open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ванжа, Альберт Иванович

**Ванжа, Альберт Иванович** (1938, Медногорск, Оренбург облазы) - сураглыг совет, российжи инженер, "Тыва кобальт" комбинадының үндезилекчилериниң бирээзи. РФ-тиң инвестиция болгаш тудуг экономиказының академиязының (МАИЭС) корреспондент кежигүнү.

## Намдары
Альберт Иванович Ванжа 1938 чылда ССРЭ-ниң Оренбург облазының Медногорск хоорайга ажылчын улустуң өг-бүлезинге төрүттүнген. Школа дооскан соонда, математика, физикага салымныг доозукчу бооп, Уралдың политехтиг университединче өөренип кирип алган. Өөредилгезиниң баштайгы хүннеринден-не аар өңнүг металлдар металлургиязының кафедразынга шинчилел ажылын чорудуп эгелээн. Түңнелинде дээди өөредилге черинден аныяк, эки белеткелдиг инженер-металлург үнүп кээрге, ону хуваашкын ёзугаар Орскиже чорудупкан. Аңаа ол, келир үениң салымныг специализи, дескиндириглиг суугуларга чаа футераводтуг материалды ажылдап кылганы дээш, бирги автор херечилелин алган. 

Ол чогаадыышкынны дораан-на Совет Эвилелиниң хөй заводтарынга, бирги ээлчегде Новотроицкиниң металлургия комбинадынга нептереткен.

Ол үргүлчү дилеп, чогаадып турган. 1963 чылда Кубаның кобальтникель концетрадын болбаазырадыр специалистер бөлүүн ачы-хавыяазы дээш удурткан. Ооң бөлүү ынчан делегейгеүнелеткен.

1965 чылда А. И. Ванжа Ленинградта "Гипроникель" институттуң салым-чаяанныг специалистери-биле кады никель, кобальт болгаш даштыкыдан киирген концентраттарны бүдүрериниң чаа технологиязын ажылдап кылгаш, нептереткен. Экономиктиг ажыы ол үеде ийи миллион рубль болган. Шак ол унелиг чогаадыышкын дээш, ол ССРЭ-ниң УАЧД-зиниң алдын медалын чаалап ап, Ленинчи комсомол лауреады апарган.

А 1968 чылда А. И. Ванжаны Тываже шилчиткеш, тудуп турар "Тыва кобальт" комбинаттың директорунга томуйлаан. Альберт Ивановичиниң Тываның дээди партийжи албан-дужаалдарынга дараазындагы ажыл-чорудулгазы база дыка хөй ужур-уткалыг, ынчанмыже ооң ады республиканың өңнүг металлургиязының дун төлү – Хову-Аксының чаяакчызы болгаш тургузукчузу болуп артып каар. Ооң удуртулгазы-биле комбинат болгаш ол үеде бичии Владивосток деп адап турган суур туттунган. Ол ажылдап турда, төрээн чуртувустуң камгалалынга, улус ажыл-агыйынга эргежок чугула кобальтыны күрүне алган. 

Невада хоорайда чурттап чоруур.

## Шаңналдары

* ССРЭ-ниң УАЧД-зиниң алдын медалы.

## Дөс
**Альберт Иванович ВАНЖА** // XX  чүс чылда Тываның алдарлыг кижилери. Күрүне ному. Кызыл. 2004. С.132

## Шөлүглер
1. Победители и участники всероссийского конкурса «Инженер года»: Ванжа Альберт Иванович 

2. Ванжа Альберт Иванович: все патенты автора

3. Способ сорбционного извлечения цветных металлов из аммиачно- карбонатных растворов
Аңгылал: Уралдың политехтиг университединиң доозукчулары
Пошелюжный, Иван Порфирьевич

**Пошелюжный, Иван Порфирьевич** (1940 чылдың октябрь, Вишневка, Омск облазы) - совет болгаш российжи алдарлыг чер тургузукчузу. Россияның хүндүлүг чер тургузукчузу, Тыва АССР-ниң алдарлыг чер тургузукчузу.

## Намдары
Иван Пошелюжный 1940 чылдың октябрьда Омск областың Вишневка деп сууржугажынга төрүттүнген. 

1965 чылда Омскиниң көдээ ажыл-агый институдун дооскаш, инженер-чер тургузукчузу деп мергежилди чедип алган. Тывага хураашкын ёзугаар келген. Танывазы республика эң эгезинден-не аңаа өске ышкаш көзлбээн: ол Сибирьниң бот-бодун деткижер, экииргек сүлдезинге бүргеткен болган.

## Карьеразы
Шилип алган мергежилинге Иван Пошелюжный кажан-даа өскерлип көрбээн: ооң күш-ажыл дептериниң одуругларынче көргеш-ле, аңаа бүзүреп болур.

1965-тен 1972 чылга чедир – инженер-чер тургузукчузу, улуг инженер-чер тургузукчузу, Тываның чер экспедициязының партия начальниги. 

1972-1983 чылдарда Тываның шинчилел экспедициязының төлевилел килдизиниң начальниги.

1983-1991 чылдарда «Востсибгипроземниң» төлевилел килдизиниң начальниги болгаш директорунуң хүлээлгезиниң күүседикчизи.

1991-1998 чылдарда «Тыва күрчеркомнуң» кол специализи, чер тургузар болгаш черлерни эде хуваар килдизиниң эргелекчизи, даргазының оралакчызы, бирги оралакчызы.

Бүдүрүлгениң аттарының өскерилгени ажылдың ужурун өскертпээн: ол үжен чыл ажыр тыва черге бараан болуп келген. Ооң удуртулгазы-биле төлевилел-шинчилел ажылы, черлерни шинчилеп, планнап чурууру, бойдус байлактарын чөп ажыглаар талазы-биле ажыл чоруп турган.

Иван Прфирьевич ол ужен ажыг чыл дургзунда бүгү Тываны кезип каапкаш, ооң хөй хевирлерин кажан-даа могаг-шылаг чок магадаар чораан: дүмбей тайга, көк меңгилиг даглар, өртең-сарыг кургаг хову, шапкын даг хемнери, дус чок болгаш дустуг хөлдер, ол бүгү – Тыва.

Ынчалдыр Омск область чурттуг Иван Порфирьевич Пошелюжный бодунуң бүгү медерелдиг улуг чуртталгазын тыва черге бараалгаткан.

Тозан чылдарның төнчүзүнде ажы-төлүнүң чанынче, Выборгче көжүп чорупкан. Амгы үеде ында чер тургузар улуг фирмада ажылдап чоруур.  

## Шаңналдары, ат-алдары

* Тыва АССР-ниң Дээди Чөвүлелиниң Президиумунуң Хүндүлүг бижии
* Россияның хүндүлүг чер тургузукчузу
* Тыва АССР-ниң алдарлыг чер тургузукчузу
* «XX чүс чылда Тываның алдарлыг кижилери» деп күрүне номунче ооң ады кирген.

## Дөс

# Иван Порфирьевич ПОШЕЛЮЖНЫЙ // XX чүс чылда Тываның алдарлыг кижилери. Күрүне ному. Кызыл. 2004. С. 147
# Как наш земляк двух тувинцев мирил

## Шөлүглер

# На земле тувинской


Аңгылал: Омскиниң көдээ ажыл-агый институдунуң доозукчулары
Кара-Сал, Пириңлей Оруму Оглу

**Кара-Сал Пириңлей Оруму Оглу** (1905, Хайыракан, Чөөн-Хемчик, Тыва) – Тыва Арат Республиканың баштайгы прокурору, 1937 чылда хоругдаткан 

## Намдары
П.О. Кара-Сал 1905 чылда ТАР-ның Чөөн-Хемчик кожуунунуң Хайыракан сумузунга төрүттүнген. 9 харлыында адазы чок болган, 17 харлыында иези чок болган.

Өскүс оол Чадаана хүрээзинге бактаап, «кумзат» деп албан-дужаалдыг турган, кадайлыг, 

1933 чылдан бээр ТАР Чазаанга удуртур ажылга ажылдаан, 1928 чылдан бээр ТАРН кежигүнү. 1927 чылда Араттың революстуг шериинге эки тура-биле киргеш, ийи чыл албан эрттирген. 1929-1933 чылдарда Москвада КУВТ-ка өөренген. 1937 чылдың декабрь 17-де хоругдаткан.

## Прокурор
ТАР-ның Биче Хуралының Президиумунуң 1935 чылдың октябрь 28-те үнген чарлыын ёзугаар ТАР-ның прокурорунуң дугайында дүрүмнү доктааткан. Ол дужаалга П.О. Кара-Салды томуйлаан. Ооң мурнунда ол ТАР-ның Дээди судунуң бооп ажылдап турган. Ол моол, орус дылдарны хостуг билир, бодунуң үезиниң эң эртемниг кижилериниң бирээзи чораан. Ооң мурнунда белен эвес сорулгалар салдынган: албан-ораганизация черлериниң, албан-дужаалдыг кижилерниң ажыл-чорудулгазын хоойлу-дүрүм сагыышкынын хагаараары, араттарның эргелерин, хосталгазын камгалаары. Ындыг бүрүн эргелер эдилээн кижи, илдең үрээшкиннерниң фактыларын ол көрбээчеңнеп эрттирип шыдаар турган бе?

Херекте буруудаттырган кижиниң буруузун ылаптыг шынзыткан материалдар тывылбаан. «Ол мынча дээн» чижектиг ийи-чаңгыс херечилелдер бар болган. Чүл ынчаш? Ийе, чугаалаан-дыр, бир-ле маргылдаалыг айтырыгга хамаарыштыр бодунуң бодалын илереткен, ниити эвес чугаага чигзиниглери-биле үлешкен-дир. Ынчалза-даа эрге-чагыргага удур, турар тургузугну дужүреринче угланган кандыг-бир хөй чонга кыйгырыгларны истелге-даа, суд-даа илеретпээн.

## «Контр»
«Мени-даа хилинчектеп, бодуңар-даа хей-биле күжүңер төтчеглеп тур силер». Бо сөстерни байысаалга үезинде Пириңлей Кара-Сал – «ТАР-да троцкисчи контрреволюсчу-шпион организацияның киржикчизи» бооп, Тываның Тываның төөгүзүнче киргеннерниң бирээзи байысаакчыларның арнынга ажыы-биле килеңниг чугаалаан. А ол бүгү – чөптүг эвес истелге, шүүгү херээ, дошкун шииткелди саадавайн күүсеткени база кажан-даа адырлыр аргажок «чоннуң дайзыны» деп таңма – соонда болган.

А баштай, чырык хүндүс дээр диңмирээн дег – хоругдаар деп ордерни көргүскени, утка чок буруудадыышкын, чаңгыс кижи чыдар черге үр хоругдал, байысаалга-ла, байысаалга… Кымны хоругдааныл? Республика прокурорун – республиканың хоойлуларын дүн-хун чок серемчилелдиг камгалап турган кижини.

Ынчанмыже суд үр истелге хыналда чокка Пириңлей Кара-Салды кеземчениң дээди хемчээ – адып шиидеринге таварыштырарын доктааткан.

1938 чылдың октябрь 16-да хоорай ындында элезиннерге, Хербис дааның эдээнге боолап каан.

Кара-Сал Пириңлейни өлген соонда келдереткен.

## Дөс

# Пириңлей Оруму оглу КАРА-САЛ // XX чүс чылда Тываның алдарлыг кижилери. Күрүне ному. Кызыл. 2004. С. 114

## Шөлүглер

# В Туве почтили память жертв политических репрессий
# Роль Пиринлея в становлении Прокуратуры ТАР
# ЦЕНОЮ СОБСТВЕННОЙ ЖИЗНИ. 
Аңгылал: Чөөн чүктүң ажылчы чоннарының коммунистиг университединиң доозукчулары
Чукалин, Илья Владимирович

**Илья Владимирович Чукалин** (төр. 2 август 1982, Серпухов, Москва область) — россий күрүне база хөй-ниити ажылдакчы, юрист. 3 апрель 2017 чылдан Президентиниң грантылар Фондузунуң кол директору. Россия Федерацияның 3 дугаар класстың ылап күрүне чөвүлекчизи.

## Намдары
2 август 1982 чылда Серпухов хоорай Москва областька төрүттүнген.

2004 чылда Саратовтуң күрүне права академиязын шылгаралдыг дооскан, Россия Федерацияның Президентизиниң стипендиязын ап турган.

2015 чылда Российской академии народного хозяйства и государственной службы при Президенте Российской Федерации федералдыг резерва управленческих кадрлар дээди деңнел угланыышкын «Проектное управление» белеткел программазынга өөредилге эрткен база Кыдаттың Пудун удуртукчу кадрлар академиязы.

2001 чылдан 2011 чылга чедир «Саратовская губерния» Фондуну удуртуп турган. Фонд август 2001 чылда тургускан турган Саратовка социал база культурлуг проектилер ярмарказы эрттирериниң бүдүүзүнде Приволж федералдыг округ «Саратов 2001» база проект управления социалдыг сфере регионнуң нептередири кылып турган, конкурстуг үндезиннерге коммерция эвес организацияларның проектилерин  акшаландырып турган, областың значимые ажылдарны организастаан.

2006 чылдан федералдыг хоойлуларның 6 проектилерин чогааткан база федералдыг хоойлуларның 12 проектилерин чогаадырынга киришкен и постановлений Россия Федерацияның Чазаа (айтырыглар, коммерция эвес организациялар ажыл-чорудулга харылзаштырган, а оон аңгыда айтырыглар хандырылгалар таарымчылаг негелделер бизнес чорудар для россий ИТ-компаниялар).

2011 чылдан 2013 чылга чедир — Россия Федерацияның экономиктиг хөгжүлде Яамазының стратегтиг управления (программ) база бюджетирования департаментиниң директорнуң оралакчызы.

2013 чылдан 2015 гчылга чедир — Россия Федерацияның харылзаалар база массалыг харылзажылгалар Яамазының хөгжүлде адырларының информастыг технологиялар департаментиниң директорнуң оралакчызы.

2015 чылдан 2016 чылга чедир — Россия Федерацияның харылзаалар база массалыг харылзажылгалар министирниң чөвүлекчизи.

2016 чылдан 2017 чылга чедир — директорнуң оралакчызы төлевилел офистиң Национал технология инициативы, функциями которого Россия Федерацияның Чазаа наделило акционерлиг ниитилел «Российская венчурная компания».

2017 чылдан — Президентиниң грантылар Фондузунуң кол директору.

## Демдеглелдер

## Шөлүглер
* Биография И. В. Чукалина на сайте Фонда президентских грантов

Аңгылал:Персоналии по алфавиту
Аңгылал:Россияның политиктери
Демократия

**Демократия** - эрге-чагырга чонга хамааржырынга, күрүне херектерин шиитпирлээринге ооң киржир эргезинге, хамаатыларга дыка калбак эргелерни болгаш хосталгаларны тыпсырынга үндезилеттинген ниитилел организациязының политиктиг хевири.

## Дөзүк
Ниитилел-политиктиг терминнерниң тайылбырлыг словары/ Тываның дыл, литература болгаш төөгүнүң эртем-шинчилел институду - Кызыл 1986.

Аңгылал: Ниитилел
Амы-бот

**Амы-бот** () - кижиниң социал шынарларының амы-бот болуп илереп турары. Амы-бот ажыл-чорудулганың болгаш ниитилел харылзааларының тодаргай хевирлериниң чорудулгаларының үезинде хевирлеттинер. 

## Дөзүк
Орус-тыва кыска философтуг словарь. М.М.Гаврилова, М.Ш.Артаев (М.С.Хомушкунуң редакторлааны-биле) - Кызыл 1996.

А
Ниитилел

**Ниитилел** () - кижилерниң төөгү талазы-биле хевирлеттинип догунаан дем-каттыжыышкынныг ажыл-чорудулгазының мөөңнээшкини.Сөстүң кызыы утказы-биле алырга, ниитилел деп сөс ниитилелдиң ниити, онзагайланчак болгаш ылаңгыя чүгле ооң бодунга хамаарышкан шынар демдектери-биле ( чижээ, баштайгы амыдыралдың кул тургузуглуг, феодалдыг, капиталистиг, социалистиг) катай ап көргүстүнген тодаргай ниитилел кылдыр азы чок болза, аңгы регион, чурт (чижээ, индий, америк болгаш оон-даа өске) кылдыр көргүстүнүп болур. 

## Дөзүк
Орус-тыва кыска философтуг словарь. М.М.Гаврилова, М.Ш.Артаев (М.С.Хомушкунуң редакторлааны-биле) - Кызыл 1996.

Н
Ришикеш

**Ришикеш** - Индияның Уттаракханд штатта Индуизмниң ыдык хоорайы.

Аңгылал:Азия
Үзел

**Үзел** () – долгандыр турар боттуг делегейге болгаш ында кижиниң ээлеп турар черинге хамаарыштыр, амыдыралга болгаш кижилерниң бот-боттарының аразында харылзааларга хамаарыштыр кижилерниң бодалдарының, билиишкиннериниң, үнелээшкиннериниң, угаазылалдарының ниити системазы база ук бодалдарга болгаш билиишкиннерге даянган оларның бүзүрели, идеалдары, долгандыр турар хүрээлелди канчаар билириниң болгаш канчаар ажылдап, чурттаарының дугайында оларның принциптери. 

## Үзелдиң хевирлери
Эртем, философчу, шажынчы үзелдерни аңгылаар.

## Дөзүк
# Ниитилел-политиктиг терминнерниң тайылбырлыг словары/ Тываның дыл, литература болгаш төөгүнүң эртем-шинчилел институду - Кызыл 1986.

Ү
Ондар, Эдуард Борис оглу

**Эдуард Борисович Ондар** (төр. 1971) — россий актёр. Россияның алдарлыг артизи (2019).

## Намдары
Эдуард (Тадырыкбай) Ондар 23 июнь 1971 чылда Тыва Республикага төрүттүнген.

Тыва Республиканың алдарлыг артизи. 1994 чылда СПбКТУЧА (А. С. Шведерский мастерскаязы) дооскан. Тыва Республиканың Виктор Көк-оол аттыг хөгжүм-шии театрында ажылдап турар. Кинога эң-не баштай россий-моол кинопроект режиссёру Андрей Борисовтуң «Тайна Чингис Хаана» 2009 чылда аныяк Чиңгис-хаанның ролюнга тырттырган.

50 ажыг шии база 10 ажыг кино рольдарынга ойнаан.

## Спектакльдары
* Кентавр
* Лопахин
* Маугли

## Фильмография
* 2008 - Колесо (Очалаң) — аныяк дарган
* 2009 - Тайна Чингис Хаана — *Тэмүчин/Чиңгис-хаан аныяанда*
* 2012 - Войско Мын Бала — Джунгарларның баштыңы (Казахстан)
* 2015 - Кенже / Биче (Казахстан)
* 2018 - Легенда пустыни Гоби

## Демдеглелдер

## Шөлүглер
* Эдуард Ондар на Рускино
* Интервью
* 

Аңгылал:Персоналии:Тываның национал хөгжүм-шии театры
Колумбия

**Colombia** (), долу официалдыг хевири — Колумбия Республика ().

Найысылал - **Bogotá** 

## Туружу

## Дөс
Ондар, Чылгычы Чимит-Доржу оглу

**Чылгычы Чимит-Доржу оглу Ондар** (төр. 1955) — Россия Федерациязының Күрүне думазының үшкү база дөрткү чыыжының депутады, шии чогаадыкчызы.

## Намдары
1955 чылда Чөөн-Хемчик кожууннуң Чадаана хоорайга төрүттүнген. 1978 чылда Москваның Б. В. Щукин аттыг дээди театр училищезин дооскан, Новосибирскиниң ВПШ. 

Ооң демир-үжүк бажынга дараазында аар-берге чогаалдар хамааржыыр:
* драма «730 дней и ночей» (1980 ч.)
* драма «Возрождение» (1985 ч.)
* трагедия «Кровавые следы» (1989 ч.)
* водевиль «Комбикорм, шляпа и любовь» (1989 ч.)
* сатириктиг комедия «Несостоявшаяся хан (кровяная колбаса)» (1990 ч.)
* тоожу «Последняя пристань» (1994 ч.)
* шиилер чыындыз «Чалым-Хая» (1988 ч., 1994 ч.)
* шиилер чыындызы «Незаконченная война» (1996 ч.).
* Тоожу «Мусульманский батальон» (2015 ч.)
* Каттырынчыг чечен чугаалар «Медведь с галстуком»(1987 ч.)
* Шии «Шурави» (2017 ч.)
* Шии «Верный друг»(2017 ч.)

Россия Федерацияның алдарлыг культура ажылдакчызы, Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы база Тыва Республиканың Күрүне шаңналының эдилекчизи. Тываның Чогаалчылар Эвилелиниң Чагырга Даргазы, Россияның журналистер база чогаалчылар Эвилелиниң кежигүнү.

## Демдеглелдер

## Шөлүглер
* Профайл на сайте Государственной думы
* Официальный сайт Национального театра Республики Тыва им. В. Ш. Кок-оола

Аңгылал:«Чаңгыс демниг Россия» кежигүннери
Аңгылал:СЭКП кежигүннери
Аңгылал:Депутаты Государственной думы Российской Федерации III созыва
Аңгылал:Депутаты Государственной думы Российской Федерации IV созыва
Аңгылал:Депутаты Государственной думы Российской Федерации от одномандатных округов
Аңгылал:Борис Щукин аттыг Театр институдунуң доозукчулары
Аңгылал:Россия Федерацияның алдарлыг культура ажылдакчылары
Аңгылал:Россияның чогаалчылар Эвилелиниң кежигүннери
Аңгылал:Россияның журналисттер Эвилелиниң кежигүннери
Аңгылал:Персоналии:Тувинский национальный музыкально-драматический театр
Аңгылал:Тыва республиканың чогаалчылар Эвилелиниң кежигүннери
Набатов, Александр Владимирович

**Набатов, Александр Владимирович** (1939—2018) — россия эртемдени, физик, Кызылда күрүнениң педагогика институдунуң ректору (Тываның күрүне университеди (1987—1994), профессор , Россия Федерациязынын дээди школазынын алдарлыг ажылдакчызы, физика-математиктиг эртемнериниң кандидады, ССРЭ-нин улусчу ооредилгезинин ажылчыннарынын Бугу эвилел чыыжынын делегады (1988), Тыва АССР –нин хоорай совединин депутады (1989), Тыванын дээди ооредилгезинин хоочуну.

## Намдары
Кызылдын 7 дугаар школазынын доозукчузу.

1961 чылда Кызылда куруненин башкы институдунун физика-математика факультедин чедиишкинниг дооскан.

1971 чылда Красноярскда куруненин башкы институдунун аспирантуразын дооскан.

1971 — 1979 чылдарда Кызылда куруненин башкы институдунун физика кафедразынга ассистент, улуг башкы, доцент, эргелекчи кылдыр ажылдап чораан.

1974 чылда кандидат чадалыг эртемден атты камгалаан. 1984 чылда «Доцент» деп эртем адын алган.

1979 —1984 чылдарда — Кызылда куруненин башкы институдунун ооредилге болгаш эртем талазы-биле проректору.

1987 —1994 чылдарда — Кызылда куруненин башкы институдунун ректору (ТКУ).

1994 — 2006 чылдарда — Кызылда куруненин башкы институдунун физика кафедразынын профессору, Тыва Республиканын куруне лицейинин физика башкызы

## Ажыл чорудулгазы

### Эртем талазы–биле ажыл чорудулгазы
1974 чылда кандидат чадалыг эртемден атты камгалаан.

#### '''Диссертация'''
Влияние условий изготовления пленок NiFe и Mn-NiFe на их магнитные свойства : диссертация … кандидата физико-математических наук : 01.04.11. — Красноярск, 1972. — 178 с. : ил.

.

#### '''Эртем талазы-биле сонуургалы'''
магниттиг болуушкуннарнын физиказы; дээди ооредилге черинге болгаш школага физиканы башкылаар аргаларны экижидери.

### Хой ниитичи ажыл чорудулгазы
1980 чыл - Дээди ооредилге черлеринин ажылдакчыларынын Бугу эвилел чыыжынын делегады;

1988 чыл - ССРЭ-нин улусчу ооредилгезинин ажылчыннарынын Бугу эвилел чыыжынын делегады;

1989 чыл - Тыва АССР – нин хоорай совединин депутады;

Тыва Республиканын куруне лицейинин тургузукчуларынын бирээзи.

## Шаңнал-макталдары
·        ССРЭ-нин дээди болгаш ортумак тускай ооредилге талазы – биле ямынын хорек демдээ.

·        ССРЭ-нин Чырыдыышкын яамызының хүндүлүг бижии.

·        РСФСР-нын улусчу ооредилге яамызының хүндүлүг бижии

·        ССРЭ-нин ямылар совединин хорек демдээ.

·        «Социалистиг чарыштын тиилекчизи» (1978).

·        Медаль «Куш-ажылдын хоочуну».

·        Тыва Республиканын Президентизинин хундулуг бижии.

## Дөс
1.СЛОВНИК «Урянхайско-тувинской энциклопедии»/ТРОО «Мир тувинцев». – Кызыл, 2019. – 388 с.

2.Салчак Л.П., Салчак К.Б. Педагогическое образование в Туве. Научная мысль. История. Люди /Л.П. Салчак. К.Б. Салчак. - Кызыл: ТувКИ, 2003.

## Шөлүлгелер
Аңгылал:1939 чылда төрүттүнген
Аңгылал:Википедия:Викибердингеннерден уткаларын эде тодараткан чүүлдер
Аңгылал:Алфавиттээн кижилер
Аңгылал:Алфавиттээн эртемденнер
Аңгылал:Википедия:Чурук чок чүүлдер
Аңгылал:Тываның күрүне университединиң доозукчулары
Аңгылал:Тываның күрүне университединиң башкылары
Өвээнчи

**Өвээнчи** (), () – колдуунда Россияның Ыраккы Чөөн чүгүнде, Соңгу Америка, Гренландия болгаш Белоруссияда өзүп турар үнүш. 

## Дөзүк
Тыва-орус словарь. Э.Р.Тенишевтиң редакторлааны-биле. Москва - 1968.

Ө
Оотпак

**Оотпак** (), () – Европа, Азия болгаш Америкада өзүп турар. Россияда 6 хевири нептереңгей: улуг оотпак () болгаш кидис оотпак ().

## Дөзүк
Тыва-орус словарь. Э.Р.Тенишевтиң редакторлааны-биле. Москва - 1968.

О
Каайлы

**Каайлы** ()  

**1.** Даштыкыдан киир азы даштыкыже үндүр сөөртүр барааннардан күрүнениң тыртып алыр үндүрүү.  

**2.** Ачы-дуза чедириишкиннериниң кандыг-бир хевири дээш хамаатылардан, албан болгаш организация черлеринден күрүне органнарының тыртып алыр төлевири. Чижээ, паспорт киир бижиткени дээш каайлы тыртар. 

## Дөзүк
Ниитилел-политиктиг терминнерниң тайылбырлыг словары. Кызыл - 1986.

Аңгылал: Ниитилел
Тыва Республиканың баштыңы

**Тыва Республиканың баштыңы** — Тыва Республиканың дээди албан-дужаалдыг кижизи. Тыва Республиканың чазаан баштап турар, чазак даргазы болуп турар.

## Албан-дужаалының ады
* 1992—1993 — Тыва ССР-ниң/Тыва Республиканың президентизи
* 1993—2002 — Тыва Республиканың президентизи
* 2002—2007 — Тыва Республиканың Чазак Даргазы
* 2007 чылдан — Тыва Республиканың баштыңы / Тыва Республиканың Чазак Даргазы

## Төөгү

## Бүрүн эргези


## Баштыңнар даңзызы

## Улай көр.
* Тыва областың комитеди СЭКП

## Демдеглелдер

Аңгылал:Тывада политика
Адыгея Республиканың баштыңы

**Адыгея Республиканың баштыңы** — Адыгея Республиканың дээди албан-дужаалдыг кижизи.

## Төөгү

## Адыгея Республиканың баштыңнарының база Президентилериниң даңзызы
* Джаримов, Аслан Алиевич — 17 январь 1992 — 8 февраль 2002
* Совмен, Хазрет Меджидович — 8 февраль 2002 — 13 январь 2007
* Тхакушинов, Аслан Китович — 13 январь 2007  — 12 январь 2017
* Кумпилов, Мурат Каральбиевич — 12 январь 2017 чылдан

## Улай көр.
* Адыгей областың комитеди СЭКП
* Адыгей облисполком

## Демдеглелдер

## Шөлүглер

* Справочно-информационная система «Гарант»
Алтай Республиканың баштыңы

**Алтай Республиканың баштыңы** — Алтай Республиканың дээди албан-дужаалдыг кижизи. Алтай Республиканың баштыңы хары угда Алтай Республиканың Чазак Даргазы болуп турар.

## Төөгү

## Республика баштыңының бүрүн эргези
Алтай Республиканың Конституциязы. 113—127 чүүлдер.

Алтай Республиканың баштыңы, Алтай Республиканың Чазак Даргазы:

## Алтай Республиканың баштыңнарының даңзызы
* Чаптынов, Валерий Иванович — 1 март 1994 чылда — 10 август 1997 чылда
* Волков, Владилен Владимирович — 10 август 1997 чылда — 13 январь 1998 чылда
* Зубакин, Семён Иванович — 13 январь 1998 чылда — 19 январь 2002 чылда
* Лапшин, Михаил Иванович — 19 январь 2002 чылда — 19 январь 2006 чылда
* Бердников, Александр Васильевич — 20 январь 2006 чылда — 20 март 2019 чылда
* Хорохордин, Олег Леонидович — 20 март 2019 чылда — амгы үе

## Улай көр.
* Алтай областың комитеди СЭКП
* Алтай облисполком

## Демдеглелдер

## Шөлүглер
* Конституция Республики Алтай

Аңгылал:Алтай Республикада политика
КРЕДО-1963

**«КРЕДО-1963»** — одессаның регби клуву 1963 чылда үндезилеп тургускан, 2004 чылда энтузиасттар бөлүү О. В. Этнаровичтиң удуртулгазы-биле катап тургускан. Один из нескольких эң билдингир база титулованных клуву Украины. Украинаның 2007 чылдың чемпионнары, Украинаның 8-дакпыр вице-чемпионнары (2008-15 чч.).

## Төөгү
Изначально клубтуң тургузуунче входила только одна команда мастеров по регби-15 атташ ат. Впоследствии на базе основной команды был сформирован коллектив по регби-7 «Лидерс», а оон аңгыда к клубу присоединилась любительская студент команда «Академия» база херээжен команда «Отрада».

Регби клувунуң ады — аббревиатура, которая шифр-биле бижээн чүүлдү номчуур как «Клуб РЕгби Для Одесситов».

## Удуртулга
Клубтуң удуртулга тургузуунче 6 кижи кирип турар.

## Клубтуң командалары

Аңгылал:Украинаның регби клубтары
Аңгылал:Одессаның спорт клубтары
Башкортостан Республиканың баштыңы

**Башкортостан Республиканың баштыңы** () — Башкортостан Республиканың дээди албан-дужаалдыг кижизи. Возглавляет дээди күүседикчи орган күрүне власти республики — Башкортостан Республиканың Чазаа.

12 декабрь 1993 чылдан база 1 январь 2015 чылга чедир *Президент* албан-дужаал адаттынып турган. Башкортостан Республиканың Баштыңының бүрүн эрге хуусаазы беш чыл составляет , ийи хуусаадан ажыг эвес.

## Төөгү
1990 чылда Башкир Автономнуг Совет Социалистиг Республика Башкир Совет Социалистиг Республикага адын өскерткен— Башкортостан. 30 октябрь 1991 чылда Башкир ССР-ниң Дээди Соведи «О выборах Президента Башкирской ССР» Хоойлу хүлээттинген турган.

### Албан-дужаалды эде адаары

## Эргелери база хүлээлгелери

## Бүрүн эргези
Башкортостан Республиканың баштыңы:

## Башкортостан Республиканың Президентилер даңзызы (1993—2014)

## Башкортостан Республиканың баштыңнарының даңзызы (2015 чылдан)

## Чогаал
* 

## Демдеглелдер

## Шөлүглер

* Глава Республики Башкортостан — официальный информационный портал
* 
* 

Аңгылал:Башкортостанның күрүне тургузуу
__ОБЯЗАТЕЛЬНОЕ_ОГЛАВЛЕНИЕ__
Бурятияның баштыңы

**Бурятияның баштыңы** (1994 чылдан 2012 чылга чедир — **Бурятияның президентизи**) () — Бурятия Республикада дээди күрүне албан-дужаалы. 

## Бүрүн эргези
Бурятия Республиканың баштыңы:

## Бурятия Республиканың удуртукчуларының даңзызы

Файл:Leonid Potapov.jpg|Потапов Леонид Васильевич
Файл:Vyacheslav V. Nagovitsyn.jpg|Наговицын Вячеслав Владимирович
Файл:Aleksey Tsydenov (2017-02-07) 2.jpg|Цыденов Алексей Самбуевич 


## Улай көр.
* Дээди органы күрүне власти Бурятии (1923—1994)
* Бурятия Республиканың Чазаа
* Бурят областың комитеди СЭКП

## Демдеглелдер

## Дөс
* Республика Бурятия
* Официальный портал органов власти Бурятии

Аңгылал:Органы власти Бурятии
Карелия Республиканың баштыңы

**Карелия Республиканың баштыңы** — Карелия Республиканың дээди албан-дужаалдыг кижизи, Карелия Республиканың күүседикчи эрге-чагырга баштыңы.

Статус биле Республика баштыңының бүрүн эрге определяются Карелия республиканың Конституциязының 4 дугаар эге .

## Төөгү

## Бүрүн эргези
Республика баштыңы дараазында бүрүн эрге боттандырып турар:

## Бүрүр эрге хуусаазы
Февраль 2006 чылдан республика баштыңы избирается на 5 лет. 

## Карелия Республиканың баштыңнарының даңзызы

## Улай көр.
* Олонецкие губернаторы
* Первые секретари Карельского обкома КПСС

## Демдеглелдер

## Шөлүглер
* Конституция Республики Карелия
* Республики Карелия «О выборах Главы Республики Карелия»

Аңгылал:Карелия Республиканың эрге-чагырга органнары
Коми Республиканың баштыңы

**Коми Республиканың баштыңы** — Коми Республиканың дээди албан-дужаалдыг кижизи.

## Төөгү
### Коми обкомнуң бир дугаар секретары

### Коми Республиканың баштыңы

## Бүрүн эргези

## Бүрүн эрге хуусаазы
2012 чылдан республика баштыңы избирается на 5 лет. 

## Коми Республиканың баштыңнарының даңзызы

## Улай көр.
* Политическое устройство Коми Республиканың
* Областың комитеди СЭКП Коми

## Демдеглелдер

## Шөлүглер
* Официальный сайт органов власти Республики Коми 
* Конституция Республики Коми
* Избирательная комиссия Республики Коми 
* Закон Республики Коми «О выборах главы Республики Коми»
* Закон Республики Коми «О выборах и референдумах в Республике Коми»

Аңгылал:Коми
Иркутск

**Иркутск** – хоорай (1686 чылдан бээр), Иркутск областьнуң административтиг төвү.
## Солун барымдаа
Иркутск хоорайда тыва эки турачыларның ады-биле адаан кудумчу бар.

## Демдеглелдер

## Дөзү
И
Монгуш, Кара-кыс Шугдур-ооловна

**Монгуш Кара-кыс Шугдур-ооловна** (1942 чылдың май 3-те төрүттүнген) — Тываның музей ажыл-херээниң хоочуну, Тыва Республиканың культуразының алдарлыг ажылдакчызы.

## Намдары
К. Ш. Монгуш 1942 чылдың май 3-те Тыва Арат Республиканың Чөөн-Хемчик кожуунунуң Бажың-Алаак сумузунга төрүттүнген. 1961 чылда Өвүр кожууннуң Хандагайты сумузунуң школазын дооскаш, уруглар садынга кижизидикчи башкы кылдыр ажылдап кирип алган. 1963 чылдан 1968 чылга чедир Кызылда күрүнениң педагогика институдунуң биология-химия факультединге өөренип турган. 1969 чылда Тыва музейның бойдус килдизинге ажылдап кирген.

## Ажыл-ижи
Музей ажылының аңгы-аңгы талаларында салдынган сорулгаларны идепкейлиг күүседип чоруур. Музейниң фондузун калбартыр улуг чыыш ажылын кылган.  Музей ажылынга хамаарышкан дыка хөй курстарга бодунуң мергежилин бедидип чораан. Ол дыка хөй бойдуска хамаарышкан музейниң тулган дээн экспонаттарын чыгган. Оларның аразында үнүштер, Өвүр кожуундан чыгдынган тыва ювелир-шеверлерниң ажылдары (1973). Ооң идепкейжи киржилдези-биле Шагаан-Арыгның №1, Аксы-Барлыктың, Дөң-Терезинниң, Мөренниң, Хандагайтының, Мугур-Аксының школаларының музейлери делгеттинип кылдынган. К. Ш. Монгуш — музейжи педагогиканың дуржулгалыг методизи. Ооң удуртулгазы-биле музей ажылынга хамаарышкан семинарлар, солун делгелгелер белеткеттинген: «Убсу-Нур ыйгылаажының делегейи», «Бо кайгамчык даштар», «Чүглүг өңнүктер», «Эртинелиг даштар», «Чечектер — бойдустуң көрүнчүү», «Өлүк — Тываның чымчак алдыны» дээш оон-даа өске. Ооң кылган делгелгелери эртемге чарт даянган, даштыкы хевири онза көрүштүг болганындан музейниң көрүкчүлериниң кичээнгейин үргүлчү хаара тудар чораан. Ол тыва школаның 3-4 класстарынга долгандыр хүрээлелдиң хрестоматиязын Кызылдың №5 гимназиязының башкылары-биле кады чырыкче үндүрген. Музейниң хөй-ниитичи чуртталгазынга идепкейлиг киржип, 15 чыл иштинде профэвилелдиң идепкейжи киржикчизи база даргазы кылдыр ажылдаан, школачылар база сургуулдар мурнунга биология болгаш экология кичээлдерин эрттирип чораан. К. Ш. Монгуш «Тыва Республиканың Кызыл номунуң (дириг амытаннар)» 2-ги кезээн үндүреринге белеткээринге улуг үлүг хуузун киирген. 

## Шаңналдары, алдар-ады

* Тыва Республиканың Президентизиниң Хүндүлүг бижии (1999)
* Тыва Республиканың культуразының алдарлыг ажылдакчызы (2004)
* Тыва Республиканың Өөредилге яамызының Хүндүлүг бижии
* Тыва Республиканың Бойдус хүрээлеңин камгалаар Күркомунуң Хүндүлүг бижии
* Россия Федерациязының Тыва Республикада Бойдус курлавыры эргелелиниң Хүндүлүг бижии
* Тыва Республиканың Чаштар болгаш элээдилерниң туризм төвүнүң Хүндүлүг бижии

## Дөс
Монгуш, Л. К. Кара-кыс Шугдур-ооловна Монгуш / Л. К. Монгуш // Летопись Тувы-2012. Историко-краеведческий альманах / Национальный музей Республики Тыва, Тувинский институт гуманитарных исследований. — Кызыл, 2011. — С. 143-145.

## Шөлүглер

1. Монгуш, Кара-Кыс Шугдур-ооловна: Публикации в журнале НИТ

2. Монгуш, Кара-кыс Шугдур-ооловна - Бойдус үжүглели

3. Призванная музеем

4. Национал музейде чаа делгелге залы 

## Демдеглелдер
Аңгылал:Тываның күрүне университединиң доозукчулары
Аңгылал:Алфавиттээн кижилер
Аңгылал:Майның 3 төрүттүнген
Моргачёва, Мария Ивановна

**Мария Ивановна Моргачёва** (23 февраль 1922 — 6 январь 1995) — совет көдээ ажыл-агыйның мурнакчызы, «Богородский» совхозтуң бызаа ажаакчызы Богородск район Горьковск область, Социалистиг Күш-ажылдың маадыры (1966).

## Намдары
1922 чылда Мангушево көдээ суурга төрүттүнген, бо үеде Краснооктябрьск район Нижегород областың. Эге эртемни көдээ школага алган.

1936 чылда "Прожектор" колхозче ажылче кирген, Богородского района, Горьков области, а 1940 чылдан бызаа ажаакчызылап ажылдап "Богородский" совхозка бызаа ажаакчызылап ажылдап эгелээн. 

Практически чыл бүрүде ол социалистиг маргылдааларның тиилекчизи болуп турган. Улус ажыл-агыйының чедиишкин делгелгеге киржип турган. Кайызы-даа 340-370 килограмм деңзилиг бызааларны көргүскен. Ооң кызарының ачызы-биле сүттүг малдың баш саны Горьковской база кожа областтарда шынарлыг база кадык турган.  

Президиум Дээди Совет ССРЭ 22 март 1966 чылдың чарлыы-биле көдээ ажыл-агыйга бедик түңнелдер алган дээш база мал ажылынга рекордтуг көргүзүглер Мария Ивановна Моргачёвага Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры атты тыпсаан турган Ленин ордени тыпсыры база «Серп и Молот» медальдар. 

1966 биле 1967 чылда ол Горьков областың социалистиг маргылдаа тиилекчизи апарган. 1973 чылда алдарлыг дыштанылгаже үнген. 

6 январь 1995 чылда чок болган.

## Шаңналдары
Күш-ажылдың чедиишкиннери дээш шаңнаткан турган:
* алдын сылдыс «Серп и Молот» (22.03.1966)
* Ленин ордени (22.03.1966)  
* өске медальдар.

## Тураскаал
* 2012 чылда Богородскуга Социалистиг Күш-ажылдың маадыры Аллея ажыткан, Мария Ивановнаның дугайында сактыышкын стендини таарыштыр тургускан.

## Демдеглелдер
 

## Чогаал
* Герои Труда - нижегородцы. - Нижний Новгород, 2001. 

## Шөлүглер
* 

Аңгылал:Малчыннар
Мунзук, Галина Максимовна

**Галина Максимовна Мунзук** (1955 чылдың сентябрь 26, Кызыл хоорай) — совет база российжи артист, политик, Федерация Чөвүлелиниң кежигүнү (2011—2014). Россия Федерациязының алдарлыг артизи, Тыва Республиканың алдарлыг артизи

## Намдары
Мунзук Галина Максимовна Кызыл хоорайга 1955 чылдың сентябрь 26-да төрүттүнген. 1978 чылда Щукин аттыг Театр училищезин дооскан.

1978 чылдан Тываның национал хөгжүм-шии театрынга ажылдап чораан. 1984 чылда Ленинчи комсомолдуң шаңналын, 1988 чылда — Тыва Республиканың Культура яамызының шаңналын алган. 2006 чылда Россия Федерациязының алдарлыг артизи, Тыва Республиканың алдарлыг артизи деп аттарга төлептиг болган.  Россия Федерациязының Театр ажылдакчыларының эвилелиниң кежигүнү. 

1984 чылда «Ак дүне одаг» деп кинога киришкен, 2009 чылда — «Чингис-Хаанның чажыды» деп кинога киришкен.

2008 чылда Тываның Дээди хуралынче бир дугаар соңгуттурган, 2010 чылда катап соңгуттурган.

2011 чылдың апрель 2-де Тыва Республиканың баштыңы Шолбан Кара-оол Галина Мунзукту Сергей Пугачёвтуң орнунга Федерация Чөвүлелиниң кежигүнү кылдыр томуйлаан доктаалга ат салган.

2011 чылдың июньдан ноябрь чедир Галина Мунзук Федерация Чөвүлелиниң Соңгу чүк болгаш биче буурай чоннар херээниң комитединге кирип турган, ооң-биле чергелештир июльдан ноябрь чедир Культура комиссиязынче кирип турган.  2011 чылдың ноябрьдан 2014 чылдың октябрьга чедир — социалдыг политика комитединиң кежигүнү.

2014 чылдың октябрьдан тура ону  Мерген Ооржак солаан.

## Өг-бүлези
Галина Мунзук — Акира Куросаваның «Дерсу Узала» деп кинозунга кол рольду ойнаан билдингир актёр Максим Мунзуктуң база актриса Кара-Кыс Мунзуктуң уруу.

## Шөлүглер

* 
* 
* 
* 
Аңгылал:Алфавиттээн кижилер
Аңгылал:Сентябрьның 26 төрүттүнген
Скрипчинская, Любовь Владимировна

**Любовь Владимировна Скрипчинская** (; 1912 чыл—2003 чыл) — совет база украин эртемден, көдээ ажыл-агый эртеминиң доктору (1961), профессор (1965).

Ооң ажылдары тураскааткан айтырыгларга шиңгээдип алыры пойменный черлерни база хемнерниң суг алыр черлеринге рис өстүрери.

## Намдары
17 сентябрь (чаа стиль-биле 30 сентябрь) 1912 чылда в Краснодарга төрүттүнген.

1936 чылда Новочеркасскының инженер-мелиорация институдун дооскан (бо үеде Новочеркасскының күрүне мелиорация академиязы) база бо дөч-ге 1965 чылга чедир ажылдап турган. 1945 чылдан СЭКП кежигүнү. 1961 чылда доктор диссертациязын камгалаан темазы «Поймы Волги и рек Северного Кавказа — основной резерв для развития рисосеяния».1965 чылдан Украинаның суг ажыл-агыйының инженерлер институду (УИИВХ, бо үеде Суг ажыл-агыйы база бойдус ажыглаар Национал универститеди) көдээ ажыл-агый мелиорация кафедразының профессору турган Ровно хоорайда, 1973—1975 чылдарда гидромелиорация кафедраны удуртуп турган. Бо-ла дөч Л. В. Скрипчинская бодунуң эртем школазын тургускан. 1980 чылдан ол Төп эртем-шинчилел институт комплексилиг ажыглаар суг курлавырлар (ЦНИИКИВР) эртем сүмелекчизи болуп турган Кишинёвка.

Алдарлыг дыштанылгага тургаш Одессага чурттап турган. 2003 чылда чок болган.

Украин ССР-ниң алдарлыг эртем ажылдакчызы (1967), медальдар-биле шаңнаткан.

## Чогаал
* Енциклопедія українознавства : Словникова частина : [в 11 т.] / Наукове товариство імені Шевченка; гол. ред. проф., д-р Володимир Кубійович. — Париж; Нью-Йорк : Молоде життя; Львів; Київ : Глобус, 1955—2003.

## Демдеглелдер

## Шөлүглер
* Украинский институт инженеров водного хозяйства (УИИВХ)
* СКРИПЧИНСЬКА Любов Володимирівна

Аңгылал:Новочеркасскының күрүне мелиорация академияның доозукчулары
Аңгылал:Новочеркасскының күрүне мелиорация академияның башкылары
Аңгылал:көдээ ажыл-агый эртеминиң докторлары
Аңгылал:СЭКП кежигүннери
Якина, Мария Михайловна

**Мария Михайловна Якина** (1926 чыл—1977 чыл) — «Чермозский» совхозтуң тракторизи Пермь областың Ильинский району. Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1971).

## Намдары
Мария Михайловна 1926 чылда Урал областың Пермский округ Чёрмозский район Серьгино көдээ суурга төрүттүнген. Кажан Ада-чурттуң Улуг дайыны эгелээрге Мария Якина он беш харлыг турган, үр болбайн Чермозскунуң машина-трактор станциязының ол трактористтер курузун дооскан, 1958 чылга чедир ажылдаан. Бодунуң күш-ажыл ажыл-чорудулгазын (бо үеде «Чермозский» совхоз) колхозка уламчылаан, трактористтеп ажылдап турган. Хөй чылдарда Мария Михайловна картофелеводческий звенонуң звено удуртукчузу турган, ол черге үжен чыл хөй ажылдаан, ажылдың хөй дуржулгазын мөөңнээн. Пермьның көдээ ажыл-агый институдунга Якина курстарны дооскан, хөй өөренииринге кызар турган. Мария Михайловна Якина чыл бүрүде собирала на огромных площадях хороший урожай картофеля, бодунуң звенозу-биле ол сторожевской арга-биле ажылдап турган, тарыырынга бедик гребни ажыглаан. Сес беш чыл план (1966—1970) гектар чемиштерден ортумаа-биле 100 ажыг центнер картофель дүжүдүн чыып турган.

Мария Михайловна хөй районнар биле областтарның маргылдааларының механизаторлар киржикчизи турган, ол призёрлар санынче кирип турган.

Бедик түңнелдер база күш-ажыл эрес-дидим чоруктары көргүскени дээш Мария Михайловна Якина 1971 чылда Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры ады Ленин ордени база алдын медаль «Серп и Молот» тыпсырын шаңнаткан турган. 

Мария Михайловна 1977 чылда чок болган.

Чёрмозский хоорай суур Кылосово көдээ суурга Мария Михайловна Якинаның ады-биле кудумчуну адаан турган.

## Шаңналдары
* Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (08.04.1971);
* Ленин ордени (08.04.1971);
* Медаль «Серп и Молот» (08.04.1971);
* медальдар.

## Демдеглелдер

Аңгылал:Урал областька төрүттүнгеннер
Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Шибаева, Елена Алексеевна

**Елена Алексеевна Шибаева** (8 март 1923 чыл, Владимир — 5 ноябрь 1999 чыл, Москва) — юрист, международное право специализи, включая право айтырыглары улустар аразының организациялары; МКУ-нуң юридиктиг факультединиң доозукчузу (1946); юридиктиг эртем доктору (1969) юридиктиг бойдус диссертациялыг КНО, МКУ-нуң юридиктиг факультединиң международное право кафедразының профессору (1972—1999); «За победу над Германией» медаль-биле шаңнаткан турган (1946).

## Намдары
Елена Шибаева 8 март 1923 чылда Владимирге төрүттүнген; удаваанда Ийи дугаар делегей дайыны соонда, 1946 чылда, ол МКУ-нуң Ломоносов аттыг юридиктиг факультеди дооскан база аспирантураже кирген. 1953 чылда ол кандидат диссертациязын камгалаан темазы «Проблема права убежища в международном праве» — юридиктиг эртеминиң кандидады апарган. Февраль 1954 чылда МКУ-нуң юридиктиг факультединиң башкызы апарган, дес-дараалашкак албан-дужаалды ээлевишаан биче эртем ажылдакчызы, ассистент, улуг башкы база доцент — МКУ-га өлүрүнге чедир ажылдап турган.

1970 чылда Шибаева доктор диссертациязын чедиишкинниг камгалаан по теме «Юридическая природа и правовое положение специализированных учреждений ООН» — юридиктиг эртеминиң доктору апарган. Ийи чыл эрткенде ол международное право кафедраның профессор позицияны ээлээн; МКУ студентилеринге международное право курстуң лекцияларын номчуп турган, а оон аңгыда — международный организацилар право тускай курузу. Москвага 5 ноябрь 1999 чылда чок болган.

## Ажылдары
Елена Шибаева международной правога специализастаттынар, включая правовые айтырыглар, ажыл-чорудулга-биле холбашкан улустар аразының организациялары. Ол чүс ажыг эртем ажылдарының автору база кады чогаадышкан автору болуп турар:
* «Правовой статус межправительственных организаций» (1972)
* «Право международных организаций: вопросы теории» (1986)
* «Правовые вопросы структуры и деятельности международных организаций» (соавт., 1980).

## Демдеглелдер

## Чогаал
* Видные ученые-юристы России (Вторая половина XX века) : энцикл. словарь биографий : по состоянию на 1 авг. 2004 г. / Рос. акад. правосудия; под ред. В. М. Сырых. — Москва : Рос. акад. правосудия, 2006. — 547 с. : портр.; 30 см; ISBN 5-93916-056-5.

## Шөлүглер
* 

Аңгылал:ССРЭ-ниң юристери
Аңгылал:XX вектиң юристери
Аңгылал:МКУ-нуң профессорлары
Аңгылал:МКУ-нуң юридиктиг факультединиң башкылары
Аңгылал:Юридиктиг эртеминиң докторлары
Сепсякова, Татьяна Фёдоровна

**Татьяна Фёдоровна Сепсякова** (9 декабрь 1927 чылда, көдээ суур Палтога, Вытегорский район, Вологодск область — 17 сентябрь 1981 чылда, Петрозаводск) — ССРЭ-ни улусчу башкызы (1980), Карельск АССР-ниң алдарлыг школа башкызы (1964), РСФСР-ниң школаның алдарлыг башкызы (1973), Н. К. Крупской медаль-биле шаңнаткан (1978).

## Намдары
Татьяна Фёдоровна 9 декабрь 1927 чылда көдээ суур Палтога Вытегорской район Вологодской область башкылар өг-бүлезинге төрүттүнген. Адазы — школа директору, акызы биле ийи угбалары — башкылар. 1944 чылда Вытегорскунуң педагогика училищезин дооскан база Псковск областың Пыталово хоорайга школага эге класстар башкылап ажылдап турган. 1946—1950 чылдарда Вытегорской школага башкылап база пионервожатыйлап турган. 1950 чылдан Карелияга ажылдап турган, Олонецкой ортумак школазы — орус дыл биле чогаал башкызы, 1952 чылдан Петрозаводск хоорайның 30 дугаар ортумак школазынга ажылдап турган. Карельскиниң күрүне педагогика институду бот-өөредилгезинче кирген, 1956 чылда дооскан. 1960—1966 чылдарда Суоярви хоорайның ортумак школазынга директорлап турган, ооң соонда Петрозаводск хоорайның № 8 дугаар школазынга завучтап ажылдап турган. 1967 чылдан Татьяна Фёдоровна Сепсякова петрозаводскунуң № 29 дугаар школазын удуртуп турган. Татьяна Фёдоровна 1977 чылда аспирантураны дооскан при Академии педагогика эртеминиң Академиязы ССРЭ база ол-ла чылда педагогика эртеминиң кандидады апарган.

Школаның бир дугаар директор албан-дужаал чылдарда ажылдааш Татьяна Фёдоровна школага кабинет системаны нептереткен, школа музейин чогаадыр эгелекчизи турган, школаның тудуг отряды тывылган, школа театыры тургускан. Семинарлар биле конференцияларга киржип турган, илеткелдер-биле чүве чугаалап турган. Эртем биле методиктиг ажылдар кылып турган, ол «Школа. Жизнь. Труд» номнуң автору болуп турар, педагогикага база периодиктиг парлалга чүүлдеринге 20 ажыг эртем ажылдарын парлап үндүрген турган.

Татьяна Фёдоровна Сепсякова — Карельск АССР школаның алдарлыг башкызы, РСФСР школаның алдарлыг башкызы, ССРЭ-ниң улусчу башкызы, Н. К. Крупской медаль-биле шаңнаткан.

Татьяна Фёдоровна 17 сентябрь 1981 чылда хай-халап түңнелинде чок болган.

1999 чылдан петрозаводскунуң № 29 дугаар школазы Татьяна Фёдоровна Сепсякованың ады-биле адаан, школа музейинде бир дугаар директор дугайында стендилерни каастаан, школа бажыңында тураскаал бижиктиг самбыра «Мында 1967 чылдан 1981 чылга чедир Сепсякова Татьяна Фёдоровна школа директорлап ажылдап турган, ССРЭ-ниң улусчу башкызы» бижик-биле тургускан.

## Улай көр.
* Палтога
* Петрозаводскунуң тураскаалдары биле тураскаалдыг черлери

## Демдеглелдер

## Шөлүглер
* Татьяна Фёдоровна Сепсякова
* Учитель Карелии
* Сепсякова, Татьяна Федоровна — Школа. Жизнь. Труд

Аңгылал:Вытегорский районга төрүттүнгеннер
Аңгылал:Петрозаводскуга чок болганнар
Аңгылал:Педагогика эртеминиң кандидаттары
Яшкова, Наталья Фроловна

**Наталья Фроловна Яшкова** (16 ноябрь 1930 чылда, көдээ суур Журавлёвка,  Венгеровский район, Новосибирск область — 24 май 2019 чылда, Новосибирск область) — Новосибирск областың Венгеровский район «Путь к коммунизму» колхозтуң саанчызы. Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (1966).

## Намдары
Наталья Фроловна 16 ноябрь 1930 чылда Новосибирск областың Венгеровский район Журавлёвка көдээ суурга төрүттүнген. Кажан Ада-чурттуң Улуг дайыны эгелээрге, Наталья Яшкова эге школаның дөрт клазын доозуп четтикпээн, он бир харлыындан ажылдаан, баштай авазынга инектер саарын дузулажып турган, немного соңнай боду ам саап турган. 1949 чылда ооң улуг угбазы аңаа бодунуң инектер бөлүүн берген база Наталья Фроловна чыл иштинде бодунуң инектер бөлүүнүң үре-түңнелдиг көргүзүглерин экижиткен, социалистиг маргылдааларның тиилекчизи турган.

Эът, сүт биле көдээ ажыл-агыйның өске продуктыларының белеткелин көвүдедир бедик түңнелдер база күш-ажылдың эрес-дидим чоруктарын көргүскени дээш Наталья Фроловна Яшкова 1966 чылда Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры ады Ленин ордени база алдын медаль «Серп и Молот» тыпсырын шаңнаткан турган.

1967 чылдан база пенсияже үнеринге чедир ол мал ажылдыг бригаданы удуртуп турган. Наталья Фроловна күш-ажылга карак кызылының кезээде үлегери турган, чүгле ооң бригадазы мурнакчы турбаан, ынчалза-даа база фермага, ол ажылдап турган, хөй чылдарда район биле областтар мурнакчызы турган.

Наталья Фроловна Яшкова — СЭКП кежигүнү, СЭКП баштайгы организация бюро кежигүнү, Мининский-ниң көдээ Совет депутады, Новосибирск областың дептутаттар Совединиң депутады, СЭКП XXIV съездиниң делегады, колхозчуларның III съездизи, профэвилелдерниң XVII съездизи. 

Пенсияже үнген соонда Наталья Фроловна Венгеровский район Минино көдээ суурга чурттап турган, ооң соонда Новосибирск областың Татарский район уруунче чурттап чорупкан. 

Наталья Фроловна 24 май 2019 чылда чок болган.

## Шаңналдары
* Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры (22.03.1966);
* Ленин ордени (22.03.1966);
* Медаль «Серп и Молот» (22.03.1966);
* өске медальдар.

## Демдеглелдер

## Шөлүглер
* Яшкова Наталья Фроловна
* 90 лет со дня рождения Яшковой Натальи Фроловны 

Аңгылал:Венгеровский районга төрүттүнгеннер
Аңгылал:Новосибирск областька чок болганнар
Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары
Балашова, Нина Гавриловна

**Нина Гавриловна Балашова** (1926 чыл—2007 чыл) — көдээ ажыл-агыйның совет ажылдакчызы, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры.

## Намдары
15 январь 1926 чылда Краснодар крайның Курганинский район Петропавловской станицага хөй уруглуг өг-бүлеге төрүттүнген.

1938 чылда «Россия» колхозка күш-ажыл ажыл-чорудулгазын эгелэн; ооң соонда «Заветы Ильича» колхозтуң хову бригадазынга звено удуртукчузу апарган. Ада-чурттуң Улуг дайынының чылдарында колхозка карак кызыл ажылдап турган . Кызыл-тастың бедик дүжүдү дээш 1946 чылда (гектардан 30 центнер) Ленин ордени-биле шаңнаткан турган.

Сөөлзүреди Нина Гавриловна таакпы бригадазынче бригадирлеп ажылдап шилчий берген, бедик көргүзүглерни чедип алган. По итогам работы в 7-летнем плане развития народного хозяйства звено Н. Г. Балашовой явилось тиилекчи социалистического соревнования среди полеводов Курганинский район по урожаю табака. Президиум Дээди Совета ССРЭ 30 апрель 1966 чылда Чарлыы-биле чедиишкин, бүдүрүлге көвүдээри база тарымал тоорук белеткели, нарын хендир, тарымал хендир, хмель база өске техниктиг культуралар чедип алганы дээш Балашова Нина Гавриловнага Социалистиг Күш-ажылдың маадыры ат ийи дугаар Ленин орденин тыпсыр база «Серп и Молот» алдын медаль шаңнаткан турган.

Ол соонда маадыр мал ажылын кылып турган — №1 дугаар хаван өстүрер ферманың эргелекчизи турган. Бүдүрүлге-биле чергелештир, хөй-ниити ажыл-чорудулга кылып турган. 1969 чылда Бүгү-эвилелдиң III дугаар колхозчулар съездиниң делегады турган. Көдээ база район совединиң депутады турган.

Пенсияже үнген соонда алдарлыг пенсионер болуп турган, Петропавловской станицага чурттап турган.

9 ноябрь 2007 чылда төрээн станицага чок болган.

 
Оон аңгыда Октябрь Революция ордени база медальдар-биле шаңнаткан турган. 2017 чылда Петропавловской станицага Алдар Аллеязы ажыткан урган, Нина Гавриловна база көргүскен турган.

## Библиография
* *Т. Исупова*. Нина Гавриловна Балашова : К 80-летию Краснодарского края. // «Курганинские итоги». — 2017. — 7 июня.
* Знающая цену жизни и добру: Золотые звезды Курганинского района // «Курганинские итоги». — 2017. — 7 марта.

## Улай көр.
* Краснодар крайның Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары

## Демдеглелдер

## Шөлүглер
* Балашова Нина Гавриловна
Аңгылал:Социалистиг Күш-ажылдың Маадырлары