open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Төрээн чурттуң камгалакчызы

**Төрээн** **чурттуң камгалакчызы** (حماة الحمى) — Тунис күрүнениң гимни. Ону 1989 чылда хүлээп алган. Ырының сөстерин Mustafa Sadiq Al-Rafi'i биле Aboul-Qacem Echebbi бижээн, а хөгжүмнү  Mohammed Abdelwahab чогааткан.

## Ырының сөстери

### Араб дыл
حماة الحمى يا حماة الحمى

: هلموا هلموا لمجد الزمن
: لقد صرخت في عروقنا الدماء
: نموت نموت ويحيا الوطن
: لتدو السماوات برعدها
: لترم الصواعق نيرانها
: إلى عز تونس إلى مجدها
: رجال البلاد وشبانها
: فلا عاش في تونس من خانها
: ولا عاش من ليس من جندها
: نموت ونحيا على عهدها

حياة الكرام و موت العظام:

### Тыва очулга
Төрээн чурттуң камгалакчызы, Төрээн чурттуң камгалакчызы,

Алдар оруунче чоруптаалынар

Мээң ханым сени күзеп турар

Бис өлүр болзувусса, сен чурттаар сен

дээрде диңмирээн

Диңмирээшкин отту хөөдүр үрүп тур

Тунис эрлер болгаш аныяктар,

Чурттуң алдар-ады дээш тулчуп чор

Туниске саттыныпкан улус өлүр

Бо чурттуң шериглери дириг арткан.

Чуртталгамны бо чуртка бараалгадыр мен.

Буянныг амыдырал дээш, алдарлыг өлүм дээш

## Демдеглелдер
Ѱ

**Ѱ**, **ѱ** эрте-бурунгу кириллица үжүктериниң санынче кирип турар. Олар орус дылда 1708 чылга чедир ажыглаттынып турган, ам ажыглаттынмайн турар. Олар Ψ, ψ деп грек үжүктерден укталган.

## Фонема
/p͡si/ азы /p͡s/

## Юникод

* Ѱ – U+0470

* ѱ – U+0471

## Үндезин
Каракалпакстан Республиканың күрүне ырызы

**Каракалпакстан Республиканың күрүне ырызы** ( Каракалпак: Қарақалпақстан Республикасының Мәмлекетлик гимни) — Каракалпакстанның күрүне ырызы. Ону  Najimaddin Muxammeddinov чогааткан, сөстерин Ibroyim Yusupov бижээн. Ону 1993 чылдың декабрь 24-те хүлээп алган.

## Ырының сөстери

### Каракалпак дыл
Жайхун жағасында өскен байтерек,

Түби бир, шақасы мың болар демек.

Сен сондай саялы, қуяшлы елсең,

Тынышлық ҳәм ығбал сендеги тилек.

**Нақыраты:**

Дийхан баба нәпеси бар жеринде,

Жуўсан аңқып, кийик қашар шөлинде.

𝄆 Қарақалпақстан 𝄇 деген атыңды,

Әўладлар әдиўлер жүрек төринде.

Айдын келешекке шақырар заман,

Мәртлик мийнет, билим жеткизер оған.

Халқың бар азамат, дос ҳәм мехрибан,

Еркин жайнап–жаснап, мәңги бол аман.

**Нақыраты**

### Тыва очулга
Джейхун эриинде бедик тополь өзүп турар,

Ол дээрге муң чылдың үндезини-дир

Хөлегелиг-даа, хүннүг-даа чурт

Силер амыр-тайбыңны болгаш аас-кежикти күзеп турар

**Кожумаа:**

Бо чер тараачыннарның ханы-биле дириг,

Сайга ээн кургаг ховуга маңнап турар

𝄆 Каракалпакстан 𝄇 Сээң адың,

Сээң төлүң сээң иштиңде

Уе идегелдиг келир уени кыйгырып тур

Дидим чорукту болгаш мерген угаанны көргүзүңер

Чону эрес-дидим, энерелдиг, буянныг.

Кезээ мөңгеде чечектелип чор!

**Кожумаа:**

## Үндезин

Аңгылал:Гимннер
Пакистанның күрүне гимни

**[[Пакистан|Пакистанның]]** **күрүне гимн** (**قومی ترانہ**). Ону 1954 чылда хүлээп алган. Ырының сөстерин Hafeez Jullundhri бижээн, а хөгжүмүн Ahmad G. Chagla чогааткан.

## Ырының сөстери

### Урду дыл

: پاک سرزمین شاد باد
: كشور حسين شاد باد
: تو نشان عزم علیشان
: ! ارض پاکستان
: مرکز یقین شاد باد

: پاک سرزمین کا نظام
: قوت اخوت عوام
: قوم ، ملک ، سلطنت
: ! پائندہ تابندہ باد
: شاد باد منزل مراد

: پرچم ستارہ و هلال
: رہبر ترقی و کمال
: ترجمان ماضی شان حال
: ! جان استقبال
: سایۂ خدائے ذوالجلال

### Урду латин бижик

: pāk sarzamīn shād bād
: kishwar-e-hasīn shād bād
: tū nishān-e`azm-e-`alīshān
: arz-e-pākistān!
: markaz-e-yaqīn shād bād

: pāk sarzamīn kā nizām
: qūwat-e-ukhūwat-e`awām
: qaum, mulk, sultanat
: pā'inda tābinda bād!
: shād bād manzil-e-murād

: parcham-e-sitāra-o hilāl
: rahbar-e-taraqqī-o kamāl
: tarjumān-e-māzī, shān-e-hāl
: jān-e-istiqbāl!
: sāyah-e-khudā-e-zu-l-jalāl

### Тыва очулга
Ыдыктыг чер кырынга йөрээлдер

Элбекшилдиң ораны дээрге аас-кежик-дир

Сээң бедик тура-сорууңнуң демдээң

Пакистанның чери!

Бүзүрелдиң быжыг туружу алгап-йөрээзин

Бо ыдыктыг чернин дужаалы,

кижилерниң акы-дуңмазының күжү-дүр.

Чон дээш, чер-чурт дээш

Мөңгеде алдар-хүндү!

Бистиң күзелдеривиске йөрээлдер

Чартык ай болгаш сылдыс тук

Төлептиг чорукче орукту баштап турар

Эрткен таварылгаларывыс, Бистиң амгы алдарывыс

Бистиң келир үеже сорук киир!

Бурганның улуг болгаш күчүлүг хөлегези

## Үндезин
Ѓ

**Ѓ**, **ѓ** дээрге македон дылда ажыглаттынып турар кириллица үжүктери-дир. Г-дан укталган.

## Фонема
/ɟ/ (чамдык диалектилерде /dʑ/)

## Алфавиттиг туружу
Македон дылдың алдыгы үжүү.

## Юникод

* **Ѓ** – U+0403
* **ѓ** – U+0453

## Үндезин
ꙮ

**ꙮ** (Multiocular O) дээрге кириллица үжүктүң бир хевири, ооң хевири онзагай. Ол үжүк кириллица "О"-нуң тускай хевири болгаш Юникодтуң "Кириллица Узадыр-B" деп блокче кирип турар.

## Төөгү
Ол чагаа 15 векте үнген Церковь-славян кол бижикте чүгле чаңгыс катап таваржып турар. Кол бижикте « серафими мн҄оꙮ҄читїи҄ » деп сөс ажыглаттынган, ооң утказы «хөй карактыг серафимнер» дээн.   

## Компьютерге канчаар бижиирил
A66E" деп базыпкаш, [alt] биле [X] кнопкаларны чаңгыс үеде базыпкаш, бо бижикти көргүзер.

## Юникод
U+A66E

## Үндезин
Ԓ

**Ԓ**, **ԓ** дээрге чукча, ительмен, Ханти дээн чижектиг дылдарда ажыглаттынып турар кириллица үжүктери-дир. Бо үжүк кириллица "Л" деп үжүктүң хевиринге илчирбе немешкен.

## Фонема
/ɬ/ 

## Төөгү
"Ԓ" деп сөс 1980 чылдарның төнчүзүнде чукча алфавитке албан езузу-биле немешкен. Бир дугаарында 1996 чылда үнген чукча өөредилге номунда чаңчылчаан «Л» деп үжүктүң орнунга ажыглаттынган. Орус дылдың «Л» деп үжүк-биле адалганы будалбазы-биле бо өскерилгени кылган.

## Юникод

* **Ԓ** – U+0512

* **ԓ** – U+0513

## Үндезин
Ѐ

**Ѐ**, **ѐ** дээрге македон дылда ажыглаттынып турар кириллица үжүктери-дир. Ол дээрге ` немелделиг Е деп үжүк-түр.

## Фонема
/e/

## Юникод

* **Ѐ** – U+0400
* **ѐ** – U+0450

## Үндезин
Ѕ

**Ѕ**, **ѕ** дээрге македон дылда ажыглап турган кириллица үжүктер-дир, ооң мурнунда орус, румын болгаш серб дылдарда ажыглаттынып турган, ынчалза-даа ам ажыглаттынмайн турар.

## Фонема
/dz/ 

## Алфавиттиг туружу
Македон дылдың 10 дугаар үжүктери.

## Юникод

* **Ѕ** –  U+0405
* **ѕ** –  U+0455

## Үндезин
Ѯ

**Ѯ**, **ѯ** эрте-бурунгу кириллица үжүктериниң санынче кирип турар. Амгы үеде ажыглаттынмайн турар. Ол грек Ξ,ξ деп үжүктерден укталган.

Ол 1708 чылда Пётр I-ниң чаартылгаларының үезинде орус алфавиттен үндүрткен, ынчалза-даа 1710 чылда кыска хуусаада катап тургустунган, ынчалза-даа сөөлүнде 1735 чылда үндүрген болгаш оон бээр ажыглаттынмайн турар.

## Фонема
/k͡si/ 

## Юникод

* **Ѯ** –  U+046E
* **ѯ** –   U+046F

## Үндезин
И

**И**,**и** дээрге кириллица үжүктери-дир. Ол латин I деп үжүкке дүгжүп турар, ынчалза-даа грек H деп үжүктен укталган.

Тыва дылда үжүктү ийи дакпыр ажык үн кылдыр бижип болур.

## Фонема
/i/ 

## Алфавиттиг туружу

* Болгар дылдың 9 дугаар үжүү.
* Орус дылдың 10 дугаар үжүү
* Серб дылдың 10 дугаар үжүү
* Украин дылдың 11 дугаар үжүү
* Македон дылдың 11 дугаар үжүү

## Юникод

* **И** – U+0418
* **и** – U+0438

## Үндезин
Ѝ

**Ѝ**,**ѝ** дээрге И-ге ` немеп тургаш тургустунган кириллица үжүктери-дир. Болгар болгаш македон дылдарда ажыглаттынып турар.

## Фонема
/iː/

## Юникод

* **Ѝ** –  U+040D
* **ѝ** –  U+045D

## Үндезин
І

**І**, **і** дээрге украин, белорус, казах, хакас дээш оон-даа өске дылдарда ажыглаттынып турар кириллица үжүктери-дир. Бир шагда орус дылда ажыглаттынып турган, ам ажыглаттынмайн турар.

## Фонема
/i/

## Алфавиттиг туружу

* Казах дылдың 38 дугаар үжүү
* Украин дылдың 12 дугаар үжүү
* Белорус дылдың 10 дугаар үжүү

## Юникод

* **І** –  U+0406
* **і** –  U+0456

## Үндезин
Є

**Є**, **є** дээрге украин, русын болгаш церковь-славян дылдарда ажыглаттынып турар кириллица үжүктери-дир. Ол дээрге өскерткен кириллица Е деп үжүк-түр.

## Фонема
/je/ азы /e/

## Алфавиттиг туружу

* Украин алфавиттиң сес дугаар үжүү
* Русын алфавиттиң сес дугаар үжүү
* Церковь славян алды дугаар үжүү.

## Юникод

* **Є** – U+0404
* **є** – U+0454

## Үндезин
Ё

**Ё**,**ё** дээрге кириллица үжүктери-дир. Е деп ужук трэма азы умлаут-биле. Колдуунда орус, белорус, болгар, кыргыз, моол дээн ышкаш дылдарда ажыглаттынып турар.

## Фонема
/jo/

## Алфавиттиг туружу

* Белорус 7-ги алфавит
* Орус 7-ги алфавит

## Юникод

* **Ё** – U+0401
* **ё** – U+0451

## Үндезин
Ї

**Ї**, **ї** дээрге чүгле украин болгаш русын дылдарда ажыглаттынып турган кириллица үжүктер-дир, ооң мурнунда церковь славян болгаш орус дылдарда база ажыглаттынып турган. Чамдыкта ону Украинаның хамаарышпас чоруунуң демдээ деп санап турар.

## Фонема
/ji/ 

## Алфавиттиг туружу

* украин дылдың 13 дугаар үжүү

## Юникод

* **Ї**  –  U+0407
* **ї** –   U+0457

## Үндезин
Й

**Й**,**й** дээрге И-ге блеве немеп тургаш тургустунган кириллица үжүктери-дир. Бо бижикти орус, украин, болгар, моол болгаш кыргыс дылдарда кириллица бижикти ажыглап турар дыка хөй дылдарда ажыглап турар.

## Фонема
/j/

## Алфавиттиг туружу

* Болгар дылдың он дугаар үжүү
* Орус дылдың он бирги үжүү
* Белорус дылдың он бирги үжүү
* Украин дылдың он бирги үжүү

## Юникод

* **Й** –  U+0419
* **й** –  U+0439

## Үндезин
Ј

**Ј**, **ј** дээрге грек Ι-ден укталган кириллица үжүктер, латин J-биле дөмей, алтай, уилта, серб, македон дылдарда, ооң мурнунда азербайджан, кирдин саами, осетин дылдарда ажыглаттынып турган.

## Фонема

* /j/ (серб, македон, азербайджан, уилта болгаш осетин дылдарда)
* /ɟ/(Алтай дыл)
* /j̊/(Кирдин саами дыл)

## Юникод

* **Ј** –  U+0408
* **ј** –  U+0458 

## Үндезин
О

**О**, **о** дээрге кириллица үжүктериниң бирээзи. Ол грек Ο деп үжүктен укталган, латин дылда O деп үжүк-биле дүгжүп турар. Шаанда каракты илередип турар «О» деп үжүктүң вариантызы турган: Ꙩ, Ꙫ, Ꙭ, ꙮ.

## Фонема
/o/ 

/ɔ/ (украин, моол)

## Алфавиттиг туружу

* Украин дылдың 19 дугаар үжүү
* Македон дылдың 19 дугаар үжүү

* Серб дылдың 18 дугаар үжүү
* Орус дылдың 16 дугаар үжүү
* Белорус дылдың 16 дугаар үжүү
* Болгар дылдың 15 дугаар үжүү

## Юникод

* **О** –  U+041E
* **о** –  U+043E

## Үндезин
Њ

**Њ**, **њ** дээрге серб болгаш македон дылдарда ажыглаттынып турар кириллица үжүктери-дир. Ол н биле ь-ниң лигатуразындан укталган. 

## Фонема
/ɲ/

## Алфавиттиг туружу

* серб дылдың 17 дугаар үжүү-дүр.
* македон дылдың 18 дугаар үжүү-дүр.

## Юникод

* **Њ** –  U+040A
* **њ** –  U+045A

## Үндезин
Н

**Н**,**н** дээрге кириллица үжүктери-дир. Улуг үжүктер латин H деп үжүк-биле дөмей.

## Фонема
/n/ 

## Алфавиттиг туружу

* Болгар дылдың 14 дугаар үжүү
* Белорус дылдың 15 дугаар үжүү
* Орус дылдың 15 дугаар үжүү
* Серб дылдың 16 дугаар үжүү
* Македон дылдың 17 дугаар үжүү
* Украин дылдың 18 дугаар үжүү

## Юникод

* **Н** – U+041D
* **н** –  U+043D

## Үндезин
Ҧ

**Ҧ**, **ҧ** дээрге абхаз дылда ажыглаттынып турар кириллица үжүктери-дир. Оларны чамдыкта ооң орнунга Ԥ кылдыр бижиир.

## Фонема
[p]

## Алфавиттиг туружу
Абхаз алфавиттиң 34 дугаар үжүү

## Юникод

* **Ҧ** –  U+04A6
* **ҧ** –  U+04A7

## Үндезин
Ҋ

**Ҋ**, **ҋ** дээрге чүгле кирдин саами дылда ажыглаттынып турар кириллица үжүктери-дир.

## Фонема
/j/

## Юникод

* **Ҋ** –  U+048A
* **ҋ** –  U+048B

## Үндезин
Пите саами дыл

**Пите саами дыл**(Bidumsámegiella) дээрге урал дылдар бөлүүнге хамааржыр саами дыл, колдуунда Швеция биле Норвегияның кызыгаар девискээринде чугаалажыр. Амгы үеде 25-тен 50 чедир чугаалакчылар бар деп санаан.

## Грамматиктиг тургузуг
Өске саами дылдар ышкаш, пите саами дыл агглютинативтиг дыл, чүве аттарынга болгаш кылыг сөзүнге падеж, үе болгаш кижи дээн ышкаш медээлерни илередирде кожумактарны немеп турар. Грамматиктиг талазы-биле алырга, ол кожа-хелбээ саами дылдар-биле сырый харылзаалыг болгаш оларның аразында чамдык бот-боттарын билчир чорук бар. 

## Үндезин
М

**М**, **м** дээрге кириллица үжүктери-дир. Олар грек Μ деп үжүктен укталган болгаш латин М деп үжүкке дүгжүп турар.

## Фонема
/m/ 

## Алфавиттиг туружу

* Болгар дылдың 13 дугаар үжүү
* Белорус дылдың 14 дугаар үжүү
* Тыва алфавиттиң 14 дугаар үжүү
* Орус дылдың 14 дугаар үжүү
* Серб дылдың 15 дугаар үжүү
* Македон дылдың 16 дугаар үжүү
* Украин дылдың 17 дугаар үжүү

## Юникод

* **М** – U+041C
* **м** –  U+043C

## Үндезин
Љ

**Љ**, **љ** дээрге серб болгаш македон дылдарда ажыглаттынып турар кириллица үжүктери-дир. Олар Л биле Ь-ниң лигатуразындан укталган.

## Фонема
/l/,/ʎ/ (македон дыл)

/ʎ/ (Серб дыл)

## Алфавиттиг туружу

* Серб дылдың 14 дугаар үжүү.
* Македон дылдың 15 дугаар үжүү

## Юникод

* **Љ** – U+0409
* **љ** – U+0459

## Үндезин
Ӡ

**Ӡ**, **ӡ** дээрге абхаз болгаш уилта дылдарда ажыглаттынып турар кириллица үжүктери-дир. Юникодта "CYRILLIC CAPITAL/SMALL LETTER ABKHASIAN DZE" дээр.

## Фонема
/d͡z/

## Алфавиттиг туружу

* Абхаз алфавиттиң 19 дугаар үжүү.

## Юникод

* **Ӡ** –  U+04E0
* **ӡ** –  U+04E1

## Үндезин
Л

**Л**, **л** дээрге кириллица-дыр. Ол грек Λ деп үжүктен укталган болгаш латин L деп үжүкке дүгжүп турар.

## Фонема
/l/ 

/ɬ/ (Моол дыл)

## Алфавиттиг туружу

* Болгар дылдың 12 дугаар үжүү
* Тыва дылдың 13 дугаар үжүү
* Серб дылдың 13 дугаар үжүү
* Орус дылдың 13 дугаар үжүү
* Белорус дылдың 13 дугаар үжүү
* Македон дылдың 14 дугаар үжүү
* Украин дылдың 16 дугаар үжүү

## Юникод

* **Л** – U+041B
* **л** – U+043B

## Үндезин
Мурнуу лури дыл

**Мурнуу лури дыл** дээрге колдуунда Лорестан провинциязында чугаалажыр дыл болгаш Луринуң диалектизи-дир. Индоевропей дылдар бөлүүнге хамааржыр болгаш индоиран салбырда иран дыл деп бөлүкке хамааржыр. Ооң 875,000 хире чугаалакчылары бар. Дылдың коду "luz" дээр.

## Үндезин
К

**К**,**к** дээрге кириллица үжүктери-дир. Ол грек Κ деп үжүктен укталган болгаш латин К деп үжүкке дүгжүп турар.

## Фонема
/k/

## Алфавиттиг туружу

* Болгар дылдың 11 дугаар үжүк

* Тыва дылдың 12 дугаар үжүү
* Орус дылдың 12-дугаар үжүү
* Белорус дылдың 12 дугаар үжүү
* Украин дылдың 15 дугаар үжүү

## Юникод

* **К** – U+041A
* **к** – U+043A

## Үндезин
Ћ

**Ћ**, **ћ** дээрге серб дылда ажыглаттынып турар кириллица үжүктер-дир. Серб латин алфавитте ону "Ć" деп бижиир.

## Фонема
/tɕ/ 

## Алфавиттиг туружу

* Серб дылдың 23 дугаар үжүү

## Юникод

* **Ћ** – U+040B
* **ћ** – U+045B

## Үндезин
Т

**Т**, **т** дээрге кириллица үжүктери-дир. Ол грек Τ деп үжүктен укталган, ол латин Т деп үжүкке дүгжүп турар.

## Фонема
/t/

## Алфавиттиг туружу

* Болгар дылдың 19 дугаар үжүү
* Белорус дылдың 20 дугаар үжүү
* Орус дылдың 20 дугаар үжүү
* Тыва дылдың 22 дугаар үжүү
* Серб дылдың 22 дугаар үжүү
* Македон дылдың 23 дугаар үжүү
* Украин дылдың 23 дугаар үжүү

## Юникод

* **Т** – U+0422
* **т** – U+0442

## Үндезин
Ѥ

**Ѥ**, **ѥ** дээрге эрте-бурунгу кириллица үжүктери-дир, амгы үеде ажыглаттынмайн турар. Олар І биле Е-ниң лигатуразындан укталган.

## Фонема
/jɛ/

## Юникод

* **Ѥ** – U+0464
* **ѥ** – U+0465

## Үндезин
Ӟ

**Ӟ**, **ӟ** дээрге чүгле удмурт дылда ажыглаттынып турар кириллица үжүктери-дир.

## Фонема
[ʥ] 

## Алфавиттиг туружу

* Удмурт алфавиттиң 11 дугаар үжүү

## Юникод

* **Ӟ** – U+04DE
* **ӟ** – U+04DF

## Үндезин
С

**С**, **с** дээрге кириллица үжүктери-дир. Ол грек Σ деп үжүктен укталган, ол латин S деп үжүкке дүгжүп турар.

## Фонема
/s/ 

## Алфавиттиг туружу

* Болгар дылдың 18 дугаар үжүү

* Белорус дылдың 19 дугаар үжүү
* Орус дылдың 19 дугаар үжүү
* Тыва дылдың 21 дугаар үжүү
* Серб дылдың 21 дугаар үжүү
* Македон дылдың 22 дугаар үжүү

## Юникод

* **С** – U+0421
* **с** – U+0441

## Үндезин
Р

**Р**, **р** дээрге кириллица-дыр. Ол грек Ρ деп үжүктен укталган болгаш латин R деп үжүкке дүгжүп турар.

## Фонема
/r/

## Алфавиттиг туружу

* Болгар дылдың 17 дугаар үжүү
* Орус дылдың 18 дугаар үжүү
* Белорус дылдың 18 дугаар үжүү
* Тыва дылдың 20 дугаар үжүү
* Серб дылдың 20 дугаар үжүү
* Македон дылдың 21 дугаар үжүү
* Украин дылдың 21 дугаар үжүү

## Юникод

* **Р** – U+0420
* **р** – U+0440

## Үндезин
У

**У**, **у** дээрге кириллица үжүктери-дир. Ол грек Υ деп үжүктен укталган, латин дылда U деп үжүкке дүгжүп турар.

## Фонема
/u/ 

/o/  (Моол дыл)

## Алфавиттиг туружу

* Болгар дылдың 20 дугаар үжүү

* Орус дылдың 21 дугаар үжүү
* Белорус дылдың 21 дугаар үжүү
* Тыва дылдың 23 дугаар үжүү
* Украин дылдың 24 дугаар үжүү
* Серб дылдың 24 дугаар үжүү
* Македон дылдың 25 дугаар үжүү

## Юникод

* **У** – U+0423
* **у** – U+0443

## Үндезин
Ќ

**Ќ**, **ќ** дээрге македон дылда ажыглаттынып турар кириллица үжүктери-дир.

## Фонема
/c/ азы /tɕ/

## Алфавиттиг туружу

* Македон дылдың 24 дугаар үжүү

## Юникод

* **Ќ** – U+040C
* **ќ** – U+045C

## Үндезин
Ӝ

**Ӝ**, **ӝ** дээрге кириллица үжүктери-дир. Чүгле удмурт дылда ажыглаттынып турар, Ж соонда трэма турар.

## Фонема
/ʤ/

## Юникод

* **Ӝ** –  U+04DC
* **ӝ** – U+04DD

## Үндезин
П

**П**, **п** дээрге кириллица үжүктери-дир. Ол грек Π деп үжүктен укталган, ол латин P деп үжүкке дүгжүп турар.

## Фонема
/p/ 

## Алфавиттиг туружу

* Болгар дылдың 16 дугаар үжүү
* Орус дылдың 17 дугаар үжүү
* Белорус дылдың 17 дугаар үжүү
* Тыва дылдың 19 дугаар үжүү
* Серб дылдың 19 дугаар үжүү
* Македон дылдың 20 дугаар үжүү
* Украин дылдың 20 дугаар үжүү

## Юникод

* **П** –  U+041F
* **п** – U+043F

## Үндезин
Ӆ

**Ӆ**, **ӆ** дээрге ительмен болгаш кирдин саами дылдарда ажыглаттынып турар кириллица үжүктери-дир.

## Фонема
[ɬ]

## Юникод

* **Ӆ** – U+04C5
* **ӆ** – U+04C6

## Үндезин
Ԁ

**Ԁ**, **ԁ** дээрге 1918 чылдан 1932 чылга чедир база 1936 чылдан 1938 чылга чедир коми дылда ажыглап турган кириллица үжүктери-дир. Амгы үеде ажыглаттынмайн турар. Амгы үеде Д ажыглаттынып турар.

## Фонема
[d]

## Алфавиттиг туружу
Бир шагда ол коми дылдың беш дугаар үжүү турган.

## Юникод

* **Ԁ** – U+0500
* **ԁ** – U+0501

## Үндезин
Ԏ

**Ԏ**, **ԏ** дээрге 1920 чылдардан 1940 чылдарга чедир коми дылда ажыглаттынып турган кириллица үжүктери-дир. Амгы үеде ажыглаттынмайн турар.

## Алфавиттиг туружу
Бир шагда ол коми алфавиттиң 27-ги үжүү турган.

## Фонема
/tʲ/

## Юникод

* **Ԏ** – U+050E
* **ԏ** – U+050F

## Үндезин
Ч

**Ч**, **ч** дээрге צ деп еврей үжүктен укталган кириллица үжүктер-дир.

## Фонема
/tʃ/

[ɕ] (татар)

## Алфавиттиг туружу

* Болгар дылдың 24 дугаар үжүү
* Орус дылдың 25 дугаар үжүү
* Белорус дылдың 26 дугаар үжүү
* Тыва дылдың 28 дугаар үжүү
* Серб дылдың 28 дугаар үжүү
* Украин дылдың 28 дугаар үжүү
* Македон дылдың 29 дугаар үжүү

## Юникод

* **Ч** – U+0427
* **ч** – U+0447

## Үндезин
Ц

**Ц**, **ц** дээрге кириллица үжүктери. еврей צ деп үжүктен укталган.

## Фонема
/ts/

## Алфавиттиг туружу

* Болгар дылдың 23 дугаар үжүү
* Орус дылдың 24 дугаар үжүү
* Белорус дылдың 25 дугаар үжүү
* Тыва дылдың 27 дугаар үжүү
* Серб дылдың 27 дугаар үжүү
* Украин дылдың 27 дугаар үжүү

## Юникод

* **Ц** – U+0426
* **ц** – U+0446

## Үндезин
Х

**Х**, **х** дээрге кириллица үжүктери-дир.  грек Χ деп үжүктен укталган, ол латин X деп үжүкке дүгжүп турар.

## Фонема
/x/ 

## Алфавиттиг туружу

* Болгар дылдың 22 дугаар үжүү
* Орус дылдың 23 дугаар үжүү
* Белорус дылдың 24 дугаар үжүү
* Тыва дылдың 26 дугаар үжүү
* Украин дылдың 26 дугаар үжүү
* Серб дылдың 26 дугаар үжүү
* Македон дылдың 27 дугаар үжүү

## Юникод

* **Х** – U+0425
* **х** – U+0445

## Үндезин
Ф

**Ф**, **ф** дээрге кириллица үжүктери-дир. Ол грек Φ деп үжүктен укталган. Тыва дылда чүгле даштыкы сөстерге ажыглаар.

## Фонема
/f/( Ынчалза-даа моол дылда ол /p/ апаар чаңчылдыг )

## Алфавиттиг туружу

* Болгар дылдың 21 дугаар үжүү
* Орус дылдың 22 дугаар үжүү
* Белорус дылдың 23 дугаар үжүү
* Тыва дылдың 25 дугаар үжүү
* Серб дылдың 25 дугаар үжүү 
* Украин дылдың 25 дугаар үжүү
* Македон дылдың 26 дугаар үжүү

## Юникод

* **Ф** – U+0424
* **ф** – U+0444

## Үндезин
Ў

**Ў**, **ў** дээрге кириллица үжүктери-дир.  Белорус болгаш узбек дылдарда ажыглаттынып турар.

## Фонема
[w] 

## Алфавиттиг туружу

* Белорус дылдың 22 дугаар үжүү.

## Юникод

* **Ў** – U+040E
* **ў** – U+045E

## Үндезин
Щ

**Щ**, **щ** дээрге кириллица үжүктери-дир. Тыва дылда чугле даштыкы состерге ажыглаар бижик. Оон ыңай белорус дылда ажыглавас.

## Фонема
Дыл бүрүзүнге фонема аңгы-аңгы болур.

* /ɕ/ орус дылда. Ооң мурнунда /ɕtɕ/ деп адаар турган.
* Украин дылда /ʃtʃ/
* Болгар дылда /ʃt/
* Тыва дылда /ʃʃ/

## Алфавиттиг туружу

* Болгар дылдың 26 дугаар үжүү
* Орус дылдың 27 дугаар үжүү
* Тыва дылдың 30 дугаар үжүү
* Украин дылдың 30 дугаар үжүү

## Юникод

* **Щ** – U+0429
* **щ** – U+0449

## Үндезин
Џ

**Џ**, **џ** дээрге македон, серб, абхаз дылдарда ажыглаттынып турар кирили үжүктер-дир.

## Фонема
/dʒ/ (серб, македон)

/d͡ʐ/  (Абхаз)

## Алфавиттиг туружу

* Серб дылдың 29 дугаар үжүү
* Македон дылдың 30 дугаар үжүү

## Юникод

* **Џ** – U+040F
* **џ** –  U+045F

## Үндезин
Ш

**Ш**, **ш** дээрге глаголит Ⱎ-ден укталган кириллица үжүктери-дир (Ⱎ еврей ש-ден укталган).

## Фонема
/ʃ/

## Алфавиттиг туружу

* Болгар дылдың 25 дугаар үжүү
* Орус дылдың 26 дугаар үжүү
* Белорус дылдың 27 дугаар үжүү
* Тыва дылдың 29 дугаар үжүү
* Украин дылдың 29 дугаар үжүү
* Серб дылдың 30 дугаар үжүү
* Македон дылдың 31 дугаар үжүү

## Юникод

* **Ш** – U+0428
* **ш** – U+0448

## Үндезин
Ѡ

**Ѡ**, **ѡ** дээрге эрте-бурунгу кириллица үжүктери-дир, амгы үеде ажыглаттынмайн турар, грек Ω-ден укталган.

## Фонема
О-биле дөмей (чүгле грек уктуг сөстер)

## Юникод

* **Ѡ** – U+0460
* **ѡ** – U+0461

## Үндезин
Ꙗ

**Ꙗ**, **ꙗ** дээрге эрте-бурунгу кириллица үжүктери-дир. Бо үжүктер амгы үеде ажыглаттынмайн турар, чүге дизе Я амгы үеде ажыглаттынып турар. Олар І биле А-ның лигатуразы болур.

## Фонема
/ja/

## Юникод

* **Ꙗ** – U+A656
* **ꙗ** – U+A657

## Үндезин
Юс

**Ѧ**, **ѧ**, **Ѫ**, **ѫ**, **Ѩ**, **ѩ**, **Ѭ**, **ѭ** эрте-бурунгу кириллица үжүктери. Амгы үеде ажыглаттынмайн турар. Ѩ биле Ѭ дээрге Ѧ биле Ѫ мурнунга "І" деп сөстү немеп каан.

## Фонема
Ѧ: /ɛ̃/

Ѫ: /ɔ̃/

Ѩ: /jɛ̃/

Ѭ: /jɔ̃/

## Юникод

* **Ѧ** – U+0466
* **ѧ** – U+0467
* **Ѫ** – U+046A
* **ѫ** – U+046B
* **Ѩ** – U+0468
* **ѩ** – U+0469
* **Ѭ** – U+046C
* **ѭ** – U+046D

## Үндезин
Э

**Э**, **э** дээрге грек Ε деп үжүктен укталган кириллица үжүктери-дир.

## Фонема
/e/

/ə/ (Молдаван дыл)

* Татар дылда ол чүгле /е/ эвес, а /ʔ/ база илередип турар

## Алфавиттиг туружу

* Белорус дылдың 30 дугаар үжүү
* Орус дылдың 31 дугаар үжүү
* Тыва дылдың 34 дугаар үжүү

## Юникод

* **Э** – U+042D
* **э** – U+044D

## Үндезин
Ӗ

**Ӗ**, **ӗ** дээрге Чуваши дылда ажыглаттынып турар кириллица үжүктери-дир. Юникод ады "Ie with breve".

## Фонема
/ɘ/

## Алфавиттиг туружу
Чуваши дылдын 9 дугаар үжүү

## Юникод

* **Ӗ** – U+04D6
* **ӗ** – U+04D7

## Үндезин
Ы

**Ы**, **ы** дээрге кириллица үжүктери-дир. Ийи кезекке чарлып турар кылдыр көстүр-даа болза, бүдүнү чаңгыс овур-хевирлиг. Ол Ъ биле І деп лигатурадан укталган.

## Фонема
[ɨ](орус дыл)

[ɤ](русын дыл)

## Алфавиттиг туружу

* Белорус дылдың 28 дугаар үжүү
* Орус дылдың 29 дугаар үжүү
* Тыва дылдың 32 дугаар үжүү

## Юникод

* **Ы** – U+042B
* **ы** – U+044B
* **Ꙑ** – U+A650
* **ꙑ** – U+A651

## Үндезин
Ь

**Ь**, **ь** дээрге кириллица үжүктери-дир. Тыва дылда чүгле даштыкы сөстерни бижиирде ажыглаттынып турар.

## Фонема
Колдуунда бо овур-хевирниң бот-тускайлаң үнү чок.

## Алфавиттиг туружу

* Болгар дылдың 28 дугаар үжүү
* Белорус дылдың 29 дугаар үжүү
* Орус дылдың 30 дугаар үжүү
* Украин дылдың 31 дугаар үжүү
* Тыва дылдың 33 дугаар үжүү
* Адыгэ дылдың 61 дугаар үжүү
* Абхаз дылдың 63 дугаар үжүү

## Юникод

* **Ь** – U+042C
* **ь** – U+044C

## Үндезин
Ѿ

**Ѿ**, **ѿ** дээрге эрте-бурунгу кириллица үжүктери-дир. Амгы үеде ажыглаттынмайн турар. Ол Ѡ биле Т-ниң лигатуразындан тывылган, оларны горизонтальдыг бижээн.

## Фонема
Оть-га деннежир.( Амгы үеде шын адаары билдинмес. )

## Юникод

* **Ѿ** – U+047E
* **ѿ** – U+047F

## Үндезин
Айну дыл

**Айну дыл**(айн: アイヌ　イタㇰ/ainu itak) дээрге колдуунда Японияның чөөн талазында, Хоккайдода чугаалажыр дыл-дыр. Чугаалап турар улус колдуунда айну чон. Ол дылдың тывылганы билдинмес болгаш аңгыланган дыл деп санаттынып турар. Дылдың коду ain

Амгы үеде айну дылга арыг чугааланыр кижилер дыка эвээш. 2017 чылдың шинчилелдери чугаалакчыларның санын беш хире деп көргүскен. Чаңгыс арткан айну дыл — Хоккайдо айну дыл.

## Ажыглаан үжүктер
Айну дылда эгезинде бижимел үжүктер чок турган. Ам безин орфография чок. Айннарны катакана-биле бижиирде, япон катаканада чок чамдык үжүктерни немеп турар.

## Үндезин


## Даштыкы ссылкалар
Ӈ

**Ӈ**,**ӈ** дээрге чукча, коряк, ханты, керек, эвенки, нивх, кет, негидар, энецу, манси, Нанай, Уилта, Алеут, удэгей, Кирдин саами дээш оон-даа өске дылдарда ажыглаттынып турар кириллица үжүктери-дир.

## Фонема
[ŋ]

## Юникод

* **Ӈ** – U+04C7
* **ӈ** – U+04C8

## Үндезин
Ҁ

**Ҁ**, **ҁ** дээрге эрте-бурунгу кириллица үжүктери-дир. Олар грек Ϙ деп үжүкке үндезилеттинген болгаш 90 деп санны илередип турган. Ам оларны ажыглавайн турар. Бо демдектер кажан ажыглалдан үнгени билдинмес.

## Фонема
*( билдинмес )*

## Юникод

* **Ҁ** – U+0480
* **ҁ** – U+0481

## Үндезин
Ю

**Ю**, **ю** дээрге кириллица үжүктери-дир. ОУ-ну йотация кылдыр І кылдыр өскертип каан, а сөөлүнде У-ну үндүрбейн барган.

## Фонема
/ju/ 

## Алфавиттиг туружу

* Болгар дылдың 29 дугаар үжүү
* Белорус дылдың 31 дугаар үжүү
* Украин дылдың 31 дугаар үжүү
* Орус дылдың 32 дугаар үжүү
* Тыва дылдың 35 дугаар үжүү

## Юникод

* **Ю** – U+042E
* **ю** **–** U+044E

## Үндезин
Ъ

**Ъ**, **ъ** дээрге орус, болгар, русын дылдардан өске амгы славян дылдарда ажыглаттынмайн турар кириллица үжүктери-дир.

## Фонема
Колдуунда ында хамаарышпас үн чок.

/ə/(болгар дыл)

## Алфавиттиг туружу

* Болгар дылдың 27 дугаар үжүү
* Орус дылдың 28 дугаар үжүү
* Тыва дылдын 31 дугаар үжүү
* Адыгэ дылдың 59 дугаар үжүү
* Абаза дылдың 68 дугаар үжүү

## Юникод

* **Ъ** – U+042A
* **ъ** – U+044A

## Үндезин
Ӑ

**Ӑ**, **ӑ** дээрге чуваши болгаш ханты дылдарда ажыглаттынып турар кириллица үжүктери-дир.

## Фонема
[ə](чуваши дыл)

[ɑ](ханты дыл)

## Алфавиттиг туружу

* Чуваши дылдың 2 дугаар үжүү
* Ханты дылдың 2 дугаар үжүү

## Юникод

* **Ӑ** – U+04D0
* **ӑ** – U+04D1

## Үндезин
Я

**Я**, **я** дээрге кириллица үжүктери-дир. Эрте-бурунгу кириллицаның Ѧ деп үжүүнүң бижик хевиринден укталган үжүк. Пётр хаанның 1708 чылда алфавит реформазы-биле ол бот-тускайлаң бижик апарган. Ол латин R деп үжүктүң симметриктиг хевири, ынчалза-даа хамаарышпас.

## Фонема
/ja/

## Алфавиттиг туружу

* Болгар дылдың 30 дугаар (азы 31) үжүү
* Белорус дылдың 32 дугаар үжүү
* Орус дылдың 33 дугаар үжүү
* Украин дылдың 33 дугаар үжүү
* Тыва дылдың 36 дугаар үжүү (сөөлгү үжүк)

## Юникод

* **Я** – U+042F
* **я** – U+044F

## Үндезин
Ԕ

**Ԕ** **ԕ** дээрге кириллица үжүү-дүр. Л биле Х-ниң лигатуразы ышкаш, а херек кырында ындыг эвес. Бо үжүк мокша дылда 1924 чылдан 1927 чылга чедир ажыглаттынып турган.Амгы үеде ажыглаттынмайн турар.

## Фонема
/l̥/

## Юникод

* **Ԕ** – U+0514
* **ԕ** – U+0515

## Үндезин
Ҝ

**Ҝ**, **ҝ** дээрге ооң мурнунда азербайджан дылда ажыглап турган кириллица үжүктери-дир.

## Фонема
[ɟ]

## Алфавиттиг туружу

* Азербайджан дылдың 15 дугаар үжүү

## Юникод

* **Ҝ** – U+049C
* **ҝ** – U+049D

## Үндезин
Ӣ

**Ӣ**,**ӣ** дээрге кириллица үжүктери, макрон-биле И-ден тургустунган, таджик болгаш уйлта дылдарда ажыглаттынып турар.

## Фонема
/ˈi/

## Алфавиттиг туружу

* Таджик дылдың 35 дугаар үжүү

## Юникод

* **Ӣ** – U+04E2
* **ӣ** – U+04E3

## Үндезин
Ӳ

**Ӳ** **ӳ** дээрге чуваши дылда ажыглап турар кириллица дыр.

## Фонема
[y]

## Алфавиттиг туружу

* Чуваши дылдың 25 дугаар үжүү

## Юникод

* **Ӳ** – U+04F2
* **ӳ** – U+04F3

## Үндезин
Ӹ

**Ӹ,ӹ** дээрге амгы үеде чүгле Даглыг мари дылында ажыглаттынып турар кириллица үжүктери-дир.

## Фонема
/ɯ/

## Алфавиттиг туружу

* Даглыг мари дылдың 24 дугаар үжүү

## Юникод

* **Ӹ** – U+04F8
* **ӹ** – U+04F9

## Үндезин
Ԋ

**Ԋ**,**ԋ** дээрге Морозовтуң бижии, 1920 чылдарда чүгле коми дылдарга ажыглап турган кириллицаның бир хевири.

## Фонема
/ɲ/

## Юникод

* **Ԋ** – U+050A
* **ԋ** – U+050B

## Үндезин
Ҫ

**Ҫ**,**ҫ**  дээрге башкир болгаш чуваши дылдарда ажыглаттынып турар кириллица үжүктери-дир.

## Фонема
[θ](башкир)

[ɕ](чуваши)

## Алфавиттиг туружу

* Чуваши дылдын 22 дугаар үжүү

* Башкир дылдың 25 дугаар үжүү

## Юникод

* **Ҫ** –  U+04AA
* **ҫ** – U+04AB

## Үндезин
Ӯ

**Ӯ**,**ӯ** дээрге таджик, манси, алеут, чамдык русын диалектилерде, кирдин саамида ажыглаттынып турар кириллица үжүктери-дир.

## Фонема
[ɵ](таджик)

[uː](манси,кирдин саами,алеут)

[y](русын)

## Алфавиттиг туружу

* Таджик дылдың 25 дугаар үжүү
* Манси дылдың 28 дугаар үжүү
* Алеут дылдың 36 дугаар үжүү

## Юникод

* **Ӯ** – U+04EE
* **ӯ** – U+04EF

## Үндезин
Ӂ

**Ӂ**, **ӂ** дээрге чүгле гагауз дылда ажыглаттынып турар кириллица үжүктери-дир. Соок дайын үезинде Молдовага база ажыглап турган.

## фонема
/ʤ/

## Алфавиттиг туружу

* Соок дайын үезинде молдова дылдың 8 дугаар үжүү

## Юникод

* **Ӂ** – U+04C1
* **ӂ** – U+04C2

## Үндезин
Ѣ

**Ѣ**, **ѣ** дээрге эрте-бурунгу кириллица үжүктери-дир, амгы үеде ажыглаттынмайн турар. Маадырларның үнген хүнү билдинмес. Болгарияга ону 1921 чылда узуткаан, 1923 чылда катап тургускан. Сөөлүнде 1945 чылда узуткаан. Сербияга XIX вектиң бирги чартыында узуткаан, а Россияга 1918 чылда узуткаан.

## Фонема
/æ:/ азы  /e:/

## Юникод

* **Ѣ** – U+0462
* **ѣ** – U+0463

## Үндезин
Ѵ

**Ѵ**, **ѵ** Эрте-бурунгу кириллица үжүктери, ам ажыглаттынмайн турар. Грек Υ деп үжүктен укталган. Эрги церковь славян дылда ону колдуунда грек дылдан үлегерлеп алган сөстер дээш ажыглап турган.

## Юникод

* **Ѵ** – U+0474
* **ѵ** – U+0475

## Үндезин
Ә

**Ә**,**ә** дээрге кириллица үжүктери-дир. Оларны казах, башкир, татар, абхаз, дунган дээш оон-даа өске дылдарда ажыглап турар.Оларны база ооң мурнунда азербайджан болгаш туркмен дылдарда ажыглап турган.

## Фонема
[æ],[ə],[a]

## Алфавиттиг туружу

* Татар дылдың 2 дугаар үжүү

* Дунган дылдың 8 дугаар үжүү

* Кириллица Азербайджан дылдың 8 дугаар үжүү

* Кириллица туркмен дылдың 8 дугаар үжүү

* Абхаз дылдың 64 дугаар үжүү

## Юникод

* **Ә** – U+04D8
* **ә** – U+04D9

## Үндезин
ОУ

**Ѹ**, **ѹ**, **Ꙋ**, **ꙋ** дээрге эрте-бурунгу кириллица үжүктери-дир. Олар О биле У-нуң лигатуралары болгаш ам ажыглаттынмайн турар. Кажан олар ажыглалдан үнгени билдинмес.

## Фонема
/u/

## Юникод

* **Ѹ** – U+0478
* **ѹ** – U+0479
* **Ꙋ** – U+A64A
* **ꙋ** – U+A64B
* **ᲈ** – U+1C88
* **ᲂ** –  U+1C82

## Үндезин
Ӿ

**Ӿ**,**ӿ** дээрге нивхте ажыглап турар кириллица үжүктери-дир. Юникодта оларны " Ha with stroke " дээр.

## Фонема
/h/

## Алфавиттиг туружу
Нивх дылдың 36 дугаар үжүү

## Юникод

* **Ӿ** – U+04FE
* **ӿ** – U+04FF

## Үндезин
Ҵ

**Ҵ** ,**ҵ** дээрге абхаз дылда ажыглаттынып турар кириллица үжүктери-дир. Олар Ц биле Т-ниң лигатуразындан укталган.

## Фонема
/ʦʼ/

## Алфавиттиг туружу

* Абхаз дылдың 50 дугаар үжүү

## Юникод

* **Ҵ** – U+04B4
* **ҵ** – U+04B5

## Үндезин
Ԗ

**Ԗ** **ԗ** дээрге кириллица үжүү-дүр. Ону 1920 чылдарда мокша дылын бижиирде ажыглап турган. Ол ам ажыглаттынмайн турар.

## Фонема
/r̥/

## Юникод

* **Ԗ** – U+0516
* **ԗ** – U+0517

## Үндезин
Ӓ

**Ӓ**,**ä** дээрге ханты, саами, мари дылдарда ажыглаттынып турар кириллица үжүктери-дир. Оларны база ооң мурнунда Гагауз дылда ажыглап турган.

## Фонема
[æ](мари,саами,гагауз)

[ɐ](ханты)

## Юникод

* **Ӓ** – U+04D2
* **ä** – U+04D3

## Үндезин
Ӊ

**Ӊ,ӊ** дээрге кирдин саами дылда ажыглаттынып турар кириллица үжүктери-дир.

## Фонема
/n̥/

## Алфавиттиг туружу

* Кирдин саами дылдың 21 дугаар үжүү

## Юникод

* **Ӊ** – U+04C9

* **ӊ** – U+04CA

## Үндезин
Ӧ

**Ӧ**, **ӧ** дээрге кириллица үжүктери-дир. Оларны алтай, хакас, удмурт, мари, коми, ханты дылдарда ажыглап турар. Оларны кириллица-биле бижиир курд дылда база ажыглап турар.

## Фонема
[ø] (алтай,хакас)

[u] (курд)

[œ] (мари)

[ə] (коми)

## Юникод

* **Ӧ** – U+04E6
* **ӧ** – U+04E7

## Үндезин
Ӭ

**Ӭ**, **ӭ** дээрге кириллица үжүктери-дир. Амгы үеде кирдин саами дылда ажыглаттынып турар.

Мокша дылга база 1924 чылдан 1927 чылга чедир ажыглап турган.

## Фонема
/e/(кирдин саами)

/æ/(мокша)

## Алфавиттиг туружу

* Кирдин саами дылдың 41 дугаар үжүү
* Мокша дылдың 38 дугаар үжүү

## Юникод

* **Ӭ** – U+04EC
* **ӭ** – U+04ED

## Үндезин
Ҡ

**Ҡ** ,**ҡ** дээрге башкир болгаш сибирь татар дылдарда ажыглаттынып турар кириллица үжүктери-дир. Юникодта " Bashkir Ka " дээр.

## Фонема
[q]

## Алфавиттиг туружу

* Башкир дылдың 15 дугаар үжүү
* Сибирь татар дылдың 15 дугаар үжүү

## Юникод

* **Ҡ** – U+04A0
* **ҡ** – U+04A1

## Үндезин
Ӛ

**Ӛ**,**ӛ** дээрге ханты дылда ажыглаттынып турар кириллица үжүктери-дир. Юникодта оларны "Schwa with diaeresis" дээр.

## Фонема
/ɘ/

## Алфавиттиг туружу

* Ханты дылдың 11 дугаар үжүү

## Юникод

* **Ӛ** – U+04DA
* **ӛ** – U+04DB

## Үндезин
Ѳ

**Ѳ,** **ѳ** деп үжүктер амгы үеде ажыглаттынмайн турар эрте-бурунгу кириллица үжүктери болур. Олар грек Θ деп үжүктен укталган. Тыва дээн ышкаш дылдарда ажыглап турар "Ө" деп үжүктен ылгалдыг. Шрифттен хамааржыр, ортузунга шыйыг мындыг болур:〜

## Фонема
/t/ (Чөөн-Славян девискээр)

/f/(орус)

## Юникод

* **Ѳ** – U+0472
* **ѳ** – U+0473

## Үндезин
Ҷ

**Ҷ** ,**ҷ** дээрге таджик болгаш абхаз дылдарда ажыглаттынып турар кириллица үжүктери-дир.

## Фонема
/ʤ/(таджик)

/ʧʼ/(абхаз)

## Алфавиттиг туружу

* Таджик дылдың 30 дугаар үжүү

## Юникод

* **Ҷ** – U+04B6
* **ҷ** – U+04B7

## Үндезин
Ӱ

**Ӱ** **ӱ** дээрге кириллица үжүү-дүр. Алтай, хакас, мари, ханты дылдарда ажыглаттынып турар.

## Фонема
[y]

## Алфавиттиг туружу

* Хакас дылдың 26 дугаар үжүү
* Мари дылдың 24 дугаар үжүү( Даглыг мари 25 ужуктерлиг )

## Юникод

* **Ӱ** – U+04F0
* **ӱ** – U+04F1

## Үндезин
Ӫ

**Ӫ**, **ӫ** дээрге кириллица үжүктери-дир. Эвенки болгаш ханты дылдарда ажыглаттынып турар.

## Фонема
/ʏ/(эвенки)

/ɞ/(ханты)

## Алфавиттиг туружу

* Ханты дылдың 28 дугаар үжүү(азы 29)

## Юникод

* **Ӫ** – U+04EA
* **ӫ** – U+04EB

## Үндезин
Ӕ

**Ӕ**, **æ** дээрге кириллица үжүктери-дир. Осетин дылда ажыглаттынып турар. Юникод ады "Cryllic Ligature A IE".

## Фонема
[æ] 

## Алфавиттиг туружу

* Осетин дылдың 2 дугаар үжүү

## Юникод

* **Ӕ** – U+04D4
* **ӕ** – U+04D5

## Үндезин
Ҥ

**Ҥ**,**ҥ** дээрге кириллица деп үжүк-түр. Саха, Алтай, Ненец, Мари дылдарда ажыглаттынып турар. Ол дээрге Н биле Г-ниң лигатуразы-дыр

## Алфавиттиг туружу

* Мари дылдың 16 дугаар үжүү

## Фонема
[ŋ] 

## Юникод

* **Ҥ** – U+04A4
* **ҥ** – U+04A5

## Үндезин
Ҙ

**Ҙ** , **ҙ** дээрге кириллица үжүктери-дир. Башкир болгаш вахан дылдарда ажыглаттынып турар.

## Фонема
[ð]

## Алфавиттиг туружу

* Башкир дылдың 7 дугаар үжүү

## Юникод

* **Ҙ** – U+0498
* **ҙ** – U+0499

## Үндезин
Ӵ

**Ӵ**,**ӵ** – кириллица үжүктери. Удмурт дылда ажыглаттынып турар.

## Фонема
[ʨ]

## Алфавиттиг туружу

* Удмурт дылдың 30 дугаар үжүү

## Юникод

* **Ӵ** – U+04F4
* **ӵ** – U+04F5

## Үндезин
Россия Федерациязының ыдык ыры

**Россияның күрүне гимни** ( орус. *Государственный гимн Российской Федерации* ) — Александр Александровтуң 1939 чылда чогааткан аялгазы, 2000 чылда Сергей Михалковтуң сөстерин немеп каан. Путинниң президентизинге олурупкаш, 2001 чылдың январь 1-де албан езузу-биле күрүне гимни кылдыр хүлээп алдынган.

## Ырының сөстери

### Орус дыл
Россия – священная наша держава,

Россия – любимая наша страна.

Могучая воля, великая слава –

Твоё достоянье на все времена!

**Припев:**

𝄆 *Славься, Отечество наше свободное,*

*Братских народов союз вековой,*

*Предками данная мудрость народная!*

*Славься, страна! Мы гордимся тобой!* 𝄇

От южных морей до полярного края

Раскинулись наши леса и поля.

Одна ты на свете! Одна ты такая –

Хранимая Богом родная земля!

***Припев***

Широкий простор для мечты и для жизни

Грядущие нам открывают года.

Нам силу даёт наша верность Отчизне.

Так было, так есть и так будет всегда!

***Припев***

### Тыва очулга
Россия – бистиң ыдыктыг күжүвүс,

Россия – бистиң ынак чуртувус-тур.

Күштүг күзел, улуг алдар -

Бүгү үеге өнчүңер!

**Кожумаа:**

𝄆 Хостуг Ада-чуртувуска алдар,

Чүс чыл дургузунда акы-дуңмалышкы чоннарның каттыжыышкыны,

Өгбелеривистиң бергени чоннуң мерген угааны!

чуртувуска алдар! Силерге чоргаарланыр бис! 𝄇

Чөөн чүктүң далайларындан эгелээш, полярлыг девискээрге чедир

Бистиң арга-арыгларывыс, шөлдеривис тарай берген.

Делегейде чангыс сен! Чангыс сен -

Бурганның камгалаан төрээн черивис!

**Кожумаа:**

Күзелдер болгаш амыдырал дээш делгем шөл[6]

Келир чылдар биске ажыттынар.

Ада-чуртувуска шынчы чоруувус күштү бээр.

Ындыг турган, ындыг, кезээде ындыг болур!

## Үндезин

Аңгылал:Гимннер
Ꙟ

**Ꙟ**, **ꙟ** дээрге эрте-бурунгу кириллица үжүктери-дир. Ооң мурнунда румын дылда ажыглап турган. Амгы үеде ажыглаттынмайн турар. Ол "în" биле "îm" деп сөстүң адаашкынын илередип турган.

## Юникод

* **Ꙟ** – U+A65E
* **ꙟ** – U+A65F

## Үндезин
Ӷ

**Ӷ**, **ӷ** дээрге кириллица үжүктери-дир. Юпик, нивх, абхаз дылдарда ажыглаттынып турар.

## Фонема
/ɣ/ азы /ʁ/(абхаз)

/ɢ/(нивх)

## Алфавиттиг туружу

* Нивх дылдың 2 дугаар үжүү
* Абхаз дылдың 7 дугаар үжүү

## Юникод

* **Ӷ** – U+04F6
* **ӷ** – U+04F7

## Үндезин
Һ

**Һ**, **һ** дээрге кириллица үжүктери-дир. Казак, башкир, бурят, саха, татар, уйгур дээн ышкаш дылдарда ажыглаттынып турар. Ооң мурнунда азербайджан дылда база ажыглап турган. Юникод ады " CYRILLIC LETTER SHHA ".

## Фонема
[h]

## Алфавиттиг туружу

* Казах дылдың 21 дугаар үжүү
* Саха дылының 25 дугаар үжүү
* Бурят дылдың 26 дугаар үжүү
* Татар дылдың 28 дугаар үжүү
* Ооң мурнунда азербайджан дылдың 30 дугаар үжүү
* Башкир дылдын 31 дугаар үжүү

## Юникод

* **Һ** – U+04BA
* **һ** – U+04BB

## Үндезин
Қ

**Қ**, **қ** дээрге кириллица үжүктери-дир. Казах, таджик, узбек, уйгур, каракалпак, абхаз, шор дылдарда ажыглаттынып турар.

## Фонема
/q/(казах,уйгур,таджик,каракалпак,узбек)

/kʰ/(абхаз)

/k/(шор)

## Алфавиттиг туружу

* Шор дылдың 14 дугаар үжүү

* Казах дылдың 15 дугаар үжүү
* Таджик дылдың 15 дугаар үжүү
* Уйгур дылдың 15 дугаар үжүү
* Каракалпак дылдың 15 дугаар үжүү
* Абхаз дылдың 24 дугаар үжүү
* Узбек дылдың 33 дугаар үжүү

## Юникод

* **Қ** – U+049A
* **қ** – U+049B

## Үндезин
Ҽ

**Ҽ**, **ҽ** дээрге абхаз дылда ажыглаттынып турар кириллица үжүктери-дир.

## Фонема
/t͡ʂʰ/

## Алфавиттиг туружу

* Абхаз дылдың 54 дугаар үжүү

## Юникод

* **Ҽ** – U+04BC
* **ҽ** – U+04BD

## Үндезин
Ҏ

**Ҏ**,**ҏ** дээрге кириллица үжүктери-дир. Кирдин саами дылда ажыглаттынып турар.

## Фонема
/r̥/

## Алфавиттиг туружу

* Кирдин саами дылдың32 дугаар үжүү

## Юникод

* **Ҏ** – U+048E
* **ҏ** – U+048F

## Үндезин
Ӌ

**Ӌ**, **ӌ** дээрге хакас болгаш сойыт дылдарда ажыглап турар кириллица үжүктери-дир.

## Фонема
[ʤ]

## Алфавиттиг туружу

* Хакас дылдың 31 дугаар үжүү

## Юникод

* **Ӌ** – U+04CB
* **ӌ** – U+04CC

## Үндезин
Адыгея Республиканың күрүне ырызы

**Адыгея Республиканың күрүне ырызы** (адыг: Адыгэ Республикэм и Гимн ) дээрге Адыгея Республиказының демдээ, тук болгаш герби-биле чергелештир.

* **Состери**: Исхак Машбаш
* **Автору**: Умар Тхабисимов 

## Ырының сөстери

### адыгэ вариантызы
**I**

Тихэгъэгу кlасэу тигупсэр

Адыгэ чlыгушъ, терэl.

Зы бын-унагъоу лъэпкъыбэр

Щызэгурыlоу щэрэl.

**Ежьу:**

*Шlум факlу, лъыкlуат,*

*Республикэу тиунэ дах.*

*Егъэхъу, зыlат,*

𝄆 *Республикэу тигугъэ лъаг –*

*Уилъэпкъы хъишъэр фэlуат.* 𝄇

**II**

Дунаим ичlыпlэ шlагъор

Нахьыжъмэ тэ къытфыхах,

Ахэмэ ялlыгъэ-шlагъэ

Лlэшlэгъумэ къызэlэпах.

***Ежьу***

**III**

Хьазабмэ уахэмытыжьэу

Уитыгъэ нэфи ушъхьащыт.

Россием зыкlэ ущыщэу

Ащ гукlи ущышъхьафит.

***Ежьу***

**IV**

Тэ тыщыlэфэ – егъашlэмъ –

Тичlыгоу тыгур щlэщт.

Тиуашъуи, тыгъи бэгъашlэ

Тфэхъоу тикlасэу тиlэщт.

***Ежьу***

### Орус вариантызы
**I**

Славься, живи, Адыгея,

Милая сердцу страна.

Наши народы согрела

Добрым согласьем она.

**Припев:**

*Солнечный край,*

*Республика — наш общий дом.*

*Крылья взметай,*

𝄆 *Республика, крепни трудом,*

*Светлая наша мечта.* 𝄇

**II**

Предками выбрано было

Дивное место для нас,

Мужество, мудрость и силу

Дал нам от дедов Кавказ.

***Припев***

**III**

Гордо с душою свободной,

Вместе с Россией иди,

Солнце твоё над тобою,

Бури невзгод позади.

***Припев***

**IV**

Небо родное и нивы

Будут навеки в сердцах,

Будут для нас, пока живы,

В нашей судьбе и делах.

***Припев***

## Тыва очулга
**I**

Алдар болгаш амыдырал, Адыгеям

Ынак чуртум

Чылыг сеткилдиг улус

Бот-боттарынга дузалажыр улус

**Кожумаа**

Үнүп орар хүннүң чурту

Республика — Төрээн чуртувус

Чалгыннарын чайып ал

𝄆 Республика, Ажыл болгаш чырык бол

Келир үевис дээш 𝄇

**II**

Өгбелеривис шилип алган

Кайгамчыктыг черивис

Эрес-дидим, мерген угаанныг, күштүг

Өгбелерниң эртинези,Кавказ!

**Кожумаа**

**III**

Хостуг сүлдемге чоргаарланыр

Россия-биле чурттаары

Сээң хүнүң үстүнде

Шуурган эрткен

**Кожумаа**

**IV** 

Дээрлеривис болгаш шөлдеривис

Мээң чүрээмге мөңгеде

Амыдыралымга чедир шериг

Мээң үүлгедиг, салым-чол дээш

**Кожумаа**

## Үндезин

Аңгылал:Гимннер
Керек дыл

**Керек дыл** (**''керек**.аӈӄалгакку'') – ооң мурнунда Россияга чугааланып чораан дыл. Чукча-камчаткан дылдар бөлүүнге хамааржыр. Ол ам өлүг сөс апарган. Керек дылниң сөөлгү чугаалакчызы 1991-2005 чылдарда чок болган деп санап турар.

## Үндезин
Мурнуу Азия

**Мурнуу Азия**(кыд: *东亚细亚/ 東亞細亞* яп.*東アジア* көр.*동아세아* моол.*Зүүн Ази/ᠵᠡᠭᠦᠨ ᠠᠽᠢ* орус.*Восточная Азия* төвүт.*ཨེ་ཤ་ཡ་ཤར་མ་* уйгур. *شەرقىي ئاسىي* ) дээрге Азияның мурнуу талазын илередип турар регионалдыг бөлүк-түр. Амгы үеде бо регионда чурттар: Кыдат, Япония, Мурнуу Көрея, Соңгу Көрея, Моол, Тайвань (де-факто).

## Үндезин

Аңгылал:Азия
Тонтембоан дыл

**Тонтембоан дыл**(*Bahasa Tontemboan*) — Индонезияның  Соңгу Сулавесиде чугаалажыр дыл-дыр. Малай-Полинезия өг-бүлеге хамааржыр

## Үндезин


## Даштыкы ссылкалар
Кирдин саами дыл

**Кирдин саами дыл** (*Кӣллт са̄мь кӣлл* ) — колдуунда-ла Россияның соңгу-чөөн талазында Кола чартык аралында чугаалажыр дыл. 2010 чылдың байдалы-биле алырга, кирдин саами дылда 341 кижи чугаалажыр турган.

## Ажыглаан үжүктер
Ол кириллица алфавитти ажыглап турар, чамдык немелде үжүктерни немеп турар.

## Үндезин


## Даштыкы ссылкалар
Коряк дыл

**Коряк дыл**(*нымылан)* — Россияның Камчатка облазында коряк чоннуң чугаалажыр дылы. Чукча-камчаткан дылдар өг-бүлезинге хамааржыр.

## Үжүктер
Ында кириллица алфавитти ажыглап турар, ында доктаамал кириллицага В', Г', Ӄ, Ӈ деп үжүктерни немеп турар.

## Үндезин
Ӏ

**Ӏ**, **ӏ** дээрге кириллица үжүктери-дир. Колдуунда чечен, ингуш, адыгэ болгаш авар, Кабардиан, Лакиш, Лезгин дылдарда ажыглаттынып турар.  Чамдыкта ооң орнунга "1" деп үжүк ажыглаттынып турар. Чижек: Г1алг1ай (Ингушетия, эгезинде Гӏалгӏай деп бижиир)

## Фонема
Колдуунда хамаарышпас үн чок

/ʔ/ (адыгэ)

## Алфавиттиг туружу

* Чечен дылдың сөөлгү үжүү
* Ингуш дылдың сөөлгү үжүү

## Юникод

* Ӏ – U+04C0
* ӏ – U+04CF

## Үндезин
Ҭ

**Ҭ**,**ҭ** дээрге абхаз дылда ажыглаттынып турар кириллица үжүктери-дир.

## Фонема
/tʰ/

## Алфавиттиг туружу

* Абхаз дылдың 40 дугаар үжүү

## Юникод

* **Ҭ** – U+04AC
* **ҭ** – U+04AD

## Үндезин
Ҍ

**Ҍ**, **ҍ** дээрге кириллица үжүктери-дир. Амгы үеде ону чүгле кирдин саами дылда ажыглап турар. Ол эрте-бурунгу кириллица Ѣ-ге дөмей, ынчалза-даа өске үжүктүг.

## Фонема
Ь биле Ъ ышкаш, ооң нота үнези чок

## Юникод

* **Ҍ** – U+048C
* **ҍ** – U+048D

## Үндезин
Сентинел дыл

**Сентинел дыл**(Англ:Sentinelese language) дээрге Индияның Чөөн Сентинел аралының Сентинел чоннуң чугааланыр дылы дыр.

## Ниити көрүш
Ол андаман дылдарның бирээзи деп санаттынып турар, ынчалза-даа дылдың деткимчези билдинмес, чүге дизе сентинель чон даштыкы делегей-биле харылзааны хүлээп албас.

## Үндезин
Ӥ

**Ӥ**,**ӥ** дээрге кириллица үжүктери-дир. Удмурт дылда ажыглаттынган.

## Фонема
[j]

## Алфавиттиг туружу

* Удмурт дылдың 13 дугаар үжүү

## Юникод

* **Ӥ** – U+04E4
* **ӥ** – U+04E5

## Үндезин
Ҳ

**Ҳ**, **ҳ** дээрге кириллицалыг үжүктер-дир. Абхаз, таджик, каракалпак, узбек дылдарда ажыглаттынып турар.

## Фонема
/ħ/(абхаз)

## Алфавиттиг туружу

* Таджик дылдың 28 дугаар үжүү
* Узбек дылдың 35 дугаар үжүү
* Абхаз дылдың 46 дугаар үжүү

## Юникод

* **Ҳ** – U+04B2
* **ҳ** – U+04B3

## Үндезин
Ӽ

**Ӽ** **ӽ** дээрге кириллица үжүү-дүр. Ителмен болгаш нивх дылдарда ажыглаттынып турар.

Чамдыкта ооң орнунга Ҳ деп дөмей үжүктү ажыглап турар.

## Фонема
/χ/

## Юникод

* **Ӽ** – U+04FC
* **ӽ** – U+04FD

## Үндезин
Нюльнюль дыл

**Нюльнюль дыл**(*Nyulnyul)* дээрге ооң мурнунда Барыын Австралияның үндезин чону Нюльнюль чоннуң чугаалап чораан дылы. ол дылда Нюрьнюльан дылдар хамаарылгалыг. Ам ол дыл өлүг апарган, ооң сөөлгү арыг чугаалакчызы Mary Carmel Charles 1999 чылда чок болган.

## Үндезин
Сапаро дыл

**Сапаро дыл** (*Kayapwe*) — Перуга чугааланыр сапаро дылдар бөлүүнге хамааржыр дылдар. Сөс ээлчээ SOV.

## Үндезин
Ԑ

**Ԑ** **ԑ** дээрге кириллица үжүктери-дир. Кириллицалыг З деп үжүк (өскээр угланган). Энецу, ханты дылдарда ажыглаттынып турар.

## Фонема
/æ/

## Юникод

* **Ԑ** – U+0510
* **ԑ** – U+0511

## Үндезин
Ӄ

**Ӄ**, **ӄ** дээрге кириллица үжүктери-дир. Ханты, Чукча, Коряк, Кет, Ителмен, Нивх, Тофа дылдарда ажыглаттынып турар.

## Фонема
/q/

## Юникод

* **Ӄ** – U+04C3
* **ӄ** – U+04C4

## Үндезин
Ԍ

**Ԍ** **ԍ** дээрге 1920 чылдарда коми дылда ажыглаттынып турган Морозов бижии (кириллицаның хевири). Ол ам ажыглаттынмайн турар.

## Фонема
/ɕ/

## Юникод

* **Ԍ** – U+050C
* **ԍ** – U+050D

## Үндезин
Җ

**Җ**, **җ** дээрге кириллица үжүктери-дир. Туркмен, татар, калмык дээш оон-даа өске дылдарда ажыглаттынып турар.

## Фонема
/ʤ/

/ʑ/(татар)

## Алфавиттиг туружу
Шупту "Ж" соонда.

## Юникод

* **Җ** – U+0496
* **җ** – U+0497

## Үндезин
Ҕ

**Ҕ**,**ҕ** кириллица үжүктери. Саха болгаш абхаз дылдарда ажыглаттынып турар.

## Фонема
[ɣ]

## Алфавиттиг туружу

* Саха дылдың 5 дугаар үжүү

* Абхаз дылда 6 дугаар үжүү

## Юникод

* **Ҕ** – U+0494
* **ҕ** – U+0495

## Үндезин
Ԣ

**Ԣ** **ԣ** дээрге кириллица үжүктери-дир. Мурнунда чуваши дылда ажыглаттынып турган, ам ажыглавайн турар.

## Фонема
/nʲ/

## Юникод

* **Ԣ** – U+0522
* **ԣ** – U+0523

## Үндезин
Ԙ

**Ԙ** **ԙ** дээрге кириллица үжүктер-дир. Амгы үеде ажыглаттынмайн турар. Ооң мурнунда мордвин дылдарда ажыглаттынып турган.

## Фонема
[jæ]

## Юникод

* **Ԙ** – U+0518
* **ԙ** – U+0519

## Үндезин
Ԃ

**Ԃ**,**ԃ** дээрге кириллица үжүктери-дир. Бо үжүктү 1918 чылдан 1932 чылга чедир база 1936 чылдан 1938 чылга чедир ажыглап чораан. Амгы үеде ажыглаттынмайн турар.

## Фонема
[ɟ]

## Юникод

* **Ԃ** – U+0502
* **ԃ** – U+0503

## Үндезин
Ԇ

**Ԇ** **ԇ** дээрге 1920 чылдарда комиге ажыглап турган кириллица үжүктери-дир. Оларны ам ажыглавайн турар.

## Фонема
[d͡ʑ]

## Юникод

* **Ԇ** – U+0506
* **ԇ** – U+0507

## Үндезин
Ԅ

**Ԅ** **ԅ** дээрге кириллица (Морозовтуң бижик) үжүк-дүр, ооң мурнунда коми дылда ажыглап турган. Амгы үеде ажыглаттынмайн турар.

## Фонема
[zʲ]

## Юникод

* **Ԅ** – U+0504
* **ԅ** – U+0505

## Үндезин
Ԉ

**Ԉ** **ԉ** дээрге Морозовтуң бижии (кириллицаның бир хевири), ооң мурнунда коми дылда ажыглаттынып турган, ынчалза-даа ам эргижирээн.

## Фонема
[ʎ]

## Юникод

* **Ԉ** – U+0508
* **ԉ** – U+0509

## Үндезин
Ԛ

**Ԛ** **ԛ** дээрге кириллица үжүк-дүр. Амгы үеде ону чүгле курд дылда ажыглап турар.

## Фонема
/q/

## Юникод

* **Ԛ** – U+051A
* **ԛ** – U+051B

## Үндезин
Ԝ

**Ԝ** **ԝ** дээрге кириллица үжүктери-дир.Колдуунда курд болгаш ягноб дылдарда, а кезээде тундра юкагир дылдарда ажыглаттынып турар

## Фонема
/w/

/β̞/, /β/ азы /u̯/(ягноб)

## Юникод

* **Ԝ** – U+051C
* **ԝ** – U+051D

## Үндезин
Ԡ

**Ԡ** **ԡ** дээрге кириллица үжүктери-дир. Бир шагда чуваши дылда ажыглаттынып турган, ам ажыглавайн турар.

## Фонема
/lʲ/

## Юникод

* **Ԡ** – U+0520
* **ԡ** – U+0521は

## Үндезин
Ԟ

Ԟ ԟ дээрге кириллица үжүү-дүр. Бо үжүктү кажан-бир шагда алеут дылга бижиирде ажыглап турган, ынчалза-даа амгы үеде ажыглавайн турар; ооң орнунга Ӄ деп үжүк ажыглаттынып турар.

## Фонема
/q/

## Юникод

* **Ԟ** – U+051E
* **ԟ** – U+051F

## Үндезин
Славян дылдар

**Славян дылдар**(Англ:*Slavic languages*,Орус:*Славянские языки*) дээрге индоевропей дылдар бөлүүнүң балто-славян салбырынга хамааржыр дылдар бөлүү-дүр. Ону колдуунда славян чоннар чугаалажыр.

## Классификация
Оларны үш кол бөлүкке чарып болур.

### Мурнуу славян дылдар

* Орус дыл
* Украин дыл
* белорус дыл
* Русын дыл
* Бурунгу орус дыл
* Эрги Мурнуу Славян дыл
* Эрги Новгород диалекти

### Барыын славян дылдар

* Чех-словак дыл
* Чех дыл
* Словак дыл
* Паннониан Русын дыл
* '''Ленит дылдар'''
* Поляк дыл
* Кашуб дыл
* Полаб дыл
* '''Сорб дыл'''
* Бедик сорб дыл
* Адакы сорб дыл
* Кунаан дыл

### Южная славян дылдар

* Эрги церковь славян дыл
* Македон дыл
* Болгар дыл
* Церковь-славян дыл
* Серб-Хорват дыл
* Босния дыл
* Серб дыл
* Хорват дыл
* Карадаг дыл
* Словен дыл

## Үндезин
Ө

Ө, ө дээрге кириллица үжүктери-дир. Тыва, моол, казах, кыргыз, бурят, саха,татар,башкир, алтай дээш оон-даа өске дылдарда ажыглаттынып турар.

## Фонема
/ø/ азы /œ/(тыва)

/8/(моол)

/2/(казах,кыргыз,саха)

[ø̆~ɵ̆](татар)

## Алфавиттиг туружу

* Моол дылдың 17 дугаар үжүү
* Тыва дылдың 18 дугаар үжүү
* Кыргыс дылдың 18 дугаар үжүү
* Казах дылдың 21(19) дугаар үжүү
* Башкир дылдың 21 дугаар үжүү
* Саха дылдың 21 дугаар үжүү

## Юникод

* **Ө** – U+04E8
* **ө** – U+04E9

## Үндезин