open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дания

**Дания** (дат. *Danmark* [ˈd̥ænmɑɡ̊]),  ёзу аайы-биле — *Дани Хаан Күрүне* (дат. *Kongeriget Danmark*) — соңгу Европада чурт, Дани Хаан Күрүнениң деминиң улуг кежигүнү, оон аңгыда ынаар Фарер ортулуктар база Гренландия кирип турар. 

## География
Скандинав күрүнелерниң эң мурнуузу, Швецияның мурнуу-барыын талазында, Норвегияның мурнуу талазында турар, кургаг черде Германия ону мурнуу чүъктен кызыгаарлап чыдар. Дания Балтий болгаш Соңгу далайларга шаптаттырып турар. Чурттуң девискээрин улуг чартык ортулук Ютландия болгаш 409 Дани бөлүглел ортулуктар тургускан, оларның аразында эң билдингирлери - Зеландия, Фюн, Соңгу Ютландия, Лолланд, Фальстер болгаш Борнхольм.

## Төре деңнел
Дания — конституцтуг хаанналга, күрүнениң баштыңы эжен хаан, ол чаңгыс палаттыг парламент - фолькетинг-биле кады хоойлу чогаадыр эрге-чагырганы күүседип турар (179 депутаттар). Дания — 1973 чылдан тура Евроэвилелдиң кежигүнү, ынчалза-даа амга дээр Еврокуржагже кирбейн турар.

Тургустунганы —	VIII чүс чыл.

Ёзу аайы-биле дылы — дани[1]

Найысылал — Копенгаген

Улуг хоорайлар — Копенгаген, Орхус, Оденсе

Удуртуушкуннуң хевири —	Конституцтуг хаанналга

Эжен хаан — Маргрете II

Эреңгей сайыт —	Хелле Торнинг-Шмитт

Күрүне чүдүлгези — Лютеранство

Девискээр — 130 дугаар делегейде.
*Ниити — 43 094 км²
*Суг кырының хуузу — 1,6

Чурттакчылары
*Үнелел (2011) — 5 587 085 кижи (110 дугаар чер)
*Сырыйы — 126,4 киж./км²	

Акшазы — дани крона (DKK, уруң 208)

## Дөзү
№ ...
№ ...

Д
Д
Демир-орук

**Демир-орук** – чер кырынга рельстиг оруктарга дугуйлар кырынга халдыр кижилер болгаш чүък сөөрттүр транспорт.

Орукталдыр белеткеп каан черлерге халдыр автомобиль транспортузундан аңгыда, демир-орук транспортузу чүгле рельстер аайы-биле халдыр. Демир-орук оруктары шпалы биле балласт кырынга салган демир рельстерден тургустунар, ооң кырынга демир дугуйларлыг шимчеңгир состав шимчээр. Ынчалза-даа оруктарны бир өскээр база кылып болур, чижээ, цементилээн черге кошкан балласт чок орук.

Демир-орук транспортунуң шимченгир составы автомобильдерге бодаарга дүрбүжеринге эвээш күшүтүг болур, а пассажирлер болгаш чүък вагоннары узун поезд кылдыр коштунуп болур.
Аңгылал:Транспорт
Дириг-чурук

**Дириг-чурук** — Тывага бир дугаар үнү чок "дириг-чурукту" (кинону) Кызылга 1925 чылда көргүскен. Чурттуң баштыңнары, бөдүүн араттар ону дыка элдепсинип көргеннер: чамдык сонуургаачал оолдар ак пөс - экранның артын бакылап, холу-биле суйбап турганнар.
Д
Доора-Хем сумузу

**Доора-Хем** — Тожу кожууннуң административтиг төвү. Чурттакчы чонунуң саны 2233 (2002 чылдың чизе-биле) 

## Статистика
## Население

Кызыл хоорайдан 306 км ыракта турар.

## Курлавырлар
## Суг курлавырлар
Доора-Хем суурдан ырак эвесте Азас, Олбук, Эн-Суг аржаанар бар. Олар шаандан тура аңгы-аңгы аарыглар эмнээр аржааннар болуп турар.

Доора-Хемден 30 км ыракта Тываның эң-не чараш черлериниң бирээзи - *[[Азас (хөл)|Азас]]* хөл бар.

## Дөзү
# "Кайы номдан ушта бижээнил?"

Д
Д
Д
Д
Доржу, Александр Хертекович

**Александр Хертек оглу Доржу** ( ) — Барыын-Хемчик кожууннуң Барлык сумузунга 1958 чылда төрүттүнген. 1986 чылда Киев хоорайга болган хостуг хүрешке Делегей Чемпионадының мөңгүн шаңналының эдилекчизи, 1989 чылда Грецияның Пирей хоорайынга болуп эрткен Европа Чемпионадының тиилекчизи. Делегей Кубогунуң ийи дакпыр эдилекчизи. Россияның болгаш ССРЭ-ниң чемпиону. Спортчу чедиишкиннери дээш Улустарның Найыралы Орден-биле шаңнаткан, ССРЭ-ниң алдарлыг спорт мастери. Ооң адын "Тываның XX чүс чылда алдарлыг кижилери" деп Күрүне номунче киирген.

## Дөзү
# 

Аңгылал:Тываның күрүне университединиң доозукчулары
Д
Д
Дельфин

**Дельфин** (лат. Delphinidae) - далай-океаннарда база хөлдерде чурттап турар балык дүрзүлүг хоюг кештиг сүт-чемиштиглер өгбезинден кит хевирлиглер отрядындан диштиг киттер (Odontoceti) подотрядының амытаны.


File:Tursiops truncatus 01.jpg|Шил-думчуктуг дельфин
File:Comdolph.jpg|Бөдүүн дельфин


Д
Достоевский, Федор Михайлович

**Достоевский Федор Михайлович** (1821 чылдың октябрь 30 [ноябрь 11], Москва — 1881 чылдың январь 28 [февраль 9], Санкт-Петербург) — алдарлыг орус чогаалчы, бодалчы.

## Намдары
Достоевский 7 ажы-төлдүң 2 дугаары турган. 16 харлыг турда, иези чок апарган соонда, адазы улуг оолдарын — Федор биле Михаилди
Петербург хоорайда Костомаров К.Ф. аттыг пансионче чоргускан. Ол-ла чылын Федор Петербургтуң Кол инженер училищезинче дужаап кирген.
Өөредилге үезинде ол Белинскийнниң бөлүүнүң ажылынга киржип чораан. 1839 чылда ооң адазы албадалдыг тараачыннарга өлүрткен. 

1843 чылда Достоевский бир дугаар Бальзактың «Евгения Гранде» деп чогаалын очулдургаш үндүрткен. Бир чыл болгаш ол бодунуң бир дугаар 
чогаалын чонга көргүскен (1843 "Бедные люди"), ол чогаалчыны дораан алдаржыткан. Белинский В.Г. ону бедик үнелээн. Ынчалза-даа
дараазында үнген чогаалды ("Двойник") улус билбейн барган.

улаштыр бижиир...

## Чогаалдары
Викитекада чогаалчының ажылдарын даңзылап бижээн
Доржу, Монгуш Баянович

**Моңгуш Баянович Доржу** *(; ноябрь 10, 1939 чыл - апрель 9, 1992 чыл)* — тыва шүлүкчү, чогаалчы, очулдурукчу. Сергей Пюрбю аттыг чогаал шаңналының лауреады. 

## Намдары
М. Доржу 1939 чылдың ноябрь 10-да Тыва Арат Республиканың Чөөн-Хемчик кожуунунуң Өвүрде Солчурга төрүттүнген. 1958 чылда Хандагайты ортумак школазын дооскаш, ВЛКСМ Өвүр райкомнуң секретарынга ажылдап эгелээн. Москваның A.M. Горький аттыг литература институдунче өөренип киргеш, 1967 чылда кончуг эки дооскан. Ол — Тывадан ук институттуң бирги доозукчузу. 

Өвүр кожууннуң школаларынга дыл, литература башкылап, «Шын», «Тываның аныяктары», «Сылдысчыгаш» солуннарга корреспондентилеп, республиканың А.С. Пушкин аттыг национал библиотеказының чурт-шинчилел килдизинге болгаш Республиканың улусчу чогаадылга төвүнге ажылдап чораан. 

Моңгуш Баянович школачы чылдарында-ла шүлүк бижип эгелээн. 1965 чылда «Сында одаглар» деп шүлүктериниң баштайгы чыындызын үндүрген. «Ынакшыл», «Хөрлээ», «Суг-чинчилер» деп шүлүктер чыындыларының автору. Шүлүкчүнүң новеллалары, чечен чугаалары «Сыргалар» деп тускай чыындыга үнген. Россияның болгаш делегейниң чогаалчыларының чогаалдарын тыва дылче очулдурарынга үлүг-хуузун киириштирген. Л. Кокышевтиң «Аринаның амыдыралы» деп романы, В. Липатовтуң «Ой күске», М. Каримниң «Аалывыста аас-кежии» деп тоожуларындан аңгыда, өске-даа жанрларның чогаалдарын хөйү-биле очулдурган. 

Шүлүкчү, чогаалчы М.Б. Доржу Тывада ынак авторларның санынга кирип турар. Ооң ады тыва литератураның төөгүзүнге кирип, 1998 чылдан эгелеп, чогаалдарын школаларда өөренип эгелээн. Ырларын, шүлүктерин чон ырлап, номчуп турар. М.Б. Доржу үр аараанының соонда 1992 чылдың апрель 9-та мөчээн. Чаңгыс чер чурттугларының болгаш Тываның Чогаалчылар эвилелиниң эгелекчи саналы-биле Өвүр кожууннуң төп библиотеказын ооң ады-биле адаан.

## Дөс
* Ном «Тываның чогаалчылары / Писатели Тувы». 2000 ч.
* Тыва шүлүкчүлер - М.Б. Доржу  – lrd63.narod2.ru

Аңгылал:Тыва чогаалчы
Дрепунг хүрээзи

**Дрепуң хүрээзи** – 1416 чылда Төвүт найысылалы Лхаса хоорайның чөөн чүгүнге туттунуп тургустунган, *Дрепуң* деп ат болза дорт Тыва дылче *рис оваазы* азы *овааланган рис* деп очулдуртунар.

Хүрээни эгелеп тургускан кижи болза **Гелукпа школаның** үндезин башкызы Чже Цоңкапаның шылгараңгай өөреникчизи Чамыяң Чөже башкы үндезилээн. *Дрепуң* хүрээзи дыка хөй улуг-биче хүрээлeрден тургустунган. Эң-не улуглары чеди хүрээ бар: **Гомаң** , **Лосалиң** хүрээзи, **Деяң** хүрээзи, **Шакор** хүрээзи, **Төсамлиң** хүрээзи, **Дүлва** хүрээзи, **Тантра** хүрээзи - дээштиң 7 улуг хүрээ бар.

## Дөзү
*Дрепуң хүрээзиниң сургуулунуң сөзү.

Д
Д
Дхарма

**Дхарма деп сөстүң ужур-утказы**  

**Дхарма** (Пали: धम्म, Санскрит: धर्म, тыв. Дарыма)

**Дарыма** деп сөс санскрит дылда "тудуп турар чүүл" дээн уткалыг. Бар-ла бүгү чүүлдер – олар дээрге дарымалар, болуушкуннар болур-дур, ынчангаш олар бодунга таарышкан бүдүжүн азы шынарын кадагалап тудуп азы бодунга сиңир шиңгээдип алган турарлар. Шажын база ындыг – ол дээрге ооң кижилерни оожуктур тудуп,оларны хилинчек-човулаңдан камгалап турары-биле база дарыма болур-дур. Дарыма деп сөс мында бо сөөлгү утка-биле билдинип турар. 

Бөдүүнү-биле чоокшуладыр чугаалаарга, мага-боттуң, дыл-домактың азы угаан-бодалдың кандыг-даа дээди үүлгедии болза Дарыма кылдыр билдинер, чүге дээрге ындыг үүлгедигниң ачызында кижи бүгү-ле ажыг-човулаңдан камгаланып алыр азы чайлатына бээр. Ындыг үүлгедиглерге бараалгаары – ол дээрге дхармага бараалгаары болур. Бир-тээ маңаа Дарыма дугайында айтырыгга тодаргай доктаар арга чок болганда, чүгле богда шажын Дарымазын бөдүүн, билдингир дылга кысказы-биле тайылбырлаар болган-дыр ийин.

## Дөзү
# " **К.К.Кудажы, Ю.Ш.Кюнзегеш**. *Улуг-Хем: Тыва чогаалчыларның сеткүүлү 5-6. Владимир Кара-Сал "14-кү Далай-Лама Тывада"*. 1993чыл."

Д
Д
Д
Дээр оруу

Караңгы дүнелерде дээрже көөрге, кандыг-бир чүвениң дүрзү-хевирин чуруп көргүскен чүве дег, ында-мында оюк-делик апарган, шаараш ак туманналчак болу берген, дээрни кежилдир мөңгүннелдир шөйлүп алгаш, Дээр Оруу көстүп турар.

Дээр Оруун дуран-биле көөрге, эмге-санчок имиргей сылдыстар көстүр, а телескоп-биле көөрге, оларның саны оон-даа көвей. Дээр Оруу түме-түме, сая-саядан-даа көвей сылдыстардан тургустунган болгаш оларның имистелчээнге бүлүргей ак туманналчак болуп көстүр. Дээр Оруу бүгү дээрни куржап алган турар. Ооң калбаа чамдык черлерде 15 градус чедип турар болгаш өске черлерде чүгле каш-ла градус болгулаар. Чылдың үе-шаанга дүүштүр Дээр Оруунуң көстүрү база янзы-янзы болур.

Дээр Оруун Чер бөмбүрзээниң ийи чартыындан шинчилеп көөрге, ол дээрбек хевирлиг куржагдан бүткен деп чүве тодараан. Ол куржагны кончуг хөй сылдыстар бүргеп алган. Топтап хайгаараарга, көскү-даа, бүлүргей-даа сылдыстар - шуптузу Дээр Оруунда азы ооң кыдыында турары илдең. Биске көстүп турар сылдыстар кол нургулайында, чиңге куржаг хевирлиг сылдыстарның мөөңнешкен чаңгыс системазын тургузар. Сылдыстарның ындыг системазын Галактика дээр.

Совет астрономнар П.П. Паренаго, Б.В. Кукарин, Б.А Воронцов-Вельяминов, Т.А. Агекян болгаш өске-даа эртемденнерниң шинчилээнин ёзугаар алырга, Галактика чөлбең эллипсоид хевирлиг. Ынчаарга сылдыстарның көвей кезии ооң ортузунда мөөңнешкен болгаш ооң кыдыынче дүргектелип чоорту тарап чоруй барган болур.

Галактикада 150 миллиардтан хөй сылдыстар кирип турар болгаш ооң хемчээлиниң улуу дээрге, Чүгле Галактиканың диаметрин безин чырык 100 000 чыл иштинде эртип болур.

Бистиң Хүн системавыс Галактиканың экватор куржаанда болгаш ооң эң мөөң, сырый кезээнче кирбейн турар.

## Дөзү
# Сат М.С. Шелк невытканный (Тии чок торгу). Рассказы по астрономии. - Кызыл: Тувинское книжное издательство, 1983. - 152 с.

Д
Дүлгүүр (шооча)

**Дүлгүүр** () — шооча азы хааглыг эжик ажыдар херексел.

Колдуунда ол демирден (демир, чес, каң дээш о.д.ө.), ыяштан, пластмассадан кылган боор.

Сепилдин, шаардын же башка чептүү кыштактын дарбазаларында атайын күзөтчүлөр - дарбазаларды ачып, бекитип, ачкычтарын сактап турган жакалар болгон.

## Дөс
#Орус Википедиядан (Замковый ключ)
#Ачкыч жана анын колдонулушу

Д
Д
Д
Дошпулдуур

**Дошпулуур** (*допшулдуур*, *топшулуур*-даа дээр) — ийи хылдыг хөгжүм херексели. Шаанда ол барык өг, аал бүрүзүнге турган эң-не нептереңгей хөгжүм херексели-дир. Ол дугайын чоннуң аас чогаалы херечилеп турар:
 


Алаак черниң ыяжындан
Чазап алган дошпулуурум.
Ала бениң кудуурундан 
Хылдап алган дошпулуурум.
Куду черниң ыяжындан 
Чазап алган дошпулуурум. 
Кула бениң кудуруундан 
Хылдап алган дошпулуурум.


## Тургузуу
Шаандагы дошпулдуур ийи таладан хаш-биле дуй шаккан хааржак болур болгаш ону өттүр быжыглаан 80 см хире үннүг. Дошпулуур бызаанчы дег хөй хевирлиг эвес-даа бол, хемчээли янзы-бүрү болур. Ооң хааржаан кол нургулайында дыттан, ында-хаая шиви, хады азы пөштен кылган боор. Унун база баш талазын быжыг хадыңдан чазаар. Хааржакталчак бажын ийи таладан дуй шагар хаш алгыны өшкү, бызаа азы сыын кежинден кылыр, а чамдыкта аргар-кошкар кежин ажыглаар.	

Шаандагы дошпулуурну ээрип каан аът хылы-биле хылдап турган. Чамдыкта ооң хылын хой шөйүндүзүнүң дадаазынналчак кожундан ээрип кадыргаш, кылган-даа боор-ла. Амгы үеде оларны кылымал чиңге, быжыг хылдар азы демир сывырындактар солаан. Дошпулуурнуң хөөнүн ойнакчы боду таарыштырып алыр.

## Төөгүзү
Дошпулдуур — бурунгу ыраажы кижилерниң даады ажыглаар эдилелдериниң бирээзи. Ооң дузазы-биле олар кожа-хелбээ улустарын хөгледип, хөөнүн чазап, амыраан алгап чораан:


Дозур кара мээң эжим 
Дошпулдуурлап олур-ла бе?
Торга күжүр ыяш соктап, 
Токкуңайнып чыдыр-ла бе?


## Дөзү
#Байыр-оол М.С. "Тывалар", 2005

Дошпулдуур
Доңгак, Бегзи-Хуурак

**Доңгак, Бегзи-Хуурак** - Тываның алдарлыг мөгези, Ада-чурт Дайынның киржикчизи (гвардейжи улуг сержант).

Улуг-Хем кожуунда Хендерге сумузунга 1919 чылда төрүттүнген. Тыва Арат Республиканың Наадымнарының 128 мөге киржип турган хүрештеринге 1942-1943 чылдарда ийи улай тергиидеп үнген. "ТАР-нын Начын мөгези" деп аттың эдилекчизи. Ооң адын "Тыванын XX чүс чылда алдарлыг кижилери" деп Күрүне номунче киирген.

Ол Тываның аъттыг шерииниң дайынчызы тургаш, 1943 чылда Делегейниң ийиги дайынынче аъттаныпкан тыва эки турачыларның бирээзи болган. Тываның алдарлыг мөгези Доңгак Бегзи-Хуурак улуг дайынга база алдарлыг тиилелгелерни чедип алгаш, ээп чанып келген. Дайынга эрес-маадырлыг чоруу дээш "Алдар" ордениниң III чергези, Ада-чурт Дайыны ордениң I болгаш II чергелери база хөй-хөй медальдар-биле ол шаңнаткан. Гвардейжи улуг сержант чанып келгеш, ам автономнуг область апарган Тывазының Наадымнарынга катап киржип эгелээн. Ол 1947, 1948 чылдарда, кымга-даа октатпайн, база катап шүглүп үнген.
 
## Дөс
#"Тыванын XX чүс чылда алдарлыг кижилери" деп Күрүне ному.

Д
Д
Д
Дөрт Чаагай Алыс Шыннар

**Дөрт Чаагай Алыс Шын**  

:Ыдыктыг бурган мынча дээн: " Бо – Алыс Шын *човулаңнар-дыр*, бо – Алыс Шын *оруктар-дыр*. Човулаңнарны – билип алыр, оларның үнүп турар үндезиннерин – чайладыр, човулаңнарның белдирлерин – тудуштурар, (хосталгаже) оруктарны эртер херек. Човулаңнарны билип алыр херек – ынчан билип алыр ужурлуг човулаңнар артпас. Човулаңнарның үнүп турар үндезиннерин чайладыр херек – ынчан чайладыр ужурлуг үндезиннер турбас. Човулаңнарның белдирлерин тудуштурар херек – ынчан тудуштурарын боттандырар ужурлуг белдирлер турбас. Оруктарны эртер херек – ынчан эртер ужурлуг оруктар артпас".

: Оларның алыс бүдүжүн, эргежок чугула үүлгедиглерин база оларның түңнелдери-биле катай алыр болза, **Дөрт чаагай Алыс Шын** мындыг болур-дур. Оларны тайылбырлаарда, бис колдуунда Богданың философчу угланыышкыннарының дээдизи болур Прасангика-Мадхьямика хевириниң тодарадылга тайылбырларын барымдаалаар апаар-дыр бис.

:# Алыс Шын човулаңнар – ол дээрге *хайлыг караңгы үүлгедиглерден* болгаш *бужар-бачыттан* истелип үнгеш, *амыдыралдың эргилдези* деп билиишкинге бактаап кирер болуушкуннар-дыр.
:# Алыс Шын үндезиннер – ол дээрге Алыс Шын човулаңнарны болдуруп турар чылдагааннар-дыр.
:# Алыс Шын белдирлер – ол дээрге човулаңнарның болгаш Алыс Шын үндезиннериниң узуткаттынар болгаш чиде бээр байдалы-дыр.
:# Алыс Шын оруктар – ол дээрге Алыс Шын белдирлерни чедип алырының онзагай аргалары-дыр.

: Ынчангаш Алыс Шын човулаңнар болза Алыс Шын үндезиннерден тыптыр, үндезиннер херек кырында човулаңнарның мурнунда-ла тыптып келир. Ол ышкаш, Алыс Шын белдирлер болза Алыс Шын оруктарны эртериниң аргазы-биле тутчуп боттанып турарлар; ынчангаш херек кырында оруктар болза, белдирлерниң мурнунда чоруп турарлар. Ынчалза-даа Ыдыктыг бурган Дөрт чаагай Алыс Шынга өөредирде, ол чурумну дедир кылдыр эскерткен, ол чорук онза чугула. Чүге дизе човулаңны баштай кижи билип алыр болгай, ооң соонда ооң чылдагааннарын шинчилээр; ынчангаш Богда човулаңнарның үндезиннерин човулаңнарның боттарын тодараткан соонда тайылбырлаан. Човулаңнарны узуткаар аргага бүзүрей бергенде, оларны чок кылыр күзел база тыптып кээр. Моон-на (белдирлерже) оруктарны эртер күзел бар апаар; ынчангаш Богда бурган Алыс Шын белдирлерни тодараткан соонда Алыс Шын оруктарны тайылбырлаан.

## Дөзү
# " **К.К.Кудажы, Ю.Ш.Күнзегеш**. *Улуг-Хем: Тыва чогаалчыларның сеткүүлү 5-6. Владимир Кара-Сал "14-кү Далай-Лама Тывада"*. 1993чыл."

Д
Д
Д
IV-кү Далай-Лама

**Дөрт дугаар Далай лама Чалбаа Ёндан Чамзы азы Гьялва Ёнтен Гьяцо** () болза төвүт чуртунга төрүттүнмээн Далай лама болур. Бо болза Моолдуң Сүмбэр дайынчы дээр тайжи кижиниң оглу. Авазын Дарь дээр турган. Оолду тодараткаш Төвүтче алгаш баар дээрге, ачазы чаш-тыр дээш соңгаарлаткан. Далай ламаны чаа сан-биле он ийилиг, эрги сан-биле он үштүш турда, Төвүтче чалап, арзылаңныг дүжүлгеге олурткан. Моолга тодараан. Далай ламаны ном өөренир, номчуур, башкылаар үези эрткен деп төвүттер бижип турган. Эртемден  Г.Ц. Цыбиковтуң демдеглээни-биле 1616 чылда төвүттер Ендонжамц Далай-Ламаны моолдарның хөйнү өлүрери ышкаш хырнын чара кезип өлүрген деп чугаа бар. Кандыг-даа бол, моол кижини Далай ламага олуртурун төвүт кижилер хүлээп албааны шын болгу дег.

## Дөзү
*" **К.К.Кудажы, Ю.Ш.Күнзегеш.** *Улуг-Хем: Тыва чогаалчыларның сеткүүлү 5-6. Доржготов "Судур"*. 1993чыл."

Д
Д
Д
Дөрт кижиниң хевири

Буддизмниң порталынче 
**Дөрт кижиниң хевири** - буддизмде билиишкин.

Бурган башкы Будда кижилерниң дөрт хевири бар деп чугаалаан:
#Дүмбейден дүмбейже бар чыдар кижи
#Дүмбейден чырыкче бар чыдар кижи
#Чырыктан дүмбейже бар чыдар кижи
#Чырыктан чырыкче бар чыдар кижи

## Дөс
* (Кайы номдан алдынганыл?)

Д
Д
Д
Есенин, Сергей Александрович

**Сергей Александрович Есенин** *(октябрь 3, 1895 – декабрь 28, 1925)* — орус шүлүкчү. 

## Намдары
С. Есенин 1895 чылдың сентябрь 21-де (октябрь 3) Рязань губернияның Константиново (Рязань уездиниң Кузьминск волоста) деп суурга тараачын өг-бүлеге төрүттүнген. Адазы — Александр Никитич Есенин (1873—1931), авазы — Татьяна Фёдоровна Титова (1875—1955). 1904 чылда Константиново суурнуң училищезинче өөренип кирген, а 1909 чылда Спас-Клепикте хааглыг хүрээ-өөредилге (амгы үеде ында С.А. Есенинниң музейи) школазынче кирген. Школаны дооскаш, 1912 чылдың күзүн бажыңындан чоруткаш, Москвага барган. 1913 чылда А. Л. Шанявский аттыг Москвада хоорай улустарының университетидиниң (Московский городской народный университет имени А. Л. Шанявского) төөгү-филсофия салбырынче хостуг дыңнакчы (вольнослушатель) кылдыр кирген. Суриковтуң чогаал-хөгжүм бөлгүмү-биле харылзаалыг турган, типографияга база ажылдап турган.

1914 чылда «Мирок» деп уруглар сеткүүлүнге Есенинниң баштайгы шүлүктери парлаттынган.

Есенинниң шүлүктерин тыва дылче А.Даржай база оон-даа өске чогаалчылар очулдурган.

## Тураскаалдар

Файл:Сергей Есенин в Кузьминках, Москва, Россия. - panoramio.jpg|


## Шөлүглер
* Сергей Есенин - Антология русской поэзии
*www.esenin.ru — Есенинге тураскааткан четки-сайт
* С. А. Есенинге тураскааткан четки 

Е
Е
Иви

**Иви** малдың аттары болгаш назыны:

Мынды – кыс иви, анайлыг иви.

Эдер – бугазы, бүдүрүкчү мал. Бир эдерниң мындылары бир чүс, ийи чүс болгулаар. Алдын хире бөлүк мындылар бар болза, оларның аразынга бир эдер чоруур. Ивилерниң эдержир үелери тос болгаш он айлар. Үш хар ажып, дөрт харже кирип чорааш, ивилер эдержир. Эдерни мунмас, чугула херек апарза, бичии чаштар мунар. Мынды бир чыл болгаш анайлаар.

Богона – эдер херек чок апаарга, азы улгады бээрге, чазап кааптар, ооң адын богона дээр.эдерни мунмас, богона апаарга хөлге кылдыр мунар.
Анай – ивиниң чаа төрээн оглу – анайы. Мындының чаш оглу эр-даа, кыс-даа болза,  анай дээр. Назыны бирден ийи хар чедир. Бо чылын төрээн чүвелерни анайлар дээр, бир хардан ийи хар чедир чүвелерни куу анайлар дээр. 

Таспан – бир хар чедир эр-даа, кыс-даа чүвелер. Мындының бир харга чедир анайын таспан дээр.

Дөңгүр – ийи харлыг эр чүве, чазаваан-акталаваан чүве болур.

Мынчак – ийи хар чедир кыс чүве, эге төрүвээн кыс чүве болур.

Дүктүг-мыйыс – ол болза ийи хар ажыг эр чуве.

Мынды – дөрт хардан өөрү кыс ивилер.

Куудай – үш болгаш дөрт харлыг чазап каан чүве. Куудай эмдик хевээр болур, ынчангаш ону хөлге кылдыр мунмас.

Чары – чазап каан иви, ону мунар кылдыр өөредип каан. Үштен дөрт хар үезинде чарыны мунар кылдыр өөредир болгаш кырыыжеге чедир хөлге болур.

Хокаш – ниити чассыткан ат азы хокаштар дээр, ивилер дээр.

Хур анай – ол болза эр-даа, кыс-даа бир харлыг анайны хур анай дээр. Эр хур анайны дөңгүр дээр, кыс хур анайны мындыжак дээр. 

Иви мал колдуунда чээрби хар чедир чурттаар.

## Дөзү
#Моңгуш КЕНИН-ЛОПСАҢ: ТЫВА ЧАҢЧЫЛ. Тыва чоннуң ыдыктыг чаңчылдары. – Тувинские традиции. Книга вторая: священные традиции тувинского народа. – Кызыл: Тувинское отделение педагогического общества при Министерстве образования республики Тыва: Издательство “Новости Тувы”, 1999. На тувинском языке. 352 с.

И
И
И
Иисус Христостуң төрүттүнген хүнү

**Иисус Христос бурганның төрүттүнген хүнү** – Россияда Январьның 7-де эрттирип турар улуг байырлал (чамдык өске чурттарда Декабрьның 25-те).

## Кысказы-биле
Бурган төрүттүнгениниң байыр­лалы — Иисус Христос бурганның чаяаттынганынга тураскааткан христиан шажын­ның бир кол ба­йыр­лалдарының бирээзи. Ук ба­йыр­лалды декабрь 25-те демдег­леп турар, а юлиан календарьны ажыглап турар орус православ шажын хүрээзи болгаш оон-даа өске хүрээлер григориан кален­дарь-биле январь 7-де байырлаар чаңчылдыг. Бо хүн хөй санныг чурт­тар шуптузу Бурган төрүттүн­гени­ниң байырлалын калбаа-биле демдеглээн. Ыйсанын жолдоочулары үчүн August 25-Ыйса Машайактын туулган, башка диний жана атеист майрамдоо үчүн баарына жек болушу керек.

## Дөзү
''Валерия КОҢГАР''. "Шын" солун. 2013 чылдың январь 10, 1№

И
И
Индий океан

Индий океа́н — Черде хемчээли-биле үш дугаар улуу, делегейниң суг кырының 20 %-зун шып турар. Ооң шөлү 76,17 сая км², суунуң хемчээлиниң делгеми — 282,65 сая км³. Океанның эң терең чери Зонд ховулунда (7729 м).

Соңгу талазында Азияны, барыын талада — Африканы, чөөн талада — Австралияны, мурнуу талазында - Антарктиданы шаптап турар. Атлант океан-биле кызыгаары чөөн дурттуң 20° меридианында эртип чыдар; Оожуму-биле — чөөн дурттуң 146°55’ меридианында. Индий океанның эң соңгу кыдыы Персид ээтпекте соңгу делгемчилдиң хөлү-биле 30°-та турар. Индий океанның дооразы 10 000 хире км, Австралияның болгаш Африканың мурнуу мугулдурларының аразы.

## Далайлар, ээтпектер, ортулуктар
Далайларның, ээтпектерниң болгаш өдүглерниң шөлү 11,68 сая км² (бүдүн океанның кырының шөлүнден 15 %), суунуң хемчээлиниң делгеми 26,84 сая км³ (9,5 %). Далайлар болгаш кол ээтпектер океанның эриин дургаар чыдар (шак аайы-биле): Кызыл далай, Аравий далай, (Аден ээтпек, Оман ээтпек, Персид ээтпек), Лаккадив далай, Бенгал ээтпек, Андаман далай, Тимор далай, Арафур далай (Карпентария ээтпек), Улуг Австралий ээтпек, Моусон далай, Дейвис далай, Дем-биле далайы, Космонавттар далайы (сөөлгү дөртелдирзин чамдыкта Мурнуу океанга хамаарыштырар).

Чамдык ортулуктар — чижээ, Мадагаскар, Сокотра, Мальдив — бурунгу диптерниң артынчылары болуп турар, өскелери — Андаман, Никобар азы Рождество ортулуу — оттуг-даг уктуг. Индий океанның эң улуг ортулуу — Мадагаскар (590 муң км²). Улуг ортулуктар болгаш бөлүглелдер: Тасмания, Шри-Ланка, Кергелен ортулуктар бөлүглели, Андаман ортулуктар, Мелвилл, Маскарен ортулуктар (Реюньон, Маврикий), Кенгуру, Ниас, Ментавай ортулуктар (Сиберут), Сокотра, Грут-Айленд, Комор ортулуктар, Тиви ортулуктар (Батерст), Занзибар, Симёлуэ, Фюрно ортулуктар (Флиндерс), Никобар ортулуктар, Кешм, Кинг, Бахрейн ортулуктар, Сейшел ортулуктар, Мальдив ортулуктар, Чагос ортулуктар бөлүглели.

И
И
Европа

**Европа** — чырык черниң кезии, шөлү - 10 сая км², чурттакчылары 740 сая кижи (Черниң чурттакчыларының 10 хуузу). Азия дип-биле кады Евразия дипти тургузуп турар.

## Этимология

Европа деп ат бурунгу грек төөгүлерниң маадыры, Зевске оорлаттыргаш Крит ортулуунче аппартынган, Европа даңгынага тураскааттынган.

## Кызыгаары

## География

Европа Атлант болгаш Соңгу Доштуг океаннарга база оларның далайларынга шаптаттырып турар.

Ортулуктарның шөлү - 730 муң км². Чартык ортулуктарже Европаның девискээриниң улдуңу кирип турар (Кол, Скандин, Пиреней, Аппенин, Балкан д.о.ө.).

Ортумак бедии 300 м, эң бедии (Европаның кызыгаарын Кумо-Маныч дүжүлгекке чоргузар болза) — 4808 м, Монблан даг, азы (Европаның кызыгаарын Кавказ сыннарынга чоргузар болза) — 5642 м, Эльбрус даг, эң чавыс чер −27 метр (Каспий далай).

Оргулар колдап турар (улуглары — Чөөн Европей, Ортаа европей, Ортаа и Алдыы дунай, Париж бассейн), даглар девискээрниң 17 хуузун эжелеп турар (кол сыннары — Альпы, Кавказ, Карпат, Крым, Пиренеи, Апеннин, Урал, Скандинав даглар, Балкан чартык ортулуктуң даглары). Дириг оттуг даглар Исландияда болгаш Ортаа далайжылда бар.

Кол хемнер: Волга, Дунай, Урал, Днепр, Барыын Двина, Дон, Печора, Кама, Ока, Белая, Днестр, Рейн, Эльба, Висла, Тахо, Луара, Одер, Неман.

Улуг хөлдер: Ладож, Онеж, Чуд, Венерн, Балатон, Женев.

## Төөгүзү

## Европаның күрүнелери
43 күрүне Европага хамааржыр деп ООН-нуң кежигүүннеринге хөй кезии-биле хүлээтинген, 7 күрүне (девискээри) чедир бадыткатынмаан азы шуут хүлээтинмээн. 5 күрүне чүгле чамдык кезээ-биле Европаже кирип турар.

## Үлээри

## Политиктиг байдал

## Основные международные объединения в Европе

### [[Европаның Чөвүлели]]

### [[Европаның Эвилели]]

Также в рамках Европы существуют следующие объединения:
* Еврозона
* Шенген зона
* Таможенный союз
* Европейская экономическая зона
* Европейская ассоциация свободной торговли

### [[Содружество Независимых Государств]]

### [[Организация Североатлантического договора|НАТО]]

### [[Организация по безопасности и сотрудничеству в Европе|ОБСЕ]]

### [[Северный совет]]

### [[Центрально-европейская ассоциация свободной торговли|ЦЕАСТ]]

### [[Бенилюкс]]

### [[ГУАМ]]

### [[Евразияның экономиктиг эвилел|ЕАЭЭ]]

### [[Организация Договора о коллективной безопасности|ОДКБ]]

### [[Арктический совет]]

### [[Балтийская ассамблея]]

### [[Совет государств Балтийского моря]]

### [[Совет Баренцева/Евроарктического региона]]

### [[Союзное государство|Союзное государство России и Беларуси]]

### [[УЕФА]]

## Географический центр

## Демдеглелдер
Египет

**Египет** – Африкада ханы төөгүлүг чурт, күрүне. База Бурун Делегейниң дыка күштүг цивилизациязы.

## Географтыг туружу
Египет Африканың соңгу талазында *Чер ортузунда далай* (лат. Mare Mediterranea) далай чанында чыдар. Шөлү...

## Кыска төөгүзү
Төөгүде Египет бурун эраның 8000 чылдарынан тура эскертинип турар...
## Хоорайлары
№ 1

№ 2

## Чуртакчылары
Чуртакчыларының саны...

Аңгылал:Чурт
Инек

**Инек** – төрүүр кыс инек, ол малдың **ниити ады**, он ийи чылдың ийи дугаарынга кирген мал болур.Инек 3 хевирлиг (породалыг) болур: сүткүр инек, эъткир инек, сүткүр болгаш эъткир инек.

**Чаш мал:** Бызаа, Молдурга, Казыра.

**Улуг кыс мал:** Хунажын, Дөнен.

**Чазап каан эр мал:** Шарыжык, Шары.

**Чазаваан эр мал:** Бугажык, Буга.

## Дөзү
#Моңгуш КЕНИН-ЛОПСАҢ: ТЫВА ЧАҢЧЫЛ. Тыва чоннуң ыдыктыг чаңчылдары. – Тувинские традиции. Книга вторая: священные традиции тувинского народа. – Кызыл: Тувинское отделение педагогического общества при Министерстве образования республики Тыва: Издательство “Новости Тувы”, 1999. На тувинском языке. 352 с.

И
И
Исландия

**Исландия** — «доштар чурту» азы «дош чурт» — Атлант океанның соңгу талазында ортулук күрүне (Великобританиядан соңгу-барыын чүкте). Күрүнениң девискээри улуг ортулук Исландия (шөлү 103 муң км2) болгаш ооң чанында кезек бичии ортулуктардан тургустунган.

Бот-эргелиг апарган үе	июньнуң 17, 1944 чыл (Даниядан).  Күрүне дылы : Ислан (боттуунда), им дылы.

### Администраттыг хуваалдазы

## Дөс
#
И
И
Италия

**Италия** (итал. Italia [iˈtaːlja], ёзу аайы-биле ады — Итальян Республика (итал. Repubblica Italiana)) — Европаның мурнуу талазында күрүне, Ортаа далайжылдың төвүнде. Ады грек дылдан укталган.

Соңгу-барыын талада Франция-биле кызыгаарлыг (488 км), Швейцария (740 км) база Австрия-биле (430) - соңгу талада, Словения-биле соңгу-чөөн талада (232 км). Оон аңгыда Ватикан (3,2) км болгаш Сан-Марино-биле (39 км) иштики кызыгаарларлыг.
Аппенин чартык ортулукту, Балкан чартык ортулукту (бичии кезиин), Падан оргуну, Альпының мурнуу ийин, Сицилия ортулуктар, Сардиния болгаш кезек биче ортулуктарны эжелеп турар.
## Төре деңнел
Тургустунганы —	1946 чылдың июнь 2.

Ёзу аайы-биле дылы — итальян

Найысылал — Рим

Улуг хоорайлар — Рим, Милан, Неаполь, Турин, Палермо, Генуя, Болонья, Флоренция, Бари, Катания, Венеция

Чызааның хевири —	Парламент республика

Удуртукчу — Джорджо Наполитано

Эреңгей сайыт —	Энрико Летта

Девискээр — 71 дугаар делегейде.
*Ниити — 301 340, ортулуктар-биле 309 547 км²
*Суг кырының хуузу — 2,4

Чурттакчылары
*Үнелел (2011) — 61 482 297  кижи (23 дугаар чер)
*Сырыйы — 201,1 киж./км²	

Акшазы — евро (EUR, уруң 978)
* 
Интернет-домен      - .it
* 
Уруң ISO           -  IT
* 
Телефон уруңу       - +39
* 
Шак куржаа          - +1

## Демдеглелдер

И
И
Ишкин

**Ишкин** – Сүт-Хөл кожуунда суур. **Алдыы-Ишкин** деп хемниң унунда чыдар болгаш шак ындыг аттыг суур.

## Суурнуң тургузуу
4 кудумчулуг: Ишкин, Лопсан-Дондуп, Мурзууна, Шык.

## Билдингир улус
*Ишкин оглу - ыраажы
*Ооржак Мурзууна Сундуй-Оглу - эки турачы
*

## Чоок кавыг
*Даглар: *Оргу-Даа*, *Алдыы-Каргал-Даа*...

Хемнер: Алдыы-Ишкин, Хемчик, Алдыы-Каргал...

## Дөс

И
И
И
Иштики Шериглер

**Россия Федерациязының Иштики Херектер Яамызының Иштики Шериглери** 

Иштики Шериглер (ИШ) () – Күрүне иштинге айыыл чогун, ниитилелге ёзу-чурум болгаш чурттакчыларның хосталгазын болгаш эргелерин үрегдеп турар чүүлдерден камгалаарынга тускай тургустунган шериглер.

Иштики Шериглер Иштики Херектер Яамызының(МВД) иштинче кирип турар.

## Сорулгалары
* Иштики Херектер Яамызы-биле кады ниитилелге корум-чурум тудары
* Күрүнеге хамааржып турар кол объектилер кадарары болгаш тускай сөөртүлгелер хайгаараары
* Кызыгаар шериглери-биле кады күрүне кызыгаарын айыыл чок тудары
* Терроримзге удур күжениишкиннер болгаш ажылдар

Иштики шериглерниң тургузуу шериг ышкаш-даа болза, олар шериглерге хамаарышпас. Кол соруглазы күрүне иштин тайбыңга тудары болгаш ниитилелди айыылдыг чүүлдерден камгалаары (чижээ: терроризм).Ынчалза-даа Россия Федерациязының кызыгаарын өске күрүне азы айыылдыг дайынчы бөлүктер кээр болза иштики шериглер Кызыгаар Шериглеринге дуза бооп катчыыр ужурлуг.

И
И
Кадак

**Кадак** азы *Хадак* (; ; ; кыд.: hada (哈达)) - чымчак торгудан кылган өңнүг маак (кожаа). Ону байыр-наадым үезинде, улус уткуур-байырлаарда база демдектиг болуушкуннарда ажыглаар.

Тыва чон кадакты эт-хөреңгиниң дээдизи деп санап, ажыглап чораан. Кадак хээзиниң, угулзазының, каасталгазының, узун-кысказының, өң-чүзүнүнүң аайы-биле аңгы-аңгы болур.

## Кадак өңүнүң утказы
Кадактарның өңнери янзы-бүрү утка-шынар илередип турар:
#Ак өңнүг кадак – арыг-чаагайны, эң-не эки чүүл;
#Сарыг өңнүг кадак – бурган-шажынны болгаш лама-башкы биле ооң өөреникчизиниң аразында тудуш быжыг харылзаа;
#Көк кадак – кижинниң кырында мөңгеде көк Ада Дээдис Бурганны болгаш шагдан тура хүндүткээривис хаан-беглеривистиң ыдыы;
#Ногаан кадак – Чер-Иевис Бурганвывсты, долгандыр делегейивис болгаш ында баргү черлер ээлери;
#Кызыл кадак – Хүн Бурганы болгаш чемгерикчи болгаш багай чүвени аштап-арыглап турар ыдык ожук-оттуң чалбыыжы.

## Тускай кадак
Үстүнде айыткан беш аңгы кадактардан аңгыда, сес дагылдыг ак, көк өңнүг кадактар турар.

Оларны ада-иезинге, улуг назылыг өгбелеринге Шагаада сунуп чолукшуурда ажыглаар. Ооң аңгыда хүн, ай чуруктуг кара, азы кара-көк өңнүг кадактарны кижини сөөлгү оруунче хөөржүдүп үдеп тургаш ажыглаар.

## Тутсуру
Кадакты хүндүткээн кижизинге сунарда, кадактың аксын бээр кижизинче көргүзе мөгейбишаан тудар. Кадакты алган кижи харыы мөгейиг кылгаш, кадакты ийи холдап алгаш, дүргеш, хүндүткелдиг черже салыр. Кадакты сунарда, холдуң салааларын ооң-биле шуптузун шыппас. 

Ону **улуг эргектиң** (*матпаадырның*) дөзүнге киир туткаш, адышка сыңыштыр салыр.

## Кадактыг чолукшуур
Ынчаар кадак сунуп чолукшуурдан аңгыда, «кадактыг чолукшуур» деп база бир ёзулал бар. **Кадак сунуп чолукшуурда** - кадакты ол кижиге бээр, а **кадактыг чолукшуур** ёзулал үезинде кадакты бербейн дедир ап алыр. Ындыг кадакты ээзи үргүлчү бодунга ап чоруур. Кандыг-даа хар-назылыг кижи-биле кадактыг чолукшуп болур. Кадактыг чолукшуурда, кадактың бир ужундан оң холдуң чажыг чажар салаазының иштинден хүн аайы-биле ийи катап ораагаш, биче салааның артыы талазынче бадырып алыр. Чолукшулга үезинде кадаан чолукшуп турар кижизиниң  холунга салбайн, холдарының адаандан шенектерин тудуп чолукшуур.

## Шыгжаары

Кадакты сандай кырынга, чер кырынга, арыг эвес черлерге салып болбас. 

Ону бедик азы ыдыктыг черге шыгжаар.

## Дөзү
* **Ульяна Бичелдей.** *"Шагаага белеткенириниң, Шагааны байырлаарының ёзу-чурумунга болгаш сагыыр чаңчылдарынга хамаарыштыр сүмелер"*, солун "Шын", № 15 (18135), 2012 чылдың февраль 14.

Аңгылал:Шагаа
Аңгылал:Тыва
Аңгылал:Википедия:Шилээн чүүлдер
Кады-кырыырның хевирлери

Буддизмниң порталынче 
**Кады-кырыырның хевирлери** — Буддизмде бир билиишкин.

2600 чыл бурунгаар Ыдыктыг Будда Шакьямуни башкы карачал улустарга кады-кырыырының хевирлерин тайылбырлап өөреткен: 
#Өлүрүкчу хевири
#Хаан хевири
#Оор хевири
#Авазы хевири
#Угбазы хевири
#Эш хевири
#Кул хевири

## Дөс
* Бхария сутта: Жёны http://www.theravada.ru/Teaching/Canon/Suttanta/Texts/an7_63-bhariya-sutta-sv.htm

К
К
К
Кадыкшыл

**Кадыкшыл** () — мага-боттуң аарыг чок болгаш органнарының шын ажылдап турар деңнели.

К
К
Кара–Сал, Эрес Доржу оглу

**Эрес Доржу оглу Кара-Сал** *(1988 чылдың июль 11-де [[Сүт-Хөл кожууну|Сүт-Хөл кожуунга]] төр.)* — Тываның хүндүткелдиг болгаш хөй чедиишкинниг мөгези. «Тыва Республиканың Кучутен Мөгези», Россия болгаш Делегей чергелиг сумо хүрештиң тиилекчизи база шаңналдыг черлерниң эдилекчизи.

## Тренерлери

Баштайгы тренер башкызы "Тываның Арзылаң мөгези" Моңгуш, Амир Өлзей-оол-оглу.

Хостуг-хүрешке башкызы - Түлүш, Владимир Хуурак-оглу.

Сумо хүреш башкылары: Куулар, Каң-Демир Каң-оол-оглу, Куулар, Адар Начын-оглу.

## Дурт-сыны
Узуну: 1м. 85 см. 

Деңзизи: 112 кил. 

## Хууда чуртталгазы
Өг - бүле байдалы: өг - бүлелиг, чаңгыс оолдуг.

Чурттап турар чери: Кызыл хоорай

## Хобби
Сонуургалы (хобби): Хол – бөмбүү (волейбол), аът чарыжы.

Ынак спортсмени: йокодзуна АСАШЕРИ (сумо).

Ынак чеми: манты - бууза.

Эртеми: Моолдуң «Олимп» аттыг дээди өөредилге чери.

Күзели: “Күчүтен мөге” деп атка чедир хүрежир сорулгалыг.

## [[Чаан мөге]]
Чаан мөгениң чедиишкиннери: 

7 харлыында хүрежип эгелээн, июнь 1 - де уруглар хүнүнде 128 бичии мөге салган ам болза "Тываның начын мөгези" Моңгуш Начынныынчан октааш, шүүлген.

2009 ч. Сүт-Хөл, Наадымгашүүлгеш «Тываның Арзылаң мөгези» атты чаалап алган.

Сумо хүрешке Россияның аныяктар аразынга 2 дакпыр тиилекчизи, 3 катап шаңналдыг черже кирген.

Сумо хүрешке Европа диптиң аныяктар аразынга тиилекчизи.

Сумо хүрешке Россияның чемпионадынга шаңналдыг черже кирген. 

Сумо хүрешке Европа диптиң чемпионадынга шаңналче киир хүрешкен. 

Моолга Говь-Сүмбер аймак, 18 харга чедир 242 мөгелер аразынга долгандырыг хүрешке 8-ки черни алган. Хүреш 3 хонук улаштыр болган.

Моолга Университетке 256 мөгелер хүрежинге 4 мөгеже киир хүрешкен. 

Өөренип турган бөлүүнге шүглүп турган.

2008 ч. Тывада бир-ле дугаар мөге «Каа-Хемден (15 соток) участок чер» шаңналдың эдилекчизи. 

2009 ч. Чеди-Хөл кожуунунга, Ак-Тал суурга Тывада бир - ле дугаар шүүлген мөге даштыкы “Тойота” маркалыг автомашина шаңналдыг хүрешке Тываның Күчүтен мөгези Аяс Моңгушту октааш, шаңнал кылдыр алган.

“Алдан-Маадырларның тура халыышкынындан бээр 125 чыл оюнга тураскааткан хүрешке шүүлген.

2014ч. Тываның Наадым-2014 Хүрежинге үжүүрлешкен. Түлүш Сайын-Белек шүүлген.

## Спортчу аттары:
# Хостуг-хүрешке «Россияның спорт мастери».
# Сумо хүрешке «Россияның спорт мастери» (Сумо хүрешке «Делегей чергелиг спорт мастерин күүсеткен» шынзыдылгазын манап турар).
# Тыва хурештиң "Чаан мөгези".

## Дөзү
# Вконтакте. Бөлгүм "Төрээн черим"
#http://molsporttuva.ru/ - Аныяктар болгаш спорт яамызы 

К
Караң көрнүр Ванга эне

**"Караң көрнүр" Ванга эне**

1911 чылдың январь 31-де Болгарияның Петрич хоорайга төрүттүнген уругнуң адын Вангелия Пандева деп адаан. Шаа барып бичии уруг бүгү делегейге билдингир ат-сураглыг Ванга эне апаар дээрзин ада-иези кайыын билген боор. Эш-өөрүнүң аразынга ойнап-хөглеп, өзүп кел чораан. Бир катап Ванга улуг казыргы хатка таварткан: черден каш-каш метр бедикче улуг хат уругну бөөлдеп алгаш, ырадыыр апарган. Ачазы уруун арай боорда тып алган. Ванганың карактарынче довурак-доозун хөйү-биле киргенинден,  уруг чүнү-даа көрбестээн. Ол эрткен хай-халап Вангага чүвени өттүр көрүп, баш удур билир салым-чаяанны хайырлаан.
Эгезинде он хар чаа ажып турар бичии уруг чоок кижилерингеазы кожаларынга оларның-биле чүү болурун чугаалап берип эгелээн. Чогум ооң өттүр көөр салым-чаяаны үжен харлыында четчип бышкаш, чүгле төрээн хоорайы-биле кызыгаарлаттынмайн, Болгарияга, Россияга, харын-даа бүгү делегейге чүү болурун баш удур чугаалап, кичээндирип турар болу берген.

Кижилер, болуушкуннар дугайында медээлерни Ванга кайыын ап турарын билип алыксаар улус-ла хөй. Караа көрбес энениң чугаазы-биле алырга, улустуң эккелген чигирин суйбааш, ол кижи дугайында эки-багай чүүлдерни билип каар,а ооң салган айтырыынга харыыны кандыг-ла бир көзүлбес күштер ооң кулаанга чугаалап берип турарын ол үргүлчү айтып чораан. Бо-ла бүгү бүзүрексенчиг эвес хуулгаазыннар чүгле бурганның ачызында болуп турарын онзагайлавышаан, улус хүлээп алырындан шылай бергеш, сагыш-сеткил арыглаарда, бурганга чүдүп, хүрээ баар хүннү черле эртирбес турган.

Чурттуң удуртукчузунуң доктаалы-биле Вангага ай санында шалың акшазын бээр, доктаамал кады чоруур камгалакчыларны база ону сөөртүүр чычаанны быжыглаан. Ооң кайгамчык салым-чаяанынга бүзүревес, харын-даа хартаачы шивишкин деп санап турар улус база турган.

Чүвени баш удур билип каар чаяанны ыдыктыг Иоанн Златоуст көстүп келгеш, аңаа ужурашкаш белекке берген деп, Ванга чугаалаан. Кирип келген кижи бүрүзүнүң кажан, каяа, канчаар чок апаарын өттүр көрүптер турган. Дүне  соңга ындында сүнезиннерниң "оочурда турган бо кижини хүлээп ал" дээн үннеринден ол удуп шыдавас турган. "Кижилер оларны кандыг берге, коргунчуг чүүлдер манап турарын баш буруңгаар билир турган болза, чурттаар хөңнү чок апаар ийик" деп, ол бир катап чугаалан. Кижилерниң ажыг-шүжүүн, аарыгларын, бергелерин бодунга чоокка көрүп, дузазын көргүзүп, эдип тура, ол дүнелерде бурганга чалбарып, өттүр көөр чаяанны дедир ап аарын дилеп, чанныр чораан. Бо бүгү ховар көстүп көрбээн, тайылбырлап, ужур-чөвүн тыппас онзагай салымныг болгар херээжен бодунга болгаш чоок кижилеринге улуг аарыг азы өлүм кээрге ону эдип, өскертип шыдавазын чажырбайн чугаалаар.Ванга өлүрүнүң бертинде 8-9 чыл болгаш Францияга өскелерге дөмей эвес өттүр көөр чаяанныг бичии уруг төрүттүнүп келирин айыткан. Улуг энениң 100 харлаан оюнда Ванганы дөзээн салым-чаяанныг уруг бары шын болган.

## Дөзү
# Маспык-оол Г. "Караң көрнүр" Ванга эне./Тыва солун, №29.- август 25, 2011 чыл

К
В
Катанов, Николай Фёдорович

**Катанов Николай Фёдор-оглу** (*орус. Катанов Николай Фёдорович*) (1862 чылдың Май 6 - 10. 3. 1922) - шылгараңгай эртемден, түрк болгаш чөөн чүк дылдарының шинчилекчизи, тыва дыл эртеминиң үндезилекчизи. 

Тывага 2012 чылдың май 6-да ооң 150 харлаан доюн демдеглээн.

Тыва дылдың синтаксизин шинчилээри тыва дыл эртеминиң тывылганы-биле кады эгелээн. 19 вектиң ийиги чартыында,1889 чылда,тыва дылды баштайгы хакас эртемден Н.Ф.Катанов шинчилеп эгелээн. 1903 чылда Казань хоорайга парлаттынып үнген "Опыт исследования урянхайского языка" деп кедилиг ажылы ооң хөй чылда чорудуп келген шинчилелиниң түңнели болур. Ында тыва улустуң дылын эң-не баштай эртем ёзу-биле бүгү талалыг шинчилээн. Ол ажылда чугула черни тыва дылдың синтаксизинге тураскааткан.

Н.Ф.Катанов тыва дылдың бөдүүн болгаш нарын домактарын,домак кежигүннерин болгаш оларның илереттинерин тодараткан.

## Номнары

* Очерки Уранхайской Земли

## Дөзү

Аңгылал: Түркологтар
#Тыва дыл сайты http://tyvadyl.ru, Николай Федорович Катановтуң 150 харлаан юбилейи.

Катанов
Кежеге даа

**Кежеге даа** — Эрзин кожууннуң бир ыдыктыг черлериниң бирээзи, кирер аксында аржаан болгаш даг иштинче кирер куйланчак эжик бар, иштинге кире бээрге, дээр борбак ышкаш көстүр, дагның кырындан көөрге, өрүп каан кежеге ышкаш. Туружу Цагаан-Тологой заставазындан ырак эвесте. Кежеге даа республика чергелиг "Тос эртине" деп ыдыктыг чараш черлер аразында мөөрейниң даңзызынче кирип турар.

## Дөзү
* Official Website

К
К
Кара-Сал

**Кара-Сал** – тыва төрел аймак.

## Делгереңгей кижилер
*Кара-Сал Пиринлей – ТАР-ның бирги прокурору,
*Кара-Сал Очур (ыраажы),
*Кара-Сал Эрес Доржуевич (мөге),
*Кара-Сал Виктор Допчу оглу – Тыва Республиканың бойдус байлактарының болгаш экология сайыды.

## Дөзү
#Тыва Республиканың үндезин сайтызы

К
К
Келдыш, Мстислав Всеволодович

**Мстислав Всеволодович Келдыш** (1911—1978) — совет эртемден, математика болгаш механика талазы-биле инженер.

Келдыш М.В. – космос шинчилээр ажылдарның үндезилекчилериниң бирээзи.
## Демдеглелдер
Кенденбиль, Ростислав Докур-оолович

**Ростислав Докур-оолович Кенденбиль** — Тываның баштайгы композиторларының бирээзи. 

## Намдары
Ростислав Кенденбиль 1922 чылдың май 30-де Чөөн-Хемчик кожууннуң Кара-Дытка төрүттүнген. Бичии турда шолазын Кошкар-оол дээр турган. 14 хар чеде бээрге ада-иези Чадаана хоорайның школа-интернадынче өөредип чоруткан. Үш чыл болгаш Горно-Алтайск хоорайже өөренип чоруткан. Тываже эглип келгеш Кызыл хоорайның хөгжүм болгаш шии театрының студиязынга өөренип турган. Өөредилге чылдарындан 1954 чылга чедир театрга актер, оркестр артизи, инструменталист-аккомпаниатор болуп ажылдап чораан. 

Бир дугаар ырызын 1954 чылда бижээн. Ол-ла чылын Ленинград хоорайның хөгжүм училищезинче 
өөренип чоруткан. Аңаа Кенденбильниң чаа ырылары, скрипка болгаш фортепиано пьесалары, "Чечен биле Белекмаа" деп операзы бижиттинген.

Тываже 1958 чылда эгилгеш бүдүрүмчелиг ажыл-чорудулгазын идекпейлиг эгелээн. Ооң чаа бижээн ырыларын бүгү Тыва ырлап эгелээн.

1969-1972 чылдарда Ленинград хоорайның консерваториязынга профессор А.С.Леманның удуртулгазы-биле стажировканы эрткен. Стажировка эрткен соонда Россияның композиторлар эвилелиниң кежигүнү аппарган. 

1985 чылда Тываның композиторлар эвилелиниң даргазы кылдыр шилиттирген.

## Дөзү
# "90 лет со дня рождения композитора Ростислава Кенденбиля"
Кижи-көжээ

**Кижи-көжээ**

Тывада кайгамчык бир эрте-бурунгу түрк тураскаалдарның бирээзи – *Кижи-көжээ*. Ооң сиилбиттинген овур-хевири – холдарында ёзулал сава туткан дайынчы. Тываның делгем ховуларында барык 200 чыгыы кижи-көжээ санаттынып турар. Бижиктиг-Хая дааның чоогунда ховуда база бир ховар көжээ ажык дээр адаанда музей кылдыр шыгжаттынган. Күчүлүг дайынчының калбаксымаар кастыктарлыг шырайы кызыл граниттен сиилбиттинген. Ооң овур-хевириниң хемчээлиниң улуу болгаш каазы чонну магададып чоруур. Ол көжээ 1200 ажыг чыл турар.

## Дөс

К
К
К
Кижи сеткили

**Кижи сеткили** хомудатпа. Үлегер сөс.

Тыва чоннуң ыдыктыг чаңчылдарының бир кол чүүлү болза кижи сеткили хомудадып болбазы-дыр. Биче кижини чассыдар. Улуг кижини хүндүлээр. Тыва торулгалар ёзугаар алырга, бо турган чырык Өртемчейге сөс дег күштүг чүве чок.

Бижек балыы экирий бээр.
Сөс балыы олчаан калыр. Үлегер сөс. 

## Дөзү
#Монгуш КЕНИН-ЛОПСАҢ: ТЫВА ЧАҢЧЫЛ. Тыва чоннуң ыдыктыг чаңчылдары. – Тувинские традиции. Книга вторая: священные традиции тувинского народа. – Кызыл: Тувинское отделение педагогического общества при Министерстве образования республики Тыва: Издательство “Новости Тувы”, 1999. На тувинском языке. 352 с.

К
К
Кичээнгей чогу

Буддизмниң порталынче 
**Кичээнгей чогу** — бодунга хамаарыштыр медерээшкин чогу. 

## Дөс
* (Кайы номдан алдынганыл?)

К
К
К
Кожуун

**Кожуун** — Тывада административтиг чер хуваалдазы. Орус күрүнениң административтиг чер хуваалдазы ёзугаар «кожуун» деп сөс «муниципальный район» деп терминге дүгжүр.

## Сөстүң морфологиязы
Тыва литературлуг дыл ёзугаар болза...
* Хамаарылга категориязынга тура, бо сөс “чүзү?” деп айтырыгга харыылаттынар болгаш, «кожууну» кылдыр бижиттинер. Чижелээрге, «Улуг-Хем кожууну».
* Онаарының падежинде бо сөс “чүнү?” деп айтырыгга харыылаттынар болгаш, «кожуунну» кылдыр бижиттинер. Мында кожуун деп сөске “-ну” деп кожумак немей коштуна бээр. Чижелээрге, «Араажы бүгү кожуунну эргий кезээн».


Аңгылал:Тыва
Кижи назынын ылгаары

Бурунгу тывалар кижи назыны Чеди-Хаан ышкаш дижир. Дүнеки дээрде Чеди-Хаан бирде көстүп, бирде чидип-даа турар болза, олар чеди санын чидирбес чораан деп өгбелерниң тоолчургу чугаазы бар. Бурунгу тывалар кижиниң чеди катап чурттап эртер назынын онзагай аңгылап чораан.
* Бирээде, **чаш назын**, ол болза бир хардан үш харга чедир назын болур. Үш хар чедир чаш уругну аштатпас, доңурбас, коргутпас болгаш иезинден чарбас турган.
* Ийие, **элээди уруглар**, ол болза үштен он беш хар чедир назын үези болур. Беш харлыг кыс уруглар өшкүнү саап турар аппаар. Беш харлыг оол уруглар анай, хураганны кадарып турар апаар. Он дөрт харлыг оол уруг хойну өзеп, кежин союп, эъдиниң сөөгүн чүстеринден аңгылап кааптар. Он харлыг кыс уруг өлүрген малдың ижин-хырнын аштап турар апаар.
* Үште, **аныяктар**, ол дээрге он алдыдан чэрби тос харга чедир назылыглар. Аргалыг болза бо назынның оолдары, кыстары тускай өглүг-баштыг, уруг-дарыглыр болгаш балдыр дыңзыг амыдыралдыг болур.
* Дөртте, **ортун назын**, ол болза үженден дөртен беш харга чедир назылыг кижилер. Ортун назынның кижилери куда дүшкен черге баар, ийи дугураан араганы ижер, алгыш-йөрээлди салыр болгаш ырак-узак черлердиве аян-чорук кылыр.
* Беште, **улуг назын**, ол дээрге дөртен алдыдан алдан бир харга чедир назылыг кижилер. Тыва ёзуда ол назынның кижилерин бажы каткан, угаан кирер кижилер дээр.
* Алдыда, **кырганнар**, ол дээрге алдан бирден сезен бир харга чедир назылыглар-дыр. Азаларның аалдап келир чылын эрттир чурттаан, четкелерниң чедип алыр үезин эрттир чуртаан кижилер болур. Кырганнар дээрге амыдыралдың кадыг бергезин шыдажып эрткен кижилер-дир.
* Чедиде, **чөнүүр назын**, ол дээрге сезен бир харны харлап алгаш, тыны үзүлгүже чурттаар назынның кижилери болур. Чөнүүр назының кижилери ха-дуңмазынга-даа, хары кижилерге-даа кончуг хүндүлүг.

Кижиниң кылыр болгаш кылбас чүвелери назынның чеди үезиниң дургузунда болур.

## Дөзү
# Кенин-Лопсан М.Б. "Тыва чоннуң буруңгу ужурлары"

К
К
Корсарлар

**Корсарлар (каперлер, приватирлер)** (, , ) — дайын үезинде дайзыннарның бараан хемелеринче халдаар чазактан эргелиг бот далайжылар.

#### Дөзү
#Большая школьная энциклопедия. 6-11 кл. Т. 1. - М.:ОЛ-МА-ПРЕСС, 2000. - 591 с.

К
Куу (Лебедь) деп сылдыстар бөлүү

## Куу деп сылдыстар бөлүүнүң туружу
Лира деп сылдыстар бөлүүнүң чөөн талазында, көвей сылдыстардан тургустунган, оларның кол нургулайы Дээр Оруунуң кырында ышкаш сагындырар бөлүк сылдыстарны көрүп болур. Ол **Куу** деп сылдыстар бөлүү-дүр. Ында 140 хире сылдыстар бар. Оларның эң-не чырыктары: α (альфа) (1,3), γ (гамма) (2,3), ε (эпсилон) (2,4), δ (дельта) (3,0), β (бета) (3,2) болгаш ζ (дзета) (3,4).

## Куу деп сылдыстар бөлүүнүң № 61 объектизи
Оларның эң көскү сылдыстары крест (белдирлешкен демдек) хевирлиг дүрзүнү тургузар. α (альфа), γ (гамма), π (пи) болгаш β (бета). Дээр Оруун узун дургаар шөйлү берген, а ε (эпсилон) биле δ (дельта) оларга перпендикулярлыг болур. Ол сылдыстар бөлүүнде **№ 61 объектини** хайгаараарга эң солун. Ол объект α (альфа), γ (гамма) болгаш ε (эпсилон) сылдыстар-биле барык-ла шын параллелограммны тургузуп турар. Куунуң **№ 61 объектизи** дакпыр сылдыстан тургустунган болгаш оларның аразы дуганың 20 секундазынга дең. Ол сылдыстың чырыы 5,6, а ооң эдеринчизиниң чырыы 6,3 сылдыс чырыының хемчээлинге дең.

Пулковта ажылдап турган профессор А.Н. Дейч **№ 61 объектини** шинчилеп көргеш, Куу деп сылдыстарның А 61 деп сылдызын дескинип турар кара эдеринчи барын илереткен. Ол эдеринчи Хүн системазының планеталарынга кончуг дөмей. Ооң массазы Хүннүң массазындан 80 катап биче, а Юпитерниң массазындан 12 катап улуг. Эдеринчи ук сылдысты 4,9 чылдың иштинде бир дескинер. Оларның аразы Чер биле Хүн аразындан 2,3 катап улуг.

## Дөзү
# Сат М.С. Шелк невытканный (Тии чок торгу). Рассказы по астрономии. - Кызыл: Тувинское книжное издательство, 1983. - 152 с.

К
К
К