Тыва Республика

**Тыва Республика** () — Сибирь федералдыг округта Россия Федерациязының субъектизи, федералдыг дугаары 17. Тыва чоннуң төп чурту. Оон аңгыда орус, хакас, бурят, моол дээш өске-даа чоннар чурттап турар.

Мурнуу чүгүнде Моол, соңгу чүгүнде Хакас Республика база Красноярск крайы, барыын чүгүнде Алтай Республиказы, чөөн чүгүнде Бурят Республика-биле кызыгаарланган. Тыва Азий диптиң төвү болгаш Улуг-Хемниң бажы кылдыр санаттынып турар. 

## Тываның төөгүзү
Тываның төөгүзүн дараазында чүүлде бижээн:*[[Тываның төөгүзү]]*. 

## Тываның ыдык ырызы (Гимн)
2011ч. тура **"[[Мен тыва мен]]"** ырыны Ыдык ыры кылдыр шилээн.

(1) Арт-арттың оваазынга
Дажын салып чалбарган
Таңды, Саян ыдыынга
Агын өргээн тыва мен.
: *КОЖАМЫЫ*
*Мен — тыва мен*
*Мөңге харлыг дагның оглу мен.*
*Мен — тыва мен*
*Мөңгүн суглуг чурттуң төлү мен.*

(2) Өгбелерим чуртунда
Өлчей тарып иженген,
Өткүт хөөмей ырынга
Өөрүп талаан тыва мен.
: *КОЖАМЫЫ:*
(3) Аймак чоннар бүлези
Акы-дуңма найыралдыг,
Депшилгеже чүткүлдүг
Демниг чурттуг тыва мен.
: *КОЖАМЫЫ:*

## Кожууннар:
* Бай-Тайга кожуун,төвү Тээли суур.
* Барыын-Хемчик кожуун, төвү Кызыл-Мажалык суур. 
* Чөөн-Хемчик кожуун, төвү Чадаана хоорай. 
* Каа-Хем кожуун, төвү Сарыг-Сеп суур. 
* Кызыл кожуун, төвү Каа-Хем суур.
* Мөңгүн-Тайга кожуун, төвү Мугур-Аксы суур.
* Өвүр кожуун, төвү Хандагайты суур.
* Бии-Хем кожуун, төвү Туран хоорай.
* Сүт-Хөл кожуун, төвү Суг-Аксы суур. 
* Таңды кожуун, төвү Бай-Хаак суур.
* Тере-Хөл кожуун, төвү Кунгуртуг суур.
* Тес-Хем кожуун, төвү  Самагалдай суур. 
* Тожу кожуун, төвү Тоора-Хем суур.
* Улуг-Хем кожуун, төвү Шагаан-Арыг (Шагонар) хоорай.
* Чаа-Хөл кожуун, төвү Чаа-Хөл суур.
* Чеди-Хөл кожуун, төвү Хову-Аксы суур.
* Эрзин кожуун, төвү Эрзин суур.

## Тыва чон
Тыва чоннуң ниити саны 300 хире муң кижи болуп турар. 
* 2010 чылда Россияда чурттап турар тываларның санын 263 934 кижи деп демдеглээн. Оларның 250 муңу Тыва Республикада чурттап турар.
* Моолда чурттап чоруур тываларның саны 3000 - 5000 муң кижи болуп турар. ССРЭ биле Моол Арат Республика аразынга кызыгаар шыйган соонда, ол тыва аймактар Моолдуң девискээринче кире берген деп база санаар. Олар колдуунда Моолдуң Баян-Өльгий, Хөбсүгүл болгаш Кобду деп черлеринде амыдырап чурттап чоруур.
* Кыдатта чурттап чоруур тываларның саны ниитизи-биле 3 хире муң кижи болуп турар . Олар Кыдаттың Синьзянь-Уйгур автономнуг округунда Канас, Аккаба болгаш Алагак деп суурларда амыдырап чоруур.
Тывадан дашкаар черлерде тывалар база тускай чурттап турар: Моолда, Кыдатта.

### Кыдатта тывалар
Кыдатта база чурттап чоруур тывалар бар, ынчалза-даа олар ында албан езузу-биле хүлээп алдынмаан этниктиг бөлүк. Кыдат дылда тывалар "图瓦人" деп бижиир.

### Моолда тывалар
Тывалар база Моолда чурттап чоруур болгаш моол дылда "Тувачууд" дээр.

## Тываже кирери

Тываже чүгле ужар-хеме азы автобус-биле кирер арга бар. Демир-орук чүгле Абакан хоорайга четкен болуп турар. 
* Автобустаар арга: Красноярск, Новосибирск болгаш Абакандан Кызылга чедир улуг пассажирлер сөөртүр автобустар чоруп турар. 2017 чылдың эгезинде Кызыл-Улаангом (Моолдуң Увс аймак) деп автобустар халып эгелээн. Оон аңгыда, автобустан бичежек микроавтобустар база халып турар, ындыг автобустар Сибирьниң шупту улуг хоорайларынче база чедип турар: Кемерово, Барнаул, Томск, Улан-Удэ, Иркутск.
* Ужар-хемелээр арга: Кызылче Новосибирск, Красноярск болгаш Иркутскунуң аэропортарындан ужуп кээп болур.

## Албан езузунуң сайтызы
https://rtyva.ru/

## Үндезин

## Шөлүглер
* Тыва Республика 
* Республика Тыва в справочнике-каталоге "Вся Россия" 
* Сайт тувинского народа
* Информационный портал 

Т