open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кууйлу

**Кууйлу** — элээди оолдарның оюну. Ону хувискаал соонда орус чон-биле харылзаа сайзырай берген үеде тыва оолдар орус оолдарның оюнундан үлегерлеп алган. Ойнаар чуруму:
ийи, үш кижи ойнаар. Ойнаар херексели — мерге, кагар бичии доорбаш ыяш. 

Черге бичежек 0,5 Х 0,5 м хире дөрбелчин шыйгаш, ооң ортузунга бичежек оңгар сомнап алыр. Эгелээр кижини мерге тутчуп тургаш тывар. Эгелээн кижи доорбашты ол сомалап алган оңгарынга бир ужу астына берген чыдар кылдыр селегелей салып алгаш, астына берген ужун орта мерге-биле оожум хаптарга, доорбаш өрү алзы чаштай бээрге, агаарга ужугуп турар аразында мерге-биле катап каккаш, ырады-ла хаптар. Ойнакчы чаштай берген доорбажын алгаш, дөрбелчинче үш ортумак базымны баскаш, доорбашты дөрбелчинниң иштинче кире бээр кылдыр октаар, бир эвес доорбаш дөрбелчинни часпаан болза оюнну шак-ла ынчаар уламчылаар, чүгле доорбашты чыткан черинден шимчетпейн кагар. Ойнап турган кижи доорбашты хаккаш чазыпкан болза, азы дөрбелчин шыйыг иштинче киир октап шыдавас болза, частырыг деп санаар болгаш ынчан ооң удурланыкчызы ойнаар. 

Бир эвес доорбашты кижи дөрбелчин шыйыгдыва киир октап шыдавас, шыйыг көзүлбес кылдыр ырай берген болза, доорбаштың дүшкен черинден дөрбелчин шыйыгга чедир тыныш үспейн, «куу-уй-лу-у» деп алгырып, үш катап аай-дедир маңнааш, дөрбелчин иштинге салып алгаш, уламчылап ойнаар. 

Бир эвес ырады хапкан доорбашты удурланыкчы кижи агаардан черге дүжүрбейн чорда дозуп алган болза, ону ойнакчы кижи ышкынган деп санааш, доорбашты тудуп алган кижи ойнаар. 

Доорбаш-биле хөй катап ойнап турар кижи тиилеп турган болур. Бо оюн болза бичии чаштарның шимченгир, шын эскериичел, авааңгыр болур чоруун сайзырадырынга дузалаар

## Дөзү
http://tyvalib.ru/Book/TyvaOyunnar#/page/97

К
К
К
Королев, Сергей Павлович

**Сергей Павлович Королев** (1906 — 1966) — совет эртемден, ракета техниказының конструктору, Совет Эвилелде ракета техниказының болгаш ракета чепсектиң бүдүрериниң организатору, практиктиг космонавтиканың үндезилекчизи.
Куулар, Алдын-оол Содун-оолович

Чөөн-Хемчик районнуң Баян-Тала сумузунга төрүттүнген. Тывага республика чергелиг маргылдааларга хөй удаа шаңналдыг черлерни ээлеп келген. 1986 чылда май 9-та, 1992 чылда ма 1-де Кызылга болган хүрештерге шүүлген. 

1990 чылда болган "Арзылаң Чамыяңның шаңналы дээш", 1997 чылда Мөңгүн-Тайгага болган "Найыралдың начыны" деп улуг маргылдааларга үжүүрлешкен.

Тыва Республиканың **Начын** мөгези.

## Дөзү
#"Тываның алдарлыг мөгелери" (Знаменитые борцы Тывы). Ооржак Сергей Ынаажык-оглу. 2005 ч.

К
К
К
К
Куулар, Александр Кавыш-оолович

**Куулар, Александр Кавыш-оолович** Сүт-Хөл районнуң Ак-Даш сумузунга 1952 чылда төрүттүнген. Спорттуң национал хевирлеринге Россияның спорт мастери. Республика спартакиадазынга деңзи барымдаалап эрттирип турган хүреш маргылдааларынга тиилеп чораан.

## Дөзү
#"Тываның алдарлыг мөгелери" (Знаменитые борцы Тывы). Ооржак Сергей Ынаажык оглу. 2005 ч.

К
К
К
К
К
К
Куулар, Даржа Дугаржапович

**Куулар, Даржа Дугаржапович** Сүт-Хөл кожууннуң Ишкин сумузунга 1932 чылда төррүттүнген. Башкы эртемниг. Милицияның полковниги.
Тыва автономнуг областың, Тыва АССР-ниң шыырак мөгелериниң бирээзи. Облась, республика чергелиг маргылдааларга хөй удаа шүглүп, шаңналдыг черлерни ээлеп чораан. 

## Дөзү
#"Тываның алдарлыг мөгелери" (Знаменитые борцы Тывы). Ооржак Сергей Ынаажык оглу. 2005 ч.

К
К
К
Куулар, Каң-Демир Каң-оол оглу

**Каң-Демир Каң-оол оглу Куулар** ( Кызыл кожууннуң Кур-Чер суурунга 1974 чылда төрүттүнген) – тыва сумо мөгези, сумога делегей чергелиг спорт мастери.Россияның сумо хүрешке хөй дакпыр чемпиону, Европаның 2000 чылда чемпиону, Делегейниң сумо чемпионаттарынга каш дыктып шаңнал кирген мөге.

## Намдары
1974 чылда Кур-Чер (Целинное, азы Победа) суурга төрүттүнген. Бичиизинден тура хүрешке сонуургалдыг. Россияның сумога чыынды командазынче кирип, тыва хүрешке база чедиишкинниг хүрежип турар. Спортчу чедиишкиннери дээш Тыва Республиканың Чазаа ону "Шылгараңгай күш-ажыл дээш" деп медаль-биле шаңнаан. Ооң адын "Тываның XX чүс чылда алдарлыг кижилери" деп Күрүне номунче киирген.

Амгы үеде сумо хүрештиң тренери бооп ажылдап турар.

## Дөзү
#"Тываның XX чүс чылда алдарлыг кижилери". Ном

К
К
Куулар, Николай Шагдыр-оол оглу

**Николай Шагдыр-оол оглу Куулар** *(  апрель 4, 1958 төр.)* — тыва шүлүкчү, прозачы, очулдурукчу, Тыва Республиканың культуразының алдарлыг ажылдакчызы. Россияның Чогаалчылар болгаш Журналистер эвилелдериниң кежигүнү.

## Намдары
Н. Ш. Куулар 1958 чылдың апрель 4-те Тыва АССР-ниң Өвүр кожуунунуң Торгалыг сумузунга төрүттүнген. Торгалыг ортумак школазын, Томскиниң политехниктиг институдун, Москвада А.М.Горький аттыг литература институдун дооскан. 

Тыва АССР-ниң Чоннуң амыдырал-хандырылга яамызынга инженерлеп, «Шын» солуннуң редакциязынга үлетпүр килдизинге корресподентилеп, Тываның ном үндүрер черинге редактор, кол редактор бооп, Тываның Күрүне Университединге улуг башкы бооп, «Улуг-Хем» сеткүүлдүң кол редактору бооп ажылдап чораан. 1993-1995 чылдарда Тываның Чогаалчылар Эвилелиниң баштаар черин даргалаан. Бойдус камгалакчыларының «Бойдус кыйгызы», Өвүр кожууннуң «Өвүрнүң судалы» деп солуннарны редакторлап, үндүрүп турган. Тыва Республиканың культуразының алдарлыг ажылдакчызы, Тыва Республиканың улустуң чогаалчызы. 

### Чогаал ажылы
Чогаал ажылын 1973 чылда эгелээн. Ооң чогаалдары алтай, армян, башкир, болгар, кыргыс, моол, орус, татар, узбек, украин, хакас дылдарже очулдуртунган. Тыва дылче А. Пушкинниң, М. Лермонтовтуң, И. Бунинниң, С. Есенинниң, Б. Пастернактың, Бо-Цзюиниң, Омар Хайямның, Р. Тагорнуң, Исикава Такубокунуң, В. Соколовтуң, А. Блоктуң, Н. Рубцовтуң, Ю. Кузнецовтуң, моол, бурят, алтай, хакас, кыргыс, казах, украин, татар болгаш өске-даа шүлүкчүлерниң шүлүктерин, шүлүглелдерин, Э. Лабиштиң, Д. Мягмарның (В. Серен-оол-биле кады) шиилерин, Библияның номнарының хөй кезиин, Чаа Дугуржулга-чагыг деп кезээн, өске-даа номнарын, Х. Саддхатиссаның «Будданың амыдыралы» деп номун, Р. Акутагаваның новелларын («Эрлик оранының хилинчээ» деп ат-биле), эрте-бурунгу буддийжи литератураның чамдык тураскаалдарын («Эрткен төрүмелдер төөгүлери» деп ат-биле) очулдурган. 

### Номнары
* «Чайык» («Өзүмнер» деп чыындыда, Кызыл, 1981);
* «Маңган ак кулун» (Кызыл, 1984);
* «Өгбелерим чурту» (Кызыл, 1988); 
* «Чырык болгаш дүмбей» (Кызыл, 1991); 
* «Даңгына» (Кызыл, 1996);
* «Дүүшкүннерлиг ээр-дагыр оруктар» (Кызыл, 2002); 
* «Танаа-Херелдиң чуртунда» (Кызыл, 2004); 
* «Чолдуң ному» (Кызыл, 2006);
* "Чоза биле Торгалыгның чолу бедик малчыннары (Кызыл, 2006);
* «Мээң таныжым Таңды ээзи даңгына» (Кызыл, 2008);
* "Улуг Ховунуң сактыышкыннары" (Кызыл, 2013);
* "Хостуг тыныш", (Кызыл, 2013);
* "Муңгаштатпаан муңчулбас ыр", роман (Кызыл, 2018);
* "Спасибо, Родина моя" (Кызыл, 2022);
* "Идегелдиң чырыы" (Кызыл, 2022).

## Дөс
#Тыва шүлүкчүлер - lrd63.narod2.ru 

Аңгылал:Тыва чогаалчы
Куулар, Додоо Бегзи оглу

**Додоо Бегзи оглу Куулар** — Чөөн-Хемчиктиң Баян-Тала сумузунуң мөгези.

## Намдары
Чөөн-Хемчиктиң Баян-Тала сумузунга 1937 чылда төрүтүттүнген. Чадаанага чолаачылар курузун дооскаш, чолаачылап ажылдап турган. Додоо Куулар бодунга улуг бүзүрелдиг, эрес-кашпагай, дидим хүрежи база чүгле бодунуң ажыглаар тускайлаң аргалары болгаш чараш девии-биле онзаланып, көрүкчүлерниң үнелелин чаалап алган. Ол удурланыкчыларын психологтуг белеткел-биле ажып, бодундан улуг-шыырак мөгелерни болганчок-ла октаар турган.

Ол 1961 чылда Тыва автономнуг областың Тыва АССР апарганынга тураскааткан хүрешке база спорттуң национал хевирлеринге область спартакиадазынга 64 кг деңзиге шүүлген. 1964 чылда Сибирь болгаш Ыраккы Чөөн чүк улустарының спартакиадазынга шүүлген. 1994 чылда ону "Тыва Республиканың күш-культура болгаш спортунуң тергиини" деп хөрек демдээ-биле щаңнаан.

## Дөзү
#"Тываның алдарлыг мөгелери" (Знаменитые борцы Тывы). Ооржак Сергей Ынаажык-оглу. 2005 ч.

К
К
К
К
К
Куулар, Даш-оол Сүрүң-оол оглу

**Куулар, Сүрүң-оол оглу Даш-оол**

Ол 1943 чылда Өвүрнүң Торгалыгга төрүттүнген, чолаачы мергежилдиг чораан. 1969 чылда республика Наадымга 3-кү черни база 1971 чылда Тыва АССР-ниң тулган чемпиону дээш хүрешке 3кү черни, Тыва АССР-ниң спартакиадазынга 2-ги черни ээлээн. 1972 чылда ССРЭ-ниң 50 чыл оюнга тураскааткан Мөңгүн-Тайга районунуң Наадымынга 64 мөгениң хүрежинге 1-ги черни ээлээш, "Мөңгүн-Тайганың чемпиону" деп ат алган. 1972 чылда ССРЭ-ниң тургусутганының 50 чыл оюнга тураскааткан хүрешке 3кү черни ээлээн. 1973 чылда Сибирь болгаш Ыраккы Чөөн чүк улустарының спартакиадазынга 72 кг деңзиге 1-ги черни ээлээш, Россияның спорт мастери деп атты чаалап алган. 1981 чылда республика спартакиадазынга 72 кг деңзиге диилээн.

## Дөзү
#"Тываның алдарлыг мөгелери" (Знаменитые борцы Тывы). Ооржак Сергей Ынаажык оглу. 2005 ч.

К
К
К
К
К
Куулар, Сүрүң-оол Чамыянович

**Куулар, Сүрүң-оол Чамыянович**

Өвүр Торгалыгда Чоза хемге 1912 чылда төрүттүнген. "Торгалыг" колхозтуң сугарлыг чылгычызы бооп, ажыл-агайның сазыралы дээш үре-түңнелдиг ажылдап чораан. 
Маргылдааларга Улуг-Хем кожуундан Дус-Даг сумузунуң мөгези бооп хүрежип турган. Тываның араттың революстуг шеринге албан-хүлээлге эрттирип тургаш, хөйге билдингир мөге апарган. 30-40 чылдарда эртип турган республика чергелиг маргылдааларга, ол үедешыырак мөгелер хүрежир тос кожуун маргылдааларынга шаңналдыг черлерни доктаамал ээлеп, чедиишкинниг хүрежип келген.
ТАР-ның Начын мөгези. 

## Ажы-төлү
Ооң оолдары **Даш-оол Сүрүң-оолович**, **Шагдыр-оол Сүрүң-оолович** олар адазын дөзеп-салган, республиканың шыырак мөгелериниң санынче кирген. Улуг уруу Кара-Кыс Сурун-ооловна ветеран труда, "Маадыр ие" "Хандагайтынын хундулуг чурттакчызы" болгаш Улуг хуралдын хундулел бижиин алган

## Дөзү
#"Тываның алдарлыг мөгелери" (Знаменитые борцы Тывы). Ооржак Сергей Ынаажык оглу. 2005 ч.

К
К
К
К
Куулар, Чимит Чымбаевич

**Чимит Чымбаевич Куулар** (1967, Өвүр, Дус-Даг сумузу) – тыва мөге, Тыва Республиканың арзылаң мөгези.
## Чедиишкиннери

Тыва Республиканың 1995 болгаш 1998 чылдарда болган Наадымнарынга үжүүрлешкен, 1997 чылда үшкү черни ээлээн. 

1995 чылда Чадаанага болган долгандырыг хүрешке бирги черни алган. Хөй санныг улуг маргылдааларга шүүп, щаңналдыг черлерни ээлеп чораан. Өвүр кожууннуң хөй дапкыр чемпиону.

Дидим, көрүштүг хүрежи-биле чоннуң ынакшылын, хүндүткелин чаалап алган мөгелерниң бирээзи.

Тыва республиканың Арзылан мөгези.

### Арзылаң мөге
"Арзылаң мөге" деп атка чоокта чаа четкен (2008 азы 2009?).

## Дөзү
#"Тываның алдарлыг мөгелери" (Знаменитые борцы Тывы). Ооржак Сергей Ынаажык оглу. 2005 ч.

К
К
К
К
Куулар, Чамыяң Сегбеевич

**Куулар Чамыяң Сегбей оглу** (орус. *Куулар Чамыян Сегбеевич*).

Ооң мөге адын Арзылаң Чамыяң дээр. Ол Чөөн-Хемчик кожуунунуң Шеми сумузунга 1908 чылда төрүттүнген. 1935 чылда Тываның улуг Наадымынга эң-не баштай шүглүп үнген, ооң соонда ол чедиишкиннернин 1937, 1938, 1939 чылдарда база бадыткап, ТАР-ның дөрт дапкыр чемпиону, ол үениң езулуг-ла Арзылаң мөгези бооп келген.

Ооң адын салгакчылар адап-сактып, "ХХ чүс чылда Тываның алдарлыг кижилери" деп Күрүне номунче киирген.

## Дөзү
#"Тываның алдарлыг мөгелери" (Знаменитые борцы Тывы). Ооржак Сергей Ынаажык оглу. 2005 ч.

К
К
К
К
К
Куулар, Черлиг-оол Чашкынмай оглу

**Черлиг-оол Чашкынмаевич Куулар** — шүлүкчү, прозачы, драматург, очулдурукчу. 1940 чылдың декабрь 10-да Чөөн-Хемчиктиң Хорум-Даг сумузунуң Шеми-Аксынга төрүттүнген. 

Чогаал ажылын 1960 чылда эгелээн.  ССРЭ-ниң Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү. Тыва Республиканың алдарлыг чогаалчызы. Тыва Республиканың Культура, кино болгаш туризм яамызының С.А. Сарыг-оол аттыг чогаал шаңналының лауреады. Ооң чогаалдары орус, украин, моол, алтай, хакас, якут болгаш өске-даа дылдарже очулдуртунган. Тыва дылче А. Пушкинниң, М. Лермонтовтуң, Омар Хайямның. С. Есенинниң, К. Симоновтуң, М. Кильчичаковтуң, Б. Явуухуланның, С. Козлованың болгаш өскелерниң-даа шүлүктер, шүлүглелдерин, М. Варфоломеевтиң «Көжегелер», Т. Сметанинниң «Лоокуут биле Нюргухун» (А. Даржай-биле кады) деп шиилерин очулдурган. Тыва улустуң аас чогаалының чыындыларын тургузарынга киришкен, ол талазы-биле эртем ажылдарын бижээн.   

**Номнары:** «Аъдым» (Кызыл, 1975),«Сугда даштар» (Кызыл, 1982), «Камешки в воде» (Москва, «Современник», 1986) «Даң хаяазы» (Кызыл, 1988), «Дүвүлүг дүн» (Кызыл, 2000), «Ветер люльку качал» (Кызыл, 2000) «Чалбыыш өттүр…» (Кызыл, 2005); «Даглар аялгазы» (Кызыл, 1985), «Аялга» (Кызыл, 1990), «Мелодии моих гор» (Кызыл, 2004).

## Дөзү
# http://lrd63.narod2.ru/tivani_ulustu_chogaalchilari/kuular_cherlig-ool_namdari/

К
К
Куулар, Шагдыр-оол Сүрүң-оол оглу

**Куулар Шагдыр-оол Сүрүң-оол оглу** – "Өвүр кожуунунуң Арзылаң мөгези" (1968ч.) деп алдарлыг аттыг тыва хүреш мөгези. Тываның мурнакчы чолаачызы. 

## Намдары
Ол 1938 чылда Өвүрнүң Торгалыг чанында Чозага төрүттүнген. 

"Торгалыг" совхозтуң мурнакчы чолаачызы чораан.

1957 чылда кожуунга бир дугаар шүген. 

Тывага Наадым хүрештеринге үжүүрлежип, 3кү черни ээлеп турган. 

1964 чылда Моолдуң Убсанур аймакка болган хүрешке үжүүрлешкен. 

Республика спартакиадаларынга ортумак деңзиге тиилеп чораан. Кожуунга сөөлгү катап дөртен харлыында шүгген. 

1968 чылда "Өвүр районнуң Арзылаң мөгези" деп алдарлыг аттка төлептиг болган.

## Дөзү
#"Тываның алдарлыг мөгелери" (Знаменитые борцы Тывы). Ооржак Сергей Ынаажык оглу. 2005 ч.

К
К
К
К
К
К
Куулар, Шомаадыр Дойлу оглу

**Шомаадыр Дойлу оглу Куулар** ( ) — тыва журналист, прозаик, Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы. 

## Намдары
Ш. Куулар 1943 чылдың март 22-де Тыва Арат Республиканың Сүт-Хөл кожуунунуң Хөр-Тайгага төрүттүнген. Хөр-Тайга, Кызыл-Тайга, Суг-Аксы школаларынга өөренгеш, Новосибирскиде партияның Дээди школазының массалыг информация чепсектерин удуртуп-башкарар факультедин дооскан.

Күш-ажылчы базымын «Тываның аныяктары» солуннуң чурукчузундан эгелээш корреспондентилеп, килдис эргелекчилеп, харыысалгалыг секретары бооп, редакторунга четкен, 1991-1994 чылдарда «Тыва Республика» солуннуң редакторунга ажылдаан.

Чогаал ажылын 1978 чылда эгелээн. Баштайгы ному «Көк-Хевек» 1984 чылда чырыкче үнген. Дараазында чылдарда «Баглааш» (1988) деп романы, «Шорааннарда дайгы» (1989) деп очерктери, «Амыдыралдың чиргилчиннери» (1994) деп тоожузу тускай номнар кылдыр парлаттынган. Ол тыва чогаалчылар М. Б. Кенин-Лопсан, Ю. Кюнзегеш, Е. Танова, С. Сүрүң-оол, О. Сувакпит болгаш өскелерниң-даа номнарының чурук-каасталгазын кылган. 1969 чылдан бээр ССРЭ-ниң Журналистер эвилелиниң кежигүнү, Тыва Республиканың Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү.

## Шаңналдары база аттары
* Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы
* ТР медальы «Шылгараңгай күш-ажыл дээш»

## Кол парлаан чүүлдери
* Быжары: тоожу, чечен чугаалар, 1984
* Баглааш: роман, 1988,2002,2008
* Чуртталганың чиргилчиннери : тоожу, 1994

## Дөзү
* «Тываның чогаалчылары / Писатели Тувы» 2000 чылда үнген ном

К
К
Кызыл-Даг суур (Чаа-Хөл)

**Кызыл-Даг суур** (Чаа-Хөл кожуун) - Тываның Чаа-Хөл кожуунда бир суур. Өске ады.

## Шак ындыг аттыг өске суур
Бай-Тайгада Кызыл-Даг суур-биле будаваңар.

## Дөзү
#Кайыын бо чүүлдү даап бижээнил?

К
К
К
Кызыл-Даг школазы

Кызыл-Даг школазы (Бай-Тайга кожуун) – Тываның Бай-Тайга кожуунунуң Кызыл-Даг суурнуң чаңгыс борбак ниити ортумак өөредилге чери.

Адрези – индекс 668012, Тыва Республика, Бай-Тайга кожуун, с.Кызыл-Даг куд. Көөп-Сөөк, 16.

## Төөгүзү
1949 чылда суурнуң бөдүүн тудугжулары тургускан.

Бирги директору - Хертек Майны (?).

Баштай школа 7 чылдыг турган. Чоорту ортумак школа апарган.

1995 (1996) чылдан эгелеп "улусчу педагогика" деп программа эгелээн. Ында "использование элементов народной педагогики в воспитании и образовании учащихся" деп шенелде ажыл эгелээн.

## Улусчу педагогика
Улусчу педагогика программазын тургузарда тыва улустуң шагдан тура эдилеп келген ужур-чаңчылдарының эки-багай талаларын бүгү-тала-биле өөренип көргеш, өөредилге-кижизидилгеге ажыктыг чүүлдеринге даянган. 

Аңаа хамаарыштыр ажылдап турган башкылар:
#Түлүш Хураган-оол Балчый-оолович (тыва дыл башкызы)
#Адыгбай Кызыл-оол Хертекович (төөгү башкызы, ынчан школа директору)
#Күжүгет Елена Чыртак-ооловна (орус дыл башкызы, ынчан өөредилге эргелекчизи)
#Сүге-Маадыр В.К. (эге класс башкылары)
#Салчак Чодураа Сарыгларовна (эге класс башкылары)
#Салчак Е.Д. (эге класс башкылары)
#Сүрүң Александра Сарыгларовна (эге класс башкылары)
#Моңгуш Өшкү-Саар Салчаковна (библиотекарь)

Эге класс башкылары боттарының класстан дашкаар ажылдарынга болгаш кичээлдерге тыва чаңчылдарының элементилерин ажыглап эгелээн башкылар болган.

Чижек темалар: "Саң салыры", "Чер дагыыры", "Суг дагыыры", "Чалбарыглар" (отка, сугга...), "Йөрээлдер", "Ужур-дүрүмнер", "Өгге кирерде...", "Кыс уругнуң кижизидери", "Оол уругнуң кылыр ажылдары", ...

## Дөзү
#Letopisi.Ru — «Время вернуться домой»

К
К
К
Кызыл-Мажалыктың 1 дугаар школазы.

**Кызыл-Мажалыктың 1 дугаар школазы** - Барыын-Хемчик кожуунга бир дугаар ажыттынган школа. 1929 чылдың август 20-де. Школага 20 өөреникчи сан, үжүглел, гимнастика өөренип турган.

## Сайзыралы
# 1942 чылда 7 чыл өөренир школа аппарган. 
# 1957 чылда ортумак школа статузун алган.
# 1977 чылда школа чаа туттунган бажыңче көшкен. Ол 27 класс, 624 өөреникчи турар кылдыр санаттынган, ынчалза-даа бир дугаар ажыттынарда 33 класс тургузар байдалга таварышкан.
# 1996-97 болгаш 2001-2002 чылдарда госаккредитацияны эрткен. 
# 2006 чылдың март 11-ниң лицензиязы-биле Муниципалдыг ортумак өөредилге чери "Кызыл-Мажалыктың бир дугаар школазы" деп атты алган.
# 1932 чылда ажыттынган школаның музейи ам-даа ажылдап, өөреникчилерни бодунуң ажылынче кириштирип материалдарны чыып турар.

К
К
Кызыл көвүрүүнде аъттар

**Кызыл көвүрүүнде аъттар** - х.Кызылда Эне-Сайны (Енисейни) кежир көвүрүг кырында каасталга болган 4 аът тураскаалдар. Оларның автору - Ойдуп (ады адазының_ады).

## Кылган бүдүмели
Дыка кадыг бойдус бүдүмелден ол аъттар кылдынган.

## Дөс
#Дөс1
#Дөс2
#Дөс3

К
К
К
К
Кызылдың 1ги божулга бажыңы

**Кызылдың бир дугаар божулга бажыңы** - Тыва Республиканың найысылалы Кызыл хоорайның божулга бажыңы.

Акушеркаларны мында "Хин ава" деп ТАР үезинден бээр адап келген.

## Төөгүзү
Божулга бажыңының тудуу 1951 чылда эгелээн, 1956 чылда 60 койко-чыдынныг кылдыр ажыттынган. 

Божулга бажыңының иштинге: божуур, гинекология, онкология салбырлары база херээженнер консультациязы турган. Бир дугаар улуг эмчизи — Галина Ивановна Федорович. Гинекология салбырының эргелекчизи Анна Васильевна Набатова, хережээннер консультациязының эргелекчизи — Маргарита Николаевна Ковалева.

1972 чылда бажыңны долузу-биле септеп кылган. 

## Харылзаа
Адрес: х.Кызыл, куд. Гагарин, 3.

Тел.: +7 (3942) 23-81-54.

## Хин авалар
*Тываның бирги мергежилдиг "хин авазы" - Торжу Анна Намбрал кызы (Намбраловна) (баштайгы ады: Кыргыс Таки-Сүрүн). 

## Дөс
#сайт "Бэби.ру"
#Тываның бирги "хин ава" дугайында

К
К
К
К
Кыш

"Кыш" [номчууру: къыш] - чылдың 4 янзы үезиниң бирээзи, ынчан чер кыры соок апаар, экватордан ырак черлерде хар, дош тыптыр. Ол күс биле частың аразында болур.

К
К
Күнзегеш, Юрий Шойдак оглу

**Юрий Шойдакович Күнзегеш** — тыва чогаалчы. 1927 чылдың ноябрь 17-де Тожунуң Арбык деп черге төрүттүнген.

## Чедиишкиннери
Чогаал ажылын 1942 чылда эгелээн. Шүлүкчү,очулдурукчу. Россияның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү. Тыва Республиканың улустуң чогаалчызы. Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы. Тыва АССР-ниң Күрүне шаңналының болгаш Тыва Республиканың Президентизиниң С.А. Сарыг-оол аттыг чогаал шаңналының лауреады. Ооң ады-биле Тываның ном үндүрер черин адаан. «ХХ чүс чылда Тываның алдарлыг кижилери» деп Күрүне номунче ооң ады кирген. Ооң шүлүктерин, шүлүглелдерин ССРЭ-ниң улустарының болгаш делегей улустарының хөй дылдарынче очулдурган. Тыва дылче А. Пушкинниң, М. Лермонтовтуң, И. Тургеневтиң, М. Горькийниң, А. Блоктуң, С. Есенинниң, Еврипидтиң, Ф. Шиллерниң, Ж.-Б. Мольерниң, Э. Ростанның болгаш өске-даа хөй чогаалчыларның чогаалдарын очулдурган. 

## Номнары
Чогаалдар чыындызы (Кызыл, 1977); «Ховунуң аялгалары» (Кызыл, 1952), «Стихотворения» (Москва, «Советский писатель», 1954) «Найыралдың тугу» (Кызыл, 1956), «Дуңмазының ыры» (Кызыл, 1963), «/елерниң өңнери» (Кызыл, 1966), «Сердце Саян» (Кызыл, 1968), «Өөрүшкүнү үлежир дээш» (Кызыл, 1970), «Эзир. Ынакшыл. Ажыл» (Кызыл, 1972), «Хүннү утку» (Кызыл, 1974), «Меч Багыра» (Кызыл, 1976),?? Алтай ном «Кижиниң изи» (Кызыл, 1979), «Хүн чалыткан Тыва» (Горно-Алтайск, 1982, алтай дылда), «Хаяларда чурумалдар» (Кызыл, 1983), «Койгунак» (Кызыл, 1984), «Сказания у костра» (Кызыл, 1986), «Ынакшылдың буяны» (Кызыл, 1987), «Ожук даштары» (Кызыл, 1993), «Бодалдарым бодаралы» (Кызыл, 1997), «Чаңгыс өнчүм – уян ырым» (Кызыл, 2002).  2000 чылдың ноябрь 7-де мөчээн.

## Тайылбыр кезек


## Дөзү
http://lrd63.narod2.ru/tivani_ulustu_chogaalchilari/yurii_kyunzegesh/

К
Көөп-Сөөк

**Көөп-Сөөк** (амгы ады *Кызыл-Даг*) — Бай-Тайга кожуунунуң чурттакчы сууру. Кызыл-Даг, чоннуң сөзү-биле алырга, ус-шеверлер чурту: чурукчулар болгаш даш чонукчулар.

## Онзагайы
Ол чүзү-биле онзагайыл? Ол чараш бойдузу-биле, ус-шевер дарган кижилери-биле, хөй мал-маганы-биле, эм оъттары-биле, аржааннары-биле ("Бел", "Доора-Тей", "Шивилиг") байлак болгаш онзаланып турар. Суурувусче кирип олурувуста-ла бисти хадыңныг арга уткуп алыр. 

Ында мөөгү, көк-кат,эм үнүштер хөй. Көк-кады чеди айда-ла быжа бээр. Мөөгүлерниң кандыг-даа хевирлери бар, бичии мөөгү консервалары кылыр цехти-даа ажыдып ап болур. Чурттакчы чон, өреге бүрүзү мал-маганны тудуп азырап турар. Мал-маганның сүдүнден чаагай тыва чемнерни: быштак, кадык,тарак, чөкпек дээш оон-даа оске...

## Дөзү
Материалдың алган дөзүн маңаа бижиир: номнар, бижиктер, документилер.

К
К
К
Лама

**Лама**  
**Лама** (төвүт дылдан: **"Ла"** дээрге  эң тергиин, эң бедик, дээди дээн; **"Ма"** - ава). 
Тодаргайлап тайылбырлаарга, *Лама* - анаа кижилерден угаан-сарыылы мерген, сагыш-сеткили сайзыраңгай, ие кижи чаңгыс төлүнге ынак болуру  дег, өскелерге ынак кижи болур. Оон аңгыда ламалар шак ындыг бедик деңнелди чедип алыр аргаларны Будданың Өөредиин өскелерге айтып, ону чедип алырынга дузалап чоруур кижилер болур. Оон аңгыда ламалар шак ындыг бедик деңнелди чедип алыр аргаларны - Будданың өөредиин өскелерге айтып, ону чедип алырынга дузалап чоруур кижилер. Лама деп сөсту сансткрит дылда Гуру дээр. Гуру дээрге ном номчуп, чурагай көрүп айтып берип турар улус эвес. Бистиң салгалдан салгалче чүдүп чораан, бо өртемчейде делегей чергелиг эң баштайгы шажынның үндезилекчизи Будда Бурганның бергени очалаңның хилинчек-човулаңындан адырлыр аргаларны айтып турар Өөредиин Улуг Энерел-биле дамчыдып турар Башкыны Гуру дээр.

Гелугпа школазында онза кичээңгейни Башкы-өөреникчиниң харылзааларынче угландырып турар. Чүге дээрге Башкы шын оруктуң айтыкчызы бооп чоруур. Ол чокта, Чырыткылыг Будда деңнелинге чедип алыры болдунмас. Башкызын Будда, бүгү Бодхисаттваларның, бурганнарның төлээзи кылдыр көрүп, аңаа сүзүглээри чугула. Ону эки сактып алыр ужурлуг бис. Башкыны шилип алырда, далашпас, хынамчалыг болур.

## Медээниң дөзү
http://vk.com/public.sarygshajin . 

Л
Л
Л
Леди Гага

**Стефани Джоанн Анджелина Джерманотта** (1986 чылдың март 28-те төр.), Леди Гага (Lady Gaga) деп ол дыка делгереңгей —АКШ-ның (Американың Каттышкан Штаттары) ыраажызы, диджей база композитор.

Беш *Грэмми* шаңналының, *MTV*-ниң 30 премиязының, *Эмми* премиязының эдилекчизи. Ырлаар стильдери *глэм-рок, диско, электро, R&B*. Ооң бир дугаар альбому бүгү делегейниң хит-парадтарының бирги черлеринче көдүрлүп үнген. 

## Капсырылга


## Шөлүлге
* http://www.ladygaga.com/

Л
Лира деп сылдыстар бөлүү

**Ли́ра** ( , , *Lyr*) — Геркулес болгаш Куу  аразында турар бөмбүрзектиң соңгу талазында бичежек сылдыстар бөлүү.

## Лира деп сылдыстар бөлүүнүң туружу
Чайгы дээрге дүн ортузунда зенитке турар ак-көксүмээр **Вега** (Лираның **α** сылдызы) деп сылдысты тып алгаш, ону барымдаалап, **Лира деп сылдыстар бөлүүн** тып ап болур. Лира деп бичии сылдыстар бөлүү Геркулес деп бөлүк сылдыстарның чөөн талазында турар. Ол сылдыстар бөлүүнде 40 хире сылдыстар ниитизи-биле көстүп турар. Оларның эң чырыы - **Вега**. Ооң чырыы 0,1 сылдыс хемчээлинге дең. Оон аңгыда беш сылдыс үшкү болгаш дөрткү сылдыс хемчээлинге дүгжүр. Оларның дөртү шын параллелограммны тургузуп турар.

## Вега сылдыс
Ол сылдыстар бөлүүнде солун сылдыстар база хөй. Астрономнар бир-ле дугаарында **Вегага** чедир хемчээлди тодаратканнар. Ону 1837 чылда шылгараңгай орус астроном, Пулков обсерваториязының директору В.Я. Струве кылган. Лираның α (альфа) сылдызын хайгаараарга кончуг солун, ооң чырыы 3,8 сылдыс хемчээлинге дең. Ол сылдыс бот-боттарындан дуганың 3 минута 30 секундазынга ырак дакпыр  сылдыстан тургустунган. Оларның чырыы 4,7 болгаш 4,5 сылдыс хемчээлдеринге дүгжүр. Ол дакпыр сылдыстар боттары тус-тузунда база дакпыр-дакпыр сылдыстардан тургустунганын эң бөдүүн телескоп-биле безин көрүп болур.

## Тайылбырлар


## Дөзү
# Сат М.С. Шелк невытканный (Тии чок торгу). Рассказы по астрономии. - Кызыл: Тувинское книжное издательство, 1983. - 152 с.

Л
Л
Ловато, Деми

**Деметрия Девонн «Деми» Ловато** (; август 20, 1992; Даллас штат, АКШ) — американың ыраажызы база кино артизи.

## Альбомнары
* Don’t Forget (2008 чылдың сентябрь 23-те чырыкче үнген)
* Here We Go Again (2009 чылдың июль 21-де чырыкче үнген)
* Unbroken (2011 чылдың сентябрь 20-де чырыкче үнген)

## Кинолары
* Барни и друзья (2004)
* Побег (2006)
* Рок в летнем лагере (2008)
* Программа защиты принцесс (2009)
* Анатомия страсти (2010)
* Рок в летнем лагере 2: Отчётный концерт (2010)
* Дайте Санни шанс (2009-2011)

## Шөлүлге
* Официальный сайт
Маны

**Маны** – моортайлар аймаанга хамааржыр черлик амытан. Даштыкы хевири азырал диске кончуг дөмейлешкек-даа болза, улуг хевирлиг амытан. Бойдус бо черлик диисти даглыг, бедик хаяаларга, аза-октуг, хараганнарлыг ховуларга амыдырап-чурттаар кылдыр чаяап каан. Тывада манн Мөнгүн-Тайганың агаар-бойдузунга тааржыыр.
	

File:Felis manul.jpg|Маны чурттаар черинде
File:Manul.jpg|Роттердам зоопаркында маны


Манының кежи куу, сарыг-хүрең өңнер колдаан, дүктериниң бажы каралдыр, шыйыг ышкаш чоруй барган болур. Кудуруу дээрбектер дег, тырыкыланып чоруй, төнчүзүнде каралдыр костур. Манны черже чавыт болганындан ол семис, улуг, тодуг-догаа кылдыр көстүр. Ооң карактары улуг, кулаа дүккүр. Оожум кылаштыг, кончуг оваарымчалыг, бодунуң уунда-ла чоруур чараш аң. Борбайтыр базып кылаштаар, ажына берген үезинде дыргактары уштуна бээр. Ол кижилерге хаая көзүлзе көстүр. Карактары ногаан-сарыг. Маны дүнеки үеде чемиш тып чииринге ынак, кончуг шимченгир апаар, карактары дыка көскү.

Манының чиир чеми - өрге, күске-күжүген, койгун, куштар. Олчазын кадарып тургаш халдаар, шуравышаан дырбактары-биле алыр. 
Маны кончуг оваарымчалыг амытан, ол хая чарыктары, даштар аразы, куйлар, үңгүрлер, хараганнар аразынга чаштынар. Көстүп келгеш, дораан чиде халый бээр. Кыжын харга чыдыпкаш, союп, чылып чоруптар.

Маны бир төрүүрде-ле 3-ң чедир оолдарлыг болур. Май-июнь айларда төрүүр. Ооң оолдары дүрген өзүүчел . бир талазында өлүп хораары база бар. Ооң уламындан манының өзүп көвүдевейн турар чылдагааны ында. Аргар-кошкар, те-чуңма  өөр-бөлүк-даа болза бот-боттарынче чоошкулашпас, аңгы чемненип амыдыраар.

Амгы үеде кижиниң бойдуска багай салдарындан, төтчеглекчи аңнаашкындан манының саны эвээжеп турар.
Маны  делегейде ховар чидип бар чыдар дириг амытаннарның санында кирип турар. Эртемденнер ону бойдустуң дириг, ховар «эртинези» кылдыр санап, «Кызыл дептерже» кирген ховар дириг амытаннарны карак огу дег камгалаары, келир үениң салгалдарынга арттырып бээри – чоннуң ыдыктыг хүлээлгези.

Маныны аңнаары Россия база Тываның девискээрлеринге бүрүнү-биле хораан.

М
Кызыл-Даг суур (Бай-Тайга)

**Кызыл-Даг суур** (Бай-Тайга кожуун) - Тываның Бай-Тайга кожуунда бир суур. Өске ады - **[[Көөп-Сөөк|Көөп-Сөөк]]**.

## Дөзү
#Кайыын бо чүүлдү даап бижээнил?

К
К
Мени салба (ном)

**Мени салба** (*орус. Не отпускай меня, англ. Never Let Me Go*) — Кадзуо Исигуро аттыг англий чогаалчының ному. 2005 чылда үнген. «Тайм» деп журналдың бодалы-биле 100 эң-не дендии англи номнарның бирээзи. Оон Артур Кларктың шаңналын база алган.

2010 чылда шак ындыг аттыг кино үнген. Кол рольдарны Кэри Маллаган, Эндрю Гарфилд, Кира Найтли ойнаан.

## Сюжеди
Кэти Ш. аттыг, донор-эмчиде ажылдап турар херээженниң сактышкыннары-биле бижээн роман. Ол бичии тургаш интернат-школага өөренип турган. Удавас ол, интернатта турар ажы-төлдү өзүп кээрге органнарга садар дээш азырап турган болур. 

**Роман 3 кезектиг.** 

*1-ги кезээ:* Бичии ажы-төлдерни Хеймлеш деп суурда турар интернат. 

*2-ги кезээ:* шору өзүп калган Кэти болгаш Рут, Том интернеттан үне бергеш аңгы-аңгы өске сургуулдарже көжүп чоруп турар.

*3-ги кезээ:* өзүп кээн Кэти, Рут, Томнуң сөөлгү хүннерин бижип калган.

## Демдеглелдер

## Шөлүглер
* Романның эгези

М
М
Мербегейлер оюну

**Мербегейлер оюну (Макпалчыктар оюну)** 
Тыва улус мал ажыл-агыйлыг чүве болганда, малдың сөөгүн оюн херексели кылып алыр чорук дыка элбек чораан. Чижээлээрге, кажык, чарын, хендирбе, молдурук, кудурук сөөгү-биле ойнаар оюннар тургулаан. 

Элээди оолдар кажык-биле ойнаарындан аңгыда, бода малдың макпалчыының сөөгүн чыып, ооң-биле ойнап чораан оюну бар. Макпалчык сөөгү болза, бода малдың адыр даванының базар таваңгай сөөгү-биле тудушкак үстүкү сайгыды болур.

Ойнаарда бир кижиге-ле дөрт бичежек, бир элээн улуг (буга, шары макпалчыы) «ок» деп аттыг бир макпалчык турар. Хемчээли 1 х 1 м хире дөрбелчинни шыйып алгаш 10 базым хире черге база кызыгаар шыйыг демдеглеп аар. 

Дөрбелчин шыйыг иштинге ойнакчы кижи бүрүзүнден ийи-ийи фигураларны (моон соңгаар фигура деп аалы) чергелештир салыр. Ол болза ниитиниң өнчүзү болур. Баштай ойнаар эргени алган кижи он метр шыйыгга баргаш бодунуң «ок-фигуразы»-биле чыткан фигураларны дөрбелчин шыйыгдан үндүр шаварын кызыдар. Үндүр шаапкан фигура ол кижиниң өнчүзү апаар. Дараазында ойнакчы база-ла ынчаар улаштыр ойнай бээр. Шыйыгда чыткан фигуралар төне бергенде, оюнну үргүлчүлээр дээш катап кагжып тургаш, оюнну тургузар. Кагжып турда бир кижиниң «адып» алган фигуразы көвей, бирээзинии эвээш болурга эвээжиниң деңи-биле салыр, хөй фигуралыг кижи кажыктаазы ышкаш «хожуну» арттырып алыр. 

Ынчангаш оюннуң түңнелинде уткан кижи фигураларны дөгерезин удуп аппаар. 

Бо болза тыва оолдарның орус оолдар-биле «бабка-салка» деп оюнундан үлегерлеп алгаш, бодунуу-биле бөдүүнчүдү ойнап турган. «Бабка-салканың» чогум орус дүрүмү дыка нарын. Бир-тээ тыва оюнну бижип турар чүве болганда маңаа чүгле тыва оолдарның ойнап турган хевирин бижидим.

## Дөзү
http://tyvalib.ru/Book/TyvaOyunnar#/page/97

М
М
М
Метеорит

**Метеорит** — октаргай делгемнеринден келгеш, Чер кырынга кээп дүшкүлээн дашталчак, демирленчек бүдүмелдер.
Чамдыкта Черниң атмосферазының сырый каъттарынче бичии доозуналчак үүрмек эвес, кончуг улуг хемчээлдиг телолар кээп киргилээш, долузу-биле эстип-хайлып четтикпейн, чалбыраашталып кыппышаан, аажок дааш-шимээнниг Черге кээп дүшкүлээр. Ол улуг телоларның артынчыларының Черге кээп дүжерин болид дүжүүшкүнү дээр. Кадыгланып, демирлени берген Черге кээп дүшкүлээн артынчыларны метеориттер дээр.
Делегейде 1800 хире метеориттер тывылгылаан. Оларның чамдыктарының деңзизи 257 кг-дан 687 кг чедип тургулаар. Метеориттер составында демир, даш, даш-демир бар.

М
М
Меркурий

Хүнге эң чоок планетаны **Меркурий** дээр. Ол Хүннү, өске планеталардан дүрген, 88 дүн-хүн иштинде долгандыр дескинер, ынчангаш бурун шагда римнер ону Меркурий деп адааны мындыг уткалыг: “өске бурганнарның шалыпкын, чүгүрүк, дүрген маңнангыр айбычызы” дээн.

## Эргилгези биле физиктиг хемчээли
Меркурий кежээ, Хүн ашканының соон дарый дээрниң барыын талазынга, а эртен, Хүн үнериниң мурнунда дээрниң чөөн талазынга көстүр. Ол Хүнден эң-не ырак тургаш, анаа каракка чөгенчиг ак точка болуп көстүр, а аңаа чоокшулап келгенде ону тып көөрү ындыг белен эвес. Меркурийни телескоп-биле көөрге бичии чартык Ай хевирлиг. Ооң фазаларының өскерлири – Хүннү долгандыр дескинмишаан, Черге хамаарыштыр туружундан хамааржыр. Көстүр хевириниң өскерлирин барымдаалап, Меркурийни чүгле чаңгыс талазындан Хүнге чырыттырган шар хевирлиг тело деп бүзүреп турар. Боду чырып херелденмес, а чүгле Хүннүң аңаа дегген херелдерин дедир чайынналдырып турар болганда, ооң бир талазы чырык, а өске талазы дүмбей караңгы көстүр. Диаметри Черниинден 2,5 катап биче, азы 4900 км. 

## Химик даңзызы
Меркурийниң эдеринчизи чок болганда, ооң массазын тодарадырда, өртемчей делгеминде өске телолар-биле аразында тыртыжышкынының күжүн барымдаалап тывар арганы ажыглаар болгаш ону чүгле чоокшуладыр тып ап болур. Ооң массазы Хүннүң массазының алды миллионунуң бир кезии болур, азы Черниң массазының 0,056 кезиинге дең. Ортумак дыгыйы куб сантиметрде 5,30-тен 5,46 граммга дең, химиктиг составында демир колдаан кадыг бүдүмелдер-биле шыптынган. Ооң минералдарында демир, титан колдаан. Радиолокациялыг арганың дузазы-биле тодарадырга, Меркурий бодунуң өзээн 59 хонукта бир долгандыр дескинер болган. Ооң кырынга дүн, хүннүң уламчылаары узун болганда, хүннүг болгаш дүннүг талаларның температуразы улуг ылгалдыг. Хүннүг талазының изии 440°–500°, а караңгы талазында 162° соок.

Меркурийниң кырында сырый агаар чок. Суг чок. Узун соок дүнелер болгаш изиг хүннер болуп турар ужурунда, ооң кырының климады кончуг кадыг-дошкун. Ындыг байдалга амыдырал-чуртталга турары чөгенчиг.

М
Мен тыва мен

"**Мен – тыва мен**" — Амгы үеде Тыва Республиканың күрүне гимни.

**Автор: Окей Шанагаш*
**Композитор: Кантомур Сарыглар*


Арт-арттың оваазынга
Дажын салып чалбарган
Таңды, Саян ыдыынга
Агын өргээн тыва мен.

*Кожумаа*:

Мен – тыва мен,
Мөңге харлыг дагның оглу мен.
Мен – тыва мен,
Мөңгүн суглуг чурттуң төлү мен.

Өгбелерим чуртунда
Өлчей тарып иженген,
Өткүт хөөмей ырынга
Өөрүп талаан тыва мен.

*Кожумаа*:

Мен – тыва мен,
Мөңге харлыг дагның оглу мен.
Мен – тыва мен,
Мөңгүн суглуг чурттуң төлү мен.

Аймак чоннар бүлези
Акы-дуңма найыралдыг,
Депшилгеже чүткүлдүг
Демниг чурттуг тыва мен.

*Кожумаа*:

Мен – тыва мен,
Мөңге харлыг дагның оглу мен.
Мен – тыва мен,
Мөңгүн суглуг чурттуң төлү мен.

（Түрк бижик）
𐰀𐰺𐱃𐰀𐰺𐱃𐱃𐰭: 𐰆𐰉𐰀𐰽𐰣𐰍𐰀
‎:𐰑𐱁𐰣: 𐰽𐰞𐰯: 𐰖𐰞𐰉𐰺𐰍𐰣
‎:𐱃𐰭𐰑𐰃: 𐰽𐰖𐰣: 𐰃𐰑𐰃𐰣𐰍𐰀
‎:𐰀𐰍𐰣: 𐰇𐰼𐰏𐰤: 𐱃𐰉𐰀: 𐰢𐰤

‎:𐰴𐰆𐱁𐰢𐰀
‎:𐰢𐰤: 𐱃𐰉𐰀: 𐰢𐰤
‎:𐰢𐰇𐰭𐰏𐰀: 𐰴𐰺𐰞𐰍: 𐰑𐰍𐰣𐰭: 𐰆𐰍𐰞𐰃: 𐰢𐰤
‎:𐰢𐰤: 𐱃𐰉𐰀: 𐰢𐰤
‎:𐰢𐰇𐰭𐰏𐰤: 𐰽𐰆𐰍𐰞𐰍: 𐰖𐰆𐰺𐱃𐱃𐰭: 𐱅𐰇𐰠𐰃: 𐰢𐰤

‎ ‎:𐰇𐰏𐰋𐰠𐰼𐰢: 𐰖𐰆𐰺𐱃𐰣𐰑𐰀
‎:𐰇𐰠𐰲𐰘: 𐱃𐰺𐰯: 𐰃𐱁𐰤𐰏
‎:𐰇𐱅𐰚𐱅: 𐰚𐰇𐰢𐰘: 𐰃𐰺𐰣𐰍𐰀
‎:𐰇𐰼𐰯: 𐱃𐰞𐰀𐰣: 𐱃𐰉𐰀: 𐰢𐰤

:𐰴𐰆𐱁𐰢𐰀

‎:𐰀𐰖𐰢𐰴: 𐰲𐰆𐰣𐰣𐰺: 𐰋𐰇𐰠𐰾𐰃
‎:𐰀𐰴𐰑𐰭𐰢𐰀: 𐰣𐰖𐰺𐰞𐰑𐰍
‎:𐰓𐰯𐱁𐰠𐰏𐱁𐰀: 𐰘𐰇𐱅𐰚𐰠𐰓𐰏
‎:𐰓𐰢𐰤𐰏: 𐰖𐰆𐰺𐱃𐱃𐰍: 𐱃𐰉𐰀: 𐰢𐰤

:𐰴𐰆𐱁𐰢𐰀

 


## Демдеглелдер

М
М
Аңгылал:Гимннер
Мижит, Эдуард Баирович

**Эдуард Баир оглу Мижит** (  апрель 22, 1961 төр. - 29 Он бир айның  2023) — тыва чогаалчы, шүлүкчү, очулдурукчу, шии бижикчизи, Тыва Улустуң чогаалчызы. Россияның Чогаалчылар болгаш Театр ажылдакчыларының эвилелдериниң кежигүнү. Тыва Республиканың Чогаалчылар Эвилелиниң даргазы, "Улуг-Хем" сеткүүлдүң кол редактору.

## Намдары
1961 чылдың апрель 22-де Тыва АССР-ниң Улуг-Хемде Торгалыг сумузунга төрүттүнген. А.М. Горький аттыг Литературлуг институтту 1993 чылда дооскан. Тываның ном үндүрер черинге база «Улуг-Хем» сеткүүлүнге редакторлап, «Тываның аныяктары» солунннуң кол редактору болуп, В. Көк-оол аттыг хөгжүм-шии театрының литературлуг килдизинге эргелекчилеп, Тыва Республиканың Чазааның чанында Тываның гуманитарлыг шинчилгелер институдунуң литература секторунда ажылдап чораан. 

«Кезерниң балдызы» (1990), «Бузундулар» (1992), «Бөдүүн одуруглар» (2006), «Казыргылыг кудуктуң кыйгызы» (2002), «Кара-Дагның казыргызы» (2004), «Туман өттүр отчугаштар» (2010), дээш оон-даа өске номнарны бижээн. Тыва дылче А. Пушкинниң, А. Чеховтуң, А. Островскийниң, В. Шекспирниң, М. Тикамацунуң, Р. Томаның, Л. Бернстайнның, Э. Понуң болгаш өскелерниң-даа чогаалдарын очулдурган. «Чиргилчиннер», «Кым сен, Субедей-Маадыр?», «Өргүл», «Кара-Дагның казыргызы» деп шиилерин бижээн, оларны Тываның В. Ш. Көк-оол аттыг хөгжүм-шии театрының сценазынга тургускан.

## Шаңналдары база аттары
* лауреат Гран-при международного фестиваля тюркоязычных театров (2000)
* Лауреат премии Министерства культуры и кино Республики Тыва (2004)
* «Культура» солуннуң лауреады (Москва)
* Тыва Республиканың культураның алдарлыг ажылдакчызы
* Тываның улусчу чогаалчызы (2011)

## Кол парлаан чүүлдери
* «Палица Гэсэра» (1990) шүлүктер
* «Бузундулар» (1992) шүлүктер
* «Зов взвихренного колодца» (2002) верлибры
* «Бөдүүн одуруглар» (2006) шүлүктер, шүлүглелдер
* «Туман өттүр отчугаштар» (2008) шүлүктер
* «Кара-Дагның казыргызы» шии
* «Чиргилчиннер» шии
* «Кым сен, Субедей-Маадыр?» шии
* «Өргүл» шиилер база өскелер.

## Дөзү
* Эдуард Баирович Мижит  

Аңгылал:Тыва чогаалчы
Монгуш,Чанман Балчынмай оглу

**Чанман Балчынмай оглу Моңгуш** - лама-башкы эртемниг мөге. Чаа-Хөл кожуунунуң Ак-Туруг сумузунга төрүттүнген.

## Намдар
Лама-башкы эртемниг. Хүн-ноян Буян-Бадыргының мөгези. Моол күрүнениң байырлалдарынга ийи катап, Тываның барыын талакы кожууннарының Чадаанага болуп турган Наадымнарынга үш улаштыр шүүлгеш, "Улустуң Чааны" деп атты чедип алган. Тыва Арат Республика тургустунган соонда, Чазак байырлалдарынга 1921-1923 чылдарда улаштыр тиилелгени чедип ап, "Улустуң Чааны" деп хүндүлүг адын бадыткаан.

## Дөс
*

М
М
М
М
Монгуш, Альберт Олег оглу

**Альберт Моңгуш** — Тываның болгаш Россияның дзюдо талазы-биле аныяк чемпионнарның бирээзи. Ону шыырак спортсмен деп адап болур. Россия болгаш делегей деңнелгелиг маргылдааларга ол киржип-даа, удуп-даа чораан. Амгы үеде Альберт Тываның Күрүне Университединиң алдарлыг сургуулу.

## Тиилээн маргылдаалары
* Самбога Россия чемпионады 2011 чылда — ;
* Самбога Россия чемпионады 2012 чылда — ;
* Самбога Россия чемпионады 2013 чылда — ;
* Самбога Россия чемпионады 2015 чылда — ;
* Самбога Россия чемпионады 2017 чылда — ;

### Четкен аттары
1) Кандыг мөгел?

## Тренерлери болгаш башкылары
# Чашкы тренери
# ийиги тренери

М
М
Моңгуш, Аяс Семис-оол оглу

**Аяс Семис-оол оглу Моңгуш** *( ; апрель 2, 1973 төр.)* — тыва мөге, сумо хүрешке Россияның алдарлыг спорт мастери, Сумо хүрешке делегейниң ийи дакпыр тиилекчизи, Делегей кубогунуң эдилекчизи, Европаның чеди дакпыр тиилекчизи, Россияның тос дакпыр тиилекчизи, самбо хүрешке Азияның тиилекчизи, тыва хүрешке "Наадым" байырлалының он чеди дакпыр тиилекчизи, «ТР-ниң күрүнениң Күчүтен мөгези», «ТР-ниң Күш-культуразының болгаш спортунуң алдарлыг ажылдакчызы» хүндүлүг аттарның болгаш Республика Ордениниң эдилекчизи. «Европаның тулган сумоторийи» аттыг. Моңгуш Аяс сумо хүрешке Россияда эң ат-алдарлыг баштың, а делегейде билдингир мөгелер санынче кирип турар. 

Бодунуң тускай техниказы биле хүрешке чаа чүүлдерни киирген. Ол болза 1991 чылда Наадым хүрежинге ийи мөге артканда, бодунуң удурланыкчызы Шогжулчаа Игорьну, чаа амгы уеде крест деп адатынып турар арганы ажыглааш шүглүп үнген. Оон база бир кончуг ынак аргазы "часкаар" арга. Хөрээ удурланыкчызының хөрээниң адаанче кире бергеш хүрежир. Куду базарга хоя дөңмээн орта часкаптар. Чогумна кылыр аргалары янзы-бүрү болгаш хүрештиң байдалының аайы биле кылыр турган. Буттаар, майыктаар, азар, катай хагар, колдук адаанче киргеш октаар арга(нырок), хояр, доңгайтыр шелер, буттуң иштинден балдырлаар дээш оон-даа өске көрүштүг аргаларны дидим, бүзүрелдиг болгаш удурланыкчызы манавайн турда кыла кааптар.

## Намдары
Моңгуш Аяс 1973 чылдың апрель 2-де Тыва АССР-ниң Чөөн-Хемчик кожуунунуң  Баян-Тала сумузунга төрүттүнген. Кызыл кожууннуң Шамбалыг сумузунуң ортумак школазын дооскан. 
Тыва улустуң  "Наадым" байырлалының 17 дакпыр тиилекчизи ( 1991, 1992, 1994, 1995, 1996, 1997, 1998, 1999, 2000, 2001, 2002, 2003, 2004, 2005, 2006, 2007, 2008 чылдар). Чаңгыс катап үжүүрлешкен (1993 чыл), база бир катап 3-4 черге төлептиг болган (2014 чыл). 
 
Моңгуш Аяс 7 харлыында хүрежип эгелээн. Тыва хүреште туруп көрбээн, база моон-даа соңгаар турары берге көргүзүгнү тургускан. Ол болза бир дугаар тыва улустуң күрүне "Наадым" байырлалынга 18 харлыг (1991 чыл) тургаш шүүлген. Оон дараазында 18 чыл иштинде чүгле чаңгыс катап 1993 чылда 20 харлыг тургаш Моол күрүнениң авырга аттыг мөгезинге Одвоогийн Балжинямга октаткаш, үжүүрлешкен.   

*Арзылаң атты — 18 харлыында күүсеткен.   

*Чаан атты — 21 харлыында күүсеткен.  

*Күчүтен атты — 23 харлыында күүсеткен.  

Хостуг хүрешке, самбога, дзюдога болгаш тыва хүрешке улуг чедиишкиннерлиг. 

Сумо хүрешти 1998 чылда сонуургап эгелээн. 2000 чылда Японияның Аомори хоорайга сумо хүрешке Делегей кубогун РФ-тиң чыынды командазының составынга эң баштай чаалап алган. 2000-2001 чылдарда Бразилияга (Сан-Паулу хоорай), ооң соонда Японияга (Аомори) эрткен делегей чемпионаттарының алдын медальдарының эдилекчизи. 2000 чылда 115 килге Делегей кубогунуң тулган чемпиону, 2001 чылда - Москваның делегей чергелиг ажык маргылдаазының тулган чемпиону апарган.

## Дөзү
* Дарбаа Ю.К. «Тыва дугайында 99 айтырыгга харыылар»
*Монгуш Аяс Семис-оолович. Биография — biografija.ru

Аңгылал:Спортчу
Аңгылал:Мөге
Аңгылал:Тыва
Моңгуш, Маадыр Каваа оглу

**Маадыр Каваа-оглу Моңгуш** *(1968 чылдың сентябрь 19-та төрүттүнген)* — улуг хүндүткелдиг Тыва хүрештиң Арзылаң Мөгези.

**Төрүттүнген чери:** Чөөн-Хемчик кожууннуң Хорум-Даг сумузу.

## Өг-бүле
**Өөнүң ишти** Моңгуш (Саая) Саида Мандаковна. 

**Ажы төлү:** оглу Күдерек, кызы Долума.

(улаштыр немээр)

## Дурт-сыны
2010 чылдың санааны-биле алырга:

**дурту:** 182 см

**деңзизи:** 117 кг

**идииниң хемчээли:** 44

## Мөге дугайында
**Күзели:** Хүреш школазын ажыдары.

**Ынак спортчузу:** Александр Карелин.

**Ынак оюну:** Хол бөмбүү, бут бөмбүү.

**Ынак чеми:** Тыва чемнер.

**Дооскан школазы:** 1986 чылда Теве-Хая ортумак школазы.

**Эртеми:** Дээди, Тываның агроуниверситедин дооскан.

## Бодунуң дугайында
Маадыр: "Мөге турбаан болзумза, лама болур турган мен"

## Дөзү
#*"Арзылаң мөге Маадыр Моңгуш: Мөге турбаан болзумза, лама болур турган мен".* Спортчу сеткүүл "Хүреш". №2. Сентябрь 2010.

М
М
М
М
Мөңгүн-Тайга кожууну

**Мөңгүн-Тайга кожууну** —  Россия Федерациязында Тыва Республиканың муниципалдыг кезээ.

Административтиг төвү — Мугур-Аксы суур.

Шөлү - 4414,20 км2. Чурттакчы чонунуң саны - 5972 кижи (2017). Национал тургузуу - тывалар. Шажынчы тургузуу - буддистер. Автомобильдиң кодунуң дугаары - 17. Куржаг шагы - MSK+4 (UTC+7).

## География
Мөңгүн-Тайга кожуун Тываның кыдыкы мурнуу-барыын чүгүнде турар. 

Кожууннуң девискээринде Тывада болгаш Мурнуу Сибирьде эң бедик даг — Мөңгүн-Тайга (3970 м) бар. Ооң бажы меңгилер-биле шугланган. 

Кожууннуң девискээринде оон ыңай Хиндиктиг-Хөл деп эң  бедик дагларлыг хөл бар.  Мөген-Бүрен —  эң улуг хем, ооң агымы Моолдуң девискээринде Ачит-Нуур деп хөлче агып кирген.

## Сумулар чизези
# Каргы сумузу, төп сууру Мугур-Аксы;
# Мөген-Бүрен сумузу, төп сууру Кызыл-Хая;
# Тоолайлыг сумузу, төп сууру Тоолайлыг.

## Үндезини
# Тыва чуртунда кожууннар болгаш сумулар чизези. 
# Мөңгүн-Тайга кожууну Тыва Республика чазааның сайтызында. 
# Тыва Республиканың Күрүне архивиниң сайтызында.

М
НГАСУ

**НГАСУ** — Новосибирскиниң Архитектура-Тудуг Күрүне Университеди.

Н
Н
Мурнуу Корея

**Мурнуу Көрея** ( [tɛːhɐnminɡuk̚] тэха́н мингу́к, , ) — Чөөн Азияның күрүнези. Төвү — Сеул хоорай.

## География болгаш агаар-бойдус
Мурнуу Көрея Көрей чартык ортулуктуң мурнуу чүгүн эжелеп турар. Барыын талазында Сарыг далай агып турар, чөөн талазында — Япон далай, а мурнуу талазында — Чөөн-Кыдат далай агып турар. Мурнуу Кореяның девискээри — 99 617,38 квадраттыг километр.

Чуртту колдуунда даглар ээжелеп турар, а алаактыг черлер 30 % черни ээжелеп турар.

3000 бичии болгаш чуртталга чок ортулуктарлыг. Эң улуг ортулуу — Чеджудо.

Климады муссоннуг, чай изиг болгаш шык, кыш сооксумаар болгаш кургаг.

## Хоорайлар болгаш можулар
Мурнуу Корея 18 можу, 6 хоорай можу чергелиг, 1 хоорай тускай статустуг кылдыр үлеттинип турар. Эң улуг хоорайлары - Сеул, Инчхон, Пусан, Тэгу, Кванджу, Ульсан, Тэджон.

## Чурттакчы чон
Корей чон - Корей чартык ортулуктуң кол үндезин чону болуп турар. Амгы үеде Мурнуу Кореяның корейлер саны 50 млн.чедип турар. XIX вектиң төнчүзүнде Кореяга 10 ажыг муң хире кыдат чон база чурттап турган. 2006 чылдың статистиказы-биле алырга 20700 кижи. Колдук кезии тайвань паспортарлыг. Сөөлгү үеде даштыкылар саны Мурнуу Кореяда көвүдеп турар. 2012 чылдың ноябрьның статистиказы-биле Мурнуу Кореяда 1,4 млн даштыкылар бар.

## Эртем-билиг, шинчилелдер ажылы болгаш техника сайзыралы
Эртем-билиг, шинчилелдер ажылы болгаш техника сайзыралын Мурнуу Көреяның эртем-билиг, шинчилелдер ажыл болгаш техника ямызы харыылап турар. 2008 чылда ийи ямыны каттыштырганының түңнелинде тургустунган. 

## Чүдүлге
2003 чылдың күрүне статистиказы ёзугаар 46% чон кандыг-даа чүдүлгеге бодун хамаарыштырбаан. Христиан чүдүлгениң сүзүглекчилери 29,3% (протестант - 18,3%, католик - 10,9%), буддистер - 22,8%. Мурнуу Кореяда 40 муң хире санныг мусульман чүдүкчүлер бар, олар болза 0,1% ээжелеп турар.

## Спорт
Тхэквондо биле хапкидо Мурнуу Кореяда үндезин спортар аразында эң тергиин деп санаттынып турар. Ынчалза-даа барыын чүктен келген спорттарның сайзыралы бедик. Эң сайзыраңгайлары — альпинизм, футбол, греко-рим хүреш ,бейсбол, баскетбол, плавание, лёгкая атлетика , бокс болгаш фигурное катание. Делегей чергелиг маргылдааларга болгаш Олимпиадаларга Мурнуу Корея улуг күрүнелерден чыда калбас болгаш бедик деңнелди көргүзүп турар.
:Лондон хоорайга болуп эрткен Олимпиадага Мурнуу Корея 5-ки черни ээлээн. Олимпиадага 13 алдын, 8 мөңгүн болгаш 7 хүлер медальдарлыг болган. Медальдар саны-биле Мурнуу Корея Германия, Франция болгаш Италия деп Европаның шыырак командаларын ашкан.

## Мурнуу Корея дугайында

* Күрүне дылы - көрей

* Төвү - Сеул

* Эң улуг хоорайы - Сеул

* Чурт баштыңы - Мун Жай Ин (2017 чылдан)

* Премьер-министр - Ким Бу Гем

* Девискээриниң делгеми - делегейде 107 дугаар черде

* Чурттакчы чону:
:- саны 48 955 203[1] кижи. (делегейде 25 дугаар черде)
:- сырыйы 480 кижи./км²

* Күрүне акшазы - көрей вона (KRW, коду 410)

* Интернет-домен - .kr

* Код ISO - KR

* Телефон коду - +82

* Шак куржаа - +9

## Дөс
Азия чурттары. Мурнуу Корея.

М
Намзырай, Зоя Алдын-ооловна

**Зоя Алдын-оол уруу Намзырай** *(,  сентябрь 7, 1941 чылда төр.)* — тыва шүлүкчү. Тыва Республиканың Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү.

## Намдары
1941 чылдың сентябрьның 7-де Барыын-Хемчик кожуунунуң Шекпээрге мал-чер ажыл-агыйлыг өг-бүлеге төрүттүнген. Ава-ачазы Куулар Намзырай Дажы-Серенович, Донгак Чанчываа Дондуковна — Тываның баштайгы аар-үлетпүрүнүң эгези – алдын уургайларының – баштайгы ажылчыннары чораан. 1957 чылда Кызыл-Мажалык ортумак школазының 8 клазын дооскаш, Тыва областьтың Культура яамызынга ажыттынган 1 чыл чартык библиотекарлар курзун дооскан. 1958-1961 чылдарда Барыын-Хемчиктиң партия райкомунуң библиотеказынга, 1961-1962 чылдарда Бай-Хаактың район библиотеказынга ажылдавышаан, Канскиниң библиотека техникумунга өөренип чораан. Ооң соонда Кызылдың Башкы институдунга тыва дыл, литература кафедразының лаборантызы, Бүгү-эвилелдиң театр ниитилелиниң библиотеказынга, Тываның ном үндүрер черинге ажылдааш, 1998 чылда хүндүлүг дыштанылгаже үнген. 

Чогаал ажылын 1957 чылда эгелээн. «Москва», «Бора-коданнар», «Анай-Хаак» деп шүлүктерү «Сылдысчыгаш», «Тываның аныяктары» солуннарынга парлаттынгылаан. Тыва чогаалчыларның парлалга органы – «Улуг-Хем» альманагынга 1961 чылдан эгелеп шүлүктери парлаттынган. «Шончалай» (1976), «Дуруяалыг-Шөл» (1986), «Аяк хээлиг Тыва чуртум» (1994) деп номнарны үндүрген. Шүлүктериниң орус дылда очулгалары «Огонёк», «Дружба народов», «Пионер» сеткүүлдеринге, «Улуг-Хем» альманагынга С.В. Козлова, Ю. Вотяковтуң, Г.И. Принцеваның, Э.Б. Цаллагованың, Б.Прудниковтуң, И.П. Принцеваның, С. Өндүрнүң очулгалары-биле, база ол ышкаш моол, кыргыс, якут, бурят, казах дылдарда чыынды номнарга чогаалдары үнгүлээн. Тываның чогаалчыларының «Поэты славят Туву» деп шүлүк номнарынга С.В. Козлованың очулгалары-биле «Саян даглары» болгаш өске шүлүктери кирген. 

«Күш-ажылдың хоочуну» медальдың эдилекчизи. Тыва Республиканың Дээди Совединиң Хүндүлүг бижии-биле шаңнаткан.

## Дөс
# «Тываның чогаалчылары / Писатели Тувы» 2000 чылда үнген ном
# Тыва шүлүкчүлеривис - Ird63.ru 

Аңгылал:Тыва чогаалчы
Ном

**Ном** – парламал бүдүрүгнүң бирээзи: үргүлчү үнмес, колдуунда кылын карттыг чыып каан боодал азы аңгы-аңгы саазынарга азы кыдырааштарга парлап азы хол үжүү-биле бижип азы чуруп азы шыйып салган медээлелдиг бүдүрүг.

Чамдыкта ном деп литературлуг азы эртем ажылын айтыр, а ол ажылды чыынды азы аңгы саазыннарга парлап үндүрер боор.

## Демдеглелдер
Н