Башкирлер

**Башки́рлер** (боттарын башҡорттар деп адаар) — Башкортастан Республиканың үндезин түрк уктуг чону.

Делегейде башкирлерниң саны 1.6 сая хире кижи болуп турар. 2010 чылдың бүгү Россия чергелиг чурттакчы чоннуң санаашкының түңнели 1 584 554 кижи башкир мен деп бодун санап турар. Ооң 1 172 287 кижи Башкортостанда болуп турар.

Үндезин дылы - башкир дыл, оон аңгыда орус болгаш татар дылдар база ажыглаттынып турар. Үндезин чүдүлгези - исламның суннит адыры.

## Этнонимниң ук-дөзү
*башҡорт* деп этнонимниң уткалган дөстери бар:
* XVIII чүс чылдың эртемденнери В. Н. Татищев, П. И. Рычков болгаш И. Г. Георги *башҡорт* деп сөс *кол бөрү* деп утка илередип турар деп демдеглеп турар.
* 1847 чылда В. С. Юматов деп төөгүжү-краевед  *башҡорт* деп сөс *арылар ээзи* деп уткалыг деп бижип турган.
* 1867 чылда Санкт-Петербург хоорайга «Буруңгу Башкирияның төвү турган Уфа можунуң төөгү бижиктери» деп ажылда *башҡорт* деп сөс *Уралдың ээзи* деп уткалыг деп демдеглеп турар.
* А. Е. Алекторов деп орус төөгүжү болгаш этнограф 1885 чылда *башҡорт* деп сөс *аңгы чон* деп очулгалыг бооп болур деп санал киирген.
* Д. М. Данлоптуң ап турары-биле *башҡорт* деп сөс *beshgur, bashgur* деп сөстерден келген, а ооң утказы *беш угр* азы *беш аймак* деп очулгалыг деп чугаалап турар. Ооң тайылбыры-биле *Sh* деп үн амгы башкир дылда булгар дылдың *L* деп үн-биле дүгжүп турар деп демдеглеп турар. Ынчап кээрге *башҡорт (bashgur)* биле *булгар (bulgar)* дөмей сөстер деп чугаалап турар. 
* Р. Г. Кузеев деп башкир төөгүжү *башҡорт* деп сөс *баш* — кол болгаш *ҡор(т)* — аймак, чон деп кезектерге чарлып турар деп чугаалап турар.
* Н. В. Бикбулатов деп эртемден *башҡорт* деп сөстү XI чүс чылда чурттап чораан *Башгирд* деп ат-алдарлыг шериг баштыңының ады-биле адаттынган деп саналдап турар.

## Төөгүзү

### Эрте-буруңгу төөгүзү
Совет эртемден болгаш антик төөгүнүң шинчилекчизи С. Я. Лурье башкирлерни V чүс чылдың бистиң эрага дээр Геродоттуң «Төөгү» деп ажылында *аргиппей* деп ат-биле кирген деп санап турар. Герадот *аргиппейлерни "бедик даглар эдээнде чурттап чоруур"*  деп бижип турар*.* Дараазында Геродот " *Олар тускай дылда чугааланып турар, кеттинери скифтер-биле дөмей, а чип турар чемнерин ыяш дүжүттеринден кылып турар*" деп ол демдеглеп турар. Оон аңгыда *«…олар кожаларының маргыжын шиитпирлежир, а кажан ойлаттырган азы дескен кижи камгалал дилээр болза кым-даа ону чемелээр азы бастыыр эрге чок боор»* деп ол чоннуң аажы-чаңын бижип демдеглээн.

Алдарлыг чөөн чоннар шинчилекизи Заки Валиди Клавдий Птолемейниң (II чүс чыл бистиң эрага чедир) ажылында башкирлерни скиф чоннуң *пасиртай* деп аймаа деп демдеглеп турар.

Француз эртемден М. Бувье-Ажан гуннар баштыңы Аттила төрел чон башкирлер-биле демнежилге керээн чарып алган деп демдеглеп турар.

Улуг түрк төөгү специализи М. И. Артамонов VII чүс чылдың «Армян география» деп ажылда башкирлер *бушк* деп ат-биле кирип турар деп санап турар.

«Суй ному» (VII чүс чылдың ажылы) деп кыдат эртемденнерниң бижиктеринде башкирлер дугайында демдеглелдер тывылган болуп турар. Ол номнуң «Теле дугайында тоожу» деп кезээнде 45 аймакты теле деп адап турар, аразында *алан* болгаш *башукили* аймактар кирип турар.

Бир дугаар башкир чон дугайында бижикке демдеглеттинген ажыл  араб аян-чорукчу Салламу ат-Тарджуманга хамааржыр. 840 чылда ол бир дугаар башкирлерниң чурттунче киргеш чурттап турар девискээрин бижип айыткан. 903 чылда Ибн Русте башкирлер дугайында *«ол чон Урал дагларының ийи талазында болгаш Волга, Кама, Тобол болгаш Яик хемнериниң эриинде амыдырап чурттап чоруур»* деп бижээн.

### Моол шериглерниң халдаашкыны
1219—1220 чылдарда Чиңгис Хаанның шериглериниң  башкирлер-биле бир дугаар тулчуушкуну болган. 1220 чылдан 1234 чылга чедир моол шериглер башкирлер-биле доктаал чокка дайылдажып келген. Ол барымдаа башкирлер моолдарның Европаже шимчээшкинин саададып турганын чугаалап турар деп болур. 

Л. Н. Гумилёв «Древняя Русь и Великая Степь» деп номунда мынча деп бижип турар *«Моолдар-биле башкирлерниң аразында дайын 14 чыл уламчылап келген. Башкирлер чаңгыс удаа эвес удуп база турганнар, ынчалза-даа сөөлүнде тайбың керээн чарып алганнар...».* Дараазында үелерде башкир аъттыг шериглер 1237—1238  чылдарда Батый Хаанның шериглери-биле катай Орус можуларже халдаашкынны кылганнар.1241—1242 чылдарда Барыын талаже өске күрүнелер эжээлээр дайынынга база киришкеннер.

### Алдын Ордунуң күрүнезинче киргени
XIII—XIV чүс чылдарда башкирлерниң чурттап чораан девискээри Алдын Орду күрүнениң иштинче кирип турган. 1391 чылда 6 айның 18-те Кондурче хеминиң эриинге «Чоннар тулчуушкуну» деп болуушкун болган. Ол тулчуушкун Алдын Ордунуң хааны Тохтамыш биле Самаркандтың баштыңы Тимур (Тамерлан) аразынга болган. Түңнелинде Тохтамыштың шерии тиилеттирген. Алдын Орду күрүнениң буурап дүшкен соонда башкирлерниң амыдырап турган девискээри Казан, Сибирь хааннарның составынче болгаш Ногай Ордуже кирип турган. 

### Россия-биле каттышканы

Москваның тургускан күрүнезинче кезектеп кирип эгелээн. Бир дугаар Москва күрүнезинче барыын болгаш соңгу-барыын башкирлер кирген (Казан күрүнениң башкирлери). 1554—1557 чылдарда Иван Грозныйның чагыргазынче Ногай Ордунуң девискээриңге чурттап турган төп, мурнуу болгаш мурнуу-чөөн башкирлер кирген.Урал дагның чөөн талазында башкирлер Сибирь күрүнези дүшкен соонда 1580—1590 чылдарда кирген. Иван Грозный Казань күрүнени тиилээш башкирлерге эки тура-биле дең эргелиг Орус күрүнеже кирерин дилээн. Иван Грозный хаан башкир чонга чүдүлгезинче халдаашкын кылбас, кезек чер айтырыгларынга чиигелделерни кылып бээрин аазаан. А башкирлер Иван Грозный хаанның күрүнезинге шериг албанын эртер болгаш чер үндүрүүн ясакты төлээр деп керээзин чарган.  

Барык 200 чыл ажыг 1557 - 1798 чылдарда башкир шериглер орус шериглер-биле кады дайыннарга киржип турган. 1612 чылда башкир шериглер Минин болгаш Пожарскийниң поляк эжелекчилерге удур Москваны хостаар тура халыышкыныңга база киржип турганнар.

### Башкирлерниң тура халыышкыннары
Иван Грозныйның үезинде орус күрүне биле башкирлерниң аразында керээниң шупту негелделери сагыттынып турган. Грозный хаан каржы турган-даа болза башкир чон ону  ак сагыштыг деп адап турган (башк. *Аҡ батша*). Дараазында хаанның башкарылгазында байдал багай талазынче өскерлип эгелээн. Кол тура халыышкынның чылдагаанын тургузуп турган байдалдар дээрге керээ аайы-биле көрдүнген башкирлерниң чурттап турар девискээрин үүлээри, кижилерниң эргелери, христиан хүрээлерни чөпшээрел чок тудары, чүдүлгени кызагдаары дээш аңгы-аңгы турган. Тура халыышкыннар чаңгыс эвес удаа болуп турган (1645 чылда, 1662—1664 , 1681—1684 болгаш 1704 чылдарда).

Эң сөөлгү улуг башкир тура халыышкын 1773—1775 чылдарда  Емельян Пугачёв-биле кады араттар дайыны болган. Ол тура халыышкынның бир баштыңы Салават Юлаев чоннуң маадыры кылдыр арткан.

### 1812 чылдың Ада-чурттуң дайынынга башкирлерниң киржилгези

1812 чылдың дайынынга болгаш 1813—1814 даштыкы черлерже халдаашкынынга 28 беш чүстеп каан башкир шериглер киришкен. Ол дайынче башкирлер 4139 аът болгаш 500 000 рубль үндүрген. 9 башкир полктар Парижти ээжелээриңге база киришкен. Французтар оларны "соңгу амурлар" деп шолалаан.

### XX чүс чыл болгаш амгы үе
1917 чылдың хувискаалының соонда бүгү башкир курултайлар (хуралдар) Россияның бир республиказы кылдыр үндезин республиканы тургузарын шиитпирлээн. 

Он айның 11-де 1990 чылда Россия Федерациязында Башкортостан Республика тургустунган. 

## Этногенез

Этнология материалдары үндезини-биле археографияда, археологияда, антропологияда, деңнелге-төөгүлүг дыл эртемиинде финно-угор, түрк база иран теорияларга башкирлерниң ызыгууру тургустунган.

Башкирлерниң тургустунган төөгүзүнде чеди төөгү-этнография каъттар онзалап демдеглеп турар:
# эрте-бурунгу башкир (бурзян, уран, усерган база өскелер),
# эрте финно-угор-самодий (сызгы, терсяк, уваныш, упей база өскелер),
# булгар-мадьяр (буляр, танып, юрматы база өскелер),
# огуз-кыпчак (айле база өскелер),
# кыпчак (канлы, кошсы, кыпсак, мин база өскелер),
# ногай (ногай-бурзян, ногай-юрматтар база өскелер),
# каът, этниктиг удур-дедир харылзаа Волга-Урал регионнуң чоннары-биле холбашкан база Ортаа Азияның (казахтар, мишарлар, татарлар база өскелер)

## Этнографияның бөлүктери

Аңгылай көжер чорулгазында база этниктиг төөгүзүнде башкирлерде үндезин этнография бөлүктери бар апарган:
* Соңгу-чөөн бөлүк: айле, бадрак, бикатин, бишул, дуван, калмак, катай, кошсы, кувакан, кудей, кумрук, мурзалар, салъют, сызгы, сынрян, сырзы, табын, терсяк, упей.
* Соңгу-барыын бөлүк: байлар, балыксы, буляр, гайна, гэрэ, дуваней, елан, ельдяк, еней, ирэкте, канлы, каршин, киргиз, таз, танып, уваныш, ун, уран, юрми.
* Мурнуу-чөөн бөлүк: бурзян, кыпсак, тамьян, тангаур, усерган, юрматы.
* Мурнуу-барыын бөлүк: мин.

## Генетика

## Башкирлерниң культуразы

### Оран-савазы болгаш амыдыралы

XVII—XIX чүс чылдарда башкирлер көшкүн амыдыралдан чер ажылы болгаш сууржуң чуртталгаже кире бергеннер. Ооң чылдагааны төп Россия болгаш Поволжье черлеринден көжүп келген чон-биле хөй черлерни ээлээни болуп турар. Чөөн чүкте башкирлер аразында чартык көшкүн амыдырал болуп турган. Сөөлгү чайлагларже  көжерин 1920 чылдарда хоруп каан. Ол үениң башкирлери бажыңнарын ыяш болгаш кызыл дойдан кылып турган.Чөөн башкирлер чайлагларга өгнү (*башкирлеп* *тирмә дээр*) амыдыраар оран-сава кылдыр ажыглап турган. 

### Аъш-чеми
Чартык көшкүн амыдырал башкирлерниң культуразынче, ёзу-чаңчылдарынче болгаш аъш-чеминче хөй салдарны киирген. Суурга кыштагга чайын чайлагга амыдырал чемнерниң янзы-бүрү болуруңга идигни берип турган. Башкир чоннуң үндезин чеминиң бирээзин бешбармак дээр. Ол хайындырган эът биле халмадан кылыр, кырындан ногаа болгаш согунаны хөй немээр. Башкир  чемнер хөйү-биле ак чемнерден тургустунган (курут, катык дээн оон-даа көвей). 

### Байырлалдары, ёзулалдары болгаш чаңчылдары
Башкирлерниң *туй* деп куда байырлалындан аңгыда мусульман ураза-байрам, курбан-байрам, мавлид дээш оон-даа хөй. Часкы даштыкы ажыл төнчүзүн демдеглээр *сабантуй* база *каргатуй* деп байырлалдар бар.

### Үндезин спорт
*Күреш, ча адары, копье болгаш аңнаар бижек октаары, аът чарыжы, канат тыртары* башкирлерниң үндезин спордунче кирип турар. Башкортостанда аът-биле холбашкан спорт нептереңгей болуп турар, ылаңгыя *байга, джигитовка, аът чарыжы*. Кырында бижиттинген спорттар башкир чоннуң шаг шаандан ойнап турган үндезин оюннары болуп турар.

### Башкир үндезин сам, ырылар болгаш хөгжүм
Башкир үндезин культура элбек-бай. Эрги шагның аас-чогаалдан *кубаир* деп поэзия хевири билдингир турган. Башкирлер аразынга ыраажы-импровизаторлар көвей турган, оларны *сэсэннер* дээр турган. Олар чаңгыс ууда чогаал бижээш аялганы база чогаадыптар турган.

Чоннуң ырыларын *йырҙар* дээр*.* Аялгазының хевиринден *узун-кюй*  база *кыска-кюй* деп ылгаар. Башкир чонда хөөмей база бар. 

## Дылы
'''Башки́р дыл''' (бот ады *башҡорт теле* дээр*)* — алтай дылдар бөлүүнүң түрк дылдар адырының кыпчак бөлгүмнүң волга-кыпчак дылдарның бөлүүнге хамааржыр. Башкир дылдың кол диалектилери : чөөн, соңгу-барыын болгаш мурнуу.

Башкортостан Республиказының күрүне дылы болуп турар. Март 24-те 1920 чылда Башревкомнуң (Башкир республиканың хувискаал комитеди) айтыышкыны-биле орус дыл-биле дең эргелиг күрүне дылы кылдыр доктааттынган. Амгы үеде Башкортостанның Конституциязында шак ындыг хевээр эргелиг.

## Демография

### Саны база аңгылай көжери

Башкирлерниң саны делегейде 2 хире млн кижи. Россияда 2010 чылдың чизе-бүрүткели-биле 1 584 554 башкир чурттап турар, оларның 1 172 287 кижи Башкортостанда. Башкирлер Башкортостан Республикада 29,5 % чон тургузуп турар.

Башкирлер Казахстанда чурттап турар — 17 263 кижи (2009), Украинада — 4 253 (2001), Туркменистанда — 3 820 (1995), Узбекистанда — 3 707 (2000), Кыргызстанда — 1 111 (2009), Белоруссияда — 607 (2009), Латвияда — 264 (2013), Таджикистанда — 143 (2010), Эстонияда — 112 (2011), Литвада — 84 (2011), Венгрияда, Германияда, Кыдатта, Турцияда, Японияда база өске чурттарда.

Башкирлерниң саны 100 муңдан ажыг кижи чизе-бүрүткел түңнел-биле регионнарны көргүскен.

### Өг-бүле

## Улай көр.

## Демдеглелдер

## Дөзү
Аңгылал:География
Аңгылал:Чон
Аңгылал:Башкирлер