open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Водород

**Водород** (*воъдороот*, , , ) — периодиктиг системаның бир дугаар химиктиг элементизи. **H** кылдыр демдеглеттинер. Атомнуг дугаары 1 (бир). Водородтуң чаңгыс атомнуг хевири — Бойдуста эң-не делгереңгей элемент. Сылдыстар колдуунда водородтан тургустунган.

Водород үш изотоптуг: протий (протон) H (H), дейтерий (дейтрон) H (D), тритий H (T) (радиоактивтиг).

Стандарттыг температурага болгаш базыышкынга водород — өң чок, чыт биле амдан чок, токсиктиг эвес H2 деп химиктиг формулалыг чиик хей. Кислород азы агаар-биле каттай аажок кывыычал болгаш ча(ъ)стыычал. Фтор, хлор чижектиг хейлер-биле каттай база-ла частыычал. Водородтуң ковалентилиг харылзаа тургузары эки болгаш, Черде ооң хөй кезиии суг азы органиктиг бүдүмелдер чижектиг молекулярлыг каттыжыышкыннар хевиринде чоруур.

Этанолга болгаш чамдык металлдарга (демир, никель, палладий, титан, платина, ниобий) эстиичел.

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
Воевода

Воевода (ийиги о узадыр адаттынар) () - Эрте-бурунгу Руська болгаш чамдык славян күрүнелерде: шеригниң, ол ышкаш можунуң, округтуң баштыңы.

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
Водка

Водка (о узадыр адаттынар) () – арыглап каан спиртти суг-биле холааш кылган ажыг эзиртир бүдүмел. Хораннарга үе-үези-биле хамаартып турар. Делегейниң көвей чурттарында хоран дээш хоругдаан. Делегейде водканы янзы-бүрү компаниялар бүдүрүп турар.

Водканың база өске спирти улуг хуулуг ажыг сугларның садыгга садар шактарын кызырып турар, чүге дизе ол черлерниң чурттакчылары спирттен хамааржыр аппаргаш, оон адырылбастааш, чуртталгазын үреп турар: акша чарып, араганың хайынга чокшуп, кем-херек үүлгедип, азы хүлээлгезин хоралыг салдарлыг кылдыр күүседип турар. Кезедезе, өлүм-чидимге чедип турарын үргүлчү медээлерге дамчыдып турар.

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.

В
Кудук

Кудук () – суг үндүр сордуруп алыр насостарлыг (сорукчуларлыг) тускай бажың.

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003 ч.

К
Вокзал

Вокзал (а узадыр адаттынар) () – демир-орук-биле азы өске-даа транспорт-биле чорукка чоруур кижилерниң аъттаныр, келир, доктаар чери болгаш ында ачы-дуза көргүзер кижилер турар бажың-балгат.

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
Волейбол

Волейбол (сөөлгү о узадыр адаттынар) () - киржикчилери командалар бооп алгаш, бөмбүктү бедик кылдыр херип каан четки ажыр октавышаан, удурланыкчыларының шөлүнге дегзирин оралдажыр спорт ойну, ол ышкаш ооң-биле холбашкан спорттуң хевири; хол бөмбүү.

## Дөс
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
Шериг комиссариады

Шериг комиссариады азы **Шеригком** () - шериг хүлээлгелиглерниң учёдун, оларны шеригге келдиртирин харыылаар чер.

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

Ш
Вегетативтиг органнар

Вегетативтиг органнар () – амыттанның, үнүштүң азы мөөгүлерниң чемненилге болгаш өзүлде органнары (чижээ, дазыл, ун, бүрүлер).

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.

В
Вегетативтиг нерв системазы

Вегетативтиг нерв системазы () – дириг амылыгның нерв системазының хан эргилдезин, тынышты, чем хайылдырарын башкарар кезээ.

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
Вагонетка

Вагонетка (е узадыр адаттынар) () - чиңге оруктуг демир-орукка азы астынчак орукка чүък сөөртүр кыры ажык улуг эвес вагон.

## Дөс
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
Вагон

Вагон (о узадыр адаттынар) () – боду чорбас (моторлуг кылып каанда — боду чоруур), рельстер кыры-биле шимчээр транспорт херексели.

Вагон бүрүзүнде доктаадыр кран бар.

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
Вазелин

Вазелин (и узадыр адаттынар) (; ) - медицина, косметика, техникага чаап хереглээр хоюг үс хевирлиг бүдүмел. Аштаанының шынарындан алырга, өңү кара, сарыг болгаш өттүр көстүр аксымаар болур. Нефть үстериниң болгаш кадыг парафиннерниң холуксаазы болур. Эриириниң температуразы — 27-60&nbsp;°C, чышпынчаа (вязкость) — 28-36 мм²/с (50&nbsp;°C турда). Эфирге биле хлороформага эстир, а суг биле спиртке эзилбес, касторлуг үстен аңгыда кандыг-даа үстер-биле холчур. Вакуум-дистилляттыг нефть фракцияларын петролатум, парафин база церезин-биле кадырып тургаш ону бүдүрүп алыр.

*Вазелинниг* - вазелин холуп каан.

*Вазелиннээр* - вазелин-биле чаар.

## Төөгү
1869 чылда Чезбро Роберт - англи химик - вазелинни чогаадып ажыткан. Эгезинде автор чогаадылгазын "нефтилиг желе" (Petroleum Jelly — англ.) деп адап алган. Ынчалза-даа ындыг аттыг бүдүмелди кым-даа садып алыксавас турган, ынчангаш Роберт ону **«вазелин»** деп адаан: немец «wasser» *(суг)* биле грек «elaion» *(оливка үзү)* деп ийи сөстерни чаңгыс сөсче каттыштырган. Роберт 1872 чылда вазелин бүдүрериниге АКШ-тың патентизин алган, а 1878 чылда вазелинни саарылга марказы кылдыр патентилээн. 

Амгы үеде «Vaseline» деп саарылга марказы Unilever компанияның эрегзинде, ынчангаш ол компания элээн көвей кешке чаар холуксааларны бүдүрүп турар. Вазелинниң төөгүзүнде солун чүү дээрге ол саарыгла марказы чоорту чоннуң ажыглалы ёзугаар шак ындыг барааннарны шуптузун "вазелин" деп адап эгелээн.

## Дөс
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
Ваза

Ваза (бирги а узадыр адаттынар) () – чимис салырынга, чечек тургузарынга азы каасталгага хереглээр чараш сава.

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
Вакансия

Вакансия (ийиги а узадыр адаттынар) () – кижи хүлээп алдынмаан, хостуг ажылдаар чер.

Эң эгезинде ук сөс-биле чүгле епископ кафедраның хостуг дужаалын демдеглеп турган.

Амгы үеде вакансия деп сөс-биле кандыг-бир хостуг дужаалды адап турар. Хостуг ажыл олуттарынче ажылчынны киирериниң дүрүмүн ажыл уставында азы тус удуртулгаларда айыткан.

Резюме — документ, тунемме нерген увераҥар ашнат, паша опытан, образований да моло информаций пашаш, йодмаш шуко годым еҥ-влакым пашаш налме деч кандидатурыштым ончышым.

Россияның хоойлуларында тускай черинде күрүне болгаш муниципалдыг ажылчыннарның хостуг олуттарын ээжелээр дүрүм турар.

## Демдеглелдер

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
В
Вакцина

Вакцина (и узадыр адаттынар) (, ) – микроорганизмнерден азы оларның бүдүрген продуктуларындан алган, халдавырга удур тарылга кылыр эм.

Күш чокталган азы өлүг микроорганизмнерден, оларның бүдүрген артынчыларындан, азы оларның антигеннеринден ген-инженерлиг азы химиктиг арга-биле вакцинаны бүдүрер. 

Вакцина — халдавырлыг аарыгларга удур баш бурунгаар тарылга чорударынга хереглээр (тарылга кылыр) чүүлдер

Вакциналаар (и база узадыр адаттынар)  - вакцина кылыр, тарыыр.

## Дөс
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.

В
Волан

Волан азы **Воланчык** (а узадыр адаттынар) () – бадминтон ойнаарынга хереглээр кыдыыдыында чүглерлиг чиик бөмбүкчүгеш.

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
Вальс

Вальс (а узадыр адаттынар) () - ийи кижи туттунчуп алгаш күүседир оожум танцы, ол ышкаш анаа таарышкан ооң аялгазы (музыказы).

## Дөс
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
Вандал

Вандал (ийиги **а** узадыр адаттынар) () – үрегдекчи, төөгүнүң тураскаалдарын болгаш культураның үнелиг чүүлдерин үрээр кижи, варвар.

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
Вандализм

Вандализм (и узадыр адаттынар) () - үрегдекчи чорук, төөгүнүң тураскаалдарын болгаш культураның үнелиг чүүлдерин кайы хамаан чок үрээр чорук, варвар чорук.

## Дөс
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
Ваниль

Ваниль (и узадыр адаттынар) () – үрезиннерин чемге амдан кииреринге болгаш парфюмерияга хереглээр үнүш. 

Чемниң амданын улгаттырарда ванильди чемге холуп каар.

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
Ванна

Ванна (бирги а узадыр адаттынар) () - 1. Кижи иштинге кирип алгаш, чугдунуп, чунуп болур улуг узун сава. 2. *көж.* Мага-ботту хүн, агаар, малгаш дузазы-биле эмнээри.

## Дөс
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
Валюта

Валюта (ю узадыр адаттынар) () – көвей уткалыг термин. Уткалары болза: 
#Чурттуң акша системазы болгаш ооң эге хемчээ.
#Даштыкы акша.

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
Варвар

Варвар (е узадыр адаттынар) () - 1. Эрте-бурунгу гректерге болгаш римляннарга: өске чурттуң кижизи. 2. Бүдүүлүк, каржы, дерзии кижи.

## Дөс
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
Варенец

Варенец (сөөлгү е узадыр адаттынар) () – хайындырган сүттен кылган тарак.

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.

В
Варенье

Варенье (бирги е узадыр адаттынар) () - чигир холааш хайындырып каан кат азы чимис.

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
Вариант

Вариант (ийиги а узадыр адаттынар) () – чүвениң бооп болур өске бир хевири, янзызы.

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
Ватт

Ватт () - шыдалдың эге хемчээ. Шыдалдың эге хемчээ кылдыр 1 ватты алган. **Вт** деп демдеглээр.

## Дөс
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
Ваучер

Ваучер (а узадыр адаттынар) () - ээзинге күрүне өнчү-хөреңгизин хуужудуп алыр эрге бээр үнелиг саазын.

## Дөс
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
Вестибюль

Вестибюль (ю узадыр адаттынар) () - бажыңга кирип кээрге, ооң иштики өрээлдериниң бетинде улуг өрээл.

## Дөс
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
Хоочун

Хоочун (а узадыр адаттынар) () – кырган, дуржулгалыг дайынчы, эрткен дайынның киржикчизи; ол ышкаш черле кырган, дуржулгалыг ажылдакчы; ветеран.

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

Х
Ватерпас

Ватерпас (сөөлгү а узадыр адаттынар) () - тудуг, чазанылга ажылдарынга хереглеттинер, чүвениң дескизин, ийленгениниң улуг эвес булуңнарын хемчээр херексел.

## Дөс
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
Ватрушка

Ватрушка (у узадыр адаттынар) () – кырында творог салып каан төгерик далгандан кылган чем.

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
Ветеринария

Ветеринария (а узадыр адаттынар) () – дириг амытаннарның аарыгларының, оларны эмнээриниң болгаш болдурбазының, ол ышкаш кижилерни халдавырлыг мал аарыгларындан камгалаарының дугайында эртем.

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
Вето

Вето (е узадыр адаттынар) () - хорууру, хоруушкун. 

**Вето эргези** - кандыг-бир шиитпирни, хоойлуну хоруур эрге.

## Дөс
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
Сирилээшкин

Сирилээшкин азы **сирилел** () - чайганыры, аай-дедир шимчээри.

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#
Аңгылал:Техника
Вид

Вид () - кылыг сөзүнүң кылдыныгны доозулган азы доозулбаан кылдыр көргүзер хевири. 

Чижээ: Доозулган вид. Доозулбаан вид.

## Дөс
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
Викторина

Викторина (ийиги и узадыр адаттынар) () - кандыг-бир тема-биле холбашкан айтырыгларга харыы бээр оюн.

## Дөс
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
Виктория (кат сорду)

Виктория (кат сорду) (о узадыр адаттынар) () - улуг чемиштиг честек-кат болгаш өске-даа чамдык үнүштерниң сорттары. Аңгы кат эвес-тир, а честек-каттың бир сортузу-дур.

## Дөс
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.

Аңгылал:Үнүштер
Винегрет

Винегрет (сөөлгү е узадыр адаттынар) () — хээндектей кескен ногаалар, эът азы балык, чуургадан кылгаш, соус, үс холуп каан соок чем.

## Дөс
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
Виноград

Виноград (а узадыр адаттынар) () - мурнуу чүктүң чигирзиг улуг каттарлыг үнүжү болгаш ол үнүштүң чемге, эм, суксун, арага кылырынга хереглеттинер каттары.

## Дөс
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.

Аңгылал:Үнүштер
Виза

Виза (и узадыр адаттынар) () - 1. Документиге эрге-дужаалдыг кижиниң хынаанын азы чөпшээрээнин демдеглеп бижиири ("виза салыр" дээр). 2. Чурт иштинче кирериниң, оон үнериниң азы ону таварып эртериниң чөпшээрели, ындыг чөпшээрелди паспортка демдеглээри ("виза алыр" дээр).

## Дөс
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
Визит

Визит (ийиги и узадыр адаттынар) () – колдуунда албан-херек ужун кандыг-бир черге баары азы келири.

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
Ланчыы

Ланчыы () - унунуң ишти араалыг, уштуп-суп алыр чыдалыг боо.

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
В
Виолончель

Виолончель (е узадыр адаттынар) () – үнүнүң чоон-чиңгезиниң болгаш бодунуң хемчээлиниң талазы-биле скрипка биле контрабастың аразында тыртар хылдыг хөгжүм херексели.

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
Виртуоз

Виртуоз (о узадыр адаттынар) () – кандыг-бир уран чүүлдүң, ажыл-херектиң техниказынга онза мергежээн кижи.

## Дөс
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
Вирус

Вирус (**и** узадыр адаттынар) ( — хоран) – чүгле дириг клеткаларга тыптып көвүдээр, халдавырлыг аарыглар өөскүдүкчүзү болур хензиг клетка чок кезекчигеш.

Грипптиң өөскүдүкчүзү болза, ам хиреде эки тодараттынмаан шүүреттинер *вирус* деп чүве болуру чадавас бооп турар.

Вирустуг – вирус-биле холбашкан, "вирус өөскүдер".

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.

## Демдеглелдер

В
Виски

Виски (бирги и узадыр адаттынар) ( азы ; ) – англи азы америк аажок ажыг арага.
Ону бүдүрерде дараазында үнүштерни ажыглаар боор: арбай, көк-тараа, ак-тараа или чочак-тараа.

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
Вискоза

Вискоза (а узадыр адаттынар) () – кылымал торгу, целлофан бүдүреринге хереглээр, целлюлозаны болбаазыратканының продуктузу болур хоюг митпек чүүлдүң эртемде ады. Кылымал торгуну база ынча дээр.

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
Реха Огуз Түрккан

**Рехa Огуз Түрккан** (төр. 12.10. 1920, Истанбул - мөч. 18.01. 2010, Истанбул), Турк  юрист, чогaалчы, Тюрколог, псиколог, сценарист, футурист болгаш  Ординарюс Професөр.  

## Намдары
Ататүрк  өлүмүнден ынчаш Эргенекон сеткүүлүн үндүрген.  Номду ынагандар xөөзүн үндезиледи. соондa Бозкурт сеткүүлүн үндүрген. Xүсейин Нихал Атсыз базa бо сеткүүлде бижиген бир чогaалчы.  Соондa   көк Бөрү  сеткүүлүн үндүрген. 
Анкарa универтитети юрист Факүлтети'н дооскан. Истанбул универтитети'нде магистурa, Сорбон Универтитетинде төөгү болгаш Туркология, Коломбия универтитетинде Прикологияче өөренип киргеш, дүрген дооскан.
1944 - 1945 аразындa Туранчылык чаргызындa шиитпир.  1947-1972 чылдары аразындa Коломбия универтитетинде, 1975-1976 чылдары аразындa  Истанбул универтитети'нде,  1996 чылындa  Казакстандa башкылап чорду.  Англис, Франсуз, Турк дылдардa 41 номнары, 9 филм болгаш 6 телевизор сценарий кылган.
2010 чылдың январь 17-де мөчээн.

## Номнары

* Индейлер биле Түрк чоннар (Kızılderililer ve Türkler) (1998) ISBN 9789944009997
* 21. век улусчулугу (21. Yüzyıl Milliyetçiliği) (1995)
* Türkçülüğe Giriş (1940)
* Milliyetçiliğe Doğru (1943)
* İleri Türkçülük ve Partiler(1946)
* One America (1954)
* Talking Turkey (1955)
* Turkish Literature (1956)
* Turkish National Character (1971)
* Tabutluktan Gurbete (1975)
* Yenilenmiş Türk Destanları ve Hikayeler (1977)
* Бис кымыл? (Biz Kimiz) (1987)
* Türk Milliyetçiliğinin Kısa Tarihi (1992)
* Yükselen Milliyetçilik
* Uyuyan Dev Türk Dünyası (2005)

Аңгылал:Турк чогаалчы
Чедилик

**Чедилик** (, ) — 7 катапталып турар хонуктар. Ол хонуктарны бир дугаар хүн, ийи дугаар хүн, үш дугаар хүн, дөрт дугаар хүн, беш дугаар хүн, чартык улуг-хүн, улуг-хүн деп адаар.

Чедилик хүннериниң үстүнде демдеглээнинден аңгыда өске, планеталарга даянган, аттарлыг база.

Аңгылал:Чеди-хонуктуң хүнү
Домнаары

**Дом** азы **домнаары** - аарыг кижини хол-биле суйбап, энергия күжү-биле сегидери, сегидер кылдыныглар.

Кончуг домнаар кам кижи кижиде аарыг-аржыкты, каргыш-чатканы, доораны адырып ырадыптар. Чаш уругларның, оолдарның сылдангызын адырып кааптар. Аарыг кижини, чаш ажы-төлдү домнаар мурнунда артыштап алыр.  

Домга ажыглаар чүүлдер хөй. Домга хереглээр араатан, араатан эвес-даа аңнарның чүүлдери: адыг дыргаа, азыг-диштери, тооргу азыы, элик дуюу, мыйыстары, чер-хаван азыы, үгү дыргаа, кулун, чаваа аът дуюу, эзир чүү. 

Кыс улустуң эмиг-төжүн адыг-дыргаа-биле домнаар, хол-биле аяаар суйбап оргаш домнаар. Чес, холадан кылган бижектерни тыртар, далар улусту домнаарда ажыглаар. 

Кырганнарның эдилеп, ажыглап чораан эгээ, бижек, боо кузумууру, оттук, даңза, хап-биле база домнаар. Ортумак назылыг адыгның бажының сөөгү-биле баш аарыгларын, кемдээшкиннерни эдер. Шаандагы, үр эдилээн тыва эзер эзеңгизи, шавылыыр, колун, чирим толдары, чүген суглуу, кызыл сөөскен сыптыг кымчы. Иезиниң эдилеп чорааны чавага, билзек, чүстүк, мөңгүн тевенези дээш баар. Тыва шооча, дүлгүүр. От, аъш-чемге хереглээр кыскаш, илбек, хола хымыш. Кызыткаш, чаванага өгээш, идиктиң улдуңун хаажылап чораан тыва чиңге илиир. Домга күзүңгүнү база ажыглаар.

Аарыг кижиге шыырак кам кижиниң көрүжү, тыныжы, чугаазы база дом болур. Үрүпкен үрүүшкүнү база дом болур. Туткан, сыйбаан, деген холу база дом болур. Демирни отка кызыдып алгаш, чылгап-чылгап, ол чараа-биле дүкпүрүп домнаар.

## Дөзүк
#АДЫГ-ТҮЛҮШ Допчуң-оол оглу Кара-оол. '''''СКИФ ХҮН ТҮРК УРАНХАЙНЫҢ ХУУЛГААЗЫН ТЫВАЛАРЫ'''''. Кызыл: “Адыг-Ээрен” камнары-2014. А. 114-115.

Аңгылал:Хамнаашкын
Аңгылал:Чүдүлге
Ариф Нихат Aся

**Ариф Нихат Ася** (7 февраль 1904; Инжегиз, Чаталжa, Истанбул  - 5 январь 1975, Анкарa), улусчу шүлүктери биле сураглыг болгаш Түркийе (Турция) Аданa кожуунуң бот-догуннаашкын xүнү январь 5-те бижээн "Байрак" (тук) шүлүү дээш билдингир "тук шүлүкчүзү", Турк шүлүкчү, чогaалчы, башкы, депутат. Йени Истанбул  болгаш  сабах солуннарындa бижип турган. Шын ады  "Мехмед Ариф" , 5.01.1975 чылындa мөчеен. Hөөрү, Анкарa хоорай  Каршыйакa, Чевег черинде.

## Шүлүк номнары
*Хейкелтраш (скульптор) (1924)
*Ястыгымын Рүясы (сырттыгымның дүжү)(1930)
*Айетлер (1936)
*Бир Байрак Рүзгар Беклийор (1946)
*Рубаийят-ы Ариф (1956)
*Эникли Капы (1964)
*Куббе-и Hадрâ (1956)
*Көклер ве Даллар (1964)
*Эмзиклер (эмискиктер) (1964)
*Дуалар ве Аминлер (1967)
*Айналардa Калан (1969)
*Канатлар ве Гагалар (чалгыннар болгаш думчуктар) (1946)
*Кыбрыс Рубаилери (1964)
*Басамаклар (чадалар)(1971)
*Аврупадан Рубаилер (1971)
*Ковa Буржу (1967) 

## Дөзүк


## Дөс
*  Ариф Нихат Ася  Намдары
* Ариф Нихат Ася - шүлүктерин

Аңгылал:Чогаалчы
Аңгылал:Уран чүүл
Аңгылал:Турк чогаалчы
Аңгылал:Түркчүлер
Аът чарыжы-2014

Аът чарыжы-2014, (;) (Наадым-2014, Кызыл хоорай) – 2014 чылда Кызыл хоорай девискээринге болган Тываның чылдың-на эрттирер малчыннар байырлалы Наадым-2014-ке хамаарышкан Тываның эң дүрген болгаш шыдамык аъттарын чарыштырар мөөрей.

## Түңнелдери
Аът чарыжы салган аъттың чоруундан, уксаазындан болгаш назы-харындан ылгап тургаш кезек хевирлерге (категорияларга) эрттирер. Чарыштың эрткен хевирлери база тиилекчилери дараазында даңзыда:

*Чавааларга – Чыргакы аъды,
*Улуг чүгүрүк – Хөнделең аъды,
*Улуг челер – Улуг-Хем аъды,
*Тыва уксаалыг аъттарга – Барыын-Хемчик аъды эрткен.

А
А
Бүнямин Аксунгур

**Бүнямин Аксунгур** *(1957 төр., Манисa кожуун, Түркийе )* — турк ыраажы, башкы, композитор  «Түрксес» деп хөгжүмчү бөлүктүң лидери болгаш тургузукчузу.  

## Намдары
Түркийениң  ТРТ Истанбул Телевизору Гөнүл Авазы программазындa ажылдап чоруур. Турк күрүне телеканалы Трт Аваз таварыштыр чонга билдингир . 1976 чылдa Истанбул универтитетинге Туркология бөлүмүн кежэки салбырынга доозуп алган.

## Башкы ажылы
Ыгдыр кожууннуң уруглар школазының башкылап Истанбул хоорайгa ажылдап кaан. 

## Альбом
* Ортaa Азия Түрк ырыылары (сд)

## Дөзүк
#http://www.zeytinburnukultursanat.com/Haberler/427/Turkulerle-Turk-Dunyasinda-Muhtesem-Bir-Gezinti.aspx- Зейтинбурну Культура Төвүнүң архивинден.

## Демдеглелдер

A
Аңгылал:Уран чүүл
Аңгылал:турк ыраажы
Rin'Go (бөлүк)

**«Rin'Go»** – 2006 чылда Алматы хоорайга тургустунган хөгжүм бөлүү. 

## Киржикчилери
Бөлүктүң үндезилекчилери – **Байназаров Батыр**, **Отеген Данияр**, **Бирбаев Аян** болгаш **Умаров Адилжан**.

Бөлүк  2009 чылда баштайгы альбомну үндүрген соонда сураглыг апарган.   

РинГо бөлүү 12 видео-клиби бар.

## Альбомнары
**"Rin'Go" бөлүүнүн үндүрген альбомнары:**

**Шөлүг**
#http://kaztube.kz/ru/video/48778

## '''Дөзү:'''
*ырыылары 
*Rin'Go бөлүү

R
R
Өмер Сейфеддин

**Өмер Сейфеддин** (11 Март 1884; Гөнен , Балыкесир, Туркия - 6 Март 1920, Истанбул), Турк чогаалчы,шүлүкчү, шериг, башкы.

Турк литератураның чугула чогаалчызы.  
 
## Намдары
Түрк Сөзү сеткүүлүн баш редактору.

## Номнары
### Романлары
*  Асхâб-ы Кехфимиз  (1918) 
*  Ефруз Бей  (1919) 
*  Ялныз Ефе  (1919, 1988)

### дептер
*  Ярынки Туран Девлети 

### тоожу
*  Аджаба Не иди? 
*  Аджыклы Бир хикâйе 
* Алеко
*  Анд 
*  Кашагы 
*  Ашк Далгасы 
*  Ашк ве Аяк Пармаклары 
*  Апандисит (тоожу)|Апандисит 
*  Ат 
*  Айын Такдири 
*  Ай Сонунда 
*  Бахарын Тесири 
*  Бахар ве Келебеклер 
*  Балкон 
*  Башыны Вермейен Шехит 
*  Бекарлык Султанлыктыр 
*  Беяз Лале 
*  Бейнамаз 
*  Бирденбире 
*  Бинежек Шей 
*  Бир хатыра 
*  Бир хайыр 
*  Бир Кайышын Тесири 
*  Бир Темиз хавлу Угруна 
*  Бир Васийетнаме 
*  Бит 
*  Бомба 
*  Бүйүжү 
*  жесарет 
*  Чанаккале'ден Сонра 
*  Чакмак 
*  Чиркинлигин Эсрары 
*  Дама Ташлары 
*  Девлетин Менфааит Угруна 
*  Дийет
*  Дүнянын Дүзени 
*  Дүшүнме Заманы 
*  Элегимсагъма 
*  Элма 
*  Эфруз Бей 
*  Фалака 
*  Ферман 
*  Фон Садриштайн’ын Карысы 
*  Фон Садриштайн’ын Огълу 
*  Форса 
*  Гизли Мâбед 
*  Гүрүлтү 
*  Хавяр 
*  Хафифтен Бир Седа 
*  Хороз 
*  Хүррийет Байраклары 
*  Иффет 
*  Ики Мебус 
*  Илк жинайет 
*  Илк Дүшен Ак 
*  Илк Намаз 
*  Инсанлык ве Көпек 
*  Иртижа Хабери 
*  Кач Йеринде 
*  Кашагы 
*  Керâмет 
*  Кысканчлык 
*  Кызыл Элма Нереси? 
*  Колексиён 
*  Коркунч Бир жеза 
*  Кумрулар 
*  Кур-бага Дуасы 
*  Курумуш Агачлар                     
*  Күлах 
*  Күтүк 
*  Локанта Эсрары 
*  Макул Бир Дөнүш 
*  Меhди 
*  Меhмаемкен 
*  Мемлекете Мектуп 
*  Мермер Тезгаh 
*  Мирас 
*  Муайене 
*  Муhтери 
*  Мүжде 
*  Накарат 
*  Намус 
*  Насыл Куртармыш? 
*  Надан 
*  Незле 
*  Ничин Зенгин Олмамыш? 
*  Нишанлылар 
*  Нокта 
*  Өпүджүгъүн Илкел БИчими 
*  Памук Иплигъи 
*  Пембе Инджили Кафтан 
*  Перили Көшк 
*  Пирелер 
*  Примо Түрк Чоджугъу 
*  Рузнаме 
*  Рүшвет 
*  Рүтбе 
*  Сиврисинек 
*  Шефкате Иман 
*  Тариh Езели Бир Текеррүрдүр 
*  Тавуклар 
*  Теке Тек 
*  Теракки 
*  Теселли 
*  Топуз 
*  Тос 
*  Туhаф Бир Зулүм 
*  Тугъра 
*  Түрбе 
*  Түркче Речете 
*  Учурумун Кенарында 
*  Узун Өмер 
*  Үч Насиhат 
*  Велинимет 
*  Вире 
*  Ялныз Ефе 
*  Йени Бир Hедийе 
*  Йемин 
*  Юф Борусу Сени Беклиёр 
*  Йүксек Өкчелер 
*  Йүзакы 
*  Зейтин Екмек 
*  Акшам Сефасы 
*  Йигъит Чоджук 
*  Окул Чоджугъу 
*  Бир Чоджук Алеко 

## '''Ак адыг''' шүлүү

**Beyaz Ayı.**

Kan içerdi, can yakardı, acımak
Bilmezdi hiç... Her sürüye dalardı;
Boğacak kuş, yıkacak ev arardı,
Masumların düşmanıydı bu alçak!

Yaptıkları birgün dedi cana tak,
Büyük kartal hiddetinden sarardı,
Yuvasından uçtu... Gökler karardı;
Zulme karşı kurdu ateş bir tuzak.

Keskin demir pençesine geçirdi,
Fakat henüz öldürmedi, o şimdi
Öç almanın lezzetini tadıyor.

Dörtyüz yıldır altun yurdu kirleten
Beyaz Ayı yaralanmış yatıyor,
Bozkurt artık çıkmasın mı ininden!..

*1918 чылы, Yeni Mecmua .*
 
## Дөзүк


## Дөзү
* https://www.bilgicik.com/tag/omer-seyfettinin-hikayeleri/
* http://www.biligbitig.com/2014/04/omer-seyfettinin-hikayelerini.html
* http://www.youtube.com/watch?v=D874qd_sJfc

Аңгылал:Турк чогаалчы
Сантияго

**Сантияго** (*Santiago de Chile*) Чили күрүнениң найысылал хоорайы. Чурттакчы чонунуң саны — 5 428 590  (2002) кижи.  

## Дөзүк


## Ссылкалар
* Commonscat:Сантияго

Аңгылал:География
Аңгылал:Чили
Евразияның Экономиктиг Эвилели

Евразияның Экономиктиг Эвилели, кысказы-биле ЕАЭЭ () - 2015 чылдың январь 1-ден эгелеп Россия, Белоруссия болгаш Казахстанның чаа экономиктиг эвилелдежилгези. 

**Бүгү-делегейниң садыг организациязының** () дүрүмнеринге даянып алгаш, ЕАЭЭ ниити рыногун ажыдып, ажылын чоргузуп эгелээн.

### Киржикчилер

### Дараазында кирер киржикчилер
*Таджикистан
*Сирия

## [[Зона свободной торговли]]
* 

*  (2015 май 29 тура, ЕАЭЭ биле Вьетнам аразында дугуруушкунну бадыткааны соонда 60 хонук соонда ажылдап эгелээр).

### Кандидаттар
* 

* , (Египет болгаш Евразий экономиктиг эвилел хостуг бараанажылга зоназын тургузар деп дугурушканнар)

* 

* 

* 

*  (Хостуг бараанажылга зоназын тургузар деп күзээннер)

*  (Тунистиң Чагыргазы ЕАЭЭ-биле хостуг садыглажылга зоназын тургузар деп күзелин илереткен)

* 

## Weblinks
* eurasiancommission.org
* Eurasian Economic Union, EAEU
* Eurasian Economic Commision, eec
* Legal portal of the Eurasian Economic Union, EAEU

## Дөзүк
*Тыва дыл кырынга ЕАЭЭ дугайында медээлел

Аңгылал:Экономика
Эне

**Эне** — кырган-ава. Кырган-авазын кый дээрде, азы аңаа бир чүве чугаалаар дээнде "эней" дээр.

## Сөстүң утказы
### [[Тыва дыл]]
Тожу биле Тере-Хөл улузу *эне* деп сөс-биле чүгле *авазының авазын* адаар турган.
Сеңгел улузунуң чугаазында *эне* дээрге *ада* азы *ие кижиниң авазы* бооп турар.

### Шор дыл
Шор чоннуң чугаазында эне дээрге *ие кижи* бооп турар.

### Алдай дыл
Алтай чоннуң чугаазында эне дээрге *ие* дээн уткалыг сөс бооп турар.

### Хакас дыл
Кызыл деп төре-бөлүктүң улузу *херээжен кырган кижини* иней дээр-дир.
Литературлуг дылда *ине* биле *иней* деп сөстер бар. 
* "Ине" дээрге кандыг бир кыс амытан. Чижек кылдыр, "аарнынъ инезі" деп сөстерни тывалаар болза "ары энези" азы "ары өөнүң херээжен ээзи" дээн бооп турар.
* "Иней" деп сөс ийи уткалыг: бир дугаар утказы дээрге *хережээн кырган кижи*, сөстүң ийи дугаар утказы ёзугаар *кижиниң алган кадайын* ынча деп айтыр.

### Эрги түрк дыл
Латин транскрипция ёзугаар.
Ana — эне. Бо сөстүң утказы-биле эне дээрге *ава кижи* бооп турар, *кырган-ава* эвес.
* Ana ata — ада-ие.
* Kenč anasïn emdi — Уруг энезин эмди.

## Солун чүүл
1968 чылда үнген Тенишев деп кижиниң Тыва-орус словарында "эне" деп сөстү ийи аңгы кылдыр очулдурган.
# Кырган-авазының авазы (орус. прабабушка) кылдыр очулдуруп бижээн. 
# Уруг алчып бээр кижи (орус. няня) кылдыр база очулдурган.

## Үндезини
# Б. Баярсайхан. О некоторых лексических особенностях языка ценгэльских тувинцев Северо-Задной Монголии, арын 180. // ТИГИ. Учёные записки. Вып. XIX. Республиканская типография, 2002 г. ISBN 5-9267-0052-3
# Шор-қазақ пазок қазақ-шор сӧстӱк. // Н. Н. Курпешко-Таннагашева, Ф. Я. Апонькин. Кемеровское книжное издательство: 1973 г. Арын 73. ISBN 5-7550-0385-8
# Материал подготовлен с использованием школьного «Алтайско - русского словаря», Н.И.Когунбаева, Горно – Алтайск, 1991 г.
# Тілниң литератураның паза историяның хакас научно-исследовательскай институды. Хакас тілінің диалекттері. Очерктер паза материаллар. Хакасское отделение Красноярского книжного издальства. Абакан — 1973. Арын 143.
# Хакасско-Русский словарь. Сост. Баскаков и А. И. Ингижекова-Грекул. Около 14000 слов. С приложением очерка «Хакасский язык». Министерство культуры СССР. Государственное издательство иностранных и национальных словарей. Москва — 1973. Арын 59.
# ANA мать. (amv -anč):арын 43. // Академия наук СССР институт языкознания. Древнетюркский словарь. Издательство «Наука» Ленинград, 1969 год.
# Тыва-орус словарь: 22 000 хире сөстуг / под ред. Э.Р. Тенишева. - М. : Советская энциклопедия, 1968. - 646 с.

Аңгылал:Тыва
Кара–оол–Түлүш, Софья Дакпай–оол кызы

**Софья Дакпай-оол уруу Кара-оол-Түлүш** (  *июль 13, 1963 чылда төр.*) — Тыва Республиканың Улустуң артизи, делегей чергелиг мөөрейлерниң лауреады, В.Тока аттыг күрүнениң симфония оркестриниң, ТР Чазааның Үрер хөгжүм оркестриниң солизи, Кызылда Элээди көрүкчүнүң театрында (Театр юного зрителя, ТЮЗ) вокал (ыры)талазы-биле башкылап ажылдап турар.

## Намдары

Софья Дакпай-ооловна 1963 чылдың июль 13-те Тыва АССР-ниң Улуг-Хем кожууннуң Шагаан-Арыг хоорайга киномеханик Кара-оол Дакпай-оол Түлүш-оглу биле башкы Ыдамчык Светлана Түлүш-уруу сугларның өг-бүлезинге төрүттүнген. Баштай ол адазының төрээн черинге — Улуг-Хем кожуунда Кара-Тал деп суурга чурттап турган, ооң соонда авазының төрээн чери Көк-Чыраага. Ол чажындан тура уран чүүлге бот өөренип келген. Баштай Көк-Чырааның сес чыл школазынга өөренгеш, Шагаан-Арыг №2 ортумак школазынга 9-10 класстарны өөренгеш, 1981 чылда дооскан. Бир чыл ишти Шагаан-Арыгның культура бажыңынга АКБ-ге (Агитационно-культурная бригада) методистеп ажылдаан. 

1982-83 чылдарда Гнесиных аттыг хөгжүм училищезиниң «хөгжүмчү комедияның артизи» салбырынга өөренген. 1984 чылда Кызылдың А.Б.Чыргал-оол аттыг уран чүүл училищезиниң «академический вокал» салбырынче, Тыва АССР-ниң алдарлыг артизи Серафима Андреевна Калининаның клазынче дужаап кирген.

1988-1990 чылдарда «Улу чылы» база «Интернат» рок-хөгжүмчү бөлүктерниң солизи турган. 1990 чылдан эгелеп Күрүнениң ыры-сам ансамбли «Саяннарга» ажылдаан. 1993-98 чылдарда Тываның Күрүне Филармониязының  лекторийлиг хогжум болуунге солист бооп ажылдаан. 1998 чылдан тура В.Тока аттыг күрүнениң симфония оркестриниң солизи болуп ажылдап турар. 

2003 чылдан эгелээш Абакан хоорайда РФ-тиң культуразының алдарлыг ажылдакчызы Андрей Штарктың удуртулгазында муниципалдыг концерт оркестри-биле кады ажылдажылгазын эгелээн. Ол-ла чылын Кызылдың ТЮЗ-ка вокал (ыры) башкылап эгелээн, «Бременские музыканты», «Урико-Химеко», «Мой друг - Золотой олень» деп шиилерни тургускан. 2008 чылдан эгелеп ТР үрер хөгжум оркестриниң солизи болуп турар.

2012 чылда культура болгаш уран чүүлдүң Чөөн-Сибирьниң Күрүне Академиязын дооскан.

## Дөс
* газета Плюс-Информ, «Сто лет музыки и веры» («100 на двоих») 
* СОФЬЯ КАРА-ООЛ — ДУЛУШ. ЛЮБОВЬ? ЛЮБОВЬ!

Аңгылал:Тыва
Аңгылал:Ыраажы
Нури Пакдил

**Нури Пакдил** (төр. 1934; Кaхраманмараш, Турция)  - Турк чогаалчы, шүлүкчү, эссеист, редактор.

## номнары
* Harikalar Tablosu / Prevert, Oyun/Çeviri, Temmuz 1974.
* Ay Operası / Prevert, Şiir/Çeviri, Nisan 1975.
* Biat II, Deneme, Ocak 1977.
* Bağlanma, Deneme, Şubat 1979.
* Bir Yazarın Notları II, Deneme, Aralık 1980.
* Put Yapımevleri, Oyun, Nisan 1980.
* Biat III, Deneme, Nisan 1981.Anneler ve Kudüsler (Şiir)
* Bir Yazarın Notları III, Deneme, Mayıs 1981.
* Kasırganın Çatırtıları / Guillevic, Şiir/Çeviri, Mayıs 1981.
* Bir Yazarın Notları IV, Deneme, Eylül 1982.
* Kalbimin Üstünde Bir Avuç Güneş, Oyun, Haziran 1982.
* Edebiyat Kulesi, Deneme, Şubat 1984.
* Sükût Sûretinde, Şiir, Şubat 1997.
* Derviş Hüneri, Deneme, Mart 1997.
* Batı Notları, Gezi-İzlenim, Mart 1997.
* Arap Saati, Deneme, Mayıs 1997.
* Umut, Oyun, Haziran 1997.
* Ahid Kulesi, Şiir, Haziran 1997.
* Korku, Oyun, Ağustos 1997.
* Klas Duruş, Deneme, Ekim 1997.
* Arap Şiiri (Güldeste) I, Şiir/Çeviri, Haziran 1998.
* Arap Şiiri (Güldeste) II, Şiir/Çeviri, Haziran 1998.
* Kalem Kalesi, Deneme, Ekim 1998.
* Bir Yazarın Notları I, Deneme, Mart 1999.
* Osmanlı Simitçiler Kasîdesi, Şiir, Temmuz 1999.
* Otel Gören Defterler 1: Çarpışan Sesler, Deneme, Aralık 1999.
* Otel Gören Defterler 2: Yazının Epik Resmi Çekildiği Sırada, Deneme, Mayıs 2000.
* Otel Gören Defterler 3: Büyük Sorgu, Deneme, Kasım 2001.
* Otel Gören Defterler 4: Simsiyah, Deneme, Nisan 2002.
* Otel Gören Defterler 5: Ateş Hattında Harf Müfrezeleri, Deneme, Ocak 2003.
* Otel Gören Defterler 6: Yazmak Bir Mûcize, Deneme, Haziran 2005.

## Дөзүк


## Дөс

Аңгылал:Чогаалчы
Аңгылал:Уран чүүл
Аңгылал:Турк чогаалчы
Генч, Нуруллax

**Эрдем Байазыт** (1960, хорасан район, Эрзурум,Турция)  - Турк чогаалчы, шүлүкчү, академик.

## Шүлүк номнары
* *Çiçekler Üşümesin*
* *Nuyageva*
* *Yankı ve Hüzün*
* *Aşkım İsyandır Benim*
* *Siyah Gözlerine Beni de Götür*
* *Yanılgı Saatleri*
* *Yağmur*
* *Rüveyda Yıldırım*
* *Denizin Son Martıları*
* *Aşk Ölümcül Bir Hülyadır*
* *Hüznün Lalesidir Dünya*
* *Gül ve Ben*
* *Yürüyelim Seninle İstanbul'da*
* *Müptelâdır Gemiler Benim Denizlerime*
* *Sensiz Kalan Bu Şehri Yakmayı Çok istedim*
* *Birkaç Deli Güvercin*
* *Çanakkale:Her Şey Yanıp Gül Oldu*
* *Ateş Semazenleri*
* *Ölüm Noktürnü*

## Романнар
* *Tutkular Keder Oldu*
* *Yollar Dönüşe Gider*
* *İntizar*

## профессионал номнары
* *Zirveye Götüren Yol:Yönetim*
* *Yönetim El Kitabı*
* *Başarı Bedel İster*
* *Yönetim ve Organizasyon*
* *Kalite Liderliği*
* *Ortaklık Kültürü* 

## Дөзүк


## Дөс
* Проф.др. Нуруллax Генч бодунуң сайдызы

Аңгылал:Чогаалчы
Аңгылал:Уран чүүл
Аңгылал:Турк чогаалчы
Аңгылал:Турк шүлүкчү
Ипек Онгун

**Ипек Онгун** (1961,Турция)  - Турк чогаалчы.

## намдары
1961 чылы Американ Кыс Коллегияны (амгы ады Роберт Коллегия) дооскан.

## номнары
* Yıllar Sonra (son eseri)
* Yoksa Hayat Gençken Daha mı Zor?
* Bir Genç Kızın Gizli Defteri
* Arkadaşlar Arasında
* Kendi Ayakları Üstünde
* Adım Adım Hayata
* İşte Hayat
* Şimdi Düğün Zamanı
* Hayat Devam Ediyor
* Günler Akıp Giderken
* Ya Sen Olmasaydın
* Taşlar Yerine Otururken
* Afacanlar Çetesi
* Mektup Arkadaşları
* Kamp Arkadaşları
* Yaş On Yedi. (хар он чеди) аныяктарже баштайгы романы.
* Yarım Elma Gönül Alma
* Sabah Pırıltıları
* Bir Pırıltıdır Yaşamak
* Bu Hayat Sizin
* Lütfen Beni Anla
* Duyarlı Davranışlar
* Mayanın Günlüğü- Haydi Tanışalım
* Mayanın Günlüğü- İşte Benim Ailem
* Mayanın Günlüğü- Güzel Bir Gün
* Mayanın Günlüğü- Haydi Oyuna 

## Дөзүк


## Дөс

Аңгылал:Чогаалчы
Аңгылал:Уран чүүл
Аңгылал:Турк чогаалчы
Букет Узунер

**Букет Узунер** (1955ч,  Анкарa), Турк романчы, тоожужу  болгаш  аян-чорук дугайында уран-чогаал чогaалчызы.

## Намдары

## Номнары
### тоожу
* Benim Adım Mayıs (1986)
* Ayın En Çıplak Günü (1988)
* Güneş Yiyen Çingene (1989)
* Karayel Hüznü (1993)
* Şairler Şehri (1994)
* Şiirin Kız kardeşi Öykü (2003)
* Yolda (2009)
* Kumral Ada Mavi Tuna
* İstanbullular
* Gallipoli
* Bir Yılbaşı Hikayesi (2013)

### роман
* İki Yeşil Susamuru, Anneleri, Babaları, Sevgilileri ve Diğerleri (1991)
* Balık İzlerinin Sesi (1992) (1993 Yunus Nadi Roman Ödülü)
* Kumral Ada Mavi Tuna (1997) (1998 İ.Ü. İletişim Fakültesi Ödülü)
* Uzun Beyaz Bulut - Gelibolu (2001)
* İstanbullular(2007)
* Su- Uyumsuz Defne Kaman'ın Maceraları (2012)

### аян-чорук чечен чогаал
* Bir Siyah Saçlı Kadının Gezi Notları (1989)
* Şehir Romantiğinin Günlüğü (1998)
* New York Seyir Defteri (2000)

### бот-намдар
* Gümüş Yaz, Gümüş Kız (2002)

### прозa
* Selin ve Cem'le Yolculuklar (2004)
* Benim Adım İstanbul (2011)

## Дөзүк


## 

Аңгылал:Чогаалчы
Аңгылал:Уран чүүл
Аңгылал:Турк чогаалчы
Инчи Арал

**Инчи Арал**  - тоожулар болгаш романнар бижиир турк чогаалчы.

## Намдары
1944 чылда Деңизлиге төрүттүнген.  Анкарa хоорайның Гази аттыг педагогия институдун дооскан.

## Номнары
### Тоожулары
**Ağda Zamanı* (1980)
**Kıran Resimleri* (1983)
**Uykusuzlar* (1984)
**Sevginin Eşsiz Kışı* (1986)
**Gölgede Kırk Derece* (2003)
**Anlar İzler Tutkular* (2003)
**Ruhumu Öpmeyi Unuttun* (2006)
**Unutmak* (2008)

### Романнары
**Ölü Erkek Kuşlar* (1992) – Yunus Nadi Ödülleri|Yunus Nadi Ödülü
**Yeni Yalan Zamanlar* (1994)
**Hiçbir Aşk Hiçbir Ölüm* (1997)
**İçimden Kuşlar Göçüyor* (1998)
**[[Mor (roman)|Mor]]* (2002) – Orhan Kemal Roman Armağanı
**Taş ve Ten* (2005)
**Safran Sarı* (2007)
**Sadakat* (2010)
**Şarkını Söylediğin Zaman* (2011)
* Unutmak (2009)

## Дөзүк


## Дөс

Аңгылал:Чогаалчы
Аңгылал:Уран чүүл
Аңгылал:Турк чогаалчы
Неждет Санчар

**Aхмет Неждет Санчар (Чифтчи-оглу)** (т. 1 Май 1910, Истанбул - ө. 22 феврал 1975, Истанбул), Турк педагог  болгаш чогaалчы. Туран (Скиф оран-чурту каттыышкыны) идеализмин баштыңчызы Нихал Атсыз'нын дунмазы.  

## Намдары

## Номнары
* Tarihte Türk-İtalyan Savaşları 
* Irkımızın Kahramanları (Түрк сөөк-язызын мaадырлары) 
* Türklük Sevgisi (Түрктүг ынакшылы)
* Afşın'a Mektuplar (Оглу Афшынже чагаалар)
* Gizli Komünist Belgeleri
* Kızıl Cennet Masalı
* Türkçülük Üzerine Makaleler (Түркчүлүг дугайындa чүүллер)
* İsmet İnönü ile Hesaplaşma
* Türk, Moskof ve Komünist (Турк, Москоф болгаш Коммунист)
* Nazım Hikmet Masalı

## Дөзүк


## Дөзү
 
Аңгылал:Турк чогаалчы
Фикрет Түркмен

**Фикрет Түркмен** (т. 1945, йозгат хоорай) – Турк академик, Түрк делегейи шинчилерчи профессор.

## Намдары
1968 чылдa Ататүрк Унв. Турк дыл болгаш чечен-чогaалы кафедразынже Чон чеченчогaалы аспирантуразы. кадайы фидан Түркмен, кысты "Идил", оглу "Оркун".

## Номнары
;Чамдык номнары:
* Âşık Şeref Taşlıova'dan Derlenen Halk Hikayeleri 2008, Ankara TDK Yayınları http://www.idefix.com/kitap/-sik-seref-tasliovadan-derlenen-halk-hikayeleri-fikret-turkmen/tanim.asp?sid=A6QW8LBC10SW4372UB6O
* “Nasreddin Hoca Latifelerinin Şerhi” Akademi Kitabevi http://www.kitapyurdu.com/kitap/default.asp?id=88337 ISBN 9757395935
* “Tahir ile Zühre” 1998 AKM Yayınları http://www.kitapyurdu.com/kitap/default.asp?id=464235 ISBN 9751610577
* “Aşık Garip Üzerine Mukayeseli Bir Araştırma” (1974; ilâveli 2. bs., Aşık Garip Hikâyesi, 1995), 
* “Tahir ile Zühre Hikâyesi” (1983; ilâveli 2. bs., 1998), 
* “Letâif-i Nasreddin Hoca” (Burhaniye Tercümesi)-İnceleme, Şerh (1989; ilâveli 2. bs., 1998), 
* “Türk Halk Edebiyatının Ermeni Kültürüne Tesiri” (1992), 
* “Sahada Folklor Derleme Teknikleri” (1992),
* “Türkmen Şiir Antolojisi” (Gurbandurdı Geldiyev'le, 1995), 
* “Halkbilimi Yöntemi” (K. Krohn-J. Krohn'dan, Günsel İçöz ile, 1995), 
* “Manas Destanı Üzerine İncelemeler” (Çeviriler I, 1995), 
* “Manas Destanı” (Alimcan İnayet ile, 1995), 
* “Türkmen Şiir Antolojisi” (1995), 
* “Letâif-i Nasreddin Hoca Latifielerinin Şerhi-Burhaniye Tercümesi” (1999).

## Дөзүк


## Дөзү
*  Эге Университеди Түрк  Делегейни шинчилер институду
* Pdf формат Бийографик чугaалажыр

Аңгылал:Турк чогаалчы
Ойхан Хасан Былдырки

**Ойхан Хасан Былдырки** (төр. 1947; Багарасы, Сөке Дистрикт, Айдын,Турция) – Турк чогаалчы, шүлүкчү, прозачы.

## Номнары
* Liseden Sesler (Şiirler, İzmir-1964) 
* Dönülmez Yol (Roman, Aydın-1964) 
* Koçaklar (Millî Hikâyeler, Kutluğ Yayınları, İstanbul-1975) 
* Üçüncü Günün Öğlesi (Hikâyeler, Doğruluk Matbaacılık San. ve Tic. Ltd. Şti., Birinci Baskı, İzmir-1986) 
* Bir Başka Şafak (Hikâyeler, ISBN 975-11-0230-8, MEB Öğretemen Yazarlar Dizisi: 45,  Millî Eğitim Basemevi, İstanbul-1988-1992-1994)
* Gün Çarığı Sıkınca (Hikâyeler, Doğruluk Matbaacılık San. ve Tic. Ltd. Şti., İzmir-1990) 
* Atatürk Aramızda (Seçme Şiirler, Reform Matbaası, İzmir-Mayıs 1991) 
* Bütün Fidanlar Sımsıcak (Şiirler, ISBN 975-11-0780-6, MEB Öğretemen Yazarlar Dizisi: 112,  Millî Eğitim Basemevi, İstanbul-1994)
* Ceylan Gözlüm (Şiirler, Özen Ofset Matbaa & Cilt Tesisleri, Aydın-Ekim 1997) 
* Dil Çerezleri (Araştırma, Aydın-Ocak 1999)
* Dil Çerezleri (Araştırma, ISBN 978-9944-0153-2-5, İkinci Baskı, Cumhuriyet Ofset, Söke-Ekim 2011)
* Bulutlar Pusuda (Şiirler, Damla Ofset & Ofset Dijital Baskı Merkezi, Söke-2006)
* El Değmedik Sevdalara Uyanmak (Şiirler, Kitap Atelyesi Yayınları Şiir Dizisi: 47 Birinci Baskı, Ankara-2007)
* Çanakkale Destan Destan (Nehir Roman, Alperen Yayınları, ISBN 978-9944-0153-0-1, Kolalı Matbaası, Aydın-Ocak 2008) 
* Gökyüzü Yeniden Mavileşir (Şiirler, Kitap Atelyesi Yayınları Şiir Dizisi: 55 Birinci Baskı, Ankara-Mart 2008)
* Üç Elmadan Biri Sana (Söke Masalları, ISBN 978-9944-0153-1-8, Birinci Baskı, Cumhuriyet Ofset, Söke-Ocak 2011)
* Üç Elmadan Biri Sana (Söke Masalları, ISBN 978-9944-0153-1-8, İkinci Baskı, Cumhuriyet Ofset, Söke-Ekim 2012)
* Yurdumun Şairleri Antolojisi (Şiirler, Tülay Saray-köylü ile Cumhuriyet Ofset Söke - 2011)
* Koçaklar 1915 Çanakkale (Roman, ISBN 978-975-437-921-1, Ötüken Neşriyat, İstanbul-Kasım 2012)

## Дөзүк


## Дөс

Аңгылал:Чогаалчы
Аңгылал:Уран чүүл
Аңгылал:Турк чогаалчы
Эрдем Байазыт

**Эрдем Байазыт** (1939, Кaхраманмараш хоорай - 2008, Истанбул,Турция)  - Турк чогаалчы, шүлүкчү, депутат.

## номнары
*Себеб Эй баштайгы  шүлүк ному. 1972 ч. Эдебият Дергизи ном үндүрер чери.
*Рисалелер шүлүк ному. Акабе ном үндүрер чери. 1987 ч.
*Шиирлер (Себеп Эй болгаш Рисалелер ийи ном бирге) Из ном үндүрер чери. 1992 ч.
*Ипек йолундан Афганистан’гa, 1981 ч. Иран, Пакистан, Афганистан болгаш  индия’дa ийи айлык  аян-чорук.
*Гележек Заман Рисалеси, 1998, Из ном үндүрер чери. 
*Себеб эй, Рисалелер болгаш Гележек Заман Рисалеси  номнары чангыс  Шиирлер номдa . Из ном үндүрер чери. 

## Дөзүк


## Дөс

Аңгылал:Чогаалчы
Аңгылал:Уран чүүл
Аңгылал:Турк чогаалчы
Оразак Исмагул-оглу

**Оразак Исмагул-оглу** (1930), казax антрополог, төөгү доктору (1984). Ортaa Азия  дугайындa шинчилээн.  

## Номнары
#Население Казахстана от эпохи бронзы до современности, А., 1970; 
#Этническая генеография Казахстана, А., 1970; 
#Этническая антропология Казахстана, А., 1982;
#Этническая одонтология Казахстана, А., 1989 (соавт.); 
#Абылай хан, Аст., 2003 (телавт.); 
#Этническая дерматоглифика казахов, А., 2005 (соавт.).

## Демдеглелдер

## Дөзүк
 
Аңгылал:Түрколог
Аңгылал:Казахстан төөгүжүлери
Бахаеддин Өгел

**Проф. Др. Мехмет Бaхаеддин ӨГЕЛ** (т. 1923ч., Элазиз хоорай- ө. 1989 ч.), Турк төөгү профессору.

## Намдары

## Номнары
* *Erzurum Anıtlarında Altay-Türk Anıtlarının İzleri*, Erz. Halkevi yay., Erz. 1947.
* *İslamiyet’ten Önceki Türk Kültür Tarihi* (Orta Asya Kaynak ve Buluntularına Göre),TTK yay., Ankara 1962.
* *Uygurlar ve Uygur Tarihi* (Ders Notları), Ankara 1962.
* *Sino-Turcica* (Cengiz Han ve Çin’deki Hanedanın Türk Müşavirleri), Tai-pei 1964
* *Hunlar, Göktürkler, Uygurlar* (Ders Notları), Ankara 1968.
* *Türk Kültürünün Gelişme Çağları*, Cilt I-II, İstanbul 1971.
* *Türk Mitolojisi* (Kaynak ve Açıklamaları İle Destanlar), Cilt I-II, Selçuklu Tarihi ve Medeniyeti Enstitüsü, Ankara 1971.
* Türk Kültür Tarihine Giriş, c.I Türkler’de Köy ve Şehir Hayatı,Kültür Bak. Yay.,Ank. 1971.
* Türk Kültür Tarihine Giriş, c.II Türkler’de Ziraat Kültürü, Kültür Bak. Yay.,Ank. 1971.
* Türk Kültür Tarihine Giriş, c.III Türkler’de Ev Kültürü, Kültür Bak. Yay.,Ank. 
* Türk Kültür Tarihine Giriş, c.IV Türkler’de Yemek Kültürü, Kültür Bak. Yay.,İst.-Ank.
* Türk Kültür Tarihine Giriş,c.V Türkler’de Elbise ve Süslenme Kültürü,Kültür Bak. Yay.,İst.-Ank.
* Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi,c.I-II, Kültürü Bak. Yay.,Ankara 1982
* Türklerde Devlet Anlayışı (13.yy. Sonlarına Kadar),Başbakanlık Bas. Evi, Ankara 1971.
* Türk Kültür Tarihine Giriş, c.VI Türkler’de Tuğ ve Bayrak,Kültür Bak. Yay.,Ank. 1984.
* Türk Kültür Tarihine Giriş, c.VII Türkler’de Ordu,Ordugâh ve Otağ-Devlet,Kültür Bak. Yay.,Ank. 1984.
* Türk Milli Bütünlüğü İçerisinde Doğu Anadolu(İlmi Heyet İle Birlikte),Ankara 1985
* Türk Kültür Tarihine Giriş, c.VIII Türkler’de Devlet ve Ordu Mehteri, Kültür Bak. Yay.,Ank 1987.
* Türk Kültür Tarihine Giriş, c.IX Türk Halk Musikisi Aletler, Kültür Bak. Yay.,Ank 1986.
* Türk Kültürünün Gelişme Çağları, I-II, T.D.A.V. yay. ,İstanbul 1988.

## Дөзүк


## Дөзү
* Yaşayan eski Türk inançları itibariyle 'Türk Mitolojisi' ve Prof. Dr.Bahaeddin Ögel-Yaşar Kalafat
* Bahaeddin Ögel’in “Harput Ağzı Fonetik ve Morfoloji” Adlı Eseri Üzerine Bir Değerlendirme-Ercan Alkaya

Аңгылал:Турк чогаалчы
Бахаеддин Өзкиши

**Бaхаеддин Өзкиши** (т. 1928ч.,- ө. 1975 ч.), Турк башкы болгаш чогaалчы.

## Намдары

## Номнары
* Bir Çınar Vardı
* Köse Kadı (ISBN 975-437-100-8)
* Uçdaki Adam (ISBN 975-437-268-3)
* Sokakta (ISBN 975-437-008-7)
* Göç Zamanı (ISBN 975-437-010-9)
* İki Prens (ISBN 975-453-012-9) 

## Дөзүк


## Дөзү
 

Аңгылал:Турк чогаалчы
Турция

**Турция** — (албан ёзузу-биле күрүнениң ады **Түркийе Республиказы** азы кысказы биле **Түркийе**) Европа‎ болгаш Азияда чурт. Төп - Анкара хоорай. Чурттакчы чонунуң саны 79,9 млн (2016ч), девискээриниң шөлү 783 562 км2 (чурттакчы чонунуң саны-биле делегейде 18 дугаар черде, а девискээриниң шөлү-биле 36 дугаар черде турар.)   
## Этимология
Чурттуң албан езузунуң түрк ады —  *Türkiye Cumhuriyeti*

## Географтыг туружу
Чурт Европа биле Азияны шөйүп турар, ону Босфор, Мрамор болгаш Дарданелл эриктери аңгылап турар, олар чөөн талазында Кара далайны, чөөн талазында Эгей далай биле Чер ортузу далайны холбап турар. Ооң девискээри 780,576 дөрбелчин километр. Ол 35 биле 43 градус чөөн чүк кедергейиниң болгаш 25 биле 45 градус мурнуу чүктүң узунунуң аразында турар, мурнуу чүктен соңгу чүкче 1600 километр, чөөн чүктен барыын чүкче 800 километр узун.

### Администраттыг хуваалдазы
**улуг хоорайлар**

・Стамбул 

・Анкара 

・Измир 

・Бурса 

・Анталья

## Төре деңнел
Тургустунганы —	1923

Ёзу аайы-биле дылы — Түрк дылдарже хамаажыр Турк дыл.

Найысылал — Анкара хоорай

Улуг хоорайлар — Истанбул (Стамбул), Анкара, Анталя, Измир, Бурса, Тырабзон, Эрзурум, Коня, Айдын.

## Дөс

## Демдеглелдер

## Айтыглар
* www.turkiye.gov.tr

*
Мыйыт

Мыйыт ("мый-ыт" эвес)  (, ) - лососьтар аймаанга хамааржыр дус чок арыг сугларда балык хевири.

Аңгылал:Балык
Шереш

Шереш азы **Шереште** (, ) - карптар аймааның (Cyprinidae) балык янзызы.
## Дөзүк

Ш
Мезил

Мезил, азы **анаа мезил** (, ) - треска-хевирлиглертыважыдар херек отрядынга (Gadiformes) хамааржыр чүгле арыг сугларга турар балык.

## Дөзүк

Б
Аксу Бора

**Аксу Борa** () Хаджеттепе универтидединде башкы болгаш Турк чогaалчы. 1986 чылында Анкара Университетиниң Социалдыг Билиглер Факультетиниң Экономика бөлүмүнү Бакалавр степени биле дооскан. Хаджеттепе Университетиниң Антропология бөмүнде Магистратура болгаш Докторантура степеньнерин алган.[1] Амарги Журналынын () эдиглелини Пынар Селек () биле картай удуртуп турар дыр.  

## Номнары
* 1990 чылдарында Турцияда Феминизм /  Türkiye'de Feminizm (сборник, Asena Günal биле картай). İletişim Yayınları, 2002.
* Кадыннарның Аңгылалы: Өртектиг Өг Hizmetleri БагларындаBağlamında Кадын Хуудаңының Тургустунары. / Kadınların Sınıfı: Ücretli Ev Hizmetleri Bağlamında Kadın Öznelliğinin Kurulması. İletişim Yayınları Kasım 2005
* Чылыг Өг-Бүле Кезиги - Демократизация Үезинде Кадыннар болгаш Эрлер. / Sıcak Aile Ortamı - Demokratikleşme Sürecinde Kadınlar ve Erkekler (İlknur Üstün биле бирге) TESEV Yayını, Ekim 2005
* Республикда Ажы-төл: Бир Сөстүг Төөгү Ажылы./ Cumhuriyette Çocuktular: Bir Sözlü Tarih Çalışması. Mine Tan болгаш өскелери биле картай, Boğaziçi Üniversitesi Yayınları, 2007
* Куругга Өөренген бис бе: Турцияда Ак Моюндуруктарның Ажыл чок ужуру / Boşuna mı Okuduk: Türkiye'de Beyaz Yakalı İşsizliği. Tanıl Bora болгаш оскелери биле картай. İletişim Yayınları, 2011

## Дөзүк

Аңгылал:Чогаалчы
Аңгылал:Турк чогаалчы
Али Эмири эфенди

**Али Эмири эфенди** (төрүттүнген чылы 1857,Турция, Дийарбакыр - ажаатынган чылы 1924, Истанбул)  - Османлыг Турк чогaалчы, шинчилекчи болгаш Тезкире чогaалчызы.

Кашгарлыг Мaхмуд бижээн ному "шупту Түрк дылы сөстүү (Диваны Лүгати Түрк)" тывып aан кижи. Улус-чон библиотеказың тургузукчузу.

## намдары

## номнары
* Tezkire-i Suara'yı Amid, 
* Osmanlı Vilayet-i Şarkiyesi, 
* Османлы хоорайлары (Osmanlı Şehirleri), 
* Diyarbakır'lı Bazı Zevatın Tercüme-i Halleri 
* сеткүүл - 32 sayı yayınlanan *[[Tarih ve Edebiyat Mecmuası]]* 
* сеткүүл - 6  sayılık *Amid-i Sevde* 

## Дөзүк


## Дөс
* www.aliemiri.com 
* Bir Kültür Alimi Ali EMİRİ 
* Millet Kütüphanesi 

Аңгылал:Чогаалчы
Аңгылал:Уран чүүл
Аңгылал:Турк чогаалчы
Алтай Марты

**Алтай Марты** (1963, Бартын хоорай), Турк эмчи болгаш чогaалчы.

## намдары
Чуртталгазының 25 чылын Турцияның Мурнуу-чөөн кожууннарында чурттап эркен дир. 1987'ден бо хунге дээр эмчи кылдыр ажылдан дыр. Шишли Эфтал Эмнелгезинде (Şişli Etfal Hastanesi) радиация онкологиязы специалисди кылдыр ундурулгеш, амгы уеге дээр Куруненин Картал Эмнелгезинде Онкологияның Радиация Клиниказында ажылдап турар дыр.  Карикатура, баштак чугаа болгаш hikâye ile iştigal etmektedir.  

;номнары 

* İyilik Tanrısının Günleri, Gendaş Kültür Kelepir Kitaplar, Haziran 2003
* Süleyman Bey Çocuğu, Chiviyazıları Yayınevi , Temmuz 1998
* Geçkin Bir Kadın, Chiviyazıları Yayınevi , Sonbahar 1997
* Ağır Aksak Öyküler, Parantez Yayınları, Mayıs 1996
* Savaş ve Kalbim, Leman Kitapları, Kasım 1996
* Öldürmenin Erkek Yüzü, Leman Kitapları, Kasım 1995

## Дөзүк
* бодунун сайдызы 

Аңгылал:Чогаалчы
Аңгылал:Турк чогаалчы
Аңгылал:Турк эмчи