open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Агнес Моника

**Агнес Моника Мучото** (1986 чылдың июль 1-де төр.), Агнес Моника (Agnes Monica) Индонезияның (Индонезия Республиканың) дыка делгереңгей ыраажызы, диджейи база композитору.

## Капсырылга


## Шөлүг
* https://www.agnezmo.com/ 

Л
Бүрен-Хем суур

**Бүрен-Хем** суур - Тыва Респуликаның Каа-Хем кожуунунга хамааржыр суур. Ооң мурнунда суурну *Зубовка* деп адап турган. 2012 чылда суур 100 харлаан.

## География
Туружу: Дооразы (Широта) 51.733, Узуну (Долгота) 94.983.
Далай деңнелинден бедии 717 м.

Чоок кавыда суурлар: Сукпак суур, Терлиг-Хая суур, Суг-Бажы суур, Черби суур, Кундустуг суур, Көк-Хаак суур, Бояровка суур, Каа-Хем суур, Бай-Соот суур, Мерген суур.

## Төөгү
Шаанда 1912 чылда Бүрен-Хем хемниң Каа-Хемче кирген дужунга Красноярск можудан (крайдан) Тываже көжүп келген Зубов алышкылар Григорий биле Николай чурттаар кылдыр тургустунганнар.

## Демдеглелдер


## Дөс
#tuvaonline.ru
#http://maps.vlasenko.net/

Б
Б
Б
Б
Федерер, Роджер

**Фе́дерер Ро́джер** (; 1981 чылдың август 8-те төрүттүнген, Базель, Швейцария) — швейцар теннисист.

* Чаңгыстың чергезинге рекордтуг 302 неделя ишти Делегейниң бирги ракетказы турган, ылаңгыя 237 неделязы дургаар болган.
* Улуг шлемниң турнириниң чаңгыстың чергезинге 17 дакпыр тиилекчизи (ооң аразында карьерлиг Улуг шлемниң тиилекчизи).
* Улуг шлем турнир бүрүзүнүң үжүүрүнче (финалынче) эвээжи-ле 5 катап үнген.
* Уимбилдоннуң үжүүрүнче 8 катап үнген.
* Улуг шлемге үжүүрлежип ойнаан санының-биле ол рекордсмени-дир: ооң саны 24, ооң аразында 10 катап дургаар (база рекорд).  
* Улуг шлем турнирлерниң чартык-үжүүрүнче 23 катап дургаар үнүп турган дың чаңгыс теннисист болуп турар. Ниитизи-биле 33 чартык-үжүүр ойнаан, ол база рекорд-тур.
* 2013 чылда Францияның ажык чемпионадынга Улуг шлемниң 1/4 салыынче 36 катап дургаар үнүп келген, ынчалдыр ол чаа рекорд тургускан (ниитизи-биле 40 дөртчүк-үжүүрү (четвертьфинал) болган).
* Шупту теннисистер аразындан Улуг шлемниң турнирлеринге эң көвей салыглар (матчтар) уткан — 257.
* АРТ-ниң Делегей Турунуң Финалынга 6 дакпыр тиилекчизи (чаңгыстың разрядынга).
* Карьеразы дургаар акша шаңы-биле түңүн санаарга профессионал теннистиң тулган (абсолюттуг) рекордсмени (77,7 сая АКШ доллар).
* Олимпий теннис маргылдааларының 2 дакпыр шаңнадыкчызы (2008ч. эжештиг маргылдааның тиилекчизи, 2012ч. чаңгыстың маргылдаазының үжүүрлекчизи).
* АТРтодарадыр рейтингиниң Үстүү-3-ке (Топ-3) 10 дакпыр сезонну дооскан (2003-2012чч).
* Улуг Шлемниң 56 маргылдаазынга үспейн киришкен.

## Демдеглелдер

## Дөс
* Федерер Роджерниң үндезин сайтызы (англи дылда)

Ф
Ф
Ф
Чаа Чаа-Хөл

**Чаа Чаа-Хөл**, **Чаа-Хөл** — Тыва Республиканың Чаа-Хөл кожуунунуң төп сууру.

1887 чылда тургустунган. Үр үе дургузунда (Белоцарска тургустунарынга чедир) Таңды Урянхайның кол садыг-саймаа аргыжылга төвү турган. 1941—1961 чылдарда Чаа-Хөл кожууннуң төвү.

Улуг-Хемге далай (Саян-Шушенски суг шыгжамыры) кылыпканының соонда Чаа-Хөл суурну болгаш чанынга турган Үрбүн, Кашпал суурларын Бедик-Хавак деп черже көжүрген. 1974 чылда Чаа Чаа-Хөл суур тургустунган.

1992 чылда катап кожуун төвү кылдыр кылдынган.

## Чурттакчылар

Ч
Ч
Ч
Т
Ангун

**Аңгун Чипта Сасми** (1974 чылдың апрель 29-та төр.), Аңгун (Anggun) Индонезияның (Индонезия Республиканың) делгереңгей ыраажызы, диджейи база композитору.

## Демдеглелдер

## Шөлүг
* http://www.anggun.com/ 

А
География

**География** (**а** узадыр адаттынар) — чер кырын, ооң бойдус байдалдарын, ында чурттакчы чоннуң, экономиктиг курлавырларның канчаар хувааттынганын өөренир эртем. 

*Төөгү, бойдус, география төрээн дылды аартыксынмас* (Ю. Күнзегеш).

**Географтыг** — география-биле холбашкан. 

*Ынчалза-даа ол ат Тываның географтыг карталарында-даа, албан черлеринде-даа чок* (М. Көжелдей).

## Дөс
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

Г
Г
Анай кежи

Шынын сөглээрге, тывалар чаш малды өлурбес чораан. Кандыг-бир чылдагаан-биле чаш анай өлген болза, кежин бүдүнү-биле камныг сойгаш, эъдин октаптар. 

Анай кежин ол-ла дораан шыгы-биле чымчадыр ууштап алгаш, уруг чөргээ кылыр, ылаңгыя чай шагда чаштарның кедер чучаан кылыр. Анай кежинин дүгү чымчак болгаш сериин шынарлыг болур.
Өшкү кежи

Тываның кадыг-дошкун агаар-бойдузунга өшкү мал кончуг тааржыр болгаш өзүүчел. Өшкү, хой кежин соярының болгаш чымчадыр эттээриниң чуруму бир дөмей. Амыдыралы хирелиг кижилер өшкү кежинден тон кылыр. Өшкү кежи серини шынарлыг болганда, аңчы кижилерниң хөректээжин өшкү кежинден кылыр. Калыр даглыг черниң кижилери хой, өшкү кадарар оолдарның чолдак тонун база өшкү кежинден даараар турган. 

Өшкүнү азы хойну дөгерген кижи кежин оя кеспес.Өшкү кежин бырышкак чок кылдыр херип кадырар. Өшкү кежиниң дугун сугга чуп кааптар, ооң соонда база катап херер, хойтпак-биле идээлээр, өйлеп шыгыткаш, чидиг эдирээ-биле эдирээлээр. Үстүг кеш болза, хүл-биле бызап тургаш, үзүн үндүр эттээр.

Чымчадыр эттеп каан өшкү кежинден тон, чоорган кылыр.Чамдыкта серге кежин удуурда чыдар дөжек болгаш чаш уруглар олурар олбук кылдыр ажыглаар.

## Дөс
*

Ө
Ө
Афанасьев культуразы

**Афанасьев культуразы**
Үези: бистиң эрага чедир III дугаар муң чылдың ийиги кезее – бистиң эрага чедир II дугааар муң чылдың эгези. Хакасияда Батени суурнуң чанында Афанасьев даа бар. Аңаа А. С. Теплоухов 1920-1923 чылдарда бурун үениң базырыктарын казып турган.

Бо культурага хамаарышкан археологтуг тураскаалдар Алдай дагларында болгаш Саян дагларының соңгу талазынче Улуг-Хемни дургаар дистинчип чоруй барган.

Базарыктары ийи борбак ийи талалыг, бир талазынга өлген кижи чыттырар өңгарлар, өске талазынга хөмдүрген улустуң Эрлик оранынга ажыглаар дериг херекселдери чыдар. Кыжын өлген улусту чүгле чазын хар эрий бээрге орнукшудар турган. 

Суурлар 10 хире өг бүлелиг. Кижилер көжүп амыдырап чораан Кыжын улус чер иштинге оңгар бажыңнарга чуртап чораан, чайын болза чадырларга чурттап турган. Өнчү хөреңги талазы биле бай азы ядыы улус турбаан. Дөгере улустуң шыдал деңнели дөмей чораан.

Афанасьев культуразы энеолит үезинге хамааржыр. Металл деп чүвени улус билир турган. Металлдарны улус эзилдирип билбес турган. Металл даштарын бүдүнү-биле чер иштинден билир улус казып тып алыр турган. Дээрден дүшкен метеорит демирин, чалаң чести, чыжыр алдын, мөңгүннү улус колдуунда чараш каасталгага ажыглаар чораан. Честен ине, шивегей, чидиг чиңге бистер кылып аар. Чирилген ыяш аяктарны чес-биле септеп алыр турган. Чалаң чес, алдын чымчак болур. Металлдан каасталга кылырда дарган кижи ону алгаш тааржыр хевирин изидир чымчайты соп кезип алыр чораан.

Балды, бижекти чүгле даштан кылыр, чалаң чес таарышпас ол чымчак.

Улус аңнап, балыктап амыдырап чораан. Тываларның арат ажыл-агыйы Афанасьев үезинден эгелээн. Азырап турган амытаннары - чылгы; шээр мал: өшкү, хой; бода мал: инек. Буганы, аътты шанактавайн чораан. Кижилер оран-таңды кежии биле амыдыраар болганда хөй мал тутпас чораан. Эвээш каш борбак хой инээ суур чанынга оъттап чоруур. Кижилер тараа тарып, ажааган тараазын даш согааш биле чууруп аар турган.

Мүннү улуг дой саваларга хайындырып турган. Дой саваларның ишкири колдуунда 2-3 литр хире болур, адаа чуурга ышкаш борбак. Ындыг саваны чем хайындырарда изиг оттуң хүлүнче хөөп каар. Аяк-шынак ыяштан, хадың картындан кылдынган болур.

Тыны үзүлген улусту чылда чаңгыс катап орнукшудар, чыттырар тускай үелиг болур. Чевеглери базырык хевирлиг болур, базырыктың кыдыынга калбак даштарны херимней тургузуп каар. Өлген кижиге чараш хевин кедирткеш олуртуп кааш, холунуң адыжын дөңмээнге салып каар. Ынчалдыр кижиниң соой берген мөчүзү чыттырар үезин манап олурар. Чыттырар оңгары даш хааржак болур аңаа өлген кижини ооргазынга чыттырып каар. Оңгар иштинге чемниг савалар база салып каар.

## Тывада
Тывада Афанасьев культуразынга хамааржыр дөрт борбак археологтуг тураскаал бар,.

## Тайылбыр кезек


## Үндезини

Аңгылал:Тываның төөгүзү
Аңгылал:Төөгү
Төөгү
Аңгылал:Чаа өскерлиишкиннер
Мугур-Аксы суур

**Мугур-Аксы** суур - Тыва Республиканың Мөңгүн-Тайга кожуунунга хамааржыр суур. 

## География
Туружу: Дооразы (Широта) х, Узуну (Долгота) у.
Далай деңнелинден бедии z м.

Чоок кавыда суурлар:

## Төөгү

## Дөс
#
#

М
М
М
М
Окунев культуразы

Үези: бистиң эрага чедир II дугаар муң чылдың эгези – бистиң эрага чедир II дугаар муң чылдың ортузу. Хакасияда Окунев улус деп черге С. А. Теплоухов 1928 чылда ол үениң базырыын каскан. 

Сибирьниң болгаш Тываның хүлер вегинге хамаарышкан культура. Кижилер ийи азы дөрт дугуйлуг тергелер ажыглап турган.

**Көжээ.** Окунев культураның чону III муң чылдың эгезинден эгелеп даш көжээлер тургузуп эгелээн.
Көжээлерге инектер, сыынар, куштар чуруун силип каар. Кижи арнын силип каан көжээлер база турар, чамык көжээлерде
мыйыстыг кижи арнын чуруп каан, чамдыызында кижи арнындан хүн херелдери "үнүп чырып" турар. Кижи арынныг көжээлерни улус бурганнар кылдыр санап чораан. Ындыг көжээлер чанынга улус дагылга эртирип чораан. Шылгараңгай көжээлер Хакасияда бар: *Тас Хыс* биле *Улуг Хуртуях Тас*. Көжээлер колдуунда Минусинск ховузунга тургустунуп турган, Алдайда, Улуг-Хемде олар ийи-чаңгыс таваржыр.

Бо үеге эң эртеги хая дашка силбээн чуруктар хамааржыр.

Өлген кижини ооргазынга чыттырып каар, буттары дорт чытпас: дискээн өөрү сөгүрерти сып каан болур.

## Дөс
Леонтьев H.B., Капелько В. Ф., Есин Ю. Ф.
Изваяния и стелы Окуневской культуры. -Абакан: Хакасское книжное издательство, - 2006. 236 с. ISBN 5-7091-0238-5
Аңгылал:Тываның төөгүзү
Аңгылал:Төөгү
Төөгү
Аңгылал:Чаа өскерлиишкиннер
Кыдат

**** () — Азияда чуърт. Төп хоорайы - Бээжин.

Делегейде эң-не хөй санныг чурттакчылыг чурт - 1,38 млрд кижи. Чурттакчы чонун кыдат чон тургузуп турар (боттарын *хань* деп адаар). Оон аңгыда делегейде девискээриниң делгеми-биле 3 дугаар черни ээжелеп турар (1-ги черде Россия, 2-ги черде Канада).

Күрүне дылы – кыдат дыл.

Делегейде шерииниң саны болгаш күжү-биле күчү-күштүг күрүнелерден чыда калбайн турар. Ядерлиг ок-чепсектиг күрүнелерниң бирээзи болуп турар. 

## Үндезини

Аңгылал:Чурт
Аңгылал:Азия
Азербайджан

**Азербайджан** (Аzərbaycan Republikası) — Азияның Кавказ девискээринде, Каспий далайның соңгу эриинде чурт. Ооң төвү болгаш эң улуг хоорайы — Баку.

## Чурт ады
Азербайджан дылда ооң албан езузунуң ады — Azərbaycan Respublikası [ɑzæɾbɑjdʒɑn ɾespblikɑsɯ]. Англи дылда ону   *Republic of Azerbaijan* дээр.

## Делегей харылзаалары

### Турция-биле харылзаа
Азербайджан Турция-биле быжыг болгаш найыралдыг харылзаалыг, ол база-ла түрк чон, ол ийи чонну хөй кезиинде «ийи чурт, чаңгыс чон» деп адап турар.

### Армения-биле харылзаа
Армения аразында территория талазы-биле маргылдаа ( Даглыг Карабах айтырыы)дээш алгыш-кырыш чоруп турар. Ийи чурттуң аразында дипломатчы харылзаа чок.

## Административтиг бөлүк
1. Абшерон району

2. Агджабади району

3. Агдамский район

4. Агдашский район

5. Акстафский район

6. Аксу район

7. Ширван

8. Астарский район

9. Баку

10. Белоканский район

11. Барда р-н

12. Бейлеганский район

13. Биласуарский район

14. Джабрайлский район

15. Джалилабад району

16. Дашкасанский район

17. Шабранский район

18. Фузули району

19. Гадабайский район

20. Ганджа

21. Горанбойский район

22. Гочейский район

23. Хаджикабулский район

24. Имишли району

25. Исмаили району

26. Калбажарский район

27. Курдамирский район

28. Лачинский район

29. Ланкаран району

30. Ланкаран

31. Ларикский район

32. Масалли району

33. Муң чыл

34. Нафталан

35. Нефтчалский район

36. Угизский район

37. Габала району

38. Кахский район

39. Казахский район

40. Гобустанский район

41. Кубаский район

42. Кубатлый район

43. Кусарский район

44. Саатлы район

45. Сабирабад району

46. ​​Шакиский район

47. Шаки

48. Сальянский район

49. Шамахский район

50. Шамкирский район

51. Самухский район

52. Сиязанский район

53. Сумгайит

54. Шушский район

55. Шуша

56. Татарский район

57. Товузский район

58. Ужарский район

59. Хачмазский район

60. Ханкенде

61. Хаанлар кожуун

62. Хызы кожуун

63. Хожалый район

64. Хожавендский район

65. Ярдымлыский район

66. Евлахский район

67. Евлах

68. Занггеланский район

69. Закаталыский район

70. Зардабский район

71. Нахчыван автономнуг республика

## Демдеглелдер

Аңгылал:Чурт
Аңгылал:Азия
Том хем

**Томь** - Барыын Сибирьде хем, Обтуң оң адыры.

Томнуң бажы Абакан сыннарының барыын эдектеринде, Карлыган сыннарының соңгу кырлаңнарының болгаш "Томнуң шыпшыы" деп дагның аразында тулаалалчак эдээнде. Эгеки дурту тулаалыг шынаада мурнуу-барыын уг-биле агып чыдар. Томь деп аттың тывылганының дугайында янзы-бүрү саналдар бар. Алдарлыг дылчы, төөгүжү, А. М. Кондратовтуу-биле алырга, хемниң ады амгы үеде биче буурай кет чоннуң дылындан келген.
Хемниң узуну - 827 км, делгеми - 3 км чеде бээр.

## Томда хоорайлар
: Междуреченск, Мыски, Новокузнецк, Кемерово, Юрга, Томск, Северск.

Т
Ак-Эрик суур

**Ак-Эрик суур** — Тес-Хем кожуунда бир суур.

Аңгылал:!Main category
Шуй

**Шуй** – Бай-Тайга кожуунунда бир суму.

## Туружу
Бай-Тайганың мурнуу талазында турар.

Ш
Ш
Ш
Сайлыг сумузу

**Сайлыг** – Чеди-Хөл кожуунда бир суму. Сайлыг сумузунуң төвү болгаш чаңгыс чурттакчылыг чери. Чурттакчы чону 1272 кижи (2007), 1178 (2014).

## Географиязы
Суур ортузунда Элегес хем агып чыдар.

; Кудумчулары

Горный пер., Зеленый пер., Матросова пер., Октябрьский пер., Пролетарский пер., Степной пер. Берег 2 куд., Болотная куд., Горная куд., Горький куд., Зеленая куд., Ленин куд., Лесная куд., Матросов куд., Маяковский куд., Набережная куд., Октябрьская куд., Подгорная куд., Пролетарская куд., Рабочая куд., Степная куд., Терешкова куд., Хойтпак-оол куд., Шевченко куд.

С
С
Эйнштейн, Альберт

**Альберт Эйнштейн** *(; март 14, 1879, [[Германия|Германия]] - апрель 18, 1955, [[Американың Каттышкан Штаттары|АКШ]])* — физик-теоретик, амгы теоретиктиг физиканы үндезилээннерниң бирээзи, 1921 чылда физикага Нобель шаңналының лауреады,  хөй-ниити ажылдакчызы. Германияга (1879—1893, 1914—1933), Швейцарияга (1893—1914) болгаш АКШ-ка (1933—1955) чурттап чораан. Делегейде 20 хире кол университеттерниң хүндүлүг доктору, элээн хөй Эртемнер Академиязының кежигүнү, ооң иштинде ССРЭ-ниң ЭА-ның даштыкы хүндүлүг кежигүнү.

А. Эйнштейн – физика талазы-биле 300 ажыг эртем ажылдарының автору, оон ыңай 150 номнар болгаш эртем философиязынга, төөгүге  
база оон-даа өске эртемнерге хамаарышкан чүүлдерниң автору.

## Намдары
Альберт Эйнштейн 1879 чылдың март 14-те Германияның өвүр чарыында Ульм деп хоорайга бай эвес еврей уктуг өг-бүлеге төрүттүнген. 

Адазы, Герман Эйнштейн (1847-1902) ол үеде матрацтарга болгаш периналарга чүг дыгыы бүдүрер улуг эвес предприятиениң ээзи турган. Авазы, Паулина Эйнштейн (төрүмелинде Кох, 1858-1920) кукурузалар садар шору бай өг-бүлеге төрүттүнген. 1880 чылдың чайынында өг-бүлези Мюнхенче көжүп чоруй барганнар. Аңаа Герман Эйнштейн акызы Якоб-биле электри херекселдери садар улуг эвес 
фирма ажыдып алган. Мюнхенке Альберта Мария деп кыс дуңмазы төрүттүнген (Майя, 1881-1951).

Эйнштейн эге билигни тус черниң католиктиг школазынга алган. Ооң бодунуң сактыышкыннарындан алырга ол бичиизинде ханы шажынчы байдалдыг турган, оон тура 12 харлыында адырылган. Эртем номнары номчуп тургаш ол Библия номунда бижип каан чүүлдер шынга дүүшпес, а күрүне аныяк салгалды мегелээр сагыштыг деп билген. Ол бүгү ону бот бодалдыг болгаш авторитеттерге кезээ каралыг хамааржыр кылдыр болдурган. Сөөлүнде ол бичии турда эң күштүг чүүлдер дээрге компас, Евклидтиң "Начала" оон Иммануил Кантдың "Арыг угаанның шүгүмчүлели" турган деп сагынган. Оон аңгыда ол авазының чугаалааны-биле алды харлыындан эгелеп скрипкага база ойнап эгелээн. Назынынының иштинде ол хөгжүмге сундулуун кагбаан. 

## Тайылбыр


Э
Э
Англи дыл

**Англи дыл** () — бүгү делегейде нептерээн болгаш хөй-хөй чурттарда күрүне дылы. (Англияның үндезин дылы), АКШ-тың чурттакчыларының дылы (31 штаттың күр дылы), Ирландия, Канада, Мальта чурттарның ийи үндезин дылдарының бирээзи, Австралияның, Чаа Зеландияның күрүне дылы, Азияның болгаш Африканың чамдык чурттарында күрүне дылы кылдыр ажыглап турар (Индия, Пакистан д.о.ө.).

Англи дыл бүгү делегейниң чоннарының харылзажырынга, садыг-саарылга талазында болгаш катай ажылдажылга чорударынга эң ажыктыг дыл бооп турар.

## Төөгүзү
### Прото-герман дылдан эрги англи дылче
Эң эрте хевирин эрги англи азы англо-саксон дыл дээр (чылдары 550 — 1066). Эрги англи дылга Фризиа, Куду Саксони болгаш Мурнуу Джутланд деп черлер эриктери дургаар англ (ангел, энгел), саксон биле джут деп герман чоннар чугааланып чораан. 7-ги чүс чылдарга чедир англо-саксоннарның герман дылы Роман эжелээшкинниң эккелген дылдарын — ниити бриттон, келт, латин дылдарны солуп, Британга кол дыл апарган. *Англия* биле *Англи* деп аттар ангелдерден тывылган.

Дөрт диалектиге чарлыр: англи диалектилер (меркиа биле нортумбриа) болгаш саксон диалектилер (кент биле барыын саксон). Барыын саксон диалектизи 9-ку чүс чылдың өөредилге реформалары болгаш Вессекс хаанының салдары-биле стандарт бижимел янзызы апарган.

### Ортуку англи

### Амгы шагның англи дылдың тараашкыны

## Делегейде нептерээни
2016 чыл-биле алырга, 400 сая кижи англи дылды төрээн дылы кылдыр, 1,1 миллиард кижи ийи дугаар дылы кылдыр ажыглап турар. Чугааланып турар кижилериниң саны-биле алырга делегейде эң улуг дыл. Чурттарны англи дылды канчаар ажыглап турары-биле аңгы бөлүктерге чарып болур. Индий лингвис Брадж Качру англи дыл ажыглаар чурттарны үш төгерик модели-биле аңгылаан:
*"иштики төгерик" чурттарында төрээн чугааланыкчылар ниитилелдери улуг, хөй санныг (Улуг Британия, АКШ, Канада, Австралия, Ирландия),
*"даштыкы төгерик" чурттарында төрээн чугааланыкчылар ниитилелдери биче, ынчалза-даа англи дыл ийиги дыл кылдыр делгем ажыглаттынып турар (Филиппиннер, Ямайка, Индия, Пакистан, Малайзия биле Нигерия),
*"делгерээр төгерик" чурттарында хөй улус англи дылды даштыкы дыл кылдыр өөренип турар.

### Плюрисентриктиг дыл
Англи дыл — плюрисентриктиг дыл, ол дээрге кандыг-даа националдыг өйлел дылды делегейге канчаар ажыглаарын дужаап башкарбас дээни. Аас англи дыл, чижээ дамчыдылгага ажыглаттынар, колдуунда ук черниң адаашкын стандарттарынга чагыртыр.
Американ дыңнакчылар британ дамчыдылгаларны, оон британ дыңнакчылар американ дамчыдылгаларны билип шыдаар. Делегейде англи дыл чугааланыкчылары англи дылдыг аңгы-аңгы черлерниң радио биле теле программаларын болгаш филмнерин билип шыдаар.

### Глобалдыг дыл

## Фонетиказы

## Грамматиказы

## Лексиказы

## Бижииниң системазы

## Диалект, аксент болгаш янзылары

Аңгылал:Дылдар
Аңгылал:Англия
Графика дизайны

**Графика дизайны** (; азы *графиктиг дизайн*) — аяннашкак болгаш үре-түңнелдиг визуал-коммуникативтиг чурумалдар кылыр уран-төлевилелчи ажыл-чорудулга. Өскээр чугаалаарга, янзы-бүрү объектилер дөзевилээр чогаадыкчы уран чүүл, графиктиг элементилер дузазы-биле бердинген объектиниң эстетиктиг, визуалдыг болгаш функционалдыг шынарларын экижидер ажыл. Культура болгаш социал-экономика адырларының сайзыраарынга графиктиг дизайн инновацияга салыышкынын киирип турар.

## Тайылбыр


Аңгылал:Уран чүүл
Бурят дыл

**Бурят дыл** (**бурят-моол дыл**; дылга адаары **буряад-монгол хэлэн**, 1956 чылдан тура – **буряад хэлэн**) – буряттарның база оон-даа өске моол бөлүкке хамааржыр чоннарның дылы. Бурят Республиканың ийи күрүне (орус дыл-биле катай) дылдарының бирээзи. Моол дылдарның соңгу-моол бөлүктеринге хамааржыр.

Ооң мурнунда *бурят-моол дыл* деп адап турган. Бурят-Моол АССР-ни (1923) Бурят АССР (1956) деп эде адай бергенинде *бурят дыл* деп адай берген.

Бурят дыл колдуунда Бурятияда, Иркутск облазында база Забайкальск крайында нептерээн. 

Буряттар соңгу Моолдың тайга болгаш тайга адаа черлеринде Россия кызыгаарын дургаар Дөрнөд, Хэнтий, Сэлэнгэ болгаш Хүвсгел аймактарында чурттап турарлар. 

Бурят дылда чугаалажып турар улустуң ниити саны 283 муң ажыг, оларның иштинде 218 557 кижи Россияда, 18 муң ажыг кижи Кыдатта, 46 муңу Моолда.

## Тайылбыр


Аңгылал:Дылдар
Диис

**Диис** – сүт-чемштиглерге хамааржыр диистер клаззының дириг амытаны. 

## Класс

## Демдеглелдер

## Дөс
#Биология. 8 класс.
# 

Д
Д
Кежир

**Морковь** (тыва: *кежир*) — ийи чылдыг үнүштерге хамааржыр бакча (огород) үнүжү болур. Тывада ооң хөй-хөй сорттарын бакчаларда тарып, өстүрүп турар болгаш янзы-бүрү чиир чемнерге: хайындырым (варенье), тырткан эът, камгы (консерва) кылырынга база мал чеминге хереглеп турар.

Кежирниң тургузуунда аалар (агылар, белоктар), чигир, шагжылык (клетчатка), агаштыг (эфирлиг) үстер, азоттуг бүдүмелдер, минералдыг дустар (кобальт, калий, демир, чес, имис азы фосфор, йод), ферментилер болгаш витаминнер — В1, В2, В6, С, Е, К, пантогенниг ажымал (кислота), никотинниг ажымал, витаминнер РР, каротин бар.

Кежирни витамин четпес болгаш хан эвээжээн кижилер ажыглап турар. Ону хүн-бүрү чип ажыглаар болза, кижиниң мага-бодун эки быжыглаар. Оон ыңай чүрек дамырлары баксыраанда, баар, бүүрек аарыгларынга чаа кежирни сүмелеп турар. А оюлганнаар аарыгларга ону ажыглаарын сүмелевейн турар. Карактың шоо баксыраан кижилерге, витамин четпестээнде улуг ажыктыг. Кежирниң чулуун уругларга ижиртирин сүмелеп турар. Бичии уругларга, бир хүн улуг омааштап, эртен, кежээ ижиртир. Улус кежирниң чулуун бал-биле (ары чигири-биле) холааш, боостаа тунуп, соокка кагысканда, чөдүргенде, уругларның аас кемдиишкиннериниң үезинде ажыглап турар.

Кара-бүүректиң чамдык аарыгларының үезинде, ооң чулуун ижерин база сүмелеп турар. Соокка үжүүшкүннер, өрттениишкиннер үезинде янзы-бүрү балыгларны эмнээринге, кежирниң чулуун кижилер шаг төөгүден бээр ажыглап чораан. Эң ылаңгыяда амгы үеде кежирниң үрезиннеринден даукарин деп эмни үндүрүп ап турар. Ол эмни чүректиң хан-дамырларын алгыдарынга хереглеп турар. Ынчангаш даукаринни бир-ийи төгерик эмнеп (таблеткалап), бир хүн 3-4 катап чем чиириниң мурнунда ижер. Оон ыңай кежир чулуу-биле арынның кежи кургаг кижилер чунарга база кончуг эки.
## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

Аңгылал:Үнүштер‎
Түлүш

**Түлүш** - тыва төрел аймактарның бирээзи.

Түлүштерниң адырлары көвей: Адыг-Түлүш, Улуг-Түлүш, Дүктүг-Түлүш, ...

## Төөгү

### Адыг-Түлүш
Адыг-Түлүш - Улуг-Хемниң Эъжим, Хайыракан ынчаар чурттап чораан.

## Солун чүүл
VIII - IX вектерде Түлүштерниң өгбелери боттарын Төлес деп адаар турган. Ол шаандагы үелерде Йерлиг-чор деп кижи чурттап чораан, ооң дугайында "Ээрбек I" деп даш төөгүлеп турар.

А
А
Тураскаал Е-61 (Тыва)

**Тураскаал Е-61 ([[Тыва]])** − Тываның Чаа-Хөл кожуунда Суглуг-Адыр деп черде тураскаал.
Лаа

**Лаа** () – чырык чырыдар херексел. 

## Төөгү

## Параметрлери

## Дөс
#БСЭ. "Свеча".
#

Л
Л
Боодал

**Боодал** – бооп шарып азы бөлүп каан бир тудумдан куспак хире чаңгыс аай чүүлдер.

## Тывылганы

## Хевирлери

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбырлыг словары (сөстүк), Том I, А-Й. Новосибирск, Наука 2003ч.

Б
Б
Бизон

**Бизон** – Соңгу Америка диптиң дүктүгүр дириг буга амытаны.

## Биология

## Чурттаар чери
Соңгу Америка дипте чуртап турар.

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбыр словары (сөстүү). "Наука". 2003г. Новосибирск. 
#

Б
Б
Даспың

**Даспың** – сарыг шажын ёзулалы кылырында кырынга өргүл дүрзүлери салыр калбак ыяш.

## Төөгү

## Ёзулалдар

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбыр сөстүү (словары). Том I, "Наука", Новосибирск 2003г.

Д
Д
Дезикчи

**Дезикчи** - 1) кандыг-бир хүлээлгеден, ажылдан дескен кижи; 2) дайзынның талазынче дескен кижи.

## Төөгү

## Дезикчилерниң хевирлери

## Наказание

## Дөс
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.
#

Д
Д
Д
Догмат

**Догмат** — шажын өөредииниң маргыш чок, догма кылдыр хүлээп алыр ужурлуг кол чүүлү.

## Төөгү

## Христиан чүдүлге

## Ислам чүдүлге

## Буддизмде

## Дөс
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словары). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.

Д
Д
Месут Өзил

Месут Өзил (, , турк дылга адаары [meˈsut øˈzil], немец дылга адаары [ˈmeːzʊt ˈœzɪl]; 1988 чылдың октябрьның 15-те төрүттүнген, Гельзенкирхен, ФРГ) — немец футболист, Лондоннуң «Арсенал» болгаш Германияның национал командазы дээш халдаар чартык камгалакчы бооп ойнап турар.

## Намдары
Месут Өзил — турк уктуг немец футболист, чартык камгалакчы. Гельзенкирхенге төрүттүнген.

## Демдеглелдер

Аңгылал: Спорт
Хойтпак

**Хойтпак** – тыва улустуң ижер-чиир чеми. Хойтпак ак чемнерге хамааржыр. Тываларның төөгүзүнде болгаш культуразында хойтпакты эң бурунгу, эң хоолулуг болгаш эң сүүзүннүг чеми деп санап турар. Шаанда өреге бүрүзү саар инектиг чораан болгаш хойтпактаар доскаарлыг чораан. Кижи хирезинде доскаарлыг болгулаар. Бир паштың доскаары дээрге бир тигер азы бир паш долу хойтпак болур.

Сүт-саан элбей бээрге, бурун өгбелер хойтпактаар чораан. Хойтпакты колдуунда инек сүдүнден кылыр. Хойтпак доскаарын шевер кижи теректен кылыр. Дүвүн хадың тозу-биле дүптээр. Кызыл-харагандан ыяш шоптулар чаазап алгаш доскаар дүптээр тосту чыпшыр кадагылаар. Доскаар дүвү ийи каът тос болур, арагазы ажыг болур.

Сүттү саггаш, улуг пашка хайындыргаш, өремезин алыр. Өремезин алган сүттү шала кежээликтей доскаарга кудар. Шала сооксумаар болза ол доскаарны кидис азы хой кежи-биле чылыдыр ораап тургаш, чеп-биле долгандыр шарыптар. Чылыглаан доскаарга хойтпак дүрген ажыыр болгаш дүжүнгүр болур. Доскаарның кыры сарыг сугланып, шыыгайндыр дагжап турар апаарга, ынчан тигер чурумнуг.

Башкы хойтпактың арагазын отка, сугга чажар, Таңдыга, Чеди-Хаан сылдыска чажар сүзүктүг чораан. Эң баштайгы дашканы бөлүк аалдың эң улуг кижизинге тудуп сунар. Бир аалдың эр кижилери башкы хойтпактың арагазын чаңгыс аякка куткаш, дугурааннап ижер. Эң сөөлгү аякка куткан араганы улуг назылыг кижиге сунар. Ол кижи сөөлгү дашканың аразазын орту киир чооглапкаш, илезин отче чажыптар.

## Дөс
#Моңгуш Кенин-Лопсан "Тыва чаңчыл"

Т
Шай сүдү

**Шай сүдү** — Ак чем. Бистиң бурунгуларывыс сүттен янзы-бүрү чемнерни кылыр чораан. Сүттен кылган чем кончуг хоолулуг, ол курлавыр бооп чораан. Амданныг болгаш хоолулуг чемни сүттен кылып аарга, кижиниң кадыынга тергиин херек болгаш аарыг-аржыкты эмнээринге дузалаар. 
Чазын мал төрүптери билек, оларның төлдерин тускайлап үзер, аңгылап кажаалаар, бир черге баглаар, ол чүл дээрге саар малдың сүдүнден ак чем кылып алырының бир аргазы болур.
Шай сүдү. Хой, өшкү, инек, иви, тевениң сүдүн арыг пашка хайындыргаш, шай сүттээр. Ылаңгыя хой сүдү-биле болгаш инек соңгузу-биле сүттээн шай кончуг амданныг болгаш хоюг болур.
Чай шагда шай сүттээр сүттү бичии хууңга куткаш, соок суг иштинге суп каар, ол сүт иривес болур. Тос хууңга кудуп каан сүт база белен иривес. Шай сүттээр сүттү тускай хууңга кудуп алыр. 
Ава кижи шай сүттээр сүттүбир савага куткаш, онзагалап кадагалаар. Өгге кым-бир кижи кээрге, шай артыы чылдып ижирпес, чаа шай хайындырып чораан. Шай сүттээр сүттү хүн дүъш эрткиже дээр савазынга кадагалаар, ооң соонда таарыштыр ажыглаптар.

## Дөс
#Моңгуш Кенин-Лопсаң "Тыва чаңчыл"

Ш
Тарак

Тарак – тускай, кылыры белен эвес, сүттен болгаш тал картындан кылган дыка чедингир ак чем. Колдуунда ону чазын кылып ап болур, чогум болза ооң хөреңгезин үспейн үр үе ишти дургаар катап-катап кылып аап болур.

Кыштың соогу намдап, час щинчи кирип орда, шээр мал оолдап эгелээр. Хой хураганнап, өшкү анайлап турар апаарга, шай сүттээр сүт бар апарганы ол. Чер карарып, хек-даван үнүп, чоогалар иштинден шончалайлар үнүп тура өйде, инектер бызаалап эгелээр. Анай-хаактар сыргаланып, суг кыдыындан үнген талдар чулукталып турар өйде черден үнген талдың картын бир тудумдан картап алгаш, ону борбактай шарыптар. Хайындырып каан инек сүдүн чылыг бүлээн кылдыр чылыткаш, дүвү бүдүн хууңга куткаш, ынаар бир моондак тал картын суп киириптер. Сүттүг болгаш шылбалыг хууңну кидис-биле ораагаш, өг иштиниң бир шөлээн черинге тургузуп каар. Бир хонгаш азы улуг-ла дизе үш хонгаш тарак болу бээр. 

Башкы таракты өгнүң эр ээзинге амзадыр азы кырган-ачазынга амзадыр чаңчыл турган. Ылаңгыя тараазы төнүп келген өрегелерниң уруг-дарыы тарак үнген соонда, чеми тывылганы ол болур. Таракты баштай оолдарга бир-бир аякты иштирер. Кыс уруглар өйлеп ижер. Тарак ижерге ижин чазалыр.

Шаандагы тываларның чугаазын езугаар алырга, тарак ижип өскен уругларның иштиниң хоочузу чок болур. Тарак ижип чораан уругларның, азы оолдарның өкпези, баары, шөйүндүлери, улуг хырны, бүүректери болгаш сыңыйы кончуг арыг-чаагай болгаш каң-кадык болур.

Тарактың хөреңгизин үзүп болбас. Хууң дүвүнге тарак бичиилей бээрге, хайындырган сүттү кырындыва кудар. Тыва кижиге тарак дээрге тарааны солуп шыдаар чем болур.

Т
Итпек

**Итпек** — Доскаардыва хойтпактыва хайындырып каан сүттү кудар. Бир чамдыкта  доскаарда хойтпак хоюлдур итпектелзин дээш, чиг сүттү база кудар. Бир хонган соонда, доскаарда хойтпак кырынга ийи илиг хире кылын итпек туруптар.итпекти аякка шүүреп куткаш, чаш уругларга чиртир. Итпекти улуг улус база чем кылдыр чиир. Хүндүлүг кижи өгге келгенде, баштай аякка изиг шайны куткаш, тавакка долдур урган саржаглыг далганны салыр, ооң хүндүлүг шаалдазы кылдыр бир дашкага итпектибаза салып каар. Хүндүлүг аалчы езу барымдаалапитпекти амзап каар.
Хойтпактың ажыы ханзын дээш, бышкы-биле бир хүн каш-даа катап быжар. Доскаарда хойтпактың бышканын азы ажаанын итпээнден билип алыр.Бир эвес итпек чуга болза, хойтпак бышкан болур,ындыг хойтпакты тигерге арагазы кончуг ажыг болур.
Итпек болза хоолулуг болгаш эм чем болур.

## Дөс
#Моңгуш Кенин-Лопсаң "Тыва чаңчыл"

И
Быштак

**Быштак** – тыва улустуң база өске-даа чоннарның чиир чеми. Быштак болза ак чемнерге хамааржыр. Тыва чоннуң ёзузунда болза быштакты дагылганың сүзүктүг чеми деп адап турар. Тывалар кожуун бүрүзүнде быштакты кылып турар. Быштактың даштыкы хевири болгаш кылып алыр аргалары кожуун бүрүзүнде аңгы-аңгы болуп турар. Башкы сүттү хойтпактап алган соонда хойпакты кылыр аргалыг болур. 

Буга бажы, ыяш бажы, бай ыяш, тел ыяш, хам ыяш, Таңды дагаан черлерге быштакты албан апаар. Бир калбак ыяш кырынга быштакты салгаш, дагылгалыг черге салып каар. Дагылга кылган черге хамнаан хамнар ол быштакты оран ээзи четтирип турар кылдыр алганырлар. Бурун шагда төрелдежип-аалдажырда, бир хап быштакты албан белеткеп алыр турган.

## Быштакты кылыры
Быштак кылыр дээнде, пашка сүттү хайындырыптар. Колдуунда сагган сүттү дораан хайындырыптарга, тергиин амданныг быштак болур. Өремелеп каапкан сүттү хайындыргаш, быштак кылырга арай чорбалаң быштак болур. Пашта хайнып турган изиг сүттүң кырындыва таракты азы хойтпакты кудуптарга, дораан итпектели бээр. Ол итпекти тускай даарап алган кеден хапка сарыг-суун шүүреп алгаш, ийи калбак ыяш аразынга ол-ла хапка итпекти салыптар. Калбак ыяш кырынга улуг дашты базыргаш салыптарга итпектиң сарыг-суу сызылгаш, калбавыргай быштак апаар. Чаа сагган сүт-биле кылган быштак сүтсүг болгаш чаагай амданныг болур.

## Дөс
#Моңгуш Кенин-Лопсаң "Тыва чаңчыл"

Б
Дөжек

**Дөжек** — чада салгаш, кырынга удуур чүүл (кижи удуур орун, ооң херексели). 

## Өг

## Бажың

## Дөс
#Тыва дылдың тайлыбыр сөстүү (словары). Том I, "Наука", Новосибирск - 2003ч.

Д
Д
Ховалыг, Кайгал-оол Ким-оол оглу

**Кайгал-оол Ким-оол оглу Ховалыг** *(,  август 20, 1960 төр.)* — тыва хөөмейжи, ыраажы, делегейде ат-сураа билдингир «Хүн-Хүртү» деп хөгжүмчү бөлүктүң баштыңы болгаш тургузукчузу. Россияның Алдарлыг артизи, Тываның Улустуң хөөмейжизи. 

## Намдары
Кайгал-оол Ким-оол оглу 1960 чылдың август 20-де Тыва АССР-ниң Чөөн-Хемчик кожууннуң Бажың-Алаак сумузунга («Искра» совхозу) төрүттүнген. Тываның Күрүне Ансамблинче чалатырганың бертинде, 21 харлыынга дээр чылгычылап чораан. Кызыл хоорайже көшкеш, аңаа хөөмейлеп өөренип турган.

«Аян» ансамблинге 1979 чылдан тура хөөмейжи салымын эгелээн. Оларның хөөмей программазын Ленинград хоорайга белеткеп турган.

1989 чылда Коңгар-оол Ондар, Иван Сарыглар, Борис Херли, Вячеслав Данмаа, Сергей Ондар оон-даа өскелер-биле «Тыва» бөлүүнче кирген. Бөлүктүң удуртукчулары Тыва улустуң хөөмейжизи Геннадий Тумат болгаш хөөмей шинчилээр төптүң эртемдени Зоя Кыргыс. Олар болза улуг хөөмейжилерден ырыларын бижип ап турган.

Бодунуң чаа ажыдып алган «Хүн-Хүртү» бөлүүнге шупту күжүн бээр дээш, 1993 чылда «Тыва» бөлүктен үнүп алган. Кайгал-оол Ховалыг хөөмей, каргыраазы-биле бүгү делегейге алдаржаан.

## Хөөмейлээр мергежили

## Ырылары

## Дөзү


Аңгылал:Тыва
Х
Х
Х
Ээжегей

**Ээжегейни** тарааны солуур чем дижир. Шаандакы тывалар кыштап чиир ээжегейни кадырып алыр чораан. Тараа шоолуг тарывас болгаш малдыг өрегелер, ылаңгыя Өвүр, Эрзин, Тес кожууннар чурттуг кижилер ээжегейни барба-барбазы-биле белеткеп, узун кышты ажылдыр чиир чеми кылдыр хүннезиненип алыр чораан.

Ээжегейни кылыры эң-не бурунгу арга болур. Пашта хайнып турган изиг сүтче таракты азы хойтпакты кудуптарга, сарыг-суглуг итпек апаар. Ол итпектиң сарыг-суун соолдур хайындыргаш, оортан ээжегей кылып алыр. Бир чамдык кижилер сарыг-суун аксып каапкан итпекти калбак-калбак кылдыр аңгылай-аңгылай үскүлээш, шары кежиниң кырынга чаткылааш, изиг хүнге кадырып алыр. Сүдүн чая сүттээн ээжегей ажывас боор.

## Дөс
#Моңгуш Кенин-Лопсаң "Тыва чаңчыл"

Э
Божа

**Божа** болза тыва кижилерниң эмге ажыглаар база алгы-кеш болбаазырадып эттээринге чугула херек ак чем болур. Чемге хөөн чок апарган кижиге изиг божа ижиртир.  
Ажыы болган хойтпакты хайындырар. Ол чүл дээрге, улуг пашка бир паш хойтпакты куткаш, ынаар шуурунну салгаш, дөрт талазы-биле борбак даштар-биле чыскыыр. Шууруннуң кырынга чылапча пажын салгаш, ону долгандыр кидистен кылган ораалда азы куру-биле куржаптар. Чылапчага соок сугну кудуп алыр. Арага тигерде, аргалыг болза, кара тал дазылы-биле азы пар дыттыңбудуу-биле от одаар. Пашта хойтпак хайнырга, чылапча суу изиир, шууруннуң шоргазын куду арага чүгүрүп баткаш,шорга аскында салып каан хууңче агып кирер. Суг изий бээрге соок суг-биле солуп турар. Бир паш араганы тигерде, ий азы үш катап чылапча суун солуур. Өйү келирге, чылапчаны азы шуурунну эзер. Арагазын аксып каапкан хойтпактың божазы пашка артып калыр. Божаны алыр эң-не бурун аргазы бо-дур.
Тывалар божа-биле алгы идээлээр. Бир алгыны үш катап суг идээлээр болур. Идээзи ханган алгыны эттээрге, эттеттингир болур.

## Дөc
#Моңгуш КЕНИН-ЛОПСАҢ: ТЫВА ЧАҢЧЫЛ. Тыва чоннуң ыдыктыг чаңчылдары. – Тувинские традиции. Книга вторая: священные традиции тувинского народа. – Кызыл: Тувинское отделение педагогического общества при Министерстве образования республики Тыва: Издательство “Новости Тувы”, 1999. На тувинском языке. 352 с.'''

Б
Сарыг суг

Сарыг-суг - божаны кеден хапка куткаш, азып каарга оон сыстып үнер сарыг өңнүг суг-дур. Сүттен кылган чем аймаанга хамааржыр.

## Кылыры
Божаны кеден хапка куткаш, сарыг-суун үндүр аскып кааптар. Бир болза божа сарыг-суун черже аксып кааптар. Бир чамдыкта божаның сарыг-суу-биле бода малдың кежин чымчадыр шыгыдар. Ылаңгыя инек, шары кежин сарыг-суу-биле чиңнеп шыгыткаш, чымчадыр эттеп-эттеп, ооң соонда саргартыр ыштап каар. Кандыг-даа чаъс чаарга болгаш өлгенде иривес идиктерни болгаш таалыңнарны ыштаан хөмден даараар.

Шаандагы тывалар ижин чазаар дээнде, соодуп каан сарыг-суг ижер чораан. Боостаазы ыжа берген кижиге изиг сарыг-сугну ижиртирге, дораан эттинер.

## Дөзү
#Моңгуш КЕНИН-ЛОПСАҢ: ТЫВА ЧАҢЧЫЛ. Тыва чоннуң ыдыктыг чаңчылдары. – Тувинские традиции. Книга вторая: священные традиции тувинского народа. – Кызыл: Тувинское отделение педагогического общества при Министерстве образования республики Тыва: Издательство “Новости Тувы”, 1999. На тувинском языке. 352 с.

C
C
Ааржы

Тиккен хойтпактың сарыг-суун кеден хапка, азы кеден шоодайга аксып кааптарга, өл ааржы ол болур.

Өл ааржыны аяк ортуже өйлеп алгаш, ооң кырындыва хайындырып каан соок сүт куткаш, чаш уруглар чемгерер. Бир чамдыкта өл ааржыны ол хевээрзин база чиир. Тывалар ааржыны суксун чеми дижир. Чай шагда тараа суггарган кижи суксай бергеш, өл ааржыны соок сугга хоюдупкаш, суксун кылдыр ижип алыр. Өл ааржылыг сугну ижерге, кижиниң боостаазы ыжып аарбас дижир. 
Кеден хапта азы кеден шоодайда өл ааржыын шары кежинге төккеш, хүнге кургадыр. Улуг шыгы үне берген өл ааржыны деспиге ургаш, -г кырынга кааң хүндүс каап каарга, хүн караанга кончуг кадар. Кадырып каан ааржыны хаш алгыдан кылган хаптарга ургаш, аксын шарып каар. Ааржы белен үрелбес болур. Аңчыкижилерниң тайгага чадырынга бир хап ааржы кажан кезээде турар. Ол чадырга келген кижи ол ааржыны өйлеп чип алгаш, ол-ла черинге хавы-биле азып каар бурун чаңчыл бар.

## Дөс
#Моңгуш КЕНИН-ЛОПСАҢ: ТЫВА ЧАҢЧЫЛ. Тыва чоннуң ыдыктыг чаңчылдары. – Тувинские традиции. Книга вторая: священные традиции тувинского народа. – Кызыл: Тувинское отделение педагогического общества при Министерстве образования республики Тыва: Издательство “Новости Тувы”, 1999. На тувинском языке. 352 с.

А
Курут

Кеден хапта азы кеден шоодайда аскып каан өл ааржыны кургатпайн тургаш курут кылыр. Куруттуң хевири дөрбелчин болгаш борбак болур. Өл ааржыны өйлей үскеш, ийи калбак ыяшка калбартыр базыргаш, бичии кевий бээрге, дөрбелчинней кескилептер. Өл ааржы кеден хапка турда, чудурук дег кылдыр борбактагылааш кевин кургадып база болур. Дөрбелчин азы борбак куруттар чиндиңнээш турда, ортузундан тевене-биле уттээш, тус-тузунда чүң-биле дизиптер. Чүңде дизип каан дөрбелчин азы борбак куруттарны өгнүң ынаазынга ышталдыр кургадыр.

Шагаа хүнүнде хой кадарар оолга бир дизиг курутту бээр турган. Биеэ шагда он хар чедир оолдар, кыстар кырган-авазының азы даай-авазының аалынга частың башкы айында албан баар чаңчыл турган. Адазының иези, аза иезиниң иези өгге келген уругларга куруттар үлеп бээр. Улуг назылыг кижилер боттарының уруг-дарыынга курут бээри шаандагы езулал болур.

## Дөс
#Моңгуш КЕНИН-ЛОПСАҢ: ТЫВА ЧАҢЧЫЛ. Тыва чоннуң ыдыктыг чаңчылдары. – Тувинские традиции. Книга вторая: священные традиции тувинского народа. – Кызыл: Тувинское отделение педагогического общества при Министерстве образования республики Тыва: Издательство “Новости Тувы”, 1999. На тувинском языке. 352 с.

К
Какпак

**Какпак** — Хойтпактың арагазын тиккен соонда, шууруунун эзип кааптар. Шууруннуң иштинге какпак артып калыр. Аргалыг болза бир пашты тиккен соонда, какпаан сивирип кааптар.

Шууруун какпаан эң-не дыңнангыр оолга сивиртип чиртир чаңчыл турган. Авазының, угбаларының, кырган-авазының чугаазын тооп дыңнаар, оларның айбызын дораан кылыр оолдар, болгаш кыстар шууруун какпаан бир дугаарында сивирип чиирлер. 

Бурун өгбелер какпак-биле хензиг чаштарны бодундува дыка эптиг элзедип ап база ажылөхожулга хандыкшыдыпап чорааннар.

## Дөс
#Моңгуш КЕНИН-ЛОПСАҢ: ТЫВА ЧАҢЧЫЛ. Тыва чоннуң ыдыктыг чаңчылдары. – Тувинские традиции. Книга вторая: священные традиции тувинского народа. – Кызыл: Тувинское отделение педагогического общества при Министерстве образования республики Тыва: Издательство “Новости Тувы”, 1999. На тувинском языке. 352 с.
К
Саржаг

**Саржаг**, чөкпекти колдуунда хой, өшкүнүң ыштай аарак кадырып каан хырныга кудар. Мал-маган болгаш аң-мең сыңыйларынга саржагны база тускайлап кудар.

Турнуктуруп чыгган өремени улуг пашка хайындырарга, баштай саржаг ылгалы бээр.  Ылгап алган саржагны баштай сава долдур чыып алгаш, ооң соонда үрүп каан хой азы өшкү хырнынга кудуп алыр. Сыңыйлыг саржагны калбак ыяш кырынга салгаш, орун алдынга суп каар.

Кончуг бай өрегелер саржагны доскаарларга кудуп алыр. 

Тыва кижиниң амыдыралынга саржаг эң-не хоолулуг чем болур. Уруг-дарыгга хереглээр саржаг шагның дөрт ээлчээнде албан турар. Өгге хүндүлүг кижи келирге, ыяап-ла саржаглыг чем салыр. Кыштың кончуг соогунда саржаглыг чемни чип аарга, челбинмес болур.

## Дөс
#Моңгуш КЕНИН-ЛОПСАҢ: ТЫВА ЧАҢЧЫЛ. Тыва чоннуң ыдыктыг чаңчылдары. – Тувинские традиции. Книга вторая: священные традиции тувинского народа. – Кызыл: Тувинское отделение педагогического общества при Министерстве образования республики Тыва: Издательство “Новости Тувы”, 1999. На тувинском языке. 352 с.

С
Чөкпек

**Чөкпек** — сүт аймаандан кылган ак чем.

## Кылыры
Турнуккан өреме хайындырарга, баштай саржаа тускайланып аңгыланыр, ону хырынга кудуп алыр. Адактың сөөлүнде саваның дүвүнге чөкпек артар, ол чөкпекти база-ла хой азы өшкү хырнынга долдур куткаш, шөлээн черге шыгжаар. Саржаг-биле чөкпекти калбак ыяш кырынга салып шыгжаар.

Чер-черде чөкпекти, саржагны кылыры аңгы-аңгы. Шынаа черниң аалдары чодураалыг чөкпек кылыр. Чодурааны чыггаш, тараа согаажынга чуура соктааш, хүнге кадырып алыр. Ол кадырып алган чодураага  чөкпеккке холуур. Чодураалыг чөкпекти Шагаа хүнүнде бузар чаңчыл турган. Кым-бир кижиниң өөнге шагаалап келген улуска чодураалыг чөкпекти сонуургадып чиртир.

Тайга черниң аалдары айлыг чөкпек кылыр, бестиг, үүргенелиг чөкпек кылыр чораан. Бести каскаш, арыглап кургаткаш, бир хап долдур чыып алыр. Айны каскаш, база-ла арыглап кургаткаш, хапка чыып алыр. Үүргенени чыггаш, арыглап аштагылааш, таарыштыр хооргаш, тускай хапка долдур уруп алыр. Хайындырган чөкпекке  белеткеп алган айын, безин, үүргенезин таарыштыр холуй ургулаптар. Амыдыралдың берге үезинде, частың кадыында бестиг, айлыг, болгаш үүргенелиг чөкпекти бускаш, уруг-дарыг чемгерер.

## Дөс
#Моңгуш КЕНИН-ЛОПСАҢ: ТЫВА ЧАҢЧЫЛ. Тыва чоннуң ыдыктыг чаңчылдары. – Тувинские традиции. Книга вторая: священные традиции тувинского народа. – Кызыл: Тувинское отделение педагогического общества при Министерстве образования республики Тыва: Издательство “Новости Тувы”, 1999. На тувинском языке. 352 с.

Ч
Хымыс

Хымыс () – бе сүдүнден кылган чемнерниң бир янзызы. Шаг төөгүден бээр тывалар чылгы малды өстүрүп чораан. Бениң сүдүнден хымыс кылыр. Бени бир хүнде каш-даа катап саар. 

Бе сүдүн саггаш, ол-ла дораан тускай доскаарга кудуптар. Ол доскаарда бе сүдү бир хонгаш, хымыс апаар. Тыва кижилер хымысты суксун кылдыр база эм кылдыр ажыглап чораан. Арган-дорган уругларга бениң хымызын ижиртир. Оон ыңай көску-хөрек аарыг кижилер база бе хымызын ижер. Ишти-баары хоочулуг кижилерге база бе хымызын ижиртир.

Чаш уругларның ишти чазалзын дээш, чаа сагган бе сүдүн бичиилеп ижиртир. Бурун шагда тыва кижилер он үш хар чедир уруг-дарыынга бе хымызын чай санында ижиртир чаңчыл турган. Саар бези чок улустуң ажы-төлү бе саап турар аалга баргаш, бе хыызын албан ижер турган.

## Дөс
#Моңгуш КЕНИН-ЛОПСАҢ: ТЫВА ЧАҢЧЫЛ. Тыва чоннуң ыдыктыг чаңчылдары. – Тувинские традиции. Книга вторая: священные традиции тувинского народа. – Кызыл: Тувинское отделение педагогического общества при Министерстве образования республики Тыва: Издательство “Новости Тувы”, 1999. На тувинском языке. 352 с.

Х
Х
Сүт хоюу

**Сүт хоюу** — Тывалар чаш уругларның хоюн бичиизинден тура хумагалаар. Арай арган төл болза, ол уругга сүт хоюн хүннүң-не бичиилеп бээр. Сүт хоюн үндүрүп алыр белен. Хой сүдүн азы инек соңгузун бир савага аңгылай куткаш, сооксумаар черге хондур тургузуп каарга, эртенинде сүт кырынга бир илиг хире сүт хоюу турар. Сүт хоюн хымыш-биле шүүрей ускаш, тос хууңга кудуп алыр.

Часкы чавыртыңда чаш уругларның арны болгаш хочлары хорлай бээр болза, сүт хоюу-биле чааптарга, дораан чиде бээр.

Сүт хоюун чиг сүттен үндүрүп аарга, хоюг болгаш амданныг болур.

## Дөс
#Моңгуш КЕНИН-ЛОПСАҢ: ТЫВА ЧАҢЧЫЛ. Тыва чоннуң ыдыктыг чаңчылдары. – Тувинские традиции. Книга вторая: священные традиции тувинского народа. – Кызыл: Тувинское отделение педагогического общества при Министерстве образования республики Тыва: Издательство “Новости Тувы”, 1999. На тувинском языке. 352 с.

С
Өреме

**Өреме** – тыва улустуң болгаш өске-даа чоннарның чиир чеми. Өреме ак чемнерге хамааржыр. Тыва чоннуң ёзулалында болза өгге хүндүлүг кижи кээрге, албан шай хайындырар. Ынчаарга салыр далган, тараа, боова, боорзак чок болза, ажыг эвес өремени тавакка салыр.

## Өремени кылыры
Чаа сагган сүттү улуг пашка долдур кудар. Өремелээр сүттү пар дыттың будуу-биле долдур одаар азы кургаг тал-биле одаар. Эртенги саалданы дооскаш, шой пашка кудуп каан сүттү ожукка типтер. Ава кижи отту одавышаан, пашта сүттү хайгаарап көрүп орар. Сүт хөөреп орда, хола хымыш-биле саарар. Сүттүң көвүүн үндүр саарыпкаш, отту чавырылдыптар. Өреме кылын болзун дээш, сүттүг пашты чиңнедир одаар. Сүттүң кыры өремелени бээрге, кош ожукка пашты эзип каар. Паш иштинге сүт хүннү бадыр өреме тыртып турар.

Өремени кежээликтей хымыш-биле сояр, кыдыын сивиртииш-биле адырар. Өремени сойгаш чыып турары улуг хууңга азы улуг тавакка овааландыр салыр. Өремени сава долдур чыггаш, ажыдып турнуктурар.

Чаа сойган тараа-биле өремени өремелеп чиир. Чаа сойган өремени шайга база каап чиир. 

## Дөс
#Моңгуш КЕНИН-ЛОПСАҢ: ТЫВА ЧАҢЧЫЛ. Тыва чоннуң ыдыктыг чаңчылдары. – Тувинские традиции. Книга вторая: священные традиции тувинского народа. – Кызыл: Тувинское отделение педагогического общества при Министерстве образования республики Тыва: Издательство “Новости Тувы”, 1999. На тувинском языке. 352 с.

Ө
Чаңчыл

**Чаңчыл** дээрге кижи амытанның эки-багай чаңын илередип турар мөзү хоойлузу-дур. 

Чаңчылдың назыны кончуг узун болгаш быжыг. Чаңчыл-чоннуң чүс-чүс чылдарда амыдыралчы дуржулгазындан шилиттинген, кижилерниң угаан-медерелинде быжыгып доктаай берген, салгалдан салгал дамчып сагыттынып чоруур мораль-этиктиг нормалар, бижиттинмээн хоойлу-дүрүм, ниитилелге ужур-уткалыг сагылгалар-дыр деп, Чүлдүм Чап башкы тодарадып бижээн. Чер кырынга кандыг-бир чон кажан тывылган болдур, ол үеден эгелеп ол чоннуң өске чоннардан онзагай ылгалыр чаңчылы тыптып келир.

Чаңчыл чүс-чүс чылдарны ажып эрткен болгаш кандыг-бир чоннуң бодунуң үре-салгалынга аттырып каан ыдыктыг чагыы болур. 

Тыва чоннуң чаңчылдары болза кижи төрелгеттениң эрте-бурунгу культуразы болгаш үнелиг эртине болур. Ада-иезиниң үлегеринден, чугаа-домаандан чаңчылдарны уруглар өөренип алыр. Бурунгу тывалар ажы-төлдү чаш турда-ла, чөпшээрелдиг болгаш хоругулуг чүвелерни ылгаар кылдыр чаңчыктырып эгелээр турган. Бижиттинмээн хоойлу-дүрүм болган ыдыктыг чаңчылдар, сагылгалар, езулалдар, ужурлар тыва чоннуң шаг төөгүден тура уруглар кижизидилгезинге мөөң улуг күш бооп келген. 

Өгбелериниң ыдыктыг чагыын хажыткан оолдар, уруглар бүгү назынында адын бужартатканы ол болур. Тыва кижи хамыктың мурнунда адын ажы-төлүнүң мурнунга, ха-дуңмазының мурнунга, дөргүл-төрелиниң мурнунга арыг-чаагай кылдыр арттырарын ыдыктыг хүлээлге кылдыр көөр.

## Дөс
#Моңгуш КЕНИН-ЛОПСАҢ: ТЫВА ЧАҢЧЫЛ. Тыва чоннуң ыдыктыг чаңчылдары. – Тувинские традиции. Книга вторая: священные традиции тувинского народа. – Кызыл: Тувинское отделение педагогического общества при Министерстве образования республики Тыва: Издательство “Новости Тувы”, 1999. На тувинском языке. 352 с.

Ч
Ч
Тос Таңды

**Тос Таңды** - тыва чоннуң культуразында бир билиишкин.

Эрги шагдан бээр тывалар тос таңдыга чүдүп, чажыын чажып база алгыш йөрээлин салып чорааннар. Тываның кайы-даа булуңунга баарга, мындыг чечен одуруглар дыңналыр:

Тос таңдым өршээзин!
Тос Дээрим өршээзин!
Тос хемим өршээзин!
Тос артым өршээзин!


Таңды дээрге **эң бедик сынны** ынча дээр. Шынаа дээрге эң чавыс черни ынча дээр. Тыва чон черниң бедиин база чавызын онзалап көөр чораан, ындыг черлер оларның бурунгу чүдүлгези-биле тудуш холбашкан. Тываларның Тос таңдым адап, чүдүп база чалбарып турар таңдылары тускай аттарлыг бооп турар.   

#**Башкы Таңды** хайыракан, ол болза Тере-Хөлде Кунгуртуг суурдан чиге бурунгаар көстүп турар Хаан-Тайга.Башкы Таңды деп сөске чер болганда хүн үнер чүкте бедик сыннар кирип турар азы Тываның мурнуу чүгүнде турар бедик сыннар, ынчангаш аалдың мурнунда турар улуг сынны кайда-даа бурганчыдып адап, чүдүп, чажыын чажып турган. Орус дылда бижигилээн номнарда **Башкы Таңдыны** *Южные Саяны* азы *Мурнуу Саяннар* деп турар.
#**Соңгу таңды Хайыракан**, ол болза кандыг-бир аалдың соңгу талазында турар бедик дагны ынчаар адап турар. Соңгу Таңды дээрге Соңгу Саяннар бооп турар.
#**Мөңгүн-Тайга хайыракан**, ол болза Тываның эң бедик сыны. Мөңгүн-Тайга кожуунда ийи улуг таңды бар-бирээзин Улуг-Мөңгүн-Тайга дээр, өскезин иче Мөңгүн-Тайга дээр.
#**Бай-Тайга хайыракан**. Хемчик бажының Алаш талазында улуг тайгазы. Тыва чоннуң тоолчургу чугааларында, тоолдарында болгаш ырларында кирген меңги баштыг ыдыктыг оран.
#**Кызыл-Тайга хайыракан**. Сүт-Хөл кожууннуң девискээринде туруп турар, Хемчиктиң солагай талазында улуг тайга.
#**Буура-Тайга хайыракан**. Чонунга кончуг хумагалыг, ынаар эртен сүт чажып каарга, ол хүн аяс хүн болур дижир. Буура-Тайганың ээзи хорадаанда, шуурган шуурганнадыр, улуг харны урдурар азы кааң халапты болдурар дижир. Буура-Тайганың ээзи алаты чонунга чазык чаңнаанда, кыш хүр болур болгаш тараан тараа кончуг үнер дижир.
#**Таңды-Уула хайыракан**. Оюннар кожууннунуң мурнуу талазын долгандыр турар. Таңды-Уулага бистиң ада-өгбелеривис дүп шагдан бээр ак сүдүн чажып чораан, алгыш-йөрээлин салып чораан. Таңды-Ууланың ээзи кара карактыг ак сыын дижир.
#**Өдүген-Тайга хайыракан**. Тожу кожууннуң эң бедик чери, чай шагда өдүгенниг чаъс чаар боорга Өдүген-Тайга дээн дижир.   
#**Улуг-Ондум**, **Ортаа-Ондум**, **Биче-Ондум** деп үш сын улуг сын бар. Ам улус ол сыннарны *Академик Обручев*-даа дижи берген.

Тос-Таңды хайыраканга чажыг чажары – тыва чоннуң эң бурунгу чүдүлгези болур.

## Дөс
#Моңгуш КЕНИН-ЛОПСАҢ: ТЫВА ЧАҢЧЫЛ. Тыва чоннуң ыдыктыг чаңчылдары. – Тувинские традиции. Книга вторая: священные традиции тувинского народа. – Кызыл: Тувинское отделение педагогического общества при Министерстве образования республики Тыва: Издательство “Новости Тувы”, 1999. На тувинском языке. 352 с.

Т
Т