Сылдыстарның хемчээли

## Сылдыстарны ылгаары
Сылдыстарны көстүп турар чырыының аайы-биле ылгаар. Эң-не көскү чырык сылдыстар **бирги хемчээлдиң** сылдыстары болур. Оларның саны 20 хире; ооң ыңай тода эвестерин **ийиги хемчээлдиң** сылдыстары дээр, оларның саны 65 хире; оон ыңай бүлүргей, **үшкү хемчээлдиң** 200 хире сылдыстары бар. Сылдыстарны чырыырының аайы-биле хемчээри **он алдыгы хемчээлге** чедип турар. Амгы үеде шыдалдыг телескоптар-биле шинчилээрге ийи миллиард хире сылдыстарның бары илерээн болгаш эртем-техника сайзыраан тудум-на сылдыстар хемчээлин тодарадыры улам сайзыраан.

Ийиги хемчээлдиң сылдыстарының чырыы бирги хемчээлдиң сылдыстарындан 2,5 катап, а үшкү хемчээлдиң сылдыстары ийиги хемээлдиң сылдыстарындан 2,5 катап кошкак, ооң дараазында хемчээлдиң сылдыстарының чырыы база ол-ла ышкаш ынчаар чоорту кошкап чоруй баар. Мынчаар хемчээп келгениниң түңнелинде алдыгы хемчээлдиң сылдыстарының чырыы бирги хемчээлдиң сылдыстарындан 97,66 катап кошкак болур, ынчангаш ол санны мугур 100-ке дең кылдыр астрономнар хүлээп алган. Сылдыс хемчээлиниң беш катап ылгалы кандыг-даа интервалга сылдыстарның чырык талазы-биле бот-боттарындан 100 катап ылгалдыын көргүзер.
## Сылдыстар хемчээлин тодарадыр дүрүм
Сылдыстар хемчээлин тодарадырының тургускан дүрүмү-биле алырга, сылдыстарның чырыы сула болган тудум-на, ооң көстүр хемчээли улам улуг болур. Сылдыстарның чырыының хемчээли янзы-бүрү болганда, олар бүдүн саннар-биле (1, 2, 3 дээш оон-даа ыңай) тодараттынары албан эвес. Ынчангаш сылдыстарның чырыының хемчээли колдуунда-ла үүрмек саннар-биле тодараттынар болгаш латин m деп үжүк-биле демдеглеттинер. Чижээ 2m,12; 3m,56; 5m,78 дээш оон-даа ыңай.

Чидиг, чырык сылдыстарны улам тодаргайлап хемчээрге, оларның хемчээли бирги хемчээлдиң сылдыстарындан ажып турар болган.

Ындыг сылдыстарны **тик хемчээлдиг** сылдыстар дээр. Оларга **Вега**, **Арктур**, **Капелла** хамааржыр болгаш ол сылдыстарның чырыының хемчээлин мынчаар көргүзер: 0m,14; 0m,24; 0m,21. Тик хемчээлдиг сылдыстардан-даа артык чырык **Канопус** биле **Сириус** деп сылдыстар бар, оларның чырыын казыыр сылдыс хемчээли-биле демдеглээр: казыыр 0m,89 болгаш 1m,58.

Хүннүң, Айның болгаш планеталарның чырыын сылдыс чырыының хемчээли-биле база тодарадып болур. Ол таварылгада Хүннүң чырыы казыыр 26m,7, а Айның чырыы казыыр 12m,7 сылдыс хемчээлинге дең. 

Амгы үеде астрономнар сылдыстарга чедир хемчээлдерни болгаш оларның чырыының хемчээлин эки ылгап билир. Хүнден каш катап чырык-даа, оон сула-даа чырык сылдыстар бары илереттинген. **Алдын Балык** деп бөлүк сылдыстарның кол сылдызы Хүнден 400 муң катап ырык. Сылдыстар хемчээл талазы-биле Хүнден улуг-даа, биче-даа болур. Улуг эвес биии хемчээлдиг изиг сылдыстарны **"ак карликтер"** дээр. Чижээ: **Ван-Маанен** деп сылдыс хемчээл талазы-биле Черден  биче. Ооң температуразы кончуг бедик. Чамдык ындыг сылдыстарның кырының изии чүгле 2000° - 3000° болгулаар. Хүн дээрге кырының изии 6000° ортумак хемчээлдиг сылдыс-тыр.

Кончуг чырык "тергиин улуг" сылдыстар Октаргайда ындыг-ла хөй эвес. Ындыг сылдыстар хемчээл талазы-биле база янзы-бүрү. '''Куу''' деп бөлүк сылдыстарның аразында чараш, ак-көк өңнүг тергиин улуг **Денеб** деп сылдыс бар. Ооң кырының изии 10 000°, а объему Хүнден 64 катап улуг.

"Тергиин улуг сылдыстарга Хүнден соок, а хемчээли-биле оон улуг сылдыстар хамааржыр. Аңаа '''Орион''' деп бөлүк сылдыстардан **Бетельгейзе** кирер. Соок сылдыстарның кырының изии 1000° - 1500° болгулаар. '''Лира''' деп бөлүк сылдыстарда **Вега** дээр сылдыс база "тергиин улуг" сылдыстар санынга кирер. Ооң кырының изии 11 200°. Ол ышкаш 30 000°, 50 000° болгаш харын-даа 100 000° изиг улуг сылдыстар база бар. 
## Сылдыстарның хемчээлин демдеглээри
Сылдыстарның чырыының хемчээлин дараалаштыр демдеглээри-биле шагдан тура грек алфавитти ажыглап келген. Сылдыстар бөлүктериниң чамдык көскү онзагай сылдыстарын грек үжүктер-биле канчаар демдеглээрин Улуг Чеди-Хаан деп сылдыстар бөлүүнүң чижээнге көргүзүп болур.

Ол демдеглелдерни үжүктерге болгаш саннарга мынчаар база илередип болур.

## Дөзү
# Сат М.С. Шелк невытканный (Тии чок торгу). Рассказы по астрономии. - Кызыл: Тувинское книжное издательство, 1983. - 152 с.

С
С
С