open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Пуншкрапфен

**Пуншкрапфен** (  немец дылдан   база  ( пончик ) дээрге классиктиг австрий чигирзиг чем, француз птифурга дөмей.

## Рецептизи
Пуншкрапфен колдуунда 4x4x4 см хемчээлдиг куб хевирлиг (чамдыкта цилиндр) кылдыр кылыр, аңаа абрикос вареньези азы мармелад, шоколад болгаш ром азы пунш холумактыг каът бар болгаш онзагай ногаан глазурь -биле шыптынган, база ром азы пунш -биле амданныг . Чамдыкта Пуншкрапфенни үрелген печеньеден кылыр, үрелгенин ромнуң амданы-биле чажырып турар  .

Баштайгы рецепти ёзугаар, пунчкрапфенде тургузуунда үргүлчү арага кирип турар , ынчалза-даа хөй кондитер база фабрикалар бо чигирзиг чемниң арага чок хевирин айтып турар  .

## Культурада
Вен диалектиде Пуншкрапфен дээрге социал-демократтарның хоралыг шола ады «хүрең ишти-хырны» , өске сөстер-биле чугаалаарга, национал-социалистиг идеяларлыг ат-тыр.

Кызыл өң солагай талакы чалгын -биле холбап турар, а хүрең өң национал-социализм-биле холбап турар  .

## Улай көрүңер

* Птифур

## Демдегелдер

## Шөлүглер

* Пуншкрапфенниң рецептизи ында.
* Пуншкрапфенниң англи дылга рецептизи  Wien.info порталында
Тываның сүлдези

Тыва Республиканың герби 1992 чылда хүлээп алдынган. 

## Тодарадып бижиири
Тыва Республиканың Күрүне демдээ – национал тыва хептиг мунукчунуң көк өңнүг өңнүг өңнүг өңнүг өңнүг өңнүг хүннүң херелдеринче аътты мунуп чоруур овур-хевири. Эмблеманың дөзүнде чаңчылчаан ак «кадак» лентада «Тыва» деп бижик бар. Мунукчу, аът, хүн болгаш ооң херелдери, «Тыва» деп бижикти алдын-биле (сарыг) кылган. Чурукту контур дургаар алдын (сарыг), ак болгаш алдын (сарыг) өңнерлиг солчуп турар шыйыгларлыг беш каът хевирлиг рамкага хаара туткан.

## Демдек тайылбыры
Тыва Республиканың гербизиниң даштыкы контуру бурунгу түрк чоннарның делегей тургузуунуң дугайында үзел-бодалдары-биле холбашкан символдарның стилизациялыг көргүзүү болуп турар.

– Тыва национал хептиг чүгүрүк аъттыг кижиниң иконографиязы Тыва Республиканың девискээринге чүс-чүс чылдарда чурттап келген чоннуң чаңчылчаан амыдырал-чуртталгазын болгаш кол ажыл-агыйжы ажыл-чорудулгазын көргүзүп турар.

– Тыва Республиканың гербиниң элементилериниң аразынче чырып турар хүннүң иконографиязын кииргени чоннуң бедик күзелдерин, амыр-тайбың болгаш чаагай чорукче чүткүлүн илередип турар.

– «Кадак» лентаның иконографиялыг утказында Тыва Республиканың чонунуң аалчыларга аалчыларны, эп-найыралын көргүскен.

## Хамааржыр темалар
・ Тыва Республика

・ Тываның тугу

## үндезин
Токио

**Токио** ()   дээрге Японияның де-факто төвү. Ол Канто аймакта турар. Ол  Канагава префектуразы, Чиба префектуразы, Сайтама префектуразы, Яманаси префектуралары-биле кызыгаарлажып турар. Ол ышкаш далай таварыштыр Сидзуока префектуразы-биле кызыгаарлажып турар.

## Үндезин
Аңгылал:Япония
Хакас Республика

**Хакас Республика**(Хакас: *Хакасия Республиказы* Орус:*Республика Хакасия*) — Россия Федерациязының тургузукчу күрүнези, Сибирьниң чөөн талазында Улуг-хемниң солагай талазында турар. Ооң девискээри 61569 дөрбелчин километр, Кемерово облазы, Красноярск край, Тыва Республика, Алтай Республика-биле кызыгаарлажып турар. Хакас Республика Сибирь федералдыг округка хамааржыр болгаш сес округтарга болгаш беш хоорайларга чарлып турар. Административтиг төвү — Абакан хоорай, чурттакчы чону 180 муң хире кижи.

## География
Хакас Республика Саян-Алтай шынаа болгаш Хакас-Минусинск ховузунуң девискээринде турар. Республика чөөн чүктен барыын чүкче 460 км, мурнуу чүктен барыын чүкче 200 км шөйлүп турар. Регионнуң кол хемнеринге Улуг-Хем, Чүлүм, Том кирип турар, 500 ажыг хөлдерлиг, 330 хемнерлиг.

## Чурттакчы чон
Хакас Республиканың чурттакчы чонунуң саны 534 муң хире кижи, оларның 12 хире хуузу этниктиг хакастар. Күрүне дылдары орус болгаш хакас дылдар.

## Административтиг кожуун
**Муниципалитет**

・Абакан

・Абаза

・Черногорск

・Саяногорск

・Солск

・Район

**Орджоникидзевский кожуун**

・Шила кожуун

・Воградский район

・Усть-Абаканский кожуун

・Аскизский район

・Алтайский кожуун

・Бея району

・Таштып кожуун

## Албан езузунуң сайтызы
Хакасия Республиканың албан езузунуң сайтызы

## үндезин


Х
Wayback Machine

**Wayback Machine** дээрге Интернет Архивтиң халас санныг архив албаны-дыр, ол эрткен үениң веб-арыннарының чуруктарын кадагалап турар, ынчангаш ажыглакчылар тускай URL-ди кииргеш, аңгы-аңгы үелерде сайттың кандыг турганын көрүп болур.

## төөгү
Wayback Machine интернетте читкен информацияның айтырыын шиитпирлээр дээш тургустунган. Ооң үндезилекчилери Брюстер Кале биле Брюс Гиллиат "бүгү билиглерже бүгү-делегейниң киржилгезин" хандырар сорулгалыг турганнар.

Wayback Machine 1996 чылдан амгы үеге чедир сайтыларның чуруктарын кадагалап турар, 2024 чылдың ноябрьда 916 млрд ажыг веб-арыннар архивтелген. Ол ажыглакчыларга тускай URL-ди киирип, эрткен үеде тодаргай хүнде веб-арынны көөр арганы бээр.

## Үндезин

Аңгылал:Компьютер
Аңгылал:Интернет
Ипек, Семих

**Семих Ипек** (туарих 1990 чу года майның 7 күнү төреңген) — Түрүк улустуң өг-билишчи, тарихчы, шааыр, да черимжи барт-хожаа (**озан**). Ол литература, музыка, чорутка культураны саглап калыр киришкен чорудулгазы белән танылгалы, аңынга че **домбура** чаңгыралдыра бээр.

## Баштайы чоруу һәм өг-билим
Семих Ипек Түркияның Эрзурум кожуунунда төреңген. Анын эне-атазы — Фахри да Нервин Ипек. Кичинден төргенде, ол улуу-черимжи озаннардан, түрк халық поэзиясынан дем алып, черимжи өстүрүшкен.

## Аңгы киришкен чорудулгазы
Ипек домбура, шынкылдак-домбура, саз, шан-кобуз (шакылдак хомус), ам да өр түрээ барабан чаңгыралдарды чалып, өөр поэзиаларны бичип, концерттерге да симпозиумларга чурттар аразында киришкен. Ол азыр Азербайжанда өг-билишти берип, түрк улустуң литературазы да музыказының салтын тараткан.

## Аңынга хачайың чугаалар

### Китептер
* ***Kiska (Бир айыл тыптап көрүш)***, Lambert Academic Publishing, 2018.
* ***Чорух дылындагы Эски Кыпчакча сөздөр*** (Сүеда Ипек менен), Lambert Academic Publishing, 2018.
* ***Эрзурумда Кавказ көчкүнчелери***, Ritim Sanat Yayınları, 2021.

### Сайланган макалар
* "Танбур атын да кыялын аарылгазы", *Türk Yurdu*, Июль 2015.
* "Абай Кунанбай уулу", *Erciyes Dergisi*, Сентябрь 2015.
* "Памирден Эрзурумга", *Beyazşehir Palandöken*, 2016.
* "Кадым түрк чаңгыралдыры; Домбыра"
* "Гүмүшханедеги айыл аттарына киириш көрүш", *Erciyes Dergisi*, 2015.
* "Бир казак күйү: Аксак кулан", *Anasay Dergisi*, Август 2017.
* "Каğıзман айылдары: түрк урук-оймак атлары", *Serhat Kültür Dergisi*, 2015.
* "Кобуздан Азербайжан сазына", *Azerbaijanology: Past, Present and Future* симпозиум, 2015.
* "Дервиш Парижи партлаткан" фильмге пародия көз караш
* "Улуттук тургус: Эбүлфез Элчибей" 
* "Баку Ататүрк лицейи", *Түрк Дүйнөсүнүн Тарых Журналы*, 2023.

### Хикаалар
* "Шеки Баклавазы", *Ulduz Dergisi*, Март 2016.
* "Папак", kulis.lent.az 

## Аңынга кожуундук жашашы
Семих Ипектың өбүлдү шаңналары — **Саулет Алпыспаева Ипек**.

## Кара да көр
* Озан
* Акын
* Домбура

## Чыдагчылар
Пушниг, Вольфганг

**Вольфганг Пушниг** (, [май 21] [1956 чыл]да төр.,) — Австрияның джаз хөгжүмчүзү (саксофон, флейта, бас-кларнет ) база композитор.

## Намдары
Венаның консерваториязынга саксофон база флейта өөренип алгаш  Пушниг 1970 чылдарның ортаа  Матиасом Рюэггом -биле кады Вен уран чүүл оркестрин тургускан. Маңаа 1989 чылга чедир ажылдаан. Ол ышкаш Эрнст Яндл биле Лорен Ньютон -биле кады төлевилелдерже киржип турган. 1980 чылдарның эгезинде Пушниг Хансом Коллером -биле кады Air Mail биле Saxofour деп  ойнап турган. Карла Блей ону 1980 чылдарның ортан үезинде бодунуң бөлүүнче  . Янзы-бүрү коллективтерге ол Вольфганг Миттерер, Ули Шерер, Линда Шеррок,  Джамааладэн Такума -биле ажылдап турган, база Райнхард Флатишлер, Герберт Йосс,  Кристоф Лауэр база Мишель Годар-биле кады ажылдап турган. 1991 чылда ол «Альпийские аспекты» деп төлевилелди тургускан. Ол каш катап көрей үрер хөгжүм ансамбли SamulNori -биле кады ойнап турган  .

Венаның хөгжүм база күүселде уран чүүлүнүң университединиң профессору, популярлыг хөгжүм кафедразының удуртукчузу чораан  .

## Шаңналдары

* Ханс Коллер шаңналы [нем.] как «джазовый музыкант года» (1998)
* Recognition Award of Carinthia (2003)
* Клагенфурт университединиң хүндүлүг доктор эртемин алган бир дугаар хөгжүмчү (2004)
* Каринтия чуртунуң «За заслуги» ордениниң офицерлериниң крестизи [нем.] (2016)
* Культура талазы-биле Каринтияның шаңналы (, 2022)

## Дискография

### Чаңгыс кижи күүседиир альбомнары

* 1988: *Күзелдиң кезектери*
* 1991: *Альпий талалары*
* 1995: *Холушкак метафоралар*
* 1997: *Дрим Уиверс*
* 1998: *Үндезиннер болгаш чимис*
* 1999: *Аспектилер*
* 2001: *Чантс*
* 2006: *Чүүлдер өскерилген: 50 чылдаан юбилейлиг коробка*

## Демдеглелдер

Аңгылал:Википедия:Статьи с источниками из Викиданных
Аңгылал:Майның 21 төрүттүнген
Мурнуу Көрейниң ыдык ыры

**Эгукга** (көр. 애국가, aegugga) дээрге Мурнуу Кореяның күрүне гимни.

## Ырының сөстери

### Корей дыл
**1절:**

동해 물과 백두산이 마르고 닳도록,

하느님이 보우하사 우리나라 만세.

**후렴:**

무궁화 삼천리 화려 강산,

대한 사람 대한으로 길이 보전하세.

**2절:**

남산 위에 저 소나무 철갑을 두른 듯

바람서리 불변함은 우리 기상일세.

*<small>*'후렴**</small>''

<small>**3절:**</small>

가을 하늘 공활한데 높고 구름 없이

밝은 달은 우리 가슴 일편단심일세.

''<small>**후렴**</small>''

<small>**4절:**</small>

이 기상과 이 맘으로 충성을 다하여

괴로우나 즐거우나 나라 사랑하세.

''<small>**후렴**</small>''

=== Латин бижик ===
<small>**1-jeol:**</small>

Donghae mulgwa Baekdusani mareugo daltorok

Haneunimi bouhasa urinara manse.

<small>**Huryeom:**</small>

Mugunghwa samcheolli hwaryeo gangsan

Daehan saram daehaneuro giri bojeonhase.

<small>**2-jeol:**</small>

Namsan wie jeo sonamu cheolgabeul dureun deut

Baram seori bulbyeonhameun uri gisang-ilse.

''<small>**Huryeom**</small>''

<small>**3-jeol:**</small>

Ga-eul haneul gonghwalhande nopgo gureum eopsi

Balgeun dareun uri gaseum ilpyeondansimilse.

''<small>**Huryeom**</small>''

<small>**4-jeol:**</small>

I gisanggwa i mameuro chungseong-eul dahayeo

Goerouna jeulgeouna nara saranghase.

''<small>**Huryeom**</small>''

=== Тыва дыл ===
1.

Мурнуу далайның чалгыглары кургап, Бэкду дагның үрели бергенинге чедир,

Бурган бисти хайгаарап турар, бистиң Кореявыс кезээ мөңгеде турар.

**Кожумаа:**

Шароннуң розазы, муң-муң километр ыракта болгаш хемнерлиг чер;

Корей кижи боду, кажан-даа Корея турар болзун.

2.

Ол Намсан дагда бронялыг хараган, дежурныйлап турар хевирлиг; 

Өскерилбес салгыннар болгаш доңнар бистиң шиитпиривис болур

**Кожумаа:**

3.

Күскү, дөңмектиг кежээки дээрде кандыг-даа булут чок арыг;

Бистиң чүректеривис чырыткылыг ай, чаңгыс болгаш шынчы апарган.

**Кожумаа:'''

4.

Ындыг күзел-сорук-биле, ындыг сүлде-биле, бердинген болуңар;

Өөрүшкүлер, аарышкылар, чүү-даа болза, Кореяңарга ынак болуңар.

## Үндезин
Аңгылал:Корея

Аңгылал:Гимннер
Qurtulush Marshi

**Qurtulush Marshi** (уйг. Qurtulush Marshi) — уйгур чоннуң күрүне ырызы. Ол ырыны Mehmet Ali Tevfik 1933 чылда бижээн.

## Ырының сөстери

### Уйгур дыл

: قۇرتۇلۇش يولىدا سۇدەك ئاقتى بىزنىڭ قانىمىز
: سەن ئۈچۈن ئەي يۇرتۇمىز، بولسۇن فىدا بۇ جانىمىز
: قان كەچىپ ھەم جان بەرىپ، ئاخىر قۇرتۇلدۇردۇق سەنى
: قۇرتقۇزۇشقا قەلبىمىزدە بار ئىدى ئىمانىمىز

: يۇرتۇمىز بىز يۈز-كۆزۈڭنى قان بىلەن پاكىزلەدۇق
: ئەمدى ھىچ كىرلەتمەگەيمىز، چۈنكى تۈركتۇر نامىمىز

: يارۇ ھەمدەم بولدى بىزنىڭ ھىممەتىمىز سەن ئۈچۈن
: دۇنيانى سوراغان ئىدى ھىممەت بىلەن ئەجدادىمىز

: ئاتالارنىڭ جەڭلىرى ئۆچمەيدۇ تارىخ بەتىدىن
: نەسلى قالدى جەڭگاۋەر، بىز ئۇنىڭ ئەۋلادى بىز
: چىقتى جان ھەم ئاقتى قان، بولدى ياۋدىن ئەل ئامان
: ياشىسۇن ھىچ ئۆلمىسۇن گۈزەل ئىستىقبالىمىز
: ياشىسۇن، مىڭ ياشىسۇن، پارلانسۇن ئىستىقبالىمىز

###### Кирилл бижик

: Қуртулуш йолида судәк ақти бизниң қанимиз,
: Сән үчүн, әй юртимиз, болсун пида бу җанимиз.
: Қан кечип, һәм җан берип, ахир қутулдурдуқ сени,
: Қәлбимиздә қутқузушқа бар еди иманимиз.

: Яру һәмдәм болди бизниң һиммитимиз сән үчүн,
: Дуняни сориған еди һиммәт билән әҗдадимиз.
: Юртумиз, биз үз-көзүңни қан билән пакизлидуқ,
: Әнди һеч кирләтмигәймиз, чүнки Түрктур намимиз.

: Аттила, Чиңгиз, Төмүр дунияни титрәткән еди,
: Җан берип шан алимиз, биз һәм улар әвладимиз.
: Чиқти җан, һәм ақти қан, дүшмәндин болди әл-аман
: Яшисун, һеч өлмисун, парлансун истиқбалимиз.

###### Тыва дыл
Камгалалдың оруунга ханывыс суг дег агып турган,

Силер дээш, чурттувус, амы-тынывыс өргүл болзун

Бис хан төгүп, амы-тынывысты берип тургаш, силерни камгалап алган бис;

Камгалалды сеткиливис ханызындан бүзүрээн бис.

Эжим сен, деткимчевис сенээ,

Бистиң өгбелеривис делегейни чагырып чораан.

Төрээн черим, сени хан-биле арыглаан бис,

Бистер "Түрк" кажан-даа хирленмес бис. 

Атилла, Чингис, Тимур делегейни шимчедипкен,

Хан төккен, алдар-хүндүнү чедип алган бистер оларның ажы-төлү-дүр бис.

Бис амы-тынывысты өргүп, ханывысты төккен бис, дайзыннарывыстан өжээн негеп алган бис.

Узун назылыг болзун, келир уевис ожуп, чырып чорбас болзун.

## Үндезин
Аңгылал:Гимннер
Ай демдээ

**Ай демдээ,** **Менструация**(англ:*menstruation*)дээрге херээжен кижиниң мага-бодунга айда чаңгыс катап болуп турар болуушкун-дур, ында уруг савазы төктүп, ай демдээ ханы кылдыр үнүп турар. Кажан яйцеклетка уруг савазындан үнген, ынчалза-даа уругланмаан болза, ындыг болур. Бир эвес яйцеклетканы уругландырар болза, уруг савазы хоюглап, уругланган яйцеклетканың имплантациязынга белеткенип турар, а бир эвес уругланмаан болза, ол херек чок апаар болгаш төктүп каар. ай демдээ аарышкылыг болгаш чалгаарап болур силер.

## Шаг
Ол силерниң ай демдээның бирги хүнүнде эгелээр, дараазында айдемдээның мурнунда хүнде төнүп, 21-ден 35 хонук аразында үргүлчүлээр. Бо эргилде гормоннарның өскерлиишкиннери-биле кады чоруп турар болгаш дөрт кол чадага чарлып турар:ай демдээ, фолликулярлыг чада, овуляция болгаш лютеин чадазы.

## Эмнээри
Хөй херээженнер хан-биле демисежир дээш гигиеналыг салфетка, тампон , менструалдыг чашка  оон-даа ыңай кедер.

## Эгези болгаш төнчүзү
Кижи бүрүзүнге аңгы-аңгы-даа болза, ай демдээзы колдуунда 10-15 хар аразында эгелээр, 40-50 хар аразында төнүп каар.

## Үндезин
Аңгылал:Херээженнер
Аңгылал:Кадыкшыл
Хакас Республиканың күрүне гимни

**Хакас Республиканың Күрүне ырызы** (орус. Государственный гимн Республики Хакасия) — Россияның Хакас Республиказының күрүне ырызы. Ону 2015 чылда хүлээп алган.

## ырының сөстери

### Хакас дыл
Хакасия! Сибирь кіні чирі,

Сойан тағлары, Ким суғ ағыны.

Чайаан хаңхазы, тилекей сілии!

Ӧӧркілер салған чоннар чырғалы.

**Ыр хозымы:**

Хакасия! Сағаа хайхапчам,

Kӧpіп чазың, тайға-тағларың

Чир-суум тынызына кӧӧрепче чӱреем,

Кӱс мағаа кирче тӧреен чирім.

Саарлар, тулғорлар син пӱдірчезің.

Ас таарыпчазың, аттарға пайзың,

Анып чир пайын, чоллар салчазың,

Алып оолларның маха кӱзӱнең.

**Ыр хозымы**

Илбек хазнабыс синнең чазаалча,

Чоннар бувайым - ада чирібіс!

Ӧңненып ызых, Чир-суум чазанча,

Россия ӧмезі - Хакасиямыс!

**Ыр хозымы**

### Орус дыл
Хакасия, край мой, в центре Сибири,

Там, где в Саянах кипит Енисей!

Чудо природы, ты лучшая в мире!

Создана Богом на благо людей!

***Припев:***

Хакасия! Тобой восхищаюсь,

Глядя на горы, тайгу и поля.

Воздухом Родины я восхищаюсь,

Силы даёт мне родная земля!

Ты строишь заводы, плотины возводишь,

Сеешь хлеба и разводишь коней,

Недра вскрываешь, дороги проводишь

Руками прекрасных своих сыновей!

***Припев:***

Гордится Держава тобою кипучей,

Хакасия - дружных народов семья!

Мужай и цвети, край мой могучий!

Частица России, Отчизна моя!

***Припев:***

## Тыва очулга
Хакасия, мээң төрээн черим, Сибирьниң чүрээ

Улуг-хемнин, Саян дагларынын чурту!

Бойдустуң кайгамчыктыы, сен делегейде эң-не шыырак сен!

Бурганның чаяап каан чери!

**Кожумаа:**

Хакасия! Силерни хундулээр мен!

Даглар, тайгалар, оът-сиген

Бажың агаар, мен сеңээ ынак мен

Күштүг төрээн чуртум

Заводтар тудуп, дамдылар тудуп,

Ажыл-агый, чылгы мал азырап,

Черниң тереңинде, делегейни удуртуп турар

Сээң чоннарың!

**Кожумаа:**

Сен мээң чоргааралым болгаш черим сен!

Хакасия - найыралдыг чурт!

Чуртум! Сайзырап чор!

Россияда - бистиң чуртувус!

**Кожумаа:**

## Үндезин
Аңгылал:Хакас Республика

Аңгылал:Гимннер
Азербайджанның ыдык ыры

**Азербайджан марш** () — Азербайджан Республиканың күрүне гимни.

## ырының сөстери

#### Азербайджан дыл
Azərbaycan! Azərbaycan!

Ey qəhrəman övladın şanlı Vətəni!

Səndən ötrü can verməyə cümlə hazırız!

Səndən ötrü qan tökməyə cümlə qadiriz!

Üçrəngli bayrağınla məsud yaşa!

Üçrəngli bayrağınla məsud yaşa!

Minlərlə can qurban oldu,

Sinən hərbə meydan oldu!

Hüququndan keçən əsgər,

Hərə bir qəhrəman oldu!

Sən olasan gülüstan,

Sənə hər an can qurban!

Sənə min bir məhəbbət

Sinəmdə tutmuş məkan!

Namusunu hifz etməyə,

Bayrağını yüksəltməyə

Namusunu hifz etməyə,

Cümlə gənclər müştaqdır!

Şanlı Vətən! Şanlı Vətən!

Azərbaycan! Azərbaycan!

Azərbaycan! Azərbaycan!

#### Кирилл
Азәрбајҹан! Азәрбајҹан!

Еј гәһрәман өвладын шанлы Вәтәни!

Сәндән өтрү ҹан вермәјә ҹүмлә һазырыз!

Сәндән өтрү ган төкмәјә ҹүмлә гадириз!

Үчрәнҝли бајрағынла мәсʼуд јаша!

Үчрәнҝли бајрағынла мәсʼуд јаша!

Минләрлә ҹан гурбан олду,

Синән һәрбә мејдан олду!

Һүгугундан кечән әсҝәр,

Һәрә бир гәһрәман олду!

Сән оласан ҝүлүстан,

Сәнә һәр ан ҹан гурбан!

Сәнә мин бир мәһәббәт

Синәмдә тутмуш мәкан!

Намусуну һифз етмәјә,

Бајрағыны јүксәлтмәјә

Намусуну һифз етмәјә,

Ҹүмлә ҝәнҹләр мүштагдыр!

Шанлы Вәтән! Шанлы Вәтән!

Азәрбајҹан! Азәрбајҹан!

Азәрбајҹан! Азәрбајҹан!

###### '''Тыва дыл'''
Азербайджан! Азербайджан!

Маадырларның ажы-төлүнүң тиилелгелиг төрээн чурту!

Бис шупту амы-тынывысты сеңээ дамчыдарынга белен бис!

Бис сээң дээш боттарывыстың ханывысты төгеринге белен бис!

Үш өңнүг тугу-биле йөрээлдиг бол!

Үш өңнүг тугу-биле йөрээлдиг бол!

Муң-муң амы-тынны өргүпкен,

Сээң сүлде-сүзүүң тулчуушкун шөлү апарган,

Бүзүрелдиг шериг бүрүзүнден,

Оларның кайызы-даа маадырлар апарган!

Роза сады дег чечектел,

Мээң чуртталгам кажан-даа сеңээ даңгыраглаан,

Сеңээ муң кижи ынак,

Мээң чүрээмде дыка хандыкшылдыг!

Сээң алдар-хүндүң дээш камгаланыр дээш,

Ыдыктыг туктуңну өрү көдүрүп алгаш;

Сээң алдар-хүндүң дээш камгаланыр дээш,

Аныяк салгакчы бүрүзү күзелдиг бол!

Алдарлыг төрээн чер!  Алдарлыг төрээн чер!

Азербайджан! Азербайджан!

Азербайджан! Азербайджан!

## Демдеглелдер

Аңгылал:Азербайджан
Аңгылал:Гимннер
Гигиеналыг салфетка

**Гигиеналыг салфетка** — Ол дээрге ай демдээ үезинде менструация ханын шингээдип алыр материал-дыр. ай демдээ ханы иштики хепче азы хепче кирбезин дээш, ону шортикке быжыглаар.

## Хевирлери
Ай демдээның хемчээлинден болгаш хүннүң үезинде ажыглап болур гигиениктиг салфеткаларның янзы-бүрү хевирлери бар.
Kiteretsu Daihyakka

***Kiteretsu Daihyakka***  (яп. **キテレツ大百科**　Китерецу Дайхякка) дээрге аңаа үндезилеттинген япон манга болгаш телевизионнуг аниме сериалы дыр. Автору Фудзико Ф. Фудзио.

## Синопсис
**Китерецу**（яп. キテレツ, азы **Эйити-китэ** (яп. 木手 英一）деп адаар, эге класстарның өөреникчизи, чүүлдерни тыварынга ынак, ынчалза-даа ооң тывызыктары үргүлчү үре-түңнел чок болур.

Бир хүн ол ачазындан өгбелериниң арттырып каан "**Китерецу Дайхякка**" деп номнуң копиязын ап алгаш, ында бижээн чүүлдерни чогаадып эгелээн. (Ынчалза-даа, тускай шилдер кедип албаан болзуңарза, ында чүүлдерни көрүп шыдавас силер). Бир дугаар төлевилелинге ол Коросуке деп роботту чогааткан.

Коросуке-биле кады Китарецу энциклопедияда бижээн бир-ле тывылган чүүлдү чогаадып турар, чамдыкта кижилерге дузалап, чамдыкта бергедээшкиннерни тургузуп турар.

## Маадырлар
**Эйити-китэ（Китерецу）（キテレツ、木手 英一）**

Бо тоолдуң кол маадыры. Ооң хоббизи - тывынгыр чорук, ол бодунуң тывылган чүүлдеринге долузу-биле хандыкшылдыг болур чаңчылдыг.

**Коросуке（コロ助）**

Китерецу тывып алган робот. Ол робот-даа болза, сагыш-сеткилдиг болгаш чемненип билир.

**Китерецу Сай（キテレツ斎）**

Китерецунуң өгбези. Ол "Китерецу Дайхякка" чогааткан.

**Миёко Нонохана（野々花 みよ子）**

Китерецунуң чаңгысклассчызы. Китерецу аңаа ынак ышкаш.　

**Бутагорилла（ブタゴリラ）**

Баштайгы чогаалда ол кара сагыштыг кижи турган, а анимеде ол кижи бүрүзүнүң эки эжи кылдыр ойнап турар. Ооң ада-иези ногаа аймаа садыын ээлеп турар.

**Тонгари（トンガリ）**

Баштайгы чогаалда ооң адын чамдыкта «Кончи» деп бижип турган. Бутагорилла-биле кады хөйү-биле көстүп турар.

## Үндезин
Аңгылал:Япония
Митоку хем

**Митоку хем** () — дээрге Японияның Тоттори префектуразын таварып агып чыдар хем-дир.

## Төөгү
Митоку хемниң эриинде 4000-5000 чыл бурунгаар туттунган үрегдекчилер тывылган.

## Үндезин
Аңгылал:Япония
Энурез

**Энурез** ─ Кижи сидиктээр аргазын чидирип алгаш, удуп чыдырда сидиктеп каарга, орун-дөжекке сидиктээр. 5 хардан өрү назылыг уругларга айда чаңгыс катап үш айдан хөй үе дургузунда орун-дөжекке сидиктээр болза, ону "энурез" дээр. Колдуунда, уругнуң өзүп орары-биле, орун-дөжээнге сидиктээр чорук бойдустан экижиир.

## Чылдагаан
Кол чылдагааннарның аразында "сидиктиң хемчээли болгаш бышпааны" база "уйгу-дүжүңнүң үрелиишкиннери" бар.

**Удуур**: Сидиктээр дээн ышкаш сагындырар-даа болзуңарза, силер дыка улуг уйгуда болгаш туруп шыдавас силер. ﻿

Шынар чок уйгу сидиктээрин көвүдедип болур.

**Безин**: Сидиктиң хемчээли эвээш болгаш сидикти четчир кылдыр шыгжап шыдавас.

Сидиктиң ажылдаары сайзыраваан болгаш сидиктээр күзелди башкарары берге.

## Эмнээри
**Амыдыралдың дүрүмнери болгаш алдынып чоруурунуң терапиязы:**

・Удуур мурнунда туалеттеп: Аарыг кижини удуур мурнунда туалеттеп алырынче деткиир.

・Кежээки үеде суг ижерин кызыгаарлаар: Кежээки чем соонда суг ижеринден ойталаар.

・Сидикти тудуп алырынга өөредири: аарыг кижини хүндүс сидикти тудуп алырынга өөредип тургаш, сидиктиң шыдалын көвүдедиринче деткиир.

**Эмнер-биле эмнээшкин:**

Диуретикке удур гормон: Сидиктиң хемчээлин эвээжедир. Удуур мурнунда азы думчук чажар эмни ижип алыңар.

## Дөс
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D0%BD%D1%83%D1%80%D0%B5%D0%B7
Сидиктээр

**Сидиктээр** дээрге ханны шүүреп тургаш, бүүректерниң бүдүрүп турары суглуг чүүл-дүр, ол мага-боттан херек чок сугларны болгаш үрегдекчи бүдүмелдерни үндүреринге дузалаар.

## Сидиктиң хемчээли
Кадык кижи хүнде 1,5 литр сидикти үндүрер, ынчалза-даа ол хемчээл сугнуң ижеринден болгаш мага-бодуңарның байдалындан хамааржыр.

## Сидиктиң өңү
Суг эвээш ижер болза өңү карарып каар, хөй ижер болза өңү чырык болур.
Рутул

**Рутул** (Мыхабыр) — Кавказта эвээш санныг чон, Дагестан биле Азербайджанга чурттап турар, ниити чурттакчы чону 120 муң хире кижи.

## Дыл
Олар рутул дыл боттарының дылында чугаалажыр. Бо дыл Мурнуу-Чөөн Кавказ дыл.

## Чүдүлге
Хөй кезии исламның суннит сектазын сагып турар.

Аңгылал:Рутул
Моол чурттуң ыдык ыры

**Монгол Улсын Төрийн Дуулал** ー Моолдуң күрүне гимни.

## Ырының сөстери

### Моол дыл
Дархан манай тусгаар улс

Даяар монголын ариун голомт

Далай их дээдсийн гэгээн үйлс

Дандаа энхжиж, үүрд мөнхжинө.

Хамаг дэлхийн шударга улстай

Хамтран нэгдсэн эвээ бэхжүүлж

Хатан зориг, бүхий л чадлаараа

Хайртай Монгол орноо мандуулъя.

Өндөр төрийн минь сүлд ивээж

Өргөн түмний минь заяа түшиж

Үндэс язгуур, хэл соёлоо

Үрийн үрдээ өвлөн бадраая.

Эрэлхэг Монголын золтой ардууд

Эрх чөлөө жаргалыг эдлэв

Жаргалын түлхүүр, хөгжлийн тулгуур

Жавхлант манай орон мандтугай.

### Моол бижик
ᠳᠠᠷᠬᠠᠨ ᠮᠠᠨᠠᠶ ᠲᠤᠰᠠᠭᠠᠷ ᠤᠯᠥᠰ

ᠳᠠᠶᠠᠭᠠᠷ ᠮᠤᠩᠭᠣᠯ ᠤᠨ ᠠᠷᠢᠭᠤᠨ ᠭᠤᠯᠤᠮᠲᠠ

ᠳᠠᠯᠠᠢ ᠶᠡᠬᠡ ᠳᠡᠭᠡᠳᠦᠰ ᠤᠨ ᠭᠡᠭᠡᠨ ᠦᠢᠯᠡᠰ

ᠳᠠᠩᠳᠠ ᠡ᠊ᠩᠬᠡᠵᠢᠵᠦ᠂ ᠡᠭᠦᠷᠢᠳᠡ ᠮᠦᠩᠬᠡᠵᠢᠨ᠎ᠠ᠃

ᠬᠠᠮᠤᠭ ᠳᠡᠯᠡᠭᠡᠢ ᠢᠨ ᠰᠢᠳᠤᠷᠭᠤ ᠤᠯᠤᠰ ᠲᠠᠢ

ᠬᠠᠮᠲᠤᠷᠠᠨ ᠨᠢᠭᠡᠳᠦᠭᠰᠡᠨ ᠡᠪ ᠢᠶᠡᠨ ᠪᠡᠬᠢᠵᠢᠭᠦᠯᠵᠦ

ᠬᠠᠲᠤᠨ ᠵᠤᠷᠢᠭ ᠪᠦᠬᠦᠶᠢᠯᠠ ᠴᠢᠳᠠᠯ ᠢᠶᠠᠷ ᠢᠶᠠᠨ

ᠬᠠᠢᠢᠷᠠᠲᠠᠢ ᠮᠣᠩᠭᠤᠯ ᠤᠷᠤᠨ ᠢᠶᠠᠨ ᠮᠠᠨᠳᠤᠭᠤᠯᠤᠢ᠎ᠠ᠃

ᠦᠨᠳᠦᠷ ᠲᠦᠷᠦ ᠢᠨ ᠮᠢᠨᠢ ᠰᠦᠯᠳᠡ ᠢᠪᠡᠭᠡᠵᠦ

ᠦᠷᠭᠡᠨ ᠲᠦᠮᠡᠨ ᠦ ᠮᠢᠨᠢ ᠵᠠᠶᠠᠭ᠎ᠠ ᠲᠦᠰᠢᠵᠦ

ᠦᠨᠳᠦᠰᠦ ᠢᠵᠠᠭᠤᠷ᠂ ᠬᠡᠯᠡ᠂ ᠰᠤᠶᠤᠯ ᠢᠶᠠᠨ

ᠦᠷ᠎ᠡ ᠢᠨ ᠦᠷ᠎ᠡ ᠋ᠳ᠋ᠡᠭᠡᠨ ᠦᠪᠯᠡᠨ ᠪᠠᠳᠠᠷᠠᠭᠠᠶ᠎ᠠ᠃

ᠡᠷᠡᠯᠬᠡᠭ᠌ ᠮᠣᠩᠭᠤᠯ  ᠤᠨ ᠵᠤᠯ ᠲᠠᠢ ᠠᠷᠠᠳ ᠦᠳ

ᠡᠷᠬᠡ ᠴᠢᠯᠦᠭᠡ ᠵᠢᠷᠭᠠᠯ ᠢ ᠡᠳ᠋ᠯᠡᠪᠡ

ᠵᠢᠷᠭᠠᠯ ᠤᠨ ᠲᠦᠯᠬᠢᠭᠦᠷ᠂ ᠬᠦᠭ᠍ᠵᠢᠯ  ᠦᠨ ᠲᠤᠯᠭᠠᠭᠤᠷᠢ

ᠵᠢᠪᠬᠤᠯᠠᠩᠲᠤ ᠮᠠᠨᠠᠶ ᠤᠷᠤᠨ ᠮᠠᠨᠳᠤᠲᠤᠭᠠᠢ᠅

### Тыва дыл
Бистиң ыдыктыг хамаарышпас чуртувус

Бүгү моолдарның өгбелериниң одагы  

Делегейнин шупту буянныг ажыл-херээ болзун

Ол кезээ мөңгеде сайзыраар.

Бистиң чуртувус харылзааны быжыглаар

Делегейниң бүгү-ле чөптүг чурттары-биле.

Бүгү күзеливис болгаш күжүвүс-биле  

Ынак Моол чуртувусту байырлаалыңар! 

Улуг нациявыстың демдээ бисти йөрээп чоруур 

А чоннуң салым-чолу бисти деткип турар

Ук-төөгүвүстү, культуравысты, дылывысты дамчыдып чоруулуңар

Салгалдан салгалче

Эрес-дидим Моолдуң шыырак чону

Хостуг чорукту болгаш аас-кежикти чедип алган.

Өөрүшкүнүң кол дөзү болгаш чедиишкинниң оруу,

Алдарлыг чуртувус узун назылазын!

Аңгылал:Моол
Аңгылал:Гимннер
Ямамото Рунрун

**Рамамото Рунрун** дээрге япон манга чурукчузу. 

## Ажыл
Ооң төлээлекчи ажылдары:

・The Marshmallow Times () ー Ону база 2004 чылда телеаниме кылдыр үндүрген.

・Hop!Papamocco ()

Аңгылал:Япония
Оотани Хол-хаптары

**Оотани Хол-хаптары** () Бо дээрге япон бейсбол ойнакчызы Шохей Охтаниниң Японияның эге школаларынга белекке берген перчаткалары-дыр.

## Фон
2023 чылдың декабрьдан 2024 чылдың март айга чедир Охтани 20,000 хире школаларга үш бичии бейсбол перчаткаларын белекке берген.

## Үндезин

Аңгылал:Япония
Кат-чимис шрамнары

**Кат-чимис шрамнары** дээрге чаъс чаап турар ыяштарның будуктарын төктүпкен соонда артып каар шрамнар-дыр. Ол дээрге ыяштың будуктарынга кат-чимис чыпшынган демдектери-дир, оларның хевири болгаш шыйыглары ыяштың хевиринге хамаарыштыр аңгы-аңгы болур. Кат-чимис шрамнарының хевири ыяштың хевиринге хамаарыштыр аңгы-аңгы болур, олар төгерик, чартык айлыг азы шыйыглыг болур.

## Демдеглелдер
Эйсер

**Эйсер** ー Японияның Окинава префектуразының чаңчылчаан танцызы-дыр.

## Сорулгазы
Бо танцыны ай санаашкыны-биле чеди айның 13-тен 15-ке чедир ада-өгбелерниң сүнезиннерин өске оран-делегейже чорудары-биле кылыр.

Аңгылал:Япония
Хүннүг

**Хүннүг** дээрге атмосфералыг дээрниң мага-бодунга булуттар эвээш азы шуут чок агаар-бойдусту чугаалап турар.

## Тайылбыр
Ниитизи-биле, дээр 90% ажыг булуттуг болза, булуттуг болур. Бир эвес 20-80% болза, хүннүг болур.

## Үндезини

Аңгылал:Агаар бойдус
Отоконоко

**Отоконоко** () дээрге япон интернет жаргон-дур, ону колдуунда аныяк кыс ышкаш эр улусту адап турар.

## Эра
Ону колдуунда 2000 чылдарның төнчүзүнден эгелеп ажыглап турган деп санап турар.

Япон дылда "оол" дээрге "男の子" кылдыр бижиир. "子" деп үжүк "кыс" кылдыр өскерилген, ооң утказы "娘" дээн уткалыг.

## Үндезин
Аңгылал:Япония
Японияның тугу

**Японияның тугу** () дээрге Япон тукта, ортузунга кызыл төгериктиг ак тук.

## Утка
Кызыл төгерик үнүп орар хүннү илередип турар. Кызыл биле ак дээрге чаңчылчаан япон өңнер-дир, оларны буянныг деп санаар, кызыл дээрге буянныг чорукту болгаш амыдыралчы чорукту илередип турар, а ак дээрге ыдыктыг болгаш арыг-силигни илередип турар.

## Төөгү
Ону 1870 чылда ол үеде Японияның чазаа тургускан. Ынчалза-даа ол чүгле 1999 чылда хоойлуга албан езузу-биле быжыглаттынган.

## Үндезин
Аңгылал:Япония
Чурим

**Чуримлар** (чур. *чулым*) – Сибирьде чурттап чоруур бичии түрк чон. Ниити чурттакчы чону 380 хире кижи, оон 40-50 хире кижи Чурим дыл (бодунун дылын) билип билир. Олар база татарларның салбыры деп санаттынып, чамдыкта **чурым татарлары** деп адаар.

## Этимология
Ол ат оларның чурттап турар чериниң чоогунда турар Чурим хемден укталган дээр.

## Төөгү
Чурымнар баштай Чурым хемче Сибир каганатта төрээн чуртундан Ермак Тимофеевичиниң шерии-биле үндүр сывырыптарга көжүп келгеннер. Олар Чурым хемниң (Обь хемниң салбыры) ортузунга болгаш адакы агымынга чурттап чорааннар. Орустар оларны Чурымнар дээр. Чурым чон XVI векте Сибир каганады буурап дүшкен соонда мурнуу чүкче көшкен чамдык түрк чоннарның, чамдык терют чоннарның, енисей кыргыз чоннарның, тобольски татар чоннарның холумаа кылдыр тыптып келген.

## Дөс
Орус Википедиядан очулдурган
Аңгылал:Түрк дылдыг чоннар
Кумыктар

**Кумыктар** () — түрк чон, Дагестан, Чечня болгаш Соңгу Осетия Республикаларның үндезин чоннарының бирээзи, Соңгу Кавказта эң хөй түрк чон. Олар кумы дылда чугаалажыр. Бүгү делегейде оларның саны 500,000 ажыг. 2010 чылдың сан-чурагайлары-биле алырга, олар Дагестан Республикада эвээш санныг чоннарның саны-биле үшкү черде, Чечня Республикада орустар соонда ийиги эвээш санныг чоннар, Соңгу Осетия Республикада осетиннер, орустар болгаш ингуштарның соонда дөрткү улуг этниктиг бөлүк (3 дугаар эвээш санныг чоннар) турган.

## Чурттакчы чоннуң саны болгаш тарадылгазы
Төрээн чериниң административтиг үлежилгезиниң талазы-биле алырга, кумыктар амгы үеде Россияның элээн каш административтиг регионнарында, колдуунда Дагестан, Соңгу Осетия болгаш Чечня Республикаларында тарап турар.

##### Турцияның кумыктары
Амгы үеде Турцияда албан езузунуң национал деңнелдиг этниктиг бүрүткел системазы чок. 1994-1996 чылдарда чоруттунган хамаарышпас шинчилел ёзугаар, Түркияда 21 кумык суур турган.

## Этниктиг ады
Эртемденнерниң хөй кезии «кумык» деп ат түрк этниктиг ады Кимак азы Куман деп кыпчактарның өске ады-биле укталган деп санап турар. П.Услерниң бижип турары-биле алырга, XIX векте «кумык» деп ат Чөөн Кавказтың тайгаларында түрк дылдыг чонну адап турган.

Аңгы-аңгы орус, европейжи, осман болгаш перс үндезиннерде кумыктарны дагестан татарлар (азы дагестан түрктер), черкес татарлар, кавказ татарлар деп база адап турган.

## Дыл
Кумык дылда кумык чон чугаалажыр. Дыл түрк дылдар бөлүүнүң кыпчак салбырынга хамааржыр. 1930 чылдарга чедир кумык дыл Соңгу Кавказтың янзы-бүрү дылдыг чоннарының лингва франказы турган.

Кумык дыл Карачаево-Балкар, Крым татар, Караииим дылдарга дөмей.

## Дөс
Орус Википедиядан очулдурган

## Үндезин
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%83%D0%BC%D1%8B%D0%BA%D0%B8

Аңгылал:Кумыктар
Юкагир

**Юкагирлер** – мурнуу Сибирьде чурттап чоруур үндезин чон. Олар Саха Республиканың Колыма хемниң эриинде, Магадан облазында база Чукотка автономнуг округта чурттап турар. Олар ийи бөлүкке чарлып турар: Чөөн чүктүң юкагирлери (Тундраның юкагирлери) Саха Республиканың адаанда Колыма хемниң девискээринде, а Чөөн чүктүң юкагирлери (Тайганың юкагирлери) үстүнде Колыманың девискээринде болгаш Магадан областың Среднекан районунда чурттап турар. Ниити чурттакчы чону 1800 кижи.

## Янзы-бүрү
Ооң мурнунда аймак-сөөк хөй турган, амгы үеде чүгле дараазында үш аймак арткан, ынчалза-даа оларның аймак-сөөгү чоорту чидип бар чыдар.

・Вадул дээрге тундра юкагири, колдуунда иви азырап турар. Ооң чурттакчы чону 700 ажыг кижи.

・Одул – Тайга Юкагир, аңчы-чыыкчылар болуп чурттап чоруур. Чурттакчы чону 400 четпес.

Вадул биле Одулдуң ниити чурттакчы чону 1509 кижи (2002). Вадул биле Одул ийи-даа "күштүг" дээн уткалыг.

・Чувин: Олар чукча дылга чугааланыр, ынчалза-даа эгезинде юкагир аймаа. Чурттакчы чону 1087 кижи (2002). Олар кажан-бир шагда чукчалар-биле кады чурттап чораан, ам Колыма хемниң эриинге чурттап чоруурлар.

## Дыл
Оларның боттарының дылы юкагир турган-даа болза, юкагирлерниң хөй кезии якут азы орус дылга чугаалажыр, амгы үеде юкагир дылдыг кижилерниң саны 200 эвээш.

## Үндезин

## Демдеглелдер

Аңгылал:Юкагирлер
Гашкай

**Гашкайлар** (азерб: qaşqaylar, qaşqay,  qaşqaylar перс: قشقایی‎) — Иранның Фарс аймаанда, Хузестан аймакта болгаш Исфахан аймаанда чурттап чоруур көшкүн түрк аймактар. Ираниканың бодалы-биле алырга, Кашкай аймактарның конфедерациязы дээрге янзы-бүрү этниктиг ук-ызыгуурлуг аймактарның чыындызы-дыр, оларның хөй кезии түрктер, ынчалза-даа оларның аразында лурлар, курдтар болгаш арабтар база бар. Кашкайлар азербайджаннарның субэтниктиг бөлүү Шасеб чон-биле ниити үндезиннерлиг. Чамдык үндезиннер кашкайлар азербайджан дылга дөмей дылга чугаалажыр деп турар, ынчалза-даа чамдыктары кашкай дээрге азербайджан дылдың диалектизи деп турар.

## Төөгү
Төөгүден көөрге, кашкайлар 11-12 чүс чылдар аразында Төп Азиядан тывылган болгаш Иранга чурттай берген түрк чоннарның бирээзи деп санап турар, ынчалза-даа ол бөлүктерниң чамдыызы боттарын кашкайлар деп адап эгелээн.

## Культура
Кашкайлар – көшкүн чон, олар биче ажыл-агыйлыг болгаш хой кадарып амыдырап чоруур. Оларның чаңчылчаан хеви – каастап каан кыска туника, делгем буттуг тоннар болгаш херээжен улустуң кедер шарфтары.

### Ковры болгаш каасталгалар
Кашкайлар боттарының дүктүг каасталгалары болгаш өске-даа дүктүг каасталгалары-биле алдаржаан. Оларны чамдыкта "Шираз" деп адаар, чүге дизе Шираз кажан-бир шагда оларның кол рыногу турган. Ширазты долгандыр даглыг черде бүдүрген дүк дыка чымчак болгаш чараш, Иранның өске черлеринде бүдүрген дүктен ханы өңнүг.

"Бүгү Персияга Шираз ышкаш байлак болгаш терең өңнүг дүктү бүдүрүп турбас. Терең көк болгаш терең рубин кызыл өңнер деңнеп четпес чараш, ол дүктүң чырыткызы-биле холбаалыг. Дүк торгудан кадыг болгаш тускай өңнүг, чартык шывыглыг эмальды сагындырар."

Кашкай ковриктерин "перс аймактарның каасталгаларының аразындан эң-не алдарлыг" деп чугаалап турар. Өңнүг геометриктиг дүрзүлер-биле каастап каан кашкай эзер сумкалары "өске кандыг-даа бараандан дээре" деп чугаалап турар.

## Дөс
Орус Википедиядан очулдурган

## Үндезин
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%B0%D1%88%D0%BA%D0%B0%D0%B9%D1%86%D1%8B

Аңгылал:Гашкай
Долган (кижи)

**Долган** (самоназвание —  *долган, һака (саха)*, якут. *тыа киһи*) —  Россияда түрктер. (всего 8157, около 5500 в Таймыр-Долгано-Ненецкой районе Красноярского края, около 1900 в Якутии). Улусчу дыл - Долган, кажан-бир шагда якут дылдың диалектизи деп санаттынып чораан. Тенгриизмни, хамны, православиени сагып турар.

## Төөгү
XVII векте Долганнар Оленёк биле Лена хемнерниң бассейннеринге чурттап чорааннар. XVIII векте олар амгы турар черинге Таймырже көжүп келгеннер. Долганнарның бот-тускайлаңы 19-20 чүс чылдарның эгезинде Красноярск крайже Лена биле Өленёк хемнерниң эриктеринден көжүп келген үш бөлүктүң салдары-биле хевирлеттинип эгелээн: эвенкилер, якуттар, енечтер болгаш тундра тараачыннары деп адаар улус.

## Дыл
Долган дээрге түрк дылдарның якут бөлүүнче кирип турар, якут дылдан тургустунган болгаш эвенк дылдың салдарынга таварышкан. Е.И.Ублятованың бижип турары-биле алырга, XVI чүс чылдың төнчүзүнде Долган сөөктүң эвенки чоннарының аразынга якут дылдың нептерээниниң түңнелинде, ооң соонда өске эвенки чоннарның аразынга долган тургустунган.

Долганга Норильск, Пяшинский, Авамский, Хатанга болгаш Попигай диалектилер кирип турар. Долган дылда бир дугаар ному, Огуд Аксенованың шүлүктериниң чыындызы «Бараксан» 1973 чылда чырыкче үнген, а 1984 чылда Долган дугайында киирилде ному чырыкче үнген. Орус алфавитке үндезилеттинген долган бижик дыл 1970 чылда албан езузу-биле хүлээп алдынган.

## Ген
Бир шинчилел 53% N гаплогруппа, 15% R1a гаплогруппа, 13% C2 гаплогруппа деп демдеглээн.

## Үндезин
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%BE%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D1%8B

Аңгылал:Долган
Саха кижи

**Саха кижи** (Саха:*Сахалар*,*Саха* Орус:*Якуты*), **азы якуттар** — Сибирьниң үндезин түрк чону, бир дугаарында саха дылга чугаалажыр.

Саха чоннуң ниити саны 470 муң хире кижи, оларның хөй кезии Саха Республикада чурттап турар.

## Төөгү
Саха чоннуң тывылганы билдинмес, ынчалза-даа чаңчылчаан теория езугаар алырга, олар X-XIII чүс чылдар аразында Байкал хөл девискээринден Лена хемниң эриинче көжүп келген. Сөөлгү шинчилелдер база-ла оларның Ортаакы Лена девискээринде үндезин чурттакчылар бооп болур деп санап турар. XVII векте орустар оларның девискээринче халдап кирип келгеш, дүк үндүрүглерин болгаш өске-даа контрольдарны тургускан. Ол үениң дургузунда сахатар каш катап үймээн үндүрген, ынчалза-даа орус контроль уламчылап турган.

## Культура

### Чаңчылчаан болуушкуннар

Июнь санында бойдустуң, бурганнарның катап төрүттүнериниң байырлалы-биле «Ысыах» деп байырлалды эрттирип турар.

### Шажын
Ол дээрге орус православие биле шаманизмниң холумаа-дыр.

## Демдеглелдер

Аңгылал:Саха
Yajuu senpai

***Yajuu senpai***  (яп. 野獣先輩)  —  япон интернеттен мем-дир. Ол 2000 чылдарда «Чайгы дүне чүдек-бужар дүжү» (яп.真夏の夜の淫夢) деп япон гей видеога киришкен.

## Кол чүүл
2002 чылда бейсбол ойнакчызы Казуто Тадано «Чайгы дүне чүдек-бужар дүжү» деп порнографиктиг гей видеозунга тырттырган деп билдингир болган, ол скандалдың дугайында медээлер үнген. Ол мурнунда оожум-топтуг тургаш, ол үеде япон интернетте изиг тема апарган, тырттырган видеозу база чон аразында сурагжаан. 2007 чылдан эгелеп, Yajuu senpai деп видео Нико Нико Доуга болгаш өске-даа сайтыларда нептередиттирип эгелээн. 2024 чылдың майда Yajuu Senpai дугайында кылымал угаан ажыглааны-биле кылган ырылыг видео үнген, 2025 чылдың июльда ону каш катап көргенин саны 39 сая болуп тур.

## Оон ыңай

### Мерген сөстер чыындызы
«Чайгы дүне чүдек-бужар дүжү» деп видеодан  «алдаржаан» актерунуң чугаалаан сөстери чон аразында ниитизи-биле «Чүдек-бужар Дүштен мерген сөстериниң чыындызы» (яп.淫夢語録) деп адаттынар болган.

Оларның чижектери: 「やりますねぇ」 (*Мен кылырым*), 「イキスギィ」(*Эмин эрттир барып тур!*), 「24歳、学生です」(*Мен* *24 харлыг студент мен*).

### Япониядан дашкаар
Ол колдуунда-ла bilibili дээн ышкаш кыдат видеосайтыларга нептереңгей.

## Үндезин


## Даштыкы ссылкалар
Yajuu senpai ырылар “YAJU&U”
Аңгылал:Япония
Эину

**Эину чон** ( ئەينۇ , Äynu ) — Кыдаттың Синьцзян-Уйгур автономнуг девискээринде чурттап чоруур түрк сөөк чон. Олар ыну дылда чугаалажыр болгаш колдуунда алеви исламны сагып турар. Оларның саны 30,000 биле 50,000 аразында деп санаан. 

## Этниктиг ады
Эину деп аттың тывылганы билдинмес. Уйгурлар болгаш өске-даа кожа чоннар чонну "**Абдали**" деп адаар, эинулар боттары дыка ынак эвес ат.

Ады япон биле орус «айну» деп этниктиг бөлүк-биле дөмей-даа болза, шуут-ла бот-боттарынга хамаарышпас.

## Төөгү
Оларның эгезинде иран уктуг турган деп теория база бар.

Бир шагда олар уйгурлар-биле кады ислам чүдүлгеже киргеннер.

## Дыл
Оларның боттарының дылы бар, "Эину дыл". Түрк дылдарга хамааржыр-даа болза, перс дылдың улуг салдарынга таварышкан.

## Үндезин
Аңгылал:Түрк дылдыг чоннар
Салаар

**Салаар** (кыд. 撒拉族, салаар. *Salırlar*, Пиньин; *Sālāzú*)  дээрге Кыдатта чурттап чоруур, ислам чүдүлгезин сагып чоруур түрк этниктиг эвээш санныг бөлүк-түр. Чурттакчы чону 2000 чылда 104 503 кижи. Олар Кыдаттың албан езузу-биле хүлээп көргени 56 этниктиг эвээш санныг чоннарның бирээзи.

## Төөгү
Салаар чоннуң төөгүзү XIII чүс чылдан эгелеп, Төп Азиядан Кыдатче көжүп келген. Олар Юань династиязының үезинде (1271—1368) Самаркандтан мурнуу чүкче көжүп келгеш, Цинхай провинциязының Сюньхуа аймаанга көдээ ажыл-агый болгаш мал ажыл-агыйы-биле ажылдап турганнар.

1781 чылда Саларлар Цин династиязынга удур үймээн үндүрген, ынчалза-даа үймээн соксаткан болгаш Саларларның 40 хире хуузу өлүрткен.

## Дыл
Олар Салаар деп түрк дылда чугаалажыр.

## Үндезин

Аңгылал:Түрк дылдыг чоннар
Гагауз

**Гагаузтар** – Гагауз автономнуг облазында болгаш Украинаның соңгу-чөөн талазында чурттап чоруур түрк сөөк чон. Олар колдуунда мурнуу чүктүң православ христианнары болгаш түрк дылдар бөлүүнге хамааржыр гагауз дылда чугаалажыр. Ында 300 муң хире кижи чурттап турар.

## Үндезин
Аңгылал:Гагауз
Булгарлар

**Бургарлар（***Прабългари, Bulgares* **）** – түрк чон болгаш амгы Болгарларның өгбелери. Булгар дылды ажыглаан Амгы үеде оларны бурунгу булгарлар деп база адап турар. Амгы үеде чок. Амгы татар чоннуң тургустунарынга база улуг үлүг-хуузун киирген.

## төөгү
Олар Ортаакы вектерде Төп Азияның соңгу талазындан көжүп келгеш, Мурнуу Европага чурттай бергеннер.

VI вектин ортаа уезинде "Улуг Болгария" тургустунган.

XIII векте моолдар-биле өг-бүле тудары көвүдээн.

## Дыл
Олар түрк дылдар бөлүүнге хамааржыр булгар дылга чугаалажып турганнар.

## Демдеглелдер

Аңгылал:Түрк дылдыг чоннар
Башкортостан

**Башкортостан**, **Башкортостан Республика**  (орус:*Респу́блика Башкортоста́н*,башк:*Башҡортостан Республикаһы*) — Россия Федерациязының тургузукчу республикаларының бирээзи, Волга хем биле Урал дагларының аразында турар. Ооң төвү — Уфа, девискээри 142 927 дөрбелчин километр, чурттакчы чону 4 миллион ажыг.

## Чурт ады
«Башкортостан» деп ат «Башкорт» деп башкир этниктиг ады болгаш «-стан» деп перс дылда «чурт» азы «чер» деп кожумаандан укталган.

## География
Башкортостан Республика Урал дагларының чөөн талазында эдээнде болгаш кожа-хелбээ ховуларда чыдар. Барыын талазы хову, а мурнуу талазы даглыг, 1640 метр бедик Ямантау даглыг. Республика элээн каш регионнар-биле кызыгаарлажып турар, оларның аразында Пермь край, Свердловск облазы, Челябинск облазы, Оренбург облазы, Татарстан Республика база Удмурт Республика.

### Агаар-бойдус
континенталдыг, кыжын соок, чайын чылыг. Эң соок ай - январь, ортумак температуразы -12,7°C хире. Эң изиг ай, өске талазында, июль, ортумак температуразы +18.5°C хире.

## Төөгү
Амгы Башкортостанның девискээринге кижилерниң чурттап чораанының баштайгы изи эрте болгаш ортумак палеолит үезинде тыптып келген. Бронза үезинде мында доктаамал чурттакчылыг черлер тургустунуп эгелээн.

XVI чүс чылдың төнчүзүнден эгелеп Башкортостанның девискээри орус күрүнениң составынга кирип эгелээн. Орус мусульманнарның Сүлде Чыыжы 1798 чылда үндезилеттингени башкирлерниң, татарларның болгаш өске-даа мусульман чоннарның шажын-чүдүлге хостуг эргезин хүлээп алганының херечизи болган. 1917 чылда Башкир Арат Республика чарлаттынган, а 1919 чылда РСФСР-ниң иштинде Башкир Автономнуг Совет Социалистиг Республика (Башкир АССР) кылдыр эде кылдынган.

Совет үеде Башкортостан делгем автономияны чедип алгаш, Россияның бир дугаар автономнуг республикаларының бирээзи апарган. Башкир Автономнуг Совет Социалистиг Республика 1990 чылда бодунуң национал хамаарышпас чоруун чарлаан, а 1992 чылда республиканы Башкортостан Республика деп адаан.

## Албан езузунуң сайтызы
https://www.bashkortostan.ru/ 

## Үндезин

Аңгылал:Башкортостан
Чуваш күрүнениң ырызы

**Чуваш Республиканың гимни**, чүгле «Ада-төрел чуртум» деп база адап турар, Россий Федерациязынга хамааржыр Чуваш Республиканың гимни болуп турар.
## Ырының сөстери

### Чуваши дыл
Ҫурхи тӗнче вӑраннӑ чух,

Хаваслӑ кун шӑраннӑ чух,

Чун савӑнать: чӗре сикет,

Ҫӗршывӑм ҫинчен юрлас килет.

**Хушса юрламалли:**

𝄆 Тӑван ҫӗршыв, 𝄇

Асран кайми юратнӑ ҫӗршыв.

𝄆 Тӑван ҫӗршыв, 𝄇

Мухтав сана, ҫуралнӑ ҫӗршыв!

Яшсем–херсем вылянӑ чух,

Атте–анне ӑс панӑ чух,

Чун савӑнать, чӗре сикет,

Татах та нумай пурнас килет.

**Хушса юрламалли**

Тӑвансемпе пӗрлешнӗ чух,

Чӑваш тӗнчи ҫӗкленнӗ чух,

Чун савӑнать: чӗре сикет,

Татах та хастар пулас килет.

**Хушса юрламалли**

### Орус дыл
Когда весны высокий свод,

Лучи живые щедро льёт, —

На добрый лад судьбу верша,

О крае родном поёт душа.

**Припев:**

𝄆 Поклон тебе, о Родина, 𝄇

Красавица на все времена.

𝄆 Поклон тебе, о Родина, 𝄇

Да славится родная страна!

Отцам на смену выйдя в путь,

Ты, юность, им опорой будь.

На добрый лад судьбу верша,

О жизни большой поёт душа.

**Припев**

Народ народу — друг и брат,

Отныне и чуваш крылат,

На добрый лад судьбу верша,

О силе людской поёт душа.

**Припев**

### Тыва очулга
Делегей чазын сергеп кээрге,

аас-кежиктиг хүн-дүр,ырлаар үе келген,

бистиң сагыш-сеткиливис өөрүшкүлүг, чүректеривис өөрүп турар,

база торээн чурттувусту ырлаар бис!

**Кожумаа:**

𝄆 Төрээн чурт, 𝄇

Ынак чурттувус!

𝄆 Төрээн чурт, 𝄇

Төрээн чуртка алдар!

**Кожумаа:**

Чоннуң ажы-төлү чоруй баарга,

келир үени деткиир болзувусса,

бистиң сүнезиннеривис өөрүп, чүректеривис өөрүп турар,

база бо чуртка узун назылыг болуулунар!

**Кожумаа:**

Өг-бүлевис-биле кады тургаш,

бистин чуваштарывыс бай-шыырак,

сүнезиннеривис өөрүшкүлүг, чүректеривис өөрүшкүлүг,

бо чуртка узун назылаал!

## Үндезин
Аңгылал:Чуваш Республика

Аңгылал:Гимннер
Чуваш тугун

Россия Федерациязының тургузукчу республикаларының бирээзи болур Чуваш Республиканың тугу күрүне герби болгаш гимн-биле чергелештир Чуваш Республиканың албан езузунуң демдектериниң бирээзи болур. Тук дээрге 5:8 хемчээлдиг сарыг тук, ында кызыл өңнүг Амыдыралдың ыяжы бар. Бо тук 1992 чылдың октябрь 14-тен эгелеп албан езузу-биле Чуваш Республиканың күрүне тугу кылдыр ажыглаттынып турар.

## Үндезин

Аңгылал:Чуваш Республика
Башкортостанның күрүне гимни

Башкортостан Республиканың күрүне гимни, тук болгаш герби-биле кады Башкортостан Республиканың демдээ болуп турар. Ону 2008 чылдың сентябрь 18-те хүлээп алган.

## Ырының сөстери

#### Башкир дыл
Башҡортостан, һин һөйөклө ғәзиз ер,

Халҡыбыҙҙың изге Ватаны.

Сал Уралдан ҡалҡа бар тарафҡа

Тыуған илдең тыныс ал таңы.

**Ҡушымта:**

*Дан һиңә, Башҡортостан!*

*Илен һөйгән азат халҡыңа дан!*

*Рәсәй менән бөйөк берҙәмлектә*

*Сәскә ат, Башҡортостан!*

Башҡортостан, һин хөрмәтле данлы ил,

Еңеү яулап алға бараһың.

Киләсәккә яҡты нур-моң сәсә

Һинең ғорур рухлы байрағың.

***Ҡушымта***

Республикам, йондоҙ булып балҡы һин,

Күкрәп йәшә, гүзәл илебеҙ.

Тыуған ерҙә һүнмәҫ усағыбыҙ,

Тыуған телдә тынмаҫ йырыбыҙ.

***Ҡушымта***

#### Орус дыл
Башкортостан, Отчизна дорогая,

Ты для нас священная земля.

С Урала солнце всходит, озаряя

Наши горы, реки и поля.

**Припев:**

*Славься, наш Башкортостан!*

*Судьбой народу ты для счастья дан!*

*С Россией мы едины – и всегда*

*Процветай, Башкортостан!*

Башкортостан – ты наша честь и слава.

Доброй волей, дружбой ты силён.

И стяг твой реет гордо, величаво –

Он свободой, братством окрылён.

***Припев***

Республика, сияй звездой прекрасной,

Ты ликуй в свершеньях и трудах!

Родной очаг пусть никогда не гаснет,

Пусть ведут нас песни сквозь года.

***Припев***

#### Тыва дыл
Башкортостан, ынак Ада-чурт,

ыдыктыг черивис сен.

Хүн Уралдан үнер,

дагларны, хемнерни болгаш ховуларны чырыдып турар.

**Кожумаа:**

Башкортостанга алдар!

Төрээн чуртунга ынак хостуг чонга алдар!

Россия-биле каттыжыңар,

Чечектел, Башкортостан!

Башкортостан , хундуткелдиг, алдарлыг чурт-тур силер.

Силер тиилелгелиг бурунгаарлап турар силер.

Чырык хөгжүм келир үени чырыдып чоруур.

Сээң чоргаар тугунуң.

**Кожумаа:**

Республика, сылдыс дег чырып чор.

Чараш чуртувус, кезээ мөңгеде.

Мөңге от, төрээн чер.

Бистиң ырывыс кажан-даа төнмес.

**Кожумаа:**

## Үндезин


Аңгылал:Башкортостан
Аңгылал:Гимннер
Иран-Азербайджан

**Иран-Азербайджан** Иранның чөөн талазында, Персияның төвүнде регионда турар. Бо регион азербайджан чоннуң төрээн чурту. Ол дээрге Иранның шиит исламының үндезини-дир, Азербайджанга хөй иран династиялар төөгүде тыптып келген.

## Төөгү
Эгезинде ында иран чон чурттап турган деп санап турар, ынчалза-даа 11-15 векте Турцияның улуг салдарынга таварышкан.

Аңгылал:Иран-Азербайджан
Кашивамочи

**Кашивамочи** (柏餅、かしわもち) дээрге чаңчылчаан япон чигирзиг чем-дир, ону салгалдарынга бай-шыдалды эккээр буянныг чем деп адаар.

## Уруглар камгалаар хүнү
Бо хүннү чылдың-на май 5-те Японияга демдеглеп турар. Ажы-төлдүң кадыкшылын, аас-кежиин күзээшкиннерни дамчыдар дээн уткалыг. Кашивамочини колдуунда уруглар хүнүнде чиир.

## Үндезин
Аңгылал:Япония
Теленгиттер

**Теленгиттер** дээрге Россия Республиканың Алтайда чурттап чоруур этниктиг эвээш санныг чоннар болгаш алтай чоннуң бир кезээ болур. Ниити чурттакчы чону 2700 хире кижи.

## Дыл
Олар алтай дылдың диалектизи теленгит дылга чугаалажыр.
Югур

**Югур чон** Кыдатта түрк эвээш санныг бөлүктерниң бирээзи. 2000 чылдың чизези-биле алырга, оларның чурттакчы чону 13719 кижи турган.

## Дыл
Ийи югур дыл бар, кайызы-даа аңгы ук-ызыгуурлуг. Барыын югур (түрк дыл) 4600 хире кижи, мурнуу югур (Моол дылдар) 2800 хире кижи чугаалажыр. Арткан югурлар кыдат дылга чугаалажыр. Югур дылдың бодунуң бижимел дылы чок болганда, колдуунда кыдат үжүктерни югур документилерин тургузарынга ажыглап турар.

## Чурттап турар чери
Югур чоннарның 90% ажыг Кыдаттың этниктиг автономнуг региону Сунан Югур автономнуг кожуунда чурттап турар.

## Үндезин
Аңгылал:Югур
Сунан Югур автономнуг

**Сунан Югур автономнуг** кожуун () — Кыдаттың Ганьсу провинциязында этниктиг автономнуг кожуун. Югур чоннун 90 ажыг хуузу мында чурттап турар.

## Төөгү
Ол 1954 чылда тургустунган.

## Албан езузунуң сайтызы
http://www.gssn.gov.cn/ (Кыдат дыл)
Айну

**Айнулар** (айн: *Aynu / アィヌ* яп. *アイヌ* орус. *Айны*) дээрге Японияда болгаш Россияда чурттап чоруур этниктиг бөлүк. Ниитизи-биле 13100 кижи, оларның хөй кезии Японияда чурттап турар. Олар Японияның албан езузу-биле хүлээп көргени чаңгыс эвээш санныг чоннарның бөлүү-дүр.

## Этниктиг ады
Айну дылда "чон" дээн уткалыг. Айнуларның аразындан чүгле бодун эки алдынып чоруур улусту Айну (чон) дээр турган; оорларны, аажы-чаңы багай улусту, чалгаа улусту "Вэнпе" (багай оолдар) деп адап турган.

Оларның Кыдатта эвээш санныг түрк чон "Эину"-биле кандыг-даа хамаарылгазы чок. Оларның чүгле дөмей аттары бар.

## Төөгү
Тодаргай үези билдинмес-даа болза, айну культуразы 13 век үезинде тургустунган деп санап турар.

1264 — Айну биле Нивх аразынга алгыш-кырыш эгелээн.Моол күрүне Сахалинче халдап кирип турар.

XV век—японнар Хоккайдога (ол үеде Эзо деп адап турган) салдарын тургузуп алганнар.

1679 — японнар Хоккайдону балыктаар чер кылдыр хөгжүдүп эгелээн.

1854 — Хоккайдо албан езузу-биле Японияга каттышкан.

1871 — Айнуларның өг-бүле реестрлери тургустунган. Ынчалза-даа олар айну дылды хоруур дээн ышкаш ассимиляция политиказын боттандырган.

1877 — Айнуларны «бурунгу аборигеннер» деп адаан.

1901 — Айну болгаш япон уругларны ылгап, чиигелделиг өөредилге эгелээн 

1930 — Хоккайдо Айну Ассоциациязы тургустунган

2008 — Японияга айнуларны эвээш санныг чон кылдыр албан езузу-биле хүлээп алган

## Чурттап турар чери
Олар кажан-бир шагда Курил аралдарынга, Сахалин облазынга, Хоккайдога болгаш өске-даа черлерге чурттап чораан, ынчалза-даа амгы үеде айннарның хөй кезии Японияның Хоккайдо хоорайга чурттап турар, чамдыктары Токиога безин чурттап турар.

## Дыл
Айнуларның боттарының дылы бар, айну дылы, ынчалза-даа ону ам ажыглавайн турар. Айнуларның хөй кезии япон дылга чугаалажыр. Ынчалза-даа айну дылды катап тургузарының идепкейлиг шимчээшкини база бар.

## үндезин
Аңгылал:Айну