open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
"Даңгына" ыры

**Даңгына** – "Даңгына" деп шүлүкке чогааткан алдарлыг ыры. Шүлүктүң автору - Куулар Николай Шагдыр-оол оглу, аялгазы Бадыраа Сергей Иван оглу. Алдаржаан үези - 1990чч..

## Сөзүглели
Даңгына. (ля минор, аккордтары-биле кады)

Am Dm E Am
Даңгына, Даңгына, Даңгына!
Am A Dm
Таңды-Тыва каазы сиңген силигбей.
Dm
Эрте шагдан тыва эрниң
C
Эдеришкен ынак эжи
C Dm E
Эргими, шолбаны, күзели.

Am Dm
*ОО, Даңгына!*
Dm Em Am
*Эргимим, шолбаным, күзелим.*


## Салдар
Тыва дыл кырынга бир дендии шынарлыг ырыларның бирээзи. 90чч. "Хөгжүмнүг байыр" деп теле-дамчыдылгага бо-ла чагыдып, салыр ырыларның бирээзи. Ынчалдыр чонга ол ыры алдаржаан.

## Дөзү
*

Д
Д
Д
"Ок чүгүртүрү"

**"Ок чүгүртүрү"** (адаары [*оък чүгүртүрү*]) – улусчу оюн. Колдуунда Шагаада азы ойтулааш үезинде ойнаар турган.

Утказы: долгандыыр олуттааш, адышка өй кандыг-бир чүвени (кажык, чүстүк, сырга) оорга арты-биле шуутчуп, тывар ужурлуг кижиден чажырып ойнаары. Бо оюн «шиидиглиг» (тыппаанда ыр ырлаар, чечен сөс, дүрген чугаа, хөөмей ыдар) болганда, хөлчок солун болгаш хөглүг.

О
О
О
"Убса-Нур ыйгылаажы" заповедник

**Нур бе азы Нуур бе?**

**У́бсу-Нур**, же **Убса** (), Тыва: *Убса-Хөл*
Күрүнениң биосфералыг бойдус заповедниги **"Убса-Нур ыйгылаажы"** РФ-тиң Чазааның доктаалы-биле 1993 чылда тургустунган. 1997 чылда ЮНЕСКО-нуң бюрозунуң шиитпири-биле аңаа биосфералыг деп эрге-байдалды тывыскан. 2003 чылда ЮНЕСКО-нуң Парижке эрткен 27-ги сессиязы "Убса-Нур ыйгылаажының" девискээрин Бүгү-делегейниң бойдус тураскаалының объектизи кылдыр чарлаан. Заповедниктиң ниити камгалал шөлү - 925136,4 га.

Тыва бойдустуң катаптаттынмас онза чараш булуңнарын хаара тудуп турар бо заповедниктиң 9 участогунче: бедик-бедик дагларлыг *"Улар"* бойдус комплекизи, *Оруку-Шынаа* тулаалыг суг девискээри, *Убса-Нур* хөлдүң соңгу кезээ, *Цугээр-Элс* элезинниг хову, *"Ямаалыг"* төөгү-культуралыг тураскаал чер (хөй санныг бурунгу базырыктар, хаяда чурумалдар бар), бедик даглыг *Мөңгүн-Тайга*, каас-чараш бойдустуг, арыг-кылаң суглуг *Кара-Хөл*, *Арысканныг* болгаш *Хаан-Дээр* бойдус зоналары болгаш ландшафтар кирип турар. Заповедник девискээринде мөңге харлар, черлик аң-мең, үнүш-дүжүт ораны Мөңгүн-Тайгаже үнер, арыг суглуг, хөй янзы куштар чурту Төре-Хөлге дыштаныр *"Элезиннер эртинези"*, хемелээр, балыктаар *"Хемчик"* болгаш *"Кантегир"* турисчи маршруттар ажыттынган.

"Убса-Нур ыйгылаажы" заповедниктиң девискээринде сүт ижер 83 амытан, куштарның 351 хевири, соястаарларның 7 хевири бар. РФ-тиң Кызыл дептеринче сүт ижер амытаннарның 8, куштарның 34 болгаш соястаарларның 1 хевирин киирген. Делегейниң Кызыл дептеринче база кирген дириг амытаннар бар. Оларның аразында ирбис, те-чуңма, кызыл бөрү, кара дуруяа, ак кудуруктуг эзир, кара дас куш, тогдук дээш, өске-даа ховар амытаннар демдеглеттинген.

Заповедниктиң девискээринге 1078 хевирниң үнүштери үнүп турар. Оон 41 дыка ховар үнүштү тыпкан. 8 үнүштү Россияның Кызыл дептеринче, 30-ин Тываның Кызыл дептеринче киирген.

## Дөзү

Дарбаа Ю.К. "Тыва дугайында 99 айтырыгга харыылар"

У
У
Шын (солун)

**"Шын"** – 1925 чылдың август 31-де үнүп эгелээн ниитилел-политиктиг тыва дыл кырында үнүп турар солун.

Тургузукчузу: Тыва Республиканың Юстиция херектериниң талазы-биле яамызы. 

Кол редактор Шоюн Александр Сан-оолович.

Тираж 9000 (2012 чылдың июнь 21). Ам ооң садар өртээ 6 акша (рубль). Неделяда үш катап үнер. Хемчээли парлаан 2 ама. 

## Адрези
***Шуудаң аадрези:** Индекс 667000, Кызыл хоорай, Красноармейская кудумчузу, 100.

## Дөзү
*"Шын" солун. №68 (181880), 2012 чылдың июнь 21.

Ш
10 Он бир ай

**10 Он бир ай** чылдың  дугаар хүнү.

## Tөрүүрүлер
* 1939 &ndash; Шүлүкчү **[[Монгуш, Доржу Баянович|МОНГУШ Доржу Баянович]]** төрүттүнген (1939-1992).

10
10
Аңгылал:Хүнү
«Азияның төвү» обелиск

Обелиск **Азий Диптиң Төвү**, **Азий Төвү** () - Тываның х.Кызылда турар Азия Диптиң төвүн демдеглээн тураскаал. Ол Эне-Сайның кыдыында хем белдиринде турар.

## Турар чери
Бии-Хем биле Каа-Хемниң каттышкан черинден ырак эвесте, барык Кызыл хоорайның төвүнде, Улуг-Хемниң солагай талакы эриинде.

## Хевири
Тураскаалдыг улуг бөмбүк - глобус хевирлиг төгериинде диптерни чуруп айыткан, ында Тыва чурту онзаланып көстүп турар. Бөмбүктүң артындан дээрже он метр бедик үш кырлыг сүүр суурга шиштейин үне берген.

## Төөгүден

Эрги обелисктиң авторлары: Демин В. чурукчунуң болгаш Бажин В. биле Ветчинов В. архитекторларның төлевилели-биле 1964 чылда туткан. 

"Азия төвү" Тываның төп географтыг туружун илередип турар бир дугаар демдек тураскаал эвес болуп турар. Шаанда амгы обелискиниң турган черинге субурган турган.

Улуг-Хемниң шинчилекчизи Родевич В.М. Таңды-Тыва күрүне Азия диптиң таптыг-ла төвүнде турар деп эң баштай илереткен. Ону ол-ла чылда Тывага кээп чораан англи топограф болгаш шинчилекчи Каррутерс А.Д. бадыткаан.

Обелискини архитектор Куулар Михаилның төлевиле-биле 1984 чылда улам бедидип, мрамор-биле силбип чаарткан.

## Дөзү
*"Тыва дугайында 99 айтырыгга харыылар" Дарбаа Ю.К.

А
А
"Ачыты Кезер-Мерген"

**"Ачыты Кезер-Мерген"** – төвүт, кыдат, моол, бурят, калмык улустарның аас-чогаалының маадыры.

## Ном, тоожу
"Он чүктүң ээзи, он хоранның үндүсүн үскен Ачыты Кезер-Мерген" дугайында тоожу тыва дыл кырында бар.

"Кезер тоожузу" – төвүт, кыдат, моол, бурят, калмык улустарның демнежип, чогаадып тургусканы кайгамчык уран-чечен аас чогаалы болур. Тоожуну Тывада безин каш янзы адап тоолдап турар. Бөдүүн кижиниң күзел-бодалдарын илереткен бо маадырлыг, философчу уткалыг тоолду, аныяктарга таныштырар дээш база Төп Азияның улустарының уран-чечен эртинези "Гэсэр" деп эпостуң бурят янзызының чогааттынганының муң чыл оюнга тураскаадып бо номну үндүрген.

## Дөс
# "Ачыты Кезер-Мерген", Кызыл:Тываның ном үндүрер чери, 1995ч., 128 арын.

А
А
А
13 Он бир ай

**13 Он бир ай** чылдың  дугаар хүнү.

## Болуушкуннар
* Тывада Калмыкияның Камбы-ламазы Тэло Тулку Ринпоче аалдап келген.
* Тыва АССР-ниң алдарлыг культура ажылдакчызы, "Шын" солуннуң автору **[[Хертек, Таан-оол Попанашович|ХЕРТЕК Таан-оол Попанашовичиниң]]** 81 харлааны.

## Tөрүүрүлер
* 1944 - Чурукчу **[[Деев, Юрий Дмитриевич|ДЕЕВ Юрий Дмитриевичтиң]]** төрүттүнген хүнү.

13
13
13
15 Он бир ай

**15 Он бир ай** чылдың  дугаар хүнү.

## Болуушкуннар
* 1929 чылда Тывага бир дугаар аптека ажыттынган.

15
15
15
18 Он бир ай

**18 Он бир ай** чылдың  дугаар хүнү.
## Tөрүүрүлер
* Тываның хавыяалыг ажылдакчызы, алдар-хүндүлүг радист **МОНГУШ Эрес-оол Александровичтиң** төрүттүнген хүннү. 

10
18
Аңгылал:Хүнү
19 Дөрт ай

**19 Дөрт ай** - энэ төөгүде.

## Чаа өскерлиишкиннер
*20 Дөрт ай

Аңгылал:Хүнү
Аңгылал:Апрель
2012 чыл

**2012** (MMXII) чыл-дыр (). Улуг хүнде чылдың бирги хүнү эгелээн. Бо чыл амгы үениң чылы. 

Аңгылал:Үе
20 Он бир ай

Бөгүн төөгүде...
* Кызыл хоорайның мэриниң оралакчызы **САГААН-ООЛ Карим Байлак-ооловичтиң** 35 харлааны.
* Тываның бирги балериназының **АЖИКМАА-РУШЕВА Наталья Дойдаловнаның** төрүттүнген хүннү (1926 ч.).

20
20
20
21 Дөрт ай

**21 Дөрт ай** - часкы үениң ортаа хүннериниң бирээзи.

## Дараазында хүн
*22 Дөрт ай
Аңгылал:Хүнү
Аңгылал:Апрель
22 Дөрт ай

**22 Дөрт ай** — Григориан календарь ёзугаар чылдың 112 дугаар хүнү (вес чылдарда 113 дугаар хүнү), чыл төнчүзүнге чедир 253 хонук арткан.

## Болуушкуннар

## Үндезин


## Чаа өскерлиишкиннер
*23 Дөрт ай
Аңгылал:Хүнү
Аңгылал:Апрель
22 Он ай

**22 Он ай** &ndash; чылдың  дугаар хүнү.

## Tөрүттүнген хүн
* 1919 &ndash; Дорис Мэй Лессинг төрүттүнген (1919-2013).
* 1928 &ndash; Лидия Архиповна Ливинская төрүттүнген (1928-2010).

22
22
Аңгылал:Хүнү
22 Он бир ай

Бөгүн төөгүде...
* 1925 чылдың ноябрьның 22-де Тожу кожуунуң Карагаш суурунга Ада-чурттуң Улуг дайының маадыры **БУХТУЕВ Михаил Артемьевич** төрүттүнген. 

22
22
22
2013 чыл

**2013 чыл** (, бурят: *2013 жэл*, ) — бо чыл.

2013
2013
Аңгылал:Үе
Аңгылал:Чылдар
27 Дөрт ай

**27 Дөрт ай** — григориан календарь ёзугаар чылдың 117-ги хүнү (үстүкү чылдарда 118-ки хүнү), чыл төнчүзүнге чедир 248 хонук арткан.

## Болуушкуннар

## Дараазында хүн
*28 Дөрт ай

## Үндезин

Аңгылал:Хүнү
Аңгылал:Апрель
28 Дөрт ай

**28 Дөрт ай** — Григориан календарь ёзугаар чылдың 118-ки хүнү (вес чылдарда 119-ку хүнү), чыл төнчүзүнге чедир 247 хонук арткан.

## Дараазында хүн
*29 Дөрт ай

Аңгылал:Хүнү
Аңгылал:Апрель
6 Он бир ай

6 Он бир ай чылдың  дугаар хүнү.

## Болуушкуннар
* Тываже "Россия-1" болгаш "Россия-2" телеканалдарның журналистери көдээ ажыл-агый дугайында материалдар чыып келген. Олар ноябрьның 6-дан 9-ка чедир  Мөңгүн-Тайга, Бай-Тайга, Дзун-Хемчик кожууннарны кезиир. 
* **Шойгу Сергей  Күжүгетович** - Россия Федерациязының чаа камгалал сайыды. 

## Tөрүүрүлер
* 1932 &ndash; Тыва Республиканың алдарлыг башкызы, композитору **Танов Альберт Седип-оолович** төрүттүнген (1932-1997)

6
6
6
7 Он ай

7 Он ай – чылдың  дугаар хүнү.

## Tөрүттүнген хүн
* 1953 &ndash; Россияның чурукчулар эвилелиниң кежигүнү, чоннуң мастери, камнерез **АРТАА Алексей Хертекович** төрүттүнген.
* 1940 &ndash; Журналист, чогаалчы **ТИМОФЕЕВ Вячеслав Яковлевич** төрүттүнген (1940-2004). 
* 1894 &ndash; Хамааты дайынның маадыры **КОЧЕТОВ Сергей Кузьмич** төрүттүнген (1894-1957).
* 1952 &ndash; Владимир Путин төрүттүнген (1952-etc).

7
7
Аңгылал:Хүнү
Абрикос

**Абрико́с**, азы **Бөдүүн абрикос** () — ыяш; Сливаларның *Rosaceae* аймаанга хамааржыр үнүш, база ол ыяштың чимизи. Абрикостуң өске аттары база бар: *сарыгслива, морель, курага, жердель, урюк*. 

А
Австрия

**Австрия** – Төп Европада күрүне. Чурттакчы чонунуң саны 9,105 млн кижи (2023&nbsp;ч). Найысылалы – Вена. Күрүне дылы – немец дыл. Федералдыг күрүне, парламентилиг республика. Австрия 9&nbsp;федералдыг черлерге чарлып турар (Бургенланд, Каринтия, Алдыы Австрия, Үстүү Австрия, Зальцбург, Тироль, Штирия, Форарльберг, Вена).

Соңгу талазындан Чехия, соңгу-чөөн талазындан Словакия, чөөн талазындан Венгрия, мурнуу талазындан Словения болгаш Италия, барыын талазындан Лихтенштейн болгаш Швейцария, соңгу-барыын талазындан Германия-биле кызыгаарлаттынып турар.

Австрия – делегейде эң бай чурттарның бирээзи. Ол күрүнениң  акшазының эге хемчээ – евро.

Австрия Европаның эвилели, Каттышкан Чоннар Ниитилелиниң кежигүнү.
Аңгылал: Европа

## Адының тыптып келгени
Күрүнениң ады (бурунгу немец дылда "Österreich" – Чөөн күрүне дээн). Австрия деп ат 996 чылдың ноябрь 1-ниң хүнүнде документиге демдеглеттинген. Австрияның тугу делегейде база бир Бурунгу күрүнелерниң демдээ болуп турар. Бо төөгүге хамаарышкан тоолчургу чугаада болза мынча деп турар. 1191 чылда 3-кү Крестовой поход үезинде *Леопольд V* герцогтуң маңган ак хөйлеңинче дыка хөй хан чаштай берген. Кажан герцог калбак курун чежиптерге ак өңнүг шыйыг тыптып келген. Ол ийи өңнүң каттышканындан Австрияның тугу бодараан.

## Чурттакчы чону
Чурттакчы чонунуң саны 9&nbsp;104&nbsp;772 (2023&nbsp;ч).

### Шажын чүдүлгези
2001 чылдың демдеглээни-биле алыр болза ниити чурттакчы чонунуң
* 73.6% католиктер,
* 4.7% лютераннар,
* 6.5% өске чүдүлгелиг чурттакчылары
** ислам – 4.2%,
** православия – 2.2%,
** иудаизм – 0.1% ниитизи-биле 12 конфессия бар, оларның аразындан 3000 кижи сикх чүдүлгелиг (2009&nbsp;ч)
санаашкыны-биле алыр болза, 12% чурттакчы чону боттарын кайы-даа конфессияларга санавайн турар.

## Демдеглелдер
Автобус

**Автобус** — хөй кижилер дажыыр чычаан.

* Kiril Alphabet: Автобус
* Latin Alphabet: Avtobus

А
Автомобиль

**Автомобиль** (*автомобииль*,  — *бот*,  — *шимчээр*) — кижиилер азы чүък сөөртүр транспорттуг херексел; дугуйлуг, хөделдирикчилиг, руль-биле башкарылгалыг транспорттуг херексел.

Автомобильди чогаадырының бирги шенелдери XVIII-ки вектен тура кылдынып келген. Бирги автомобильдер буска ажылдаар хөделдирикчилерлиг турган, ынчалза-даа олар аар болгаш эп чок турган, ынчангаш шоолуг нептеревээн.  1885—1886 чылда немец инженерлер, Г. Даймлер биле К. Бенц, бот боттарындан хамаарылга чокка бензинге ажылдаар чымчак-тергелерни патентилээн. Ол тергелерни бирги автомобильдер деп болур.

## Тайылбыр

А
9 Он бир ай

9 Он бир ай - чылдың  дугаар хүнү.

## Болуушкуннар
* 1911 чылда Тывага бир дугаар православтыг дуганы ажыттынган, [Бий-Хем кожууннуң] [Туран хоорайынга.

## Tөрүттүнген хүн
* 1936 чылда Тываның Күрүне Университединиң чогаал кафедразының профессору, Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы **[[Курбатский, Георгий Николаевич|КУРБАТСКИЙ Георгий Николаевич]]** төрүттүнген.

9
9
9
Er-Hey5.ru(Адыган биле Буянның блогу)

**Er-Hey5.ru** - Красноярск хоорайның күрүне хөгжүм болгаш театр академиязының 2-ги курстуң сургуулдары, **Адыган Айыжы** биле **Буян Сарыгбаевтиң** боттарывысты буруңгаар сайзырадырының дугайында блог. 

## Рубрикалары

1. **Эр-Хей-Мага-Бот (тело)**

Мага-бот сайзырадырынга ажыктыг өөренип алган болгаш чаа өөренип турар чүүлдер.

2.**Эр-Хей-Угаан-Бодал**

Угаан иштинде, бодал кырында кылдынып турар чүүлдер, аргалар.

3.**Эр-Хей-Билиглер**

Аңгы-аңгы, үе аайы-биле негеттинип келген, кижи бүрүзүнге ажыктыг болуп болур авторларның билир билиглери.

4.**Эр-Хей-Улус-Чон**

Тыва чон аразында улуг чедиишкиннерлиг, хөй-хөй ажыктыг чүүлдер кылып чоруур, өскелерге үлегер берип турар эштеривис болгаш улуг акыларывыс-угбаларывыс дугайында бижиктер.

5.**Ыры-хөгжүм**

Авторларның болгаш оларның эштериниң күүсеткен азы ырлаан видеозаписьтери.

## Шөлүлгелер

# Блогтуң адрези http://www.er-hey5.ru 
# Вконтакте четкиде бөлүү http://vk.com/erhey5

Э
Facebook

**Facebook** ([ˈfeɪsˌbʊk]) — амгы үеде делегдейде эң улуг чоннуң четкизи. Ону 2004 чылда Марк Цукерберг база ооң катай Гавард университединге өөренип турган өңнүктери — Эдуардо Саверин, Дастин Московиц база Крис Хьюз-биле тургусканнар.

Веб-сайтың эгеки ады — «Thefacebook», база ол чүгле Гавард универсидединиң сургуулдарынга ажык турган. Ооң соонда Бостон-нуң өске университетеринге ажытыган, а ооң соонда АКШ-ның кандыг-даа студентилеринге ажытынган. 2006 чылдың сентябрь 26 дан тура шупту 13 хар дан өөру интернет ажыглакчыларынга ажытынган.

2012 чылдың октябрь 4-ден тура Facebook-туң ажыглакчылары 1 миллиард чеде берген.

## Төөгүзү
##### 2009 чыл
2009 чылдың июнь 9-та Facebook-туң шупту ажыглакчыларынга боду бодунуң арынынга бижиктиг адрес ээлеп болур арга тыптып келген. Чижээ, эгезинде Facebook-туң ажыглакчыларының арынынче кирерде (www.facebook.com/profile.php?id=) турган, ам болза (www.facebook.com/) .
## Дөзү
1. Орус дыл кырында Википедия

F
Парамита

**Парамита**  

**Парамита** (санскр. पारमिता, pāramitā IAST, кит. упр. 波羅蜜多, палл.: Боломидо) — "дээди деңнел" деп тыва дылче очулдурар. 

Парамита дээрге бирги биле ийиги алыс шыннарны узуткаарынга азы хосталга чедип алырынга ажыктыг алды 
сырый харылзаалыг күштер дээн. Парамита деп сөстүң  утказы хосталга чедире бээр хөделиишкин деп база болур. 

: Сарыг Шажында 6 парамита:

1. Экииргек сеткил парамитазы (щедрость) - кандыг-даа байдалга дузаны кадып билири болур.Экииргек сеткил материалдыг тала-биле, өөрүшкү-биле, эртем-билиг-биле болгаш оон-даа аңгы деңнелге дузалаары. Өөредиг бээри экииргек сеткилдиң эң-не буянныг талазы болур. 

2. Мөзү-шынар парамитазы (нравственность) - дээрге медерелдиг чурттаары болгаш бодуңга болгаш өскелерге ажыктыг болуру. Мага-бот, аас-дыл болгаш угааны-биле нүгүл кылырындан ойталаары болгаш буян чыырынга идекпейлии.

3. Шыдамык сеткил - дээрге чыып алган буянын кылык-килеңге өртетпези болур. Ол болза кандыг-даа харыы берип шыдавазы эвес, а идекпейлиг болза-даа кылык-килең чокка кылыры.

4. Кызымакай сеткил - дээрге бодунуң тура-соруу күштүг, могаг-шылаг чокка амыдыралчызы. Салган сорулгазынче чалгаа болбайн, ойталаашкын чокка күженип, саарыгның саарлааны-дег үзүктел чок хөделип тургаш салган сорулгазын чедип алырын ынча дээр.

5. Даяннаары – Угаанның агымын кыдыындан хайгаараары азы болза кандыг бир сайгарылганы аңгы-аңгы талалар биле чүгле угаан медерелин аңыглап тургаш сайгарары.

6)  Мерген-угаан - угаанның шын бойдус тодарадылгазын билгеш бүгү чүвени тода частырыг чокка медерээри. 

П
П
П
Төре-Хөл

**Төре-Хөл** (моолдап *Төре-Нуур*) - «Убса - Нур ыйгылаажынын» «Цугээр элс» деп кластерлиг девискээринде, даш - кожээлер, базырыктар, «сыын даштары» - биле байлак, улустун дыштаныр чери. Эрзин.
**Төөгүзү**
Улустуң чугаазы-биле алырга шаанда бир тыва малчын чораан, ол черниң черинге чоруп чорааш мунуп чоруур аъдын чидирип алган, даң хаязы адып турда ол оттуп келгеш хөлдүң баарынга баргаш кыйгырган- "төрээ", "төрээ" деп. 

Төре-Хөл – Тываның кайгамчык чараш, улуг хөлдериниң бирээзи. Ол «Убса-Нур ыйгылаажы» заповеднигинге хамааржып турар. Төре-Хөл республиканың мурнуу чүгүнде, Эрзин суурдан 19 км черде, кожавыс Моолдуң кызыгаарында чыдар. Хөлдүң узуну 16 км чедип турар, калбаа – 3 - 4 км, а ханызы – 4 - 5 км. Далай деңнелинден бедии – 1148 метр.

Ооң чоок - кавызын долгандыр алдынналып чыдар элезинниг хову ону онза хевир киирип чыдар. А Эрзин суурдан Төре - Хөлче чоокшулап олурарга, тоолзуг болгаш кайгамчык чараш даглар чурумалдыг бойдузун улам каастаан ышкаш бир тускай хевирлиг апарган чыдар. Келген аалчылар ол дагларның чаражын магадап, бойдус­туң чаяаганы катаптаттынмас хевирлерин кайгап ханмастар.

Чайның кончуг изиг агаарының температуразы 32 градус чедип турда, хөлдүң суу 21 градус чедир чылый бээр. Төре - Хөлге чаңгыс катап дыштанып барган улус ону сонуургап база катап аңаа келир күзели чайгаар-ла тыптып келир. Ол келген аалчыларының сонуургалын каас - чараш чурумалы - биле хаара тудуп, оттуруптар сорунза күштүг.

Т
Т
Fllives

**Fllives** – дээрге ам ажылдавайн турар база бир социалдыг четки, тыва дылче база очулдуруп кааш турган (*Бир дугаар [[тыва дыл]] кырында очулдуруп каан ниитилел четкилериниң бирээзи*).

Адрези: fllives.ru 

## Сайтың айыылжок талазы
Амдыызында билдимес

## Дөзү
*Сайттың адрези 
*СМИ

F
Call of Duty: Ghosts

**Call of Duty: Ghosts** — 3D-аткылажыр оюн.

## Капсырылга


## Шөлүлге
* Үндезин сайт

C
C
C
Адыг

**Адыг** - сүт чемиштиг амытаннар аразында шүүргедекчилер аймаанче кирип турар. Ол чүнү-даа чиир, дүрген шимчээр болгаш улуг күштүг. Чолдак кудуруктуг, дүккүр, кулактары бичии, дөрт бут кырынга кылаштаар.
Чыдыыргаачалы болгаш дыңналгыры болза-даа. Дүне азы даңгаар эртен чем дилеп аңнаар. 

А
GEN-DOS (бөлүк)

**«GEN-DOS»** - 2000 чылда Кызыл хоорайга тургустунган хөгжүм бөлүү. 

## Киржикчилери
**Геннадий Чамзырын** болгаш Игорь Караваев (барабаннар) "Азияның үнү", "Табык" фестивальдарының лауреаттары. Бөлүктүң үндезилекчизи - **Александр Медведев** «Адепт Хорс», «Darky», «Ug-Shig» бөлүктерге ойнап турган (гитара). **Сергей Акулов** (бас-гитара) "Черемша" төлевиледиң киржикчизи.  

Геннадий Чамзырын сыгыттаар, хөөмейлээр, каргыраалаар. 

Бөлүк **«Shizo i.d.»** деп альбомну үндүрген соонда сураглыг апарган. Чамдык критиктер оларны бистиң Rammstein деп немец бөлүкке харыывыс-дыр дээр.

«GEN-DOS» 2001 чылда Үстүү-Хүрээ фестивалынга бирги черни ээжелээн. 2002 чылда фестивальдың эң эки рок-группазы дээш шаңналды алган. 2002 чылдың чайын делегей чергелиг "Дириг суг" фестивалынга киришкен. 2004, 2005 чылдарда Польшаже гастрольдап чораш келген. 

**Шөлүг**
#www.darkymusic.com

Г
Г
Анай-хаак (студия)

**«Анай-хаак» хөгжүм студиязы** юридиктиг бүрүткели ёзугаар ажык хөй-ниити организация болур. Амгы үеде ооң чингине директору Тываның Арзылаң мөгези Очур Кара-Сал болур. 

1993 чылда Сүт-Хөл кожуунуң төвү Суг-Аксы суурга «Анай-Хаак» бөлүү тургустунган. Бөлүктүң үндезин кежигүннеринге ооң удуртукчузу, тургузукчузу Игорь Ондарь, чогаадыкчы композитор, ыраажы, бас-гитарага ойнаар Алаш Ондар, гитарист Артыш Сарыглар, клавишага ойнаар Аян Ондар, баянист, ыраажы Найыр Монгуш, ыраажы Эрес Камзаров хамааржыыр. Удаваанда оларга Шолбан Ондар, Роман Ондар, Чинчи Самба немешкеннер. 2006 чылга чедир «Анай-Хаак» бөлүк сайзырап, чон аразынга ады нептереп, ыраажыларның саны көвүдээш, эрге-байдалы бедип, студия апарган. 

Бо хүнде шупту ыраажыларны 4 салгалга чарып турарлар.

А
А
«Озалааш Хем» (чогаал)

Чогаал «Озалааш Хем». Автору С.Сүрүң-оол.

## Хем дугайында
Хемниң иштин куду кара суг баткан. Ооң ынды-бетинде шеттер болгаш чокпак-чокпак бора талдар. Оларның аразы-биле орук эрткен. Ону эдерген кижи кара сугну каш-даа кежер, аалдар хонаштары дазыраштарга чеже-даа кирип, үнер.

Оон өзен бады келген. Ооң аксы талазының берти кедергей: ийи талазында кадыр сүүрлер, олче аъттыг үнери Берге, чүгле дидим чүректиг болгаш ону билир-ле кижи үнүп шыдаар, а чогум ишти кашпал, озаң ыяш, ынаар чеңгиир-даа ужур чок. Хуралбай өзен аксынга баргаш, аъдындан дүшкеш, чедип алгаш, сиртти өрү ыяш-даштың, чиңгис дег, барык тудуш кадыг-караның ара-аразы-биле дытпакталып үнүп-ле каан.

Демгилериниң оруу шаптараазынныг, Алаштың шапкын, терең суунга, арт-сынга муңгашталып болур.Оларда орук баштап чоруур кижи база чок.

Арганы дорт эрткеш, хем иштинче кирип алган болза, эки ийик. Шүүт чок. Чоогу-даа ол. Ынчаар бе дээрге, олап эртери берге: арга шыргай, муңгаш кадыг-кара. Ам канчаар, орук узаар, чорук саадаар-даа болза, өзенни куду баткаш, хемниң улуг оруунга кирип алыр ужурга таварышкан, ынчангаш ону ору өскеп кааннар. Элээн өскеп-өскеп, он талазынче ээй бээр ужурлуг. Аңаа чедип алыры безин ындыг-ла амыр эвес – дыка херии.

Хем ишти ниитизи-биле кызаа, үнүн дургааар янзы-буру ыяштар унгулээн, олар база-ла шыргай. Чайгы изиг уезинде мал-маганнын девээлээр черлери-ле ол. Ынчалза-даа улуг-биче аяннар база таварышкылаар. Олар колдуу-ла аалдар хонажы. Солааннар анаа көстүп келбээнде , аалдар оларга тургулаан, ам оларда чаңгыс-даа өг чок, доза тайга-таңдыже, сээктен дескен аннар дег, дезип үнүпкен.

## Чогаалдың маадырлары
### Мыкылайның овур-хевири

Семизи база чүдек, бир-ле тарбаган: олурганда, ыңай-бээр эгли албас, шоодайда далган-на. Аът мунарда-ла эрээлиг, өске кижиге адактатпас база ушкан чудукка азы бедик дашка бедиктенмес болза, аът кырынче хүнзедир-даа үне албас… Эзерге олуруптарга эзер көзүлбейн баар болгаш шөртегер ишти, чүвүдүп каан далган ышкашэзер бажынче төктүп бады баар. Ооозун чай аразында-ла шавылай туткаш көдүрүп каап чоруур, ооң оозу шуут чаңчыл болган… Боду эвилең, хөглүг, сөс домааның келингири кедергей.

### Думчук-Кожайның овур-хевири

Кожайның чугаазы чассыг, чогум хааш эвес: думчуу аңдарык, ооң үттери оңгак кара кылдыр көстүр, а чогум ортузу, эзер ышкаш, үзүк-боолук кылдыр кертийип кире берген.

### Сегитмааның овур-хевири

Арын-шырайы чараш, хаартынчак болза-даа, карактары, бызаа караа ышкаш дозургай кара, чүгүртүлеңнээш, думчуу арай кырлагар болза-даа шевергин; бажының дүгү селбергей, оозун чаъш кылдыр өрээш, ооргазын куду кылдыр бадырыптарга балдырынга чедип чоруур, а чазыпкаш дыранып олурупканда, кужакка сыңмас апаар.

### Кызыл партизанарның чанчынының овур-хевири

Ол дээрге узун эвес, кырлаң думчуктуг, калчан баштыг, шаңгыр карактарлыг, савыяа кара тонуг, курунда селеме-биле холл-боозу азынган, кижи ортузу хире назылыг кижи.

### Ак шеригниң чанчынының овур-хевири

Карактары соок; хаайы шилении дег, шиш. Мойну кылчыгыр, ийи буду адагаштар дег узун.

## Дөзү
* С.Сүрүң-оол «Озалааш Хем»

О
О
АКШ-да өглер

АКШ-та люкс класстыг "өглер" садып турар...

Американ компания Rainier боттарының садып алыкчыларынга Төп Азия диптиң "подей оон" хөй-даа эвес 75 муң долларга садып турар (деп "Экспресс К" солуну бижип турар).

Чогум-на, өг ишти бодунуң эп-севи-биле кандыг-даа Азия диптиң өглеринге дөмейлешпес. Сагышка дораа Маркиза де Помпадурнуң будуары сагындырар. Ынчангаш Dream Folly деп ат-биле адап каан бооп турар (Прихоть мечты). Даштыкы хевири чогум өг хевирлиг, ынчалза-даа ёзулуг терек болгаш кидис-биле-даа кылбаан, а чаа шагның материалдары – плексиглас, винил база полиэстер-биле кылган бооп турар.

Өгнүң интерьерин билдингир американ дизайнер Ребекка Визардтың удуртулгазы-биле бүдүн команда ажылдап турган. Американ ус-шеверли холу-биле дагаа чүңнүг сыртыктарны даарааш, оларны өг иштин долдур ында-мында кылдыр салгылап каан. Мырай черде суг бут базар чер чок. Ханазында база дизайнерлерниң холу-биле аргып-даараан хевистерни аскан. Эң сөөлүнде интерьерни хараачадан баткан дыка улуг шил люстра дооскан.

Компанияның сайтызында бижип турары-биле, өглерни чагыдып алыр садыкчыларга, ооң иштинде эт-септи оларны күзээни-биле кылып берип болур диген.

## Дөзү
# Вконтактеде ниитилел "Чиңгине Тыва". 2012 чылдың Октябрьның 31-де, 8:34 шакта.

А
А
А
Ава

**Ава** (ие) – ажы-төлдүң, төрел-салгалдың чаяакчызы, өртемчейде эң-не буянныг кижи. Ава – ажы-төлүнүң эң-не чоок, эң ынак, эң эргим, хүндүткели болгаш хайыралыг кижизи, ыдыкшылы болгаш сүзүглели.

Тывалар ыдыктыг төрээн черлерин иениң өндүр чаагай овурунга дөмейлеп сөглээннер: ие-чер, ие-чурт, ие-хем – Эне-сай, авам аалы, авамның өө.

Аваның ажылы:
#Ие кижиниң ажы-төлү дээш бүгү назынында амыр-дыш чок човалгазы, сагыш-сеткилиниң соксаал чок дүвүрели, уруг-дарыы чаш чорду, уйгу-дыш чок ажаалда-карактаашкыны.
#Авазының ажалы дээнинде ажы-төлүнүң авазынга кажанда-даа төлеп шыдавазы, ооң назынында эгиттинмес, өртээ турбас, үнелеп четпес ыдык өрези дээн утка база бар. Авага энерелде төнчү чок.

Ава төрели – кижиниң ие талазындан төрел угу. Тывалар шаг-төөгүден бээрие төрели даайларын ада төрели халарындан (акыларындан) артык чоок көөр чаңчылдыглар. Ооң ужун *«ава төрели алдын, ада төрели мөнгүн»* дижир. Ие төрели тыртар бо чаңчыл Төп болгаш Ортаа Азия чоннарында база нептереңгей. Ук чаңчыл-сагылга эртемде «Аванкулат» деп тускай ат-биле кирген.

А
А
Агаар-Десант Шерии

**Агаар-Десант Шерии**, **АДШ** (орус. *Воздушно-Десантые Войска, ВДВ*) - удурланыкчының тылочулга херек черинге бүдүү чылбыртып тургаш чаалажыр шериг янзызы. Анаада **Кургаг чер шерииниң**, ховарында Агаар-Шериг Күжүнүң тургузуунга турар, ынчалза-даа Чеспектиг Күштерниң тускайлаң янзызы бооп болур.

Тайбың үеде АДШ-тиң сорулгазы дээрге дайынчы белен база дүрген чыгдыныптар деңнелдиг болур дээш кол даалгаларын күүседири. 

АДШ-ти чамдыкта дүрген харыылаар күштер кылдыр хереглээр.


File:Flag of the Russian Airborne Troops.svg|Россияның АДШ тугу


## Төөгүзү
АДШ-тиң төрүттүнген хүнүн 1930 чылдың август 2 кылдыр санап турар. Ол хүн Москваның шериг кавызынга (округунга) Воронеж хоорай чанынга болуп турган шериг өөредилгезинге парашюттуг 12 десанты кижини шурадыпкан. ССРЭ үезинде болуп турган чаалажылга бүрүзүнге киржип турганнар.

## Демдеглелдер

## Дөзү
#Орус Википедия

А
Ада-иезиниң ажы-төлүнге хамаарыштыр кылыр хүлээлгелери

Буддизмниң порталынче 

**Ада-иезиниң ажы-төлүнге хамаарыштыр кылыр хүлээлгелери** — Будда башкының бир Өөредии.

Шаанда Индияга Будда Шакьямуни башкы ада-иезиниң ажы-төлүнге хамаарыштыр хүлээлгелер дугайында Өөредиг чоруткан:
#Эки-бакты ылгап турар кылдыр өөредип каары (Сарыг-шажынны өөредири)
#Эки чүүлдер кылырынче чаңчыктырып өөредири
#Эки кижиге душтурары 
#Эртем-билиг чедирип каары
#Өнчү-хөреңгизин ажы-төлүнге таарымчалыг үеде дамчыдары. 

## Дөс
* (Кайы номдан алдынганыл?)

А
А
А
Адааргак сеткил

Буддизмниң порталынче 
**Адааргак сеткил** — өскелерниң чедиишкинин хүлээп албазы.

## Дөзү
* (Кайы номдан алдынганыл?)

А
А
А
Ёзулуг Иисус Дуганы

"**Ёзулуг Иисус Дуганы**" - Пекинге тургустунган хамаарышпас дуган, 1917 чылда Кыдатка. Амгы үеде алды диптерниң 50 ораннарында 2.5 сая кежигүннерлиг. Ол дуган Христиан шажынның Пентекост бөлгүмүнге хамааржыр, чээрби чүс чылдың эгезинде тургустунган бөлгүм. 1995 чылдан тура дуган Россияга тывылган. Ооң сорулгазы - Иисустуң Ийиги Келирининге чедир шупту чоннарга Евангелиени (Иисус Христостуң өөредиин) нептередири. 
Дуганның 10 кол бүзүрелдери:
#Ыдыктыг Сүнезин
#Баптизм
#"Бут чууру" (Бут чодары)
#"Ыдыктыг чемгерери"
#"" 
#Иисус Христос
#Библия

Ёзулуг Иисус Дуганы
Адыр-бут деп оюн

*Ойнаар херексели:* бир кижиге-ле эш-эш адыр-буттар. Ону белеткеп, чазап алыры берге эвес. Шаанда болза, адыр талды кескеш, бир адырын чолдайты кезип каапкаш, ийи адырның аразынга бутту кыспайн, тааржып турар кылдыр чазап аар. Адыр-буттап ойнаарда кандыг-даа чижек дүрүм чок, чаржыр дээн болза, «чеве» дээш-ле чаржып үнүптер. Ол оюнну чаржып адааннажыр дээш-даа эвес, ону ойнап турган кижи кандыг-ла бир билдинмес «күштүң» ачызы-биле базып-ла турган черинден бедий берип, кылаштап, терең сугну идиин өттүрбейн кеже бээри бичии кижилерге кайгамчык солун, ынчангаш олар ол оюнга туралыг. 

Амгы үеде адыр-бут кылып алыры чүден-даа белен, адыр тал-даа дилеп турбас, кадаг, балды, маска дузазы-биле чавыс-даа, ийи-бир метр бедик-даа кылып алыр дизе туразы. Ол оюнну элээн сайзырадып чижек дүрүм хевирлиг чүведен чогаадып алгаш, школа, клубтарга спортчу хөглүг оюннар кылдыр организастаар болза аажок солун.

Черле ынчаш кижи амытан Ие-чериниң кырынга чурттап чорааш, кандыг-ла бир кайгамчык хуулгаазын "күчү-шыдалын" сонуургаар, аңаа дээп, ону шенеп көрүксээр. Кижи чүге ону сонуургап чайганыксаарыл? Бичии кижи мыңгыртыланып турда, ону кандыг-ла бир билдинмес кайгамчык «күш» агаарга чүректи сииледи, бодун бобу эскербейн баар кылдыр эстедип, төөректей бээрин сонуургаар. 

Шаанда шагда аалдарның чазаг, күзээниң чанынга улуг улус албан-биле турган дытка мыңгыртыны кылып бээр, кыжын соок болбазын дээш кажаа иштинге мыңгыртыланыр. 

Чуңгу оюнун бичии уруглар база дыка сонуургап ойнаар. Үргүлчү чуңгулаар черлер, колдуунда-ла кыштаглар чоогунга болгулаар. Хой кадарчызы оолдар, уруглар хоюн албан-биле чуңгулуг билир черинче кадарып үнгеш, хоюнуң бажын дозуп ап тургаш, чуңгулап тура хүнзээр. Чуңгуда ындыг-ла тускай херексел чок, аал чаны болза чазап каан ыяш чаактарлыг шанакчыгаштар ийи-чаңгыс бар болгулаар, нургулайында-ла калбак шуугай азы «төрелеп» каан алгы эскии «шанактарлыг» болур. Кадарчылар оларны сөөртүп алгаш чоруур эвес, өшкү кежи тонунуң соңгу эдээниң дүктүг чарыын аңдара тырткаш, олуруплаттар, чазын-чазын өшкү кежи чучааның соо-даа хокпаяр, дүгү-даа хырайлыгар, оон авалары аттынар. Аттынарга-даа канчаар боор ону хоруур арга бар эвес, кадарчыны кадарар эвес, бүгү уруглар шупту чуңгулаксаар чүвени. Чамдыкта сөөртүп чоруур өшкү кежи дилиндекти-даа кылып бээр-ле.

## Дөзү
http://tyvalib.ru/Book/TyvaOyunnar#/page/99

А
Ак-Даш

**Ак-Даш** - Сүт-Хөл кожуунда суур.

Координаталары: 51°20'14* с.ш., 91°07'37* в.д. 
Шуудаң индекизи:	 	 	668150 

## Суур ишти
Ак-Дашта 5 кудумчу бар: Найырал, Хемчик, Дажы-Серен, Улуг-Алаак, Малчын.

## Дөс

А
А
А
Ак-Довурак

**Ак-Довурак** () — Тыва Республиканың барыын чүгүнде турар хоорай. Барыын-Хемчик кожуунга хамаарышпас аңгы административтиг эргелиг хоорай болуп турар.

## Ады
Хоорайның барыын талазында чурттакчы бажыңнарның шуут чанында асбест казымалдыг даг чазарлап каан. Ак-Довурактың адын азбестке хамаарыштыр адаан. Чамдыкта ол бүдүрүлгеде чазылдырыышкыннар кылып турар. Ооң дугайында шупту чурттакчылар дораан эскерип каавытар.

Чазылдырыышкын соонда хоорай ишти ак довурак апаар.

Аңгылал:Тываның хоорайлары
Акша

**Акша** – саң-хөө болгаш экономика эртеминиң бир билиишкини. Ол болза садыгжылга чорударының херексели: бараан азы үнелиг дузага орнап болур дең үнелиг чүүл. 

Марксистерниң бодалы-биле алыр болза, акша дээрге, кижиниң үндүрген күжүнүң өртек-үнези.

Маржиналистерниң бодалы-биле, акша дээрге, ниитилелдиң чугаалашкаш, бараанның үнезин акша хевирлиг өртектиг кылдыр чогаадып каан болуп турар. Акшаның орнун өске барааннар база солуп болур, чижээ, малга эт-херексел, аъш-чемни-даа орнап ап болур.   

## Акша функциязы
*Кол чүүл [[Акшаның функциязы]]*

Акша болза 5 кол функциялыг болур:
#**Үне хемчээли.**
#**Саарылга херексели.**
#**Төлевир херексели.** 
#**Чыылда херексели**.
#**Делегей акшазы**.

## Тыва акша

*Кол чүүл [[Тыва акша]]*

Тыва акша́ (түрк дылдарда «акша», сөс-биле «чырык») — Тыва Арат Республиканың акша дыңы (орус. *единица*). 100 көпеекке чарылган валюта. 1934-1944 чылдарга дээр турган. Оон ТАР-ның ССРЭ-ге катышканындан, орнунга орус рубль алдаржааш, ону шуут солаан.

## Дөстүк
#Агапова Т.А., Серегина С.Ф. - Макроэкономика, 6-гы үндүрүг, 2004 ч.
#Деньги // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

## Демдеглелдер
А
А
А
Акустика

**Аку́стика** ( (аку́о) — дыңнап тур мен) — үн дугайында эртем. Ол болза үннүң бойдузун болгаш айтырыгларын шинчилээр: үннүң тыптыры, тарадыышкыны, хүлээри болгаш дээжи. Физиканың (механиканың) эң чоонундан (0 Гц даап санаар) тура эң чиңгезинге чедир эглиңнээш чайгылыышкыннар болгаш чалгыглар шинчилээр бир угу.

Акустика көвей эртемнер аразында турар эртем болгаш, ооң көвей айтырыгларын дараазында көрүштер-биле чазып харыылап болур: математика, физика, психология, архитектура, электроника, биология, медицина, гигиена, хөгжүм теориязы болгаш одө.

Чамдыкта (бөдүүнү-биле чугаалаарга) акустика деп акустиктиг системаны безин адаарлар -- өскерлиичел токту үн чайгылыышкынынче көжүрер электри херексел. База акустика деп сөстү бир өрээлдиң азы черниң эки-багай үн дамчыдар шынарын айтырда ажыглаар, чижээ: «бо залдың акустиказы-даа кедергей эки-дир».

«Акустика» () деп терминни 1701ч. Ж. Совёр киирген.

## Адырлары
Ниити (физиктиг) акустика — үннүң янзы черлерге херелдениишкини биле тарадыышкыны дугайында теория; үн чалгыгларының дифракция, интерференция болгаш үзүктелиишкин теориялары.

Геометриялыг акустика — үннүң тараарын шинчилеп өөренир акустика кезээ. Ооң сайгарар талазы болза: үннүң херелдери - акустикалыг чайгыныышкыннарның энергиязының угларынга **касательная** (очулдурар) шыйыг-дорт-тур.

## Дөс
#

А
Алдан-Дургун

**Алдан-Дургун** — XIX (1883-1886) векте феодалдарга удур Хемчикке болган тура-халыышкынның болгаш ооң киржикчилерниң ады.

## Алдан-Маадыр
Тыва Арат Республика үезинде алдан-дургуннарга "Алдан-Маадыр" деп чаа ат берген.

## Дөзү
#Тыва дылдың тайылбырлыг сөстүү. Том I, А-Й. *Д.А.Моңгуштуң редакторлааны-биле.* Новосибирск, "Наука", 2003ч.

А
А
А
Тываның Национал музейи

**Тыва Республиканың Алдан-Маадыр аттыг национал музейи** — Тываның күрүне музейи, эртем-шинчилелдиң болгаш культураның албан чери, Тываның төөгүзүнүң болгаш культуразының тураскаалдарын шыгжап турар кол чер.

## Төөгүзү
Тыва Арат Республика тургустунган соонда, 1925 чылда, ССРЭ-ниң төлээ чериниң эгелээшкини-биле урянхай крайны шинчилээр бөлгүм ажылдап эгелээн. Ооң кежигүннери музейниң баштайгы экспонаттары: бурунгу эдилелдерни, хүрээ дериг-херекселдерин, фото-чуруктарны чыгган. Ынчалза-даа улус орус аян-чорукту болгаш шинчилекчи Е.Г.Грум-Гржимайлонуң демдеглээни-биле алырга, Хем-Белдиринге 1914 чылда хоорай туттунуп эгелээрге, ынчан-на аңаа улуг эвес музей ажылдап турган.

1929 чылда май 13-те ТАР-ниң Чазааның "Тываның күрүне музейин тургузарының дугайында" доктаалы үнген. Музейниң баштайгы директорунга Владимир Петрович Ермолаевти томуйлаан. Ол-ла үеде хөй коллекцияны чыгган, ССРЭ-де Эрмитаждан, Орус музейден үнелеттинмес экспонаттарны белек кылдыр алган.

Музейни 1930 чылдың август айда көрүкчүлерге бир дугаар ажыткан. 1942 чылдың февраль айда "күрүнениң" деп эрге-байдалды, а бир ай эрткенде, Алдан-Маадыр атты тывыскан. Музей 1945 чылда театрның эрги бажыңынче көшкен. Ооң соонда 2008 чылда Титов кудумчузунуң 30 дугаарлыг адрезинде албан-биле музей дээш чаа туттунган улуг чараш ордуже көшкен. 

## Амгы үеде
Бо хүннерде Тыва Республиканың Национал Алдан-Маадыр аттыг музейинде Төөгү болгаш этнография килдизи, Культура, уран-чүүл, шажын болгаш чурт-шинчилел килдизи, Ниити айтырыглар шиитпирлээр килдис, Өөредилге-культурлуг ажылдар чорудар килдис болгаш Фондуларны учёттаар болгаш кадагалап-шыгжаар килдистер бар. Музейниң 2008 чылда чаа туттунган бажыңының 3 каъдында 16 делгелге залдары бар. 

Музей республиканың аңгы-аңгы булуңнарында 9 филиалдыг. Ниитизи-биле 150 хире ажылдакчы ажылдап турар.  

Музейниң фондузунда эң үнелиг материалдарга Пий-Хем кожууннуң девискээринден тывылган эрте-скиф үениң Аржаан-2 деп базырыындан тывылган чүүлдери, В.П.Ермолаевтиң 20 чүс чылдың эгезинде Тывага тырттырган 4000 фото-чуруктарын негативтериниң "алдын коллекциязы", тыва чоннуң чонар-даштан, серпентиниттен, ыяштан биче скульптуралары, бурунгу түрк чоннарның арттырганы кижи-көжээлери, бижиктиг, чурумалдыг даштары, этнографтыг эдилелдер, ламаизм болгаш хамнаашкынның атрибуттары, Надя Рушеваның өлүм чок чураан чуруктары, тыва чурукчуларның чуруктары хамааржыр. 

Музейниң фондузунда 160 муң ажыг үнелиг эдилелдер бар. Республиканың кол музейинге чылда 50 муң улуг кижи кээп, солун экспонаттары-биле таныжып турар.

## Делгелгелер

Скифское золото.jpg|Скифтерниң алдыннары
СОКРОВИЩА ДОЛИНЫ ЦАРЕЙ ТЫВЫ.jpg|Тываның хааннар шынаазының эдилели
СОКРОВИЩА ДОЛИНЫ ЦАРЕЙ ТУВЫ.jpg|Тываның хааннар шынаазының эдилели
СОКРОВИЩА ДОЛИНЫ ЦАРЕЙ РТ.jpg|Тываның хааннар шынаазының эдилели
СОКРОВИЩА ЦАРЕЙ ТУВЫ.jpg|Тываның хааннар шынаазының эдилели


## Дөзү
* "Тыва дугайында 99 айтырыгга харыылар", Дарбаа Ю.К.

## Шөлүглер
Тываның Национал музейиниң сайтызы
 
А
А
А
VI-гы Далай-Лама

**Алдыгы Далай-Лама Чалбаа Саныяң Чамзы азы Гьялва Саняң Гьяцо** 1683 чылда төрүттүнген. 1706 чылда төре аралчып бурганнай берген. Саныяң Чамзының төрүттүнген чурту амгы Индияның девискээринче кире берген. Саныяң Чамзы ламаны тодараткаш, Будлан ордуну 1695 чылда тудуп дооскан. Ийи дугаар Банчын лама Саныяң Чамзы Далай ламаның башкызы турган. Алдыгы Далай лама арзылаң дүжүлгезинге 1697 чылда чалараан. Ол шүлүк чогаалы, хөгжүмге ынак турган болгаш Будлан ордузундан үнүп, даг белинде бодунуң туттурганы бичии бажыңчыгашка олурарынга ынак чораан. Эрге-чагырга тудар хөңнү чок, шүлүк чогаалынга база найыр-наадымга сундулуг кижи чораан.  Харын Барыын Моолдуң хааны Лувсан дээрзи Агваан Иш Жамц дээр ламаны Алдыгы Далай лама деп чарлаар дээш, улуг будулгаазын болдурган диген чүүл төөгү бижиктеринде бар. Төвүттерниң бижээни-биле алырг, алдыгы Далай лама Саныяң Чамзыны Моолче аппар чорда, ол орук ара төре аралчып, бурганнай берген бооп турар. Г.Ц.Цыбиковтуң алды дугаар Далай-Ламаны Бээжиңче чедирер дээш бар чорда, ол орук ара бурганнай берген деп демдеглээни чүүл база бар.

Тыва дылче Алдыгы Далай-Лама Саныяң Чамзының шүлүктерин тыва чогаалчы, Россияның Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү Роман Дамдынович Лудуп 2012 чылда очулдурган. Ук очулга ажылы 2012 чылда болуп эрткен чогаал мөөрейинге "Эң эки очулга ажылы" деп бедик үнелелди алган.     

## Медээниң дөзү
# " **К.К.Кудажы, Ю.Ш.Күнзегеш**. *Улуг-Хем: Тыва чогаалчыларның сеткүүлү 5-6. Доржготов "Судур"*. 1993чыл."

А
А
А
Алаш

**Алаш** - Тывада Бай-Тайгадан эгелээш, Сүт-Хөлге төнген хем. Ол Сүт-Хөл кожуунга баргаш, Хемчик хемче кире берген.

## Адының утказы
"Алаш" дээрге "ак-көк" деп сөстүң бир хевири (орус. *голубой*). 
Бир өске утказы болза "ала-шокар" дээн.

## Хемниң тывылганы
Чүл-Чашынзыдар биле Кара-Хөл хемнерниң каттышкан белдиринден эгелээн. Эгезинде 2 км. калбак көндей (долина) иштинде даштарлыг, хаяларлыг болгаш кадырларлыг агып чыдар. Хемниң калбаа 60-90 метр чеде бээр.

## Хемчеглери
Хемниң узуну - 125 км. 
Кудургайы - 3.5 м/км. 
Калбаа 60-90 метр чеде бээр.

## Дөзү
#Сайт "Святой источник"

А
А
А
Алдын тывыжы

**Алдын тывыжы** - Таңды-Тыва Республика үезинде алдын чыыр артельдерге хамааржыр билиишкин.

1926 чылдан бээр кадагалаттынып арткан Таңды-Тыва Республиканың саң-хөө сайыды Лопсаң биле алды үлетпүрүнүң төлээлериниң аразында чарып турган керээлер ёзугаар алырга, ол үеде Тывага "Беднота", "Заря", "Победа", "Горняк", "Пролетарий", "Красная звезда", "Калинина", "Колчедан", "Красный партизан", "Ленин", "Чан-Цян-Гю", "Бедняк", "Трубовой", "Батрак", "Им-Чон-Хо", "Доля бедняка", "Кон-Чу-Вани", "Са-Сан-Дари", "Кан-Док-Че" дээш, оон-даа өске алдын тывыжының артельдери ажылдап турган.

1927 чылдың февраль 8-тиң документилеринде бижип турары-биле алырга ТАР-дан Ново-Сибирь край конторазынче күрүне банкызының Минусинск салбырын дамчыштыр ийи хапка 445 болгаш 7798 грамм алдынны чоруткан.

Тываның девискээринде тывылган хөй кезиинде улуг хемчээлдиг болгаш чымчак, шынары 0900-тен өрү болуп турган (Каралыг-Хем унундан (0080) аңгыда).

А
Амыдыралдың эргилдези болгаш дириг амытаннар

**Амыдыралдың эргилдези болгаш дириг амытаннар**  

: Мындыг айтырыг туруп кээп болур: " Бир-тээ амыдыралдың эргилдези болгаш ооң ажыг хилинчектери дээрге-ле, алыс шын човулаңнар болган төлээде, ооң чогум боду кандыг янзылыг болур чүвел:"

: Амыдыралдың эргилдезиниң үш чүүлге чарлыр: *күзелдерниң делегейи*, *хевирлерниң делегейи*, *хевири дүрзүленмээннерниң  делегейи*. Күзелдерниң делегейинде дириг амытаннар беш күзенчиг чүүлдерниң: хевирлерниң, үннерниң, чыттарның, амданнарның болгаш өйдүктүрер чүүлдерниң таалалынга алзып чыргаар. Хевирлерниң делегейи ийи кезектен тургустунар эң адаккы кезекке амытаннар даштыкы таалалды эскербестер, ынчалза-даа иштики таалалды билип турарлар. Эң дээди кезекте амытаннар таалаар медерелден шуут хоорук болуп турар болгаш оларга таалал кандыг-даа хамаан чок. Хевири дүрзүленмээннерниң делегейинде бүгү хевирлер, үннер, чыттар, амданнар болгаш өйдүктүрер чүүлдер, а база ол ышкаш таалалды хандырар сеткилдиң беш чүүлдери шуут чок; мында чүгле медерел колдаан болур, ында амытаннар чүгле кымга-даа, кандыг-даа хамаан чок медерелдиг, хандыр боданган болгаш өскээр чардыкпас билдилиг болуп турар.

: Амылыг амытаннарның амыдыралдың эргилдезинде шимчеп чоруп турар алды хевирлери бар: бурганнар, чартык бурганнар, кижилер, аш бириттер, адыгуузун амытаннар болгаш эрлик оранында хилинчектеттингеннер. Бурганнарга хевир болгаш хевири дүрзүлеттинмээннер оранында амытаннар хамааржыр. Чартык бурганнар бурганнарга дөмей, ынчалза-даа олар өжээтен болгаш каржы. Кижилер болза, дөрт "дептерниң" болгаш ол дөргүлүг черлерниң чурттакчылары-дыр. Аш бириттер- аштап, суксап хилинчектеттирген амытаннарның хөй янзы хевирлери. Адыгуузун амытаннар - олар дээрге далайда болгаш чер кырында чурттап чоруур амылыг чүвелер ол болур. Эрлик оранында хилинчектеттиргеннер - олар дээрге мурнунда боттарының эки, бак үүлгедиглериниң аайы-биле янзы-бүрү өңнерлиг болгаш хевирлерлиг амытаннар болур.

: *Амыдыралдың эргилдези* деп домактың алыс утказын алыр болза, ол дээрге, хайлыг, караңгы болуушкуннарга болгаш бужар-бачыттыг чүүлдерни ёзугаар болуп турар, кымның-даа хыналдазынга чагыртпас болуушкун-дур. Ооң алыс бүдүжүнүң шынары - ажыг хилинчек болур; ол амгы бо назыда човулаңнарның үндезини болбушаан, соңгу назыда човулаңнарның тыптырын белеткеп турар. Шынгыызы-биле чугаалаарга, амыдыралдың эргилдези - ол дээрге хайлыг караңгы үүлгедиглерниң болгаш бужар-бачыттың түңнелде тывылган угаан-бодал, мага-бот талазы-биле *чүдертээн чүүлдерниң бириккени-дир*. Бо үш хевирде амыдыралдың эргилдезинге киришпес хире чүү-даа чок болганда, бүгү амытаннарның угаан-бодал, мага-бот талазы-биле биригип каттышканы амыдыралдың эргилдези ол болур апаар-дыр.

## Дөзү
# " **К.К.Кудажы, Ю.Ш.Кюнзегеш**. *Улуг-Хем: Тыва чогаалчыларның сеткүүлү 5-6. Владимир Кара-Сал "14-кү Далай-Лама Тывада"*. 1993чыл."

А
А
А
Амыдыралдың эргилдезиниң үндезиннери

**Амыдыралдың эргилдезиниң үндезиннери**  

: Амыдыралдың эргилдезиниң үндезиннери кандыг болурул? Човулаңнарның үнген дөстери ийи: хайлыг караңгы үүлгедиглер болгаш бужар-бачыт. Бужар-бачыт медерелдиң даштыкы чылдагааннары кылдыр тодараттынар болгаш олар *алды кол медерелдиң* (карак, кулак, думчук, дыл, мага-бот болгаш угаан оларның) чаңгызы-даа болбас. Ынчалза-даа медерелдиң бужартыр күштериниң кайы-бирээзи хөдели бээрге, кол (угаанның) медерели ооң салдарынга алзы бээр болгаш ооң бужар-бачыды кайнаар углаар болдур, ынаар углай бээр, ындыг янзы-биле багай үүлгедиглерни "чыып" эгелээр.

: Эңме-тикчок янзы-бүрү бужар-бачыттар бар болуп турар, ынчалза-даа оларның эң кол-колдары бо - (бодун тогдунар) күзел, өш-өжээн, холуургак чоргаарал, меге үзелдер болгаш өскелер-даа. Боларның эң колдары болза, бодун тогдунар болгаш өш-өжээн болур. Өш-өжээргел бодунга таарымча чок кандыг бир чүүл таваржы бээрге, эге баштай-ла бодунга болчуксаан бодун тогдунар күзелден тыпты бээр. Ооң соонда бодун тогдунар чоруктан холуургак чоргаарал илереп кээрге кижи бодун өскелерден дээрге мен деп санай бээр. Бис бир-ле чүвени билбейн барганывыста, ол чүве шуут чок-тур деп, меге бодалга алзы бээривис дег - ылап-ла ындыг хевирлиг чүве-дир ийин.

: Бодун өрү көрүп тогдунар чорук болгаш өске-даа ындыг дөргүлүг болуушкуннар канчап ындыг кедергей улуг күш -биле тыптып келирил? Олар уйгу-дүште безин чүгле "мен, мен" дээринден ыяк халбактаныптар, мелегей угаанның эгезинде билдиртпейн чораан күжүнден тыптыр. Чүгле "мен" дээрге ол меге үзел болза бар чүүлдерниң алыс ужур-дөзүнүң дугайында билиг чогундан төрүттүнер. Бүгү чүүлдерниң боду чурттаар амыдыралы чок, куруг хоозун дээрзи тодаргай билдинмес чүве болганда олар кымга, чүге-даа хамаарышпас ышкаш сагындырар; моон-на чүгле "мен" дээрге холуургак чоргааралдың ужур-утказы улуг-дур деп бодал тыптып үнер. Ынчангаш болуушкуннар болза чүге-даа хамаарышпас ылап-ла боттуг чүүлдер-дир дээр үзел болза өске бүгү бужар-бачыттың эге дөзү болур мугулай ёраның бужар-бачыды болур апаар-дыр.

## Дөзү
# " **К.К.Кудажы, Ю.Ш.Кюнзегеш**. *Улуг-Хем: Тыва чогаалчыларның сеткүүлү 5-6. Владимир Кара-Сал "14-кү Далай-Лама Тывада"*. 1993чыл."

А
А
А
Антон Үержаа

**Үержаа Антон** (Күжүгет Антон Үержаа оглу) – Тываның комсомол шаңналының лауреады, Россияның чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү, ховар дээн салым-чаяанныг шүлүкчү Антон Үержаа 1957 чылдың декабрь 2-де понедельник хүнүнде Барыын-Хемчик кожууннуң Хөнделең сумузунга малчын өг-бүлеге төрүттүнген.

## Намдары
Антон Үержаа 1975 чылда Аксы-Барлык ортумак школазын дооскаш, улаштыр шериг албанын эрттирген. Шериг албанындан халашкаш, Кызылда Күрүнениң башкы институдунуң дыл, литература факульдединче кирип алгаш, беш чыл эрткенде, ук дээди өөредилге черин чедиишкинниг дооскан.

Антон Үержаа институтту дооскаш, “Тываның аныяктары” солуннуң харыысаалгалыг секретарынга, комсомол обкомунуң килдис эргелекчизинге, Тываның но үндүрер чериниң редакторунга, кол редакторунга билдилиг, ак сеткилдиг ажылдап чораан.

Антон Үержаа өг-бүлелиг, кыстыг база оолдуг чораан.

Төрүмелинден салым-чаяанныг чогаалчы Антон Үержаа шүлүктерни, чечен чугааларны сески классчы тургаш-ла бижип эгелээн. Шүлүкчү дириг чорааш, “Хээлер”, “Саарыг ыры”,  “Ногаан аът” деп шүлүк номнарын үндүрген. Ооң дөрткү ному “Ынак-тыр мен” шүлүкчүвүстүң чогаалдарының чыындызы кылдыр 1997 чылда чырыкче үнген. Ында шүлүктер, шүлүглелдер  база чечен чугаалар парлаттынган.

## Шаңналдары
Тываның комсомол шаңналының лауреады.

Ак-Довурак хоорайның библиотеказы ооӊ ады-биле адаттынган.

## Номнары
# Хээлер: Шүлүктер. - Кызыл: ТывНҮЧ, 1984. - 64 ар.
# Саарыг ыры: Шүлүктер. - Кызыл: ТывНҮЧ, 1989. 
# Ногаан аът: Шүлүктер, шүлүглер. - Кызыл: ТывНҮЧ, 1992. - 95 ар.
# Ынак - тыр мен: Шүлүктер, шүлүглелдер. - Кызыл: ТывНҮЧ, 1997. - 183 ар.

## Дөзү
*Антон Үержааның “Ынак-тыр мен...” деп номундан.
*Тыва республиканың чогаалчылары. - Кызыл.: "Новости Тувы", 2000. - С. 46
*Тувинская литература: Словарь / С. С. Комбу; под. ред. Д. А. Монгуш, М. Л. Трифоновой . - Новосибирск: Наука, 2012. - С. 136-137

Ү
Ү
Апогей

**Апогей** (, "апогеиос" – Черден ыракта) – Черни дескинип турар телоларның (Айның, кылымал эдеринчилерниң) Черниң төвүнден эң ырак туружу азы точказы.

Апогейниң точказы биле перигейниң точказы удурланчак турар, чүге дизе олар — аспидтер шыйыының төнчүлеринде болур, ынчангаш оларның туруштары аспидтер шыйыы-биле кады шимчээр. Ынчангаш, чижек кылдыр, Айның апогейиниң угланыын өскертир дизе, ооң орбитазының перигейиниң туружун шимчедир апаар. Апогейниң точказының ыраа ай орбитазының эксцентриситединден болгаш улуг өзээнден хамааржыр.

Апотөптүң радиузу — эллипстиң фокузундан (в котором находится центральное небесное тело) апогейде чедир аразы

* апотөптүң радиузу r_\mathrm{a}=(1+e)a

:: *a* — улуг чартык-өзек.

Апотөп чүгле эллипс орбиталарынга турар. Парабола болгаш гипербола орбиталары чүгле перитөптүг болур-дур.

### Көжүрген утказы
***Апогей*** — кандыг-бир чүүлдүң эң бедик точказы, эң бедик сайзыралы; чижээ, «алдарның апогейи».

## Шөлүглер
* 
* 
* 
* 

А
Арат шөлү

**Арат шөлү** – Тываның х.Кызылдың төп туружунда чыдар Тыва Аратка тураскааткан ажык хөй-ниити шөл. Ол дөрт талазындан Шуудаң (Почта) салбыры, Кызылдың Мэриязы, Көк-оол В. аттыг Театр болгаш Чазак-биле кызыгаарлаттынган. Шөлдүң ортузунда Аракчаа Раисаның кылган каас-чараш фонтаны бар, чанында Мани хүртүзү турар.

## Хемчээлдери
Шөлү:

Чонну хүлээп аары:

Бар онза-чүүлдери:
### Фонтаннар

File:Арат шөлүнде фонтаннар.jpg|Арат шөлүнде фонтаннар
File:Арат шөлүнде фонтан.jpg|Арат шөлүнде фонтан
File:Арат шөлүнде фонтан 2.jpg|Арат шөлүнде фонтан 2
File:Арат шөлүнде фонтан 3.jpg|Арат шөлүнде фонтан 3


## Төөгүзү, утказы
*Кажан тывылганыл?*

## Дөс
#Дөс1
#Дөс2
#Дөс3

А
А
А
А