open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Буддизмниң литературазы

Буддизмниң үндезиннери хөй санныг, оон аңгыда бот боттарындан база ылгалдыг. Олар аңгы-аңгы дылдарның кырында бижиттинген: санскрит болгаш пали, тибет болгаш манчжур, кыдат болгаш япон - оларның допчузу база аңгы болуп турар. Ынчангаш буддист чогаалдарны номчуп тургаш ол кайы чогаалдарның аразынче кирип турарын болгаш кайы үеде чырыкче үнгенин база көөр болза эки. Эң-не эгезинде бердинген литература кайы хүрээниң иштинче кирип турарын билип алыр. Кандыг хүрээлер литературазы барыл дээрге - мурнуу чүктүң болгаш сонгу чүктүң хүрээлери. Дараазында каноннарга база чарып турар (дүрүмнерге) мурнуу чүктүң болгаш сонгу чүктүң дүрүмнери.

Мурнуу чүктүң хүрээзинче: Цейлоннуң, Бирманың, Сиамның болгаш Пегунуң буддистери хамааржып турар.

Сонгу чүктүң хүрээзинче: Непал, Төвүт, Кыдат, Япония болгаш Аннале, ооң мурнунда Камбоджага, Явага, Суматрага тергиидеп турган.

Мурнуу чүктүң хүрээзиниң дүрүмнери буддизмге үнелиг. Ооң эгеки өөредиглери чоок болгаш дыл талазы-биле база чоок болуп турар. Ол болза пали дыл, чымчак болгаш аянныг индии аялга, адаары-биле санскрит, итальян болгаш латин дылдарга хамааржыр. Будда пали дылга чугааланып турган бе?, ол пали дыл чогаалдарда ышкаш пали дыл бе?, – деп бердинген айтырыглар амгы-үеге дээр харыы чок болуп артканнар. Пали дыл дыка эрте хүрээниң дылы аппарган деп дорт чугаалап болур. Пали дылда бижиктер Будданың баштайгы йөрээлдеринге кайы-хире чоок турарын шыны-биле чугаалап шыдавас бис.

Эрте буддистиг бижиктерниң дүрүмнериниң адын Типитака дээр (санскрит дылда - Трипитака) - "Үш дакпыр арык" (). Пали дылдың кырында бижиктер пальманың бүрүлеринге бижиттинген турган, олар үш арык ишти турган, ынчангаш ады оон үнүп турар. Үш кезекке чардынып турар, оларның аттары:
# Винайя-питака - этика, азы корум-чурум болгаш церемониал.
# Сутта-питака - догматика
# Абидхамма - метафизика
Сөөлүнде бердинген бижик орай үелерде үндүрттүнген, а артканнары Никайя - ол дээрге Сутта-питаканың чыындызы болгаш Винайя-питаканың номнары, олар ханы эрте-бурунгу үелерге хамааржырлар. Оларның иштинден буддизмниң шынын дилээр.

## Дөзү:
1."Иллюстрированная история религии"  деп номдан.

Б
Б
Делегей чергелиг эртем шинчилел төвү "Хөөмей"

«Делегей чергелиг эртем шинчилел төвү "Хөөмей"» - 1993 чылдың январь 27-де Тыва Республиканың Чазааның  №31 дугаар айтыышкыны ёзугаар «Хөөмей» аттыг делегей чергелиг эртем шинчилел төвүн үндезилээн. 

## Төөгүзү
Хөөмей-сыгыт талазы-биле бирги мөөрейлер 1987 чылдан тура эгелээн. А 1993 чылда I-ги Делегей чергелиг уран-чүүл эртемнерниң талазы биле «Хөөмей - Төп Азияның чоннарының онзагай уран чүүлү» деп аттыг симпозиумну эттиргеннер. Ол Симпозиумнуң ажылының түңнелинде хөөмей талазы биле эртем-шинчилел ажылының негеттинип келгенин демдеглеп,  тускай албан черин тургузарын шиитпирлээн. Тыва Республиканың Чазааның доктаалы-биле регионнар аразының чоннуң хөгжүмүнүң үн шинчилелдерин чорударынга болгаш чиңгине  аас чогаалын, материалдыг эвес культураны  кадагалап арттырарынга деткимче болгу дег, амыдыралдың чаңчылчаан овур-хевириниң улусчу бот-тускай чоруун өөренип көргеш,  тыва чоннуң ыры уран чүүлүн кадагалап арттырар талазы-биле хоойлужудулгаларны экижидери-биле   «Хөөмей» деп  чурттар аразының эртем төвүн тургузарын сүмелээн. 1993 чылдан амгы үеге дээр директору Кыргыс Зоя Кыргысовна, Россия Федерациязының уран чүүлдүң алдарлыг ажылдакчызы, уран-чүүл эртемнериниң доктору.

## Дөзү
# Делегей чергелиг "Хөөмей" эртем шинчилел төвүнүң кол арны 
# Кыргыс З.К. Тыва хөөмейниң чажыды. Кызыл, 2013.
Индияның хөй арынныг бурганнары

**Чангыс дазылдан**.

Биске эң-не көскү чижек дээрге: орус православ шажынның язычество-биле холбаазы.

Христианство биле иудаизмге бодаарга индуизм болгаш буддизм аразында быжыг харылзаалыг.Чаа келген бурганнар эрги бурганнар-биле эптиг найыралдыг чурттап турарлар. Чаа шажыннар эрги шажыннардан үнүп турар болгаш олар биле кожалажып чурттап турар. Индияда дараазында чүүлдерге бүзүреп турар: каш-даа бурган турбаан болза, олар шупту - октаргайның күзели-биле болгаш бодалы-биле болуп турар, оларны Брахман дээр. Ооң-биле алырга бурганнарның хөй кезии хөй-хөй боттандырылгаларлыг. Кандыг-даа кижи, атеист, традициялыг шажыннарга чүдүп турар, азы оон-даа өске шажыннарга чүдүп турар кижи ол күштүң бажында турар болгаш, ону билбейин турар-даа болза Брахманга чагыртып турар. Моортан алырга - индилерниң шажынга негелде чогундан өске чуртталганың аңгы-аңгы кезектеринче кире берген  тускай амыдыралдың философиязы, олар болза бөдүүн чуртталгадан кезээде аңгылатынбас.

Эрте-бурунгу ведизмден философтуг шажын төрүттүнүп келген - **брахманизм.**

Брахманизм - Брахман чаякчы бурганны ханы хүндүлээри. Брахманизм дараазында индуизмни чаяган. Индуизм аңгы-аңгы угланыышкыннарга чардынган. Оларның аразында ылгал - хөй бурганнарның аразында ортузунда кайы бурган турары.Ол угланыышкында индуизм өске монотоеистиктиг шажыннарга чоок болуп турар, олар чаңгыс бурган барынга бүзүреп турарлар.

Индуизмниң угланыышкыннарының аразындан дараазында кол угланыышкыннарны аңгылап болур:

**Шиваистер** - кол бурганны Шива бурган деп турар. Өртемчейни эр кижиден эгелеп турар деп чүүлге бүзүреп турар.

**Шактистер** - кол бурган Шакта (Парвати). Шиваның өөнүң ишти. Өртемчейни кыс кижиден эгелеп турар деп чүүлге бүзүрелдиг.

**Вайшнавистер** - кол бурган Вишну. 

**Кришнаистер** - кол бурган Кришна, Вишнаның черде бир хевирлериниң бирээзи.

## Дөзү:
# Энциклопедия быстрых знаний "Религии мира".

Индияның хөй арынныг бурганнары
Кирилл бижик

Бис шупту бир дугаар үжүк-бижиивисти азбукадан эгелээн бис. **Азбука** - мерген угаанче чада деп үлегер домак чугаалап турар. Азбука деп сөс грек алфавитте бир дугаар үжүктерниң аттарындан тургустунган: "альфа" (α) болгаш "бета" (β). Ол үжүктерден "азбука" деп сөс үнген.

Славян алфавиттиң бир дугаар болгаш сөөлгү үжүктеринден дараазында орус үлегер домак тургустунган - "от аза до ижицы" бердинген үлегер домак грек сөстерниң синоними болуп турар - от альфы до омега". Ында омега - грек алфавиттиң сөөлгү үжүү. Ийи бердинген домактарның утказы - "эгези болгаш төнчүзү", азы " эгезинден төнчүзүнге чедир".

Гректер азбуказын боттары чогаатпааннар. Бистиң эраның мурнунда IX векте эрте-бурунгу финикийлерниң алфавидин үлегерлеп алганнар. Финикийлерниң алфавидиниң өзээнде египеттиң иероглифтери бар. Гректер финикий демдектерин өскертип болгаш немеп алганнар. Грек дылда фонетиктиг дең үнелиг үжүктер ажык үннерни демдеглээрде ажыглаттынып турар. Грек алфавит келир үениң Европа чурттарының алфавиттериниң өзээ болган. Ол алфавиттерде амгы үеге дээр тургузуу болгаш ажык үннерниң үлелгези арткан.

Амгы үеде орус алфавиттиң өзээнде эрте-бурунгу славян азбука - "кирилица". Ооң ады - "иц" деп суффикстиң дузазы-биле тургустунган. Кириллица деп ат азбуканың чогаадыкчызындан славян чырыдыкчыдан укталган, ол чырыдыкчының ады - Кирилл. Ооң мурнунда ады - Константин.

**Кирилл** (827-869 чылдар) болгаш ооң кады ажылдакчызы, улуг акызы **Мефодий** (815-885 чылдар) Македонияда Солуни деп хоорайга шериг баштыңының өг-бүлезинге төрүттүнгеннер. Акышкылар эки эртем-билигни чедип алганнар. Мефодий ачазының чижээ биле шериг  албанынга турган,ынчалза-даа кезек үе эрткенде шериг албанын арттыргаш, монах кылдыр таартыргаш Полихрон хүрээзинче чоруй барган. Константин грек, славян,латин,еврей болгаш араб дылдарны ханы билир турган. Константин лама албан-дужаалын хүлээп алгаш Константинопольдуң патриаргының библиотеказының эргелекчизи аппарган.

863 чылда Кирилл биле Мефодийни Улуг Моравияже болгаш Паннонияже (амгы Венгрияның кезээ) бурганга мөргүл славян дыл кырынга кииреринче чоруткан.

Ол үеде Кирилл биле акызы славян азбуканы чогааткаш грек дылда мөргүл номнарын очулдурган деп санал бар. Оларның чырыдыкчы болгаш миссонер ажыл-чоруу латин шажынчыларга, оон аңгыда Папа Римскийниң хөңнү чогунга ужурашкан. 

## Кириллицаның ажыглалы

### Амгы славян дылдарда
* Орус дыл
* Белорус дыл
* Украин дыл
* Македон дыл
* Серб дыл
* Болгар дыл

### Амгы славян эвес дылдарда
* Башкир дыл
* Бурят дыл
* Алтай дыл
* Тыва дыл
* Якут дыл
* Казах дыл
* Киргиз дыл
* Удмурт дыл
* Коми дыл
* Осетин дыл
* Чечен дыл дээш оон-даа хөй.

## Дөзү:
# Виктор Рязанцевтиң "Тайны имен и названий" деп номундан.

Аңгылал:Дылдар
Аңгылал:Эртем
Сибирь чоннарында шаманизм

**Шаманизм** черде хөй-хөй чоннарның аразында делгереңгей шажыннарның хевири болуп турар. Ынчалза-даа шаманизм Соңгу чүкте эң-не сайзыраңгай дээр болза частырыг эвес болур. Сибирьниң болгаш Соңгу чүктүң чоннарында болгаш хөгжүдүлгениң аңгы-аңгы чадазында турар чоннарда - ительменнерден чукчаларга чедир, якуттарда болгаш буряттарда шаманизм чер бүрүзүнде тараттынган. Ынчалза-даа шаманизм шажыны чуртталганың шупту болуушкуннарын дуглаваан. 

Чижек кылдыр төрел бөлүк биле өг-бүлениң культузун ап келирге олар шаманизмден аңгы амыдырап турарлар. 

Шаманизм Сибирьниң хөй-хөй  чоннарында ажык-тывыш культузу-биле сырый холбаалыг. Хам кижи чүгле аарыг-ажыкты эмнээр эвес, оон аңгыда ажык-тывыштың чедиишкинниг болурун база төлге салып көрүп турган. Ынчалза-даа ажык-тывыш культузу шаманизм-биле ханы холбаашпаан. Аңчы кижи аңгы-аңгы ёзулалдарны болгаш чалбарыыштарны аңнаашкынның азазынга чалбарып тургаш боду база тудуп алган олчазын эккээр, ол кезээ шагда хам кижиниң дузазын дилевейин турган. 

Шаманизмде аарыг-ажык эмнээр практика Сибирь чоннарында онза эргени ээжелеп алган. 

Амгы үениң шажын шинчилекчилери шаманизмни - тускай болгаш орай шажыннарның бүзүрели деп, төрел бөлүк болгаш ажык-тывыштың культузундан-даа орай деп санап турар.

## Дөзү:
# С.А.Токаревтиң "Ранние формы религии" деп номундан.

Ш
Шаманизмниң дазылдары

Хамнаар чорук эрте шажыннарның санынга хамаарышпас. Черлик чоруктуң ортун чадазында турар чоннарда ол төрүттүнер чадазында турар. Ынчап келирге, шаманизм чүдүлгениң тыптып келири кижилерниң угаанында хуулгаазын чүүлдерниң хевири бар турда сайзырап турган. Ол бодалдар кижилерниң болгаш бойдустуң аразында харылзааны көргүзүп турар. Кандыг-даа хуулгаазын бодалдарның өзээнде шын чуртталгада болган болуушкуннар болгаш кижилер биле бойдустуң аразында харылзаа болуп турар.

Хам биле знахарь кижилерниң долгандыр кижилерден ылгалы болза олар кижилерни аарыг-ажыктан чагдадып туралар. Хам кижиге бодаарга знахарь кижини эмнээринде бөдүүн билиглерлиг. Хам кижиниң салымы чырык черден чорупкан улустуң сүнезинин кыйгырып билиринде болуп турар. 

Шупту хайгааракчылар хам кижини - шугул кижи, кылык аарыглыг, хенертен аарыы кирип келир болгаш эпилептик кижи деп турарлар.Хам кижиниң өлген кижилерниң сүнезинин кыйгырып тургаш,оларның үнү-биле чугааланый бээри  нерви аарыы деп санап турар. Хамнаар чүүлдү - кылыктыг аарыг деп турар.

Нервилиг кылык дээрге хам кижиниң тускай эртеминиң түңнели, чүге дизе белеткел үезинден тура дараазында ажыл чорудуунда хам кижи кырында бердинген шынарларын медерелдии-биле сайзырадып турар. Ол дээрге хам кижиниң нерви-паталогиктиг онзагай чүүлдерин экижидип турар, а  салымы ооң хам эртемче киирери болуп турар. 

Хам кижиниң анаа аарыг кижиден ылгалы, ол чок болган кижилер-биле харылзааны кажан-даа чидирбейин турар, оларның аразында харылзаа үзүлбес, ол сүнезиннерни бодунуң сөзүн дыңнаарынга кыйгыртып шыдаар.

## Дөзү:
# С.А.Токаревтиң "Ранние формы религии" депномнудан.

Ш
Винныця

**Винныця** () — Украинада хоорай.

Чурттакчы чону — 372 672 (01.01.2017) кижи.

Хоорайның девискээри — 113,2 км².

## Фото

Old Tower night winter 2011 G1.jpg
Vinnytsia-gorkij-park.jpg
Tram Be 4 6 Mirage Vinnitsa 2009 G1.jpg
Фонтан Рошен 2.jpg
Домініканський монастир - Костьол Вінниця вул. Соборна, 23.jpg
Kempa Vinnitsa 2010 G1.jpg
Железнодорожный вокзал (Винница).JPG


## Дөс


Аңгылал:Хоорай
Аңгылал:Украина
Албания

**Албания** () – Европада күрүне.

Найысылал хоорайы — Тирана.

## Төре деңнел
Улуг хоорайлар — Дуррес, Влёра, Эльбасан, Шкодер, Фиери, Корча, Берат, Люшня, Поградец, Кавая, Гирокастра, Лежа.

Чурттакчылары
*Үнелел (2020) — 2 845 955 кижи



## Фото

Piazza skanderberg, tirana, 04.JPG|Тирана
VlorëAnsicht1.JPG|Влёра
Rruga e Gjuhadolit.jpg|Шкодер
Sunset fier.jpg|Фиери
Korca medresesi.jpg|Корча
Pogradec from Kalaja.jpg|Поградец
Kukës - Hotel Turizmi - Peizazh.JPG|Кукес
Parku Arkeologjik i Apollonisë 04.jpg|Аполлония
Berat Unesco 2016 Albania.jpg|Берат
Bunker in Albanian Alps.jpg
Al-map.gif
Muzeum Skanderbega w Kruji 2.jpg|Круя
|
|


## Административтиг үлелге

## География

## Дөс
* Albania on CIA the World Factbook 

## Демдеглелдер

Аңгылал:Европа
Аңгылал:Чурт
Львив

**Львив** () — Украинада хоорай.

Чурттакчы чону — 727 968 (01.01.2017) кижи.

Хоорайның девискээри — 182,01 км².

## Фото

Lviv.Theatre.of.Opera.and.Ballet.jpg
Lviv-downtown(2).JPG
Lwów - Widok z wieży ratuszowej 01.jpg
Львів - Коперника, 15-1.jpg
KatedraLacinskaLwow.jpg
Ворота в парк культуры Львов.jpg
Lwów - Plac Mickiewicza 02.JPG
Electron 1179 (2).jpg


## Дөс


Аңгылал:Хоорай
Аңгылал:Украина
Тернопиль

**Тернопиль** (укр. *Тернопіль*) — Украинада хоорай.

Чурттакчы чону — 217 866 (01.01.2017) кижи.

Хоорайның девискээри — 72 км².

## Фото

UA-TE Ternopil Buran 18-06-16.JPG
UA-TE Katedra UGKC Buran 11-08-09.jpg
Тернопіль - День Державного прапора України - 13084501.jpg
Тернопіль - Вулиця Гетьмана Сагайдачного, 13 у вечоровий час - 13110473.jpg
VVM 2007 foto 0241.JPG
UA-TE Zamok 02 Buran 12-05-12.jpg
Тернополь. Казацкий городок в гидропарке..jpg


## Демдеглелдер

Аңгылал:Хоорай
Аңгылал:Украина
Одеса

**Одеса** () — Украинада хоорай.

Чурттакчы чону — 1 010 783 (01.01.2017) кижи.

Хоорайның девискээри — 162,42 км².

## Фото

Odesa-Montage-2016.png
OdessaBulwar.JPG
Будівля залізничного вокзалу 02.jpg
Пушкінська, 79. Свято-Іллінський чоловічий монастир.jpg
OdessaSchody.JPG
Odessa 26APR16 86.JPG
OdessaMuzeumArcheologiczneKolor.JPG
Театр оперы и балета. Зал.jpg


## Дөс


Аңгылал:Хоорай
Аңгылал:Украина
Ондар, Саян Оюн-оол оглу

**Ондар Саян Оюн-оол оглу** (1995 чылдың февраль 14, Сут-Хөл кожуун) - Россия чергелиг дзюдо, самбо болгаш тыва хүреш мөгези. Россияның дзюдога чемпионадының шаңналының 2 дакпыр эдилекчизи (2015, 2017), Аныяктар аразынга самбога делегей чемпиону (2013) дзюдога Россия Кубогунуң эдилекчизи, Россияның делегей чергелиг спорт мастери. Тываның күрүне университединиң күш культура факультединиң доозукчузу.

## Маргылдааларга түңнелдери
* 2013 чылда Владимир Гудиловтуң мемориалынга тураскааткан маргылдаа —  ;
* 2013 чылда Делегей чергелиг юниорлар аразынга самбога маргылдаа — ;
* 2014 чылда Россия чергелиг юниорлар аразынга самбога маргылдаа — ;
* 2015 чылда Россия чергелиг дзюдога маргылдаа — ;
* 2016 чылда Россияның Кубогу дээш дзюдога маргылдаа — ;
* 2015 чылда Европаның Кубогу дээш дзюдога маргылдаа — ;
* 2016 чылда Европаның Кубогу дээш дзюдога маргылдаа — ;
* 2017 чылда Европаның Кубогу дээш дзюдога маргылдаа— ;
* 2017 чылда Россия чергелиг дзюдога маргылдаа — ;

## Демдеглелдер


## Шөлүглер
* 
* 

О
О
Ровно

**Ровно** – Украинаның бир хоорайы. Ровно облазының культурлуг, политиктиг, социалдыг-экономиктиг, транспорттуг төвү. Украинаның барыын кезээниң сонгу чүгүнде турар. Хоорайда Устье дээр хем агып турар.

## Солун барымдаа
Ровно хоорайда тыва эки турачыларның ады-биле адаан кудумчу бар.

## Дөзү
Р
Польша

**Польша ** (), официалдыг ады - **Польша Республиказы** () — Чөөн Европада күрүне. Чурттакчы чону 2015 чылда - 38 623 221 кижи чуттап турар, девискээри - 312 679 км².

Төп хоорайы — Варшава. Күрүне дылы - поляк дыл.

## Төре деңнел
Улуг хоорайлар — Краков, Лодзь, Вроцлав, Познань, Гданьск, Щецин, Быдгощ, Люблин, Катовице, Белосток, Гдыня, Ченстохова, Радом, Сосновец, Торунь, Кельце.

Чурттакчылары
*Үнелел (2017) — 38 422 346 кижи

Акшазы — Злотый (PLN)

## Фото

Warszawa widok na Stare Miasto.jpg|Варшава
Sukiennice and Main Market Square Krakow Poland.JPG|Краков
Pałac Króla Jana III Sobieskiego w Wilanowie 9.JPG|Вилянув, Варшава
Stare Miasto w Lublinie - kaplica św. Trójcy i donżon na zamku.jpg|Люблин
635498 Żuraw.jpg|Гданьск
Panorama ul. Emilii Plater w Warszawie radek kołakowski.jpg|Варшава
2014 Kłodzko, ul. Grottgera 17.JPG|Клодзко
Rzeszów Rzeszow Holy Cross Church City Wall Kościół Świętego Krzyża Mury Miejskie.jpg|Жешув
2015 Wieża widokowa na Borówkowej 01.jpg
Jojo-Maly Szyszak 2005.jpg
Poland topo.jpg
Zespół Zamku Krzyżackiego MALBORK 01.jpg|Мальборк
|
|


## Демдеглелдер

## Дөс
* Poland on CIA the World Factbook 

Аңгылал:Европа
Аңгылал:Польша
Карадаг

**Карадаг** (карадаг Црна Гора, Crna Gora) — Европада күрүне.

Төп хоорайы — Подгорица.

## Төре деңнел
Улуг хоорайлар — Никшич, Плевля, Херцег-Нови, Биело-Поле, Цетине, Бар, Котор, Беране, Будва, Улцинь.

Чурттакчылары
*Үнелел (2017) — 678 931 кижи

Акшазы — Евро (EUR)

Интернет-домен — .me
* 
Уруң ISO — ME

## Фото

PodgoricaOverview.jpg|Подгорица
Former Italian Embassy in Cetinje, Montenegro.jpg|Цетине
Independent montenegro.jpg|2006
Lovcen-011-p1010050.jpg|Ловчен
Kolasin district Komovi massif Ljevorćki Kom2453 masl Vasojevićki Kom2460 masl Kucki Kom 2487 masl Rogam 2235 masl peak 2185 masl IMG 1362.JPG
Голубой дворец в Цетине.jpg|Цетине
Мост Джурджевича.jpg
Kotor and Boka kotorska - view from city wall.jpg|Котор
Castillo de Bedem, Niksic, Montenegro, 2014-04-14, DD 01.JPG|Никшич
Bar - panorama.jpg|Бар
Montenegro-un.png
Budva-Muntenegru-vedere de pe munte-stitch3.jpg|Будва
|
|


## Дөс
* Montenegro on CIA the World Factbook 

Аңгылал:Европа
Аңгылал:Чурт
Тараа далган

**Тараа далган** – тарааны үрмектээн тыва национал чем.

Тывалар хлеб быжырып чивес, ооң орнунга соктаан-тараа, соктап далган чиир чораан. 

Тывалар кайы шагдан тура боттарының көшкүн амыдыралынга таарышкан чем кылып чиир паш-савалыг, согааш-балалыг, деспи-тавактыг чорааннар. Ол эт херекселиниң дузазы-биле боттарынга таарышкан амдан-чимденниң чемин кылып чип чораан. Ооң аразындан согажалаан баарны, шөйген быштакты, шиштээн эъттиг, өремелиг тарааны сактып келирге, чараа суу чайгаар-ла төктүп келир.

Соктаан чиңге-тарааны кылыры элээн нарын. Баштай тарааны пашка ургаш, оон кырынче сугну тарааны кырынга үнгүжеге чедир куткаш, ол куткан суу соолгужеге дээр хайындырар. Ындыг кылдыныын “тараа соолдурары” дээр. Оон дараазында кыскыжеге чедир изиткеш пашка соолдуруп алгаш тараазын бичиилеп кадыр, быжыр хоорар. Ол ийиги кылыын тараа хорары дээр. Хоорган тарааны уурга (согашка) ургаш хавы (даштыкы кылын кежи) арылгыже чедир бала-биле соктаар. Ол аразында ийи-уш-даа катап хавыын (дүгүн) арыдыр деспи-биле челбиир, ол үшкү кылыгны “тараа челбиири” дээр. Сөөлүнде улуг хавындан адыра соктаан тарааны агартыр, арыдыр соктааш(шаннааш) тарааны хевээнден аңгылай элгеп алыр. Ол дөрткү кылыгны “тараа элгээри” дээр. Тарааның хевээн база чем кылып чиир. Ылаңгыя күскү көк-хевек  чиңге-тарааның хевээ дендии амданныг, чыды безин чаагай болур. Ынчангаш соктаан чиңге тараадан тывалар янзы-бүрү чемни кылып чип чорааннар.

Чиңге тараага бодаарга арбайдан, кызыл-тастан далганны соктап алыры белен. Баштай чиг арбайны азы чиңге тарааны изиг пашка быжыр хооруп алыр. Дараазында уурга ургаш база-ла балала-биле кежин арыдыр шаннааш (соктааш), дүгүн челбип кааптар. Сөөлүнде улуг картындан адыра соктап, челбип алган тараазын далганнай соктаар (шаннаар) азы хол дээрбези-биле далганнай тыртып алыр. Быжырган хлеб орнунга тываларның кылып чип чораан далганын, тараазын ынчаар кылып алыр чораан. Ону тываларның национал ажы-чеминиң бир кол хевири деп чугаалаза чазыг болбас. (Документы Нурсат Х.Ч.)

Аңгылал:Чем
Лопсаң, Салчак Сотпа оглу

**Лопсаң Салчак Сотпа оглу** () (1909-1965чч) – тыва дылдың, бижиктиң баштайгы эртем шинчээчилериниң аразында билдингир, сураглыг кижи.

## Намдары
Лопсаң Салчак Сотпа оглу 1909 чылдың апрель 5-те Бай-Тайга кожууннуң Кызыл-Дагга ортумак шыдалдыг, хөй ажы-төлдүг араттың өөнге төрүттүнген. 

### Эртем-билии
Ол 12 харлыг турда бижикке өөредир дээш ада-иези Көөп-Сөөк хүрээзинге аппарып киирип каан. 3 чыл өөренгеш, оон чорупкан. Кызылга нам сургуулунга моол бижикти, санның дөрт бөдүүн аргазын, география, политбилигни өөренген.

1927 -1931 чылдарда Чөөн-Чүктүң ажылчы чоннарының коммунистиг университединге (КУТВ) өөренген.

### Ажыл-чорудулгазы
1929-1930 чылдарда Тыва национал бижиктң төлевилелин кылып турган комиссиянң ажылынга КУТВ-ниң бөлүк студентилери – Салчак Лопсан, Сат Бугажык, Николай Товарищтай, Даниил Данзын-оол идекпейлиг киржип турганнар. 1930 чылдың май айда төлевилел бижикти, чаа номнарны Тываже эккеп чораан экспедицияның хелемечизи кылдыр Лопсан Салчак ажылдаан. КУТВ-туң проректору Л.Д. Покровскийниң башталгазы-биле 1931 чылда КУТВ-ни дооскаш чанып келген. 

1932 чылда баштайгы "Тыва-орус тойул бижии" (словарь) тургузуп, парлап үндүрген.  

Тыва бижикти латинчиткен алфавиттен орус алфавитче шилчидер дугайында илеткелди эң баштай ССРЭ-ниң Эртемнер Академиязының Ленинградта Дыл болгаш угаан-бодал институдунга 1941 чылдың июнь айда кылган.

### Репрессияга таварышканы
1949 чылда ону СЭКП-ти кежүгүнүнден «буржуаз-националистиг болгаш намның ажылынга дүүшпес чугаалары дээш» үндүрген.  Оон эгелээш ону кайнаар-даа ажылче киирбьейн турган. Реалбазага хлеб быжырар черге кирип ажылдай берген. Өг-бүлезинге халалыг улуг хилинчек-човулаң эгелээ, 1955 чылга чедир үргүлчүлээн. 1955 чылда ону катап СЭКП кежүгүнүнге киирген, Шын солуннуң литературлуг ажылдакчызы, очулдурукчу кылдыр хүлээп алган, ынчалза-даа эртем ажылынче ону ооң соонда чагдатпаан. ССРЭ-ниң журналистер чөвүлелиниң кежигүнү болган.  

## Литература:

# Кара-оол Е.О. Мое сердце всегда болело о нем (воспоминание о дяде).
# Летопись Тувы – 2009. Салчак Сотпаевич Лопсан. с. 114-115.
# Монгуш Д.А. Из истории перевода тувинской письменности на русский алфавит и создания учебников тувинского языка (к 100-летию со дня рождения С.С. Лопсана).
# Монгуш Кенин-Лопсан. Эртем ажылдакчызы. Шын, 1989 ч. апрель 12. № 86.
# Монгуш Кенин-Лопсан. Рукопись, публикация на тувинском и русском языках о Лопсане С.С.

## Дөзү
# Салчак Лопсан
# Судьба Салчака Лопсана

Аңгылал:Эртемден
Кубизм

**Кубизм** - уран чурулганың бир модернистиг талазы, ол бирги черже иштики дүрзүнү чогаадып кылырын болгаш ону дески черге чуруп, геометриктиг фигураларның дузазы-биле көргүзери (куб, конус, төгерик).

Кубизмниң тыптып келген чылын 1907 чыл деп санап турар. Ол чылын аныяк чурукчу Пабло Пикассо бодунуң кубистиктиг чуруун чураан - "Авиньонские девицы". Кубизмниң кол төлээлекчилери - П.Пикассо, Ж.Брак, Х.Грис болгаш оон-даа өске алдарлыг чурукчулар оларның санынче кирип турар. П. Сезаннаның 1907 чылда выставказынга дараазында сөстер кубизмниң тыптып келиринге улуг идигни берген - "Бүдүштү цилиндр, шар, конустуң дузазы-биле тайылбырлаңар".

Шинчилекчилер кубизмниң төөгүзүнде үш кол чаданы ылгап турарлар:
# Сезаннистиг (1907-1909)
# Аналитиктиг (1910-1912)
# Синтетиктиг (1913-1914) 
Кубизм делегейниң болуушкуннарының бөдүүн делгем тургузуун тып алырынга сорулгалыг турган: чуртталганың хөй хевирлии бөдүүн тригонометриктиг болгаш геометриктиг үлегерлерге кээп турган.

Кубистер шын болуушкуннарны чурувайын турарлар, а өске боттуг чүүлдү көргүзүп, эт-херекселдиң даштыкы овур-хевирин эвес, а тургузуун,архитектониказын, алыс ужурун чуруп турар.

Чангыс чурукта бир эдилелге хамаарышкан аңгы-аңгы бодалдар бар болуп турар (фас, профиль, трехчетвертный разворот...), чангыс эдилелдиң янзы-бүрү талалары көстүп турар. Кубистиг ажылдарда эдилел биле делгемниң аразында харылзааны сагывайын турар. Сырый болгаш аар эдилелдер деңзи чок аппарып турар,

## Дөзү
# А.Л. Золкин Учебник "Эстетика"

Аңгылал:Философия
Аңгылал:Чурулга
Аңгылал:Уран чүүл
Куб

**Куб**-шын хөй кызыгаарларлыг, кызыгаар бүрүзү дөрбелчин хевирлиг. Кубтуң шупту кыдыглары дең.

К
Конус

**Конус** – дески черден эртип турар, чангыс точкадан үнген каттышкан херелдерлиг хевир.

К
Мерген-угаанныг

**Мерген-угаанныг** азы мерген – мерген угаанныг кижи.

Эрте бурунгу Грецияда мерген угааныг кижилерни болгаш мерген угаанныг кижилерге ынак улусту аңгылап турган – философтар деп турган. Төөгү-биле алырга, мерген угаанныг улусту философтар солаан.

Эрте бурунгу үеде мерген угаанныг кижилерни эртемденнерге дөмейлеп турган. 

## Дөзү:
# Орус-Тыва словарь
# Орус Википедия

М
М
Власов, Роман Андреевич

**Рома́н Андре́евич Вла́сов** (октябрьның 6,1990 чылда Новосибирск хоорайга төрүттүнген) - греко-рим хүрежиниң мөгези, Олимпий оюннарының ийи дакпыр тиилекчизи, Делегейниң чемпионадының ийи дакпыр тиилекчизи, Европаның ийи дакпыр тиилекчизи, Россияның алдарлыг спорт мастери, Россияның Чепсектер яамызының улуг лейтенант деп шериг эргелиг.

## Чедиишкиннери
Аңгылал:Хүреш
Аңгылал:Мөге
ДАЖЫ-СЕРЕН Куулар Лопсаң-Дамба оглу

**Дажы-Серен Куулар Лопсаң-Дамба оглу** — Ада-Чурттуң Улуг Дайынының киржикчизи, тыва эки турачы, гвардейжи, старшина.

Аңгылал:Эки турачы
Голубцов, Ларион Петрович

**Голубцов Ларион Петрович** – ада-чуртуң улуг дайынының киржикчизи. 1905 чылда төрүттүнген. 

Дайын шөлүнче 1941 чылдың март 1-де Көк-Хаак (с. Медведевка) сумузундан кыйгырткан. Ада-иези-биле чурттап турган. 12 дугаар гвардейжи полктуң 5 дугаар гвардейжи дивизияның адыгжызы, рядовой. Октябрь 19-та 1944 чылда мөчээн. Раддонен деп Пруссияның суурунуң чанында хөөржүткен.

Аңгылал:Эки турачы
Зайцев алышкылыр

**Зайцев алышкылар**: Дорофей Игнатьевич, Михаил Игнатьевич болгаш Иван Игнатьевич. 

Зайцев алышкылар Тыва Арат Республиканың Каа-Хем кожуунуң Сарыг-Сеп (Знаменка) сумузунга чурттап чораан. "Октябрьның 14 чылы" деп колхозка ажылдап турганнар. Ынчан бичии турган Орлова Анастасия Георгиевнанын сактып турары-биле Михаил биле Иван алышкылар чаш ажы-төл-биле чемненир шак үезинде ойнаар турган. Биче-сеткилдиг алышкылар турган деп сактып турар: "*Дружили с другими парнями села. Летом любили отдыхать на реке, купались, загорали, плавали на лодке*". Дайын болурунуң мурнунда Михаил өгленип алган турган. Дайын эгелей бээрге дайынче эки турачылап чорупкан. Удаваанда дайынче Иван акызынын соондан чоруткан. Улуг акызы Дорофей ол уеде колхоз даргалап турган болгаш дайынче Дорофейни хулээвээн. Дайыннын берге чылдарында "Шупту чуулду фронтуга, шупту чуулду тиилелге дээш" деп кыйгырыгны кууседип турган.

Аңгылал:Эки турачы
Лама, Түлүш Шөмбүл оглу

**Лама Түлүш Шомбүл оглу** — Ада-Чурттуң Улуг дайынының киржикчизи, тыва эки турачы, гвардияның улуг сержантызы, эскадрон командириниң дузалакчызы.

Аңгылал:Тыва эки турачы
Аңгылал:Кижи
Подольски Лукас

**Подольски Лукас** (, ) - немец футболист.

## Чедиишкиннери

## Демдеглелдер

Аңгылал: Спортчу
Аңгылал: Спорт
Мертезакер Пер

**Мертезакер Пер**() -  немец футболист, "*Арсенал*" клубтуң капитаны турган. 2014 чылда августуң 15-те футболга ойнаар ажыл-депшилгезин доосканын чарлаан.

## Чедиишкиннери
; 
* Немец лиганың кубогунуң эдилекчизи: 2006 чыл.
* Германияның кубогунуң эдилекчизи: 2009 чыл
* УЕФА кубогунуң финалынче кирген: 2009 чыл
; 
* Англияның кубогунуң эдилекчизи (3): 2013/14, 2014/15, 2016/17
* Англияның суперкубогунуң эдилекчизи (3): 2014, 2015, 2017
; 
* Конфедерация кубогунуң хүлер медальының эдилекчизи: 2005
* Делегей чергелиг футбол маргылдаазының хүлер медальының эдилекчизи: 2006
* Европаның футболга маргылдаазының мөңгүн медальының эдилекчизи: 2008
* Делегей чергелиг футбол маргылдаазының хүлер медальының эдилекчизи: 2010
* Делегей чергелиз маргылдааның тиилекчизи: 2014

## Өг-бүлези
Пер Мертезакерниң өөнүң ишти Ульрике Мертезакер (өгленгениниң бертинде Штанге турган). 2011 чылда бир дугаар оглу Пауль төрүттүнген. 2014 чылда ийи дугаар оглунуң төрүттүнгени дээш Бразилияга болуп эрткен делегей чергелиг футбол маргылдаазынче озалдап келген. 

## Демдеглелдер
Аңгылал: Спортчу
Аңгылал: Спорт
Иви мыйызы

Ивиниң эң онзагай чүүлү – мыйыстары. Ооң мыйызы инектии дег ишти хос болбас, хан-дамыр сиңген болгаш эм шынарлыг.

Час келирге ивилерге ийи чаа мыйыстар өзүп келир. Өзүп орар мыйызын ыяш-дашка дээспес дээш кедергей кичээнгейлиг ивилер одарлап чоруур. Улуг аңчыларнын угаадыглары биле алырга, аттырган үеде, өлүп чыткан сыын безин мыйызын сыкпас дээш дыка улуг күжениишкиннер кылыр. 

Мыйыс өзүп турар үеде ивиниң кежинге «хилиң» ышкаш дүктер чыпшына бээр. Ол дүктер кончуг минниичел шынарлыг, кандыг-бир чүве дээптерге, ооң эът-кежи дораан чым-сырт кынныр. Кеште кедергей хөй хан-дамыр сиңген. Чүге дизе ол хан-дамыр таварыштыр ивиниң мыйыстары дадыкпышаан өзүп сөөктелиир. Шыырак ивилерниң мыйызында адырлар 11 чедир өзе бээр. 

Кажан  мыйыс четчип келгенде, ооң адаккы талазынга билзектелчек үзүк тыптып келир. Оон 1-2 ай болганда, хан-биле хандырылгазы соксаар. Оортан мыйыс чоорту кадып эгелээрге, ооң кургап дүжеринге таарымчалыг байдал тургусттунуп кээр. Аныяк ивилер мыйызын ыяшка дүрбүп тургаш дүжүрерин бодаарлар. Чамдык ивилерниң бот-боттарын удур-дедир хемиржип чиир таварылгалары база бар.

Аңгылал:Көдээ
Аңгылал:Эм
Лёв Йоахим

**
**Йоа́хим Лёв''' ()- немец футболист, амгы үеде Германияның футболга чыынды командазының тренери.

## Чедиишкиннери

## Демдеглелдер
Аңгылал: Спортчу
Аңгылал: Спорт
Нёвилль Оливер

**Нёвилль Оливер**() - немец футболист.

## Чедиишкиннери
•Швейцарияның тиилекчизи 1993/1994

•Германияның вице-тиилекчизи 1999/2000 база 2001/2002

•Лига чемпионадының финализи 2001/2002

•Делегейниң вице-тиилекчизи 2002

•Делегей чемпионадының хүлер медальдың эдилекчизи 2006

•Европаның вице-тиилекчизи 2008

## Демдеглелдер
Аңгылал: Спортчу
Аңгылал: Спорт
Метцельдер, Кристоф

**Кри́стоф Метце́льдер** () - немец футболист.

Аңгылал: Спортчу
Аңгылал: Спорт
Лам Филипп

**Фи́липп Лам** () – немец футболист.

## Чедиишкиннери

## Демдеглелдер
Аңгылал: Спортчу
Аңгылал: Спорт
Клинсман Юрген

**Ю́рген Кли́нсман** () - немец футболист, амгы үеде тренер кылдыр ажылдап турар. 2004 - 2006 чылдарда Германияның футболга чыынды командазынга тренерлеп ажылдап турган.

## Чедиишкиннери

## Демдеглелдер
Аңгылал: Спортчу
Аңгылал: Спорт
Кызыл хоорайның национал парыгының куштары

Кызылдың парыгы келир чылын 90 харлаар.

## бичии куштар
бора-хөкпеш - бичии куш.

## улуг куштар

## Дөзү

Аңгылал:Тываның географиязы
Маре Жессика

**Жессика Доминик Маре** (англ. *Jessica Dominique Marais*, 1985 чылдың январь 29 төр.) - австралийның модель база актриса.
Ооржак Лопсанчап

**Лопсанчап Ооржак Чываажык оглу** (; 1903-1977) – Cоциалистиг күш-ажыл маадыры, алдар аттыг малчын.

1903 чылда Чөөн-Хемчик кожууннуң Хөр-Тайга сумузунга арат өг-бүлеге төрүттүнген. 

Тыва Арат Республиканың тургустунгандан эгелээш төрээн чуртунга аажок идепкейлиг янзы-бүрү ажылдарга киржип, күрүнеге мал дужаап, тудуг ыяжы белеткеп, тудугларга киржип ажылдап, хүндткелдиг аты чедип алган. 1942 чылдан эгелээш Баян-Тала сумузунуң чагыргазын, 1947-1949 чылдарда Чөөн-Хемчик кожууннуң "Октябрьның 30 чылы" аттыг колхозун башкарып ажылдап чораан.

1944 чылда Тыва Арат Республика ССРЭ-ге каттыжар дилегни белеткеп турган делегацияның кежигүнү.

1958 чылдан эгелеп улуг эвес хой бөлүүн чылда ийи катап төрүдүп шенелде ажылдар кылган түңнелинде чылдың-на 100 баш хойдан 129 баш хураган хүлээп ап турган. Ол уйгу-дыш чок улуг ажылдың түңнели – 1959 чылда декабрь 25-те ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиумунуң доктаалы-биле Лопсанчап Ооржак Чываажыковичиге Социалистиг күш-ажыл маадыры деп бедик деңнелдиг атты тывыскан.

## Дөзү
Тыва Республиканың Күрүне архивиниң "Социалистиг куш-ажыл маадырлары" деп альбомнуң материалы.

Аңгылал:Төөгү
Ермолаев Владимир Петрович

**Ермолаев Владимир Петрович** тыва чоннуң амыдыралын, төөгүзүн, бойдус байлаан, хөгжүлдезин чурукка тырттырып, дириг төөгү материалы кылдыр арттырган. 
Владимир Петрович Ермолаев 1892 чылдың июль 28-те Красноярск крайда Канско-Перевозинск деп суурга төрүттүнген. 10 харлыг тургаш-ла ажылдап эгелей берген.
1913 чылда Красноярскиниң чурт-шинчилел музейиниң экспедициязы-биле Тывага чурук тырттырып келген. 1916 чылда ол Тывага чурттаары-биле көжүп чедип келген.

## Дөзү
# Владимир Петрович Ермолаев-очевидец великих перемен. Избранные работы //Составители: Дыртык-оол А.О., Нурзат У.Б. - Кызыл: Типография кцо "аныяк", 2012.-196 с.
# Первые Республиканские Ермолаевские краеведческие чтения, посвященные 120-летию со дня рождния первого директора Национального музея Республики Тыва Владимира Петровича Ермолаева. Кызыл, 9-10 октября 2012 г. Сборник материалов //Составитель Нурзат У.Б. /Национальный музей имени Алдан-маадыр Республики тыва. - Кызыл: Типография кцо "Аныяк", 2013. - 240 с.
Аңгылал:Эртемден
Тыва эки-турачы танкистер

**Тыва эки-турачы танкистер.** 1943 чылдың майның 20-де, ТАР-ның баштайгы эки-турачылары, танкистер, ада-чурттуң фронтузунче Кызыл хоорайдан чорупканнар.

#Түлүш Нурсат Самбу оглу, биче лейтенант, танкы салбырының командири
#Биче-оол Байкара Маспык-оол оглу, биче сержант
#Кыргыс Идам Самдан оглу, анаа дайынчы
#Ондар Дыртык Чусумаа оглу, анаа дайынчы
#Оюн Бортуй-оол Коңгар оглу, анаа дайынчы
#Түлүш Коңгар Халырбай оглу, анаа дайынчы
#Түлүш Кызыл-Тас Амырты оглу, анаа дайынчы
#Шойдуң Түлүш Сажыкай оглу, анаа дайынчы
#Ховалыг Сайын-оол Оюн оглу, анаа дайынчы
#Хомушку Чүргүй-оол Намгай оглу, биче лейтенант
#Уйнук-оол Түлүш Долдаакпан оглу, анаа дайынчы

## Дөзү

# **Василий Пивоваров** Добровольцы. Кызыл, 1990. ISBN5-7655-0096-X
# Мы будем жить в коротком слове – Память. Сборник документов о Великой Отечественной войне 1941-1945 гг. Новосибирск, 2010 ISBN 978-5-904795-07-8
# Книга памяти. Республика Тыва. Кызыл, 1995. ISBN 5-7655-0384-5
# Назидание потомкам 1945-2010. Кызыл, 2010.
# Ты врага переспорил в бою... Сборник документов, статей изи газет к 70-летию отправки на фронт тувинцев добровольцев. Кызыл, 2013.
# **Валерий Кара-оол** Төөгүге арткан силер. Кызыл, 2011. ISBN 978-5-7655-0692-9

Аңгылал:Эки турачы
Суван, Шаңгыр-оол Монгуш оглу

**Шаңгыр-оол Монгушевич Суваң** (7 июля 1949 чылда төр.) – прозачы, журналист, ССРЭ-ниң Журналистер эвилелиниң кежигүнү, 1999 чылда Россияның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнүнге кирген.

## Намдары
Шаңгыр - оол Монгушевич Суваң 1949 чылдың июль 7-де Тыва автономнуг областың Чаа-Хөл районнуң Ак-Туруг сумузунуң Чыраа-Бажынга төрүттүнген.

Чаа-Хөл ортумак школазын, Кызылда күрүнениң башкы институдун дооскан.

Ажылчын базымын совхозтан , чолаачылаан, Эрзинниң Нарынга башкылаан, «Улуг-Хем» солуннуң корреспондентизинге, Тыва радиотелекомпанияның телевидение редакторунга, «Шын» солуннуң корреспондентизинге, килдис эргелекчизинге, Тыва радиотелекомпанияның радио редакторунга ажылдаан, амгы үеде ниитилел - политиктиг килдистиң редактору.

Чогаал ажылынче 1976 чылда кирген.

## Номнары
# Хүн - Херелден аалчылар: Тоожулар, чечен чугаалар, шии. -Кызыл: ТывНҮЧ, 1992. - 104 ар.
# Тоол чурттуг оол: Чечен чугаалар. - Кызыл: ТывНҮЧ,1994. - 64 ар.
# Ачамның шолазы:  Чечен чугаалар. - Кызыл: ТывНҮЧ, 1999. - 87 ар.
# Кижи араатан: Тоожу. - Кызыл: ТывНҮЧ, 2006. - 124 ар.
# Туматтар: Тоожу. - Кызыл: ТывНҮЧ, 2007. -150 ар.
# Хемчик нояны: Тоожу. - Кызыл: Тываполиграф, 2009. - 229 ар.
# Кижи - Бүрүс: Тоожу. - Кызыл: Тываполиграф, 2010. -88 ар. 
# Мөңге назын: Чечен чугаалар, тоожулар. - Кызыл: Тываның Ю.Ш. Күнзегеш аттыг ном үндүрер чери, 2015. - 244 ар.
# Хуулгаазын Ак - Баштыг: Фантасчыткан тоожу.- Кызыл: Тываның Ю.Ш. Күнзегеш аттыг ном үндүрер чери, 2017. - 116 ар. 

## Очулдурган номнары
Г. Троепольскийниң чогаалдарын тыва дылче очулдурган. Чогаалдары тыва, орус дылдарда парлаттынган. 

## Дөзү
* "Тыва республиканың чогаалчылары" - Кызыл: "Новости Тувы", 2000, - С.30,илл.
* Тувинская литература: Словарь/ С.С.Комбу; под.ред.: Д.А.Монгуш, М.Л.Трифонова. - Новосибирск: Наука, 2012. - С.265-266

Аңгылал:Тываның күрүне университединиң доозукчулары
Аңгылал:Чогаалчы
Идик-хеп

Саян-Алтай шаттарының көшкүн мал ажыл-агыйлыг аймактары үе-дүптен бээр кештен болгаш дүктен кылган даштыкы хептерни кедип чораан. тываларның хөй нүрүүзү ындыг идик-хептерни XX  в. бежен чылдарынга чедир кедип келген. Олар сууржуң амыдыралче шилчээн соонда,өске хептер садып кедер апарган. Колдуунда чүгле малчыннар бодунуң хевин кадагалап арткан.

Тываның кыжы аажок соок. Ооң ужун өгбелеривис хөй,өшкү кежинден даараан тоннарны чыккылама соокта кедер турган. Тоннарның эң-не чылыы - чагы тон, негей тон. Оларны ирт, серге кежинден азы терең дүктүг хой кежинден даараар турган. Оон ыңай ой тон, хөректээш, хураган кежи тон, сесиирге тон, чаргаш тон тургулаар. Чаргаш тонну чайын кедип турган. 

Бо-ла бүгү тоннарны кештен кылыр болганда,хой хураган,ирт,өшкү, анай кещтерин идээлеп тургаштың эттээр.  Ол удуг үүлени чайын , күзүн өгнүң эр,херээжен улустары эмеглежип кылыр, а даараары-херээжен кижилерниң хүлээлгези болур. 

Чылдың сериин азы чылыг үезинде чайгы тоннар кедер. Ол дээрге хөвеңниг тон, чеңи-чок,терлик тон, шыва тон дээн ышкаш чиик хептер-дир. шаанда торгу пөс аймаан,хөвеңни тывалар Моол таварыштыр Кыдаттан база Россиядан келген садыгжылардан садып ап турган. Ол ышкаш хөйлең ,чүвүрлерни колдуунда пөстен даараар. Ындыг-даа бол,шаандан бээр пөс чокта, тазарты чыдыткаш,идээлээш,эттеп каан алгыдан чаргаш тоннарны,хаш чүвүрлерни даарап ап турган.

Идик-көкүн кижиниң кол кедер хеви. Идикти база хөмден кылыр. Шаандагы идиктерниң аттары: кадыг идик, чымчак идик, бышкак идик, хыглыг идик. Кадыг идикти кадыг былгаардан ,иштинге кидис тудуп,даштын хээ-биле каастап тургаш,кончуг шевергин даараан боор. Ону үргүлчү эвес,байыр-наадым.юкуда-хувуй болганда кедер. Ооң бажы ээтпек болур. Чүге дээрге шаандагы кижи бойдузун хумагалаар,кайы хамаанчок оът-сиген базып, балыгландырбас,чер каспас чораан. Ынчангаш идииниң бажын безин кылашка эптиг кылдыр кылган боор. Чаш кижилерге чымчак бопукту хураган кежинден,энчек кидистен даарап бээр.

Идик-хептиң шынары кижиниң бай-шыдалындан,шеверинден хамаржыр. шаанда каас-коя кеттинер байлар,нояннар, жүжүметтер,ортумак шыдалдыг араттар болгаш ядыылар-даа тургулаан.Кандыг-даа шагда кижиниң идик-хевин ооң эрес-кежээзин,сагынгыр-тудунгурун ,ажылгырын,тывыштыын көргүзүп турар. Ындыг-даа бол,көшкүн амыдырал бойдустуң хайыразындан улуг хамарылгалыг турганын онзалап айтыр апаар.

## Дөзү:
# М.С.Байыр-оол "Тывалар" деп номдан.

И
Бурунгу хөгжүм херекселдери

Эрте-бурунгу өгбелеривис көшкүн амыдыралга чаяаган онзагай хөгжүмнүг,тускай хөгжүм херекселдерлиг  чораан. Ындыг хөгжүм херекселдери аас чогаалының янзы-бүрү хевирлерин үдээр,аян-шинчи кииреринге дыка таарымчалыг.  Сагыш-сеткилиниң хайныышкынын илередип ырлаарынга база төнмес-батпас узун маадырлыг тоолдарны ыдарынга игилди,бызаанчыны, чадаганны, дошпулуурну, шоорну, хомусту,чанзыны, лимбини; аң-мең өттүнүп,мал-маган медээлээринге амырганы,эдискини,мургуну; шажын-езулал байырлалы кылырда,хамнар орбаны,дүңгүрнү,коңгурааны,коңгулуурну,ламалар-бүрээ-бүшкүүрнү, коңганы,дамбыраны, шаң-кеңгирени ажыглап чораан. 

"Хойгулар (уйгурлар) бажыңының дугайында тоожулал" деп кыдат төөгү бижимелинде Саян-Алтайның түрк дылдыг аймактары,ооң иштинде тывалар,эрте-бурунгу түрк хаан күрүнезиниң үезинде-ле (V-VII) янзы-бүрү хөгжүм херекселдерлиг турган дээр. Ында өгбелеривистиң чамдык хөгжүм херекселдерин ылап-ла билдингир кылдыр бижээш, билдинмес ийи хөгжүм херексели бар дээн.

Он тоску чүс чылдың төнчүзүнде,чээрбиги чүс чылдың эгезинде Тывага кээп чораан аян-чорукчулар,эртемденнер тыва хөгжүм херекселдериниң дугайында тодаргай чүүлдерни бижигилээн. Ол дептерлерде тываларның бурунгу хөгжүм херекселдерин,дыл билбес ужун чиге адаваза-даа, чогум шын бижип турар. Бурунгу тыва хөгжүм херекселдериниң дугайын хандыр билип алыксаар кижилер эртемден В.Сүзүкейниң 1989 чылда Кызылга үндүрген "Тувинские традиционные музыкальные инструменты" деп номун номчуза эки.

## Дөзү:
# М.С.Байыр-оол "Тывалар" деп номдан.

Б
Үлегер домак

**Үлегер домак** – тыва аас чогаалының база бир хевири. Чоннуң эчис күзели, сорулгазы сиңниккен чаагай чаңчылдарны үлегер домактар көргүзүп турар.

Тыва үлегер домактарда илереттинген ёзу-чаңчылдарны кижизидилгениң янзы-бүрү хевиринге ажыглап болур: күш-ажыл, эстетика, этика.

Төрээн черинге ада-иезинге, ажы-төлүнге ынак болуру: “куш уязынга ынак, кулун иезинге ынак”, “чонунга бараан болуру – чолдуң экизи”, буура кырыыр, боган өзер”, ада өлүр – оглу артар, аът өлүр – баглаажы артар”...

Улуг, биче кижилерге хамаарылга: “Улугну хүндүлээр, уругну азыраар”, улуун улчутпас, аныяан алгыртпас”, “аътты баглап өөредиир, аныяан сургап өөредиир”, хараалдаваан боо дегбес, карактаваан төл көрбес”...

Биче сеткилдиг болуру: “сеткилдиң бисези херек, эртемниң улуу херек”, “бодунуң бажында тевенени көрбес, эжиниң бажында тевенени көөр”, “бодун боду билинмес, морзук калчанын билинмес”...

Бодунуң база ада-иезиниң ат-алдарын бодаары: “аныяаңдан адың камна”, “арның бодава, адың бода”, “аспас дизе хая  көрүн, алдавас дизе  айтырып чор”, ада турда чон таныыр, аът турда чер көөр”, төрел багы аал чуду, төл багы өг чуду”...

Өске кижилер, аймактар-биле эп-найыралдыг, эл-хол болуру: “эки кижээ эш хө, эки аътка ээ хөй”, дамырактар чыылгаш хем болур, тарамыктар чыылгаш күш болур”, “демниг сааскан теве тудуп чиир”, “чаңгыстың шаа чок, көтүң күжү мөге”...

Чымчак сеткилдиг, кээргээчел болуру: “кыдыг мал мал боор, кыдыг кижи кижи боор”, “өскүзүнден өлбес, чаңгызындан чалынмас”, “уялык куш чаныган, уруглуг кижи кээргээчел”, “оолдуг кижи оя сөглээр, кыстыг кижи кыя сөглээр”, “баштай ушкан эжин каттырбас”, “тайып ужар, даянып турар”...

## Дөзү:
# Самдан З.Б. Тыва улустуң аас чогаалында ёзу-чаңчылдарын аныяктар кижизидилгезинге ажыглаар. // "Чоннуң эң дээречаңчылдарын болгаш ёзулалдарын ажылчы чоннуң кижизидгезинге ажыглаары" деп практиктиг коференцияның чыындызы. Кызыл.

Аңгылал: Ниитилел
Илби-шиди (Магия)

**Илби-шиди (магия)**, хамнаар (колдовство) – кижилерниң аңгы-аңгы бүдүүлүк сүзүктүг чоруктары, оларның сорулгазы материалдыг чүүлдерже салдар чедирери. Магиктиг чоруктар аңгы-аңгы болур. Олар бот боттарындан бөдүүнүнден бергезинге чедир аңгыланып турарлар:
# Эмнээр ёзулалдар (знахарство);
# Камгалаар магия (обереги, апотропеи);
# Хора чедирер магия (порча);
# Ажыл-агыйга магия (завораживание промыслового зверя, магическое оплодотворение полей).

Төөгүде магиктиг ёзулалдар эң бедик оюнну ойнап турганнар. 

Магия дээрге кандыг-даа шажынның иштинче кирип турар чүүл, ооң эң-не эгеки чадаларындан сөөлгү чадазынга дээр. Христианствода, буддизмде, исламда магиктиг ёзулалдар амгы үеге дээр улуг рольду ойнап турар. 

Христианствода магия дээрге: иконаларның хуулгаазын, кайгамчыктыг чүүлдерни кылып турарынга бүзүрел, аржанныг сугларның чанынга этине бээринге бүзүрел.

Буддизмде болза магиктиг аргаларны ажыглаары болгаш аңгы-аңгы амулеттерни ажыглаары.

Исламда база буддизмде ышкаш амулеттер болгаш коранны ажыглаар.

Амгы үеде хөй-хөй чурттарда магиктиг ёзулалдар ам-даа уттунмаан, оларның кырындан чаа ёзулалдар база тыптып турар. Магияның алыс ужурунуң дугайында аңгы-аңгы бодалдар илеретинип турган. Бир шинчилекчилер магияны религияга херек чүүл деп турар, өскелер ону религиядан аңгылаар деп бодалдарын чугаалап турарлар. Ынчалза-даа хөй кезии магияны религияның тургустунарынга улуг рольду ойнап турган деп чөпшээрежип турарлар.

## Дөзү:
# С.А.Токаревтиң "Ранние формы религии" деп номдан.
Аңгылал:Уран чүүл
Аңгылал:Хуулгаазын
Сара Бернар

**Сара Берна́р** (; төрүттүнгенинден **Генриетт Розин Бернар**, ; 1844ч 11а 22х, Париж, Франция — 1923ч 03а 26х) — француз актриса, чээрбиги вектиң эгезинде Сара Бернарны "төөгүде эң-не алдарлыг актриса" деп адап турган. Европаның сценаларынга чедиишкиннерини 1870 чылдарда чедип алган, ооң соонда Америкага триумфалдыг гастрольдарын эттирген. Актрисаның ажылдарының аразында колдуунда шыңгыы драмага хамаарышкан рольдар бар, ооң түңнелинде актрисага "Божественная Сара" деп шоланы тывыскан. Ооң адынга Венерада Бернар деп кратер адаттынган.

## Намдары болгаш чогаадылга ажылы
Сара Бернар 1844 чылдың октябрь 22-де Парижке төрүттүнген. Авазы — Юдифь (соонда Юлия) Бернар (1821, Амстердам — 1876, Париж) — еврей өг-бүледен үнген болгаш коммивоярж Мориц Барух Бернард биле Сара Гиршттиң уруу. 1835 чылдан тура Юдиф, ооң 4 кыс дуңмазын болгаш акызын соңгу-иези Сара Кинсберг азырап өстүрген (1809—1878).

Келир үениң актрисазының ачазы билдинмес болуп арткан. Чамдыкта актрисаның ачазы кылдыр француз флоттуң офицери Поль Морель деп база санап турар. Өске чугаа биле алырга актрисаның ачазы Эдуард Бернар деп турар.

Францияже чедип келириниң мурнунда, Юдиф модистка болуп ажылдап турган. Ынчалза-даа ол, Парижке куртизанка болур орукту шилип алган.

## Демдеглелдер

Аңгылал: Кижи
Аңгылал: Франция
LP (ыраажы)

**Лора Перголицци, Лаура Перголицци** (), шола ады **LP** (Эл Пи) — американ ыраажы, чогаадыкчы-күүседикчи. Рианна, Кристина Агилера, Рита Ора, Backstreet Boys, Шер, Джо Уолш, Cher Lloyd, Элла Хендерсон, The Veronicas болгаш оон-даа өскелерниң ырыларының чогаадыкчызы.

## Намдары
1981 чылда төрүттүнген. 1996 чылда Walt Whitman High School дооскаш Нью-Йоркче көжеп келген, Нью-Йоркка келгеш "LP" деп шола атты ап алган. Лаураның авазы неополитан, а ачазы бир чартыында сицилиец,өске чартыында ирландец. 2010 чылда Лос-Анджелесче көжүп келген. Бир дугаар чогаадыкчы ажылын Риана биле кады «Cheers (Drink to That)» деп ырыны бижээш эгелээн, ол ыры Риананың 2010 чылда ноябрь 12-де беш дугаар альбомунче кирген. MTV Newsка интервьюзунга Риана дараазында сөстерни чугаалаан - альбомда ынак ырыларымның бирээзи. Оон аңгыда LP Кристина Агилераның «Beautiful People» деп ырызының чогаадыкчызы. LPниң чугаалап турары биле алырга, ол ыры Николь Шерзингерниң бажыңынга бижитинип турган. LP Backstreet Boys, The Veronicas болгаш Шер деп ыраажы биле кады ажылдап турган.

2012 чылда LP  Martin Guitar Ambassador-биле шилиттинген бир дугаар кыс ыраажы болган. 2012 чылдың апрельде Vogue журналдың шилилгези-биле чедиликтиң күүседикчизи (Artist of the Week) деп атка четкен.

## '''Демдеглелдер'''

Аңгылал: Хөгжүм
Аңгылал: Уран чүүл
Аңгылал: Ыры бөлүү
Мурнуу Осетия

**Мурнуу Осетия**, албан ёзузу-биле күрүнениң ады **Мурнуу Осетия Республиказы**  (), азы Алания күрүнези. 

Найысылал хоорайы – Цхинвал. Күрүне дылы: осет, орус болгаш грузин дылдар.

## Дөзү

Аңгылал:Европа
Аңгылал:Мурнуу Осетия
Чимба Александр Маныгы оглу

**Чимба Александр Маныгы оглу** 1908-1984,(шын ады Сарыг-Донгак Чымба) - күрүне ажылдакчызы, Тыва Арат Республиканы (ТАР) болгаш Тыва автономнуг областы (ТАО) 20 чыл иштинде удуртуп ажылдап чораан.

1908 чылдың январь 24-те Барыын-Хемчик кожууннуң Эрги-Барлыг сумузунуң чанынга төрүттүнген. Ада-иези бөдүүн араттар, бүгү назынында байлар малын кадарып амыдырап чораан.
1918-1927 чылдарда Балдан байның малын кадарып күш ажыл чорудулгазын эгелээн.
1927-1930 чылдарда Барлык сумузунга акылары-биле кады чазаныкчылап ажылдап турган. Ол-ла уеде Тываның революстуг аныяктар эвилелиниң (ТРАЭ) кежигүнү апарган.
1930-1931 чылдарда Барлык сумузунуң ТРАЭ-ниң үүр секретарлап ажылдап эгелээн.
1931-1935 чылдарда Москва хоорайга эш Сталин аттыг Чөөн чүк Ажылчын чоннуң Коммунистиг Университединге өөренгеш чедиишкиниг дооскан.
1935-1936 чылдарда Кызыл хоорайга советтиг патия школазынга төгү башкылап ажылдап турган.
1936-1938 чылдарда ТАР-ның парлалга комитединиң даргазы.
1938-1941 чылдарда ТАР-ның садыглаашкын болгаш үлетпүр сайыды.
1941-1944 чылдарда ТАР-ның Сайыттыр Чөвүлелиниң даргазы.
1944-1961 чылдарда Тыва областың ажылчын чоннуң депутаттар Эвилелиниң күүсекчи комитединиң даргазы.
1961-1963 чылдарда Тыва областың Куруне банкызының конторазын эргелекчилеп ажылдап турган, ооң соонда Тываның даг үлетпүрү комбинаттың даргазының оралакчызы. Хүндүткелдиг дыштанылгаже үнериниң бертинде Тыва АССР-ниң Күрүне архивин удуртуп ажылдап чораан.

Шаңналдары 
ТАР Биче Хурал Президиумунуң хүндүлүг бижик - ТАР-ның национал бижиин тургузарын идекпейлиг киришкени дээш бо шаңнал макталды алган.
Дөрт Ленин аттыг орденнер.
ТАР ордени.
Улус ажыл-агыйының чедиишкиннер делгелгезиниң биче алдын медали.

Дөзү:
Тыва Республиканың Күрүне архиви. Фонд 2, опись 2, херек 1329. Фонд 2, опись 1, херек 1559, арын 13-14
Иод

**Ио́д** (бөдүүн (ажыглалда) ады — **йод**; ) — химиктиг элементилерниң периодтуг даңзызында 5-ки периодунда 17-ги кара-бора өңнүг химиктиг элемент, ооң атомнуг дугаары 53. Атомнуг массазы – 126,90447 а. е. м.. Ону **I** () деп демдеглээр. Галогеннер бөлүүнге хамааржыр химия-биле идепкейлиг неметалл (металл эвес).

Ортаа байдалда бөдүүн бүдүмел **иод** — кара-куу оңнүг ягаан-көк чайынналдыг кристаллдар, чидиг чыттыг ягаан-көк бустарны чайгаар бүдүрер. Бүдүмелдиң молекулазы ийи атомнуг (формулазы **I<sub>2</sub>**).

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.

Й