Чаа-Хөл кожууну

**Чаа-Хөл кожуун** — Тываның төп кожууннарының бирээзи. Девискээри 2,9 муң км². Мурнуу-чөөн чүкте Улуг-Хем кожуун-биле, мурнуу чүкте Өвүр кожууну-биле, барыын чүкте Чөөн-Хемчик кожууну-биле, соңгу-барыын чүкте Сүт-Хөл кожууну-биле, соңгу чүкте Красноярск крайы-биле кызыгаарлажып турар.

Чурттакчы чонунуң саны — 6127 кижи (2017). Национал тургузуу — тывалар. Шажынчы тургузуу - буддистер. Автомобильдиң кодунуң дугаары — 17. Куржаг шагы — MSK+4 (UTC+7).

## Сумулар чизези

## Төөгүзү
1941 чылда тургустунган. 1961 чылда Улуг-Хем кожуунга катыштырган турган. 1992 чылда катап аңгы кожуун кылдыр тургустунган.

XIX–XX-ги чүс чылдарда официалдыг документилерге Чаа-Хөлдү "Джакуль" кылдыр демдеглеп турган болуп турар. Ол үелерде чон-биле садыг-саарылга кылып турган кыдаттар ынчаар адааны чадавас.

XX-ги чүс чылдың эртемдээннериниң болгаш шинчилекчилериниң бижиктеринде "Чжакуль" болгаш "Ча-Куль" деп деңге демдеглеп турган.

Чүве билбес улус кожуун адын *Саян-Шушенски суг шыгжамырындан* адаттынып тывылган деп чугаалаар боор дур. Ындыг чугаа шын эвес. "Чаа-Хөл далайы" дээрге, чоокта чаа 1970 чылдарда тывылган чүве-дир.Саян-Шушенски суг шыгжамыры турбаанда-даа ол черниң улузу чуртун Чаа-Хөл деп адаар турган. "Чаа-Хөл" дээрге шаандагы ат-тыр! Ол ийи сөс шаандагы түрк сөстерден укталган. 
* "Чаа" дээрге "дайын" дээн сөс-түр. "Чаа" деп сөс *йагы* деп эрги түрк сөстен тывылган.
* "Хөл" дээрге "шөл" дээн уткалыг сөс-түр. Шаанда тывалар ажык дески черни "хөл" азы "шөл" дээр турган. Бо таварылгада "хөл" деп сөстүң сугга кандыг-даа хамаарылгазы чок.
"Чаа-Хөл" дээрге "Дайын-Шөлү" дээн уткалыг сөс-түр. Шаанда ол черге түрлүг маадырлар күжүн шенеп, хан-чин төп демисежип турган. Ынчангаш "Чаа-Хөл" деп сөстүң ёзулуг утказы коргунчуг боор-дур!

Кожуун девискээринде черлер аттары, "хөлгээзинниг" төөгүзүн көргүзүп бадыткап турар. Сүме-Даа, Чарынныг-арт, Сеңги-Дезии, Сесеге.

Кожуун девискээринге бирги суур 1887 чылда туттунган, ол суурну чер ады-биле олчаан Чаа-Хөл кылдыр адаан.

## Суур-балгат
Кожуунда суурлар: Чаа-Хөл — кожуун төвү.

Сумулар.
# Чаа-Холь сумузу, төп сууру Чаа-Хөл (Чаа Чаа-Хөл);
# Ак-Дуруг сумузу, төп сууру Ак-Дуруг;
# Кызыл-Даг сумузу, төп сууру Булуң-Терек;
# Шанчы сумузу, төп сууру Шаңчы.

Ол кожуунда аржааннар: Ажыг-Суг - Үүр-Сайыр, Кара-Суг,...

Хөлдери: кылымал далай Чаа-Хөл,...

Хемнери: Чаа-Хөл хем, Бай-Булуң, Коош-Ой (Коош-Ой тайгазындан агып баткан, чамдыкта эдээнге келгеш соглуп чыдар), Хемчик (аксы), Улуг-Хем
(аксы), Улуг-Кара-Суг, Бидилиг, Чиңге, Ортаа-Хем, Куйлуг-Хем.

## Агаар-бойдузу
Чаа-Хөл кожууну Кыдык Соңгу-чүк черлерге деңнетинген.

Кыжы соок болгаш узун, хар эвээш, аяс болгаш оожум. Хүндүскү температура −15°С, дүне −18°С ÷ −32°С. Хонукта ортумак температуразы 0 градустан бедик үелер апрельден эгелээр, октябрьга чедир уламчылаар. Чай кургаг болгаш чылыг, тайгаларга — сериин болгаш  кыска. Хүндүскү температура +16°С ÷ +20°С, тайгаларга +10°С ÷ +16°С, изиг үеде +30°С (эң бедии +38°С). Күс кургаг болгаш аяс. Хүндүскү температура +8°С ÷ +10°С, (ында-хаая +15°С), дүнелерде доңаттар −5°С ÷ −10°С. Чайгы хаттар барыын чүктен болгаш, соңгу-барыын чүктен, кыжын — чөөн чүктен болгаш, мурнуу-чөөн чүктен. Хонукта ортумак температуразы 10 градустан бедик үелер 125 хонук.

## Тайылбыр кезек


## Дөс
# Тыва чуртунда хоорай болгаш сумулар чизези. 
# Чаа-Хөл дугайында Тыва Республика чазааның сайтызында. 

Ч
Ч
Ч
Ч
Ч