open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Он Уйгур

**Он Уйгур** — аймак ады.

### Ады-сывы
*Он Уйгур*, *уйгур*.
*Йаглакыр* дээрге ызыгуурлуг сөөк ады, ол 10 сөөктүң бирээзи болур, ол оон хааннар, ызгуурлуг кижилер укталган.

### Чурту
10 сөөктүг аймак турган. Аймактың төрээн чурту Каңгай дагларының чөөн талазы. Шаанда уйгурлар төрээн черин 'Өтүкен' дээр турган. Аймак улузу Оркун, Тогла биле Селеңе хемни эжелей чурттап чораан.

### Дылы
Эрги түрк дыл.

### Үези
Кажан Он Уйгур деп аймак тыптып келгени билдинмес. Кыдат төөгү оларны хунну деп улустуң үре-салгалдары деп айтып турар.
Олар 742 чылда түрктерден адырлып алганнар, 744 чылда бодунуң күрүнезин тудуп алган турган. Уйгур элдиң тергиидээн үези 744-840 чылдар бооп турар.

### Кыдат төөгү бижиктери
...
Юань-гэ, азы хойху аймаан Уху, Угэ деп база адап чораан; Суй төрези оларны Вэйгэ деп адап турган. Ойхорлар болза сүлдези бедик, дидим чон. Аймак улзунга баштай даргалар турбаан; аал бүрүзү суг, одар-белчиир четчири билек көжүп амыдырап турган. Аъттан дүшпейн часпас адар улус тур; олар мал орлаар дээнде кедергей апаар. Тукюе төрезинге чагыртып чораан улус тур. Соңгуу чүктүң ховуларынга, тукюе күрүзүнге бараан бооп, ооң мааадырлары хамык дайзыннарын базып, тиилеп чораан дыр.
...
Уйгур аймакты Иологэ сөөгүнүң хааннары баштап турар. Сеяньто аймактың соңгуу талазында, кыдат төвүнден 7000 хире ли ыракта, Солин хемниң унун эжелей Иологэ сөөгүнүң улузу чуртап турар дыр. Аймак улузунуң саны 100 000 кижи, оларның чартык кезии: 50 000 чедир шериг кижилер болур. Чери кургаг хөрзүнү сай-даштыг. Малдан колдуунда узун буттуг хойлар азырап турар улус тур.

### Орхон бижик
Эрги түрк дыл. Селеңе бижии, үш дугаар одуруг (кириллица транскрипциязы-биле бижээн):
Суб... қалмышы бодун Он Уйғур Тоқуз Оғуз ӱзе йӱз йыл олурмыш
Тыва дыл:
Суг... кагдынган чон Он Уйгур, Токуз Огуз кырынга чүс чыл олурган.

### Археология

### Салгалдары
Хемчик-Боом деп черге чурттап чораан Ондар-уйгур деп сөөктүң улузу дээрге, шаандагы уйгур аймактың үре-сады дыр..

### Тайылбыр сөс


### Үндезини
# Бичурин Н. Я. (ИАКИНФ) Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Часть первая. Отделение VII. Повествования о доме хойху (Уйгуры). (Таншу, гл. 217)
# И. В. Кормушин. Древние тюркские языки. Учебное пособие для студентов вузов. Абакан: Издательство Хакаского государственного университета им. Н.Ф. Катанова, 2004. — 336 с. ISBN: 5-7810-0279-0

Аңгылал:Тываның төөгүзү
Аңгылал:Төөгү
Төөгү
Киргиз чон

**Киргиз чон** (түрк бижиинде: 𐰶𐰃𐰺𐰴𐰕 ) боттарын *кыргыз* дээр; хөйнүң санында *кыргыздар* болур) — Барыын Тянь-Шань-Памир дагларында чурттап турар чон.

### Дылы
Киргиз дыл. Кыпчак дылдар бөлүүнге хамааржыр.

### Төөгүзү

### Культура
Чоннуң асс-чогаалында «Манас» деп тоол кончуг делгереңгей. «Манас» деп тоол үш кезектиг: «Манас», «Семетей» биле «Сейтек». Ол тоол миллион одуруглуг, эң улуг тоол бооп ол Гиннес номуче киир бижиттирген. ЮНЕСКО ону кижи төрелгеттениң эртинези деп санааш бодунуң камгалалынга алган.

### Чүдүлгези
Исламның суннит хевири.

### Тайылбыр сөс


### Үндезини
# Большая советская энциклопедия: В 30 т. - М.: "Советская энциклопедия", 1969-1978.
# Киргизы

Аңгылал:Түрк дылдыг чоннар
Кара-быдаа

**Кара-быдаа** — тываларның база аңаа төрел чоннарның мал дөгерген соонда ол малдың эдин хайындырып тургаш кылыр тускай чем.

Кара-быдааның кол чемижи – өзээн шээр азы бода малдың (чижээ, хойнуң) эъди, ижин-хырыны база чемнээн тараа (азы ак-быдаа, чиңге-тараа, сула) болур. Чамдыкта картошка-даа холуур.
## Дөс

К
Доңгак, Уран Алдын-оол кызы

**Уран Алдын-ооловна Доңгак** *([[Тыва АССР]], [[Кызыл|Кызыл х.]], 1963, май 22 төр.)* —  Тыва Республиканың гуманитарлыг шинчилелдер институдунуң (ТДЛТЭШИ) улуг эртем ажылдакчызы, чогаалчы. Литература шүгүмчүзү (шүгүмчүлекчизи, критиги). Филология эртемнериниң кандидады. 

## Намдары
1963 чылдың май 22-де Тыва АССР-ниң төвү Кызыл хоорайга төрүттүнген. Кызылдың 2 дугаар ортумак школазын, күрүнениң башкы институдун дооскан. Дооскан школазынга орус дыл биле литература башкылаан, 1990 чылда Тываның дыл, литература болгаш төөгүнүң эртем-шинчилел институдунга литература секторунуң бичии эртем ажылдакчызы апарган. 2000 чылда тыва шүлүк чогаалының дугайында эртем адын камгалап алган.

Амгы үеде ТДЛТЭШИ-де улуг эртем ажылдакчызы.

## Чогаадыкчы ажыл-агыйы
Чогаал ажылын 1990 чылда эгелээн. С. Сарыг-оолдуң, С. Сүрүң-оолдуң, Ю. Күнзегештиң (Кюнзегештиң), М. Доржунуң, К. Черлиг-оолдуң, А. Даржайның чогаалдарының дугайында сайгарылгаларны, чүүлдерни "Улуг-Хем", "Башкы" сеткүүлдерге, "Шын", "Тываның аныяктары" солуннарга чырыткан. Таңгыт судурларны тыва дылче очулдурар талазы-биле "Ринчен-Самбо" деп очулга бөлүүнүң кежигүүнү.

1999 чылдан бээр Россияның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүүнү.

"Национал ёзу-чаңчылда кадагалаарынга болгаш Россия чоннунуң чаңгыс эвин быжыглаарынга улуг үлүг-хуузу дээш" деп Россия чоннарының Ассамблеязының Диплому-биле шаңнаткан. 

## Демдеглелдер


## Дөс
#М.Б. Ховалыг «Тываның чогаалчылары / Писатели Тувы». Кызыл, 2001. Ном.

Аңгылал:Тываның күрүне университединиң башкылары
Аңгылал:Тыва эртемден
Аңгылал:Тыва чогаалчы
Доңгак, Сылдыс Баазаң оглу

**Доңгак, Баазаң оглу Сылдыс** (паспорт ёзугаар "Донгак, Сылдыс Баазанович" дээр.) (Тыва АССР, Өвүр кожууну, Торгалыг, 1970 чылдың сентябрь 13 төр.) — амгы үениң тыва чогаалчызы, шүлүкчүзү база сайгарлыкчы.

## Намдары
1970 чылдың сентябрь 13-те Тыва АССР-ниң Өвүр кожууннуң Торгалыгга төрүттүнген. Торгалыг ортумак школазын, Москвада М. Горький аттыг литература институдунуң чанында Дээди курстарны, агро-бизнес биле менеджменттиң российжи Академиязын дооскан. 

Иштики херектер органнарынга албан эрттирип, тууйбу заводунуң ажылчыны бооп, тудугга штукатур-малярлап ажылдаан. Амгы үеде сайгарлыкчы. Шүлүкчү .

## Чогаадыкчы ажыл-агыйы
Чогаалче 1990 чылда кирген. Шүлүктерин республика солунарынга база "Улуг-Хем" сеткүүлге парлаткылаан. "Ээн ховуда сырын ыглай-дыр" деп шүлүктериниң чыындызы 1998 чылда чырыкче үнген. Ооң шүлүктерин орус дылче Кузнецов Юрий очулдурган.

## Демдеглелдер


## Дөс
#М.Б. Ховалыг «Тываның чогаалчылары / Писатели Тувы». Кызыл, 2001. Ном.

Аңгылал:Тыва сайгарлыкчы
Аңгылал:Тыва чогаалчы
Тыва Ийиги Делегей дайынының үезинде

Тыва Арат Республика Ийиги Делегей дайынынга 1941 чылдың июнь 22-де, Ада-чурттуң Улуг дайыны эгелээни-биле Гитлерниң талалакчыларынга удур коалицияга (Антигитлеровская коалиция) коштунуп алгаш, дайынга киржип эгелээн.

Тыва эки турачы күженикчилер Кызыл Шеригниң составы-биле чөөн чүктүң фронтузунга киржип турганнар. 1944 чылдың октябрь 14-те ТАР ССРЭ-ниң составынче киргеш, Тыва Автономнуг область апарган. Ол үеден тура тыва эки турачылар Совет Эвилелиниң хамаатылары болбушаан, дайын төнчүзүнге чедир киришкеннер.

Аңгылал:!Main category
Аңгылал:Тыва
Аңгылал:Төөгү
Моңгуш, Лазо Дову оглу

**Лазо Дову-оглу Моңгуш** (, ) (1950 чылдың Февраль 17 төр.) - тыва хоочун хөөмейжи, хам-чаяакчы, чогаалчы, ыраажы, композитор, хөгжүмчү, ус-шевер.

## Намдары
Лазо 1950 чылда Чөөн-Хемчик кожуунда Хорум-Даг сумузунга малчын өг-бүлеге 3-кү төлү кылдыр төрүттүнген. 

Аңгылал:Тыва кижи
Аңгылал:Тыва Республиканың Улустуң Хөөмейжизи
Топинамбур

Топинамбур, (Топинамбур)  (Дазыл-чемиштиг тарымал-тоорук) () - хөй чылдыг Астралар (Asteraceae) аймааның Тарымал-тоорук бөлүүнүң оът-сиген хевирлиг дазыл-чемиштиг үнүштерниң хевири.

Аңгылал:Үнүштер‎
Цеченлиң

Цеченлиң, **Цеченлинг** хүрээ - Тыва Республиканың Кызыл хоорайда турар кол хүрээзи. Ону 1999 чылда чоннуң база Чазактың дузазы-биле доозулган. Сома-хевирин Фан Че Ир архитектор күүсеткен.

## Төөгү
1990 чылдарда чоннуң болгаш Чазактың ачызы-биле база ол үениң Тываның президентизиниң Ооржак Ш.Д. болгаш С.К. Шойгунуң улуг үүлези-биле Тываның төп хүрээзин тудар чугаа бүдер таварылгага келген. 1998 чылда хүрээниң тергиин эскиизин илередир дээш мөөрей чарлаан, Фан Че Ир архитекторнуң сомазы (эскизи) тиилээн.

Тус турар черин шилиири база бирги дажын салыры ламаларның, чүдүкчүлерниң болгаш Ооржак Ш.Д. киржилгези-биле болган. Камбы-Лама Чырыткылыг 14-кү Далай-Лама Башкыга кээп чорааш, бүгү Тываның буддистчилерниң мурнундан Далай-Лама Башкыдан хүрээ тудуун йөрээдир база адын тывызарын дилээн. Төвүт дылдан *Цеченлиң* деп сөс **"Улуг Ынакшыл Өргээзи"** ("Улуг Ынак Сеткил Өргээзи") дээн (орустап "Обитель Великой Любви"). 

Хүрээ тудуунуң төлевилелдиниң сомазының (эскизиниң) төлевилел-смета документилерин "ТуваГражданПроект" институду тургускан. Ук хүрээни тудар дээш тудугжу организациялар аразынга тендер чарлаан, ону КХН (Кызагдал Харыысалгалыг Ниитилел) "Сельстрой" уткан (директору Сафин С.). 1998 чылда *экономиктиг кризис* эгелээн-даа, акша чединмес-даа болза 1 чыл чартык үе дургузунда хүрээни тудуп төндүрген. 

1999 чылдың октябрьда байыр-ажыдыышкын үезинде Чырыткылыг Богдо-Гэгэн IX, Россия биле Моолдуң буддистчи регионнарының Саңхазы төлээлери келген, база Ооржак Ш.Д., Кара-оол Ш.В., РФ чоннар (национальностьтар) сайыды Михайлов, хуу чүдүкчклер база аалчылар. 

"Цеченлиңниң" кол чаяаны - Камбы-Ламаның хүрээзи кылдыр база амгы үениң Тываның шажынчы төвү болур ужурлуг.

Ц
Ц
Ц
Ц
Хөрек демдээ

**Хөрек демдээ** — калбак азы борбак хевирлиг чуга демирден (металлдан) кылган чараш дүрзүлерлиг, кандыг-ла бир төөгүлүг болуушкуннуң азы бедик шаңналдың түңнелинде тыпсыр хөрекке азар демдек .

Демдектерни күрүнелер, хуу бүдүрүлгелер азы хуу кижилер кылып турар.

Хөрек демдектерин азы демдектерни тускай эртем шинчилеп турар — фалеристика. Демдектер чыыр чорукту шак ынчалдыр адаар.

## Демдеглелдер

## Дөзүк
#Куулар Айлаана Валерьевна. "Алдын-Кушкаш", Тыва Республиканың уруглар сеткүүлү, №3 (17) 2014ч. май-июнь. 

Х
Х
Дайкон

Дайкон (, азы **япон редька**, , азы **кыдат редька**) — дазыл-чемиштиг үнүш, капусталар аймаанынга хамааржыр. Дазылчемижи, редькадан аңгыда, горчицалыг үстери чок; а редистең аңгыда, чүгээр чыттыг.

Редистиң бир янзызы деп санатынар, ону шаанда-ла японнар лобо (лоба) деп Редьканың (Raphanus) сортундан селекциялап тургаш алганнар.

Аңгылал:Үнүштер
Эмчилер хүнү

Эмчилер хүнү - эмчилерниң үнелиг ажылын демдеглеп турар 6 айның үшкү улуг-хүнүнде болур байырлал. Чижээ, 2014 чылда Июнь 15 болган.

Э
Э
Э
Эмчи

Эмчи - эрте-буруңгунуң мергежили. Оларның эртемин Медицина (**Эмнээшкин**) дээр. Медицинаның төөгүзү - эмчилерниң төөгүзү болур.

## Эртеминиң төөгүзү
Медицинаның төөгүзү буруңгу Египет, Рим, Индия, Кыдат, Япониядан укталган. Римге ол эртем дүрген сайзыраан. Медицинаның адазы Гиппократ медицина эртемин "философчу ёзу-биле Бурганга" деңнеп көрген. Анатомияның эң баштайгы өөредилге ному 1326 чылда чырыкче көстүп келген, ону Болонск университединиң магистр башкызы Мондильо де Луцца бижээн. Ону кайгамчыктыг чедиишкин деп санап турар. 

## Эмчиниң салымы
Эмчилерниң мергежили белен эвес, кандыг-даа байдалга тургаш, акша-шалыңы чеже-даа куду болза, олар ажылын соксадырын бодавас, дүжүнге безин кирбейн чоруур. ынчы, ачы-буянныг, сагыш човаачал, кичээңгейлиг, кээргек болурунуң дугайында Гиппократтынң даңгыраа ийи чүс ажыг чылдар иштинде өскерилбээн. XX чүс чылдың төнчүзүнде бүгү делегейниң эмчилер конгрезинге чаңгыс домак немешкен: ** "Бүгү чуртталгам иштинде өөрениримни даңгыраглап тур мен" **.

## Медицинаның демдектери

Файл:Star of life.svg|«Тын сылдызы»
Файл:Rod of Asclepius2.svg|Асклепияның даяңгыыжы
Файл:Flag of the Red Cross.svg|Кызыл крест


## Дөзүк
#"Ава", Тываның херээженнер солуну. №8, 2014 чылдың июнь.

Э
Э
Дагылга

Дагылга – кандыг-бир чүдүлгени (Сарыг шажын, Хамнаашкын) бойдус-биле харылзаштырган тускай ёзулал. Чижээ, сарыг шажында: Дагылга дээрге Будда Шакьямуни Башкывыстың үндезилээни сарыг шажынның чурагайы, Ыдыктыг философия Өөредии, Тантра ёзулалы-биле бойдусту харылзаштырган ёзулал-дыр.

## Ёзулалы
Сарыг шажынның Ыдыктыг судурларында бижээни-биле алырга, санскрит дылда "Нага", төвүт дылда "Лу Садаг" деп бойдус ээлери бар. Тыва чон бурунгу суг ээлери (хөл, хем, кара-суг, аржаан) – бүгү бойдустуң ээлери-биле эки харылзааны быжыглаар дээш, сарыг шажынның дагылга ёзулалын эрттирип чораан.

Дагылга ёзулалынга номчуур тускай судурларны муң-муң чүс чылдар бурунгаар энерелдиг бодхичитта башкылар: "Амылыг амытаннар бойдус ээлери-биле эптиг-эвилең, эки харылзаалыг болзун!", – дээш бижип каан.

Сарыг шажын Өөредииниң Ыдыктыг судурларында: "Бойдус ээлери дээрге кижи чаяалгазындан чавыс төрүмелдиг дириг амытаннар-дыр", – деп бижээн. Бо чүүл бойдус ээлеринге чүдүвезиниң кол чылдагааны болур. Ынчалза-даа оларга кижилерниң хүндүткелдиг эптиг-эвилең хамаарылгазы албан херек. Ынчангаш бойдустуң кандыг-даа черинге харыысалга чок, арыг-силиг эвес, чурум үрээр чоруктарны болдурбазын сагыыр.

## Дөзүк
#Геше Лобсаң (Ловзаң) Тхүптен. "Чырык дуза - 3. Сүзүк болгаш дагылга". Тыва дылда. Кызыл: ОАО "Тываполиграф", 2012 - 200 а.

Д
Д
Д
Шериг-далай флодунуң хүнү

Шериг-далай флодунуң хүнү - Россия Федерацияның 6 айның 1-де чылдың-на эрттирер Шериг-далай флодунуң мергежилдиг (профессионалдыг) байырлалы. 

## Төөгүзү
XV чүс чылда-ла соок Баренцево биле Аң далай таварыштыр Россияның садыг-саарылга флоду туруп келген. Германия биле Балтий далай аразынга аргыжылга чугула черни ээлеп турган. 1895 чылда Соңгу чүкке бир дугаар шериг баазазының (порт) тудуу эгелээн. Оон-даа орай, совет төре (эрге-чагырга) башкарылгазының соонда, 1933 чылда Заполярьеге Сталин чораан соонда, соңгу-чүктүң шериг-далай флоду тургустунган, оон 1937 чылда соңгу флот деп эде адаан.

Ада-чурттуң дайынының бүгү үезинде аныяк флот эң-не аар-берге амыдыралды чурттап эрткен. Соңгу флот кадыг-бергелерге ундаравайн күжүн ийи катап киирип шыдаан. Дайын эгезинде чүгле 15 суг адаанга эжиндирер хемелер турган болза, ооң саны 42 чеде берген. 

## Амгы үе
Бөгүн Кызыл тук эдилекчизи Соңгу флот Шериг-далай флодунуң эң-не дүрген-стратегтиг каттышкан флоду болур. Россияда ол эң-не аныяк шериг флоду кылдыр санадып турар. Тывадан оолдар Мурманск хоорайның далай флодунга шериг хүлээлгезин эрттирип, чамдыктары керээ ёзугар ажылдап турар.

## Дөзүк
#"Ава", Тываның херээженнер солуну. №8, 2014 чылдың июнь.

Ш
Ш
Ш
Сүзүк

Сүзүк - сарыг шажын-биле алыр болза, чырык мерген угаанның шинчилелээнининден чылдагаан болгаш түңнел, "ылап-ла шын" деп бүзүрелдии-биле билип алган, өскерилбес буянныг сеткил.

## Хевирлери
Сарыг шажынның судурларындан сүзүктүң 2 хевирин ылгап турар:
#чырык мерген угаан-биле шинчилээниниң түңнелинде сүзүк.
#чылдагаанын көрбейн, анаа бүзүрээн сүзүк.

Бир дугаары - дыңнаан азы билип алган Өөредиин чырык мерген угаан-биле катап-катап сайгарып, шинчилеп көргеш, чазыг чок деп шын түңнеп билгени-биле быжыг сүзүк. Чежелээрге, *улуг хүрээ-хииттерниң эртемден улуг башкылары болгаш мергежилдиг улустуң шинчилээн сүзүү*. Ындыг сүзүк кажан-даа ёзулуг болгаш быдыг болур.

Ийи дугаары - Өөредиг дыңнап көрбээн азы дыңнаан-даа болза, утказын бадап албаан, утказын билир-даа болза, мерген угаан-билешинчилеп, түңнел үндүрбээн, анаа бүзүрели-биле чедир өөренмээн болгаш таптыг сайгарып билбээн башкылар бөдүүн чылдагаан-биле сүзүглээр. Шак мындыг сүзүк бо амыдыралдың байдалы-биле аңгы-аңгы. 

Чижээ, * *'1. Өттүнер сүзүк**. Үндезин Будда Шакьямуни Башкының төөгү-намдарын болгаш Ыдыктыг шажын Өөредиин-даа мерген угаан-биле сонуургап билбейн, төрели азы чоок улузунуң чүдүп турарын өттүнер сүзүк''. **Ол сүзүк быжыг эвес.** Кажан-бир төрели азы чоок кижизи-биле таарышпайн баарга, аңаа ол кидини өттүнүксевес бодал кээр. Ынчаарга ол кижи сүзүүн үскеш, өске черге бүзүрээр азы чүдүлге чок артып каар. Бот-боттарын өттүнер айдал кажан-даа быжыг болбас. Ылаңгыя шак ынчаар өттүнүп чораан чүдүкчү кижиниң сүзүү, чайгы булуттар дег, быжыг эвес болур.

'' **2. Түр када аарыг-ажыктан, берге шаптараазыннардан адырлыр дээш чүдүүр сүзүк**. Чижээ, аарыындан сегип алыр дээш эмчиге дыка кээргенчиг кылдыр көстүр, а эмнедип алганының соонда, элээн үе эрте бээрге, эмчиниң ачы-дузазын-даа уттуптар. База "Аарыгның хилинче-човулаңындан адырылзын!" - дээш, судур-номнал номчуп бээр башкыга кончуг сүзүктүг кижи кылдыр көстүр. Ындыг чүдүкчүнүң сүзүү, айдың дүне хөлге меге айның көстүп кээри дег, быжыг эвес дээрзи ооң бодундан көстү бээр.''

'' **3. Ужур-утказын билбейн, "Чүгле мээң тааржыр башкым" дээш чүдүүр сүзүк*'. Чүгле номчуп берип чоруур башкының алдынарынга, аажы-чаңынга, чараш чугаазынга таарзынып турарының чылдагааны-биле сүзүглээр. Ындыг сүзүктүң күскү сарыг бүрү дег быжыг эвези чүдүкчүнүң бодандан билдингир апаар.*

## Дөзүк
#Геше Лобсаң (Ловзаң) Тхүптен. "Чырык дуза - 3. Сүзүк болгаш дагылга". Тыва дылда. Кызыл: ОАО "Тываполиграф", 2012 - 200 а.

С
С
С
Адыр-Кежиг (суур)

**Адыр-Кежиг сууру** — Тожу кожууннуң девискээринде Азас сумузунда суур. Ол Чеди-Хөл (Тожу), Дыттыг-Хөл хөлдерниң база Доора-Хем хемниң аразында турар.

## Төөгүзү
1949 чылда аңаа «Советская Тува» (соонда «Тоора-Хем» апарган) колхозу ажыттынган. Ажыл-агыйлыг угланыышкыны - иви мал азыралы.

Адыр-Кежигниң ортумак школазы 1951 чылда ажыттынган. Ындам ам чылдың 200-хире өөреникчи өөренип турар.

Суурда колдуу Ак, Кол, Бараан деп Чоодуларның 3 аңгы аймактары чурттап чоруур. 

; Кудумчулары

Азас куд., Аңчы куд., Арат куд., Г. Торлук куд., Малчын куд., Серекей куд., Чадамба куд.

; Географтыг туружу

Кожуун төвү Доора-Хемге чедир: 9 км.

Республика найысылалы Кызылга чедир: 147 км.

; Чоогунда чурттакчылыг черлер

Доора-Хем 8 км, Салдам 9 км, Ий 19 км 

## Шөлүлгелер

* Адыр-Кежиг на Викимапии
* 

А
А
А
Ий сумузу

**Ий** — Тожу кожууннуң девискээринде суму.

## Чон саны
Тывастаттың 01.01.12ч. санааны-биле сумуда 1283 кижи чурттап турган.

## Геогрфиязы
Бии-Хемче Ий-Хемниң кирген черинде турар суур. Суурнуң төвүнден чөөн талазынче Ий-Хемниң ол чарыында Ийниң санаторлуг школа-интернады турар.

Суур Тожу ыйгылаажында турар.

; Кудумчулары

70 лет Октября куд., Анңы куд., Дружба куд., Енисейская куд., Ийская куд., Комсомольская куд., Молодежная куд., Новая куд., Санаторно-лесная школа куд., Седип-оол куд., Советская куд.

; Географтыг туружу

Кожуун төвү Доора-Хемге чедир: 13 км.

Республиканың төвү Кызылга чедир: 144 км.

; Чоогунда чурттакчылыг черлер

Салдам 11 км, доора-Хем 12 км, Адыр-Кежиг 19 км, Ырбан 26 км

И
И
И
Сыстыг-Хем сумузу

**Сыстыг-Хем** — Тожу кожууннуң девискээринде суму.

## Чон саны
Тывастаттың 01.01.12ч. санааны-биле сумуда 149 кижи чурттап турган. 2007 чылда – 178 кижи, а 2014 чылда – 139..

## Географиязы
Бии-Хемче Сыстыг-Хемниң кирген черинде, Тожу ыйгулаажында турар.

; Кудумчулары

Аэродромная куд., Кара-Суг куд., Набережная куд., Центральная куд.

; Географтыг туружу

Кожуун төвү Доора-Хемге чедир: 47 км.

Республиканың найысылалы Кызылга чедир: 128 км.

; Чоогунда чурттакчылыг черлер

Ырбан 15 км, Ий 37 км, Севи (Сейба) 44 км

## Демдеглелдер

С
С
Салдам (суур)

**Салдам арбаны** — Тожу кожууннуң девискээринде Доора-Хем сумузунуң иштинче кирип турар арбан. Азияның географтыг төвү деп атка кирип турар черлерниң бирээзи. Чурттакчы чону 563 кижи (2007), 527 кижи (2014).

## Географиязы
Арбан Бии-Хемниң эриинде Тожу ыйгылаажында Азас заповедникте турар. Кожуун төвү Доора-Хем суур-биле тутчу берген: арбанның Енисейская кудумчузу суурнуң Дружба кудумчузунче шилчип чыдар.

Арбанның иштинде И.Г. Сафьяновтуң 1890 чылдарда туттунган коданының садының иштинде Азияның төвү деп тураскаал тургустунган.

Географтыг туружу:

Кожуун төвү Доора-Хемге чедир: 1 км.

Республиканың найысылалы Кызылга чедир: 141 км.

; Чоогунда чурттакчылыг черлер

Доора-Хем 1 км, Адыр-Кежиг 9 км, Ий 11 км

С
С
С
Чазылар сумузу

**Чазылар** — Тожу кожууннуң девискээринде суму.

Чурттакчылар саны 138 (Тывастат, 01.01.12ч.).

; Кудумчулары

Аңчы куд., Гагарина куд., Кара-Шар куд., Ленина куд.

; Географтыг туружу

Кожуун төвү Тоора-Хемге чедир: 94 км.

Республиканың найысылалы Кызылга чедир: 232 км.

С
С
С
Сержим номнал

**Сержим номнал** — Камгалакчы Сагыызын болгаш Идам бурганнарга өргүл ёзулал судуру. Сержим номналды номчуурунга сүт азы хайындырган кара шай белеткээр болза эки.

## Ёзулалы
Тывага бурунга шагда сержим өргүлдү кара-суг, сарыг шай азы сүт-биле номчуп чораан. Бо үеде "Сержимни ыяап-ла арага-биле номчуур" - деп, улус соора билип чоруур. Судур-номда ынча деп биживээн. Арага-биле өргүүр чорук, Өөредигден алырга, чүдек чорук болур, ооң салдары дыка багай. Араганы дыка хоралыг деп билир бис. Эвээш санныг чонга, кижилерге ол хире коргунчуг хораны чедирип турар араганы Сагыызын бурганнарга канчап өргүүрүл!?

## Дөзүк
#Геше Лобсаң (Ловзаң) Тхүптен. "Чырык дуза - 3. Сүзүк болгаш дагылга". Тыва дылда. Кызыл: ОАО "Тываполиграф", 2012 - 200 а.

С
С
С
Ырбан сумузу

**Ырбан** — Тожу кожууннуң девискээринде суму.

## Төөгүзү
1959 чылда сайзырап олурган Тывага хөй ыяш хереглеттинип турган үеде күрүне деңнелинге улуг Леспромхоз тургузар чер дилеп-тыварынга комиссия тургустунган. гКүрүне комиссиязы Улуг-Хем эриинде «Ырбан» деп хөй ыяштыг черге доктааганнар. Суур туттунган турар кылдыр 25 черни аңгылаан. Ужар-Хеме хондурар черни база аңгылаан. 

1960 чылда суурга эге школа ажыттынган.

## Географиязы
Суур Бии-Хемче Хам-Сара хемниң кирген черинде Тожу ыйгылаажында турар.

; Кудумчулары

Переулок Аэродромный, Аэродромная куд., Березовая куд., Болотная куд., Гагарина куд., Зелёная куд., Кара-Суг куд., Лесная куд., Лесхозная куд., Молодёжная куд., Набережная куд., Подгорная куд., Промышленная куд., Сосновая куд.

; Географтыг туружу

Кожуун төвү Доора-Хемге чедир: 38 км.

Республиканың найысылалы Кызылга: 141 км.

; Чоогунда чурттакчылыр черлер

Сыстыг-Хем 15 км, Ий 26 км, Салдам 36 км

## Чон саны
Тывастаттың 01.01.12ч. санааны-биле сумуда 318 кижи чурттап турган.

С
С
С
Саң (чүдүлге)

Саң (чүдүлге) - бедик деңнел-биле алыр болза, Үндезин Будда Шакьямуни Башкывыска болгаш бодхи сеткилдиг Ыдыктыг (бодхисаттва) Башкыларга, Идам, Кхандромаа (Дакиня), Сагыызыг бурганнарга, бойдус бурганнарынга сүзүктүг өргүл одаг болур.

## Ёзулалы
Дагылга ёзулалынга чаагай чытты болгаш ак чемниң дээжизин өргүп, саң салыр. 

Саңче салыр өргүүл ийи аңгы:
#саңче салыр ак өргүл,
#хоруглуг кызыл өргүл.

Саңче салыр ак өргүл дээрге ак чем дээжизи-дир: саржаг, хендир үзү, сүт, тыва далган, тыва сарыг шай, кургаг кара шай (индий), дус, хоюг ак чигир, ары чигири, бөрзең чигири (свёкла чигири), арбай база чиңге-тараа.

Саң салырда дараазында ыяштарның бүрүлерлиг чиңге будуктарын, сыптыг ногаан артыштарны, күжүрлерни ажыглаар: кызыл сандан ыяш, агар (агару) ыяш, артыш будуу, зади эм ыяш, кургум ыяш, пөш, шиви, хадың, шет.

Хоруглуг кызыл өргүл дээрге хан-биле холушкан чем болур: дириг амытаннарның эъди, ужа-төш болгаш ооң өске-даа кезектерин саңче шуут салып болбас. Оон аңгыда чуурганы, балыкты, согунаны, чеснокту, конфетаны, печеньени, янзы-бүрү чимис аймаан, быжырып каан даланны, чыттыг ирик саржагны, дүдүк далганны саңче салбас. Ажыглалга турган эрги хирлиг болгаш хоранныг ыяштар-биле саң салбас. Чүге дизе бойдус ээлери ону черле хүлээп ап шыдавас, а дээди бурганнарга ол багай чыт болур.

## Дөзүк
#Геше Лобсаң (Ловзаң) Тхүптен. "Чырык дуза - 3. Сүзүк болгаш дагылга". Тыва дылда. Кызыл: ОАО "Тываполиграф", 2012 - 200 а.

С
С
С
Будда Канакамуни

Будда Канакамуни (**Будда Бурган Седип**) - билдингир Будда Шакьямуни Бурганның мурнунда бо өртечейге сарыг шажынны сайзырадып, Өөредигни нептередип, будда байдалынга четкен Үш Үндезин Бурганнарның ийигизи.

## Эрги үениң Буддалары
Чогум болза Будда Шакьямуни Бурганны санавайын, эрткен үениң Буддаларын санаарда "Эрткен үениң 3 Буддазы", "Эрткен үениң 6 Буддазы", "Эрткен үениң 27 Буддазы" деп хуваап аңгылаар.

## Дөзүк
#Геше Лобсаң (Ловзаң) Тхүптен. "Чырык дуза - 3. Сүзүк болгаш дагылга". Тыва дылда. Кызыл: ОАО "Тываполиграф", 2012 - 200 а.

Б
Б
Б
Будда Майдыр

Будда Майдыр (**Будда Бурган Жезүң Чамба Гөнбо**) – Будда Шакьямуни Бурганның соонда бо өртемчейге келгеш, сарыг шажынны сайзырадып, Өөредигни нептередип эгелээр Будда бурган-дыр.

## Дөзүк
#Геше Лобсаң (Ловзаң) Тхүптен. "Чырык дуза - 3. Сүзүк болгаш дагылга". Тыва дылда. Кызыл: ОАО "Тываполиграф", 2012 - 200 а.

Б
Б
Октавиан Август

**Октавиа́н А́вгуст** *(төрүмелинде — *'Гай Окта́вий Фурин*'; бистиң эрага чедир 63 чылдың сентябрь 23 – 14 чылдың август 19)* – рим төре ажылдакчызы, Рим империияның тургузукчузу (ооң ады , б.э.ч. 27 чылдың январь 16-дан эгелеп), Өндүр понтифик (б.э.ч. 12 чылдан тура), "Ада-чурттуң Адазы" (*pater patriae*) деп хүндүлүг титулдуң эдилекчизи (б.э.ч. 2 чылдан тура), Цезарьның Уйнук чээни.

Бай алдар четпээн өг-бүледен үнген, ынчалза-даа Цезарьның уйнук чээни турган. Б.э.ч. 44 чылда Цезарьга чагаанны ёзугаар Октавианны ол азырап алган, ынчалдыр Цезарның талалакчыларының деткимчези-биле Рим республиканың төре чуртталгазынче кире берген. Б.э.ч. 43 чылда Марк Антоний база Марк Эмилий Лепид деп цезаржылар-биле кады ниити удурланыкчылары-биле демисежир дээш ийиги триумвират тургузуп алганнар. Марк Брут биле Секст Помпейни тиилеп алган соонда триувирлер аразынга эрге-дужаал дээш демисел эгелээн, ооң төнчүзү Антоний биле Октаванның аразынга дайын кылдыр доозулган.

## Дөс


Аңгылал:Политика
Сидхатха, шүлүк

**Сидхатхa** - Турк дылда шүлүк. Турк чогаалчы , шүлүкчү Асаф Халет Челебиниң шүлүглел номнарының бирээзи «Ом мани падме хум» деп аттыг-дыр. «Ом мани падме хум» болза «Сидхатха» шүлүглелинде бир тарина-дыр.

## Дөзүк


## Дөс
* Челеби, Асаф Халет. Истанбул: ISBN:9754181802; дылы: түрк дыл. 13,5x19,5 cm. Адам Яйынжылык, 1993.

## Шөлүглер
*Асаф Халет Челеби 1  
*Асаф Халет Челеби 2 
*Ом мани падме хум / ном
* Ом мани падме хум/Асаф Халет

С
С
С
С
С
Вергилий

Вергилий, **Пу́блий Верги́лий Маро́н** (; б. э. ч. 70 чылдың октябрь 15, Вирджилио Мантуя чаны — б. э. ч. 19 чылдың сентябрь 21 , Бриндизи) — Бурунгу Римниң эң улуг шүлүкчүлериниң бирээзи. «Мантуан куу» деп аттыг.
Тыва дылдың диалектилери болгаш аялгалары

**Тывa дылдың диалектилери болгаш аялгалары** – Тывa национал дылдың ниити хевири азы *койне* дээрге литературлуг дыл-дыр. Ол улустуң aас-биле чугaалажыр дылынгa үндезилеттинип тывылган. Аас-биле чугaалажыр дыл чер-чер aайы-биле чамдык ылгалдарлыг. Ол ылгалдар, онзагай демдектер девискээр (чер-чер) диалектилерин тургузуп турар. Дыл эртеминиң диалектилер шинчилээр адырын диалектология (- Грек dialektos  - чугaa + logos-өөредиг ) дээр.

Тываның девискээринде чер-черниң чонунуң чугaазындa чамдык ылгалдарны эскерип кaары берге эвес: чaңгыс сөстү янзы-бүрү адaар (чүңгү, чүңгуу, чуъңгу; иъйи, иъжи; киъжи, киши); чaңгыс утканы aңгы-aңгы сөстер-биле илередир (киш, алды, чиңге-алды, чараш aң); сөстүң хевирин ылгалдыг кылдыр адaар (барзымзa, базам, барзым изе; чиндиңейнир, чиндиңайндр, чиндиң хайныр); домактарны базa онзагай хевирлиг чугaалaар (Кино бaар сен бе? – Кино бaарың бе?; Көрген мен ийин. – Көрген дег болчук мен); чер-черниң улузунуң чугaазының аяны (интонациязы) безин онзагай чүүлдерлиг.  Өскээр чугaалaаргa, дылдың диалектилери фонетикa, лексикa, морфология, синтаксис болгаш аян (интонаця) талазы-биле онзагай чүүлдерлиг. 

Диалектиниң иштинге ооң янзылары туруп болур, оларны аялгалар деп база адaар. Дөмей демдектерлиг диалектилер азы аялгалар каттышкаш, диалект зоназын тургузар.  

Тывa дылдың диалектилерин үш зонагa хувaап болур: 

* ортaакы (азы төп) диалект зоназы, 
* барыын диалект зоназы, 
* чөөн диалект зоназы. 

## Даштыкы шөлүглер

Аңгылал:!Main category
Аңгылал:Тыва дыл
Гай Юлий Цезарь

**Гай Ю́лий Це́зарь** (шын адаары *Ка́йсар*;  *ˈgaːjʊs ˈjuːljʊs ˈkae̯sar*; б.э.ч. 100 чылдың июль 12 азы 13 — б.э.ч 44 чылдың март 15) — Бурун Римниң күрүне болгаш төре ажылдакчызы, шериг баштыңы, чогаалчы. Б.э.ч. 59, 48, 46, 45 биле 44 чылдарда **Консул** турган,  б.э.ч. 49, 48—47 биле 46—44 чылдарда **диктатор (Бурун Рим)** турган,  б.э.ч. 63 чылдан тура **улуг понтифик** турган.

## Дөс


Аңгылал:Политика
Моңгуш, Айдамир Владимир оглу

**Моңгуш, Владимир оглу Айдамир** (; 1982 чылдың февраль 22 төр., Шамбалыг суур, Кызыл кожууну) — Тыва мөге.

"Күрүне Начыны" деп атты 2006 чылда Шериг-оол президентиниң чарлыы биле чаалап алган.

М
Азерин

**Азерин** (Түрк дыл: **Azerin**) (шын ады *Анaханым*, Азербайжан төвү Бакыдa (Баку) төрүттүнген) - ыраажы.
Азерин,  ырыларында Түрк чоннуң ырыларын чаа үениң хөгжүмү-биле холаан.

## Төөгүзү
5 харлыктa Азербайджан күрүне радио програмындa , 1985 чылдa Москвадa, 1986 ч. Грузиядa алдардыг кижи болду. 1990 ч. Музыкa Академиге кирген. 1994 ч. Түркийе (Турция)гa  барган. 
Бир дугaар албомь Казакстандa  "Азиянын Үнү" (Асянын Сеси)   конкуренциядa үндүрген.
Түркийеде ТРТ Аваз каналындa "Анталядa Йаз Акшамы"  музыкa программазындa сунужудур .

## Дискография
### Альбомнары

#### Шаңналдары

### Солун фактылар

## Капсырылга


## Дөс
* TRT Avaz Akdenizden Yaz Akşamları- ТРТ Аваз Акденизден Яз Акшамлары (Трт Аваз тв, Акдалайдан чай кежээлери)

## Шөлүглер
*azerin.az 

Т
Т
Аңгылал:Азери ыраажы
Атилла Йылмаз

Атиллa Йылмаз (Турк дыл: Atilla Yılmaz) (төр. 1975, Бакыркөй (кожуун), Истанбул) Турк  ыраажы, композитор.

Үлкү Ожаклары (Үлгү Одагы) деп атты хүлээнип алган. 1995 чылдa **Хайкырын** ("Haykırın") деп бирги альбомну үндүрген, бир үеде Өтүкен группазының (Grup Ötüken) солизи турган, 1999 чылдa "Ой Лейли" деп альбом-биле  ( "Oy Leyli") алдарга четкен.

Амгы үеде Истанбул хоорайда Үлкү Ожакларындa удуртукчулап турар.

## Дөс
* Атиллa Йылмаз бодунуң сайтызы

## альбом
* *(1995) Haykırın  (Хайкырын)
* *(1999) Oy Leyli  (Ой лейли)
* *(2005) Vaktidir  (Вактидир)
* *(2007) Vur  (Вур)
* *(2011) Uyan  (Уйан)
* *(2013) Yürüyün''  (Йүрүйүн)

## Шөлүглер
* Atilla Yılmaz Resmi İnternet Sayfası
*  Оруктарның соо клиби

Аңгылал:Хөгжүм
Аңгылал:турк ыраажы
Алдын-Булак

**Алдын-Булак** — этно-культурлуг комплекс. Ол Тыва Республиканың девискээринде, Кызыл - Шагаан-Арыг автотрассазының соңгу чүк талазында, Кызыл хоорайдан 45 км ыракта Балык-Хараар деп черде турар. 

## Төөгүзү
Алдын-Булак 2010 чылда Тыва Республикага чарлаттынган Туризм чылында тыва чоннуң национал онза чүүлү, фольклору, национал амыдыралы салдарлыг болган бот-амыдыралдың культура комплекизин тудар деп онзагайлыг бодал-биле ажыттынган. Төлевилелди ТР-ниң Культура яамызы күүседип кылган. 

## Тургузуу, идеязы
Турисчи комплекстиң тудуг-архитектурлуг шиитпирлер үндезининде ийи үзел-бодал салдынган: экологтуг арыг-силии болгаш национал онза чүүлү. Ону каасталгазында скиф культуразының кезектерин болгаш тыва чоннуң чаңчылчаан амыдыралының элементилерин ажыглааш, Октаргай хевирлиг кылдыр туткан. Комплекс ресторан-өгден, 8 «президент» VIP-өглерден, эконом-класстың 7 өөнден, одаглыг 5 тожу чадырдан, спортчу шөлчүгештен, чоок-кавы девискээрлерни бараалгап көөр кыры серилиг бедик черлерде бичии тудуглардан, сауналыг чунар-бажыңнардан, суй-белек кылыгларын садар садыгжыгаштан, администрация бажыңнарындан болгаш авто-машиналар турар черлерден тургустунган. 

Өглерниң каасталгазында республиканың онзагай төөгүзүн болгаш культуразын көргүскен. Өзек кылдыр тыва чоннуң ёзу-чаңчылдыг амыдыралының кезектерин алган. Оларның иштин «Аржаан-1» болгаш «Аржаан-2» скиф үезиниң сураглыг базырыктарындан тывылган материалдарның улгаттыр кылган хоолгалары-биле каастаан. Ханаларында тоолчаан скифтерниң янзы-бүрү амыдыралын көргүскен чуруктарны азып каан. Өг-ресторан 6 зонага чардынган болгаш, 100 олуттуг.

## Хөөмей-сыгыт төвү
Этно-культурлуг комплексте хөөмей-сыгыт школазы база ажыттынган. Ында сыгыт-хөөмейге тураскааткан чүдүлге демдээ — «Хөөмей оваазын» — дээрже угландырган «алдын согунну» тургускан. Ооң утказы — аалчылар болгаш тыва хөөмей-сыгыттың мөгейикчилери Оваадан хөөмей күүселдезинге өөренип алырының чөпшээрелин тускай ёзулал-биле дилеп алыры. Ол дээрге Тываның визиттиг карточказында хөөмей-сыгытка бүгү делегейде бир дугаар болгаш кара чаңгыс тураскаал бооп турар.

## Демдеглелдер

## Дөзүк
*www.tuvatour.travel 
* Солун «Шын», № 92-93 (18519-20), 2014 ч. август 2.

Аңгылал:Тыва
Аңгылал:Туризм
Кызыл кожууну

**Кызыл кожууну** — Россия Федерациязында Тыва Республиканың бот-тускайлаң, муниципалдыг кезек.

Кожууннуң административтиг төвү — хоорайжаан суур Каа-Хем.

Чурттакчы чонунуң саны — 13 034 кижи (2014).

Кызыл кожууну республиканың төп өзээнде чыдып чыдар.

## Арбан-суму чизези
# Баян-Кол сумузу, төп сууру Баян-Кол;
# Кара-Хаак сумузу, төп сууру Кара-Хаак;
# Сукпак сумузу, төп сууру Сукпак;
# Терлиг-Хая сумузу, төп сууру Терлиг-Хая;
# Целинное сумузу, төп сууру Целинное;
# Черби сумузу, төп сууру Черби;
# Шамбалыг сумузу, төп сууру Шамбалыг;
# Элегес-Аксы сумузу, төп сууру Элегес-Аксы;
# Ээрбек сумузу, төп сууру Ээрбек.

* Үш-Белдир арбаны Каа-Хем хоорайынга хамааржыр;
* Оттук-Даш арбаны Баян-Кол сумузунга хамааржыр.

## Тайылбыр кезек


## Үндезини
# Кызыл кожууну Тыва Республика чазааның сайтызында. 
# Тыва чуртунда кожууннар болгаш сумулар чизези. 

Аңгылал:Кожуун
Каа-Хем кожууну

**Каа-Хем кожуун** — Россия Федерациязында Тыва Республиканың бот-тускайлаң (муниципалдыг) кезээ. 

Кожууннуң административтиг төвү — Сарыг-Сеп сумузу. 

Чурттакчы чонунуң саны — 11 902 (2017).

Национал тургузуу - тывалар (58,93%), орустар (38,68%). Шажынчы тургузуу - буддистер, православ шажын. Автомобильдин кодунуң дугаары - 17. Куржаг шагы - MSK+4 (UTC+7).

## География
Девискээриниң шөлү — 25700 км² (девискээр талазы-биле Тожу кожуунунуң соонда 2-ги черде).

Кожууннуң девискээринде Каа-Хем дээр хем агып чыдар. Кожуун Тываның чөөн талазында турар болгаш мурнуу чүгүнде Тере-Хөл болгаш Эрзин кожууннары-биле, соңгу чүгүнде Бии-Хем болгаш Тожу кожууннары-биле, соңгу-барыын талазында Кызыл кожууну-биле, чөөн чүк талазында Моол болгаш Бурят Республика-биле кызыгаарланып чыдар. 

## Сумулар чизези
Кожуун 11 сумуларга чарлып турар. 
# Сарыг-Сеп сумузу, төп сууру Сарыг-Сеп;
# Бояровка сумузу, төп сууру Бояровка;
# Бүрен-Хем сумузу, төп сууру Бүрен-Хем;
# Бүрен-Бай-Хаак сумузу, төп сууру Бүрен-Бай-Хаак;
# Дерзиг-Аксы сумузу, төп сууру Дерзиг-Аксы;
# Ильинка сумузу, төп сууру Ильинка;
# Кундустуг сумузу, төп сууру Кундустуг;
# Көк-Хаак сумузу, төп сууру Көк-Хаак;
# Сизим сумузу, төп сууру Сизим;
# Суг-Бажы сумузу, төп сууру Суг-Бажы;
# Бүрен-Аксы сумузу, төп сууру Бүрен-Аксы.

* Авыйган сууру Бүрен-Бай-Хаак сумузунга хамааржыр;
* Бай-Сөөт арбаны Кундустуг сумузунга хамааржыр;
* Мерген сууру Сарыг-Сеп сумузунга хамааржыр;
* Эржей биле Үжеп-Аксы арбаны Сизим сумузунга хамааржыр. 
Авыйган, Ильинка, Бүрен-Бай-Хаакдан аңгыда, сумуларның хөй кезии Каа-Хемниң шынааларында турар.

## Тайылбыр кезек


## Үндезини
# Каа-Хемниң кожуун чагырар чериниң сайтызы.
# Тыва чуртунда кожууннар болгаш сумулар чизези. 
# Каа-Хем кожууну Тыва Республика чазааның сайтызында. 

Аңгылал:Кожуун
Тожу тывалары

**Тожу тывалары** (**тожулар**; ) — тываларның тускай этниктиг бөлүк чону (субэтнос), Тожу кожуунда чурттап чоруур ивижи чон. Оларның саны — 4442 кижи (2002). Олар Сибирьниң эвээш санныг чоннарынга хамааржыр, ынчангаш күрүнениң көрдүнгени чиигелдерин ажыглаар эргелиг. 

Тожу тывалары тыва дылдың тожу аянында (диалектизинде) чугаалажып турарлар.

Чуртталга пунктуларында тожу тываларының саны 2002 чылда: 

Тыва Республикада:
* Куңгуртуг сумузу — 1785 кижи;
* Адыр-Кежиг сумузу — 1096 кижи;
* Ий сумузу — 1077 кижи;
* Сыстыг-Хем сумузу — 155 кижи;
* Чазылар сумузу — 119 кижи.

## Ажыл-агыйы
Тываларның өске бөлүк чоннарындан ылгалып турар онзагайы болза иви мал азырап турар бооп турар. Оон кат-мөөгү чыыр, аңныыр ажылын болгаш балык тудар ажылды база кылып турарлар. Тайга тооруу база чыып турарлар. 

## Дөзүк


Аңгылал:!Main category
Аңгылал:Тыва
Аңгылал:Ниитилел
Даг хой-караа

Даг хой-караа, **Хой-караа** (, ) — нарын-чечектиглерге (**Asteraceae**) хамааржыр хөй тарытынып турар чараш чечектерлиг каасталгага ажыглаар чечектер янзызы.

Тывада хой-карааның 2 хевири өзүп турар. Эм чүүл кылдыр бо *Даг хой-караа* деп хевирин ажыглап турар. Ол чоон будукталчак көък дазылдарлыг болгаш сывы дорт хөй чылдыг үнүш. Бедии 6-40 см, сывында чаңгыс корзинкалыг. Бүрүлериниң кыдыы бүдүн, сывында бүрүлери ланцет хевирлиг, дазыл чоогунда бүрүлери элээн калбак. 

Дылчыгаштыг чечектериниң өңү көк азы чидиг ягаан, а хоорзалыг чечектериниң – сарыг. Чечектелири: июнь-июль; чемиштерилири: июль-август.

Өзүп үнүп турар черлери: ховулар, дазырлар, көшкелер болгаш хаялар, чырык ине бүрүлүг, калбак бүрүлүг болгаш холушкак аргалар, оларның аяңнары, даштыг тундралар, тайга таскалдарында хөөлбектер чоогу.

Ажыглаары: сигениниң сугга хандызын өкпе туберкулёзунда, кеш аарыгларында (золотуха) болгаш ижин-шөйүндүнүң ажылы сандараанда, ижерин сүмелеп турар.

## Өске дылдарда ады
Хой-карааны моолдап *«Гол гэсэр»*, төвүттеп *«Луг-миг»*.

## Дөзүк
#Серенот Станислав К. "Тыва улусчу эмнээшкин:эм оъттар, үнүштер, чааттар, мөөгүлер; моол, тибет, кыдат улусчу медициналар-биле чергелештирип бижээни". Тываның ном үндүрер чери, 2009. ISBN 5-7655-0636-4

Аңгылал:Үнүштер
Манджушри

Манджушри (, санскр. मञ्जुश्री, Mañjuśrĩ; кыд. Вэнь-шу; яп. 文殊 / Мондзю) – Буддизмде мерген угаанны сайзырадыр, камгалаар Бурган. Будда Бурганның мерген угаанының илерели, чаяалгазы. Адының утказы:  *"Чараш солаңгы"* азы *"Чырык буян"*.

## Мага-боду
Оң талакы холунда угаанның мугулайын үзе шаап турар мерген угаанның селемезин туткан, солагай холуна Өөредигни демдеглеп көргүскен судур салып каан **бадма** чечее тудуп алган. 

## Тариназы
Манджушриниң тариназы: **ОМ А РА ПАЦА НА ДИ**. Ону номчуур болза, угааны сайзыраар. Ылаңгыя өөреникчилер, сургуулдар, угаан ажылы кылып турар, чон мурнунда ажылдап чоруур кижилер номчуур болза кончуг эки, чечен-мерген болурунга дузалаар. Чугаазы тодаргай эвес азы боскунда кезиишкин эрткен улуска база кончуг дузалыг.

## Дөзүк
#Геше Лобсаң (Ловзаң) Тхүптен. "Чырык дуза - 3. Сүзүк болгаш дагылга". Тыва дылда. Кызыл: ОАО "Тываполиграф", 2012 - 200 а.

М
М
М
Бурган|М
Допуй-оол, Эртине Маадыр-оглу

Допуй-оол, Эртине Маадыр-оглу - тыва хүреш мөгези. Начын мөге.

Д
Д
Д
Моңгуш, Андрей Алексей-оглу

Моңгуш, Андрей Алексей-оглу – тыва хүреш мөгези. Начын мөге.

М
М
М
Тежик, Отчугаш Иван оглу

**Тежик, Иван-оглу Отчугаш** — тыва хүреш мөгези. Өвүр кожуунунуң Арзылаң мөгези. Тыва Республиканың Начын мөгези (2014 чылда тывыскан). Кик-боксинге Россияның спорт мастеринге кандидат. 

Т
Т
Самдан, Айдаш Анатолий-оглу

Самдан, Айдаш Анатолий-оглу - тыва хүрештиң мөге салыкчызы.

С
С
С
Түлүш, Сайын-Белек Михаил-оглу

Түлүш Сайын-Белек Михаил оглу — тыва хүреш мөгези. Тываның улуг Наадымының Хүрежиниң тиилекчизи болган. **«2014 чылдың мөгези»** деп аттыг.

Т
Т
Баткар, Анатолий Роман оглу

Анатолий Роман оглу Баткар — тыва хүрештиң мөге салыкчызы. Эрзин кожууннуң оглу. Баткар Андрей, үезинде Эрзин кожууннуң шыырак мөгези турган.

## Өг-бүлези
Оглунуң оглу Баткар Баасан аныяк 15 харлыг база шыырак мөге (2014 ч.).

Б
Б
Б
Аңгылал

Википедияда болза Аңгылал (), (бурун-грек дылда κατηγορία — адаан домак, буруудал; демдек) - Википедияның чүүлдерин бир билиишкинге хамаарыштыр хуваап чыырда ажыглаар айтып турар демдек. Чижээ, Хой, Ыт, Аът деп чүүлдерни **Дириг-амытаннар** азы **Мал** деп аңгылалдар-биле демдеглеп болур. 

А
А
Саая, Көгел Мижитей оглу

**Көгел Мижитей оглу Саая** ( ) – Тыва ус-шевер, даш чазаныкчызы, чурукчу, чон сайзырадыкчызы, амгы үениң сарыг шажын хүрээлерниң тударының удуртукчузу, улуг хүндүткелдиг акывыс.
 
## Туткан хүрээлери
1) Бо чаа үеде, ССРЭ соонда, Тываның бирги сарыг шажын хүрээзи 1990 чылдың төнчүзүнде Бай-Тайганың Кызыл-Даг сумузунга туттунган. Ол тудугнуң эгелекчилери - Саая Көгел база Кочаа Сергей чурукчулар, даш-чазаныкчылар. Ол тудугнуң бүткени дыка дораан болган: 1990 чылдың июнь-декабрь. Доозулган тудугнуң 2 каът болган: 1ги каъдын даш-чазаныкчы чурукчуларга бергеш, а 2ги каъды - чүдүлге өргээзи бүткен. Хүрээ болза сарыг шажынның ёзулуг хүрээзинге дүүшкен.Бүгү хүрээниң каасталгазы адаанга ажылжап турган ус-шеверлерниң ажылдары болган. Байыр-ажыдыышкыны 1990 чылдың декабрьның 27-де болган. Хүрээни айызап ажыдыышкынын 94 харлыг хүлээлгезин салган лама Куулар Шымбай-оол (үезинде Үстүү-Хүрээге өөренип турган) кылган.

2) Бажы бедик Бай-Тайганың чурумалдыг Бел аржаанының чанынга шаанда база хүрээ турган. Репрессия чылдарында ол хүрээни узуткап, өрттедипкен турган. Ыдыктыг черниң чулазы өшпээн. Амгы үеде ооң орнунда чаа хүрээ туттунган. Саая Көгел Мижитей-оглу бо хүрээниң туттунарынга улуг үлүг-хуузун киирип чоруур.
 
Даглар-биле бүзээлеттинген арыг агаарда, маажым черде турар хүрээниң күчү-күжү, энергиязы дыка улуг деп турар. Хүрээниң катап тургустунуп турарынга чон аргажок өөрүп турар.

С
Түлүш, Радик Виктор-оглу

**Түлүш, Радик Виктор-оглу** (*Радик Тюлюш* деп алдарлыг), (, ) – хөөмейжи, ыраажы, композитор, хөгжүмчү. *[[Үер]]* бөлүүнүң үндезилекчизи, *[[Ят-Ха]]* бөлүүнүң эрткен үеде киржикчизи, 2006 чылдан амгы үеге чедир *[[Хүн Хүртү (Хуун-Хуур-Ту)|Хүн Хүртү]]* бөлүктүң хөөмейжизи. Тыва Республиканың алдарлыг артизи. 

2005 чылда бир дугаар *"Tuva: Spirits of my Land"* деп соло-альбомун үндүрген. 

2012 чылда *"Чалама"* деп аттыг ийи дугаар соло-альбомун бижээн.

## Хөгжүм мергежили

### Хөөмейлээр аргалары:

* хөөмей,
* каргыраа,
* сыгыт,
* борбаңнадыр,
* эзеңгилээр.

### Ойнаар хөгжүм херекселдери:

*чадаган,
*игил,
*шоор,
*бызаанчы,
*гитара.

### Альбомнары:

* Tuva: Spirits of my Land" – 2005
* Чалама" – 2012

### Клиптери:

* Радик Тюлюш и проект Чалама – Бай-Тайга,
* Huun Huur Tu Saryglarlar,
* Tuvan throat singing - Тувинское горловое пение - Сыгыт (Sygyt),
* THROAT SINGING Radik Tyulyush (Huun-Huur-Tu) Nastya Sarasvati (Dil Hai Hindustani, Samhey).

## Шөлүг
http://vk.com/radiktyulyush

Р
Р
Домбу

Домбу, **Домбуу** – металлдан, ыяштан кылган адаандан өрү чоорту чиңгелей берген, шиштегер, куржагларлыг сава. Амгы үеде шилден база пластмассадан база кылып турар. Колдуунда суг, янзы-бүрү ижер суксун дажыыр азы шыгжаарынга ажыктыг.

## Дөзүк
#"Тыва дылдың тайылбырлыг сөстүү (словары)", I том, А-Й. Новосибирск-2003, "Наука", Моңгуш Д.А.-ның редакторлааны-биле.

Д
Д
Домзак

**Домзак** – херектеннер турар чер. Адының тывылганы: "Домзак" = "**ДОМ**" + "**ЗАК**лючения" деп орус дылдан кызырып үлегерлээн. Чон бо сөс-биле шупту хоойлу хажыткан кижилер хоругдап суп каан черни ынчалдыр адаар.

## Дөзүк
#"Тыва дылдың тайылбырлыг сөстүү (словары)", I том, А-Й. Новосибирск-2003, "Наука", Моңгуш Д.А.-ның редакторлааны-биле.

Д
Д
Домбра

**Домбра** – казах болгаш кыргыс улустарның ийи хылдыг дошпулуур хевирлиг хөгжүм херексели.

## Дөзүк
#"Тыва дылдың тайылбырлыг сөстүү (словары)", I том, А-Й. Новосибирск-2003, "Наука", Моңгуш Д.А.-ның редакторлааны-биле.

Д
Д
Хунажын

Хунажын, *Дуңгуш* – үш харлыг инек, бир дугаар төрүп турар инек, ынчангаш ону **дуңгуш** деп база адаар. 

## Дөзү
#Монгуш КЕНИН-ЛОПСАҢ: ТЫВА ЧАҢЧЫЛ. Тыва чоннуң ыдыктыг чаңчылдары. – Тувинские традиции. Книга вторая: священные традиции тувинского народа. – Кызыл: Тувинское отделение педагогического общества при Министерстве образования республики Тыва: Издательство “Новости Тувы”, 1999. На тувинском языке. 352 с.

Х
Х
Х
Доминион

Доминион (сөөлгү **о** узадыр адаттынар) (, от  — эргээлде чер) - Британия империя турар үеде ооң составынга кирип, иштики болгаш даштыкы политиказы оон хамаарылгалыг турган күрүне, а ол күрүне Британ монархты баштыңы деп хүлевишаан, монархтың адындан ол чуртту генерал-губернаторга удуртур.

## Дөзүк
#"Тыва дылдың тайылбырлыг сөстүү (словары)", I том, А-Й. Новосибирск-2003, "Наука", Моңгуш Д.А.-ның редакторлааны-биле.

Д
Д
Буга

Буга – чазаваан үрелиг эр бода мал. *Чедишкен буга* инектеринче өске буга чагдатпас болур. Бир коданга бир буга турар. Кончуг эъткир, сүткүр уксаалыг мал угун шилип тургаш, буга салыр.

## Дөзү
#Моңгуш КЕНИН-ЛОПСАҢ: ТЫВА ЧАҢЧЫЛ. Тыва чоннуң ыдыктыг чаңчылдары. – Тувинские традиции. Книга вторая: священные традиции тувинского народа. – Кызыл: Тувинское отделение педагогического общества при Министерстве образования республики Тыва: Издательство “Новости Тувы”, 1999. На тувинском языке. 352 с.

Б
Б
Б
Наадым-2014

Наадым-2014, Кызыл хоорай - 2014 чылда болган Тываның үргүлчү эрттирер малчыннар байырлалы, Кызыл хоорай девискээринге эрткен.

## Наадымның оюннары
*Хүреш-2014, 
*Аът чарыжы-2014,
*Ча адар-2014(болган ирги бе?).

Н
Н
Н
Күлтегин, ном

**Күлтегин, ном** — Бо номда бурунгу түрктерниң Енисей-Орхон бижииниң чечен-чогаал тураскаалдарының сөзүглелдери кирген. Амгы тыва чоннуң ада-өгбелериниң амыдыралын, маадырлыг херектерин бижээн көжээ-даштарның бижимелдерин тыва дылче амгы тыва шүлүк дүрүмү-биле уран-чечен очулгазын Тыва Республиканың күрүне шаңналының лауреады А. А. Даржай болгаш Тыва Республиканың улустуң чогаалчызы Ю. Ш. Күнзегеш кылганнар.

## Дөс
# ТДЛТЭШИ. "Күлтегин. Буруңгу түрктерниң Енисей-Орхон бижииниң тураскаалдары". — Кызыл: Тываның ном үндүрер чери, — 1993 чыл, 64 арын.

К
К
К
Хүреш-2014

Хүреш-2014 — Тыва Республиканың Наадым-2014 байырлалынга хамааржыр 2014 чылдың тос ай 6-да эрттирген Тыва хүреш маргылдаазы. "Хүреш" стадиону Тыва Республиканың тулган дээн 310 мөгелериниң аразындан Тиилекчини илередири-биле Наадымның аалчыларын чыган.

## Солун барымдаалар
Хүреш-2014 маргылдаазынга Россия Федерациязының президентизи Путин Владимир Владимирович кээп, көрүкчүлеп, сөс ап келген. Чуртувус президентизи, боду Дзюдо мөгези болгаш, улуг сонуургалдыг көрүп турган база мөгелер-биле аңгы мендилежип, ужуражып турган. 

Бо чылын Наадым болза **Тыва биле Россияның демнежилгезиниң 100 чыл ою** кылдыр дакпырлажып келгени-биле, Хүреш-2014 болза **"100 чылдың Хүрежи"** кылдыр база адатынып турар. 

## Түңнелдер
Ук Хүрештиң киржикчилери болза «Тыва Республиканың Күчүтен Мөгези» Моңгуш Аяс Семис-оол-оглу, «Тыва Республиканың Чаан Мөгези» аттыг Кара-Сал Эрес биле Хертек Андрей, «Тыва Республиканың Арзылаң Мөгези» аттыг 7 мөге база «Тыва Республиканың Начын Мөгези» аттыг 19 мөгелер. 

**Маргылдааның таблицазы.**

#### Тиилекчилер таблицазы
Солун болгаш идекпейлиг хүреш салыгларның түңнелинде дараазында тиилекчилер черлери тодаратынган:

## Дөзүк
#http://molsporttuva.ru/ - Аныяктар болгаш спорт яамызы 

Х
Х
Х
Таңды кожууну

**Таңды кожууну** — Россия Федерациязында Тыва Республикада кожуун. 

Кожууннуң административтиг төвү — Бай-Хаак сумузу. Чурттакчы чонунуң саны — 14 129 кижи (2017). Таңды кожуун республиканың төп кезээнде тургустунган. Девискээриниң шөлү — 5,1 муң км². Национал тургузуу - тывалар, орустар. Шажынчы тургузуу - буддистер, православ шажын. Автомобильдин кодунуң дугаары - 17. Куржаг шагы - MSK+4 (UTC+7).

Таңды кожуун 1944 чылдың октябрь 13-те тургустунган. Таңды кожуунну XII векте Оюннар кожууну деп адап турган. 

Кожууннуң иштинде Чагытай, Дус-Хөл, Хадың хөлдери чалгып чыдар.

Арбан-суму чизези.
# Бай-Хаак сумузу, төп сууру Бай-Хаак;
# Арыг-Бажы сумузу, төп сууру Владимировка;
# Балгазын сумузу, төп сууру Балгазын;
# Дүрген сумузу, төп сууру Дүрген;
# Кочетово сумузу, төп сууру Кочетово;
# Кызыл-Арыг сумузу, төп сууру Кызыл-Арыг;
# Межегей сумузу, төп сууру Межегей;
# Успенка сумузу, төп сууру Успенка.

* Сой, Краснояровка, Марачевка арбаннары Балгазын сумузунга хамааржыр;
* Сосновка сууру, оон ыңай Хадың-Аксы деп арбан Дүрген сумузунга хамааржыр. 

## Тайылбыр кезек


## Үндезини
# Таңды кожууну Тыва Республика чазааның сайтызында. 
# Тыва чуртунда хоорай болгаш сумулар чизези. 

Аңгылал:!Main category
Аңгылал:Тыва
Аңгылал:Кожуун
Аңгылал:География
Аңгылал:Тываның географиязы
Сөөскен

Сөөскен, () - чадаң-даа, узун-даа хөй чылдыг Розалыглар аймаандан оът үнүш. Ооң янзылары 10-13 хире. Колдуунда Черниң соңгу чартык талазында өзүп турар. Тывада сөөскеннерниң 6 хевири өзүп үнүп турар.

Эм кылдыр дараазында хевирлерин ажыглап турар:
#Хаак бүрүлүг сөөскен - *Таволга иволистная*,
#Зверобой бүрүлүг сөөскен  - *Таволга зверобоелистная*,
#Ортумак сөөскен- *Таволга средняя*.

## Өзүп үнүп турар черлери
Колдуунда ховуларга, тарамык ыяштарлыг аалактарга, чадаң ыяштарлыг шыргайларга база хаяларга.

## Эм кылдыр ажыглаары
Эм кылдыр хереглеттинер чүүлдери дээрге: чечектерлиг будуктары.

Белеткээр үелери: май-июль.

Ажыглаары: 
*чечектерлиг будуктарын ижин-шөйүндүнүң ажылы сандараанда (1 шопулак (шай омаажының) ишти кургадып каан чечектерлиг будуктарын **150 мл** хайындырган сугга урупкаш, 1 шак хандылааш, хүнде 3-4 катап улуг омааш иштин ижер) ажыглап турар. 
*чаа аныяк бүрүлеринден витаминниг салаттар белеткээр. 
*бүрүлериниң сугга хандызын ажык балыглар чуурунга ажыглааар.
*Кыдат медицинада: Чечектелип турар үеде *Хаак бүрүлүг сөөскенни* чыггаш, чуггаш, хээндектээш, кургадыр. Ону хандылааш, өл чөдүлге ижип эмненир.

## Хүн-бүрү амыдыралда ажыглалы
Сөөскенни тывалар шаандан тура кымчы сывы, даңза уну кылып ажыглап чорааннар.

## Дөзүк
#Серенот Станислав К. "Тыва улусчу эмнээшкин:эм оъттар, үнүштер, чааттар, мөөгүлер; моол, тибет, кыдат улусчу медициналар-биле чергелештирип бижээни". Тываның ном үндүрер чери, 2009. ISBN 5-7655-0636-4

С
С