open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бөгүн

**Бөгүн** - бо, чугаа бооп турар хүн, азы "бо хүнде" дээн. 

## Дөзүк
#"Тыва дылдың тайылбырлыг сөстүү (словары)", I том, А-Й. Новосибирск-2003, "Наука", Моңгуш Д.А.-ның редакторлааны-биле.

Б
Б
Валериана

**Валериана** (азы **Валерьяна**) - дазылдан эм болур ханды белеткээр ак-кызыл чечектерлиг шык сиген хевирлиг үнүш.

Ол (оожуктурар) эмнерге бромдан болгаш валерианадан кылган эмнер киржип турар . Нерв аарыындан чүрек дүргедээрин эмнээрде, валерианныг дамды-биле холааш бээр.
## Дөзүк
#"Тыва дылдың тайылбырлыг сөстүү (словары)", I том, А-Й. Новосибирск-2003, "Наука", Моңгуш Д.А.-ның редакторлааны-биле.

В
В
Бышкак

**Бышкак** **[ъ]** — өлүрген дириг амытаннарның даваннарындан сойган кеш[1]; малдың, аң-меңниң хол сыыргааның кежи[3]. 

Бышкактан бичии хапчыгаштар, идик уну, идик улдуну азы (унты) идикти-даа кылыр. Аът бышкаа-биле шана (лыжа) дүвүн шап каар.

## Дөзүк
#"Тыва дылдың тайылбырлыг сөстүү (словары)", I том, А-Й. Новосибирск-2003, "Наука", Моңгуш Д.А.-ның редакторлааны-биле.
#http://tuvan_russian.academic.ru/2908
#Ч.М. Чап, А.Т. Бөлгүм-оол. Тыва угулзалар, хээлер. Тываның Ю.Ш. Күнзегеш аттыг ном үндүрер чери, Кызыл - 2008ч. 59 ар.

Б
Б
Борбаана

**Борбаана** **[ъ]** - кегженир азырал дириг амытаннарның дүк чылгаарга иштинге тыптып келир дүктүг борбак чүүл. Орустап болза - *катыш, комок шерсти*.

## Дөзүк
#"Тыва дылдың тайылбырлыг сөстүү (словары)", I том, А-Й. Новосибирск-2003, "Наука", Моңгуш Д.А.-ның редакторлааны-биле.

Б
Боралгак

**Боралгак** (орус. *водоворот, пучина*) - ээрем дүвүнче ээрлип кирип турар агым, суг ээргиижи.

## Дөзүк
#"Тыва дылдың тайылбырлыг сөстүү (словары)", I том, А-Й. Новосибирск-2003, "Наука", Моңгуш Д.А.-ның редакторлааны-биле.

Б
Б
Тоюң, Константин Чанзанович

**Константин Чанзанович Тоюң** *(апрель 22, 1926 чыл - декабрь 29, 1956 чыл)* — тыва шүлүкчү, композитор, шии артизи.

К. Тоюң 1926 чылдың апрель 22-де Тыва Арат Республиканың Барыын-Хемчик кожуунда Бай-Тайгада Хөл сумузунуң Алдыы-Чиңге-Дагга төрүттүнген. Кызыл-Мажалык эге школазынга, Тываның хөгжүм-шии театрының чанында театр студиязынга өөренип чораан.

1945-1948 чылдарда театр артизинге, Эрзинниң Сагаан-Толагай школазынга база Бай-Тайганың школаларынга башкы бооп ажылдап чораан. Тыва чогаалдың үндезилекчилери С. Сарыг-оол, С. Пюрбюнуң дузазы-биле шүлүктер болгаш шиилерни бижип эгелээн. Хөгжүм херекселдериниң шыырак күүседикчизи болгаш С. Сарыг-оолдуң чонда нептергей «Авай» деп шүлүүнге аялганы чогааткан. 

1956 чылдың декабрь 29-та айыыл-халапка таварышкаш мөчээн. 

1994 чылда Новосибирск хоорайга үнген хөй томнуг «Сибирьниң болгаш Ыраккы Чөөн чүк улустарының фольклорлуг тураскаалдары» деп номда ооң ады кирген. К. Тоюңнуң шүлүктери солуннарга парлаттынган болгаш дириг турда номнары үнмээн, чүгле 1976 чылда О. Сувакпиттиң редакторлааны-биле «Шүлүктер болгаш шүлүглелдер» деп ному чырыкче үнген.

## Дөс
*Ном «Тываның чогаалчылары / Писатели Тувы». 2000 ч.

Аңгылал:Тыва чогаалчы
Аңгылал:Композитор
Аңгылал:Уран чүүл
Чюдюк, Борис Баадан оглу

**Борис Бааданович (Чүдүк) Чюдюк** *(январь 7, 1925 чыл - январь 10, 2001 чыл)* — тыва чогаалчы, шүлүкчү, депутат, Улус өөредилгезиниң тергиини. Тыва Республиканың Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү чораан. Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң 1-ги болгаш 4-кү чыыштарының депутады чораан.

## Намдары
Б. Чүдүк 1925 чылдың январь 7-де Тыва Арат Республиканың Барыын-Хемчик кожуунунуң Бай-Талда Калбак-Даш деп черге төрүттүнген. Бай-Тал эге чада, Кызыл-Мажалык чеди чыл, Кызылдың 2 дугаар ортумак школазынга, Кызылдың башкы институдунга өөренген. 

Мугур-Аксы, Тээли школаларынга башкылап, директорлап, районнуң улус өөредилге килдизин эргелекчилеп, совхоз директорлап, Бай-Тайга, Чөөн-Хемчикке кожуун даргалап, Тыва АССР-ниң Сайыттар Чөвүлелиниң килдизин удуртуп, Бүгү-Россияның төөгү болгаш культура ниитилелиниң Тывада салбырының харыысалгалыг секретары бооп, 1990-1997 чылдарда ТДЛТЭШИ словарь секторунга ажылдаан. 

Б. Чүдүк бодунуң чогаадыкчы ажыл-ижин 1947 чылдан эгелээн. Ооң баштайгы шүлүү «Улуг-Хемниң чалгыглары» деп уруглар сеткүүлүнге парлаттынган. Ооң чогаалдары республика солуннарынга, «Улуг-Хем» альманахка үнгүлээн. Баштайгы шүлүктериниң чыындызы «Чиргилчин» деп ат-биле 1981 чылда чырыкче үнген. Дараазында чылдарда «Үениң маңы» (1985), «Овуузуннуг Оюн–Билик» (1992), «Мөге-Демиртең» (1996) деп номнары үнгүлээн. 

Күш-ажылдың Кызыл Тук ордени-биле, «Шылгараңгай күш-ажыл дээш. Владимир Ильич Ленинниң төрүттүнгенинден бээр 100 чыл оюн таварыштыр», «1941-1945 чылдарда Ада-чурттуң Улуг дайынынга Тиилелгениң 50 чылы» медальдары-биле база Моол Улус Республиканың медалы-биле шаңнаткан. Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң Президиумунуң Хүндүлүг бижии-биле шаңнаткан. 

## Дөзүк
* Ном «Тываның чогаалчылары / Писатели Тувы». 2001 ч.

Аңгылал:Тыва
Аңгылал:Чогаалчы
Куулар, Анзат Шожал-Доржу кызы

**Анзат Шожал-Доржуевна Куулар** *(август 14, 1954 төр.)* — ыраажы, шии болгаш кино артизи, Тыва Республиканың база Россия Федерациязының Алдарлыг артизи.

Кызылдың уран чүүл училищезин дооскаш, Тываның хөгжүм-шии театрында ажылдап чоруур. 

## Дөзүк
* Куулар Анзат Шожал-Доржуевна. Биография – kino-teatr.ru
* Куулар Анзат Шожал-Доржуевна. Биография  – theatreinform.ru

Аңгылал:Ыраажы
Аңгылал:Тыва
Аңгылал:Уран чүүл
Ооржак, Алексей Кара-оолович

**Алексей Кара-оолович Ооржак** *(июль 14, 1952 төр.)* — тыва режиссер, Тыва Республиканың Улустуң артизи, Россия Федерациязының Алдарлыг артизи. Тываның хөгжүм-шии театрының кол режиссеру. 

## Намдары
А. Ооржак 1952 чылдың июль 14-те Тыва АССР-ниң Барыын-Хемчик кожуунунуң Кызыл-Мажалык сумузунга төрүттүнген. Москваның Б. В. Щукин аттыг театр училищезин 1978 чылда дооскан. 1978 чылдан 1993 чылга чедир Тыва Национал театрга режиссер болгаш шии артизи болуп ажылдаан. 1993 чылдан тура Тыва Национал театрның кол режиссеру болуп ажылдап турар. 

У. Шекспирниң «Лир Хаан» (Король Лир), Н. Гогольдуң «Ойнакчы» (Игрок), М. Тикамацунуң «Үстүг тамы» (Масляный ад), Х. Шириин-оолдуң «Хостуг Тыва», «Эгил, эжим, эгил!», В. Көк-оолдуң «Хайыраан бот», Э. Мижиттиң «Кым сен, Сүбедей-маадыр?», «Чиргилчиннер», Р. Томнуң «Сес ынак херээжен» (Восемь любящих женщин), А. Чеховтуң «Аттың фамилиязы» (Лошадиная фамилия) дээш өске-даа шиилерни тургускан. 

## Шөлүглер
*АЛЕКСЕЙ ООРЖАК: ТЕАТР – ЭТО ИДЕАЛЬНОЕ МЕСТО, ГДЕ ОРГАНИЧНО СВЯЗАНЫ КУЛЬТУРЫ ВСЕХ НАРОДОВ. ИНТЕРВЬЮ. – centerasia.ru
*Мэтр Национального театра Алексей Ооржак празднует 60-летний юбилей двумя премьерами – tuvaonline.ru
*Тыва Национал театрның сайтызы 
## Дөзүк


Аңгылал:Тыва
Аңгылал:Уран чүүл
Чыргал-оол, Алексей Боктаевич

**Алексей Боктаевич Чыргал-оол** *(апрель 24, 1924 чыл - март 10, 1989 чыл)* — тыва-совет композитор, шии артизи, дирижёр, хөгжүм башкызы база хөгжүмчү хөй-ниитиниң ажылдакчызы. ССРЭ-ниң Улустуң артизи. Ол тыва хөгжүм ойнакчыларының аразындан эң баштайгы мергежээн композитор бооп турар. 

## Намдары
А. Чыргал-оол Тыва Арат Республиканың амгы Бай-Тайга кожуунунуң Шуй сумузунга төрүттүнген. 1944 чылда ол бодунуң баштайгы ырызын С. Сарыг-оолдуң «Эргелиг салгын» деп шүлүүнүң сөзүглели-биле чогааткан. Дараазында чылдарда элээн хөй ырыларны чогааткылаан, ол бодунуң ырылары-биле чонга билдингир апарган. 

1945 чылда Кызылдың хөгжүм-шии театрының чанында студияның шии артизи салбырын дооскан. 1945-1951 чылдарда Тываның хөгжүм-шии театрынга ыраажы болуп ажылдаан. 1957 чылда Казаньның консерваториязын дооскан.

Кызылдың уран чүүл училищезин (амгы үеде уран чүүл колледжи) үндезилеп тургускан болгаш ооң баштайгы директору болуп ажылдаан (1960-1963). Ук колледжти Алексей Чыргал-оолдуң ады-биле адаан. Композиция класстарын ажыткаш, аңаа өөреникчилерни башкылаан, ооң соонда Улусчу чогаадылга бажыңынга хөгжүм салбырын база Тываның хөгжүм-шии театрының хөгжүм кезээн эргелекчилээн. 1962 чылдан тура театрга дирижёр болуп ажылдаан. 1969 чылдан тура Тываның филармониязын удурткан. 

1958 чылдан эгелеп ССРЭ-ниң композиторлар эвилелиниң кежигүнү болган, 1978 чылда Тыва АССР-ниң композиторлар эвилелин удуртуп ажылдаан. Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң 2-ги чыыжының депутады чораан.

А. Чыргал-оол тыва хөгжүмнүң сайзыралынга эң ажыктыг салыышкынны кылган. Ол тыва улустуң төөгүзүнге бир дугаар хөгжүмчү комедия, оратория, кантата, симфония дээш янзы-бүрү жанрларлыг национал аялгаларны чогааткан.

## Шаңналдары
*РСФСР-ниң уран чүүлүнүң алдарлыг ажылдакчызы (1964);
*Тыва АССР-ниң Улустуң артизи (1967);
*ССРЭ-ниң Улустуң артизи (1984);
*Тыва АССР-ниң Күрүне шаңналы (1971);
*«Хүндүткелдиң демдээ» орден.

## Дөзүк
*Алексей Боктаевич Чыргал–оол. Биография.  – pomnipro.ru
*Алексей Боктаевич Чыргал–оол. Биография. – biografija.ru
*Алексей Боктаевич Чыргал–оол. Биография. – musenc.ru
* В. И. Борисенко. Чыргал-Оол А. Б./ Музыкальная энциклопедия 
*Чыргал–оол – russiasib.ru

Аңгылал:Тыва
Аңгылал:Композитор
Аңгылал:Уран чүүл
Бурган-Даа

**Бурган-Даа** (өскээр адаары *Бурган Даа, Богда Даа, Будда Даа*; ) — Тываның Чаа-Хөл кожуунда Сүме-Бели деп дагда куй иштинде Авыдай Бурганның болгаш ийи бурганнарның дүрзүзүн хевирлеп каан ыдыктыг чер.

## Туружу
Чаа-Хөл кожууннуң девискээринде Сүме-Бели дагның үстүү бажында улуг куй иштинде хевирлеп чуруттунган. Ол болза Саян-Шушенск ГЭС-тиң суг-хөлбээниң (далайының) көдүрлүп кээнинниң девискээринге хамааржыр: тос ай (июнь-март) иштинде суг деңнелиниң адаанга баар, арткан үш айда (апрель-июнь) "далайның" суунуң деңнелиниң батканы-биле көстүп кээр.

## Төөгүзү
«Тываның төөгүзү» деп номда ол куйну болгаш ыдыктыг чурумалды XII-XIII чүс чылдарда кылган деп демдеглээн. А  Тыва АСРЭ-ниң сайыттар Чөвүлелиниң 1977 чылда Дужаалы-биле «Куйда ыдык чурук (XI-XIII вектер)» деп адаттынган. 

1921 чылда Тыва Арат Республика хувискаалдыг ССРЭ биле Моол күрүнелерни өттүнүп сарыг шажын чүдүлгезин күрүне херээнден аңгылап, хуулгаазын хоралыг чүүлдер кылдыр демдеглээн. Ынчан, 1930 чылдардан эгелеп, Тываның хүрээ-хииттерин узуткап, лама-башкыларны дорамчылап, оларны бъак көрүп, чамдыктарын тудуп хоругдап-даа турган.  

Ынчалза-даа тыва чон, ылаңгыя Чаа-Хөл, Улуг-Хем чону Сүме даанда Ыдыктыг Будда Бурганынга дөмей-ле тейлеп чораан. 

XX чүс чылдың сөөлзүредир Саян-Шушенск ГЭС-тиң тудуу доозулган соонда, Чаа-Хөл болгаш Улуг-Хем кожууннарының эң эки тарылга кылыр, сиген кезер болгаш одар-белчиир шөлдери "далай" адаанче кире берген - эң бедик черинде 240 метр болган. Ынчалдыр **Бурган-Даа** база суг адаанда барган. Ынчалдыр үе аайы-биле далайдан үнүп-кирип турар апарган.

## Тургузуу
Ортузунда Авыдай Бурган турар. Чанында турар ийи дүрзү – Авалокитешвара (төв. Ченрезиг) биле Махастхамапрапта (төв. Тхучентхув) бодхисаттвалар. А эжииниң бертинде турар ийи локапал дүрзүлери - Авыдай Бурганның оң талазында Вирудхаки (мурнуу чүктүң камгалакчызы) турар, солагай талазында Вирупаксы (барыын чүктүң камагалакчызы) турар. 

## Демдеглелдер


## Дөзүк
#Ном. Кара-оол В.Х. "Ыдык күштүг Будда Бурган". 2013ч., Ю.Ш. Күнзегеш аттыг Тываның ном үндүрер чери, 308 ар.

Аңгылал:!Main category
Аңгылал:Тыва
Аңгылал:Будда
Аңгылал:Сарыг шажын
Маңнай-оол, Моңгуш Хүргүл-оолович

**Моңгуш Хүргүл-оолович Маңнай-оол** *(1933 чылдың апрель 22-де төр. – 2018 чылдың сентябрь 16-да чок болган, [[Кызыл]])* — тыва эртемден, Тываның бирги археологу, төөгү эртемнериниң кандидады, ТГШИ (Тываның гуманитарлыг шинчилелдер институдунуң) кол эртем ажылдакчызы, Тываның археологиязынга, этнографиязынга база төөгүзүнге хамаарышкан 150 хире чүүлдерниң, 3 эртем ажылдарының (монография) автору. Тыва АССР-ниң эртеминиң алдарлыг ажылдакчызы, «Ачы-хавыяалыг ажыл-иш дээш» медальдың эдилекчизи, Кызыл хоорайның хүндүлүг хамаатызы, «Тываның ХХ чүс чылда алдарлыг кижилери» деп күрүне номунче ооң ады кирген. 

## Намдары

### Чалыы үези
Моңгуш Хүргүл-оолович Маңнай-оол 1933 чылдың апрель 22-де Тыва Арат Республиканың амгы Өвүр кожуунунуң Хандагайты сумузунуң кавызында Улаатай деп черге бөдүүн арат өг-бүлеге төрүттүнген. Хандагайты чеди чыл школазын, Кызылдың педагогика училищезин, 1959 чылда Ленинградтың күрүне университединиң төөгү факультедин дооскан, а 1967 чылда ССРЭ-ниң Эртемнер Академиязының археология институдунуң аспирантуразын дооскан.

### Ажылдары
Ажылчын намдарын 1959 чылда университет доосканының соонда, ТДЛТЭШИ-ден (Тываның дыл, литература болгаш төөгү эртем шинчилел институду) эгелээн.  

1960-1985 чылдарда ТДЛТЭШИ-ниң археологтуг экспедициязын удуртуп-баштап тургаш, Тываның археологиязын шинчилеп-тыварынга эң ажыктыг үлүүн киирген. 25 чыл ишти шинчилел ажылының улуг түңнели – «Аржаан-1» деп базырыктың касканы бооп турар, ооң ачызында ол делегей чергелиг билдингир эртемден апарган.  

Тываның төөгүзүнге хамаарышкан 150 ажыг ажылдарны Моңгуш Хүргүл-оолович бижээн, ооң иштинде Тываның төөгүзүн, археологиязын, этнографиязын тайылбырлаан 3 улуг монография: 

«Скиф үезинде Тыва» (Тува в скифское время, 1970), «Тыва феодализм үезинде» (Тува в эпоху феодализма, 1986), «Тывалар: аймактың тывылган дөзү болгаш хевирлеттингени» (Тувинцы: происхождение и формирование этноса, 2004). 

Ол Севьян Вайнштейн-биле кады "Тываның төөгүзү" деп номнуң бирги томун эдип, четчелеп, чаартып үндүргеннер. Ийиги, үшкү томнарын чаартырынга киржип турган.  

1985-1991 чылдарда "Билиг" ("Знание") деп Бүгү Эвелел чергелиг ниитилелдиң Тывага адырының даргазы бооп, Төөгү тураскаалдарын база уран-чүүлүн камгалаар Бүгү Эвилел чергелиг ниитилелдиң кежигүнү кылдыр ажылдап турган. 

## Шаңналдары

* Тыва Республиканың Ордени,
* «Ачы-хавыяалыг ажыл-иш дээш» Тыва Республиканың медали,
* Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң Президиумунуң Хүндүлүг Бижии,
* «Социалистиг маргылдааның тиилекчизи» деп демдек.

### Хүндүлүг аттары:

* Тыва АССР-ниң эртеминиң алдарлыг ажылдакчызы,
* «Кызыл хоорайның хүндүлүг хамаатызы» (1999 чылдың 8 айның 30-де тывыскан),
* «Тываның ХХ чүс чылда алдарлыг кижилери» деп күрүне номунче ооң ады кирген 

## Дөзүк


Аңгылал:Эртемден
Аңгылал:Тыва
Салчак, Тамба Өдекеевич

**Тамба Өдекеевич Салчак** *(март 15, 1918 чыл – март 16, 1983 чыл)* — тыва шүлүкчү, журналист, очулдурукчу.

## Намдары
Тамба Өдекеевич 1918 чылдың март 15-те Таңды-Тывазының Салчак кожуунда Каа-Хемниң Оштан деп черге төрүттүнген. Чайлаг школазының эге клазын, ССРЭ-ниң Алтай крайның Ойрот-Турага көдээ ажыл-агыйның тускай школазын, Кызылга совет партия школазын дооскан. 

Чаа тыва бижик бакшылап, партия райкомунуң секретары бооп, 1951 чылдан эгелээш «Шын» солунга чогаал ажылдакчызы болуп, ниитизи-биле 28 чыл ажылдаан. Ооң баштайгы ному «Доңгада кадык» 1955 чылда чырыкче үнген.

Дараазында чылдарда ооң хөй номнары парлаттынган:
* «Мээң ырым» (1956),
* «Шүлүктер» (1960),
* «Мээң байым» (1960),
* «Чоннуң үнү» (1968),
* «Бичии дургун» (1973),
* «Саян чечээ» (1980),
* «Амыргалаар» (1978).

Дараазында чогаалдарны тыва дылче очулдурган:
* А. Фадеевтиң «Чылча шавыышкын»,
* А. Кахарның «Хензиг кушчугаш»,
* С. Бабаевскийниң «Алдын Сылдыстың кавалери»,
* А. Кутуйнуң «Чоруттунмаан чагаалар»,
* Ю. Шестаковтуң «Көжүлдениң көк хады».

1983 чылдың март 16-да мөчээн.

## Дөзүк
*Ном «Тываның чогаалчылары / Писатели Тувы». 2000 ч.

Аңгылал:Тыва чогаалчы
Байлак, Вера Чүлдүм кызы

**Вера Чүлдүмовна БАЙЛАК (ООРЖАК)** *(декабрь 15, 1924 чыл – июль 12, 2013 чыл)* — тыва эки турачы, Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчизи, Тыва Республиканың Ордениниң кавалери, муңчу малчын, Тыва Республиканың көдээ ажыл-агыйының Алдарлыг ажылдакчызы, маадыр-ие. 

Вера Чүлдүмовна 1924 чылдың декабрь 15-те Чөөн-Хемчик кожуунунга төрүттүнген. 1943 чылда, Ада-чурттуң Улуг дайынынга киржир дээш, дайын шөлүнче бодунуң эки туразы-биле акызы-биле катай аъттаныпкан. Бодунуң чаа божаан оглун ада-иезинге арттыргаш, аныяк ава турган-даа бол, ол дайынче чоруткан. Украинаның 1-ги фронтузунга тыва эштери-биле катай дайзыннардан чер-чурттуң хосталгазынга ол киржип, кадыг-дошкун үелерни ажып эрткен.

## Дөзүк


Аңгылал:Эки-турачы
Аңгылал:Тыва
Аңгылал:Дайынчы
Аңгылал:Муңчу малчыннар
Call of Duty: Advanced Warfare

**Call of Duty: Advanced Warfare** — 3D-аткылажыр оюн. Бүдүрген студиязы - "Sledgehammer Games".

## Plot

## Капсырылга


## Шөлүлге
* Үндезин сайт

C
C
C
Мерген угаанының үш хевири

**Мерген угаанының үш хевири**  - буддизмде өөредиг шиңгэдиринге хамаарышкан бир билиишкин.

**Мерген угаанының үш хевири** : 

#Өөредигни дыңнаанындан келир мерген-угаан 
#Өөредигни боданганындан келир мерген-угаан
#Өөредигни бүдээлдээнинден келир мерген-угаан 

### Дөзү
#"Чөки Намтаң Шугсо". Автору, номнун ундурген чылы. каш арынныг, номнун ундурукчу фирмазы. хоорай

М
М
Хүрээ-хииттер, субурганнар тырыкыланырда номчуур тарина

**Хурээ-хииттер, субурганнар тырыкыланырда номчуур тарина** - "Намо бхагаватэ ратна кету разая татхагатая архатэ самяксам буддхая тадята ом ратнэ ратнэ маха ратнэ визая суоха" 

## Утказы

Х
Х
Хөй тейлээриниң ажык-дузазы

**Хөй тейлээриниң ажык-дузазы** — бодунга болгаш өскелерге аас-кежик күзевишаан, оларга хилинчек-човулаң күзевейн тейлээриниң түңнелинде дорт азы кыдыындан келир буян болур. Аас-кежик, чыргал тамчык келзин дээш буян чыыры албан. Хилинчек-човулаңны оожургадыры-биле кара үүлени арыглаары албан. Ынчангаш буянны хөйнү чыыр, кара үүлени хөй арыглаары-биле албан хөй тейлээр деп чугаалап турар утказы ол. 

## Ажык-дузазы
# буян чыгдынар 
# хай-бачыт арыгланыр 
# "мен" деп менээргек сеткил эвээжээр

### Дөзү
Дамчо Нанми Тонме 

С
С
Бухтуев, Михаил Артемьевич

**Михаил Артемьевич Бухтуев** *(ноябрь 23, 1925 чыл - июнь 25, 1944 чыл)* — Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчизи, Совет Эвилелиниң Маадыры, 15-ки гвардияның танкы полугунуң механик-чолаачызы, гвардияның сержантызы. 

## Намдары
Михаил Бухтуев 1925 чылдың ноябрь 23-те Тыва Арат Республиканың амгы Тожу кожууннуң Доора-Хем сумузунга ажылчын өг-бүлеге төрүттүнген. Кызылдың чеди чыл школазын (амгы №1 школа) дооскан. Школаны доосканының соонда, адазының ажылдап турган черинге, алдын уургайынга ажылдап эгелээн.

Михаил Артемьевич 1943 чылда шеригже чоруткан. Челябинск облазынга танкистер белеткээр школаны дооскаш, сержант атты алган. Шериг эрттирери-биле Бухтуев Белорусьтуң 1-ги фронтузунга келгеш, 15-ки танк бригадазының Т-34 танкының механик-чолаачызы эргени алган. Лейтенант Дмитрий Комаровтуң экипажынче Бухтуев кирген. 

1944 чылдың июнь 24-те, шыңгыы белеткенгениниң соонда, 65-ки армия дайзыннарның камгалалын үзүктелдирип, аткаарлаашкынче үнүпкен. Дайзыннарның шугумун үзе шаварынга 1-ги танк корпузунуң гвардиязы, ооң иштинде 15-ки гвардияның танк бригадазы киришкен. Совет танкистер удурланыкчыларның камгалалын үзе шаап, 20 километр чедир ханылап, күжүн чылча шапканнар. Аткаарлаашкынның баштайгы хүнүнде Комаров биле Бухтуевтиң танкызы Тумаровка суурже бир дугаар халдап киргеш, удурланыкчыларга хораны чедиргеннер. Танкының механик-чолаачызы Бухтуев дайзыннарның оруунче чоруп ора, оларның элээн хөй артиллериялыг боо-чепсээн узуткааннар.

## Дөзүк
*Михаил Артемьевич Бухтуев. Биография. – warheroes.ru

Аңгылал:Совет Эвилелиниң Маадырлары
Алдын-оол, Арыя Араптановна

**Арыя Араптановна Алдын-оол** *(февраль 29, 1928 төр.)* — ССРЭ-ниң Улустуң башкызы, Россия школаларының Алдарлыг башкызы, тыва школаларның эге класстарынга тыва дылдың болгаш номчулганың дузаламчы номнарын тургускан башкы, бирги класстарның тыва үжүглелиниң автору. «Хүндүткелдиң демдээ» болгаш Тыва Республиканың ордени-биле, «Ачы-хавыяалыг ажыл-иш дээш», «Күш-ажылчы алдар», «Күш-ажылдың хоочуну» болгаш өске-даа медальдар-биле шаңнаткан. Кызыл хоорайның хүндүлүг хамаатызы. 

## Намдары
Арыя Араптановна 1928 чылдың февраль 29-та Тыва Арат Республиканың Бай-Тайга кожууннуң Көөп-Сөөк сумузунда Ооруг (Өөрүг) деп черге ажылчын араттың өг-бүлезинге төрүттүнген.

Ажылчын базымын 1946 чылда Бай-Тайга кожуунунуң Шуй сумузунуң школазынга эге класстар башкызындан эгелээн, ооң-биле катай Кызылдың педагогика училищезинге заочниктеп өөренип турган. 1955 чылда Башкылар институдун, а 1970 чылда педагогика институдун дооскан. Эге класстарны төрээн дылынга, шын бижилгеге база номчулгага өөредиринге элээн хөй арга-дуржулганы, шенелделерни (эксперимент) чоруткан. Эге класстарны өөредириниң дугайында айтырыгларын өөренип көргеш, дузаламчы номнарны үндүрген. Бирги класстарның «Үжүглелин» тургускан, «Бодуң номчу», «Эдертиглер чыындызы», «Диктантылар чыындызы», «Бижилге кыдыраажы» дээш өске-даа эге класстарга түүлүг (серийные) номнарны бижээн. Эге класстарның башкыларынга өөредириниң дугайында арга-сүме номнарын чыып бижээн. 

## Шаңналдары
*«ССРЭ–ниң Улустуң Башкызы» ат;
*«РСФСР-ниң школаларының Алдарлыг Башкызы» ат;
*Тыва Республиканың Ордени;
*«Хүндүткелдиң Демдээ» орден;
*«Ачы-хавыяалыг ажыл-иш дээш» медаль;
*«1941-1945 чылдарда Ада-чурттуң Улуг дайынының тиилелгезиниң 50 чылы» медаль;
*«Күш-ажылчы алдар» медаль;
*«Күш-ажылдың хоочуну» медаль;
*«Ачы-хавыяалыг ажыл-иш» медаль;
*«Кызыл хоорайның хүндүлүг хамаатызы».

## Дөзүк


Аңгылал:Тыва
Тыва Википедия

**Тыва Википедия** — Википедияның тыва дылы.

Тыва Википедияның тестилел (тестовый) хевири 2006 чылдың май 11-де тургустунган. 2013 чылдың июльда Викимедия Фондузунуң Дылдар комитеди тыва дылдыг Википедияны тургузар деп үзелди хүлээп ап, чөпшээрээн. Ооң соонда шиитпирни Директорлар Совединге (Board of Trustees) август 11-де бадылаан болгаш Тыва Википедияның төлевилелин «инкубатордан» tyv.wikipedia.org деп адресче көжүрген.  

Тыва Википедияны идепкейи-биле Али Александрович Күжүгет сайзырадып турар. Ол, РЭА СС-тиң (СО РАН) Лаврентьев аттыг гидродинамика Институтунуң аспирантызы Али Күжүгет, Тыва Википедияның төлевилелин Тыва Республиканың лицей-интернатынга 2013 чылдың ноябрь 6-да болган «Өөредилге адырында чаартылгалыг технологиялар» (Инновационные технологии в образовании) деп Республиканың I-ги эртем-практиктиг конференциязынга бараалгадып көргүскен. Тываның Чазаа Новосибирск хоорайның сургуулдарынга чаартылгалыг (инновационный) төлевилелдери, «Вконтакте» социал четкини очулдурганы база Википедияның тыва дылын тургузары дээш 500 муң акшалыг гранты-биле деткээн.  

## Шөлүглер
* http://lentaregion.ru/50174 
* http://www.encyclopedia.ru/news/enc/detail/49433/
* http://www.pprt17.ru/zeml-news/moscow/618-20.html
* http://www.tuva.asia/news/tuva/6788-itogi.html
* http://www.encyclopedia.ru/news/enc/detail/50752/
* http://kyzyl.sibnovosti.ru/society/236611-glava-tuvy-lichno-popolnyaet-svoyu-stranitsu-v-kontakte
* http://www.tuva.asia/news/tuva/5826-tyva-vikipediya.html
* http://www.tuva.asia/journal/issue_14/4847-kuzhuget-aa.html
* http://www.tuva.asia/news/tuva/6285-virt.html
* http://www.tuvaonline.ru/2013/05/30/vkontakte-teper-i-na-tuvinskom-yazyke.html
* албан езузунуң сайтызы

Аңгылал:!Main category
Аңгылал:Википедия
Аңгылал:Тыва
Аңгылал:Тыва дыл
Кош-согуна

**Кош-согуна** (, орус. Чеснок) — нептереңгей тарымал үнүш. Он хөй нуруузунда чемге холуур. Тывада ону огородка хөйү-биле тарып турар. Кош-согунаның тургузууңда эфирлиг үс, азоттуг бүдүмелдер, гликозидтер, фитостериннер, металл дустары, С витамин, В витаминниң бөлүү бар. Кош-согунаны янзы-бүрү нога аймаа болгаш эъттиг чемнерге холуурунга ажыглап турар.

Кош-согунаны бир дугаарында эм оът деп Диоскорид дээр эмчи көргүскен. Шаандан бээр ону чемге хөөн чокталыр улуска, чөдүлге, кеш аарыгларынга, чижээ, Ибн-Сина (Авиценна) деп эмчи кижи "кош-согунаны кандыг-даа аарыгларга хереглээр" деп сүмелээн. Ынчангаш амгы үеде улустар ону база янзы бүрү аарыгларга ажыглап турар. Кош-согуна — чем хайындырар органнарның ажылдаарын экижидеринге, ферментилерни ажылын күштелдиреринге, ижин-шөйүндү аарыгларынга, сидик ылгаарынга, үрележир бестерниң ажылын экижидеринге, дамырларның, чүректиң согарын күштелдиреринге дузалаар дээш оон-даа өске. Кош-согунаның хандызын водкага эзилдиргеш ажыглаарга, бүүрек, сыңыйның дашталыр, ревматизм, тынар органнар, кеш, шөйүндүлерниң болгаш өске-даа аарыгларны болдурбазынга ажык-дузалыг болуп турар. Оон ыңай кырып-назылап бар чоруурларга, хан базыышкыны улуг улуска болгаш бажы аарыыр, бажы дескинер, уйгу чок улуска дузалаар.

Халдавырлыг ижин-шөйүндү аарыгларынга, бронхиттээн үеде бир хүн ооң 2-3 бичии адырларын чем-биле кады чип болур. Сооктан тывылган аарыгларга, астма, коклюштан аараан кижилерниң хөрээн чеснокту чуургаш, ак саржаг азы хаван үзү-биле холааш чиңнээр. Оон ыңай ону сүтке хайындыргаш, сөөлдерни, кештиң лишай, экзема дээш оон өске-даа аарыгларын эмнээр, а суу-биле баштың кежин чаап тургаш ооң дүгүн быжыктырар.

Улус, чеснокту медицинада ажыглап турары ышкаш, баҙ ындыг аарыгларга ажыглап турар. Эң ылаңгыяда, уругларның острица дээр кыжалаар аарыының үезинде кош-согуналыг суг-биле клизма кылыр.

Сөөлгү үеде эртемденнер янзы-бүрү ыжыктарны, ол ышкаш чиңгелээр болгаш рак аарыгларын болдурбас дээрзиниң шынарларын өөренип, шинчилел ажылын чорудуп турар.

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

Аңгылал:Үнүштер
Үүле-кылдынныглар хевирлери

## Үүле кылдыныглар мындыг болур:
**- Эки-даа багай-даа үүлениң түңнели ыявыла илерээр.**
**- Кылдынмаан үүлениң түңнели турбас.**

**1.** *Кылдынган, ынчалза-даа чыгдынмаан. (Ол чүл дээрге, бодуңарның дайзыннарыңарны чок кылып кааптайн деп бодаан, ынчалза-даа ооң тынынга четпээн силер. Чок кылыйн деп деп бодапканыңар - кылдынган үүлгедиг болур. А тынынга четпээн болганыңарда - чыгдынмаан үүлгедиг-дир.)*

**2.** *Кылдынмаан, ынчалза-даа чыгдынган. (Кандыг-бир амылыг амытанның тынын үзейн деп бодавайн чораан, ынчалза-даа билбейн тынын үзүпкен. Бодавааны - кылдынмаан, кылыпканы - чыгдынган.)  *

**3.** *Кылдынган болгаш долузу-биле чыгдынган. (Амылыг амытанның тынын үзейн деп бодап чорааш, ооң тынын үскен болза, бодааны кылдынган, кылганы - долузу-биле чыгдынган. Бо эң-не аар үүле (карма)-дыр, чүге дизе ол долузу-биле чыгдынган.) *

**4.** *Кылдынмаан, чыгдынмаан. (Багай бодалдар тыптып келирге, ол багай бодал-дыр деп эскерип кааш, соксадып кааптарга, багай үүле кылдынмаан болгаш чыгдынмаан болур.)*

*<big> Ынчангаш кижиниң кылбаан чүвези кижиге кажанда-даа шаптык катпас, а кылган чүүлү анаа эртпес. Ындыг болганда, багай чүүлдерни соксадып, Үш Эртинеден авыралды дилээричугула. Кол-ла чүве - үстүнде чүүлдерни сагып, он нүгүлдүг үүлени кылбайн, өскелерге хора чедирер [[Кижи сеткили|сеткил кижи]]ге шуут чок турар кылдыр бодун чаңчыктырары болур.</big>*

## Дөс
***<big>Ном "Алдын чула"  Пэндэ Гуалцен III Далай-Ламаның "Ламрим Сершүнма" деп Номунга тайылбыр</big>***
Свёкла

**Свёкла** ийи чылдыг үнүштерге хамааржыр. Тывада свёкланы огородтарда хөйү-биле тарып, өстүрүп турар. Ооң янзы-бүрү сорттары база cайзыраан.

Свёкланың тургузуунда, чигир, белок, үс, клетчатка, органиктиг кислоталар (яблоктуг, лимоннуг кислоталар, болгаш өске-даа), минералдыг дустар (магний, калий, кальций, демир, йод болгаш өске-даа), будуктуг бүдүмелдер, витаминнер С, В1, В2, Р, РР, А болгаш фолиевая кислота дээш өске-даа чүүлдер бар. Чаа свёкланы винегрет, борщ, соус кылырынга ажыглап турар.

Свёклада, витаминнер хөй чүве болганда, ону кол нуруузунда витаминнер четпестээр аарыгларга ажыглап турар. Улгады берген кижилер болгаш зоб дээр аарыглыг кижилерге база ажыктыг. Оон ыңай хан базыышкыны улгадыр болгаш баарның чамдык аарыгларының үезинде база ажыглап турар.

Улус шаг-шаандан сура свёкланы витамин болгаш хан четпестээр аарыглар үезинде ажыглап чораан. Арынның, кештиң дырышпазы-биле свёкланың суун чунарынга, чаарынга база ажыглап турар.

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

Аңгылал:Үнүштер
Картофель

**Картофельди** эрте-бурунгу шагдан бээр-ле улустар чемге хереглеп келген. Картофель — сиген үнүштер аймаанга хамааржыр. Тывага 1930 чылдан бээр нептереп сайзыраан.

Картофельдиң чеминиң тургузуунда,   колдуунда   кургаг бүдүмелдер 25% чедир  бар.   Ол   бүдүмелдерниң  80—85% крахмал. Оон ыңай белоктар, протеин, үс, клетчатка, лимоннуг, яблоктуг болгаш щавелойлуг кислоталар, калий, фосфор болгаш өске-даа бүдүмелдер бар. Картофельден  200   ажыг янзы-бүрү аъш-чем продуктуларың үндүрүп   ап турар. Ону колдуунда-ла чиир чемге ажыглаар болгаш мал чеминге база хереглеп турар. 
Картофельде органиктиг болгаш минералдыг дустар, ферментилер, витаминнер — С, В1, В2, В6, РР, фолиевая кислота, каротин бар. Шала сарыгзымаар картофельдиң сорттарында каротин хөй, ол кижиниң карааның, көскүзүнге ажыктыг болуп турар.

Картофельди хөй витаминниг дээш ажыглап турарында аңгыда, калий хөй болганы-биле сидик элбедиринге, кара бүүрек, чүрек аарыг кижилерге база ажыктыг. Чаш, чаа картофельдиң чеми гастриттиг болгаш кислотазы көвүдээннерге база ажыктыг. Оон ыңай улуг-хырынның оюлганнаар аарыг үезинде, ооң суун ижерин сүмелеп турар. Ооң чаа кылган суун 2—3 катап, бир хүн чартык стаканнап, бир шак чартык болгаш-ла чемненир бетинде ижер. Картофельдиң суу хан базыышкыны улуг улустарга ханның ацетил-холин кезээн эвээжедир деп демдеглеп турар. Ону эмчиниң айтыышкыны азы сүмези-биле ижер.

Улустуң ажыглап турары-биле алырга, картофельди үүрмектээш, от чигенде, кештиң экзема болгаш өске-даа аарыгларынга ажыглап турар. Картофельдиң бузу-биле аас, думчук, тынар органнарны бустадыр. Оон ыңай хүн шонупкан кешти азы арынны ооң-биле чаап эмнээрин чорудуп турар. Картофельде соланин деп ногаанзымаар өңнүг, хоранныг бүдүмел бар. Ол колдуунда чаа картофельде турар. Ындыг картошкалар колдуунда чер кырында көстү берген чыдып турар. Оон улус хораннанып болур.

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

Аңгылал:Үнүштер
Ыт-кады

Ыт-кады – кызыл каттарлыг чадаң ыяш.

Ыт-кады колдуунда хемнер уннарында үнүп турар. Күзүн катты чыггаш кургадыр. Кургаг каттың хандызын бышкан, думаалаан уругларга ижиртир. Хоочураан холецистит, холангит, гепатит аарыглыг кижилер база ижер. 

Эм кылдыр хереглээрде, хандыны мынчаар кылыр: улуг омааш иштибүдүн каттар кырынче чаа хайындырган изиг сугну кудар, хааглыг савага 10 минут хайындырар, хондур тургускаш, шүүрээр. Стакан иштиниң дөрттүң бир азы чартык кезиин хүнде 2 катап ижер. Чамдыкта катты анаа хайындыргаш ижерге, күш-шыдал киирер, чемге хөөн көдүрер чаагай суксун болур.

## Дөс
#Ном "Холу чемзиг авам сөңү" Эмзимаа Намзал

## Демдеглелдер

Ы
Ы
Юан күрүнези

**Үан күрүнези** ( , Улуг Үан улус,  *Дай Өн йэхэ моңгол улус*) — моол күрүне (1271—1368). Ооң девискээриниң кол кезээ Кыдат болуп турган. 1279 чылда Чиңгис-хаанның ажызы (уйнуу) болур моол Хувулаай-хаан Кыдаттың эжелелин эчизинге чедиргеш тургускан. Бо күрүне 1351-1368 чылдарда Кыдатка болуп турган «кызыл аржыылдыглар» тура халыышкынының түңнелинде дүшкен. Бо күрүнениң «Юан ши» дээр кыдат албан-ёзулуг төөгүзүн дараазында Миң күрүнениң чагыргазының үезинде бижитинген.

## Төөгүзү

## Үан омааның хаанары

## Дөзүктер
* https://ru.wikipedia.org/wiki/Династия_Юань
* https://mn.wikipedia.org/wiki/Юань_улс

Ю
Ю
Тыква

**Тыква** чаңгыс чылдыг огород үнүжүнге хамааржыр. Тывада улус ону тарып, өстүрүп турар.

Тыкваның тургузуунда суг — 92%, ооң чымчак иштинде чигир, калийниң, кальцийниң, магнийниң болгаш демирниң дустары, С, В1, В2, РР болгаш А витаминнер бар. Үрезининде үстер — 36—52% чедир, фитостериннер, органиктиг кислоталар, клетчаткалар бар.

Ижин-шөйүндү аарыгларында, кырган кижилерниң организминде холестеринни эвээжедиринге, сидик элбедиринге, чүрек, хан-дамыр, кара-бүүректер аарыгларынга ажыглап турар. Ынчан тыкваның иштинде чымчак черин алгаш, кадык хевирлиг кылдыр хайындыргаш, хүнде ийи катап чиир.

Улуска ону экзема, кештиң өртениишкиннериниң үезинде, кадык хевирлиг чүүлүн кешке чаап, шарыыр. Оон ыңай тыкваның үрезинин борбак болгаш калбак кыжаларны үндүреринге ажыглап турар.

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

## Демдеглелдер

Аңгылал:Үнүштер
Салат

**Салат** чаңгыс чылдыг, огород аймаанга хамааржыр үнүш. Тывада огородтарда тарып, өстүрүп турар культурлуг үнүш болур. Салаттың бүрүлеринде белок, чигир, калийниң, кальцийниң, демирниң, фосфорнуң дустары болгаш А, В1, В2, Р, К, С деп витаминнер бар.

Салатта хөй витаминнер болгаш минералдыг бүдүмелдер бар чүве болганда, бичии уругларның чеминге болгаш аарып, сулараан кижилерге ажыглаары улуг ужур-дузалыг. Улуг-хырынның гастрит аарыгларының үезинде ажыглаары база ажыктыг.

Улустуң ажыглап турары-биле алырга, нерви системазын оожургадыр, ооң суун уруг эмзирер иелер ажыглаарга эмиг сүдү көвудээр дээш, оон-даа өске.

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

Аңгылал:Үнүштер
Мак

**Мак** — чаңгыс чылдыг үнүштерге хамааржыр. Тывада база тарып, өстүрүп турар. Чечектелири июнь—июль айларда. Үрезини августа быжар. Үрезининден аңгыда, үнүш боду хоранныг.

Мактың үрезининиң тургузуунда үстер — 44—55% чедир үрезининиң хавында опий дээр бүдүмел бар. Опийниң тургузуунда алкалоидтер — 20%, белоктар — 10—20% чедир болгаш минералдыг бүдүмелдер дээш оон өске-даа чүүлдер бар Алкалоидтерниң хөй кезиинде морфин, наркотин — 10% чедир папаверин — 10% хире, котеин—1,5% хире дээш өске-даа бүдүмелдер бар.

Мактан кылган эмнерни янзы-бүрү кезиишкиннер үезинде билиңместедир болгаш удудар оорулга-биле ажыглап турар. Ындыг болганда, мактың эм чүүлдерин аҗыглаарда, эмчилер-биле сүмележир, оларның айтыышкыны-биле ажыглаары чугула.
## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

Аңгылал:Үнүштер‎
Тарымал тоорук

Тарымал тоорук (бөдүүн чугаада —кара тоорук) — чангыс чылдың үнүжүнуң үрезини (Helianthus annuus). Бир дугаарында үс кылыр дээш бүдүрүп турар,а үс аъш-чем кылырынга база оон-даа оске чүүлдерге ажыглаттынып турар. 

Тарымал тоорук бүдүн делегейде тарыттынып турар.Делегейде тооруктуң улуг бүдүрүкчүлери-Украина,Россия болгаш Аргентина болуп турар.

## Тургузуу
100 грамм хоорбаан тоорук кижиниң хүнде чиир Е витаминиң нормазын 130% хандырып турар.(тооруктуң байы витамин Е болуп турар), 70 % — витамин B5,  40 % — витамин B6, 35 % —  витамин B3,39 % —  белокта, 44 % — клетчаткада, 115 % — фосфорда, 113 % — селенада, 92 % — честе, 35 % — цинкте, 32 % —  магнийде, 24 % — калийде,21 % — демирде. Бо чем хөй каллорийлиг: чартык кезии чемиштиг бүдүмелдери үс холумактыг, энергия үнези 580 ккал болуп турар.

Хооруп каан тоорук,хоорбаан тоорукка бодаарга эвээш ажыктыг витаминнерлиг. Өңү,чыды болгаш амданны тоорукту кайы-хире хоорганындан болгаш  дузаанындан хамааржыр.

## Белеткели
Үезинде тараан тоорукту сентябрь айның эгезинде чыып эгелээр.Ол үеде агаар-бойдус талазы-биле дыка таарымчалыг хуннер болур,таарымчалыг кылдыр деңнеп каан шыкка тооруктар шынарлыг болур.Дүжүттү чыырда бир айның чартыы херек. 

Шөлден аштап каан тооруктарны тускай черже чедирер.Аңаа таарымчалыг агаар болгаш эптиг техника-биле кылып турар.Тускай черге будүрген тоорук лабораторлуг шинчилелди эртер. Шыгы эвээш болгаш богун эки арыглап каан болган тудум, ол амданын хевээр атырар. 

Складка,хоорарын манап турда.тооруктарны бүдүн шөлге одуруглап салып каар.Одуруг бүрүзүнге таарымчалыг агаарны берип турар.Эки изиг-демирлерге тоорукту шупту талазындан чылыг агаарга болбаазырадыр.Белен тоорукту стаканнарга болгаш хаптарга хаптап турр.

## Ажыглалы

Дүрүм аайы-биле,Как правило, в пищу употребляются крупные семена немасличных сортов подсолнечника. Тоорукту чиирде диштер дузазы биле чиир , ону казыптарга дашты адырлгаш иштинде читтингир урези ни ааска артып каар..Хөй чурттарда тарымал тоорукту шөлге аарыкчылап чиир кылдыр санап турар, тоорукту маргылдаалар болурга шөл даштыынга садар. 

Үен-даян тоорукту казыырга диштер урелип болур.

Тоорукту өстургеш чемнерге холуп турар.Чууруп каан тоорукту чөөн таланын чону чигирзиг чемнер кылып турар-халва болгаш козинак. 

## Үс
Тоорукту аштаарда тускай машиналар ажыглаар..

Үс бүдүрүп турар заводтарда аштап каан үрезиннерден үстү болбаазырадып турар.Үсту аңгылааш,артып калган богун мал-маганга берип турар.

## Солун фактылар
Тарымал тоорукту садарын болгаш казыырын 1919 чылдың чайын Харьковка садарын хоруп турган,Деникин шупту Россияның "багай чүүлдерин" оларда көрүп турар деп хопка бүзүрээш ынчалган. 

## Демдеглелдер

## Литература

* Подсолнечное семя // Товарный словарь / И. А. Пугачёв (главный редактор). — М.: Государственное издательство торговой литературы, 1959. — Т. VII. — Стб. 169—170.

## Шөлүлгелер

Аңгылал:Википедия:Статьи с источниками из Викиданных
Хадың чекпези

**Хадың чекпези** — чиир чем болгаш оон кылган суксун.

## Ону кылыры
Хадың чекпезин орай күзүн, кыжын азы эрте чазын туруп алыр. Иштинде ак өңнүг чымчак черин албас. Хадың чекпезиниң хандызын кодузу аарыг, гастриттиг улус ижер. Ону мынчаар кылыр: үүрмектээн чекпени бир кезек, а хайындырган изиг сугну / ол 40-50 градустан ашпас турар ужурлуг, оон башка чекпениң эм шынары баксыраар, беш кезек кылдыр алыр, сугну чекпеже кудар. 48 шак дургузунда караңгы, сериин черге тургузар. Ооң соонда хандыны шүүрээр. Бир стаканнап хүнде 1-3 катап ижер.

## Дөс
#Ном "Холу чемзиг авам сөңү" Эмзимаа Намзал

Х
Х
Инек-караа

Инек-караа () хөй кезиинде кар-сугларлыг, өл-шык черлерге үнер чадаң үнүш. Кадын чыып чиир. Ону, чедиштир быжарга, чыггаш, кургадыр. Катты витаминнер орнунга ажыглаар,  ылаңгыя аар аарыглаар соонда. Ооң кадындан хандыны мынчаар кылып алыр: улуг омааш ишти каттың кырынче чаа хайындырган сугну бир стаканны кудупкаш, 1-2 шак иштинде турнуктурар, оон шүүрээр. Чартык стаканнап хүнде 2-3 удаа ижер. Бүрүлерин шайга каап ижер, чаагай чыттыг,чымчак сускун болур.
Инек-караа — чадаң үнүш. Тывада сут кыдыы, өзен ишти, тайга эдээ, холушкак арга-ыяштыг арыг ишти черлерде хөй үнүп турар. Ону садтарда база өстүрүп, сайзырадып  турар. Кады каразымаар, хүрең, чечектелири майда, кады июль-август айларда быжар.

Инек-карааның кадының тургузуунда, чигир — 16%, органиктиг кислоталар (яблоктуг, лимоннуг)- 4% чедир. Оон аңгыы калий болгаш өске-даа минералдыг бүдүмелдер, ол ышкаш А, В1, Р, С болгаш өске-даа витаминнер бар. Инек-карааның кадындан янзы-бүрү суксуннар, компот, варенье, джем, повидло, мармеладтар дээш өске-даа ындыг хевирлиг чемнерни кылып турар. Инек-карааның чаагай чыттыг бүрүзүнде витамин хөй болганда, ону помидор, огурец, капуста дузап кылырынга ажыглап турар. Оон аңгыда инек-карааның кадындан арага аймаан база кылып ап турар.

Инек-карааның кадын болгаш бүрүзүн кургаткаш ажыглап турар. Ооң тургузуунда янзы-бүрү витаминнер хөй болганда, витаминнер четпестээр аарыгларга удур ажыглап турар. Чамдык сидик эвээжээр аарыглар үезинде сидикти элбедири-биле база ажыглап турар.

Улуста инек-карааны янзы-бүрү аарыгларны эмнеп, аҗыглап турар. Чижээ, ижин аарыгларынга, сидик элбедиринге дериттиреринге. Аңаа 20 г инек-карааның кадын бир стакан азиг сугга ургаш, 20-30 мин. хайындыргаш, щүүрээш, бир улуг омааштап бир хүн 3—4 катап ижер. Ижин-шөйүндү аарыгларының үезинде инек-карааның кадының суун, киселин ижерин сүмелеп турар. Эң ылаңгыяда улуг-хырынның оюлганнаар болгаш гастриттээр аарыгларның үезинде чаа инек-карааның суу эң-не ажыктыг деп санап турар. 

## Дөзү
# Ном "Холу чемзиг авам сөңү" Эмзимаа Намзал
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"
Аңгылал:Үнүштер‎
Дүрген-Мөөрей

**Дүрген-Мөөрей** — Тыва Википедияның авторларының Википедияга тааржыр фоточуруктар чыыр сорулга-биле эрттирген мөөрейи. Мөөрейни тыва википедист Күжүгет Али (Agilight) эвилелдеп эрттирген.

Ниитизи-биле дүрүмнерге чагырткан 17 кижи киришкен.

## Кол сорулга
#Бүгү Википедияга (колдуунда Тыва Википедияга) тааржыр авторларның боттарының тырттырган фоточуруктарын чыыры. Бүгү делгээн чуруктарны баштай ВКонтакте ниитилел четкизинге чыып алгаш, ынчан ол чыгдынган фоточуруктарны ВикиШыгжамырже (ВикиСклад) киирер. Колдуунда чуруктар бир темага хамаарышкан болур.

#Улуг мөөрейлер эрттиреринге белеткел

Чуруктарны баштай «ВКонтакте» социал четкиде Тыва Википедияның мөөрейге үндезилээн каптазынче киирип турган
## Темалар
#Тыва чем
#Тыва эки-турачының архивтен чурук (чөшпээрелдиг чурук)
#Ада-Чурттуң Улуг Дайынының Ветераны (тыва, орус, хакас дээш кандыг-даа). База чөшпээрелдиг чурук
#Кызыл хоорайның дугайында чуруктар
#Тыва кожуун төвүнүң дугайында чуруктар
#Өг иштинден эт-сеп
#Чылгы мал эт-севи
#Амгы үеде Тываның алдарлыг улузунуң чуруу
#Хүреш, ча адары, аът чарыжы дугайында чуруктар
#Тыва хеп дугайында чуруктар
#Сарыг шажын
#Бодуңарның темаңар

## Эргелел дугайында
Мөөрейже шупту чоргускан авторнуң бодунуң фоточуруктарын Викишыгжамырже **CC BY 3.0** азы **CC BY 2.5** деп лицензияларга айыткаш, актыы-биле шупту эргелерин ажыглаар кылдыр алдынып алыр (автору кылдыр дөмей-ле артар).

Архивтен аңгыда чоруткан чуруктарның автору албан Боду боор.

## Түңнел

Мөөрейниң ниити түңнели: 
*Киржикчи бүрүзү 100 акша-биле шаңнаткан.
*20ден көвей чурук киирген киржикчилерни 300 акша-биле шаңнаан!
*Эң үнелиг болгаш солун чуруктуң автору - Нурсат Саяна - 300 акша-биле шаңнаткан. Ол чурукту ВКонтактениң соңгуур херексели-биле шилээн. Ниитизи-биле 160/600 хире кижи соңгаан (Мөөрейниң доктааган хүнүнде 600 хире кижи соңгулдага киришкен). 

## Киржикчилер
*Хөй чуруктар (20ден көвей) киирген киржикчилер (Май 10нуң байдалы-биле):
#Доңгак Буян 
#Мөңге Анай-Хаак
#Түлүш Ада
#Алдын-Херел Соян 
#Аракчаа Тензин 

*Арткан киржикчилер 100 акша-биле шаңнадыр:
#Урандай Аялза
#Гелек Сайдаш
#Монгуш Олча
#Монгулова Аржаана
#Цветкова Алдынай 
#Дугуржап Ханды-Сүрүң 
#Лопсаң Азияна 
#Шойдак Азиймаа 
#Дамба Игорь
#Ооржак Аржаан
#Нурсат Саяна
#Дондук Айдыс

## Кичээңгей
Өске улус чуруун азы Улуг Четкиден киирген бодунуң эвес чуруктарын киирген улустар шаңнатпас. Хоойлуга удур ажылдар хүлээвес.

## Демдеглел


## Дөс
#Вконтактеде "Тыва Википедия" деп бөлүк.

Д
Д
Д
Арык (эт)

**Арык** (, ) - хаактан (база өске чадаң ыяштар салбаандан) өрүп баглаан эдилел.

## Янзылар

Image:wicker.balloon.basket.bath.arp.jpg|16 олуттуг үрдүрген аэростатка таарымчалыг өрүп каан арык.
Image:Korb1.JPG|Франкфуртта арыктар садыы, Германия
Image:Basket 493 (PSF).png|Холга тудар ишкир арык
File:Drovnica.jpg|Ыяш арыы, ышятар сөөртүрге эптиг.


## Дөзүк
#Ч.М. Чап, А.Т. Бөлгүм-оол. Тыва угулзалар, хээлер. Тываның Ю.Ш. Күнзегеш аттыг ном үндүрер чери, Кызыл - 2008ч. 59 ар.

А
А
А
Аппликация

**Аппликация** (, ) - уран чүүлде хөм болгаш кидис (алгы, дүк) кылыгларынга кандыг-бир дүрзү киирип азы угулза шыйыглар-биле чуруп, кезип, чыпшырып каастаары.

## Дөзүк
#Ч.М. Чап, А.Т. Бөлгүм-оол. Тыва угулзалар, хээлер. Тываның Ю.Ш. Күнзегеш аттыг ном үндүрер чери, Кызыл - 2008ч. 59 ар.

А
А
Бара

**Бара** () - хаактан аргаан балык тудар херексел.

## Даштыкы хевири
Ооң узун тургузуу колдуунда калбак аастыг болгаш өске төнчүзүнде шиштелчек чыглы берген болур. Балык калбак аксындан киргеш, катап үнүп чадай бээр кылдыр кылган.

## Дөзүк
#Ч.М. Чап, А.Т. Бөлгүм-оол. Тыва угулзалар, хээлер. Тываның Ю.Ш. Күнзегеш аттыг ном үндүрер чери, Кызыл - 2008ч. 59 ар.

Б
Б
Б
Аскыр (херексел)

**Аскыр** () - чудук хирээлээрде, тудуг ажылдары кылырда, ажыглаар херексел. Ону даван-даяк деп база адаар.

## Дөзүк
#Ч.М. Чап, А.Т. Бөлгүм-оол. Тыва угулзалар, хээлер. Тываның Ю.Ш. Күнзегеш аттыг ном үндүрер чери, Кызыл - 2008ч. 59 ар.

А
А
А
Базар өрүм

**Базар өрүм** – чидиг, шала какпак сүвүр баштыг (демир), кириш баг-биле хөделдирер өрүм.
Ону **кириштиг өрүм**-даа дээр.

## Дөзүк
#Ч.М. Чап, А.Т. Бөлгүм-оол. Тыва угулзалар, хээлер. Тываның Ю.Ш. Күнзегеш аттыг ном үндүрер чери, Кызыл - 2008ч. 59 ар.

Б
Б
Бийир

**Бийир** () – холга тудуп алгаш будук чаар чурулга херексели. Колдуунда ону ыяш (чук, демир) сыптыг болгаш дириг амытаннар дүгүнден кылган чаар талалыг.

## Дөзүк
#Ч.М. Чап, А.Т. Бөлгүм-оол. Тыва угулзалар, хээлер. Тываның Ю.Ш. Күнзегеш аттыг ном үндүрер чери, Кызыл - 2008ч. 59 ар.

Б
Б
Б
Акшаның функциязы

**Акшаның функциязы** – саң-хөө болгаш кам (камналга, экономика) эртемниниң акшага хамаарышкан билиишкин.

## Акша функциязы
Акша болза 5 кол функциялыг болур:
#**Үне хемчээли.** Кандыг-бир бараан азы ачының (ачы-дузаның) үнезин акша-биле хемчээп болур.
#**Саарылга херексели.** Барааннар болгаш ачыларның аразынга саарылгаларны акша-биле чорудар. Чижээ: бир кижи холунда бир бараанын (бодунуң азыраан бир инээ-дир че) садыпкаш, акшалыг апаар, а кажан ол кижи демги акшазы-биле тараа садып алыр болза – инек-биле тараа аразында саарылганың өзээ болза акша болуп турар. Ынчангаш **акша** бир бараан биле өске бараанның саарылгазын чорудар херексел болуп турар.
#**Төлевир херексели.** Акша-биле улустуң өрезин болгаш ону кайы-хире хөйүн (ишкирин, *ишкир* – орус. *объем*) илередир.
#**Чыылда херексели**. Акша-бараан саарылгазынга киришпейн турар акшаларның байдалы – чыылда акшалар болуп турар. Олар чыгдынып тургаш, ынчалдыр акшаның амгы үеде **садып алыр шаан** (садып алыр шаг-шинээн) келир үеде көвүдээринге чедирер.
#**Делегей акшазы**. Делегейде чурттар аразында саң-хөө харылзаалары болгаш барааннар саарылгазы нептерээнде кезек чурттарның акшалары делегейниң көвей черлеринге үнелиг болгаш херектиг апарган. Ындыг акшалар дээрге – АКШ доллары, швейцар франк, евро, англи фунт, япон иена болгаш оон-даа өске акша дыңнары (единица).

Оон аңгыда ашканың кезек кол эвес функциялары база бар.
## Дөзүк
#Агапова Т.А., Серегина С.Ф. - Макроэкономика, 6-гы үндүрүг, 2004 ч.
#Деньги // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
#

А
А
А
А
Динклэйдж, Питер

**Питер Хэйден Динклэйдж** (, 1969ч. июнь 11 төр, Морристаун, Нью Джерси штат) – американ театр болгаш кино актёру.

## Намдары
Динклэйдж 1969 чылдың июнь 11-де Нью-Джерси штаттың Морристаун деп хоорайынга школада хөгжүм башкызының өг-бүлезинге төрүттүнген. 1987 чылда ортумак школаны дооскаш, Вермонт штаттың Беннингтонда уран-чүүл школазынче кирип алган, ону 1991 чылда дооскан.

## Дөзүк
#Динклэйдж, Питер (англ.) *Internet Movie Database* деп сайтта

Д
Ланнистер, Тирион

**Ланнистер, Тирион Тайвин оглу** (, "Чартык кижи") – Джордж Мартинниң «Дош биле От ырызы» деп чогаалдар чыындызында бир кол персонажы.

## Дөзүк
#

Л
Л
Л
Ланнистер, Серсея

**Ланнистер, Серсея Тайвин уруу** (, "Регент-Кадын") -  Джордж Мартинниң «Дош биле От ырызы» деп чогаалдар чыындызында бир кол персонаж.

## Дөзүк
#

Л
Л
Л
Таргариен, Дейенерис

**Таргариен, Дейенерис Эйгон уруу** (, "Улулар Иези", "Андалдар кадыны") – Джордж Мартинниң «Дош биле От ырызы» деп чогаалдар чыындызында бир кол маадыр.

## Дөзүк
#

Т
Т
Т
Макроэкономика

**Макроэкономика** — экономика эртеминиң адыры. Ол болза экономиканың ниити шимчээшкинин шинчилеп турар: экономиканың туруштуг сайзыраарын боттандырары, бүгү курлавыр-байлактарны шуптузун чөптүг ажыглалче киирери, акша үнезиниң бадыышкынының деңнелин контрольга тудары болгаш төлевир күселин () деңнелге тудары.

## Дөзүк
#Агапова Т.А., Серегина С.Ф. - Макроэкономика, 6-гы үндүрүг, 2004 ч.

М
М
М
М
Мартин, Джордж

**Джордж Рэймонд Ричард Мартин** (, 1948ч сентябрь 20 төр.) — амгы үениң билдингир американ чогаалы-фантаст, сценарист, продюсер болгаш эдикчи (редактор), көвей чогаал шаңналдарның лауреады. 1996 чылда ооң бижээн фэнтези жанрынга «Дош биле От ырызы» деп романнар чыындызы болгаш аңаа үндезилээн HBO телекомпанияның экраннаттынган нептергей "Дүжүлгелер оюну" телесериалы Джордж Мартинге улуг алдарны чедирген.

## Дөзүк
#

М
Сноу, Джон

**Сноу, Джон Эддард оглу** (, "Лорд Командылакчы", "Бастард") -  Джордж Мартинниң «Дош биле От ырызы» деп чогаалдар чыындызында бир кол персонаж. Джон болза Эддард Старктың болгаш билдинмес өске херээженниң оглу, ынчалза-даа ол лорд Старктың ёзулуг кадайындан төррүттүнген ажы-төлүнүң хан-төрели - Робб, Санса, Бран, Арья болгаш Рикон. 

Өске кадай оглу хирезинде ол Старктарга дыка домей - Эддард ышкаш шынчы болгаш чөптүг. Өске аныяк Старктар дег ол **варг** (илбичи, дириг амыттаннар-биле холбаалыг) болган, а ооң дугайында боду эскербейн турар... "Көстүүш" () деп аттыг улуг бөрүлүг — ак кеш, дүктүг болгаш кызыл карактарлыг оожум альбинос бөрү. Бирги номда **[[Дүнеки Доскуул (Дош биле От ырызы)|Дүнеки Доскуул]]** орденинче кирип алган. Доскуул тургаш валирий **Узун Дыргак** деп селемелиг апарган. 

## Дөзүк
#

С
С
С
Көстүк

**Көстүк** – кижи карааның шоозун экижидер (кажан кижи карааның оптиказы баксыраарга) азы каракты янзы-бүрү кемниг салдардан камгалаар эң нептереңгей оптиктиг херексел.

## Көстүктерниң янзылары
#Оптиктиг
#Хүнден камгалаар
#Спортчу
#Суг кирбес
#Компьютерлиг
#Тускай мергежил көстүктери (хирургтар, химиктер дээш одө)
#Дуңзаачы ()
#Өртчү
#одө

## Дөзүк
#Тыва-орус сөстүк. 

К
К
К
Хүрештиң төөгүзү

**Хүрештиң төөгүзү** деп билиишкин бурун шагдан тываларның болгаш ооң чоок чоннарның Хүреш оюнунга хамааржыр.

Бурун шагдан тура-ла тывалар байырлалдарның бир дугаар черинге хүреш оюнун киирер чораан. Ол оюн амгы үеде база-ла байырлалдың кол черин ээлеп турар. Шаанда хүрешти оваа, суг бажы, от, бурган дагаанда, куда дүшкенде, ыдык кылганда, бай-шыырак болгаш алдарлыг шериг баштыңнары мөчээнде, кандыг-бир дайынга тиилелгелиг болганда, ниити байырлалды кылып, аңаа хүреш маргылдаазы чорудар чораан.

1903 чылда Тыва чуртунга чораан революсчу Ф. Кон: «Хүреш оюну Тывага шагда-ла тывылган, бо дугайын бурун шагның тоолдары херечилеп турар» – деп бижээн.

Бурунгу тоолдарда хүрештиң хевирин болгаш мөгелерни тоолчудуп, улгаттырып хөөредип чугаалаан. Ында базып, чок кылыр дээн дайзыны-биле демиселди база хүрештен эгелээр, адыг-чарыш кылган, азы куда дүшкен найырларга хүрешкен мөгелерни шуптузун чугаалап турбайн чугле тергиин дээн, тиилекчи мөгелерни чугаалап турар. Ол ышкаш чамдык тоолдарда хүрештиң янзы-бүрү аргаларын база элээн делгеми-биле чугаалап турар.

Х
Х
Х
Начын мөге

**Начын мөге** - Наадымга 2-4 чер алган мөге азы ийи чыл ишти 5-8 чер ап турган мөге. 

## Дөзүк
Самбу Иргит "Тыва оюннар", ном.

Н
Н
Н
Н