Энергия

**Энергия** ( — ажыл, кылдыныг, күш, күчү) — материяның аңгы-аңгы шимчээшкиннериниң болгаш бот-боттары-биле харылзаазын илереткен хемчээл, материяның шимчээшкининиң бир байдалындан өске байдалынче кирип турарының хемчээлин илереткен физиктиг величина. 

«Энергия» деп сөстү Аристотель бир дугаар бодунуң «Физика» деп ажылынга ажыглаан, ынчалза-даа ында ол чүгле кижиниң кылып турар ажылынга хамаарыштыр ажыглаттынып турган.

## Энергияны демдеглээри
Энергияны **Е** деп үжүк-биле демдеглээр ( — кылдыныг, ажыл, күчү).

Чылыгның хемчээлин илередирде **Q** деп символ ажыглаар ( — чылыгның хемчээли).

Дамчыткан энергияның хемчээли кылдыр ажылды демдеглээрде **A** деп ( (ажыл) азы **W** деп символ ( — ажыл) ажыглаар.

Тодаргай үе иштинде энергияның өскерлиишкининиң хемчээли кылдыр күчүнү демдеглээрде **W** деп символ ажыглап турар.

Телонуң иштики энергиязын илередирде **U** деп сивол ажыглаар.

## Терминниң төөгүзү
«Энергия» деп термин грек *ἐνέργεια* деп сөстен укталган, бир дугаар Аристотельдиң ажылдарынга «кылдыныг, ажыл» дээн уткаларынга ажыглаттынып турган.

Лейбниц 1686 болгаш 1695 чылдара бодунуң ажылдарынга «дириг күш» (*vis viva*) деп термин ажыглап турган, ол дээрге, объектиниң деңзизин ооң дүргениниң квадрадынга көвүдеткени деп билип турган, амгы үениң терминологиязының аайы-биле кинетиктиг энергия-дыр.

Маркиза Эмили дю Шатле «Физика ному» (, 1740) деп ажылында Лейбництиң идеяларын Виллем Гравезандтиң практиктиг хайгааралдары-биле каттыштырган.

1807 чылда Томас Юнг «энергия» деп терминни «дириг күш» деп терминниң орнунга амгы үеде ажыглаттынып турар утказынга дүүштүр ажыглаан.  Гаспар-Гюстав Кориолис ажыл биле кинетиктиг энергияның аразында харылзааны 1829 чылда тодараткан. Уильям Томсон бир дугаар «*кинетиктиг энергия*» деп терминни 1851 чылдан орай эвес үеде ажыглаан, а 1853 чылда Уильям Ренкин бир дугаар «*потенциалдыг энергия*» деп терминни ажыглаан.

1918 чылда энергияның кадагалаттынып артары дээрге-ле үениң трансляционнуг симметриязының математиктиг түңнели-дир барымдаалаттынган. Тодаргайлаарга, энергияның кадагалаттынып артары физиканың хоойлуларының үе эртерге өскерилбезиниң чылдагааны-биле кадагалаттынып турар.

## Энергияның хевирлери
Механикада *потенциалдыг энергия* (азы телоларның болгаш оларның кезектериниң боттарының аразында азы даштыкы шөлдер-биле харылзаалашканындан тывылган энергия) база *кинетиктиг энергия* (шимчээшкинниң энергия) деп ийи энергия дугайында билиишкиннер бар. Оларның түңү *долу механиктиг энергия* деп адаттынып турар.

Шөлдерниң шупту хевирлери энергиялыг болур: электримагниттиг, гравитациялыг (тыртыжыынкынның) болгаш атомнуг (ядролуг) энергиялар.

## Энергия биле ажыл
Энергия дээрге, физиктиг системаның ажыл кылып болгу дег магадылалының хемчээли болур. Чижээлээрге, телонуң долу механиктиг энергиязының өскерлиишкинни сан талазы-биле алырга, телога чоруткан механиктиг ажылдың хемчээлинге дең болур. Ынчангаш энегрия болгаш ажыл сан-биле чаңгыс хемчээл-биле илереттинер.

## Хамаарылгалыының тускай теориязында

### Энергия биле деңзи
Хамаарылгалыының тускай теориязында деңзи-биле энергияның аразында **[[Эйнштейн, Альберт|Эйнштейнниң]] формулазы-биле** илереттинер харылзаа бар:

: E = mc^2,

: ында E — системаның энергиязы;
: m — ооң деңзизи;
: c — вакуумда чырыктың дүргени.

## Энергияның үндезиннери
Энергияның үндезиннерин ийи кезекке чарып болур: ктап тургустунмас болгаш үргүлчү турар. Энергияның катап тургустунмас үндезиннеринге нефть, газ, хөмүр, уран д.о.ө. хамааржыр. Үргүлчү турар үндезиннерге Хүннүң, хаттың, ГЭС-тен алыр энергияларны киирип болур.

## Демдеглелдер

## Литература

* Добиаш А. А. Энергия // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* 
* 
* 
* 

## Шөлүглер

* Энергия в Физической энциклопедии