Теңгри

Теңри (*азы* Дээр-Ада) – Тыва чоннуң база оларның өгбелериниң бурунгу үе-дүптен үндезин кол чүдүлгези, сүзүү. 

Тыва чоннуң ол бүзүрелинде үш кол дээди ыдык бар:

# Дээр-Ада,
# Чер-Ие,
# Ада-өгбелер.

Үш кол дээди үнелел бар:

# Төрээн чурт,
# Төрээн чон,
# Төрээн дыл.

Үш кол дээди билиг бар:

# Йозу,
# Чаңчыл,
# Ужур.

Те́ңри (бурунгу-түрк. 𐱅𐰭𐰼𐰃 *teŋri / *taŋrɨ; , , эрги моол  Tngri; ; ; ; булг. Танчара; ; ; ; ;  болгаш ; ; бөдүүнчүткен кыдат дыл: 腾格里, путунхуа Ténggélǐ, бурун европаның дылы Тондир, ,  болгаш ; ; ; ; ) — түрк-моол уктуг Евразия чурттарының чоннарының дээди дээр бурганы .

Өске ады — «Мөңге Көк Теңри /  » (мөңге көк дээр-адам).

Бир дугаар бижиттингени кыдат төөгү допчулалда кирген, ында болза хүннер дугайында бижикте 撑犁, мынчаар тайылбырлаан:
«匈奴谓天为撑犁» : хүннерниң адаары (天  кыдаттың адаары болза Тянь) Теңри.

Ортаакы чүс чылдың түрк дылдыг күрүнелиг чоннарның, ооң иштинде бүрүнгү көктүрктерниң хаанары чүгле Теңри ачызында чагырга тудуп чор бис дээр турган . Ол хааннар Теңриден чаялгалыг кылдыр саннатынар турганнар,ынчангаш оларның чаялгазынның тускай ады — кут, шилиттинген дүжүлгезин безин дээр уктуг кылдыр аңгылап адап чорааннар, бо ышкаш: Тенгрикут, Кутлуг азы Куталмыш.

921—922 чылдарда, Ибн Фадлан бодунуң Волга хемче аян-чоруун бижип тургаш, ында көшкүн түрк чоннар дугайында мынчаар бижээн:

Кандыг бир кижини шынчы эвес чорук таварышса, азы эпчок бир чүве болу берзе, ол кижи көрүжүн дээрже көдүргеш мынча деп чугааланыр: * Бир Теңри*, а ол дээрге *чаңгыс теңри дээр-ада чаякчы бурган-биле даңгырагладым* азы чаңгыс теңри бургандан өске чүү-даа чок дээни ол.



Түрк чоннарның өгбелери шупту чүве ээлиг деп бүзүрел-биле камнарның соо-биле чорбушаан, олар Теңри дээр-аданы база бойдус күштерин хүндүлеп чорааннар. Махмуд Кашгариниң бодалы-биле Теңри шупту чүвениң чаякчызы [дөзү айытынмаан 701 хүн]. Теңрини түрк чоннар кандыг-бир улуг ыдыктыг чүве айтырда база ажыглап чорааннар, чижээ барыын саянда шыпшыктар: Хаан-Теңри база Кантегир.

Алишер Навои (XV чүс чыл) Теңри деп сөстү октаргай тургузуунуң дээди туруш тайылбырынга ажыглаан (Хамса, I:XIV)

Эрги моолдар үезиниң теңри чүдүлгезинде кол бурганнары () база Чер-Ие (), Тывалар-биле дөмей. Бүдүн делегейге тиилелге бээр чүдүлге моол улуг күрүнеге иштики хөөн тургузар бүзүрел болуп турган. Ынчангаш ол үенниң хааннарының чарлыктары мындыг сөстер-биле эгелээр турган: "*Мөңге Теңриниң күжү-дүр*" *–* бо сөстернии-биле алырга, боттарын Теңриниң күжү кылдыр саннатынып турганнар.

Старостинниң сөстер тывылган дөзэвилелиниң киржикчилерниң бодалы-биле "**теңри**" деп сөс ниити алтай дылда *даңгырак база бурган* деп уткадан тывылган деп санап турарлар.

База бир тывылганнын шуммер дылда Dingir деп сөстен («дээр»), бурунгу скандинав Тор (Þōrr), кыдат тус сөс Тянь утказы «дээр» .

Автордан: ынчап кээрге улуг хову-далайның ол-бо талаларында адаашкыны дөмейсимээр болганда, Тыва чоннуң алдарлыг түрк өгбелериниң салдарындан ол янзы-бүрү чоннарже тараан деп билир болза эки (Чүүлдү бижээн кижи бодунуң бодалын киирбес, азы бир бир өске номга азы интернет-арында бижээн чүүлге даянып цитаталаар херек).

## Улай көр.
* Теңгри чүдүлге
* Умай
* Хаан-Теңри
*Гуннар

## Литература
* 
* 

## Дөзүк

Аңгылал: Бурган
Аңгылал: Чүдүлге