open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сөөскен хаак бүрүлүг

Сөөскен хаак бүрүлүг () - чадаң-даа, узун-даа хөй чылдыг Розалыглар аймаанга хамааржыр сөөскен оът үнүштүң бир янзызы. Бедии 1-3 м. Хүрең будуктарлыг чадаң ыяш. Бүрүлери эллипс-ланцет хевирлиг, сүүр, кыдыглары хирээленчек-диштелчек. Сывының ажында аглаглар башта ягаан өңнүг чечектери чыгдынган. 

Колдуунда Соңгу чартык-бөмбүрзектиң талазында өзүп турар.

## Өзүп үнүп турар черлери
Колдуунда ховуларга, тарамык ыяштарлыг аалактарга, чадаң ыяштарлыг шыргайларга база хаяларга.

## Эм кылдыр ажыглаары
Эм кылдыр хереглеттинер чүүлдери дээрге: чечектерлиг будуктары.

Чечектелири: июньнуң ийиги чартыы - июль.

Белеткээр үелери: май-июль.

### Кыдат медицинада ажыглаары
Чечектелип турар үеде хаак бүрүлүг сөөскенни чыггаш, чуггаш, хээндектээш, кургадыр. Ону хандылааш, өл чөдүлге ижип эмненир. Ажыглаар хемчээли: 9-10г. Сугга хандылааш, өл чөдүлге ижип эмненир.

### Дөзүк
#Серенот Станислав К. "Тыва улусчу эмнээшкин:эм оъттар, үнүштер, чааттар, мөөгүлер; моол, тибет, кыдат улусчу медициналар-биле чергелештирип бижээни". Тываның ном үндүрер чери, 2009. ISBN 5-7655-0636-4

С
С
Сөөскен зверобой бүрүлүг

Сөөскен зверобой бүрүлүг () – чадаң-даа, узун-даа хөй чылдыг Розалыглар аймаандан сөөскен оът үнүш янзызы. Бедии 50-90 см. Чечектери ак, бүрүлери шөйбексимээр – дедир чуурга хевирлиг, куузумаар-ногаан, бүдүн кыдыгларыг. 

Колдуунда ховуларга, тарамык ыяштарлыг аалактарга, чадаң ыяштарлыг шыргайларга база хаяларга өзер.

Чечектелири: май-июнь эгези; чемиштелири: июнь-июль.

## Дөзүк
#Серенот Станислав К. "Тыва улусчу эмнээшкин:эм оъттар, үнүштер, чааттар, мөөгүлер; моол, тибет, кыдат улусчу медициналар-биле чергелештирип бижээни". Тываның ном үндүрер чери, 2009. ISBN 5-7655-0636-4

С
С
Коңгурак коронопус бүрүлүг

Коңгурак коронопус бүрүлүг () -  Колокольчиктер (Campanulaceae) өгбезиниң чечектерлиг үнүштер аймаанга хамааржыр үнүштүң эм шынарлыг бир янзызы.

## Тодаргайы-биле
Бедии 20-70 см хөй чылдыг үнүш. Сывының ортузунда бүрүлери чиңге ланцет, ховар калбак ланцет хевирлиг, 7-10 мм калбак.

*Өзүп үнүп турар черлери:* ховулар, даштарлыг ийлер, хемнер уннары, дыттарлыг аргалар, шыктарлыг ховулар, чадаңнарлыг шырыштар.

*Хереглеттинер чүүлдери:* чер кырында кезээ, көък дазылдары.

Чечектелири: июль; үрезиннелири: август-сентябрь төнчүзү.

Эмнерге белеткээр үелери: июль-сентябрь.

### Дөзүк
#Серенот Станислав К. "Тыва улусчу эмнээшкин:эм оъттар, үнүштер, чааттар, мөөгүлер; моол, тибет, кыдат улусчу медициналар-биле чергелештирип бижээни". Тываның ном үндүрер чери, 2009. ISBN 5-7655-0636-4

К
К
К
Сат, Саяна Дүгер-оол уруу

**Сат, Дүгер-оол уруу Саяна** (Оюннар аймаандан укталган, паспорт ёзугаар ону "Сат Саяна Дугер-ооловна" дээр.) — Тываның шии артизи.

## Намдары
Улуг-Хем кожууннуң Көк-Чыраа суурга 1971 ч. январь 23-те төрүттүнген. Адазы — Оюн Дүгер-оол Ширин-оол-оглу, Таңды кожууннуң Межегейге төрүттүнген, чолаачы, автомеханик. Иези — Доңгак Оюмаа Седии-уруу, Өвүрнүң Дус-Дагга төрүттүнген, мергежили - зоотехник, Көк-Чыраа сельсовединге социал-политика талазы биле специалист кылдыр ажылдап келген. 

Өг-бүлениң улуг төлү. Саянаның бичии үези Көк-Чыраага эрткен, аңаа эштери-биле бир дугаар артист базымнарны кыла берген.

Бодундан бичии кыс дуңмазы, Оюн Аяна Дүгер-ооловна – тыва композитор, режиссер, Кызылдың уран-чүүл колледжинде уран-чүүл удуртукчузу болуп ажылдап чоруур. 

С
С
С
Көк-кат

Көк-кат (, ) – колдуунда аргага өзер, бедии 20-80 см чедир, бүрүлери дүжүп каар, көк азы ак-көк өңнүг кат чимиштерлиг чадаң ыяш. Кат, бүрүлери эм шынарлыг.

## Тодарадылгазы
Кады борбаксымаар, ак-көк өңнүг, чигирзиг, ажыгзымаар амданныг. Бүрүлери шөйбексимээр төгелчик азы дедир чуурга хевирлиг. Чечектери ак азы йагаан, хензиг.

*Өзүп үнүп турар черлери:* тайга эзимнери, тулааланы берген ыяштар, тарамык үнген аргаларлыг хемнер уну.

*Хереглеттинер чүүлдери:* каттары, бүрүлерлиг будуктары, чулуу.

*Эмнерге белеткээр үези:* июль-август.

## Ажыглаары
*Каттарын цинга болгаш дизентерия аарыгларынга удур чүүл кылдыр ажыглаар. 
*Бүрүлериниң хандызын (1:10) чүрек аарыгларында ажыглап турар.
*Чаа чыгдынган каттарының чулуу – кадыкшылды дадыктырар болгаш чаагай сериидедир суксун,  кадындан варенье, джем, суксуннар кылыр.

### Моол медицинада ажыглап турары
*Моол ады:* **Нэрс**. 

*Хереглеттинер чүүлдери:* каттары.

*Ажыглаары:* моол улусчу эмнээшкинде көк-каттың каттарын организмниң ажыл-чорудулгазын хөөн киирер, ниити быжыглаар шынарлыг, кижи назынын узадыр деп санап турар.

## Дөзү
#Серенот Станислав К. "Тыва улусчу эмнээшкин:эм оъттар, үнүштер, чааттар, мөөгүлер; моол, тибет, кыдат улусчу медициналар-биле чергелештирип бижээни". Тываның ном үндүрер чери, 2009. ISBN 5-7655-0636-4

## Демдеглелдер

К
К
Коңгурак

Коңгурак ( , , төв. *Клу-блуд-рдо-рджэ*) -  Колокольчиктер (Campanulaceae) өгбезиниң чечектерлиг үнүштер аймаанга хамааржыр үнүш.

Коңгурактың хевирлери Евразияның сооксумаар база ортумак кожууннарынга көстүгүлээр, а көвей янзылары Чөөн Азийге өзер.

Тывада коңгурактың 3 хевири өзүп үнүп турар.

## Тодаргайы-биле
*Өзүп үнүп турар черлери:* ховулар, даштарлыг ийлер, хемнер уннары, дыттарлыг аргалар, шыктарлыг ховулар, чадаңнарлыг шырыштар.

*Хереглеттинер чүүлдери:* чер кырында кезээ, көък дазылдары.

Эмнерге белеткээр үелери: июль-сентябрь.

## Эм шынарлыг хевирлери
#Коңгурак чиңге чечектиг - Бубенчик узкоцветковый;
#Коңгурак коронопус бүрүлүг - Бубенчик коронопусолистный.

## Ажыглаары
Сигениниң сугга хандызын (1:10) ижин-шөйүндү болгаш нерви аарыгларында ажыглап турар. Үнүштүң шуптузун чемге хереглээр. Чаа хайындырып каан аныяк көък дазылдары чигирзиг амданныг, а чаш будуктары мүнге дагаа мүнүнүү дег амдан киирер.

### Төвүт медицинада ажыглап турары
*Хереглеттинер чүүлдери:* сигени.

Ажыглаары: **туяа**, **подгара** биле **гдон** деп каржы бүрүлбаазын күштүң тывылдырганы аарыгларны экиртир.

### Дөзүк
#Серенот Станислав К. "Тыва улусчу эмнээшкин:эм оъттар, үнүштер, чааттар, мөөгүлер; моол, тибет, кыдат улусчу медициналар-биле чергелештирип бижээни". Тываның ном үндүрер чери, 2009. ISBN 5-7655-0636-4

К
К
К
Дүжер-меде

Дүжер-меде (, ) - **Бобтар (Fabaceae)** өгбезиниң чаңгыс азы көвей чылдыг оъду азы чартык-чадаң-ыяжы, ооң 83 хевири бар. Ооң янзылары колдуунда Ортаадалай кавызында черлерге өзер. Тывада дүжер-медениң  3 хевири бар. Төвүт медицинада эм чүүл кылдыр дүжер-медениң шупту хевирлерин ажыглап турар.

## Адының тывылганы
Аймааның латин ады Medicágo болза грек μηδική (πόα) сөстен келген, утказы болза: «мидий (оът)» - Мидиядан Грецияже келген болгаш. Орус адының тывылганы: латин "lucere" — "светить" деп сөс болза чадапчок.

## Тывада бар хевирлери
*Дүжер-меде хмель хевирлиг - ();
*Дүжер-меде тарымал - ();
*Дүжер-меде кадыырзыг - ().

## Өзүп үнүп турар черлери
Кургаг шыктарлыг ийлер, кужурларлыг шыктар, элезиннер, чыдымнар, ховулар, даглар эдектери болгаш ховуланы берген шыктар.

*Хереглеттинер чүүлдери:* сигени.

*Белеткээр үелери:* июнь-август.

## Ажыглаары
Кургадып каан чечектерлиг сывын нерви аарыгларында мага-бот оожургадыр чүүл кылдыр ажыглап турар. Сугга хандылап алгаш, ижип эмненир.

### Төвүт медицинада
*Төвүт ады:* "Бу-су-хаң" - Кадыырзыг дүжер-меде.

*Хереглеттинер чүүлдери:* сигени.

*Ажыглаары:* өкпе аарыгларында ижер, а оон ыңай балыгларны экиртир эмнээрде, примочкалар кылыр.

### Дөзүк
#Серенот Станислав К. "Тыва улусчу эмнээшкин:эм оъттар, үнүштер, чааттар, мөөгүлер; моол, тибет, кыдат улусчу медициналар-биле чергелештирип бижээни". Тываның ном үндүрер чери, 2009. ISBN 5-7655-0636-4

Аңгылал:Үнүштер
Дүжер-меде хмель хевирлиг

Дүжер-меде мель хевирлиг (, ) - **Бобтар (Fabaceae)** өгбезиниң дүжер-меде үнүштүң чаңгыс чылдыг 10-40 см бедик хевири. Эм кылдыр ажыглап турар.

## Тодарадылгазы
Бедии 10-40 см. Чаңгыс чылдыг үнүш. Бүрүжүгештери чиңге, калбак-дедир чуурга хевирлиг. Чечектери бичии (тугу 2 мм хире узун). Бобтары бүүрекчигеш хевирлиг, чаңгыс үрезинниг.

*Өзер черлери:* Кургаг шыктарлыг ийлер, кужурларлыг шыктар, элезиннер, чыдымнар, ховулар, даглар эдектери болгаш ховуланы берген шыктар.

*Хереглеттинер чүүлдери:* сигени.

*Чечектелири:* июнь-август.

*Белеткээр үелери:* июнь-август.

## Ажыглаары
Кургадып каан чечектерлиг сывын нерви аарыгларында мага-бот оожургадыр чүүл кылдыр ажыглап турар. Сугга хандылап алгаш, ижип эмненир.

## Чурумалдары

Image:Medicago lupulina 02 ies.jpg|Чечээ
Image:Medicago lupulina 04 ies.jpg|Бүрүлер биле чечектери
Image:Medicago lupulina 10 ies.jpg|Дүжүп турар чечектер
Image:Medicago lupulina 11 ies.jpg|чаш үрезиннери (ногаан)
Image:Starr 040723-0305 Medicago lupulina.jpg|бүде берген үрезиннер (кара)
Image:Medicago lupulina seeds.JPG|үрезиннер
Image:Medicago lupulina root nodules.JPG|Дазылдыг үрезин
Image:Starr 051202-5595 Medicago lupulina.jpg|Черде чаттылып үнген үнүштер
Image:Medicago lupulina.jpg|Тура тырттып каан үнүш


### Дөзүк
#Серенот Станислав К. "Тыва улусчу эмнээшкин:эм оъттар, үнүштер, чааттар, мөөгүлер; моол, тибет, кыдат улусчу медициналар-биле чергелештирип бижээни". Тываның ном үндүрер чери, 2009. ISBN 5-7655-0636-4

Аңгылал:Үнүштер
Үүле

Үүле, **карма** (, : ) – сарыг шажын философиязында чылдагаан болгаш түңнел аразында харылзаазын тайылбырлаан бүгү октаргай чергелиг хоойлу.

Үүле 3 аңгы болур: ак үүле (бисти аас-кежикке чедирер), кара үүле (бисти хилинчекке чедирер) болгаш нейтралдыг үүле (аас-кежикке-даа, хилинчекке-даа чедирбес).

## Үүлениң шынарлары

# Үүлениң түңнели тодаргай болур. Үүле дугайында кысказы-биле чугаалаар болза, кижи эки-даа багай-даа кылган чүүлдериниң түңнелин сөөлүнде барып боду эдилээри ол болур: эки кылган үүлези эки түңнелдиг болуп, багай кылган үүлези багай түңнелдиг болуп илереп келир. Чижээлээрге, ажыг перецтиң үрезинин тарып каар болза, ооң чемижи база-ла ажыг болур, чигирзиг үнүштүң үрезинин тарыырга, оон чигирзиг чемиш үнери-биле дөмей.
# Үүле улгадып өзер. Бичии-даа буянныг үүле кылырга, кижиниң буян-кежии кызыгаар чок улгадыр. Бичии-даа нүгүлдүг үүле кылырга, кызыгаар чок улгадып, шыдажыр арга чок човулаңга чедирер.  
# Кылбаан үүлезиниң түңнелинге дужары болдунмас. Чылдагаанын тургузуп, буян чыгбаан болза, аас-кежиктиг болуру болдунмас, нүгүлдүг үүле кылбаан болза, човулаңга дужары болдунмас. Ынчангаш кандыг-даа аас-кежик бистиң буянныг үүлевистен кээп турар база кандыг-даа човулаң бистиң нүгүлдүг кара үүлевистен кээп турар.
# Бир кылган үүлениң түңнели кайнаар-даа чиде бербес. Чамдыкта нүгүл-хүрүмнүг үүле кылырга, човулаң-хилинчекке дораан таваржыр, а бир чамдыкта хилинчек-човулаң дораан келбес-даа болза, алызында барып, ооң түңнелинге кижи ыяп-ла таваржыр. Буянныг үүле кылган болза, кажан-бир албан ооң түңнелинге дужуп, аас-кежиктиг, аянныг түңнелге дужар.

## Ак үүле болгаш кара үүле

Кижилер болгаш өске-даа дириг амытаннарның аас-кежикти канчап чедип алырыл база хилинчек-човулаңга канчап таварышпазыл деп күзелдери дөмей. Ынчалза-даа олар аас-кежикти чедип алырының чылдагааннарын билбейн чоруурлар. Бүгү-ле болуп турар хилинчек-човулаңның: аарыг-аржыктың, айыыл-халаптың, дайын-чааның үнүп турар чылдагааны – он нүгүлдүг кара үүледе.

Он кара үүле иштинче үш мага-боттуң, дөрт чугаа-домактың, үш угаан-медерелдиң кылдыныглары кирип турар:

# мага-бот: 1) амы-тын үзери, 2) оорлап азы чөпшээрел чокка ажык-кончаа бодап чүнү-даа алыры,  3) соора самыын чорук,
# чугаа-домак: 4) меге сөс, 5) чөрүлдээге чедирер хоп сөс, 6) хора чедирер сөс, 7) артык сөс.
# угаан-медерел: 8) хоптак, алыскак сеткил, 9) хора чедирер дээн сеткил, 10) меге көрүштерге алыскан сеткил.

## Дөзүк
#Геше Лобсаң (Ловзаң) Тхүптен. "Чырык дуза - 3. Сүзүк болгаш дагылга". Тыва дылда. Кызыл: ОАО "Тываполиграф", 2012 - 200 а.

Ү
Ү
Ү
Санскрит дыл

Санскрит дыл (; деванагари: संस्कृता वाच्; , «литературлуг дыл») — Индияның  бурун литературлуг дылы, нарын синтетик грамматикалыг дыл. «Санскрит» деп сөс болза «экижиткен, дендии» деп уткалыг. Санскрит дылды демдеглээн тураскаалдарның назыны 3,5 муң чыл чеде бээр (б. э. ч. II муң чыл).

С
С
Төвүт дыл

**Төвүт дыл** (, тыва транскрипцияда: *пө-гэ*) — Төвүттүң, төвүттерниң дылы. Нептереңгей ажыглал девискээри: Төвүт автономнуг кожуун база Кыдаттың кезек можуларында, оон немей Индияда, Непалда, Бутанда болгаш Пакистанда (балти болгаш пуриг диалектилери) кезек чоннар ажыглап турар. Төвүт дылдга чугаалажып турар улустарның саны 6 сая кижи. Төвүт дыл төвүт-бирман дылдарның адакы аймаанга хамааржыр.

## Үндезин


## Даштыкы ссылкалар
Википедияның төвүт хевири бар.
Т
Т
Блокланд, Рохир

Блокланд, Рохир (, 1971 февральдың 16-да Дордрехтке төр.) — нидерланд лингвист-эртемден база Уппсаль университетте финно-угор дылдарның профессору (2014 чылдан тура).

## Чуртталгазы база эртем ажылы
Блокланд Гронингенниң университединге өөренип турган, оон 1997 чылда ону магистр аттыг дооскан. 2005 чылда кандидаттың диссертациязын камгалаан, а ооң эртем удуртукчузу - Корнелиус Хассельблатт. Өөредилгези соонда Блокланд доцент, чалаан доцент кылдыр ажылдап эгелээн, база көвей дээн университеттерге эртем ажылдакчызы турган, чижээ: Таллин университеди, Тартус университеди, Грайфсвальд университеди база Гумбольдт аттыг Берлин университеди.

2005-2006 чылдарда в Гронингенге финно-угроведение кафедразын баштап турган (Корнелиус Хассельблаттың удуртулгазы-биле), а 2009-2010 чылдарда Гамбург университединиң финно-угроведение кафедразын баштап турган (ооң мурнунда Евгений Хелиский башкарып турган). 2011 чылда *Людвиг-Максимилианның Мюнхен университединге* финно-угроведение кафедразының эртем ажылдакчызы кылдыр томуйлаттынган.

2014 чылда Рохир Блокландты *Уппсаль университеттиң* амгы үениң кадагааты дылдар институдунуң финно-угроведение кафедразында Ларс-Гуннар Ларссоннуң соонда удуртур эртемден кылдыр онаатырган.

Блокландтың кол эртем уганыышкыннары болза прибалт-фин дылдар, база пермь болгаш саам дылдар. Онза кичээңгейин Блокланд чидип турар болгаш биче янзыларның дылдарының дыл документилээшкининге салып турар.

## Дөзүк
*Prof. Dr. Rogier Blokland - эртемденниң үндезин сайтызы

Б
Мехмет Эмин Юрдакул

**Мехмет Эмин Юрдакул** (Турк дыл: Mehmet Emin Yurdakul) *(май 13, 1869 төр.– январь 14, 1944 чыл)* — турк чогаалчы болгаш күрүне ажылдакчызы, шүлүкчү. "Түрк шүлүкчү", "Улустуң шүлүкчүзү" Турк Республиканың культуразының алдарлыг ажылдакчызы. 
Османнар империязының Истанбул найысылалынга төрүттүнген.

## Намдары
### Политиктиг ажыл-чорудулгазы
### Чогаадыкчы ажыл-агыйы
### Чогаал ажылы
### Номнары
* Türkçe şiirler, 1899  Түркче шиирлер (турк дыл шүлүктер)
* Türk Sazı, 1914 Түрк Сазы
* Ey Türk Uyan, 1914 Эй Түрк Уян
* Tan Sesleri, 1915 Тан Сеслери
* Zafer Yolunda, 1918 Зафер Ёлундa
* Aydın Kızları, 1919 Айдын Кызлары
* Dante'ye, 1920 Данте'ге
* Mustafa Kemal, 1928 Мустафa Кемал
* Ankara, 1939 Ангарa
* Cenge Giderken 1886 женге Гидеркен

* *Fazilet ve Adalet* (1890) 'Фазилет ве Адалет'
* *Ordunun Destanı* (*The Legend of the Army*, 1915) Ордунун Дестаны
* *Dicle Önünde* (*In Front of Tigris*, 1916) Дижле Өнүнде
* *İsyan ve Dua* (*The Uprising and the Prayers*, 1918) Исян ве Дуа
* *Turan'a Doğru* (*Towards Turan*, 1918) Туран'гa Доорт
* *Türk'ün Hukuku* (*The Law of Turk*, 1919) Түрк'үн Хукуку
* *Kral Corc'a* (*To King George*, 1928)Крал Джордж'га
   
## Демдеглелдер


## Дөс
* Şiir.gen.tr -Мехмет Эмин Юрдакул 
* Antoloji.com - Мехмет Эмин Юрдакул 

Аңгылал:Турк чогаалчы
Аңгылал:Османлы империязы
Аңгылал:Түркчүлер
Чурттакчылыг чер

Чурттакчылыг чер (кысказы-биле: **Ч.ч.**, **ЧЧ**) () — кижилер чурттап турар чер азы турлаг; кезек черниӊ девискээринге кижилерниң турлагжып туттунган черлерниң дыңы (эге хемчээли) (хоорай, хоорай хевирлиг суму, суму, суур дээш о.д.ө). *ЧЧ* албан демдээ болза — үргүлчү, чылдың-на, азы өй-аралап (сезоннап) чурттаар чер кылдыр ажыглаттынары. Күрүнениң азы можунуң эң улуг чурттакчылыг чери болза ооң төвү болур: Тываның болза — Кызыл хоорай, Россияның болза — Москва хоорай, Татарстанның — Казань хоорай, Алтай крайның — Барнаул хоорай дээш о.д.ө.

## Шөлүглер
* Населённое место (Чурттакчы чер) - "Большая советская энциклопедия" деп номдан чүүл.
* ОКАТО, «Консультант» сайтызында

Ч
Ч
Ч
Нукус

Нукус – Каракалпакистан найысылалы. Чурттакчы чонунуң саны — 312 100 кижи.  

## Дөзүк


Аңгылал:!Main category
Алды үндезин угаан хирлендирикчилери

Алды үндезин угаан хирлендирикчилери - буддизмде угаанга хамаарышкан 6 кезектиг билиишкин. Буддизмден дашкаар мооң дугайында оваарымчалыг тайылбырлаар ужурлуг.

## Хевирлери
Алды үндезин угаан хирлендирикчилери:
#Хандыкшыл - кандыг-ла бир объектиниң даштыкы азы иштики чаражынга сеткили чышпынып хырбаланып калыры.
#Кылык-килең - көөр-хөөн чоктан илереп келир сагыш-сеткилдиң күштүг шуурганы . Ооң тыптыр тос чылдагааны бар.
#Өрү көрдүнери - бодалдары биле бодун үрдүнүп алгаш, өскелерни бедиктен көөрү азы болза бедик деңнелдиг кижилерден бичии-ле чавыс мен деп боданыры. Ооң чеди аңгы хевирлери бар. 
#Медерел чогу - бойдустуң алыс шынын соора угаап чорууру азы болза хандыр сайгарбазы.
#Чигзиниг - кандыг бир объектизинге бүзүревейн чоруп бээри азы ыяк кылдыр шиитпир кылып чадажыры. Ооң үш хевири бар. 
#Шын эвес көрүш - сайгарганының түңнелинде шын эвес түңнел кылып алгаш, ол көрүжүнге шынзыгып калыры. Ооң беш хевири бар.

## Дөзүк
#Сарыг Шажын Тывада, 2014 чылдың март 24, 0:39 шак

А
А
А
Сүрүң, Омак Семён-оглу

**Омак Семён оглу Сүрүң** (,  1988ч.01а.02х төр.) – Россия Федерациязының адындан хостуг-хүрешке хүрежип турар тыва мөге.

## Чедиишкинниг Маргылдаалары
Турнирлер:

## Дөзүк
#Сайт "Россияның спортчу хүреш федерациязы". Сүрүң Омактың арыны 

С
С
С
С
Хертек, Артур Ойняр-оол-оглу

**Хертек, Артур Ойняр-оол-оглу** (хх.хх.ххч. тор.) — Күнзегеш аттыг ном үндүрер төптүң удуртукчузу. 

Х
Даа ноян

'''Даа ноян''' — кожууннуң чагырыкчызы, баштыңы, чижээ: Тываның сөөлгү нояны: Даа кожууннуң нояны Хүн Ноян Моңгуш Буян-Бадыргы Хайдып Үгер-Даа оглу.

## Дөзү
Ондар Ө. Ч. "БОРЬБА ХУРЕШ" (История современность и будущее). 196 арын. Кызыл: Тываның ном үндүрер чери. 2014.

Аңгылал:!Main category
Аңгылал:Ноян
Аңгылал:Тыва
Доңгак, Комбу

**Доңгак Комбу** (шолазы **"Араазай Комбу"**) (Тыва, Барыын-Хемчик кожууну, Аяңгаты, 1923 ч. төр.) - Барыын-Хемчик кожуундан Тываның алдырлыг Хүреш мөгези, Тыва Автономнуг Облазының ийи дакпыр чемпиону. Шолазының утказы болза: *"Туруп кээрге - узун-калбак, а тутканда - тудары ёзулуг маадырныы"*.

## Алдары
Тыва Автономнуг Областьтың ийи дакпыр чемпиону.

1956 чылда Комбу Тывадан дашкаар (СЭСР-ның иштинге) Тыва Хүрешти бирги көргүзүп чораан мөгелерниң бирээзи болган. Москва хоорайга СЭСР чоннарының спартакиадазынга киржикчилерге ол бодунуң аргаларын бараалгаткан. "Ак-көк хемнер кижилери" () деп кинофильмге тырттыртып киришкен. 

Улуг-Хөндергей хемниң үстүнде, Бестиг-Кара деп черде, 300 хире кил "Көдүрер-Даш" бар - ону Комбу амыр көдүрер турган.

## Дөс
#Ооржак Сергей "Хуреш. Формула победы". Боодал (Серия): "Галерея спортивной славы". Бирги ном. Кызыл: ООО Полиграфсервис. 2011.

Аңгылал:Хүреш
Аңгылал:Мөге
Тыва Хүреш Федерациязы

Тыва Хүреш Федерациязы () – тываларның хүреш оюнун сайзырадыр болгаш чурумчудар сорулгалыг федерация.

## Мөгелер рейтингизин илередир даңзы
Тыва хүрешке "Федерация Кубогу" деп мөгелер рейтингизин санаарда, дараазында *саннар даңзызы* дуза болур. Ук саннар даңзыны Кара-Моңгуш Владимир Комуй-оол оглу биле Куулар Шулуу Даваа оглу (идейниң автору) кылганнар. Шак мынчалдыр мөгелер рейнтингизин тургузар деп бодалды "Хүреш ассоциациязының" I-ги президентизи Куулар Шулуу Даваа аңаа даргалап тургаш-ла чуугаалажып турган.





## Демдеглел

Аңгылал:!Main category
Аңгылал:Хүреш
Аңгылал:Наадым
Сарыглар, Сергештей

Сарыглар, Сергештей (Тыва, Барыын-Хемчик кожууну, Барлык суур, 1924 төр. ) - Тыва Хүрешке алдарлыг мөге, Тыва Автономнуг Облазының Чемпиону (1954 ч).

## Сергештей дугайында
Хүрешче үнерде девиири онза - импровизаастаап девип үнер. Чон болза:* "Ооң девиин көрген кижи - ону кажан-даа утпас болур"*. Сергештейниң девии болза бирде хостуг кылыйтып турар эзирге дөмей, бирде - калчаараан арзылаңның кылыктанып турарынга дөмей. 

Хүреш үезинде ол дыка баштак болза тывыңгыр солун - хүрешке тускай хамаарылгалыг болгаш, Сергештей удурланыкчылары-биле хөглээн дег баштактанып хүрежир. Ооң девии болгаш тутчуру кажан-даа чалгааранчыг болбас, а шуут дыка сонуурганчыг чадапчок.

## Дөзүк
#Ооржак Сергей "Хуреш. Формула победы". Боодал (Серия): "Галерея спортивной славы". Бирги ном. Кызыл: ООО Полиграфсервис. 2011.
Аганак Башкы

**Аганак Башкы** (Хертек Аганак Щорс оглу) (1977ч. апрельдиң 4 төр.) – Тываның 1997-2000 чылдарда Камбы-ламазы турган тыва лама башкы. 

## Намдары
Аганак Башкы 1977 чылда Бай-Тайга кожуунунуң Тээли суурунга төрүттүнген. 1994 чылда ортумак школаны дооскан. 1995 чылда Кызылдың Түбтен Чойхорлинг хүрээзинге Санчай болгаш Артур башкыланың удуртулгазы-биле сарыг шажынны өөренип эгелээн. Үр болбаанда ол төвүт башкылар Лобсанг Түбтен болгаш Такпа Гьяцо башкыларның очулдурукчузу кылдыр ажылдай берген. 

1997 чылда ону Тываның Камбы-Ламазы кылдыр соңгаан, ол-ла чылдың октбрь 21-де дүжүлгезинге саадаан. 2000 чылда Аганак Башкы Индияже өөренип чоруур деп шиитпирээн. Дхарамсалага Норбулинг институдунга хостуг дыңнакчылап өөренгеш, 2007 чылда Тывага эглип келген. 

## Эртеми

## Дөзү
Центр Азии №45 (2009): http://www.centerasia.ru/issue/2009/45/3079-lami-kladoiskateli.html
Аңгылал:Камбы-лама
Аңгылал:Шажын
Лопсаң Чамзы

Лопсаң Чамзы азы **Лопсаӊ Гьяцо** (анаа ады: *Шыырап Байыр Серен оглу* ) (Тыва, Тере-Хөл кожуун, Куңгуртугга, 1976 ч. төр.) - «Цеченлиң» хүрээниң Камбы-Ламазы (2014ч.11а.15 хүнден эгелеп). 2014 чылдың сентябрьда Тензин Цультим Камбы-Лама үр аарааш, чок апарган, ынчангаш Лопсаӊ Гьятсо 5 шажынчыларның аразындан чажыт соңгулда-биле тоймулаткан.

Лопсаң башкы 1976 чылда Тере-Хөл кожуунунуң Куңгуртуг сумузунга төрүттүнген. 1994 чылдан тура Кызылдың Дхарма-төвүге ийи чылдың өөредилгезин эртип турган, а ооң соонда Индияның Гомаң хүрээзинге улаштырган. 2009 чылдан тура томуйлаткан үезинге чедир Тере-Хөлдүң «Чыргалаң» хүрээзинге кол удуртукчузу (настоятель) болуп келген.

Лопсаң Чамзының (Шыырап Байырның) соңгулдага чарлаан программазынга шажын ажылдакчыларының ниити алдынып билирин, Россияның Бурган шажынныг можулары-биле база Моол-биле харылзаа тударын, чүдүкчүлер сайзырадыр кылдыр Четки (Интернетти) ажыглаарын болгаш чоннуң иштики болгаш даштыкы делегейиниң айтырыглары-биле дузалажырын кыйгырган. Бөдүүн чоннуң бидири-биле, Шыырап Байыр дыка угаанныг, чугаакыр болгаш экини күзээр башкы болуп турар.

Лопсаң Гьятсону Тыва Республиканың Кымбы-Ламазы кылдыр олуртурун 2014 чылдың декабрьда кылдыр айыткан.

## Дөзүк
#В Туве избран новый Камбы-Лама. 14.11.2014. - http://gov.tuva.ru/ 
Аңгылал:!Main category
Аңгылал:Буддизм
Аңгылал:Камбы-Лама
Бе (чылгы)

**Бе (чылгы)** – төрүүр кыс чылгы мал.

## Дөзү
#Моңгуш КЕНИН-ЛОПСАҢ: ТЫВА ЧАҢЧЫЛ. Тыва чоннуң ыдыктыг чаңчылдары. – Тувинские традиции. Книга вторая: священные традиции тувинского народа. – Кызыл: Тувинское отделение педагогического общества при Министерстве образования республики Тыва: Издательство “Новости Тувы”, 1999. На тувинском языке. 352 с.

Аңгылал:!Main category
Аңгылал:Тыва
Аңгылал:Мал
Аңгылал:Көдээ
Төвүт аттар

**Төвүт аттар** - төвүт дыл кырында аттар.

## Төвүт аттарны тыважыдар система

Аңгылал:Төвүт
Аңгылал:Аттар
II-ги Далай-Лама

**Ийи дугаар Далай-Лама Чалбаа Кенден Чамзы азы Гьялва Гендүн Гьяцо** (1475—1542) () 1475 чылда Шигадзеге чанынга, Төвүттүң төвүнге Цанг деп девискээринге, төрүттүнген. Башкының баштайгы ады Йонтен Пунцог. Ооң адазы, Кунга (Куңгаа?) Гьялцен (1432—1481) Нийнг-ма адырының лама-нгакпазы турган, билдингир татра мергени.

Нийнг-ма ийикпе, моолдап номчуурга, нямаваа "кызыл бөрттүглерниң уламчылалын" шинчилээн. Ийи дугаар Далай лама дөрт харлыында тодараттынган, алдарлыг даараныкчының оглу турган. Төвүт шажынның янзы-бүрү талаларын шинчилеп,хөй санныг ном судурларны бижээн. Алызында барып төвүт шажынның хөй агымнар аайы-биле чогаал бижээн кижи. Дандарның ёзузу кол барымдаалап, Дрепунг, Гандан Поудранг (Гандан Повран) хиитти тургузуп турган, 1542 чылда номун номчуп оргаш Дээрже чайылган.

## Дөзү
*" **К.К.Кудажы, Ю.Ш.Күнзегеш.** *Улуг-Хем: Тыва чогаалчыларның сеткүүлү 5-6. Доржготов "Судур"*. 1993чыл."

И
И
И
Чула Байырлалы

Чула Байырлалы – кыштың башкы айының 25 чаазы-биле Манджушри бойдусадының кижи болуп чаяалгазынга – төвүт буддизмниң алдарлыг чаартыкчызы – Гелугпа школазының үндезилекчизи Дже Цонкапа башкыга тураскааткан улуг хүндүткел ёзулал эрттирер байырлал-дыр.

Ол хүннерде эгиттинген шаандакы өгбелеривис болур лама-башкыларывыстың диргизип, тейлеп чорааны Ыдыктыг Богда Цонкапа башкыга чолукшуп, ооң айызын алырын, аас-кежиктиг болурун кижилерге күзээр.

## Дөзүк
# Новости Тувы. "ВКонтактеде" бөлүк

Ч
Ч
Ч
Дакпай, Максим Чалам оглу

**Максим Чалам оглу Дакпай** — тыва сыгытчы, хөөмейжи.

## Чурталгазы
1919 чылда Чаа-Хөлдүң Кызыл-Даг сумузунга хөй ажы-төлдүг өг-бүлеге төрүттүнген. Ол бичиизинден тура тыва хөгжүм херекселдеринге ойнап, сыгыт-хөөмейни сонуургап эгелээн. Хостуг үезинде ачазының чазаныр ажылын шиңгээдип ап, тыва хөгжүм херекселдерин боду чазаптар болу берген. 1938 чылда эң-не баштай көдээ-ишчилерниң байырлалынга ойнаан. Оон эгелээш-ле уран-талантызы хөйге билдингир болу берген. 

1941-1945 чылдарда Кызыл хоорайга театр студиязын дооскан. А  чогаадыкчы ажылын 1950 чылга чедир хөгжүм-шии театрынга уламчылаан. Оон диплом ажылы Мольерниң «Албадаткаш, эмчи болган» деп шииге кол роль болган.

1957 чылда Москвага болган Бүгү Делегейниң аныяктар фестивалынга **Лауреат атты** ап, алдын медаль-биле шаңнаткан.

1950-1967 чылдарда Чөөн-Хемчик кожууннуң Ийме сумузунда культура одаан удуртуп ажылдаан.

1964 чылда «Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы» деп, а 1967 чылда «Тыва АССР-ниң алдарлыг артизи» деп атты чаалап алган.

1992 чылда «Тываның улустун хөөмейжизи» деп хүндүлүг атты тывыскан.

1993 чылдың апрель 17-де Ийме сумузунуң культура бажыңын Максим Чаламович Дакпайның ады-биле адаан.

Максим Дакпайның сыгыдын «Мелодия» фирмага бижиткен. Ол бижидилгелерин амгы үеде четкиден тып ап болур силер.

## Тайылбыр кезек
   

## Дөзүк
#Тыва Үндезин Уран-Чүүл Төвүнүң архивинден. Тумат Чодураа Семис-оол уруунуң бижээн ажылы.

Аңгылал:Хөөмей
Аңгылал:Хөгжүм
Намзырай

Намзырай () - Буддизмге хамаарышкан бай-шыдалдың бурганы. Ол ак арзылаң мунуп алган, борбаксымаар улуг алдын-сарыг өңнүг мага-боттуг, килеңнээн арын-шырайлыг. Оң холунда тиилелгениң чанзан () тугун тудуп алган, солагай холунда эртине даштар үндүр бүлгүрүп турар мангуст күжүгенни туткан. 

Чүдүкчүлерге ол эң билдингир, алдарлыг Бурганнарның бирээзи. Эт-хөреңги, акша-төгерик, буянныг, эки ажыл-херекче үнүп турар-даа болза, база катап демдеглеп каары артык эвес, кол-ла чүве - шын үзел. Ажыл-херектиң буянныг азы буянныг эвес дээрзи үзелден кол хамааржыр.

## Тариназы:
**ОМ БЕ ШАРВАНАЕ СОХА**.

## Бай биле ядыы кижи дугайында төөгү
Бурган Башкының үезинде бир бай кижи Бурган Башкыны болгаш ооң өөреникчилерин хүндүткелдии-биле бодунуң өргээзинче чалаан. Элээн каш хону ол белектенген - күзенчиг хүн-даа келген. Бурган Башкының айызын ап, Дарыма Өөредиин (Дхарма Өөредиин) дыңнаар дээн кижилер хөйү-биле чыглып келген. Бай иштинде *"Мээң экиирген, хүндүлээчел кижи деп адым улам алдаржыыр-дыр аа"* деп сеткили ханып боданган.

Дойже келген кижилерниң аразында бир ядыы кижи турган. Ол кудумчудан өргээниң улуг өрээлинче көрүп, адыштарын хүндүткелдии-биле кожа тудуп, боданган: *"Бай бооп, Чырыткылыг Бууда Башкыга мындыг өргүл кылыры дыка-ла магалыг-дыр аа. Бо бай кижиниң чаагай сеткилинден болгаш Буддага сүзүүнден чыып алган буянынга сеткилимниң ханызындан өөрүп тур мен"*.

Шупту өргүлдер дооступ, дой төнген соонда, чыылганнар Бурган Башкыдан Өөредиг дилээннер. Өөредиг берип тура, Бурган Башкы өргүл өргээн бай кижиниң адын чаңгыс-даа адаваан. Чүге дээрге Башкы байның бодалдарын, кылып турар өргүлү ооң байыыргак, алдар-ат күзээн сеткилин өөскүдүп турарын билген. Ынчалза-даа Бурган Башкы демги ядыы кижиниң адан адап, ооң шын үзел-бодалын демдеглеп каан.

## Дөзүк
* **Геше Лобсаң Тхүптен Башкы.** *Будда Бурганга сүзүглеп тейлээри аза хилинчек-човулаңдан адырлырының аргалары.* Тываның Ю.Ш. Күнзегеш аттыг ном үндүрер чери. Кызыл - 2007ч.

Н
Н
Н
Каларупа

Каларупа (өске аттары: **Ямараджа**, **Чойджал**, **Номун-хан**, **Эрлик**) () - Буддизмге хамаарышкан өлүмнүң хааны. Дарыма Өөредииниң килеңниг Камгалакчыларның бирээзи .

## Төөгүзү
Каларупа шаанда анаа кижи турган, ол Төвүтке чурттап чораан. Буддизм келириниң мурнунда чурттуң кол шажыны Боннуң талалакчызы турган. Бир катап ол бодунуң чүдүп чорааны деңгерлеринден дагларга бүдээл кылыр дугайында чөпшээрел дилээш, аңаа бежен чыл олурарын аазаан. Ол хуусааның төнеринге чедир чаңгыс хонук арткан турда, ооң олурган куюнга үш оор кижи буга эккелгеш, сокканнар. Ооң мага-бодун бускаш, херечи турбас кылдыр бүдээлчини өлүрүп кааннар. Бүдээлчи өлген дораан, үр боданмайн, ам-даа чылыг олчаан буга бажын сегирип алгаш, бодунуң бажынче кедипкеш-ле, буга баштыг дошкун шулбус болу берген. Шулбус үш оорну чок кылып, чүректерин ужулгаш чипкен. Оон эгелээш, ол кем чок черге дорамчылатканнарның камгалакчызы апарган. Буддизм Төвүтке нептерей бээрге, эң түрлүг күштер - оларның аразында чер, даг ээлери дээш оон-даа өске амытаннар чаа чүдүлгени хүлээп ап, Дарыма Өөредиинге чагыртып, ону боттандырап, ооң килеңниг Камгалакчылары апарган. Каларупа база ындыг Камгалакчыларның бирээзи.
 
## Тариназы:
**ОМ КАЛАРУПА ХУМ ПЕ**.

## Дөзүк
* **Геше Лобсаң Тхүптен Башкы.** *Будда Бурганга сүзүглеп тейлээри аза хилинчек-човулаңдан адырлырының аргалары.* Тываның Ю.Ш. Күнзегеш аттыг ном үндүрер чери. Кызыл - 2007ч.

К
К
Бон

**Бөн** – төвүттерниң Сарыг Шажынны хүлээп алыр мурнунда, чүдүп чораан чүдүлгези.

## Дөс

Аңгылал:Чүдүлге
Аңгылал:Төвүт
Мерген

**Мерген** деп сөс амгы үеде колдуунда кижи ады деп санатынып турар. Ол аттың утказын "кончуг дээн угаан-сарыылдыг" деп билип болур. Ынчангаш бо сөс "угаан" деп сөс-биле кады дыка ажыглаттынып турар, чижээлээрге, "мерген угаан" дээр. Шаанда мерген угаанныг кижилерниң, ол ышкаш ча-биле кончуг адар улустуң адынга "мерген" деп атты кожуп турган (Дөвүн-Мерген, Бархудай-Мерген, Хоорлардай-Мерген, Алдай-Мерген дээш баар). 

Бурун шагда "мерген" деп сөс "берген" деп адаттынып турган. "Берген" дээрге угаан-сарыылды азы адыгжы чаялганы Мөңге-көк Деңгер-Хайыра-Хаанның бергени бооп турар.

Эгези "б" деп үннүг турган чамдык сөстер чоорту "м" деп үн-биле солутуна бээри - тыва дылдың бир тускай аяны. Чижектер: болдурга - молдурга, баадыр - маадыр, оон башка - оон машка, балгаш - малгаш.

## Дөзүк
"Адыг-Ээрен" сайт 

М
Аңгылал:Сөс
Аңгылал:Ат
Бүдээл

Бүдээл , ,  - бүгү талазындан дуглап каан черге угаанын мергежидер арга, угаанын чүгле эки бодалдар-биле кызыгаарлаары, багай бодалдардан дуглаары. 

Бо сөстүң "экижиир", "боданыр", "көөр" деп уткалары база бар.

## Дөс

Б
Аңгылал:Чүдүлге
Аңгылал:Буддизм
Жахид Зариф-оглу

**Жaхид Зариф-оглу**  (долу ады: Абдуррaхман Жaхид Зариф-оглу) (т. 1940, Анкарa - ө. 07.06.1987) - турк чогaалчы, шүлүкчү.

## Ажылдары
### Шүлүктер
* Шиирлер  
* Ишарет Чожуклары, 1967
* Йеди Гүзел Адам
* Мензиллер
* Корку ве Якарыш 

### Тоожулар
* Инсанлар 

### Өпей тоолдары
* Серчекуш
* Катыраслан
* Агачкаканлар
* Йүрекдеде иле Падишax
* Күчүк Шехзаде
* Моторлу Куш
* Кушларын Дили 

### Өпей шүлүктери
* Гүлүжүк (Xүлүмсер)
* Агач-окул (уругларгa Афганистан шүлүктери)

### Романнар
* Саваш Ритимлери
* Анa (Авай)

### Xүнделиг
* Яшамак
 
### Очерк
* Бир Дегирмендир Бу Дүня
* Зенгин Хаяллер Пешинде 
### Шии
* Сүтчү Имам 

Аңгылал:Уран чүүл
Аңгылал:Турк чогаалчы
Очуду

Очуду азы **Эмчи Бурган Очуду** (, ), дорт очулдурарга «Эмчи башкы», «Эмчи гуру» — буддизмде сес Эмчи Бурганнарның бажы.

Очуду Бурганның мөргүлү аажок күштүг болгаш берге аарыгларга кончуг дузалыг, чорук-херек бүдүнгүр болзун дээш база номчудар.

## Тариназы
**ТЕЯТА ОМ БИГАНЦЕ БИГАНЦЕ МАХА БИГАНЦЕ БИГАНЦЕ РАНЗА САМА ГАДИЕ СОХА**

Бир эвес Очуду Бурганның тариназын хүннүң-не номчуур болзувусса, авазының ынак төлүнге кичээңгейлии дег, буддалар болгаш бодхисаттвалар үргүлчү бисче көрнүп чоруурлар. Дарыма Өөредииниң Камгалакчылары бисти камгалаар. Бо тарина нүгүлдүг үүлени база арыглаар, хоралыг кара күштерни чаажыктырар. Ону номчуур болза, чорук чогунгур болгаш күзелдериңер бүдүнгүр болур.

## Шажынчы салдары
Эмчи-ламалар эмнерни кылган соонда, оларны Очуду Бурганның чудурун болгаш тариналарын номчуп тургаш, айызын сиңирип каар. Ынчаарга эмниң күжү улгады бээр, чүге дээрге эмниң тургузуунче кирип турар эм-оъттар база өске-даа бүдүмелдерниң кырындан угаанның кадык болгаш арыг болурунга дузалаар шажын күжү немежип турар. Тарина номчулгазы бистиң блдувустуң ижип азы өске кижиге берип турарывыс эмниң аарыгдан сегидер күжүн улгаттырып турар. Эминиң күжү улгажып, дээштиг апаар, кара күштерниң хоралыг салдарын чайладыптар, аарыгның чылдагааннарын - нүгүлдүг үүлени болгаш угаанның кем-хирин арыглаптар болу бээр. Бүзүрелиңер кайы хире хөй номчуур силер, эмниң күжү ол хире улгадыр.

## Дөзүк
* **Геше Лобсаң Тхүптен Башкы.** *Будда Бурганга сүзүглеп тейлээри аза хилинчек-човулаңдан адырлырының аргалары.* Тываның Ю.Ш. Күнзегеш аттыг ном үндүрер чери. Кызыл - 2007ч.

О
О
О
Ибрахим Кафес-оглу

**Ибрaхим Кафес оглу** (бирги ай-1912 төр.; Тефенни Дистрикти, Бурдур - 18 август 1984, Истанбул), Түрк төөгүжү,  төөгү башкызы. Түрк чогaал фондунуң базa үндезилекчизи.

## Номнары
# *Мажаристан Тарихи*
# *Султан Меликшax Девринде Бүйүк Селчуклу Импараторлугу*
# *Селчуклу Аилесинин Меншеи Hаккында'
# *Харземшaхлар Тарихи*
# *Түрклер ве Меденийет*
# *Малазгирт Мейдан Мухаребеси*
# *Түрк Миллийетчилигъинин Меселелери*
# *Эски Түрк Дини*
# *Селчуклу Тарихи*
# *Султан Меликшax*
# *Түрк Тарих ве Куьлтуру*
# *Тарих* (9.-10. кластаргa)
# *Түрк Милли Куьлтуру*
# *Кутадгу Билиг ве Күлтүр Тарихимиздеки Йери*
# *Ататүрк Илкелери ве Даяндыгы Тарихи Темеллер*
# *Түрк-Ислам Сентези''

## Дөзүк


Аңгылал:Турк чогаалчы
Кая Кузужу

**Фатих Кая Кузужу** (1.1.1961  төр., Малатя) - Турк хөгжүмчү. 

## Намдары
Кая Кузужу,  Анкарa университедин философия деңнели-биле дооскан. Башкылап тургаш, 1993 ч. "мотив музыкa компаниязы болгаш музыкa бөлүүн" тургускан. 

## Альбом
# Бир гүн гери дөнежегиз 
# Адак 
# Йолбашчы 
# Кызыл Элмa 1 
# Кызыл Элмa 2 
# Тасаввуфтан Халк Мүзигине 
# Рухларын Гөчү  

## Дөс

## Шөлүглер
* "Туран чурт ыры"

Аңгылал:Хөгжүм
Аңгылал:турк ыраажы
Даңза

Даңза () - эрги телефоннуң тудар кезээ (бир ужун кулакка, өске талазын ааска чоокшуладыр туда) азы амгы телефоннуң боду (бүгү боду холга туттуна бээр болганда), база таакпыны эптиг тыртарынга херек туда.

*Таакпылаар даңза - оңгаштап каан борбак бажынга үүрмек таакпыны тиккеш, кывыскаш, сорарга, ооң ыжы хоолай хевирлиг унун дамчып ааска келир кылып каан таакпы тыртар херексел.*

## Дөс
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

Д
Д
Даңзы

Даңзы () – кандыг-бир кижилерни, чүвелерни, медээлелдерни чыскаап бижээни. Саазынга азы парлаан/бижээн херекселге кезек чүүлдерни эптии-биле чыскаап киирген чыынды.

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

Д
Дадывыр

Дадывыр () – бир кижиниң азы ниитилелдиң өскелерниң ажылынче акша-хөреңгизин азы күш-үүлезин немей кииргени, киришкени. Кандыг-бир чүве дээш төлээн акша, кандыг бир ажылче киирген күш азы киржилге.

Чижээ: *Дадывыр төлээр. Кежигүүн дадывыры.*

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

Д
Д
Узбекистан

**Узбекистан** азы **Республика Узбекистан** – Ортаа Азияның төвүнде турар чурт. Аңаа кожа күрүнелер: чөөн чүгүнде — Киргизия; соңгу-чөөн, соңгу база соңгу-барыын талазында — Казахстан; мурнуу-барыын биле мурнуу талазында — Туркменистан; мурнуу талазында — Афганистан; мурнуу-чөөнүнде — Таджикистан.

Чурттакчы чону: 2013 чылда 30 559 100 кижи чуттап турар, Төп хоорайы – Ташкент.

Күрүне дылы – узбек дыл.

Узбекистан – 14 кезектен (вилаят) тургустунган күрүне.

Арал далайже эриктиг, ынчалза-даа Делегейниң океанынче үнер дизе (шак ынчалдыр Лихтенштейн дег), ийи күрүне кежер апаар: ооң кожа чурттары Делегей океанынче үнер эрии чок.

Узбекистан болза нейтралдыг күрүне-дир.

## Политическое устройство

**Күрүнениң кылдыр туруп келгени**
* 1989 чылдың октябрь 21 — Узбекистан Республиканың күрүне дылын хүлээп алган — Узбек дыл;
* 1990 чылдың март 24  — Узбек ССР-ниң Президентизи деп эрге-дужалды тургускан;
* 1991 август 31 — Узбекистан Республиказын хамаарылга чок күрүне деп чарлаан;
* 1991 сентябрь 1 — Узбекистан Республиканың хамаарышпас хүнү;
* 1991 ноябрь 18 — Узбекистан Республиканың тугун бадыткаан;
* 1991 декабрь 29 — Узбекистан Республиканың бирги президентизин бүгү чон шилээн;
* 1992 январь 4 — Узбекистан Республиканың Дээди Соведи ратифицировал ССРЭ-ниң буурап дүжериниң база ХКК тургузарының дугайында беловеж дугуржулгазын база алма-атага протоколду ратификастаан;
* 1992 март 2 — Узбекистан Республика КНО-нуң тургузуунга долу эргелиг кежигүүнү болуп каттышкан;
* 1992 июль 2 — Узбекистан Республиканың сүлдезин бадыткаан;
* 1992 декабрь 8 — Узбекистан Республиканың Конституциязын хүлээп алган;
* 1992 декабрь 10 — Узбекистан Республиканың Ыдык ырын хүлээп алган;
* 1993 чылдың ноябрь 15-тен турга Узбекистан Республикага иштики садыглажылга делгүүрүн эмин көвей рубль массазындан камгалаары-биле «сум-купон» деп 1992 чылдың үлегериниң акша демдектерин түр када ажыглалче киирген;
* 1994 июль 1 — сум деп национал валютаны киирген;

Конституциязы езугаар, Узбекистан — хоойлу-дүрүмнүг демократтыг күрүне. Күрүнениң баштыңы — президент. Күрүнениң Дээди төөлээлекчилер органы – хоойлу тургузар эрге-чагрыга хүлээлгелиг Узбекистан Республиканың Олий Мажлизи. Узбекистанның Олий Мажлизи 2 палатадан тургустунган — Узбекистанның Олий Мажлистиң хоойлу тургузар палатазы (алдыы палата) болгаш Узбекистанның Олий Мажлизиниң Сенады (үстүү палата) (Узбекистан Республиканың Конституциязы, эг. 18, чүүл 76). Органом исполнительной власти Республики Узбекистан, обеспечивающим руководство эффективного функционирования экономики, социальной и духовной сферы, исполнение законов, иных решений Олий Мажлиса, Указов и распоряжений Президента Республики Узбекистан является Кабинет Министров Республики Узбекистан

## Демдеглелдер

Аңгылал:Чурт
Аңгылал:Азия
Даңгырак

Даңгырак () - 1) кандыг-бир чүвеге шынчы болурунуң дугайында ону дыңнап турар кижиге (кижилерге) эң-не эргим сөстер-биле бүзүредип бадыткаары (); 2) бодунуң хүлээлгезинге шынчы болурунуң дугайында хөйнүң мурнунга албан ёзузу-биле сөс берип аазаары ().

## Даңгырактың янзылары
#Өңнүктер даңгыраа
#Шеригжиниң даңгыраа
#Гиппократтың даңгыраа
#Президентиниң даңгыраа
#Ынакшылдың даңгыраа

## Дөс
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

Д
Даңзы-бүрүткел

Даңзы-бүрүткел азы Чизе () - кандыг-бир чүвениң бар, чогун азы санын тодарадыры; бүрүткел, чизе.

## Дөс
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

Д
Дарыш

Дарыш азы Кылык (, ) – кылыктаны бээри, хорадаары. Ортумак азы бичии күштүг даштыкы азы иштики ажындырыкчылар дээш чөптүг эвес байдалче кире бээри болгаш хөөннүң эмин эрте бээри.

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

Д
Даргый

Даргый (, ) – суга эштир өдүректер аймаандан куш. Хем өдүректерниң эң бичези, ук өдүрктиң коданы чуртаар кавызында хөлчок хөй болур, ынчалдыр ону бөдүүн дээр. Чуурлаларын чери кылдыр Евразияның соңгу болгаш чүгээр климаттыг черлерин шилиир, Сибирьниң кыдыкы соңгу черлеринден аңгыда, Россияның шупту кезектеринге оолдаар.

Бир талазында, кезек номнарда Соңгу Америкада чурттап турар ногаан чалгынныг өдүректи даргыйның адакы хевири кылдыр санап турар, ынчалза-даа эртемденнер аразында чөптүг шиитпир ам-даа тургустунмаан.

Даргый болза колдуунда көшкүн куш болуп турар, кыштаары – чуургаланыр чериниң барыын талазындан мурнуу талазынче кыштаар: Барыын Европа, Африка, Мурнуу болгаш Мурнуу-Чөөн Азия. Чем кылдыр даргый курттар, үнүштер аймаан чиир. Уяланырда аңгы-аңгы эжеш куштар болур, а арткан үеде өөр куштар болуп чурттаар.

Даргыйны аңнап болур куштарга хамаарыштырар.


Файл:Anas crecca (male).JPG|Эр даргый
Файл:Anas crecca in air.JPG|Даргыйның сугдан ужуп үнери
Файл:Flickr - Rainbirder - EurasianTeal in flight (cropped).jpg|Даргый ужуп тур
Файл:Anas crecca MHNT.ZOO.2010.11.18.3.jpg|Чуургалары

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.

Д
Д
Дашчы

Дашчы () - тууйбу-биле, даш-биле бажың тудар тускай эртемниг тудугжу.

## Дөс
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

Д
Д
Дассың

Дасың азы **Дасың хүрээ** (*адаары: [даъсың]*) ([Дассың]-биле салчавас]) (, ) - Будда шажынга өөредир өөредилге хүрээзи.

== Дөс ==
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", [Новосибирск 2003ч.
#

Д
Д
Девээ

Девээ (*адаары: [Деъвээ]*) () – изигде мал азы кижи турар хөлегелиг чер.

Мал изиг дүъште хөлеге арагазынга дыштанып эгелээрге, ону "мал девээлеп турар" дээр.

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

Д
Д
Асфальт

Асфальт ([асфаальт]) () - орук, кудумчу, тротуар шывар митпек кара чүүл азы ындыг чүүл-биле шыпкан орук.

## Дөс
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

А
А
Астра

Астра (адаары: [аастра]) () - янзы-бүрү өңнерлиг, улуг-улуг чечектерлиг, онзагай чыт чок, сад үнүжү.

## Дөс
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

А
А
Даяк

Даяк () - даван, бут.

## Дөс
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

Д
Д
Девис

Девис азы **Кара девис** (*адаары: [Деъвис]*) () - "шуут кара довурактыг" дээн шынар.

## Дөс
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

Д
Астыг

Астыг (адаары: [аъстыг]) () – кандыг-бир чүвени өске чүвеге тудуштуруп турар хөм дээрбек, ылдырткы.

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.

А
А
Хуудус

Хуудус () – долдурарынга эптиг кылдыр ниити кезиин парлап каан албан бижии.

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

Х
Вахтёр

Вахтёр () – бүдүрүлге, албан черинде дежурныйлап турар таңныыл.

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
Вездеход

Вездеход (о узадыр адаттынар) () - кандыг-даа берге оруктарга чоруп шыдаар чычаан, автомашина.

## Дөс
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
Вексель

Вексель (бирги е узадыр адаттынар) (, ) - үнелиг саазын, кым-бир кижиге тодаргай хуусаада тодаргай түңнүг акшаны төлээрин хүлээнген документ.

## Дөс
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
Диплом

Диплом (*адаары [диплоом]*) () – хөй уткалыг тускай сөс:
# Өөредилге черин дооскан дугайында ийикпе азы кандыг-бир ат тывыскан дугайында херечилел. *Университет доосканының диплому.*
# Фестивальга, мөөрейге, шуулганга, делгелгеге киришкени дээш шаңнал тывысканының херечилели. *Чурттар аразының конкурзунуң диплому.*
# Дээди болгаш чамдык тускай ортумак өөредилге черлериниң доозукчуларының эртем-шинчилел ажылы. *Диплом камгалаар. Диплом бижиир.*

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.

Д
Д
Дипломант

Дипломант (*адаары [дипломаант]*) () - мөөрейге (конкурска), фестивальга, шуулганга азы делгелгеге эки киришкени дээш диплом-биле шаңнаткан кижи.
## Дөс
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.

Д
Д
Вена

Вена (е узадыр адаттынар) () – Европада чурт.

Wien-Fiaker-22-Michaelerplatz-2007-gje.jpg|Fiaker
Wien-Graben-22-Pestsaeule-2013-gje.jpg|Pestsäule
Wien-Karlskirche-20-2007-gje.jpg|Karlskirche
Wien-Musikverein-14-2007-gje.jpg|Musikverein
Wien-Parlament-152-Xenophon-2008-gje.jpg|Parliament
Wien-Stephansdom-102-Deutscher und Japanerin-1979-gje.jpg|St. Stephen's Cathedral
Wien-Zentralfriedhof-32-Rundtempel-2008-gje.jpg|Central cemetery
Wien-Prater-12-Riesenrad-2007-gje.jpg|Prater

## Дөс

В
Венеролог

Венеролог (бирги о узадыр адатты¬нар) () - венерология талазы-биле тускай эртемниг эмчи.

## Дөс
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
Веранда

Веранда (бирги а узадыр адаттынар) () - бажыңның ажык, ханалары чок кылдыр туткан кезээ.

## Дөс
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
Вербалдыг

Вербалдыг (,  ) - *аас, демдектер, сөстер база оларны ажыглап тургаш харылзаалыг* деп турар теримн.

## Дөс
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
Койбуң

Койбуң () – тускай бүдүрүлгеге (фабрикага) бүдүрген чиңге мүн чемнээр чемиш, быдаа (ооң чемижи), лапша.

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

К
Версия

Версия (е узадыр адаттынар) () – кандыг-бир чүве дугайында тайылбырның, чугааның бир янзызы, вариантызы.

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
Вертикаль

Вертикаль (а узадыр адаттынар) () - вертикальдыг шугум, үстүүрден куду саң дорт баткан шугум.

## Дөс
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
Вентиляция

Вентиляция (бирги я узадыр адаттынар) () - бажың иштин агаарладыры, агаар солчулгазын болдурары, баз ол ышкаш бажың ишти агаарладыр херексел.

Амгы үениң эмнелге бажыңнарында агаарны арыдып турар вентиляция деп тускай хүртү кылып каан турар.

Вань омырез воштон понна пуктон но сое педласянь ӵем кутӥськись отрабатывать палэнтон. Таяз учыре вӧзаз кулэ ортчытӥсько: кондиционирование омыр, фильтр, яке сӥятон подогрев, яке куасьтон мускыт, вентиляция санитарной но юрттыны ионизация т-гигиенический условиос (температура, мускыт ӵошатыса, омырез но чылкыт омыр ӝоглыкен движение) воздушной пӧлын интызэ, калыкмылэн ӟеч тазалыкез но асшӧдонзэ понна, санитарной куронъёсты ответ сётылӥзы норма, технологической процесс, лэсьтӥськон конструкциен юрт, т технологиосты но возисько

Техника но оборудование системаын тус улэ та термин ӵемгес вань, но та понна приборъёс лэсьтон понна.

## Дөс
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#Медицинниң ортумак ажылдакчыларынга башталга, 1940

В
Вентилятор

Вентилятор (я узадыр адаттынар) () - агаар солчулгазын (вентиляция) кылыр азы арыг агаар киирер херексел.

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
Висмут

Висмут (и узадыр адаттынар) (, ) - 83-кү химиктиг элемент — хээрек эстиичел мөңгүннелчек-ак металл. Демдээ Bi.

## Дөс
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
Витаминчидер

**Витаминчидер** (ийиги и узадыр адаттынар) () – организмни, аъш-чемни витамини хөй болдурар.

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.

В
Делгег

Делгег () - садыгның соңгазының артында, шилдеп каан шкаф азы хааржак иштинде янзы-бүрү чүвелер, барааннар делгеп көргүзер чер.

## Дөс
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

Д
Вице

Вице азы **Вице-** (и узадыр адаттынар) () - үлегерлеп алган нарын сөстерниң эгезинге чорааш, ийиги кезээнде адаттынган албан-дужаалга хамаарыштыр «дузалакчы», «оралакчы» деп утка илередир кезээ. Чижээ: вице-губернатор, вице-консул.

## Дөс
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
Вице-адмирал

Вице-адмирал (бирги кезээнде **и**, ийигизинде сөөлгү **а** узадыр адаттынар) () - Флотта адмиралдың соонда ийиги дужаал ады болгаш ындыг дужаалдыг кижи.

## Дөс
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
Вертолёт

Вертолёт () - турган черинден өрү көдүрлү бээр болгаш үстүүрден кудулааш черге дорт хонуп алыр, ол ышкаш агаарга астыга берген туруп болур кырында хүртүлүг ужар аппарат.

## Дөс
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
Вкладыш

Вкладыш (а узадыр адаттынар) () - көвей уткалыг сөс:
#Кандыг-бир чүвеге немелде, капсырылга кылдыр суп каан чүүл. 
#Машинаның, херекселдин суп каар кезээ. Чижээ: *Эстиичел баббит дээр холуксааны автомобильдерниң болгаш тракторларның подшипниктериниң вкладыштарын шуткуурунга хереглеп турар*.

## Дөс
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
ВКП(б)

ВКП (б) () - «Бүгү-Эвилелдиң Коммунистиг (большевиктер) партиязы» деп аттың орус дылдаазының эге үжүктеринден тургустунган, үлегерлеп алдынган хурааңгай сөс. Ол нам (партия) КПСС (1952—1991) деп адатынып турган.

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
ВЛКСМ

ВЛКСМ (кысказы-биле "Комсомол" дээр) () - «Бүгү-Эвилелдиң Коммунистиг Аныяктарының Ленинчи Эвилели» деп аттың орус дылдаазының эге үжүктеринден тургустунган үлегерлеп алдынган хурааңгай сөс.

## Дөс
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В
Водолаз

Водолаз (а узадыр адаттынар) () - суг өтпес тускай хеп кедип алгаш суг адаанга ажылдаар кижи, сугжу.

## Дөс
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

В