Дүргедээшкин

**Дүргедээшкин** (латин  () азы  үжүк-биле илередир) — кезек үе дургузунда телонуң дүргениниң өскерлиишкинин тодарадыр физиктиг хемчээл. Дүргедээшкин угланыышкынныг хемчээл:

:  \vec a={d\vec v \over dt}.

Черниң кырынче хостуг бадып чыдар тело агаарның удурланыышкыны чокта бир секунда дургузунда 9,8 м/с дүргедээр, тодаргайлаарга, ооң дүргедээри  болур.

Интернационалдыг хемчеглер системазында (СИ)дүргедээшкинни квадрат секундада метр-биле илередир (орустап: **м/с<sup>2</sup>**; делегей чергелиг: **m/s<sup>2</sup>**).

### Эң ниити таварылга
Материалдыг точканың кайы-даа үеде дүргедээшкининиң угланыышкынын тыварда, ооң дүргениниң угланыышкынын үеге хамаарыштыр чаңгыс катап дифференциалдаар (азы радиус-угланыышкынын ийи катап дифференциалдаар):

: \vec a = {d\vec v \over dt} = {d^2\vec r \over dt^2}.

Дүргедээшкинниң өскерлириниң дүргенин тодарадыр хемчээлди рывок дээр:

: 
\vec j=\frac {\mathrm{d} \vec a} {\mathrm{d}t}, где \vec j — вектор рывка.

#### Ыргакка шимчээшкинниң анализи

:  \vec a = {a}_\tau {\vec \tau} + {a}_n {\vec n} + {a}_b {\vec b} = \frac{dv}{dt}{\vec \tau} +  \frac{v^2}{R} {\vec n} + {a}_b {\vec b} ,

Мында

:  v\  — дүргениниң хемчээли,
:  {\vec \tau} = \vec v/|\vec v|  — дүргенин дургаар чораан угланыышкынның оруунга чаңгыс дегжилге дорту,
:  {\vec n}  —  d \vec \tau / d l , чаңгыс угланыышкынныг кылдыр тодарадып болур орукче кол нормальдың ордузу
:  {\vec b}  —  {\vec \tau}  биле  {\vec n} орттарынга хамаарыштыр перпендикулярлыг орукче бинормальдың ордузу,
: R — оруктуң ыргааның радиузу.

### Чугула онзагай таварылгалар

#### Дең дүргедеп шимчээри
Бир эвес дең-дең үелер дургузунда дүргедээшкин чаңгыс ол-ла хемчээлдиг көвүдеп азы эвээжеп турда, ындыг шимчээшкинни дең дүргедээшкинниг деп адаар:

: \vec v(t) = \vec v_0 + (t - t_0)\vec a,
: \vec r(t) = \vec r_0 + (t-t_0)\vec v_0 + {(t-t_0)^2\over 2}\vec a.

Дең дүргедээшкинниг шимчээшкинниң онза таварылгазынга шимчээшкинниң кайы-даа үезинде дүргедээшкин тикке дең таварылганы хамаарыштырып болур. Бо таварылгада телонуң дүргени доктаамал болур, а шимчээшкин дорт шугумнуг орукта чоруп турар болур, ынчангаш ындыг шимээшкинни дорт шугумнуг болгаш дең деп адаар. Бир эвес ол үеде дүргени база тикке дең болза, тело чаңгыс черге турар болур. 

Дүргедээшкини база дүргени чаңгыс дорт шугумче угланган, ынчалза-даа аңгы-аңгы угланыышкынныг дең дүргедээшкинниг шимчээшкинни дең оожургаан шимчээшкин деп адаар.  Шимчээшкинни дең оожургаан кылдыр чүгле телонуң дүргени тикке дең апаарынга чедир көрүп болур. 

#### Дорт шугумнуг шимчээшкин
Чугула дүргедээшкинниг шимчээшкиннерниң онза таварылгаларынга дорт шугумнуг шимчээшкинни хамаарыштырар: 

:  v^2= v_0^2 + 2 \, a s. 

Мында  биле  — телонуң эгеки болгаш төнчү дүргени,  — ооң дүргедээшкини,  — телонуң эрткен оруу.

Кезек херек кырында ажыглалдыг чугула формулаларны чардынган үе, эрткен орук, четкен дүргени болгаш дүргедээшкини  харылзаштырып турар:

:  t = \sqrt{\frac{2 s}{a}} = \frac{v}{a} = \frac{2s}{v}, \qquad\qquad s = \frac{vt}{2}=\frac{a t^2}{2} = \frac{v^2}{2a}, 
:  v = \sqrt{2 \, a s} = at = \frac{2s}{t},  \qquad\qquad a = \frac{v}{t} = \frac{2s}{t^2} = \frac{v^2}{2s}, 

#### Төгерикке шимчээшкин

Дүргедээшкинниң угланыышкыны

:  \vec a = \frac{d \vec v}{dt} 

## Дүргедээшкинниң тургустунары
Ньютоннуң бир дугаар хоойлузу инерциялыг санаашкын системазының барын айтып турар. Ол санаашкын системаларында дең дорт шугумнуг шимчээшкин тело бодунуң шимчээшкининиң үезинде кандыг-даа даштыкы чүүлдерниң салдары чок таварылгада туруп болур. Ол хоойлуга үндезилеп, механикага дыка чугула "күш" дугайында билиг тыптып келир. Күш дээрге-ле, телону шимчевес байдалдан үндүрүп турар азы ооң дүргенинче салдарлыг болуп турар даштыкы чүүлболур. Ынчап кээрге, инерциялыг санаашкын системазында тикке дең эвес дүргедээшкинниң тывылганы албан кандыг-бир дашкыкы күштүң салдары-биле болур.

### Техниктиг херекселдер
Дүргедээшкинни хемчээр херекселдиң адын акселерометр деп адаар. Олар дүргедээшкинни дорт тыппас, дүргедээшкинниг шимчээшкин үезинде реакцияның күжүн барымдаалап тывар.

## Демдеглелдер

## Шөлүглер

* Ландау Л. Д., Лифшиц Е. М. Механика. — Издание 5-е, стереотипное. — М.: Физматлит, 2004. — 224 с. — («Теоретическая физика», том I). — .
* 
*