open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Школа

**Шко́ла** ( – хостуг үе, scholē) — ортумак эртем-билиглер чедер өөредилге чери. Калбаа-биле ап кээрге, ол сөс кандыг-даа өөредилге чери деп болур
.

## Школаның хевирлери

Аңаа чедип болур:
# эге эртем-билиг (Россияда 1-4 класстар)
# кол эртем-билиг (Россияда 5-9 класстар)
# ниити ортумак эртем-билиг (Россияда 10, 11 класстар)
# дээди эртем-билиг
# профессионал эртем-билиг
# тускай эртем-билиг, тускай дээди эртем-билиг (техниктиг, экономиктиг, юридиктиг, шажын база өске)

## Өөредилгениң аайы

### Школада үени үлээни
Школа иштинде үе колдуунда 3 чардынган: кичээл, часпар, немелде. Кичээл биле часпар кезек када солчур, а ооң соонда немелде-биле ол өөредилге үези төнер.

Кичээл – эртемнер аайы-биле аңгылаан билиглер өөредири.

Чапсар — кичээлдер аразында дыштанылга.

Немелде () — кичээлдер соонда школага өөреникчилерниң артары (чемгерер, кичээлдер белеткээр үелиг), кажан өөреникчи бажыынга ол үеде туруп шыдавас болза.

## Галерея


Morozov Selskaya Shkola.jpg|Көдээ халас школа. Россия. Александр Морозов, 1865
France in XXI Century. School.jpg|XXI вектиң школазында билиглерни өөреникчилерниң мээзинче дорт чүдүрүп турар. Карикатура, «Франция XXI векте» деп чыындыдан. Шуудаң карточказы, 1901
Schoolgirls in Bamozai.JPG|Бамозай (Афганистан, Гардез кавызында) суурнуң школазында эге класс. Школаның тудуу азы бажыңы чок, ынчангаш кичээлдер ажыг черде болуп турар



## Демдеглелдер

* 

Ш
Шмидт, Отто Юльевич

**Отто Юльевич Шмидт** (1891 - 1956) - билдингир совет эртемден, академик.

Ш
Ш
Шойгу, Сергей Күжүгет оглу

**Сергей Күжүгет оглу Шойгу** (, ; май 21, 1955; Тыва АО, Чадаана) — 2012 чылдың ноябрь 6-да Россия Федерациязының камгалал сайыды (2012ч Ноябрь 6-дан тура), 1994-2012 чылдарда Россия Федерациязының онза байдалдар сайыды, 2012 чылда Москва облазының губернатору кылдыр ажылдаан. Армия генералы (2003), Россия Федерациязының маадыры (1999).

## Намдары
Сергей Шойгу 1955 чылдың май 21-де Тыва Автономнуг Областың Чадаана хоорайга интернационалчы өг-бүлезинге төрүттүнген. Ачазы Күжүгет Серээевич ТАР үезинде-ле нам болгаш күүседикчи органнарга бедик албан-дужаалдарга ажылдап чораан. Тыва АССР-ниң Министрлер Чөвүлелиниң Даргазының оралакчызынга чедир депшээн. 

Сергей Шойгу 1972 чылда Кызылдың 1 дугаар ортумак школазын, 1977 чылда Красноярскиниң политехниктиг институдун дооскан. "Инженер-тудугжу" эртемниг. Эртем доктору аттыг, өг-бүлелиг, 2 улуг кыстарның адазы. Селеме-хылыш чыырынга, гитаралап ырлаарынга ынак. 

Аныяк специалист күш-ажылчы намдарын Красноярскиниң "Үлептир химзаводу" эргелелге эгелээн. "Тыватудуг" треске улуг мастерлеп, ооң соонда "Ачинск алюминий-тудуг", "Саян аар-тудуг" болгаш "Абакан вагон-тудуг" трестеринге эргелекчилеп турган.

Абакан хоорайга чурттап, ажылдап тургаш, партия организациязынче шилчип ажылдаар сүме алган. Ооң түңнелинде, 19үү чылда СЭКП Абакан хоорай комитединиң ийиги секретары апарган. Бир чыл болгаш СЭКП Красноярск край комитединиң инструктору болу берген.

1990 чылда РФ-тиң Архитектура болгаш тудуг талазы-биле күрүне комитединиң даргазының оралакчызынга томуйлаткан. Ол үеде чурттуң Чазааның баштыңы Иван Силаев турган.

1991 чылдан эгелээш эң-не буянныг ажыл - чурттуң камгалакчылар корпузун удуртуп эгелээн. Ол бо чоок үеге чедир РФ-тиң Хамааты камгалал, онза берге байдалдар болгаш ооң уржуктарын узуткаар яамының удуртукчузу чораан. Чаңгыс албан-дужаал эдилээриниң талазы-биле рекордчу сайыт.

Чадаананың кожуун эмнелгезинге көжүп чоруур герман госпитальды, республикага вертолеттарны, Камбы-ламаның резиденция бажыңын тударынга чүгле баштайгы дуза кылдыр 15 муң долларны берген. Үстүү-Хүрээ тудуун 2010 чылда Пор-Бажың фондузунуң акшазы-биле туттурган.

Шойгу - Россияның Географтыг ниитилелиниң президентизи.

## Шаңналдары болгаш аттары

даңзы долу эвес
### Шериг аттары
* Шериг лейтенантызы (1977) 
* Генерал-майор (апрель 26, 1993)
* Генерал-лейтенант (май 5, 1995)
* Генерал-полковник (декабрь 8, 1998)
* Армия генералы (май 7, 2003)

### Россияның күрүне шаңналдары
* Россия Федерациязының маадыры (сентябрь 20, 1999)
* «Россия Федерациязының алдарлыг камгалакчызы» хүндүлүг ат (май 18, 2000)
* III–кү чергениң «Ада-чурттуң мурнунга алдар-хавыяазы дээш» ордени (май 21, 2005)
* Хүндүлелдиң ордени (2009 чыл)
* II–ги чергениң «Ада-чурттуң мурнунга алдар-хавыяазы дээш» ордени (декабрь 28, 2010)

## Шөлүглер
*Шойгу, Сергей Күжүгетович «Чурттуң маадырлары» деп сайтта
* Шойгу, Сергей «Лентапедияда» бижээн чүүл
* ИТАР-ТАСС-тың албан сайтызында намдары
* Россияның Чазааның албан сайтызында намдары

## Дөзү
#Дарбаа Ю.К. "Тыва дугайында 99 айтырыгга харыылар"

Ш
Аңгылал:Россия Федерациязынныӊ Маадырлары
Ш
Ш
Аңгылал:Википедия:Шилээн чүүлдер
Шагаан-Арыг

**Шагаан-Арыг** () - Тыва Республикада хоорай (1945 чылдан тура). Улуг-Хем кожууннуң административтиг төвү. Чурттакчы чону — 10 966 кижи (2013).

## Географтыг байдалы
Шагаан-Арыг хоорай Тыва ыйгылааштың Улуг-Хемниң солагай чарыында, Кызылдың барыын талазындан 115 км ыракта A162 деп Кызыл-Тээли оруунуң аразында турар.

## Дөзү


Ш
Ш
Ыдыктыг Валентин хүнү

**Ыдыктыг Валентин хүнү** Тоолчургу чугаа ёзугаар алырга, шаг-шаанда азы 269 чылда буруңгу Рим империязының хааны Клавдий бодунуң дайынчылары легионерлерге өг-бүле тударын хоруп каан турган. Чүге дизе, өг-бүле дайынчы кижиниң тура-соруун кошкадып турар деп, ол санаар турган.

Ынчалза-даа Терни хоорайның ламазы Валентин императорнуң килеңинден кортпайн, ынакшаан легионерлерни ынак кыстары-биле өг-бүле тударынче бүдүү йөрээп, өгленчиринче ёзулалдарны чорудуп эгелээн.

Император ол бүгүнүң дугайында билип каан дораан Валентин ламаны кара-бажыңга хоругдап каарын дужааган. Хоругдалда олурда, Валентин кара-бажың-ажылдакчызының кайгамчык чараш уруун душ бооп көрүп каапкаш, ынакшый берген деп тоолчургу чугааларның бирээзинде төөгүп турар. А ол уруг шаажылал манап орар ламаның төөгүзүн дыңнап кааш, ооң-биле ужуражып дужарын шиитпирлеп алган. Лама-биле ужуражылганың соонда, уруг аңаа ынакшы берген. Оон эгелээш, ынакшааннар хүнүң-не ынакшыл илереткен эргим сөстер бижип каан чагаажыгаштар солчу арганы тып турганнар.

270 чылдың февраль 14-те Валентинни өлүрүп шаажылаары шиитпирлеттинген. Ол хүн Валентин бодунуң эң ынакшааны кыска эң-не сөөлгү, эң-не кыска чагаазын бижээн. Ында ынакшылын илереткен каас-чараш сөстер-даа чок, чүгле ийи сөс бижип каан болган: "Сээң Валентиниң".

Бот-боттарынга ынак ийи кижиге байырлажып алырынга оон өске артык сөстерниң херээ чок болганы ол. Шак ынчалдыр кыска чагаажыгаш бүгү делегейде алдарлыг "валентинкаларның" тыптырынга идиг болган. А ынакшаан аныяктарга дузалажып турган буянныг ламаны шаажылаан хүн - Ынакшааннар хүнү кылдыр доктаамал турумчаан болгаш чоорту бүгү делегейде кижилерниң ынак байырлалынче шилчий берген.

## Дөзү
#солун Шын №14 (18134) // 2012, февраль 11/

## Демдеглелдер

Ы
Ы
Ы
Шымаш эргек

**Шымаш эргек** (орус. *мизинец*) - холда, бутта салааларның эң-бичези. Диалекти чадавас (кайы диалекти?).

## Синонимнер
Шымаш эргек: биче-салаа, биче-бөөвей, биче-шөөмей.

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбырлыг сөстүү (словары). Т.1. А-Й. Новосибирск. "Наука", 2003ч.

Ш
Ш
Эдегей (театр)

**«Эдегей»** - танцы-сам болгаш тыва көстүм театры. Россияга болгаш даштыкы чурттарга уран көрүлделерниң хөй дакпыр тиилекчилери, Тываның кайгамчык чараш культуразын өске чоннарга таныштырып чоруур «эдегейжилер» келир чылын Сочиге болур Кышкы Олимпий оюннарын каастаар.

2014 чылда 15 чылдаанын демдеглээр.

Ооң үндезилекчилери — Тыва Республиканың культуразының алдарлыг ажылдакчызы **Вячеслав Октябрьевич** биле **Кима Чозаровна Донгактарның** өг-бүлези. 

## Дөс
# 1ги дөс (мону долдуруңар)
# 2ги дөс (мону долдуруңар)

Э
Эдек туттунчуп ойнаары

**Эдек туттунчуп ойнаары** ("согур-азалап ойнаары", "аза-кадайлажыыры") — шимченгир оюн. 

## Ойнаар чуруму
Бир кижи «согур-аза» болур, бир кижи - уруглар «иези» болур, өске артканнары — «уруглары» болур. 

Оюннуң сорулгазы. «Согур-аза» «иениң» уругларын тудуп алырын кызыдар, «иези» уругларын камгалап, «согур-азага» бербезин кызыдар, а уруглар база-ла «согур-азаның» холунга кирбезин оралдажыр. «Согур-азаның» холунга кирген кижи оюндан казыттынар. 

«Ие» хамык « ажы-төлүн» соонга шууштур туттунуштуруп алыр. «Согур-аза» чедип келгеш, «ие»-биле таакпылашкан улус өттүнүп таакпылажыр. А «ие» даңзазын соонда орган «уруунче» сунуучаңнаарга, «уруу» аза таакпызы тыртпас мен, ада-ием таакпызын тыртар мен дээш, черже дүкпүрүптер. 
Ону көрүп кааш, «аза» «иеден» айтырар: 

— Артыңарда чүңерил? 

— Артымда көгээржиим-дир. 

— Көгээржииңер артында чүл? 

— Көгээржиимниң хөлегези-дир. 

— Көгээржииңер хөлегезиниң артында чүл? 

— Хөй ажы-төлүм-дүр. 

— Ындыг болза, хөй ажы-төлүңнү тудуп чиир мен — дээш, «согур-аза» тура халыырга, «ие»: 

— Тудуп чиир шаглыг болзуңза, тудуп чи — дээш, ажы-төлүн камгалааш туруптар.

## Дөзү
*Иргит Самбуу "Тыва Оюннар"

Э
Эзир (Орел) деп сылдыстар бөлүү

## Эзир (Орел) деп сылдыстар бөлүүнүң туружу болгаш сылдыстары
Лира биле Куу деп сылдыстар бөлүктериниң мурнуу талазында **Эзир деп сылдыстар бөлүү** бар. **Вега**, **Денеб** база ол сылдыстар бөлүүнүң α (альфа) сылдызы **Альтаирни** барымдаалап ук сылдыстар бөлүүн тып ап болур. Бо үстүнде адаан үш сылдыстар чидиг булуңу-биле мурнуу чүкче көрүнген барык-ла дең талалыг үш-булуңчукту тургузуп турар. **Эзир деп сылдыстар бөлүүнде** 75 хире сылдыстар бар. Оларның эң чырыы - **Альтаир**. Ооң чырыы 0,9 сылдыс хемчээлинге дең. Ортумак чырык элээн каш сылдыстар бар: γ (гамма) (2,8), ζ (дзета) (3,0), υ (ипсилон) (3,4) болгаш λ (лямбда) (3,6). Арткан сылдыстары оон-даа кошкак.

## Альтаир сылдыс
**Альтаирниң** үстүнде - γ (гамма), а адаанда - β (бета) сылдыстар оортан чаңгыс аай ыракта турарлар. Ону ол сылдыстар барымдаалап тып ап болр. Ол ийи сылдыстарның чырыының хемчээли 3,9 сылдыс чырыының хемчээлинге дең.

**Альтаир** масса болгаш объем талазы-биле Хүнден элээн улуг, изии оон артык - 8500°. **Эзир деп сылдыстар бөлүүнде** η (эта) сылдыс үргүлчү өскерлип турар. Ооң өскерлиишкини 7 хонук 4 шак 14 минута 20 секунда болгаш-ла солчуп турар. Ол үеде ооң чырыы 3,7 сылдыс хемчээлинден 4,4 сылдыс хемчээлинге четкилээр.

## Дөзү
# Сат М.С. Шелк невытканный (Тии чок торгу). Рассказы по астрономии. - Кызыл: Тувинское книжное издательство, 1983. - 152 с.

Э
Э
Э
Аңгылал:Википедия:Шилээн чүүлдер
Элегес хем

**Элегес** - Чеди-Хөл кожуунда хем.
Ооң ниити шөйүлген дурту - 177 км. хире. Суг курлавырлыг бассейни 4810 км² чеде бээр. Октябрьда доңгаш Майга чедир доштуг болур.

## Адының утказы
*Элегес* деп сөс хемниң кыдыынга шаандан тура чурттап чораан **"Элеңнер"** деп төрел-бөлүктүң ады-биле адаан.

А ол төрел-бөлүк аттың үндезини болза "элең" деп сөс.

## География
Хем Чеди-Хөл кожуунда агып турар.

## Дириг амытаннар
Хемде балыктар: шортан, ала-буга, ёрш (?), байлаң-балык, мезил, плотва(?), щиповка(?) болгаш о.д.ө.

## Дөс
#Ресурсы поверхностных вод СССР: Гидрологическая изученность. Т. 16. Ангаро-Енисейский район. Вып. 1. Енисей/ Под ред. Г. С. Карабаева. — Л.: Гидрометеоиздат, 1967. — 823 с.
#Күрүнениң суг реестриннден дилег

Э
Э
Аңгылал:Тыва хемнер
Элчиген

**Элчиген** азы **азырал элчиген** – аът хевирлиг тудуш дуюглуг черлик элчигенниң бир адырынга хамааржыр азырал амытан. Шупту азырал элчигеннер болза африкан элчигенниң салгалы болур.

## Элчиген Тывада
Тыва чоннуң торулгаларында элчигенниң ады кирип турар, оозун бодаарга, Тыва чуртунга элчиген турганы билдингир. Хүңгүртү хемниң, амгы Куңгуртуг суурнуң чоогунда Тере-Хөл шивээзи бар. Шаг-шаанда ол шивээге элчиген кулактыг хаан чурттап турган дижир. Бо болза эрте-бурунгу шагның торулга чугаазы-дыр. 

Тываның улустуң чогаалчызы Степан Агбаанович Сарыг-оол 1934 чылда «Тиилээн бис» деп шүлүүнге мынчаар бижээн:

*Элчиген мунган данчааты кээр – 
*Элейти сүрүп чана бээр.

Манчы-Кыдат хаан төрезинге Тыва чагыртып турар шагда бистиң чуртувуска элчиген мунган кыдаттар кээп турганын бо одуруглар херечилеп турар.

1904  чылда Чөөн-Хемчиктиң Алдыы-Ишкинге төрүттүнген, 1985 чылда мөчээн Алексей Ширинмеевич Баирниң төөгүп органын ёзугаар алырга, Сүт-Хөл девискээринге база Теве-Хая адаанда Чанагаш деп чер ынчаар элчигеннерлиг тывалар бар бооп турар.

Амгы үениң чизе-даңзызын ёзугаар алырга, Тыва чуртунда элчигенни мал кылдыр азыравайн турар.

Чок чүвени бар кылдыр бадыткап турар күчүлүг херечи болза тыва чоннуң бурунгу ырлары болур. Мындыг одуругларны сактып көрээлиңер:

*Тооруктуг долгай Таңдым,
*Долганзымза, тодар-ла мен.
*Тос-ла чүзүн малымайны
*Азыраза, байыыр-ла мен.


Тывага тос чүзүн мал турганын бо одуруглар сагындырып турар. Амгы үеде Тывада чеди чүзүн мал колдап турарын билир бис.

Элчигенни Тывага нептередип келген үези шала сөөлзүредир бооп болур. Эртемден В. И. Дуловтуң бижип турары болза Кыдатка турган Цин чазааның азы Манчы-Кыдаттың хаан төре чазааның болгааганын ёзугаар Тыва чуртундува кыдат садыгжыларның эңдерилдир сөктүп киргени 1901 чыл бооп турар.

Элчигенниң Тывага келбестей бергени Манчы-Кыдаттың хаан төрезиниң буурап дүшкени-биле дүгжүп турар, ол чүл дээрге 1913 чылдың февраль 12-де Манчының эң сөөлгү хааны Пу И дүжүлгезинден дүшкен, ооң соонда Тыва биле Кыдаттың аразында харылзаа чоорту үстү берген.

## Дөзү
#Монгуш КЕНИН-ЛОПСАҢ: ТЫВА ЧАҢЧЫЛ. Тыва чоннуң ыдыктыг чаңчылдары. – Тувинские традиции. Книга вторая: священные традиции тувинского народа. – Кызыл: Тувинское отделение педагогического общества при Министерстве образования республики Тыва: Издательство “Новости Тувы”, 1999. На тувинском языке. 352 с.

Э
Э
Э
Эно-Пельтри, Робер

**Робер Альберт Чарли Эно-Пельтри** (1881 Ноябрь 8 – 1957 Декабрь 6) – француз эртемден, ужудукчу, авиацияның болгаш космонавтиканың пионерлериниң бирээзи, Францияның Эртем Академиязының кежигүнү (1936).

## Демдеглелдер

Аңгылал: Эртемден
Ыдыктыгларның чеди бай-шыдалы

Будда Шакьямуниниң Ыдыктыгларның чеди бай-шыдалын өөреткен судурларда мынча деп айыткан:

#сүзүк-бүзүрел;
#эки мөзү-бүдүш;
#дыңнааны;
#өргүл;
#арын-нүүр бары; 
#биче сеткили бары;
#мерген-угааны.

## Дөзү
А
А
Ыт

**Ыт** () — азырал амытан, ол диис-биле кады эң-не нептереңгей эш-амытан бооп турар-дыр. 

Баштай ытты аңгы () биологтуг хевирже Линней 1758 чылда ылгаан, а 1993 чылда ону өске классче Смитсон институду болгаш Американың териологтар ассоциациязы бөрүнүң адакы хевирнче () көжүрген.

Зоология-биле алырга, ыт — ытсылгар аймактың араатаннар отрядының эстенгилиг сүт чемиштиг дириг амытан.
## Тывада ыттар
**Ытты** тыва кижиниң азыраан малы азы мунар хөлгези кылдыр торулга чугааларда чугаалап турар. 

Үлегерлей сөглээни:
*Ыдын мунган,*
*Ыңгыржаан дергилээн.*


Бо одуругларны номчуп көөрге, кижи амытанга эң баштайгы ыт хөлге бооп турган болгаш сөөлзүредир күчүлүг аът ону кызып каапкан хире. Ыт мунуп чоруур кижи дээрге мунар аъды чок кижи азы эң ядыы кижи деп билдинип турар. “Ыңгыраажын дергилээн” дээрге чүък чүдүрер шарызы чок кижи дээни ол-дур.
 
Ыт болза тыва чоннуң бурунгу ёзулал сүзүү-биле шуут холбашкан. Ол чүл дээр болза чап-чаа чазаттынган уруг кавайынга ол-ла дораан чаш уруг кавайлавас турган. Уруг чыттырар кылдыр иштээн кавайны саң салгаш, артыш ыжынга аластааш, ооң соонда ытты аңаа кавайлааш, бичии када чыттыргаш, салдып чорудуптар. Ыт кавайлаан кавайга чыткан чаш уругнуң куъду ыравас деп торулга чугаа бар.

Азыраан эзиниң өлүрүн ыт бүдүү билир дижир. Оозун бодаарга, тыва кижиниң амыдыралынга ыт эрте-шагдан бээр салдарлыг чорааны билдингир.

Хамнар алгыжында ыт болза коданга азы өгге чоокшулаан аза, четкер, албыс, шулбус, диирең, кижи-бүрүс оларны хамыкты мурнай билир каар, ээзинге эргелиг, коданынга камгалалдыг амытан бооп турар.

Торулга чугааларда ыт тыва кижиге мал бооп чораан болза, амгы үеде ыт чүгле кодан камгалакчызы бооп арткан.

Ыттың таагызын дырап. Ыттың эъдин эм кылдыр чиир чорук шаандагы тываларга турган.

## Дөзү
#Моңгуш КЕНИН-ЛОПСАҢ: ТЫВА ЧАҢЧЫЛ. Тыва чоннуң ыдыктыг чаңчылдары. – Тувинские традиции. Книга вторая: священные традиции тувинского народа. – Кызыл: Тувинское отделение педагогического общества при Министерстве образования республики Тыва: Издательство “Новости Тувы”, 1999. На тувинском языке. 352 с.

Ы
Ы
Ы
Юнга

**Юнга** (нем. *Junge* — бичии оол) – орус флотта далай суднозунда матроска белеткенип турар элээди (орустап *подросток*), биче матрос.

## Россияның империязынга юнгалар
Пётр I 1703 чылда Кронштадтты тургускаш, аңаа далай юнгаларының (чаш матростарның) училищезин үндезилээн; ол боду безин шериг албанын далайга каютаның юнгазы кылдыр эгелээн. Юнганың дужаалы болза Россияның флодунга анаа далай албанынчы дужаалы-дыр. Юнгалар чамдыкта бар, чамдыкта чок кылдыр Россияның шериг-далай күштеринге XX чүс чылга чедир турган. 1910 чылда Кронштадтка юнгалар школазы катап ажыттынган.

#### Дөзү
#Большая школьная энциклопедия. 6-11 кл. Т. 1. - М.:ОЛ-МА-ПРЕСС, 2000. - 591 с.

Ю
Ю
Ярыгин аттыг спортчу комплекс

Ярыгин аттыг спортчу комплекс - Кызыл хоорайда "5 чыл" стадионнуң чанында турар спортчу комплекс.

Я
Я
Ят-Ха

**Ят-Ха** — тыва хөгжүм бөлүү. Лидери — ыраажы, хөөмейжи (каргыраа), гитарист **[[Альберт Күвезин]]**. Бо бөлүктүң ырыларында тыва улустуң ыры, рок болгаш каргыраа хевирлери дыңналыр. 

## Төөгүзү
1992 чылда Ят-Ха бөлүү Москва хоорайга, Альберт Күвезин болгаш ооң эжи Иван Соколов-биле тургустунган. Эгеки чылдарда бөлүктүң ырылары тыва каргыраа-биле электронниктиг хөгжүм холуштуруп турган. 

Бир дугаар альбом үндүрген соонда, Игорь Соколов өскээр ажылдап чоруткан. Ят-Ха бөлүүнге дараазында чылдарда өске хөгжүмчүлер ажылдап турган. Хөгжүмү электроникадан рок болгаш, пост-панкче солушкан. 

2001 чылда Ят-Ха Всеволод Пудовкинниң 1928 үнген үнү чок "Чингис-Хаанның үре-сады" деп кинозунга эдеринчи ырыны күүсеткен.2002 чылда BBC Radio 3 World Music Awards шаңналының эдилекчизи аппарган.

2005 чылда Joy Division, Iron Butterfly, Kraftwerk деп бөлүктерниң ырыларын, каргыраалап ырлаан альбомну үндүрген.

2008 чылда Ят-Ханың Сайлык Оммун-биле күүсеткен "Ахой" ("Энесай") деп, ыры якут фильмге эдеринчи ыры кылдыр ажыглаттынган. 

2011 чылдың январьда "Poets and Lighthouses" деп альбому European World Music Charts кырыкы одуруунче үнген.

## Дискографиязы
Альбомнары:
* 1989 «Признак грядущей беды» (магнит альбом)
* 1992 «Khanparty» (кассеталыг альбом)
* 1993 «Antropophagia»
* 1995 «Yenisei Punk»
* 1996/1997 «Tundra’s Ghosts» (версия Ивана Соколовского с альбома «Antropophagia»)
* 1999 «Dalai Beldiri»
* 2000 «Aldyn Dashka»
* 2001 «Bootleg» (концерттиг альбом)
* 2003 «Tuva.rock»
* 2005 «Re-Covers»
* 2005 «Bootleg 2005» (концерттиг альбом)
* 2010 «Live at Meltdown festival in London 2005» (концерттиг альбом)
* 2010 «Poets And Lighthouses»
* 2010 «The Ways Of Nomad.The Best Of…» (чыынды)
* 2011 "Live At Stray Dog Club.Novosibirsk"
* 2021 We Will Never Die

## Амгы үеде бөлүкче кирип турар хөгжүмчүлер
* Альберт Күвезин (ырлаары, хөөмейлери, гитара болгаш тыва улусчу хөгжүм херекселдеринге ойнаары) 
* Евгений Ткачёв (ударлыг хөгжүм херекселдери, перкуссия) (1995 чылдан)
* Шолбан Монгуш (ырлаары, игилге ойнаары) (2006 чылдан)
* Алексей Саая (ырлаары, бас, кларнетке болгаш тыва улусчу хөгжүм херекселдеринге ойнаары) (2009 чылдан)

## Эрги хөгжүмчүлер
* Иван Соколовский (синтезатор, электроника, перкуссия) (1991 - 1996)
* Teodore Scipio (бас) (2002 - 2011)
* Каң-оол Монгуш (ырлаары, моринхуур) (1995 - 2005)
* Алдын-оол Севек (ырлаары, хөөмейлери, гитара болгаш тыва улусчу хөгжүм херекселдеринге ойнаары)  (1995 - 2000)
* Михаил "Махмуд" Скрипальщиков (бас) (1996 - 2002)
* Сайлык Оммун (ырлаары, тыва улусчу хөгжүм херекселдеринге ойнаары) (1995 - 2007)
* Радик Түлүш (ырлаары, хөөмейлери, хөгжүм херекселдеринге ойнаары) (1995 - 2005)

Я
Я
Я
Яхта

**Яхта** () — баштай каш кижи сөөртүр чиик болгаш дүрген палубалыг болгаш каюталыг хемени ынчаар адаар турган. Амгы үеде билип турары-биле — спортка хамааржыр азы аян-чорук кылып дыштаныр кандыг-даа хемени ынча дээр. Яхталарга хөй улус сөөртүр болгаш чүък дажыыр улуг хемелерни хамаарыштырбас.

Я
Ярыгин, Иван Сергеевич

**Ярыгин, Иван Сергеевич** (7.11.1948 – 11.10.1997) хостуг хүрешке Олимп оюннарының ийи дакпыр болгаш Делегейниң, Европанын база ССРЭ-ниң хөй дакпыр чемпиону.

1948 чылда Кемерово можунуң Таштагол хоорайынга төрүттүнген. Тывага ада-иези-биле чедип келгеш, Уюк (?Өөк?) болгаш Бай-Хаак суурларга эге школаны дооскан, өөрлери-биле тыва хүреш хүрежип чаңчыккан. Тыва хүрештиң *долгай дегээ*, чартыктаар, катай кагар, шавыыр болгаш илдиртир аргаларын тергиин эки ажыглаар болган.

Ярыгинге тураскааткан Кызыл хоорайда Ярыгин аттыг спортчу комплекс бар, ол "5 чыл" стадионнуң чанында турар.

Ооң адын "Тываның XX чүс чылда алдарлыг кижилери" деп Күрүне номунче киирген.

Я
Я
Үн (Физика)

**Үн** – физиктиг болуушкун, агаар (азы өске хей) дыгыйының өскерлип шимчеп кээн кезек чалгыг. Ол чалгыгны дыңнаар азы хүлээп алыр херекселден (азы кижиниң кулаандан) база хамааржыр.

## Өске бүдүмелдерге
Үн болза чүгле агаарга (хейге) эвес, а плазма, суук болгаш кадыг бүдүмелдерге чалгып болур. Чижээ: чаныңарда турар бар чүнү-даа болза соктаптыңар. Дыгыйы улуг бүдүмелдерге ооң дүргени улуг болур. Ынчангаш үн дыгыйы эвээш хейге оожум тараар. 

Бистиң тынып турар агаарывыска ортумак хемчээлдиг турда үннүң дүргени – *340 м/с*.

## Дөс
*

Ү
Ү
Үнелиг кижи чуртталгазы

**Үнелиг кижи чуртталгазы**  

Үнелиг кижи чуртталгазы 18 демдектиг болур ужурлуг: 8 хосталга болгаш 10 эптиг байдал.

**8 хосталга**

# Тамы ораннарындан хостуг (8 изиг орандан, 8 соок орандан, 8 чергелешкек орандан)
# Аш-мирит ораннарындан хостуг
# Адыгуузун амытаннар оранындан хостуг
# Теңгерлер оранындан хостуг
# Будда башкының өөредиинден ырак черге төрүттүнеринден хостуг
# Мага-боду бүрүн эвезинден хостуг
# Меге үзел-көрүштерден хостуг
# Будда башкыны көөр хөңнү чогундан хостуг

**10 эптиг байдал**

# Кижи кылдыр төрүттүнгени
# Мага-боду бүрүн болганы
# Будда башкының өөредии бар чер
# 5 аар нүгүл  кылбааны (чижээ: ада-иезин өлүрери, Будданың ханын төгери, Архатты өлүрери)
# Өөредигге бүзүрел бары
# Бо делегейде Будда башкының бары (чижээ: Далай-Лама башкы, Панчен-лама башкы)
# Будда башкының өөредииниң бары
# Будда башкының өөредиин сүзүглеп, өөредигни шиңгээдип турар кижилер (чижээ: ламалар, Дхарма өөренип турар өңнүктер)
# Башкызының бары
# Өскелерден дуза бары

## Дөзү
# ** ''Ламрим Ченмо. Ыдыктыг Зоңгава башкы болгаш геше Джампа Тиңлей башкы.**

Ү
Ү
Ү
Үстүү-Хүрээ (фестиваль)

**Үстүү-Хүрээ** - делегей чергелиг дириг хөгжүм болгаш сүзүглел фестивалы. Болур чери: Тыва Республика, Чадаана хоорай.
Чыл санында чайын, июль ортузунда эртер. 

2013 чылда XV дугаар Үстүү-Хүрээ фестивалы июль 17-ден 21-ге чедер.

## Дөс
#

Ү
Ү
Үттүг-Хая

**Үттүг-Хая** — Барыын-Хемчик кожуунуда база бир хуулгаазынныг чер. Амгы үеде дыка хөй кижилер ол куйга боттарының аарыгларын адырып, күзелдерин күүседип алыры-биле барып турар. 

## Дөзү
* http://orlan.tuva.ru/news/104-tos-jertinezhe-kiirgen-jertinelernin-danzyzy.html

Аңгылал:Барыын-Хемчик кожуун
Аңгылал:Тываның географиязы
Үш Ыдыктыг Ховар Дээди Эртине

Үш Ыдыктыг Ховар Дээди Эртине: **Будда**, **Дхарма**, **Сангха** - буддист кижиниң кол камгалалы.

Үш Эртинеден авырал-камгалал дилээри тарина мындыг:
*Намо Гуруве
*Намо Буддая
*Намо Дхармая
*Намо Сангхая
(3, 7, 21, 108, оон-даа хөй катап номчуур)

Очулдурарга:
*Башкымдан камгалалды дилеп тур мен.
*Буддадан камгалалды дилеп тур мен.
*Будданың Өөредии - Дхармадан камгалалды дилеп тур мен.
*Дээди Лама Башкылардан камгалалды дилеп тур мен.
(3, 7, 21, 108, оон-даа хөй катап номчуур)

## Кижи канчап буддийжи болу бээрил
Үш Ыдыктыг Ховар Дээди Эртинелерден Авыралды алган соонда, кижи буддийжи кижи апаар. Авыралды алырын Лама кижи-биле азы сагылдыг улуг Башкы-биле чогуур ёзулалды кылгаш, буддийжи кижи болу берип болур. Авыралды алыры - буддийжи өске кандыг-даа сагылдарны алырынга үндезин болур. Карачал кижиниң кол буддийжи сагылдары мындыг болур:"Амылыгның амызын үспе, оорлава, мегелеве, уш-баш чок эр-херээжен харылзаа кылба, (арага-дарыг ишпе, кара-таакпы тыртпа база өске-даа) албыстадыр чүүлдер ажыглава".

## Үш Ыдыктыг Ховар Дээди Эртинелер деп чүл
Будданы, Дхарманы, Саңханы - Үш Ыдыктыг Ховар Дээди Эртинелер дээр. Бир эвес авыралды чүрээвистиң ханызындан хүлээп алган болзувусса, ынчан бис Улуг Өөредигни хүн-бүрүде амыдыралга боттандырарын кызыдып эгелээр бис.

## "Будда" деп сөс чүнү илередип турар
"Будда" деп сөс Арыг Угаанның Чырык Байдалын илередип турар. Бодунуң угаанын долузу-биле арыглап алган болгаш бүгүле-чаагай буян-кежиктерниң - шуптузун бүде бээрин чедип апкан ындыг амытанны "Будда" дээр. Амылыг амытан бүрүзү Будда апарып болур.

## "Дхарма" деп чүл
Будданың Өөредиин "Дхарма" дээр. Мага-боттуң, аас-сөстүң болгаш угаанның бедик чүдүлге-сүзүк-биле кылганы бүгү-ле үүле-херектерин база "Дхарма" дээр. "Ёзулуг Дхарма" дээрге Үш биле Дөрт дугаар Алыс Шын болур.

## "Саңха" деп чүл
"Саңха" - Арья деңнели чеде берген, азы куруг шынарны дорт көрүпкен, амытаннар. Чок болза Өөредигни хүн-бүрүде боттандырып турар болгаш Будданың айытканы орукту ёзулуг эдерип чоруур кижилер бөлүүн "Саңха" деп болур.

## Дөзү
# Кол редактор Чамбел Лодой хелиң. *Сарыг шажынны өг-бүлеге сагыырының талазы-биле ёзу-чаңчылдар. Тыва дылче очулга болгаш ном кылдыр белеткээни: Чочагар Моңгуш, Кызыл. 2007ч. 6 биле 12 арыннар.*
# Геше Джампа Тинлей. *Байкальские лекции 2008. Комментарий к Ламриму. Улан-Уде. 2009ч. Арын 224* 
#

Ү
Ү
Ү
Үш эртинеден авырал дээрге чүү чүвел?

**Үш ховар дээди эртинеден авырал дээрге чүү чүвел?**  

Буддист кижиниң авыралы 3 дээди эртине болур: Будда, Дхарма, Сангха. Чүге Будда башкы авырал дилээринге таарымчалыг болуп турарыл? 

**Будда башкыга хамаарыштыр 4 барымдаа бар**:

# Будда башкы боду Очалаңдан адырлып алган. Очалаңдан адырлы берген деп турар санында шупту хилинчек човулаңдан болгаш хилинчек-човулаңның чылдагааннарын долузу-биле узуткап каапкан болуп турар.
# Будда башкының өскелерни хостап алыр күжү бар. 
# Будда башкы дээди энерел сеткилдиг болуп турар.
# Кандыг-даа амылыгга дең хамаарылгалыг. Ооң утказы болза Будда башкыны бир кижи мактап-сүзүглээрге, а өскези бактаарга Будда башкы кайызынга-даа дең хамаарылгалыг.

**3 эртинениң ойнаштыг талалары**:

* Ёзулуг буддист апаар мен
* Меңээ кым-даа хора чедирип шыдавас
* Будда, Дхарма, Сангха мени камгалап турар
* Тамы ораннарының оруу хааглыг боор
* Угаанның эки талалары сайзыраар (чижээ: шыдамык сеткил, кызымак сеткил дээш оон-даа)

**Авыралга хамаарыштыр сагылдар**:

# Буддага хамаарыштыр:Авыралды чүгле Будда башкыдан дилээр (карачал Бурганнардан эвес, Очалаңдан хостуг эвес амылыглардан дилевес)
# Дхармага хамаарыштыр: Өскелерге хора чедирбес
# Сангхага хамаарыштыр: нүгүлдүг эш-өөр-биле эдеришпес

## Дөзү
# ** ''Ламрим Ченмо. Ыдыктыг Зоңгава башкы болгаш геше Джампа Тиңлей башкы.**

Ү
Ү
Ү
Үүлгедиглер

**Үүлгедиглер**  

**Үүлгедиг, үүлгедиглер** (буддизм) — буддизмге бир тускай билиишкин.

: Алыс шыннарындан ап көөрге, үүлгедиглер ийи янзы болур: өш-өжээргел болгаш ооң күүселдези. Өш-өжээргел болза күш-биле болгаш аас-биле кылыр үүлгедиглерниң мурнунга турар болгаш үүлгедиглерже иттиктирер медерелдиң чылдак кагар чүүлү болур. Күүселде - ол дээрге өш-өжээргелди боттандырып турар үеде болур күш-биле азы аас-биле кылыр үүлгедиглер-дир.

: Үүлгедигниң алыс уржуктарын алгаш көөрге, үш хевирниң үүлгедиглери бар бооп турар: алдар-хавыяа бээр,алдар-хавыяа бербес болгаш чайгылбас чорук бээр. Алдар-хавыяа бээр үүлгедиглер аас-кежиктиг хуулгаазын түңнелдиг болур: кижилер, чартык бурганнар болгаш бурганнар түрүзү бооп соңгу назыда хуулуп төрүттүнер. Алдар-хавыяа бербес үүлгедиглер багай хуулгаазын түңнелдиг болур: адыгуузун амытаннар, аш бириттер болгаш эрлик оранында хилинчек-теттиргеннер түрүзү бооп соңгу назыда хуулуп төрүттүнер. Чайгылбас чорук бээр үүлгедиглер болза үстүкү ораннарже, азы хевирлер болгаш хевири дүрзүленмээннер делегейлеринче чоокшуладыр.

: Бүгү үүлгедиглерни күш, сөс болгаш угаан үүлгедиглери деп кезектерге аңгылап болур, уржук түңнелдерин канчаар хынап болурул дээрзиниң талазы-биле ол үүлгедиглерни үш хевирге ылгаар: үүлгедиглерниң амгы бо назыла " чыгдынган" уржук, түңнелдерин амгы бо-ла назыда, соңгу назыда азы ооң дараазында катап төрүттүнген санында шыглап болур.

## Дөзү
# " **К.К.Кудажы, Ю.Ш.Кюнзегеш**. *Улуг-Хем: [[Тыва]] чогаалчыларның сеткүүлү 5-6. Владимир Кара-Сал "14-кү Далай-Лама Тывада"*. 1993 чыл."

Ү
Ү
Ү
Үш-Мыйгак (Орион) деп сылдыстар бөлүү

## Үш-Мыйгак (Орион) деп сылдыстар бөлүүнүң туружу болгаш сылдыстары
Буга биле Ийистер деп сылдыстар бөлүктериниң адаанда, кышкы үеде көстүп келир көскү сылдыстар бөлүүн **Орион** дээр **(Үш-Мыйгак)**. Караңгы имир дүжүп турда, дээрниң мурнуу талазынга бот-боттарынга чоок шуушкак үш сылдыс көстүп келир. Ол үш сылдысты **Орионнуң "куру"** дээр. Оларны  δ (дельта), ε (эпсилон), ζ (дзета) деп үжүктер-биле демдеглээр. Оларның кырынга (үстүү талазынга) көстүп келир эң-не чырык көскү сылдысты **Бетельгейзе** дээр. Ооң өңү кызылзымаар, ону α-биле (альфа) демдеглээр. Ооң чанында сарыгзымаар өңнүг γ (гамма) сылдысты **Беллятрикс** дээр, а Орионнуң "курунуң" адаанда β (бета) сылдысты **Ригель** дээр болгаш оон арай шоолуг чырык эвес сылдысты χ (хи) деп үжүк-биле демдеглээр. Бо сылдыстарның чырыы үшкү сылдыс хемчээлинден чырык: β (бета) (0,3), α (0,9), γ (гамма) (1,7), ε (эпсилон) (1,8), ζ (дзета) (2,0), χ (хи) (2,2), δ (дельта) (2,5) болгаш Ί (иота) (2,9). Оон арткан 90 хире сылдыстарның чырыы кончуг сула.

Эрги шагда Орионну черлик буга-биле хүрежип турар шудургу, коргуш билбес, экер-мөге аңчы кижи кылдыр чуруп көргүзүп турган. **Альдебаран** деп кызыл өңнүг сылдысты көгээрей берген буганың кызыл караа кылдыр чурааш, ол буганың чоогунга бугаже шоглап турар улуг болгаш эник ыттарны база чуруп тургулаан.
## Үш-Мыйгак деп сылдыстар бөлүүнүң объектилери
Үш-Мыйгак деп сылдыстар бөлүүнде хайгаарап болур солун объектилер-ле хөй. Оларның аразында эң-не солуну Ί (иота) сылдыстың чоогунда шын эвес хевирлиг чырык туманналчак болур. Ол туманналчак газ болгаш космос доозунундан бүткен кончуг улуг булуттар болуп турар.

## Дөзү
# Сат М.С. Шелк невытканный (Тии чок торгу). Рассказы по астрономии. - Кызыл: Тувинское книжное издательство, 1983. - 152 с.

Ү
Ү
Ү
Өг херекселдериниң даңзызы

**Ѳгнүң иштики дерилгезиниң даңзызы**

## Дөзү
#Сообщество учителей тувинского языка и литературы

Өг херекселдериниң даңзызы
Өг херекселдериниң даңзызы
Өг херекселдериниң даңзызы
Өлүрери хоруктуг аңнар, куштар болгаш балыктар

**Өлүрери хоруктуг аңнар, куштар болгаш балыктар** — Тыва чуртунга аңнаар ажыл шаг-төөгүден бээр туруп келген. Оран байлаа болур аңнарны, куштарны база балыктарны кайы-хамаан чокка 
өлүрбес чаңчыл турган. 

Куштар оолдары өлүрери хоруглуг. Кижи төлү, күш төлү бир дөмей салымныг дээр.

Тарбаган үңгүрнүң аксынга хоран салыры хоруглуг. 

Үңгүр иштинге чурттаар амытаннарнын үңгүрлеринче суг киир агыспас. Өрге, күске, алактаагы, чылан, морзук, тарбаган үңгүрлерин үреп болбас.
Олар чер шимчээшкинин баш бурунгаар билир амытаннар дижир.

Дунчулаан балыктарны өлүрери хоруглуг. Балык дунчулаар ээрем мугулдурну тывалар ыдыктыг чер деп сагыыр. 
Булук доошка бүзээлеткеш, муңгашталган балыктарны өлүрери хоруглуг, оларны суглуг хууң иштинге суккулааш, хемниң агып чыдар суундува 
аппарып чалыптар.

Оолдуг аңны боолаары хоруглуг. Дыштанып чыдырда база хойзуп болбас, ырадыр оюп эртер. Оолдуг аң өлүрген кижиниң ажы-төлү сылданыр 
дижир.

Тыва кижи эзир өлүрбес сүзүктүг. Эзирни кончуг ховар таварылгаларда өлүрер турган. Эзир чүү-биле согун чүглээр, хамнарның бөргүн шимээр.

Тываның бедик тайгаларында ак адыг ховар таварышкылаар. Тыва аңчылар ак адыгны көргеш, боолавас. Ак адыг кижиниң ак оруур оштаар,
ынчангаш ону өлүрери хоруглуг. Адыгның адын безин тывалар дорт адавас, чүге дээрге ол чер кулактыг амытан дээр. 

Хөөрүктү өлүрери хоруглуг. Бурун Тываның тоолчургу чугаазын ёзугаар алырга, чер кырында хамык аңның, куштуң амы-тынын хөөрүк камгалап 
турар дижир. Диңмирээшкин диңмиреп, улуг чаъс чаап, чаңнык дүжер деп барганда, хөөрүк бааш бурунгаар алгырып тургаш, дүрген медээни
кылыр дижир. 

Эштиг дуруяаны өлүрери хоруглуг. Дүн биле хүн, дээр биле чер, чылыг биле соок, эри биле кызы деп чүве бойдустуң чаяап кааны дижир, олар
ынчаар эш-эш болбаан болза, амыдырал турбас дижир. Эш дуруяаны эжинден чарып каарга, эш тывылбас болур болгаш бүгү назынында саарзык
салымныг бооп артар. 

Ак, кара, кызыл бөрүнү өлүрери хоруглуг. Шаанда Тыва чуртунга ак, кара, кызыл бөрүлер эңдрик турган, оларны көрген-не кижи өлүрер боорга,
ховартаан. Көк бөру көвүдээштиң, аңга болгаш малга дайзын бооп арткан, ынчангаш ону өлүрер. Кызыл бөрү көрген кижи уруг доюнга 
таваржыр, ак бөрү көрген кижи узун чорук кылыр, кара бөрү көрген кижи көгээржик аксы ажыдар дижир.

Кырган тени өлүрери хоруглуг. Те, чуңма кадыр хаяларлыг сыннарда турар. Те кырып келгеш, даады чыдар апаар. Чеже-даа баскыраза,
шынааже кирбес болгаш дагның бедиин тевер, чуртун кагбас аң болур.

Хекти өлүрери хоруглуг. Ону ыраажы куш дижир. Хек эдип турар черде сүт-саан элбек болур, ажы-төл ырлыг-шоорлуг болур.

## Дөзү
# Кенин-Лопсан М.Б. "Тыва улустун бурунгу ужурлары"

Ө
Өшкү

**Өшкү** – ниити ады, төрүүр кыс өшкү, азы бир дугаар төрүп турар өшкү, анайлыг өшкү.

Хайдак өшкү – оглу өлүп калган өшкү. 

Дузак өшкү -  ийи харлыг өшкү азы хунан өшкү, бир дугаар төрүп турар өшкү, анайлыг дузак. 

Кызыр өшкү – анайлаваан өшкү азы бир чылын төрүвейн барган өшкү.

Анай – өшкүнүң бир хар чедир оглу, ниити ады, кыс анай, эр анай.

Өскүспеек – чашта иези өлүп калган чаш анай.

Ийиспеек – чашта иези өлүп калган ийис анайлар.

Шара чаш – чаа төрүттүнген анай. 

Доруккан анай – үш ай четкен, азы сиген чиптер апарган анай.

Часкылак – чазын төрүттүнген анай.

Күскүлек – күзүн төрүттүнген анай. 

Сейнек – эр анайны чазап каапканы, назыны ийи хар четкен болур.

Серге – эр анайны чазап каапканы, назыны үш хар ашкан болур. 

Хунажык – чазаттынмаан эр анай, назыны ийи харлыг. 

Хуна – чазаваан эр анай, үрелиг мал, назыны ийи хардан өөрү. Сүткүр, эъткир болгаш мөге-шыырак уктуг эр анайны хуна кылдыр санап алыр. Бир кодан өшкүге бир хуна чоруур. 
### Өшкүнүң назын аайы
Өшкүнү назын аайы-биле адаары тускай чурумнуг болур:
*Хунан өшкү – ийи харлыг.
*Дөнен өшкү – ийиден үш хар чедир назылыг.
*Алды диштиг өшкү – үштен дөрт хар чедир өшкү.
*Чедишкен өшкү – дөрттен беш хар чедир өшкү. 
*Өшкүнүң өң-чүзүнүн дүгүнүң аайы-биле адаар. 
*Кара хайдак, ак хайдак, сарыг өшкү, дөңгүр ак өшкү, калчан сарыг өшкү, чалбак-көк өшкү.
*Өшкү – Тываның кадыг-дошкун агаар-бойдузунга кончуг таарышкан мал.

## Дөзү
#Монгуш КЕНИН-ЛОПСАҢ: ТЫВА ЧАҢЧЫЛ. Тыва чоннуң ыдыктыг чаңчылдары. – Тувинские традиции. Книга вторая: священные традиции тувинского народа. – Кызыл: Тувинское отделение педагогического общества при Министерстве образования республики Тыва: Издательство “Новости Тувы”, 1999. На тувинском языке. 352 с.

Ө
Ө
Ө
Өң утказы

**Тыва культурада өңнерниң утказы**

Эң нептергей өңнер - ак, кара, кызыл, сарыг, көк, ногаан, хүрең. Олар болуушкуннарның, херекселдерниң, кижилерниң, чаңнарның болгаш оон-даа өске чүүлдерниң характеристиказы бооп турган. 

Кол өң - **ак** - *"ие-өң"*. Эң  ыдыктыг өң. Буянныг, ишти ханы, бай мөзү-бүдүш демдээ. 
Ак чем, ак мал маган, ак өг, ак сеткилдиг кижи, ак хеп эң бедик турушта.

**Кара** өң тываларда бир талазында - каржы, бактар, түрег, а бир талазында - санап четпес байлакшыл, санатынмас хөй чүүл, бойдус болуушкуннарының арыы болгаш чоннуң бир шаанда адырылган соңгу талада чурттап чоруур кезээн илередип турар. Хепке ол өңнү ажыглаарда күш, кежик кыйгырарда азы соңгу чүкке бодун хамаарыштырып көргүзерде кедер.

Арткан кол өңнер *"ада-өңнер"*: **кызыл, көк, ногаан, сарыг**, олардан бүдер *"төл-өңнер"* (**ягаан, ак-көк дээн чижектиг**). 

Ак биле кара ышкаш культурада ол өңнерде хөй утка чок. 

**Кызыл** - өөрушкү, аас-кежик демдээ; 

**көк** - мөрүг, олча, тиилелге; 

**алдын, сарыг** - ыдык, богда демдээ дээш оон-даа өске.

Ө
Ө
Өөредиглиг притча

## Допчузу
Ийи камгалакчы сагыызыннар дүн чарып алыры – биле бир бай өг – бүлениң бажыңынга келгеннер. Өг – бүлениң кежигүннери аалчыларны анчыгзынып, бажыңга хондуруп алыр хөңнү чок турганнар. Ынчангаш, камгалакчы сагыызыннарны арга чадаарда соок шала кырынга дөжек салып бергеннер. Кажан оларга дөжек чадып берип турда, сагыызыннарның улуу ханада ойбакты көрүп кааш, ону дуглап каан. Ону бичии сагыызын көрүп кааш, улуг сагыызындан чүге ынчанганын айтырган. Улуу тургаш: “Чамдык чүүлдер бистерниң көрүп турарывыс ышкаш эвес – тир ийин” – деп, харыылаан.
Дараазында дүне олар дыка ядыы – даа болза, аажок хүндүлээчел  улустуң бажыңынга хонуп алыр дээш келгеннер. Өгнүң ээлери боттарының каш борбак чемин кады үлежип чип алгаш, боттарының орунунга сагыызыннарны таптыг дыштанып алыры – биле  чыттырып кааннар.  Эртен оттуп кээрге, өгнүң херээжен ээзи аажок ыглап турган. Оларның чаңгыс борбак сүдүн саап ижип олурган инээ кажаа иштинде өлүг чыткан. Бичии сагыызын улуундан : “Канчап ындыг чүвел? Баштайгы бажыңның ээзиниң шупту чүвези бар – даа болза, сен аңаа дузалаштың. А бо чединмес өг –бүле бистерниң– биле эң сөөлгү чемин безин үлежип турда, оларны азырап чораан чаңгыс борбак инээ өлүп  чыдырда, чүге ону камгалап кагбадың?  ” – деп айтырган.
-         Чамдык чүүлдер бистерниң көрүп турарывыс ышкаш эвес – тир ийин – деп, улуг сагыызын харыылааш, уламчылаан.
- Кажан бистер соок шала кырынга чыдырывыста, ханада ойбак черде долу алдыннарлыг шыгжамыр барын эскерип кагдым. Бажыңның ээзи каржы – хажагай, харам – чилби  боорга, ону ол хөй алдыннарлыг шагжамырны кажанда – даа тыппазын дээш хананы дуй шаап кааптым. А кажан дараазында дүне чединмес улустуң дөжээнге хонуп чыдырывыста, ооң кадайының амы – тынын алыр дээш Өлүм чедип келди. Мен аңаа инекти бериптим. Чамдык чүүлдер бистерниң көрүп турарывыс ышкаш эвес – тир ийин. Бистер кажанда – даа шупту чүвениң херек кырында канчаар болуп турар чылдагаанын билбес бис.
 
Бир эвес сен көрген, билген чүүлдериңге бүзүрээр  - даа болзуңза, болуп турар чүүлдерге сени  бүзүрей бээр кылдыр бадыткаар апаар болгай. Ону сен үези кээрге бодуң биле бээр сен. Чамдык кижилер бистиң чуртталгавысче дыка дүрген кирип келгеш, дораан – на чоруй баарлар. А чамдык улустар бистиң чоок эштеривис апаар. Бистиң чүректеривиске кайгамчык эки истерни арттырып каарга, бистер кажанда – даа чаасканзырап артпас бис. Чүге дээрге бистиң эки эштеривис бистерге  кажанда – даа өскерилбес. Дүүнгү хүн дээрге, ол төөгү – дүр. Эртенги хүн дээрге, билдинмес чажыт – дыр. Бо хүн, амгы бо үе дээрге, ёзулуг улуг сөң – дүр.  Чуртталга  ол хуулгаазын – дыр. Ынчангаш ооң карак чивеш аразында эртер үези  кажанда – даа катаптаттынмас үнелиг.

## Дөзү
Орус дылдан Орлан Дамба – Хуурак очулдурган.
Сайт dambahuurak.ru

Ө
Өөредигни канчаар дыңнаар болза дээштиг боорул

**Өөредигни канчаар дыңнаар болза дээштиг боорул**  

Дхарма өөредиин дыңнаарының дүрүмнери (бо кезектерге көрдүнгени ёзугаары  дыңнаар болза өөредиг дээштиг боор болгаш ажыктыг боор)

# Өөредиг дыңнаарының ойнаштыг талалары 
# Өөредигге болгаш өөредиг берип турар башкыга хүндүткелди канчалдыр оттурарыл
# Өөредиг үезинде турар ужурлуг дүрүмнер

#
## Өөредиг дыңнаарының ойнаштыг талалары

* Дхарманы дыңнаан тудум утказын билир апаар
* Дхарманың ачызы-биле нүгүл чыырын соксадыр
* Дхарманың ачызы-биле хоозун чүүлдерден адырлыр
* Дхарма дузазы-биле Хосталганы чедип алыр

### Кераб судурунда бижээни
# Өөредиг дыңнаары- дүмбейни ойталап чырыдып турар *сайгылгаан*
# Өөредиг дыңнаары- кым-даа оорлап шыдавас *дээди эртине*
# Өөредиг дыңнаары- нүгүлдү арылгап турар *чепсек*
# Өөредиг дыңнаары- хай-бачыттан адырып турар *буянныг өңнүк*
# Өөредиг дыңнаары- кандыг-даа байдалга таваржы берзе дузалап турар *бүзүрелдиг чөлеңгииш*, ылаңгыя өлүм үезинде

### Цом судурунда бижээни
* Бедик деңнелдиг амылыглар безин өөредигни дыңнап турар (чижээ: улуг гешелер, ринпочелер)
* 3 дугаар деңнел чеде берген Бойдусадылар безин өөредиглерни катап-катап дыңнап турар боор, ынчангаш кажанда-даа кандыг-даа өөредиг дыңнаарындан бодуңну кызыгаарлава.

#
## Өөредигге болгаш өөредиг берип турар башкыга хүндүткелди канчалдыр оттурарыл

### Саянинбу судурунда бижээн

# Хүндүткелдиг болгаш бүзүрел-биле дыңнаар
# Өөредигге болгаш Башкыга мөгейер
# Өөредигге болгаш Башкыга өргүл кылыр
# Башкыны Будда кылдыр көөрү чугула

### Чанса судурунда бижээни

# Улуургак сеткил чок дыңнаар
# Өөредигни үезинде дыңнаар
# Биче сеткилдии-биле башкыга дузалажыр
# Өөредигни кылык-килең чок дыңнаар
# Өөредигге дүгжүр кылдыр амыдыраар мен деп сеткил-биле дыңнаар
# Карышкактар дилевези чугула

## Өөредиг үезинде турар ужурлуг дүрүмнер

Өөредиг үезинде 3 саваны узуткаар ужурлуг
# аңдара салган сава (чижээ: удуп калган)
# дежик сава (чижээ: кичээңгей чок дыңнаары, өөредиг соонда чүнү-даа сагынмас)
# хирлиг сава (чижээ: албан-биле карышкактар тывар дээш дыңнап турар)

## Дөзү
# ** ''Ламрим Ченмо. Байкалские лекции 2007. Ыдыктыг Зоңгава башкы болгаш геше Джампа Тиңлей башкы.**

Ө
Ө
Ө
Ө
Янгель, Михаил Кузьмич

**Михаил Кузьмич Янгель** (1911—1971чч) — совет эртемден, ракета комплекстериниң тургузукчузу.

Аңгылал: Эртемден
Паш (аарыг)

**Паш** () — эр-кыс харылзаа таварыштыр дамчыыр халдавырлыг тускайлаң бактериялыг аарыг.

## Аарыгның чылдагааны
Аарыгның өөскүдүкчүзү - *спирохета*. Спирохета - грамм-, спираль хевирлиг Treponema pallidum (хылбан трепонема) деп бактерия.
  
#### Клиника. Патогенез.
*Эр-херээжен харылзаа соонда 7-14 хонук ишти кудуку (адакы) органга *оюлган* (орус. *язва*) тыптып кээр. Ол оюлган дараазында демдектерлиг:

борбак, 
диаметри 1-1.5 см., 
аарышкы чок, 
дөңгеликтелчек кыдыгларлыг, 
дүвү кылагар болгаш ягаан, кызыл өңнүг. Ынчан дораан эмчиге көргүзер херек.

Ооң соонда оюлган боду эттине бээр, орнунга сорбу артпас. 

*Бир ай хире болган соонда аарыгның ийи дугаар чадазы эгелээр. Бо чада бактерияларның нептерээни-биле илереттинер. Бүгү мага-ботка бичии 1-2мм диаметрлиг кызыл пятноларшын тыва термин херек тыптып кээр. Ол үеде аарып турар кижи дыка халдавырлыг болур.

*Үшкү чадазы **гумма**-биле илереттинер. Кандыг-бир чүстүң дыгдынар (сгибательный) талазынга 8-10см диметрлиг идегет (элемент) тыптыр. Кезек үе соонда оюлганнааш боду ыржагар сорбу-биле бүдер.

## Эмнээри
Чогумчалыг кылдыр чүгле эмчиге эмнедип болур. 

## Дөзү
#*Дерматовенерология*.

П
Перигей

**Перигей** (бурунгу грек. περίγειος, дорт очулдурарга «Черниң чоогунда») — Черни долгандыр долганып турар дээрде мага-боттуң (колдуунда Ай азы кылымал спутник) орбитазында Черге эң чоок точка.

Перигейден Черниң төвүнге чедир ырак черни перигей ыраа дээр.

## Дөс
Орус Википедиядан очулдурган
П
Перигей
Пианист (кино)

**Пианист** () — Роман Поланскиниң француз-немец-англий-поляк төөгүзү, драма кино. «Оскар» деп шаңналды "тергиин актернуң оюну" болгаш "тергиин режиссура" дээш алган. 

## Сюжеди
Кино болза Холокост үезинде Польшаның эң тергиин пианистериниң бирээзиниң, Владислав Шпильман дээр еврейниң, төөгүзүн үнелээн. Кол маадыры — Владех Шпильманны (англ. Vladeckh Spilman) өг-бүлези-биле Варшавада геттоже өске еврейлер-биле чурттадып каар. Ында оларны соп-эттеп, караан шарып турар. Үе эрткенде шупту геттода турар еврейлерни концлагерьже чоргузуптар. Владехти ооң немец эжи камгалап каар. Оон Владехтиң чуртталгазы өскерлий бээр: ону кым-даа камгалап турар, оон совет армия Варшаваны хостап эгелээр...

## Актерлары
*Эдриен Броуди — Владислав Шпильман.
*Томас Кречманн — Вильм Хозенфельд.
*Фрэнк Финлей — Владтың адазы.
*Маврин Липман — Владтың авазы.
*Ронан Виберт — Анджей Богуцкий.
*Эмилия Фокс — Дорота.
*Джессика Кейт — Галина.
*Юлия Райнер — Регина.
*Рой Смайлс — Идзак Хеллер.
*Збигнев Замаховский — клиентизи.
*Катаржина Фигура — кожазы.
*Зофья Червинская — суптуг хережээн.
*Михал Жебровский — Юрек.
*Борис Шиц — гестаповец.
*Эд Стоппард — Генрик.

## Солун фактылар
* Кинода Себастьян Бах, Фридерих Шопен, Любвиг Ван Бетховенниң аялгалары бар. 

## Кинодан сөстер
*— Немецтер еврей туалеттерже кирбес, чүге дизе ында оларга эмин эрттир арыг (орус. Немцы не заходят в еврейские туалеты. Там для них слишком чисто).
*— Мен сени Чаа Чыл таварыштыр эттеп тур мен (орус. Я бью тебя по случаю Нового года).
*— Чем үеден хөй ажыктыг (орус. Еда важнее времени)
*— Бир эвес бистерни кезиптер болза, бистер ханзыраар бис бе.
:Бир эвес бистерни кичигелептер болза, бистер каттырбас бис бе.
:Бир эвес бистерни хораннаптар болза, бистер өлүп калбас бис бе.
:Бир эвес бистерни хомудадыптар болза, бистер өжээнин негевес бис бе?
*— Эжикти соктаар болза, соңгадан шуравыт (орус. Если стукнут в дверь, выбросись из окна).

## Шөлүглер
* Официальный сайт фильма 
* Владислав Шпильман. Пианист. Варшавские дневники 1939—1945 гг . (2003), ISBN 5-93273-129-X

П
П
П
Плутон

**Плутон** (демдээлери: -даа -даа) – чавыт планета, ооң мурнунда планета кылдыр санаттынып турган.

## Ниити характеристиказы
Плутонну 1930 чылда тып ажыткан. Эртемденнер Плутонну 2006 чылга чедир Хүн системазының 9 дугаар планетазы деп санап турганнар. Амгы үеде ук планетаны чавыт планеталарга хамаарыштырар апарган. Ооң чырыыры бешки сылдыс хемчээли хире, ынчангаш ол планетаны анаа карак-биле көрүп хайгаараары барык-ла болдунмас. Радиузу 3 муң километрден улгатпас, бодунуң өзээн 6 хонук 9 шак иштинде эргилер. Хүн херелдерин ооң кыры чаңгыс аай эвес чайынналдырар.

## Плутон – планета бе азы...?
Октаргай телоларын планета бе азы планета эвес бе деп эртемденнер канчап билип алырыл? Плутон чүге планеталарга хамаарышпас апарганыл? Бо айтырыгларга харыыны планетаның эртем талазы-биле тодарадылгазындан билип ап болур.

Хүн системазының планетазы дээрге дараазында негелделерге тааржыыр октаргай  телозу:

* Хүн долгандыр бодунуң орбитазында долганып турар (өске телонуң эдеринчизи эвес);
* борбак хевирлиг;
* планетаның орбитазында өске октаргай телолары чок (эдеринчилеринден аңгыда).
Плутон чүгле 1 биле 2 дугаар негелделерге тааржып турар. Ынчангаш чавыт планеталар санынче кирген.

## Дөзү
# Сат М.С. Шелк невытканный (Тии чок торгу). Рассказы по астрономии. - Кызыл: Тувинское книжное издательство, 1983. - 152 с.

П
П
Петров, Борис Николаевич

**Борис Никола́евич Петров** (1913 - 1980) — совет эртемден, Совет Эвилелиниң Эртемнер Академиязының кежигүнү, Социалистиг Күш-ажылдың Маадыры, совет космонавтиканың үндезилекчилериниң бирээзи.
Петров, Георгий Иванович

**Георгий Иванович Петров** (1912 —  1987) — совет эртемден-механик, гидроаэромеханика болгаш газтыг динамика талазында специалист.

## Дөс
# Сат М.С. Шелк невытканный (Тии чок торгу). Рассказы по астрономии. - Кызыл: Тувинское книжное издательство, 1983. - 152 с.

П
Пюрбю, Сергей Бакизович

**Сергей Бакизович Бүрбү** *(сентябрь 7, 1913 чыл - декабрь 27, 1975 чыл)* — шүлүкчү, прозачы, драматург, очулдурукчу, Тываның улустуң чогаалчызы. Тыва АССР-ниң литература болгаш уран чүүлүнүң алдарлыг ажылдакчызы. Тыва АССР-ниң күрүне шаңналының лауреады. ТАР-ның Чогаалчылар эвилелиниң бирги даргазы. Тыва чогаалдың үндезилекчилериниң бирээзи, база тыва чогаал шинчилээр эртемниң үндезилекчизи.

## Намдары

Сергей Бүрбү 1913 чылдың сентябрь 7-де Таңды-Тываның Бээзи кожууннуң (ам болза Улуг-Хем кожууну) Эъжим сумузунуң Одуруг-Аксынга төрүттүнген. Бичиизинде хүрээге хуурактап тургаш таңгыт бижик-биле танышкаш, улаштыр моол бижикти өөренген. Кызыл хоорайга эге школаны дооскаш, 1928 чылда Ленинградта Соңгу чүк улустарының институдунуң ажылчын факультединге өөренген. 1932 чылда Герцен аттыг башкы институдунуң чанында Советтиг Чөөн чүктүң биче буурай улустарының курстарының башкы салбырын база дооскан. 

Бичиизинде хөлечиктеп чоруп турган. Ол ТАР-ның культура яамызынга, ном үндүрер черге, Тываның революстуг партиязының Төп Комитединиң аппарадынга, ТАР-ның Чазааның чанында уран-чүүл талазы-биле комитеттиң даргазынга, 1942 чылда тургустунган ТАР-ның Чогаалчылар эвилелиниң бирги даргазынга ажылдаан. 1948 чылда сталинчи репрессияга таварышкаш, актыг черге 1954 чылга чедир хоругдаттырган. Дараазында чылдарда Шагаан-Арыг школазынга директорлап, өөредилге номнарының очулдурукчузу, Улусчу чогаадылга бажыңының директору болуп, Тываның хөгжүм-шии театрының чогаал килдизин эргелекчилеп ажылдаан. 

### Чогаал ажылы
Сергей Бакизович чогаалчы базымын 1930 чылдар үезинде эгелээн. Тыва шүлүк чогаалының орук изекчизи, бир дугаар тыва шүлүглел «Чечек» (1939) болгаш балладаны «Кызыл коъшту» (1942) чогааткан. Ол тыва чечен чогаал шинчилээр эртемниң үндезилекчизи, "Аныяк чогаалчыларга дуза" деп номну 1939 чылда үндүрген. Шүлүк чогаалы-биле кады «Күдерек дугайында чечен чугаалар», «Эргеппей дугайында тоожу» дээн проза чогаалдары, «Ынакшылды камнаар херек», «Кызыл үер», «Ачылыг салчаашкын» деп шиилери тыва уран чогаалдың эң бедик деңнелинге санадып турар. Ол «Кызыл коъш» (1942), «Эртенгиниң ыры» (1944), «Чуртталганың аялгазы» (1958), «Шынаппайның чугаазы» (1960), «Делгемнерже орук» (1961), «Чаа үе шапкынчызы» (1962), «Шылгалда» (1966), «Мерген бичиилер болгаш мелегей күчүтеннер» (1968), «Чарылбазым чалыы назын» (1970), «Чогаалдар чыындызы» (1973), «Сөөлгү шүлүктер» (1976), «Өшпес одум» (1982), «Аян тудуп чедип келдим» (1993) деп номнарның автору. В.Шекспирниң «Ромео биле Джульета», А.Пушкинниң «Евгений Онегин», Л.Толстойнуң «Хаджи Мурат», М.Горькийниң «Артомоновтарның херээ» дээш өске-даа чогаалдарны тыва дылче очулдурган. 

## Дөс
* «Тываның чогаалчылары / Писатели Тувы» 2000 чылда үнген ном
* С.Б.Пюрбю — lrd63.narod2.ru 

Аңгылал:Чогаалчы
Аңгылал:Тыва