open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хертек, Яков Шанмак оглу

**Хертек Яков Шанмак оглу** (1935-2006) – филология эртемнериниң кандидады, Тыва АССР-ниң эртеминиң алдарлыг ажылдакчызы.

## Намдары
Хертек Яков Шанмак оглу Тыва Арат Республиканың Өвүр кожууннуң Хандагайты суурунга төрүттүнген. Чадаананың 1 дугаарлыг ортумак школазын дооскаш, Кызылдың Күрүнениң башкы институдунуң төөгү-филология факультединче кирген. 1961 чылда Тес-Хем кожууннуң  Кызыл-Чыраа сес чыл ортумак школазынга директорлап ажылдаан.. 1962 чылда ТНИИЯЛИ (ТГТШИ) ажылдап эгелээш, аңаа 41 чыл дургузунда ажылдаан. Москва хоорайның Дыл эртеминиң Институдунуң (1965-1967) аспирантуразынга өөренген. 1971 чылда ол бот-өөредилге-биле Кызылдың обкому-биле СЭКП чанында Марксизм-ленинизм университедин дооскан. 1980 чылдан 2002 чылга чедир Дыл болгаш үжүк-бижик секторунуң эргелекчизи кылдыр ажылдап чораан. 1980 чылдарда Я.Ш. Хертек Термин комиссиязының даргазының оралакчызы болуп ажылдап турган.

## Эртем ажыл-чорудулгазы
Ооң эртем талазы-биле кол сонуургалдары – тыва дылдың лексикографиязы, фразеология база диалектологиязы. 1975 чылда Я.Ш. Хертек кандидат диссертациязын чедиишкинниг камгалаан темазы "Амгы тыва дылдың фразеологиязы", ооң соонда монография кылдыр үндүрген. Ында тыва фразеологияның грамматиктиг тайылбыры болгаш утка аайы-биле аңгылаарының ниити айтырыглары кѳрдүнген. Оон аңгыда, чамдык түрк дылдарның болгаш амгы моол дылдың фразеологизмнериниң деңнелге анализин кылган. Диалектология айтырыгларын кылып турган, чижээ диалектилер Тожу, Бай-Тайга кожууннарның, сөс адаар аяннары Өвүр, Улуг-Хем кожууннарның, Кара-Хөл сумона. Чугаа культуразының айтырыгларын база тыва дылдың литературлуг нормаларын ол тайылбырлап турган база Тываның "Улуг-Хем" чогаалчылар альманагынга парлап үндүрүп турган база республиканың солуннарынга. Ооң шинчилели элээн улуг салыышкын киирген чүгле тыва филологияның хүгжүлдези эвес, ындыг болза-даа база тюркологияның, ылаңгыя Сибирьниң фразеология кезектери дылдарын өөрениири.

## Ажылдары

* "Тыва-орус фразеология словары" (1975)
* "Орус-тыва фразеология словары" (1985)
* "Тыва-орус словарның" тургузукчузу турган (1968)
* "Орус-тыва словарь ниитилел-политиктиг терминнер" (1979)
* "Орус-тыва словарь" (1980)
* 20 ажыг чыл удуртукчу турган кол ажылдарны чогаадыры "Тыва дылдың тайылбырлыг сөстүү" (l  дугаар том, 2003)

## Шаңналдары

* Тыва АССР-ниң алдарлыг эртем ажылдакчызы

## Демдеглелдер

Аңгылал:1935 чылда төрүттүнгеннер
Аңгылал:2006 чылда чок болганнар
Аңгылал:Тываның күрүне университединиң доозукчулары
Аңгылал:Тыва АССР-ниң алдарлыг эртем ажылдакчылары
Аңгылал:Өвүр кожуунга төрүттүнгеннер
Аңгылал:Филолог эртеминиң кандидаттары
Аңгылал:Персоналии по алфавиту
Ондар, Николай Алдын-оол оглу

**Ондар Николай Алдын-оол оглу** (1952 чылдың апрель 28-те Тыва АО Чадаана хоорайга төрүттүнген. 2018 чылда чок болган) – прокурор, күрүне ажылдакчызы, юридиктиг эртемнерниң доктору, Тыва Республиканың эртем талазы-биле алдарлыг ажылдакчызы, Тыва Республиканың алдарлыг юризи, Тываның күрүне университединиң профессору.

## Кыска намдары
Ондар Николай Алдын-оол оглу школа дооскаш, Совет шериг албанын эрртирген. Ооң соонда Иркутсктуң күрүне университединче кирип алгаш, 1980 чылда ону дооскан. Ооң соонда Республиканың дыка хөй кожууннарынга прокурорлап, Тыва Республиканың өске-даа күрүне албан черлеринге ажылдап чораан.  1997 чылда Делегей чергелиг маркетинг болгаш менеджмент академиязын дооскан. 

2018 чылдың июль айның 30-де чок болган. 

## Эртем ажылы
Херек кырында улуг арга дуржулгалыг чораан болгаш, 1997 чылда "Федералдыг күрүнениң субъектизи – Тыва Республиканың тургустунарынга күрүне-конституциялыг эгелери" деп темага Ярослав Мудрый аттыг Украинаның Күрүнениң юридиктиг академиязынга кандидат эртем чадазын камгалап алган, а 2003 чылда "Тыва Республикада күрүнениң тургустунганы: төөгү болгаш амгы үе" деп темага Россия Федерациязының Президентизиниң чанында Россияның күрүне албан академиязынга доктор эртем чадазын чедип алган. 

2008 чылда Тываның күрүне университединиң Хамааты эрге кафедразының профессор деп адын тывыскан. Николай Алдын-оолович Россияның улустуң эртем академиязының "Юридиктиг эртемнер" деп специальностька академик кылдыр соңгуттурган.

Конституциялыг хоойлунуң бүгү талаларын дыка эки сайгарар. 100 ажыг эртем ажылдарының, 12 монографияның автору. 

2003 чылдан тура Тываның күрүне университединге Правоведение кафедразынга профессор кылдыр ажылдай берген. Ол Юридиктиг факультеттиң тургустунарынга улуг үлүг-хуузун киирген, хамааты эргелер база процесс кафедразының эргелекчизи, Юридиктиг факультеттиң деканы, аспирантураның удуртукчузу.  

## Шаңнал-макталдары
"Тыва Республиканың эртем талазы-биле алдарлыг ажылдакчызы"

"Тыва Республиканың алдарлыг юризи" 

## Дөс

# http://tuvsu.ru/news/570/ 
Аңгылал: Тываның күрүне университединиң башкылары Аңгылал: Иркутскунуң күрүне университединиң доозукчулары
Иргит, Лидия Херлии кызы

**Иргит Лидия Херлии кызы** (24 сентябрь 1954 чыл, Шуй суур, Бай-Тайга кожуун, Тыва автономнуг область) — совет тыва шүлүкчү, ССРЭ-ниң журналистер эвилелиниң кежигүнү, Россияның чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү, Тыва Республиканың алдарлыг культура ажылдакчызы.

## Намдары
Иргит Лидия Херлии кызы 24 сентябрь 1954 чылда Шуй суурга Бай-Тайга кожуунга Тыва автономнуг областька төрүттүнген.(1955 чылда Бай-Тайга кожуун Сайыр-Аксы чержигешке)1979 чылда Кызылдың күрүне башкы институдунуң филология факультедин дооскан, 1997 чылда — А. М. Горький аттыг литература институдунуң дээди литературлуг курстарын. Тываның Күрүне телерадиокомпаниязынга радиожурналистеп ажылдап турган, Тываның чогаалчылар эвилелиниң литература фондузунуң даргазы. Бир дугаар «Капля» шүлүктү «Тываның аныяктары» солунга парлаан (1972). Ооң шүлүктерин «Зеркало озера» аныяк авторларның чыындызы «Ростки» ат-биле (1981) тыва дылга парлап үндүрген. Ооң чогаадылгазының кол темалары: Төрээн чурт, мөзү-шынар. Ажылчын кижилерниң дугайында хөй очерктерниң автору. 1997 чылда Москва хоорайга ооң «Серебряный родник» чыындылары орус дылга үнген. Тыва Республиканың алдарлыг культура ажылдакчызы (1998), «100-летие со дня рождения М. А. Шолохова» деп медаль-биле шаңнаан (2005), ССРЭ-ниң журналистер эвилелиниң кежигүнү (1984), Россияның чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү (1996).

## Шаңналдары биле аттары
* Тыва Республиканың алдарлыг культура ажылдакчызы (1998)
* «100-летие со дня рождения М. А. Шолохова» деп медаль (2005)
	
## Кол парлаан чүүлдери
* шүлүк «Капля» (1972)
* чыынды «Зеркало озёр»(1981)
* шүлүктер «Цветок таволги» (1991)
* шүлүктер «Серебряный родник» (1997)
* шүлүктер «Счастья граммов семь» (2008)
* очеркилер «Женщины Тувы»(2007)
* очеркилер «Орденосные женщины Тувы» (2007) база өскелер.

## Демдеглелдер

Аңгылал:Чогаалчылар
Аңгылал:Тыва культураның ажылдакчылары
Аңгылал:Тыва Республиканың алдарлыг культура ажылдакчылары
Аңгылал:ССРЭ-ниң журналистер Эвилелиниң кежигүннери
Аңгылал:Россияның чогаалчылар Эвилелиниң кежигүннери
Аңгылал:Тываның күрүне университединиң доозукчулары
Аңгылал:Бай-Тайга кожуунга төрүттүнгеннер
Антуфьев, Евгений Владимирович

**Антуфьев Евгений Владимирович** (25 март 1948 чылда — 18 апрель 2003 чылда, Орск, Оренбург область)

## Намдары
Антуфьев Евгений Владимирович 25 март 1948 чылда Орск хоорайга Оренбург областька албан-хаакчы өг-бүлеге төрүттүнген. ККБИ-ниң филология факультедин дооскан. Иштики херектер министерство органнарга албанын эрттирген. ИХМ майору. «Улуг-Хем» журналын редакторлаан. 1953 чылда өг-бүле Кызылче көже берген.

## Чогаадылгазы
Чогаал-биле школа чылдарындан ажылдаан. Катап бижип турган, ужуражып турган, солчуп турган чыынды с дарственными бижиктер Юрий Поликарпович Кузнецов — ол улуг орус шүлүкчүнүң чогаадылга база найыралын аажок бедик үнелээн. Шүлүктер чыындызын : «Два возраста» (1983), «Опасная зона» (1990), «Распятие» (1992), «Беспредел» (1999) үндүрген. Шүлүкчүнүң чогаадылгазында ат-алдар, хүлээлге, шынчызы, ынакшыл дугайында бедик чүвени билирин илередип чугаалаан . В.Саган-оолдуң, Ч.Кууларның, А.Даржайның, З.Байсалованың, Н.Кууларның чогаалдарын орус дылче очулдурган. Шүлүкчүлерниң коллективтиг чыынды шүлүктерин Тываның «Исток» (1988) парлап турган, «Молодая гвардия» москваның журналы. «Железо охлади водой» Черлик-оолдуң шүлүктер очулгазы, «Родился человек» Сагаан-оолдуң аныяк шүлүкчүлер чыындызы «Молодая гвардия-82» тыптып келген, ССРЭ-ниң 60 чылынга тургустунарынга тураскааткан (1983). ССРЭ-ниң чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү турган.

## Шаңналдары биле аттары
* «За безупречную службу в органах внутренних дел» деп медаль
* Тываның комсомолчу литературага шаңнал лауреады

## Кол парлаан чүүлдери
* Два возраста: шүлүктер, 1983
* Опасная зона: шүлүктер, 1990
* Распятие: шүлүктер, проза, 1992
* Беспредел: шүлүктер, 1999

## Демдеглелдер

Аңгылал:Чогаалчылар
Аңгылал:Тываның культура ажылдакчылары
Аңгылал:Тываның күрүне университединиң доозукчулары
Аңгылал:ССРЭ-ниң чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү
Любинский, Дмитрий Евгений оглу

**Дмитрий Евгений оглу Любинский** () – россий дипломат. Амгы үеде Австри Республикада Россия Федерациязының Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини.

## Намдары
1989 чылда ССРЭ-ниң Даштыкы херектер яамызының Москваның делегей харылзааларының күрүне институдун дооскаш, дипломатия албанынга ажылдай берген. Англи биле немец дылдарны билир. 

* 1992-1996 чч – Россия Федерациязының Даштыкы херектер яамызының сайыдының оралакчызының дузалакчызы, ооң секретариадының эргелекчизи.
* 1996-2000 чч – Федеративтиг Герман Республикада Россия Федерациязының элчин чериниң чөвүлекчизи (Бонн, Берлин)
* 2000-2004 чч - Россия Федерациязының Даштыкы херектер яамызының Европа чурттарының дөрткү департаментизиниң директорунуң оралакчызы.
* 2005-2008 чч – Австри Республикада Россия Федерациязының элчин чериниң чөвүлекчи-төлээлекчизи.
* 2008-2010 чч – Россия Федерациязының Даштыкы херектер яамызының Европа чурттарының үшкү департаментизиниң директорунуң оралакчызы.
* 2010 чылдың 3 айның 22-ден – 2015 чылдың 8 айның 10-га чедир –  Россия Федерациязының Даштыкы херектер яамызының Үшкү Европа департаментизиниң директору.

2015 чылдың 8 айның 10-дан эгелээш – Австри Республикада Россия Федерациязының Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини.

## Шаңналдары
* Найырал ордени (2017 чылдың 12 айның 26) – *Россия Федерациязының даштыкы политиказының курузун боттандырарынга улуг үлүү, база хөй чылдар иштинде дипломатия албанынга ажылдааны дээш*
* II чергениң «Ада-чурттуң мурнунга ачы-хавыяазы  дээш» ордениниң медалы (2004 чылдың 3 айның 22) - *Россия Федерациязының даштыкы политиказының курузун боттандырарынга, шинчилээринге улуг үлүү дээш*
* Россия Федерациязының Даштыкы херектер яамызының хүндүлүг ажылдакчызы (2002)
* Россия Федерациязының Даштыкы херектер яамызының хүндүлел бижии (2010)
* *Россий культурага киирген үлүү дээш* Россия Федерациязының  Культура яамызының хөрек демдээ (2017)

## Дипломаттыг ат-дужаалы
* 2-ги чергениң Онза болгаш Бүрүн эргелиг Төлээлекчизи (2003 чылдың 9 айның 20)
* 1-ги чергениң Онза болгаш Бүрүн эргелиг Төлээлекчизи (2010 чылдың 10 айның 21)
* Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчин (2016 чылдың 2 айның 10)

## Демдеглелдер

## Айтыглар
Орус дылда википедиядан очулдурган.
* Россияның ДХЯ сайтызында намдары
* «Петербург диалогу» деп Россия биле Германияның хамааты ниитилелдериниң шуулганының сайтызында намдары
* Путин Австрияда Россияның элчини кылдыр Дмитрий Любинскийни томуйлаан
Десятников, Глеб Феликс оглу

**Глеб Феликс оглу Десятников** (; 1966 чылдың 9 айның 21-де төрүттүнген) – россий дипломат. Амгы үеде Иорданияда Россия Федерациязының Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини.

## Намдары
1989 чылда ССРЭ-ниң Даштыкы херектер яамызының Москваның делегей харылзааларының күрүне институдун дооскаш, дипломатия албанынга ажылдай берген. Араб, англи болгаш француз дылдарны билир. 

* 1989-1994 чч – Иракта ССРЭ-ниң (1991 чылдан эгелээш – Россияның) элчин чериниң ажылдакчызы.
* 1997-2000 чч – Иорданияда Россия Федерациязының элчин чериниң ажылдакчызы.
* 2004-2010 чч – Нью-Йоркта Каттышкан Нациялар Организациязының Айыыл чок чорук чөвүлелиниң болгаш Каттышкан Нациялар Организациязының чанында Россия Федерациязының Доктаамал төлээ чериниң чөвүлекчизи, улуг чөвүлекчизи. 
* 2010-2018 чч – Россия Федерациязының Даштыкы херектер яамызының Чоокку Чөөн чүк болгаш Соңгу Африка департаментизиниң директорунуң оралакчызы.

2018 чылдың 12 айның 28-тен эгелээш – Иорданияда Россия Федерациязының Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини. Бүзүредир бижиктерни 2019 чылдың 3 айның 6-да тывыскан.

## Дипломаттыг ат-дужаалы
* 2-ги чергениң Онза болгаш Бүрүн эргелиг Төлээлекчизи (2013 чылдың 4 айның 9).
* 1-ги чергениң Онза болгаш Бүрүн эргелиг Төлээлекчизи (2018 чылдың 6 айның 13).

## Шаңналдары
* «Кончуг эки ажылдааны дээш» шылгаралдың демдээ (2014 чылдың 10 айның 13) – *Россия Федерациязының даштыкы политиказының курузун боттандырарынга улуг үлүү, база хөй чылдар иштинде кызымаа-биле ажылдааны дээш*.

## Өг-бүлези
Өглүг, ийи кыстыг. 

## Демдеглелдер

## Айтыглар
Орус дылда википедиядан очулдурган.
* Иорданияда Россия Федерациязының элчин чериниң сайтызында элчинниң арыны
Кара-сал, Борис Комбуй-оол оглу

**Кара-сал Борис Комбуй-оолович** (11.11.1957) - техниктиг эртемнерниң доктору, доцент. Тыва Республиканың өөредилгезиниң алдарлыг ажылдакчызы (2004), Россия Федерациязының дээди профессионалдыг өөредилгезиниң хүндүлүг ажылдакчызы (2010).

## Намдары
Тыва Республиканың Өвүр кожуунунуң Солчур суурунга 1957 чылдың ноябрь 11-де төрүттүнген.

1964-1972 чылдарда Өвүр кожууннуң Саглы суурунуң 8 чылдыг школазынга өөренип турган. 

1972-1974 чылдарда Солчурнуң ортумак школазынга өөредилгезин уламчылаан.

1980 чылда Красноярсктың политехниктиг институдунуң Кызылда салбырының тудуг факультединиң "Үлетпүрлүг болгаш хамааты тудуг" деп эртемин доозуп алган. 

1981-1985 чылдарда Ленинградтың инженер-тудуг институдунуң аспирантуразынга өөренип турган. 

1985 чылда "Тываның казымал байлактарындан керамиктиг болгша өске-даа тудур материалдары" деп темага техниктиг эртемнериниң кандидат чадазын камгалап алган.

1985-1995 чылдарда Красноярсктың политехниктиг институдунуң Кызылда салбырының кафедразының ассистентизи, улуг башкызы, эргелекчизи 

1996-2000 чылдарда  – Тываның күрүне университединиң инженер-техниктиг факультединиң деканы.

2001-2008 чылдарда – Тываның күрүне университединиң экономика талазы-биле проректору.

2007 чылда – "Чавызаткан базыышкынга өртеткен керамиктиг материалдар" деп темага техниктиг эртемнерниң доктору деп эртем чадазын камгалап алган.

2009 чылдың марттан тура – Тываның күрүне университединиң "Үлетпүрлүг болгаш хамааты тудуг" кафедразының эргелекчизи.

Тыва Республиканың Өөредилге болгаш эртем яамызының тудуг талазы-биле эртем-техниктиг совединиң удуртукчузу.

Тыва Республиканың тудуг яамызының хөй-ниитичи совединиң удуртукчузу. 

Тудуг материалдарынга хамаарышкан 120 ажыг эртем ажылдарының автору. 

## Өг-бүлези
Өөнүң ишти — Кара-сал Ирина Дарымаевна, география эртемнериниң кандидады, Тываның күрүне университединиң география кафедразының эргелекчизи.

Оглу — Эдуард, Тываның күрүне университединиң доозукчузу (2001 ч.), өг-бүлелиг, Тыва Республиканың Капиталдыг тудуг эргелелинде ажылдап чоруур.

Уруу — Милена, Москваның чер аайлажылга университединиң доозукчузу,  юрист, бичии уруун кижизидип чоруур.

## Шаңнал-макталы
Россия Федерациязының Өөредилге болгаш эртем яамызының хүндүлүг бижии (2001);

"Тыва Республиканың өөредилгезиниң алдарлыг ажылдакчызы" деп хүндүлүг ат (2004);

"Күш ажылчы чедиишкиннери" деп медал (2007);

Эртем болгаш техника талазы-биле Тыва Республиканың Чазааның Баштыңының Шаңналының эдилекчизи (2007);

"Россия Федерациязының дээди профессионалдыг өредилгезиниң хүндүлүг ажылдакчызы" деп хүндүлүг ат (2010).;

"Россия биле Тываның 100 чыл катыжыышкыны" деп медаль (2014);

Эртем болгаш техника талазы-биле Тыва Республиканың Чазааның Баштыңының Шаңналының эдилекчизи (2015);

"Профессионалдыг мергежили дээш" деп алдын медаль (2017).

## Дөс

# Кара-сал Борис Комбуй-оолович // Известные ученые. (https://famous-scientists.ru/16477/)
# Патриот «Политеха» / Сост. Сергеева М. Н., Сарбаа Т. П., Бегзи М. Э., Монгуш А. К. — Кызыл: РИО ТувГУ. — 2008. — 43 с.

Аңгылал: Тываның күрүне университединиң башкылары Аңгылал: Красноярсктың политехниктиг институдунуң доозукчулары
Ооржак, Лидия Хорагай кызы

**Ооржак** **Лидия Хорагаевна** (1958 чылдыӊ декабрь 17-де Чөөн-Хемчик кожууннуң Чыраа-Бажы сумузунда Шанактыг-Өдек деп черге төрүттүнген) - шүлүкчү, тыва чгаал шинчилекчизи, эртем ажылдакчызы, Тыва дыл болгаш чогаалдың дээди категорияның башкызы, Россия Федерациязының ниити ѳѳредилгезиниң хүндүлүг ажылдакчызы, Россия чергелиг «Тергиин башкы» деп мөөрейниӊ тиилекчизи, РФ-тиӊ Ниити өөредилге яамызының баштайгы грантызының эдилекчизи.

## Намдары
1958 чылдыӊ декабрь 17-де Чөөн-Хемчик кожууннуң Чыраа-Бажы сумузунда Шанактыг-Өдек деп черге төрүттүнген.

1975 чылда Чыраа-Бажыныӊ ортумак школазын дооскаш, Кызылдыӊ педагогика училищезинге өөренип кирген.

1978 чылда Кызылда күрүнениӊ педагогика институдунуӊ филология факультединче өөренип киргеш, 1983 чылда ону доозуп, «Тыва дыл болгаш чогаал, орус дыл болгаш чогаал башкызы» деп мергежилди чедип алган. 

2009-2010 өөредилге чылында Кызылдыӊ школа-интернадынга тыва дыл, чогаал башкызы болуп ажылдаан. Ол школа-интернатка ажылдап турган үезинде Кызылдыӊ 95 чыл ою, Алдан-Маадыр аттыг чурт-шинчилел музейиниӊ 80 чыл оюнга тураскааткан «Музейге кичээлдер» деп хоорай башкыларыныӊ аразынга мөөрейге киришкеш, «Краеведение» (Чурт-шинчилел ажылы) деп номинацияга ийиги чергениӊ диплому-биле шаӊнаткан.

2010 чылда Тиилелгениӊ 65 чыл оюнга тураскааткан өөреникчилерниӊ «Келир үеже базым» деп эртем-практиктиг конференциязынга 8-ки класстыӊ өөреникчизи Донгак Чолдуг Л.Х.Ооржактыӊ удуртканы «Тыва эки турачы Сендажы» деп илеткелин номчааш, 2-ги черни алган. Ол ажыл «Первое сентября» деп журналда парлаттынган.

2010 чылдан тура Тыва Республиканың Аграрлыг лицейиниң Тыва дыл, чогаал башкызы болуп ажылдаан.

Амгы үеде Тыва Республиканың Өөредилге болгаш эртем яамызының Национал школа хөгжүдер институдунуң эртем ажылдакчызы.

## Шаңнал-макталдары, алдар-ады
ТР-ниӊ тыва дыл, чогаал башкыларыныӊ «Чылдыӊ башкызы» деп мөөрейлеринге 2 удаа киришкен. 2002 чылда баштайгы мөөрейге киришкеш, «Чүрээмни уругларга өргүп тур мен» деп аттыӊ эдилекчизи болган. 2010 чылда ол-ла мөөрейге киришкеш, республиканыӊ тыва дыл, чогаал башкыларыныӊ аразынга 1-ги черни ээлеп, «2010 чылдыӊ башкызы» деп атты чаалап алгаш, Москвага Россияныӊ төрээн чогаал башкыларыныӊ аразынга мөөрейге киришкен. «Эртем-шинчилел ажылдары» деп номинацияга диплом-биле шаӊнаткан. 

Россия Федерациязының ниити өөредилгезиниң хүндүлүг ажылдакчызы

## Ажылдары
Лидия Ооржак: как учить детей родному языку и литературе

Элементы фольклора в поэзии Алексея Бегзин-оола

Лидия Ооржак «Тывам оглу» 

## Дөс
Ооржак Лидия Хорагаевна 

Чөөн-Хемчик кожууннуӊ чогаалчылары

## Шөлүлгелер
Презентация книжек Регионального проекта «Тувинский язык – детям» состоится 19 сентября 2019 года в 15.00 ч. в Центре тувинской культуры и ремесел

Ооржак Лидия Хорагаевна

Филологический факультет 
Аңгылал: Тываның күрүне университединиң доозукчулары
Чүдүк, Борис Баадаӊ оглу

**Чюдюк Борис Баадаӊ оглу** (1925 чылда төрүттүнген, 1997 чылда мөчээн, Бай-Тал, Барыын-Хемчик, ТАР) – Тыва Республиканың чогаалчызы, башкы, эртемден, Кызылда күрүнениң педагогика институдунуң доозукчузу.

## Намдары
Чюдюк Борис Баадаӊ оглу 1925 чылдың январь 7-де Тыва Арат Республиканың Барыын-Хемчик кожуунунуң Бай-Талда Калбак-Даш деп черге төрүттүнген.

Бай-Талга эге школаны дооскан, Кызыл-Мажалыкка, Кызылдың 2 дугаар ортумак школазынга өөренип дооскан.

Кызылда күрүнениң педагогика институдунга дээди эртем чедип алган.

## Ажыл-ижи
Мугур-Аксы, Тээли школаларынга башкылап, директорлап, районнуң улус өөредилге килдизин эргелекчилеп, совхоз директорлап ажылдаан. 

Бай-Тайга, Чөөн-Хемчикке кожуун даргалап, Тыва АССР-ниң Сайыттар Чөвүлелиниң килдизин удуртуп, Бүгү-Россияның төөгү болгаш культура ниитилелиниң Тывада салбырының харыысалгалыг секретары бооп ажылдап чораан.

1990-1997 чылдарда ТДЛТЭШИ-ге Словарь секторунга ажылдаан.

## Дөс
А.А. Дамбый, Ш.Соян. Чюдюк (Чүдүк) Борис Баадаӊович // Тываның чогаалчыларының сайтызындан материал. 
Аңгылал: Тываның күрүне университединиң доозукчулары
Натпий-оол, Кара-оол Доңгак оглу

**Натпий-оол Кара-оол Доңгак оглу** (1947 чылдың Март 5-те Улуг-Хем кожуунуң Чодураа суурга төрүттүнген) – шүлүкчү, прозачы, журналист, Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы, Россия Федерациязының күш-культуразының болгаш спорттуң тергиин, ССРЭ-ниң журналистер эвилелиниң болгаш, Тыва Республиканың чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү.

## Намдары
1947 чылдың Март 5-те Улуг-Хем кожуунуң Чодураа суурга төрүттүнген. Өөреникчи чылдары Чаатының 8 чылдыг школазынга, Шагаан-Арыгның №2 ортумак школаларынга эрткен.

Омскунуң совет-партия школазын, Новосибирскиниң Дээди партия школазының журналистика факультедин, М. Горький аттыг Литература институдун дооскан.

Ак-Тал көдээ клувунга эргелекчилеп күш-ажылчы намдарын эгелээн, комсомол комитединге, партия комитединге секретарь бооп , Каа-Хем биле Улуг-Хем кожууннарының культура килдистеринге эргелекчилээн. Каа-Хем кожуунуң комитединиң секретары, Тожу кожууннуң спорт комитединиң даргазы. «Улуг-Хемниң чалгыглары» деп чечен чогаал каттыжыышкынының удуртукчузу.

## Чогаал ажылы
Чогаал ажылын 1965 чылда эгелээн. Баштайгы шүлүү «Сылдысчыгаш» солунга парлаттынган. Шүлүктериниң баштайгы чыындызы «Өөрүшкүнүң сөзү» 1984 чылда чырыкче үнген, дараазында «Ынакшылдың сөөлгү белээ» 1995 чылда парлаттынган. С. Есенинниң, А. Блоктуң, О. Хайямның шүлүктерин тыва дылче очулдурган.  Ооң шүлүктери орус, казах моол дылдарже очулдуртунган.

Тожу кожуунга «Өдүген» деп, чогаадыкчы каттыжыышкынның организакчыларының бирээзи болуп, Каа-Хем кожуунга «Каа-Хемниң хаяазы» деп, чогаадыкчы каттыжыышкынны удуртуп турган. Улуг-Хем кожуунга «Улуг-Хемниң чалгыглары» деп, чогаадыкчы каттыжыышкынны удуртуп турган.

«Өөрүшкүнүң сөзү» (1984),  «Ынакшылдың сөөлгү белээ» (1995), «Сыын-Чүрээ» (2003) деп  шүлүктер чыындыларының автору. Хөй сураглыг улус-чонга билдингир ырыларның автору.

## Алдар-ады

* Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы

* ССРЭ-ниң журналистер эвилелиниң
* Тыва Республиканың чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү
* Россия Федерациязының күш-культуразының болгаш спорттуң тергиини.

## Дөс

# Натпий-оол Кара-оол Доңгакович // Тываның чогаалчылары 
# Писатели-юбиляры 
# Натпий-оол, Кара-оол - Последний дар любви : Стихи и поэма
Аңгылал: М.Горький аттыг Чогаал институдунуң доозукчулары
Монгуш, Көжелдей Борбак-оол оглу

**Монгуш Көжелдей Борбак-оол оглу** (1943 чылдың октябрь 9-та ТАР, Чөөн-Хемчик, Чыргакы – 1998 чылдың апрель 12-де мөчээн) – шүлүкчү, прозачы, журналист. ССРЭ-ниң Журналистер эвилелиниң кежигүнү, Россияның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү (1993).

## Намдары
Монгуш Көжелдей Борбак-оол оглу 1943 чылдың октябрь 9-та Тыва Арат Республиканың Чөөн-Хемчик кожуунда Чыргакыга төрүттүнген. Чадаананың №1 ортумак школазын дооскаш, Кызылда күрүнениң педагогика инстидунче киргеш, бойдус-географтыг факультедин дооскан.

1965-1977 чылдарда Тываның аңгы-аңгы булуңнарынга башкылап ажылдаан. 

1977-1987 чылдарда «Ленинчи орук» деп район солунунга редакторлаан.

1987 чылдан Тыва Республиканың радиотелекомпаниязынга радио журнализи кылдыр ажылдап чораан.

1998 чылдың апрель 12-де мөчээн.

## Чогаал ажылы
Чогаал ажылын 1964 чылдан эгелээн. Баштайгы проза ному «Эремаа» 1974 чылда чырыкче үнген, дараазында чылдарда «Часкы хаттар», «Шын кайдал?», «Төрээн чурттан ыракка» деп проза чыындылары үнгүлээн. «Үш чүүл эртемниг оол» деп ооң шиизи орус, англи дылдарже очулдурттунган.ССРЭ-ниң Журналистер эвилелиниң кежигүнү, 1993 чылда Россияның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнүнге кирген.

## Дөс
1.Тува литературная. Вып.2 : биобиблиогр. справочник / НБ им. А. С. Пушкина Респ. Тыва; авт.-сост.: М. А. Хадаханэ, Л. М. Чадамба, Е. М. Ак-кыс, Г. М. Комбу — Кызыл, 2008. — 73 с.

2. Комбу С. С. Монгуш Кожелдей Борбак-оолович / С. С. Комбу // Тувинская литература : словарь / С. С. Комбу; под ред.: Д. А. Монгуша, М. Л. Трифоновой. — Новосибирск: 2012. — С.166.
Аңгылал: Тываның күрүне университединиң доозукчулары
Ирбижей, Чечен Бай-Кара оглу

**Ирбижей Чечен Бай-Кара оглу** (1942 чылдың июнь 12, ТАР, Улуг-Хем, Баян-Кол) – тыва шүлүкчү, прозачы. Тыва Республиканың чогаалчылар эвилелиниң, Россияның чогаалчылар эвилелиниң (2003) кежигүнү.

## Намдары
Ирбижей Чечен Бай-Караевич 1942 чылдың июнь 12-де Улуг-Хем кожууннуң Баян-Колга төрүттүнген.

Кызылдың № 2 ортумак школазын, Москвада М. Горький аттыг литература институдун дооскан.

Ажылчын базымын Таджикистанда Вахт шынаазында геология экспедициязындан эгелээн.

Баян-Колга малчыннап, трактористеп, Терлиг-Хаяның мөңгүн суу болбаазырадыр бүдүрүлгезинге, Тыва-кобальт комбинадынга чер өрүмнекчизи болуп ажылдап чораан.

Шүлүктери 1962 чылдан тыва чогаалчыларның «Улуг-Хем» сеткүүлүнге үнүп эгелээн. Ирбижей Ч.Б. «Ынак эжиң кымыл?» (1985) деп чечен-чугаалар чыынызы, «Ноян таңмазы» (2008) деп тоожулалды, «Дедир салгын» деп шүлүктер чыындызын үндүрген. 

1986 чылдан эгелеп, журналистика ажылынче шилчээн. «Тываның аныяктары», «Деткимче», «Таңды-Уула» солуннарга корреспондентилеп ажылдап чораан. Шүлүкчү болгаш прозачы.

## Дөс
Е. Танова. Ирбижей Чечен Бай-Кара Оглу // Тываның чогаалчылары: намдар-төөгүзү, ажыл-чорудулгазы. (Энциклопедиктиг тайылбырлар).

Аңгылал: М.Горький аттыг Чогаал институдунуң доозукчулары
Дуюнгар, Михаил Монгуш оглу

**Михаил Монгушович Дуюнгар** (02.04.1952 чыл – 21.06.1996 чыл) – тыва чогаалчы, шүлүкчү, прозачы, очулдурукчу, публицист. Россияның журналисттер эвилелиниң кежигүнү (1989), Россияның чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү (1995).  

## Намдары
Михаил Монгуш оглу Дуюнгар чылдың апрель 2-де Тыва АССР-ниң Барыын-Хемчик кожуунунуң Ак сумузунга малчын өг-бүлеге төрүттүнген.

Кызыл-Мажалык ортумак школазы доозуп, шериг хүлээлге эрттирген соонда, 1976 чылда Кызылдың эмчи училищезин болгаш 1980 чылда Михаил Дуюнгар Москваның М. Горький аттыг Чогаал институдунуң проза салбырын көскү совет совет критик, профессор В. И. Гусевтиң семинарынга дооскан. Ажыл-ишчи базымын орук чериниң ажылчынындан эгелээш, Мөңгүн-Тайга, Бай-Тайга, Өвүр кожууннарга фельдшерлеп ажылдап чораан. 1986 чылдан бээр «Тываның аныяктары» солунга корреспондентилеп, ооң соонда ол солунну редакторлай берген. Сөөлгү чылдарында Тыва Республиканың Президентизиниң парлалга албанынга ажылдап чораан.

1996 чылдың июнь 21-де Кызыл хоорайга мөчээн.

## Кол парлап үндүрген ажылдары

* «Харда чечектер» (1994) деп шүлүк чыындызы;
* «Бөрү дүнү» (1991) деп чечен чугаалар;
* «Хөлегелер» (1996) деп чечен чугаалар;
* «Авамны мен дүжей бээр мен», «Чалыы шаавыс аялгазы», «Бойдус оштаан» дээш оон-даа өске шүлүктери;
* «Авамның тону», «Дүнеки аалчы», «Мочургалар» дээш оон-даа өске чечен чугаалары.

## Дөс

# Комбу С. С. Пути развития тувинской литературы / С. С. Комбу // Тувинская литература : словарь / С. С. Комбу; под ред.: Д. А. Монгуша, М. Л. Трифоновой. – Новосибирск: 2012. – С.64.
# Тува литературная. Вып.1 : биобиблиогр. справочник / НБ им. А. С. Пушкина Респ. Тыва; авт.-сост.: С. С. Комбу, Л. М. Чадамба, Е. М. Ак-кыс. – Кызыл, 2007. – 52 с.


Аңгылал: М.Горький аттыг Чогаал институдунуң доозукчулары
Хүрешке Россияның тулган чемпионады 2017

**Россияның хостуг болгаш грек-рим хүрешке тулган чемпионады 2017 чылдың** ноябрь 25-те Воронежке эрткен. Маргылдааларга 80 хире мөгелер киришкен.

## Медалистер
### [[Хостуг хүреш]]

### [[Грек-рим хүреш]]

## Шөлүглер
* 
* 

Аңгылал:Чемпионаты России по греко-римской борьбе
Аңгылал:События 25 ноября
Аңгылал:Чемпионаты России в 2017 году
Аңгылал:Спортивные соревнования в Воронеже
Аңгылал:Хостуг хүрешке Россия чемпионаттары
Аңгылал:Ноябрь 2017 года
Аңгылал:2017 год в борьбе
Хөгжүм чепсээ

**Хөгжүм чепсээ** () — дээрге хөгжүм ойнаарынга ажыглаттынар, ыыт, ыр, үн үндүреринге хамаарышкан херексел. Делгем утказындан алгаш көөрге, ыыт үндүрер чүвелерни шуптузун адап турза-даа, кол утказында тускайлап кылган эт-херекселди айтып турар.

Х
Дамба-Хуурак, Анатолий Партизан оглу

**Дамба-Хуурак Анатолий Партизан оглу** (1961 чыл июль 17, Эрзин) – төре албан ажылдакчызы, Тыва Республиканың Чазааның Баштыңының оралакчызы – Тыва Республиканың Баштыңының Чагыргазының база Тыва Республиканың Чазааның Аппарадының удуртукчузу (2019 чылга чедир). Тыва Республиканың 2-ги класстың Ылап күрүне сүмелекчизи. Тыва Республиканың Хөй-ниити палатазының удуртукчузу (2019 чылдан эгелеп). Тываның гуманитарлыг социал-экономиктиг тускай шинчилелдер институдунуң директору (ТГСЭТШИ) (2019 чылдан эгелеп).

## Намдары
1961 чылдың июль 17-де Тыва АССР-ниң Эрзин кожуунунуң Эрзин суурга төрүттүнген. 

1983 чылда Пермьниң күрүне университединиң "Хоойлу-дүрүм эртемин" дооскан.

## Ажыл-ижи
1983 чылдан 1997 чылга дээр Тыва Республиканың прокуратура органнарынга аңгы-аңгы албан-хүлээлгелеринге ажылдаан, оларның иштинде 1992 чылдан 1997 чылга дээр - Тыва Республиканың прокурору бооп.

1997 чылдан 1998 чылга чедир Москва хоорайга Россия Федерациязының Чиңгине прокуратуразының удуртукчу кадрларының мергежилин бедидер институдунуң улуг башкызы кылдыр ажылдап чораан. 

1999 чылдан 2000 чылга дээр Санкт-Петербургтуң районнар аразында болчукчулар коллегиязының Москвада төлээлелиниң кежигүнү.

2000 чылда А.П. Дамба-Хуурак Тыва Республиканың Дээди Хуралының Аппарадының удуртукчузу.

2002 чылдан 2007 чылга дээр - Тыва Республиканың Дээди Хуралының Хоойлу үндүрер палатазының депутады.

2007-2010 чылдарда - Тыва Республиканың Чазааның Баштыңының оралакчызы. 

2010-2013 чылдарда - Тыва Республиканың Чазааның Баштыңының оралакчызы - Тыва Республиканың кадык камгалал болгаш социал хөгжүлде яамызының сайыды. 

2013 чылдың апрельден - 2014 октябрьга дээр - Тыва Республиканың Чазааның Баштыңының оралакчызы

2014 чылдың октябрь 15-тен чоокку үеге дээр Тыва Республиканың Чазааның Баштыңының оралакчызы - Тыва Республиканың Баштыңының Чагыргазының база Тыва Республиканың Чазааның Аппарадының удуртукчузу. Тыва Республиканың 2-ги класстың Ылап күрүне сүмелекчизи. 

2019 чылдан - Тыва Республиканың Хөй-ниити палатазының удуртукчузу. Тываның гуманитарлыг социал-экономиктиг тускай шинчилелдер институдунуң директору (ТГСЭТШИ)  

## Күрүне шаңналдары
* "Бердинген ажылы дээш" деп медаль (2011);
* Россия Федерациязының Чиңгине прокуратуразының хүндүлүг бижии;
* Россия Федерациязының Федералдыг хуралының Күрүне Думазының Аппарадының хүндүлүг бижии

## Шөлүглер
#http://viperson.ru/people/damba-huurak-anatoliy-partizanovich 
#https://www.tuvaonline.ru/2019/12/12/obschestvennuyu-palatu-tuvy-vozglavil-anatoliy-damba-huurak.html
#http://lib.fedpress.ru/en/node/4345
#https://www.tuva.asia/persons/4-damba-huurak.html

Аңгылал: Төре
Аңгылал: Төре ажылы
Аңгылал: Чазак
Аңгылал: Пермьниң күрүне университединиң доозукчулары
Хомушку, Василий Ууртак оглу

**Хомушку Василий Ууртак оглу** (4 декабрь 1956 чыл, Хөнделең суур, Барыын-Хемчик кожуун, Тыва автономнуг область — 13 май 1999 ч) — шүлүкчү, проза бижиир чогаалчы.

## Намдары
Хомушку Василий Ууртак оглу 4 декабрь 1956 чылда Хөнделең суурга Барыын-Хемчик кожуун Тыва автономнуг областька төрүттүнген.Кызылдың күрүне башкы институду филология факультедин дооскан (1980), Дээди комсомол школа при ЦК ВЛКСМ өөренип турган (1983). Хөнделеңниң сес чылдың школазынга башкылап ажылдап турган (1980), корреспондент, килдис эргелекчизи (1981—1984) база районнуң солуну «Хемчиктин сылдызы» редактору (1984—1995), Тываның ном үндүрер чериниң (1995—1996) директору, «Шын» солуннуң кол редактору (1997).

Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң (1990—1995) улустуң депутады турган, Тыва Республиканың Дээди Хуралының депутады (1998). Литературлуг ажыл-чорудулганы 1978 чылдан эгелээн. Шүлүк чогаалы биле проза жанрга ажылдап турган. Бир дугаар шүлүк «Хөнделең» «Тываның аныяктары» солунга парлаан (1978). Орус дылга ооң ному «Сокровенная мечта» (1997) И.Иргиттиң очулгазында үнген. Россияның журналистер эвилелиниң кежигүнү (1987), Тыва Республиканың чогаалчылар эвилели (1991), Россияның чогаалчылар эвилели (1998).

13 май 1999 чылда чок болган.

## Кол парлаан чүүлдери
* «Первенец» каттырынчыг чечен чугаалар
* «Человек в галстуке» каттырынчыг чечен чугаалар
* «Милость» чечен чугаалар, шүлүктер
* «Лицо земли моей» каттырынчыг чечен чугаалар
* «Сокровенная мечта» юморлуг миниатюрлар

## Демдеглелдер

Аңгылал:Чогаалчылар
Аңгылал:Тываның культура ажылдакчылары
Аңгылал:Тываның күрүне университединиң доозукчулары
Аңгылал:Тыва АССР-ниң Дээди Совет депутаттары
Аңгылал:Тыва Республиканың Дээди хурал (парламент) депутаттары
Аңгылал:Россияның журналистер эвилелиниң кежигүнү
Аңгылал:Тыва Республиканың чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү
Аңгылал:Барыын-Хемчик кожуунга төрүттүнгеннер
Лайдып Антонина Максимовна

**Лайдып Антонина Максимовна** (1948 чылдың февраль 20-де төрүттүнген) — биолог-эртемден, биология эртемнериниң кандидады, доцент.
## Дөс
20 февраля 70-летний юбилей отмечает кандидат биологических наук Антонина Лайдып
Бартан Ойдуп Ондарович

**Бартан Ойдуп Ондарович** (1934 чылда Сүт-Хөлге төрүттүнген) - тыва химик-эртемден, химия эртемнериниң кандидады, Кызылда күрүнениң педагогика институдунуң (амгы ТывКУ) химия кафедразының баштайгы эргелекчизи, Москваның күрүне университединиң Химия факультединиң доозукчузу.

## Дөс
1. ОЙДУП БАРТАН: ЛЮБОМУ ДЕРЕВУ КЛАНЯЮСЬ, КАК БЛИЗКОМУ

2. Кадык амыдыралдың кайгамчык суртаалчызы

3. Путь длиною в полвека

4. О награждении медалью Республики Тыва «За доблестный труд» Бартан О.О.
5. [Автореферат Бартан, Ойдуп Ондарович. Гетерогенно-каталитическая полимеризация этиленимина Текст : Автореферат дис. на соискание учен. степени канд. хим. наук]
Сагды, Чечекмаа Тулуш-оол кызы

**[[Сагды Чечекмаа Тулуш-ооловна]]** (1944 чылдың май 30, Хөр-Тайга, Сүт-Хөл) - биолог-эртемден, Тываның бир дугаар биология эртемнериниң доктору, профессор. Тыва Республиканың Дээди хуралының депутады, социалдыг политиканың комитединиң кежигүнү. Тыва Республиканың эртем талазы-биле алдарлыг ажылдакчызы,Россия Федерациязының дээди профессионал өөредилгезиниң хүндүлүг ажылдакчызы.

## Намдары
Сагды Чечекмаа Тулуш-ооловна 1944 чылдың май 30-де Тыва АССР-ниң Сүт-Хөл кожуунунуң Хөр-Тайга суурунга төрүттүнген. Кызылдың №2 ортумак школазын мөңгүн медальдыг дооскан. 1962 чылдан эгелеп Хөр-Тайганың, Кызыл-Тайганың, Суг-Аксының ортумак школаларынга башкылап ажылдап эгелээн.  

1970 чылда Кызылда күрүнениң педагогика институдун биология башкызы деп эртемниг дооскан.

1969 чылда Кызылда күрүнениң педагогика институдун биология кафедразының лаборантызы. 

1996 чылдан тура Тываның күрүне университединиң экология болгаш зоология кафедразында ажылдап чоруур. 

1999 чылдың февраль 28-тен  Тыва Республиканың Дээди хуралының депутады.

## Эртемден-башкы ажыл-ижи
Делегей чергелиг биосферлиг заповедник "Убсу-Нур ыйгылаажын" база Тыва Республиканың болгаш Россияның эртемнер академиязының Сибирьде салбырының Биосфера шинчилээр Убсу-Нурнуң делегей чергелиг эртем төвүн тургузарын саналдаан.

100 ажыг эртем ажылдарының автору. Оларның иштинде 3 улуг монография. Эртем ажылдары хөрзүнде чурттап чоруур доос-караларның морфологиязынга, систематиказынга, физиологиязынга, цитологиязынга, гистологиязынга, экологиязынга база зоогеографиязынга хамааржыр. Оон аңгыда Чечекмаа Тулушовна Кызылдың №9 гимназиязының эртем удуртукчузу. Ортумак школадан гимназия апаарынга үлүг хуузун база киирген. Ниити өөредилгениң национал-регионалдыг стандарттарын (2004-2006) тургузарынга, республиканың эге профессионал өөредилге албан черлериниң өскертиринге болгаш тургузарынга (1996-1998) идепкейлиг киришкен. 

Чечекмаа Тулуш-ооловна башкы ажылын эртем ажылы-биле каттыштырып билир чораан.

Тываның бир дугаар биология эртемнериниң доктору.

Чечекмаа Тулуш-ооловна Сагдының ады Тываның "XX чүс чылдың алдарлыг кижилери" деп алдын дептеринче кирген. 

## Дөс

# Сагды Чечекмаа Тулуш-Ооловна – биография 
#Поздравление с 70-летним юбилеем доктора биологических наук Сагды Чечекмаа Тулуш-ооловны
#К Году человека труда: первый тувинской доктор биологических наук Чечекмаа Сагды 

Аңгылал: Тываның күрүне университединиң башкылары Аңгылал: Тываның күрүне университединиң доозукчулары
Basshunter

**Basshunter**, **Jonas Erik Altberg** (22 декабрь 1984, Хальмстад) — ыраажы, хөгжүм продюсери база диджей.

## Дискография
### Студия альбомнары
* *[[The Bassmachine]]* (2004)
* *[[LOL (^^,)|LOL <(^^,)>]]* (2006)
* *[[Now You're Gone – The Album]]* (2008)
* *[[Bass Generation]]* (2009)
* *[[Calling Time]]* (2013)

### Синглдары
* «The Big Show» (2006)
* «Welcome to Rainbow» (2006)
* «Boten Anna» (2006)
* «Vi sitter i Ventrilo och spelar DotA» (2006)
* «Jingle Bells» (2006)
* «Vifta med händerna» (2006)
* «Now You're Gone» (2007)
* «Please Don't Go» (2008)
* «All I Ever Wanted» (2008)
* «Angel in the Night» (2008)
* «Russia Privjet (Hardlanger Remix)» (2008)
* «I Miss You» (2008)
* «Walk on Water» (2009)
* «Al final» (2009)
* «Every Morning» (2009)
* «I Promised Myself» (2009)
* «Saturday» (2010)
* «Fest i hela huset» (2011)
* «Northern Light» (2012)
* «Dream on the Dancefloor» (2012)
* «Crash & Burn» (2013)
* «Calling Time» (2013)
* «Elinor» (2013)
* «Masterpiece» (2018)
* «Home» (2019)
* «Angels Ain't Listening» (2020)
* «Life Speaks to Me» (2021)
* «End the Lies»  (2022)
* «Ingen kan slå (Boten Anna)»  (2023)

## Капсырылга

## Шөлүглер
* basshunter.se

Аңгылал:Ыраажы
Аңгылал:Швеция
Ховалыг, Артык Хом-Оттук кызы

**Ховалыг Артык Хом-Оттук кызы** (12 май 1951 чыл, Бора-Тайга суур, Сүт-Хөл кожуун, Тыва автономнуг область) — шүлүкчү, проза бижиир чогаалчы, очулдурукчу.

## Намдары
Ховалыг Артык Хом-Оттук кызы 12 май 1951 чылда Бора-Тайга суурга Сүт-Хөл кожуун Тыва автономнуг областька төрүттүнген. Кызылдың күрүне башкы институдунуң филология факультедин дооскан (1975), журналистика факультеди Дээди комсомол школа при ЦК ВЛКСМ Москва хоорайга (1983). Бажың-Алаак ортумак школага башкылап ажылдап турган, «Тываның аныяктары» солуннуң редакция килдизин эргелекчилеп турган, «Шын», Тыва Республиканың культура министерствозунуң инспектору.Тываның шүлүкчүлер ассоциациязын тургускан база ооң даргазы апарган.

Литературлуг ажыл-чорудулганы 1974 чылдан эгелээн. Чогаадылганың кол темазы — ол дээрге ава темазы, ынакшыл, төрээн чурт. Бир дугаар шүлүктери «Тываның аныяктары» солунунуң арынынга парлаан турган (1974), бир дугаар шүлүктер чыындызы «Крылья» ат-биле үнген (1979) Тываның ном ном үндүрер чери. Ол тыва дылче рубаи Омар Хайямны очулдурган база «100 рубаи» ат-биле парлап үндүрген (2000). Ол А. Ахматованың чогаалдарын база тыва дылче очулдурган, В. Тушнованың, моол шүлүкчү Д. Нямаа, А. Мамедова, В. Зуенока база өскелер. Ооң шүлүктерин орус, немец, украин, турк, алтай дылдарже очулдуруп турган. Бир дугаар ооң чыынды шүлүктери орус дылга В.Гордеевтиң очулгазынга «Преодоление» ат-биле (1992) Москва хоорайга үнген. Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы, Россияның алдарлыг культура ажылдакчызы. Россияның чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү (1991), Россияның журналистер эвилелиниң кежигүнү (1981), Россияның журналистер эвилелиниң федеративтиг Совет кежигүнү (1998), Улустар аразының Журналистер Организациязының кежигүнү (1997). Ол херээженнерге үндүрүлгелер тургускан: «Эне сөзү» солун (1991), «Кадын» журналы. Ук солун-сөткүүлдүң кол редактору. Тыва Республиканың журналистер эвилелиниң даргазы.

## Шаңналдары биле аттары
* Журналистер эвилелиниң юбилейлиг медалы
* «Мисс пресса-94» дүжүлге бөргүнүң эдилекчизи
* Д.Барыкаан аттыг шаңналдың лауреады
* Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы
* Россияның алдарлыг культура ажылдакчызы

## Кол парлаан чүүлдери
* «Крылья» шүлүктер
* «Четыре дара» шүлүктер
* «Цветок души» шүлүктер
* «Касание» шүлүктер
* «Серебряная капля» шүлүктер
* «Золотых луч озарение» шүлүктер
* «Искры мысли» шүлүктер
* «Доброе сердце» шүлүктер, очулгалар

## Демдеглелдер

Аңгылал:Чогаалчылар
Аңгылал:Тываның культура ажылдакчылары
Аңгылал:Тыва Республиканың алдарлыг культура ажылдакчылары
Аңгылал:Россияның чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү
Аңгылал:Тываның күрүне университединиң доозукчулары
Аңгылал:Россия Федерацияның алдарлыг культура ажылдакчылары
Аңгылал:Россияның журналистер эвилелиниң кежигүнү
Аңгылал:Сүт-Хөл кожуунга төрүттүнгеннер
Банных, Александр Михайлович

**Александр Михайлович Банных** (1899—1964) — совет үлетпүр ажылдакчызы база эртемден, техниктиг эртеминиң доктору, профессор.

## Намдары
8 ноябрь (өске барымдаалар-биле 24 ноябрь) 1899 чылда Никольское суурга Липецк уезд Тамбов губернияга төрүттүнген.

1926 чылда Ленинградтың политехниктиг институду (бо үеде Пётр Улугнуң Санкт-Петербургтуң политехниктиг университеди) мергежили «инженер-металлург» домна бүдүрүлгезин дооскан.

1926—1939 чылдарда Енакиевскиниң металлургия заводунга ажылдап турган, инженерден начальникке чедир домна цехке чаданы эрткен. 1939—1944 чылдарда Магнитогорскунуң металлургия комбинадынга ажылдап турган: кокс база домна бүдүрүлгезиниң кол инженерниң оралакчызы, комбинаттың техниктиг килдис начальниктиң оралакчызы. Мында А. М. Банных шинчилээн база улуг саны шиңгээттирген чаартыкчы саналдар, бүдүрүкчүлүүн бедидеринче углап баштаан домна суугузу; комбинатка ол тускай технологияны боттандырган база саналдаан турган агломерация марганецтиң рудазы.

1944—1962 чылдарда Александр Банных Магнитогорскунуң даглыг-металлургия институдунга ажылдап турган (бо үеде Магнитогорскунуң күрүне техниктиг университеди) — металлургияның шой кафедразының эргелекчизи турган база өөредилге-эртем ажылының ректорнуң оралакчызы. Хары угда бодунуң өөредилгезин үргүлчүлээн, эртем ажыл-чорудулгазын кылып турган база 1945 чылда аңаа профессор эртем атты тывыскан. Ооң иштинде өөреникчилери — техниктиг  эртеминиң докторлары, профессорлар М. А. Стефанович база Н. Н. Бабарыкин; техниктиг эртем кандидаттары, доцентилер В. К. Кропотов, А. Г. Неясов. А. М. Банных элээн каш эртем ажылдарының автору турган. Хөй-ниити ажыл-чорудулганы кылып турган.

Александр Михайлович Банных Ленин, Күш-ажылдың Кызыл туктуң база «Знак Почета» орденнери биле шаңнаткан, ол ышкаш медальдар, иштинде «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.».

1964 чылда Магнитогорскуга чок болган. Магниторгорскунуң Оң талакы эриктиң чевээнге орнукшуткан, 1981 чылда ооң чанынга ооң кадайын Ангелина Васильевнаны орнукшуткан.

Ооң оглу — Олег Александрович Банных база билдингир эртемден апарган.

## Демдеглелдер

## Шөлүглер
* НАУЧНАЯ ЭЛИТА Магнитогорского государственного технического университета имени Г. И. Носова
* Банных Александр Михайлович 

Аңгылал:Санкт-Петербургтуң политехниктиг университединиң доозукчулары
Аңгылал:Магнитогорскунуң техниктиг университединиң башкылары
Аңгылал:Техниктиг эртеминиң докторлары
Аңгылал:Оң талакы эрик чевегге орнукшутканнар (Магнитогорск)
Тыва кадарчы ыт

**Тыва овчарка** (**тыва кадарчы, таңныылчы  ыът**), **Тываның үндезин кадарчы ыъды** — Тываның көшкүн чонунуң улусчу селекция-биле үндүрген породазы. Кодан малды араатан амытаннардан камгалаары-биле база аңнаарда болгаш өнчү-хөреңги камгалаары-биле ажыглап турган. 

## Породаның төөгүзү

Файл:Кобель 5 лет.jpg|5 харлыг эр ыът
Файл:Кобель 10 лет.jpg|10 харлыг эр ыът
Порода Молосс хевирлиг, амгы үеде төвүт мастифтиң өгбелери кадарчы ыъттардан үнген. Ол ыъттар Төвүттен Моол, Алтай база Тываже сарлыктарны көжүрүп турар үеде кады келген. Төвүттен үнген өске хөй кезии породаларга бодаарга, тыва овчарка, ортаа Азияның, моол база бурят овчаркалар ышкаш үнген баштайгы өгбе хевиринге чоок .

Шаг-үеден бээр ол ыъттар Тываның дыка соок-изиг агаар-бойдузунга база даглыг черинге өөрени берген. Тыва овчарканың тускай дүгү кыштың чыкылама 40 градустарын-даа, чайның 50 градус изиин-даа тогдас болдурган. Боттары өрге-күжүген тудуп чип амыдырап чоруур. Бөрүге чаңгыс ыът безин алдырбайн баар.

Тываның ССРЭ-ге 1944 чылда каттыжарының бертинде бо породаның ыъттары Тывага дыка хөй турган. XX вектиң 50 чылдарында ССРЭ-ге үндезин чоннарның көшкүн амыдыралынга удур ажыл эгелээн, чонну хоорай-суурларга сууржуң чуртталгаже ыдалап турган. Суурларга чурттап эгелээрге ыъттарның саны эмин эрттир хөй апарган, ынчангаш ыъттарны илчирбелээш тударын негээн, илчирбеде эвес ыъттарны шуптузун аткылап каапкан. Хоорай-суурларга чурттуң төп черлеринден эккелген аңгы-аңгы бичии породалыг ыъттары көвүдеп эгелээн, ынчангаш тыва ыъттар дыка хөйү-биле хайнакшып калган. 1960 чылдарга чедир тыва породалыг ыъттарның саны дыка эвээжеп калган. Тываның үндезин ыът породазы шуут чиде бээриниң кырынга келген болгаш, чүгле Мөңгүн-Тайга кожууннуң база Алтай Республиканың Кош-Агач районунда арткан турган.

Породаны катап көвүдедирин Тыва Республиканың Чазаа деткээн.

2005 чылда Москвага бир дугаар тыва уксаалыг ыъттарның көрүлдези болган.

## Даштыкы хевири
Тыва овчарка — улуг мага боттуг, дең-дески мага-боттуг база дыка шимченгир ыът. Эр ыъттарның узуну 63-70 см. 

Дүгү ийи каът, чымчак база торгуланчак, суг эрттирбес, монунда база чарын кырында чел-дүктүг, хол-буттарында, кудуруунда савандыларлыг. Иштинде чуга дүгү тыка чиңге, чиик, чымчак база сырый. Колдуу кара база ак-кара өңнүг, колдуу хол-буттарында база хөрээнде актарлыг, оон-даа өске өңнерлиг боор.

## Аажы-чаңы
Тыва овчаркалар дыка быжыг, ажыныычал, шугу эвес аажы-чаңныг, өскерлип турар байдалдарга дүрген чаңчыгар. Таңныыл ажылынга дыка бердинген. Ээлеринге дыка бердинген, өскелээчел, ынчалза-даа дыка каржы эвес. Өөреттингир.

## Азыраары
Азыраары белен. Тывада бо ыъттар үргүлчү даштын чурттап турар. Өгже-даа, бажыңче-даа оларны киирбейн чораан. Дүгү база дыка хөй ажаанзырал хереглевес.

Тыва овчаркалар чылда чаңгыс катап эдержир болгаш хөй эниктерлиг болбас, колдуу-ла 4-5 хире боор. Эниктери декабрь-февраль үелеринде төрүттүнер, соокта чүгле 1-2 хирези дириг артар. 

## Демдеглелдер

## Шөлүглер
*
Белан, Анатолий Кириллович

**Анатолий Кириллович Белан** (төр. 1946) — совет база россий эртемден, техниктиг эртеминиң кандидады, профессор.

90 ажыг эртем ажылдарының автору, иштинде дөрт монография, 50 ажыг методиктиг ажылдар, база 

## Намдары
28 сентября 1946 чылда Челябинск областың Магнитогорск хоорайга төрүттүнген.

1969 чылда Магнитогорскунуң даглыг-металлургия институдун (бо үеде Магнитогорскунуң күрүне техниктиг университеди) дооскан мергежили «обработка металлов давлением». Өөредилгезин дээди өөредилге чери аспирантурага уламчылаан база 1981 чылда техниктиг эртем кандидадының эртем чадазы алыры-биле киирген диссертациязын камгалаан темазы «Исследование и разработка технологии изготовления низкоуглеродистой арматурной проволоки прокаткой в многовалковых калибрах».

1971 чылдан Анатолий Кириллович Магнитогорскунуң күрүне техниктиг университединде ажылдап турар, эртем шинчилелдерин кылып турган, 

А.К. Беланның эртемден ышкаш кылдыр сайзыралынга салдарлыг болган дараазында техниктиг эртеминиң докторлары, профессорлар Б. А. Никифоров база Г. С. Гун. Ооң эртем удуртулгазы-биле кандидат диссертациязын камгалаан М. С. Малышева, Е. Л. Кандауров, М. Е. Моторыгин. МКТУ-нуң проектилээри база металлургия машиналарны ажыглаары база дериг-херексел кафедразынга ажылдап турган. 2013 чылда Анатолий Кирилловичке профессор эртем ат тывыскан. Амгы үеде ол механика кафедраның профессору болуп турар, эртемнер башкылап турар: механизмнер биле машиналарның теориязы, машиналарның үүрмек кезектери база чогаадып кылыышкын үндезиннери, дузалал механика.МКТУ-нуң немелде профессионалдыг өөредилге биле кадр инжиниринг Институдунга квалификация бедидерин «Горизонт» программазы «Применение модульной объектно-ориентированной динамической учебной среды MOODLE для создания и сопровождения учебных курсов» эртип турган.

2007 чылда Россия Федерациязының Өөредилге болгаш эртем яамазы Хүндүлел бижик-биле шаңнаан.

## Демдеглелдер

## Шөлүглер
* Белан Анатолий Кириллович  
* НАУЧНАЯ ЭЛИТА Магнитогорского государственного технического университета имени Г. И. Носова
* Белан Анатолий Кириллович

Аңгылал:Магнитогорскунуң техниктиг университединиң доозукчулары
Аңгылал:Магнитогорскунуң техниктиг университединиң башкылары
Аңгылал:Техниктиг эртем кандидаттары