open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Серденгечти, Осман Йүксел

**Осман Йүксел Серденгечти ** (төр. 1917ч Май 15;  Аксеки округу, Анталия, Турция -  1983ч Ноябрь 10, Анкарa)  - Турк чогаалчы, шүлүкчү, төречи, журналист.

1965-1969   чч. Адалет партиязының Анталияда депутады, шын ады болза **Осман Зеки Йүксел**.

## номнары
* Mabedsiz Şehir
* Bu Millet Neden Ağlar? (бо чон чүге ыглар?)
* Bir Nesli Nasıl Mahvettiler?
* Ayasofya Davası
* Mevlana ve Mehmet Akif (Мевланa болгаш Мехмет Акиф) 
* Türklüğün Perişan Hali (Түрк чоннарнын үвүргей байдалы)
* Gülünç Hakikatlar
* Kara Kitap (Карa ном)
* Müslüman Çocuğunun Şiir Kitabı
* Radyo Konuşmaları
* Akdeniz Hilalindir

## Дөзүк


## Дөс

Аңгылал:Чогаалчы
Аңгылал:Уран чүүл
Аңгылал:Турк чогаалчы
Ортайлы, Илбер

**Илбер Ортайлы ** (Турк дыл: **İlber Ortaylı**) (1947 Брегенц, Австрия) –  крым-тадар-турк академик, төөгүжү,  Түрколог. Османлы күрүнениң төөгүзү дугайындa шинчилелчилерниң бирги академиги. 1000 ажыг турк болгаш өске дылга хамаарышкан эртем ажылдарының автору.

## Номнары
* Tanzimat'tan Sonra Mahalli İdareler (1974)
* Türkiye'de Belediyeciliğin Evrimi (İlhan Tekeli ile birlikte, 1978)
* Türkiye İdare Tarihi (1979)
* Osmanlı İmparatorluğu'nda Alman Nüfuzu (1980)
* Gelenekten Geleceğe (1982)
* İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı (1983)
* Tanzimat'tan Cumhuriyet'e Yerel Yönetim Geleneği (1985)
* İstanbul'dan Sayfalar (1986)
* *Studies on Ottoman Transformation* (1994)
* Hukuk ve İdare Adamı Olarak Osmanlı Devleti'nde Kadı (1994)
* Türkiye İdare Tarihine Giriş (1996)
* Osmanlı Aile Yapısı (2000)
* Tarihin Sınırlarına Yolculuk (2001)
* Osmanlı İmparatorluğu'nda İktisadi ve Sosyal Değişim (2001)
* Osmanlı Mirasından Cumhuriyet Türkiyesi'ne (Taha Akyol ile birlikte, 2002)
* Osmanlı Barışı (2004)
* Barış Köprüleri: Dünyaya Açılan Türk Okulları (2005)
* Osmanlı’yı Yeniden Keşfetmek-1 (2006)
* Kırk Ambar Sohbetleri (2006)
* Osmanlı’yı Yeniden Keşfetmek-2 (2006)
* Eski Dünya Seyahatnamesi (2007)
* Avrupa ve Biz (2007)
* Batılılaşma Yolunda (2007)
* Osmanlı’yı Yeniden Keşfetmek-3 (2007)
* Mekân ve Olaylarıyla Topkapı Sarayı (2007)
* Төөгүвүс болгаш бис . Tarihimiz ve Biz (2008)
* Tarihin İzinde (2008)
* Tarihin Işığında (2009)
* Türkiye'nin Yakın Tarihi (2010)
* Defterimden Portreler (2011)
* Tarihin Gölgesinde (Taha Akyol ile birlikte) (2011)
* Yakın Tarihin Gerçekleri, Timaş Yayınları (2012)
* Cumhuriyetin İlk Yüzyılı 1923-2023, Timaş Yayınları (2012)
* İlber Ortaylı Seyahatnamesi, Timaş Yayınları (2013)
* İmparatorluğun Son Nefesi, Timaş Yayınları (2014)
* Eski Dünya Seyahatnamesi, Timaş Yayınları (2014)
* Türklerin Tarihi, Orta Asya'nın Bozkırlarından Avrupa'nın Kapılarına, Timaş Yayınları (2015)

## Дөзүк


## Даштыкы шөлүглер
* İlber Ortaylı Kitaplığı
* Kitapları hakkında ayrıntılı bilgi 
* Galatasaray Üniversitesi Hukuk Fakültesi öğretim elemanları

Аңгылал:Эртемден
Аңгылал:Турк Түркологтар
Аңгылал:Төөгү
Төөгү
Аңгылал:Түрк дылдыг чоннар
Проект:Азия айы

**’Asia Month** is about writing Asia. If you are writing five or more pages about Asia, Special design letter(from other country) will send to you. Why don't you join us? If you are interested, please sign this page. If you want to be local organizer, please sign below.
Cf.m:Wikipedia Asian Month
:en:Wikipedia:Wikipedia Asian Month
## Organizers
Казвин кожууну

**Казвин** (Перс. قزوین) — *Kazvin*; (Азерб. Qəzvin) — Ирандa кожуун (остан). Шөлү — 15 549 км², Чоннуң саны— 1 143 200 кижи (2006), Чурттакчылары (82.50 %) азербайджаннар ((боттарын  *түрктер* дээр;) , өске перстер (10.90 %) болгаш таттар.
Кожууннуң административтиг төвү — Казвин хоорайы

## административтиг чижээ
;Шахрестаннар:
# Абийек 
# Буин
# Казвин
# Такестан
# Эльборз

;хоорай

### Демдеглелдер:


## Галерея

OvanLakeAlamut.png|Ован xөл, Аламут  
Barajin, Qazvin, Iran.jpg|Баражин 
Shazdeh hosein qazvin.jpg|Шаздех Xүсейин
Kharaghan.jpg|Карaxaан ийис харааш , 1067 ч. Казвин кожуун
Peighambariyeh Qazvin.jpg| Элчи
Shazdeh hosein darb.jpg|Шаздех Xүсейин


## Солун чүүл
*Qazvin Information Network 
*Qazvin Province Organization of Commerce 
*Qazvin Department of Education 
*Qazvin Department of Planning and Management 
*Qazvin Department of Natural Resources 
*Qazvin Department of Rural Cooperation 
*Qazvin Department of Cooperation 
*Qazvin Department of Transportation
*Qazvin Department of Rural Water and Wastes 
*Qazvin Department of Technical Training 
*Prisons General Office of Qazvin Province 

Аңгылал:Иран
Аңгылал:Казвин
Баз-оол, Радж Кызыл-оол оглу

**Радж Кызыл-оол оглу Баз-оол** (1969ч, Улуг-Хем кожууну, Арыскан суур) - мөге, Тыва Республиканың күш-культура болгаш спортуң тергиини.  Улуг-Хем кожуунуң Начын Мөгези. 2003 чылдан тура Улуг-Хем кожуунуң Хүреш Федерациязының удуртукчузу болуп ажылдап чоруур.

## Чедиишкиннери
Наадым-1996-га 8 шыырак мөге аразынче төлептии-биле кирген,1997-98чч Тыва Республиканың Наадымынга 16 шыырак мөгелер аразынче кирип чораан. 

Шагаа-2000-да 3-кү черге төлептиг болган.

Хөй удаа үндезин Тыва Хүрешке шүүп, база шаңналдыг черлерже кирип турган. 

Радж Баз-оол сураглыг мөгелер аразындан база бир билдингир мөге. 

## Хүрежир хевири
Радж Баз-оол дүрген, ылаптыг адааннажып хүрежири онза сонуурганчыг. Ооң эгелээн халдаашкыннарының дүргенинге кандыг-даа шыырак мөге шыдашпайн баар үелер база тургулаан. Чүгле адаанныг хүрежи-биле онаан берге байдалга таварыштырып болур турган.
 
Ол кажан-даа оваарнып-кичээнмес болгаш, хүрешти бодунуу-биле билип чорууру-биле өскелерден бир ылгалдыг.

Радж Кызыл-оол оглу Хүрештиң теориязын кончуг эки сайгарып билир. 

## Дөзүк
# '''Тыва хуреш. INFO'''  четки-сеткүүл

Аңгылал:Мөге
Моңгуш, Вячеслав Кыдат-оол оглу

Моңгуш Вячеслав Кыдат-оол оглу (1971 чылда Сүт-Хөл кожуунуң Кара-Чыраа суурга төр.) —
РФ-ң спорт мастери (сумо, хостуг хүреш), Тыва Республиканың Арзылаң Мөгези.

Хөй катап үндезин тыва хүрешке тиилекчи бооп база шаңналдыг черлерже кирип чораан.

Россияның сумо хүрешке чемпиону, база Европаның сумо хүрешке шаңналдыг черге төлептиг болган.

Россия чергелиг Центр Азия маргылдаазынга хостуг хүрешке чемпион.

Моңгуш Вячеслав Кыдат-оол оглу хүрештиң болуп турар аян-хевирин, онааның туружунуң ырак-чоогун шын угаап билири-биле өскелерден ылгалып, оларны ажып чораан мөге. 

Ону бодунуң тудужунче киирип алырын оралдашкан мөгелер болганчок-ла боттары барып ужар турганнар.

Ооң бодун холга ап болгаш шиитпирлиг өйде күжүн база кичээнгейин мөөңнеп билириниң дугайында тоолчургу чыгыы чугаалар бар. Шак ындыг шынарларлыг эвээш санның Мөгелер бар-даа болза, Вячеслав Моңгуш ышкаш  сеткилдиглер чок турган.

## Дөзүк
"Вконтактеде" Тыва хүреш.INFO бөлүктен

Аңгылал: Мөге
Кара-Сал, Павел Сурат оглу

Кара-Сал, Павел Сурат оглу (азы Кара-Сал Павел Суратович) (1953 чылда Сүт-Хөл кожуунуң Ак-Даш суурга төр.) – тыва мөге, РСФСР-ң спорт мастери, Тываның бир төречизи, Дээди Хуралдың комитет даргазы турган.

## Чедиишкиннери
Хөй дакпыр тыва хүрешке база Тыва АССР-ң Сибирь болгаш Ыраккы Чөөн чүк спартакиадазынга тиилекчизи база аңаа шаңналдыг черлерже кирип турган.

Павел Кара-Сал сураглыг мөгелер аразындан база бир билдингир удуртукчу, поликтик чораан кижи. Ол Сүмбер-Уула колхозтуң тургузукчузу болгаш удуртукчузу; Шамбалыг совхозтуң директору, көдээ ажыл-агый сайыдының оралакчызы болгаш Дээди Хуралдың комитет даргазы болуп ажылдап чораан.

Павел Кара-Сал Тыва Республиканың сайзыралынга бодунуң улуг үлүг-хуузун киирген.

Тыва Республиканың Арзылаң Мөгези Седен-Очур Кара-Салдың адазы.

Павел Кара-Салдың база хөй саныг мөгелерниң саналы-биле: *"Хүреш" – эр кижиниң бодун хынарының эң-не эки аргазы-дыр. Чүге дээрге "хүреш" – арыг демисел-дир, ында кандыг-даа дузалал херексел негеттимейн турар. Бөмбүк-даа, четки-даа, хол хаптары-даа чок, деңзи-даа барымдаалавайн, үе-шак, девискээр-биле-даа кызыгаарлаттымайн турар. Команда дээш эш-өөр-даа турбас. Чүгле ийи эр кижи – оларның иелериниң төрүп берген күш-шыдалы бар. Хүреш күш-шыдалдың, арга-мергежилдиң, могап-шылавазының ёзулуг хыналдазы. Ол спорттуң эң тулган хевири. Ындыг болганда, хүрешке дүрүм-хоойлу эвээш болган тудум-на, хүреш солун, көрүштүг болур*.

## Дөзүк
# "ВКонтактеден" арын

Аңгылал: Хүреш
Аңгылал: Мөге
Аът дериглели

**Аът дериглели**, азы тываларның аът дерии - аът мунарда, ону өскээр ажыглаарда херек эт-сеп, херекселдер, баглар болгаш каасталга. 
 

### Аът деригелиниң тургузуу
*[[Орус дыл]]че очулгазы тус херекселге чуүл кылырда ажыктыг бооп болур*.

*Чүген - узда
*чулар - недоуздок
*суглук - удила
*дээрбек - колца
*муңгаш тын - повод
*узун тын - волосяной или кожанный чумбур для привязывания к коновязи
*эзер - седло
*көвүнчүк - подушка седла
*төрепчи - кожаный чепрак
*башкы колун - передняя подпруга
*ортаа колун - средняя подпруга
*шавылдыыр - задняя подпруга
*эзеңги - стремя
*хөндүрге - нагрудник
*кудурга - подхвостник
*кымчы - плетка

## Демдеглелдер

## Дөзү

Аңгылал:Дериглел
Бодхисаттва

**Бодхисаттва** азы Бойду-сады ( , ) – бүгү-ле амылыг амытаннарның аас-кежиктиг чоруу  дээш *Улуг Дугуй Махаяна* өөредииниң оруу-биле чоруп, кызыгаар чок энерелди, өндүр үүлени амыдыралынга боттандырганының түңнелинде,  чырык угаан четкен ыдыктыг кижи азы бурган.

Өскээр чугаалаар болза,"1) Амылыг бүрүзүнге ачы-дуза чедирер дээш, 2) авыралдыг бурган байдалын чедип алыйн!" – деп ийи чүткүлден тургустунган сеткил-биле *Алды Өндүр боттандырыгны* кылып турар кижи.

## Дөс
#Гьялцан Дарма Ринчен база Шивалха Ринпоче башкыларның тайылбыры. "Шантидева. Бодхисаттвачарья -аватара" – Кызыл, 2013. – 18-ки арын. Төвүт дылдан очулгазы: Хертек Аганак.
#С.К. Серенот. Сарыг Шажынның тайылбыр словары. – Кызыл, 2010

Аңгылал: Шажын
Дхарма хүртүзү

**Дхарма хүртүзү**, Дхарманың ыдык дугую, Дхармачакра (, , ): 
# Өөредигниң ыдык сүлдези.
# Ужу-кыдыы, эге-төнчүзү чок долганып турар очалаңның, мегечи сарыг өртемчейниң хилинчек-човулаңын, ооң чылдагаанын адырыптар шынарлыг *Ыдык Өөредиг дугую*. Будда Бурган Башкының бир дугаар Өөредиг бергенин *Дхарманың дугуюнуң баштайгы долгандырыы* деп адап турар. Дхарманың ыдык дугуюн Будда Башкы мурнунда тудуп алган кылдыр көргүскен болур. Сарыг шажынның дуган, хүрээлериниң кырында, кирер эжииниң үстүнде оюп-сиилбээн азы азып каан болур.

Сес Ыдык Камгалал демдээниң бирээзи.
## Дөс
#С.К. Серенот. Сарыг-Шажынның тайылбыр словары. - Кызыл, 2010.

Аңгылал: Шажын
Баазаң-оол, Каң-оол Далай-оол оглу

Баазаң-оол, Каң-оол Далай-оол оглу (1936ч сентябрь 9-та Тес-Хем кож. Шуурмак сумузунда Чиңге-Хемге төр.) – тыва хөгжүмчү, баянист, композитор. 

## Намдары
1936ч сентябрь 9-та Тес-Хем кожууннуң Шуурмак сумузунда Чиңге-Хемге төруттүнген. 1953ч Самагалдайның 7 чыл школазын дооскан. Ол үеге чедир школага хөгжүм кичээли чок, нота өөретпес турган. 17 харлыг Баазаң-оол башкы училищезинге ноталарны бир дугаар көргеш, улуу-биле сонуургаан – ынчалдыр ол-ла олчаан бүгү назынында нотадан, хөгжүмден, чогаадыкчы ажылдан чарылбаан.

Ийиги курска турда-ла (1955ч), ооң байштайгы ырызы ("Төрээн хемим эриинде", сөзү Ю. Күнзегештии) бүгү Тывага чаңгыланы берген болгаш амгы үеде тыва радионуң алдын фондузунда кирген. А школачы эжи болгаш чажыды Ч. Кара-Күскениң сөзүнге бижиттинген (1963ч) ырызы "Самолёдум" – Уран Чүүл яамызының, Өөредилге яамызының, Аныяктар комитединиң, Композиторлар эвилелиниң каттышкан комиссиязының шилээни ёзугаар – XX чүс чылда 20 эң эки уруглар ырыларының (даңзызы 2001.04.24 "Шында") бирээзи болган. Ол бо ырыны 1063ч Белдир-Арыг суурга чогааткан.

### "Самолёдум"
Сөзү Чооду Кара-Күскении, аялзагы Баазаң-оол Каң-оолдуу.


Авам, ачам меңээ
Садып берген, оой-ээй,
ААжок чараш ойнаар
Самолёдум, оой-ээй.

Ойнааратар бээр, бээр
Маңнажыңар, оой-ээй,
Озалдаанны черле
Манавас бис, оой-ээй.

Олудуңар дүрген
Ээлеңер, оой-ээй,
Октаргайны ээргеш,
Ээп кээр бис, оой-ээй.


## Дөзүк
#Чооду Кара-Күске. "Ырлажыылам, че" деп брошюра. Кызыл–2011.
Аңгылал: Композитор
Аңгылал: Хөгжүмчү
Адаарының падежи

**Адаарының падежи** (дөс падеж).

Өске падежтерге дөмейлеп көөрге, адаарының падежинде туруп турар чүве адынга кожумак турбас. Адаарының падежи дээрге-ле чүве адының дөзү болур болгаш домакка чүнүң-даа мурнунда кол сөс бооп чоруур – ооң кол синтаксистиг функциязы ол. Оон ыңай бо падежте чүве ады болза сөглекчи, аттыг составтыг сөглекчиниң чугула кезээ, тодарадылга-даа бооп болур. Теоретиктиг билиишкин ёзугаар адаарының падежинде туруп турар сөстүң кожумаан "тик хевирлиг" деп база чугаалап болур.

Чижектер.
* Дээрниң сылдыстары чивеңейнип, дүнеки сериин салгын соолаңдырып хап турган. (Е. Танова. Акым дугайында тоожу.)
* Музейде даш чепсектер, хүлер бижектер база делгеп каан чоорду.
* Ачам тергиин аңчы чораан.
* Улустуң алдын байлаа – аас-кежиктиг Төрээн чуртум. (Джамбул. Мен – чүс харлыг терек мен. Очул. Сарыг-оол.)

Адаарының падежинде чүве аттары адалга, вокативтиг домак, ат домаа-даа бооп чоруур.

Чижектер.
* Чок-чоок, Карим, Зинаны алыр дээш келген-дир сен. (К. Сагды. Бүзүрел.)
* Ого, Света!.. Дүъш шагында кай хап чор сен чээ? (База ында.)
* Даң бажы. Куштар чаа-ла ийи-чаңгыстап эдип эгелээн.

## Үндезини
Ш. Ч. Сат, Е. Б. Салзыңмаа. Амгы тыва литературлуг дыл. (Лексика болгаш семасиология, фразеология, фонетика, морфология). Тываның ном үндүрер чери. Кызыл — 1980.

Аңгылал:Дылдар
Аңгылал:Тыва дыл
Хамаарыштырарының падежи

**Хамаарыштырарының падежи.**

Кожумактарның (-ның) немежир чуруму мындыг:

Хамаарыштырарының падежинде туруп турар чүве ады, чаныда турар өске сөске утка талазы-биле тускай хамаарылгалыг бооп турар.

Хамаарыштырарының падежинде чүве ады, чамдык онзагай байдалдарны санавас болза, хамаарылга кожумактыг чүве аттары-биле (азы өске-даа сөс-биле) кады ажыглаттынар болгаш хамааржылгалыг каттыжыышкынны тургузар: *Шуурмактың  ховулары, хоорайның кудумчулары, дуңмамның дузазы, черниң байлаа (< байлак-ы)*.

Мындыг каттыжыышкыннар домакка киргенде, хамаарыштырарының падежинде чүве ады тодарадылга болур.
Чижек.
* Бо чылын тарааның дүжүдү элбек болган.

Хамааржылгалыг каттыжыышкыннарның баштайгы кезектери хамаарыштырарының падежиниң кожумаа чок болуп болур (чижээ: *кудук суу, даг хеми, баш дүгү*) болгаш олар хөй таварылгада чаңгыс сөс уткалыг хереглеттинер, ынчан каттыжыышкынны чаңгыс кежигүн деп саназа чогуур.
Чижектер.
* Даг хеми ырлап чыдыр. Сиген аразында мыйгак бызаазы көзүлдү.

Хамаарыштырарының падежинде чүве ады кожумаа чок тура, хамаарылга кожумактыг дузалал аттар-биле каттыжып болур. Ол дузалал аттарда хамаарылга кожумактарынга улаштыр падежтер кожумактары немежип чоруур: *арыг ишти, арыг иштинде, арыг иштинден, арыг иштинче, арыг иштиндиве*. Мындыг каттыжыышкыннар домакка чаңгыс кежигүн бооп кирер.
Чижектер.
* Кажаа артында улуг ак өг тур. Алаак иштинден өдүрек, кас, дуруяалар үнү диңмиттиг дыңналып келди.

Үстүнде көрген таварлгадан аңгыда, хамаарыштырарының падежинде чүве аттары, чүве аттары апарган демдек аттары тускай шынарлыг быжыг каттыжыышкыннарга база таварышкылаар: *эрниң эрези, дилгиниң кызылы, киштиң каразы, экиниң экизи, бактың багы, эъттиң чаглыы*.

Хамаарыштырарының падежинде үе көргүзер хүн, кежээ, эртен, чыл деп чүве аттары база үе көргүзер: *хүннүң ажылдаар, чылдың-на өөренир*.
Чижек.
* Оол хүннүң-не чер чарып хүнзээр.

## Тайылбыр кезек


## Үндезини
Ш. Ч. Сат, Е. Б. Салзыңмаа. Амгы тыва литературлуг дыл. (Лексика болгаш семасиология, фразеология, фонетика, морфология). Тываның ном үндүрер чери. Кызыл — 1980.

Аңгылал:Дылдар
Аңгылал:Тыва дыл
Бээриниң падежи

**Бээриниң падежи.**

Бээриниң падежинде турар чүве ады *-га* леп кожумактыг. Ооң янзыларының немежир чуруму мындыг:

Бээриниң падежинде сөстерниң утказы:

1. Кылдыныгның кымче азы чүүже угланганын көргүзер: *өөреникчиге бээр, авазынга чагыыр, багга улаар*. Бо таварылгада чүве аттары домакка доора немелде бооп кирер-дир.
Чижектер.
* Авазы уруунга мөңгүн билзээн берген.

Чалбыышталган чүрек боду
Маны дашка херелденген.
                 (С. Данилов. Маны. Очул. Ю. Күнзегештии.)

2. Кылдыныгның чүүже угланганын, чүү кылдыр, чүү болурун көргүзер: *белекке бээр, чарышка кыйгырар, өртекке бээр*. Ындыг чүве аттары домакка доора немелде бооп кирер.
Чижектер.
* Чечекти эжиңге белекке бээр сен. Суваң кадарчы эжин чарышка кыйгырган.

3. Кылдыныгның болур азы болган черин көргүзер: *ховуга ажылдаар, школага өөренир, тайгага дыштаныр*. Ындыг чүве аттары домакка туруш байдалы бооп кирер.
Чижектер.
* Кежээки школага ажылдаар болдум. Бо шөлге ыяш тарыыр бис.

4. Үе көргүзер *эртен, кежээ, шак, ай, чыл, хүн, дъүш* деп сөстер бээриниң падежинге тургаш чет- деп кылыг сөзү-биле каттышкаш үени көргүзер. Бо таварылгада ол сөстер сан ады-биле кады чоруур: *беш хонукка (шакка, айга, хүнге) чедер. Олар домакка үе байдалын көргүзүп турар*.
Чижектер.
* Бо ажыл беш хонукка четчир. Бистиң маргылдаавыс кара кежээге четкен.

5. Удур, чедир, дээр деп эдеринчилер-биле база ужураштыр, уткуштур, чоокшуладыр деп наречие сөстер-биле кады бээриниң падежинде чүве аттары кылдыныгның байдалын, туружун илередип турар: *хатка удур, хемге чедир, хүнге уткуштур, херекке чоокшуладыр*. Мынчан олар домакка байдалдар болур.
Чижектер.
* Парустуг хеме хатка удур эстеп орган. Аткан даңга ужураштыр челзип олур.

6. Бээриниң падежинде чүве ады болдуруушкун залогунда кылыг сөзүнге хамаарышпаан домакка доора немелде бооп чорза-даа, кылдыныгның алыс күүседкичизин (логиктиг субъектизин) илередир: *аътка тептирер, соокка алзыр, авазынга даарадыр*.
Чижектер.
* Таня авазынга платье даарадып алган. Чаш уруг соока алзыпкан болган.

Бээриниң падежинде чүве аттары-биле кылыг сөзүнден  укталган чүве аттары база кады каттыжыпкан чоруп болур: *амыдыралга ынакшыл, херекке бердиниишкин, номга хандыкшыл*.

## Үндезини
Ш. Ч. Сат, Е. Б. Салзыңмаа. Амгы тыва литературлуг дыл. (Лексика болгаш семасиология, фразеология, фонетика, морфология). Тываның ном үндүрер чери. Кызыл — 1980.

Аңгылал:Дылдар
Аңгылал:Тыва дыл
Очалаң

**Очалаң**  1) перевоплоще́ние (*в буддийской религии*); 2) перен. муче́ние, му́ка; 3) перен. ярмо́, и́го [Тувинско-русский словарь, М., 1968]

**Очалаң**  (, ) – угаанның хирлендирикчилериниң хайындан катап-катап төрүттүнүп-ле чоруур амылыгларның хостуг эвес, *хилинчектиг байдалы*. 

Очалаң үш орандан бүткен:
#Күзел Ораны;
#Овур-Хевир Ораны;
#Овур-Хевир чок Оран.

Оон аайы-биле Очалаң иштинде алды оран ылгап турар.

# Очалаң бурганнарының ораны;
# Чартык бурганнар ораны (асурлар);
# Кижилер ораны;
# Адыгуузун -дириг амытаннар ораны;
# Аш мириттер (прета, идаг) ораны;
# Тамы амытаннарының ораны.

Оларның кайызында-даа ылап хостуг, амыр-чыргалдыг байдал чок.  Очалаңның удур талазы - *Хосталыышкын* (Мокша, Нирвана) болгаш *Оттуушкун* (Бодхи,Буддатва).

## Дөс
#Гьялцан Дарма Ринчен база Шивалха Ринпоче башкыларның тайылбыры. "Шантидева.Бодхисаттвачарья-аватара" – Кызыл, 2013. – 18-ки арын. Төвүт дылдан очулгазы: Хертек Аганак.
# С. К. Серенот. Сарыг Шажынның тайылбыр словары.-Кызыл, 2010.
# Тувинско-русский словарь, М., 1968
Аңгылал: Шажын
Онаарының падежи

**Онаарының падежи.**

Онаарының падежинде турар чүве ады *-ны* деп кожумактыг болур.

Онаарының падежинде туруп турар чүве ады дараазында кол утка илередир:

1. Кылдыныгның дорт укталган, хөме алган чүвезин (объектизин) көргүзер: *хемни кежер, соңганы дуглаар, быдааны дузаар, отту өжүрер*. Онаарының падежиниң утказын падеж кожумаа чок, кылыг сөзү-биле кады ооң мурнунга чоруур чүве ады база илередир. Бо таварылгада объектини тодаргайлап шыйбас, ниити аянныг кылдыр көргүзер: *хем кежер, соңга дуглаар, от өжүрер, быдаа дузаар*.
Чижектер.
* Бо хамык шериг чепсээңни көрем. (С. Саргыг-оол. Аңгыр-оолдуң тоожузу.)
* Удавас Кызылдан фронтуже харылзаачылар болгаш сестралар чорудар деп турар. (Е. Танова. Акым дугайында тоожу.)
Үстүнде чижектер ёзугаар алырга, онаарының падежинде чүве аттары немелде болуру көстүп турар.

2. Онаарының падежинде чүве ады *кежир, ажыр, дургаар* чижектиг эдеринчилер-биле каттыжар. Ындыг каттыжыышкыннар кылдыныгның туружун болгаш байдалын көргүзер: *хемни кежир, артты ажыр, орук дургаар*.
Чижектер.
* Даг белин дургаар ак туман шөйлү берген. Көстүкпен улуг оңгарны ажыр караш диди.

3. Онаарының падежинде чүве ады магадаашкын, хомудал, өөрүшкү, хараадаашкын чергелиг модальдыг домактарның тургузарының кол аргазы болур.

Чижектер.

Хамык чоннуң ажы-төлүн
Хаара туткан школаны.
        (Е. Танова. Акымның дугайында тоожу.)

* Кара-оол тиилеп үндү. Күжүр эрни!

## Үндезини
Ш. Ч. Сат, Е. Б. Салзыңмаа. Амгы тыва литературлуг дыл. (Лексика болгаш семасиология, фразеология, фонетика, морфология). Тываның ном үндүрер чери. Кызыл — 1980.

Аңгылал:Дылдар
Аңгылал:Тыва дыл
Углаарының падежи

**Углаарының падежи.**

Углаарының падежиниң кожумактары *-че, -дыва*. Хамык кожумактарның немежир чуруму мындыг:

Углаарының падежинде чүвелер аттары мындыг уткаларлыг:

1. Кылдыныгның кымче азы чүүже угланганын көргүзер: *студентиже, даараныкчыже, башкыже*. Ынчан чүве аттары домакка немелде болур.
Чижектер.
* Уруглар кыдырааштарын башкызынче дамчыдыпкан.

Чечектерже шалың октаар
Четчир чаашкын болур дээн мен.
          (С. Данилов. Эзир ышкаш чуртталгамны. Очул. А. Даржай.)


2. Кылдыныгның угланган черин көргүзер: *шынааже, дөргүнче, кудукче, дагже*. Ынчан домакка байдал болур.
Чижектер.

Талагырда тайгадыва
Дадай дивейн чоруптар мен.
          (С. Данилов. Хоорага хоочуразымза. Очул. А. Даржай.)

* Өөр көге-бугалар суг ижер дээш дөргүнекче ужуптар.

Углаарының падежи ийи янзылыг: *-че, -же* кожумактыг база *-дыва* .. деп кожумак база бар.  Амгы үеде *-че, -же* кожумактыг янзызы колдап хереглеттинип турар. Ооң кожумаа "че" деп угланыышкын көргүзүп турар дузалал сөстен укталып тывылган. Ол кожумактарның чымчак ажык үнү кадыг ажык үннерге аяннашпас. Ынчангаш ук кожумактарны "че" деп дузалал сөстен укталганын херечилеп турар: "кичээлче", ынчалза-даа "тарааже" (<тараа-че). Аас чугаага *-че* деп кожумакты кадыг вариантылыг кылдыр адаптар таварылгалар бар.

Ийиги углаарының падежиниң кожумаа *тыва (<тып-а)* деп кылыг сөзүнден тывылган деп бодалды Н. Ф. Катанов илереткен: *чердиве (<чер тыва), ховудыва (<хову тыва)*.

### Диалекти
Совет үеде дыл шинчилекчилери солун чүве эскерген. Тыва чугаада углаарының кызыы ажыглаттынар падежтери турган. Соңгу-чөөн (тожу) диалектиде *-гыды*/... кожумактыг: хемгиди. Кара-Хөлде *-была*/... кожумактыг: аътпыла (< аът-биле).

## Үндезини
Ш. Ч. Сат, Е. Б. Салзыңмаа. Амгы тыва литературлуг дыл. (Лексика болгаш семасиология, фразеология, фонетика, морфология). Тываның ном үндүрер чери. Кызыл — 1980.

Аңгылал:Дылдар
Аңгылал:Тыва дыл
Турарының падежи

**Турарының падежи** — тыва дылдың падежтериниң бирээзи, туруш көргүзер падеж.

## Кожумактары
Турарының падежиниң хевири *-да* деп кожумак болгаш ооң фонетиктиг янзылары-биле тургустунар:

Үшкү арын хевиринде турар сөске ол кожумактар (арткан доора падежтериниң кожумактары дег) *-н-* дамчыштыр коштунар: *хевири + н + де = хевиринде*.

Айтырыглары: *кымда?*, *чүде?*, *кымнарда?*, *чүлерде?*, *кайда?*.

## Домакта функциялары
Турарының падежинде сөстер домакка доора немелде азы байдал болур. Турарының падежинде чүве аттарының илередир уткалары:

# Кылыгның туружу: *шаңда тур, ховуда оъттап чор, сугда чемнеп тур*. Мындыг таварылгада кылдыныг амгы үеде бооп турар, чүве ады болза туруш байдалы болур:
#* *Ыяш бажында хек эдип олур. Эзимде сыын үнү чаңгыланды.*
#* *Хамык улус доктаалда туруп алган автобус манавышаан.*
#* *Офисте чиктиг чүүлдер бооп турар дээр чорду.*
#* *Мында таакпы сатпайн турар.*
# Кылыгның үези: *9 шак чартыкта, кезек үе болганда, ужуражыг соонда, үнериниң бетинде*. Чижектери:
#* *Ол үеде меңээ ындыг билиглер чок турган.*
#* *Кезээде мугур 8 шакта кээр-дир силер аа.*
#* *Дүүн бис театр тудуунга беш шакта улуска дузалажып ажыл кылдывыс.*
# Бар/чок, хөй/эвээш деп чижектиг демдек аттары биле илереттинген сөглекчилиг конструкцияларга база туруш байдалы азы немелде бооп ажыглаттынар:
#* *Ооң медеглелинде онза солун чүве чок болган.*
#* *Оларның аразында күзелдиг кижи көңгүс эвээш.*
#* *Черивисте, чуртувуста чечек-даа бар, чимис-даа бар. (Ырдан)*
# Турарының падежинде чүве ады чамдыкта чоокта эрткен үениң кылыг сөзү биле база ажыглаттынар:
#* *Хөлде балык чемнеди.*

## Литература

# Амгы тыва литературлуг дыл [Текст] : [Лексикология болгаш, семасиология, фразеология, фонетика, морфология] / Ш. Ч. Сат, Е. Б. Салзымаа. — Кызыл : Тываның ном үндүрер чери, 2003. — 131, [1] ар.
# Тыва дыл [текст]: Ортумак школаның 10-11 класстарынга шенелде өөредилге ному / Ойдан-оол А. К., Ондар Б. К., Доржу К. Б., Куулар Е. М. — Кызыл: Тываның Ю. Ш. Күнзегеш аттыг ном үндүрер чери, 2007. — 270, [1] ар.
# Исхаков, Ф. Г. Грамматика тувинского языка [Текст] : Фонетика и морфология / Ф. Г. Исхаков, А. А. Пальмбах ; Акад. наук СССР. Ин-т языкознания. Тувин. науч.-исслед. ин-т языка, литературы и истории. — Москва : Изд-во вост. лит., 1961. — 472 ар.

Аңгылал:Дылдар
Аңгылал:Тыва дыл
Үнериниң падежи

**Үнериниң падежи.**

Чүве ады үнериниң падежинде турунда ооң кожумаа *-дан* деп слогтан бүткен болур.

Үнериниң падежиниң хевиринде чүве аттары дараазында уткаларны илереткен чоруур:

1. Кылдыныгның үнер черин (туружун) азы үнер дөзүн көргүзер: *институттан келир, эжинден алыр, солундан номчуур*. Уткаларныга дүүштүр үнериниң падежинде чүве аттары домакка байдал азы немелде бооп кирер.
Чижектер.
* Улуг ак бажыңдан хөй улус үнүп келди. Маадыр Новосибирскиде таныжындан бандероль алган.

Айлаң куш дег мээң ырым
Аалдар кезип, дээрден бедиир.
        (Джамбул. Орден ап тургаш… Очул. С. Самба-Люндуп.)


2. Чүвениң чүүден бүткенин көргүзер: *даштан чазаар, ыяштан кылыр, мөңгүнден бүткен*. Мынчан чүве аттары домакка немелде бооп кирер.
Чижектер.
* Музейде даштан чазаан, хүлерден куткан делгеглерни сонуургап көрдүвүс. А. С. Пушнинниң тураскаалын хүлерден шуткуп кылган.

3. Кылдыныгның чылдагаанын илередир: *сооктан доңар, хаттан саглаңнаар, изигден кааңнаар*. Мынчан чүве аттары домакка чылдагаан байдалы болур.
Чижек.
* Изигден даглар куурарып саргара берген.

4. Кылдыныгның долу эвес азы ниити объектизин көргүзер: кылдыныг чок-ла болза объектининиң чамдыызынга дээр, чок-ла болза тодаргай эвес: *шайдан хайындыр, хлебтен сат, чагаадан бижи, кинодан көр*. Мындыг каттыжыышкыннарда кылыг сөзү хөй кезиинде дужаал наклонениезиниң хевиринге чоруур. Чүве ады болза немелде, дорт немелдениң бир янзызы бооп домакка кирер.
Чижектер.
* Аалчыларга шайдан кудуп көрүңер. Суггатчылар хүнезинден эки белеткеп алзыннар.
 
5. Кылдыныгның субъектизин илередир. Үнериниң падежинде чүве ады ылаңгыя тоолдарга,  эвээш таварылгада литературлуг дылга кол сөс кылдыр хереглеттинер.
Чижек.
* Хуралдан чугула шиитпир хүлээп алган.

6. *Ыңай, бээр, соңгаар, бурунгаар* деп сөстер-биле база эгеле- деп кылыг сөзү-биле кады үнериниң падежинде чүве ады кылдыныгның туружун болгащ үезин көргүзер: *дагдан бээр, дүъштен соңгаар, бугадан ыңай*.
Чижек.
* Шагаан-Арыгдан бээр хар чагбайн-дыр. Июльдан соңгаар дыштанып чордувус.

7. *Өске, башка* деп сөстер-биле кады үнериниң падежинде чүве ады тускай бөлүглел бооп чоруур.
Чижек.
* Мында чойгандан өске кандыг-даа ыяш өзүп турар.

8. *Эвээш, көвей ~ хөй* деп сөстер-биле кады чорааш, үнериниң падежинде чүве ады домакка немелде болур.
Чижек.
* Бо арыгда чыжырганадан хөй чүве чок.

9. Домакка доора немелде бооп чоруур: *аңдан ховартаар, ажылдан муңзанмас, бергелерден далдаравас, адыгдан коргар*.
Чижек.
* Бо хем балыктан ховартаан.

10. Үнериниң падежинде чүве аттары тускай шынарларлыг быжыг деңнелгелерге демдек ады-биле база хереглеттинер: *хардан ак, хандан кызыл*.
Чижек.
* Туктуң өңү хандан кызыл.

11. Үнериниң падежинде чүве ады кижиниң чурттап турар чериниң аайы-биле демдээн  көргүзер. Ындыг чүве ады домакка тодарадылга бооп кирер.
Чижек.
* Чер чарар маргылдаага «Тиилелгеден»  Чимит хамык улусту ашкан.

## Үндезини
Ш. Ч. Сат, Е. Б. Салзыңмаа. Амгы тыва литературлуг дыл. (Лексика болгаш семасиология, фразеология, фонетика, морфология). Тываның ном үндүрер чери. Кызыл — 1980.

Аңгылал:Дылдар
Аңгылал:Тыва дыл
Моңгуш, Начын Владислав оглу

**Моңгуш Начын Владислав оглу** (1988 чылда Чөөн-Хемчик кожууннуң Хайыракан суурунга төр.) – Тыва Республиканың Начын Мөгези, РФ сумо хүрешке спорт мастери. Ийи дакпыр Тыва Республиканың аныяктар хүрежинге чемпионап турган. Делегейниң, Россияның, Европаның чемпиону, 2010 чылда Бээжиңге болган сумо хүрешке чемпион болган.

Начынның арга кылыр тактиктиг белеткели тускай, ынчангаш көрүкчүлер ооң хүрежин хөлчок магадаар, сонуургаар. Арга кылырынга эптиг байдалды чаалап ап, онааның көрүжүн, тыныжын, базымын болгаш тудужун кичээңгейлиг шинчилээр. 

Ооң иштики өртемчейин кижи болганы-ла билип шыдавас. Чогум ол кайгамчыктыг биче сеткилдиг, оожум бүдүштүг, ээлдек-эвилең кижи.

Арзылаң мөге Маадыр-оол Моүгуштуң 3-4 чыл белеткээн түннелинде, бичии Начын 17, 18 харлыында аныяк мөгелер аразыга Наадымга шүүлгеш, 19 харлыында Улуг Наадымга (256 мөге) үжүүрлешкен. Ол бир-ле дугаар болуп эрткен Олимпий оюннарынче кирбейн турар спорттуң хевирлеринге ("Бүгү Делегей Оюннары 2010") 85 килге сумо хүрешке кончуг шыырак япон мөгени октааш, тиилээн.

## Дөзүк
#ВКонтактеда Моңгуш Айдыстың арыны

Аңгылал: Мөге
Моңгуш, Амир Өлзей-оол оглу

**Моңгуш Амир Өлзей-оол оглу** (1968 чылда Сүт-Хөл кожуунуң Суг-Аксы суурга төр.) – Россияның спорт мастери (хостуг хүреш, сумо), Тыва Республиканың Арзылаң Мөгези. Моол Күрүнениң аймак Начыны.

Чедиишкиннери: Россияның мөңгүн медаль эдилекчизи (сумо хүрешке), хөй-хөй катап тыва хүрешке шүглүп база шаңналдыг черлерже кирип турган.

Тыва мөгелерден бир дугаар Моол Күрүнениң аймак Начыны деп бедик атты күүсеткен мөге болуп турар.

Амир Моңгуш азарганчыг чажындан-на хүрежиринге хандыкшып, тиилелгениң амданын аас деп келген мөге, чүге дээрге ооң авазының-даа, адазының-даа талазындан өгбелери сураглыг мөгелер чорааннар.

Ынчангаш улуг тиилелгелер чедип алыры-биле күжениишкинниг белеткенип-даа турган. Ынчап турда, салым-чол ону ; ол озал-ондак соонда улуг кемдээшкинге таварышкан.

Ынчалза-даа Мөге  бербейн, күштүглерниң хүрээлеңинче эглиринге херек хемчеглерни ап эгелээн. Удатпаанда, дөрт чыл болганда, хүреш көрүкчүлериниң ынак мөгези катап шөлче девип үнүп келген. Шак-ла ынчаар аарыкчыларга байырлал, күштүглер аразынга  тыптып, тургустунуп келген дижип турар.

Дөртен харлыында Амир Моңгуш сумо хүрешке Россияның чемпионадының мөңгүн шаңналын болгаш "спорт мастери" деп хүндүлүг атты чаалап алган, ол кончуг ховар таварылга, чуге дээрге ону чедип алырда, кайгамчыктыг шудургу-кызымаккай чорук болгаш улуг күш-ажыл негеттинер болгай. Ол ону бодунуң ат-алдары дээш-даа эвес, а бодунуң чээннери Чаан Мөгелер Андрей Хертек-биле Эрес Кара-Салга база аныяк мөгелерге үлегер кылдыр болгаш,  деп чугааны бадыткаары-биле чедип алган.

## Дөзүк
#ВКонтактеда Моңгуш Айдыстың арыны

Аңгылал: Мөге
"Хөгжүмчү"

**"Хөгжүмчү"** (, ) – этно, джаз, рок, фьюжн стильдерге ойнаар тыва хөгжүмчү бөлүк. "Хөгжүмчү" деп төлевилел 2006 чылда Тыва Республиканың хөөмейжизи Моңгуш Андрейниң идекпейи-биле тургустунган.

## Бөлүктүң тургузуу
Үн, хөөмей, игил, гитара – Моңгуш Андрей; 
Үн, хөөмей, дошпулуур, игил – Көшкендей Игорь; 
Таналар (клавишалар) - Моңгуш Шолбан ("Ят-Ха", "ҮЕР"); 
Бас-гитара – Ондар Бады-Доржу ("Алаш"); 
Перкуссия – Ширижик Аян ("Алаш"); 
Барабан – Моңгуш Байлак.

## Дөзүк
# БАЙЛАК МОНГУШ/ПО БАРАБАНУ/26.02./ДНТ, хөгжүмнүг көргүзүг.

Аңгылал:Хөгжүм
УНС

**УНС** (укр.: *Український Національний Союз* ) — украин политиканы партияны.
## Дөс

## Дөзү
*Сайттың УНС  

Аңгылал:Политика
Аңгылал:Украина
Рио-де-Жанейро

**Рио-де-Жанейро** () — Бразилияның эн улуг хоорайы.

Аңгылал:Хоорай
Рэмплинг, Шарлотта

**Те́сса Шарло́тта Рэ́мплинг** (; 1946ч02а5х, Стермер, Эссекс, Великобритания) – британ актриса, Британ империя ордениниң кавалери, хөй чоннар болгаш национал шаңналдарның эдилекчизи. Оскар шаңналының номинантызы.

## Дөзү
* Шарлотта Рэмплинг Internet Movie Database деп сайтта (англи)

Аңгылал:Актёр
Аңгылал:Кино
Демдек ады

**Демдек ады** (адъектив 
Чижектер.
* *Харлыг* ховуда тевелер көстүп чор.
* Дага чок аъттар *өл* болгаш *тулаалыг* черлерге тайып чорааннар. (Л. Кокышев. «Аринаның амыдыралы». Очул. М. Доржу.).
* Соңга баарындан *ак-ак* чечектер үнген.

Чамдыкта демдек аттары кылыг сөстери-биле каттыжа бергеш кылдыныгны тайылбырлап чоруур: *эки чурттаар, шыдамык ажылдаар, бодамчалыг кылыр*. Ынчангаш демдек аттары домакка байдал бооп киргилээн чоруур.

Чижектер.
* Оолдар дош кыры-биле *оваарымчалыг* чоруп орган.
* Кара-Дагны *дорт-ла* ажыптывыс. (М. Мендуме. «Тайганың ээзи»).

Чамдык өске дылдарга бодаарга, тыва дылда демдек аттары наречиелер болгаш чүве аттарындан тода ылгалы кошкак. Ынчалза-даа сөс чогаадыр аргалары, ниити семантиказы база кол функциязы-биле демдек аттары черле тускай чугаа кезээ болур дээринге маргылдаа чок. Чүве аттары-биле дорт харылзаалыы база тускай чадаларлыы демдек аттарының тускай чугаа кезээ болурун улам тода херечилеп турар.

## Демдек аттарының чогаадылгазы
Демдек ады бодунуң бүдүжүнүң талазы-биле *укталбаан* болгаш *укталган* деп ийи бөлүкке чарлыр.

Укталбаан демдек аттары өске сөстерден укталбаан, бүткен-не боттары ол демдек аттары болур: *ак, көк, сарыг, аар, чиик, эки, багай, улуг, биче, чаа, ханы*.

Укталган демдек аттары үш арга-биле тыптыр: *морфологтуг, синтаксистиг, лексика-семантиктиг* арга-биле.

## Үндезини
Ш. Ч. Сат, Е. Б. Салзыңмаа. Амгы тыва литературлуг дыл. (Лексика болгаш семасиология, фразеология, фонетика, морфология). Тываның ном үндүрер чери. Кызыл — 1980.

Аңгылал:Дылдар
Аңгылал:Тыва дыл
Эсат Кабаклы

**Эсат Кабаклы** (1954,  Элязыг), Турк xөгжүмчү, режиссёр, ыраажы, композитор.

## Намдары
Истанбул хоорайның универтитедин дооскан.

## Альбом
 **Огул** (1997)

# Oğul (Söz ve Müzik: Mustafa Atıcı)
# Yaz Demedim (Urfa / Söz ve Müzik: Anonim)
# Gel Gayri (Söz:Abdurrahim Karakoç -- Müzik:Esat Kabaklı)
# Gara Gardaş (Müzik: Esat Kabaklı -- Söz: Serhat Kabaklı)
# Özge Yar (Söz-Müzik: Bilal Ercan)
# Gözünü Toprak Doyursun (Söz-Müzik: Esat Kabaklı)
# Meydanlar (Müzik: Anonim -- Söz: Niyazi Yıldırım Gençosmanoğlu)
# Yemen Üçlemesi (Söz ve Müzik: Anonim)
# Gökten Yıldız Derseler (Söz ve Müzik: Bilal Ercan)
# Nasıl Yar Diyeyim (Söz ve Müzik: Ali Ekber Çiçek)
# Kövenk (Elazığ / Söz ve Müzik: Anonim)
# Dalal (Söz ve Müzik: Ömer Önderoğlu)

**KİRVE MEMİ / GÜN GİDENDE AY GELENDE** (2000)

# Kirve Memi
# Dağlar
# Delilo
# Baba Veysel
# Gönül
# İsfahan
# Bil Oğlum (Söz:Serhat Kabaklı -- Müzik:Esat Kabaklı)
# Göllübağ'a Selam
# Felek
# Adalet Gecikmez
# Hardasan
# Bad'ı Saba

**YALNIZ TÜRKÜLER / GÖÇ** (2002)

# Gurbet Treni
# Yol Yemez
# Dağlarına Kar Olurum
# Bacılar
# Bilmez Gardaş
# Anadolum
# Meydanlar
# Hasret Kaldım
# Dağ Üstüne
# Göllübağ'a Selam ıı (Şiir)
# Boraltan Köprüsü

**SİYAH BEYAZ TÜRKÜLER / SÜRGÜN** (2005)

# Sürgün
# Nem alacak
# Duran Ağabey
# Kerkük Zindanı
# Gasidi Yar"Yarin Habercisi" (Söz: Şehriyar)
# Yeşil Yaprak
# Sevda
# Koca Reis
# Bir Mucize Olaydı
# Ya Muhammed
# Zülküf
# Gamzedeler / Bu Dere
# Dede Korkut

## Шөлүглер
* Бил оглум YouTube 

Аңгылал:Хөгжүм
Аңгылал:турк ыраажы
Ат орну

**Ат орну** (). Чүвелерни, оларның демдээн болгаш кылдыныын дорт адавас, чүгле айтып чоруур сөстерни  ат орну дээр.

Ат орну аңгы турунда домак иштинге ооң тодаргай утказы чок болур. Ат орнунуң утказын чүгле хүрээлелден (контекстен) азы чугаа байдалындан билип шыдаптар бис.

Чижээлээрге, «ол» деп ат орну дийик. Ол сөс чааскаан турза, ооң чүнү айтып турарын бис билбес бис. «Ол» деп сөс-биле кижи чүнү-даа айтып болур логой. Бир эвес «ол» деп ат орнун кижи бодунуң чугаазынга ажыглай бээр болза, ол сөс кандыг-бир «чүве адын» солуп, ооң утказын айтып эгелээр.

Чижек.
Эзир чаккырып чор. *Ол* бир-ле аң көрүп алган хевирлиг.

Тыва дылда «ат оруннары» чүгле «ат сөстеринге» дүүшкек эвес, харын ооң-биле кады наречиелерге база кылыг сөстеринге дүүшкек болур, чижээлээрге: *орайтадыр – ынчан, кедээр – ынаар, салбаңайны берген – ынчап барган*.

## Ат оруннарының бөлүктери
Ат оруннарын утка аайы-биле дараазында бөлүктерге чарар: арынның ат оруннары, айтырыг ат оруннары, айтылганың ат оруннары, тодаргай ат оруннары, тодаргай эвес ат оруннары. Түрк дыл эртеминде, ол ышкаш тыва дыл эртеминде, ат оруннарынынң чаңгыс аай классификациязы чок.

## Үндезини
Ш. Ч. Сат, Е. Б. Салзыңмаа. Амгы тыва литературлуг дыл. (Лексика болгаш семасиология, фразеология, фонетика, морфология). Тываның ном үндүрер чери. Кызыл — 1980.

Аңгылал:Дылдар
Аңгылал:Тыва дыл
Наречие

**Наречие** — Кылдыныгның, азы чүвениң ылгавыр демдээн илередир, өскерилбес тускай чугаа кезээн наречие дээр.

Наречиелер утка аайы-биле кылыг сөзүнге, демдек адынга, бир-ле өске наречиеге хамаарышкан болур: *дыка өөрүүр, дыка хөглүг, дыка үр*.

## Наречиениң бөлүктери
Лексика-грамматиктиг ужур-утказының аайы-биле наречиелерни дараазында бөлүктерге чарып турар.
# **Кылдыныг аргазының наречиелери** кылдыныгның кандыг янзылыг, кандыг арга-биле боттанырын илередир: *экидир, атчыр-датчыр, хенертен, дарый, дагын, чоорту, арай боорда, кушкулаштыр, биригээр, тода, өскээр, четче, дуюкаа, соора, хол даяң, таваар* дээш оон-даа өске. Кылдыныг аргазының наречиези канчаар? канчалдыр? деп айтырыгларга харыылаттынар.
# **Туруштуң наречиелери** кылдыныгның туружун, уг-шиин илередир: *өскээр, оон, даштын, даштыгаа, дүгде, өрү, ыңай, орта, бо мынчаар, чер ара, олаада, ынаар, бээр*, оон-даа өске.  Ооң айтырыглары: кайда? каяа? кайнаар? кайыын?
# **Үениң наречиелери** кылдыныгның үезин илередир: *чайын, кыжын,күзүн, чазын, эрте, ынчан, хондур, часкаар, чап-чаа, үр, ыя аразында, баш удур, аан, хүнзедир, дораан, дем, мындаа* дээш өске-даа. Айтырыы: кажан?
# **Хемчегниң наречиелери** кылдыныгның болгаш шынарның хемчээлин илередир: *арай, шала, шору, көңгүс, мырыңай, дендии, кончуг, аажок, дыка, кедергей, хөлчок* дээн чижектиг. Айтырыы: кайы хире? чүү хире?
# **Сорулганың (чылдагаанның) наречиелери** кылдыныгның сорулгазын (чылдагаанын) илередир: *өскээр, өш-биле, сагыштыы-биле, хей-ле, хей черге…* Айтырыы: чүге?

## Наречие сөзүнүң тургустунары
Өске чугаа кезектери ышкаш, наречиелер, «укталган» болгаш «укталбаан» болур.

* Укталбаан наречиени уткалыг кезектерге чардып болбас: *аан, ам, көңгүс, хенертен, үргүлчү, куду, арай, шору, кончуг, дыка, үр, орай, эрте, дем, так, тода, таваар, дуюкаа*.
* Чамдык наречие сөстери бир-ле сөстен янзы-бүрү аргалар-биле укталып тыптып кээр. Ол болза укталган наречиелер-дир.

Чижээ:
*багай – багайтыр, билин – билиндир.* Мында багай биле билин деп демдек адынга -тыр… // -дыр… дээнзиг слог кожуп каарга багайтыр биле билиндир деп наречие сөстери тыптып кээр-дир.

* Укталган наречиелер аразында кончуг солун сөстер бар. Чамдык ындыг сөстерниң тывылган утказы таптыг билдинмес болур боор чүве. Чүгле дыл төөгүзүн шинчилеп тургаш ол сөстерниң чамдыызының ёзулуг утказын шын билип аап, тайылбырлап шыдаар бис.

Чижек.

Тулчуушкунче, тулчуушкунче!
Тура дүшпейн бурунгаар! (С. Пюрбю).

«Бурунгаар» сөстүң дөзү [бурун], кожумаа [гаар]. «Бурунгаар» дээрге эрги түрк сөс-түр. Ол сөстүң дөзү болза эрги түрк дылда турган падеж кожумаа-биле тургустунуп тыптып келген. Ам, бо үеде, тыва дылда ындыг падеж чок.

## Үндезини
Ш. Ч. Сат, Е. Б. Салзыңмаа. Амгы тыва литературлуг дыл. (Лексика болгаш семасиология, фразеология, фонетика, морфология). Тываның ном үндүрер чери. Кызыл — 1980.

Аңгылал:Дылдар
Аңгылал:Тыва дыл
Калчан-Шилги

**Калчан-Шилги** аът (1985ч Бажың-Алаак (Искра) сумузу, Бестиг-Ажык тайгазынга  төр.) – Тываның ийи дакпыр Наадым чемпиону. 

## Намдары
1985чылда Бажың-Алаак (Искра) сумузунуң Бестиг-Ажык тайгазынга төрүттүнген. Калчан аът болза Моңгуш Андрейниң (Чаа малчын) хөй-хөй чылдар тургузунда бүзүрелдиг малы болуп чораан.

Калчан-Шилгиниң баштайгы байзазы: Искра сумуга болган "Алдын Баглааш" найырынга 1-ги черни чаалап алган, база ол-ла чылын Май 1-де эрттип келген. Дараазында чылдарда,амгы үеде алыр болза кожууннар аразында шилчип чоруур кубоктуг чазын Апрель 12–де эрттип турар чарыш эгелеп чорда, база-ла 1-ги черни алгаш, мөңгүн чүген-чулар-биле шаңнаткан. 

Калчан-Шилги удаа-дараа чарыштарга каш чыл ишти черле байзадан дүшпейн турган. 1994 чылда болуп эртткен Тываның Чазааның Шериг-оол Дизижикович Ооржактың бирги улуг машина ГАЗ-53 шаңналдыг Наадымынга 45км чарыжынга эрттип келген. Дараазында 1997 чылда Наадымга база-ла "45км-ге" чемпион болуп халып кирип келген. Наадымда эрттип турганындан өскеде – 3, 4, 6,12-де кирип турган. Олардан өскеде чарыштарга черле ап чораан байзазы база хөй. Ынчангаш тыва чоннуң мындыг үлегер-домаа бар болгай: 

"Маадыр өлзе-даа,
Мактал ады олбес"


Ээзи Андрей Моңгуштуң ачазы Адександр Моңгуш (шолазы "Прокурор") ол аътты Искра совхозтуң чылгызындан шилип ап турар уеде, ол аъттың байдалы багай турган: хөрээ бузук ышкаш, ышкыштаар. Чылгычылар шуут кайгап ханмайн аразында чугаалажып турганнар: "Мынча көвей мал аразындан барып-барып чудаңгы кулун шилип аар, бо-даа арай аът-мал сайгарбас кижи-дир аа". Ашак тургаш: "Каш чыл болгаш, боттарыңар көре бээр силер", – диген. Чүгүрүк аътты шилип билир, чаңгыс көргеш эндевес кижи болган.

## Дөзү
#"Вконтакте" хөй-ниити четкизинде "Федерация конного спорта Республики Тыва" деп бөлүктен

Аңгылал: Спорт
Аңгылал: Дириг амытан
Мурасаки Шикибу

**Мурасаки Шикибу** *(яп. 紫式部;т. 973 чыл, [[Киото]], [[Япония]] - ө. 1014 чыл, Киото)* — япон чогaалчы.

## номнары
* "Повесть о Гэндзи" (1008)
* "Дневник Мурасаки Сикибу" (1010)
* "Собрание стихотворений Мурасаки Сикибу" (1014)
 
## Дөс


Аңгылал:Япон
Сан ады

**Сан ады** () дээрге тускай саннарның адын көргүзер азы чүвелерниң сан болгаш туруш (дугаар) аайы-биле демдээн көргүзер чугаа кезээ болур: *беш, он, чүс, он кижи, чүс рубль, сезен чеди хөпээн, сески класс, бир дугаар одуруг, үшкү черге*. Чамдыкта сан ады кылдыныгның-даа санын көргүзүп чоруур: *үш кагар, беш-алды баскан, ийи бодаан*.

Чижектер.
* *Чедиге чедини* кадарга он *дөрт* болур.
* *Ийи* дайынчы канчап-чооп-даа чыткаш суурга чедер. (К. Чамыяң. «Майның чечээ».).
* *Ийиги* чергениң капитаны … дужааган. (А. Булак. «Дайынчылар – эрес оолдар».).
* Арыгда куштар *ийи-чаңгыс* эткилээр.

Сан аттары, чижектерден көөрге, хөй-ле кезиинде чүве ады-биле холбашкан, оларның санын азы туружун тодарадып чоруур, домакка ол тодарадылга болур.

## Сан аттарының бөлүктери
Сан аттары мындыг бөлүктерлиг: түң сан аттары, дугаар сан аттары, чыырының сан аттары, аңгылаар сан аттары, чоокшуладыр сан аттары, үүрмек сан аттары.

## Үндезини
Ш. Ч. Сат, Е. Б. Салзыңмаа. Амгы тыва литературлуг дыл. (Лексика болгаш семасиология, фразеология, фонетика, морфология). Тываның ном үндүрер чери. Кызыл — 1980.

Аңгылал:Дылдар
Аңгылал:Тыва дыл
Козлова Светлана Владимировна

**Козлова Светлана Владимировна** (1933 чылдың февраль 21-де Москвага төрүттүнген – 1977 чылдың март 17-де Москвага мөчээн) – "Молодежь Тувы" солуннуң корреспондендизи бооп, "За коммунистический труд", "Тувинская правда" солуннарының килдис эргелекчизинге ажылдап чораан. Шүлүкчү, очулдурукчу, журналист.

М.Ломоносов аттыг Москванын куруне университединин журналистика факультедин дооскан.

"Даш чонукчузу" деп шулуктеринин баштайгы ному 1962 чылда чырыкче унген, дараазында чылдарда "Шалыпчылар","Динмитти дынай-дыр мен" деп шулуктер чыындызы база "Орукка" деп очерктер чыындызы унген. 1980 чылда "Аъттыг шеригжи кыс" деп ному тыва дылда унген, С.Сарыг-оолдун, С.Пюрбюнун, Ю.Кюнзегештин, М.Кенин-лопсанын, М.Ховалыгнын болгаш оске-даа тыва чогаалчылар эвилелинин кежигунунге кирген.

ССРЭ-нин Журналистер эвилелинин кежигуну, 1966 чылда ССРЭ-нин Чогаалчылар эвилелинин кежигунунге кирген.

Иенин медальдары база ССРЭ-нин "Иенин алдары" ордени-биле шаннаткан, Тыва комсомолдун лауреады, Тыва АССР-нин кульуразынын алдарлыг ажылдакчызы.

Аңгылал: Шүлүкчү
Аңгылал: Журналист
Зука маадыр

**Зука маадыр** – XIX (1869-1926) векте феодалдарга удур улуг Түркстангa болган Казax мaадыр. Түркстангa ада-чурттуң киржикчизи.

Европа, Кыдат, Америкa болгаш түрк чурттарга 2016 чылда ооң 150 харлаан доюн демдеглээн.

## Төрүттүнген чери
1869 чыл, Чөөн-Казaхстан кожуун, Зайсан району, Саур (амгы Кендірлік сумузу).

## Дугайындa романнар
*Қажығұмар Шабданұлының «Пана» романы.
*Батырхан Құсбегиннің «Зуқа батыр» романы

Аңгылал:Чөөн Түркстан төөгү
Аңгылал:Маадыр
Гөктүрклер (ном)

**Гөктүрклер** (Көк-Түрктер, Мөңге Түрк Эл) (турк. Göktürkler)-, Турк чогаалчы Ахмет Халдун Терзиоглунун 2014 ч. үнген Мөңге Түрк Эл дугайында төөгүлүк романы. 

## ном дугайында
* Ном ады: Гөктүрклер
* Автору: Ахмет Халдун Терзиоглу
* дыл: турк дыл
* янзы: төөгүлүк роман
* Ном үндүрер чери: Панама Йайынжлык
* чыл: 2014
* арын: 568
* isbn id = ISBN 9786055143770

## Тайылбыр кезек


## Дөзү
* Ахмет Халдун Терзиоглу номнары  

г
г
Маадыр көкбөрү

Чогаал «Маадыр көкбөрү» (Турк. Deli Kurt / Дели Курт). Тывалап очулдурар болза Маадыр көкбөрү.  Автору Хүсейин Нихал  -Мехмет Наил Бей оглу-  Атсыз. дыл. Турк дыл.

## дугайында
Романын темазы  Османлы империязы үезинде (XV. чүсчыл). Османлы падишахы (хааны) Йылдырым Байезид өлүмү соонда оолдары аразында дайын эгелер. 

## Дөзү
* Нихал Атсыз «Deli Kurt» төөгүлүг романы

М
М
Шу чылгын түрклер

Чогаал «Шу чылгын түрклер» (Турк. Şu Çılgın Türkler, Тыв.  Дөө алдарлыг турктар).   Автору Турк чогаалчызы Тургут Өзакман. дыл. Турк дыл. арн.  688 a.

## дугайында
1919-1922 чч. аразында Турк чуртунда  бот-догуннаашкын дайыны дугайында төөгүлүк роман, улус революциязының болуушкуннарын тоожулап турар.

## Дөзү
* Тургут Өзакман «Şu Çılgın Türkler» төөгүлүг романы

Аңгылал:Чогаал
Аңгылал:Турк чогаал
Аңгылал:романнар
Фитрат, Абдурауф

**Абдурауф Фитрат** (узб. Abdurauf Fitrat; 1885, Бухара — 1938, Ташкент) — өзбек шүлүкчү, чогaалчы.

## ЮРТ ҚАЙҒУСИ чогaалы
Эй Улуғ Турон, арслонлар ўлкаси!

Сенга не бўлди? Ҳолинг қалайдир? Нечук кунларга қолдинг?

Эй Чингизларнинг, Темурларнинг, Ўғузларнинг*, Отиллаларнинг** шонли бешиклари! Қани у чиқдиғинг юксак ўринлар? Қуллик чуқурлариға недан тушдинг?!

Дунёни «урҳо»лари билан титраткан йўлбарс юракли болаларинг қани? Ер тупроғини кўкларга учиратурған тоғ гавдали ўғлонларинг қани? Нечун товушлари чиқмайдир?

Ер юзининг бир неча полвонлари бўлган ботир туркларинг қани? 
Нечун чекиндилар? Нечун кетдилар? 
Кураш майдонларини ўзгаларга нечун қўйдилар? 
Нечун… Нечун… нечун..? 
Гапур менга, эй Улуғ Турон, арслонлар ўлкаси! 
Сенга не бўлди?!

Ер юзининг буюк салтанатларини сен қурмадингми? 
Ҳиндистоннинг, Эроннинг, Оврўпанинг улуғ хоқонларини сен юбормадингми? 
Эй хоқонлар ўчоғи! Эй қаҳрамонлар туғойи!
Қани у чақмоқ чақишли ботир хоқонларинг? 
Қани аввалғи ўқ юрушли, отли бекларинг? 
Нечун «урҳо»ларинг эшитилмайдир?

Дунё халқини бўйсундирмаган салтанатларинг нечун бузилди? 
Инсонлик оламини қанотлари остинда олган хоқонлиғнинг нечун кучи ўлди? 
Кучингми кетди? Кимсасизми қолди?
Йўқ… йўқ… Тангри ҳаққи учун йўқ!.. 
Сен кучсиз эмассан, сен кимсасиз эмассан! 
Бугун ер юзида саксон милйун боланг бор. 
Буларнинг томирларидаги қон чингизларнинг, темурларнинг қонидир. 
Буларнинг кучлари сенинг кучингдир!
Эй Улуғ Турон, арслонлар ўлкаси!

Қайғурма! Эски давлатинг, эски салтанатинг, эски йигитларинг, эски арслонларинг ҳаммаси бор, ҳеч бири йўқолмамишдир.
Ёлғиз… 
Оҳ, ёлғиз… тарқалмишдир.

## Номнары
* Fitrat. Sheʼrlar. «Oʻzbekiston adabiyoti va sanʼati», 1987 yil 11 dekabr.
* Fitrat. Sheʼrlar. «Sharq yulduzi», 1991, 6-son.
* Fitrat. Hind ixtilolchilari. «Sharq yulduzi», 1990, 4-son.
* Fitrat. Turkistonda ruslar. «Sharq yulduzi», 1992.
* Fitrat. Oʻzbek klassik musiqasi tarixi. T.: «Fan», 1993.
* Fitrat. Tanlangan asarlar, Ikki jildlik. T.: «Maʼnaviyat», 2001.
* Fitrat. Chin sevish. T.: «Adabiyot va sanʼat», 1996.
* Fitrat. Najot yoʻli. T.: «Sharq», 2002.

## Демдеглелдер

## Шөлүглер
* Абдурауф Фитрат alexarapov.narod.ru
* Биография Фитрата Абдурауфа biografguru.ru
* Фитрат Абдурауф (1885—1938) poeti.biz
* Роль России в подавлении джадидского движения  ca-c.org
* ФИТРАТ (1886—1938)  turonlib.uz  

Аңгылал:Өзбек чогaалчы