери:
* «Намаз» (1990)
* «Чер кезип мөргүл кылыры» (1990, 1993)
* «Мөргүл» (1991)
* «Мусульман календарь» (1991)
* «Чүдүлгениң эге билиглери» (1998)
* «Араб дыл хрестоматиязы» (2004)
* К. Токаевтиң «Казахстан Республиказының дипломатиязы» деп номун араб дылче очулдурган (2005).

## Демдеглелдер
Аппазов, Рефат Фазылович

**Рефат Фазылович Аппазов** (; 1920 чылдың сентябрь 8, Симферополь — 2008 чылдың апрель 18, Королёв, Москва облазы) — крым-татар уктуг совет база российжи эртемден. Техниктиг эртемнерниң доктору, профессор, ССРЭ-ниң Күрүне шаңналының эдилекчизи (1980). С. П. Королёвтуң  удуртулгазы-биле ССРЭ-ниң космос программазынга ажылдап турган.

## Намдары
1920 чылда Симферопольга төрүттүнген. Эгезинде татар 8 класстыг школага өөренгеш, оон Ялтаның школазынга өөрни берген. 1939 чылда школа дооскаш, Бауман аттыг МВТУ-же кирип алган. 1946 чылда университет дооскаш, Москва адаанда Калининград (амгы Королёв) деп хоорайга Эртем-шинчилел институдунга ажылдай берген. Ол үеде үргүлчү Германия чоруп турган, аңаа барып, оларның ракеталарын шинчилээр ажылды чорудуп труган. Германияга чоруп тургаш, С.П. Королев-биле таныжып алган. Ооң-биле кады ССРЭ-ниң космос программазы-биле ажылдап эгелээн. 1959 чылдан 1993 чылга чедир Москваның авиация институдунга башкылап ажылдап чораан. Космос программазынга ажылдап турар үезинде, бир дугаар Р-1 деп баллистиктиг ракета тургузарынга, Черниң баштайгы кижи кылган эдеринчизин кылырынга, бир дугаар континентилер аразынга ужар ракета чогаадырынга киришкен.  Баштайгы кижини космосче ужударынга белеткел ажылын, баштайгы харызаа тудар Черниң эдеринчилерин кылырынга, Айже, Шолбанче база Марсче программаларны кылып турган. 

1987 чылан тура крым-татар национал шимчээшкиннерге идепкейлиг киржип турган. 1990—1995 чылдарда крымның татарларының туружу дээш ажылынга киржип чораан. 2001 чылда «Следы в сердце и памяти» деп сактыышкыннарының ному үнген.

Королёв хоорайга 2008 чылдың апрель 18-те чок болган. Сөөлгү күзелиниң аайы-биле Крымда хөөржүттүнген.

## Шаңналдары

* Государственная премия СССР (1980)
* Премия имени Ф. А. Цандера РАН (1996) — за монографию «Баллистика управляемых ракет дальнего действия»
* Орден Ленина
* Орден Трудового Красного Знамени
* Орден «Знак Почёта»

## Бижээн номнары

* *Р. Ф. Аппазов, С. С. Лавров, В. П. Мишин.* Баллистика управляемых ракет дальнего действия. — М. : Наука, 1966. — 307 с.
* *Р. Ф. Аппазов.* Расчет траекторий баллистических ракет. — М., 1969. — 65 с.
* *Р. Ф. Аппазов, О. Г. Сытин.* Методы проектирования траекторий носителей и спутников Земли. — М. : Наука, 1987. — 439 с.
* *Р. Ф. Аппазов.* Следы в сердце и в памяти. — Симферополь.: Издательство «ДОЛЯ», 2001. — 415 с.

## Демдеглелдер

Аңгылал:Апрельдиң 18 мөчээн
Аңгылал:Сентябрьның 8 төрүттүнген
Аңгылал:Алфавиттээн кижилер