Ондар, Чимит-Доржу Байыр оглу

**Чимит-Доржу Байырович Ондар** (1932 чылдың апрель 28, ТАР, Кызыл-Тайга) — совет, российжи төре херээ кылып чоруур, инженер, тудугжу, хөй-ниитичи. Тыва АССР-ниң Сайыттар Чөвүлелиниң, Дээди Чөвүлелиниң даргазы. РСФСР-ниң Улусчу депутады (1990—1993), Россияның Күрдумазының депутады (2003—2007). Тыва Республиканың хөй-ниити палатазының даргазы (2019 чылга чедир), самбога ССРЭ-ниң спорт мастери.

## Намдары
1956 чылда Ленинградтың политехтиг институдун дооскан. Стентилеп турар чылдарында келир үеде өөнүң ишти Дина Николаевна-биле найыралдажып алгаш, 1959 чылдың сентябрь 26-да Ленинградка өгленип алганнар. Оолдуг - Ондар Леонид Чимит-Доржуевич. 1963 чылдан 1991 чылга чедир СЭКП-ниң кежигүнү.

Күш-ажылчы намдары 1960 чылда Ленинградтан Кызылга көжүп клгенинден эгелээн. Кызылдың пивзаводка энергетика болгаш механизация инженери кылдыр ажылдаан.

1961-1964  чылдарда "Сельэлектрострой" деп черниң даргазы. 

1964-1967 чылдарда "ТуваАсбест" (даг дүгү) комбинаттың баштайгы директору.

1967-1976 чылдарда  — «Тувинстройнуң» эргелекчизи.

1976 чылдан төре херээнче кирген. 1976 чылда Тыва АССР-ниң Сайыттар Чөвүлелиниң Даргазының оралакчызы. 1977-1985 чылдарда — Тыва АССР-ниң Сайыттар Чөвүлелиниң Даргазы.

1985-1990 чылдарда — Тыва АССР-ниң Дээди Чөвүлелиниң Президиумунуң 6-гы чыыжының Даргазы.

1990-1991 чылдарда — Тыва АССР-ниң Дээди Чөвүлелиниң Президиумунуң 7-гы чыыжының Даргазы.

1990-1993 чылдарда — РСФСР-ниң улусчу депутады, Тыва Республиканың улусчу депутады.

1993 чылдан тура Россияда болгаш Тывада аңгы-аңгы төре херээнге база хөй-ниитиге хамаарышкан эрге-дужаалдарны ээлеп чоруур: Россия Федерациязының Президентизиниң чанында Тыва Республиканың үргүлчү төлээзиниң хүлээлгелериниң күүзедикчизи, Тыва Республиканың Чазааның Даргазы - Тываның Баштыңы Ш. В. Кара-оолдуң үлетпүр база тудуг энергетиказының айтырыглар талазы-биле сүмелекчизи, «Ассамблея народов России» деп Россия чергелиг хөй-ниитичи организацияның даргазының оралакчызы, Москва хоорайда тываларның катыжыышкынының даргазы, Тыва Республиканың хөй-ниити палатазының даргазы.

## Шаңналдары

* «Хүндүткелдиң демдээ» Орден 
* Күш-ажылдың Кызыл Тугунуң Ордени
* Чоннарның Найыралының Ордени
* Тыва Республиканың «Шылгараңгай күш-ажылы дээш» деп медаль
* «Тыва Республиканың» Ордени
* «Российская нация» деп Орден
* Россия Федерациязының Президентизиниң өөрүп четтирген чагаазы
* СЭКП-ниң Кызылда комитединиң хүндүлүг бижии
* Россия Федерациязының Федералдыг чыыжының Курүне Думазының хүндүлүг бижии 
* Эртем болгаш инновациялар талазы-биле Федералдыг агентилелдиң хүндүлүг бижии
* Моолдуң "Найырал" деп медаль
* Кызыл Хоорайның хүндүлүг хамаатызы
## Бижээн чүүлдери
*Ондар Ч.-Д. Б.* Первые демократические выборы в Туве 1990 года (отрывок из рукописи «Уроки жизни и поиск») // Новые исследования Тувы : электронный информационный журнал. — 2011. — № 4.

## Демдеглелдер


## Шөлүглер

# ЧИМИТ-ДОРЖУ ОНДАР: МОИ ПРАВИЛА ЖИЗНИ: ВЫСЛУШАТЬ, ПОНЯТЬ, ПРОСТИТЬ
# Чимит-Доржу Ондар. Человек-эпоха, человек-легенда… В ТувГУ прошла встреча с известным общественным деятелем 
# Видному государственному и общественному деятелю Тувы Чимит-Доржу Ондару исполнилось 76 лет
# Не надо врать
# ЧИМИТ-ДОРЖУ ОНДАР - 57-Й ПОЧЕТНЫЙ ГРАЖДАНИН КЫЗЫЛА

## Дөс
1. Ондар Чимит-Доржу Баирович // XX чүс чылда Тываның алдарлыг кижилери (Заслуженные люди Тувы XX века). Тыва Республиканың күрүне ному. Кызыл. 2004. Тываның ном үндүрер чери. С. 86

2. Ондар, Чимит-Доржу Байырович // Большая биографическая энциклопедия, 2009
 Аңгылал: Ленинградтың политехтиг институдунуң доозукчулары