open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аргентина

**Аргентина** (исп. Argentina), долу официалдыг хевири — Аргентин Республика (исп. República Argentina [reˈpuβlika aɾxenˈtina]) — Мурнуу Америкада чурттакчылары-биле 3 дугаар (Бразилия биле Колумбияның соонда) болгаш шөлү-биле ийи дугаар улуг күрүне (Бразилияның соонда).
## Туружу

Аргентина Мурнуу Американың мурнуу-чөөн, Оттуг Чер ортулуунуң чөөн кезектерин болгаш чоок кавыда Эстадос ортулуктарын эжелеп турар.

Барыын талада Чили-биле, соңгузунда - Боливия болгаш Парагвай-биле, соңгу-чөөн талада - Бразилия болгаш Уругвай-биле кызыгаарларлыг. Чөөн талада Атлант океанга шаптаттырып турар.

Эриктери шоолуг керттинмээн, чүгде Ла-Плата ас кургаг черже 320 км киир керттинген. Соңгу чүктен мурнуу чүкче эң ыраа 3700 км. Суг кызыгаарларының улуг узуну экономиктиг депшилгеге шыырак салдарлыг болган.
Шөлү 2,8 сая км² (Фолклен, азы Мальвин, ортулуктар чокка — Аргентина биле Великобритания аразында маргыштыг девискээрлер).

Аргентинаның соңгу чүктен мурнуу чүкче улуг делгеминден болгаш чериниң кырының янзызындан бойдузу эрээн-шокар. Чуртту 63° б.ү.-биле (з. д.) чериниң   кырының тургузуунуң аайы-биле 2 кезекке чарып болур: оргу - соңгу болгаш чөөн, өскергей - барыын болгаш мурнуу.
Күрүнениң барыын талазын дургаар Анды даглар бар, Барыын чартык бөмбүрзектиң эң улуг Даг дизии.

Соңгу талада, соңгу кызыгаарындан 29° м. д. (ю.ш.)-га чедир Гран-Чако оргузу чаттылып чыдар.
Бот-эргелиг апарган үе  - июльдуң 9, 1816 чыл (Испаниядан)
* 
Күрүне дылы         -  Испан
* 
Найысылал           -  Буэнос-Айрес
* 
Эң улуг хоорайлар   -  Буэнос-Айрес, Кордова, Росарио
* 
Чызаан хевири       -  Федеративтиг республика
* 
Удуртукчу            - Кристина Киршнер
* 
Эреңгей удуртукчу    - Амадо Буду
* 
Эреңгей сайыт       -  Хуан Мануэль Абал Медина
* 
Девискээр           -  8 дугаар делегейде.
* Нитизи-биле       -  2 766 890 км²
* Суг кырының хуу    -  1,1%
* 
Чурттакчылары
* Үнелел (2012)      -  42 610 981 киж. (32 дугаар чер)
* Сырыйы             -  15  киж./км²     
* 
Акша                - Аргентинпесо (ARS, уру4 32)
* 
Интернет-домен      - .ar
* 
Уруң ISO            - ARG
* 
Телефон уруңу      -  +54
* 
Шак куржаа         -  -3

## Дөс
**Кайыын медээлел келгенил?*

А
Арзылаң-Седен

**Арзылаң-мөге Седен**

Хемчиктиң Алдыы-Ишкинге Седен дээр мөге кижи чораан. Ол мөге каш-даа наадымнарга шүглүп келген. Хемчик бажынга болган улуг наадымга барып хүрешкеш, Арзылаң деп шола ат-биле шаңнаткан. Оон бээр ону Арзылаң-Седен деп адай бергеннер.

## Тоожузу
Арзылаң-Седен аңчы кижи чораан. Ооң аңнаар чери Хан-Дээр сыннары. Бир күзүн Арзылаң-Седен бодунуң бажазы-биле кады дииңнеп чораан. Хемнер-Суг деп черге дииңнеп турганнар.

Бир катап Арзылаң-Седенниң бажазы кижи одаанга келбейн барган. Хондур манаан – сураг. Эртен эрте чер чырыыры-билек ону истеп чеде бээрге, бажазы улуг пөш адаанда чыткан. Бажазының ооргазы сынган, шимчээр аргажок чыткан. Ол кижи аткан дииңи пөш бажынга ызырны бээрге, ону дүжүрүп алыр дээш, пөшче үне бергеш, оон аңдарылгаш, адаанда доора чудук кырынга ооргазын сый дүшкен.

Арзылаң-Седен чүнү канчаар аайын тыппайн, боданып тургаш, ишти кураг хос пөш тыпкаш, ону кижи дурту хире деңней кескеш, иштин хоюглап чымчактааш, бажазы эжин аңаа суккаш, хос пөштүң ужу-бажын быжыглап шарааш, чүктепкеш чорупкан.

Арзылаң-Седен бодунуң болгаш бажазының мунуп чораан аъттарын өске аңчыларга четтиргеш чорудупкан.

Ооргазы сынык бажазын чүктээн мөге Арзылаң-Седен шыргай эзимнерни эртип, кадыр-берт арттарны ажып, шапкын хемнерни кежип чорааш, улуг Уруну ашкаш, Алдыы-Ишкинге кирип келген.

Седен мөгени чон Арзылаң-Мөге деп адай берген. Арзылаң-Мөгениң бажазын чүктеп алгаш, чадаг кылаштап ажып келген черинге аъттыг кижи үш-дөрт хонук чоруур берге, берт чер.

Кижилер дээш, амыдырал дээш кижилер мындыг кызымак, ат-сеткилдиг чораан чүве-дир ийин.

## Дөзү
#Күчүтен Мөге Аяс Моңгуш болгаш тыва мөгелер

А
А
А
Астероид

**Астероид** — планета.

## Астероидтерниң тывылганы
Меркурий, Венера, Чер, Марс бот-боттарынга дыка чоок. Марс биле Юпитерниң аразы кончуг ырак. Чамдык астрономнарның шинчилээни-биле алырга, кажан-бир шагда оларның аразынга база бир планета турган болуп чадавас. Кандыг-ла бир күштүң чылдагааны-биле ол планета үүрмектелип буступ чаштай бээрге, ооң орнунга үүрмек чаштанчылар тургустунгаш, олар аңгы-аңгы бичии планеталар апаргылаан болгу дег. Ынчалза-даа ол бодал ам-даа бадыткаттынмаан.
## Астероидтерниң ажытканы
1801 чылда астроном Пиацци сески сылдыс хемчээлинге дең бичии планетаны тыпкаш Церера деп адаан. Ооң соонда астроном Ольберсом Паллада деп ийиги бичии планетаны ажыткан болгаш дараазында Юнона, Веста деп бичии планеталар ажыттынгылаан. Бичии планеталарның орбитазы Марс биле Юпитерниң аразында. Ындыг бичии планеталарны он-ону-биле тыпкылап ажыдып турар. Ниитизи-биле 1796 бичии планеталар ажыттынгылаан.

## Астероидтерниң характеристиказы
Чамдык бичии планеталарның оруктары аажок чөлбең, шөйүлчек болгаш Черниң, Венераның, а харын Меркурийниң безин орбиталарын каржып эрткилээр. Оларга Адонис, Аполлон, Икар хамааржыр. Бичии планеталар, улуг планеталар ышкаш, база боттарының өзээн эргилбишаан, Хүннү дескинип чоруп турарлар. Оларны астероид деп адап турарын очулдурарга, сылдыстар ышкаш бичии кылаңнааш планеталар дээни ол. Херек кырында олар сылдыстарга дөмейлешпес. Оларның эң улуунуң диаметри 767 км, бичиилериниң - бир километр хире. Хүнден ыраа ортумаа-биле 1,9-тан 4 астрономнуг эге хемчегге деңнежир.

А
А
Астрономнуг хемчеглер

**Астрономнуг хемчеглер**, Сылдыстарның ырак-чоогун тодарадырда тускай эге хемчеглерни ажыглаар. Ол эге хемчеглер чүгле астрономияга хереглеттинер болгаш Чер кырынга хемчээшкиннерге ажыглаттынмас.

Октаргай делгемнеринде телоларның аразын хемчээрде **астрономнуг эге хемчегни** ажыглаар. Ол хемчег Чер биле Хүн аразының хемчээлинге, азы 149,5 миллион километрге дең. Оон аңгыда **чырык чылы** деп хемчег база бар. Ол дээрге чырыктың бир чыл иштинде эртер оруу-дур, азы 9500 млн км дең. Олардан өске 3256 чырык чылынга дең **парсек** деп хемчег база бар.

Сылдыстарның Черден кайы хире ырак турарын бо үстүнде танышканывыс хемчеглер-биле айтыр.
Центавр деп бөлүк сылдыстарның α-зынга чедир 4,3, Сириуска чедир 9, Вегага чедир 27 чырык чылдарынга дең. Азы өскээр чугаалаарга, чырык бир секунданың иштинде 300 муң км эртип тургаш, ол сылдыстардан Черге чедир тус-тузунда ынча чылдар болгаш келир дээни ол. Моон алырга, сылдыстарны бис аажок озалдап көрүп турар бис. Кандыг-даа сылдыстың чырыы биске четпээн шаанда ол көзүлбес болгай, а оларның чырыы биске чедип келгиже кончуг үр үе эртер.

Чырык биске чедир Поляр Сылдыстан - 400 чыл, Антарестен - 250 чыл, Бетельгейзеден - 300 чыл хире болгулааш, чедип кээп тургулаар.

Сылдыстардан чырык он, чүс чылдар бооп чорааш, биске кээп турар болганда сылдыстарны ол шагда канчаар турганы хевээр кылдыр көрүп турар бис, а шынында оон бээр он-он, чүс муң чылдар эрткен чүве болганда, ол сылдыстар амгы үеде чок, чиде-даа берген бооп чадавас.

Ынчалза-даа сылдыстарның назыны миллиард чылдар-биле хемчээттинер болганда, каш чүс чылдар дээрге оларга "карак чивеш дээр" үе-биле дең деп чугаалаза чазыг чок.

## Дөзү
# Сат М.С. Шелк невытканный (Тии чок торгу). Рассказы по астрономии. - Кызыл: Тувинское книжное издательство, 1983. - 152 с.

А
А
Аракчаа, Раиса Аижиевна

**Аракчаа Раиса Аижиевна** - даш чонуп, уран-шевер чүүлдер кылыр талазы-биле чуртта баштайгы хережээн кижи. Ол 1967 чылда ССРЭ-ниң Чурукчулар эвилелиниң кежигүнү апарган. 

Сибирьниң барык бүгү хоорайларынга көргүскен "Социалистиг Сибирь" деп эң улуг делгелге, а ол ышкаш "Совет Россия", "Төрээн чуртувуста" деп Москвага делгелгелерге Раиса киришкен, сөөлүнде Эвилелдиң кежигүнүнге ону хүлээп алган.

## Дөзү
*"ХХ чүс чылда Тываның алдарлыг кижилери", Ном. Тываның ном үндүрер чери, х.Кызыл 2004. Тиги (Тиняли)

А
А
Атлант океан

**Атлант океан** — Черде Оожум океанның соонда ийи дугаар улуу. Соңгу талада Гренландия биле Исландия, чөөн талада Европа биле Африка, барыын талада Соңгу болгаш Мурнуу Америкалар, мурнуу талада Антарктида аразында чаттылып чыдар.
## Этимология
Океанның ады бир дугаар бистиң эрага чедир 5-ки векте бурунгу грек төөгүчү Геродоттуң ажылынга кирген. Ол болза мынча деп бижээн: Гераклдың чагылары-биле тургустунган далайны **Атландис** деп адаар.Бо океанның ады Бурунгу Грецияда эң билдингир **Атланта** деп титанның адындан үнген.
## Хемчээлдер
Шөлү – 91,6 сая км², ооң улдуңун диптер иштинде далайлар тургузуп турар. Диптер эриин шаптап турар далайларның шөлү улуг эвес, океанның 1 %-зундан көвүдевес. Сугнуң хемчээлиниң делгеми 329,7 сая км³, ол дээрге делегей чергелиг океанның улдуңу. Ортумак ханызы — 3736 м, эң улуг ханызы — 8742 м (Пуэрто-Рико ховулу). Ортумак чыл дусчулу хөлү-биле 35 ‰. Атлант океан шыырак керттинген эрик шыйыглыг, оларны янзы-бүрү далайлар, ээтпектер эжелеп турар.

Грек мифологияда күчүлүг Атлас (Атланта) деп начынның адындан укталган.

## Дириг бойдус

## Дөзү
#...

А
А
А
Атмосфера

**Атмосфера** (грек "мос" - бус болгаш "сфера" дээн сөстерден укталган) - Черниң болгаш өске-даа октаргай телозунуң газ хевирлиг каъды.

А
А
Бай-Тайга кожууну

**Бай-Тайга кожууну** — Россия Федерациязында Тыва Республиканың муниципалдыг кезээ.

Администраттыг төвү — Тээли суур, чурттакчы чонунуң саны 3251 кижи (2003).

## География
Бай-Тайга кожууну республиканың барыын талазында турар. Ооң кызыгаары: соңгу чүкте — Хакас Республика, барыын чүкте — Алдай Республиказы, мурнуу чүкте — Тываның Мөңгүн-Тайга кожууну, чөөн чүкте — Тываның Барыын-Хемчик кожууну. Чериниң шөлү — 7922,82&nbsp;муң&nbsp;км2.

Кожуун ((мугур|калбак баштыг дагларда) азы даглар массивинде) турар. Бай-Тайга кожуунда күрүнениң биосферлиг камгалал черинге («Убсу-Нур котловиназы») хамааржыр «Кара-Хөл» деп кластерлигтускайлаан чер (участок) бар.

## Чурттакчылар
Чурттакчы чоннуң саны 2010 чылдың январь 1-де — 10&nbsp;594 кижи.

Национал тургузуу - тывалар. Автомобильдин кодунуң дугаары - 17. Куржаг шагы - MSK+4 (UTC+7). Телефон коду +7 39422.

## Девискээр үлелгези

# Тээли сумузу, төп сууру Тээли;
# Бай-Тал сумузу, төп сууру Бай-Тал;
# Кызыл-Даг сумузу, төп сууру Кызыл-Даг;
# Кара-Хөл сумузу, төп сууру Кара-Хөл;
# Хемчик сумузу, төп сууру Хемчик;
# Шуй сумузу, төп сууру Шуй;
# Ээр-Хавак сумузу, төп сууру Дружба.

* Ээр-Хавак арбаны Ээр-Хавак сумузунга хамааржыр. 

## Экономика
Кожууннүң экономиктиг өзээ(үндезини) - мал ажыл-агыйы. Кожууннуң девискээринде Шивилигниң родоннуг сугларын шинчилеп тыпкан, аңаа үндезилеп курорт тудары планатыннып турар. 2010 чылдың 7-айда Кара-Хөл сумузунуң Хол-Оожу*<sup>(азы Хөл-Өөжү)</sup>* деп черинге "Кара-ХөльТур" деп турбаза ажыттынган.

## Сураглыг кижилер

### Кожуунга төрүттүнген улус
* Чыргал-оол, Алексей Боктаевич (1924—1989)— композитор, СССР-ниң чоннуң артизи (1984)
* Үрүле Кандан— Социалистиг Ажылдың Маадыры;
* Анчымаа-Тока, Хертек Амырбитовна— 1944 чылга чедир Биче Хуралдың Президиумнуң Председатели ТАР, сөөлзүредир Совет Чөвүлелдиң Председателиниң заместители Тыва АССР.

## Үндезини
# Официальный сайт 
# Программа развития Бай-Тайгинского кожууна 
# Бай-Тайга кожууну Тыва Республика чазааның сайтызында. 
# Тыва чуртунда кожуун, суму чизези. 
# Тывастат сайтызында сумулар чизези 

Б
Байырлалдар болгаш тураскаалдыг хүннер

**Байырлалдар болгаш тураскаалдыг хүннер** - дээрге чоннуң дыштаныр болгаш онзагай туска кылдыр эртирер хүннери-дир.
## Байыралдар
*Январь 1  – Чаа чыл эргилдези.
*Февраль 23 – Ада-чурт камгалакчыларының хүнү.
*Март 8 – Бүгү делегейниң херээженнер хүнү.
*Апрель 12 – Космонавтика хүнү.
*Май 1 – Частың болгаш күш-ажылдың хүнү.
*Май 9 – Тиилелге хүнү.

б
Барто, Агния Львовна

**А́гния Льво́вна Барто́** (төрүттүнгенде Ги́тель Ле́йбовна Во́лова; 1906—1981) — орус совет чаш уруглар шүлүкчүзү, чогаалчы, киносценарист.

Ленин (1972) база Сталин премиияларының ийиги деңнелиниң лауреады (1950).

## Чогаалчы аяны
Ол колдуу кезиинде чаш уругларга тураскааткан солун-солун шүлүктер чогаадыр – бичии школачыларга база школа четпээннерге тааржыр.

Чогаадыкчы аяны (стили) дыка чиик, чаштарга номчууттургур база сактынгыр.



Б
Б
Барыын-Хемчик кожууну

**Барыын-Хемчик кожууну** — Тыва Республиканың барыын талазында муниципалдыг кезек.

Административтиг төвү — **[[Кызыл-Мажалык]]** суур.

Кызыл-Мажалыктан 4 км ыракта Ак-Довурак хоорай бар.

2002 чылда болган чурттакчы чоннуң бүгү ниити чизези ёзугаар кожуунда 5 муң хире кижи чурттап турар.

2017 чылда чурттакчы чон саны: 12 401 кижи.

Национал тургузуу хөй кезии тывалар.

Шөлү – 6259,66 км2.

Шажынчы тургузуу – буддистер.

Автомобильдиң кодунуң дугаары – 17.

Куржаг шагы – MSK+4 (UTC+7).

Кожуун республиканың барыын чүгүнде турар. Кол хеми — **Хемчик** (Барлык хем адырлыг).

## Сумулар чизези
# Кызыл-Мажалык сумузу, төп сууру Кызыл-Мажалык;
# Аксы-Барлык сумузу, төп сууру Аксы-Барлык;
# Аяңгаты сумузу, төп сууру Аяңгаты;
# Барлык сумузу, төп сууру Барлык;
# Бижиктиг-Хая сумузу, төп сууру Бижиктиг-Хая;
# Ак сумузу, төп сууру Дөң-Терезин;
# Хөнделең сумузу, төп сууру Хөнделең;
# Шекпээр сумузу, төп сууру Шекпээр;
# Эрги-Барлык сумузу, төп сууру Эрги-Барлык. 

Хакасияже, Бай-Тайгаже, Мөңгүн-Тайгаже, Чөөн-Хемчикче хап чедер автооруктарлыг.

## Ада-чурттуң Улуг Дайынынга кожуундан үнген эки-турачылар
Кожууннуң Шекпээр сумузундан 8 эки-турачыларны фронтуже үдээн.
 

## Солун чүүл
Орустар "Барыын" деп сөстү адай албас боор улус чүве. Мооң ужурунда олар ол сөстү бодунуң славян дылынга таарыштыр "Барум" кылдыр арай өскерти адап алган. Совет үеде Ак-Довурактың асбест комбинады ажылдап турар үеде, аңаа орустар база чурттап чораан. «Барум» деп сөс «Барыын» деп тыва сөстүң үрелик хевири деп чүвени аныяк улус билбес боор чүве. Чамдык тывалар «Барум» деп жаргон сөс-биле төрээн «Кызыл-Мажалык» суурун адап турар.

## Үндезини
# Барыын-Хемчик кожуунда чагырга чериниң сайтызы. 
# Тыва чуртунда кожуун, суму чизези. 
# Барыын-Хемчик кожууну Тыва Республика чазааның сайтызында. 

Б
Бахча

**Бахча** — шөл, аңаа болза дарбыстар, тыквалар, кагыннар өзер.

## Дөзү
#Большая школьная энциклопедия. 6-11 кл. Т. 1. - М.:ОЛ-МА-ПРЕСС, 2000. - 591 с.

Б
Бел

Аржаан **«БЕЛ»** - Бай-Тайга кожуунда Кызыл-Даг суурнуң кавызында турар аржаан.

Бай-Тайга кожууннуң Бай-Тайга даанын эдээнде чылдың-на Оваа дагылгазын байырлап эрттирер Тейлер деп черден 2 км. ыракта үнүп чыдар алдарлыг аржаан.

Бел аржааның тургузуун 17.06.1966 ч. хынаан. Тываның аржааннарының картазын тургузар сорулгалыг шинчилелдерни ССРЭ-ниң Эртемнер академиязының Сибирь салбырының Чер картының институдунунуң гидрогеологтуг отряды чоруткан.

## Аржаанның химик тургузуу
Тургузуунда эмнээр бүдүмелдер: хлор, чес, кальций, магний, натрий.

**Хлор** – кара бүүректерниң ылгап үндүрер ажыл-чорудулгазынга салдар чедирип турар. Кальций, магний, натрийниң сульфаттары каттышкаш, ижин чулуун эвээжедир, ооң хөлзедирин соксадыр шынарлыг.

**Натрий** – мага-ботка сугну саададыр.

**Кальций** – чүректиң шыңганнарының чыырлырын күштелдирер, иммунитет бедидер, дегдириишкинге удур дээштиг шынарлыг, сөөктер өзеринге деткимче бээр. Изиг кальцийлиг суглар улуг-хырын оюлганнаанда болгаш гастриттеп араанда дузаалаар.

**Магний** – организм ону эки шингээдип алыр, өт хавының курлурун эвээжедир, ханда холестерин деңнелин эвээжедир, нерви системазынга эки салдарлыг.

**Чес** – демирниң гемоглобининче шилчииринге дузалаар. Гемоглобилин организиминге эвээш апарганда анемия тыптыр.

## Аарыглар эмнээри
Бел аржааны угаан-медерел сергедиринге, нерви системазынга, шыңганнарга, чүстер аарыгларынга дузалаар. Ол шыктан, хей-сооктан тывылган аарыгларга дузалаар. Хан-дамыр, ижин-шөйүндү, кудуку органнар аарыгларынга дузалаар. Аас, думчук, карак, кулак база шупту аарыгларны эмнээр. 3-5 минут кирер. Чартыктаан улустарга дыка таарымчалыг. Хол-буттуң шимчей бээринге дыка эки дузаны аржаан чедирип турар.

## Дөзү
 
* http://www.arjaan.narod.ru/aboutRu.html

Б
Б
Биче Чеди-Хаан деп сылдыстар бөлүү

## Биче Чеди-Хаан деп бөлүк сылдыстарның хевири болгаш дээрде туружу
Улуг Чеди-Хаанны тып алган соонда ону барымдаалап, Биче Чеди-Хаан деп сылдыстар бөлүүн тып ап болур. Биче Чеди-Хаан хевир-туруш талазы-биле Улуг Чеди-Хаанга дөмей. Ол сылдыстар бөлүүнүң "хымыжының тудазы" Улуг Чеди-Хаанның "хымыжының тудазындан" өске талазынче углуг. Бо сылдыстар бөлүүнде ындыг көскүлең чырык сылдыстар барык-ла чок.
## Поляр Сылдыс
Ол сылдыстар бөлүүнүң "хымыжының тудазының" ужунда эң-не көскү кол сылдысты **Поляр Сылдыс** дээр. Ол сылдыс Октаргайның соңгу полюзунуң мырыңай чоогунда турар. Ооң дузазы-биле улус эрте-бурун шагдан бээр соңгу чүктү тодарадып тып ап чораан. Өске сылдыстар дескинип шимчеп чоруп турда, Поляр Сылдыс шимчевес, чаңгыс черге турар.
## Поляр Сылдыстың дузазы
Поляр Сылдысты тыварда, Улуг Чеди-Хаан деп бөлүк сылдыстарның α (альфа) биле β (бета) сылдыстарын таварты дорттан бодал-биле чоруткаш, дорттуң кырынга ол ийи сылдыстың аразы хире хемчээлди беш катап улай салырга, көстүп келир көскү сылдыс Поляр Сылдызы болур. Сылдыстар картазынга ол сылдысты α деп үжүк-биле демдеглээр. Поляр Сылдысты тыпкаш, олче көрүндүр туруп алыр болза, мурнунда - соңгу чүк, артында - мурнуу чүк, оң талазында - чөөн чүк, солагай талазында - барыын чүк болур. Поляр Сылдыс Биче Чеди-Хаанның бөлүк сылдыстарының аразында 2,1 сылдыс хемчээлдиг эң-не көскү сылдыс. Оларның β сылдызы база оон чыда калбас, ол хире хемчээлдиг. γ (гамма) сылдыс 3,1 сылдыс хемчээлдиг, а арткан дөрт сылдыстар 4,4 сылдыс хемчээлинге дүгжүр. Оон өскелери анаа каракка көстүр болза-даа, оларның чырыы аажок сула.
## Поляр Сылдыстың характеристиказы
Поляр Сылдысты дуран-биле көөрге, сарыгзымаар өңнүг. Ооң кырының изии Хүнден артык, 7000° хире. Ол сылдыс тергиин улуг сылдыстарның безин эң улуунга хамааржыр. Ооң доора калбаа Хүннүң диаметринден безин 130 катап улуг. Хүн ооң чанынга чөгенчиг бичии болуп көстүр. Поляр Сылдыс бүдүш талазы-биле **цефеидтер** дээр сылдыстарга хамааржыр. Аңаа чедир хемчээл 472 чырык чылынга дең. Азы өскээр чугаалаарга, бистер ол сылдысты Колумбунуң үезинде (1500 чылдар) турган хевээр кылдыр ам-даа көрбүшааан бис.

Хүн Поляр Сылдыска болгаш өске цефеидтерге дөмей болбааны чаяан болган. Бир эвес Хүн ол сылдыс дег турган болза, бирде хөлчок изип, эмин эрттир чырый берип, бирде арай сооп, чырыы шоолуг эвес-даа апаргылаар турган боор. Ооң изии Хүнден он-он муң катап күштүг болгаш Чер кырынга чүнү-даа арттырбайн, шуптузун өрттендир хуюктап кааптар турган. Рефрактор деп телескоп-биле көөрге, Поляр Сылдыстың кыдыында, дуганың 18 секундазы хире ыракта, барык-ла ооң-биле каъттышкак чыгыы, тоску хемчээлдиң сылдысчыгажы көстүр. Ол сылдысчыгаш Поляр Сылдыстың эдеринчизи бооп база магат чок. Оларның температуразы колдуунда улуг ылгал чок, а хемчээл талазы-биле олар канчаар-даа аажок ылгалдыг.
## Дөзү
# Сат М.С. Шелк невытканный (Тии чок торгу). Рассказы по астрономии. - Кызыл: Тувинское книжное издательство, 1983. - 152 с.

Б
Б
Б
Бойду сеткил оттурарының йөрээли

བྱང་ཆུབ་སེམས་མཆོག་རིན་པོ་ཆེ།

чяңчуб семчог ринпоче

མ་སྐྱེས་པ་རྣམས་སྐྱེས་གྱུར་ཅིག།

макепа нам кегюрчиг

སྐྱེས་པ་ཉམས་པ་མེད་པ་ཡང།

кепа нямпа мепаяң

གོང་ནས་གོང་དུ་འཕེལ་བར་ཤོག།

гоңне гоңду пелбар щог.

Дээди эртине Бойду сеткил

Төрүттүнмээн болза, төрүттүнүп келзин!

Төрүттүнгеш бадыышкын чокка 

Кыр-кырындан улуг-улуг сайзырап-ла турзунам!!!

Аңгылал:Шажын

##### Дөс
* Иргит Шолбанның ажык ханазындан.
Бойдуска чүдүлге

**Бойдуска чүдүлге** - кижи биле долгандыр бойдустуң *харылзаазы*. Азы тодарагайы-биле хамнар чүдулгези. Хамнарга эвес, а хамнар чүдүлгези.  

## Утказы
Тыва кижиге долгандыр бойдус дириг кылдыр көстүр. Тыва кижи шаандан бээр бойдустка чүдүп, ооң-биле харылзааны тудуп чоруур.

## Төөгүзү
Тываларның бойдуска чүдүлгези бурун шаандан тыптып келген. Ол өгбелерден өгбелерже дамчып чоруур.Хамнар чүдүлгезин бүдүн назынында өөренип кээн эртемденниң Монгуш Кенин-Лопсанны саналы-биле алырга бо чүдүлге бронза уезинде, 1500-1000 до н.э. тыптып келген. Ол болза тываларның чурттап турар овур-хевиринден хамааржып, долгандыр өртемчейни тайылбырлап, ооң-биле харыылзааны тудуп, чурттаар оран-савазынның аайындан укталып, кижини дүвүредип чоруур айтырыгларга харыылап чораан. Кол айтырыглар - кижинин бо делегейге соруу, үнези, чурталга соонда чүү барыл, өлүмге хамаарыштыр айтырыглар, бодустуң болуушкуннарын тайылбырлап ажыдып турар. Бо айтырыгга тывалар бойдус-биле харылзаа таварыштыр тып чорааннар. Кижи-биле бойдус тудуш деп кол бодал, кол чурталгаже көрүш бооп чораан.Бойдус кижиге чугле бо өртемчей-биле төнмээн, ол болза дуу ораннарга база хамааржыр. Кижинин бо өртемчейге кылган ажыл херээ ындыкы ораннарга оруун ажыдып турар. 

## Хамнар чүдүлгези
Тыва кижинин бойдуска чүдүлгези-биле алыр болза оран делегей каш такпыр. Бистиң чуртап турар оранывыс ортаа оранга хамааржыр. Оон ыңай Курбусту биле Эрлик ораннары бар. Оларның аттары Үстүү биле Куду ораннарны бурганнарынның аттарындан укталып турар. Бо чүдүлге аайы-биле тывалар сүнезиннерге бүзүрээр.Тывалар шаандан бээр  чок болган улуг ада-өгбелеринниң сүнезининге чүдүп, бүзүреп, олардан олча-омакты, камгалалды дилеп чорааннар. Ол-биле кады тыва чон долгандыр өртемчейни алгап йөрээп, аңаа чүдуп, долгандыр бойдустуң ээлеринге чаагай аъш-чемин делгеп чораанннар. Кижи-биле бойдустуң азы кижи-биле дуу ораннарны харылзаалаштырыптар кижилер тыва чоннуң тыптып кээри-биле тыптып келген. Ол болза хамнар. Хам кижи дээрге бир дугаарында-ла ораннар аразында харылзаа тудуп турар кижи. Шаанда тыва чоннун эмчизи, камгалакчызы, дузалакчызы. Ооң кол сорулгаазы чонунга бердинген кылып турар ажыл-херээ, чаялгазы аайы-биле оруу. Бойдус чүдүлгези дээрге-ле хамнар чүдүлгези. Чүге дизе чүдүлге көрүжунуң аайы-биле хам кижи дээрге ораннар аайында харылзаа тудуп турар аралакчы,  чуге дизе хам кижи анаа кижини бодаарга хөйнү билип, көрүп чоруур чаялгазының дузазында. Ынчалза-даа ол чүгле аралакчы, а чүдүлге кижиниң амыдыралче көрүжүнде, аңаа хамаарылгазында.

## Дөзү

http://www.nauka-shop.com/mod/shop/productID/4288/ 
http://www.liveinternet.ru/users/bloodandmilk/post88299308/
Б
Б
I-ги Далай-Лама

**Бир дугаар Далай-Лама Чалбаа Кенден Друб азы Гьялва Гендүн Друб** 1391 чылда малчын, тараачын өг-бүлеге төрүттүнген. Авазы оглун чеди харлыг турда Нартан хиитке (хүрээге) олуртуп, төвүттүң бурган шажынның Ка-дам үргүлчүлелин шинчиледир сорулганы салган. Оолдуң онза салым-чаяанныг болурун бир лама эскерип билип каан, оолдуң ат-алдары бүгү Төвүт чуртунга чырыткы дег дүрген мандып тараан. 1447 чылда ат-сураглыг эртемден баштайгы Далай Лама Шигаце хоорайга Та-Ши-Лхун-по хиитти тургускан, бо хиит болза Төвүтттүң мурнуу чүгүнге шажын номналын делгередиринге онзагай үлүүн кииргеш, төвүт эртемденнер белеткээр бир янзының дээди сургуулу болу берген. Маңаа абидарма, билэг-барамид, ортаакы үзел, чаажыктырар ёзу чергелиг эртемнерни онза шинчилээр турган. Баштайгы Далай лама номналдарын чээрби чыл дургузунда ажылдап кылып тургаш 1474 чылда Дээрже назы барап чайылган.

## Дөзү
*" **К.К.Кудажы, Ю.Ш.Күнзегеш.** *Улуг-Хем: Тыва чогаалчыларның сеткүүлү 5-6. Доржготов "Судур"*. 1993чыл."

Б
Б
V-ки Далай-Лама

**Беш дугаар Далай-Лама Чалбаа Агбаан Лопсаң Чамзы азы Гьялва Нгагванг Лопсаң Гьяцо** () 1617 чылда төрүттүнген. Бо кижи А-Бо-чэньбо ийикпе, Аугаа беш дугаар деп ат-биле хөйге алдар сураглыг чораан кижи. Беш дугаар Далай ламаны Банчын лама номга өөредип кижизиткен. Индияда турар төвүттерниң бижээни ёзугаар алырга, беш дугаар Далай лама Ландарма хаанның үезинде тарай берген үш можуну каттыштырып, төөгү болгаш Индияның шүлүк чогаалының талазы-биле канчаар-даа аажок улуг ажылды кылып, төп Азияның политиктиг бодалын өскертип чаартырынга үлүг-хуузун киирген кижи. Ынчалза-даа эртемден Цыбиковтуң демдеглээнин көөр болза, Бирээвен хиит дээрге, төвүт хииттерниң эң улуу, ооң камбызы Далай-Ламаларның соңгу овур-хевиринге тодарап келген болза-даа, бүгү Төвүттүң политиктиг ажыл херээнге онзагай хүлээлгени күүсетпээн чүве-дир. Ол үеде Төвүт чазак чагырга талазы-биле үүрмектелип сандараан, олар аразында өжээннежип, хербележип турган. Мындыг байдалды хайгаарап билип турган Далай Лама Гуш хаанны Төвүтке чедип келирин чалаан. Гуш хаан дээрге, хушуут ноян Хонгор хаанның алды оглунуң дөрт дугаары Турул Байхур болган. 1582 чылда төрүттүнген, чоокта чаа ойраттар биле калгаларның маргылдаазын бир удаа үзүп,  Гуш хаан деп шоланы четтирген турган. 

Гуш хаан Хөх-нуурну (Көк-хөлдү) 1637 чылда эжелеп ап, үш чыл тулушкаш, Шигацеге тиилеп үнүп, төвүт чуртунга эрге-шөлээни доктааткан. Мооң-биле Гуш хаан сарыг шажынны камгалап, беш дугаар Далай ламаның туружун быжыглап берген. Бо үеде Төвүттүң мурнуу кезээнге Кыдаттың салдары нептерээн турган. Мону хайгааравышаан, 1652 чылда беш дугаар Далай лама Чин улустуң эжен хаанның чалалгазы-биле Пекинче аалдап четкен. Далай ламаның Ботала дээр азы Будлан дээр ордузун тургускан. Бо ордунуң тудуу барык дооступ турда ооң Дээрже чайылганын төвүттер үш чыл дургузунда чажырганнар. Бо үеде болза, Төвүттүң төөгүзүнде элээн берге чарбыктыг үе турган. Мону аңгы шинчилеп бижиир болза, база-ла солун болур ийиик. Беш дугаар Далай лама 1682 чылда Дээрже чайылган.


Файл:NgawangLozangGyatso.jpg|Чалбаа Агбаан Лопсаң Чамзы
Файл:5th Dalai Lama having an audience with Shunzhi.png|5-ки Далай-Лама Шунджи-биле
Файл:1291430-1- Tibetan Legal Document 5th Dalai Lama Dieter Schuh.jpg|5-ки Далай-Ламаның Төвүт күрүне документизи
Файл:Museum of Ethnology Vienna 002.JPG|5-ки Далай-Ламаның дүрзүзү. Моол, 19кү чүс-чыл. Ам ол Вена хоорайның этнология музейинде


## Дөзү
# **К.К.Кудажы, Ю.Ш.Күнзегеш**. *Улуг-Хем: Тыва чогаалчыларның сеткүүлү 5-6. Доржготов «Судур»*. 1993 чыл.

Б
Б
Б
Б
Бразилия

**Бразилия**, долу официалдыг ады — Федеративтиг Республика Бразилия (порт. República Federativa do Brasil) — Мурнуу Америкада чурттакчылары эң хөй болгаш шөлү эң улуг күрүне, база Америкада чаңгыс португал дылдыг чурт. Делегейде шөлү-биле болгаш чурттакчыларының саны-биле бешки черде. Диптиң төп болгаш чөөн кезиин ээлеп турар.

**Найысылал — [[Бразилиа|Бразилиа хоорай]].**

Соңгу чүктен мурнуу чүкче чуртуң узуну 4320 км, чөөн чүктен барыын чүкче - 4328 км. Чили биле Эквадордан аңгыда Мурнуу Американың шупту күрүнелери-биле кызыгаарлыг: Француз Гвиана, Суринам, Гайана, Венесуэла-биле соңгу талада, Колумбия -биле соңгу-барыын талада, Перу болгаш Боливия-биле барыын талада, Парагвай болгаш Аргентина-биле мурнуу-барыын талада, Уругвай-биле мурнуу талада. Кургаг чер кырында кызыгаарларының узуну 16 000 км. Чөөн таладан Атлант океанга шаптаттырган эрик шыйыының узуну — 7400 км. Бразилияже оон аңгыда кезек бөлүк ортулуктар кирип турар, олар дээрге Фернанду-ди-Норонья, Рокас, Сан-Педру-и-Сан-Паулу база Триндади биле Мартин-Вас.

1500 чылда Мурнуу Америкага Педру Алвареш Кабраланың дүшкенинден тура 1822 чылда бот-эргени чарлаанынга чедир Бразилия Португалияның колониязы турган. Бразилия 1889 чылда республика апарган. Амгы конституция Бразилияны федеративтиг республика кылдыр тодаргайлаан, ол Федералдыг округтуң эвилели болуп кээр, 26 штаттар база 5564 муниципалитеттер бар.

Союлунга улуг салдарны Португалия чедирген. Официалдыг болгаш барык-ла дың чаңгыс чугаа дылы португал дыл болуп кээр. Бразилдерниң кол нуруузу — католиктер, бо байдал Бразилияны делегейде эң хөй санныг католиктер чурту кылып турар.

1890 чылда француз астроном, Огюст Шарлуаның, ажытканы астероидти Бразилияга тураскаадып адаан.

Португалиядан аңгыланып, бот-эргелиг апарган үези **—** 1822 чылдың сентябрьның 7.
* 
Күрүне дылы **—** Португал
* 
Найысылал **—** Бразилиа
* 
Эң улуг хоорайлар **—** Сан-Паулу, Рио-де-Жанейро, Салвадор, Белу-Оризонти, Форталеза, Бразилиа
* 
Чызаан хевири **—** Федеративтиг республика
* 
Удуртукчу **—** Дилма Русеф
* 
Эреңгей удуртукчу **—** Мишел Темер
* 
Күрүне шажыны **—** Католик чүдүлге
* 
Девискээри **—** делегейде 5 дугаар черде.
* Нитизи-биле **—** 8 514 877 км²
* Суг кырының хуу **—**  0,65
* 
Чурттакчылары
* Үнелел (2012) **—** 201 009 622 киж. (5 дугаар чер)
* Сырыйы **—** 22  киж./км² 
* 
Акша **—** Реал (уруң BRL, 986)
* 
Интернет-домен **— .**br
* 
Уруң ISO **—** BR
* 
Телефон уруңу **—** +55
* 
Шак куржаа **—** -2…-4

## Дөс
**Кайыын медээлел келгенил?*

Б
Буян Сеткил

**Буян Сеткил** *(шын ады Буян Владимирович Сарыглар)* — ыраажы, шүлүкчү, аныяк политик. 1986 чылдың декабрь 30-де Ак-Довурак хоорайга ажылчын өг-бүлеге төрүттүнген. 2005 чылда Кызыл-Мажалыктың ортумак школазын, 2010 чылда Новосибирск хоорайның башкы университедин дооскан. Амгы үеде Тываның Күрүне университединиң аспирантызы. 

Б
Бызаанчы

**Бызаанчыны** — 2 азы 4 хылдыг тыва хөгжүм херексели. Бызаанчы өзек уннуг, бир талазында үн чаңгыландырар хумуңчук хевирлиг моңзугур баштыг, а өске талазында аът баштыг хыл быжыглаар кулактарлыг, аът хылындан сывырган ийи-ийи - дөрт хылды ол кулактарда база өске ужунда быжыглаан. Ол ниитизи-биле он кезектен бүткен,ийи-ийи кожа хылдыг, чажактыг.  

## Сөстүң утказы
Барык-ла игил-биле дең назылыг деп болур. "Бызаа үнү" деп сөстен ооң ады укталып тывылган. Шаанда аът кудуруунуң хылы-биле хылдап турган болза, амгы үеде ону жилка хылдар солаан. 

## Кылыры
Бызаанчының хевир, хемчээли, хээ-каасталгазы ону кылып турган уран-шевер кижиниң мергежилинден хамааржыр болганда, кандыг-даа янзы болур. Ындыг-даа бол, ооң ниити тургузуу, хевир-дүрзүзү, эткири бир аай бооп турар.

Бызаанчының кол өзээн колдуунда дыттан, чамдыкта хадыдан, хадыңдан, пөштен чазаар. Бызаанчы чазаар ыяшты, игил чазаарда ышкаш, шилип, арыглап, ыштап, кадырып алгаш, чазаар. Ооң арнын өшкү, бызаа, сыын кежинден ыштап, херип тургаштың, шап кылыр.

Шаандагы бызаанчының хылдарын аът кудуруунуң суук хылы-биле, а амгы үеде ону кылымал чиңге хыл-биле солуп турар. Бызаанчының хылын дыңзыдар кулак салаажыктарның дузазы-биле дьңзыдып азы кошкадып, ооң хөөнүн киирип ап турар.	

Бызаанчының ча хевирлиг тырткыыжын ээп каан талдан кылыр, а хылдарын ийи таладан так быжыглаан болур. Шаанда бызаанчыны дыка кааставайн турган дижир. Сөөлгү үеде ону колдуунда өлчей удазыны деп тыва хээ-биле каастаар апарган.

Бызаанчы тыва хөгжүмнүң нептереңгей херекселдериниң бирээзи.

Тываның ус-шевер улустарының 1986 чылда делгээн 38 хөгжүм херекселдериниң эң-не хөйү (18) янзы-бүрү кылдыр кылган бызаанчылар болган.

Галина Очурнуң "каргыраалап олуруптар" деп шүлүүнде авторнуң ачазы бызаанчыга ойнай бээрге, мыжыражып эдип олурган кушкаштар безин аялгага таалап, шимээн чок баар кылдыр чуруп көргүскен:


*Хүнннү мурнай оттуп келир куштар безин
*Хүлүрээжин соксадыпкаш, дыңнагылаар
*Хүрең-кызыл чаактарлыг мээң авам
*Хүлүмзүрүп, чүңүн ээрип, таалап орар.



**Тывызыкты тывыңар**: 
Өле-дайым чыраалады, 
Өзен оожум суйбаарымга
Хөлчек уян киштей каапты.


## Билдингир бызаанчы ойнакчылары
* Ходушпай 
* Лагба Оюн 
* Лаптаң Александр
* Хомушку Идамчап 
* Сарыглар Иван 
* Куулар Анатолий 
* Соян Кара-Кат 
* Тамдын  Алдар 
* Тюлюш Радик 
* Монгуш Аяна 
* Тумат Чодураа 
* Дамдын Эдуард 
* Сарыглар Эрик 

## Бызаанчыны кылыр ус-шеверлер
* Хомушку Идамчап 
* Тамдын  Алдар 
* Ондар Мөнгүн-оол 

## Дөзү
#Чечена Саая, Чодураа Тумат. Тыва хөгжүм шүлүк чогаалында.сеткүүл "Башкы", №2, 2002.
# Байыр-оол М.С. "Тывалар", Кызыл-2005

Бызаанчы
Бызаанчы
Бүгү делегейниң аяннажыдылгазының маңы

**Бүгү делегейниң аяннажыдылгазының маңы** (англ. "World Harmony Run", орус "Всемирный бег гармонии") - 1987 чылда тургустунган делегей чергелиг төлевлел. Ону Шри Чинмой удурткан.

Бүгү делегейниң чоннары чаңгыс аай сеткилдиг, эп-найыралдыг, удур-дедир харылзаазы быжыг база кадык-чаагай чурталгаже чүткүлдүг болзун деп укалдыг агым-дыр.

Ол эстафетаны эрттрер дугайында үзел-бодалды белегейниң блдингр дээн кижилери XIV Далай-Лама Башкы, Диана кадын, Тереза ие дээш, оон-даа өскелер деткээн.

## Дөс
# - Official English website.

Б
Б
Б
Бүгү делегейниң төрээн дыл хүнү (Февраль 21)

1999 чылдың ноябрьда болган ЮНЕСКО-нуң чиңгине конференциязынга чарлаттынган – Бүгү делегейниң төрээн дылдар хүнүн 2000 чылдың февральдан эгелеп, дылдарга болгаш оларның культурлуг янзыларынга база кижилерниң хөй дылдыг болурунга деткимче кылдыр демдеглеп эрттирип эгелээн.

Дылдар бистерниң материалдыг болгаш сагыш-сеткиливистиң өнчүзүн сайзырадып, кадагалап артырарынга кончуг чугула чепсек болуп турар. ЮНЕСКО-нуң демдеглеп турары-биле делегейниң 6 муң дылдарының чартыы бо чооку үелерде боттарының сөөлгү эдилекчилерин чидирип болурунуң кырында апарган.

Төрээн дылдарны нептередирин деткээн шупту базымнар дылдарның чүгле янзыларын болгаш кижилерге хөй дылдар өөрениринге дузалап турар эвес, а харын бүгү делегейниң чоннарының дылын, культурлуг чаңчылдарын ханызы-биле таныжып алырынга дузалыг болгаш бот-боттарының аразында тургустунган чаңгыс эп-сеткил билчиишкинин быжыглап турар.

Бо байырлалдың дугайында ЮНЕСКО-нуң чиңгине директору Коитиро Мацуура мынчаар чугаалап турар:

“Бүгү делегейниң төрээн дыл хүнүн байырлап тура ... бис делегейниң санап четпес дылдарынга, культураларынга хүндүткелдиң ёзузун көргүзер ужурлуг бис, олар кижилерниң сайзыралынга болгаш аразында харылзажыр хевирлериниң чогаадыкчы чемгерикчизи болур. Бүгү делегейниң төрээн дылдар хүнүнде шупту дылдар дең эргелиг, олар шупту чаңгыс арга-биле кижиниң салым-чаянын харыылап база дириг өнчүнү төлээлеп турарлар. Бис оларны камгалап-кадагалаар ужурлуг бис”.


Дыл бүрүзүн миннип, хүндүткеп көөрү дээрге-ле чоннар аразында тайбыңны камгалап артырып алырының дүлгүүрү болур. Дыл бүрүзү бот-тускайлаң. Ол хуузунда чоннуң менталитедин болгаш чаңчылдарын көргүзүп турар бот-тускайлаң харылзажыр аргаларлыг. Дылды адывыс-биле бир дөмей чаш назынывыста иевистен алыр болгай бис. Ол бистиң угаан-медереливисти, чонувустуң культуразын хевирлеп турар.

## Дөзү
* http://www.tyvadyl.ru/content/fevral-21-–-bүgү-delegeiniң-tөreen-dyl-khүnү 

Д
Бүрбүнүң ынакшыл лириказы

**<big>Сергей Бюрбюнуң ынакшыл лириказы</big>**

С.Бюрбю өгбелеривистиң  эң-не чымчак, чылыг, ыянгылыг аян хөөннери сиңниккен эң байлак ынакшыл лириказын биске арттырган. Ынакшылдың сеткил-хөөнүнүң эң-не нарын, өндүр чаагай илерээшкинин лириктиг маадырларның чылыг эргим хамаарылгазындан тодаргай көстүп турар.

Чижээ:

Чүк-ле чүкте көвей чурттаар аразында
Чүгле чаңгыс Төрээн чуртум эргими дег,
Чүс-чүс улус аразында ынак эжим
Чүден артык эргим болгаш чоок-тур сен.


**Күс**
Чылдың кайгамчык уези. Ол кижинин сеткил – сагыжынга бирде кударанчыг, мунгаранчыг сеткил-хөөнү киирер. Ынакшаан сеткил база кандыг-ла бир чарлыышкынныг, байырлаанзыг хөөннү илередир. Чижээ: «Дуруяалар чанып турда», «Сөглетинмээн ынакшыл», «Күскү сесерликке».
Кижинин ынакшылы – торээн чери, бойдузу – биле тудуш.

**Час**
Чылдың база бир чырык, өөрүшкүлүг үези. Часкы бойдус–биле катай кижиниң сеткил-хөөнү көдүрлүр, уян, чымчак хөөн-биле долдуңар.Чижээ: «Часкы кежээ», «Чарылбазым чалыы назын», «Кузенчиг час».

**Кадарчылар**
Эң-не чымыштыг иштиң кижилери. Олар даң-хаязында туруп, шолбан сылдысты үдээр эртежи кижилер. Чечек-чимис, дириг бойдус олар–биле эң-не баштай менди солчур.
«Аныяк кадарчы дугайында ыры». Аялгазы Д. Хуреш-оолдуу.
Чалыы кыстың эртежи, эрес кадарчы оолга сеткилиниң ханызындан дорт, шынчы ынакшылын илереткен. Ооллдун бүдүжүн долгандыр турар бойдус–биле чүүлдештир чуруп көргүскен.
«Дембилдей». Аныяк оол болчагже далажып бар чор. Ол хөглүг, ыр-шоорлуг, хей-аъттыг эзиннелдир челзим бар чыдар. Оолдун ол бар чыдарын янзы-бүрү дааш шимээн-биле чаржалаштыр ритмиктиг кылдыр дыңналып кээр. Эң-не чымчак эргим сеткилди чадаганның аяны-биле чүүлдештир дембил–дембил–дембилдей, дынгыл-дынгыл-дынгылдай деп үн өттүнүп чурааны шүлүкке хей-аъттыг, хөглүг аянны киирип турар.

**С.Бюрбюнун ынакшыл лириказы**
Аныяк салгалды амыдырал–чуртталгага  ынак болурунга, арыг-шынчы ынакшылды камнап, үнелеп билиринге,
өскен төрээн черинге ынак болурунга кижизидип, кижиниң сагыш–сеткилиниң эң дээди куюмнаашкынын хайындырып, тааланчыг уян аяны-биле сеткилдерни чылдып чоруур.

Б
Б
Бред Питт (актёр)

**Брэдли Уильям "Брэд" Питт** (; 1963 чылдың 12 айның 18-те төрүттүнген, Шауни, Оклахома, АКШ) – Голливудтуң сураглыг актёру болгаш продюсери. 1995 чылда ("Он ийи сарбашкын" деп фильм дээш) "Алдын бөмбүрзек" премиязының лауреады. 4 катап "Оскар" шаңналынче идип үндүрттүнген (1996, 2009 богаш 2012 чч. ийи катап).

## Домчу намдары
Уильям Брэдли Питт Шони (штат Оклахома, АКШ) деп хоорайга төрүттүнген. Ол американ шажынчы өг-бүлеге өскен. Ооң ачазы Уильям Питт бир компанияга чүък сөөртүр ажылга менеджерлеп ажылдап чораан, а авазы Джейн Этта Хилхаус школага башкылап чораан. Бредли Питт, ооң акызы Даг Питт болгаш угбазы Джулия Питт Спрингфилдке (Миссури штат) өскеннер. Чүге дизе Бредли Питттиң төрүттүнгениниң соонда үр болбаанда ада-иези Спрингфилдче көжүп келгеннер. Ол школачы чорааш, спортка ынак турган, ыры-хөгжүм бөлгүмнеринче барып турган болгаш школаның хөй ниити ажылдарынга киржип чораан. Школа соонда ол Миссури-Колумбия университединче дужаап кирип алган. Университет соонда ол доозуп алган эртеминиң аайы-биле ажылдавайн, а Голливудче кино артизи боор сорулгазын чедип алыры-биле чорупкан. Аңаа баргаш адын "Бред Питт"кылдыр өскерткен.

## Өг-бүле

### Анжелина Джоли кадайы
Бир катап "Мистер и Миссис Смит" деп кино тыттырып тургаш Бред Анджелинаны сонуургай берген, а ол уруг база удур харыылап, сонуургажып эгелээн. Көвей үе эртпээнде, олар кады чурттаар деп шиитпирлээш, өгленип алганнар.

Амгы үеде олар 6 ажы-төлдүг. Оолдары: Мэддокс Шиван (англ. Maddox Chivan), Пакс Тьен (англ. Pax Thien) болгаш Нокс Леон (англ. Knox Leon); уруглары: Захара Марли (англ. Zahara Marley), Шайло Нувель (англ. Shiloh Nouvel) болгаш Вивьен Маршелин (англ. Vivienne Marcheline). Шупту Джоли-Питт (Jolie-Pitt) деп фамилияны эдилеп турар. Оларның аразында чүгле үжү Анджелина биле Бредтиң боттарының төрээн ажы-төлү, артканнарын олар азырап алганнар. Амгы үеде чарлы бергеннер.

## Голливуд
Бред ам болза Голливудтуң үндүрүп турар киноларынга бо-ла үнер.

## Кинолары
(долу эвес даңзы)

* Джамп-стрит, 21 (1988)
* Счастливы вместе (1989)	
* Слишком молода, чтобы умереть? (1990)
* Гонки по кругу (1991)
* Тельма и Луиза (1991)	
* Джонни Замша (1991)	
* Параллельный мир (1992)	
* Там, где течёт река (1992)	
* Настоящая любовь (1993)	
* Интервью с вампиром: Хроника жизни вампира (1994)
* Легенды осени (1994)
* Семь (1995)
* 12 обезьян (1995)
* Бойцовский клуб	(1999)	
* Большой куш (2000)
* Одиннадцать друзей Оушена (2001)
* Троя (2004)
* Двенадцать друзей Оушена (2004)	
* Мистер и миссис Смит (2005)
* Вавилон (2006)
* Тринадцать друзей Оушена (2007)	
* Как трусливый Роберт Форд убил Джесси Джеймса (2007)
* После прочтения сжечь (2008)
* Загадочная история Бенджамина Баттона (2008)
* Бесславные ублюдки (2009) 
* Древо жизни (2011)	
* Человек, который изменил всё (2011)
* Ограбление казино (2012)	
* Война миров Z (2013)

## Дөзү
* Питт Бред Internet Movie Database деп сайтта (англи). 

П
П
П
Б
Буга-шыдыраа

**Буга-шыдыраа, ыт-шыдыраа, тугул-шыдыраа** дээн чергелиг шыйыглыг ыяштарга даштар-биле ойнаар оюннар хөл-шыдырааның оранчок 
эгезинде тывылган. Олар болза шыдыраа оюнуң эгези болур.

Буга-шыдырааның хөлүн аптыра аксынга, анаа калбак ыяшка-даа аңгы хөл кылдыр чуруп алыр.

Оюн ийи бугадан болгаш чээрби дөрт оолдардан тургустунар. Бугаларны арай улуг-улуг, а оолдарны бичежэк даштардан тургузуп алыр. Бир ойнакчы ийи буга-биле ойнаар, а өскези чээрби дөрт оолдар-биле ойнаар. Оларның сезин иштики дөрбелчинниң белдирлеринге салып аар, он алдызын холга тудуп алыр (16 сан даштыкы дөрбелчинниң карышкактарының санынга дең, а ниитизи-биле шыдыраа хөлүнде 24 карышкак белдир бар, ынчангаш аңаа 24 даш херек ужуру ында).

Оюннуң сорулгазы болза, оолдарлыг кижи холда оолдарын салып тургаш, "буганың" оруун муңгаштаар, а бугалыг кижи эптиг үени ажыглап тургаш, пешка көжүлештир, арта халып чип тургаш, оолдарның дөгерезин чиири болур. 

Баштайгы көштү бугалыг кижи эгелээр. Бугаларның кайы-бирээзи-биле дужунда турган оолду чивишаан, төпче көжер. Ийиги кижи дараазында оолдарның чиште турар чоруун эвээжедир сорулга-биле буганың дараазында чижин дуй салырын оралдажыр. 

Оолдар-биле ойнап турар кижи холда оолдары төңгүже салып кээр, а оолдары төне бээрге, хөлде оолдарын пешка көжүү-биле бир белдирден бир белдирже көжүп тургаш, буганы дуглаарын оралдажыр. Чиште турар оолдар чок апарганда буга оолдар көжүгүлештир көжүп тургаш, "чиш" дилевишаан, муңгашче кирбезин оралдажыр.
Бугаларны каяа-даа муңгаштап болур, ынчалза-даа ийи шивээге (берт шивээ, чадагай шивээ) муңгаштап тудар болза ону тергиин эки удук деп
санаар. 

Ук оюнну мырыңай баштайгы амыдыралдың кижилери чогааткан деп санап болур. Оюннуң ылап утказы болза, чепсек чок хол даян улус бөлүглежип алгаш, каскан тамы оңгарже азы ая, дузаанче улуг аңны киир сывыртап турарын илереткен. Черле ынчаш, бурунгу кижилер боттарының амыдырал-чуртталгазын оюн-тоглаазынга илередип, хая-дашка шыйып көргүзүп  чораанын төөгү материалдарындан билир болгай бис.

#### Дөзү
Самбу Иргит "Тыва оюннар"
Б
Бүүрек

**Бүүрек** () — дириг амыттаннарның иштики органы.

Ооң функциязы:
#Кижиниң ишкен суун шүүр кол орган.

Б
Б
Бөрт

**"Бөрт"** – кижиниң бажынга кедер *хеп*.

## Хевирлери
* Кышкы
* Часкы
* Чайгы
* Күскү

## Төөгүзү
допчузун сөстүктен көөр

## [[Тыва]] бөрт

Б
Бөрү

**Бөрү** дээрге, тайгага чурттаар ыт хевиринге хамааржыр черлик амытан.

Чамдыкта ол малчыннарның хойларын өлүргеш чиир. Бөрү кижиге хора чедирип турар, ынчангаш кижи мону аңнап турар. Улус ол амытанны канчалдыр-даа адаарлар: "бөрү", "кокай", "кокаарак", "кокай ашак".

## Ссылки
* Позвоночные животные России: Волк   
* Подвиды волков   
* Информация о волках  
* Особенности волчьего бега  

## Демдеглелдер

Б
Б
Б
Вакуум

**Вакуум** (, латиннеп "вакуум" - чүү-даа чок, куруг) - 1) сава иштинден хейни үндүр сордурарга - арткан хейниң дыгыйы кудулаар, ынчан вакуум тургустунар; 2) бүдүмел чок хос чер; 3) шуут чүү-даа чок, куруг, хос.

Аңгылал:Физика‎
Вафля

**Вафля** () — чигирзиг далгандан кылган чиир чем. Ооң онза демдээ: вафля далганнарын калбартыр тускай быжыргаш, оларның аразынга чигирсиг чемижин чергелештир салып каан. **Кырында дөстегер хана-карактарлыг чуга кургаг чигирзиг печенье** деп база болур.

## Кылыры
Үлетпүрлей кылыры тускай херекселдер негетинер. А бажыңга ону кылырда *вафельница* деп тускай херексел ажыглаар.

## Янзылары
Начинканың янзыларындан болгаш бар-чогундан вафлялар ылгалыр.

**начинка чок**

**начинкалыг** :
*үстүг вафля
*пралинелиг вафля
*чимистерлиг вафля
*помадалыг вафля
*диабеттиглерге тааржыр үстүг вафля

## Дөзү
*Орус Википедия

В
В
Волонтер

**Волонтёр** () – кандыг-ла бир мөөрей, шуулган азы улуг байырлалдарга акша-шалың дээш эвес, а эки туразы-биле дузалажып чоруур кижи. 

В
Википедия

**Википе́дия** (; [*wɪkɨˈpiːdiə*] азы [*ˌwɪkiˈpiːdiə*] деп адаттынар) — Викиниң эгелеринге тургустунган хостуг ниити-чедимниг (общедоступная) хөй дылдыг универсалдыг интернет четкизинде энциклопедия. http://www.wikipedia.org деп интернет-сайтыда тургускан.

Сайтының эдилекчизи — 39 регионалдыг төлээлиг «Викимедиа Фондузу» деп американ садыг-саарылга чок хууда организация башкарып турар. Энциклопедияның ады *wiki* биле *encyclopedia* деп англи сөстерден тывылган. 

Википедияның кол онзагайы болза, (сайтының ажылын тургузуп турар wiki деп арганын ачызында) ооң дүрүмүн эки билир болгаш Интернетти ажыглап турар кижи бүрүзү, безин бүрүткетпейн-даа, энциклопедияны бижип база эдип болур бооп турар. Энциклопедияны бижип турар эки турачыларның эдип база бижип каан чүүлдери ол-ла дораан сайтының эдилекчилеринге көстүп кээр. 

Бүгү-Википедияда ниитизи-биле 30 ажыг сая түңнүг (миллион) чүүл бижиттинген бооп турар. Ол чүүлдерни эки турачылар делегейниң 276 аңгы дылдарынга бижип турар, оон аңгыда инкубатор иштинде 493 дылдарга база. Википедияның сайтызы интернетте ажыглакчыларның кирген талазы-биле (по посещаемости) 5-ки черде турар. 

## Дөзүк


в
Аңгылал:Википедия
Германия

**Германия** (), ёзу аайы-биле ады — Федеративтиг Германия Республиказы (нем. Bundesrepublik Deutschland), ФГР — Төп Европада чурт. Чурттакчылары, 2010 чылдың чизези-биле, 83 ажыг сая кижи, девискээри — 357&nbsp;022&nbsp;км², ол ийи көргүзүкчүлерниң аайы-биле Европаның эң улуг күрүне болуп кээр. Делегейде шөлү-биле 62 дугаар черде, чурттакчыларының саны-биле 16&nbsp;дугаар черде. 

Төп — Берлин. Күрүне дылы — немец дыл.

## Төре тургузуу
Федеративтиг күрүне, парламент республика. 2005 чылдың ноябрда федералдыг канцлерниң дужаалын Ангела Меркель эжелээн.
Европаның төвүнде турар. Балтий болгаш Соңгу далайларга шаптаттырган. Германия дараазында кызыгаарларлыг: Польша биле Чехия-биле чөөн талада, Дания-биле соңгу чүкте, Австрия биле Швейцария-биле мурнуу талада, Франция, Люксембург, Бельгия база Нидерланд-биле барыын талада. 
Чоннуң 64 % христианнар.

Германия Евроэвилелдиң болгаш НАТО-нуң кежигүнү, «Улуг сесче» кирип турар.

## Төре деңнел
* Тургустунганы — 1990 чылдың октябрь 3.
* Ёзу аайы-биле дылы — немец[1]
* Найысылал — Берлин
* Улуг хоорайлар — Берлин, Гамбург, Мюнхен, Кёльн, Франкфурт-на-Майне

Чызаан хевири —	Федеративтиг парламент республика
* Федералдыг удуртукчу — Frank-Walter Steinmeier
* Федералдыг канцлер —	Олаф Шольц

Девискээр — 62 дугаар делегейде.
* Ниити — 357 021 км²
* Суг кырының хуузу — 2,42

Чурттакчылары
* Үнелел (2021) — 83 129 285 кижи (16 дугаар чер)
* Сырыйы — 232 киж./км²	

Акшазы —  Евро (EUR, уруң 978)

## Демдеглелдер

Г
Г
Гитара

**"Гитара"** – хылдыг хылдаар хөгжүм херексели, делегейде эң нептергей хөгжүм херекселиниң бирээзи.

Гитарага ойнаар хөгжүмчүнү "гитарчы" дээр. А гитараны кылыр азы септээр кижини "гитара мергени" азы *лютье* дээр.


File:Rickenbacker 330JG.jpg|Гитара Rickenbacker 330JG биле үн хааржаа Vox
File:Guitar 1.jpg|Гитара


Г
Глушко, Валентин Петрович

**Валентин Петрович Глушко** (1908—1989) — инженер, ракета техниказының улуг совет эртемдени; ракета техниказының үндезилекчилериниң бирээзи; суук чүүлге ажылдаар хөделдирикчилерниң тургузукчуларының бирээзи.

1974 чылдан тура космос системның кол конструктору, «Энергия — Буран» деп хөй ажыглалдыг раката-космос комплекстиң генералдыг конструктор, ССРЭ ЭА-ның академиги (1958; 1953 чылдан тура кежигүн-корреспондент), Ленин шаңналының лауреады, ССРЭ-ниң Күрүне шаңнылының ийи дакпыр лауреады, ийи дакпыр Социалисттиг Ажылдың Маадыры (1956, 1961). КПСЭ ТЭ кежигүнү (1976—1989).

## Дөс

# Сат М.С. Шелк невытканный (Тии чок торгу). Рассказы по астрономии. – Кызыл: Тувинское книжное издательство, 1983. – 152 с.

Г
Годдард, Роберт

**Роберт Хатчингс Годдард** (1882 — 1945) — шылгараңгай америк эртемден, амгы шагның ракета техниказының пионерлериниң бирээзи.

## Демдеглелдер

Аңгылал: Эртемден
Гренландия

**Гренландия** — Соңгу Доштуг болгаш Атлант океаннарның суунга шаптаттырып турар ортулук. Шөлү — 2 130 800 км², Черде ол эң-не улуг[1]. Дания күрүнеге хамааржып турар, ооң Гренландия деп автономнуг эге хемчээ.

Эң улуг чоннуң чуртталга чери — Нуук (Готхоб), 15 469 кижи (2010), Гренландияның барыын талазында чартык ортулукта турар.

Кыдыкы соңгу Моррис-Джесуп деп мугулдуру, 1921 чылда Каффеклуббен ортулуктуң ажыдыышкынынга чедир делегейниң соңгу полюска эң чоок кургаг чер деп санаттынып турган.
Чоннуң сырыйы - 0,027 киж./км². Колдап турар чон - гренлан эскимостар (ол черниң дылында инуиттер), чурттакчыларның 90 хуузу. Арткан 10 хуузу - даттар болгаш өске европейжилер. Колдаан дыл - гренлан.

Г
Г
Г
Гаруда, саарылга төвү

**Гаруда** − х.Кызылда 2 каът саарылга төвү. Ол Тываның "Парлалга бажыңының" чанында орук кежир турар.

Г
Г
Г
Дадаазын дег тын

**Дадаазын дег тын** – дадаазын дээрге элик азы өшкү кежинден дилип каан, аргак дег чиңге баг азы чаламага баглаар пөс быжындызы. Ол үстүүчел болгаш хээрек. Бо сөсте ынчангаш кижи тыны дадаазын дег үстүүчел, хээрек дээн утка бар. 

Чоннуң шаандагы ырызында *«Дадаазын дег тынным өршээ»* дээни ол дугайын херечилеп турар.

Д
Далай Ламаларның Намдарындан

**Далай Ламаларның Намдарындан.**  

:"Төвүт дээрге-ле Далай лама, Далай лама дээрге-ле Төвүт" деп чугаа бар. Ынчаарга чүгле чаңгыс төвүт улус ынча дивес боор. Бистиң моолдарда болза, Далай лама база бедик хүндүткелдиг, шажынныы-биле болза, Башкы дижиривис төөгүде бижиттинген. "Далай лама" дээр ат болза, Хувилай хаан үезинден нептереп эгелээн дижирлер бар. Ынчалза-даа төвүттер ном сургаалын бүгү Моолдуң шыны болдурар хүлээлгени күүсеткен Сономгаяцо, бистиң моолдарның адаарывыс-биле Сономжамц ламаның жамц дээр сөзү далай дээн уткалыг болгаш Сономжамц-биле ужурашкаш, Алдын хаан ону далай дег эртемниг лама чүве дээни-биле Далай лама дижи бергени чадавас. Оон аңгыда Хувилай ийикпе, Алдын хаанның ону Далай лама деп адаар дээр дугайында чарлыы амдыыга дээр тывылбаанын демдеглеп турарлар бар. Ам Далай лама дээр моол сөстү төвүттер Гэгээн башкы, Богда гэгээн, Дээдизи деп билип тайылбырлаар болу берген.

:Далай лама деп ат эң баштай моолга алдаржааш, оон улаштыр кыдаттарның ол атты ажыглааны Чөөн чүкке тарап, Европа, Америка дептерге четкен. Амгы делегей ону ниитизи-биле  Далай лама деп адаар болу берген. Харын төвүттер аразында Далай лама деп чугаалашпас, **Кундун** азы сорулганың дээдизи, **Ий-Шин-Норбу** азы күзел боттандырыкчы ховар шын-дамал эртине, **Гял-ва Ринбочи** азы Эртинелиг Башкы дижип турар. Далай Лама дээр алдарны үш дугаар Далай лама четтирген болгаш ооң мурнундагы ийи кижини сөөлүнде Далай лама деп алдаржытканы төөгүден билдинип турар.

## Дөзү
# " **К.К.Кудажы, Ю.Ш.Кюнзегеш**. *Улуг-Хем: Тыва чогаалчыларның сеткүүлү 5-6. Доржготов "Судур"*. 1993 чыл."

Д
Д
Д