Даалы ойнаары

**Даалы** — тываларның ширтек кырынга ойнаар оюннарының бирээзи. 
Тыва культурада даалы ойнаарының ийи хевири бар: Тываның төп болгаш барыын районнары "даалы" дeп аттыг 64 ыяштыг оюнну ойнап турар, а Мөнгүн-Тайгада "Хорул" деп аттыг, даалыдан көңгүс өске болгаш ойнаарының чуруму дөмей оюнну ойнап турар. 

## Тургузуу
**Даалы** болзa 64 ыяштыг болур: *4 шындавал, 4 кас, 4 өлчей-удазын (напчи), 4 дагыр-алды (балык)*. Бо дөрт чүүл ыяштарны хол ыяштары дээр. Олар өске ыяштардан артык күштүг. Оларның эң тиизи (күштүү) шындавал. Ол дүшкенде өлчей-удазын күштүг апаар болгаш чоорту өскелерниң үнези кудулаар.

Оон арткан 48 ыяштар: *4 даалы, 4 үүлүү, 4 шокар-он, 4 кызыл-он, 4 дагыр-тос, 4 кызыл-сес, 4 докпак-алды, 4 хана, 4 докпак-беш, 4 мандан-иези, 4 мандан, 4 күске* деп тус-тус аттарлыг болур.	

Оларның эң тиизи — даалы, ооң адаа — үүлүү, ооң адаа — шокар-он дээш база-ла оон артканнарының үнези чоорту кудулап бадар, эң бичези ийи карактыг күске болур. Дең карактыг ыяштарның — докпак-алды биле хананың — бир дугаарындаазы тии болур.

### Тускай билиишкиннер
Оюнда чамдык билдинмес сөстер бар. Чижээлээрге, **өглээр** — ол болза, оюнга киржир кижилерге даалының ыяжын деңге чедириштерин төлээде, 64 ыяшты 4-4 кылдыр чыый каап, өглеп алыр, шупту 16 өг болур. Оюнну ойнап турда **чиштирип** каапкан ыяшты база өглеп алыр. Түү ыяштарның дузазы-биле хөй өг өглеп алган кижи утканы ол болур.

**Түүлээр** - ол болза холга алган ыяштарын тергииннерин бир аай, чаңгыс аай аймактарын бир аай, **багай-багайларын** база бир аай ылгап алыры болур. 

**Кыйгыртыр** - оюнну эгелээн кижи бир тии (күштүг) ыяшты, чижээ, шындавалды алгаш кыйгыртыр, кымда-даа ону чиир чүве чок болганда, кижи бүрүзү аңаа чиш каап бээр, а кыйгырткан кижи бир «өгну» «өглеп» алыр.

**Шаалдалаары** дээрге, кандыг-бир ортумак унелиг ыяш-биле өскелерин хынаары ол — бир эвес оон күштүг ыяштыг кижи бар болза, ону чээш, **өг** өглеп алыр, а өске артканнары аңаа чиш каап бээр болгаш оларның холунда оон күштүг ыяш чок дээрзи билдине бээр. 

## Оюн чуруму
Ойнаарының чуруму мындыг: 

Даалыны холуй саарыпкаш, 4—4 ыяштыг 16 **өг** кылдыр **өглеп** алыр, ойнаар кижиниң саны 2-ден 16-даа чедир кижилер ойнап болур. 4-тен 8 чедир кижилер ойнаар болза кончуг солун. Кижилер ийи баг кылдыр эштежип азы чаңгыс-чаңгыс бооп алгаш-даа ойнап болур. 

Ойнакчылар **өглерин** четчир саны-биле улежип алыр. Холга алган ыяштарны **түүлеп** алыр.

Оюнну эгелээр эргени холунда бир түү 4 шындавалдыг кижиге бээр. Бир эвес кымда-даа түү улуг ыяш чок болза, бичези-даа хамаан чокка бир түү дөрт ыяштыг кижи, чижээлээрге, 4 күске, 4 мандан азы дөрт үүлүлүг кижи эгелээр.

Оюннуң онзагай чүвези - түү ыяштар күштүг болгаш олар кыйгыртып-даа болурунда. Чижээлээрге, оюнну эгелээн кижиде 4 **хана** бар болган болза, ол кижи ол **ханалары-биле** кыйгыртырга, кымда-даа, ханадан улуг бир түү ыяш чок болган болза, аңаа кижи бүрүзү дөрт-дөрт ыяш каап бээр болгаш кыйгырткан кижи дөрт **өгнү** өглеп алыр. Бир эвес кым-бир кижиде ханадан улуг, чижээ, дөрт кызыл-сес, азы шокар-он бар турган болза, ол кижи ханаларны «чип» алгаш, өглеп алыр, а баштайгы кижи чазыпканы тодаргай. Мындыг таварылгада **шаалдалап** тургаш, удурланыкчыларының шыдалын билип алыры эргежок чугула.

**Кыйгыртыышкынны** колдуунда-ла улуг ыяштар-биле кылыр. Чижээ, эң улуг ыяш болур шындавал-биле кыйгыргыр, баштайгы удаада чаңгыс шындавал-биле кыйгыртыры удурланыкчыга айыылдыг, чуге дээрге, 4 шындавалдың бирээзин азы ийизин тудуп 
орган кижи бо удаада ол улуг ыяштарны анаа-ла **чишке** каап бээр апаар. Ынчангаш оюнну эгелээр эргени алыр чорук эң-не ужур-дузалыг болур. 

Дөрт шындавал дөгерези үнген болза, эң улуг ыяш **кас** апаар. Ам оон-биле кыйгыртыр. Ооң соонда — өлчей-удазын, ооң соонда балык.

Хол ыяштары дөгере дүшкенде, ам **бырастарның** эң улуу даалы апаар болгаш оон чоорту кудулап бадар.

**Кыйгыртыышкын** үргүлчү-ле болуп турбас. Ээлчеглиг үнүүшкүнде кым-бир кижиде **кыйгыртыр**-даа, түү-даа ыяш чок болза, ол кижи анаа-ла эңгиин-бырас ыяш-биле-даа үнүп болур. Ындыг таварылгада эгелээн ыяштан улуг ыяшты чигеш, **өглеп** алыр. Кымда-даа оон улуг ыяш чок апарган болза, эгелээн ыяш тиилеп, база бир **өгну** өглээр апаар. 

Бир оюнну ойнап доозарга, хөй өг өглеп алган тала, азы бир кижи утканы ол болур.

## Дөзү
Самбу Иргит "Тыва оюннар"

Д