open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Арзылаң мөге

Арзылаң мөге – Тыва Республикада Наадымның тиилекчизи азы үш катап Наадымга ийиги чер алган мөге.

## Дөзүк
Самбу Иргит "Тыва оюннар", ном.

А
А
А
А
Чаан мөге

Чаан мөге - Наадымның үш дапкыр тиилекчизи.

## Дөзүк
Самбу Иргит "Тыва оюннар", ном.

Ч
Ч
Ч
Ч
Күчүтен мөге

Күчүтен мөге - Наадымның беш дапкыр тиилекчизи.

## Дөзүк
Самбу Иргит "Тыва оюннар", ном.

К
К
К
К
Бай-Хаак сумузу

**Бай-Хаак** - Таңды кожуунунуң төп сууру (сумузу). Кызылдан мурнуу чүкте 78 км ыракта. Чурттакчы чонунуң саны 3200 кижи (2009).

## Төөгү
1909 чылда көшкүн орустар "Верхне-Никольское" деп суур тургускан. Хамааты дайыны үезинде хувискаалдыг (революстуг) агымның чугула төвү турган. 1932 чылда кожууннуң төвү апарган.

## Чурттакчылар

## Демдеглелдер


Аңгылал:Суму
Б
«Дүжүлгелер оюну» телесериалдың маадырлары

**[[Дүжүлгелер оюну (телесериал)]]** маадырларының саны дыка көвей, телесериалдың маадырлары Джордж Мартинниң «Дош биле От ырызы» деп чогаалдар чыындызында тус маадырларынга үндезилеттинген. Ол чогаалдар болза фэнтези жанрынга күүсеттинген. Ында болза Вестерос дипти чагырып баштаар "Демир Дүжүлге" дээш маргыжып турар кижилер болгаш чоннар аразында дайын болуп турар дугайында бижээн. 

2010 чылдың июльда HBO телеканал маадырларның болгаш бирги сезоннуң актёрларының даңзызын чарлаан, а ол даңзыны баштай Джордж Мартин бодунуң блогунга болгаш кезек КМЧ (Көвей Медээлел Чепсектери) чарлаан. Телесериалды тырттырар дээш 320 ажыг кижи чалаан.

## Кол тургузуг актёрлары
:  Кол тургузуг актёру
:  Чалаан актёр

## Дөзүк
#

Д
Д
Д
Дүжүлгелер оюну (телесериал)

**Дүжүлге оюну** () – Джордж Мартинниң «Дош биле От ырызы» деп чогаалдар чыындызынга даянган **фэнтези** жанрынга күүсеткен американ драмалыг телесериал. Сериалды Дэвид Бениофф биле Дэниел Вайстың удуртулгазы-биле HBO кабельдиг телеканалга тырттырып турар.

## Кол актёрлары

*Кол чүүл дараазында чүүлде: [[«Дүжүлгелер оюну» телесериалдың маадырлары]]*

Дараазында актёрларның даңзызы болза телесериалдың серия эгезинде адааны-биле тургустунган.


        Актёр   –    роль
Питер Динклэйдж – Тирион Ланнистер
Николай Костер-Вальдау – Джейме Ланнистер
Эмилия Кларк – Дейенерис Таргариен
Кит Харрингтон – Джон Сноу
Лина Хиди – Серсея Ланнистер
...дээш одө.


## Сериалда аймактар (бажыңнар) болгаш  төрелдер
Старк деп аймак

Ланнистер деп аймак

Таргариен деп аймак

Тирелл деп аймак

Мартелл деп аймак

Баратеон деп аймак

Аррен деп аймак

Тарли деп аймак

Клиган деп аймак

Мармонт деп аймак

Фрей деп аймак

## Дөзүк
#

Д
Д
Тыва цирк

Тыва Арат Республиканың 1945 чылда ССРЭ-каттышканының соонда, Тывага бир дугаар европейжи хевирлиг цирк тургустунган. Тыва цирктиң онзагай чүүлү - тыва чоннуң национал оюннарын, танцы-самын баштайгы тыва жонглёрлар, хендир кырынга кылыштаар эквилибристерниң оюн-көргүзүүнче киирген болуп турар. Тыва цирктиң үндезилекчизи РСФСР-ниң болгаш Тыва АССР-ниң артизи Оскал-оол Владимир Базыр-оолович болур. Ол чүгле ССРЭ-ге эвес, а даштыкы чурттардан бээр сурагжаан. Тыва цирктиң хөгжүм үделгези база чоннуң билдингир ырыларының аялгалары кирип турган. Цирк үргүлчү кожуун-суурлар, улуг хоорайлар кезип гастрольдап турган-даа болза, тускай цирк ареназы чок турган.

## Дөс
??

Т
Т
Т
Бушлат

**Бушла́т** — «хөрек камгалакчызы», колдуунда матростар кедер шепкен чылыг хөректээш, узун моюндуруктуг. Колдуунда кара азы караңгы өңнүг.

Бушлатты кедип алырга, хол база мага-бот шимчээринге эптиг болур, а ооргазында кыска куржаг бар бооп болур. Моюндуруу калбак болгаш чымчак шекпен болур.

Баштайында *«бушлат»* деп далай шеригжилериниң кара шекпенден кылган форма хевин азы жаргоннап шеригжи хөвеңниг куртканы санаар.

Бушлат деп сөскү ажыглаан өске уткалар база бар:
* **Капоктуг бушлат** — кезек шериг-далай флодунга ажыглап турган тускай камгалаар херексел — сугга өтпес хлопоктуң чимизинден бүдүрген капок деп материалдан кылган куртка; амгы үеде ону үрер резин жилет солаан.
* **Ыяш бушлат** — чевегниң эвфемизми.

## Демдеглел

Б
Б
Ансамбль "Алаш"

**"Алаш" ансамбли** (Ансамбль "Алаш") – бүгүдеге чарлыг, Тыва болгаш Россияда ат-сураглыг тыва национал ырылар күүседип турар хөөмейжилерниң фольклорлуг бөлүү. Бөлүктү Тываның соңгу-барыын чүгүнде агып чыдар Алаш хемниң ады-биле адаан. 

## Төөгү
Ук бөлүктү Тываның улустуң хөөмейжизи, Россия Федерациязының артизи Коңгар-оол Борисович Ондар, Кызылдың уран-чүүл сургуулдары-биле кады тургускан. Олар чүгле Тыва-биле Россияда эвес, даштыкы чурттарже база үнүп, шаңнал-макталдыг черлерни ээлеп турар. "Алаш" бөлүүнүң алыс ады, Тываның база бир чараш, күчүлүг хемнериниң бирээзи Алаш хемден үлегерлеп алдынган.

"Үстүү-Хүрээ-2003" дириг-хөгжүм фестивалынга "Тыва хөгжүмнүң эң дээре фольклорлуг коллективи" деп бедик атка төлептиг болганнар. Оларның оюн-концертиниң санында-ла тыва чоннуң амыдыралындан сценажыткан көргүзүглер, ёзу-чаңчылдар көрүкчүлерге үлегер-чижек болуп, тыва культуразынче сонуургалды күштелдирип турар.

## Киржикчилер
Киржикчилери шупту хөөмейге чажындан өөренген. 1999 чылда Кызылдың уран чүүл колледжиниң сургуулдары чорааш, олар **"Чаңгы-Хая"** деп хөгжүм бөлүүн тургускан. 
  
Удуртукчузу **Ондар Коңгар-оолду** эдерип, бөлүк бодунуң аянын дилеп, экспериментилер кылып турган. Тыва национал хөгжүм херекселдериниң оюнунче орус баян, гитара холуп ойнаар турган. Тыва хөгжүмнүң аянын будавайн, кызыгаарын улгаттырар ажыл кылып эгелээн бирги бөлүк. 
   
Бөлүктүң бирги туру 2006 чылда Америкага болган, ооң спонсорлары - Конгресс Библиотеказының Open World Leadership программазы болгаш Национал уран чүүл фондузу. Оортан бээр "Алаш" бөлүү американ дыңнакчыларга чеже-даа катап концерттер эрттирген.

## Шаңналдары
#"Үстүү-Хүрээ-2003" дириг-хөгжүм фестивалынга "Тыва хөгжүмнүң эң дээре фольклорлуг коллективи" деп бедик атка төлептиг болганнар.
#2006 чылда "Алаш" бөлүү Bela Fleck and the Flecktones деп группаның альбом бижидип турган ажылынга киришкен. Ооң түңнели «Jingle Of The Way» деп альбому бир чыл болгаш "Грэмми"-ниң "Тергиин альбому" деп шаңналды алган.  
#"Алаш" бөлүү 2004 чылда Тывага болуп эрткен делегей чергелиг хөөмей симпозиумунуң бирги шаңналын алган. 
#2008 чылда эрткен симпозиумга бөлүктүң үш киржикчизи "Тергиин хөөмейжилер" дээш шаңналдарны алган.
#2007 чылда Ондар Бады-Доржу Тыва Республиканың улустуң хөөмейжизи деп атты алган. Ол Тываның төөгүзүнде шак ындыг атты алган эң аныяк хөөмейжи. 
#2009 чылда Ширижик Аян база ТР-ниң улустуң хөөмейжизи деп атты алган.

## Дөс
??

А
А
Бижиктиг-Хая

Барыын-Хемчик кожуунунуң Кызыл-Мажалыктан ырак эвесте бурунгу бижимелдерлиг хая-даг. 

Ында оюп-сиилбээн бижимелдерниң ниити саны 300 ажып турар. Оларның назы-харын эрте бурунгу хүлер вектиң үезинде кылдыр санаар. Хөй санныг хая-даштарда ойган чуруктарның аразындан, эртемдээннерни сонуургаткан чүүл - 70 сантиметр улуг хемчээлдиг улар куштуң дүрзүзү болуп турар. Ол-ла хаяларда, булуттар аразында олуруп алган Будда бурганның дүрзү-хевирин оюп-сиилбээн чурук база бар. Ооң назы-харын 1358 чылда кылдыр санап көрүп каан. Бижиктиг-Хаядан ырак эвесте, Барыын-Хемчик кожуунуң сүлде демдээнде кирген, хөй солун-сеткүл, номнарның даштын каастаан, ат-сураглыг "Чиңгис-Хаан" даш көжээ бар. Ол дээрге эрте бурунгу түрк дайынчының тураскаалы болур.

## Дөс
??

Б
Б
Б
Гангстер

Гангстер () - боо-чепсектиг чыылган дээрбечилер кежигүүнү, англи дылда "дээрбечи", "үптекчи" деп база уткалыг. Колдуунда XIX-XX чүс чылдың АКШ-ң, Италияның, Мексиканың, Японияның, Кыдаттың бооларлыг дээрбечилерин ынчалдыр адаар турган.

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбырлыг сөстүү (словары), Том I, А-Й. Новосибирск, Наука 2003ч.

Г
Г
Хемчик

Хемчик - Тываның эң улуг хемнериниң бирээзи, Улуг-Хемче киир агып демнежир.

## Хемчээл
Хемниң узуну - 320 км. Хемчик бассейниниң ниити шөлү 27 муң. км².

Агымы: Хемниң эгези соон-чүктүң Козер-деп хребетиң бажындан 3122 метрден эгелээр. Хем Тываның кызыгаарындан үнмес.

## Дөзүк

Х
Х
Аңгылал:Тыва хемнер
Чыжыргана

**Чыжыргана** () – Тываның Эрзинде, Тесте, Элегесте, Хемчик унун дургаар нептереңгей үнүп турар. Чечектелири апрель — майда. Кады июль сөөлзүредир, август айдан эгелеп быжар, кышты өттүр турар. Ооң кады сарыг-кызыл, чаагай чыттыг.

Кадын соой бээрге, чыып алыр. Кадын ол хевээр-даа, кисель, варенье кылдыр-даа чип турар.

Чыжырганада хөй витаминнер бар чүве болганда, ону янзы-бүрү витаминнер четпестээр аарыгларның үезинде ажыглап турар. Чыжыргананың үрезининде—12,5% каротин, витамин Е, F тургузуглуг үс кешке аъш-чемниң солчуушкунун экижидер шынарлыг. Чыжыргананың кадындан болгаш үрезининден алдынган үс — ажып, аарып турар черлерни,  эң ылаңгыя өрттениишкиннер үезинде намдадыр, балыгланган кештиң экириирин күштелдирип, дүргедедир шынарлыг. Чыжыргананың үзүн херээженнерниң янзы-бүрү аарыгларын эмнээринге ажыглап турар. Өктүң безин, хоочураан ангинаны кезип эмнээн соонда, ону чыжыргананың үзү-биле чаарга, дүрген экириичел болуп турар.

Улустуң ажыглап турары-биле алырга, чыжыргана улуг-хырынның болгаш кештиң чамдык аарыгларында ажыглап турар. Ооң үрезинин сугга хайындыргаш, тоолга кылдыр база ажыглап турар. Чыжыргананың кадындан, бүрүлеринден хайындырган сугну, баштың дүгүн быжыг болзун дээш чуп база болур

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

Аңгылал:Үнүштер
Доңгак, Вячеслав Октяброович

**Вячеслав Октяброович Доңгак** *(август 22, 1955 төр.)* — 2010-2014 чч. Тыва Республиканың Уран чүүл сайыды (Тыва Республиканың Культура сайыды), Тыва Республиканың уран чүүлүнүң Алдарлыг ажылдакчызы. 1992 чылдан тура Тываның Күрүне филармониязының «Саяннар» деп ансамблиниң удуртукчузу, 2007-2009 чылдарда Тыва Республиканың культура болгаш информациялыг политика сайыды, 2009-2010 чылдарда Тыва Республиканың культура болгаш туризминиң сайыды кылдыр ажылдаан. «Культурада чедиишкиннери дээш» хөрек демдээниң, «Шылгараңгай күш-ажыл дээш» медальдың эдилекчизи. 

Вячеслав Октяброович 1955 чылдың август 22-де Тыва АССР-ниң Улуг-Хем кожууннуң Хайыракан сумузунга төрүттүнген. 1977 чылда А.В.Луначарский аттыг театр уран чүүлүнүң Күрүне институдун «Режиссура балета» деп мергежил-биле дооскан. 1974 чылдан тура «Саяннар» деп күрүнениң ыры-сам ансамблинге балет артизи бооп ажылдап эгелээн. 1982 чылдан эгелеп Тываның хөгжүм-шии театрының база «Саяннар» күрүнениң ыры-сам ансамблиниң балетмейстери, 1992 чылдан тура ансамбльдиң удуртукчузу. 2002 чылда Республиканың юридика лицейиниң эстетика башкызы болуп ажылдаан, 2003 чылда Кызыл хоорайның мэриязының культура салбырының начальниги, оон даргазы болуп ажылдаан. 2007-2009 чылдарда Тыва Республиканың культура болгаш информациялыг политика сайыды, 2009-2010 чылдарда Тыва Республиканың культура болгаш туризминиң сайыды кылдыр ажылдаан. 2010 чылдан тура Тыва Республиканың культура сайыды. 

## Дөзүк


Аңгылал:Тыва
Аңгылал:Культура
Кызыл-кат

Кызыл-кат () база-ла инек-караа хевирлиг чадаң үнүш. Тывада хемнер уннары, арыг ишти, алаак черлерде үнүп турар. Кады борбак кызыл, салбактарлыг. Чечектелири майда, кады июль-август айларда быжар. Амгы үеде кызыл-каттың янзы-бүрү хевирлери бар болгаш ону садтарда база тарып, өстүрүп турар.

Кызыл-каттың кадының тургузуунда чигир — 4-11% чедир, органиктиг кислоталар — 3,8% чедир, минералдыг дустар, витаминнер С, Р бар. Ооң кадындан ижер суксуннар, компот, варенье, повидло, мармелад, арага аймаан кылып турар.

Кызыл-каттың суун ижин-шөйүндү аарыгларынга, витамин четпестээнде, өл-шык, соокка кагысканда, мага-болка чыылган янзы-бүрү дустарны дүрген ылгап үндүреринге, аъш-чемге хөөн кииреринге ажыглап турар.

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

Аңгылал:Үнүштер‎
Орус дыл

**Орус дыл** () – Россияда, Белоруссияда, Украинада, Казахстанда болгаш Киргизияда ажыглатынып турар славян дыл, ооң кырындан Латвияда, Эстонияда база оон-даа өске баштайгы Совет Эвилелинге хамааржып турган чурттарда, албан эвес-даа болза, база хөй ажыглатынып турар.

## Демдеглелдер

## Даштыкы шөлүглер
*USA Foreign Service Institute Russian basic course
*Free English to Russian Translation

Аңгылал:Дылдар
Аңгылал:Орус дыл
Бызам

**Бызам** [быъзам] – бир катап бызаар хире, бир шымчым (хөй эвес). Чижээ: "бызам дус" - ".

## Тывылганы
"Бызаар" деп сөстен укталган ().
## Дөс
#Тыва дылдың тайылбырлыг сөстүү (словары), Том I, А-Й. Новосибирск, Наука 2003ч.

Б
Б
Кызырак-караа

**Кызырак-караа** () - кат чемиштиг тенниг чадаң үнүш. 

## Тодарадылгазы
Кызыл-кат хевирлиг. Чечээ бичии үүрмек, ногаанзымаар ак өңнүг, кады янзы-бүрү хевирлиг, хемчээлдиг болгаш өңүг, амданныг, иштинде хөй үүрмек биче урезиннерлиг. Чечектелири майда, кады июль-август айларда быжар. Тывада хемнер уну, даг эдээ, хорумнарда хөй үнүп турар. Ону садтарда база өстүрүп турар.

## Кадының тургузуу
Кызырак-карааның кадының тургузуунда чигир — 13,5% чедир, органиктиг кислоталар — 2% ажыг, минералдыг дустар (эң ылаңгыя чес), витаминнер С, В, Р болгаш каротин дээш өске-даа хөй ажыктыг бүдүмелдер бар. Ооң кадындан компот, варенье, джем, повидло, мармеладтар, ол ышкаш ижер суксуннар болгаш арага аймаан кылып турар.

## Ажыы
Аъш-чем солчуушкунунуң өскерлир аарыгларның үезинде болгаш семириичел кижилерге чемненириниң чурумун таарыштырбышаан, 3-4 чедилик иштинде кызырак-карааның кадын хөйү-биле ажыглаарын сүмелеп турар.

Улус ону ижин шөйүндүнүң, кара-бүүрек, баар, кеш, хан четпестээр аарыглар үезинде ажыглап турар.

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

Аңгылал:Үнүштер‎
Дая кады

**Дая кады** () улуг эвес чадаң үнүш, кузумаар өңңүг бүрүлери чолдак сыптыг, төгериксимээр. Чечээ сарыгзымаар өңнүг, чимизи эш-эш, каттың дөзүнде чыпшынчак, кады шөйбек, ак-көк өңнүг. Тывада тайга эдээнде, арыг ишти шыктыг черлерде хөй үнүп турар. Кады ажыгзымаар амданныг, оон кисель, варенье хайындырып, шайга каап, ижип ажыглап турар.

Дая кадының тургузуунда чигир, глюкоза, фруктоза, сахароза, галактоза база лимон, яблок, щавель кислоталары болгаш аскорбинниг кислота бар.

Дая кадында хөй витаминнар, өске-даа холуксаалар бар болганда, ону ниити мага-ботту быжыглаарынга, витамин четпестээр аарыгларга ажыглап турар. Дая кадын улус хан базыышкыны кудуладырынга, ижин-шөйүнду аарыгларынга ажыглап турар.

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

Аңгылал:Үнүштер‎
Киш-кулаа

**Киш-кулаа** () үргүлчү ногаан турар, 8—25 см бедик, кылынзымаар, шөйбек бүрүлерлиг, бичии үүрмек, ак-кызылзымаар, бөкпек чечектерлиг чадаң үнүш. Кады борбак, кызыл-хүрең, ажыгзымаар амданныг. Май—июнь айларда чечектелир. Кады август—сентябрь айларда быжар. Киш-кулаа тайгада, холушкак арга-ыяштыг шык, чиңгистиг черлерде хөй үнүп турар. Тываның тайгалары ооң-биле байдак.

Ооң кадында чигир — 7%, органиктиг кислоталар — 2,3%, витамин С, А, дээш өске-даа ажыктыт бүдүмелдер бар. Кадында бензойлуг кислота дээр чүүл бар болганы-биле, киш-кулаа үрелиичел эвес, үр шыгжаарынга таарымчалыг. Кадын колдуунда-ла ол хевээр чииринге ажыглап турар. Киш-кулааның кадындан варенье, джем, повидло, квас, кисель, дээш өске-даа чем чүүлдерин кылып ап болур.

Витамин четпестээр, халыыдап суксаар, улуг-хырынның,(гастрит), кара-бүүрек, хан базыышкыны улгадыр аарыглар үезинде киш-кулааның кадын ол хевээрзин, кисель, компот азы чедингир шай ышкаш кылдыр хайындыргаш-даа ижип, ажыглап болур. Бүрүзүн хайындыргаш, бир хүн үш катап
бир стаканнап ижерин сүмелеп турар.

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

Аңгылал:Үнүштер‎
Честек-кат

**Честек-кат** () – хөй чылдыг сиген үнүштерге хамааржыр, сывының узуну 5 см чедир, үш-үш бөкпек бүрүлерлиг, бүрүзү төгериксимээр, бажы сүвүр, узун сыптыг, чечээ ак, беш-адыр аякчыгаштарлыг. Кады кызыл, борбак хевирлиг, ооң үрезиннери бичии хензиг быйыргай сарыгзымаар.

## Үнген черлери
Честек-катты шагдан бээр улус ажыглап келген. Тывада арыг, арга кыдыы, чадаң ыяштар аразында, ажык терең сигенниг шөлдерде, чоога, ыйгыл черлерде кончуг хөй үнүп турар.

Амгы үеде ооң янзы-бүрү сорттарын сад, огородтарда база сайзырадып, тарып өстүрүп турар. Черлик честек-кат ийи хевирлиг; арыгның, ажык шөлдүң дээн ышкаш. Амгы үеде арыгның честек-каттарының 3000 хире сорттары билдингир бооп турар.

Честек-катта чигир, органиктиг кислоталар, клетчатка, демир, фосфор, кальций, марганец, кобальт, дубильдиг бүдүмелдер, пектинниг бүдүмелдер, С витамин, В витаминниң бөлүү, фолиевая кислота, каротин дээш өске-даа бүдүмелдер хөй. «Виктория» деп аттыг честек-каттың сорттарында аскорбинниг кислота кончуг хөй. 

## Ажыглалы
Честек-каттан янзы-бурү ижер суксуннар, компоттар, варенье, арага дээш өске-даа чүүлдерни кылып турар.

Честек-каттың кадындан алдынган суук чүүлдер суксунга, аъш-чем хуулдурарында эки дээштиг. Ооң чаа кады чүрек аарыгларынга, кырыыр чорукка удур, улуг-хырынның оюлганнаар аарыынга, өт болгаш кара-бүүректиң дащталыр аарыгларынга, подагра эмнээринге болгаш хан базыышкынын эвээжедиринге ажыктыг. Аарыг кижилерни эмчилерңиң хайгаарап көргени-биле алырга, честек-каттың кадын эът-мага-ботка дус солчуушкуну үрелгенде аҗыглаарга ажыктыг болуп турар. Ол каттың суун болгаш оугга кылган хандызын дериттиреринге болгаш сидик элбедиринге ажыглап турар. Честек-катты үскүр арынныг кижилер чаап ажыглаарга база эки дээштиг болуп турар. Ооң бүрүлерин болгаш дазылындан кылып алган суук чүүлдү боостаа аараанда, ону чаярынга болгаш секпилдиг арынга чаарынга база хереглеп турар.

Улус честек-катты база-ла янзы-бүрү аарыгларга ажыглап чораан. Эң ылаңгыя ижин-шөйүндү, кеш аарыгларынга дээш өске-даа. Чамдык улустар честек-катты чиирге, эът-кеш кижиир, шивишкилээр, таарышпас болур. Ол үеде ындыг киҗилер ону ажыглавас болза эки.

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

Аңгылал:Үнүштер
Яблоня

**Яблоня** — база-ла каттыг ыяштарга хамааржыр. Чечээ ак азы аксымаар өңнүг. Кады борбак, янзы-бүрү хемчээлдиг амданныг, чаагай чыттыг. Тывада дуржулга станцияларында, огородтар, садтарда сайзырадып өстүрүп турар. Яблоко янзы-бүрү сорттарлыг болгаш арыларга ары чигири чыырынга кончуг ажыктыг болуп турар. Чижээ: 1 га яблок садындан арылар 30 кг чедир ары чигирин чыыр. Ооң картындан кызыл будук база үндүрүп ап болур.

Яблоктуң кадында чигир (хөй нуруузунда фруктоза),  органиктиг кислоталар (яблоктуг болгаш лимоннуг кислоталар), эфирлиг үстер, С, В1, Р, А деп витаминнер, клетчатка, пектиннер, минералдыг дустар (демир, марганец,каий, натрий, кальций), фитонцидтер дээш өске-даа бүдүмелдер хөй. Яблоктан компот, пюре, варенье, повидло, мармелад, уксус, квас, араганы кылып турар. Яблоктуң суундан кылган ижер суксунну кайда-даа хөйү-биле бүдүрүп үндүрүп турар.

Яблокода пектиннер хөй чүве болганда, ижин аарыгларынга, эң ылаңгыя бичии уругларга ону чиртирге, ижиртирге ажыктыг. Чүрек, хан-дамыр аарыгларынга, семириичел кижилер яблокту чиирге кончуг аҗыктыр. Ынчангаш    яблокту шимчевес орар, ажылдыг кижилерге сүмелеп    турар.    Оон ыңай витамин С хөй чүве болганда, витамин четпестээн аарыгларга база ажыглап турар.

Улуста ажыглап турары-биле алырга, хан четпестээнде, чөдүргенде, кара-бүүрек аарыгларынга, өрттеннишкиннерге, чигир аарыынга хөй нуруузунда ажыглап турар.	

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

Аңгылал:Үнүштер‎
Дыт

**Дыт** () – Тывада арга, арыглар, эзимнерде канчаар-даа аажок нептереңгей үнүп турар болгаш улуг ыяш болур. Уну дорт, чоон, дөзүнден бажынга чедир чиңгелеп чоруткан, хөй адыр будуктарлыг, карты куу-хүреңзимээр, кылын, чиңге бүрүлер-иг, узуну - 13—45 м, өңгүр-ногаан өңнүг, дазылы чер иштинде ханы чаттылган. Үрезини чочагайларының иштинде турар. Чечектелири майда, үрезини сентябрь — октябрь айларда быжар, бүрүзү Октябрьның ийиги чартыындан эгелеп дүжер.

Дыттың тургузуунда эфирлиг үс, пинен, дипентен, сильвестрен болгаш сильвиновая кислота, чөвүрээзинде абиентиновая кислота, бүрүзүнде эфирлиг үс, пинен, борнеол болгаш борнилацетат, аскорбинниг кислота бар. Ооң картында: дубильдиг бүдүмелдер болгаш гликозид дээш оске-даа бүдүмелдер бар. Үрезининде үскүр үс бар. Дыттан алдынган эмнерни янзы-бүрү чаар эмнер кылдыр, ревматизм, чүстер аарыгларынга, радикулитке ажыглап турар.

## Демдеглелдер

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

Аңгылал:Үнүштер‎
Дыт чекпези

**Дыт чекпези** () база-ла кижи бүрүзүнге билдингир. Тывада дыт чекпези нептереңгей үнүп турар. Чекпе дыт бүрүзүнге үнмес, дыттың база бир онзагай чүүлү болур. Дыт чекпези кадыгзымаар, кылын, аът дуюу азы шляпа бөрттүң бир чартыы хевирлиг болгаш кыдыы төгериксимээр, долгандыр хээлиг чүве ышкаш 3—4 хире сыгыгларлыг, узуну 20—30 см, улуг чекпениң узуну 70 см, деңзизи 3 кг чедип турар. Ооң кыры бөзүргей, хаая достактарлыг, карты чуга, кадыг. Аныяк чекпе чымчак тканьнардан тургустунган, ак-сарыгзымаар өңнүг, үр чылдарда турган чекпениң тканьнары кадый бээр. Ооң иштики каъттарының тургузуу билдинмес, чылдың-на ооң каъттары немежип өзүп сайзырап турар.

Чекпени чыырда, улуг эвес бичии аныяк, чымчак, ак өңнүүн чыыр, частан эгелээш, чайның ортаа айынга чедир, ону ыяш азы балды-биле дүжүрүп алыр. Ооң соонда ону аштааш, чара кескилээш, агаарлыг, чылыг бажыңга азы суугуга кургадыр.
Чекпениң чемижиниң тургузуунда лимоннуг, яблоктуг болгаш өске-даа кислоталар бар. Оон ыңай глюкозамин, чук, үскүр үс, фитостерин, глюкоза, маннит болгаш минералдыг дустар, фосфорлуг кислоталар бар.

Дыт чекпезинден кылган эмнерни хан доктаадырынга, ол ышкаш өкпе аарыг кижилерниң деридерин эвээжедиринге, тоолгадырыңга, агарицинниг кислотаның хөй эвес кезиин удуурунга, нерви системазын оожуктурарынга хереглеп турар.

Улустуң ажыглап турары-биле алырга, чекпени база-ла үстүнде ышкаш куду олуртуп, тоолгадырынга, хан доктаадырынга, деридерин эвээжедиринге, шыырныгып, халыыдаан болгаш өске-даа аарыгларга ажыглап келген. Ону чүгле эмчиниң сүмези-биле ажыглап болур.

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

Аңгылал:Мөөгү
Д
Хадың

Тываның арга-арыгларында **хадың** () кончуг хөй үнүй турар ыяш. Бүрүлери төгериксимээр, бажы шиш, кара-ногаан өңнүг, аныяк будуктары чөпкүр, чечээ сырга ышкаш, карты ак өннүг, чеми бичии хавыкчыгажының иштинде. Хадың колдуунда суг чоогу, шыксымаар, холушкак арга-арыглыг черлерде үнүп турар. Чечектелири майда, үрезини август—сентябрь айларда быжар.

Хадыңның мөчектеринде эфирлиг үс, флавоноидтер, чук, дубильдиг болгаш өске-даа бүдүмелдер бар. Бүрүзүнде эфирлиг үс, сапониннер, бетулоритинниг кислоталар, витамин С, А бар. Чазын чечектелип, бүрүлери частып эгелевээнде, ооң мөчектерин, бичии аныяк будуктарын чыггаш, шарааш, хүнге азы чылыг черге үр эвес тургускаш, сери азы агаарлыг черге кургадыр. Ооң соонда ону арыглап ылгааш, хөй каът саазын хапка 2 чыл чедир шыгжап болур.

Ооң мөчектеринден алган эмнерни дериттирер, сидик болгаш өт ылгаарынга хереглеп турар. Оон алдынган суг эмнерни кара-бүүректиң болгаш сыңыйның аарыгларынга ажыглап турар. Хадыңның бүрүлери сидик элбедир шайның тургузуунда база кирип турар. Хадыңның хөмүрүн чамдык хораннаашкыннар үезинде база хереглеп турар.

Улус хадыңның мөчектеринден үндүрүп алган эмнерни ижин-шөйүндү, ревматизм, подагра, чүс болгаш кеш аарыгларынга ажыглап турар. Хадыңның бүрүлеринде витамин С хөй чүве болганда, витамин четпестээр аарыгларга удур база ажыглап турар. Мону чүгле эмчилерниң сүмези-биле ажыглап болур.

## Демдеглелдер

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

Аңгылал:Үнүштер‎
Декарт, Рене

**Рене́ Дека́рт** (,  — Картезий; 1596 марттың 31, Лаэ (Турень можу), ам болза Декарт (департамент Эндр и Луара) — 1650 февральдың 11 , Стокгольм) — XVII чүс чылдың француз философ, математик, механик, физик, физиолог эртемден база аналитиктиг геометрияның болгаш амгы үениң алгебражы демдеглээшкинниң (имнээшкинниң) () чаяакчызы, философияда *радикалдыг сезик аргазының* () болгаш физикада механицизмниң автору, рефлексологияны белеткээн эгелекчи.

## Литература

* Асмус В. Ф. *Декарт*. М.: 1956.
** Переиздание: 
* *Барабанов О. О., Петрова Е. В.* Два математических письма Декарта принцессе Елизавете Богемской // История науки и техники, № 1, 2011, С. 20-32.
* *Барабанов О. О., Барабанова Л. П.* История теоремы Декарта о кругах // История науки и техники, № 5, 2011, С. 2-15.
* 
* 
* История математики под редакцией А. П. Юшкевича в трёх томах, том II, М.: Наука, 1970 Математика XVII столетия. 
* *Катасонов В. Н.* Метафизическая математика XVII в. М.: Наука, 1993.
* *Кирсанов В. С.* Научная революция XVII века. М.: Наука, 1987.
* .
* *Леденева Е. В.* Человек-машина (между Ламетри и Декартом). Credo new. 2010, №3. 
* *Ляткер Я. А.* Декарт. М.: Мысль, 1975.
* *Мамардашвили М.* Картезианские размышления. 
* *Матвиевская Г. П.* Рене Декарт, 1596—1650 . М.: Наука, 1976.
* 
* *Яновская С. А.* О роли математической строгости в творческом развитии математики и специально о «Геометрии» Декарта. Историко-математические исследования, 17, 1966, с. 151—184.
* *Le Gaufey, Guy.* L’incompletude du symbolique: De Rene Descartes a Jacques Lacan. Paris: Distique, 1991.
* *Фролова Е. А.* Декарт и некоторые аспекты концепций человека в средневековой арабской философии // Сравнительная философия. М., 2000. С.229-244.
* *Фролова Е. А.* Проблема Декарта в современной арабской философии. // Вопросы философии. 1969. № 5.

Р
Р
Хадың чүлдүзү

**Хадың чүлдүзү** () аныяк хадыңнардан эвес, улуг кырган хадың ыяштарның чарлы берген уңундан үнүп турар. Ол чүлдү көгжүргей, чарыктарлыг, чочаксымаар хевирлиг, кара өңнүг, ооң дооразы 40 см, узуну 10—15 см чедир, деңзизи 5 кг чедир болгулаар. Ооң тканьнары кадыг кара-хүрең өңнүг, олар хадыңның өзээнче кирип ханыдай берген болгулаар.

Хадың чүлдүзүн амгы үеде эвээш өөренип көрген. Ооң тургузуунда чук, флавоноидтер, агарицион кислотазы бар. Оон ыңай ында будуктуг бүдүмелдер база бар деп демдеглеп турар.

Хадыңның чүлдүзүн чылдың кайы-даа үезинде чыып болур. Ынчалза-даа колдуунда ону күстен часка чедир чыыр. Ону ажык азы чылыг черге кургадыр. Медицинада оон кургаг болгаш суг эмнерни кылып үндүрүп турар. Колдуунда кезери хөлү эрткен ыжыктарга, аарыг кижиниң байдалын экижидип, деткиири-биле ажыглаар. Чамдыкта хадыңның чүлдүзүн улуг-хырыңның гастрит, оюлганнаар аарыгларынга база ажыглап турар. Ону эмчиниң сүмези-биле ажыглаар ужурлуг.

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

Х
Вишня

**Вишня** база-ла чадаң ыяштарга хамааржыр, ооң карты кылагар куузумаар өңнүг, бүрүзү узун, чиирбейленчек. Кады борбак, кызыл азы хүрең-кызыл, иштинде сөөктүг, чигирзиг, ажыгзымаар амданныг.

Вишняның кадында чигир — 15% чедир, кислота — 2,1% чедир, органиктиг кислоталар (колдуунда яблоктуг болгаш лимоннуг) бар. Кадында чигирден аңгыда, каротин, витаминнер С, В, РР, фолиевая кислота, чүвеге үрелбес шынар киирер бүдүмелдер, минералдыг бүдүмелдерден чес кончуг хөй (бир кг вишняда 11,7 мг), калий, демир, магний бар. Пектин  (ортумаа-биле 11%) болгаш өске-даа бүдүмелдер бар.  Вишняны олчаанга болгаш кургаткан, консервалаан хевирлерин чиир. Вишняның кадындан компот, варенье, ижер суксун, конфета, арага дээн ышкаш чүүлдерни кылып турар. Вишняның бүрүлерин огурец болгаш өске-даа ногаа аймаан дузап, амдан кииреринге база ажыглап турар. Каттың сөөгүн болгаш өзээн саваң болгаш өске-даа чунар чүүлдерни кылырынга ажыглап турар.

Вишняның кадын аъш-чемге хөөн экижидеринге, хан четпестээринге, халыыдаанда, хоочургай ижин-шөйүндү аарыгларынга болгаш чамдык халдавырлыг аарыглар үезинде база ажыглап турар.

Улус вишняны сүт-биле холааш, чүс, ревматизм аарыгларынга, а суун чөдүлге ажыглап турар. Чаа бүрүлерин сүтке хайындыргаш, ижин-шөйүндү аарыгларынга, митпек, хоюг кылдыр кылган чаа бүрүлери ханзыраан думчук бөөшкүннээринге, кештиң ханзыраан черлеринге салырга, хан доктаачал. Оон ыңай вишняның сидик ылгаарын күштелдирер шынарын, ол ышкаш ижин-шөйүндү аарыгларынга эки дээштиин, сөөлгү үеде эртем ёзугаар тодараткан. Чамдыкта вишняны хан базыышкыны улгадыр аарыгга хан базыышкынын чавызадыр сорулга-биле ажыглап турар. Ынчалза-даа, вишняның үрезиннерин ажыглаары хора чок эвес, чүге дээрге ында «амигдалин» дээр хоранныг бүдүмел бар.

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

Аңгылал:Үнүштер
Чада-кат

**Чада-кат** () хөй чылдыг сиген үнүштерге хамааржыр. Сывы чолдак, үш улуг бөкпек бүрүлерлиг, оларның ортузунда элээн каш бөкпек, ак өңнүг чечектерлиг. Кады кызыл өңнүг, суглуг, иштинде сөөктүг, ажыгзымаар амданныг. Тывада чада-кат хем чоогу, холушкак арга-ыяш, чадаң ыяштар аразында, тайга эдээ, иштиксимээр чылыг чердерде кончуг нептереңгей үнүп турар. Июнь айда чечектелир. Кады июль—августа быжар.

Чада-каттың тургузуунда витамин С, органиктиг кислоталар, минералдыг болгаш өске-даа чемиштиг чүүлдер хөй. Оо чаа кадын, варенье, ижер суксун, оон ыңай чигир холааш, үр шыгжап болур болгаш оон кадын чайын изиг хүнде агаарлыг черге, хөлегеге кургаткаш, ол кургаткан катты кургаг черге үр үеде шыгжап болур.
Оон кадын хан эвээжээнде, өл-шык, соокка алысканда, подагра болгаш чүстер аарыгларынга удур ажыглап турар.

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

Аңгылал:Үнүштер‎
Хады

**Хады** () – үргүлчү ногаан турар, узуну 40 м бедип өзер ыяш. Уну дорт, борбак, куу кара-хүрең өңнүг. Бүрүлери эш-эш, чиңге, кадыг, ногаан, узуну 5—7 см. Үрезини 2—3 харлыында быжар.

Хадының чулуунда эфирлиг үстер, ооң тургузуунда пинен, карен, дипентен, терпенеол дээш өске-даа бүдүмелдер бар. Оон ыңай левопимировая, палюстровая, абиентиновая болгаш неоабиентиновая кислоталар бар. Чечек, бүрү частып үнер мөчектеринде эфирлиг үс, дубильдиг бүдүмелдер, ажыг пиницикрин дээш өске-даа бүдүмелдер бар. Бүрүзүнде — аскорбинниг кислота, дубильдиг бүдүмелдер, алкалоидтер, эфирлиг үстер бар. Үрезининде үскүр үстер болгаш өске-даа чүүлдер бар.

Хадының мөчектеринден алдынган эмнерни чөдүртүр, сидик үңдүрер, өл-шык, соокка кагысканда, «грипптээн» хевирлиг аарыгларга ажыглап турар. Бүрүзүнде хөй С витамин бар болганда, ону цинганы эмнээринге ажыглап турар. Бүрүлерин чунар-бажыңга мага-ботту чиңнениринге, ол ышкаш ревматизм, чүстер аарыынга, радикулит дээш өске-даа аарыгларга удур ажыглап турар. Вилькинсон, Вишневский дээр эртемден эмчилерниң ады-биле адаан хадыдан алган үс эмнерни кештиң янзы-бүрү аарыгларынга чаары-биле хереглеп турар.

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

Аңгылал:Үнүштер
Пөш

**Пөш** () улуг ыяштарга хамааржыр. Ооң узуну 35 м чедип турар. Пөш Тываның тайгаларында хөй үнген. Шагның кайы-даа үелеринде ногаан турар.
Пөштүң тооруу эң-не чемиштиг. Ооң тургузуунда үс аймаа — 60% чедир, белоктар — 16%, пентозаннар, чигир, клетчатка, крахмал, витамин С, минералдыг бүдүмелдер хөй. Тооруктуң үрүңүнден далган үндүрүп ап турар. Тооруктуң үзүн чемге ажыглаарындан аңгыда, саваң кылырынга база
ажыглаар. Тооруктуң сайының картында үстер, белоктар, клетчаткалар,пентозаннар, минералдыг бүдүмелдер хөй, ынчангаш оон спирт, ацетон, уксустуг кислота дээш өске-даа чүүлдерни үндүрүп алыр.

Пөштүң бүрүзүнде С, К витаминнер, каротин хөй чүве болганда, хан четпестээр, цинга дээн ышкаш аарыгларга удур медицинада ажыглап турар.

Улус янзы-бүру чүстер болгаш ревматизм аарыглары үезинде чиңнээринге, оон ыңай янзы-бүрү кеш аарыгларынга чаап чораан. Борта колдуунда бүрүзүн хереглеп турар.

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

Аңгылал:Үнүштер
Шык гераны

**Шыктың гераны** () хөй чылдыг сиген үнүш, дазылы чолдак, сывы дорт, хөй адырлыг, узуну 30—80 см чедир, дазыл чоогунуң болгаш адаккы сыпчыгаштарының бүрүлери узун, дараалашкак. Чечээ бөкпек даараглыг ышкаш хевирлиг, беш-адырланчак, чидиг ак-көк өңнүг. Чечектелири июнь—сентябрьда болур. Тывада шыктарда, арыг иштинде, чадаң үнүштер аразында үнүп турар.

Ооң тургузуу дубильдиг бүдүмелдер-биле байлак, каротин, витамин С, ооң дазылындан будуур бүдүмелди тыпкан, кальций, геранин деп бүдүмелдер бар. Чамдыкта оон кылган суг эмнерни янзы-бүрү хан төктүүшкүннеринге ажыглап турар.

Улус геранны уйгу келбеске, далар-тыртар болгаш херээженнер аарыгларынга, шыырныгарынга, ревматизмге, куду олуртурунга, хан төктүүшкүнүнге удур, кодурга чаарынга дээш өске-даа үелерде ажыглап турар.

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

Аңгылал:Үнүштер
Ак-тал

**Ак-тал** () кижи бүрүзүнге билдингир ыяш, хөй адырларлыг, будуктары эглиичел, узун бүрүлерлиг, бичии сырга хевирлиг чечектерлиг, үрезини бичии хавыкчыгаштарының иштинде. Апрель — майда чечектелир. Үрезини май — июньда быжар. Ак-тал өске талдардан шоолуг ылгалбас, карты ак. Тывада хемнер кыдыында, шык, шынаа черлерде хөй звес үнүп турар. Ол чер болганда үнмейн турар.

## Эм шынарлары
Ак-талдың картында дубильдиг бүдүмелдер, флавоноидтер, гликозид салицин, витамин С бар. Аныяк ыяштарның азы будуктарының картын чулуктаныр үезинде апрельден июнь эгезинге чедир картап алыр. Ынчангаш ооң картын хүнге кургаткаш, ону дөрт чыл чедир шыгжап болур.

Ак-талдың картындан кылган эмнерни эът изиир, шыырныгып, халыыдаар аарыглар үезинде, малярия, ол ышкаш хан төктүүшкүннериниң үезинде подагра болгаш ревматизм аарыглардан аараан үеде ажыглап турар. Оон ыңай дегдириишкиннерге удур, аас ишти, боостаа чаярынга ажыглап турар. Кургаткан 10—15 г ак-тал картын кескилеп алгаш, бир стакан сугга хайындыргаш, бир улуг омааштап бир хүн 3—4 катап ажыглаар болгаш ону шай кылдыр, хайындыргаш, аас ишти, боостаа чайып эмнээринге ажыглап болур.
## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

Аңгылал:Үнүштер
Чойган

**Чойган** () чиңге бүрүлүг улуг ыяштарга хамааржыр. Тываның бедик тайгаларында хөй үнүп турар. Чойган үргүлчү ногаан турар. Унунуң узуну 30—40 м чедир, дорт, чиңгезимээр, адырларлыг, карты кара-куузумаар, тас, доора бичии сыгыгларлыг, будуктары сарыгзымаар, куу өннүг, бүрүлери чиңге, сырый, чымчак, тайгыр, аксымаар шыйыглыг. Чочагайы шиви чочагайындан узун шөйбек хевирлиг, өрү угланган, узуну 5—9 см, чаа үнген чочагайы кызыл-бора өңнүг, сөөлүнде өңгүр-хүрең апаар. Үрезини хавык иштинде чоруур, ооң чүзүнү өңгүр кызыл-куу өңнүг. Май сөөлзүредир июнь айның эгезинде чечектелир, үрезини августа быжар, а сентябрь—октябрь айларда төктүп бадар.

Чойганның бүрүзүнде болгаш аныяк будуунда эфирлиг үс — 3,09—3,27%, ооң тургузуунда: борнилацетат, борнеол, камфен, чойганның чөвүрээзинден скипидар алыр, оон аңгыда дитериен, спирт, абиенол, абиетин болгаш неоабиетин кислоталары бар. Чойганның чаа бүрүзүнде аскорбинниг кислота—0,32% чедир бар. Ооң бүрүзүн, картын болгаш аныяк адырларындан эфирлиг үстү үндүрүп ап болур.

Чойгандан алдынган эмнерни төп нерви системазының ажылын экижидеринге, чүректиң ажылын күштелдиреринге, ол ышкаш далар аарыглар үезинде, чүректиң суларап, баксыраарынга, хораннанганда дээш өске-даа аарыглар үезинде медицинада калбаа-биле ажыглап турар. Ол ышкаш миозит, чүс, неврит аарыгларынга чаар эм кылдыр ажыглап турар. Чаа бүрүлерин хайындыргаш, витамин четпестээр үеде хереглээр.

Улус ооң картын хоочургай чөдүлге, өл-шык, соокка кагысканда болгаш кештиң янзы-бүрү балыгларынга ажыглап турар.

## Демдеглелдер

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

Аңгылал:Үнүштер
Алдай

**Алдай:**


* Алдай (даглары) — төп азияда бөлүк даглар ады.

* Алдай — таңды, меңгилиг бедик даглар.
Таңды

**Таңды**, азы **Алдай** – бедик даглыг оран-дыр. Кадыр дагларның баштары дээрже шаштыга берген турар. Туманныг. Эң бедик сынның бажын эривес дош шып алган чыдар, ындыг меңги дош чүгле изиг чайын эрип эгелээр.

*Алдай, алдай-таңды, таңды, оран-таңды* дээрге утказы дөмей сөстер-дир.

## Алдай
Тыва фонетика ёзугаар "алдай" деп сөстү адаары: [аълда́й].

Шаанда барыын чүктүң улузу оран-таңдызын «алдай», азы «алдай-таңды» деп сөс-биле адап чораан. Ылаңгыяа, Мөңгүн-Тайга улузунуң эрги чугаазынга ындыг сөс турган. «Алдай» дээрге чиңгине тыва сөс-түр. Ол сөс кезек улустуң диалектизинден укталган болгаш литературлуг дылда кончуг ховар ажыглаттынып турар. Амгы тыва литературлуг дылдың словарларында «Алдай» деп сөс чок.

Алдай чуртунуң улузу бедик таңдыларын «Алтай» деп адаар-дыр. Шаанда-ла, ол «Алтай» деп сөстү Сибирьже көжүп кээп чораан орустар Алдай чуртунуң чонундан үлегерлеп алган. 1930-1960 чылдарда, кажан тыва литературлуг дыл чаартынып турар шагда, «Алтай» деп сөс орус дылдың словарындан тыва дылче кире берген. «Алтай» деп сөстү адаарга арай тывазывас-тыр.

«Алдай» деп сөстү хөйнүң санынга ажыглаар болза ол сөс ийи уткалыг апаар чадавас, чижээ: "алдайлар" — тускай чон ады дыр.

Шаанда улус ажы-төлүн "Алдай" деп сөс-биле база адаар турган хевирлиг, чүге-дизе тыва тоолдар маадырлары: Алдай-Буучу, Алдай-Сүмбер, Алдай-Мерген деп аттарлыг чораан.

## Улустуң чалбарыындан үзүндүлер.

**Аңчылар чалбарыы.**
Даш тоннуг,
Туман бөрттүг
*Оран-таңды*, хайырлаңар.
Аар олчаңарны уткудуп,
Арбыдадып хайырлаңар!
Шыргайдаазын
Акка өткүдүңер
Бедиктээзин
Оргаа дүжүрүңер.
Эки чүвени
Бээр кылып
Бак чүвени
Ыңай кылып көрүңер,
Хайыракан!
Уум, мурнум
Чаагай болзун,
Мээң аңнаар чүвем
Баш белен болзун.
Элеш кылза,
Элик изи болзун.
Караш кынза,
Кара боду болзун.
Далай суг
Дашкаар чалгызын.
Даг безин
Ишкээр чалгызын.
Ээ, богда, хайыракан!
...
...
Алдын *таңдымдан* колданып,
Диленип келдим.
Аъттандым, толандым.
Аар боомну чүктеп алгаш,
Ая-дузаамны дергилеп алгаш,
Кара хаяның баарында
Кара казандыымны
Паштанып алгаш,
Аастыг амытан амзаваан
Аъш-чемим дээжизин
Өргүп тур мен.
(йөрээлден үзүндү).



**Шагаа үезинде:**
*Алдай* балыы элбек болзун!
Хүнүм адаан доза бүкен
Хүрең, хүрең тайгаларым,
Айым адаан доза бүткен
Ала шораан тайгаларым!
(йөрээлден үзүндү).



*Алдай-Таңдым* кезииримге,
Аңы-меңи аайлыг болзун!
Агым суунга баарымга,
Алдын балыы элбек болзун!
(йөрээлден үзүндү).


## Тайылбыр кезек


## Үндезини
# ИГИ РТ. Б. И. Татаринцев. Этимологический словарь тувинского языка. — Новосибирск: Наука, 2000. — 341 с. Том I. А—Б.// алдай-таңды; алдаг-онак:стр-102.
# Тываның дыл, литература болгаш төөгүнүң эртем шинчилел институду. Тыва улустуң алгыш-йөрээлдери. тываның ном үндүрер чери. Кызыл - 1990.-144 арын. ISBN-7655-0106-0

Т
Ницше, Фридрих

**Фридрих Ницше** (1844 чылдың октябрь 15 Рёккен – 1881 чылдың январь 28 [февраль 9], Веймар) – алдарлыг немец чогаалчы, бодалчы, классик филолог, композитор, шүлүкчү, тускай бот-тывынгыр философтуг өөредигниң чаяакчызы. Ол ажылдарын тускай хевирге бижип, бир аңгы аян-сөстеп тургаш бодалдарын илередип турган болгаш, ооң ажылдары ам-даа айтырыглар-биле көвей, ооң ажылын улустар аңгы-аңгы кылдыр хүлээп ап турар.

## Литература
* *Ницше Ф.* Полное собрание сочинений: В 13 томах / Пер. с нем. В. М. Бакусева, Ю. М. Антоновского, Я. Э. Голосовкера и др.; Ред. совет: А. А. Гусейнов и др.; Ин-т философии РАН. — М.: Культурная революция, 2005-.
* *[[:ru:Бугера, Владислав Евгеньевич|Бугера, В. Е.]]* Социальная сущность и роль философии Ницше. — М.: КомКнига, 2010. — ISBN 978-5-484-01062-2.
Хаймырык

**Хаймырык** — селеме хыны.

#### Арзылаң-Кара аъттыг Хунан-Кара (тоол).
Айның чаазында, хүннүң эртезинде кара таалыңын дергилээш, ам Арзылаң-Кара аъдын мунгаш, Хунан-Кара-даа огун-чемзээн азынгаш, алдан кулаш кара селемезин *хаймырыктап* алгаш, хап чорупкан-дыр, эвеспе.

## Дөзү
О. Ч. Чанчы-Хөөнүң ыткан тоолу: Арзылаң-Кара аъттыг Хунан-Кара. Арын 72.// ТДЛТЭШИ. Демир-Шилги аъттыг Тевене-Мөге. Тыва тоолдар. Тываның ном үндүрерчери. Кызыл, 1972 чыл - 304 арынныг.

Х
Шеңне

**Шеңне** (, ) хөй чылдыг сигеннелчек үнүш. Сывының узуну 60—100 см бедик, чолдак баштыг, дазылчыгаштарлыг, дазылы куузумаар хүрең, ишти ак, чооң чымчак, хөй адыр, чер иштинде дорт турар. Бүрүлери дараалашкак, тас, 13—30 см чедир узун, чечээ улуг — 8—13 см хире диаметрлиг, өкпең-кызыл өңнүг, ортузунда өзээ сарыг. Үрезини беш адыр хавыкчыгащтарының иштинде, үрезини шөйбексимээр борбак, хүрең-кызыл, каразымаар, чечектелири май — июнь ортан чедир, үрезини июль — августа быжар.

Шеңнениң дазылында — 1,6% эфирлиг үс, ооң тургузуунда пеонол, метил-алицилат, бензойлуг болгаш салицилдиг кислоталар бар. Оон ыңай крахмал — 78,5%, гликозид, салицин, чигир — 10%, танин, алкалоидтер база бар. Бүрүзүнде — 0,3%, чечээнде — 1% чедир аскорбинниг кислоталар бар. Үрезининде — 27% чедир үскур үс бар.

Сугга хайындырган болгаш спиртке эзилдирген дазылындан алдынган эмнерни аъш-чем чиир хөөн кииреринге, улуг-хырынның ажыг суук чүүлүн көвүдедиринге, аараан черлериниң аарыын оожургадырынга ажыглап турар. Тибет медицинада болгаш улуста шеңнени ижин-шөйүндү, нерви аарыгларында ажыглап турган. Тыва улус ооң дазылын сугга хайындыргаш, өл-шык, соокка алысканда, хаваң ыжыктарга, сидик ылгаарынга ажыглап келген. Оон ыңай анаа-ла шай кылдыр хайындырып ижип чораан.

## Демдеглелдер

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

Аңгылал:Үнүштер
Чик

**Чик** — шаандагы аймак азы сөөк ады.

### Ат-сывы
*ČIK*. Орхон-Енисей бижиинде аймак адын дыл шинчилекчилери *Чик* кылдыр номчуп турар.

### Дылы
Эрги түрк дыл, чик диалект. Ол улус Орхон-Енисей бижиктиг чораан.

### Чурту
Улуг-Хем.Кандыг бир сөөктүң улузу аймак башкарып эгелээр болза, бүдүн аймак улузун ол сөөк ады-биле адап эгелээр. Үе-шагдан бээр чаңчыл черле ындыг турган. *Чик* дээрге сөөк ады база дыр. Чик деп аймак аразынга өске сөөктүң улустары база турган.

### Үези
VIII век. Чик деп аймак дугайында VIII вектиң көжээ даштарында бижээн дир. VIII дугаар вектиң мурнунда азы соонда чүс-чүс чылдарда Улуг-Хем улузунуң аймаа кандыг аттыг турганын таптыг билбес бис.И. В. Кормушин болза: "Чик деп сөс-биле Улуг-Хем улузу боттарын адавайн турган, ындыг сөс-биле оларны Калганың аймактары адап турган" деп турар. Ол шын боор оң, чүге дизе Таңды Тываның көжээлеринде *чик* деп сөс тывылбаан.

### Орхон-Енисей бижии
**Билге хаанның бижии (кирилл транскрипция)**Алты отуз йашымда Чик бодун Қырқыз бирле йағы болты. Кем кече Чик тапа сӱледим. Ӧрпенте сӱңӱшдим, сӱсин санчдым, аз бодунығ алтым, ... ичгиртим.

*Дорт очулга.*Алды одус чажымда Чик чон Кыргыс биле дайзын болду. Хем кешкеш Чик талаже халдадым. Үрбүнге чаалаштым, шериин шиштедим, бичии чону алдым, ... чагыртты.

*Литературлуг очулга.*Чээрби алды харлыымда Чик биле Кыргыс чону дайзынывыс апарды. Улуг-Хемни кешкеш Чик чонунче шериим-биле бардым. Үрбүнге чаалаштым, ооң шериин тииледим, бичии чон меңээ чагырты берди.

### Салгалдары
Улуг-Хем улузу.Алдайларда Чыгат биле Чыгандык деп сөөктүң улузу бар. Ол улус Улуг-Хемден көжүп келген бе азы черле Алдайга чуртап чораан бе? Оозу арай билдинмес.

### Тайылбыр кезек


### Үндезини
# ČIK III этн. народ, живший в верховьях Енисея, в Саянах … (češ — čik):арын 145.// Академия наук СССР институт языкознания. Древнетюркский словарь. Издательство «Наука» Ленинград, 1969 год.
# И. В. Кормушин. Древние тюркские языки. Учебное пособие для студентов вузов. Абакан: Издательство Хакаского государственного университета им. Н.Ф. Катанова, 2004. — 336 с. ISBN: 5-7810-0279-0

Ч
Аңгылал:Тываның төөгүзү
Аңгылал:Төөгү
Төөгү
Чиңгис

Тывада **чиңгис** (; ) тайгада, шалбааланчак аргалар иштинде үнүп турар, хөй чылдыг, үр үеде чыткаш кадыгланып, торфталы бээр, сывы чиңге тудушкак, бүрүлери олуртунчак, хылыргай, чаттылып, көвүдеп өзер үнүш.

Чиңгисти колдуунда, шарыг материалы кылдыр ажыглап турар. Ооң эки шынары, хөвеңден каш катап артык. Чиңгисти шарыг кылдыр ажыглаарынга, чүгле балыгның суун бодунче сиңирип тыртып турар эвес, а ооң тургузуунда микробтарга удур, оларны өлүрер шынарлыг бүдүмелдер база бар. Чиңгисти медицинага ажыглаарындан аңгыда, үлетпүр-бүдүрүлгелерге, саазын, будук үндүрүп алырынга болгаш оттулар чүүл кылдыр база ажыглап турар.

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

Аңгылал:Үнүштер
Аз

**Аз** — шаандагы аймак азы сөөк ады.

### Ат-сывы
*AZ*. Орхон-Енисей бижиктеринде аймактың адын дыл шинчилекчилери Аз кылдыр номчуп турар.

### Дылы
Эрги түрк дыл, чик диалект. Ол улус Орхон-Енисей бижиктиг чораан.

### Чурту.
Хемчиктиң барыын азы солагай талазы. Алаш биле Бай-Тайга.
Кандыг бир сөөктүң улузу аймак башкарып эгелээр болза, бүдүн аймак улузун ол сөөк ады-биле адап эгелээр. Үе-шагдан бээр чаңчыл черле ындыг турган. *Аз* дээрге сөөк ады база дыр. Аз деп аймак иштинде өске сөөктүң улустары база чуртап турган.

Аймак даргазын *Элтебер* дээр.

### Үези
VIII век.
Аз деп аймак дугайында VIII вектиң көжээ даштарында бижээн дир. VIII дугаар вектиң мурнунда азы соонда чүс-чүс чылдарда Хемчик улузунуң аймаа кандыг аттыг турганын таптыг билбес бис.

### Орхон-Енисей бижии.
**Күл тегинниң бижии. (кирилл транскрпиция)**
Аз бодун йағы болты. Қара кӧлте сӱңӱшдимиз. Кӱл тигин бир қырқ йашайур эрти. Алп шалчы ақын бинип оплайу тегди. Аз элтебериг тутды. Аз бодун анта йоқ болты.

*Дорт очудурулга.*
Аз чону дайзын болду. Кара-Хөлге шиштештивис. Күл-тигин үжен бир харлыында Алып Шалчы агын мунуп халдап тегди. Аз элтеберин тутту. Аз чону анта чок болду.

*Литературлуг очудурулга.*
Аз чону дайзын болду. Кара-Хөлге чаалаштывыс. Күл-тигин үжен бир харлыында Алып Шалчы ак аъдын мунупкаш, халдап кирди. Азтарның элтебери туттурду. Дайынга Аз чону аштырды.

### Салгалдары.
Алаш, Бай-Тайга, Барыын-Хемчик улузу.
Алдайларда *Дьети ас* («Dieti-As»),*Төрт ас*, *Байлак ас* деп сөөктүң улузу бар. Ол улус Хемчиктен көжүп келген бе азы черле Алдайга чуртап чораан бе? Оозу арай билдинмес.

### Тайылбыр кезек.


### Үндезини
# AZ III этн. азы, азский народ. (az -azï):арын 72.// Академия наук СССР институт языкознания. Древнетюркский словарь. Издательство «Наука» Ленинград, 1969 год.
# И. В. Кормушин. Древние тюркские языки. Учебное пособие для студентов вузов. Абакан: Издательство Хакаского государственного университета им. Н.Ф. Катанова, 2004. — 336 с. ISBN: 5-7810-0279-0

Аңгылал:Тываның төөгүзү
Аңгылал:Төөгү
Ээргииш

Ээргииш азы Хөөрүүс (), () — Ягаанныглар (Rosaceae, Розовые) семействозундан ыяш үнүш аймаа, узуну 3-15 метр болур. Тывада ооң Сибирь ээргиижи деп хевири өзүп турар.

## Бүдүжү
Бедии 3-15 м. ыяш. Бүрүлери ээлчешкек, дең эжеш эвес чүгленчек, үстү дески, адаа аш дүктерлиг. Бүрүжүгештери шөйбексимээр-ланцет хевирлиг. Өөр чечектери сырый. Чечектери бичии, ак, будуктар баштарында улуг щиток хевирлиг чыгдынган. Чемижи кызыл-сарыг, бопугур, хоолулуг, ажыг амданныг, хадыыр хевирлиг үш үрезинниг. 

Чечектелири: май-июнь; чемиштелири: август-сентябрь.

Өзүп үнүп турар черлери: алаактар, даштарлыг ийлер, хемнер эриктери.

Хереглеттинер (эм азы чем кылдыр) чүүлдери: чемиштери.

Белеткээр үелери: октябрь.

Ажыглаары: чемиштерин баар болгаш өт хавының аарыгларыныга, кара-бүүректер даштарында, геморрой, ревматизм аарыгларында, хан доктаадыр болгаш цинга аарыынга удур чүүл кылдыр ажыглап турар.

### Дөзүк
#Серенот Станислав К. "Тыва улусчу эмнээшкин:эм оъттар, үнүштер, чааттар, мөөгүлер; моол, тибет, кыдат улусчу медициналар-биле чергелештирип бижээни". Тываның ном үндүрер чери, 2009. ISBN 5-7655-0636-4

Э
Э
Уйгур

**Уйгур:**

* Он уйгур — аймак ады.
* Синцзян мусульманнары (Уйгурлар).

Аңгылал:!Main category