Лиди

**Лиди** (төвүт le’u tho ‘чыынды, бүрүткел’; өске ады хүн-дизик, календарь) дээрде магаботтар шимчээшкининиӊ өйлеп катаптаарынга үндезилетинген узун үе аразын санаарыныӊ ёзу-чуруму. Чижелээрге Хүннүӊ шимчээшкининиӊ өйлеп катаптаарынга үндезилеттинген лидини – хүн лидизи, Айныӊ – ай лидизи дээр. Оон аӊгыда байырлалдарны демдеглеп каан, чедиликтерге (неделяларга), айларга чарып үскен хүннер даӊзызын болгаш база лиди (хүндизик) дээр.

## Лидиниӊ төөгүзү
Эӊ буруӊгу билдингир лиди Бурунгу Египетке болгаш Шүмерге турган.  Делегейниӊ чон бүрүзү бодунуӊ төөгүлүг болуушкуннарныӊ үе-шаг айтылгазыныӊ аргаларын ажыглап турган. Оларныӊ бир кезээ өртемчейниӊ чаяаганындан үени санап турган: чижелээрге еврейлер ону бистиӊ эрага чедир (б.э.ч.) 3761 чылдан, христиан дорт-чүдүлгелиглер (орус. православные) – б.э.ч. 5493 чылдан эгелеп санап турган. Буруӊгу Румчулар Рум (Рим) хоорайныӊ б.э.ч. 753 ч. тургустунганындан, парфийлер, вифинчилер болгаш селевкидтер бидунуӊ бирги хааныныӊ дүжүлгеге олурупканандан, бурунгу мысыржылар – дараазындаагы хаанкаӊы (династия) бүрүзүнүӊ чагыргазындан эгелеп санап турган. 

Делегей чергелиг шажыннар база бодунуӊ лидизин тургускан. Ынчаарга пурум (византий)
лиди-биле алыр болза бөгүн өртемчей чаяаганындан бээр 7523 чыл (амгы 2014 чыл) эртип чыдар, исламда – хыжыраныӊ 1436 чылы, Бурганчы (Буддажы) лиди-биле Паранирваанныӊ 2558 чылы эртип турар. 

Тыва Арат Республика (ТАР) үезинде чыл санаашкынын ТАР-ныӊ тургустунган чылындан санап эгелеп турган. Чижелээрге, ТАР-ныӊ 1-ги чылы – 1921 чыл, ТАР-ныӊ 2-ги чылы – 1922 чыл, ТАР-ныӊ 3-кү чылы – 1923 чыл.

Хүн биле Айныӊ эвес, өске сылдыстарныӊ бир чүүлүнүӊ санаашкынынга үндезилетинген лидилер база бар. Чижелээрге, буруӊгу египет лидиде чыл дээрге Аскыр (Сириус) сылдыстыӊ даӊ хаяазында өйлеп-өйлеп үнер үелериниӊ аразы-дыр. Ынчангаш мындыг лидилер хөлчок ховар болур.

Чылдыӊ аӊгы-аӊгы үргүлчүлели болгаш чаа чылдыӊ янзы-бүрү ай-хүнү дээш өске-өске лидилиг ёзу-чурумнарда бир чыл санаашкынындан өскезинче шилчиири берге болур.

Чылдыӊ саналгазын бир айныӊ 1-ден Румга б.э.ч. 45 ч. Юлий Цезар киирген (юлиан лиди).

## Түрк-моол лиди
Түрк-моол чоннар аразында үе шагдан бээр уламчыктыг (традициялыг) 60-чылдыӊ эргилдиг (циклдыг), ооӊ иштинде беш 12-чылдыг биче эргилдерлиг лидизин ажыглап чораан. Ону «Мөчүл» азы «Мөчел» (моол мөчлөг, казак мүшел, кыргыс мүчөл, хакас мӱчел) дээр, ынчангаш бир биче 12-чылдыг эргилдиӊ чыл бүрүзүн кандыг-бир амытан ады-биле адап турган. 

«Мөчүл» деп ат «мөчү» (мага-боттуӊ кезектери; даван-даяк) деп сөстен укталган болгаш буруӊгу түрктерде дагым (жертвенный) амытанныӊ коӊ эъдиниӊ 12 кезекке чарлыырыныӊ дугайында болгаш буруӊгу түрк эмнээшкининиӊ кижиниӊ мага-бодунуӊ 12 кезектиг туругузуунуӊ билии-биле дүгжүп турар.
60-чылдыг лиди бен 12-чылдыг эргилдерден өске ийи 10-чылдыг эргилдерге база чарлып турар. Оларныӊ бирээзи 5 эжеш өӊнерлиг – көк – көксүмээр, кызыл – кызылсымаар, сарыг – сарыгзымаар, ак – аксымаар, кара – карасымаар, өскези – эр-кыс кылдыр хувватынган 5 магабутардан (магабут – первоэлемент) тургустунган: ыяш, от, чер, демир, суг.

### Тыва мөчүл айлары
Тыва мөчүде айларны дугаар азы чыл өйүнүӊ (сезон) аайы-биле адап турган. 

Тывалар мөчүлден өске чыл-өйнүӊ лидизин ажыглап турган. Ында айларны ол айларада колдап турар ажыл-агый аайы-биле адап турган.

### Чедиликтиӊ хүннери
Тывалар чедиликтиӊ (неделяныӊ) хүннерин – хүн бүрүде ажыглап турар лидиде дугаар аайы-биле, чурагайда (астрология) болгаш албан-ёзу херектеринде бурганчы (буддажы) чурагайга ажыглап турар карыктарныӊ (планеталар) тыважыткан төвүт биле санскрит аттары-биле адап турган.

## Ажыглаан номнар болгаш чүүлдер
Амыдыралдыӊ угаадыы. – Моол дылдан очул. Г.Б. Санчаа. – Кызыл, 1993.

Володомонов Н.В. Календарь: прошлое, настоящее, будущее. – Изд. 2-е. – М.: «Наука», 1987.

Древнетюркский словарь. – Л.: Изд. «Наука», Ленингр. отд., 1969.

Климишин И.А. Календарь и хронология. – Изд. 3-е. – М.: «Наука», 1990.

Скородумова Л. Дзурхай: Буддийская астрология. - Владивосток: «Pубеж», 1994.

Сүхбаатар О. Монгол хэлний харь үгийн толь. - Улаанбаатар, 1997.

http://calendarium.ru/ Сайт о календарях

Л
Л
Л