open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сеонг Дже-Ги

**Сеонг Дже-Ги**(көр. 성재기, 成在基, сентябрь 11, 1967 - июль 26 2013) - Мурнуу Корейский Правозащитники, гражданские активисты, либерализм Философия.

## Дөс


## Шөлүлгелер
* ''Suicide performance and journalist ethics News Dongah'' (English)
* Police continue search for missing men's rights activist yonhapnews 2013.07.27 (English)
* Body of Sung Jae-gi found in Han River Koreaherald 2013.07.29 (English)
* Seoul ‘Bridge of Life’ Attracts More Suicide Attempts korearealtime 2013.11.08 (English)
* South Korean channel films suicide (English)
* In memoriam 2013:Sung Jae-ki  (France)
* Grabación de un suicidio en Corea del Sur abre el debate sobre la ética de los medios de comunicación (Español)
* Activista Sung Jae-ki se suicidó frente a las cámaras de televisión (Español)

Аңгылал:Мурнуу Корея
Аңгылал:Философия
Шээр малды семистээри

**Шээр малды семистээрде дараазында аргаларны ажыглаар:**

#Хойнуң, өшкүнүң читкезин азы хендирбезин тудуп шинчилээр. Семис хойнуң хендирбезин тударга, кижиниң холу малдың хендирбезинге, моюн сөөгүнге дегбес, эъди хөй болур.
#Хой, өшкүнүң төжүн тударга, адыш ишти долуп турар хире улуг болза семизи ол.
#Семис хойнуң кудуруун тударга, ыяш ышкаш кадыг болза эң семизи ол, а кудурук шышпак, кошкак болза арай оон куду күштүг деп тодарадыр.

## Дөс
* Ном «Холу чемзиг авам сөңү» Эмзимаа Намзал

Ш
Ш
Баар (хойнуң баары)

**Баар (хойнуң баары)** — хой малдың баарын чем кылдыр белеткээни.

Шээр малдың баарын хайындыргаш, бүүрек чаа-биле кады бүдүнге-даа, ижин-биле кады тыртып-даа, согажа-даа кылып чиир.

Чем кылырындан аңгыда ооң-биле, алгы баартаар: шала хайындыргаш, чуура тудуп, сүтке хоюдар, дус, эвээш чиг далган холааш, үр эвес тургузуптар. Кадыг алгыны баартап алырга, ол чымчаар, өл шыкка белен үрелбес болур.

## Дөс
#Ном "Холу чемзиг авам сөңү" Эмзимаа НАМЗАЛ

Аңгылал: Чем
Эдир

**Эдир** – семис малдың хырнын шып чоруур чаг. 

Эдир-биле чүнүң-даа мурнунда согажа ораар, хан аксы дээшкиннээрде чаглаар, мүнге доораар, тырткан эътке холуур. Эдир чаа хөй болур болза, бүүрек чаа-биле кады доорааш, пашка үс кылдыр сыскырып ап болур. Эдирни дыдып чивес – ынчалган кижини аштаңгы азы хоптак дижир.

## Дөс
#Ном "Холу чемзиг авам сөңү" Эмзимаа НАМЗАЛ

Аңгылал:Чем
Чүрек

**Чүрек** — Чүректи чара кескеш, иштинде дес ханын төп кааптар, чүрек хавын чаа иштинче кылдыр аңдарар. Чүректи баштай дүлер эъттер-биле кады хайындырар. Шээр малдың чүрээн хөй кезиинде бичии уругларга тутсур. Өг эъди салганда чүрек ыяап-ла турар. Кандыг-даа малдың эъдин кадыргаш, соктапалырга, ооң чүрээниң хавынга өй-тап сыңа бээр дижир.

## Дөзү
Ном " Холу чемзиг авам сөңү" Эмзимаа НАМЗАЛ
Фасоль

**Фасоль** чаңгыс чылдыг үнүш, үш-үш бүрүлерлиг, сывы ораажып унер. Тывада ону огород, садтарда хөйү-биле тарып, өстүрүп турар. Ооң үрезининиң тургузуунда белок — 20%, углевод — 50%. Оон аңгыда минералдыг дустар, клетчатка, үс, витаминнер С, В, А бар. Фасольдуң чеми, база-ла горох ышкаш, дириг амытаннарның организминге эң-не чугула триптофан, лизин, аргинин, тирозин, метионин дээш өске-даа аминокислоталардан тургустунгаң. Чамдык черлерде ооң үрезинин хайындыргаш, чемнерге ажыглап, консервалар-даа турар.

Фасоль — ижин-шөйүндүнуң болгаш ооң бестериниң ажылдаарын күштелдирер. Ооң үрезиннеринден хайындырган хандызын бүүрек болгаш сыңый, хан базыышкынынга, хаваңнаашкыннарга, хоочураан ревматизм аарыгларынга удур ажыглап турар. Чамдыкта эмчилер бүүрек дашталганда, чечээн хайындыргаш, суун ижерин сүмелеп турар. Оон ыңай чигир аарыының үезинде база ажыглап турар. Ону биҫтиң совет болгаш даштыкы фармакологтарның (эм эртемденнериниң) айтып турары-биле алырга, чигир аарыглыг кижилер ажыглаарга, оларның ханында чигирниң хемчээли 30—40% кудулай бээрин көргүзүп турар. Фасольдуң далганындан кылган ханды суу микробтарга удур ажыглаттынар, ынчангаш ону кештиң оюлганнаар болгаш экзема аарыгларын эмнээринге хереглеп турар. Ооң далганын ары чигири-биле холааш, өйген далган ышкаш кылгаш, кештиң кадагалаар аарыгларынга салын, чиңнеп турар.    

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

Аңгылал:Үнүштер
Ондар, Коңгар-оол Борис оглу

**Коңгар-оол Борис оглу Ондар** (; март 29, 1962 – июль 25, 2013) — бүгүдеге чарлыг тыва хөөмейжи база хөгжүмчү, Россия Федерациязының алдарлыг артизи, Тыва Республиканың Улустуң хөөмейжизи, Тыва Республиканың өөредилгезиниң алдарлыг ажылдакчызы, «Шылгараңгай ажыл-иш дээш» медальдың эдилекчизи, Тыва Республиканың Күрүне шаңналының лауреады, «Тыва» ансамблиниң баштайгы кежигүннериниң бирээзи. «Алаш» хөгжүмчү бөлүктүң база Тыва Үндезин Культура төвүнүң үндезилекчизи база удуртукчузу чораан. Тыва Республиканың Дээди Хуралының депутады чораан. «Дембилдей» деп делегей чергелиг фестивальдың эвилелдекчизи чораан. Игорь Көшкендей, Бады-Доржу Ондар, Евгений Сарыглар база өске-даа хөөмейжилерниң башкызы.

## Намдары
К. Ондар 1962 чылдың март 29-та (чамдык барымдааларда декабрь 4-те) Тыва АССР-ниң Чөөн-Хемчик кожууннуң Иймеге төрүттүнген. Ооң авазы — Серенмаа Ондар, а адазының ады билдинмес. Борис-оглу деп адазының адын ол ЗАГС-ка төрүттүнгениниң дугайында айыткан бижиктен алган. Херек кырында, ооң ёзулуг адазын Сайын-оол дээр турган деп турар. Ынчалза-даа, ол барымдаа ам-даа тывызык болуп артпышаан хевээр. Төрүмелинден ады Коңгар-оол эвес, а Кагар-оол турган деп база турар. Коңгар-оол кылдыр 10-гу класска өөренип тургаш өскертип алган.  

К. Ондар төрээн суурунга, авазының ада-иези, Балчыт Ондар кырган-авазы биле Докпак Моңгуш кырган-ачазы сугга өскен. Ол 1969 чылда Ийме школазынче өөренип кирген. Бирги башкызы Лидия Борисовна Санчат (Титов Санчат ыраажының авазы) турган. Оон улаштыр, ол өөредилгезин Чадаана школазынга дооскан. 

Школаны доосканының соонда, 1982 чылда Камчаткаже, далай-кызыгаар шериинге, хүлээлгезин эрттирип чорупкан. Шеригге ол ооргазынга аар кемдээшкин алгаш, хуусаа четпейн чыткаш чанып келген. Шериглээриниң мурнунда, «хөй-ниити черинге дүржок чүүл кылганы дээш» шииттирип база турган. Судтуң шиитпири ёзугаар ол 3 чыл шенелдени алгаш, хосталган. Шеригден келгеш, Кызылдың педагогика институдунуң филология факультединге өөренип кирип алган. Аңаа өөрениринче факультедтиң деканы Марина Монгушевна Гаврилова ооң салым-чаяанын деткип, чалап алган.  

К. Ондар 1994 чылдың июнь 16-да Тывага Россияның бирги президентизи Борис Николаевич Ельцин кээп чорда, аңаа бодунуң салым-чаяанын көргүзүп, хөөмей-сыгыдын эш-өөрү-биле катай бараалгаткан. Ооң соонда, Б.Н. Ельцин Коңгар-оол Ондарга «Россияның алдарлыг артизи» атты тыпсырын доктааткан. Ынчаңгаш, Коңгар-оол Борисович 1994 чылдың октябрьда «Россияның алдарлыг артизи» деп атты алган.

## Дөс
#Конгар-оол Ондар – peoples.ru
#КОНГАР-ООЛ ОНДАР. ОБУЗДАВШИЙ СУДЬБУ – centerasia.ru
# Туве открывается Международный фестиваль исполнителей горлового пения "Дембилдей-2012"
#Тува прощается с Конгар-оолом Ондаром

## Шөлүглер
*Коңгар-оол Ондар сайтызы 
*Тыва Үндезин Культура төвүнүң сайтызы 
*Коңгар-оол Ондар IMDb сайтыда
*Коңгар-оол Ондар allmusic сайтыда

Аңгылал:Тыва
Аңгылал:Хөөмейжи
Аңгылал:Хөгжүм
Аңгылал:Ыраажы
Аңгылал:Уран чүүл
Кара-хааннар күрүнези

**Кара-хааннар күрүнези** (орус. государство Караханидов) – 840-1212 чылдарда Чөөн Түркестан болгаш Ортаа Азияныӊ девискээрлеринге турган түрк күрүне. Ооң тургузукчузу карлык аймактың баштыңы Кара-хаанның оглу Билге Күл Кадыр-кагаан деп санап турар. 

Күрүнени баштайгы тургускан кол аймактары – карлык, ягма болгаш чигил. Ол эвилел үч-огуз («үш аймак») деп адаттынып турган. X чүс чылда олар исламны күрүне шажыны кылдыр хүлээп алган. Оларның Мавераннахырже халдап шимчээшкини Саманилерниң күрүнезиниң буурап дүжеринге идиг болган. XI чүс чылдың эгезинде Кара-хааннар күрүнези эң бедик күчү-шыдалынга чедип Алдайдан Амударыя хемге чедир чаттылып турган. Ооӊ девискээри элээн бот-башкарылгалыг илек-хааннар удурткан харааты черлерге чарлып турган. Күрүнениң найыслалдары: Кашгар, Баласагын, Үзген, база катап Кашгар деп хоорайлар бооп турган. Чер-ээлелдиң кол хевири икта бооп турган. 

XI чүс чылдың ийиги чартыындан илек-хааннар-биле селчүктерниң үскүлежиглери эгелээн. Ооң түңнелинде ара-демисел болгаш төп чагырга баксыраанының хараазы-биле кошкаан Кара-хааннар күрүнези бот-башкарылгазын ышкынган. XII чүс чылдың 30 чылдарының төнчүзүнден эгелеп, херек кырында кара-кыданнарның эрге-чагыргазынга чагырты берген. Элээн каш он чыл богаш Кара-хааннар күрүнезиниң артынчызын хөрезимшах Мухаммед узуткаан. Кара-хааннар күрүнезиниң культуразының эң улуг төлээлери Юсуф Баласагуни болгаш Махмуд Кашгари турган.

К
К
Фассиялар

**Фассиялар** (*латин*: fascia, хөй. сан. fascis; *италиан*: fascio – “боодал, моондак”) – яла-шииткелдиң белги-демдээ; күрүнениң эрге-чагыргазының кижиден ажыын илередип турар, ортузунда биче балды киир шанчытынган кызыл хөм баг-биле шарып каан ыяш шывыктарлыг демдек.

Рум (Рим) үезинде эгезинде хааннарныӊ, ооӊ соонда рум республика үезинде магистраттарның үстүкү эргетеннериниң эрге-чагыргазыныӊ кол шинчизи. 

Эгезинде магистраттарның шиитпини күш-биле чедип алыр (кымчылап, бажын кезип шаажылаар) эргезин көргүзүп турар белги-демдек дир. Ооӊ соонда чөптүг чоруктуң кол шинчизи апарган. Фассиялар эвилелдиң, ылаңгыя өгленириниң демдээ бооп турган. Ынчангаш чогаалдарда чамдыкта Купидоннуң кол шинчизи болуп турган.

Бир эвес Рум хоорайдан дашкаар фассиялар балдылыг турган болза, Румда олар балды чок тудуп турган. Ол дээрге рим хамаатыларның дүжүметтерниң шииткелин катап көөр эргезин хүлээп турарын илереткени ол бооп турар. Чыскаалдар үезинде ат-дужаалдыг кижилер мурнунга ликторлар (ол ат-дужаалдыгларның бараан болукчулары болгаш таңныылдары ликторлар болур турган) фассияларны байырымныг тудуп хөй улус аразынга орукту арыглап чораан. Ликторларның саны кандыг-бир дүжүметтиң чергезинге таарыштыр чоруп турган. Чижелээрге преторну 6 ликтор, консулду – 12, диктаторну – 24 үдеп чораан. 

Оларны этруску культурада тывылган (этрускуларда фашиниң балдызы ийи бистиг турган).

Чаа үеде фассиялар колдуунда эл-төре (политиктиг) белги-демдектеринге хамааржып турар. Итали фашизм бодунуң адын фассиялардан алган. Чүге дээрге 1919 чылда Рум эзен-хаанныг күрүнени катап тургузар бодал-биле Бенито Муссолини фассияларны (*италиян*: фашо) бодунуӊ намыныӊ кол белги-демдээ кылдыр шилип алган. Ынчангаш итали фашизмниң кол эл-төрелиг бодалы – хуу кижиниң эрге-ажыы нацияның эрге-ажыынга чагыртыр дээрзин илередиринге тааржыры бо белги-демдекти шилип алырынга база улуг салдарны чедирген. Итали фашистер бодунуң туюл күзелиниӊ илередиирин шенеп, моондак кылдыр шарып каан шывыктарны – ниитилелдиӊ аңгыларының эвилели, балдыны – дээди эрге-чагырга деп тайылбырлап турган. Азы шывыктар шарыын каттыжыышкынныг ниитилел тургузуунуң мөөңнеп алган эрге-чагыргазын, балды үстүккү ат-хүндүнү илередип турган.

## Дөзүк
### Ажыглаан номнар
#Бидерманн Г. Энциклопедия символов. – М., 1996.
#Похлебкин В.В. Словарь международной символики и эмблематики. – М., 2001.

Ф
Ф
Пушкин, Александр Сергеевич

**Александр Сергеевич Пушкин** *(май 26 [июнь 6], 1799 чыл, Москва – январь 29 [февраль 10], 1837 чыл, Санкт-Петербург)* — орус чогаалчы, шүлүкчү, драматург. Амгы орус литературлуг дылдың үндезилекчизи. Орус улустуң эң тергиин болгаш дээди чогаалчызы база шүлүкчүзү. 

А. Пушкин «Руслан биле Людмила», «Полтава» дээш өске-даа шүлүглелдерниң, «Харам Хаан» (Скупой рыцарь), «Борис Годунов» дээш өске-даа шиилерниң, «Дубровский», «Калбак-кара херээжен» (Пиковая дама) дээш  өске–даа прозаларның, «Евгений Онегин» деп шүлүктээн романның болгаш оон-даа өске чогаалдарның автору. А. Пушкин хөй санныг шүлүктерни болгаш тоолдарны бижээн. А. Пушкин мөчээниниң соонда, 1838-1841 чылдарда 11 томнуг Пушкинниң чогаалдарының чыындызы үнген. Дараазында чылдарда база ооң чогаалдарының чыынды номнары үнгүлээн. 1937-1949 чылдарда 16 томнуг чогаалдарының чыындызын база белеткээн.

## Дөс


Аңгылал:Чогаалчы
Аңгылал:Уран чүүл
Боова

**Боова** – ажыткы чокка чуурган далганны чугаладыр өйгеш, үске быжыргаш кылган төгерик азы өске-даа хевирлиг чем. 

## Дөзүк
#"Тыва дылдың тайылбырлыг сөстүү (словары)", I том, А-Й. Новосибирск-2003, "Наука", Моңгуш Д.А.-ның редакторлааны-биле.

Б
Б
Боорзак

**Боорзак** - ажытпаан чуурган далганны борбак-борбак кылдыр кескеш, үске быжырган чем.

## Дөзүк
#"Тыва дылдың тайылбырлыг сөстүү (словары)", I том, А-Й. Новосибирск-2003, "Наука", Моңгуш Д.А.-ның редакторлааны-биле.

Б
Б
Пиң далган

**Пиң далган** (азы *Биң далган*) - ажыткан (азы слоёныйтыважыдар херек) чуурган далганны калбартыр өйгеш, хаарган чем.
## Дөзүк
#.

П
П
Хуужуур

**Хуужуур** - далган иштинге эът аймаан (азы ногаа-биле холаан боор) суккаш, үске хаарган далган. Чебурек ышкаш чем, ынчалза-даа оон биче болур.

## Дөзүк
#.

Х
Х
Боттаң

**Боттаң** – *чаңгыс боду*, *бот*, *өг-бүле чок* кижи. Өгленмээн кижини ынча дээр.

## Өске уткалары
Наречие кылдыр: *өске кижи чокка*, *чааскаан*. 

Көжүрен утказы база бар: *херим, аңмаар, кладовка чок*.

## Дөзүк
#"Тыва дылдың тайылбырлыг сөстүү (словары)", I том, А-Й. Новосибирск-2003, "Наука", Моңгуш Д.А.-ның редакторлааны-биле.

Б
Б
Сат, Опан Владимир оглу

**Опан Владимир оглу Сат** *(,  июнь 13, 1987 чылда төр.)* — тыва спортчу, хостуг хүрешке Россияның алдарлыг спорт мастери, Европаның үш дакпыр чемпиону.

## Намдары
Опан Владимирович Сат 1987 чылдың июнь 13-те Тыва АССР-ниң Чөөн-Хемчик кожууннуң Чадаана хоорайынга төрүттүнген. Бичиизинден тура хүрешке сундулуг турган. Ооң баштайгы тренери — Владимир Хууракович Түлүш турган. Ол тренери ам-даа спортчу маргылдааларга белеткевишаан хевээр. Оон аңгыда, красноярскының тренери И.А. Матиев база белеткеп турар. О. Сат маргылдааларга Красноярск край болгаш Тыва дээш киржип турган. 2014 чылда хамааты эргезин база адын турк кылдыр солаан. 2017 чылда Турцияның чыынды тургузуунга Чингисхан Эрдоган деп ат-биле баштайгы үнүүшкүнү кылган.

### Чедиишкиннери
* Россия чемпионадынга 4 дакпыр мөңгүн медалга төлептиг болган — 2009, 2010, 2011, 2012.
* 3 дакпыр Европа чемпиону — 2010, 2011, 2013.
* Рамзан Кадыровтуң Кубогу дээш чемпионатка хүлер медалдың эдилекчизи — 2010.
* Делегей Кубогунуң эдилекчизи — 2010.
* Иван Ярыгинниң Кубогу дээш Гран-приниң 2 дакпыр эдилекчизи — 2011, 2013.
* 3 дакпыр Европаның элээдилер аразынга чемпионаттарынга шүүлген — 2005, 2006, 2007.
* Делегей чергелиг турнирлерге тиилекчи — Хасавюртка, Якутскыга (2 дакпыр), Польшага (2 дакпыр), Красноярскыга, Лондонга.
* Европа нацияларының Кубогунуң эдилекчизи.
* ФИЛА деп континентилер аразының кубогунуң эдилекчизи.

## Эртеми
2009 чылда Тываның Күрүне Университедин күш-культура болгаш спорт факультедин дооскан.

## Дөс


Аңгылал:Тываның күрүне университединиң доозукчулары
Аңгылал:Тыва
Аңгылал:Хүреш
Аңгылал:Мөге
Тыва Республиканың Чазааның Үрер хөгжүм оркестри

**Тыва Республиканың Чазааның Үрер хөгжүм оркестри** () — Тыва Республиканың Чазааның доктаалы-биле тургустунган Үрер хөгжүм оркестри. Оркестрни 2008 чылдың март 24-те тургускан. Ынчалза-даа, оркестр ооң мурнунда-ла «Кызылдың А.Б. Чыргал-оол аттыг уран чүүл училищезиниң сургуулдарының Үрер хөгжүм оркестри» болуп алгаш, ойнап чоруп турганнар. 

Оркестрниң составынче Кызылдың А.Б. Чыргал-оол аттыг уран чүүл училищезиниң (амгы үеде *колледж*) сургуулдары болгаш доозукчулары кирип турар. Оркестрниң кол дирижеру болгаш удуртукчузу — Тыва Республиканың алдарлыг артизи Тимур Дыртык-оолович Дүлүш. Оркестрниң киржикчилериниң чартык хуузу дээди эртемни чедип алганнар, а чамдыктары Кызылдың А.Б. Чыргал-оол аттыг колледжте база Культураның болгаш уран чүүлдүң Чөөн-Сибирь академиязында өөредилгезин уламчылап турарлар. 

Ук оркестр үрер хөгжүм оркестрлериниң классиктиг репертуарларындан аңгыда, Тываның композиторларының чогаалдарын база күүседип турарлар, джаз болгаш эстрада хөгжүмнериниң амгы үеде угланыышкыннарын экспериментилеп ойнап турарлар. Күүселделериниң кол онзагайы болза, Россияның Үрер хөгжүм күүседир школаларының тергиин ёзу-чаңчылдарынга үндезилээн национал хевирлерлиг хөгжүм угланыышкынарының салдарында бооп турар. 

Тыва Республиканың Чазааның Үрер хөгжүм оркестри (ТРЧ ҮХО) — Россияда чаңгыс аъттыг үрер хөгжүм бооп турар. 1929 чылда тургустунган Тываның Улус-Революстуг шерииниң аъттыг үрер хөгжүм оркестриниң ёзузун диргизип, аъттыг үрер хөгжүм оркестрин тургусканнар. ТРЧ ҮХО-нуң аъттыг оркестриниң баштайгы көргүзүү 2008 чылдың май 9-та, Тиилелге хүнүнде болган. Кызылдың чурттакчылары болгаш аалчылары аъттыг үрер хөгжүмнүң көргүзүүн улуг магадал-биле уткуп хүлээн. Ооң соонда аъттыг көргүзүглерни доктаамал эрттирип эгелээннер.

## Шөлүглер
* Тыва Республиканың Чазааның Үрер хөгжүм оркестриниң сайтызы 
* Тыва Республиканың Чазааның Үрер хөгжүм оркестри. «Вконтакте»

## Дөс
*Духовой оркестр при Правительстве Республики Тыва  – gov.tuva.ru

Аңгылал:!Main category
Аңгылал:Уран чүүл
Аңгылал:Хөгжүм
Аңгылал:Тыва
Бөдүрээ

**Бөдүрээ**  (*хууң*, *демир хууң*) - суг болгаш өске узар-кудар чүүлдерни дажыыр херексел. Ажыл-ишке ажыктыг кол херекселдерниң бирээзи.

## Дөзүк
#"Тыва дылдың тайылбырлыг сөстүү (словары)", I том, А-Й. Новосибирск-2003, "Наука", Моңгуш Д.А.-ның редакторлааны-биле.

Б
Б
Б
Бөксе

**Бөксе**, **бөске** (адаары *бөъксе*, *бөъске*) - аң боозунуң ужазын болгаш тонаан дуй кедирип алыр хавы. 

## Ажыглаарынның чижээ
Ооң мурнунда бо сөстү боога хамаарыштыр ажыглаар турган: "Бөскелиг боо", "Араптаң ачазының морзук кежи бөкселиг чактыр боозун чүктеп алган...". (Кудажы К.-Э.)
## Дөзүк
#"Тыва дылдың тайылбырлыг сөстүү (словары)", I том, А-Й. Новосибирск-2003, "Наука", Моңгуш Д.А.-ның редакторлааны-биле.

Б
Б
Б
Дарбыс

**Арбуз** (*[[Тыва дыл|тыва]]*: дарбыс) — нептереңгей, черге чаттылып үнер, чаңгыс чылдыг культурлуг үнүштерге хамааржыр. Тывада кады ажыл-агый (колхоз), чөвүлелдиг ажыл-агыйлар (совхозтар) сесерлик (сад), бакчаларда (огородтарда) ону хөйү-биле тарып, өстүруп турар.

Дарбыстың чимизиниң тургузуунда чигир — 5,5—10,6% чедир, ооң тургузуунда: сахароза, глюкоза, фруктоза, пектинниг бүдүмелдер, клетчатка, витаминнер В1 В2, С, РР, фолий ажымалы (кислота) болгаш каротин, үс дээш өске-даа бүдүмелдер бар.	,

Дарбыстың чимизи халыыдап, суксаар аарыгларга эки дузалаар. Оон чигир сүүзүнү (сироп) дээш, өске-даа ижер суксуннар аймаа кылыр. Дарбыстың чулуун сидик элбедиринге, бүүректиң болгаш чүректиң хаваңңаашкыннарынга, баар аарыгларынга удур аҗыглап турар. Дарбыстың кургаткан картын хайындыргаш база ажыглап турар. Оон ыңай ооң чулуу, ижин-шөйүндүнүң чем хайылдырарын күштелдирер болгаш дарбыста бар фолий ажымалы болгаш С витамини кырыыр чорукту баш бурунгаар болдурбазынга улуг ужур-дузалыг. Оон аңгыда дарбысты хан эвээжээн, өт, сыңый дашталырын болдурбазынга, сидик үнер оруктарның аарыгларының үезинде ажыглап турар.

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

Аңгылал:Үнүштер
Брюква

**Брюква** — ийи чылдыг үнүштер аймаанга хамааржыр, бүрүзү олуртунчак, дазылы чымчак, огород үнүжү болур. Тывада улус ону огородтарда хөйү-биле тарып өстүрүп турар.
Брюкваның чемижиниң тургузуунда, чигир — 10%, белок— 2%, пектин, үс, В1, В2 витаминнер болгаш хөй демир бар,
Брюкваны ижин-шөйүндү аарыгларынга ажыглап турар. Шаанда улус ооң суун улаанутка, сидик үндүреринге ажыглап турган. Оон ыңай аас ишти, боостаа чаярынга, халдавырлыг аарыгларга удур дезинфекция кылып, хол, бутту чуур турган.

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

Аңгылал:Үнүштер
Москва

**Москва** — федералдыг хоорай, Россия Федерациязының найысылалы, Төп федералдыг округтуң административтиг төвү база Москва облазының барымдаа ёзугаар төвү. Россияның эң хөй чурттакчылыг хоорайы — 2014 чылда 12 108 257 кижи.

Москваның Дээди нояннарының, Орус хаанаашкынның (Русское царство), Россия империязының (1728-1730 чылдарда), Совет Россияның болгаш ССРЭ-ниң төөгүлүг найысылалы. Маадырлыг хоорай. Москва хоорайда Россия Федерациязының күрүне эргелериниң федералдыг органнары, кадагааты чурттарның элчиннери, российжи эң дээди коммерциялыг организацияларының база хөй-ниити катыжыышкыннарының өргээлери (штаб-квартиры) ажылдап турар. Хоорайда тус черниң бот-эргезиниң организациязы бар. 

Москва — Россияның туризминиң ёзулуг төвү; Москва кремли, Кызыл шөл, Новодевичий хүрээ, Коломенскийде Вознесение церкову ЮНЕСКО деп Бүгү делегейниң салгалының даңзызынче кирип турар. Москва транспорт өзээниң эң ажыктыг дээн чери база болур. Хоорайда 5 аэропорттар, 9 демир-орук вокзалы, 3 хем портузу бар. 1935 чылдан тура хоорай иштинде метро ажылдап турар. 

Москва хоорай Россияның европа талазында, Ока биле Волганың аразында Москва хемде, Москва-Смоленск бедигээжиниң белдиринде (барыын талазында), Москворецко-Окск оргузунда (чөөн талазында) болгаш Мещёр чавызаашкынында (мурнуу-чөөн талазында) турар. Хоорайның девискээри — 2511 км².

Москваның шагының куржаа (часовой пояс) бүгү делегейниң стандарты-биле алыр болза, Moscow Time Zone (MSK) деп демдегледип турар. Бүгү делегейниң үези-биле алыр болза +4:00 деп шак куржаанда турар.

## Дөс


Аңгылал:Россия Федерациязың субъектизи
Аңгылал:Хоорай
Кыйыр

**Огурец** (тыва: *кыйыр*) — Тывада **кыйырны** нептереңгейи-биле сесерлик (сад), бакчаларда (огородтарда) тарып, өстүрүп, чемге колдуунда чөвүлелдиг (совет) чазак тургустунган үеден бээр улус ажыглап эгелээн.

Кыйырның тургузуунда суг, шагжалык (клетчатка), азоттуг бүдүмелдер, бензойлуг, азоттуг эвес бүдүмелдер, калийлиг дустар болгаш С, В1, А дээш өске-даа витаминнер бар.

Кыйыр кижиниң чем чиир хөөнүн улгаттырар, ааларның (азы агыларның, белоктарның) болгаш үстерниң кижиниң мага-бодунга сиңнигип, хууларын экижидер. Ынчангаш кыйырны семис азы семириичел кижилер ажыглаарын сүмелевейн турар. Ол ышкаш дузаан кыйырны ижин-шөйүндү аарыгларынга, чүрек кеминге, кырган кижилерге, хан базыышкыны улгадыр, кара-бүүректер аарыгларының үезинде болгаш сааттыг херээженнер ажыглаарынга сүмелевейн турар.

Кыйыр тоолгадыр шынарлыг чүве болганда, ону халыыдаан, кадыг албаны үнместээн кижилерге бээрин сүмелеп турар.

Улус кыйырны өл-шык, соокка кагыскан үеде, кежирниң чулуун бал-биле (ары чигири-биле) холааш, ижип, чайып ажыглап турар. Кыйырның чулуу арны устүг, секпилдиг, хүнге арны карарган кижилерге ажыглаарын сүмелеп турар.	

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

Аңгылал:Үнүштер
Кагын

**Дыня** (тыва: *кагын*) — чаңгыс чылдыг бакча (огород) үнүштеринге хамааржыр үнүш болур. Тывада кагынны кады ажыл-агый (колхоз), чөвүлелдиг (совет) ажыл-агыйның (совхозтуң) хову-шөлдеринде болгаш бакчаларда (огородтарда) хөйү-биле тарып, өстүрүп турар.

Кагынның чеминиң тургузуунда, чигир — 13%, азоттуг бүдүмел, үстер, щагжылык (клетчатка), таарымчалыг чыттыг, дүрген чиде бээр бүдүмелдер бар. Оон ыңай РР, С витаминнер, фолий ажымалы (кислотазы) болгаш каротин бар.

Кагынны баш бурунгаар кырыыр чорукту болдурбазынга, чүректиң, баарның, бүүректиң болгаш хан эвээжээр аарыглар үезинде ажыглап болур. Ол ышкаш нерви доктаалчазын (системазын) оожуктурарынга, секпилдиг болгаш арны калдарарар улуска сүмелеп турар.

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

Аңгылал:Үнүштер‎
Байзаа

**Капуста **(*кыркат*, *байзаа*) – бакча (огород) аймаанга хамааржыр үнүш болур. Тывада ону база-ла кады ажыл-агый (колхоз), чөвүлелдиг (совет) ажыл-агыйлар (совхозтар) сесерлик (сад), бакчалар (огородтар) шөлдеринде нептереңгейи-биле тарып, өстүрүп турар. Чемге хереглээр эң чугула бүдүрүмнүң (продуктунуң) бирээзи болур.

Байзааның тургузуунда шагжалык (клетчатка) — 1,63%, бүрүзүнде витамин С — 25—100 мг чедир, витаминнер — А, В1 В2, В6, У, Р, К, И болгаш холиннер, янзы-бүрү ферментилер, калийлиг дустар, имис (фосфор), күгүр (сера) дээш өске-даа бүдүмелдер бар.

Байзааны ижин-шөйүндү аарыглыг, гастриттиг болгаш ижин оюлганныг улустар ажыглаарга дыка ажыктыг. 1949-1950 чылдарда куштуң болгаш кобайның () оюлганын байзааның чулуу-биле эмнеп бир-ле дугаар дуржулганы кылган. Ол дуржулгалар байзаа чулуун оюлган болгаш чиңге шөйүндүлер аарыгларынга ажыглап болурун көргүскен.

Байзааны хээй кескеш, 1-2 катап эът тыртар машинага тырткаш, арыг шаараш пөс-биле тавакка сы тудар. Ол чулугну соок черге азы соодукчуга 1-2 хүнден эрттирбейн шыгжаар. Хүннүң-не ооң чулуун, шил аяктап (стаканнап) бир хүн 3-4 катап чем чииринге чедир 40-50 мин. бурунгаар ижер. Эмненириниң хуусаазы 4-6 ай чедир. Оон ыңай байзаа чулуун ижин дегдириглиг (гастриттиг) болгаш ижинниң ажыы эвээжээн улус ажыглап болур. Байзаада өкпе аарыының болгаш өске-даа аарыгларның микробтарын өлүрер фитонцидтер дээр бүдүмелдер бар. Ынчангаш байзааны янзы-бүрү кеш аарыгларынга база ажыглап турар. Ол ышкаш байзааның бүрүзүн дагаа чуургазы-биле катай кадыкталдыр холааш өрттениишкиннерге, балыгларга болгаш оюлганга удур ажыглап турар. Байзааның хээй кескен бүрүзүн чарба-биле холааш, сүтке хайындыргаш, кештиң кадага, ойбун божаа (экзема) дээн ышкаш аарыгларынга салыр. Оон ыңай балыг черни үнүш үзү-биле чаггаш, байзааның чаа бүрүзүн 2 каът кылдыр ол балыгга салгаш, шарыптар. Ону бир хүн ийи катап, 2-3 чедилик иштинде шарыыр. Чаа байзааның чулуун чылыг сугга холааш, аас иштин болгаш боостааны чиңнээринге, чаярынга ажыглап болур.

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

Аңгылал:Үнүштер
Ломоносов, Михаил Васильевич

**Михаил Васильевич Ломоносов** *(ноябрь 8 (19), 1711 чыл – апрель 4 (15), 1765 чыл)* — бүгү делегейде билдингир баштайгы орус бойдус шинчилелиниң эртемдени, энциклопедия бижикчизи, химия болгаш физиканың эртем ажылдакчызы; эртем ажылынче ол физиктиг химияның тодарадылгазын берген баштайгы химик кылдыр кирген, оон аңгыда, физика биле химияның шинчилелиниң делгереңгей программазын айыткан; чылыгның молекуляр-кинетиктиг теориязын бижээн. Астрономия, география, металлургия, геология, дыл шинчилелиниң болгаш төөгү эртемнериниң шылгараңгайы, херекселдер кылыкчызы, шүлүкчү, чурукчу, Ада-чурттуң экономиказының, эртеминиң болгаш чырыдыышкынның сайзыралынга улуг үлүг-хуузун киирген кижи. Амгы орус литературлуг дылдың үндезинин бадылап айыткан. Чоорту ооң ады-биле адап каан, Москва университетидиниң дөзевилекчизи болгаш үндезилекчизи. Химия эртеминиң профессору, Статтың чөвүлекчизи (Статский советник), Петербургтуң эртемнер академиязының ёзулуг кежигүнү, Хаанныг Щвецияның эртемнер академиязының хүндүлүг кежигүнү.

## Дөс


Аңгылал:Эртемден
Ленин, Владимир Ильич

**Влади́мир Ильи́ч Улья́нов** *(шолазы *'Ле́нин*'; апрель 22, 1870 чыл – январь 21, 1924 чыл)* — совет-орус политиканың болгаш күрүнениң делегей деңнелдиг ажылдакчызы, хувискаалчы, Россияның ажылчын социал-демократ намның үндезилекчизи, 1917 чылда эгелээн Октябрь революциязының эвилелдекчизи болгаш башкарыкчызы, Совет Россияның Чазааның (Совет народных комиссаров РСФСР) даргазы, төөгүде баштайгы социалистиг күрүнениң тургузукчузу. Марксист, чогаал парлакчызы, марксизм-ленинизм агымының үндезилекчизи, Коммунистчи интернационалдың үзел-бодакчызы болгаш эгелекчизи, ССРЭ-ниң тургузукчузу. 

Владимир Ильич 1870 чылдың апрель 22-де Симбирск (амгы Ульяновск) хоорайга төрүттүнген. 1879-1887 чылдарда Симбирск гимназиязынга өөренип чораан. Гимназияны ол алдын медаль-биле дооскаш, Казань университединиң юридиктиг факультетинге өөренип кирип алган. 1900 чылдарның эгезинден тура В. Ленин бодунуң революстуг үлүүн чорудуп эгелээн. Революция дугайында материалдарны солуннарга доктаамал үндүрүп турган. Партия тургузары-биле элээн хөй материалдарны белеткеп, төлевилелин тургузуп чоруп келген. 1905-1907 чылдарда болган баштайгы орус революцияга база идепкейлиг киржип келген. 1917 чылда эгелээн Октябрь революциязын эвилелдеп турган.   
## Дөс


Аңгылал:Политика
Турма

**Редька **(*турма*, *турба*) — ийи чылдыг бакча (бакша, огород) үнүжү. **Турманың** база янзы-бүрү чергелери (сорттары) бар. Тывада улус ону хөйү-биле бакчаларда (огородтарда) тарып, өстүрүп турар. Турманың тургузуунда чигир, шагжалык (клетчатка), үстер, ферментилер, холин, витаминнер С, В1, калийлиг дустар бар. Турманы чем чиир хөөн улгаттырарынга, улуг-хырынның ажынды суун көвүдедиринге ажыглап турар. Кижиниң мага-бодундан холестеринни ылгап үндүреринге ажыктыг чүве болганда, кырыыр чорукту баш бурунгаар болдурбазынга ужур-дузалыг. Ынчалза-даа улуг-хырынның оюлганнаар, ижин-шөйүндү, баарның, чүректиң хоочургай арыгларында турманы ажыглаарын эмчилер сүмелевейн турары

Улус шаг-шаандан бээр турманы ажыглап келген. Эң ылаңгыяда уругларның өө-тынып чөдүрер — албыгар думаа (коклюш) аарыының үезинде, өл, шык, соокка каксып, чөдүргенде, турманың чулуун бал-биле (ары чигири-биле) холааш, улуг омааштап, бир хүн 3-4 катап ижер. Турманың чулуун бүүрек болгаш баарның дашталыр аарыгларынга, куяңга (ревматизм), ыстаң (подагра), шыңганнар аарыы (миозит), неврит болгаш бел арыы (радикулит) үезинде ажыглап турар.

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

Аңгылал:Үнүштер
Хомушку, Чүргүй-оол Намгай-оглу

**Чүргүй-оол Намгай оглу Хомушку** (май 10, 1918 чыл - июль 10, 1978 чыл) — совет-тыва офицер, танкист, Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчизи, Совет Эвилелиниң Маадыры. 

## Намдары
**Чүргүй-оол Намгай оглу Хомушку** 1918 чылдың май 10-да Таңды-Тываның амгы Барыын-Хемчик кожуунунуң Хөнделең сумузунга төрүттүнген.

1943 чылдың май 20-де ТАР-ның эки турачыларының баштайгы бөлүү-биле фронтуже аъттаныпкан. Кезек үе иштинде Горький хоорайга тыва эки турачылар дайынчы белеткелин эрттирип турганнар. 1944 чылдың февральда тыва эки турачылар 25-ки танк полкузунче кирген болганнар. Ч. Хомушку Украинаның 2-ги фронтузунуң 52-ги шериинче кирген, 1944 чылдың февраль 25-де фронтуже үнүпкен. 1944 чылдың мартта 25-ки полку Бугск-Днестр халдаашкынының операциязынга киришкеннер. 

1944 чылдың март 5-те Рыжановка биле Кобыляки суурларның чанынга дайзыннарның камгалалы үзүктелгенде экипажтың механик-чолаачызы турган Чүргүй-оол Хомушку танкызы-биле дайзынның талазынче шургуп кирген. Ийи шак дургузунда Ч. Хомушку бодунуң экипажы-биле удурланыкчыларның 35 солдадын, 3 танкыга удур чепсээн, 3 пулемёдун, 2 миномёдун узуткап каан. Кажан танкының командири балыглаткан соонда, Чүргүй-оол команданы удуртурун хүлээп алган. 

Каш хонук эрткенде, Умань адаанга, Чүргүй-оол Хомушкунуң экипажы 24 самолётту болгаш 80 машинаны хоругдааннар, чүс ажыг солдатты база удурланыкчыларның офицерлерин тутканнар, оон улаштыр дараазында аткаарлаашкынче орукту ажыдып алганнар. 

1945 чылдың март 24-те ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Президиумунуң айтыышкыны ёзугаар Хомушку Намгай-оглу Чүргүй-оолга Совет Эвилелиниң Маадыры атты тывыскан. Ленин ордени база «Алдын Сылдыс» медалы-биле шаңнаткан.

## Дөс


## Шөлүглер
*Хомушку Чүргүй-оол Намгаевич. Биография.
* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1988. — Т. 2 /Любов — Ящук/. — 863 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-203-00536-2

Аңгылал:Эки-турачы
Аңгылал:Совет Эвилелиниң Маадырлары
Кечил-оол, Түлүш Балдаң оглу

**Түлүш Балдаң оглу Кечил-оол** *(; 1914-1945)* — Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчизи, тыва эки турачыларның аъттыг шерииниң командири, гвардияның капитаны, Совет Эвилелиниң Маадыры. Дөрткү Тыва эки турачыларның кавалерийжи эскадронунуң, 31 гвардейжи кавалерист полкузунуң капитаны турган.

## Намдары
Түлүш Кечил-оол 1914 чылда Таңды-Тываның Белоцарск (амгы Кызыл) хоорайга тараачын өг-бүлеге төрүттүнген. 1944 чылдың февральда Түлүш Кечил-оол баштаан тыва эки турачыларның аъттыг эскадрону Украинаның Дубно хоорайын немец-фашистиг эжелекчилерден хостаарынга киришкен, ол демиселге эскадрону-биле маадырлыг чоруун көргүскен.

1944 чылдың февраль 2-де Түлүш Кечил-оол бодунуң эскадронун баштап, Ровно хоорайже дайзыннарны чылча шавары-биле шургуп кирген. Дайылдашканының түңнелинде удурланыкчыларның хөй санныг дайынчы техникаларын база дириг күжүн узуткааннар.  

Түлүш Кечил-оол 1945 чылдың июнь 10-да хенертен мөчээн. 1990 чылдың май 5-те ССРЭ-ниң Президентизиниң айтыышкыны ёзугаар «1941-1945 чылдарда болган Ада-чурттуң Улуг дайынынга көргүскен эрес-дидим чоруу дээш» Совет Эвилелиниң Маадыры атты тывыскан. Ленин ордени база «Алдын Сылдыс» медалы-биле шаңнаткан.

## Шөлүглер
*Түлүш Балданович Кечил-оол. Биография.

С
С
Аңгылал:Совет Эвилелиниң Маадырлары
Помидор

**Помидор **(азы *томат*) – томатты Тывада бакчаларда (бакшаларда, огородтарда) хөйү-биле тарып, өстүрүп турар. Тывада томаттың янзы-бүрү чергелери (сорттары) нептереңгей болуп турар. Томаттың картының тургузуунда, азоттуг бүдүмелдер болгаш чигир аймаа, нимбегелиг (лимоннуг), алмалыг (айлымныг, яблоктуг) ажымалдар (кислоталар), калий, имис (фосфор), демирниң дустары, каротин, С, В1, В2, Р, К витаминнер бар. Эң ылаңгыя С витамин бары-биле томат нимбегеге (кайы дыл? бадыткал херек) (лимонга), араңгыга (нараңгыга, апельсинге) деңнежир.

Ириңнелир балыгларның микробтарынга удур томат канчаар-даа аажок күштүг дээштиг, чүге дээрге, томатта фитонцидтер дээр бүдүмелдер бар, ынчангаш бакчаның (огородтуң) чамдык үнүштериниң хоралакчыларын чок кылырыңга ажыглап турар. Томатта янзы-бүрү витаминнер хөй чүве болганда, ону эмнегде-даа (медицинага-даа), чонда-даа калбаа-биле ажыглап турар.

## Дөзү
# Доржу Көк-оолович Куулар, Тана Моңгушевна Куулар - "ЛЕКАРСТВЕННЫЕ РАСТЕНИЯ В ТУВЕ"

Аңгылал:Үнүштер
Шериг ат-дужаал

**Шериг ат-дужаал** дээрге шериг албанныгның азы курлавырда (халажылгада) шериг хүлээлгелигниң өске шериг албанныгларга туружун тодарадып турар ат-дужаалы. Ону чеспектиг күштерге шериг албанын эрттирип турар (азы шериг албанын эрттирер дээш шериг өөредилге черлеринге болгаш оларга деңнештирген черлерге өөренип турарларга) хамааты бүрүзүнге ооң албан туружу-биле, шериг азы тускай белеткели-биле, чеспектиг күштерниң хевиринге, чеспектиг күштер хевириниң шериглер төрелинге азы албанның хевиринге (төрелинге) дүүштүрүп хууда тыпсып турар болгаш хууда күрүнениң азы албанның ачы-хавыяазын барымдаалап тыпсып турар.

Шериг ат-дужаалдың тыпсыр чуруму күрүне бүрүзүнде ук күрүнениң хоойлунуң ёзу-чуруму-биле тодараттынып турар.

Шериг албанныгларны аңгы-аңгы күрүнелерниң чеспектиг күштеринде шериг ат-шолазы ёзугаар ылгаарда шериг ат-шоланың ылгавыр демдектерин ажыглап турар. Ол демдектерге – эгиндектер (погоннар), чең биле хөрек демдектери: белги-демдектер (эмблема, символ), каас-кожаалар (галуннар), үшкүлдер (шевроннар) болгаш оон-даа өске шериг хептиң кезектери хамааржыр.

Чамдык шериг ат-дужаалдарны күрүнелерниң хөй кезиинде дөмей адап турар. Чижээлээрге: лейтенант, капитан, майор, генерал, маршал деп шериг ат-дужаалдар.

## Турк шериг ат-шолалар

**Осман шеригде (1878-1920 чч.) ажыглап турган шериг ат-дужаалдар**:

**Амгы турк шеригниң ажыглап турар шериг ат-шолалары**:

## Моол шериг ат-шолалар

**Амгы моол шеригниң ажыглап турар шериг ат-шолалары**:

## Орус казак шериг ат-шолалар

**Орус казак шеригниң ажыглап турар шериг ат-шолалары**:

## Ажыглаан номнар болгаш чүүлдер
#Ганичев П.П. – Воинские звания. – М., 1989.
#Древнетюркский словарь. – Л.: Изд. «Наука», Ленингр. отд., 1969.
#Кручкин Ю. Большой современный русско-монгольский – монгольско-русский словарь. – М., 2006.
#Щербинин В.Г. Большой русско-турецкий словарь. – Изд. 2-е. – М., 1998.
#http://en.wikipedia.org/wiki/Ottoman_Armed_Forces/Ranks
#http://ru.wikipedia.org/wiki/Казачьи_чины

Ш
Ш
Бильярд

**Билья́рд** (чамдыкта **биллиа́рд**; ) — тускай столдуң азыгларында үттерже борбак сөөктерни кий дээр ыяш ажыглап чууп киирер оюн.

## Дөзүк
#"Тыва дылдың тайылбырлыг сөстүү (словары)", I том, А-Й. Новосибирск-2003, "Наука", Моңгуш Д.А.-ның редакторлааны-биле.

Б
Ондар, Дарыма Киш-Чалааевич

**Дарыма Киш-Чалааевич Ондар** *(апрель 10, 1934 чыл – июнь 12, 2000 чыл)* — тыва фольклор чыыкчызы, улусчу эмнелгениң лама-эмчизи, Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы. Тыва Республиканың Чогаалчылар эвилелиниң кежигүнү чораан.

## Намдары
Дарыма Киш-Чалааевич Ондар 1934 чылдың апрель 10-да Тыва Арат Республиканың Чөөн-Хемчик кожууннуң Манчүректе Үстүү-Чыргалыг-Ойга төрүттүнген.  

Ооң адазы Ондар Киш-Чалаа уйгур-ондарлар деп төрел-аймак уктуг, чон аразында улуг хүндүткелдиг, күчүлүг мөге кижи чораан. Ооң иези — Серемаа адай-монгуш деп төрел-аймактан, ус-шевер, ыраажы, тоолчу кижи чораан. Адазының талазындан төрелдериниң салгалдарының аразында улуг хам кижилер турган, оларның аразында ооң кырган-ачазы Чөпчене (шолазы Селбер-Хам) улуг хам чораан. Авазының каш акылары эртемден-ламалар чораан, оларның аразында сураглыг эртемден-лама башкылар Лопсан-Чимит Монгуш (1888–1940) база Севээн-Кешпи. Оларның адазы Монгуш Шокар-Чалаң — Үстүү-Кара-Суг хүрээзиниң камбы-ламазы чораан. 

Суг-Аксының чеди чыл школазын, Кызылдың башкы училищезин, совет-партия школазын, Кызылда күрүнениң башкы институдун дооскан. 

Күш-ажылчы базымын Алдан-Маадыр суурга кижизидикчи башкыдан эгелээн. Өвүрнүң комсомол райкомунга секретарьлап, Саглы, Алдан-Маадыр, Бора-Тайга, Суг-Аксы школаларынга башкылап, Тываның дыл, литература болгаш төөгүнүң эртем-шинчилел институдунга ажылдааш, бичии эртем ажылдакчызындан улуг эртем ажылдакчызынга четкен. 

Тыва чоннуң аас чогаалын — тоолдарны, тоолчаан домактарны чыып, оларны чырыкче үндүрген болгаш аас-чогаалының экспедицияларын, тоолчуларның чыыштарын кылган. Тыва сыгыт-хөөмейни республикадан дашкаар нептередир ажылдарны кылырынга үлүг-хуузун киирген. Ол «Тыва тоолдар» (1968), «Демир-Шилги аъттыг Тевене-Мөге» (1972), «Тыва улустуң тывызыктары» (1976), «Баазаңайның тоолдары» (1980), «Бора-Шокар аъттыг Боралдай» (1983) дээш өске-даа номнарның чыып тургускан автору.

Американ физик эртемден, Нобель шаңналының эдилекизи Ричард Фейнман-биле чагаалажып турганы-биле база билдингир.

## Литература
Leighton, R. (1991) Tuva or Bust! Richard Feynman`s Last Journey. NY : W. W. Norton.

Забелин, В. И. (2004) Сердечная память о народном ученом // Улусчу эртемден — Ондар Дарыма. Новосибирск.

Забелина, Г. А. (2004) Человек прекраснейшей души // Улусчу эртемден — Ондар Дарыма. Новосибирск. С. 199–203. 

Лейтон, Р. (2006) «Танну-Тува? Это слишком красиво, чтобы быть правдой!» // Люди Центра Азии. Т. 3. Кызыл. С. 548–554 

Татаринцева, М. П. (2004) Фольклорист, знавший Туву в совершенстве // Улусчу эртемден — Ондар Дарыма. Новосибирск. С. 197–198.

Адыгбай, Ч. О. (2012) Диалог тувинской и западной культур (На примере жизни ученого Ондара Дарыма) // Новые исследования Тувы. 2012. №2. С. 86-94.

## Дөс
* Ном «Тываның чогаалчылары / Писатели Тувы». 2000 ч.
* Адыгбай, Ч. О. (2012) Диалог тувинской и западной культур (На примере жизни ученого Ондара Дарыма) // Новые исследования Тувы. 2012. №2. С. 86-94.

Аңгылал:Тыва
Аңгылал:Эртемден
Бижек, Комбу Дойдул оглу

**Комбу Дойдул оглу Бижек** (1937 чылдың үш айның 1-де төрүттүнген) — тыва шүлүкчү, очулдурукчу, чурукчу, майор, кызыгаар шерииниң ажылдакчызы. Тыва Республиканың Чогаалчылар эвилелиниң, Россия Федерациязының Чурукчулар эвилелиниң кежигүнү. Москва хоорайда Тыва Республиканың бүрүн эргелиг төлээ черин тургусканнарның бирээзи.

## Намдары
Комбу Дойдулович 1937 чылдың март 1-де Тыва Арат Республиканың Эрзин суурунга төрүттүнген. Эрзин ортумак школазын, Тываның көдээ ажыл-агый техникумун, Ленинградта профэвилелдерниң Дээди школазын дооскан.

Күш-ажылчы намдарын колхоз бухгалтеринден эгелээн, экономист кылдыр ажылдааш, Эрзинниң райкүүскомунга килдис эргелекчилээн, Тыва облпрофэвилелге янзы-бүрү албан-дужаалдарга ажылдаан. 1974-1989 чылдарда Москвада Моссовет аттыг Дээди кызыгаар училищезинге очулдурукчу башкы бооп, очулдурукчулар бюрозун эргелекчилээн, 1989-1991 чылдарда Кызыгаар шерииниң Академиязының очулдурукчулар бюрозун удурткан. 1991-1996 чылдарда Россия Федерациязының Президентизиниң чанында Тыва Республиканың доктаамал төлээ чериниң кол специализинге ажылдаан. 

Чогаалчы намдарын 1962 чылда эгелээн. Баштайгы шүлүктериниң чыындызы «Казыргы» 1983 чылда үнген. Дараазында чылдарда «Үлүүм» (1986) деп тыва дылда ному база «Хүн-биле чаштып ойнап тур бис» (1991) деп орус дылда ному үнген. Ооң шүлүктери респбулика солуннарынга, «Улуг-Хем» альманахка, «Башкы» сеткүүлге, Совет армияның «Кызылд сылдыс» солунунга, «Кызыгааржы» сеткүүлге парлаттынган. Моол дылдан тыва дылче очулгалар кылып турар. «Монголын нууц товчоо» (Моолдуң чажыт төөгүзү) деп номну моол дылдан тывазынче очулдурган.

## Шаңналдары
*«ССРЭ-ниң кызыгаар камгалалынга шылгарал дээш» медаль;
*«ССРЭ-ниң Чепсектиг күштериниң 60 чылы» медаль;
*«ССРЭ-ниң Чепсектиг күштериниң 70 чылы» медаль;
*Моол Улус Республиканың  «Халхинголга тиилелге» медаль:
*«Моол Улус Республиканың 60 чылы» медаль:
*«Моол Улус Республиканың Чепсектиг күштериниң 60 чылы» медаль;
*«Күш-ажылчы алдар» медаль;
*Тыва АССР-ниң Дээди Совединиң Президиумунуң Хүндүлүг бижии;
*«ССРЭ-ниң Кызыгаар шерииниң тергиини» I-IIги чергезиниң хөрек демдектери;
*«Моолдуң кызыгаар шерииниң тергиини» хөрек демдээ;
*«Моолдуң хүндүлүг кызыгааржызы» хөрек демдээ.

## Дөс
* Ном «Тываның чогаалчылары / Писатели Тувы». 2000 ч.
*Ч. Ламажаа «ЗОЛОТАЯ КОНОВЯЗЬ».

Аңгылал:Тыва чогаалчы
Моңгуш, Өлчей-оол Кунгаевич

**Өлчей-оол Кунгаевич (Куңгааевич) Моңгуш** *(декабрь 22, 1934 чыл - март 31, 1996 чыл)* — тыва шүлүкчү. «Улуг-Хемниң чалгыглары» деп чечен чогаал каттыжыышкынын удуртуп-баштап чораан. ССРЭ-ниң Чогаалчылар Эвилелиниң кежигүнү чораан. Тыва Республиканың «Шылгараңгай күш-ажыл дээш» медалы-биле шаңнаткан. 

1934 чылдың декабрь 22-де ТАР-ның Улуг-Хем кожууннуң Ак-Хемге төрүттүнген. Эге класстарга өөренип тургаш улуг айыыл-халапка таварышкаш, бот-өөредилге-биле билиг чедип алган. 

Баштайгы шүлүктери 1950 чылдар эгезинде 1950 чылдар эгезинде «Сылдысчыгаш» солунга парлаттынган. Ол «Чаа-Хөлдүң айдыңында» (1966), «Шүлүктер» (1971), «Хөөрээрниң чугаалары» (1971), «Кокпалар» (1975), «Сүзүглелим» (1979), «Назын» (1981), «Демисел» (1987), «Танышпазым чээннер» (1993), «Тыва кижи» (1995), «Сеткилимниң хөөннери» (1996) деп шүлүктер болгаш проза чыындыларының автору. А. Блоктуң, С. Есенинниң, А. Прокопьевтиң, В. Тельпуговтуң чогаалдарын тыва дылче очулдурган. 

## Дөс
*Ном «Тываның чогаалчылары / Писатели Тувы». 2000 ч.

Аңгылал:Тыва чогаалчы
Брынза

**Брынза** ( **ы** - узадыр адаар) - хой сүдүнден азы хой биле өшкү сүдүн холааш кылган дустуг быштак.

## Дөзүк
#"Тыва дылдың тайылбырлыг сөстүү (словары)", I том, А-Й. Новосибирск-2003, "Наука", Моңгуш Д.А.-ның редакторлааны-биле.

Б
Б
Бункер

**Бункер** () – чер адаанда бетоннап тургаш кылган хорагдап чаштынар чер. Бункерлерни I болгаш II Делегей Дайынынга дыка нептереңгей ажыглап турган.

Б
Б
Бургомистр

**Бургомистр** - Европаның чамдык чурттарында, ол ышкаш XVIII-XIX чус чылдарда Россияга хоорай чагыргазының баштыңы.

## Дөзүк
#"Тыва дылдың тайылбырлыг сөстүү (словары)", I том, А-Й. Новосибирск-2003, "Наука", Моңгуш Д.А.-ның редакторлааны-биле.

Б
Буржунак

**Буржунак** (**Буржууна**) (орус. *пружина*) - ээрилдиг дыңзыдыр долгап каан хере тыртарга дедир чыырлып турар чиңге каң.

## Дөзүк
#"Тыва дылдың тайылбырлыг сөстүү (словары)", I том, А-Й. Новосибирск-2003, "Наука", Моңгуш Д.А.-ның редакторлааны-биле.

Б
Б
Б
Буржуазия

**Буржуазия** - бүдүрүлгениң чепсек херекселдерин холда туткан, хөлезиленикчи күш-ажылды ажыглап турар капиталистиг ниитилелде тергиидекчи аңгы (класс).

## Дөзүк
#"Тыва дылдың тайылбырлыг сөстүү (словары)", I том, А-Й. Новосибирск-2003, "Наука", Моңгуш Д.А.-ның редакторлааны-биле.

Б
Б
Бриз

**Бриз** (**и** узадыр адаттынар) - хүндүс далайдан эрикче азы дүне эриктен далайже кагар салгын.

## Дөзүк
#"Тыва дылдың тайылбырлыг сөстүү (словары)", I том, А-Й. Новосибирск-2003, "Наука", Моңгуш Д.А.-ның редакторлааны-биле.

Б
Б
Б
Бурундук

**Бурундук** - чиңгежек чазап каан шиш ыяш.

Ол ыяшты шары азы сарлыктың думчуунче кедирип алыр. Ол ыяшка чеъп баглап алгаш шарыны мунуп болур. Чеъп баг дын ышкаш болур. Бурундукту, ажыл кылдыртыр дээн шарының думчуунга кедирип алыр.

Сөстү адаарда «p̲ʊrʊnduq» дээр. "Бурундук" деп сөсте эге "б" деп үжүк дүлей, кошкак «p̲» деп үн илередир турар.

## Дөзүк
#"Тыва дылдың тайылбырлыг сөстүү (словары)", I том, А-Й. Новосибирск-2003, "Наука", Моңгуш Д.А.-ның редакторлааны-биле.

Б
Б
Альбинос

**Альбинос** - дүгү (чүү) пигмент деп өң киирер бүдүмел чок ак амытан.

## Дөзүк
#"Тыва дылдың тайылбырлыг сөстүү (словары)", I том, А-Й. Новосибирск-2003, "Наука", Моңгуш Д.А.-ның редакторлааны-биле.

А
Адмирал

**Адмирал** – шериг-далай күшетириниң дээди дужаалы болгаш ол дужаалды эдилээн кижи.

## Дөзүк
#"Тыва дылдың тайылбырлыг сөстүү (словары)", I том, А-Й. Новосибирск-2003, "Наука", Моңгуш Д.А.-ның редакторлааны-биле.

А
А
Ампула

**Ампула** - (лат.: *ampulla* - амфора деп грек сөстү бичеледир адааны; тыва: *идижик*) - амгы үениӊ утказы-биле алырга эмнээр азы кандыг-бир өске бүдүмелдер шыгжаар так дуглай дуӊзаалап каан шил сава.

Эмнээр сорулга-биле ону эмнээр белеткемнерни (препараттарны) арыткан байдалга шыгжаар дээш ажыглаар. Ампула (идижик) узаткан чиӊге аастыг болур.

Чамдыкта ампуланыӊ үстүкү бажында кертиглиг сыяр чери бар бооп болур. Ажыдарда ампуланыӊ бажын өрү көрүндүр тудар ужурлуг. Бир эвес ампула аксында кертиг чок болза, ындыг ампуларныӊ хавында черле ампула бижээн азы кескизин (скарификаторун) кожупкаан турар.

Хувискаал бетинде (1917 чылга чедир) орус дылда «ампулла» деп бижип турган, ынчангаш ол үеде утказы: Буруӊгу Румда (Римде) суук чүүл шыгжаар дойдан, шилден азы демир-дестен кылган калбак иштиг, кызаа аастыг, ийи тудалыг бичежек сава.

Дорт-чүдүлгелиг (ортодоксу азы православ) биле бүгүдениӊ (католик) хиристиян шажыннарда – ыдык үс (миро), ыдыктыг суг болгаш оон-даа өске ыдыктыг суук чүүлдер шыгжаар бичии сава.
## Дөзүк
#"Тыва дылдың тайылбырлыг сөстүү (словары)", I том, А-Й. Новосибирск-2003, "Наука", Моңгуш Д.А.-ның редакторлааны-биле.
# https://ru.wikipedia.org/wiki/Ампула

А
А
А
Амфибрахий

Амфибрахий (ἀμφίβραχυς — ийи талазындан кыска) - ийигизи ударениелиг үш слогка үндезилеттинген шүлүк одуруу.

## Чижээ
Орус шүлүкке болза:

: *Не *'ве́**тер бу**шу́**ет над **бо́**ром,''
: ''Не с **го́р** побе**жа́**ли ру**чьи́** -''
: ''Мо**ро́з**-вое**во́**да до**зо́**ром''
: ''Об**хо́**дит вла**де́**нья сво**и́*'.*
:: (Н. А. Некрасов)

## Дөзүк
#"Тыва дылдың тайылбырлыг сөстүү (словары)", I том, А-Й. Новосибирск-2003, "Наука", Моңгуш Д.А.-ның редакторлааны-биле.

А
А
Амеба

**Амёба** - бодунуң хевирин шимчеңгир өскертип турар чаңгыс клеткалыг бөдүүн амыттан.

## Дөзүк
#"Тыва дылдың тайылбырлыг сөстүү (словары)", I том, А-Й. Новосибирск-2003, "Наука", Моңгуш Д.А.-ның редакторлааны-биле.

А
Анай-хаак

**Анай-хаак** (хаак) - чиңге тал, хаак, азы тал аймааның дүктүгүр хоюг боралдыр мочургазы азы часты берген сарыг чечээ.

## Дөзүк
#"Тыва дылдың тайылбырлыг сөстүү (словары)", I том, А-Й. Новосибирск-2003, "Наука", Моңгуш Д.А.-ның редакторлааны-биле.

А
А
Ампер

**Ампер** - электри тогунуң күжүнүң эге хемчээли (дың - эге хемчээл).

## Дөзүк
#"Тыва дылдың тайылбырлыг сөстүү (словары)", I том, А-Й. Новосибирск-2003, "Наука", Моңгуш Д.А.-ның редакторлааны-биле.

А
Амплитуда

**Амплитуда** - ол-бо талазынче чайганып шимчеп турар чүүлдүң турум байдалындан эң ырааны.

## Дөзүк
#"Тыва дылдың тайылбырлыг сөстүү (словары)", I том, А-Й. Новосибирск-2003, "Наука", Моңгуш Д.А.-ның редакторлааны-биле.

А
Беге

**Беге** - чүве бижиир, чуруур, белен балалбас будук. Кара дозу. Карак каастаар будукту база "беге" деп болур.

## Дөзүк
#"Тыва дылдың тайылбырлыг сөстүү (словары)", I том, А-Й. Новосибирск-2003, "Наука", Моңгуш Д.А.-ның редакторлааны-биле.
#Ч.М. Чап, А.Т. Бөлгүм-оол. Тыва угулзалар, хээлер. Тываның Ю.Ш. Күнзегеш аттыг ном үндүрер чери, Кызыл - 2008ч. 59 ар.

Б
Б
Б
Б
Бегемот

**Бегемот** () – тропиктиг Африканың дус чок сугларында турар сүт ижер кош дуюглуг улуг маңзыгыр амытан.

## Дөзүк
#"Тыва дылдың тайылбырлыг сөстүү (словары)", I том, А-Й. Новосибирск-2003, "Наука", Моңгуш Д.А.-ның редакторлааны-биле.

Б
Бел (балык)

**Бел (балык)** (орус. *таймень*) – лососьтарга хамааржыр улуг араатан балык.

## Дөзүк
#"Тыва дылдың тайылбырлыг сөстүү (словары)", I том, А-Й. Новосибирск-2003, "Наука", Моңгуш Д.А.-ның редакторлааны-биле.

Б
Бензин

**Бензин** - нефтиниң тургузуунуң иштинде бар дыка ужуган кывар өң чок суук бүдүмел.

## Бензинниң шынары
**Автомобиль бензининиң физик-химик болгаш ажыглал параметрлери** .

## Демдеглелдер


## Дөзүк
#"Тыва дылдың тайылбырлыг сөстүү (словары)", I том, А-Й. Новосибирск-2003, "Наука", Моңгуш Д.А.-ның редакторлааны-биле.

Б
Анапест

**Анапест** (*анаапест* грек. ἀνάπαιστος «дедир көрүнчүктелген; (дактилге) дедир») — үш слогтуг шүлүк хемчээли.

Антиктиг квантитативтиг метрикада — ийи кыска болгаш чаңгыс узун слогтан тургустунган стопалыг метр.

Чаа европейжи силлабо-тониктиг метрикада анапест дээрге ийи ударение чок болгаш чаңгыс ударениелиг стопалыг метр болуп турар.
Ананас

**Ананас** – тропиктерге өзер, чемижи төгелчик бизиргей улуг, кылын карттыг болгаш чаагай чыттыг үнүш, база ол ышкаш ооң чемижи.

## Дөзүк
#"Тыва дылдың тайылбырлыг сөстүү (словары)", I том, А-Й. Новосибирск-2003, "Наука", Моңгуш Д.А.-ның редакторлааны-биле.

А
Бопурук

**Бопурук** - бажыңның кырында бопугур, борбак кезээ.

## Билдингир бопуруктуг тудуглар

## Дөзүк
#"Тыва дылдың тайылбырлыг сөстүү (словары)", I том, А-Й. Новосибирск-2003, "Наука", Моңгуш Д.А.-ның редакторлааны-биле.

Б
Б
Борщ

**Борщ** – свёкладан болгаш өске-даа ногаадан кылган кызыл өңнүг быдаа. Орус чоннуң ынак чеми.

## Дөзүк
#"Тыва дылдың тайылбырлыг сөстүү (словары)", I том, А-Й. Новосибирск-2003, "Наука", Моңгуш Д.А.-ның редакторлааны-биле.

Б