Сулейман I

**Сулейман I  Өндүр-улуг** (Каануни́; осман. سليمان اول‎  - Süleymân-ı evvel, тур. Birinci Süleyman, Kanuni Sultan Süleyman;  1494 чылдың ноябрь 6, Трабзон, Осман империя —  1566 чылдың сентябрь 6-дан 7-же дүнезинде, Сегетвара, Осман Венгрия) султан Осман империияның 10 дугаар хааны (1520—1566), болгаш 1538 чылдан тура 89 дугаар халифи. Селима I-ниңоглу. Европада ону Өндүр-улуг Сүлейман деп адаар, мусульманнар делегейинде ону Сүлейман Кануни деп адаар.

Сүлейманны Османнар аймаандан Өндүр-улуг султан деп санаар; ооң үезиндеОттоман Порта бодунуң сайзыралының дээди чадазынга чеде берген. 1958 чылда Сүлейман I үезинде Осман империя Европада, на Чоок чөөн чүкте болгаш Чер ортузу далайда девискээрин элээн калбарткан, ол ышкаш культура, литература болгаш архитектурлуг хөгжүлдениң дээди чадаларын чедип алган.

Сүлейман I Трабзонга төрүттүнген, янзы-бүрү үндезиннер ооң төрүттүнген хүнү кылдыр янзы-бүрү хүннер көргүзүп турар, колдуунда ийи: 1494 чылдың ноябрь 6, 1495 чылдың апрельдин 27. Орнукшудулгазының чанында турар таблицада бирги хүнүн айыткан. Ооң ачазы султан Селим I; авазы Хафса-султан, бир чугаа езугаар, Крымның хааны Менгли I Гиреяның уруу турган.

1512 чылга дээр Сулейман Каффеге бейлербей турган . Ачазының чок болур үезинде, 1520 чылда Сулейман Маниске (Магнесия) наместник турган. 26 харлыында султан аппарган. Кардинал Уолси Венецияның хааны Генрих VIII Тюдорнуң өргээзинге Сулейманның дугайында мынча деп турган: *«Сулейман султан чээрби алды харлыг, ооң угаан-медерели быжыг, ачазы ышкаш шимчениир чадавас, ынчангаш арай оваарныыр херек»*.

Сүлейман I бодунуң чагыргазын Селимниң тудуп алгаш хосталга бербейн турганы, ат-алдарлыг өг-бүлелерден элээн каш чүс египет туттурганнарын салыпканындан эгелээн.  Ортулукчулар ооң хааннаашкынынга өөрүп турганнар, ынчалза-даа олар Сүлейманның чаалап алыышкынга адазы ышкаш чүден артык ынаан барымдаалап көрбээннер. Эгезинде ол венецианнар-биле найыралдыг турган, ам Венеция  Венгрия биле Родос Венгрия-биле дайынга ооң белеткениринче кортпайн көрүп турган.

Сулейман I Венгрияның хааны болгаш  Чехияның хааны Лайош (Людовик) II-ге элчиннерин үндүрүг негээри-биле чорудупкан. Хаан аныяк, дуржулга чок болгаш магнаттарның негелдезиниң аайы-биле чоруп турган, олар түрктерниң негелделерин чоргаары-биле хүлээп албайн, оларның элчинин (өске медээлер езугаар - өлүрүп каан) хоругдапканнар. Ол болуушкун дайын эгелээр чылдагаан болу берген.

1521 чылда Сүлейманның шериглери Дунайда Шабац деп быжыг шивээни чаалап алгаш, Белградты  эжелеп алганнар. Белград гарнизону үр-ле удурланып келген; дириг арткан сөөлгү 400 шериглер дүжүп бергеш, түрктар-биле узуткаттынган. 1522 чылда Сүлейман Улуг шериин Родосче дүжүрген, декабрь 25-те рыцарь-иоанниттерниң кол цитадель шериглери  дүжүп берген.

Белград гарнизону үр-ле удурланыышкыны берген; дириг арткан сөөлгү 400 шериглер дүжүп бергеш, түрктарның кырары-биле узуткаттынган. 1522 чылдың декабрь 25-те Сүлейман Түрктер аажок улуг когаралдарга таварышкан-даа болза, Родос болгаш чоок-кавыдагы ортулуктар Порттуң ээлери апарган. 1524 чылда Джиддадан үнүп келген түрк флот Кызыл далайга португалдарны узуткап каан, ол үеде далай европейжилерден мынчаар аштаттынган турган.

## Демдеглелдер

Аңгылал:Википедия:Статьи с источниками из Викиданных
Аңгылал:Алфавиттээн кижилер
Аңгылал:Ноябрьның 6 төрүттүнген