Бот-боттарынче күштүг кылдыныг

**Бот-боттарынче күштүг ядролуг кылдыныг** (*бот-боттарынче өңнүг кылдыныг*, *бот-боттарынче* *ядролуг кылдыныг*) — физикада дөрт үндезин бот-боттарынче кылдыныгларның бирээзи. Бот-боттарынче күштүг кылдыныгда кварктар база глюоннар, оларның тургустунган кезекчигештери (адроннар, барионнар база мезоннар) киржип турар.

Ол кылдыныг атомнуң ядрозунда болгаш оон-даа бичии деңнелде адроннарда кварктар аразында харылзаа тудуп база нуклоннар (протоннар, нейтроннар) аразында тыржыжыышкынны харыылап турар.

Бот-боттарынче күштүг кылдыныгның ачызында атомнарның ядроларын быжыг система кылдыр тургузуп турар **ядролуг күштер** тыптып турар. 

## Демдеглелдер

Бот-боттарынга күштүг кылдыныг деп билигни эртемче киирери 1930 чылдарда атомнуг ядрода нуклоннарны кандыг күш харылзаштырып турарынга гравитациялыг-даа, электромагниттиг-даа кылдыныглар харыы берип шыдавааны-биле негеттинип келген. 1935&amp;nbsp;чылда япон физик Х. Юкава бир дугаар нуклоннарның бот-боттарынче кылдыныының теориязын тургузуп кылган. Ол кылдыныг пионнар деп адаар чаа кезекчигештерниң солчулгазының дузазы-биле болуп турар. Пионнарны 1947&amp;nbsp;чылда экспериментилер дузазы-биле ажыткан.

Бо пион-нуклоннуг теорияда ийи нуклоннуң тыртыжыышкыны азы идиишкини пионну бир нуклон  үндүр идиптерге, өске нуклон ону сиңирип ап турар кылдыр тайылбырлап турар. Бо болуушкун бот-боттарынга электромагниттиг кылдыныгда виртуалдыг фотоннар үлежип турарынга дөмей болуп турар. Пионну үндүр иткениниң күжүнүң хемчээли электромагниттиг кылдыныгда ындыг болуушкуннуң күжүнге бодаарга дыка улуг болган, ынчангаш ону бот-боттарынче күштүг кылдыныг деп адаан.

Куду энергияларда ийи нуклоннуң бот-боттарынче ядролуг кылдыныының феноменологтуг тайылбырында потенциалдыг энергияның оператору дараазында хевирлиг болур:

: V(\vec{r_1}, \vec{r_2}, \hat{\sigma_1}, \hat{\sigma_2}, \hat{\tau_1}, \hat{\tau_2}) = U_1(\vec{r}) + U_2(\vec{r})(\hat{\sigma_1} \hat{\sigma_2}) + U_3(\vec{r})S_{12} + (\hat{\tau_1} \hat{\tau_2}) \left \{ U_4(\vec{r}) + U_5(\vec{r})(\hat{\sigma_1} \hat{\sigma_2}) + U_6(\vec{r})S_{12} \right \},

мында r = r_1 - r_2, \vec{r_1}, \vec{r_2} — делгемде координаталар, \hat{\sigma_1}, \hat{\sigma_2} — Паулиниң операторлары, \hat{\tau_1}, \hat{\tau_2} — изотроптуг спинниң операторлары.

## Бот-боттарынга күштүг кылдыныг теориязының амгы байдалы
Бот-боттарынга күштүг кылдыныг теориязының амгы үеде ниити тургузуун көрээлиңер. Хамыктың мурнунда бот-боттарынга күштүг кылдыныг теориязының таваа — квантылыг хромодинамика болуп турар. Бот-боттарынга күштүг кылдыныгны тайылбырлаар аргазы кандыг объект шинчилеттинип турарындан улуг хамааржыр.  

:

Бот-боттарынга күштүг кылдыныг теория талазы-биле эң шинчилеттинген болгаш теоретикитиг физиканың үндезин кезекчигештер шинчилеп турар эң сайзырап турар адырларының бирээзи. Бот-боттарынга күштүг кылдыныг үндезин бойдустуг деп билдингир-даа болза, ону илередип турар математиктиг хоойлулар дыка нарын, ынчангаш кезек черлерде санаашкын-биле ниити принциптерин үндүрери болдунмас болуп турар.  

Ядронуң радиузун дараазында чоокшулалдыг формула-биле санап болур:

: R = r_0 A^{1/3},

мында A — ядрода нуклоннарның ниити саны.

Мезоннуң импульзу:

: p_m = \frac{h}{2\pi r_0 A^{1/3}},

Мезоннуң шимчевес байдалында массазы:

: m_m = \frac{h}{2\pi c r_0 A^{1/3}}.

Бир эвес A = 2 болза:

: m_m = \frac{h}{2\pi c r_0 2^{1/3}} \approx 2{,}8 \times 10^{-28} кг.

*

Күштүг кылдыныгны санаарда амгы үеде күштүг суперкомпьютерлер ажыглаары негеттинип турар. ынчалза-даа кезек санаары берге параметрлерни дыка ылаптыг санап үндүрүп кээр болуп турар. Чижээлээрге, протоннуң массазын санап кээрге, шын протоннуң массазындан чүгле 2 % эвээш кылдыр санап каан. 

2010 чылда санаашкыннар дузазы-биле u биле d-кварктарның массазы дыка дүрген санатына берген: частырыглыы 30 %-дан 1,5 % чедир эвээжээн.

## Демдеглелдер


## Литература

* 
* 

## Шөлүглер

* 
* 
* 
* Видео Лекции: Теория электрослабых взаимодействий (профессор Черняк В. Л., 2013 г.)