open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Арага

Сүт **арага**зы-хүндүлелдиң болгаш езулалдың суксуну. Араганы езу барымдаалп ижип болур. Араганы хөлүн эрттир ижер болза, кижиниң кадыынга хоралыг, оон ыңай алдар-адынга бужар болуп болур. Бурун тывалар арага ишпес чораан.

Арага тыва кижиниң амыдыралынга дагылганың суксуну болуп чораан. Шаг шаандан тывалар от, суг бажы, бай ыяш, тел ыяш, хам ыяш дагыыр. Таңды дагыыр, буга дөзүн дагыыр. Дагылгага араганы албан чажар чораан. Араганы ыдамнап чажып каарга, дагып турар черниң ээзи кончуг амыраар, суксуну ханар болгаш чымчак сеткилдиг апаар дижир. Арага тыва кижиниң амыдыралынга хүндүткелдиң суксуну база болуп чораан. Тыва кижиниң өөнге бир көгээр азы бир дөмбүң арага кажан кезээде турар. Кайы-бир өгнүң арагазын кым-бир кижи ишкен болза, ол өгнүң чурталгазы бай болур дижир. 

Арага тыва кижиниң амыдыралынга езулалдың суксуну база болуп чораан. Куда дүшкен черге кудажылар болгаш өгленчип турар аныяктарның дөргүл-төрелдери болгаш таныш-көрүштери араганы ижер турган. Куда дүшкен черге араганы кончуг чурумнуг ижер болгаш үжен чеди хардан өрү назылыг кижилер чооглаар чаңчыл турган.

Арага тыва кижиниң амыдыралынга айыылдыг суксун болуп турар. Араганың кырынга чам үнер дижир, азы кым-бир кижи арагага хандыкшыыр болза олчаан будулар болгаш алган кадайынга, ажы-төлүнге, ха-дуңмазынга эки чүве көргүспейн баар, амы-тынын оскунуп болур.

Тывалар араганы инек сүдүнден, бе сүдүнден, чыжырганадан база ак-тараа, чиңге-тараадан кылып ап чорааннар. 

Сүт арагазын кылып алырда чугула херек херекселдер болза шой паш, шууруун, чылапча, ораалда, даш чыскыглар, арага дозар хууң. Сүт арагазы ак чемниң дээжизи болур.

Чыжыргана арагазын сүт-саан ховартаанда, кыштың соогу дендээнде, тывалар кылып чораан. Чыжыргананы чыып чыып алгаш, бир улуг доскаарга чиндиредир тургускаш, хойтпаккылаштыр тигер. Чыжыргана арагазы кончуг эзиртир күштүг.

Тывалар хымыстан база арага кылып ап чораан. Бе хымызын доскаар долдур ажыткаш, арагазын тип алыр чораан. Хымыс арагазын колдуунда чылгы малдыг аалдар тип алыр чораан. Хымысты тигерге аарагазы кончуг үнүүчел болур. 

Ховар таварылгада тывалар ак-тараадан, база чиңге-тараадан араганы кылып ап чорааннар. Тараадан араганы сүт-саан ховартаар үеде кылыр. Ак-тарааны азы чиңге-тарааны сугга чымчаткаш, от кыдыынга кулакталдыр хөөдүп алгаш, ооң соонда тигер чораан. Тараадан алган арага кончугдоң шынарлыг болур.

Бурун шагның тывалары араганы кижи орнукшуткаш черге черле ишпес чаңчылдыг чораан. Оон ыңай мөчээн кижини хөөржүткен черге аныяк уруглар болгаш кырган-кадайлар черле барбас чүдүлгелиг чораан. Кижи ажааган черге дааш-шимээн үндүрбес, ынчангаш  арага ижери хоруглуг турган. 

## Дөзү
#Моңгуш КЕНИН-ЛОПСАҢ: ТЫВА ЧАҢЧЫЛ. Тыва чоннуң ыдыктыг чаңчылдары. – Тувинские традиции. Книга вторая: священные традиции тувинского народа. – Кызыл: Тувинское отделение педагогического общества при Министерстве образования республики Тыва: Издательство “Новости Тувы”, 1999. На тувинском языке. 352 с.

А
А
Тос дээр

**Тос дээр** – дээрге тываларның ыдыктыг хамаарылгазын көргүскен *"тос ыдыктыг чүүл"* деп билиишкиннериниң бирээзи. 

Чижээ: эрги шагның чүдүлге чалбарыында мындыг сөстер бар: *Тос дээрим, өршээ!*

## Утка
Тываларның ада-өгбелери тос дээрге чүдүп чорааннар, ол чүл дээрге агаар-бойдустуң хай-халавы болгаш магалыг-чаагайы ол-ла тос дээрниң уундан келир деп билир чорааннар. Ол дээрлерниң аттары болгаш өң-чүзүнү аңгы-аңгы.

* Көк дээр – ындыг өңнүг турда, улуг хат болбас.

* Ак-көк дээр – ындыг өңнүг турда, дыка үр үеде чаашкын дүшпес, оон кедерезе кааңнап болур.

* Аяс дээр – ол кончуг айыылдыг, бир кезек үеде ыржым-шыпшың тургаш, ооң соонда улуг чаъс чаар, улуг соок болур, улуг хар чаар дижир.

* Сылдыстыг дээр – мында болза дүне када дээрде улуг-биче сылдыстарның тода-тода көстүрү болур. Сылдыстар караа чидиирге, кыжын соор болгаш чайын кааңнаар дижир.

* Кара дээр – ындыг өйде дүне када сылдыстар, ай, шолбаннар көзүлбес болур. Дээр ынчап барганда ондагайлыг: кыш шагда улуг хар чаар болгаш чут бооп болур, чай шагда ак чаъстар чаар болгаш үер-халап болур.

* Булуттуг дээр – мында болза хүндүскү дээрни ынчап  турар. Дээр булуттаарга, чер кыры ыржым апаар дижир.

* Деңгерлерниң дээри – ол дээрге эң шыырак хамнар хамнап чедер дижир. Дээрлерниң дээринде улуг сылдыстар, улуг делгемнер бар дижир.

* Азар дээр – ол болза үстүү оранда бир дээрде азарлар деп төрел аймак чурттап турар. Азарлар-биле кады хоорлар деп улус база чурттап турар дижир, бир чамдыкта олар черге дүжүп келир, оларны хамнар көрүп болур.

* Ак дээр – тос дээрниң ырак үстүнде Ак дээр бар. Шаг шаанда ак дээрниң херели дегген хадың ак тостуг болган, ынчангаш хадыңга чаңнык дүшпес дижир.


Тос Дээрим, өршээ!
Долаан бурганым,өршээ!
Довурактыг черим,өршээ!
Тос таңдым,өршээ!


Дээрге чүдүүрүнүң кол утказы болза тос дээрлерниң ээлери чер кырында чурттап турар кижилерге кадыг-дошкун болбаңар, хай-халап болдурбаңар деп чүдүп турары болур. 
	
Тываларның бурунгу өгбелери дээрниң өңүн көрүп тургаш, кажан, кандыг агаар болурун баш бурунгаар билип ап чорааннар.

## Дөс
Моңгуш КЕНИН-ЛОПСАҢ: ТЫВА ЧАҢЧЫЛ. Тыва чоннуң ыдыктыг чаңчылдары. – Тувинские традиции. Книга вторая: священные традиции тувинского народа. – Кызыл: Тувинское отделение педагогического общества при Министерстве образования республики Тыва: Издательство “Новости Тувы”, 1999. На тувинском языке. 352 с.

Т
Т
Т
Т
Тос эртине

**Тос дээр** — тываларның эртинелерге ыдыктыг хамаарылгазын көргүскен *"тос ыдыктыг чүүл"* деп билиишкиннериниң бирээзи. 

## Утка
Эрте шагдан бээр тыва чоннуң онзалап үнелээр тос эртинези бар. Ол тос эртине тоолчургу чугааларда, тоолдарда бир-лемаадырның үнелиг эди бооп турар. Оон ыңай тыва хамнарның алгыштарында ол-ла тос эртине бир кол чүве бооп турар.

Тос эртинениң аттары бо:
#Алдын
#Мөңгүн
#Шуру
#Чинчи
#Оюу деп көк-ногаан даш
#Каң
#Чес
#Көк даш
#Туң

Тыва чоннуң амыдыралынга ол тос эртине бар бооп турганын улуг назылыглардан дыңнап бижээн төөгү чугаалар бадыткап турар.

“Ашакка баар уругга мөңгүн чүстүкту ада-иези шевер дарган кижиге кылдыртып бээр. Мөңгүн чүстүктүг уруг иштели бергеш, чиик адак божуур дижир”. (Доңгак Барыкаан Хуралбайевна чугаалаан.)
	
Кызыл шуруну боошкун иштинге шыгжап чоруур кижини көрген мен. Кызыл шурулуг кижи беш чүзүн малдыг болур. 

Шаандагы шагда тыва сыртык арнын ак, кызыл, көк өңнүг чинчилер-биле каастап каан турган.Балдыры шыырак улус сыртык арнының ортузунга кызыл шуруну чыпшыр илип каар. Чинчилиг сыртык эдилээн ашак-кадайның ажы-төлү көвей болур дижир.

Оюу деп эртине даш бар, өңү ногаан. Оюу деп дашты былгаар хап иштинге суккаш, аксын так боггаш, аптара иштинге шыгжаар.

“Эр бооп төрүттүнген кижи каңдан кылган бижектиг болур. Каң бижектиг эрге оък дыынмас, аза халдавас болгаш ирбиш чагдавас дижир”. (Моңгуш Бора-Хөө Келдегейович чугаалаан.)

Чес изиг тыныштыг дижир. Бистиң черниң дарганнары честен билектээш кылырын көрүп чораан мен. Чес билектээштиг кижиге куяк аарыг дегбес дижир. Чес билектээштиг кижи кызаңнаашкын бооп турда дашкаар үнмес, бажынче чаңнык дүжүптер дижир.

Көк даш кимжиниң амы-тынын камгалаарэртине. Курбусту хайыраканчер кырынга мөңге ногаан дашты, артышты, шаанакты, шивини, пөштү, хадыны болгаш чойганны чаяган дижир. Көк дашты былгаар азы хаш хап иштинге суккаш, аксын так боггаш, сыртык иштинге шыгжаар. 

Туң дээрге кижиге багай чүве чагдатпас эртине дижир. Хам кижинниң Күзүнгү ээренниң кидис хавының аксынга туңну чыпшыр илип каан болур. Уругларның куъдун камгалаан Эмегелечин ээренниң бир азыынга туңну чыпшыр илип каан болур. 

Тывага эртине дашка чүдүүр, бүзүрээр болгаш салгалдан салгал дамчыштыр хумагалап эдилээр чорук шагдан бээр туруп келген

## Дөс
#Моңгуш КЕНИН-ЛОПСАҢ: ТЫВА ЧАҢЧЫЛ. Тыва чоннуң ыдыктыг чаңчылдары. – Тувинские традиции. Книга вторая: священные традиции тувинского народа. – Кызыл: Тувинское отделение педагогического общества при Министерстве образования республики Тыва: Издательство “Новости Тувы”, 1999. На тувинском языке. 352 с.

Т
Т
Эреге

**Эреге** — кандыг-даа чудулгелернин чугула хереглээр эди.

## Дос
#Солун "Алдын Уе", 2006 чылдын Январь. №2. Тыванын шажын солуну.

Э
Э
Энерел

**Энерел** – буддизмде бир билиишкин. Санскрит дылда "Бодхи сеткил".

Тывада "Энерел" аттыг буддийжи ниитилел база бар.
## Ажыглаары
Бо сөстү колдуунда "энерел сеткил" деп ажыглаар.  

## Дөс
#"Тыва-орус сөстүк". (19__ ч.)
#

Э
Э
Э
Омак

**Омак** – тыва ат. Утказы болза *"хөглүг", "чымчак"* дээн тыва сөс.

## Аттың билдингир эдилекчилери
Сүрүң Омак – Россияның билдингир мөгези.

О
О
Эне-Сай

Эне-Сай — Кыргыз чоннуң Манас деп тоолунда бир хем ады. Кыргызтап ону "Энэ-Сай" деп бижиир.

### Кыргыз чоннуң меге бодалы
Киргизтерниң *Манас* деп тоолунда бир-ле *Эне-Сай* деп хем бар. XX векте Манас деп тоолду ыдып турар улус *[[Енисей]]* деп хем барын дыңнааш ону *Эне-Сай* деп сөс-биле соора билип алган, чүге-дизе *Эне-Сай* биле *Енисей* деп сөстерниң кулакка дыңналыры арай дөмей бооп турар. "Енисей" деп сөстү орустар чогаадып алган, олар эвенкилерниң *Ионесси* деп сөзүн алгаш орус дылга таарыштыр "Енисей" кылдыр эдип алган. *Тывалар биле Хакастар Улуг-Хемни кажан-даа "Эне-Сай" дивейн чораан.*

1930 чылдарда мырыңай будулгаазыннар эгелээн. Ол үеде киргиз биле орус эртемденнер Киргизияның бир дугаар төөгүзүн бижип эгелээннер. Олар VI-XIII вектерде Минсуг ховузунга Кыргыс күрүне турганын билгеш: "Тань-Шаньның мусульманнары дээрге кажан-на бир Улуг-Хемден көжүп келген улус-тур" деп, база-ла соора билип алган бооп турар. Амгы кыргызтарның өгбелери Улуг-Хемге кажан-даа чурттаваан. Хакастар биле Кыргызтар төрел эвес чоннар-дыр.

Амгы үеде тыва чогаалчылар бодунуң шүлүктеринде Улуг-Хемни *Эне-Сай* деп адап турар-дыр. Ол дээрге уран чогаалдың чогаадыкчы стили-дир. Олар ындыг арга-биле бодунуң дыл-домаан чеченчидип ап турар-дыр. 1990 чылдарда тываларның ырлажып турган *Эне-Сай* деп ырызы дээрге, тыва чоннуң ырызы эвес-дир. *Эне-Сай* деп ыр дээрге 1990 чылдарда сайзыраан поп-культураның түңнели-дир. 

**Өске болгал**. Кыргыс деп фамилиялыг улус хөй. Ынчангаш кыргыстар турган. "Эне, сай" бо состер база бар Тыва дылга. Эне - няня( или тот, кто заботится), сай - ручеёк, гальки(камни рек). "Эне-сай" дээрге будун биле алыр болза. "Няня-речка" дээн уткалыг болуп турар

## Үндезини
Электронная библиотека Royal.Lib.ru. Игорь Кызласов. "Историю нельзя брать взаймы".

Аңгылал:Төөгү
Аңгылал:Чогаал
Кара-оол, Шолбан Валерий оглу

**Шолбан Валерий оглу Кара-оол** *(  1966 ч. июль 18-те төрүттүнген)* — тыва. Тыва Республиканың Чазааның даргазы болгаш баштыңы, «Чаңгыс демниг Россия» партияның дээди кежигүнү. 

## Намдары
Ш. Кара-оол 1966 чылдың июль 18-те Улуг-Хем кожуунунуң Чодураа сумузунга төрүттүнген.

### Ажылы болгаш өөредилгези
1983 чылдың июньдан август айга чедир Каа-Хем кожуунунуң Суг-Бажы ортумак школазының спортчу инструктору турган.

1986 чылдан 1988 чылга чедир Совет Армияга албан эртирип турган.

1990 чылда Уралдың күрүне университединиң философия факультедин, а 1993 чылда УрКУ-ның аспирантуразын дооскан.

### Политиктиг ажыл-чорудулгазы
1996-98 чылдарда Афганистан дайынының ветеранарынга база инвалидтерге, мөчээн улустуң өг-бүлезинге дуза чедирер Фондунуң даргазының оралакчызы кылдыр ажылдап турган.

1998 чылдың апрельде депутат кылдыр соңгуткан соонда Тыва Республиканың Улуг Хуралының даргазы кылдыр соңгуткан. 1998 чылда эргезиниң аайы-биле Федерация Совединиң составынче кирген, делегей херектериниң талазы-биле Комитеттиң даргазының оралакчызы база турган. 

## Дөзү


## Шөлүглер
* Кара-оол Шолбан «Вконтакте» социал четкиде
* Кара-оол Шолбан «Instagram» социал четкиде
Тываның Күрүне Лицейи

**Тыва Республиканың Күрүне Лицейи** – 1991 чылдың сентябрь 1-ден тура тургустунуп келген Тываның салым-чаяанныг болгаш өөредилгеге сундулуг школачыларын өөредир өөредилге чери. Лицей техника биле экономика талазында дээди мергежилдиг кадрларның база Республиканың даштыкы чурттар-биле харылзаазын хөгжүдер сорулга-биле даштыкы дылдарны билир гуманитарлыг өөредилгелиг кадрларның эгеки белеткелин тургузары-биле Тыва Республиканың Чазааның социал чагылдазы ёзугаар ажылдап турар. Лицей Тываның болгаш Россияның тергиин дээн өөредилге черлериниң бирээзи, ол «Россияның эң эки школалары» деп энциклопедияже кирип турар. 

Үндезин ады — **Тыва Республиканың Күрүнениң Автономнуг Өөредилге Чери (ТР КАӨЧ) «Тываның Күрүне Лицейи»**. Азы өскээр **КүрЛицей** (Гослицей) дээр. 

Лицейниң директорлары:

* «Улус өөредилгезиниң тергиини» хөрек демдээниң эдилекчизи, «Россияның алдарлыг Башкызы», «Тыва Республиканың Улустуң Башкызы» болгаш өске-даа шаңналдарның эдилекчизи, Физиканың дээди категориязының башкызы **Санчаа Татьяна Оюновна**.
* Алдын-оол Вера Март-ооловна

## Дөс


## Шөлүглер
* ТРКЛ-ның сайтызы

Аңгылал:Өөредилге черлери
Аңгылал:Тываның Өөредилге черлери
Дерсу Узала (фильм, 1975)

**«Дерсу́ Узала́»** (, ) — В. К. Арсеньевтиң чогаалдарынга үндезилеттинген 1975 чылда үнген Акира Куросаваның тырттырганы уран-чечен дириг-чурук (фильм). Ук кинону совет болгаш япон киностудияларның дем каттыжылгазы-биле тырттырган. Фильм 1976 чылда АКШ-тың шаңналы Оскар-биле эң эки даштыкы кино деп шаңнаткан. Оон аңгыда, Акира Куросаваның япон дылдыг эвес баштайгы кинозу база 70-мм делгем-форматтыг киноплёнкага үнген чаңгыс кинозу. Кинода кол рольду тыва актёр Максим Мунзук күүсеткен.

## Сюжеди

## Роль күүседикчилери
* Максим Мунзук — Дерсу Узала
* Юрий Соломин — Владимир Арсеньев
* Светлана Данильченко — Анна, Арсеньевтиң өөнүң ишти
* Дима Коршиков — Вова
* Суйменкул Чокморов — Чжан Бао
* Владимир Кремена — Туртыгин
* Александр Пятков — Олентьев
* Михаил Бычков — Арсеньевтиң отрядының кежигүнү

## Тырттырган бөлүк
* Авторлары: Акира Куросава, Юрий Нагибин
* Режиссёру: Акира Куросава
* Оператору: Асакадзу Накаи, Юрий Гантман, Фёдор Добронравов
* Чурукчузу: Юрий Ракша
* Композитору: Исаак Шварц

## Шөлүглер
* Дерсу Узала — *IMDb* деп сайтта
* Дерсу Узала — *Rotten Tomatoes* деп сайтта
* Дерсу Узала — *allrovi* деп сайтта
* Дерсу Узала — *Кинопоиск* деп сайтта

Д
Д
Д
Тыва Арат Республиканың сүлдези

**[[Тыва Арат Республика|Тыва Арат Республиканың (ТАР)]] сүлдези** — ТАР-ның бир үндезин демдээ. 1921 чылдан 1926 чылга чедир ТАР-ның сүлдези чок турган, чүге дизе ТАР-ның Конституциязынга аңаа дүүшкек хоойлу турбаан. ТАР-ның сүлде демдээ 5 катап өскерилген. 

## Чурумалы
1941 чылдың июнь 25-те болган X дугаар Улуг хуралга чаа хоойлу хүлээттинген. Сүлде демдек шар хевирлиг черниң кырында республиканың картазында аът мунуп алган тоннуг, холунда уруктуг, хүн херелдеринче удур чоруп орар арат кижини чуруп көргүскен; Сүлдениң кырыкы кезээнде, адаанда "Бүгү делегейниң пролетарлары, каттыжыңар!" деп бижиктиг, кызыл сылдыс чуруп көргүскен; Тываның картазының адаанда кадыыр биле маска чураан, ооң адаанда, мажактар болгаш хову чашпаннары долгажып чорупкан веноктуг, "ТАР" деп алдын үжүктер-биле парлаан бижиктиг дизиг (лента) чуруп көргүскен. Сүлде демдек 1944 чылдың августка чедир турган, Тыва ССРЭ-ниң составынче автономнуг область кылдыр киргенинге чедир. 

## Сүлдениң төөгүзү

## Дөс


## Чогаал
* http://www.heraldicum.ru/russia/subjects/tuva.htm
* Республика Тыва
* Гербы автономных республик РСФСР 

Аңгылал:Тыва
Аңгылал:Тыва Арат Республика
Аңгылал:Күрүнелерниң сүлделери
Тыва Арат Республиканың тугу

**[[Тыва Арат Республика|Тыва Арат Республиканың (ТАР)]] тугу** — ТАР-ның бир үндезин демдээ. ТАР бот-догуннаашкынының үезинде тугун 5 катап солаан.

## Улаштыр көрүңер
* Тываның тугу
* Тыва Арат Республиканың сүлдези

## Шөлүглер
* Тываның туктары

Аңгылал:Тыва
Аңгылал:Тыва Арат Республика
Аңгылал:Күрүнелерниң туктары
Тос сүзүк

**Тос сүзүк** – тываларның бойдуска болгаш долгандыр турар сүзүктүг чүүлдеринге хамаарышкан бир ёзулал (ритуал).

Ооң дугайында тодаргай бижээн чүүлдер эртем ажылында таварышпайн турар. Шаанда шагда тыва кижи бодунуң чурттап турар черинге, хонган чуртунга болгаш долгандыр турар бойдузунга хамаарыштыр чажыг чажар сүзүктерлиг чораан. Хайындырган шайын, хууңда сүдүн болгаш хойлааракта арагазын бодунуң сүзүк кылдыр көрген чүвезинге чажар. Шаанда шагда тываларның амыдыралынга колдап турган сүзүктүг чүдүлге дээрге бистиң өгбелеривистиң оран-чуртунга ынаан, ооң байлаан хумагалап чоруурун база ыдыктыг черлерин сактып чоруурун илередип турар.

## Тос сүзүк
* Эртенги шайын чаа үнген хүнге өгнүң кыс ээзи чажар. Ол чер чораан болза эр кижи хайындырган шайының үстүн хүнче углай чажар. Алгыш-йөрээлин чугаалап тургаш чажар. 
* Тыва кижи айже үнген айның чаазын көргеш чажыг чажып чалбарыыр. Үнген айның оттуу чиңгежеек болза, отче саржаг чажып чалбарыыр, ооң утказы болза бүдүн айның дургузунда чылыг боорун дилээни болур.
* Эр бооп төрүттүнген тыва кижи кандыг-бир хемниң бажынче үнген болур, ынчан хойлааракта ап чораан суксунун чажыг чажып чалбарыыр.
* Тыва кижи дээрдиве хүннүң чажыг чашпас, дээр кургамсырадыр диңмирей бээрге,  хууңда сүттү дээрже углай чажып чалбарыыр. Сүттү чажарга чаңнык дүшпес деп билип чораан.
* Ырак-узак чорук чоруур дээнде тыва кижи чурттап турар чериниң эң  бедик тайгазынче углай чажыг чажар. Таңды-сын ээзинден өршээл дилеп, бодаан бодалын күүседип алырын бодап чалбарыыр.
* Шаанда шагда тыва кижи кат-чимис үнер болгаш аң-мең турар арга-эзимче чажыг чажар чораан. Анаа хүннерде чажыг чашпас, каттаар дээнде, азы аңнаар дээнде чажыг чажар турган.
* Улуг хар уруп туруп бээрге, улуг чаъс чаап туруп бээрге, азы каш хүн улаштыр хат хадып туруп бээрге, шаанда тывалар оран-делегейже сүт чажып чалбарыыр турган. Бо таварылгада Оран дээрге чер кырында бүгү октаргай дээн уткалыг.  
* Айның чаазында тыва кижи чурттап орган өөн үш долгандыр хүнгээр эргилип, эртенги шайын чажып чалбарыыр. Айның чаазында өг иштин артыш-биле алан артыжаар болгаш уруг-дарыгны артыжаар турган.
* Ада-өгбе чуртунга чедип келгенде азы эрги чуртка бодунунң өөн тип хондурганда, тыва кижи чажыг чажар чораан. Бурун шагда тыва кижи өгбе чурттун бир чылын бир катап эргиир, хойлааракта арагазын чажар, ак чемин өргүүр, алгыш-йөрээлин салып чалбарыыр турган.

## Дөс
#Моңгуш КЕНИН-ЛОПСАҢ: ТЫВА ЧАҢЧЫЛ. Тыва чоннуң ыдыктыг чаңчылдары. – Тувинские традиции. Книга вторая: священные традиции тувинского народа. – Кызыл: Тувинское отделение педагогического общества при Министерстве образования республики Тыва: Издательство “Новости Тувы”, 1999. На тувинском языке. 352 с.

Т
Т
Т
Даваа, Каң-оол Тимурович

**Каң-оол Тимур оглу Даваа** *((  1963 чылдың январь 7-де төр.)* — Тыва Республиканың Дээди Хуралының (парламентизиниң) даргазы.

## Намдары
К. Т. Даваа 1963 чылдың январь 7-де Тыва АССР-ниң Каа-Хем кожуунда Суг-Бажы сумузунга төрүттүнген.
1981-83 чылдарда Германияга Совет дайынчыларның бөлүү-биле Совет Армияга шериг хүлээлгезин эрттирип турган. 

1984 чылда Алтайның күрүнениң эмчи университединче дужаап кирген.

1990-91 чылдарда хирург эмчи кылдыр интернатура эртип, интерн-эмчи кылдыр ажылдап турган.

1991-95 чылдарда Улуг-Хем кожууннуң төп эмнелгезиниң (КТЭ) хирургия салбырынга кезер эмчи кылдыр ажылдап чораан. 

1995 чылда Улуг-Хемниң КТЭ-зиниң хирургия салбырының эргелекчизи кылдыр депшээн.

1998 чылда Улуг-Хемниң КТЭ-зиниң кол эмчизиниң эмнээр кезээниң талазы-биле оралакчызы кылдыр томуйлаттырган.

1999-2000 чылдарда Улуг-Хем кожууннуң Төлээлекчилер Хуралының депутады кылдыр соңгуткан.

2000 чылда Тыва Республиканың Улуг Хуралының депутады кылдыр соңгуткан.

2002 чылда Улуг-Хем КТЭ-зиниң улуг эмчизи кылдыр томуйлаттырган.

2002 чылда Тыва Республиканың Улуг Хуралының Хоойлужудулга палатазының депутады, Тыва Республиканың Улуг Хуралының Хоойлужудулга палатазының "Регионнар аразынга харылзаа, тус чер бот-башкарылга болгаш күрүне тургузуунуң талазы-биле комитеттиң" даргазының оралакчызы кылдыр соңгуткан.

2007 чылда  «Улуг-Хем кожуунунуң төп эмнелгези» деп кадык камгалалының муниципалдыг удуртулгазының улуг эмчизи кылдыр, а оон улаштыр Тыва Республиканың күш-ажыл болгаш социал политика яамызының сайыды кылдыр томуйлаттырган.

2010 чылдың октябрь 21-де Тыва Республиканың Улуг Хуралының (парламентизиниң) I-ги чыыжының бирги организастыг хуралының даргазы кылдыр соңгуткан..

## Дөзү
Хартыга (бөлүк)

**Хартыга** — 2008 чылда Тыва Республика Чазааның Үрер хөгжүм оркестриниң аныяк хөгжүмчүлериниң тургускан бөлүү.
Хартыга бөлүү тыва улустуң ырыларын өскертип (чаартып), "джаз-рок", "фолк-рок" стилинге ырлаар. Үрер хөгжүм херекселдериниң (труба, саксофон), электрогитара, игил, дошпулуур болгаш хөөмейниң каттыжыышкыны кончуг тускай дыңналыр. Оон аңгыда "Хартыга" Александр Саржат-оолдуң ырыларын күүседир. Бөлүктүң сорук киирикчизи, лидери - Дүлүш Найыс үезинде "Амыр-Санаа" бөлүүнүң киржикчизи чораан.

## Киржикчилери
* Начын Чөреве — вокал, игил, дошпулуур
* Саян Салчак — тенор, саксофон
* Сергек Сандык — альт, саксофон
* Начын Доңгак — баритон, саксофон
* Аңгыр-оол Ондар — бас-гитара
* Хүлер Лопсан — гитара
* Найыс Дүлүш — ударные

Х
Х
Мунзук, Максим Монгужук-оглу

**Максим Монгужукович Мунзук** *(сентябрь 15, 1912 (өске барымдааларда май 2, 1910) - июль 28, 1999)* — тыва-совет шии болгаш кино артизи, режиссер, ыраажы, хөгжүмчү, фольклор чыыкчызы,  Тыва АССР-ниң болгаш ССРЭ-ниң Улустуң артизи, «Улустарның найыралы» Орденниң эдилекчизи. Тыва Национал театрның үндезилекчилериниң бирээзи. Акира Куросаваның Дерсу Узала деп кинозунга кол рольду ойнаан. 

## Дөзүк
*Максим Монгужукович Мунзук. Биография. – kino-teatr.ru
*Максим Монгужукович Мунзук. Биография. – russiasib.ru
*Максим Мунзук. Несостоявшийся танкист, награжденный Оскаром за актерский талант – centerasia.ru

Аңгылал:Тыва
Аңгылал:Уран чүүл
Тыва Национал театр

**Тыва Национал театр** (долу ады Тыва Республиканың **[[Көк-оол, Виктор Шогжап оглу|В. Ш. Көк-оол]] аттыг национал хөгжүм-шии театры**) — Тыва Республиканың профессионалдыг чаңгыс театры. Театр эң баштай, 1936 чылда, театр студиязы кылдыр үндезилеттинген. Театрның, 1977 чылда ажыглалче кирген, амгы үеде турар өргээзин Марк Бубновтуң удуртулгазы-биле Москваның архитекторлары он чыл ажыг тургускан, оон аңгыда ук өргээ архитектураның тураскаалы база болур.

Театрны РСФСР-ниң алдарлыг, Тыва АССР-ниң улустуң артизи, театрның үндезилекчилериниң бирээзи, драматург Виктор Шогжап оглу Көк-оолдуң ады-биле адаан.

Амгы үеде театрның кол режиссеру — Алексей Кара-оолович Ооржак.

## Төөгүзү
Тыва национал театр эң баштай театр студиязы кылдыр ажыттынган. А студияны 1936 чылда Виктор Көк-оолдуң «Хайыраан бот» деп шиизи-биле ажыткан. Театр студиязын ажыдар деп шиитпирни Тыва Арат Республиканың Биче Хуралынга хүлээп алган. Тыва 1944 чылда ССРЭ-ниң составынче кирген соонда, 1945 чылда Национал театр тургустунуп келген. 

## Шөлүглер
* Тыва Национал Театрның сайтызы 
* Тыва Национал театр - «Вконтакте» социал четкиде бөлүк

## Дөс


Т
Т
Т
Үстер

Янзы-бүрү **үстерни**, үске дөмей бүдүмелдерни медицинада ниитизи-биле липидтер деп адап турар. Олар сугга эзилбес, ынчалзажок эфирге, спиртке болгаш өске-даа органиктиг эзилдирикчилерге эки эстир. Үстер дээрге, глицерин болгаш дээди нарын үс кислоталарының эфирлиг холуксааларын ынча дээр. Чемде үстер кижиниң эът-мага-бодунга энергияны тургузарынга эң-не ажыктыг бүдүмелдер болуп турар. Чижээ, 1 грамм үстүң эът-мага-ботка сиңип хуулганындан 9,3 килокалорий, а 1 грамм углевод азы белок организмге сиңип хуулганындан чүгле 4,2 килокалорий тургустунар. Үстер ол ышкаш кештиң чымчак кургавас, эглиичел болурунга улуг ужур-дузалыг. Чамдык кижилерниң кежи кургат азы эмин эрттир үстүг болуру эът-мага-ботка үстер солчуушкунунуң өскерлиишкининиң демдээ болур.

Кижиниң болгаш дириг амытаннарның эът-мага-бодунга үс кислоталары шуптузу тургустунуп, тывылбайн турар. Чижээ, линолдыг, линоленниг болгаш арахитоннуг кислоталар чүгле аъш-чем-биле организмче кирип турар. Эът-мага-ботка бо кислоталар чедишпес болза, янзы-бүрү аарыгзыг байдалдар тыптып келир. Чүге дээрге, бо кислоталар ханда холестеринниң хемчээлин кудуладыр, кырыычал чоруктарның чылдагаанын эвээжедир шынарлыг. Ынчангаш оларны чамдыкта витамин Ғ деп-даа адап турар. Липидтерниң тургузуунда, үстүнде чүүлдерден аңгыда фосфатиттер, стериннер база кирип турар.

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Монгушевна Куулар - «ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ»

Ү
Ү
Белок

**Белоктуг** бүдүмелдер бүгү-ле дириг клеткаларның тургузуунуң бир кол кезээ. Дириг амытаннарның эът-мага-бодунуң кургаг тургузуунуң 45—50% белоктуг бүдүмелдерден тургустуңган. А дириг болурунуң бүгү ажыл-чорудулгалары — чемниң солчуушкуннарындан эгелээш, шыңган эъттиң чыырлып, щимчээринге чедир — чүгле белоктарның онза шынарларындан болуп турар. Ынчангаш Ф. Энгельс «амыдырал дээрге, белоктуг чүүлдерниң чурттаарының аргазы» деп тайылбырлаан. Чогум белок деп чүл, ооң тургузуу чүүден бүткенил? Белоктуң тургузуунда — углерод, кислород, водород,азот, сера, фосфор дээш өске-даа бүдүмелдер бар шараланчак хоют, суук чүүл болуп турар. Белоктар бөдүүн болгаш нарын деп ийи бөлүкке чарлып турар. Бөдүүн белоктар аминниг кислоталардан тургустунган болур. А аминокислоталар дээрге, организмге белоктуг чүүлдерниң солчуушкуннарындан тыптыр. Белоктардан амгы үеде 22 аминокислоталарны өөренип көрген болгаш ылгап үндүрүп ап турар. Чамдык аминокислоталарны өске чүүлдерден база үндүрүп ап турар. Ындыг аминокислоталар колдуунда үнүштерниң үрезиннеринде, дазылдарында хөй, ындыг аминокислоталарга: лейцин,тирозин, аргинин, гистамин дээш өске-даа аминокислоталар хамааржыр. Чамдык аминокислоталарны организм боду тургузуп,бүдүрүп ажыглап турар, ынчалзажок аминокислоталарның дыка хөйүн организм боду бүдүрүп, тургузуп ап шыдавас, ындыг аминокислоталарны солуттунмас белоктар деп даар. 

**Белоктар**, эң ылаңгыяда солуттунмас аминокислоталарлыг белоктар, дириг амытаннарның боттарының белоктары болур,а оларга тараа аймааның, чамдык үнүштерниң үрезиннериниң белоктары хамааржыр. Сөөлгү үеде дыка хөй аминокислоталарны чамдык аарыгларны эмнээринге ажыглап турар. 

Белок эвес чүүлдер-биле белоктарның тутчуп, тургустунганын нарын белоктар деп адаар. Чижээ: үс аймаа холуксаалыг белоктарны — липоидтер, углеводтар холуксаалыг белоктарны — глюкопротеидтер, кижиниң эът-мага-бодунуң ажыл-чорудулгазын, шимчээшкинин, угун дөзээр байдалдарын тур-гузар нуклеинниг кислота холуксаалыг белоктарны — нуклеопротеидтер деп адаар. Бо нарын белоктар организмниң ажыл-чорудулгазынга эң-не чугула белоктар болур.

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Монгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

 
Б
Тыва (бөлүк)

**"Тыва"** – улустуң аас-чогаал ансамбли. Ансамбльды эртемден Кыргыс Зоя болгаш Тыва Республиканың улустуң хөөмейжизи Тумат Геннадий 1988 чылда тургусткан. Ооң тывылган сорулгазы: тыва национал культураны хөгжүдери, тыва хөөмейниң күүседир тускай ёзулдарын шыгжаары.

## Бөлүктүң утказы
Тываларның өгбелери хөөмейни "тып алгаш", ооң шупту хевирлерин шыгжап алган. Тыва дээрге гуннар, скифтер, сарматтар, кирзигтер, уйгурлар, тюрктар чурттап чораан чер. Ол бүгү "Тыва" ансамблиниң репертуарында көстүп турар. 

Репертуарында хөөмейниң 5 хевирин чаңгы (соло) болгаш коллективтиг күүселде, тыва национал хөгжүм херекселдеринге ойнаары, эпостуг шүлүк күүселдези, тыва чоннуң ырларын болгаш авторлуг ырылар күүседиири.  

"Тыва" ансамбльди тываның бүгү фолк-бөлүктериң фундаментизи деп болур.

Тыва иштинге, бүгү Россияга болгаш соңгаар үргүлчү гастрольдаар тыва бөлүктерниң бирээзи. 

2003 чылда ол "Чөөн-Чүктүң Аялгазы" деп ЮНЕСКО-нуң эрттирип турар делегей чергелиг хөгжүм фестивалиниң Гран-Призин алган. 

2007 чылда "Саянское кольцо" деп этниктиг хөгжүм фестивалиниг ажылынга киришкеш, "Ёзу-чаңчыл" болгаш "Ыры ансамбли" деп адырларынга дипломнарны алган. 

2008 чылда Турцияның национал телекомпаниязы Анкара хоорайга тыва хөөмей дугайында документалдыг дириг чурукту тыттырган. Аңаа "Тыва" анмамблиниң хөгжүмчүлери киришкен. 

## Киржикчилери
* Удуртукчузу Куулар Аяс (ТР-ниң алдарлыг артизи) (хөөмей, вокал, дошпулуур)

* Дамдын Эдуард (хөөмей, вокал, бызанчы, игил)
* Сарыглар Эрик (хөөмей, бызанчы, игил)
* Оюн Владимир (вокал, кеңгирге)
* Чөреве Начын (хөөмей, игил)

## Демдеглелдер

Т
Т
Т
Органиктиг кислоталар

**Органиктиг кислоталар** - химия эртеминде бир билишкин.

Эм үнүштерниң тайылбырларында, оларның тургузуунда **органиктиг кислоталар** бар деп болганчок-ла айтып турар. Органиктиг кислоталарга: кымыскаяк кислотазы — яблоктарда болгаш эң ылаңгыя мыжыраш-катта хөй; уксустуг кислота — үрезиннерде, кызыл-таста, Чочак-тараа болгаш өске-даа үнүштерде хөй, үстүг кислота — янзы-бүрү үнүштерде, сүт кислотазы — мыжыраш-кат бүрүлеринде хөй болгаш щавельдиг, янтарлыг, яблоктуг, лимоннуг дээш өске-даа кислоталар хамааржыр. Бо кислоталарны медицинада янзы-бүрү аарыгларга ажыглап турар. Чижээ, лимоннуг кислотаны хан четпестээнде, хан үрелбезин дээш аңаа холуурунга, чамдыкта карактың болгаш өске-даа аарыгларга ажыглап турар.

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Монгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

О
Гликозидтер

**Гликозидтер** - органиктиг бүдүмелдерниң глюкоза азы өске-даа чигир аймаа-биле каттыжыышкыны. Дыка хөй гликозидтерни база-ла үнүш аймаандан үндүрүп ап, эм кылдыр ажыглап турар. Чамдык гликозидтер дириг амытаннарга хоралыг бүдүмелдер болуп турар. 

## Чижээ
Грушаның, киш-кулааның болгаш оон-даа өске үнүштерниң бүрүлеринде арбутин деп гликозид бар. Ону сыңыйның, кара-бүүректиң чамдык аарыгларынга ажыглап турар. Ажыг миндаль, абрикос, персиктерниң, слива, вишня, долагананың бүрүлеринде; чимизинде, сөөктеринде амигдалин, агликон деп күштүг хоран болур синильдиг кислота тургузуглуг гликозидтер бар. Чамдык яблоктарда, чаа картофельдиң картында хоралыг соланин дээр гликозид база бар.

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

Г
Чедер (хөл)

**"Чедер"** хөл - Таңды кожуунда дустуг малгаштыг хөл. 2013 чылга чедир ону долгандыр эмненип дыштаныр курорт турган, ам ооң ээзи солушканда, курорт байдалы өскерлип турар.

## География
Кызыл хоорайдан Эрзин баар орук-биле (мурнуу-чөөн чүък) 45 км ырактан кыдыынче ээпкеш 2 км немей халдыр. Хөлдү долгандыр кургаг ховулар. Хөлден хем азы арык үнмес, ховуда өңгар черде, Ортаа-Тыва ыйгылааш кавызында, далай хемчээлинден 706 м бедикте турар. Хөлдү мурнуу чүъктен арык база чер адаанда суглар хандырып турар. Хөлдүң кыры шөлү 5,0 кв. км, узуну – 4,5 км, калбаа – 0,8–1,5 км, ханызы – 1,5–1,8 м.

Мирабилит база тенардит минералдарның ак кристаллдары артынчызы хөлдү долгандыр куржап алган. 

Чедер хөлдү Тываның чурттакчылары үе-дүптен эмненип ажыглап эгелээн. Тыва Арат Республиканың Чазааның чалалгазы-биле (1921 – 1944) совет бальнеолог В.М. Левченко хөлдүң суун база малгажын эртем талазы-биле бир дугаар 1932 чылда шинчилээн. 10 чылдар оон бертинде-ле дыштаныр бажыңнар турза, чүгле ынчан-на төре деңнелдиг курортту ажыткан. 

## Хөлдүң эмнээр тургузуу
"Чедер" курорттуң бальнеофакторлары болза хөлдүң рапазы (дустуг суу) болгаш баларлыг эм малгаш. Хөл рапазының минералданганы: 80-200 г/л; тургузуу: хлорид-сульфаттыг, магний-натрийлиг. Хөл рапазы чыды сероводородсуг. Хөл эрии база дүвү баларлыг малгаштыг. Хөлдүң ортузунда малгажының кылыны 1 м. Баларлыг малгаш куу-кара өңнүг, дыгый тургузуглуг, шоолуг элгиичел эвес, сероводородтуг. Эм малгажының курлавыры элээн көвей – 1 сая 500 муң куб. метр. Физик-химик ажыктыг шынарлыг малгажы хөлдүң соңгү чүъгүнде. Баларның сугга эстир кезээнде тускай компонентилерин (г/л) дараазында даңзыда бижээн:

## Эмнээр аарыглары:
* Кеш болгаш ооң адаанда клетчаткалар аарыглары
* Шыңган-сөөк системазы аарыглары
* Сидик системазы аарыглары
* Нерви системазы аарыглары
* Тыныш системазы аарыглары
* Чем хайындырар система аарыглары
* Хар эргилдези аарыглары
* Кулак, боостаа, думчук аарыглары
* Эндокрин системазы аарыглары,
* Чемненири база бүдүмелдер саарыыры үрелгенде
* Гинекология
* Ниити терапевтиктиг аарыглар
* Урология

Ч
Ч
Камбы-лама

**Камбы-лама** – Тыва буддистерниң баштыңы. 

## Аттың төөгүзү

## Амгы үеде

1997 чылдан тура «Камбы-лама» тодаргайы-биле «бүгү тыва буддистерниң шажынчы баштыңы» деп билиишкинниг болгаш улус (демократ принцип) ону соңгуп турар. Тыва Респбуликаның Камбы-ламазының эргелелиниң уставы-биле алырга Камбы-лама эргезин алырда депшилгелиг кандидаттарны болгаш шупту буддизмниң төлээлекчилериниң аразындан ниити соңгулдазындан шилиир. Соңгулда беш чыл болгаш-ла болур. 

* I. **Аганак Хертек** (1997—2000) – 1990 чылдардан эгелээш төвүт ламаларга очулдурукчу болуп идепкейлиг ажылдап чораан. 1997 чылда Тываның баштайгы Камбы-ламазы кылдыр томуйлаткан. Ооң Камбы-ламалап турар  үезинде Тываның төвү Кызыл хоорайга "Улуг Энерелдиң Ораны" төвүт дылда Цеченлиң хүрээзин тутурткан. Индияның девискээринде төвүт хүрээлерге шажынчы эртем-билиг чедип алыры-биле ажылындан халажып чоруй барган. 
* II. **Еше Дагпа** (2000—2002) — Иволга Дацанның доозукчузу, гелоң. 2002 чылда халашкан.
* III. **Март-оол Норбу-Самбу** (2002—2005) — Лопсан Түптен деп шажынчы ат алган.
* IV. **Джампел Лодой** (2005—2010) — тыва буддист лама, Индияның девискээринде Дрепуң Гоман деп төвүт хүрээге өөренип, Санкт-Петербургта дацанның ламазы кылдыр ажылдаан. Джампел Лодой Россия Федерациязында буддизмниң бурят болгаш калмык саңгханың кезээниң баштыңнары-биле харылзажырын шуудадып, тус черниң болгаш федералдыг эрге-чагыргазы-биле катай ажылдажып, чаа улуг хүрээ-хииттерни тудар идепкейлиг ажылды чоруткан.
* V. **Чүлдүм Башкы** (Николай Бугажыкович Куулар) —2010 чылдың март 12-де соңгуткан.
* VI. **Тенцин Цултим** — Тываның улуг назылыг ламаларының бирээзи.
* VII. **[[Лопсаң Чамзы]]** (Шыырап Байыр Серен оглу) — амгы Камбы-Лама.

## Дөс
* www.dharmatuva.ru 

Аңгылал:!Main category
Аңгылал:Шажын
Аңгылал:Буддизм
Аңгылал:Тыва
Алкалоидтер

**Алкалоидтер** дээрге, бодунуң тургузуунда **азот** бар органиктиг бүдүмелдер-дир. 

Алкалоидтерниң хөй кезии үнүштерниң, эң ылаңгыя оларның чечектеринде органиктиг кислоталарның дустары хевирлиг болуп турар. Алкалоидтер эът-мага-ботка дээштииниң талазы-биле эң күштүг эмнерге хамааржыр, ынчангаш чамдык үнүштер дириг амытаннарга хоралыг болурунуң ужурун ооң-биле тайылбырлаар. Медицинада ажыглап турар эмнерниң дыка хөйүн, чижээлээрге,морфин, папаверин, кодеин, эфедрин, хинин, кофеин, никотин дээш өске-даа күштүг эмнерни алкалоидтер бар үнүштерден үндүрүп ап турар.

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

А
Мунзук, Кара-кыс Номзат-уруу

**Кара-кыс Номзатовна Мунзук** *(сентябрь 15, 1918 - декабрь 18, 1995)* – ыраажы, шүлүкчү, шии артизи, театр ажылдакчызы, Тываның улустуң болгаш РСФСР-ниң алдарлыг артизи, Тыва Национал театрның үндезилекчилериниң бирээзи. Өөнүң ээзи – Максим Монгужукович Мунзук.

## Намдары
К.Н. Мунзук 1918 чылдың сентябрь 15-те Таңды-Тываның Салчак кожууннуң Элегесте Көжээлиг-Хавак деп черге төрүттүнген. Ол Бай-Хаактың эге школазын дооскан. 1934-1936 чылдарда Кызылдың башкы техникумунга, 1936-1940 чылдарда театр студиязынга, 1940 чылдан тура Тываның театр училищезинге өөренип турган. 1935 чылда чайлаг школаларынга башкылап ажылдап турган. 1936 чылдан эгелеп тыва улустуң ырларының күүседикчизи – ыраажы болгаш шии артизи болуп ажылдап эгелээн. Ол театрга 50 чылдарның иштинде шиилерге эң көскү херээжен рольдарның шуптузун ойнаан.

Кара-кыс Мунзук шүлүк бижииринге база сундулуг турган. Ооң чогаатканы «Аныяктар» деп баштайгы шүлүү 1937 чылда «Аревэ шыны» солунга парлаттынган. Ол шүлүкке В. Көк-оол аялга чогаатканда, Тываның билдингир ырызы апарган. К. Мунзук Тыва улустуң ырларын чыып келген, ооң киржилгези-биле 1956 чылда «Тыва улустуң ырлары» деп ном чырыкче үнген. Бодунуң бижээн шүлүктериниң баштайгы чыындызы 1968 чылда «Мээң ырларым» деп ат-биле үнген. Ийиги чыындызы «Куттул, ырым» деп ат-биле 1989 чылда үнген. Бодунуң өөнүң ээзи, Максим Мунзук-биле база тыва улустуң ырларының 2 чыындызын үндүрген. А.Чыргал-оол, А. Лаптан, В. Көк-оол, Р.Кенденбиль дээш оон-даа өске композиторлар ооң шүлүктеринге 50 ажыг ырларны чогаатканнар.

«Хүндүлелдиң Демдээ» орден-биле, Иениң медалы-биле, «1941-1945 чылдарда Ада-чурттуң Улуг дайынында шылгараңгай күш-ажыл дээш», «Шылгараңгай күш-ажыл дээш. Владимир Ильич Ленинниң төрүттүнгенинден бээр 100 чыл ою таварыштыр» деп медальдар-биле «СЭКП-ге 50 чыл», «Тайбың фондузу» деп хөрек демдектери-биле шаңнаткан. РСФСР-ниң алдарлыг болгаш Тываның улустуң артизи атты алган. Тыва Арат Республиканың Биче Хуралының депутадынга, Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң депутадының 2 чыыжынга соңгуткан.

## Дөс
* «Тываның чогаалчылары / Писатели Тувы» 2000 чылда үнген ном

Аңгылал:Чогаалчы
Аңгылал:Ыраажы
Аңгылал:Уран чүүл
Куулар, Доржу Сеңгил оглу

**Доржу Сеңгилович Куулар** *(август 1, 1932 – октябрь, 2007)* — тыва эртемден, профессор, литература төөгүчүзү, критик болгаш филология эртемнериниң доктору. Тыва АССР-ниң эртеминиң алдарлыг ажылдакчызы, РСФСР-ниң улус өөредилгезиниң тергиини. «Күш-ажылга алдар-хавыяазы дээш», «Росияның профэвилелдериниң 100 чылдааны», «М.А.Шолоховтуң төрүттүнгенинден бээр 100 чылы» болгаш К.Д.Ушинский аттыг медальдар-биле, Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң Президиумунуң Хүндүлүг бижии-биле шаңнаткан. Тыва Республиканың «ХХ вектиң тергиин кижилери» деп хүндүлүг номунче кирген.

## Намдары
Д.С.Куулар 1932 чылдың август 1-де Тыва Арат Республиканың Чөөн-Хемчик кожууннуң Хөндергейге төрүттүнген. Ол ортумак өөредилгени Хөндергей эге школазынга, Чадаананың чеди чыл, Кызылдың 2 дугаар школаларынга алган. 1951–1955 чылдарда Абаканда күрүнениң башкы институдунуң төөгү, дыл факультединге өөренип турган. 1969 чылда ССРЭ-ниң Эртемнер академиязының М.Горький аттыг Делегей литературазының институдунуң аспирантуразын дооскан. 

1955-1971 чылдарда Тываның дыл, литература болгаш төөгүнүң эртем шинчилел институдунга аас чогаалы-биле болгаш чечен чогаал секторунга эртем ажылдакчызындан эргелекчиге чедир ажылдаан. 1971 чылдан тура Кызылда күрүнениң башкы институдунга башкылап, тыва дыл, чогаал кафедразын эргелекчилеп, институттуң эртем талазы-биле проректору бооп ажылдан. 1995-2007 чылдарда Тываның Күрүне Университетидиниң тыва филология кафедразынга профессор башкы болуп ажылдаан. 

Доржу Сеңгилович тыва улустуң аас чогаалын, тыва чогаалдың төөгүзүн, ооң теориязының дугайында ажылдарны бижээн. Оон аңгыда, эртем-шинчилел болгаш чогаал ажылынга хамаарышкан хөй-хөй номнарны үндүрген, оларның иштинде «Ачыты Кезер-Мерген», «Кыс-Халыыр», «Тыва улустуң тоолдары» 4-7 дугаар үндүрүлгези, «Тыва поэзия», «Тыва чогаал», «Тыва улустуң аас чогаалы», «Төөгү болгаш амгы үе» дээш оон-даа өске номнары парлаттынган. Ооң ажылдары тыва, орус, моол, поляк дылдарда үнген. 

## Дөс


Аңгылал:Тываның күрүне университединиң башкылары
Аңгылал:Эртемден
Аңгылал:Тыва
Шуулган

**Шуулган** (, ) — чоннуң чыылганы, азы хөйнүң чыылганы, мөөңнээшкини.
Углеводтар

Дириг амытаннарның организминиң база үнүштеруиң клеткаларының тургузуунуң бир чугула кезээ **углеводтар** болур. 

## Хевирлер
Организмниң клеткаларының кургаг тургузуунуң барык-ла 70—80 хуузу олардан тургустунган. Кижиниң болгаш дириг амытаннарның эът-мага-бодунга углеводтар өскерлип хуулуп, солчушкаш, хөй болгаш улуг энергияны үндүрүп турар. Углеводтарны моносахаридтер, олигосахаридтер болгаш полисахаридтер деп үш бөлүкке, химиктиг тургузуунуң аайы-биле чарып турар. 

**Моносахаридтерге** — бодунуң тургузуунда ийиден өрү водород атому бар углеводтар хамааржып турар. Чижээ, тетроза, пентоза, гексоза, гептоза дээш өске-даа. Бисти долгандыр туруп турар бойдуста гексостар болгаш пентостар дээр углеводтар хөй таваржып турар. Оларның аразында глюкоза үнүш аймааның ногаан тургузуунда, үрезиннеринде, каттарда болгаш фруктуларда канчаар-даа аажок хөй болуп турар. Эң ылаңгыя глюкоза виноградта кончуг хөй. Ынчангаш ону чамдыкта виноград чигири деп-даа адап турар. Крахмал, целлюлоза, гликоген глюкозадан тургустунган. Кижиниң ханының тургузуунда безин глюкоза хөй болуп турар. Ханда ооң хемчээли 0,085—0,120% чедир. Хөй чигир чиир болза, кижиниң ханынга глюкозаның хемчээли улгадып, сидик-биле кады хөй ылгалып үнүп турар апаар. Чигир аарыының үезинде глюкозаның хемчээли ханга канчаар-даа аажок көвүдээр. Чигир аарыын билип алыры-биле ханда чигирниң хемчээлин көрүп, хан анализин эмчилер кылып турар. Чамдык аарыгларга, кижиниң зът-мага-бодун ниити быжыглаар сорулга-биле 20—40% глюкозаны сыкыртып турар. Моносахаридтер морковьта, согунада, мөөгүде, янзы-бүрү каттарда, өске-даа чигирзиг үнүштерде кончуг хөй.

**Олигосахаридтер**, оларның иштинде сахароза, бүрүлерде, бүрүлерниң сыптарында, үрезиннерде, ногаа аймаанда, каттарда, үңүштерниң дазылдарында хөй туруп турар, ынчалзажок оларны колдуунда чигир свеклазындан үндүрүп ап турар. Чүге дээрге, ооң тургузуунда сахароза 27% чедир бар болуп турар. 

**Полисахаридтерге** крахмал, гликоген, клетчатка, гемицеллЮлоза, агар-агар, пектиннер дээш өске-даа полисахаридтер хамааржыр. Крахмал үрезиннерде, үнүштерниң дазылдарында кончуг хөй. Бистиң чемивистиң, эң ылаңгыя чигирзиг чемнерниң организмге хуулуп болбаазыраарынга, чамдык ижин-шөйүндү аарыгларынга ол база ажыктыг эм чүүлү болуп турар. Ол ышкаш клетчатка ижин-шөйүндү аарыгларынга, ха-лыыдаи,  тырыктаар  чоруктарны  чиигедип  намдадырынга ажыктыг болуп турар. Клетчатка ногаа аймаанда, ыяштарда кончуг хөй.

Пектиннер дээр полисахаридтер яблокта, каттарда, редискаларда, свеклаларда дээш еске-даа чамдык үнүштерде хөй. Пектиннер организмче кирген хоралыг бүдүмелдерни бодунче сиңирип алыр шынарлыг чүве болганда, оларны медицинада янзы-бүрү хораннаныышкыннарны эмнээринге ажыглап турар. Ынчангаш полисахаридтер хөй үнүш аймаа эм болур дээрзи билдингир.

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

У
Украина

**Украина** () — Европада күрүне.

Төп хоорайы — Киев ().

## Төре деңнел
Улуг хоорайлар — Харкив, Днипро, Одеса, Львив, Тернопиль, Чернигив, Запорижжя, Донецьк, Мыколайив, Херсон, Севастополь, Симферополь, Винныця.

Чурттакчылары
*Үнелел (2017) — 42 584 542 кижи

Акшазы — Грывня (UAH)

## Фото

Joesjtsjenko Marion Kiev 2004.jpg|2004
VCH Верх Рада CHUPRINA ©.jpg
Монумент Незалежності України Майдан.jpg
St. Volodymyr's Cathedral in Kiev (cropped).jpg
Собор Успенський2.jpg
Vydubychi Monastery 2008(Kiev).JPG
Мигел Велозу - Miguel Veloso (16682966858).jpg
Ukraine topo en.jpg
Perovosolarstation.jpg
РАЭС туман Украина.jpg
Sea Launch 01.jpg
Typical agricultural landscape of Kherson Oblast.jpg
ПОЗИТИВ...jpg
Театр оперы и балета. Зал.jpg
WoodenChurchUzhok.JPG
Kamianets-Podilskyi-2007.jpg
Pysanky2011.JPG
|
|


## Дөзү

* Ukraine on CIA the World Factbook 

Аңгылал:Европа
Аңгылал:Украина
Фредди Меркьюри

Фредди Меркьюри **Freddie Mercury** (төрүмелинден **Farrokh Bulsara**; Гуджарат дыл: ફરોખ બલ્સારા‌, *Pharōkh Balsārā‌*; 1946 Занзибарга төр. – 1991 Лондонга мөч.) – парси уктуг британ ыраажы, ырылар автору, Queen рок-бөлүктүң ыраажызы. Ук бөлүктүң дараазында хиттериниң автору: «Bohemian Rhapsody», «Killer Queen», «Seven Seas of Rhye», «Somebody to Love», «We Are the Champions», «Don't Stop Me Now», «Crazy Little Thing Called Love» болгаш одө. Кезек чааскаан база ырлап чораан.

2002 чылда Би-би-си компанияның «100 улуг британнар» деп айтырылгазынга Меркьюри 58-ки черни алган. 2005 чылда *[[Blender (сеткүүл)|Blender]]* сеткүүл айтырылга эрттирген, ооң түңнелинда ыраажылар аразынга Фредди ийиги черни  алган (эрлер аразынга бирги чер). 2008 чылда «*Rolling Stone* сеткүүлдүң көрүжү-биле кезээ мөңгеде 100 улуг ыраажылар» деп аңгылалга ону 18-ки черге ук сеткүүл салган. Allmusic ону «ыры-хөгжүм төөгүзүнде улуг рок-ыраажыларның болгаш тергиин үннүг кижилерниң бирээзи» деп санап бижээн.

## Альбомнары
# *[[Mr. Bad Guy]]* (1985 чылдың апрель 29-та үнген)
# *[[Barcelona (альбом)|Barcelona]]* (1988 чылдың октябрь 10-да үнген)
# *[[The Freddie Mercury Album]]* (1992 чылддың ноябрь 17-де үнген)
# *[[The Great Pretender]]* (1992 чылдың ноябрь 24-те чүгле АКШ-ка альбом үнген)
# *[[Freddie Mercury – Remixes]]* (1993 чылдың ноябрь 1-де чүгле Боливияга, Бразилияга, Италияга, Нидерландыларга болгаш Японияга альбом үнген)
# *[[The Solo Collection]]* (2000 чылдың октябрь 23-те Великобританияга, Европага и Японияга бокс-сет кылдыр үнген)
# *[[Solo (альбом)|Solo]]* (2000 чылда үнген)
# *[[Lover of Life, Singer of Songs]]* (2006 чылддың сентября 4-те альбом үнген).
# *Never Boring* (2019 чылдың октябрь 11-де альбом үнген)

## Демдеглелдер

Аңгылал:Ыраажы
Айдың

Айдың – бурунгу үелерден бээр түрк чоннарның эдилеп чоруур чараш сөзү. Ооң утказы: дүне булут чок, арыг сылдыстыг дээр турда база черни ай хүндүскү үеде ышкаш чырыдып турда ынча дээр. 

Тыва дылда болза, бо-ла «айдың дүн» азы «даштын айдың» деп сөс каттыжыышкынын ажыглап турар бис.

Айдың деп атты амгы үеде түрк чоннар аразындан колдуунда турктар, азербайджаннар база тывалар ажыглап турар.

## Утказының тайылбыры
«Айдың» деп сөстүң хүндүскү үеде дээрниң байдалынга хамаарыштыр ажыглаар дөмейлешкек уткалыг сөзү – «аяс». Аяс – дээрге арыг, чырык дээр деп уткалыг сөс. Ол ийи сөстерниң утказынга удур уткалыг сөстер – бүргег, булуттуг, дүмбей база оон-даа ыңай. Чижээлээрге, хүндүскү үеде дээр чүдерээнде «бүргег дээр», «кудай чүдерээн» дээш аңгы-аңгы доктаамал апарган сөс каттыжыышканнарын тывалар ажыглап турар. Караңгылай бээрге, ай чырытпайн турар байдалды тывалар «дүмбей дүн» дээрлер. Бо бүгүнү сайгарып келгеш, «айдың» биле «аяс» деп сөстерниң уткалары дөмей, чаңгыс дазылдыг деп билип ап болур бис.

Бурунгу түрк дылдыг чоннарның бижимел тураскаалдарын шинчилеп көөр болзувусса, «аяс» болгаш «айдың» деп сөстерниң уткаларын карлук эртемден Махмуд аль-Кашгариниң «Түрк сөстерниң чыындызы» (XI век) деп номунда тайылбырлаан болуп турар. Ында «аяс» дээрге арыг, чырык дээр деп тайылбырлап каан. Айдың деп сөстүң утказын Махмуд аль-Кашгари «ай чырыы» деп бижээн.

Аяс биле айдың деп сөстерни шаг-дүптен бээр түрк чоннар хуу аттар кылдыр база ажыглап турганнар. Тываның бир руналыг бижиинде «Айдың» деп аттың утказынга дөмей ат бижиттинген. Ол тураскаалды Эйлиг-Хем суурнуң чанында Кара-Булуң деп черден тыпкан. Ол бижикте мындыг домак бар: «Эр адым Айдык».

Аяс деп атты түрлүг эжелекчи хаан Махмуд Газневиниң бүзүрелдиг эжи эдилеп чораан. Олар амгы Афганистанның Газни деп хоорайынга XI векте чурттап чорааннар. Ол үеде түрк чоннар амгы үениң Египет, Индия, Испания дээш аңгы-аңгы ырак чурттарын эжелей, көжүп чурттап чораан. Ынчангаш ол чурттарның төөгүлүг бижимел тураскаалдарында түрктерниң дугайында база бижиттинген болуп турар.

Амгы Испанияның девискээринге чурттап турган араб эжелекчилерниң баштыңчызы Мохаммад I (852–886 чч.) база бүзүрелдиг түрк эштиг турган. Ооң адын Айдың дээр турган. Мохаммад биле Айдың хостуг үезинде шыдыраа ойнаарынга ынак чорааннар деп бурунгу үениң төөгүчүлери бижип кааннар.

Төөгүге адын мөңгежидип аттырып каан Айдыңнарның бирээзи түркмен эжелекчи болуп турар. Ол амгы Турцияның девискээринде Измир, Селчук дээш өске-даа хоорайларны эжелеп алгаш башкарып турган. Ооң салгалдарын Айдың-оолдары деп адаар. Оларың бирээзи Айдыңоглу Умур-Бей (1309–1348 чч.) Турцияның девискээринге сайзыраңгай күрүнени тургусканындан, ады төөгүже кирген. Айдың деп түркмен баштыңчының ады-биле амгы Турцияның бир хоорайын адаан.

А
А
А
Сапониннер

**Сапониннер** дээрге, сугга холааш былгаптарга, көвүктелип, саваң ышкаш апаар гликозидтерни ынча дээр. Чүге дээрге, латин дылда «cапo» дээрге саваң дээн сөс болур. Медицинада сапониннерни хөй нуруузунда, чөдүл күштелдирер, сидик элбедир эмнер кылдыр ажыглап турар.

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Монгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

С
Флавоноидтер

**Флавоноидтер** дээрге, сугга багай эстир, медицинада эм кылдыр ажыглап турар бүдүмелдерниң каттыжыышкынын ынча дээр, латин дылда «флавум» дээрге, сарыг дээн сөс болур. Ынчангаш, ындыг сарыг өң киирер бүдүмелдерни медицинада флавоноидтер деп адап турар. Таакпыны ораап тыртар улустуң салааларының баштары флавоноидтерниң салдары биле сарыг болуп турарын улуска чижек кылдыр айтып болур.

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Монгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

Ф
Дубильдиг бүдүмелдер

**Дубильдиг бүдүмелдер** дээрге, азоттуг каттыжыышкыннар чок, сугга болгаш спиртке эстиичел, хырбаланчак, бүдүмелдерни хоюдар шынарлыг, алкалоидтер болгаш коргулчун дустары-биле каттышканда эзилбес турнугуушкуннар болу бээр чүүлдерни ынча деп адаар. Шаанда орус чуртунга янзы-бүрү: кештерни дуб дээр ыяштың картын холаан суук чүүл-биле эттеп, чымчадып турган, чүге дээрге дубтуң картында дубильдиг бүдүмелдер кончуг хөй. Дубильдиг бүдүмелдер хувулуп аарыыр, кавыннаашкыннарны эмнээринге ажыктыг болганы-биле медицинада хөйү-биле ажыглап турар. Чижээ: ижин-шөйүндү аарыгларынга, өрттениишкиннерге, кеш аарыгларынга оларны хереглеп турар.
## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Монгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

Д
Д