open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Эфирлиг үстер

**Эфирлиг үстер** дээрге, азот чок, чаагай чыттыг бүдүмелдерниң холуксаазы болур. Органиктиг эзилдириглерге болгаш үстерге эфирлиг үстер эстиичел болгаш сугга эзилбес. Эфирлиг үстерни тускай муңгаш савага, эфирлиг үстүг үнүштерни сугга хайындырып тургаш, үндүрүп алыр. 

Эфирлиг үстер бар үнүштерни эм үндүрүп алырынга медицинада калбаа-биле ажыглап турар, чүге дээрге олар микробтарга өлүмнүг дээштиг, аараан черлерниң аарыын намдадыр, билинместедир, чөдүлдү оожургадыр шынарлыг. Эң ылаңгыя арыг эфирни кезип эмнээшкин үезинде аарыг кижини удудуп, билинместедип алырынга ажыглап турарын улустуң хөй нуурузу билир. Эфирлиг үҫтерге чуктар кончуг дөмейлешкек болгаш чамдык аарыгларга олар база эки дээштиг. Дыка хөй эм үнүштерниң тургузуунда олар кончуг хөй.

Эфирлиг үстү колдуунда үш арга-биле алыр: пар-биле дистилляция, эриттирикчи экстракция болгаш соок пресс.

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Монгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

Э
Эренчин, Василий Лүдүп оглу

**Василий Лүдүп оглу Эренчин** *(февраль 17, 1917 – июль 21, 1961)* — тыва шүлүкчү, чогаалчы, редактор. 

## Намдары
В.Л.Эренчин 1917 чылдың февраль 17-де Таңды-Тывазының Салчак кожуунда Калбак-Хады деп черге төрүттүнген. Бижик бөлгүмүнге чаа тыва бижикке өөренгеш, Даг-Алтайның Ойрот-Турага башкы техникумун дооскан. Амыдыралын бичиизинде хөлечиктен эгелээн, чаа тыва бижикти чонга өөредип, Шагаан-Арыгга, Эрзинге, Тес-Хемге башкылап, школа директорлаан; Тыва Арат Республиканың тудуг болгаш үлетпүр яамызынга, Сыстыг-Хем ыяш ажыл-агыйга директор бооп, кожком даргалап, «Шын» солуннуң корреспондентизи кылдыр ажылдаан. 

Василий Лүдүпович бодунуң шүлүктери-биле чонга билдингир. Ооң баштайгы шүлүү 1933 чылда «Шын» солунга парлаттынган. Шүлүктери, очерктери, чечен чугаалары республика солуннарынга, «Улуг-Хем» альманахка үнгүлээн. Чырыкче «Шүлүктер» (1955), «Чаартылга» (1961) деп номнары парлаттынган. 1942 чылдан эгелеп Тыва Арат Республиканың Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү, 1945 чылда ССРЭ-ниң Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнүнге кирген.

1961 чылдың июль 21-де озал-ондакка таварышкаш мөчээн.

## Дөс
* «Тываның чогаалчылары / Писатели Тувы» 2000 чылда үнген ном

Аңгылал:Чогаалчы
Аңгылал:Тыва
Эрзин кожууну

**Эрзин кожууну** – Россия Федерациязында Тыва Республиканың бир кожууну.

Кожуун төвү – Эрзин деп суур. Кызыл хоорай биле Эрзинниң аразы 216 км.

Шөлү – 10830,12 км2. Чурттакчы чонунуң саны – 8308 кижи (2017). Национал тургузуу – тывалар. Шажынчы тургузуу – буддистер. Автомобильдин кодунуң дугаары – 17. Куржаг шагы – MSK+4 (UTC+7).

## Төөгүзү
Эрзин кожуун 1941 чылдың апрельде тургустунган. Кожуун Тываның мурнуу-чөөн чүгүнде чыдар. Каа-Хем, Кызыл, Тес-Хем кожууннар-биле болгаш мурнуу чүкте Моол күрүне-биле кызыгаарлажып турар. 

Бичии Хуралдың Президиуму 1941 чылдың апрель айда айтыышкынының аайы-биле Тес-Хем кожууну ийи – Тес-Хем, Эрзин – кожууннарга чардынган. Эрзин кожуунга Бай-Даг (6 арбан), Эрзин (12 арбан), Нарын (10 арбан), Качык (5 арбан), Тес (6), Бай-Хөл (5 арбан) хамаарышкан. Ниити кожуун чурттакчыларының саны 2988 болгаш 750 өг-бүле болган.

1941 чылдың чурттакчы чонунуң чизелээни-биле Эрзин кожуунда 90 157 баш мал санаттынган: аът – 6717, инек – 10 794, хой – 44 827, өшкү – 27 567, теве – 195, сыын – 17, сарлык – 340.

Амгы үеде Эрзин кожуунуң төвү 1951 чылдың август 23-те төп хоорайы Сарыг-Булуң болуп тургустунган. Облисполкомнуң дужаалы-биле 1951 чылдың август 23-те Сарыг-Булуң Эрзин кылдыр эде адаттынган. 1963 чылдың февраль 7-де Эрзин кожууну Эрзин району Тес-Хем районунуң удуртулгазынче берипкен. 1965 чылдың январь 12-де Эрзин району катап тургустунган.

2011 чылдың ноябрь 1-де Тывага бир дугаар кургаг хоойлу чарлаан кожуун .

### Эрзин кожууннуң ТАР үезинде сайзыралы

## Сумулар чизези

# Эрзин сумузу, төп сууру Эрзин;
# Бай-Даг сумузу, төп сууру Бай-Даг;
# Мөрен сумузу, төп сууру Мөрен;
# Нарын сумузу, төп сууру Нарын;
# Качык сумузу, төп сууру Качык;
# Сарыг-Булуң сумузу, төп сууру Булуң-Бажы.

## Демдеглелдер

## Дөс
# Тыва чуртунда хоорай, сумулар чизези. 
# Эрзин дугайында Тыва Республика чазааның сайтызында. 

Э
Э
Э
Иргит, Бадра Үжүней-оглу

**Бадра Үжүней оглу Иргит** *(февраль 10, 1910 – август 4, 1984)* — прозачы. Баштайгы тыва уруглар чогаалчызы. 

## Намдары
Бадра Үжүней оглу Иргит 1910 чылдың февраль 10-да Таңды-Тываның Амбын кожуунунуң (амгы Тес-Хем) Чыргалаңды деп черге төрүттүнген. Үжүк-бижикти Самагалдай хүрээзинге хуурактап тургаш өөренген. Бичиизинден орус казактарга хөлечиктеп, бызаңчылап, тараа тарып ажылдааш, 1929 чылда Тываның хувискаалдыг шериинге албан эрттирип эгелээн. Араттың Революстуг Шерииниң биче командирлер школазын дооскаш, Москваның Фрунзе аттыг шериг академиязының чанында түр курстарынга база совет-партия школазынга өөренген. 1932 чылда ТАР-ның күрүне тургузуунга удурланган үймээнчилерни базарынга киришкен. 

Араттың Революстуг аныяктарының эвилелиниң Төп комитединиң бирги секретарынга соңгуткан: 1941-1942 чылдарда ТАР-ның Сайыттар Чөвүлелиниң чанында культура комитединиң даргазынга, 1942-1943 чылдарда ТАР-ның Моол Арат Республикада бүрүн эргелиг элчини бооп, Тыва ССРЭ-ге каттышкан соонда Совет Эвилелиниң Коммунистиг Партиязының Тыва обкомунуң секретарынга ажылдаан. 1950-1960 чылдарда Шагаан-Арыг, Арыг-Бажы, Эйлиг-Хем, Тес-Хем школаларынга башкылап, директорлаан. 1967 чылдан эгелеп Кызыл хоорай Совединиң күүскомунуң күш-ажыл курлавырының талазы-биле килдис эргелекчилээн.

Тыва Республиканың Биче Хурал Президиумунуң кежигүнү чораан. ТАР-ның Республика Ордени-биле, ССРЭ-ниң «Күш-ажылга шылгарал» база «1941-1945 чылдарда Ада-чурттуң Улуг дайынынга маадырлыг күш-ажыл дээш» медальдар-биле шаңнаткан. 

### Чогаал ажылы
Бадра Иргит чогаал ажылынче 1932 чылда кирген. Тыва Арат Республиканың Чогаалчылар эвилелиниң баштайгы кежигүннериниң бирээзи. 1940 чылдар үезинде шүлүктери, чечен чугаалары, публицистиг чүүлдери «Шын», «Аревэ шыны», «Хостуг арат» солуннарга болгаш «Революстуң херели» сеткүүлге үнүп турган. Ооң бижээни «Арзылаң Күдерек», «Бистиң кырындан», «Ужудукчу Кидиспей» деп романнарны СЭКП Тыва обкомунуң кызып-кыйыышкынга таварышканындан чырыкче үнмээн, чүге дизе ол чогаалдарын парладыр эргезин казыттырган турган. Чүгле 1976 чылда «Алдын-Мыйыс» деп тооолдар ному чырыкче үнген. «Арзылаң Күдерек» деп романның бирги номун оглу, чогаалчы Игорь Иргит 1996 чылда парладып үндүрген.

## Дөс
* «Тываның чогаалчылары / Писатели Тувы» 2000 чылда үнген ном

Аңгылал:Чогаалчы
Аңгылал:Тыва
Джампа Тинлей Вангчен

**Джампа Тинлей Вангчен** *(1962 июнь 5-те төр.)* — геше, сарыг шажынның (буддизмниң) төвүт лама башкызы, Далай-Ламаның Россияда шажын төлээлекчилериниң бирээзи. 

## Намдары
Джампа Тинлей геше Индияның Майсур хоорайга төвүт дескен өг-бүлеге төрүттүнген. Школаны дооскаш Варанаси хоорайда Төп төвүт институтче (Центральный тибетский институт) кирип алган. Институтту дооскан соонда англи дылдың, төвүт дылдың, санскриттиң, философияның *шастри* (бакалавр) деп чадазын алган. Чаа Зеландияда « Дорчже Чанг» деп буддизм институтунга төвүт лама башкыларга очулдурукчу болуп 1984 чылдан тура беш чыл ишти ажылдаан. 25 харлыында шажын дужаалын хүлээнип алгаш *гелоң* (гелонг) апарган. 1993 чылда үш чыл ишти Дхарамсаланың дагларынга затворниктээн соонда, Далай-Ламаның күзели-биле, ооң шажынчы төлээлекчизи болуру-биле, Россияже чорупкан. 1994 чылдың февральда Сэра деп индияның хүрээзинге *геше* (буддизм философиязының доктору) деп ат алыр дээш шылгалда дужааган.

### Россияда ажыл-чорудулгазы
Геше Тинлей Далай-Ламаның шажынчы төлээлекчизи болуп Россияга ажылдаан чылдарында буддизм нептергей регионнарга (Тыва, Калмыкия, Бурятия) ооң катап тургустунарынга болгаш сайзыраарынга үлүг-хууузун, дузазын хөйү-биле көргүскен. Чылдар дургузунда ооң өөреникчилери чер-черлерден көвүдеп келген болгаш түңнелинде буддизм төптери база ажыттынгылаан. 2004 чылда XIV-кү Далай-Лама Калмыкияже аалдап чорда Геше Джампа Тинлей 25 харлыында хүлээнип алганы гелоң лама сагылын дедир хүлээткен. Ол үеден эгелээш геше Тинлей бодунуң ажыл-чорудулгазын тайбың-суртаалчы болуп уламчылап турар. Өг-бүлелиг. Уруглуг.

Геше Тинлей сарыг шажынның буддизм төптериниң шажынчы удуртукчузу болуп турар, оларның иштинде Москвада Лама Цоңкапаның буддизм төвүнүң, Улан-Удэде «Ногаан Дарийги» төвүнүң, Элистада «Ченрези» төвүнүң, Кызылда «Манджушри» төвүнүң, Санкт-Петербургта «Асанга» төвүнүң, Екатеринбургта «Ваджрапани» төвүнүң, Иркутскуда «Атиша» төвүнүң, Новосибирскиде «Майтрейя» төвүнүң, Уфада «Тушита» төвүнүң, Ростов-на-Донуда «Пунцог Чопел Линг» төвүнүң, Красноярскта «Чакрасамвара» төвүнүң база Сочиде «Амитабха» төвүнүң.

## Шөлүглер
* Геше Джампа Тинлейниң үндезин сайтызы
* Геше Джампа Тинлейниң лекцияларының библиотеказы
* Москвада Лама Цоңкапаның буддизм төвү
* Красноярскыда «Чакрасамвара» дхарма төвү 
* Уфада «Тушита» дхарма төвү 
* Новосибирскиниң Майтрейя буддизм төвү 

Аңгылал:Шажын
ВКонтакте

' ' 'ВКонтакте деп сайт дугайында' ' '

**ВКонтакте** — үндүр чугаалаарынга болгаш дыңнакчыларын тып алырынга дуза кадар четкиде проект. Элбекшилдиг солун улус-биле чугаалажып болур силер азы өңнүктериңер-биле база чоок кижилериңер-биле харылзаа тудуп болур силер. 

**ВКонтактениң** салган сорулгазы — четкиге чугаа кылырының үргүлчү тура дүшпейн амгы үеге ёзулуг дүүшкек,  дүрген база эстетиктиг  аргазы болуп артары.  

Чаа медээлер дугайын мынаар бижидип алгаш билип ап болур силер: Команды ВКонтакте.

## Кымга кылганыл
**ВКонтакте** — Улуг четкиниң орус дыл кырында эң-не хөй улус кирип турар чери болуп турар. (**{link_stats}LiveInternet{/link_stats}**).

*Сайтта **{link_cat}190 миллион (сая){/link_cat}** эдилекчи бүрүткеттинген.
***43 000 000** ажыг эдилекчи хүннүң-не сайтче кирип турар. (**{link_stats}LiveInternet{/link_stats}**).
***2 500 000 000** хире арын хүннүң-не ажыттынып турар.  (**{link_stats}LiveInternet{/link_stats}**).
***67%** эдилекчилер Россияда чурттап турар (**{link_stats}LiveInternet{/link_stats}**).
***25%** эидлекчилер Москвада чурттап турар, **13%** — Санкт-Петербургта (**{link_stats}LiveInternet{/link_stats}**).
***70%** ажыг эдилекчилер 25 хардан улуг (**comScore**).
## Команда
* Павел Дуров, салбырлар чогаадырының удуртукчузу.
* Андрей Рогозов, чогаадыглар салбырының удуртукчузу.
* Василий Бабич, удуртукчулар салбырының чогаадыкчызы.
## Харылзаа
Сайт-биле бергедээшкиннер тывылган болза, бээр **[http://vk.com/support?act=new| Деткимчеже  дыңнадыңар»]**
Бир эвес сайтче кирери база айтырыг салыры болдунмаза, бо адресче бижиптер силер: {link_tech}

Кады ажылдажылга талазы-биле айтырыгларда: {link_coop}
Пресса төлээлеринге: {link_press}
Реклама айтырыгларынга: {link_ads}

* Илья Перекопский, генералдыг директорнуң оралакчызы.
* Владислав Цыплухин, пресс-албанның удуртукчузу.
* Татьяна Плуталова, кады ажылдакчылар-биле ажылдың менеджери.

Юридиктиг адрес: *ООО «В Контакте», Санкт-Петербург, Тверская куд., б. 8, лит. Б*

### Эргеттеннерге
ВКонтактениң арыннарында Силерниң автор эргелериңер үреп турар чогаалдар бар болза, форма долдургаш, сайттың удуртулгазынче хомудал чоргузуп болур силер.

шилчир »

## Харылзаа операторлары
Боттарының садып алыкчыларынга  ВКонтактеде трафик алыксап турар харылзаа операторларынга пирингилиг политикавысты тайылбырлаан документ белеткеп каан бис.

## Дөзү


Аңгылал:Сайт
Аңгылал:Четки
Аңгылал:Социал четки
Аңгылал:Интернет
Тыва аъш-чемниң дээжизи

**Тыва аъш-чем даңзызы** 

## '''Сүттен кылган чем'''

#Сүт, сүттүг шай
#Быштак, ааржы
#Хойтпак
#Божа
#Итпек
#Хымыс
#Саржаг
#Курут
#Өл-ааржы
#Чөкпек (чодураалыг, үүргенелиг)
#Кадык
#Тарак
#Өреме
#Саржаг
#Курут 
#Тыва арага

## '''Эъттен кылган чем'''
### '''Хой эъди'''
#Ужа (курдюк)
#Төш (грудинка)
#Куйга (баш, дуюг, эмиг, дыл, мээ)
#Чөреме
#Хан (чем)
#Кургулдай
#Чавана
#Дырткан
#Согажа
#Дүлген эът
#Баар (чем)
#Кара мүн
#Көгеже мүн
#Далган үскен
#Хеңме 

### '''Чылгы мал эъди'''
#Чылгы малының чалы
#Шөйүндүде ээги
#Кыда
#Казы
#Үүже

### '''Бода мал эъди'''
#Манчы
#Бууза
#Хырбача
#Тырткан

### '''Аң-мең эъди:'''
#Койгун эъди, кара мүнү
#Торлаа эъди
#Улар эъди
#Чуңманың шиштээн эъди
#Тарбаган эъди, ишти
#Адыг эъди, чаа
#Элик ужазы, хоорган эъди
#Сыын-мыйгак хеңмези
#Буур хаайы, эъдинден кылган манчы
#Күшкүл эъди
#Кара-куш эъди, чемнээн боостаазы

## '''Далган-тараа аймаа''':
#Боорзак
#Пиң далган
#Хаарган далган
#Хуужуур
#Боова
#Көже
#Тыва далган (арбай, ак-тараа)
#Чиңге-тараа

## '''Кат-чимис аймаа:'''
#Ыт-кадындан ханды
#Чыжыргана
#Киш-кулаа
#Долаана
#Кулча
#Ай-бес, артыш
#Үүргене

## Дөс
/Медээлелдиң дөзү/

Т
Т
Данзырын, Аяс Владимир оглу

**Аяс Владимир оглу Данзырын** *(1976 - 2005)* - тыва чоннуң XX-XXI чүс чылдың аразында ынак ыраажызы. Ооң күүселдезинде чаңгыс эвес ырылар бар, ол ырының сөзүн, аялгазын боду чогааткаш, ооң кырындан боду күүседип ырлап чораан. 

Салым-чаяанныг ыраажывыс ам бо хүннерде аравыста чок-даа болза, ооң күүселдезинде чараш ырыларны чон ам-даа дыңнап чоруур. Чуртап эрткен узун эвес чурталгазынын иштинде, оон кылып чораан ажыл-ижиниң түңнелиндери ам-даа балалып чиде бербээни,өөрүнчүг. Чоннуң сагыш-сеткилинге, оон өткүт үнү база аян ырылары ам-даа хөй-хөй чылдар иштинде чаңгыланып чоруур боорунга идегеп артар-дыр бис. "Эки кылган ажыл,элеп читпес алдар" деп үлегер сөс бо чүүлдүң бадыткалы деп саназа чүүлдүг боор.

## Төрүттүнген чери
Данзырын Аяс Владимирович январь 31-ниң 1976 чылда Тес-Хем кожууннуң Самагалдай суурунга чаятынып бодараан. Ооң салым-хуузу ынчалдыр-ла эгелээн. Чашкы үелери болгаш школачы чылдары Кызыл-Чыраа сумузунуң Ак-Эрик деп суурга эрткен. Бирги класстан эгелеп Кызыл-Чыраа (Ак-Эрик) ортумак школазынга өөренип эгелээн. Үшкү класска өөренип тургаш-ла класстың болгаш школаның бот тывынгыр уран-чүүл көргүзүглеринге идекпейлиг киржип эгелээн. Ол хөй кезээнде тыва улустуң  ырыларын ырлап турган "Теве-Хая", "Самагалтай", "Хандагайты", "Алды баштыг Кара-Дагны". Эге класты дооскаш, "Сыгырга" хоор бөлгүмүнүң кежигүнү апарган. 1988 чылда "Хөгжүмчү" аттыг фольклорлуг ансамбль школазы шилээш киирип алган, ол үеде алдыгы класстың өөреникчизи турган.

## Шаңналдар
****1988 чыл - Тес-Хем кожууннуң школачыларының аразынга "Хөөмей, сыгыт, каргыраа - исскуство наших предков" деп сыгыт-хөөмей күүседикчилериниң мөөрейиниң киржикчизи.*** 
****1992 чыл - 1 дугаар бүгү делегей чергелиг " Хөөмей - культурный феномен народов Центральной Азии" деп ыры-хөгжүм сипозиумунуң киржикчизи  ***
****1993 чыл - Кызыл-Чыраа ортумак школазын дооскан.***
****1994 - 2000 чч - Амы-хууда ажылдарын кылып, чогаадылга ажылын чордуп турган. "Тыва", "Эртинелиг Тыва" оон-даа өске бөлүктерниң кежигүнү турган. ***
****2002 чыл - Кызылдың уран-чүүл училищезиниң "Национал оркестр" салбырын (заочно) өөренип дооскан. ***
**** 2002 чыл - Тываның Күрүне Университединиң "Тыва дыл болгаш литература" салбырынче (заочно) өөренип кирип алган. ***
**** 2004 чыл - "Тыва Республиканың алдарлыг ыраажызы" деп атты тывыскан.***
****2005 чыл - Орук озал-ондаанга таварышкаш, хөй эштери-биле, өөнүң ишти-биле чырык өртемчейден чарлып  чоруткан. ***

## Дөс
#/Медээлелдиң дөзү/

А
А
Ийиги Делегей дайыны

**Ийиги Делегей дайыны** (, ; сентябрь 1, 1939 чыл – сентябрь 2, 1945) — кижи төрелгетенниң төөгүзүнде болган эң улуг дайын-чаа, делегейниң ийи аңгы шериг-политиктиг коалицияның (коалиция, күрүнелер эвилели) дайылдашканы. Аңаа 61 күрүнелер киришкен (Черниң чурттакчыларының барык 80 %). Дайынчы чорудуушкуннар 3 аңгы диптиң девискээринге база 4 аңгы океанның кырынга болган. 

## Киржикчилер
Дайынның болуп турган үезинде киржип турган чурттар өскерлип турган. Оларның чамдыктары идепкейлиг дайынчылар болуп турган, өскелери боттарының эвилелдеринге аъш-чем талазы-биле дузалап турган, а элээн хөй чурттар дайынга чүгле анаа ынчаар (номинально) киржип турган.

Гитлерге удур коалицияже (антигитлеровская коалиция) дараазында күрүнелер кирип турган:

* Польша, Британ империя (база ооң чагыртыкчылары: Канада, Индия, Мурнуу-Африканың Эвилели, Австралия, Чаа Зеландия, Франция — дайынга 1939 чылдың сентябрьда киржип эгелээннер;
* Эфиопия — июль 12, 1940
* Дания, Норвегия — апрель 9, 1940;
* Бельгия, Нидерланды, Люксембург — май 10, 1940;
* Греция — октябрь 28, 1940;
* Югославия — апрель 6, 1941;
* ССРЭ, Тыва, Моол — июнь 22, 1941;
* АКШ, Филиппины — декабрьның 1941 чылда; 
* Кыдат (Чан Кайшиниң чазаа) — 1937 чылдың июль 7-ден тура Японияга удур дайын чорудуп турган, эвилелдиң кежигүнү кылдыр 1941 чылдың декабрь 9-та кирген;
* Мексика — май 22, 1942;
* Бразилия — август 22, 1942.

Осьтуң чурттарынга удур дараазында күрүнелер база турган: Панама, Коста-Рика, Доминикан республика, Сальвадор, Гаити, Гондурас, Никарагуа, Гватемала, Куба, Непал, Аргентина, Чили, Перу, Колумбия, Иран, Албания, Парагвай, Эквадор, Сан-Марино, Турция, Уругвай, Венесуэла, Ливан, Сауд Аравия, Либерия, Боливия.

Дайын үезинде нацист блоктан үнген чамдык чурттар коалицияга база каттыжып кээп турган:
* Ирак — январь 17, 1943;
* Италия — октябрь 13, 1943;
* Румыния — август 23, 1944;
* Болгария — сентябрь 5, 1944;
* Финляндия — сентябрь 19, 1944.

Дайынга өске талазындан нацист блоктуң чурттары («осьтуң» күрүнелери) киржип турган:

* Германия, Словакия — сентябрь 1, 1939;
* Италия, Албания — июнь 10, 1940;
* Венгрия — апрель 11, 1941;
* Ирак — май 1, 1941 года;
* Румыния, Хорватия, Финляндия — 1941 чылдың июньда;
* Япония, Маньчжоу-Го — декабрь 7, 1941;
* Болгария — декабрь 13, 1941;
* Таиланд — январь 25, 1942;
* Кыдат (Ван Цзинвэйниң чазаа) — январь 9, 1943;
* Бирма — август 1, 1943 года;
* Филиппины — 1944 чылдың сентябрьда.

## Дөс


Аңгылал:!Main category
Аңгылал:Төөгү
Кыдырааш

**Кыдырааш** — кижиниң бижиттинер херексели, колдуунда ону саазындан бүдүрген болур.

## Дөс
#|Медээлелдиң дөзү|

К
К
Шивалха Ринпочениң Үш кол Чагыы

## [[Шивалха Ринпоче|Шивалха Ринпочениң]] чагыы

Чүрээм ханызындан ынак, өндүр угаанныг шажынчы өңнүктеримге үш улуг дилээм:

 Бирээде, бистер Бурган шажынынга сүзүк-бүзүрелдиг улус чүгле чүдүп-тейлээривис-биле кызыгаарлаттынмайн,Бурган Башкының Өөредиин үндезин ном-судурларга даянып тургаш, дыңнаар, сайгарар арга-биле шиңгээдиривис кол чугула;

 Ийиде, эртем-билигниң дыка сайзыраңгай үезинде чурттап чоруур бис, ынчангаш үе-шагның негелдезинге дүгжүп турар Бурган шажынчылар болурувус чугула;

 Үште, аас-кежик күзеп, хилинчек-човулаң күзевейн турарывыс-биле шупту дөмей бис, ынчангаш аас-кежиктиң чылдагааны-буян, а хилинчек-човулаңның чылдагааны-нүгүл-бачыт деп угаап билип, эки-бактың ылгалын часпас болурувус эң-не чугула.

## Кысказы-биле тодарал
Кысказы-биле, шуптувус эртем-билиглиг,шынчы-чөптүг, ак-сеткилдиг, дузааргак кижилер болур болзувусса, ал-бодувуска-даа, өскелерге-даа улуг ажык-дузалыг болур бис дээрзинге чигзиниг чок.

Дрепуң Гомаң дацанның Самло кхамценниң ламазы-Шивалха деп тулку ат эдилээн Тензин Ңаваң Лопел.

2012 чылдың октябрьның он үштүң хүннү.

## Дөс
/Медээлелдиң дөзү/

Ш
Ш
Ш
Сут

**Сут** (сүт?) - дээрге бойдустун чайгаар бергени кайгамчыктыг чеми-дир. Сут чемиштиг кандыг-даа дириг амытанга иези, оон суду дег эргим чуве чок. "Торуттунген черинин довураа - алдын, торээн иенин суду - эм" дижир. Оон "ак чем" аймаан шуптузун кылыр, ол эм шынарлыг. Чижээ, ошкунун чаа сагган чиг судун иижин-шоюунду аараан бичии чаштарга ижиртир чораан.

## Теве суду

Теве судун хой кезиинде чаланга ижер, шай суттээр. Ургулчу теве суду ижип чораан бичии уруглар кадык-шыырак, хорекке дегдириишкин, ижин-шоюнду аарыглары деп чуве билбес озер. Оон хымыс баз кылыр. Ол хымысты сарыы улуг кижилер тоолга орнунга ажыглап чораан.

## Сарыг-сут - сарыг-суг

Быштак кызарда, ааржы шууггенде, сарыг-сут ылгалыр. Оон бетии чижээ бо: аякта тарак кырынче изиг сутту кудуптарга, сарыг-сут ылгалып, тарак итпектели бээр. Сарыг-сутту уругларга аартаткаш, иртпээн чиртир. Ол шыкатан камгалаар. Чамдык улус быштак кыскан соонда оон сарыг-суу-биле баш-даа чуур чораан.

## Дөс
* Ном «Холу чемзиг авам сөңү»

Аңгылал:Үнүштер
Чуданныг шай

**Чудаңныг шай** колдуунда мал чок өг-бүлелер азы кышкы үеде кылып ижер чымчак, тускай амданныг, ижиртингир суксун.

## Кылыры
Чуданныг шайны кылырда баштай пашка бичии чагны доорааш, сыскыра каапкаш, адыш хире далганны каггаш, быжыр былгаптар.

Быжыр булгап алган далганче белен кара шайны кудуптар.

Шайны далган-биле бышкыжеге хайындырар.

Чуданныг шай – чымчак, тускай амданныг, ижиртингир суксун.

Моолдан азы Кыдаттан кээп турган сарыг шай үзүктели бээрге, Тывада улус чуданныг шайны хайындырып ижип турган. 

## Дөмейлешкек шайлар
#Черлик шай – бүрүлерни кургаткаш, соктааш, саржагга хааргаш, сугга хайындырар.
#Хымыраан шай – сугну сүттээш, дузааш, хайындыргаш, хевектеп ижер.
#Өреме шай – шээр мал сүдүн хайындыргаш, сооткаш, өремезин союп алгаш, суг куткаш хайындырар.
#Чөвүрээ шай – ол шайны ыяш чөвүрээзинден хайындырып ижип турганнар.

## Демдеглелдер

## Дөс
* Ном «Холу чемзиг авам сөңү»

Аңгылал:Үнүштер
Уурак (аа)

**Уурак** *(өскээр *'аа*')* – кандыг-даа малдың төрээн соонда бир дугаар сүдү. Ол онзагай бот шынарлыг. Чаш малдың өзүп-доругарынга чугула херек бүдүмелдер бар.

Тывалар ууракты хамык ак чемниң дээжизи кылдыр санаар. Ону төкпес, ыт-кушка бербес. Инек төрээн соонда баштай бызааны эмзиргеш, арткан уураан саап, оран-чуртунче чалбарып өргүүр. Инек кышты хүр ашкан, эки чемнээн болза, ол ааның өңү кыскыл-сарыг, холга чыпшынып турар хоюг бот-шынарлыг болур. 2-3 хонарга уурак чидип, анаа чалаң сүтче шилчиир.

## Уурак-биле сүттээн тыва шай
Сарыг шайның чемижин шала арбыдадыр каггаш, дус чокка хайындырар. Шай хайны бээрге, ууракты хымыштап куткаш, уун дөрже кылдыр туткаш, холуй саарар. Ону шай-биле үзүк чокка быжыр сааргаш, ам дузап алыр. Бир эвес дусту баштай каар болза, аа-биле сүттээрге, шай итпектели бээр, ынчангаш дус чок кылырының ужуру ол. Уурак-биле сүттээн шайның дээжизин оран-чуртунче, октаргай делгеминче «*мал-маган менди турзун, хойтпак-тарак көвей, ак сүдүм савазырап турар болзун, ажы-төлүм аазын ижип тодуг-догаа чурттазын*» дээн уткалыг өргүп-чалбарыыр. Ооң соонда шайның дээжизин өгнүң ээзинге кудар, оон бодунга кудуп алыр, дараазында уругларынга кудуп бээр, ооң соонда кады-кожа өглериниң ээлерин чалап шайладыр. Аа-биле сүттээн шай кайгамчык амданныг, чаагай, чымчак суксун болур.

## Хайындырган уурак
Инек сүдүн пашче хирези-биле куткаш хайындырар. Хайнып келген сүтче ааны бичии-бичиилеп кудар болгаш үзүк чокка саарар. Ууракты хоюг кылдыр азы арай суук кылдыр хайындырары анаа сүтче хөй азы эвээш ууракты кударындан хамааржыр. Үзүк чокка саарып тургаш, быжыр хайындырып алырга, сүт ышкаш суук эвес, шала хоюг, чаагай амданныг болур. Ааның бодун чааскаандырзын хайындырып болбас, итпектели бээр.

## Уурактан кылган ээжегей
Шой пашче ууракты куткаш, улуг эвес отка хайындырар. Оон чоорту сарыг-сүт ылгалыр болгаш итпек үнүп келир. Сарыг-сүттүң чартыын өске саваже кудуп каапкаш, артканынга итпекти кызыл-сарыг өңнүг болгуже улуг эвес отка сыргырадыр хайындырар. Сарыг-сүт төнүп, ак итпек кызыл-сарыг апаар. Ээжегейниң болганы ол. Ээжегейни сооткаш кадырбайн-даа чип болур. Эмин эртир чаагай, чигирзиг тыва чем. Бир эвес ээжегей хөй болза, кадырып алыр. Ээжегейни өремеге холуп чиирге кедергей амданныг.

## Дөс
* Ном «Холу чемзиг авам сөңү»

Аңгылал:Тыва чем
Хайлымак (халимак)

**Хайлымак** - ....

Хып турган отка шой пашты салгаш, оремени каггаш, эргизип алыр. Эриг оремеже чиг далганны каггаш, быжыг сыптыг хымыш азы калгак-биле былгаар. Далган шала быжып орда, кырынче шай азы сут куткаш, элээн ур былгап чоруй ааржы /ааржы азы ээжегей/ немээш, оременин узу ылгалгыже былгаар. Ус ылгалып, далган быжып, сарыг оннуг, чаагай чыттыг апаарга, хайлымак болганы ол. Хайлымакка хой эвес чигирни немеп алыр. Бышкан хайлымакты улуг тавакка каггаш, аянныг хевир кииргеш салыр. Хайлымакты оремеден ангыда, чаа чокпек азы саржаг-биле кылып болур. Хайлымак - тодуг, чылгыр, онзагай чаагай чем. Ону сояннар кедерге унелээр, хундулел чеми кылдыр дурген белеткээрлер. Оларнын хой кезии хайлымакты устуг тайгак дижирлер. Чуге ындыгыл? Ааска кирген соонда билдинмейн хайлып, узунге тайып ажа бээр.

## Дөс
* Ном «Холу чемзиг авам сөңү»

Аңгылал:Үнүштер
Ай (үнүш)

**Ай** (; ; ; ) — дазыл-чемиштиг линейныйлар коданынга хамааржыр аргага үнер черлик үнүш.

## Даштыкы хевири
Бедии 30—150 см, алдын-сарыг өңнүг дазыл-чемиштиг.

Чечектери 3—5 хире узун сыптарлыг, кызылсымаар, көксүмээр өңнүг, аякчыгаштары дашкаар аңдарык. Чимизи хавакчыгажында, борбак.

Өзүп үнүп турар черлери: арга ишти, арга шыктары болгаш кыдыглары, чадаң ыяштар аразы.

## Белеткээри, ажыглаары
Белеткээр үелери: август-сентябрь.

Хереглеттинер чүүлдери: үнүш бүдүнү-биле.

Күзүн айның дазыл-чемиштерин чыып алгаш, сүтке хайындыргаш, өреме-биле катай чиирге, магалыг чаагай чем болур.

Айны шала күскээр арбыдадыр казып, сывын кезип окатааш, чүгле борбак чемижин артырып алгаш, довураандан аштап арыглаар. Арыглап алган айны шой пашка каггаш, кырынче сутту куткаш, оожум отка сыргырадыр хайындырар. Ай чымчап, быжып келирге, пашты эскеш, халыптааш, соогуже тургузар. Соой берген айны ааржы, чокпекке холуур. Ону айлыг чокпек дээр. Айны чокпекке холуурундан ангыда, кадыргаш, соктап алыр. Арыглап аштап каан айны бичии согаашка далганнааш, кыжын мунге каап ижер. Изиг бот-шынарлыг, эки амданныг. Айнын эм шынары куштуг. Соокка, ол-шыкка алыскан кижилер айны кара мунге каггаш аартаар, чылыгланыр. Дер-суг дужуп, сергеп-сегиир.

### Кыдат медицинада
Айның дазыл-чемижин күзүн казып алгаш, хайнып турган изиг сугже урупкаш, хайындырар. Оон дазыл-чемиштерни уштуп, хээндектээш, пашка хооруптар азы духовка иштинге, хүн караанга кургадып алыр.

Амданы, шынары: чигирзиг, шоолуг эвес коржаң, дески.

Ажыглаары: чүрек, өкпе аарыгларын эмнээр, кургаг чөдүл экиртир, чымчадыр, оожургадыр. 

Ажыглаар хемчээли: 15-50г. Хайындырган суун ижип эмненир.

Сагыыр чүүл: улуг-хырын иштинде соок киирген деп билдинип турда, хөй өл дүкпү-чараа барда, суук өтпекте таарышпас.

200г чаа казып эккелген дазыл-чемиштерни 500г суук ары чигиринге холааш, *водяная банняга* (аяар хайнып турган бустуг сугга) кезек тургузуптар, кажан дазыл-чемштери бырыжып, долгажып эгелей бээрге, уштуп алгаш, бичежек хап иштинге суп алыр азы ол хевээрзин ажыглаар. Ону өкпе дакпыжаар апарганда, өкпе "изий" бергенде, кургаг бөдүүн чөдүлге, хан дүкпүрер апарганда, хереглээр.

### Моол медицинада
Ажыглаары: чечектерин довурактай белектеп алгаш, сөөктер, ылаңгыя баш сөөгү кемдээнде, ажыглаар. Айның чимистерин уруг савазындан ханзыраашкын болганда, доктаамал ажыглаар турган. Дазыл-чемижин хораннаныышкынга удур ажыгдаарын сүмелеп турар. Күзүн айның дазыл-чемштерин хээндектээш, хөлегелиг черге кургадып алыр. Ону шаралыг карттарның (слизистые оболочки) дегдириишкиннеринде болгаш кызыл-өөштүң оюлган аарыында суглуг изиг чиң хевирлиг салып эмнээр. Бүрүлеринден суглуг ханды белеткээш, оюлганнар балыын чуур.

### Төвүт медицинада
Төвүт дылда: *А-бхи-шья* - айның дазылы; *Бйа-пхо-ци-ци* - айның чер кырында кезээ.

Ажыглаары: дазыл-чемижин сөөктер сынганда база баш сөөгүңүң кемдээшкиннеринде, хораннаныышкында, халыында ажыглап турар. 

Хереглеттинер чүүлдери: сигенинден настойка белеткээш, узамдыга берген ай демдээн доктаадыр.
## Дөс
* Ном «Холу чемзиг авам сөңү»
*Серенот Станислав. Тыва улусчу эмнээшкин. Күнзегеш Ю.Ш. аттыг Тываның ном үндүрер чери, 2009 — 264а.

Аңгылал:Үнүштер
Бес

**Бес** тайгага үнер дазыл чемиштиг черлик үнүш. Ону сүтке элээн үр хайындыргаш, кырынче саржаг каггаш чиир. Бести аштап-арыглааш, кургадыр, оон хоюудур соктап далганнааш, саржаг-биле холуй мажыыр, ооң соонда хураган хырнынга, үүжелеп алыр.

## Дөс
* Ном «Холу чемзиг авам сөңү»

Аңгылал:Үнүштер
Хылба

**Хылба** () дээрге чымчак кара хөрзүннүг ажык черге хөй үнер үнүш. Чем амданы киирерде ооң сывын ажыглаар. Хылбаны хээндектээш, дус бызааш, сүт хоюу-биле кады чиир. Эътке холуурга чаагай чыттыг, амданныг чем болур.

## Дөс
* Ном «Холу чемзиг авам сөңү»

Аңгылал:Үнүштер
Үүргене

**Үүргене**  () — шык үнүжү. Үүргене быжа бээрге, чыып алгаш кургадыр. Кургаг үүргенени тараа ышкаш хоорар. Хоорган үүргенени кончуг оожум соктааш, богун челбиир. Арыг үүргенени дээрбелеп алыр. Үүргене далганын чөкпекке холуур. Үүргенелиг чөкпек — амданныг чем. 

## Дөс
* Ном «Холу чемзиг авам сөңү»

Аңгылал:Үнүштер
Чодураа

**Чодураа** () дээрге хемнер унунга, арга-арыг иштинге үнер чадаң үнүш. Ону чыггаш, кургадып алыр. кургаг чодурааны дээрбелээр. Чодураа далганын чөкпекке холуур. Ону чөкпекке холуурундан аңгыда, тывалар эм кылдыр ажыглап чораан. Ижин-шөюндү аараанда, чодурааның хандызы эки эм болур. Бир улуг омааш бүдүн кат кырынче стакан ишти хайнып турар сугну кудуптар. 20 хире минут хайындыргаш, шүүреп кааптар. Стаканның дөрттүң бир кезии хирелеп хүнде 3-4 катап ижер.

**Чодураа** — Тывада база хөй үнүп турар. Тал хевирлиг кара карттыг ыяш болур. Май — июнь айларда чечектелир. Чечээ ак өңнүг, бөкпек, сырга хевирлиг, чидиг, чаагай чыттыг, кады борбак кылагар кара, сөөктүг, чигирзит амданныг.

Чодурааның кадында чигир, яблоктуг, лимоннуг кислоталар болгаш өске-даа бүдүмелдер бар. Үрезининде, чечээнде, бүрүлеринде болгаш картында амигдалин деп гликозид бар. Чодурааның тургузуунда фитонцидтер деп бүдүмелдер хөй. Чижаэ: чодурааның картын сугга чедингир кылдыр хайындыргаш, ымыраа,сээк болгаш быт дээн ышкаш насекомнарны өлүрүп болур. Ынчангаш чодураа болза, хоранныг дээрзин база билзе чугула. Чодурааның кадын чууруп кургаткаш, янзы-бүрү чемге холуп, ол хевээр-даа чип болур.

Чодурааның суу-биле карактың чамдык аарыгларын чуп, чиңнеп эмнээр. Кадындан ижер суксун, кисель, шай кылгаш, ижин аарыгларының үезинде ажыглап турар. Чодурааның кадын шай кылдыр ижин, баар аарыг кижилер ижип болур. Улуста база шаг үеден бээр ону аъш-чемге холуп, аарыгларга шак ынчаар ажыглап чораан.

## Дөс
# Ном «Холу чемзиг авам сөңү»
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

Аңгылал:Үнүштер
Чудан

**Чудан** (чудаң?) кылыры кончуг белен. Пашка сутту хайндыргаш, кырынче чиг далганны /хирези-биле/ соок сугга азы соок сутке борбак чок кылдыр былгааш кудуптар. Далган биле сут кады хайынгаш, хоюгзумаар ижер чем болур. Ону чудан дээр. Хуюкталбазын дээш, ургулчу былгавышаан саарар.

## Дөс
* Ном «Холу чемзиг авам сөңү»

Аңгылал:Үнүштер
Мандаңны

**Мандаңны** кылыры чүден белен. Чиг далганны биче савага каггаш, кырынче аргажок эвээш сугну кудуп алгаш, салаа бажы-биле бичии-бичии кылдыр тутпушаан, бичии сугну далганга чедиштир тудар. Далган шала шыксымаар, бот-боттары адырык апаарга, эъттиг мүнче кааптар. Кургаг далган ышкаш борбакташпас болгаш мүн чөъптүг болур. Мандаңны чудаң орнунга сүт-биле база хайындырып ижер.

## Дөс
* Ном «Холу чемзиг авам сөңү»

М
Мыйырак

**Кырлыг тараа**, **Мыйырак** дээрге үүргене дазылы болур. Ону хөй кезиинде күзүн күске уургайларындан казып алыр турган. Кургадыр, хоорар. Бышкан мыйыракты оожум соктааш, челбип кааптар. Ону далганнааш, саржаг азы чөкпек холааш чиир.

## Дөс
* Ном «Холу чемзиг авам сөңү»

Аңгылал:Үнүштер
Согуна

**Согунаны** шаг-үеден тура-ла улус ажыглап келген. Тарымал согунадан аңгыда, Тывада черлик согуна тайгаларда дыка хөй үнүп турар.

Согунаның тургузуунда эфирлиг үс, чигир, клетчатка, калийлиг дустар болгаш фосфор, органиктиг кислоталар, ферментилер, азоттуг бүдүмелдер, сапониннер, гликозидтер, витаминнер — С, B1, В2, каротин бар. Согунаны чемниң янзы-бүрү хевирлеринде ажыглап турар.

Ооң химиктиг бүдүмелдерин медицинада хөйү-биле ажыглап турар. Согунаның суун алгаш, азырып, чөдүрген уругларның думчуунче бичиилел дамчыладыр болгаш витамин четпестээн аарыгларга, гриппке, ижин-шөйүндү аарыгларынгa чаа кылган ханды суун, бир бичии омааштап, бир хүн 3—4 катап чемненир бетинде ижер. Оон ыңай хан базыышкыны улуг улуска база кырып, назылай берген кижилерге канчаар-даа аажок ажык-дузалыг. Чүге дээрге, ханда холестеринниң ковүдээрин эвээжедир. Медицинада кулчаның спиртке ханды суун кылган «алличеп» дээр эмин ажыглап турар. Ынчангаш ону ижер кижилер 3—4 неделя дургузунда, 20—30 дамдыны, бир хүн 3—4 катап ижер.

Улустуң ажыглап турары-биле алырга; согунаны хаваңнап, ышкан кижилерге, ол кижилерниң организмнеринден сугну ылгап үндүреринге ажыглап турар, ынчалза-даа чүректиң болгаш баарның чамдык берге аарыгларының үезинде ону ажыглаарын эмчилер-биле сүмележир болза эки. Согунаны чамдыкта аскарида, острица дээн ышкаш өске-даа кыжа курттарны үндүреринге ажыглап турар. Ындыг таварылгаларда, эртенги аш-ижинге чиирин азы чартык стакан хире кулчаның ханды суун 3—4 хонук хире ижерин сүмелеп турар.

Оон ыңай кулчаны эът-кештиң кижиир кыза берген мөчектеринге чаар, сөөлдерни, арынның сепкилдерин чок кылырынга ажыглап турар. Согунаның суу-биле неделяда 1—2 катап баш кежин, дүгүн эки өзүп, быжыгарынга чуурун сүмелеп турар. Янзы-бүрү ириңнеп, хуулган балыгларга база ажыглаар. Кулчаның тургузуунда фитонцидтер деп микробтарга удур бүдүмелдер бар болганда, чамдык «грипп» хевирлиг аарыглар үезинде база ажыглап турар. Согунаны бичи кылдыр хээй кескеш, хайындырган соок сугга 8—12 шак хире турнуктуруп тургускаш, ооң ханды суун кылып алыр.

**Черлик согуна** () дээрге чымчак кара хөрзүннуг черлерге үнер үнүш. Чайгы үеде ооң чымчак сыпчыгажын, күзүн борбак бодун казып алгаш, чем амданы кииреринге ажыглаар. Ону мүнге, манчы, хуужур кылыр эътке, тыртканга холуур. Чаагай чыттыг, онзагай амданныг.

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"
# Ном «Холу чемзиг авам сөңү»
Аңгылал:Үнүштер
Койнут

**Койнут** () дээрге чымчак хөрзүннүг, хүн дээп турар аяннарга үнер черлик үнүш. Койнутту күзүн быжа бээрге чыып алыр. Бышкан койнутту кургаткаш соктаар. Нарын элгээшке каггаш, элгептер. Бүдүн койнуттарны база катап чуурар. Ынчалдыр койнут далганын белеткеп алыр. Койнут далганын эътке, мүнге холуурга аянныг чыттыг, дыңзыг болгаш чаагай амданныг. Койнуттуң хандызын бронхиттээнде, чемге хөөн читкенде, чем хуулдуруушкуну баксыраанда ажыглаарга, аарыг кижиниң аъш-чем ижер хөөнү кирер, ижин-шөюндүнүң ажылдаары дүргедээр. Хандыны белеткээри: улуг омааш ишти койнут кырынче чаа хайынган бир стакан изиг сугну кудупкаш, 10-15 минута тургускаш, шүүрээр.  Чем ижер мурнунда чартык стаканнап хунде 3 катап ижер.

**Койнут** чаңгыс чылдыг огород үнүжүнге хамааржыр сиген үнүш. Сывы дорт, узуну 100—150 см, эвээш адырларлыг, чечээ корзинка хевирлиг, быйыргын, сарыг, бүрүзү узун, чиңге салбакталчак. Чечектелири июль — августа. Үрезини үүрмек хүреңзимээр азы куузумаар өңнүг. Үрезинин август — сентябрьда чыыр. Чыды чидиг, чаагай. Тывада койнутту чүгле огородка тарыыр эвес, а черлик койнуттар дыка хөй чүве болганда оларны база ажыглап турар.
Койнуттуң тургузуунда эфирлиг үс, карвон болгаш өске-даа бүдүмелдер бар. Үрезининде: эфирлиг үс —2,5—5%, а сигенинде оон 2—3 катап эвээш, оон ыңай үрезининде үскүрү — 20%, азоттуг болгаш азот чок бүдүмелдер, чигир, клетчатка, витамин А бар. Бүрүзүнде витамин С, А, флавоноидтер бар. Ону янзы-бүрү чемнерге холууру кижи бүрүзүнге билдингир, эъттиг чемнерге, янзы-бүрү ногаа аймаа дузап, консервалаарынга база хереглеп турар.
Койнуттан алган эмнерни сидик элбедиринге, өл-шыкка алысканда, уруг эмзирер иелерниң эмиг сүдүн көвүдедиринге, ол ышкаш янзы-бүрү ижин-шөйүндү аарыгларын намдадырынга, нерви системазының ажылы баксыраан улустарга ажыглап турар. Дуржулгалардан алгаш көөрге, койнуттуң суу хан базыышкынын чавызадырынга, дамырларны алгыдарынга, чүректиң ажылын күштелдиреринге, шөйүндүлерниң ажылын экижидеринге, сидик элбедиринге   ажыктыг болуп турар. Койнуттан «анетин» деп эмни үндүрүп ап турар. Ону чүректиң ажылы баксыраанда, бир хүн 3—4 катап бир таблеткалап ижер. Эмненириниң хуусаазы 3—8 неделя чедир.

## Дөс
# Ном «Холу чемзиг авам сөңү»
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

Аңгылал:Үнүштер‎
Долаана

**Долаана**, (азы **долагана**) () дээрге хемнер унунга, арга-арыг иштинге үнер тенниг үнүш, бистиң Тывада чер болганда үнүп турар. Улуг хевирлиг чараш, узуну 5 м хире бедип өзер ыяш. Чечээ бичии-бичии ак, тускай чаагай чыттыг, кады хан-кызыл, борбак, кадының иштиңде 2—5 чедир сөөктерлиг болгаш ишти суг чок, митпек, чигирзиг, ажыгзымаар амдаңныг. Май июнь айларда чечектелир. Кады 8—9 айларда быжар.

Долагананың кадында чигир, органиктиг кислоталар (яблоктуг, лимоннуг дээш өске-даа), чаагай чыт киирер бүдүмелдер, фитостериннер, флавоноидтер,   сапониннер, гликозидтер, каротин, холин, витамин С дээш өске-даа чүүлдер бар. Кадын аъш-чемге ажыглап турар. Эң ылаңгыя долагананың кадындан варенье, кисель хайындырар,   хлеб, булочка аймаанга холуп быжырарынга   ажыглап турар. Долагананың картын алгаш, сугга хайындыргаш, пөс-таавы аймаан будуур кызыл будук кылдыр-даа ажыглап турар.

## Эм кылдыр ажыглаары
Долаганадан кылган эмнер чүректиң шыңган эъттериниң чыырлыр шынарын күштелдирер, ооң-биле чергелештир чүректиң сертилээш, дүргедээр байдалын оожургадыр, чүректиң болгаш баш мээзиниң хан-дамырларынга хан эргилиишкинин күштелдирер, чүректиң согарын дең-дески болдурар, хан базыышкынын кудуладыр,   чүрек   аарыг   кижилерниң ниити байдалын экижидер шынарлыг. Эм кылдыр нургулайында долагананың кадындан алдынган суг эмни ажыглап турар. Ону 20—30 дамдыны бир хүн 3—4 катап чем ижериниң мурнунда ижер. Долаганадан алдынган эмнер чүрек-хан-дамыр аарыгларының үезинде ижер «кардиовалең» деп эмниң тургузуунда холуттунган. Долаганадан алдынган эмнерниң эң-не кол эки шынары чүл дээрге, кижиниң организминге кандыг-даа хора чогу болур.

Сөөлгү үениң дуржулгалары-биле алырга, долаганадан алдынган чамдык эмнер ханда көвүдээн холестеринниң хемчээлин эвээжедир шынарлыг болуп турар. Ынчангаш кижилерниң баш бурунгаар кырывазынга долагананың кадын чиири ажыктыг деп сүмелезе чугула.

Улустуң ажыглап турары-биле алырга, база-ла үстүнде айыткан аарыгларның үезинде ажыглап турар. Долагананы кижи боду ижеринге кылып алыры белен. Чижээ: бир стакан водкага бир улуг омааш ишти  чууруп каан долагананың кадын, дуглаглыг савага чеди хонук тургускаш, ооң соонда шүүрээш, 20—30 дамдыны бир хүн 3—4 катап чемненириниң мурнунда ижер.

## Чем кылыры
Долаана чедиштир быжа бээрге, кадын чыггаш кадырар. Ооң эм шынары шыырак. Хан эргилдезин дүргедедир, чүректиң эки ажылдаарынга дузалаар. Хан базыышкыны улгатканда,  уйгу келбес таварылгада ажыглаар. 

Долаананың бүрүлеринден хандыны мынчаар кылыр: улуг омааш ишти үүрмектеп каан чечек кырынче бир стакан чаа хайындырган изиг сугну кудар, 2 шак тургускаш, шүүрээр. Стаканның дөрттүң бир кезии хире хандыны, хары угда хунде 3-4 катап ижер. Каттардан ханды кылыры база-ла ындыг янзылыг. Хүнде 3-4 катап 1-2 улуг омааштап ижер.

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"
# Ном «Холу чемзиг авам сөңү»
Аңгылал:Үнүштер
Кулча

**Кулча** () дээрге хөй кезиинде аяннарга, делгем ховуларга үнер үнүш. Чайның ортаа үезинде кулчаның чемижин чыггаш, кургадып алыр. Ону кургадырга, янзы-бүрү курттар дезип чоруй баар, а ол турда соктап алырга, ол куртчугаштар көзүлбейн кады чуурлуп болур. Ынчангаш кургадыры чугула. Кургадып каан кулчаны өл-ааржыга холуй туткаш, төгерик-төгерик хевирлиг кылгаш, хүнге кадырар. Шала кадып чорда, чоон ине, тевене-биле ортузундан үттей иткеш, хендирни шургуткаш, өг ханазының бажынга азып каар. Чоорту када бээр. Өл-ааржыга кады тудуп каан кулча шыннарын чидирбес, үр ажыглаттынар. Кулчаны өл-ааржыга кады тутпайн, соктааш, хаптап ап база болур.  Кулчаны манчыга, тыртканга, мүнге холуур.

## Дөс
* Ном «Холу чемзиг авам сөңү»

Аңгылал:Үнүштер
Аракчаа, Куулар Мунзук оглу

**Куулар Мунзук оглу Аракчаа** (июль 15, 1922 - февраль 13, 1993) — тыва чогаалчы, журналист. ССРЭ-ниң Журналистер эвилелиниң кежигүнү. 

К.М.Аракчаа 1922 чылдың июль 15-те Тыва Арат Республиканың Чөөн-Хемчик кожуунунуң Дагыр-Шемиге төрүттүнген. Бижик-билигге боду өөренгеш, совет-партия школазын дооскан. Тываның Революстуг аныяктарының эвилелиниң эге организациязының секретарынга, Чыргакы суму комитединиң секретарынга, Өвүрнүң реванэниң килдис эргелекчизинге, «Тываның аныяктары», «Шын» солуннарга редакторлап ажылдап чораан. 

Ооң баштайгы ному «Кажар сыын» 1956 чылда чырыкче үнген. Дараазында чылдарда «Медээчи куш» (1964), «Алдын чуурга» (1967), «Сыынак» (1969), «Хову каргыраазы» (1970), «Элбек сүт дээш» (1972) деп номнарны парлап үндүрген. 

ССРЭ-ниң «Күш-ажылга шылгарал дээш» медалы-биле, Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң Президиумунуң Хүндүлүг бижии-биле шаңнаткан. 

## Дөс
* «Тываның чогаалчылары / Писатели Тувы» 2000 чылда үнген ном

Аңгылал:Тыва
Аңгылал:Чогаалчы
Сүттүг шай

**Сүттүг шай** — тываларның эң ынак чем шынарлыг суксуну, хүндүткел суксуну.

Сүттүг шай кижиниң суксаанын эки хандырар, күш киирип сергедир. Инек сүдүнден аңгыда, хой, өшкү сүдү-биле сүттээн шай кайгамчык чаагай. Теве сүдүнде дус, күжүр хөй, ынчангаш баштай шайже дус кагбайн, соонда немеп алза эки. Отка пашты салгаш, сугну кудар, соктаан шайны база хөй эвес дусту каггаш хайындырар. Хайынган шай саргарып, чеми кээрге, кырынче сүттү кудар. Аргалыг болза чиг сүт-биле сүттээш, быжыр саарар. Шайның сүдү бышкан соонда хөнекче шүүр дамчыштыр хымыш-биле кудар. Шаарны ылгаар. Шайга хамаарышкан улусчу чаңчылдар кайы көвей. Чижээлээрге, хүндүлээн кижизинге шай кудуп бээрде:


 Ада-өгбеден дамчаан 
 Ак чемнин дээжизи, 
 Келир үени оштаан 
 Кедергей хүндүткелдиң бирээзи — 
 Ак сүттүг шайымны  
 Аалчы Силерге сундум, — 


дээш, шайлыг аяан ийи холдап сунуп бергеш, хөнээн шайы-биле база тавакка чемни ооң баарынга салыр чурумнуг.

## Дөс
#Ном «Холу чемзиг авам сөнү»
С
Хымыраан

**Хымыраан** – сүттен кылган суксун. **Хымыраан** – бичии уругларга шай орнунга ижиртир суксун.

Хайындырган дустуг сугже хөй сүттү куткаш, кады хайындырар.

## Дөс
* Ном «Холу чемзиг авам сөңү»

Х
Х
Чигир-сиген

**Чигир-сиген** () — чигир-сиген тал, терек холуй үнген элезиннелчек хорзуннуг арыгларга хөй үнер. Чигир-сигенниң дазылдарын 9-10 айларда азы чазын апрель айда каскаш, аштап-арыглааш, кургадыр салыр. Ооң хандызын тыныш оруктарының хаарылчактарын хоорарынга, ижин-шөюүндүнүң чамдык аарыгларын, чижээ, гастриттерни, оюлганнарны эмнээринге хереглээр.

## Эм кылдыр ажыглаары
Дазыл хандызын мынчаар кылыр: улуг омааш ишти үүрмектеп каан дазыл кырынче стакан сугну куткаш, 15 минута хайындырар, шүүрээр. Улуг омааштап хүнде 3-4 удаа ижер.

## Дөс
Ном "Холу чемзиг авам сөнү"

Ч
Шагар-оът

**Шагар-оът** () — Ол хой кезиинде кодан орнунга, хой ириндилиг черлерге унер бок унуш. Шагар-оъттун сывын чечектелип турар уеде кескеш, хол шакпас апаарга, бурулерин адыргаш, кургадыр. Хоюг кылдыр соктап ап база болур. Шагар-оъттун хандызы-биле балыгны аштпа-чуур, ол аккан ханны дурген доктаадыр болгаш балыгны хуулдурбас бот-шынарлыг. Ол ышкаш сидик элбедир.

## Дөс
Ном "Холу чемзиг авам сөнү"

Ш
Артыш

**Артыш** () — бедик тайгаларга үнер үнүш. Ол чаагай чыттыг үнүш. Артыштың бүрүлерин чыып кургаткаш, соктап алыр. Ону кижиге, малга-даа ижин аараанда, халыыдаанда хайындыргаш ижиртир. Тыва кижи артышты хүндүлээр болгаш үнелээр. Артыш кыпсып саң салган черге аарыг-аржык, багай чүве белен халдавас, ол сагыш-сеткилди арыглаар дижир.

## Дөс
* Ном «Холу чемзиг авам сөңү»

Аңгылал:Үнүштер
Самба-Люндуп, Салчак Көк-Карак-оглу

**Салчак Көк-Каракович Самба-Люндуп** *(декабрь 21, 1916 - февраль 6, 1981)* — тыва шүлүкчү, чогаалчы, редактор. Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы. 

## Намдары
С.К.Самба-Люндуп 1916 чылдың декабрь 31-де Таңды-Тываның Даа кожууннуң Көөп-Сөөкке төрүттүнген. Бижик-билигге боду өөренгеш, КУТВ-ту (Чөөн чүк улустарының коммунистиг университеди) дооскаш, М.Горький аттыг Литература институдунга өөренип чораан. 

«Аревэ шыны» солуннуң редакторунга, ТАР-ның Биче Хурал Президиумунуң секретарынга, Тываның каттышкан парлалга чериниң эргелекчизинге, Тываның ном үндүрер чериниң директорунга, «Шын» солуннуң редактору кылдыр ажылдап чораан. 

Чогаал ажылын 1937 чылда эгелээн. Хөй шүлүктерни, очерктерни болгаш «Өскүс-оол» деп шүлүглелди бижээш «Аревэ шыны», «Шын» солуннарга, «Революстуң херели» сеткүүлге парлаткылаан. Тыва школаларга баштайгы өөредилге номнарын чогаадырынга болгаш редакторлаарынга киришкен. А.Пушкинниң «Капитан уруу», Н.Гогольдуң «Ревизор» деп чогаалдарын тыва дылче очулдуруган. 

ССРЭ-ниң болгаш Тыва ААСР-ниң Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү. Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы. 

1981 чылдың ферваль 6-да айыылдыг озал-ондакка таварышкаш мөчээн.

## Дөс
* «Тываның чогаалчылары / Писатели Тувы» 2000 чылда үнген ном

Аңгылал:!Main category
Аңгылал:Чогаалчы
Аңгылал:Тыва
Арапчор, Алексей Дүгер оглу

**Алексей Дүгер оглу Арапчор** *(октябрь 8, 1925 төр.)* — тыва шүлүкчү, фольклор чыыкчызы. РСФСР-ниң школаларының алдарлыг башкызы. Тыва Республиканың Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү чораан.

## Намдары
А.Д. Арапчор 1925 чылдың октябрь 8-те Тыва Арат Республиканың Таңды кожуунунуң Межегейде Эртине-Булакка төрүттүнген. Бижик бөлгүмүнден эгелээш, Бай-Хаактың, Кызылдың 2 дугаар школаларынга, башкының түр курузун болгаш Кызылда күрүнениң башкы институдун дооскан. 

1942 чылдан тура Сүт-Хөлдүң Кызыл-Тайгадан эгелээш Эрзинниң шупту суурларынга 20 чыл иштинде башкылап, школа директорлаан. Туранның 1, 2 дугаар школаларынга 18 чыл ажылдаан. «Шын» солуннуң культура килдизинге, 1986-1994 чылдарда ТДЛТЭШИ фольклор секторунга ажылдаан. 

Чогаал ажылынче 1943 чылда кирген. Шүлүкчү С. Пюрбюнуң өөреникчилериниң бирээзи. Ол «Кадарчының ыры», «Сеткилдиң ыры» дээш өске-даа номнарны бижээн. Школаларга башкылап тургаш улустуң аас чогаалын чыып эгелээн болгаш «Тыва улустуң мифтери болгаш тоолчургу чугаалары» деп номну 1995 чылда чырыкче үндүрген. Ооң шүлүктери «Крестьянка», «Семья и школа» сеткүүлдерге парлаттынган болгаш орус, моол, казах, якут дылдарже очулдуртунган. Ооң 70 ажыг шүлүктеринге композиторлар В. Көк-оол, А. Чыргал-оол, Р. Кенденбиль, Д.Хүреш-оол, В.Тока, Х. Чүлдүм-Сүрүң, Б. Чамбыт, Б. Кенеш, Б. Каадыр-оол, А. Йомужап ырларны чогааткан.

## Номнары
# Кадарчының ыры (1964)
# Сеткилдиң ыры (1967)
# Идегелдиң отчугажы (1971)
# Өшпес оттар (1975)
# Хайгаарал (1981)
# Эр салым (1991)
# Тыва улустуң мифтери болгаш тоолчургу чугаалары (1995)
# Чүректе идегел (1998)

## Дөстер
* «Тываның чогаалчылары / Писатели Тувы» 2000 чылда үнген ном
* Литературы народов России: XX в.: словарь / Н. С. Надъярных. — М.: Наука, 2005. — С. 290. — 365 с. — 1100 экз. — ISBN 5-02-010208-3

Аңгылал:Тыва
Аңгылал:Чогаалчы
Байрон Дэвид

**Дэвид Байрон** (, **Дэвид Гаррик**, ; январь 29, 1947, Эппинг, Эссекс — февраль 28, 1985, Рединг, Беркшир, Великобритания) — британың рок-хөгжүмчүзү.

## Альбомдар
* *Take No Prisoners* - 1975
* *Baby Faced Killer* - 1978 
* *That Was Only Yesterday - The Last EP* - 2008

Аңгылал:Ыраажы
Үш арык

Үш арык - Буддизмде бир кол билиишкин.

Мында болза **Арык** (санскр: *питака*; ) - Бурган Башкының сөзү деп уткалыг. 

Утка-шынарының аайы-биле үш кезекке чарлыр: 
#Сагыл-саңмаар Арыы (Винаяпитака); 
#Судур Арыы (Сутрапитака);
#Тода Билиг Арыы (Абхидхармапитака).

Оларның үжелдирзин Үш Арык (Трипитака) дээр. Биче Хөлгениң үш Арыгы биле Улуг Хөлгениң үш Арыгы деп ийи аңгы чарлыр. Төвүт дылче очулдурганы *Улуг Хөлгениң үш Арыгы Канчыыр* деп чүс ажыг томнуг номнар хамааржыр.

## Дөс
ном «Бодхисаттвачарья-аватараның» делгереңгей тайылбыры.

Ү
Ү
Угаан сайзырадыр сес одуруг

**Угаан чаажыктырар сес одуруг** – Төвүттүң "Буга-Даа" чурттуг, Геше Дорже Сеңге деп башкының шаанда-ла бижээн кыска сес одуруглуг шүлүү. Бо шүлүкте бо үе чадазында кижилерниң сагыш-сеткилинде эвээжеп бар чоруур үнелиг бодалдар, азы сагыш-сеткилди чымчадып делгем кылдыр сайгарар көрүштер кирип турар. Ынчангаш амгы үеде Өөредиг тайылбырлап чоруур көвей башкыларның сүмези, бо одуругларны эки сайгарып алгаш амыдыралга боттандырар болза ажык-дузазы аажок улуг деп тайылбырлаан.
 
## Сес одуруг

               1                   
Дээди сорулга чедип алыр дээш, 
Делегейниң амылыг амытаннарын, 
Эртине «читамани» деп даштан артык, 
Эгүүр-мөңгеде үнелеп, бодап чорууйн. 
               2 
Каяа-даа, кым-даа-биле ужурашсымза, 
Хамык көрүжүм бодумга чавыс болуп, 
Өскелерни сеткилимниң ханызындан 
Өрү көөрүн чугула деп сактып, бодаайн. 
               3 
Алдынымны сарыылымга кадартып, 
Багай бодал угаанымга киргелекте  
Бачыттыг үүле-херек эгелезе, 
Арга-биле соксадырын кызып чорууйн. 
               4 
Чаңы багай бойдус сиңген амылыглар 
Чаттыг каржы хора кылып чедип келзе, 
Эртинелиг уургайны тыпканы дег,  
«Экизин» дээн бодал-биле саадап көрейн. 
               5 
Адааргалдан үнүп келген сеткилдерниң 
Тииренчии-даа, каржызы-даа тыптып келзе, 
Аштырыгны чииги-биле хүлээп алгаш,
Тиилелгени өскелерге өргүп чорууйн.  
               6 
Кажан-на бир дуза кадып чораан өңнүүм, 
Идегелим болуп чораан акы-дуңмам
Хора күзээн сеткил долган чедип келзе, 
Илиг чокка башкым кылдыр көрүп чорууйн. 
               7 
Кыска утка мындыг ийин, өңнүктерим:
Ажык-дуза, аас-кежикти өргүвүшаан, 
Арат-чонга, өскелерге бараан болуп, 
Аваларым човулаңын бүгүдезин
Ал бодумга чажыт кылдыр хүлээп чорууйн. 
               8 
Бо-ла бүгү өөредигни сагывышаан, 
Кузум-хирге хензиг-даа бол борашпайын, 
Бүгү чүүлдү «чиргилчин» дег көре бергеш, 
Күзелдерниң доңундан мен хосталы бээйн !


Аңгылал:Шүлүк
Аңгылал:Чогаал