open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хандагайты

**Хандагайты** — Тыва Республиканың Өвүр кожуунунуң төп сумузу (азы сууру).

Хандагайты суур Россия биле Моолдуң кызыгаарының чанында оргулааш черде турар.

2010 чылдың чизези-биле мында 3 173 кижи чурттап турган. А 2021 чылда – 3528 кижи.

Суурда кызыгаар кежер чери «Хандагайты–Боршоо» ажылдап турар.

Хандагайты суурда бүгү кожууннуң административтиг болгаш ниитилел ажыл-чорудулгазы болуп турар.

## Хандагайтыдан үнген билдингир кижилер
*Хертек Яков Шаңмакович — тюрколог-эртемден, тыва-орус болгаш орус-тыва сөстүктерниң тургузукчуларының бирээзи.
*Ооржак Дандар-оол Көк-Хунаевич — Тыва Республиканың Улуг Хуралының Төлээлер палатазының даргазы чораан. Оон аңгыда ол Тыва Республиканың Чазааның Даргазының чанында Айыыл чок чорук чөвүлелиниң кежигүнү болгаш Кызыл хоорайның хүндүлүг хамаатызы.
*Тумат Геннадий Хайдыпович — Тыва Республиканың Улусчу хөөмейжизи.
*Маңнай-оол Моңгуш Хүргүл-оолович — төөгү эртемнериниң кандидады, Тыва Республиканың эртемниң алдарлыг ажылдакчызы.

## Демдеглелдер

Х
М
М
Улуг-Хем кожууну

**Улуг-Хем кожууну** —  Россия Федерациязында Тыва Республиканың муниципалдыг образованиези (муниципалдыг кожууну).

Кожууннуң эрге-чагырга төвү — Шагаан-Арыг хоорай. 

Шөлү - 5335,40 км2. Чурттакчы чонунуң саны - 19 094 кижи (2017). Национал тургузуу - тывалар, орустар. Шажынчы тургузуу - буддистер, православ шажын. Автомобильдин кодунуң дугаары - 17. Куржаг шагы - MSK+4 (UTC+7).

Хемнери - Енисей, дагның хемнери - Кара-Суг.

Саян-Шушен суг шыгжамыры. Шагаан-Арыгның чанында Далай-Ламаның ыдыктап каан Хайыракан даа турар.  

## География

## Төөгүзү

## Девискээр үлээри
Шагаан-Арыг;

Сумулар чизези. Улуг-Хем кожуунда он чурттакчылыг чер чаңгыс хоорай тургузуу болгаш тос суурлар.

*Көк-Чыраа сумузу, төп сууру Арыг-Бажы;
*Арыскан сумузу, төп сууру Арыскан;
*Арыг-Узүү сумузу, төп сууру Арыг-Үзүү;
*Иштии-Хем сумузу, төп сууру Иштии-Хем;
*Ийи-Тал сумузу, төп сууру Ийи-Тал;
*Торгалыг сумузу, төп сууру Торгалыг;
*Хайыракан сумузу, төп сууру Хайыракан;
*Чааты сумузу, төп сууру Чодураа;
*Эйлиг-Хем сумузу , төп сууру Эйлиг-Хем

## Онза солун черлери
*Хайыракан даа
*Оваа Он-Кум
*Буура даг
*Ак баштыг көжээ (даштан тудуп кылган тураскаал)
*Каньон Кызыл-Эл 
*Сенек аржааны
*Сыын-Чүрээ даг
*Саян-Шушене суг шыгжамыры
*Даг-Ужу чержигеште тураскаал
*Этнокультурлуг комплекс Белдир-Кежии

## Экономика

## Алдарлыг кижилери
Эртемденнер: Сат, Шулуу Чыргал-оолович, Очур Владимир, Бичелдей, Каадыр-оол Алексеевич, Аракчаа, Кара-кыс, Бавуу-Сүрүң Мира, Кызыл-оол Илья; 

Чогаалчылар: Пюрбю Сергей Бакизович, Кудажы, Кызыл-Эник Кыргысович, Сарыг-оол, Степан Агбаанович, Көк-оол, Виктор Шогжапович, Даржаа Алдын-оол, Мижит, Эдуард Баирович.

Алдарлыг тоолчулар: Баазаңай Түлүш, Чүльдүм-оол Андрей, Шойдак-оол Ховалыг;

Төлептиг артистер: Дамба-Даржаа Дмитрий, Намчылак Сайын-Хоо, Барынмаа Дадар, Доңгак Вячеслав, Кара-оол Софья, Көшкендей Игорь, Кошкендей Айдысмаа, Мортай-оол Луиза, Сат Саяна, Саржат-оол Александр, Сарыг-Хуурак Римма, Айдаш Барынмаа.

Композиторлар: Оюн Аяна, Базыр-оол Солаан, Сат Сорук, Бегзи Каадыр-оол, Мохов Илья. 

ТАР-ның төлептиг удуртукчулары: Адыг-Түлүш Хемчик-оол, Адыг-Түлүш Чүлдүм, 

Тыва Республиканың төлептиг удуртукчулары: Кара-оол, Шолбан Валерьевич.

Алдарлыг мөгелер: Доңгак Балчый-оол, Доңгак Бегзи-Хуурак, Базыр-Тараа Василий, Мөңгүл-оол Биче-оол, Доспан Найдан-оол, Бүрбү Дадар-оол, Биче-оол Владимир, Данзы-Белек Сергей, Ондар Суур-оол.

## Дөзүк
# Улуг-Хемниң чагырга чериниң сайтызы.
# Тыва чуртунда хоорай, сумулар чизези. 

У
У
У
У
Финляндия

**Финляндия** (, швед. Finland; официалдыг **Финлянд Республиказы**, , швед. Republiken Finland) — Европаның соңгу талазында күрүне. Соңгу эвилелдиң (1956 чылдан тура), Европей эвилелдиң (1995 чылдан тура) база Шенген эвилелдиң кежигүнү (1996 чылдан тура). 1917 чылдың декабрь 6-да хамаарышпас күрүне бооп тургустунган.

|**Бот-эргелиг апарган үе**  - декабрьның 6, 1917 чыл (Россиядан)
* 
|**Күрүне дылы** — фин, швед
* 
|**Найысылал** — Хельсинки
* 
|**Эң улуг хоорайлар** — Хельсинки, Эспоо, Тампере, Вантаа, Турку
* 
|**Чагырга хевири** — холумак республика
* 
|**Удуртукчу** — Саули Нийнистё
* 
|**Эреңгей сайыт** — Юха Сипиля
* 
|**Күрүне шажыны** — лютеранство биле православие
* 
|**Девискээр** — делегейде 64 дугаар черде.
* Ниитизи-биле —  338 430,53 км²
* Суг кырының хуу — 10,21
* 
|**Чурттакчылары**
* Үнелел (2012) — 5 429 894 киж. (113 дугаар чер)
* Сырыйы — 16  киж./км²     
* 
|**Акша** — евро (EUR, уруң 978)
* 
|**Интернет-дөмен** — .fi, .ax 
* 
|**Уруң ISO** — FI
* 
|**Телефон уруңу** (тел. код) — +358
* 
|**Шак куржаа** (часовой пояс) — UTC+2

## Географиязы
Чөөн талада Россия-биле, соңгу-барыын талада — Швеция-биле, соңгу талада — Норвегия-биле кызыгаарларлыг. Чурттуң мурнуу болгаш барыын эриктерин Балтий далайның суглары болгаш ооң ээтпектери - Фин база Ботник шаптап турар. Найысылалы — Хельсинки хоорай.

1917 чылдың декабрьның 6-дан тура бот-эргелиг күрүне..

В 2010 чылда Newsweek сеткүүлдүң саналы-биле Финляндия "Делегейниң тергиин чурттары" деп даңзыны баштаан.

2013 чылда Европа эвилелиниң коррупцияга удур «Greco» деп килдизиниң илеткели-биле болгаш Ernst & Young деп немец компанияның шинчилелдери-биле Финляндия Европейжи эвилелдиң коррупция талазы-биле эң чаагай байдалдыг чурттарының санынче кирбишаан.

2013 чылда, делегей чергелиг "Ажы-төлдү камгалаңар" деп организацияның илеткели-биле, Финляндия бөмбүрзектиң ие херээнге эң таарымчалыг чурт деп бадыткаттынган (2012 чылда 6 дугаар черге турган).

### Гидрография
Финлядияның сугларының хөй кезии Балтий далайже киир агып чыдар. А соңгу талазында хөй эвес суглар Соңгу Доштуг океанче агып турар. Финляндияны " муң хөлдер чурту "деп база анаа эвес адап турар. Чүге дизе Финляндияның девирскээриниң 9%-зун  190 000 хире хөлдер эжелеп турар.
Бо күрүнениң чериниң 30% малгаш болгаш тулаалыг черлер болуп турар.

## Дөс
#Ильинский Я. Финляндия. — [Изд. 1-е]. — М.: ОГИЗ—Соцэкгиз, 1940. — 212 с. — (Научно-популярная серия). — 20 000 экз. (в пер.)

## Демдеглелдер

Аңгылал:Европа
Ф
Хей-аът тугу

**Хей-аът тугу** (, ) — Төвүт бурган шажынында чиндимин чүктээн аът хевирлиг белги-демдекти (символну) чуруп, тариналар бижип каан дөрбелчин өӊнүг ама пөс.

## Хей-аът
**Хей-аът** (*төвүт*: лунгта, *моол*: хийморь) -  бо белги-демдекти (символду) кижиниӊ камгалакчы күжү азы амы-тынныӊ күжү деп санап турар. Бурган (Буддажы) шажынында Амы-тынныӊ күжүнүӊ белги-демдээ чиндимин (күзелдер боттандырып, аас-кежикти болгаш сайзыралды чедирип турар эртине) чүктээн аът болуп турар. Күштүг, бүрүн бүдүштүг хей-аът тугу турда бүгү херектер чедиишкинниг болгаш кижиниӊ кадыкшылы баксыравас.

Хей-аът деп билигниӊ адынче кирип турар «хей» деп сөс агаар-биле харылзаалыг болгаш кижиниӊ тыныжын илередип турар, болгаш бурганчы билиглерде прана-биле (тын-биле) холбаап турар. Бурганчы (Буддажы) билиглерде
кижиниӊ праназы амы-тын күжү-биле харылзаалыг.

Хей аътты беш кижиниӊ мага-бодунуӊ болгаш өртемчейниӊ магабуттарын (эге элементилерин) илередип көргүзүп турар беш кол өӊ-биле дарзыктарда (тукчугаштарда) чуруп турар. Ынчангаш ол дарзыктарда хат-салгынга таварышканда ажылдап салдар чедирер тариналарны бижип турар. Мындыг таварылгаларда азыпкаан кижиниӊ күчү-шыдалы көдүрлүп, көвүдеп эгелээр.

Азарыныӊ беттинде дарзыктарны тускай ёзулал (раб-не) кылдыртып, ламага айызадып алыр болза чогуур. Лама кижи ёзулал үезинде дарзыктарже бүгү Бурганнарныӊ (Буддаларныӊ) ук-дөстүг мерген-угаанын чалап алыр. Ынчангаш лама хей-аът тугун кандыг хүн болгаш хей-аътты чалап турар кижиниӊ шыдаар шаан барымдаалап, каяа азар болза экизин айтып чугалап бээр. Шаанда хей-аът тугун колдуунда даглар кырыӊга болгаш өглер чанынга азып турган. Хей-аът тугунуӊ ынчаар азары кижиниӊ мага-бодунуӊ күчү-шыдалын таарыштырарынга, озал-ондактан болгаш өске багай болуушкуннарны чайладырынга, кижиниӊ чурагайда төртүнген
чылыныӊ болгаш ук чылдыӊ магабуттарыныӊ (эге элементилериниӊ) олуттары-биле чөрүлдээлерин соксадыр херек. Ынчалза-даа хей-аът тугунуӊ кол утказы чедимче биле аас-кежикти боттарыныӊ өөнче чалаарында.

Дарзыктыӊ ортузунда аътты, булуӊнарында пар, арзылаӊ, хаан-херети биле улуну чуруп каан. Бо тынныг амытаннар бүрүзү беш кол магабуттарныӊ кайы-бирээзиниӊ тодаргай хемчээл-делгеминде чоруп турар.

Пар ыяштар аразынга арга-арыгда чуртап турар болгаш бурганчы чурагайда (буддажы астрологияда) агаар азы хейниӊ магабудун илередип турар. Төвүттүӊ харлыг арзылаӊы чер-довурак магабуттуӊ эӊ-не мөөӊнээн алыс ужурун илередип турар Делегейде эӊ бедик Хималай даглар кырында чурттап турар болгаш чер азы довурактыӊ белги-демдээ болуп турар. Хаан-Херети дээрге чер-суг ээлерин илередип турар, думчуунда чылан ызырып алган кылдыр сиилбип чуруп турар илби-шидилиг куш-дур. Ол от магабутту илередип турар. Ынчаарга улу ужуп турар-даа болза сугда чурттап турар болгаш суг магабутту илередип турар.

## Дөзүк
http://dazan.spb.ru/buddhism/symbols/kon-vetra/

Х
Х
У
У
Х
Хоббит: Манавааны аян-чорук

**«Хоббит: Манавааны аян-чорук»** () — Дж. Р. Р. Толкинниң «Хоббит, азы Ыңай Бээр» деп номунуң киножутканы, кинотрилогияда бир дугаар кезээ. «Билзектер Ээзи» деп кинотрилогияның приквели, ол-ла студиядан болгаш актерлары чооксумаар. Трилогиязы үш кинодан тургустунган: «Хоббит: Манавааны аян-чорук» (The Hobbit: An Unexpected Journey, декабрь 14, 2012 чылда), «Хоббит: Смогтуң ээн чурту» (The Hobbit: The Desolation of Smaug, декабрьның 13, 2013 чылда) биле «Хоббит: Ыңай Бээр» (The Hobbit: There and Back Again, июль 18, 2014). Премьеразы ноябрь 28, 2012 чылда, Веллингтонга эрткен. Делегейже декабрь 14 үнер, 2D, 3D база IMAX 3D форматтарга үнген. Россияга декабрь 19-та үнген. 

## Сюжеди
Кино Бильбо аттыг хоббитиң аян-чоруктарын дамчыдып турар. 

## Тырттырган бөлүк
* Продюсерлары — Питер Джексон, Фрэн Уолш, Каролин Каннингем.
* Салган чурукчу — Дэн Ненна
* Композитор — Говард Шор
* Грим чурукчузу — Питер Кинг
* Костюмнар чурукчузу — Энн Маскрей и Ричард Тейлор 

## Актерлары
Дараазында, кинога киришкен актерларның саңы:
* Мартин Фримен — Бильбо Беггинс
* Иэн Холм — Бильбо кырыпкаан
* Иэн Маккеллен — Гэндальф Серый
* Хьюго Уивинг — Элронд
* Энди Серкис — Голлум (үнү болгаш даштыкы хевири)
* Кейт Бланшетт — Гадриэль
* Ричард Армитаж — Торин Дубощит
* Питер Хэмблтон — Глоин, Гимлиниң ачазы

## Шүгүмчүлел
Кино холумак, колдуунда эки бодалдар алган. Rotten Tomatoes деп арында 226 рецензияларның 65% кинону эки кылдыр санаан. Metacritic деп арында кино 100 ден 58 балдыг болуптурар.

## Чарылгалары
Кинонуң долу версиязы DVD биле BLU-ray 2013 чылдың 4 дугаар кварталынга үнер.  

## Дөзү


## Даштыкы шөлүглер
* Шын арыны
* Кинонуң шын блогу
* [Фильм «Хоббит» в Википалантире](http://ru.lotr.wikia.com/wiki/%D0%A5%D0%BE%D0%B1%D0%B1%D0%B8%D1%82_(%D1%84%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%BC))

Хоббит: Манавааны аян-чорук
Хоббит: Манавааны аян-чорук
Хой

**Хой** – ниити ады, төрүүр кыс хой, он ийи чылдың сес дугаарында кирген мал болур.

## Янзы аттары
**Чаш назылыг хой**: Хураган, Ылым чаш хураган, Доруккан хураган, Часкылак, Күскүлек, Дөтпе.

**Кыс хой**: Тогду, Кызыр хой.

**Чазап каан хой**: Шилеге, Иртчигеш, Ирт.

**Үрелиг мал**: Кошкаржыгаш, Кошкар.
	
### Хойнуң назыны
Кыскаладыр адаары:

*Хунан хой* – ийи харлыг хой, тогду хой.

*Шилеге* – чазап каан болгаш назыны ийи хар азы үш харлыг хой. 

*Чедишкен хой* – дөрт хардан өөрү назылыг хой.

*Ирт* – чазап каан, үш хардан өрү назылыг, азы чедишкен хой.

## Дөзү
#Моңгуш КЕНИН-ЛОПСАҢ: ТЫВА ЧАҢЧЫЛ. Тыва чоннуң ыдыктыг чаңчылдары. – Тувинские традиции. Книга вторая: священные традиции тувинского народа. – Кызыл: Тувинское отделение педагогического общества при Министерстве образования республики Тыва: Издательство “Новости Тувы”, 1999. На тувинском языке. 352 с.

Х
Х
Х
Х
Хуна

**Хуна** — хой: чазаваан эр анай, үрелиг мал, назыны ийи хардан өөрү. Сүткүр, эъткир болгаш мөге-шыырак уктуг эр анайны хуна кылдыр санап алыр. Бир кодан өшкүге бир хуна чоруур.

## Дөзү
#Монгуш КЕНИН-ЛОПСАҢ: ТЫВА ЧАҢЧЫЛ. Тыва чоннуң ыдыктыг чаңчылдары. — Тувинские традиции. Книга вторая: священные традиции тувинского народа. – Кызыл: Тувинское отделение педагогического общества при Министерстве образования республики Тыва: Издательство “Новости Тувы”, 1999. На тувинском языке. 352 с.

Х
Х
Х
Х
Хураган,Иван Иванович

**Иван Иван оглу Хураган** ()

Тес-Хемниң Самагалдайга 1956 чылда төрүттүнген. Тыва АССР-ниң бирги чери дээш 1979, 1983 чылдарда болгулаан маргылдааларга шүглүп үнген. 1984 ч. юбилейлиг 128 мөге салган республика спартакиадазынга шүүлген. "Шын" солуннуң шаңналы дээш болуп турар республика чергелиг маргылдаага 1978, 1982, 1987 чылдарда тиилекчи болган. Самбо, дзюдо болгаш хостуг хүрештерге ССРЭ-ниң спорт мастери, спорттуң национал хевирлеринге Россияның спорт мастери. Самбо хүрешке хоочуннар аразынга ийи дакпыр делегей чемпиону.

Тыва Республиканың күш-культуразының алдарлыг ажылдакчызы. Ооң адын "Тыванын XX чүс чылда алдарлыг кижилери" деп Күрүне номунче киирген.

## Дөс
#"Тыванын XX чүс чылда алдарлыг кижилери" деп Күрүне ному.

Х
Х
Х
Аңгылал:Чаа өскерлиишкиннер
Хүн-Хүртү

**Хүн-Хүртү** *(, )* — делегейде ат-сураа билдингир тыва хөгжүмчү бөлүк. Ырлаар хевирлери — тыва национал ырылар болгаш хөөмей. 

## Тургустунганы
Баштай, 1992 чылда, Кайгал-оол Ховалыг, Александр биле Саян Бапа алышкылар болгаш Альберт Кувезин «Куңгуртуг» деп аттыг бөлүкту тургузуп алганнар. Бичии үе эрткенде, ол адындан ойталааш, «Хүн-Хүртү» деп чаа ат - биле аданып алганнар. Бөлүктүң эгезинден тура кол-ла сорулгазы - тыва аас-чогаалдын эрте-бурунгу шагдан тура салгалдар дамчый өгбелерниң арттырып кааны хөөмей-сыгыдын, ыры-шоорларын камгалап арттырары болгаш сайзырадып хөгжүдери. 

## Хөгжүм оруу
"Гастрольдар"

## Бөлүктүң кежигүннери

## Чедиишкиннери
"Награды"

## Альбомнары
**"Хүн-Хүртү" бөлүүнүн үндүрген альбомнары:**
# 60 Horses In My Herd (1993) - "60 чылгым коданында"
# The Orphan’s Lament (1994) - "Өскүстүң ыызы"
# If I’d Been Born An Eagle (1997)  - "Эзир куш дег болурум кай"
# Where Young Grass Grows (1999) - "Чаш-ла сиген кайда өскен"
# Live 1 (2001)
# Live 2 (2001)
# Best * Live (2001)
# More Live (2003)
# Spirits from Tuva (2003) - "Тываның сагыызыны"
# Altai Sayan Tandy-Uula (2004) - "Алтай Саян Танды-Уула"
# Eternal(2009) (продюсер Кармен Ризо, англ. Carmen Rizzo') - "Кезээ мөңгеде"
#  "Ангелите" Болгар хор, «Moscow Art Trio» , «Хүн-Хүртү» - шупту  катай бижиткен 2 альбом: "Ужугу-ла, мээң мунгаралым",
# «Даглар тоолу»

## '''Дөзү:'''
*«Болчаг шагында» - «Хүн - Хүртү»  бөлүү

Х
Х
Ховар Дээди Үш Эртинеге изиг-чалбарыг

Буддизмниң порталынче 
**Ховар Дээди Үш Эртинеге изиг-чалбарыг** - буддисчи чалбарыг.

## Сөзүглел

དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ།། 
Көнчог сумла чагцело
དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་སྐྱབས་སུ་ཆི།།
Көнчок сумла кяпсучи 
དཀོན་མཆོག་གསུམ་གྱི་བྱིན་གྱིས་རློབས།།
Көнчок сумги чингилоб 
དཀོན་མཆོག་གསུམ་གྱིས་འཕྲིན་ལས་སྒྲུབས།།
Көнчок сумги тинле туб
དཀོན་མཆོག་རིན་ཆེན་རྣམས་གསུམ་ལ།།
Көнчок ринчен нам сумла 
གསོལ་བ་སྙིང་ནས་འདེབས་ལགས་ན།།
сөлба ниңне деблагна 
ཐུགས་རྗེ་དགོས་དོན་མ་ལུས་པ།།
тугже гөдөн малүпа
འབད་མེད་མྱུར་དུ་སྩལ་དུ་གསོལ།།
беме нюрду сөлдү сөл


## Очулга, утка

Ховар Дээди Үш Эртинеге тейледим,
Ховар Дээди Үш Эртинеден камгалалды диледим,
Ховар Дээди Үш Эртинениң айызын диледим,
Ховар Дээди Үш Эртинеден ажыл-агыйым бүдерин диледим.
Ховар Дээди Үш Эртинеге сеткилимнин ханызындан чалбардым, 
энерелинер биле бүгүле херек чүүледерни,
дургени биле бээрин диледим.


## Сонуургаңар
*Ховар Дээди Үш Эртине

## Дөс
*

Х
Х
Х
Хүн (сылдыс)

**Хүн** (демдээ: ) – Хүн системазының төвү. Ол Хүн системазының телоларының аразында херелденип, чырып турар кара чаңгыс тело. Хүннүң чырыы, чылыы Чер кырынга болгаш бүгү планеталарга амыдырал-чуртталганың чаңгыс үнер дөзү. Хар, чаъс, хат, хемнерниң агыышкыны база бүгү-ле болуушкуннар Хүннүң энергиязының ачызында болуп турар.

Хүн биске эң чоок турар сылдыс. Ол өске сылдыстардан хемчээл, масса, температура болгаш чырык-даа талазы-биле улуг ылгал чок. Хүн биле сылдыстарның тургузуунуң ниити байдалы барык-ла ылгашпас.

Хүннүң көстүп турар ортумак диаметри булуңнуң 1919 секундазынга дең. Ооң диаметри 1,34 сая километр. Черниинден 109,1 катап улуг. Объему Черниинден 1,3 сая катап улуг, азы 1,4·1018 м3. Массазы Чернин массазындан 33000 катап артык, азы 2·1027 т. Ооң бүдүмелиниң дыгыйы Черниинден 4 катап эвээш, куб сантиметрде 1,4 грамм. Ында тыртыжыышкын кужу Черден 27,9 катап улуг. Чырыы 3·1027 лаа чырыынга дең. Ооң херелдениишкин энергиязы 3,7·1023 квт, азы 5·1023 аът кужунге дең. Ол энергияның ийи миллиардтың чүгле бир кезии Чер кырынга келир. Хүннүң бир секундада үндүрер энергиязы 11,5·1012 т хөмур-дашты кывысканынга дең. Ооң кырының температуразы 6000°.

Бедик температурага газтарның атомнары ионнарже шилчий бээр болганда, Хүннүң бүдүмели плазмадан тургустунган. Ооң массазының 99% водород болгаш гелийден бүткен. Оон аңгыда, ында 70 хире химиктиг элементилерниң бары илерээн.

Фотосфера – Хүннүң көстүп турар херелдери тургустунар атмосфераның кол кезии. Фотосфера Хүннүң «дашты» бооп көстүр. Бүгү-ле херелдер оон кээр. Ооң ортумак температуразы 6000°. Фотосфераның чалгыглары өөрү тарап үнгүлээш, чалгыглар энергиязын тургузуп, ол энергияны чылыг энергиязынче шилчидер. Ооң ужурундан фотосфераның температураз каш-каш муң градус четкилээр. Фотосфера – Хүннүң эң «соок» облазы болур.

Фотосфераның кырында, 12–15 муң километрде, көстүп турар чырыкты шаптык чокка эртирер каътты хромосфера деп адаар. Хромосфераның чаңгыс аай бедиинде температура ылгалдыг туруп болур. Ооң соок черлеринге колдуунда водород, изиг черлеринге гелий чырып тургулаар. Ооң кырынын тургузуу нарын. Хромосфераның «изиг» черлериниң температуразы 30 муң, «соок» черлериниң 10 муң градус чедип турар.
Хүннүң атмосферазының кырында кезиин корона деп адаар. Ооң температуразы секундада 150 километр шимчээр ионнар энергиязынга дүгжүр. Ол “ийиги космос” дургенинден элээн каш катап эвээш шимчээшкин-дир. Ионнарның дүргени оон улгадыр болза, олар Хүннү каапкаш, чоруптарлар. Ынчангаш коронаның кинетиктиг энергиязы 1–2 сая градустан ашпас.

Хүнде магниттиг шөл бары илерээн. Ооң полюстарының чоогунда шөлдүң күжениишкини 1 эрстед. Ол болза Черниинден 2–3 катап улуг. Хүннүң магниттиг шөлү нарын. Аңгы-аңгы полюстарлыг кезекчигештер ол шөлдү тургузуп турар. Ынчангаш магниттиг шөлдүң полюзу база үргүлчү өскерлип турар.
Хүннүң магниттиг шөлдери ында бүдүмелдерниң холужуп шимчээринге шаптык болбайн, изиг газтарның өрү бедип көдүрлүрүнге чүгле угланыышкынны тургузар. Ол областарга фотосфераның температуразы 200–300° четкилээр.

Аңгылал:Сылдыстар‎
Хүн системазы

Шаанда тывалар Хүн системазының 7 планеталарының дугайында элээн хөй чүүлдерни билир турганнар.
Тывага билдингир турган планеталарның аттары бо-дур:

1. Нима - Адыя - Хүн (Хүннү планета кылдыр санап турган).

2. Даваа - Сумуя - Ай (база планета деп санаар турган).

3. Мягмар - Ангараг - Аңгырак (амгы үеде Марс).

4. Лагба - Буд - Лакпа (амгы үеде Меркурий).

5. Баазан - Сугар - Баазаң (Венера).

6. Пурэв - Барсвадь - Бүрбү (Юпитер).

7. Бямба - Санчир - Бумба (Сатурн).

## Планеталар биле Хүннүң харылзаазы
Дээрде  сылдыстарның барымдаалап агаар-бойдустуң өскерлирин билип, ону амыдырал, ажыл-агыйга ажыглаар турган. Сылдыстар болгаш планеталар дугайында кончуг хөй материалды улустуң аас чогаалындан чыып ап болур.

Сылдыстар биле планеталарның аразында улуг ылгал барын демдеглезе чугула. Сылдыстар дээрге хөлчок изиг, боду чырып, херелденип турар газтардан бүткен, аажок улуг шар хевирлиг телолар-дыр. Оларның изии он-он, чүс-чүс, а харын каш муң-даа градустар чедип тургулаар. Азы өскээр чугаалаарга, сылдыстар кончуг ыракта турар хүннер-дир.

Планеталар борбак хевирлиг, соок, боду чырывас телолар-дыр. Олар боттарының өзээн эргилбишаан, Хүннү долгандыр дескинип турарлар. Хүннүң херелдери планетага барып дээрге, планеталар биске чырып турар кылдыр көстүр.

## Хүн системаның төвү
Хүн системазының төвү - Хүн. Ону долгандыр Меркурий, Венера, Чер, Марс, Юпитер, Сатурн, Уран болгаш Нептун деп планеталар долганып чоруп турар. Болгаш Церера, Плутон, Эрида. 

Черден улуг ылгашпас боорга Меркурийни, Венераны, Марсты Черге дөмейлешкек планеталар дээр.

Дыгыйы шоолуг эвес кончуг улуг планеталар бар. Оларга Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун хамааржыр.

Х
Х
Хүндүткел төрел аттары

Адазының болгаш иезиниң ажы-төлүнге, дөргүл-төрелинге база ха-дуңмазынга хамаарышкан хүндүткел аттары.

**Чаңгыс аданың, чаңгыс иениң ажы-төлү**:
* *Акым* - бодундан улуу.  
* *Шаны, шанылар* - эр төрел алышкылар оолдары.
* *Угбам* - бодундан улуу.
* *Оол дуңмазы, кыс дуңмазы* - бодундан бичези.
* *Чаавам* - акызының кадайы.
* *Честем* - угбазының ашаа. 
* *Чээним* - угбазының азы кыс дуңмазының оолдары, кыстары, бодундан биче назылыг.
* *Каты* - кадайының адазы азы акылары.
* *Кат-ие* - кадайының иези азы угбалары. 
* *Бег* - ашааның адазы азы акызы, акылары.
* *Кунчуг* - ашааның авазы азы угбазы, угбалары. 
* *Келин* - оглунуң кадайы.
* *Күдээ* - уруунуң ашаа.
* *Бажа* - кадайының угбазын азы кыс дуңмазын алган эр кижи. 
* *Бажашкылар* - угбашкылар алган эр улус.
* *Чуржу* - кадайының азы ашааның оол азы кыс дуңмазы.
* *Чуржулары* - кадайының азы ашааның оол, кыс дуңмалары.
* *Даай-авалар* - авазының кады төрээн угбалары болгаш кыс дуңмалары. Допчулап чугаалаарга, ие төрелиниң кыс кижилери даай-авалары болур.
* *Даай* - авазының кады төрээн акызы болгаш оол дуңмалары.
* *Даайлары* - авазының кады төрээн акылары болгаш дуңмалары болур.

## Дөс
Кенин-Лопсаң М.Б. "Тыва улустуң бурунгу ужурлары"

Х
Х
Хөвеңмей, Бай-Кара Дамчай-оглу

**Бай-Кара Дамчаевич Хөвеңмей** *(январь 20, 1915 - октябрь 6, 1972)* — тыва чогаалчы, шүлүкчү, Тыва литератураның үндезилекчилериниң бирээзи. Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы. 

## Намдары
Х.Д.Хөвеңмей 1915 чылдың январь 20-де Таңды-Тываның Салчак кожууннуң Баян-Колга төрүттүнген. 1929 чылда Кызылга баштай моол бижикти, дараазында чаа чогааттынган тыва бижикти өөренгеш, Москвада Чөөн чүк улустарының Коммунистиг университедин дооскан. 

Эң баштай типография өрүкчүзү кылдыр ажылдаан, «Шын» солун-биле баштайгы тыва номнарны үндүрүшкен. Тыва Арат Республиканың аныяктарының революстуг эвилелиниң Төп Комитединиң Улуг-Хем кожуун комитединиң, ТАР-ның Чогаалчылар эвилелиниң, ТАР-ның Биче Хурал Президиумунуң, Тыва облкүүскомнуң секретарынга, «Шын» солуннуң редакторунга, СЭКП Тыва обкомунуң партархив эргелекчизинге ажылдап чораан. 

Б.Хөвеңмей чогаал ажылын 1934 чылда эгелээн. «Октябрьның тугу» деп баштайгы шүлүү ол-ла чылда «Шын» солунга үнген. Ооң чогаалдары «Аревэ шыны» солунга, «Революстуң херели» сеткүүлге парлаттынган. Ол «Өңнүктер-биле кады», «Уруглар болгаш улуглар», «Азияның чүрээ», «Октябрьдан октаргайже», «Кым улугул?» деп номнарны бижээн. А.Пушкинниң, М.Лермонтовтуң, С.Шипачевтуң, Н.Тихоновтуң, С.Маршактың, М.Рыльскийниң чогаалдарын тыва дылче очулдурган. Ооң чогаалдары орус, украин, хакас, якут, бурят, алтай дылдарже очулдуртунган. 

1942 чылдан эгелеп Тыва Арат Республиканың, 1945 чылдан бээр ССРЭ-ниң Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү. «Хүндүлелдиң демдээ» орден-биле, «Шылгараңгай күш-ажыл дээш. Владимир Ильич Ленинниң төрүттүнгенинден бээр 100 чыл оюн таварыштыр» медальдар-биле шаңнаткан. 

## Дөстер
* Литературы народов России: XX в.: словарь / Н. С. Надъярных. — М.: Наука, 2005. — С. 295—296. — 365 с. — 1100 экз. — ISBN 5-02-010208-3
* Писатели Восточной Сибири: Биобиблиогр. указат. — Якутск: Кн. изд-во, 1978. — 420 с. — С. 144, 190—191. — Тираж 3 000 экз.
* Хадаханэ М. А. Тувинская литература // Краткая литературная энциклопедия / Гл. ред. А. А. Сурков. — М.: Сов. энцикл., 1962—1978. — Т. 7: «Советская Украина» — Флиаки. — 1972. — Стб. 641—642
* «Тываның чогаалчылары / Писатели Тувы» 2000 чылда үнген ном

Аңгылал:!Main category
Аңгылал:Тыва
Аңгылал:Чогаалчы
Цандер, Фридрих Артурович

**Фридрих Артурович Цандер** (1887 - 1933) — совет эртемден болгаш чогаадыкчы, ракета техниказының пионерлериниң бирээзи. Цандер - «ГИРД-X» деп суук чүүлге ажылдаар бир дугаар ракетаның чогаадыкчыларының бирээзи.

Ц
Ц
Ц
Чавага

**Чавага** – кыс кижиниң чажынга каасталга. 

Херээжен улустуң өрүп каан каасталгалары, ында тавак, беш ажыг бижектер болгаш каасталгалар бар. Бо дээрге бичии үзүктүг болгаш чартык төгерик үстүнде, чечектиг дүрзүлер болгаш үнелиг даштар-биле каастап каан, арыг узун мөңгүн тавак-тыр. Мөңгүн тавакты трапеция хевирлиг кеш платформага быжыглаан. Ол кеш платформаның үстүнде турган, а ооң адаанда кеш баазазынга коралл бижектерни даарап каан. Кожа баазаның арткан кезээнге, бисерниң ээлчеглериниң санынга дүүштүр, агып чыдар кара торгу шывыгларлыг сарыг парча удазын-биле спираль хевирлиг ээрип каан жгутиктерни быжыглаан. 

Каасталгалар аар өртектиг деп санаттынып, ону демир-десчилер-ювелирлерден дужаар апаар, ынчангаш иезинден уруунга дамчып келген. Чаваганы келин кыстың күдээзи-биле чоок хамаарылгалыг-даа, чок-даа болза, кедер турган. Ол дээрге ооң ам-на херээжен кижи апарганын илередип турган. 

Оон аңгыда, каастап каан тарактар, хөй кезиинде демир, пилон оюп каан болгаш чартык үнелиг даштарны киирген, база-ла каасталгалар кылдыр ажыглаттынып турган. Оларны кылын диштерлиг ыяштан, мөңгүнден, мөңгүнден кылган, клуазон эмаль-биле каастап каан, коралл-биле каастаан.

Тывалар (херээжен-даа, эр-даа) каасталгаларга улуг ужур-дузаны берип чорааннар. Олар чүгле дорт ужур-утказын күүседиринге – каастаарынга бараан болуп турган эвес, а улуг символдуг уткалыг турган – олар амулеттерниң – амулеттерниң ролюн ойнап, кижиниң назы-харын болгаш социал байдалын демдеглеп, кижиниң бир байдалдан өске байдалче шилчиирин бадыткап турган.

Чавага 20 чүс чылдың 30 чылдарынга чедир тыва херээжен чон аразынга нептереңгей ажыглаттынып чораан. 

Уруглар үш хар чеде бээрге, ада-иелер байырлыг ёзулалды – чашты кезерин кылыр турган, ынчан төрелдериниң мурнунга оол азы уруг чаа чашты кезер турган. Уругларга чүгле кыдыында чашты символдуг кылдыр кескеш, бир өрүп каан “чаш” деп өрүп, ужунга “боошкун” деп удазыннар болгаш бижектерден кылган каасталгалар-биле баглап каан турган.

Чаваганы ашактыг улус кедер турган. Ол дараазында кезектерден тургустунган: демир плита болгаш бижектер, оларны узун кеш-биле быжыглаан. Чаваганы бирюза биле нефриттен кылып турган, ынчалза-даа эң нептереңгей даш коралл турган. Аар өртектиг каасталгаларны чүгле бай-шыырак улус садып ап болур турган.

Чаңчыл ёзугаар, ада-иезиниң өгүнден үнүп кээрге-ле, куда мурнунда авазы азы чоок төрели келинниң прическазынга чавагны чыпшырып каар турган.

## Хевирлери
"Бо сөстерни ап каавыткаш, орнунга хевирлер дугайында бижиңер"

## Дөзү
"маңаа үндезин номнар азы сайтар адын бижиир силер"

Ч
Чадаана

**Чадаана** (орус. *Чадан*) - 1945 чылда Россияның ниитизинге кирген, Тыва Республиканың иштинде Чөөн-Хемчик кожууннуң төп хоорайы.

## Чурттакчылары

## Лагерь арыы
Лагерь арыы - шагда Чадаана хемни кежир арга ишти алаак черге тыва сургуулдарның дыштанып чайлаар чери турган. Амгы үеде ол-ла черде Делегей чергелиг чүдүлге болгаш хөгжүм фестивалы "Үстүү-Хүрээниң" аалчыларның майгын сууржугажы чайын туруптар.

## Дөзү


Ч
Ч
Чалгааның үш хевири болгаш багай талалары

**Чалгааның үш хевири болгаш багай талалары**  

**Чалгааның хевирлери**
* Кылбазының чалгаазы;
* Чылдырарының чалгаазы (чижээ: эртен кылып алыр мен, келир чылын кылыр ыйнаан);
* Куду көрдүнериниң чалгаазы (чижээ: ол өөредигни мен боттандырып шыдавас мен, мен хөөкүй ону каяа шиңгээдип алыр мен деп бодалдар).

**Чалгаага тиилеттирерге**…
# кижи күзелдерин бүдүрүп шыдавас;
# кандыг-даа ажыл кылдынмас;
# уйгуга алзыр;
# кижи хоозун үе чарыгдаар;
# кижи хоозун чүүлдерже чүткүүр;
# кижи хоозун чугаага алзыр;
# кижи хоозун оюннарга алзыр;
# кижи хоозун аазаашкыннар кылыр;
# аарыглар тыптыр;
# кижи буян чыып шыдавас;
# хөй моондактар тыптыр;
# оорлаашкын кылыр байдал тургузар;
# чалгаадан муңгаралдар тыптыр;
# чалгаадан хомудалдар тыптыр;
# кижилерниң бак караан көөр;
# кижилерниң каржы сөстерин дыңнаар;
# аас-дыл тыптыр;
# чогуш-содаа тыптыр;
# эп-найырал чидер;
# Ат-алдар чидер;
# “чалгаа” деп атка чедер;
# кылык-килең тыптыр;
# көөр хөңнү чок чорук тыптыр;
# адааргак сеткил тыптыр;
# багай сеткилдер тыптыр;
# карак чажы төктүр;
# хилинчектен оон-даа улуг хилинчек тыптыр;
# ховар Дээди 3 Эртинеден ырап чоруй баар;
# ховар Дээди 3 Эртинени ханы сайгарып шыдавас;
# дээди мерген-угаан чыгдынмас;
# сайзыралдың хевирлерин бодунга алыры болдунмас;
# хосталга чедип алыр оруктуң эи талазын чедип шыдавас;
# келир төрүмелдер багай болур;
# Тамы ораннарының чурттакчызы болуп катап-катап төрүттүнер;
# кажаан-даа хинчек човулаңның ындыы чарыынче кежип шыдавас;
# кайы-даа кедилиг, үзүктел чок аас-кежик чедип шыдавас;
# аас-кежик эжии хагдынган болур;
# Будда деңнелин чедип шыдавас.

## Дөзү
# ** ''Ламрим Ченмо. Ыдыктыг Зоңгава башкы болгаш геше Джампа Тиңлей башкы.**

Ч
Ч
Ч
Ч
Чамыян Сегбеевич Куулар.

**Куулар Чамыяң Сегбеевич**.

Ооң мөге адын Арзылан Чамыяң дээр. Ол Чөөн-Хемчик кожуунуң Шеми сумузунга 1908 чылда төрүттүнген. 1935 чылда Тыванын улуг Наадымынга эн-не баштай шуглуп унген,оон соонда ол чедиишкиннерин 1937,1938,1939 чылдар-да база бадыткап,ТАР-нын дорт дакпыр чемриону,ол уенин ёзулуг-ла Арзылан могези бооп келген.Оон адын салгакчылар адап-сактып,"XX чус чылда Тыванын алдарлыг кижилери"деп Куруне номунче киирген.

## Дөзү
# 

К
К
К
К
Чеди-Хөл кожууну

**Чеди-Хөл кожууну** — Россия Федерациязында Тыва Республиканың муниципалдыг кезээ. Кожуун 1993 чылда тыптып келген.

Административтиг төвү — Хову-Аксы деп суур.

Шөлү - 3706,32 км2. Национал тургузуу - тывалар. Шажынчы тургузуу - буддистер. Автомобильдин кодунуң дугаары - 17. Куржаг шагы - MSK+4 (UTC+7).

## География
Чеди-Хөл кожууну — Тываның бир төп кожууну. Чугула хемнери — Элегес, ооң аңгыда Сайлыг-Хем, Үңгеш, Чумуртуг деп хемнер бар. Ол хемнер Таңды-Ууланың соңгу эдээнден агып баткаш, Элегесче киир агып чыдарлар.

## Саң-камналга
2017 чылда бир айда чурттакчы чон саны 7817 хире кижи.
Баш санынга онааштыр орулга *(кончаа)* — 2.4 муң акша бир айда. Чурттакчы чоннуң 43% - ажыл чоктар (2009 ч. январь 1-де), а күрүнелдир (официально) "ажыл чок" деп чүгле 3311 кижи бүрүткетинген (ажыл чок кижилер чүгле 13 хуузу).

## Сумулар чизези
Алды сумулуг кожуун-дур.
# Хову-Аксы сумузу, төп сууру Хову-Аксы;
# Сайлыг сумузу, төп сууру Сайлыг;
# Хендерге сумузу, төп сууру Ак-Тал;
# Хөлчүк сумузу, төп сууру Хөлчүк;
# Чал-Кежиг сумузу, төп сууру Чал-Кежиг;
# Элегес сумузу, төп сууру Элегес.

* Каък арбаны Элегес сумузунга хамааржып турар.

## Тайылбыр кезек


## Үндезини
# Чеди-Хөл дугайында Тыва Республика чазааның сайтызында. 
# Чеди-Хөлдүң кожуун чагыргазының сайтызы. 
# Тыва чуртунда хоорай болгаш сумулар чизези. 

Ч
Ч
Ч
Ч
VII-ги Далай-Лама

**Чеди дугаар Далай-Лама Чалбаа Калзаң Чамзы азы Гьялва Келсаң Гьяцо** () 1708 чылда төрүттүнген. Тодарап келгеш, Моол биле Төвүттүң аразында маргалдаадан арзылаң дүжүлгезинге чаларап чадап үр болган. Ол үеде Джунгарның төвүттери моолдарның чагыргазындан үнер дээш демисежип турза-даа, чеди дугаар Далай-Лама 1716 чылда арзылаң дүжүлгезинге чалараан. Ынчаар арзылаң дүжүлгеге чалараарда, Манчының деткимчезин алганы Төвүтке алызында эки салдарны бербээн. Чеди дугаар Далай-Лама Төвүттүң шажын төөгүзүнге эки салдарны көргүскен, чүдүг-сүзүк барымдаалаан шүлүк болгаш мөргүлдүң ыдык ырын чогаадып турган. 1757 чылда Дээрже чайылган. Шынында алды дугаар болгаш чеди дугаар Далай-Ламаларны кожаландыр орнукшутканы улуг будулгаазынны болдурган. Бо будулгаазынга Төвүт, Джунгарның моолдары, Манчы бо үш идеттер киришкен турган.

## Дөзү
# " **К.К.Кудажы, Ю.Ш.Күнзегеш**. *Улуг-Хем: Тыва чогаалчыларның сеткүүлү 5-6. Доржготов "Судур"*. 1993чыл."

Ч
Ч
Ч
Ч
Чем чиириниң бертинде номчуп алыр чалбарыг

Буддизмниң порталынче 
**Чем чиириниң бетинде номчуп алыр чалбарыг** — буддизмниң чаңчылдарының чалбарыы.

## Сөзүглел

སྟོན་པ་བླ་མེད་སངས་རྒྱེས་རིན་པོ་ཆེ།
төнпа ламе саңге ринпоче
སྐྱོབས་པ་བླ་མེད་དམ་ཆོས་རིན་པོ་ཆེ།
кёбпа ламе дамчө ринпоче
འདྲེན་པ་བླ་མེད་དགེ་འདུན་རིན་པོ་ཆེ།
нденпа ламе гендүн ринпоче
སྐྱབས་གནས་དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་མཆོད་པ་འབུལ།།
кябне көнчог сумла чөпа бул


## Очулга, утка

Деңнеттинмес башкымга эртине Буддага
Деңнеттинмес камгалакчы эртине дээди Дхармага
Деңнеттинмес улаачыга эртине Сангхага
Камгалакчы Ховар Дээди Үш Эртинемге өргүлүмнү өргүдүм.


## Дөс
*

Ч
Ч
Ч
Чер

**Чер** (демдээ: ) &ndash; Хүн системазының Хүнден үшкү планетазы. Чер борбак хевирлиг. Черниң кыры оңгул-чиңгил, оргу-дески даглыг-шөлдүг. Ооң радиузу 6371 км, массазы 5,9736·1024 кг. Хүннү долгандыр оруу эллипс хевирлиг. Хүн биле Чер аразы 149 597 892 км, азы ол хемчээлди бир астрономнуг эге хемчег дээр. Чер Хүннү бир дескинерге, бир чыл болур, чылдың иштинде шагның дөрт эргиддези солчуп эртер.

Черни долгандыр агаарның кылын каъды бүргеп алган. Ол агаарны Чер бодунче чыпшыр тыртып турар болгаш ону чоогундан ыратпас. Агаарның составында колдуунда азот (78%), кислород (21%) болгаш өске-даа аргон, углекислый газтың эвээш холуксаалары бар. Океан деңнели-биле алырга атмосфераның Чер кырынче базыышкыны 1013 миллибарга дең.

Бистиң планетаның кырында болуп турар болуушкуннарга гидросфера (бүгү делегейде суг) улуг салдарлыг. Ооң ниити шөлү кургаг черниң шөлүнден 2,5 катап улуг. Чер магниттиг шөлдүг. Ол шөл шимчеп турар элек-три октаглыг бөдүүн кезекчигештерни (электроннарны, протоннарны) өскээр чорбас кылдыр тударынга кончуг эптиг. Черниң агаарының сырый каъттары-нын ындында кончуг дүрген шимчеп чоруп турар бедик энергияның кезекчи-гештеринден тургустунган көзүлбес куржаглар бар. Оларны радиация кур-жаглары дээр.

Ч
Ч
Ч
Черниң 7 чаражы

**"ЧЕРНИҢ ЧЕДИ ЧАРАЖЫ"** - Бүгү Делегейниң бадыткаан кижиниң кылган кайгамчыктыг чараш чүвелери. 

**Черниң 7 чаражының даңзазы:**
#	Бистиң эрага чедир 2700—1780 чылдарга чедир Гизага туттунган Египеттиң пирамидалары.
#	Бистиң эрага чедир 605 - 562 чылдарда туттунган Вавилоннуң Семирадада агаарда астынган садтар.
#	Бистиң эрага чедир VI векте Эфесте туттунган Артемида дуганы.
#	Бистиң эрага чедир 430 чылдар үезинде кылган Зевстиң тураскаалы (статуязы).
#	Бистиң эрага чедир IV вектиң ортан үезинде туттунган Биче Азияда Галикарнасс мавзолейи.
#	Үжен чеди метр узун Хүн бурганы Гелиостуң хүлер тураскаалы — Колосс Родосский. Бистиң эрага чедир 285 чыл үезинде кылдынган.
#	Чүс дөртен үш метр бедик Александрия портунда Фарос маяк. Бистиң эрага чедир 279 чылда кылдынган. 

Ч
Ч
Чогаалчы

**Чогаалчы** — сөс мергени, сөстер болгаш домактар дузазы-биле ниитизи-биле бүгү чонга бараалгаткан уран чүүл чогаадыкчызы.

Чогаалчы деп кижилер колдуунда ол мергежили-биле колдуунда амыдырап чоруур. Оон аңгыда сөзүглелдерниң авторун чогаалчы деп хамаарыштырарга дузалыг байдал – чогаалдары азы сөзүглелдери-биле акша ажылдап ап турары: амгы үеде болза — гонорар, роялти, грант кылдыр, а ооң мурнунда — бай шыдалдыг улустардан азы уран чүүл деткикчилеринден акша азы туда (материалдыг) деткимче ажылдап алырлар. Оон бир өске демдээ болза – чогаалчылар эвилели, чогаал шүгүмчүлекчилери азы кандыг-бир сөс мергенниглер ону хүлээп алыры. Мергенниглер үнелээр арга бүдүштүг хевирлиг бооп болур — чижээ, мергежилдиг чогаалчыларның катыжыышкыны.

Ч
Чойган (аржаан)

**"Чойган"** (азы *"Изиг суг"*) аржааны - Тыва биле Бурятия кызыгаарының чанында Тыва талазында аржаан.

Оон ында чер адаандан үнүп турар изиг суглуг шоргалар база кара-суглар бар.

## Адының тывылганы
Аржаанның ниити адын **"Изиг-Суг"** дээр болза эки. Чүге дизе ол аржаанда шупту дөстери изиг, а оларның кыдыында агып чыдар соок хемни **"Чойган"** дээр. Тус черниң чурттакчылары аржаанны "Изиг-Суг" деп адаар.

## Шоргаларның янзызы
Аржаан дөстериниң (суг баштары) ниити саны - 35. Чижээ: "Хырын аарыы", "Нерви", "Оң бүүрек", "Солагай бүүрек", "Боостаа аксы", "Чүрек", "Баар" база өскелер. Колдуунда углекистиг аржааннар, физиктиг-химиктиг тургузуу аңгы-аңгы: кончуг соок, дыка изиг, минералы шоолуг эвес, аңгы-аңгы биологтуг шынарларлыг, углекистиг хейлиг (газтыг), радоннуг, демир болгаш оон-даа хөй бот-тускайлаң шынарлыг.

## Эмнээр аарыглары
Чойган араажынга гастриттиг, сыңый, хан базыышкыны, бүүректер, өкпе, баар, думчук, ижин-хырын, ангина, карак, баш, чүрек, нерви дээн аарыгларлыг кижилер колдады кирип турар. Оон аңгыда аныяксыдар аржаан база бар. 

Чойган аржаанында углекистиг хей черден үнүп турар болганда, кижиниң хан-дамырларын арыглаарынга салдары дээштиг. 1970-80 чылдарда ону ынчаар шинчилеп көрген. Хан-дамырларның ханазынга янзы-бүрү бүдүмелдер чыглы бээрге, ханның эрттер оруу кызаа апаар. Ону хынаарда дыка нарын херекселдер садап апаар. Дамырда хан канчаар эргилип чоруп турарын көрүптер. Чогум-на хан эки арыгланыр бе дээрзин ам-даа хандыр шинчилээр (2014 чылдың июнь байдалында).

## Шинчилелдер
Тываның Эртем-Шинчилел Институду база Томскунуң эртемденнери 2011 чылдан тура шинчилел ажылдарын чорудуп эгелээн: кээп турган улустуң эге болгаш аржаандан чоруп турар үеде кадыкшылының байдалын шинчилээннер.

Аңгы-аңгы чылдар дургузунда аржаанны дараазында шинчилекчилер шинчилээн: Путинцев Н.И. (туризм талазы-биле шинчилээн), Аракчаа К.Д. (эртем талазы-биле), Кыргыс, Зоя Кыргыс кызы (эртем талазы-биле), Долгар, Долаана Александр кызы (эмнелге талазы-биле).

## Дөс
#Солун "Ава", тыва херээженнерниң солуну. №8, 2014 чылдың Июнь.

Ч
Ч
Чооду Владимир Карбый-оолович

**Чооду Владимир Карбый-оол оглу** – бир дугаар тыва поляржы. 

## Намдар
1935 чылдың апрель 22-де төрүттүнген. Самагалдай чеди чыл школазын, ооң соонда башкыларның түр курузун дооскаш, башкылап турган. Комсомолдуң Тес-Хем рвйкомнуң ийиги, бирги, БАЛКЭ Тыва обкомнуң ийи секретарынга ажылдаан. Партияның дээди школазын дооскан.

Антарктигага ажылдап тургаш, В.Чооду “Профессор Зубров” деп эртем-шинчилел суднозунуң капитанының бирги оралакчызы, политкилдистиң начальниги болуп турган.

Ачазы – Чооду Карбый-оол. Баштайгы тыва эмчилерниң бирээзи. Авазы – Таисья Михайловна. 

## Дөзү
Чеди-Хаан

**Чеди-Хаан** – дүнеки дээрде соңгу дээрниң поляр сылдыс адаанда 7 чырык "хымыш хевирлиг" бөлүк сылдыстарның ниити ады.

## Чогаалдарда
К.-Э. Кудажының "Уйгу чок Улуг-Хем" чогаалында Алдын-Өрген сылдыс кысказы-биле бижиттинген.

"Чеди кызыл аьтты" өртээн
Чедип шыдавазывыс "Алдын-Өрген".

"Алдын-Өрген" дээрге Поляр сылдызы. "Чеди кызыл аьт" - Чеди-Хаан сылдыстар.

Поляр сылдызы шимчевес, өске сылдыстар ону долгандыр шимчеп турар. Чеди-Хаан сылдыстан дүнеки үени билип алыр. Бурунгу өгбелеривис Чеди-Хаан сылдысты – "Сес-кежик сылдызы" деп адаар чораан. Сүбедей "Чеди-Хаан" кылдыр адап каан дээр. Сылдыс бүрүзү аттарлыг – неделя хүннери. 

#### Чүге "Сес-кежик"?
Чеди-Хаан сылдыстарының бир сылдызының чанында бичии имистелчек сылдыс бар, ону өгбелеривис "кежик сылдызы" дээр. Ол сылдысты элээди чажында көрүпкен кижи аас-кежиктиг болур дээр. Бурунгу үелерде "аас" эвес а "сес"-кежик дээр. Тыва дылда ийи сөс бар "аас-чогаал" биле "аас-кежик". Домейлешпес-даа, удурланышпас-даа сөстер.

Кижи чуртталгазында сес кежиктиг болур деп өгбелер санаанар: кадык-чаагай төрүттүнери дээш ...узун назын назыдаарынга чедир. Ындыг салым-чолду Сүбедей көрген дээр. Ол салым-чолунга таарзынмаанындан ойзу адап каапкан турганы ол чүве дээр. 

Кежик сылдызын эскерип көөрун кижи боду кызар ужурлуг, ынчалза-даа сымырангаш: "хымыштың" дудазында ийи дугаар сылдыста, – деп бир акый чугалаан.

Ооң аазааны ёзугаар дараазында "Чадаганны" оон "аразындан суг акпас алышкыларны" ыдып бээр мен. Сонуургалыңар бар болза.

...Уламчылаптайн, төрээн чонум чечен-чугаазындан сеткилимни өөртүп келир чугаа бар:

"Чыткан теве аксынче каңмыыл кирер". Тайылбырлаарга: бирээде – турган теве аксынче каңмыыл кирбес, хадып эртип бар чыткан каңмыылды дозуп аптар кашпагай эвес амытан болгай, ийиде хаттыгда теве хатка удур эвес а доораландыр чыдып алыр, утказы чаагай мага-боду биле хадаан каңмыыл дозуп алырынын аргазы-дыр. Бодумну ол чыткан теве дөмейлээрим кончуг болгаш мынчаар таарыштыр тайылбырлап алганым ол. Өске утказы база бар болганындан чечен-чугааганын эгезинге "Чүгле" деп сөс немеп ап чор мен.

## Дөс
*К.-Э. Кудажының "Уйгу чок Улуг-Хем" деп ному.
*Куулар Викторнуң чугаазындан.

Аңгылал:Сылдыстар‎ 
Ч
Чөөн-Хемчик кожууну

**Чөөн-Хемчик кожууну** — Россия Федерациязында Тыва Республиканың муниципалдыг кезээ.

Административтиг төвү — Чадаана хоорай. Чурттакчы чонунуң саны 19 890 кижи (2017).

Шөлү – 2169,13 км2. Национал тургузуу – тывалар. Шажынчы тургузуу – сарыг шажынчы. Куржаг шагы – MSK+4 (UTC+7).

## Ыдык ырызы
Чөөн-Хемчик кожуунунуң ыдык ырызы. Сөзү – Куулар Н. Х., аялгазы – Түлүш Б-М. И.


Буурул Хемчик үе-дүптен агып баткан
Буруңгудан ноян беглер баштап келген
Алызындан төре херээн тургускулаан
Алдыы, Үстүү хүрээлерлиг Чөөн-Хемчик.

Үжүк-бижик төре херээн
Үндезилээн Чөөн-Хемчик.

Алдын-мөңгүн хөмүр-даштыг эртинелиг
Арбай-тараа чалгып чыдар ховуларлыг,
Арат чону ажыл-ишчи, арбын малдыг,
Алдар аттыг маадырларлыг Чөөн-Хемчик.

Маңнык-торгу хээлиг хептиг 
Маадыр чоннуг Чөөн-Хемчик.

Черни-дээрни сиртиледир девип турар
Күчүтеннер, арзылаңнар мөгелерлиг
Чүглүг куш дег, чарыштарга эртип келир
Чүгүрүктер чурту болган Чөөн-Хемчик.

Улус-чону чоргаар омак,
Улуг иште Чөөн-Хемчик.


## Кожуун сүлдези
Тус чүүл дараазында айтыгда: Чөөн-Хемчик кожуунунуң сүлдези.

## География
Чөөн-Хемчик кожууну республиканың барыын талазында турар. Ооң кызыгаары: барыын чүкте соңгу — Барыын-Хемчик кожуун, чүкте — Сүт-Хөл кожуун, чөөн чүкте —  Чаа-Хөл кожуун, мурнуу чүкте — Өвүр кожуун. Чериниң шөлү — 6484,56 км².

## Төөгүзү
XVIII векте Даа кожууну тургустунган. Кожуунну Чөөн-Хемчик деп 1929 чылда эде адаан. «Дзун» деп сөс моол дылдан «чөөн» деп сөстен илерээн. 

## Девискээри
Чөөн-Хемчик кожууннуң административтиг төвү — Чадаана хоорай. Кожуунда 11 суму бар.
# Баян-Тала сумузу, төп сууру Баян-Тала;
# Чадаана сумузу, төп сууру Бажың-Алаак;
# Ийме сумузу, төп сууру Ийме;
# Теве-Хая сумузу, төп сууру Теве-Хая;
# Хорум-Даг сумузу, төп сууру Хорум-Даг;
# Хайыракан сумузу, төп сууру Хайыракан;
# Хөндергей сумузу, төп сууру Хөндергей;
# Чыраа-Бажы сумузу, төп сууру Чыраа-Бажы;
# Чыргакы сумузу, төп сууру Чыргакы;
# Элдиг-Хем сумузу, төп сууру Элдиг-Хем;
# Шеми сумузу, төп сууру Шеми.

* Кирсарай арбаны Чадаана хоорайынга хамааржыр. 

## Сураглыг кижилер

### Кожуунга төрүттүнген улус
* Кенденбиль, Ростислав Докур-оолович — Тываның баштайгы тыва композиторларның бирээзи.
* Кенин-Лопсаң, Моңгуш Бора-Хөө оглу — Тываның улустуң чогаалчызы.
* Моңгуш, Маадыр — Тыва Республиканың Арзылаң мөгези.
* Куулар, Алдын-оол Содун-оолович — Тыва Республиканың Начын мөгези.
* Куулар, Чамыяң Сегбеевич — ТАР-ның дөрт дакпыр чемпиону, 1930 чылдар үезинде Арзылаң мөге.
* Моңгуш, Чечен-оол Алексей оглу – хостуг хүреште тыва мөге.
*Байысклаң, Моңгуш Данзын оглу – тыва эки турачы, гвардияның улуг лейтенантызы, комиссар.

## Үндезини
# Чөөн-Хемчик кожуунунуң чагырга чериниң сайтызы.
# Чөөн-Хемчик кожууну Тыва Республика чазааның сайтызында. 
# Тыва чуртунда кожуун, суму чизези. 

Ч
Ч
Ч
Ч
Чылгы

**Чылгы** (азы Аът) () – ниити ады азы кодан чылгы дээр. Чөөн чылдар чурагайының системазында он ийи чылдың чеди дугаарында чылгы (аът) чылы кирген.

## Чылгының янзылары
***[[Бе (чылгы)|Бе]]** – төрүүр кыс мал.
***[[Кызырак (чылгы)|Кызырак]]** – назыны үш харлыг, бир дугаар төрүүр мал, кызырак  дөненде төрүүр, оон ыңай кулуннуг бе.
***[[Кулун (чылгы)|Кулун]]** – бениң чаш төлү, назыны бир хар чедир, эр кулун база кыс кулун дээр.
***[[Богба (чылгы)|Богба]]** – бир харлыг, эр богба азы кыс богба дээр.
***[[Чаваа (чылгы)|Чаваа]]** – назыны ийи харлыг, ону хунан дээр. 
***[[Дөнен мал (чылгы)|Дөнен мал]]** – назыны үш харлыг, эр дөнен мал, кыс дөнен мал дээр.
***[[Аът (чылгы)|Аът]]** – чазап каан эр мал, чедишкен аът азы мунар аът дээр.чазап каан чылгы малды аът санынга киир санаар, бир чамдыкта чазап каан эмдик чавааны шала мунган болур азы эмдик хевээр салыптар, ынчангаш ону эмдик аът дижир.
***[[Кыжаалаң (чылгы)|Кыжаалаң]]** – дижин дүжүрүп чоруур чаваа мал. 
***[[Караңгы чалыы (чылгы)|Караңгы чалыы]]** – бештен сес хар чедир аът, хөлге аъды.
***[[Сөөк-диш (чылгы)|Сөөк-диш]]** – назыны тос хар азы он хар чеде берген болгаш кырып бар чоруур аът.
***[[Дижи улчуя берген (чылгы)|Дижи улчуя берген чылгы]]** – эъди шүүрелип, кырый берген аът.
***[[Аскырак (чылгы)|Аскырак]]** – үрелиг мал, чазаттынмаан болгаш назыны ийи-үш харлыг.
***[[Аскыр (чылгы)|Аскыр]]** – чазаваан болгаш үрелиг эр мал, назыны чедишкен болур. 

Чылгы малдың чүзүнү янзы-бүрү болгаш хувулгаазын хевирлиг. Челин, кудуруун барымдаалап адагылаар: чарба-челиг, чайык-челдиг, шыдың-кудуруктуг,уялыг-кудуруктуг суг-суг дигилээр.   

### Чылгы малдың өңнери
Ак аът, маңган-ак, кыскыл-ак аът, ала аът, дорала, карала, ояла, сарала, хувула, өле, хүрең-ала, шилги-ала, доруг аът, кыскыл-доруг, сарыг-доруг, кара аът, калчан-кара, кускун кара, куу-кара, ой аът, ак-ой,кара-ой, кызыл-ой, сарыг аът, кара-сарыг, ак-сарыг, көк аът, калчан-көк, хүрең аът, кара-хүрең, калчан-хүрең, шилги аът, калчан-шилги, хүрең-шилги, шавыдар аът,калдар-аът, мелдер аът, кула аът, калчан-кула, бора аът, ак-бора, көк-бора, кара-бора, кыр аът, калчан-кыр, калдар-кара, мелдер-доруг, калчан-доруг, ак-хавак, ак-хээрик, ак-майык, шокар аът, бора-шокар, көк-шокар, сылдыс-шокар, калчан-хоор, хоор аът, калчан-бора, ак-хаай. 

*Кижи болуру чажындан,
*Аът болуру кулунундан.


## Дөзү
#Моңгуш КЕНИН-ЛОПСАҢ: ТЫВА ЧАҢЧЫЛ. Тыва чоннуң ыдыктыг чаңчылдары. – Тувинские традиции. Книга вторая: священные традиции тувинского народа. – Кызыл: Тувинское отделение педагогического общества при Министерстве образования республики Тыва: Издательство “Новости Тувы”, 1999. На тувинском языке. 352 с.

Ч
Ч
Швеция

**Швеция Хаанналгазы** (), **Швеция** () — Соңгу Европада күрүне, Скандинав чартык ортулукта. Чызаан хевири — Конституцтуг монархия. Чурттуң ады эрги скандинав дылдан укталган - Svea и Rige — «свейлер күрүнези». Найысылал — Стокгольм.

1995 чылдың январь 1-ден ДЧО(Демнешкен чоннар организациязы (ООН))-нуң, Европей эвилелдиң кежигүнү. Шенген керээни чарган чурт.

Шөлү-биле (449 964 км²) Швеция Европаның чурттарындан 5 черни эжелеп турар.

Герман калыкъёс уло доисторический швеция дыр вуиз кадь геат историез (швед: гетар) но швед (свеары) калыкен кылдытэм но зарезь, скандинав тодмо кадь. 12 эрико даурлэн кутсконаз швед государство кылдӥз. 14 даурлэн шораз бырем бере куинетӥ сьӧд скандинавский калыкъёс ог кулон, европалэн уйпалаз кышкытлык союзъёсын но кузёяськон ганзейский политически экономически скандинавия. Таяз аре уния дышетон скандинавский кальмарский 1397 доры вуттӥз. швеция 1523 арын сое кельтыны. Война вылын протестантъёс бере аресъем швеция палаз пырыны, солы территориослы паськытатон кутскыса, берпум империын швед но кылдытыны луоз эскерон. Со кужым даурлэн кутсконозяз 18 европаысь одӥгез тужгес бадӟымез луэ. Но 19 даурлэн пумаз кунгож сьӧрысь территориослы ӵоже полуостров скандинавский ышиз 18 швед, туала финляндиын йылпумъяськиз россиысь 1809 арын киултон. Берпуметӥ оже пыриськемзэ пырак швециын кутскыса, поттӥз 1814-тӥ аре, ож сюрес пытсамын вал кыстаськеммы бере личной уния норвегия, тупаса 1905 арын сое куашкатӥзы. Швециын улӥсьёс со дырысен тупаса улон, ужады внешней политика официальной нейтралитет утьыны. 2014-тӥ арын Швеция пусйиз 200 ар тырмонзэ тупаса улон, дунне вылтӥз тышказ но швейцария рекорд. Кезьыт-а луоз нейтральной мировой война дыръя но война швеция кык формально, 2009 арысен ӵош ужан ке НАТО усьтэмын швециын поттэменыз. Ас малпанэд вылын НАТО арын швеция 2022 ёзчиосыз юнматӥзы проектэз.

## Географтыг туружу

Швеция Скандинав чартык ортулуктуң мурнуу болгаш чөөн талаларында. Барыын талада Норвегия-биле (кызыгаарының узуну 1619 км), соңгу-чөөн талада — Финляндия-биле (614 км) кызыгаарларлыг, чөөн болгаш мурнуу эриктерин Балтий далайның база Ботник ээтпектиң суглары шаптап турар. Кызыгаарларының ниити узуну 2333 км. Мурнуу чүкте Эресунн, Каттегат база Скагеррак өөштери Швецияны Даниядан аңгылаан. Швецияның тургузуунче Балтикада ийи улуг ортулуктар кирген — Готланд база Эланд.
## Төре деңнел
Тургустунганы —	IX чүс чыл.

Ёзу аайы-биле дылы — швед

Найысылал — Стокгольм

Улуг хоорайлар — Стокгольм, Гётеборг, Мальмё, Уппсала

Чызаан хевири —	Конституцтуг хаанналга

Хаан — Карл XVI Густав

Эреңгей сайыт —	Фредрик Райнфельдт

Девискээр — 55 дугаар делегейде.
*Ниити — 449 964 км²
*Суг кырының хуузу — 8,67

Чурттакчылары
*Үнелел (2011) — 9 119 423 кижи (92 дугаар чер)
*Сырыйы — 21,9 киж./км²	

Акшазы — швед крона (SEK)
* 
Интернет-домен      - .se
* 
Уруң ISO           -   SE
* 
Телефон уруңу       - +46
* 
Шак куржаа          - UTC+1 (UTC+2 чайгы үеде)

## Дөс
#www.sweden.se — Швецияның төре сайтызы

## Демдеглелдер

Аңгылал:Швеция‎
Ш
Шай

**Шай** (суксун) ( — «ча́» пекин база гуандун диалектилерде, «те̂» амойском база «тцай-е» тайваньнап) - сугга тускай белеткээн шайны (оът) хайындырган суксун.

Шайның хевирлери аңгы-аңгы: ол хайындырар оду-биле база хайындырган аайындан ылгалыр.

Төөгү-биле алырга, шайны бир дугаар Кыдатка ижип эгелээн.

Ш
Ш
Шивээлиг даг

**Шивээлиг-Даг** – Барыын-Хемчик кожууннуң Аксы-Барлык суурундан бо даг ырактан чүрек ышкаш даш көстүп турар. Чоокшулай бергеш көөрге, узуну — 3 метр, дооразы — 3 метр, ийи чарлы берген чүрек ышкаш көстүр. Ооң биле хамаарышкан Тайжы дугайында тоолчургу чугаа бар. Мында базырыктар аажок хөй .

Дагның координаталары: 51°7'17" с.ш. 90°22'17" ч.д.

## Демдеглелдер

## Дөзү
# http://orlan.tuva.ru/news/104-tos-jertinezhe-kiirgen-jertinelernin-danzyzy.html
# http://dostoyanieplaneti.ru/2917-shiveelig-dag 
# https://www.tuva.asia/news/tuva/2005-bijiktig-haya.html
# http://vladimir.nosov.org/shiveelig-dag-storozhevaya-bashnya-zapadnoj-tuvy.html 

Ш