open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тургут Өзакман

**Тургут Өзакман** *сентябрьның 1, 1930 чыл - сентябрьның 28, 2013 чыл*) —  Турк депутат, чогaалчы болгаш   юрист.

## Номнары
### романнары
* Korkma İnsancık Korkma, Билги ном үндүрер чери, 1994.
* Romantika, Билги ном үндүрер чери, 2000.
* 19 Mayıs 1919 Atatürk Yeniden Samsun'da, Билги ном үндүрер чери, 2002.
* Шу чылгын түрклер (очулдурар болзa: Бо онзагай Турк кижилер), Билги ном үндүрер чери, 2005.
* Diriliş - Çanakkale 1915, Билги ном үндүрер чери, 2008.
* Cumhuriyet - Türk Mucizesi, Билги ном үндүрер чери, 2009.
* Cumhuriyet - Türk Mucizesi 2, Билги ном үндүрер чери, 2010.
* Çılgın Türkler - Kıbrıs, Билги ном үндүрер чери, 2012.

### шинчилел номнар
* Dr. Rıza Nur Dosyası, Билги ном үндүрер чери, 1995.
* Atatürk, Kurtuluş Savaşı ve Cumhuriyet Kronolojisi, Билги ном үндүрер чери, 1995.
* Vahidettin, Mustafa Kemal ve Milli Mücadele, Билги ном үндүрер чери,1997.
* "Mustafa" Filmi Hakkında, Билги ном үндүрер чери, 1998.
 
## Даштыкы шөлүглер
* http://tsa.org.tr/kisi/kisigoster/2801/ 

## Дөс

Аңгылал:Чогаалчы
Аңгылал:Турк чогаалчы
Аңгылал:Турк журналист
Аңгылал:Турк драматургдар
Бекир Йылдыз

**Бекир Йылдыз** (1933 - 1998  Турк тоожу болгаш роман чогaалчызы. 

## Номнары
* Alman Ekmeği (немец хлеби)
* Arılar Ordusu (арылар шерии ) 
* Beyaz Türkü  (ак ыр )
* Demir Bebek  (демир уруг)
* Evlilik Şirketi 
* Harran 
* Kara Vagon - May Edebiyat Ödülü
* Kör Güvercin 
* Mahşerin İnsanları 
* Ölümsüz Kavak (Çocuk) 
* Reşo Ağa 
* Şahinler Vadisi 
* Kaçakçı Şahan - Sait Faik Hikaye Ödülü
* Ve Zalim Ve İnanmış Ve Kerbela 
* Yargılayan Zaman İçinden Konuşmalar
* Sahipsizler 
* Dünyadan Bir Atlı Geçti 
* Halkalı Köle 
* Yaman Göç 
* Aile Savaşları 
* Bozkır Gelini
* Darbe (Roman)
* Türkler Almanyada (Roman)
* Röportajlar - Yargılayan Zaman içinde
* İnsan Posası Güneydoğu Zindanı
* Harran-Berlin (Röportaj)
* Acılı Çocuklar

## Демдеглелдер


Аңгылал:турк чогаалчы
Хасан Эрен

**Хасан Эрен** (1919 чылы Март айынын 15те төрүттүнген. Видин, Булгария - 2007 чылы Май 26дa Анкарa, Турция). Турк сөстүкчү   болгаш этимолог,  Түрколог.

## Намдары
Баштайгы болгаш ортумак школазын Булгариядa Видин хоорайдa дооскан.  1985 чылындан эгелэп Турк энциклопедиязың кол редактору.  1983 чылындан эгелеп *Түрк Дыл Куруму* даргазы. 

## Номнары
* Турк (болгаш Түрк) дылы этимологиялыг сөстүү (Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü),1999.  
* Türk Saz Şâirleri Hakkında Araştırmalar) (1952), 
* Çağatay Lügati Hakkında Notlar (DTCFD, 1950,’ Makale), 
* Kıbrıs’ta Türkler ve Türk Dili (Türkoloji Dergisi L 1964), 
* Türk Onomastiği Hakkında (Fuad Köprülü Armağa-j nı, 1953), 
* Türk Yer Adlar» Keçiborlu (Türkoloji Dergisi, C, IV. S. 1,1972), 
* Suğla (Türkoloji Dergisi, C. IV., S. 1,1972),’ 
* Türk Saz Şâirleri, Usküdârî (Türkoloji Dergisi, C. V., S. 1., 1973), 
* Eski Bir Saz Şâiri Sipahî (Türkoloji Dergisi, C. V., S., 1. 1973), 
* Bursalı Âşık Halil {Türkoloji dergisi, C. VI., S. 1,. 1974), 
* Türkler’de Ekinciliğin Gelişmesine Katkılar (Tür­koloji Dergisi, C. VIII., 1979).

## Дөзүк


## Даштыкы шөлүглер
* Prof. Dr. Hasan Eren

Аңгылал:Эртемден
Аңгылал:Турк чогаалчы
Аңгылал:Турк Түркологтар
Аңгылал:Этимология
Шишли

**Шишли**, Истанбул кожуунун Эвропa талазындa чер алган бир район.
Кадыкөй, Истанбул

**Кадыкөй**, истанбул хоорайның Азия талазынгa хамaажыр бир район.
Истанбул

**Истанбул** () — Турцияның эӊ улуг хоорайы. 

## Этимология
төөгүде Истанбул хоорайның дыка xөй ады бар. *[[Бйзантион]]*, *[[аугуста антонина]]*, *[[Нова Рома]]*, *[[Константинополис]]*, *[[Костантиниййе]]*, *[[Ислам-бол]]* болгаш *[[Истанбул]]*. Өске улус база өске аттар-биле адаар. Моолдар - *Чакдурян*, полонлар - *Канаторя*, чекдер - *айланаь', венгерлер  - *Визендувар*, орустар -  Стамбу́л. *

Аңгылал:Хоорай
Гүнгөр Менги

**Гүнгөр Менги** (Чанаккале; 1951 - ) - турк Колумнист, журналист. Чанаккале кожуунунгa хамaажыр Байрамич районгa төрүттүнген. 

## Намдары
1940 чыл январ 19'тa Анкарa хоорайгa төрүттүнген. Ватан (чурт) солунгa ажылдап чорaан.

## Дөзүк


## Даштыкы шөлүглер
 
Аңгылал:Чогаалчы
Аңгылал:Турк чогаалчы
Аңгылал:Турк журналист
Нaил Aббaс Сaяр

**Наил Аббас Саяр** (Бозок; 1923 - 1999 ), турк чогаалчы, романчы, шүлүкчү. 

## Намдары
1923 чыл Март 21де Турцияның ортузундaa эрги ады Бозок, амгы ады Йозгат'гa төрүттүнген. 1941 ч. Йозгат лицейни дооскан. 1945 ч. Истанбул хоорайгa көшкен.

## Номнары
* Anılarda Yumak Yumak  ISBN 978-975-437-401-8
* Can Şenliği  ISBN 978-975-437-402-5
* Çelo  ISBN 978-975-437-404-9
* Dik Bayır  ISBN 978-975-437-425-4
* El Eli Yur, El De Yüzü  ISBN 975-437-430-8
* Noktalar  ISBN 978-975-437-423-0
* Şiirler  ISBN 975-437-428-5
* Yılkı Atı ( чылгы аты)  ISBN 978-975-437-406-3
* Yorganımı Sıkı Sar  ISBN 978-975-437-405-6
* Yozgat Var, Yozgatlı Yok  (Бозок чери бар, бозоктуг кижи чок.) ISBN 978-975-437-669-2
 
## Дөзүк


## Даштыкы шөлүглер
*  
* http://www.otuken.com.tr/yazardetay.asp?yazarID=134  

Аңгылал:Чогаалчы
Аңгылал:Турк чогаалчы
Йозгат, Турция

**Йозгат**, Турция'ның   Ишти Анатолу бөлүүнде кожуун.  

## Администралыг бөлүктери

Йозгат ил (кожуун)  14 району бар.
 
# Акдагмадени (Akdağmadeni)
# Айдынджык (Aydıncık)
# Богазлыян (Boğazlıyan)
# Чандыр (Çandır)
# Чайыралан (Çayıralan)
# Чекерек (Çekerek)
# Кадышехри (Kadışehri)
# Сарайкент (Saraykent)
# Сарыкая (Sarıkaya)
# Шефаатли (Şefaatli)
# Соргун (Sorgun)
# Йенифакылы (Yenifakılı)
# Йеркёй (Yerköy)
# Йозгат (Yozgat)

## кижи саны
кижи саны— 682 919  кижи  (2009).
Тарык Бугра

**Тарык Бугрa** (*сентябрьның 2, 1918 чыл - феврал 26, 1994 чыл*) —  Турк чогaалчы, романчы, тоожучу, журналист.

## Номнары
### романнары
* Siyah Kehribar (1955) / карa янтарь
* Küçük Ağa (1954)  / хеймер оол 
* Küçük Ağa Ankarada (1966)
* İbiş'in Rüyası (1970)
* Firavun İmanı (1976)
* Gençliğim Eyvah (1979)
* Dönemeçte (1980)
* Yalnızlar (1981)  / чангыстар
* Yağmur Beklerken (1981)
* Osmancık (1973)
* Dünyanın En Pis Sokağı (1989)
 
### тоожу
* Oğlumuz (1949)
* Yarın Diye Bir Şey Yoktur (1952)
* İki Uyku Arasında (1954)  / ийи уйгу аразындa
* Hikâyeler (1964, yeni ilavelerle 1969)

### шии
* Ayakta Durmak İstiyorum
* Akümülatörlü Radyo
* Yüzlerce Çiçek Birden Açtı – 1979)

### кезиир чүүлдери
* Gagaringrad (Moskova Notları) (1962)

### анекдот
* Gençlik Türküsü (1964)
* Düşman Kazanmak Sanatı (1979)
* Politika Dışı (1992). 
* Bu Çağın Adı (1990)

### сценарий
* Sıfırdan Doruğa-Patron (1994)
 
## Дөзүк


## Даштыкы шөлүглер
*Turan Karataş, '''Tarık Buğra’nın Öyküleri ve Öykücülüğü''', ''Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, Kış 2009, Sayı:49'' 
*Nuran Özlük, '''Tarık Buğra'nın Konusu Anadolu'da Geçen Roman ve Hikayelerinde Görülen Yazarlar, Eserler, Kahramanlar''', ''Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, Güz 2009, Sayı 26'' 
  
Аңгылал:Чогаалчы
Аңгылал:Турк чогаалчы
Аңгылал:Турк журналист
Аңгылал:Турк драматургдар
Юсуф Зия Ортач

**Юсуф Зия Ортач** (1895, Истанбул – 1967, Истанбул) Турк, Түркчү улусчу фронт шүлүкчү, чогaалчы, литератур башкызы, парлалгачы, политик.

Турк шүлүүнге Беш слогчулар бөлүү кежигүнү болгаш баштыңчызы. 

## Намдары
1895 ч. Истанбул Азия талазынгa Үскүдар кожуунунгa төрүттүнген.  Ачазы Коня хоорайның сураглыг Хожa Хасан эфендиниң оглу Сүлейман Сами бег, авазы Измир хоорайның сураглыг Иззет бег кызы Нурийе ханым.

## Номнары

### шүлүк
* *Akından Akına* (1916)
* *Aşıklar Yolu* (1919)
* *Şairin Duası* (1919)
* *Şen Kitap* (1919)
* *Cenk Ufukları* (1920)
* *Yanardağ* (1928)
* *Bir Selvi Gölgesi* (1938)
* *Kuş Cıvıltıları* (Çocuk şiirleri, 1938)
* *Bir Rüzgar Esti* (1962)

### шии - ойун
* *Binnaz* (1917)
* *Name* (1918)
*  *Kördüğüm* (1919)
* *Nikahta Keramet* (1923)

### тоожу
* *Kürkçü Dükkanı* (1931)
* *Şeker Osman* (1932)

### антология
*Nedim (1932)
*Seyranî (1933)
*Halk Edebiyatı Antolojisi (1933)
*Faruk Nafiz: Hayatı ve Eserleri (1937)
*Ahmet Haşim: Hayatı ve Eserleri (1937)

### романнары
* *Dağların Havası* (1925, manzum)
* *Göç* (1943, otobiyografik roman)
* *Üç Katlı Ev* (1953)
*Sarı çizmeli Mehmet Ağa (1956)
*Gün Doğmadan (1960)

### юмор
* *Beşik* (1943)
* *Ocak* (1943)
* *Sarı Çizmeli Mehmed Ağa* (1956)
* *Gün Doğmadan* (1960)

### кезиир - сактыышкын - биография
* *İsmet İnönü* (1946)
* *Göz Ucuyla Avrupa* (1958)
* *Portreler* (1960)
* *Bizim Yokuş* (1966)

## Дөзүк


## Даштыкы шөлүглер
* http://www.edebiyatögretmeni.net/yusuf_ziya_ortac.htm

Аңгылал:Чогаалчы
Аңгылал:Турк чогаалчы
Аңгылал:Турк драматургдар
Үмит Өздаг

**Үмит Өздаг** (3 Март 1961 Токио, Япония төр.) – турк уктуг политология профессору.

## Намдары
Кадайы – Бурчин Өздаг,  өг-бүлелиг, Алп деп оолдуг чораан.

## Номнары

* Atatürk ve İnönü Döneminde Ordu-Siyaset İlişkileri (2006)

* Değişen Dünya Dengeleri ve Basra Körfezi Krizi(1990)

* Menderes ve İnönü Döneminde Ordu-Siyaset İlişkileri ve 27 Mayıs İhtilali (1996)

* Türkiye, Kuzey Irak ve PKK - Bir Gayri Nizami Savaşın Anatomisi (1999)

* Türkiye-Avrupa Birliği İlişkileri (2003)

* Türkiye'de Düşük Yoğunluklu Çatışma ve PKK (2005)

* Yeniden Türk Milliyetçiliği (2006)

* Gelecek 1000 Yılda da Buradayız (2006)

* Kürtçülük Sorununun Analizi ve Çözüm Politikaları (2006)

* Türk Ordusunun PKK Operasyonları (2007)

* Kerkük, Irak ve Ortadoğu (2007)

* Türk Ordusunun Kuzey Irak Operasyonları (2008)

* Telafer-Bir Türkmen Kentinin Amerikan Ordusu ve Peşmer-gelere Karşı Savaşı (2008)

* İstihbarat Teorisi (2008)

* PKK Neden Bitmedi Nasıl Biter - Kürtçülük Sorununun Analizi ve Çözüm Politikaları(2008)

* Pusu ve Katliamların Kronolojisi (2009)

* Ermeni Psikolojik Savaşı - Dünyada ve Türkiye’de (Prof. Dr. Özcan Yeniçeri ile)(2009)

* Cumhuriyetin En Uzun Dört Yılından Geçerken Türk Sorunu (2010)

* Türk Ordusu PKK’yı Nasıl Yendi, Türkiye PKK’ya Nasıl Teslim Oluyor (2010)

* Doğu Raporu - Bölgede Türk Kimliği ve Türklük Algısı (İkbal Vurucu ve Ali Aydın Akbaş ile birlikte) (2011)

* İkinci Tek Parti Dönemi - AKP'nin Yumuşak Hegemon Parti Projesinin Anatomisi (2011)

## Дөзүк

 
## Дөс
* W-сайд 

Аңгылал:Турк чогаалчы
Аңгылал:Эртемден
Рухат Менги

**Рухат Менги** (Анкара; 1951 - ), турк чогаалчы,журналист. Анкара хоорайга төрүттүнген. 

## Намдары
1951 чыл ноябр 15'те Анкара хоорайга төрүттүнген. Ватан (чурт) солунга ажылдап чораан.

## Дөзүк


## Даштыкы шөлүглер
* Mengi'nin Vatan Gazetesi'ndeki köşe yazıları 
* Startv.com.tr/Ruhat Mengi'yle Her Açıdan  

Аңгылал:Чогаалчы
Аңгылал:Турк чогаалчы
Аңгылал:Турк журналист
Назан Бекироглу

**Назан Бекироглу** (Трабзон; 1957 - ), турк чогаалчы, академик. Трабзон хоорайгa төрүттүнген. Ак-шажын‎ (ислам шажын) дугайындa тоожулары дыкa xөй. 

## Намдары
1957 чыл май айының 3нде Турк чуртунуң Трабзон кожуунгa төртүттүнген. Боду 14 харлaангa ачазы мөчээн. Ачазы дугайындa "ичимде бир сызы вар" дээр тоожуну бижээн.

## Номнары
* *Nun Masalları* (Öykü; Dergâh Yayınları, 1997)
* *Nigâr Hanım (Şair Nigar Hanım)* (İnceleme; İletişim Yayınları, 1998)
* *[Halide Edip Adıvar* (İnceleme; Şule Yayınları, 1999)
* *Mor Mürekkep* (Deneme; İyiadam Yayınları, 1999)
* *Yûsuf İle Züleyha / Kalbin Üzerine Titreyen Hüzün* (Şark Mesnevîsi, Timaş Yayınları, 2000)
* *Mavi Lâle, Yitik Lâle* (Deneme, İyiadam Yayınları, 2001)
* *İsimle Ateş Arasında* (Roman, Timaş Yayınları, 2002)
* *Cümle Kapısı* (Deneme, Timaş Yayınları, 2003)(TYB 2003 Yılı Deneme Ödülü)
* *Cam Irmağı Taş Gemi* (Hikâye, Timaş Yayınları, 2006) (TYB 2006 Yılı Hikâye Ödülü)
* *Lâ: Sonsuzluk Hecesi* (Roman-Mesnevi, Timaş Yayınları, 2008)
* *Yol Hali* (Deneme, Timaş Yayınları, 2010)
* *Nar Ağacı* (Roman, Timaş Yayınları, 2012)
* *Mimoza Sürgünü *(Deneme, Timaş Yayınları, 2013)
 
## Дөзүк


## Даштыкы шөлүглер
*nazanbekiroglu.com   
* http://twitter.com/NazanBekiroglu
* http://facebook.com/NazanBekirogluResmi

Аңгылал:Чогаалчы
Аңгылал:Турк чогаалчы
Токуз Огуз

**Токуз Огуз** — (Эрги түрк дыл:  , Токуз Огуз) кедергей улуг аймак каттыжыышкыны-дыр.

## Чурту
Калганың ховулары, Каңгай биле Алдай дагларын эжелей чурттаан. Чамдык аймактар Гоби ховунуң мурнуу чарыынга, Кыдат кызыгаарының чанынга көжүп амыдырап чораан.

## Дыл-домаа
Эрги түрк дыл.

## Үези
Улуг ховуларга аймактар кажан каттыжып эгелээн чүвел оозу билдинмес. Даап бодаарга үе-дүптен черле ындыг турган боор оң. Улус бир демниг болурга кымга-даа күш четтирбес болур. Өске аймактың улузу ындыг улустан  арай сестир болур. Чогум Токуз Огуз дугайында кыдат бижиктер VII вектен эгелеп бижип эгелээн, ол болза Кыдаттың Тан төрезиниң үези-дир.

## Аймактар ады
Селеңе бижии, беш дугаар одуругда Тоқуз Оғуз деп сөс боду: 𐱃𐰆𐰴𐰔𐰆𐰍𐰔 
Орхон бижикти оң таладан солагай талазынче номчуур. Адаанда, бир дугаар таблицада латин үжүктерни кырында руника чурагайы-биле шүүштүрүп салган.

  

"Тоқуз" дээрге тос дээн сөс-түр. "Оғуз" дээрге аймак дээн уткалыг сөс-түр. Ынчаарга "Токуз Огуз" дээрге "Тос Аймак" дээн уткалыг сөс-түр. "Огуз" деп сөс боду "өг" деп сөстен укталган.
Эрги түрк дылда "Тоқуз" деп сөс үе эрткен тудум чоорту "тогус" деп сөс кылдыр хуула берген.

## Төөгүзү

## Солун чүүл
Түрктерниң Озмыш хаанның кыдаттар «Тогус Огус хааны» деп бижип турган.

## Тайылбыр сөс


## Үндезини
# TOQUZ OγUZ I *этн*. объединение тюркских племён (родов?). toq-toz:арын 578. // Академия наук СССР институт языкознания. Древнетюркский словарь. Издательство «Наука» Ленинград, 1969 год.
# К проблеме соотношения племенных названий уйгур и токуз огуз и их отношения к «девяти фамилиям» китайских источников. В. В. Тишиниң бижээн чүүлү. Ук чүүлдү баштай тускай номга парлаан. // Общество и государство в Китае. Т. XLIV, ч. 1 / Редколл.: Кобзев А.И. и др. – М.: Федеральное государственное бюджетное учреждение науки Институт востоковедения Российской академии наук  (ИВ РАН), 2014. – 594 стр. – (Ученые записки ИВ РАН. Отдела Китая. Вып. 14 / Редколл.: А.И. Кобзев и др.). С. 131-140.
# Кюнер И. В. Китайские известия о народах Южной Сибири, Центральной Азии и Дальнего Востока. Часть I, Глава I. М. Издательство восточной литературы. 1961 г.

Аңгылал:Тываның төөгүзү
Аңгылал:Төөгү
Серенот, Станислав Күжүгет оглу

**Серенот Станислав Күжүгет оглу** (1949ч 10а 04х төр., Улуг-Хем кожуун, Шагаан-Арыг хоорай) – тыва эртемден, шинчилекчи, эмчи, эмнелге дугайында көвей эртем номнарының автору. 

С. Станислав 1949 чылдың октябрь 4-те Улуг-Хем кожууннуң Шагаан-Арыг хоорайга төрүттүнген. 1973 чылда Кызылдың эмчи училищезиниң фельдшер салбырын кызыл дипломнуг дооскаш, Хайыракан суурга медпункт эргелекчилеп, кожуун эмнелгезиниң дүрген дуза станциязынга ажылдап турган. 1981 чылда Кызылдың күрүнениң башкы институдунуң биология факультедин кончуг эки өөредилге-биле доозуп алгаш, удуртукчузу Коңгар-оол Э.Т.-биле эм оъттар шинчилээр эртем ажылынга киржип турган.
Йүз Күмүл

**Йүз Күмүл** — шаандыгы аймак азы сөөк ады.

### Ады
Шаандагы «Йүз» деп сөс тыва дылда «чүс» кылдыр адаттынар апарган. Чүс Күмүл.

### Чурту
Аймактың улузу Улуг-Хемни эжелей чуртаан. Чүс Күмүл дугаында үш даш төөгүлеп турар.
* Е-44, Кызыл-Чыраа II дээр даш.
* E-45, дашты Көжээлиг-Ховуга тиккен.
* Е-68, дашты Эл-Бажынга тиккен.

### Енисей бижик
E-45, даштың тиккен чери Көжээлиг-Хову. Амгы үеде Алдан маадыр аттыг музейде шыгжаттынып турар.

Домак одуругларын дашта сиилбээн аайы-биле бижээн. Латин транскрипция.
(1) oγlan atïm Čubuč ïnal [är]tä atïm kümül ögä

(2) beš jašïmda qaŋsiz qalïp toquz jegirmi jašïmγa ögsüz

(3) bolup qatïγlanïp otuz  jašïm[γ]a ögä boltum qïrq jïl

(4) el tut[t]um bodun bašladïm taš jaγïγ jaγïladïm el[t]dim

(5) bir jetmiš jašïmγa kök täŋridä küngä azïdïm äsizim-ä

(6) kürsi jamda elim äsizim-ä jerim subum qujda qunčujum tul qaltï

(7) kinim qadašïm äsizim-ä oγlanïm örüŋüm qaram äsiz jüz elig ärim-ä äsizim-ä

(8) bïŋ bodraq jont äsizim-ä

(9) elim äsiz ärinč jüz kümül äsiz ärinč az kümülüg üküš boltï

(10) jabïzïγ kümülimin bädük qïltïm äsiz bökmäd[dim]

#### Дорт очулгазы
(1) оол адым Чубуч ынал, эр адым күмүл Өге

(2) беш чажымда чаңгыс калып, тос чээрби чажымда өскүс

(3) болуп, кадыгланып одус чажымда Өге болдум. Дөртен чыл

(4) эл туттум чон баштадым, даш дайзын-биле чаалаштым элим

(5) бир чеден чажымда көк дээрден, хүнден астым, кударанчыын

(6) Күрси Йамда элим оскундум, черим суум, өөмдэ кадайым дулгуяк калды

(7) харааданчыын

(8) муң эмдик аъдымдан астым

(9) элимден азып калдым Чүс Күмүл чонумдан азып калдым биче Күмүлүм хөй болду

(10) чавыс Күмүлүм бедик кылдым хайыраан пөкпедим.

**Очулгага онза тайылбыр**
* Шаанда улус сан адын арай өскелендир адаар чораан. Тос чээрби чажымда дээрге он бир харлыымда дээни ол боор-дур. Одус чажымда дээрге үжен харлыымда дээни ол-дур. Бир чеден чажымда дээрге алдан тос харлыымда дигени, ол боор-дур.
* Ынал дээрге дужаал ады. Мында Өге дээрге ол кижиниң ады дыр. Күмүл Өге дээрге күмүл деп чондан Өге деп аттыг кижи дээн дир.
* Күрси Йам дээрге шаанда бир-ле чер ады.
* Чүс Күмүл азы Күмүл дээрге аймак ады.

Литературлуг очулганы  Даржай А. А. Кылган, ону Күлтегин. Бурунгу түрктерниң Енисей-Орхон бижииниң тураскаалдары деп номда парлааш «Көжээлиг ховудан бижимел» деп айтып каан дыр. Ында маадырның адын *Шубуш Ынал* деп каан.

### Тайылбыр сөс


### Үндезини
# И. В. Кормушин. Тюркские Енисейские эпитафии: грамматика, текстология. / И. В. Кормушин; (отв. ред. Д. М. Насилов); Ин-т языкознания РАН — М.:Наука, 2008. — 342 с. — ISBN 978-5-02-036260-4

Аңгылал:Тываның төөгүзү
Аңгылал:Төөгү
Төөгү
Төлес

**Төлес** — шаандыгы аймак азы сөөк ады-дыр.

### Ады
Сөөк адын латин транскрипция ёзугаар номчуур болза toläs дээр. Чүс-чүс чылдар эрткен тудум, чоорту ол сөс тыва дылда 'түлүш' кылдыр өскерли берген.

### Чурту
Төлес аймактың улузу каяа чурттап чорааныл, ону даштарның тиккен черинден билип ап шыдаар бис. Амдызында «төлес» деп аймак дугайында 3 даш төөгүлеп турар.
* Е-48, Абакан.
* Е-55, Тывадан, даштың тиккен чери билдинмес.
* Е-147, Ээрбек I.

### Енисей бижик
Е-147. Ээрбек I, бо үеде Алдан маадыр аттыг музейде шыгжаттынып турар.

Бижиктиң одуругларын дашта сиилбээн аайы-биле сан-биле айыткан. Латин транскрипция.

(1) jiti jägirmi jašïmda män täŋri elimkä qara boldïm bökmädim ajïta äsni

(2) quida qunčujum-a bökmädim buŋa özdä oγlïmka bökmädim ajïta buŋa

(3) oγlan atïm järlig čor täŋri elimdä tägzinmišim toläs alp tarqan atïmqä bökmädim

(4) kök täŋridä äsiz kün aj ärmiš jaγïz järdä äsiz el qan ärmiš bökmädim ajït-a äsizä

(5) bodunma boqunma bökmädim ajïta äsizimä uluγïm kičigimä bökmädim ajït-a äsizlärimä

#### Дорт очулгазы
(1) чеди чээрби чажымда мен дээр элимге кара болдум пөкпедим кударанчыын

(2) куйда кунчуйумга пөкпедим муңгак бодум оглумга пөкпедим кударап муңгарадым

(3) оглан адым Йерлиг-чор дээр элимде эгилзимзе төлес Алып Таркан адымга пөкпедим

(4) көк дээрде хайыраан хүн ай турган куу черде хайыраан эл хаан турган пөкпедим кударап хараададым

(5) чонумга улузумга пөкпедим айтырып кударап улуум бичиимге пөкпедим айтырза силерден

**Бижикке тайылбыр**
* Бир дугаар одуругда, *чеди чээрби чажымда* дээрге "17 харлыымда" дигени ол-дур. Шаанда тываларның өгбелери сан адын арай өскертир адаар чораан. Сөөлгү *äsni* дээн сөстүң утказы билдинмес.
* Ийи дугаар одуругда *куйда кунчуйумга* дээрге "өөмде кадайымга" дигени ол-дур. Амгы тыва дылда "кунчуг" деп сөстү шаандагы бижиктерде "кунчуй" кылдыр бижип турган. Ынчан ол сөстүң утказы база арай өске турган.
* Үш дугаар одуругда, «оглан» дээрге "оол" дээни ол-дур, ол сөстү хевээрзин артырган. 
* Шаандагы «таркан» деп сөс амгы үеде "дарган" кылдыр адаттынар апарган. Мында «Таркан» дээрге тускай дужаал ады-дыр. «Таркан» деп сөс шаанда ийи утказылыг турган хевирлиг.

### Салгалдары
"Төлес" аймактың салгалдары болза тывалар аразында чуртап чоруур хевирлиг. "Улуг-Түлүш" деп сөөктүң улузу Төлес аймаандан укталып тывылган боор.

### Тайылбыр сөс


### Үндезини
# И. В. Кормушин. Тюркские Енисейские эпитафии: грамматика, текстология. / И. В. Кормушин; (отв. ред. Д. М. Насилов); Ин-т языкознания РАН — М.:Наука, 2008. — 342 с. — ISBN 978-5-02-036260-4

Аңгылал:Тываның төөгүзү
Аңгылал:Төөгү
Төөгү
Токуз Табдуз

**Токуз Табдуз** — шаандыгы сөөк азы аймак ады.

### Ады
Бижикте аймактың адын латин транскрипция ёзугаар номчуур болза tokuz tabduz дээр.
"Токуз" дээрге "тос" дээн сөс-түр, ынчаарга «Токуз Табдуз» дээрге «Тос Табдуз» дээн сөс-түр. "Табдуз" деп сөстүң утказы амдызында таптыг билдинмес. Эрги түрк дылда "Тоқуз" деп сөс үе эрткен тудум чоорту "тогус" деп сөс кылдыр хуула берген.

### Чурту
Барык. Хемчик хевирлиг.

### Енисей бижик
E-5. Барык I. Көжээни Алдан маадыр музейинде делгеп салып каан.

Бижиктиң одуругларын дашта сиилбээн аайы-биле сан-биле айыткан. Латин транскрипция.

(1) är ärdämi toquz tabduz ärdämig känč qoŋïm (?)

(2) öz jigän alp turan altï oγuš bodunda äŋ jägirmi altï älim qanïma adïrïldïm

(3) bäg ärkimä äsizimä adïrïldïm

#### Дорт очулгазы
(1) эр алдары Тогус Табдус алдарлыг дыңмаларым

(2) бодум Йиген Алып Туран мен. Алды Огуш чонда эң он алды харлыг элим хаанымдан адырылдым

(3) бег эргемден кударап адырылдым

**Бижикке тайылбыр**
* qoŋïm = qonïm - чоок, төрел. Känč — аныяк азы бичии кижи.
känč qoŋïm — «дыңмаларым» кылдыр таарыштыр очулдурган.
* *Алды Огуш* дээрге алды аймак тыр. *Тогус Табдус* ол алды аймактың бирээзи хевирлиг. 2 дугаар одуругну литературлуг очулдурар болза мындыг
"бодум Йиген Алып Туран мен. Алды Огуш чонга он алды харлыымдан эгелеп бараан бооп чордум. Элим, хааным силерден адырылдым".
* 3 дугаар одуругда Ärkimä деп сөстүң дөзү "erk" дээр сөс хевирлиг.

### Тайылбыр сөс


### Үндезини
# И. В. Кормушин. Тюркские Енисейские эпитафии: грамматика, текстология. / И. В. Кормушин; (отв. ред. Д. М. Насилов); Ин-т языкознания РАН — М.:Наука, 2008. — 342 с. — ISBN 978-5-02-036260-4

Аңгылал:Тываның төөгүзү
Аңгылал:Төөгү
Төөгү
Байлаң балары

Байлаң балары (; ) - узуну 20-100 см  Haloragaceae  деп аймакка хамааржыр хөй чылдыг оътсуг үнүш. Тывада ооң 2 хевири өзүп турар.

Эм чүүл кылдыр *Мажалыктыг байлаң балары* (; ) деп хевирин ажыглап турар.

## Тургузуу
Узуну 20-100 см. Хөй чылдыг үнүш. 

Чечека бүрүзүнде прицветниктери 3 санныг, чүгле адаккы чечектерде олар чүгленчек дилдинген база чечектерге дең азы шоолуг эвес узун, өскелери бүдүн болгаш чечектерден кыска.

Чечектелири июльда.

Өзүп үнүп турар черлери: турум болгаш оожум агып чыдар хөөлбектер.

Хереглеттинер чүүлдери: каътташкактары (слоевица).

Белеткээр үелери: бүдүн чыл дургузунда.

## Ажыглаары
Улусчу медицинада байлаң баларының хандызын балыг экиртиринге болгаш ириңниг балыглар арыглаарынга ажыглап турар.

4 улуг омааш ишти хээндектеп каан сигенни 2 стакан хайындырып каан изиг сугже урупкаш, 2 шак хандылаар, шүүр. Балыг экиртири болгаш ириңниг оюлганнар арыглаары-биле чуп база чиң хевирлиг ажыглаар.

## Хевирлери

Myriophyllum hippuroides 02.JPG|()
Starr 070515-7059 Myriophyllum aquaticum.jpg|Бразиль байлаң балары ()
Myriophyllum ussuriense.JPG|Уссур байлаң балары ()
Myriophyllum verticillatum kz1.jpg|
Myriophyllum alterniflorum — Flora Batava — Volume v7.jpg|
Myriophyllum matogrossense.jpg|
Myriophyllum heterophyllum.jpg|Аңгы бүрүлүг байлаң балары ()


## Дөс
* Серенот Станислав. Тыва улусчу эмнээшкин. Күнзегеш Ю.Ш. аттыг Тываның ном үндүрер чери, 2009 — 264а.

Аңгылал:Үнүштер
Бээзи кожууну

**Бээзи кожууну** — Хемчиктиң Бээзи кожууну.

## Девискээри
Хемчиктиң Даа биле Бээзи кожуунарының черлерин тодарадыры нарын, ол ийи кожууннуң сумулары ара-аралашкак турган. Улуг-Хемниң солагай талазынче, Саян дагларының соңгу эдээ Бэзии кожуунунга хамааржыр чораан.Амгы үениң Улуг-Хем кожууну шаанда Хемчиктиң Бээзи кожуунунга хамааржыр чораан. Хендерге база "Хемчиктиң Бээзи кожуунунга" хамааржыр турган.

## Төөгүзү
XVIII чүс чылда Арабдан дээр ноян чуртап чораан. Ол кижи - моол кижи-дир, Сайын-ноян аймактың ваң эргелиг нояны турган. Улуг-Хемде биле Хемчикте тывалар Арабдан-ваңның албатызы турган. Арабдан-ваң чорта бээрге ооң ийи оглу Улуг-Хем биле Хемчикте ара-албатыны чарып алыр деп бодап алган. Бир оглун Дамби дээр ол кижи ваң эргелиг, өскезиниң ады Цэрэб ооң дужаалы бэйсэ

Манчжурларда Цогбадарху деп кижи чанчын апаргаш Шадарба-бээли дээр оглун Хемчикче чортупкан. Ол кижи Хемчиктиң чонун калган Арабданның ийи оглунга үлеп берген. Ынчалдыр Хемчиктиң Даа биле Бээзи, ийи кожууну тывылган. Цэрэб-бэйсе деп ноянның дужаалының ады-биле бүдүн кожууннуң адын *Бэйсэ* кылдыр адаан. Тывалаар болза ону *Бээзи* дээр. Бээзи кожуунун удуртурда моолдан тускай дарга кээп чораан. Ол үеде тывалар ынчаар-ла чагырыкчызын *моол дарга* дээр турган. Бээзи кожууну бүгү тываның амбын ноян чызаанынга чагыртпас турган. Эгезинде Бээзи кожууну 17 сумулуг турган. 1916 чылда хамык чоннуң чизези-биле Бээзи кожуунда 16 суму турган.

**Таблицага онза тайылбыр**
Будаваңар суму дээрге административтиг кезек-тир. Суму дээрге төрел-бөлүк эвес-тир. Суму иштинде аңгы-аңгы сөөктүң улузу чуртап чораан. "Суму адын чүге ынчаар адаан?" деп бодал тыптып келзе, харыы мындыг: "Эгезинде сумуну кайы сөөктүң кижизи башкарып эгелээрил, ол дарганың укталган сөөгүнүң ады-биле бүдүн сумунуң адын адап каар турган". Азы, кандыг бир сумуда, бир сөөктүң улузу өске сөөктүң улузундан кижи саны-биле хөй боор болза, ол сөөктүң ады-биле бүдүн сумунуң адын адап каар турган. Эрги чаңчыл ындыг хевирлиг турган боор оң.
Шара сөөктүң улузу кандыг сумуга хамааржып турганы амдызында билдинмес.

## Тайылбыр сөс


## Үндезини
# История Тувы: В 2 т. — Т. I.  — 2-е изд., переаб. и доп. / Под общ. ред. С. И. Вайнштейна, М. Ч. Маннай-оола.  — Новосибирск: Наука, 2001. — 367 с. ISBN 5-02-030625-8
# Т. А. Бурдукава. История прежних нойонов тувинского народа (подготовка к печати и предисловие А. Г. Сазыкина). // Mongolica. К 750-летию "Сокровенного сказания". Москва: Наука. Издательская фирма "Восточная литература", 1993. — 343 с. ISBN 5-02-017395-9

Аңгылал:Тываның төөгүзү
Аңгылал:Төөгү
Төөгү
Токуз Огдамдам

**Токуз Огдамдам**  — шаандыгы аймак азы сөөк ады.

### Ады
Бижикте аймактың адын латин транскрипция аайы-биле номчуур болза toquz oγdamdam дээр. "Токуз" дээрге "тос" дээн сөс-түр, ынчаарга «Токуз Огдамдам» дээрге «Тос Огдамдам» дээн сөс-түр. "Огдамдам" деп сөстүң утказы таптыг билдинмес. Эрги түрк дылда "Тоқуз" деп сөс үе эрткен тудум чоорту "тогус" деп сөс кылдыр хуула берген.

### Чурту
Тываның соңгу талазы.
* Е-51 Тыва, даштың тип каан чери билдинмес.
* Е-70 Элегес IV азы Ир-Холден даш.
* Е-109 Өөк-Орзактан II.
* Е-110 Өөк-Оорзак III.

### Енисей бижик
Е-51. Минусинск музейинде шыгжаттынган. Көрүкчүлерге дашты делгеп салып каан № 36.

Бижиктиң одуругларын дашта сиилбээн аайы-биле сан-биле айыткан. Латин транскрипция.

(1) är atïm kök tirig bän äsizim-ä qadašïm-ä äsiz-ä γulanim äbčim-ä adïrïltïm-a

(2) elim qanïm äsizim-ä är ärdämi toquz oγdamdama järim äsiz-ä

(3) jäti češma(?) äšiz-ä : ašim-ä äsiz-ä

(4) uzγar(?) nä(?) altï är balbarm

#### Дорт очулгазы
(1) эр адым Көк Тириг мен хайыраан төрелдерим, хайыраан оолдарым эшпимден адырылдым

(2) элим хааным хайыраан эр эртеми Тогус Огдамдама черим харааданчыын

(3) чеди češma (?) хайыраан : эжимни харааданчыын

(4) Узгар нэ (?) алды эр балбалым

**Бижикке онза тайылбыр**
* Бир дугаар одуругда äbčim-ä деп сөс «эшпимге» кылдыр очулдуртунар. Шаг-шаанда «эпши» деп сөс-биле херээжен кижини дорамчылавас турган. "Эшпи" деп сөстүң баък утказы "совет үеде" тыптып келген хевирлиг. Бо бижикте «эшпим» деп сөс «кадайым» дээн уткалыг сөс-түр!

* Ийи дугаар одуругда ärdämi деп сөстү очулдурбайн өжегээр артырган: «эрдеми» деп сөс-түр. "Эртем" деп сөстүң шаанда утказы база өске турган. Шаанда «эртемниг» деп сөстүң утказы болза: «ат-алдарлыг» азы «салым-чаянныг» болур турган.

* Үш дугаар одуругда češma деп сөстүң утказы билдинмес. Дараазында ašim-ä дээрге "эжимге" дээн сөс-түр! Мында "эжим" деп сөс-биле калган кижи база-ла кадайын айтып турар-дыр. 

* Дөрт дугаар одуругда nä(?) деп сөстүң утакзы билдинмес.

### Тайылбыр сөс


### Үндезини
# И. В. Кормушин. Тюркские Енисейские эпитафии: грамматика, текстология. / И. В. Кормушин; (отв. ред. Д. М. Насилов); Ин-т языкознания РАН — М.:Наука, 2008. — 342 с. — ISBN 978-5-02-036260-4

Аңгылал:Тываның төөгүзү
Аңгылал:Төөгү
Төөгү
Көкмүш

**Көкмүш** — шаандыгы аймак азы сөөк ады.

### Ады
Бижикте аймактың адын латин транскрипция ёзугаар номчуур болза kökmüš дээр.
"Көкмүш" деп сөс ийи кезектиг. "көк" биле "-мүш". Бир дугаар сөс чүвениң өңүн айтып турар, ийи дугаар сөс кожумак хевирлиг. Чогум бо сөстүң дорт утказы таптыг билдинмес тир.

### Чурту
Билдинмес.
Аймак адын ийи дашта бижээн. Бирээзи хакастар чуртунда: Хойбал ховузу Ачура суурдан соңгу-барыын талаже 20 км. ыракта турар. Е-26 (Очуры) деп даш тыр.
Өскези тывадан, тывадан бижиктиң эрги турган черин бо үеде кым-даа билбес.
E-50 (Тыва) деп даш тыр.

### Енисей бижик
E-50. Минусинск музейинде шыгжыттынып турар. Муз. №42, даштын тургузуп каан.

Бижиктиң одуругларын дашта сиилбээн аайы-биле сан-биле айыткан. Латин транскрипция.

(1) täŋri qanïm älim äsizim-ä

(2) kökmüš tutuq ärdäm üčün särdim

(2a) adïrïldïm-a

(3) tört qadasïm äsiz-e adïrïldïm-a

(4) abïčγa är atïm bägdäki atïm

(5) etrük bän qï...

#### Дорт очулгазы
(1) дээр хааным элим кударанчыын

(2) көкмүш Тутук ат-алдар ужун ондадым

(2а) адырылдым

(3) дөрт акым хайыраан адырылдым

(4) Абычга эр адым бегдеги адым ...

(5) Этрүк мен кы ...

**Очулгага онза таылбыр**
4 дугаар одуругда «бегдеги» дээрге «бег» деп сөстен тывылган демдек ады-дыр. Одуругга «бег адым» деп бижип каарга ол сөстер арай аян чок ышкаш сагындырган хевирлиг. Ынчангаш шаандагы бижикчи ону «бегдеги адым» кылдыр таарыштыр тыртып каан.

### Тайылбыр сөс


### Үндезини
# И. В. Кормушин. Тюркские Енисейские эпитафии: грамматика, текстология. / И. В. Кормушин; (отв. ред. Д. М. Насилов); Ин-т языкознания РАН — М.:Наука, 2008. — 342 с. — ISBN 978-5-02-036260-4

Аңгылал:Тываның төөгүзү
Аңгылал:Төөгү
Төөгү
А

**A, a** () кириллицаның бирги үжүү. [a] деп адатынар.

Грек α (альфа) деп үжүктен уткалган латин A үжүктер үндезилеттинген.

Аңгылал:Үжүк
Салчак кожууну

**Салчак кожууну** — Каа-Хемге турган кожуун.

## Девискээр
Салчак кожууннуң улузу Чөөн Таңды-Ууланың соңгу-чөөн талазынче, Бүрен, Эржей, Шивей, Улуг-Шивей, Иртиш, Эрзин, Кызыл-Суглуг, Баян-Кол хемнерини эжелей чурттап чораан. Кожуун девискээри Каа-Хемниң оң талазынче Бүрен-Хем биле Мерген хемни дургаар чаттылган, Тере-Хөлдүң албатызы Салчак кожуунга хамааржыр турган. Шаандагы Салчак кожуунун амгы үеде Каа-Хем кожууну солаан. 

## Төөгүзү

Кожууну эң баштай *Хемгол кожууну* деп адап турган. Шала сөөлзүредир ооң адын Салчак кожууну кылдыр эде адаан. 4 сумулуг, 109 өрегелиг кожуун турган. Кожуун черле Таңды-тываның бүгүде даргазынга чагыртып турган. Кожуун даргазы *үгер-даа* деп эргелиг чораан.

Кожууну баштап турган улус.
# Намның үгер-даа.
# Майдыр үгер-даа.
# Балчыйма үгер-даа.
# Чорбаа үгер-даа.

**Таблицага онза тайылбыр**
Будаваңар суму дээрге административтиг кезек-тир. Суму дээрге төрел-бөлүк эвес-тир. Суму иштинде аңгы-аңгы сөөктүң улузу чуртап чораан. "Суму адын чүге ынчаар адаан?" деп бодал тыптып келзе, харыы мындыг: "Эгезинде сумуну кайы сөөктүң кижизи башкарып эгелээрил, ол дарганың укталган сөөгүнүң ады-биле бүдүн сумунуң адын адап каар турган". Азы, кандыг бир сумуда, бир сөөктүң улузу өске сөөктүң улузундан кижи саны-биле хөй боор болза, ол сөөктүң ады-биле бүдүн сумунуң адын адап каар турган. Эрги чаңчыл ындыг хевирлиг турган боор оң.

Таблицаның адаанда Салчак кожуунунга чуртап чораан улустуң сөөк аттарын бөле бижээн. Чүге-дизе амдызында бис билбес бис кайы сөөктүң улузу кайы арбанга, кайы сумуга чуртап турганын.

## Тайылбыр кезек


## Үндезини
# История Тувы: В 2 т. — Т. I.  — 2-е изд., переаб. и доп. / Под общ. ред. С. И. Вайнштейна, М. Ч. Маннай-оола.  — Новосибирск: Наука, 2001. — 367 с. ISBN 5-02-030625-8
# Т. А. Бурдукава. История прежних нойонов тувинского народа (подготовка к печати и предисловие А. Г. Сазыкина). // Mongolica. К 750-летию "Сокровенного сказания". Москва: Наука. Издательская фирма "Восточная литература", 1993. — 343 с. ISBN 5-02-017395-9

Аңгылал:Тываның төөгүзү
Аңгылал:Төөгү
Төөгү
Ж

**Ж, ж** – Тыва дылдың кириллицазында 8-ки үжүү. Тус үнү [ʒ] деп демдеглээр.

## Транскрипция
Кириллица үжүү **Ж** латин үндезинниң дылдарда аңгы-аңгы кылдыр демдеглеттинер: чех, словак, словен, хорват (себр дылдың латин хевиринде) дылдарда ук үжүктү **[[Ž]]**-биле (транцлитерацияда «черле» ажыглаар үжүү), поляк дылда — ооң бурун хевири **[[Ż]]**-биле; роман дылдарда — **e** азы **i** соонда ажыглаар **G** азы **J**-биле, герман дылдарда — **zh** (англ.) азы **sh** (нем.) деп диграфтар-биле демдеглеп турар.

## Кодтар таблицазы

HTML кодта **Ж** деп эге үжүктү дараазында арга-биле бижип болур `&amp;#1046;` азы `&amp;#x416;`, а **ж** бичезин — `&amp;#1078;` азы `&amp;#x436;` кылдыр.

Аңгылал:Үжүк
Д

**Д, д** — кириллицаның бешки үжүү. Үн аайы-биле [Д] деп адатынар.

Ол грек дылдың дельта деп үжүүнден укталган. Ооң шаандагы орус ады *добро* турган. Латин хевири D. Ону хол-биле бижиири латин *g* ышкаш.
Ђ

**Ђ, ђ** (**Дже** азы **Djerv**)  - серб кириллицаның 6-гы үжүү. Серб дылда ажыглаттынып турар, илередир үнү /dʑ/, англи "J" үжүктүң үнүнге дөмей. Караджич, Вук кириллчиткен **[[Tshe|ћ]]** деп үжүктен майыктап кылган.

Аңгылал:Үжүк
Е

**Е, е** - кириллицаның 6-гы үжүү. [е] үнге дугжур.

Грек Εε эпсилон үжүктен укталган. Латин E үжүкке дугжуп турар.

Аңгылал:Үжүк
Г

**Г, г** () кириллицаның база тыва алфавиттиң 4-кү үжүү. Адаары [г].

Грек Δδ дельтадан укталган. Латин G үжүкке дүгжүп турар.

Аңгылал:Үжүк
Б

**Б, б** () кириллицаның ийиги үжүү. [Б] деп үнге дугжур.

Грек Ββ (бета) үжүктен укталган база латин B деп үжүкке дугжур.

Эге парлап бижиирге Б - 6 (алды) деп санга дөмей.
В

**В, в** () кириллицаның 3-кү үжүү. Адаары [V].

Грек Ββ бета үжүктен укталган. Латин V деп үжүкке дугжур.

В (е узадыр адаттынар) () - тыва алфавиттиң үшкү үжүү.

## Дөс
#Тыва дылдың тайылбыр сөстүү (словарь). Том I, "Наука", Новосибирск 2003ч.

Аңгылал:Үжүк
Түрк Академиязы

**Улустар аразының Түрк Академиязы ([https://en.wikipedia.org/wiki/International_Turkic_Academy ITA - International Turkic Academy])** - Астанада тургустунган түрк чоннарның сайзыралыр академиязы.

Улустар аразының Түрк Академиязының Президентизи – Кыдырали, Дархан Куандыкович.

## Даштыкы шөлүглер
Официальный сайт международной тюркской академии 

Официальная страница международной тюркской академии в социальной сети facebook

Аңгылал:Казахстан
Кыдырали, Дархан Куандыкулы

**Кыдырали Дархан Куандыкулы** () (1974, Казахстан) – эртемден, публицист, төөгү эртемнериниң доктору. Түрк Академиязының Улустуң (2014 чылдан эгелеп) даргазы.

Аңгылал:Казахстан
Немец дог

Немец дог - улуг ыттарның бир породазы. Ызыгууру - Германия.

Узуну:
Аскыр ыт: 80 см бедик
Кыс ыт: 72 см бедик

Аңгылал:Амытан
Тогус

**Тогус** — тос. 

## Сөстүң бүдүжү
Сан ады-дыр. Эргижирээн тыва сөс-түр. Литературлуг тыва дылче бо сөс кирбээн, словарларда база чок.

Эрги үеде "тогус" деп сөс ноян кижиниң эрге-дужаалының адынга турган.
Чижээ: амбын ноян Дажының эрге дужаалының долу ады: «Таңды Уранхайның бүгүдениң даргазы тогус одагалыг мээрең-чаңгы амбын ноян».

Амгы үеде "тогус" деп сөстү тыва улус ажыглавас апарган. Чамдыкта тывалар ажы-төлүн ол сөс-биле адап алыр, чижээ, кижи ады: "Тогус-оол", "Тогус".

## Сөстүң дөзү
"Тогус" деп сөс эрги түрк дылдан укталган. Даштарда бижээн эрги бижиктерни номчуп көөр болза, ында 'тоқуз' деп сөстер бар. Үе эрткен тудум эрги "тоқуз" деп сөс амгы тыва дыла "тогус" кылдыр өскерли берген.

## Тайылбыр кезек


## Үндезини
# Ю. Л. Аранчын. Алдан-маадырларның тура халыышкыны. Тываның ном үндүрер чери, 1985. — 108 арынныг.
# Т. А. Бурдукава. История прежних нойонов тувинского народа (подготовка к печати и предисловие А. Г. Сазыкина). // Mongolica. К 750-летию "Сокровенного сказания". Москва: Наука. Издательская фирма "Восточная литература", 1993. — 343 с. ISBN 5-02-017395-9

Аңгылал:Тываның төөгүзү
Аңгылал:Төөгү
Эрги уйгур бижик

**Эрги уйгур бижик** дээрге эрги уйгур (түрк дылдыг аймак) болгаш моол чурттарның бижиир алфавиди.

Эрги уйгур бижик согдий бижиктен укталган, ону түрк үннерни бижииринге таарыштырып эде кылган.

Согдий алфавит-биле деңнээрге, уйгур бижикти оң талазындан солагай талазынче эвес, кырындан адаанче бижиир кылдыр кылган. 

Христианство болгаш буддизмден исламче шилчий бергеш, уйгурлар XI—XII чүс чылдан тура араб алфавиттиң өскерткен «чагатай» деп вариантызын ажыглай бергеннер. XVI чүс чылда араб алфавит эрги уйгур бижикти долузу-биле үндүр кызыпкан. Уйгур бижикке бижээн сөөлгү документилер XVIII чүс чылга хамааржыр, а сарыг уйгурлар эрги уйгур бижикти XIX чүс чылга чедир ажыглап чорааннар.

XII чүс чылдың төнчүзүнде моолдар эрги уйгур бижикке даянып, моол бижикти үндезилеп кылганнар, ооң соонда ойраттарның тодо-бичиги, мачы кыдаттарның бижии база эрги уйгур бижикке үндезилеп тургустунган. Олар амгы үеде ажыглаттынып чоруур.

## Алфавит

## чуруктар

File:Yuntai Uyghur west wall.jpg|Yuan Dynasty Buddhist inscription written in Old Uyghur on the west wall of the Cloud Platform at Juyongguan
File:Yuntai Uyghur east wall.jpg|Yuan Dynasty Buddhist inscription written in Old Uyghur on the east wall of the Cloud Platform at Juyongguan
File:UighurPrincess.png|Уйгур кижи болгаш алфавиттери


## Үндезини
*Old Uyghur Alphabet on Omniglot
*Old Uyghur alphabet and Orkhon Turkic alphabet
*photos of the original text fragments written in Old Uyghur script discovered at Turpan 
Аңгылал:Дылдар
Аңгылал:Тыва дыл
Аңгылал:Түрк дылдар
Аңгылал:Үжүктер
Араб алфавит

**Араб алфавит**, араб бижик, арабица – араб, иран базa өске чоннарның араб дылга азы ооң дөзүнге тургустунган дылдарга бижиир алфавит. Чижээ, перс, пушту, урду, уйгур болгаш Афганистанда узбек дылдар ук алфавитти ажыглап турар.

Сөстер бижиириниң аайы: 

# үжүктерниң кол кезээн саазындан бийирни көдүрбейн бижиир;
# бийирни көдүрүп бижиир кезектерин немээр: ط биле ظ үжүктерниң кадыр кезээ, ك үжүктүң үстүкү кыйгас шыйыын болгаш көвей үжүктерге херек точкалар;
# херек болза, дузалал демедектерни (ажык үннер демектери (харакаттар)) салыр.

## Алфавит

 


## Араб  каллиграфия
Бижиир араб культураның чугула кезээ болза **каллиграфия** деп уран чүүл. Колдуунда чүдүкчү үзел-биле дириг амылыгларны чурууру (аниконизм) хоруглуг болгаш, мусульман делегейге каллиграфия ыдыктыг уран чүүл апарган. Каллиграфтыг бижимел кезек янзы-бүрү стильдерлиг:

* **куфи** (., Куфа хоорайның ады-биле) – эң бурун каллиграфтыг стиль;
* **насх** (‎, «хоолга») – араб дылга ажыглаар стандарт болган шрифт;
* **су́люс** (,«үшчүк») – каасталгага ажыглаттынар калбак болгаш тускай шрифт;
* одө.

## Демдеглелдер

А
Моңгуш, Байыскылаң Танзын оглу

Моңгуш, Байыскылаң Танзын оглу азы **Байыскылаң, Моңгуш Танзын оглу**(чаа паспорт ёзугаар) () (1913 - 1986) - Ада-Чурттуң II Улуг Дайынынга киришкен тыва эки турачы, төречи (политик). Ук дайынга Ровно хоорайның хостакчызы.

Моңгуш Байыскылаң шеригниң маңнайынга турган, дайынчы эш-өөрүнүң хайгааракчызы, оларның аразынга төречи ажылдарын чорудуп турган. 

Дайын үезинде Украинага февраль 2-де Моңгуш Танзын оглу кезек фашистерни бодунуң селемези-биле узуткаан, аңаа кемдеткеш, чаалажылга шөлүнге уламчылап демисешкен. Ровно хоорайның хостаашкынында Моңгуш Байыскылаң бомба чазылганындан кемдег алгаш, уламчылай дайылдажып арткан.

Монгуш Байыскылын Танзын оглунун документилери, чуруктары Тыванын Алдан-Маадыр аттыг Национал музейинде делгетинген.

## Демдеглелдер

## Дөзү
#'''#Волонтёры70. Республика Тыва.''' ВКонтакте ниитилел четкизинде бөлүк
#"Наиздание потомкам", ном. 1945-2010

Аңгылал:Эки турачы
Эрги түрк бижии

**Эрги түрк бижик (Көк-түүрк бижии, Орхон бижик** болгаш **Орхон-Эне-Сай бижии** деп база адаттынар**)** дээрге амгы өйнүң 8-13 чүс чылдарында эрте түүрк күрүнелерниң девискээрлеринге эрги түүрк дылдың бижии кылдыр ажыглаттынып турган бижик.

Орхон хемниң эриинден тывылган бижиктер биле Эне-Сай эриинден тывылган бижиктерниң графиказында болгаш дылында дүүшпестер хөй. Эне-Сай бижиин Орхон бижиктеринден улуг назылыг деп турар. Тывада Орхон бижиктери чок, чүгле Эне-Сай бижиктеринге хамааржыр каш аңгы хевирлери бар. 

## Таблица символов

## Даштыкы шөлүглер
*Köktürkische Schrift, Türkische Runen
*Orkhon Inscriptions complete text 

Аңгылал:Дылдар
Аңгылал:Тыва дыл
Аңгылал:Түрк дылдар
Аңгылал:Тыва чугааның бүдүжү

Аңгылал:Үжүктер
21

21 **("чээрби бир")** — 20 биле 22 аразында турар алыс сан.

## математика
*211 = 21 = *"чээрби бир"*.

Аңгылал:Саннар
Косеканс

**Косеканс** () — тригонометрия функциязы. Ону илередир формулазы: \operatorname{cosec}\alpha=\frac{1}{\sin\alpha}.

Дортбулуңнуг үш-булуңчуктуң гипотенузазы (чурукта ногаан өңнүг) узунун булуңга чышпыр чыдар катеттиң (чурукта кызыл-сарыг өңнүг) узунунга үлээрге – ол булуңнуң косекансы болур.

**4-кү чурукта болза:<br>**
\alpha булуңнуң косеканзы – \frac{OB}{AB} (булуңга удур турар катетке гипотенузаны үлээни болур).

Косеканстың периоду болза 2 \pi ~ (360^\circ) дең.

Аңгылал:Математика

## Демдеглелдер

Аңгылал: Математика
22

22 **("чээрби ийи")** — 21 биле 23 аразында турар алыс сан.

## математика
*221 = 22 = *"чээрби ийи"*.

Аңгылал:Саннар
24

24 **("чээрби дөрт")** — 23 биле 25 аразында турар алыс сан. 

1 хонукту шактар-биле хемчээр болза, 24 шак болур.

## математика
*4! = 24;
*241 = 24 = *"чээрби дөрт"*.

Аңгылал:Саннар
23

23 **("чээрби үш")** — 22 биле 24 аразында турар алыс сан. Бөдүүн сан.

## математика
*231 = 23 = *"чээрби үш"*.

Аңгылал:Саннар
Катет

**Катет** — дорт булуңнуг үш-булуңчуктуң дорт булуңну тургузуп турар кайы-бир талазы. Дорт булуңга удур турар талазын гипотенуза дээр.

«Катет» деп ат-сөс  — перпендикуляр, бадырган, азыткан деп сөстен укталган. Архитектурада база бир тускай билиишкин тодарадыр катет деп сөс бар. 

α шиш булуңнуң дараазында тригонометр функциялары катетке хамааржыр:
* синус α — α булуңнуң чанында катетти гипотенузага үлээни.
* косинус α — α булуңга удурланган катетти гипотенузага үлээни.
* тангенс α — α булуңга удурланган катетти чанындаагы катеттке үлээни.
* котангенс α — α булуңнуң чанында катетти удур чыдар катетке үлээни.
* секанс α — гипотенузаны α булуңга чышпыр чыдар катетке үлээни.
* косеканс α — гипотенузаны α булуңга удурланчак катетке үлээни.

Пифагорнуң теоремазы-биле катеттиң узунун тып аап болур – гипотенузаның квадрады квадраттаан катеттерниң түңүнге дең:

:  c^2 = a^2+b^2 
Катеттиң узуну гипотенузаның узунун чанында булуңнуң косинузунга көвүдеткенинге дең:

:  a = c \cos \beta
:  b = c \cos \alpha
Катеттиң узуну гипотенузаның узунун удурланчак булуңнуң синузунга көвүдеткенинге дең:
:  a = c \sin \alpha 
:  b = c \sin \beta
Катеттиң узунун тыварда, удурланчак булуңнуң тангензин өске катеттиң узунунга көвүдедиптер:
:  a = b\tan \alpha 
:  b = a \tan \beta
Катеттиң узунун тыварда, чанында булуңнуң котангензин өске катеттиң узунунга ковудедиптер.
Катеттиң узуну гипотенузаның узуну биле ол катеттиң гипотенузаже проекциязының ортаа геометриялаанынга дең ():
:  a = \sqrt{a_cc}
:  b = \sqrt{b_cc}
Дорт булуңдан үнген бедиктиң квадрады катеттерниң гипотенузаже проекциялары көвүдедиишкининге дең:
:  h^2 = a_cb_c
ында болза
: a,b — катеттер
: c — гипотенуза
: \alpha — a кырга удур булуң
: \beta  — b кырга удур булуң
: a_c,b_c — a биле b катеттерниң гипотенузаже проекциялары.
Дорт булуңнуг үш-булуңчуктуң 3 бедииниң 2-зи каттеттер болур.

Бир катет биле гипотенуза азы ийи катеттерниң дузазы-биле ийи дорт улуннуг үш-булуңчуктарны деңнеп болур.

Дорт булуңнуг үш-булуңчукту алгаш, бир катедин өзек кылгаш, долгандырыптарга, дорт тырыкы конус бүдер.

## Дөс

Аңгылал:Математика
Аңгылал:Тригонометрия
Өлчей удазыны

Өлчей удазыны - Буянныг сес демдектериниң бирээзи, оран-таңдының, чер-бойдустуң дүп чок эгези болгаш бүгү өртемчейниң төнчү чок демдээ база эртем-билигниң эгези, төнчүзү, дүвү, кызыгаар чогун илереткен демдек. Ооң өске утказы, өртемчейде бүгү-ле бар материалдыг чүүлдер биле хоозун-шынарның бот-боттарынга хамаарылгалыг харылзаазын илереткен.

## Өлчей удазынның хевирлери
Өлчей удазынның хевирлери ооң чуруундан ылгалыр. Чуруур хевирлери ооң нарынындан, хемчээлинден база ээй долгаанындан элээн көвей болур. 

# "Хөй хана-карактыг өлчей удазыны". Ниити адын «Түмен өлчей удазыны» деп адаар. 
# «Чыдып алган, тудушкак өлчей удазыны»;
# «17 карактыг өлчей удазыны»;
# «Аргыглыг чүң»;
# «Аргыглыг хонаш»;
# «Аргыглыг бүдүн хонаш»;
# «Булуңнуг өлчей удазыны»;
# «Тудушкак булуңнуг, доора салган өлчей удазыны».

## Дөс
#Адыг-Түлүш Л.С. Тыва чоннуң угулзалары, хээлери. Кызыл, 2017
#Четки-сайт www.buddhanet.net/e-learning/history/b8symbol

Ө
Ө
Алдын-балыктар

Алдын-балыктар (санскрит: "минамитхуна"; ) - буянныг сес демдектерниң бирээзи, балыктар хемнер-хөлдерге, далайга коргуушкун чок эштип чорууру-дег, кижилер база мерген-угаанның карактарын чедип алгаш, човулаңның далайынга аас-кежикти доктар-моондак чокка билипкеш, шажынчы амыдырал биле дээди хосталганы чедип алырын илереткен демдек.

## Дөс
#Ном "Сарыг-шажының ыдыктыг демдектери"
#Четки-сайт www.buddhanet.net/e-learning/history/b8symbol

А
А
А
Чаглак

Чаглак (санскрит: "шатра"; ) -  буянныг сес демдектерниң бирээзи, бо назыда аарыг-аржыктар, шаптараазын-моондактар, чыргал чок байдалдар, а келир назыннарда адакы үш ораннарның санатынмас човулаңнарындан камгалаарын айыткан демдек. Өске тайылбыры: чаглактың сериин хөлегезинге саадап чуртаар дээди ызыгууртан язы-сөөктүүн азы улуг буянныын илереткен демдек.

## Дөс
#Ном "Сарыг-шажының ыдыктыг демдектери"
#Четки-сайт www.buddhanet.net/e-learning/history/b8symbol

Ч
Ч
Ч
Тобольск

**Тобо́льск** (сибир дыл: Искәр) — Тюмень можузунда хоорай. Тобольск хоорайның округунуң төвү. Ооң мурнунда Тобольск кожуннуң, Тобольск округтуң, Тобольск уездтиң төвү турган.

Аңгылал:Хоорай
Новосибирск

Новосибирск — чурттакчы кижи саны-биле Россияның үшкү черде болгаш девискээр делгеми-биле он ийиги черде турар хоорайлаң округ деңнелдиг хоорай. 

Сибирь федералдыг округтуң, Новосибирск хоорайның болгаш ынаар кирип турар Новосибирск кожуунунуң төвү; Сибирьниң эң улуг хоорайы.

Федерал деңнелдиг саарылга, ажыл-херек, уран-чүүл, үлетпүр, харылзаа болгаш эртем төвү.

1893 тургустунган, а 1903 чылда хоорай деңнелиг апарган.

Аңгылал:Хоорай
26

26 **("чээрби алды")** — 25 биле 27 аразында турар алыс сан. 

## математика
*261 = 26 = *"чээрби алды"*.

Аңгылал:Саннар
Угбал-чечек

**Угбал-чечек** (, , ) – Шажынның 8 ыдыктыг демдектериниң бирээзи: Үш Ваджрасаның (мага-боттуң, сөс-домактың, угаан-медерелдиң) долу арыглаашкынын илереткен демдек. Өске утказы: аас-кежик болгаш бурган деңнелин илереткен ыдыктыг демдек.

## Демдектиң янзы-бүрү уткалары
Чүгле буддизмиң ыдык демдээ эвес, индуизм биле джайнизмниң база. Азия чоннарның культуразында бурун үелерден бээр билдингир демдек бооп турар, Көвей Азия чоннарының бурганнары угбал-чечек кырында олурар/турар кылдыр көргүзер. Индуизмеде угбал-чечек Вишнунуң, Брахманың, Лакшминиң, Сарасватиниң болгаш Кубераның бир тудар херексели бооп турар. Көвей Индий культурада бурган деңнелдиң чаражын, шажынчы арыгны илередип турар. Индуист литературада болгаш индий шүлүглелде угбал-чечек чараш деп чүүлдүң дендии үлегери-дир. Чижээ, Вишну биле Кришнаны угбал-чечек карактарлыг деп тайылбырлап база турар. Индуист мифологияда йога-нидрага удуп чыткан Вишнунуң хининден үнүп кээн. Угбал-чечек — индуист икона чурулгазында кол демдектериниң бирээзи болган.

Буддизмниң легендазы-биле Будда Гаутама төрүттүнүп келгеш-ле кылаштаан изинге угбал-чечек өзүп кээп турар. 

Угбал-чечек буддизмде Үш Ваджрасаның арыглаашкынының демдээ кылдыр мынчалдыр тайылбырлаар: малгашты хандыкшыл биле күзелдерге деңнээрге, угбал-чечек дазылдары-биле малгашче киргеш, өзүп, ооң чечектери узун сывынга оон ырап өзүп кээн болгаш арыг болур. Бир талазындан угбал-чечектиң салбактарынга суг чыпшынмас, үргүлчү кургаг болгаш арыг болур.

## Дөс
#Ном "Сарыг-шажының ыдыктыг демдектери"
#Четки-сайт www.buddhanet.net/e-learning/history/b8symbol

## Литература
*
*Lawlor, Robert (1991). *Voices Of The First Day: Awakening in the Aboriginal Dreamtime*. Rochester, Vermont: Inner Traditions International, Ltd. 
*

У
У
Уфа

Уфа () — Россия Федерацияның хоорайы, Башкортостан Республиканың төвү, Уфа хоорайның административтиг төвү болгаш Уфаның муниципалдыг кожуун төвү.

Чурттакчы кижи саны — 1 096 702 кижи (2014).

Уфа — Россияның экономика, уран-чүүл, спорт, эртем болгаш чүдүлге талазы-биле улуг салдарлыг хоорайларның бирээзи база орук-харылзааның чугула адыры. 2015 чылда Уфага Демниг ажылдаашкынның Шанхай Организациязы болгаш БРИКС-тиң саммиттери болур.

Аңгылал:Хоорай
Аңгылал:Башкортостан