open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Январь 3

**Январь 3** азы **3 бир ай** — Григориан календарь-биле чылдың үшкү хүнү, чыл төнчүзүнге чедир 362 хонук (үстүкү чылдарда 363 хонук) арткан.

## Болуушкуннар

* 1777 чыл – Революстуг дайын үезинде генерал Джордж Вашингтоннуң шериглери Принстонга болган тулчуушкунга англичаннарны чылча шаапкан.
* 1959 чыл – Алясканы АКШ-че 49 дугаар күрүне кылдыр хүлээп алган.
* 1961 чыл — Президент Дуайт Д. Эйзенхауэр Куба-биле дипломатчы харылзаазын үзе берген.
* 1999 чыл – НАСА Марстың полярлыг десантчызын үндүрген.

* 2009 чыл – Биткоин блокчейнниң бирги блогу, «Эгезис Блок» деп адаар, тургустунган.

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү
Аңгылал:Январь
Адыгея Республика

**Адыгея Республика** (Адыг:*Адыгэ Республик*,Орус:*Республика Адыгея*) — Россия Федерациязында Соңгу Кавказта, Краснодар облазы-биле долгандыр турар республика. Төвү – Майкоп.

## Төөгү
Тодаргайы-биле:Адыгея Республиканың төөгүзү

Бо регионга 1922 чылдың июль 27-де Адыгей автономнуг область тургустунган. Ооң соонда ол регион элээн каш административтиг өскерлиишкиннерни эрткен болгаш 1991 чылда, Совет Эвилелиниң буураашкынының мурнунда, автономнуг республика кылдыр көдүрүлген.

Совет Эвилели буурап дүшкен соонда, Адыгея Республика бодун Россия Федерациязының иштинде республика кылдыр чарлаан. Баштайгы парламент соңгулдалары 1991 чылдың төнчүзүнде республиканың хоойлужудулга эргелелин тургускан. 1995 чылдың март 10-да Адыгея Республиканың Конституциязын хүлээп алган.

## География

### агаар-бойдус
Адыгея Республиканың агаар-бойдузу бирги ээлчегде чымчак. Ол девискээрге чоокта чаа Кара далай салдарлыг, ол температураны ортумак тудуп турар, Соңгу Кавказ дагларының бедик эдээлери соок хаттан камгалап турар.

### бойдус
Адыгея Республика дыка хөй дагларлыг, оларның эң бедик даглары далай деңнелинден 3238 метр бедик Чугуш даа болур. Чамдык даглар Кавказ бойдус корум-чурумунга кирип турар.

## Экономика
Колдуунда көдээ ажыл-агый продукциязы, чижээ, тараа, чигир. Кол ажыл-агыйлары — аъш-чем болбаазырадылгазы, ыяш болгаш чиик бүдүрүлге.

## Кижилер

чурттакчы чону 501,038 хире кижи.(2025)

* Орустар: Чурттакчы чоннуң 64,5 хире хуузу орустар.

* Адыгейлер: чурттакчы чоннуң 25% болуп турар.

Өске этниктиг бөлүктерниң аразында армяннар, украиннер, курдтар болгаш ромнар бар.

### Шажын

## Фото
　
Acheshbok, Южные отроги горы Ачешбок, драматичные погодные условия раннего лета, Западный Кавказ.jpg
Вид на перевал Чертовы Ворота между горами Западный и Восточный Ачешбок. Адыгея (52739185247).jpg
Большой и Малый Тхач. Республика Адыгея.jpg
SOMEWHERE AT NIGHT (2011-06-08 21-53) - panoramio.jpg
Sun (2011-06-21 08-42-14) - panoramio.jpg
Горпарк.Ул Краснооктябрьская. Фото Виктора Белоусова. - panoramio.jpg
Свято-Троицкий кафедральный собор (Майкоп).jpg
Вокзал Майкопа.JPG

|
|

## Үндезин


## Даштыкы ссылкалар
Адыгея Республиканың албан езузунуң сайтызы 
Аңгылал:Адыгея
Аңгылал:Кавказ
Январь 4

**Январь 4** азы **4 бир ай** — Григориан календарь-биле чылдың дөрткү хүнү, чыл төнчүзүнге чедир 361 хонук (үстүкү чылдарда 362 хонук) арткан.

## Болуушкуннар

* 1643 чыл – Исаак Ньютоннуң төрүттүнген хүнү, физик болгаш математик, шимчээшкин хоойлулары болгаш бүгү делегейниң тыртыжыышкын хоойлузу-биле билдингир.

* 1948 чыл – Бирма Британиядан хамаарышпас апарган.
* 1958 чыл — Спутник 1, делегейде бир дугаар кылымал спутник, орбитадан Черже кээп дүшкен.
* 2010 чыл – Делегейде эң бедик тудуг Бурдж-Халифа албан езузу-биле ажыттынган.

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү
Аңгылал:Январь
Январь 5

**Январь 5** азы **5 бир ай** дээрге Григориан календарь-биле чылдың беш дугаар хүнү, чыл төнчүзүнге чедир 360 хонук (үстүкү чылдарда 361 хонук) арткан.

## Болуушкуннар

* 1066 чыл — Англияның хааны Эдуард Исповедник чок болган, ооң соонда салгал дамчыыр кризис тыптып келген
* 1875 чыл – Парижтиң Palais Garnier опера театры ажыттынган.

* 1933 чыл — Сан-Францискода «Алдын хаалга» көвүрүүнүң тудуу эгелээн.
* 1972 чыл – АКШ-тың президентизи Ричард Никсон «Космос корабль» программазын чарлаан.
* 2005 чыл – Эрис деп карлик планета тывылган.

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү
Аңгылал:Январь
Маэсуке

**Маэсуке** (яп:*マエスケ*) дээрге япон ютубер-дир.

## Ниити көрүш
Ол колдуунда Roblox, Fortnite, Minecraft дээн ышкаш оюннарга дорт комментарийлерни кылып турар. Ооң дугайында барааннар база бар, ында ооң ногаан овур-хевири болгаш картошка аватары бар.

## Үндезин


## Даштыкы ссылкалар
YouTube

Албан езузунуң сайтызы

X
Аңгылал:Ютубта оюн комментатору
BDF-3299

**BDF-3299** дээрге Piscis Austrinus деп сылдыстар бөлүүнде турар галактика-дыр. Ол Черден 12,9 млрд чырык чыл ыракта. Кызыл шилчиишкин 7.109.

## Үндезин
Аңгылал:Галактика
Аңгылал:Астрономия дугайында статьялар
MACS0647-JD

**MACS0647-JD** дээрге Черден Камелопардалис деп сылдыстар бөлүүнүң угланыышкынында турар галактика-дыр. Ол 31,9 млрд чырык чыл хире ыракта турар, ынчангаш Черден эң ырак дээрниң мага-бодунуң бирээзи.

## Аразы

## физикалыг шынарлары

## Үндезин
Аңгылал:Галактика
Аңгылал:Астрономия дугайында статьялар
Январь 6

**Январь 6** азы **6 бир ай** — Григориан календарь-биле чылдың алдыгы хүнү, чыл төнчүзүнге чедир 359 хонук (үстүкү чылдарда 360 хонук) арткан.

## Болуушкуннар

* 741 чыл — Шому императорнуң чарлыы-биле найысылалы Хэйджо-кёдан (амгы Нара хоорай, Нара префектуразы) Куниномияже (амгы Камо, Кидзугава хоорай, Киото префектуразы) көжүрген.
* 1912 чыл — АКШ-тың Конгресси Нью-Мексикону 47-ги күрүне кылдыр хүлээп алган.
* 1941 чыл — АКШ-тың президентизи Франклин Рузвельт Каттышкан Штаттың күрүнезинге «Дөрт хосталга» деп доктаалын кылган.
* 1967 чыл — Вьетнам дайынының үезинде Американың Каттышкан Штаттарының далай шериглери Төп Вьетнамга Меконг дельтазынга кампанияны эгелээн.

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү
Аңгылал:Январь
Январь 7

**Январь 7** азы **7 бир ай** — григориан календарь-биле чылдың чедиги хүнү, чыл төнчүзүнге чедир 358 хонук (үстүкү чылдарда 359 хонук) арткан.

## Болуушкуннар

* 1610 чыл – Галилео Галилей Юпитерниң дөрт улуг айларын тыпкан (амгы үеде Галилей айлары).
* 1714 чыл – Бир дугаар бижиир машинага патент үндүрген.
* 1782 чыл – Филадельфияга Американың Каттышкан Штаттарында бир дугаар коммерция банкызы Соңгу Американың Банкызы тургустунган.
* 1979 чыл – Вьетнамның шериглери Пномпеньни эжелеп алгаш, Камбоджага Кызыл Кхмерлерниң чазаан дүжүрген.
* 1989 чыл – Император Акихито дүжүлгеже олурупкан.

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү
Аңгылал:Январь
NGC 2

**NGC 2** дээрге NGC 1-ден чөөн чүкте Пегас сылдыстар бөлүүнде спиральдыг галактика-дыр.

## Фото

NGC 2 by the DESI Legacy Surveys.jpg
NGC2.png
NGC2 - SDSS DR14.jpg
|
|

## Үндезин
Аңгылал:Астрономия дугайында статьялар
Аңгылал:NGC Дээрниң мага-боду
Аңгылал:Спиральдыг галактика
NGC 1

**NGC 1** дээрге Пегас деп сылдыстар бөлүүнде 190 миллион чырык чыл ыракта турар спиральдыг галактика-дыр. Ооң диаметри 90 000 чырык чыл хире. Ол New General Catalogue-че кирген бир дугаар  Дээрниң мага-боду болган.

## Фото

NGC1.png
NGC 0001 2MASS.jpg
NGC 1 from the DESI Legacy Surveys.jpg
NGC 0001 SDSS.jpg
|
|

## Үндезин
Аңгылал:Астрономия дугайында статьялар
Аңгылал:NGC Дээрниң мага-боду
NGC 3

**NGC 3** дээрге Балык сылдыстар бөлүүнде линза хевирлиг галактика-дыр. Черден 172 миллион чырык чыл ыракта.

## Фото

NGC 3 From DESI Legacy Surveys.jpg
NGC 0003 SDSS.jpg
NGC 3 DECam.png
|
|

## Үндезин
Аңгылал:NGC Дээрниң мага-боду
Аңгылал:Астрономия дугайында статьялар
NGC 7

**NGC 7** дээрге Скульптор деп сылдыстар бөлүүнде спиральдыг галактика-дыр. Ону 1834 чылда британ астроном Джон Гершель ажыткан.

## Фото

NGC7 ESO KIDS.jpg
NGC 7 ESO-LV 4090220 I R B.png
|
|

## Үндезин
Аңгылал:NGC Дээрниң мага-боду
Аңгылал:Астрономия дугайында статьялар
NGC 8

**NGC 8** дээрге Пегас деп сылдыстар бөлүүнде ийи сылдыс системазы дыр. Ак сылдыс 10400 +4400 -2400 чырык чыл ыракта, а сарыг сылдыс 215000 чырык чыл ырак.

## Үндезин
Аңгылал:NGC Дээрниң мага-боду
Аңгылал:Астрономия дугайында статьялар
NGC 4

**NGC 4** дээрге Балык сылдыстар бөлүүнде галактика-дыр. Бо галактика дугайында хөй детальдар билдинмес.

## Үндезин
Аңгылал:NGC Дээрниң мага-боду
Аңгылал:Астрономия дугайында статьялар
NGC 5

**NGC 5** дээрге Андромеда сылдыстар бөлүүнде эллипс хевирлиг галактика, Черден 221,2 млн чырык чыл ыракта деп санаан.

## Үндезин
Аңгылал:NGC Дээрниң мага-боду
Аңгылал:Астрономия дугайында статьялар
NGC 9

**NGC 9** дээрге Пегас деп сылдыстар бөлүүнде 140 миллион чырык чыл ыракта турар спиральдыг галактика-дыр.

## Фото

NGC 0008 SDSS.jpg
NGC 0009 2MASS.jpg
|
|


## Үндезин
Аңгылал:NGC Дээрниң мага-боду
Аңгылал:Астрономия дугайында статьялар
NGC 10

**NGC 10** дээрге Скульптор деп сылдыстар бөлүүнде турар спиральдыг галактика-дыр.

## Фото


NGC 10 ESO KIDS.jpg
NGC 0010 DSS.jpg
|
|

## Үндезин
Аңгылал:NGC Дээрниң мага-боду
Аңгылал:Астрономия дугайында статьялар
NGC 12

**NGC 12** дээрге Балык сылдыстар бөлүүнде турар спираль хевирлиг галактика-дыр.

## Фото

NGC 0012 2MASS.jpg
NGC 0012 SDSS.jpg
|
|


## Үндезин
Аңгылал:NGC Дээрниң мага-боду
Аңгылал:Астрономия дугайында статьялар
NGC 11

**NGC 11** дээрге Андромеда сылдыстар бөлүүнде спираль хевирлиг галактика-дыр.

## Фото

NGC 0011 2MASS.jpg
NGC11 - SDSS DR14.jpg
|
|

## Үндезин
Аңгылал:NGC Дээрниң мага-боду
Аңгылал:Астрономия дугайында статьялар
Январь 10

**Январь 10** азы **10 бир ай**— григориан календарь-биле чылдың 10 дугаар хүнү, чыл төнчүзүнге чедир 355 хонук (үстүкү чылдарда 356 хонук) арткан.

## Болуушкуннар

* 1776 чыл – Томас Пейн Американың хамаарышпас чоруун деткип турар «Кадык угаан» деп брошюраны парлаан.
* 1861 чыл – Флорида АКШ-тан аңгыланган.
* 1920 чыл – Версаль керээзи күшче кирип, Бирги делегей дайынын албан езузу-биле доозупкан, Нациялар Лигазының бир дугаар ужуражылгазын эрттирген.
* 1927 чыл — Фриц Лангтың «Метрополис» деп кинозу Берлинге бир дугаар көргүзүг болган.
* 1984 чыл — АКШ биле Ватикан долу дипломатчы харылзааны катап тургускан.

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү
Аңгылал:Январь
Январь 8

**Январь 8** азы **8 бир ай** — Григориан календарь-биле чылдың сески хүнү, чыл төнчүзүнге чедир 357 хонук (үстүкү чылдарда 358 хонук) арткан.

## Болуушкуннар

* 1912 чыл — ЮАР-га ЮАР-ның үндезин чурттакчыларының национал конгрессизи (соонда АНК) тургустунган.
* 1918 чыл – Президент Вудро Вильсон Бирги делегей дайынының соонда делегейге тайбыңны тургузарының сорулгаларын айыткан Конгресске он дөрт пунктуну таныштырган.
* 1926 чыл – Вьетнамның сөөлгү императору Винь Туй хаан дүжүлгеже олурупкан.
* 1989 чыл — Шова императорнуң өлүмү-биле Японияның эра ады Шовадан Хэйсэй кылдыр өскерилген.

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү
Аңгылал:Январь
Январь 9

**Январь 9** азы **9 бир ай** — Григориан календарь-биле чылдың тоску хүнү, чыл төнчүзүнге чедир 356 хонук (үстүкү чылдарда 357 хонук) арткан.

## Болуушкуннар

* 1431 чыл – Францияның Руан хоорайга Жанна д'Арктың шииткели эгелээн.
* 1768 чыл – Филипп Эстли Лондонга бир дугаар амгы үениң циркти тургускан.
* 1916 чыл – Галлиполиге тулчуушкун Бирги делегей дайынынга Осман империяның тиилелгези-биле төнген.
* 2007 чыл – Стив Джобс Macworld-ка бир дугаар айфонну үндүрген.

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү
Аңгылал:Январь
Январь 11

**Январь 11** азы **11 бир ай** — Григориан календарь-биле чылдың 11-ги хүнү, чыл төнчүзүнге чедир 354 хонук (үстүкү чылдарда 355 хонук) арткан.

## Болуушкуннар

* 1787 чыл – Уильям Гершель Уранның айларын Титания биле Оберонну ажыткан.
* 1922 чыл – кижилерниң чигир аарыгларынга бир дугаар чедиишкинниг инсулин эмнээшкин (Леонард Томпсон).
* 1927 чыл — Луис Б. Майер Кино уран чүүлүнүң болгаш эртемнериниң академиязын тургусканын чарлаан (Оскар шаңналдары).
* 1935 чыл – Амелия Эрхарт Гавайиден Калифорнияже чаңгыс ужуп чораан бир дугаар кижи болган.

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү
Аңгылал:Январь
Январь 12

**Январь 12** азы **12 бир ай** — григориан календарь-биле чылдың 12 дугаар хүнү, чыл төнчүзүнге чедир 353 хонук (үстүкү чылдарда 354 хонук) арткан.

## Болуушкуннар

* 1954 чыл – АКШ коммунистиг агрессияга удур «хөй өжээн негээр» политиканы чарлаан.
* 1969 чыл – Led Zeppelin боттарының баштайгы альбомун үндүрген.

* 1991 чыл – АКШ-тың Конгресси Кувейтти хостаар дээш Иракка удур шериг күжүн чөпшээрээн, ынчангаш Перс булуңунуң дайыны эгелээн.

* 2004 чыл – Делегейде эң улуг лайнер, RMS Queen Mary 2, баштайгы аян-чоруунга үнген.

* 2010 чыл – Гаитиге 7,0 магнитудалыг чер шимчээшкини болган, ол улуг когаралды чедирген, найысылал Порт-о-Пренске 200 муң ажыг кижи өлген.

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү
Аңгылал:Январь
Январь 15

**Январь 15** азы **15 бир ай** — григориан календарь-биле чылдың 15-ки хүнү, чыл төнчүзүнге чедир 350 хонук (үстүкү чылдарда 351 хонук) арткан.

## Болуушкуннар

* 1759 чыл – Британ музей чонга ажыттынган.
* 1919 чыл – Бостоннуң патока үеринде 21 кижи өлген.
* 1943 чыл – Делегейде эң улуг офис бажыңы Пентагон ажыттынган.
* 1969 чыл – Совет Союз 4 биле 5 космос аппараттары космоска бир дугаар кижилиг доктаашкынны чедип алган.
* 2001 чыл – Википедия , хостуг интернет энциклопедия үнген.
* 2023 чыл – Yeti Airlines компаниязының 691 дугаар ужудуушкуну Непалга кээп дүшкен, ында 72 кижи өлген.

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү
Аңгылал:Январь
Донат планета

**Тороидтиг планета**  (  )дээрге бар деп санап турар планетаның гипотезалыг хевири-дир.

Ооң онзагай демдээ болза, дээрниң мага-бодунга ниити шар хевирлиг эвес, а тороид хевирлиг, пончик хевирлиг. Ындыг планетаның Октаргайның кайы-даа булуңунда бойдустан бар болурунуң магадылалы кончуг эвээш-даа болза, ындыг планетаның бар болуру теория талазы-биле магадылалдыг. 

## Онза чүүлдери
Тороидтиг планетазы дээрге пончик ышкаш, ортузунга оңгарлыг планета-дыр. Куб азы ромб хевирлиг планеталар (астероидтер ышкаш дүрүм чок хевирлерден аңгыда) бар физика хоойлуларын хажытпайн турбас болза, цилиндр хевирлиг Тороидтиг хевирлиг планеталар физика талазы-биле болур деп бодаар. Ынчалза-даа ындыг планеталар херек кырында турар кылдыр, элээн каш чугула физикалыг шаптараазыннарны ажып эртер апаар. 

Планеталар колдуунда шупту талаларындан төпче угланган тыртыжыышкынның ачызында дөмей-ле шар хевирлиг болур. тороидтиг планетаның ортузунга оңгарны үрелбейн тудар дизе, дең даштыкы күш херек, а центробежный күш дээрге аңаа херек күш-түр. Оңгарны планетаның ортузунга тудар дизе, тороидтиг планета дыка дүрген долганыр ужурлуг; ындыг планетаның долганыр үези чүгле каш шак бооп болур. Ындыг планетаның агаар-бойдузу дыка айыылдыг болур, күштүг салгыннарлыг болгаш шыңгыы контрольдаан шуурганныг хүрээлелдерлиг, база шөлде температураның улуг ылгалдыг зоналыг агаар-бойдузу болур.

Тороидтиг планетада тыртыжыышкынның үлежилгези чаңчылчаан планетадан дыка ылгалдыг: тыртыжыышкын экваторга эң кошкак, ында центробежный күш эң күштүг, а полюстар чоогунда дыка күштүг, ында центробежный күш кошкак. Гравитация полюстардан иштики талазынче эң күштүг, а полюстарда тыртыжыышкын экваторга бодаарга ийи катап күштүг.

## бодап тыпкан чүүл
Компьютерлиг оюннарда, ылаңгыя компьютерлиг рольдарлыг оюннарда, делегейниң чөөн болгаш барыын талалары колдуунда техниктиг айтырыглар-биле холбаалыг, а компьютерлиг рольдарлыг оюннарга делегейни чамдыкта пончик планетазы деп адаар.  

## адаанда демдеглел


## Даштыкы ссылкалар

* Donut Shaped Planets by Sixty Symbols
Аңгылал:Астрономия дугайында статьялар
Январь 16

**Январь 16** азы **16 бир ай** — григориан календарь-биле чылдың 16-гы хүнү, чыл төнчүзүнге чедир 349 хонук арткан (үстүкү чылдарда 350 хонук).

## Болуушкуннар

* 1920 чыл – АКШ-тың Конституциязынга 18-ки өскертилге күшче кирген, ол хоругну эгелээн.
* 1979 чыл — Иранның шагы чурттан дезип чорупкаш, ислам революциязы эгелээн.
* 1995 чыл – Кобеге Улуг Ханшин-Аваджи чер шимчээшкини болган
* 2017 чыл – космонавт Юджин Сернан, Айга сөөлгү кылаштап чораан кижи

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү
Аңгылал:Январь
Январь 13

**Январь 13** азы **13 бир ай**  — Григориан календарь-биле чылдың 13 дугаар хүнү, чыл төнчүзүнге чедир 352 хонук (үстүкү чылдарда 353 хонук) арткан.

## Болуушкуннар

* 1898 чыл – Эмиль Зола «Буруудадыышкын» деп номну парлаан, ол дээрге Дрейфус херээнге хамаарыштыр Францияның чазаанга удур буруудадыышкын-дыр.
* 1982 чыл – Эйр Флориданың 90 дугаар ужудуушкуну Потомак хемче кээп дүшкеш, 78 кижи өлген.
* 1992 чыл – Япония Ийиги делегей дайынының үезинде көрей херээженнерни эр-херээжен чорукка албадапкан дээш буруузун миннип турар.
* 2012 чыл – Италияның эрииге «Коста Конкордия» деп круизтиг корабль дүжүп кааш, 32 кижи өлген.
* 2021 чыл – Дональд Трампты АКШ-тың Төлээлекчилер палатазы ийи дугаар импичментилеп алган.

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү
Аңгылал:Январь
Январь 14

**Январь 14** азы **14 бир ай** — Григориан календарь-биле чылдың 14-кү хүнү, чыл төнчүзүнге чедир 351 хонук (үстүкү чылдарда 352 хонук) арткан.

## Болуушкуннар

* 1559 чыл – Елизавета I Англияның хааны апарган.
* 1911 чыл – Руальд Амундсенниң Антарктида экспедициязы Росс мөңгүн шельфке четкен.

* 1943 чыл – Касабланканың чажыт конференциязы эгелээн, аңаа Рузвельт биле Черчилль Шериглерниң стратегиязын планнап, кандыг-даа негелде чокка дүжүп бээрин негээн.
* 1952 чыл – NBC «Бөгүн» деп эртенги медээлер дамчыдылгазын үндүрген.

* 2005 чыл – Гюйгенс деп европейжи зонду Сатурннуң Титан деп айынга чедиишкинниг кээп дүшкен.

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү
Аңгылал:Январь
Январь 17

**Январь 17** азы **17 бир ай** — Григориан календарь-биле чылдың 17-ги хүнү, чыл төнчүзүнге чедир 348 хонук (үстүкү чылдарда 349 хонук) арткан.

## Болуушкуннар

* 1706 чыл – үндезилекчизи, чогаадыкчы болгаш дипломат Бенджамин Франклин төрүттүнген.
* 1929 чыл – Попай-Матрос "Тимбл Театр" деп мультфильмге ойнап эгелээн.
* 1945 чыл – Ийиги делегей дайынының үезинде Совет болгаш Польшаның шериглери Варшава хоорайны нацистерден хостаан.
* 1995 чыл – Кобеге улуг чер шимчээшкини болган, 6000 ажыг кижи өлген.

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү
Аңгылал:Январь
Январь 18

**Январь 18** азы **18 бир ай** — Григориан календарь-биле чылдың 18-ки хүнү, чыл төнчүзүнге чедир 347 хонук (үстүкү чылдарда 348 хонук) арткан.

## Болуушкуннар

* 1886 чыл — Великобританияга хоккей ассоциациязы тургустунган, амгы үениң хоккейин тургускан.

* 1911 чыл – Юджин Эли бир дугаар самолетту корабльдың палубазынга дүжүрген.
* 1919 чыл – Бирги делегей дайынын соксадыр дугайында чугаалажыр дээш Парижтиң тайбың конференциязы болуп эрткен.
* 2024 чыл – Пакистан ийи чурттуң аразында харыы халдаашкынының бир кезээ кылдыр Иранче авиа-чаалажыышкыннарны кылган.

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү
Аңгылал:Январь
Январь 19

**Январь 19** азы **19 бир ай** — Григориан календарь-биле чылдың 19-ку хүнү, чыл төнчүзүнге чедир 346 хонук (үстүкү чылдарда 347 хонук) арткан.

## Болуушкуннар

* 1966 чыл — Индира Ганди Индияның бир дугаар херээжен премьер-министри апарган.
* 1990 чыл — Кашмир ховузундан Кашмир пандиттерниң үнүүшкүнү эгелээн.
* 2007 чыл – Стамбулга турк-армян журналист Хрант Динкти өлүрүп каан.
* 2010 чыл – Дубайга ХАМАС-тың үндезилекчилериниң бирээзи Махмуд аль-Мабху өлүрткен.
* 2024 чыл — Японияның Либерал-демократ партиязының депутаттарын соңгулда кампаниязының акша-хөреңги талазы-биле скандалынга буруудаткан, ол чүүл фракцияны чарган.

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү
Аңгылал:Январь
Экзо-Ио

**Экзо-Ио** дээрге Ио-га дөмей экзоайның хевири-дир.  Каш кандидаттар илереттинген.

## Ниити көрүш
Юпитерниң ай Ио дээрге геологтуг шимченгир ай, 400 ажыг вулканнарлыг деп билдингир.Ио хевирлиг мага-боттар Хүн системазындан дашкаар бар деп баш бурунгаар чугаалап турар, ынчалза-даа чаңчылчаан телескоптарны ажыглап тургаш, бо хүнге чедир доктаамал бадыткал тывылбаан. Ынчалза-даа, Io хевирлиг айлардан үнген натрий биле калийни хайгаарап тургаш, экзо-Ios-ту илередип болур. Кандидат мага-боттар илереттинген-даа болза, ол мага-боттарның вулканнарның идепкейлиг деп бадыткаар дээш, немелде барымдаалар херек.

## Кандидат объектилер
Амгы үеде HAT-P-1b,HAT-P-12b,HD 189733 b、HD 209458 b,WASP-6b,WASP-17b,WASP-31b、WASP-39b,WASP-49b,WASP-52b,WASP-69b,WASP-76b,WASP-96b,XO-2Nb,база спутниктерниң бары баш бурунгаар көрдүнген  .

### WASP-49b I
**[[WASP-49b]]** экзопланетаның атмосферазын хайгаарап тургаш, натрийлиг газ барын илередип турар.   Бо натрийлиг газ планетадан ырак турар, ынчангаш чүгле планетаның салдары болур чадавас, ынчангаш экзо-Io, экзоай **[[WASP-49b I]]** бар деп санап турар.  **** Далайның күштери экзо-Io-нуң иштики кезээн чылыгга чедирип болур деп санап турар, ооң түңнелинде улуг хемчээлдиг вулкан болгаш үнүп турар ындыг материалдан.  Бир эвес WASP-49b-ниң ай шынап-ла бар болза, ол бир дугаар тывылган экзо-Io болур.  Айның кыры вулкан хевирлиг болгаш эрип калган лавадан тургустунган деп санап турар.

## Үндезин
Аңгылал:Астрономия дугайында статьялар
Культурлуг сүрткүш

**Культурлуг сүрткүш** дээрге бир культураның ниити угаан-медерелиниң болгаш үнелиг чүүлдериниң болгаш өске культураның ниити угаан-медерелиниң болгаш үнелиг чүүлдериниң аразында чаалажыышкын-дыр.

## Хамааржыр темалар

* Культура дайыны
* кызагдаашкын
* шын эвес көөрү
* стереотиптер
* садыг-саарылга сүрткүш
* шүгүмчүлелдиг боданыышкын
Аңгылал:Культурлуг терминнер
Аңгылал:Үнелиг чүүлдер
Январь 20

**Январь 20** азы **20 бир ай** — Григориан календарь-биле чылдың 20 дугаар хүнү, чыл төнчүзүнге чедир 345 хонук (үстүкү чылдарда 346 хонук) арткан. Григориан календарь дөртке үлежип турар чылдың дараазында чылында АКШ-ка президентиниң инаугурациязы болур.

## Болуушкуннар

* 1936 чыл — Великобританияның хааны Георг V өлген, ооң орнунга Эдуард VIII чагырган, ол кыска хуусаада чагырган.
* 1944 чыл – Хаанның авиациязы Берлинге 2300 тонна ажыг бомба октапкан.
* 1969 чыл – Битлз "Get Back" деп чаңгыс ырызын үндүрген.
* 2017 чыл – Дональд Трамп АКШ-тың 45-ки президентизи кылдыр томуйлаттынган.
* 2021 чыл – Джо Байден АКШ-тың 46-гы президентизи кылдыр томуйлаттынган. Камала Харрис вице-президент кылдыр ажылдап турган бир дугаар херээжен, кара сөөктүг кижи болгаш азиат американ кижи апарган.

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү
Аңгылал:Январь
Январь 21

**Январь 21** азы **21 бир ай** — Григориан календарь-биле чылдың 21-ги хүнү, чыл төнчүзүнге чедир 344 хонук (үстүкү чылдарда 345 хонук) арткан.

## Болуушкуннар

* 1793 чыл — Францияның хааны Людовик XVI саттыныкчы чорук дээш гильотина-биле өлүрткен.
* 1924 чыл – Владимир Ленин, орус революсчу, бирги Совет Эвилелиниң удуртукчузу, мөчээн.
* 1950 чыл – Алгер Хисс Соок дайынның шпионнаашкын херээнге меге херечилел бергени дээш шииттирген.
* 1976 чыл – Конкорд деп үнден бедик реактивтиг самолет планныг пассажирлер аргыштырылгазын эгелээн.
* 2004 чыл – НАСА Марстың ровери Спириттиң флеш-картазында бергедээшкинни шиитпирлээн.

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү
Аңгылал:Январь
Федералдыг Демократ Партия (Багам)

**Федералдыг Демократ Партиязы**(англ:*Commonwealth Democratic Party*) дээрге 1982 чылда Багамның ниити соңгулдаларынга кандидаттарны киирген, ынчалза-даа уттурган, чүгле 13 үннү алган Багамның бичии политиктиг партиязы турган.

## Адаанда демдеглел

Аңгылал:Багам
Январь 22

**Январь 22** азы **22 бир ай** — григориан календарь-биле чылдың 22 дугаар хүнү, чыл төнчүзүнге чедир 343 хонук (үстүкү чылдарда 344 хонук) арткан.

## Болуушкуннар

* 1901 чыл – Виктория хаан-кыс чок болган, Эдуард VII-ниң чагыргазы эгелээн
* 1905 чыл – Россияга ханныг воскресенье болган, кажан императорнуң шериглери тайбың демиселчилерже аттырыпкан.
* 1944 чыл – Ийиги делегей дайынының үезинде Шериг шериглери Италияның Анцио хоорайга кээп дүшкен.
* 1973 чыл – АКШ-тың Дээди Суду Роу Уэйдке удур шииткелге аборт кылырының конституция эргезин тургускан.
* 2006 чыл — Эво Моралес Боливияның бир дугаар үндезин президентизи апарган

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү
Аңгылал:Январь
Мох(көрей)

**Мох** дээрге көрей эстетика-дыр . Тодаргай тодарадылгазы чок, ынчалза-даа ол нормадан ойталаашкынны, өскерлиишкинни, агымны, ритмни, ийленчек чарашты, дүрүм чок хевирлерни, онзагай чорукту, каттырынчыг чорукту болгаш хөглээшкинни илередип турар болгаш онзагай корей культураны илередип турар үнелиг чүүлдерни илередип турар. 

## Адаанда демдеглел

Аңгылал:Көрей
Январь 23

**Январь 23** азы **23 бир ай** — Григориан календарь-биле чылдың 23 дугаар хүнү, чыл төнчүзүнге чедир 342 хонук (үстүкү чылдарда 343 хонук) арткан.

## Болуушкуннар

* 1556 чыл — Кыдаттың Шэньси провинциязынга эң-не күштүг чер шимчээшкини болган, 830 муң хире кижи амы-тынындан чарылган.
* 1902 чыл — Японияның Хаккода даанга хар болгаш соок агаар-бойдустуң аразынга шериг марштап чорааш, Аомори префектуразының 2-ги батальонунуң 5-ки стрелковый полкунуң 210 кижизиниң 199 кижизи айыыл-халапка өлген.
* 1943 чыл – Ийиги делегей дайынының үезинде Британияның сески шерии Ливияның Триполизин эжелеп алган.
* 1950 чыл – Кнессет Иерусалимни Израильдиң найысылалы кылдыр чарлаан.
* 1968 чыл – Соңгу Көрея «Пуэбло» деп корабльди эжелеп алган.
* 2002 чыл – Пакистанга журналист Дэниел Перлди оорлаан

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү
Аңгылал:Январь
Диск галактиказы

**Диск галактиказы**(англ:*disk galaxy*) дээрге дисктиг тургузуглуг галактикаларның ниити ады-дыр. Ында спиральдыг галактикалар, шыйыглыг спиральдыг галактикалар болгаш линзалыг галактикалар хамааржыр. Ол галактикаларны эллипс хевирлиг галактикалардан ылгалдыг кылдыр адаарда хөй кезиинде ажыглап турар.

Чаңгыс-чаңгыс галактикалар дугайында медээни адаанда бижиктерден көрүңер.

* спиральдыг галактиказы
* шыйыглыг спиральдыг галактиказы
* линзалыг галактиказы
Аңгылал:Галактика
Аңгылал:Астрономия дугайында статьялар
Проект:Феминизм биле фольклор 2026

## Таблица

Статьяны чаяаган соонда ону адаанда чогуур таблицаже киирери эргежок чугула (конкурсантылар ону боттары кылыр). Конкурста чүгле таблицаже киирген статьялар киржип турар.

}
| 
|
|
|
|-
|
| 
|
|
|
|-
|
| 
|
|
|
|}

### Итог
Январь 26

**Январь 26** азы **26 бир ай** — Григориан календарь-биле чылдың 26-гы хүнү, чыл төнчүзүнге чедир 339 хонук (үстүкү чылдарда 340 хонук) арткан.

## Болуушкуннар

* 1788 чыл — Сидней гаваньынга Бир дугаар Британ флот чедип келгеш, Австралияны колонизациялап эгелээн

* 1837 чыл – Мичиган АКШ-тың 26-гы штады апарган.
* 1950 чыл – Индияның Конституциязы күш кирген болгаш Индия бот-догуннаан республика апарган.
* 1973 чыл – Парижтиң тайбың дугуржулгазынга атты салган, АКШ-тың Вьетнам дайынынга киржилгезин албан езузу-биле соксаткан.
* 2020 чыл – Калифорнияга вертолет айыылынга баскетбол сылдызы Коби Брайант болгаш өскелер-даа өлген

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү
Аңгылал:Январь
Январь 27

**Январь 27** азы **27 бир ай** — Григориан календарь-биле чылдың 27-ги хүнү, чыл төнчүзүнге чедир 338 хонук (үстүкү чылдарда 339 хонук) арткан.

## Болуушкуннар

* 1880 чыл – Томас Эдисон чырыткылыг лампочканы патенттеп алган.
* 1888 чыл – Национал географтыг ниитилел тургустунган.
* 1926 чыл – Бир дугаар хөй-ниити телевидениезин дамчыдылгазын көргүскен.

* 1945 чыл – Совет шериглер Освенцим-Биркенау концлагерин хостаан.
* 1973 чыл – Парижтиң тайбың дугуржулгазынга атты салган, АКШ-тың шериглери Вьетнамдан үнген.
* 2010 чыл – Стив Джобс бир дугаар Apple iPad үндүрген

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү
Аңгылал:Январь
Январь 28

**Январь 28** азы **28 бир ай** — Григориан календарь-биле чылдың 28-ки хүнү, чыл төнчүзүнге чедир 337 хонук (үстүкү чылдарда 338 хонук) арткан.

## Болуушкуннар

* 1820 чыл – Антарктиданың шинчилекчизи Фабиан фон Беллингхаузен эң чөөн чүкте континентини бир дугаар ажыткан.
* 1969 чыл – Калифорнияга Санта-Барбараның нефть төгүүшкүнү болган.
* 1985 чыл – 40 ажыг хөгжүм сылдыстары "We Are the World" деп ачы-буянныг чаңгыс ырыны бижиткеннер. 

* 1986 чыл – Космос шаттлы Челленджер үнген соонда үрелген, ында чеди космонавт шупту өлген.
* 2006 чыл – Польшада Катовице деп делегей чергелиг садыг-саарылга ярмарказынга крыша дүжүп каарга, 65 кижи өлген.

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү
Аңгылал:Январь
Январь 29

**Январь 29** азы **29 бир ай** — Григориан календарь-биле чылдың 29-ку хүнү, чыл төнчүзүнге чедир 336 хонук (үстүкү чылдарда 337 хонук) арткан.

## Болуушкуннар

* 1861 чыл – Канзас АКШ-тың 34-кү штады кылдыр хүлээп алдынган.

* 1948 чыл – Индияның удуртукчузу Махатма Ганди өлүрткен.
* 1980 чыл – Бренда Энн Спенсер, понедельниктерни көөр хөңнүм чок деп чугаалап, Сан-Диегода Кливленд эге школазынга аттырыпкаш, ийи улуг кижини өлүрүп, сес уругну кемдеткен.

* 1996 чыл – Франция ядерлиг шенелде программазын дооскан

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү
Аңгылал:Январь
Январь 30

**Январь 30** азы **30 бир ай** — Григориан календарь-биле чылдың 30 дугаар хүнү, чыл төнчүзүнге чедир 335 хонук (үстүкү чылдарда 336 хонук) арткан.

## Болуушкуннар

* 1902 чыл – Бир дугаар англи-япон каттыжыышкынга атты салган.
* 1920 чыл – Японияга Mazda (мурнунда Toyo Cork Kogyo) тургустунган.

* 1933 чыл – Адольф Гитлер Германияның канцлери апарган.
* 1942 чыл – Ийиги делегей дайынынга чидирген бир дугаар американ дайынчы корабль, USS Alexander Hamilton, подводникке бадырыпкан.

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү
Аңгылал:Январь
Январь 31

**Январь 31** азы **31 бир ай** — григориан календарьда чылдың 31 дугаар хүнү, чыл төнчүзүнге чедир 334 хонук (үстүкү чылдарда 335 хонук) арткан. Январьның сөөлгү хүнү-дүр.

## Болуушкуннар

* 1865 чыл – Американың Каттышкан Штаттарының Конгресси Конституцияже 13-кү өскерилгени хүлээп алган, ында кулданыгны узуткаан.

* 1971 чыл – Аполлон-14 Айже Шепард, Митчелл болгаш Руза космонавтылар-биле ужуп үнген.
* 2020 чыл – Великобритания албан езузу-биле Европа Эвилелинден үнген (Brexit).
* 2022 чыл – Нью-Йорк Таймс Wordle деп алдарлыг сөс оюнун садып алган.

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү
Аңгылал:Январь
Январь 24

**Январь** **24** азы **24 бир ай** — Григориан календарь-биле чылдың 24-кү хүнү, чыл төнчүзүнге чедир 341 хонук (үстүкү чылдарда 342 хонук) арткан.

## Болуушкуннар

* 1336 чыл — Такаудзи Ашикага чаа Кенму чазаанга удур үймээн үндүрген.

* 1862 чыл — Бухарест Румынияның найысылалы апарган.
* 1915 чыл — Бирги делегей дайынының үезинде Доггер банкының тулчуушкуну болган.
* 2003 чыл — АКШ-тың Иштики камгалал яамызы тургустунган

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү
Аңгылал:Январь
Январь 25

**Январь 25** азы **25 бир ай** — Григориан календарь-биле чылдың 25-ки хүнү, чыл төнчүзүнге чедир 340 хонук (үстүкү чылдарда 341 хонук) арткан.

## Болуушкуннар

* 1924 чыл – Францияның Шамони хоорайга бир дугаар Кышкы Олимпий оюннары болуп эрткен.
* 1945 чыл – Ийиги делегей дайынында Булдж тулчуушкуну төнген соонда, Гранд-Рапидс, Мичиган, суг хандырылгазынга фторну немеп эгелээн.
* 1961 чыл – Президент Джон Ф. Кеннеди бир дугаар дорт теледамчыдылгалыг президент пресс-конференциязын эрттирген.
* 1965 чыл – Британияның мурнакчы премьер-министри Уинстон Черчилльдиң өлүмүнге делегей муңгараан.
* 2004 чыл – НАСА-ның «Оппортунити» деп ровери Марска кээп дүшкеш, баштайгы чуруктарны дедир чорудупкан.
* 2006 чыл – бир дугаар даштыг болгаш мөңгүн экзопланета (OGLE-2005-BLG-390Lb) тывылган.

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү
Аңгылал:Январь
Февраль 1

**Февраль 1** азы **1 ийи ай** — григориан календарь-биле чылдың 32 дугаар хүнү, чыл төнчүзүнге чедир 333 хонук (үстүкү чылдарда 334 хонук) арткан.

## Болуушкуннар

* 1884 чыл – Оксфордтуң англи дылдың бирги үндүрүлгезиниң 1-ги тому (A to Ant) үнген.
* 1960 чыл – Дөрт афроамерикан колледж студентилери Соңгу Каролинада аңгылаттынган Вулворттуң дүъштеки чем салыр черинге олуруп эгелээн.
* 2003 чыл – «Колумбия» деп космос шаттлы катап кирип келгеш-ле үрелген, ооң экипажының чеди кежигүнү өлген.

* 2021 чыл – Мьянмага шериглер эрге-чагырганы эжелеп алгаш, де-факто удуртукчузу Аун Сан Су Чжини дүжүрүп, онза байдалды чарлаан.

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү
Аңгылал:Февраль
Февраль 2

**Февраль 2** азы **2 ийи ай** — григориан календарь-биле чылдың 33 дугаар хүнү, чыл төнчүзүнге чедир 332 хонук (үстүкү чылдарда 333 хонук) арткан.

## Болуушкуннар

* 1848 чыл – Гваделупа Идальго керээзинге атты салган, ооң түңнели-биле Мексика-Америка дайыны доозулган.
* 1901 чыл – Виктория хаанның ажаалдазы.
* 1943 чыл – Сталинградка немец күштер дүжүп берген
* 1989 чыл – Афганистандан совет шериглерниң үнүүшкүнү доозулган.

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү
Аңгылал:Февраль
Февраль 3

**Февраль 3** азы **3 ийи ай** — Григориан календарь-биле чылдың 34 дугаар хүнү, чыл төнчүзүнге чедир 331 хонук (үстүкү чылдарда 332 хонук) арткан.

## Болуушкуннар

* 1917 чыл — Германия-биле дипломатчы харылзаа үзүлүп, Американың Каттышкан Штаттары Бирги делегей дайынынга кирген.

* 1931 чыл – Чаа-Зеландияның төөгүзүнде эң-не коргунчуг бойдус халаптары деп санаттынып турар Хокс-Бей чер шимчээшкини болган.
* 1943 чыл – «Дорчестер» деп корабль баткан, 672 кижи өлген

* 1966 чыл – Совет Эвилелиниң «Луна 9» самолёду Айга бир дугаар чымчак кээп дүшкен.

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү
Аңгылал:Февраль
Февраль 4

**Февраль 4** азы **4 ийи ай** — Григориан календарь-биле чылдың 35 дугаар хүнү, чыл төнчүзүнге чедир 330 хонук (үстүкү чылдарда 331 хонук) арткан.

## Болуушкуннар

* 1789 чыл — Джордж Вашингтонну соңгулда коллегиязы чаңгыс үн-биле АКШ-тың бирги президентизи кылдыр соңгуткан.
* 1945 чыл – Ялта конференциязы эгелээн, аңаа шериг баштыңнары Ийиги делегей дайынының соонда Европаны сайгарган.
* 1948 чыл – Цейлон (ам Шри-Ланка) Британиядан хамаарышпас апарган.
* 2004 чыл – Марк Цукерберг Facebook-ту (ол үеде TheFacebook.com) ажыткан.

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү
Аңгылал:Февраль
Февраль 5

**Февраль 5** азы **5 ийи ай** — Григориан календарь-биле чылдың 36 дугаар хүнү, чыл төнчүзүнге чедир 329 хонук (үстүкү чылдарда 330 хонук) арткан.

## Болуушкуннар

* 1907 чыл — бельгий химик Лео Бекеланд делегейде бир дугаар долу синтетиктиг пластик бакелитти ажылдап кылганын чарлаан.
* 1924 чыл — Гринвичтиң үе сигналы (BBC Pips) бир дугаар дамчыткан
* 1958 чыл – Американың водородтуг бомбазы, Тайби бомбазы, Джорджияның эрииге читкен.
* 1971 чыл – Аполлон-14 космонавтылары Айга кээп дүшкен.

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү
Аңгылал:Февраль
Февраль 6

**Февраль 6** азы **6 ийи ай** — григориан календарьда чылдың 37 дугаар хүнү, ынчангаш чыл төнчүзүнге чедир 328 хонук (үстүкү чылдарда 329 хонук) арткан.

## Болуушкуннар

* 1778 чыл – АКШ биле Франция Эвилел болгаш Садыг-саарылга дугайында керээге атты салган.
* 1840 чыл – Чаа-Зеландияга Британияның эрге-чагыргазын тургускан Вайтанги керээзинге атты салган.
* 1952 чыл – Георг VI хаан чок болган, Елизавета II хаан-кыс апарган.
* 2023 чыл – Турция биле Сирияга улуг чер шимчээшкини болган

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү

Аңгылал:Февраль
Февраль 7

**Февраль 7** азя **7 ийи ай** — григориан календарьда чылдың 38 дугаар хүнү, ынчангаш чыл төнчүзүнге чедир 327 хонук (үстүкү чылдарда 328 хонук) арткан.

## Болуушкуннар

* 1964 чыл – Битлз Нью-Йоркка чедип келген, американ хөгжүмнүң "Британ халдаашкынының" эгезин демдеглээн.
* 1992 чыл – Европа Эвилелин тургускан Маастрихт керээзинге атты салган.
* 1995 чыл – 1993 чылда Бүгү-делегейниң садыг-саарылга төвүнге болган бомба чажарының үндезилекчизи Рамзи Юсефти тудуп хоругдаан.
* 2001 чыл – Космос шаттлы Атлантида үнген, Дестини лабораториязын Делегей чергелиг Космос станциязынче эккелген.

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү
Аңгылал:Февраль
Февраль 8

**Февраль 8** азы **8 ийи ай** — Григориан календарь-биле чылдың 39 дугаар хүнү, чыл төнчүзүнге чедир 326 хонук (үстүкү чылдарда 327 хонук) арткан.

## Болуушкуннар

* 1587 чыл — Шотландияның хааны Мэрини Фотерингей каасталгага саттыныкчы чорук дээш өлүрүп каан
* 1725 чыл – Орус император Пётр I өлген, ооң орнунга Екатерина I дүжүлге дүшкен.
* 1904 чыл – Порт-Артурже японнарның кайгамчык халдаашкыны-биле орус-япон дайын эгелээн.
* 1924 чыл – Невадада газ камеразы-биле бир дугаар американ өлүрүүшкүн болган.

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү
Аңгылал:Февраль
Февраль 9

**Февраль 9** азы **9 ийи ай** — Григориан календарь-биле чылдың 40 дугаар хүнү, чыл төнчүзүнге чедир 325 хонук (үстүкү чылдарда 326 хонук) арткан.

## Болуушкуннар

* 1775 чыл — Британияның парламентизи Массачусетсти үймээн үндүрген деп чарлаан, Американың хамаарышпас дайыны эгелээн.
* 1825 чыл — Джон Куинси Адамс Төлээлекчилер палатазы-биле президенти кылдыр соңгуткан, чүге дизе кандыг-даа кандидат хөй кезиин албаан.
* 1885 чыл – Гавайиге бир дугаар көжүп келген японнар келген.
* 1895 чыл – Уильям Г. Морган волейболду тывып алган
* 1918 чыл – Украина Төп күрүнелер-биле бирги делегей дайынының тайбың керээзин чарган.

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү
Аңгылал:Февраль
Февраль 10

**Февраль 10** азы **10 ийи ай** — Григориан календарь-биле чылдың 41 дугаар хүнү, чыл төнчүзүнге чедир 324 хонук (үстүкү чылдарда 325 хонук) арткан.

## Болуушкуннар

* 1258 чыл – Моолдарның Багдадтың бүзээлээшкини доозулган.
* 1931 чыл – Нью-Дели Индияның найысылалы апарган.
* 1940 чыл — Том биле Джерриниң бир дугаар мультикзу «Puss Gets the Boot» үнген.
* 2009 чыл – бир дугаар коммерциялыг спутниктер орбитага үскүлежипкен (Иридиум 33 биле Космос 2251).

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү
Аңгылал:Февраль
Февраль 11

**Февраль 11** азы **11 ийи ай** — Григориан календарь-биле чылдың 42 дугаар хүнү, чыл төнчүзүнге чедир 323 хонук (үстүкү чылдарда 324 хонук) арткан.

## Болуушкуннар

* Б.Ч.660 чыл – Джимму императорнуң Японияны тургускан чаңчылчаан хүнү.
* 1826 чыл – Лондоннуң Университет Колледжизи тургустунган.
* 1858 чыл – Бернадетт Субирус Францияның Лурд хоорайга Дева Марияның бир дугаар көрүжүн алган.
* 1990 чыл – Нельсон Мандела 27 чыл шииткелди эрткен соонда хосталган.
* 2011 чыл – Египеттиң президентизи Хосни Мубарак Араб часкы протесттер үезинде дүжүлгезинден дүжүп берген.
* 2016 чыл – Эртемденнер тыртыжыышкын долгуннарын ажытканын чарлаан.

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү
Аңгылал:Февраль
Февраль 12

**Февраль 12** азы **12 ийи ай** — Григориан календарь-биле чылдың 43 дугаар хүнү, чыл төнчүзүнге чедир 322 хонук (үстүкү чылдарда 323 хонук) арткан. 

## Болуушкуннар

* 1818 чыл – Чили албан езузу-биле Испаниядан хамаарышпас чоруун чарлаан.
* 1912 чыл – Кыдаттың сөөлгү императору Пуйи дүжүлгезинден дүжүлгезинден дүжүп берген.
* 1947 чыл – Кристиан Диор модаже "New Look" киирген.
* 1973 чыл – Вьетнамдан американ дайынчы туттуруушкуннарны хостааш, "Өгже эглип келир" деп операция эгелээн.

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү
Аңгылал:Февраль
2018 чыл

**2018 чыл** — григориан календарь ёзугаар понедельникте эгелээр ниити чыл-дыр.  Джуче 107 чыл, Хейсей 30 чыл, Кыдат Республиканың календары 107 чыл,unix-үези  1514764800 - 1546300799, Буддийжи календарь 2560 чылдың октябрь 15 - 2561 чылдың сентябрь 9, Хиджри календары 1439 чылдың апрель 13 - 1440 чылдың апрель 22, Еврей календарь Апрель 14, 5778 - Апрель 23, 5779, Данкун-үези 4351 чыл.

Аңгылал:Чылдар
2011 чыл

**2011 чыл** — григориан календарь ёзугаар ниити чыл, субботада эгелээр.  Джуче 100 чыл, Хейсей 23 чыл, Кыдат Республиканың календары 100 чыл,unix-үези 1293840000 - 1325375999, Буддийжи календарь  2553 чылдың сентябрь 11 - 2554 чылдың октябрь 7, Хиджри календары 1432 чылдың январь 25 - 1433 чылдың февраль 5, Еврей календарь Апрель 25, 5771 - Апрель 5, 5772, Данкун-үези 4344 чыл.

Аңгылал:Чылдар
2027 чыл

**2027 чыл** дээрге григориан календарь ёзугаар пятницада эгелээр ниити чыл.  Джуче 116 чыл, Рейва 9 чыл, Кыдат Республиканың календары 116 чыл,unix-үези 1798761600 - 1830297599, Буддийжи календарь   2569 чылдың сентябрь 8 - 2570 чылдың октябрь 4,Хиджри календары 1448 чылдың июль 22 - 1449 чылдың август 2, Еврей календарь Апрель 22, 5787 - Апрель 1, 5788, Данкун-үези 4360 чыл.

Аңгылал:Чылдар
2028 чыл

**2028 чыл** — григориан календарьда субботада эгелээр високосный чыл-дыр.  Джуче 117 чыл, Рейва 10 чыл, Кыдат Республиканың календары 117 чыл,unix-үези 1830297600 - 1861919999, Буддийжи календарь 2570 чылдың октябрь 5 - 2571 чылдың октябрь 1, Хиджри календары 1449 чылдың август 3 - 1450 чылдың август 14, Еврей календарь Апрель 2, 5788 - Апрель 13, 5789, Данкун-үези 4361 чыл.

Аңгылал:Чылдар
Февраль 14

**Февраль 14** азы **14 ийи ай** — Григориан календарь-биле чылдың 45 дугаар хүнү, чыл төнчүзүнге чедир 320 хонук (үстүкү чылдарда 321 хонук) арткан.

## Болуушкуннар

* 1876 чыл​​ – Александр Грэм Белл биле Элиша Грей чаңгыс хүнде телефонга патент дугайында билдириишкин кииргеннер.

* 1929 чыл – Чикагога Валентин хүнүнде кыргып-хыдыышкын үезинде удурланышкак бандаларның чеди кежигүннери өлүрткен.
* 1949 чыл – Кнессет, Израильдиң парламентизи, бир дугаар чыглып келген.
* 1990 чыл – Вояжер 1 деп космос зондузу терең космостан Черниң «көк-көк точказының» чуруун тырттырып алган.
* 2003 чыл – Долли хой, бир дугаар клоннаан сүт ижер амытан, эрте картай бергени дээш эвтаназиялаан.

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү
Аңгылал:Февраль
2030 чыл

**2030 чыл** — григориан календарь ёзугаар вторникте эгелээр ниити чыл. Джуче 119 чыл, Рейва 12 чыл, Кыдат Республиканың календары 119 чыл,unix-үези 1893456000 - 1924991999, Буддийжи календарь 2572 чылдың сентябрь 12 - 2573 чылдың октябрь 7, Хиджри календары 1451 чылдың август 25 - 1452 чылдың сентябрь 6, Еврей календарь Апрель 26, 5790 - Апрель 5, 5791, Данкун-үези 4363 чыл.
Аңгылал:Чылдар
Февраль 13

**Февраль 13** азы **13 ийи ай** — Григориан календарь-биле чылдың 44 дугаар хүнү, чыл төнчүзүнге чедир 321 хонук (үстүкү чылдарда 322 хонук) арткан.

## Болуушкуннар

* 1880 чыл – Томас Эдисон электрониканың мурнакчызы "Эдисоннуң эффектизин" тыпкан.

* 1945 чыл – Ийиги делегей дайынының үезинде шериглер Германияның Дрезден хоорайны бомбалап эгелээн.

* 1968 чыл – Гренобль кышкы Олимпий оюннарынга француз чаңгычы Мариэль Гойхель слаломга алдын медальды чаалап алган.
* 2001 чыл – Сальвадорга чер шимчээшкини болган, чүс-чүс кижилер өлген.
* 2012 чыл – Европаның Космос Агентилели бир дугаар Вега ракетазын үндүрген.
* 2021 чыл – Кышкы шуурганнар Техас биле Мексикага электри энергиязын үзе тыртып, өлүмнү эккелген.

## Үндезин
Аңгылал:Хүнү
Аңгылал:Февраль
2017 чыл

**2017 чыл** дээрге  Григориан календарь ёзугаар воскресеньеде эгелээр ниити чыл-дыр.  Джуче 106 чыл, Хейсей 29 чыл, Кыдат Республиканың календары 106 чыл,unix-үези  1483228800 - 1514764799, Буддийжи календарь  Октябрь 4, 2559 - Октябрь 14, 2560, Хиджри календары  1438 чылдың апрель 2 - 1439 чылдың апрель 12, Еврей календарь  5777 чылдың апрель 3 - 5778 чылдың апрель 13, Данкун-үези 4350 чыл.

Аңгылал:Чылдар
2031 чыл

**2031 чыл** дээрге григориан календарьда средада эгелээр ниити чыл-дыр. Джуче 120 чыл, Рейва 13 чыл, Кыдат Республиканың календары 120 чыл,unix-үези 1924992000 - 1956527999, Буддийжи календарь 2573 чылдың октябрь 8 - 2574 чылдың сентябрь 2, Хиджри календары Сентябрь 7, 1452 чыл - Сентябрь 17, 1453 чыл, Еврей календарь 5791 чылдың апрель 6 - 9022 чылдың январь 1, Данкун-үези 4364 чыл.

Аңгылал:Чылдар
2032 чыл

**2032 чыл** — григориан календарь ёзугаар високосный чыл, четвергтен эгелээр. Джуче 121 чыл, Рейва 14 чыл, Кыдат Республиканың календары 121 чыл,unix-үези 1956528000 - 1988150399, Буддийжи календарь  2574 чылдың сентябрь 3 - 2575 чылдың сентябрь 14, Хиджри календары Сентябрь 18, 1453 чыл - Сентябрь 28, 1454 чыл, Еврей календарь 5792 чылдың апрель 17 - 5793 чылдың апрель 29, Данкун-үези 4365 чыл.

Аңгылал:Чылдар
2033 чыл

**2033 чыл** — григориан календарь ёзугаар субботада эгелээр ниити чыл. . Джуче 122 чыл, Рейва 15 чыл, Кыдат Республиканың календары 122 чыл,unix-үези 1988150400 - 2019686399, Буддийжи календарь  2575 чылдың сентябрь 15 - 2576 чылдың октябрь 11, Хиджри календары 1454 чылдың сентябрь 29 - 1455 чылдың октябрь 9, Еврей календарь Май 1, 5793 - апрель 9, 5794, Данкун-үези 4366 чыл.

Аңгылал:Чылдар
2029 чыл

**2029 чыл**  — григориан календарь ёзугаар понедельникте эгелээр ниити чыл-дыр.  Джуче 118 чыл, Рейва 11 чыл, Кыдат Республиканың календары 118 чыл,unix-үези 1861920000 - 1893455999, Буддийжи календарь 2571 чылдың октябрь 2 - 2572 чылдың сентябрь 11, Хиджри календары 1450 чылдың август 15 - 1451 чылдың август 24, Еврей календарь Апрель 14, 5789 - Апрель 25, 5790, Данкун-үези 4362 чыл.

Аңгылал:Чылдар
Кузнецова

* Кузнецова, Алина Вацлавовна — совет база россия театр актрисазы
* Кузнецова, Вера Андреевна — совет болгаш российжи театр, кино артизи, РСФСР-ниң хүндүлүг артизи

* Кузнецов
Егорова

* Егорова, Любовь Ивановна —  совет болгаш российжи спортчу, 6-дакпыр олимпий оюннарынныӊ тиилекчизи , 3-дакпыр делегей чемпиону Делегей кубогуннуӊ эдилекчизи. (1993), Заслуженный мастер спорта СССР (1991), Заслуженный мастер спорта России, Герой Российской Федерации (1994)
* Егорова, Сицилия Фёдоровна — Молдав совнархозтуң Кишинёвтуң № 2 дугаар трикотаж фабриказының оверлочницазы, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1960)

* Егоров
2036 чыл

**2036 чыл** дээрге григориан календарь ёзугаар високосный чыл, вторникте эгелээр. Джуче 125 чыл, Рейва18 чыл, Кыдат Республиканың календары 125 чыл,unix-үези 2082758400 - 2114380799, Буддийжи календарь Октябрь 3, 2578 - Октябрь 14, 2579, Хиджри календары 1457 чылдың ноябрь 2 - 1458 чылдың ноябрь 13, Еврей календарь 5796 чылдың апрель 1 - 5797 чылдың апрель 13, Данкун-үези 4369 чыл.

Аңгылал:Чылдар
2008 чыл

**2008 чыл** — григориан календарьда високосный чыл, вторникте эгелээр.  Джуче 97 чыл, Хейсей 20 чыл, Кыдат Республиканың календары 97 чыл,unix-үези 1199145600 - 1230767999, Буддийжи календарь 2550 чылдың сентябрь 8 - 2551 чылдың октябрь 5, Хиджри календары 1428 чылдың декабрь 22 - 1430 чылдың январь 3, Еврей календарь Апрель 23, 5768 - Апрель 4, 5769, Данкун-үези 4341 чыл.

Аңгылал:Чылдар
2034 чыл

**2034 чыл** — григориан календарь ёзугаар воскресеньеде эгелээр ниити чыл. Джуче 123 чыл, Рейва 16 чыл, Кыдат Республиканың календары 123 чыл,unix-үези 2019686400 - 2051222399, Буддийжи календарь 2576 чылдың октябрь 12 - 2577 чылдың сентябрь 6, Хиджри календары Октябрь 10, 1455 чыл - Октябрь 20, 1456 чыл, Еврей календарь 5794 чылдың апрель 10 - 5795 чылдың апрель 19, Данкун-үези 4367 чыл.

Аңгылал:Чылдар
2035 чыл

**2035 чыл** дээрге григориан календарь ёзугаар понедельниктен эгелээр ниити чыл. Джуче 124 чыл, Рейва 17 чыл, Кыдат Республиканың календары 124 чыл,unix-үези 2051222400 - 2082758399, Буддийжи календарь 2577 чылдың сентябрь 7 - 2578 чылдың октябрь 12, Хиджри календары 1456 чылдың октябрь 21 — 1457 чылдың ноябрь 1, Еврей календарь  Апрель 20, 5795 - Март 30, 5796, Данкун-үези 4368 чыл.

Аңгылал:Чылдар
2039 чыл

**2039 чыл** — григориан календарь ёзугаар субботада эгелээр ниити чыл. Джуче 128 чыл, Рейва 21 чыл, Кыдат Республиканың календары 128 чыл,unix-үези 2177452800 - 2208988799, Буддийжи календарь 2581 чылдың октябрь 7 - 2582 чылдың октябрь 1, Хиджри календары 1460 чылдың декабрь 5 - 1461 чылдың декабрь 15, Еврей календарь Апрель 5, 5799 - Апрель 14, 5800, Данкун-үези 4372 чыл. 

Аңгылал:Чылдар
2007 чыл

**2007 чыл** — григориан календарь ёзугаар понедельникте эгелээр ниити чыл. Джуче 96 чыл, Хейсей 19 чыл, Кыдат Республиканың календары 96 чыл,unix-үези 1167609600 - 1199145599, Буддийжи календарь 2549 чылдың октябрь 13 - 2550 чылдың сентябрь 7, Хиджри календары 1427 чылдың декабрь 11 - 1428 чылдың декабрь 21, Еврей календарь 5767 чылдың апрель 11 - 5768 чылдың апрель 22, Данкун-үези 4340 чыл.

Аңгылал:Чылдар
2006 чыл

**2006 чыл** дээрге григориан календарь ёзугаар воскресеньеден эгелээр ниити чыл. Джуче 95 чыл, Хейсей 18 чыл, Кыдат Республиканың календары 95 чыл,unix-үези 1136073600 - 1167609599, Буддийжи календарь Октябрь 2, 2548 - Октябрь 12, 2549, Хиджри календары 1426 чылдың декабрь 1 - 1427 чылдың декабрь 10, Еврей календарь Апрель 1, 5766 - Апрель 10, 5767, Данкун-үези 4339 чыл.

Аңгылал:Чылдар
2005 чыл

**2005 чыл** дээрге григориан календарь ёзугаар субботада эгелээр ниити чыл. Джуче 94 чыл, Хейсей 17  чыл, Кыдат Республиканың календары 94 чыл,unix-үези 1104537600 - 1136073599, Буддийжи календарь  2547 чылдың сентябрь 6 - 2548 чылдың октябрь 1, Хиджри календары 1425 чылдың ноябрь 20 - 1426 чылдың ноябрь 30, Еврей календарь Апрель 20, 5765 - Март 30, 5766, Данкун-үези 4338 чыл.

Аңгылал:Чылдар
2004 чыл

**2004 чыл** — григориан календарьда високосный чыл, четвергте эгелээр. Джуче 93 чыл, Хейсей 16 чыл, Кыдат Республиканың календары 93 чыл,unix-үези 1072915200 - 1104537599, Буддийжи календарь 2546 - 2547, Хиджри календары 1424 чылдың ноябрь 8 - 1425 чылдың ноябрь 19, Еврей календарь 5764 чылдың апрель 7 - 5765 чылдың апрель 19, Данкун-үези 4337 чыл.

Аңгылал:Чылдар
2003 чыл

**2003 чыл** — григориан календарь ёзугаар средада эгелээр ниити чыл. Джуче 92 чыл, Хейсей 15 чыл, Кыдат Республиканың календары 92 чыл,unix-үези 1041379200 - 1072915199, Буддийжи календарь 2545 - 2546, Хиджри календары 1423 чылдың октябрь 27 - 1424 чылдың ноябрь 7, Еврей календарь  Апрель 27, 5763 - Апрель 6, 5764, Данкун-үези 4336 чыл.

Аңгылал:Чылдар
2038 чыл

**2038 чыл** — григориан календарь ёзугаар пятницада эгелээр ниити чыл. Джуче 127 чыл, Рейва 20 чыл, Кыдат Республиканың календары 127 чыл,unix-үези 2145916800 - 2177452799(32-биттиг демдектиг бүдүн саннарны ажыглап турар системаларда 2038 айтырыг тургустунуп кээр, ында үени шын шиитпирлеп ​​шыдавас.), Буддийжи календарь 2580 чылдың сентябрь 10 - 2581 чылдың октябрь 6, Хиджри календары 1459 чылдың ноябрь 24 - 1460 чылдың декабрь 4, Еврей календарь 5798 чылдың апрель 24 - 5799 чылдың апрель 4, Данкун-үези 4371 чыл.

Аңгылал:Чылдар
2037 чыл

**2037 чыл** — григориан календарь ёзугаар четвергте эгелээр ниити чыл. Джуче 126 чыл, Рейва 19 чыл, Кыдат Республиканың календары 126 чыл,unix-үези 2114380800 - 2145916799, Буддийжи календарь 2579 чылдың октябрь 5 - 2580 чылдың сентябрь 9, Хиджри календары 1458 чылдың ноябрь 14 — 1459 чылдың ноябрь 23, Еврей календарь 5797 чылдың апрель 14 - 5798 чылдың апрель 23, Данкун-үези 4370 чыл.

Аңгылал:Чылдар