open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ефимов, Гавриил Дмитриевич

**Гавриил Дмитриевич Ефимов** (февраль 28, 1920, Якут АССР, Сулгачинск суур) – башкы, чогаалчы, поэт, совет болгаш якут хөй-ниити ажылчыны. 

## Намдары
Гавриил Ефимов 1920 чылдың февраль 28-те Амгинск районнуң Сулгачинск суурга төрүттүнген. 1940 чылда Чурапчинскиниң училищезин, 1954 чылда Якутскунуң башкы институдунуң "Ортумак класстарга төөгү башкызы" болур эртемни дооскан.

Ажылчы ажыл-чорудулгазын Гавриил Дмитриевич 1940 чылда Чурапинск, оон Хаяхсытск чеди чыл өөредир школалардан эгелээн.

1942 чылда Кызыл шеригже кыйгырткан, фронтуга связь харылзаа тудуп, 20 дугаар хаак бригадазынга турган. Эрги Руссы районнарынга болган дайнның киржикчизи. Иймен хөлге болган месилдежиишкин үезинде балыглаттырган. Кызыл сылдыс ордени-биле шаңнаттыргаш, төрээн чуртунче ийи даянгыыштыг чанып келген. Ынчан аңаа ооң чаңгыс чер чурттуглары ооң фронтудан чорудуп бергени «Ийэбэр» («Матери») деп шүүлүге аялга чогааткаш ырлап бергеннер. Ол шүлүүн фронтудан «Хотугу сулус» («Полярная звезда») деп сеткүүлче чорудуп турган.

1944-1946 чылдарда Чурапинск райкомга 1-ги секретарлап, комсомол болуп, аныяктар болгаш өскүс арткан чаштар-биле ажылдап чораан.

Кытанахск (1947-1952), Ожулунск (1953-1954) чеди чылдың школаларынга, Республиканың дыл школа-интернадынга (1973), Якутскунуң ГПТУ-7-ге (1978-1982) директорлап ажылдап чораан.

1989 чылда Республиканың инвалидтер каттыжыышкынының даргазы кылдыр соңгуткан. Гавриил Ефимовтуң ачызында инвалидтер ажылдаар цехтер ажыттынган.

1992 чылдан эгелеп Гавриил Дмитриевичиниң удуртулгазы-биле "Зажги свою звезду" деп инвалид чаштарга фестиваль ажыттынган. 1993 чылда инвалидтерге спартакиада эгелээн. Дыка хөй инвалидтерге бажың алырынга дузалан.

Гавриил Ефимов чогаал ажылын база бижип чораан. Ол чогаалдарынга бодунуң чурттап эрткен амыдыралын чуруп көргүскен.

## Хууда амыдыралы
Гавриил Ефимов тос ажы-төлдүң адазы. Ефимовтуң ажы-төлүнүң хөй кезии адазынын изин истеп, башкы шугумунда ажылдап чоруурлар. Ынчангаш ооң ажы-төлү Саха (Якутия) Республиканың башкы династиязының кежигүнү деп демдектиг.

## Шанналдары

* Медаль «За победу над Германией» (1946);
* Медаль «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» (1946);
* Медаль «За доблестный труд во ознаменование 100-летия со дня рождения В. И.Ленина» (1970);
* Знак «Отличник народного просвещения» (1970);
* Почётный гражданин Чурапчинского улуса (1970);
* Орден Отечественной войны I степени (1985);
* Заслуженный работник культуры ЯАССР (1990);
* Орден Дружбы (1998);
* Почётный знак Российского комитета ветеранов войны (1999);
* 10 юбилейных медалей, почётные грамоты президиума Верховного Совета ЯАССР, президента РС (Я).

## Сактыышкын
Чурапа суурда Гавриил Ефимовтуң ады-биле кудумчу адын адаан. Чылдың-на Чурапаның школазынга элээди оолдар аразынга маргылдаалар чорудар чаңчылдыг апарган. Ооң ажыл-амыдыралының дугайнда дуңмазы бот-намдар тоожуну  «Алаас уола Аратаа» 2005 чылда чырыкче үндүрген.

## Демдеглелдер
Бакуви, Сейид Яхья

**Сейид Яхья Джалаледдин Бакуви** — ортаа чүс чылдарның эртемдени, философ, астрологу.

## Намдары
Сейид Яхья 1410 чылдар үезинде (ЮНЕСКО-нуң сайтызының аайы-биле — в ХIV чүс чылдың 90 чылдарда) Шемахе (Ширван) деп черге бай улустуң өг-бүлезинге төрүттүнген. Аныяанда суфизмни сонуургап чораан, билдингир шейх Садр ад-Дина ал Халвати деп кижиниң эдерикчизи чораан. Шейх өлген соонда, ооң бир өөреникчизи-биле маргышкаш, Шемаханы каггаш,  Бакуже чорупкан. Маңаа келгеш, ол ширваншах Халил-уллы I деп кижиниң аалынга туруп алгаш, сураглыг философ, эртемден база астролог кылдыр ады алгаан.  Удаваанда ооң эдерикичлери он муң кижи ажа берген. Бакуви Азербайджан энциклопедияның аайы-биле 1462 чылда мөчээн, а ЮНЕСКО-нуң сайтызының аайы-биле — 1463 чылда.

### Бакувиниң ажылдары
Бистиң үеге чедр ооң 18 ажылы арткан. Этика болгаш мөзү-бүдүш темаларын чырыткан ажылдары амгы үеде Турцияның Стамбул, Маниса хоорайларнда шыгжаттынган.

## Сактыышкын
Ширваншахтарның ордузунда Сейид Яхья Бакувиниң мавзолейи бар, ону XV чүс чылдың ийиги чартыында туткан. Эртемденниң мөчүзү база ында чыдар.

2013 чылда ЮНЕСКО эртемденниң өлгенинден бээр 550 чылдаанын демдеглеп эрттирген.

## Демдеглелдер

## Литература

* John J. Curry. "The Transformation of Muslim Mystical Thought in the Ottoman Empire: The Rise of the Halveti Order, 1350-1650". Edinburgh University Press, 2010. ISBN 0748639233, 9780748639236

## Шөлүглер

*  — в Философской энциклопедии
Аңгылал:Алфавиттээн кижилер
Ордабаев, Бакытжан

**Бакытжан Ордабаев** (; 1952 чылдың ноябрь 12-де төрүттүнген) – Казахстанның күрүне ажылдакчызы, дипломат.

## Намдары
Бакытжан Ордабаев 1952 чылдың ноябрь 12-де Казах ССР-ниң Мурнуу-Казахстан облазының Отрар районунуң Шаульдер суурга төрүттүнген.

1975 чылда Москваның энергетика институдун дооскан.

1975–1978 чылдарда – Алматының энергетика институдунуң инженери, биче эртем ажылдакчызы, башкызы, стажёр-шинчилекчизи, комсомол комитединиң секретарының оралакчызы.

1978–1981 чылдарда – Москваның энергетика институдунуң аспирантызы.

1982–1986 чылдарда – Алматының энергетика институдунуң факультединиң улуг башкызы, профкомунуң даргазы.

1986–1990 чылдарда – Мозамбикте Э. Мондлане аттыг университеттиң профессору. 

1990–1992 чылдарда – Алматының энергетика институдунуң улуг башкызы, доцентизи.

1992–1996 чылдарда – Казахстан Республиказының Президентизи болгаш Сайыттар кабинединиң аппарады, Казахстан Республиказының Чазааның аппарадының  даштыкы харылзаалар килдизиниң улуг референтизи, консультантызы, секторунуң эргелекчизи.

1996–1999 чылдарда – Казахстан Республиказының күрүне секретарының чөвүлекчизи.

1999–2005 чылдарда – Казахстан Республиказының Турцияда Элчин чериниң чөвүлекчизи, төлээлекчизиниң чөвүлекчизи.

2005 чылдың май айдан 2008 чылдың сентябрь айга чедир – Казахстан Республиказының Румынияда херектеринге түр када бүзүреттирген кижи.

2008 чылдың сентябрь айдан 2012 чылдың июль айга чедир – Казахстан Республиказының Евразияның экономиктиг каттыжылгазында доктаамал төлээлекчизи. 

2012 чылдың июль 24-тен эгелеп – Казахстан Республиказының Федеративтиг Бразил Республикада Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини.

2013 чылдың сентябрь 12-ден эгелеп – Казахстан Республиказының  хары угда Аргентин Республика, Чили Республикада Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини.

## Шаңналдары
* «Курмет» ордени (2014)
* «Казахстан Республиказының тускайлаң чорук чарлаанының 25 чылы» деп медаль (2016)

## Демдеглелдер

## Айтыглар
* Бакытжан Ордабаев

Аңгылал: Төречи
Карашев, Анарбек Бактыгаз оглу

**Анарбек Бактыгаз оглу Карашев** (; 1965 чылдың март 25-те төрүттүнген) – Казахстанның күрүне ажылдакчызы, дипломат.

## Намдары
1991 чылда Казах күрүне университедин дооскаш, улаштыр аңаа-ла башкылай берген.

1992–1994 чылдарда – Казахстан Республиказының Даштыкы херектер яамызының ийиги секретары.

1994–1996 чылдарда – Казахстан Республиказының Германияда Элчин чериниң үшкү секретары, ийиги секретары.

1996 чылда – Казахстан Республиказының Президентизиниң Таңма чериниң секторунуң эргелекчизи.

1997–1999 чылдарда – Казахстан Республиказының Австри Республикада Элчин чериниң бирги секретары.

1999–2001 чылдарда – Казахстан Республиказының Даштыкы херектер яамызының Керээ, эрге-хоойлу эргелелиниң Улустар аразының керээлериниң килдизиниң даргазы.

2001–2002 чылдарда – Казахстан Республиказының Эреңгей сайыдының Таңма чериниң килдизиниң даргазы.

2002–2003 чылдарда – Казахстан Республиказының Швейцария Конфедерациязында Элчин чериниң чөвүлекчизи.

2003 чылдан 2008 чылдың январь айга чедир – Казахстан Республиказының Франкфурт-на-Майне хоорайда Чиңгине консулу.

2008 чылдың январь 17-те Күрүне баштыңының Чарлыы ёзугаар Казахстан Республиказының Чех Республикада Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини кылдыр томуйлаткан.

2008 чылдың май 22-де Казахстан Республиказының хары угда Словак Республикада Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини кылдыр томуйлаткан.

2014 чылдың июль 28-те Казахстан Республиказының хары угда Чех Республика болгаш Словак Республикада Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчининиң албан-дужаалындан хостаткаш, Казахстан Республиказының Даштыкы херектер яамызының харыысалгалыг секретары кылдыр томуйлаткан.

2018 чылдың май 28-де өске ажылче шилчээн ужун Казахстан Республиказының Даштыкы херектер яамызының харыысалгалыг секретарының албан-дужаалындан хостаткан.

2018 чылдың июнь айда Саттыныкчы чорукка удур хөделир национал бюрога улуг хемчээлде хээли алганынга каразыдып туттурган. 

## Шаңналдары
* Казахстан Республиказының хүндүлел бижии (2003)
* «Казахстан Республиказының Үндезин хоойлузунуң 10 чылы» деп медаль (2005)
* «Астананың 10 чылы» деп медаль (2008)
* «Казахстан Республиказының тускайлаң чорук чарлаанының 20 чылы» деп медаль (2011)
* «Күш-ажылчы шылгарал дээш» медаль (2012)
* Казахстан Республиказының Президентизиниң өөрүп четтириишкини (2010)

## Демдеглелдер
Сююмбике

Сююмбике (ног. Суьйимбийке, , 1521 чылда төрүттүнген) – татар феодалдыг күрүнениң, Казан хааннаашкынының баштыңы (1549-1551), Джан-Али (1533-1535), Сафа-Гирея болгаш Шах-Али хааннарның кадыны бооп чораан, ногай бег Юсуфтуң уруу, Орданың Ногай династиязының үндезилекчизи Едигейниң уйнуу.

## Намдары
Сююмбикениң бир дугаар Джан-Али деп өөнүң ээзин чаш турда-ла чазак баштаар кылдыр хаан Булат Ширинниң болгаш Москваның хааны Василий III -түң шиитпири-биле олурткан. Хааның назы-хары четкиже, ооң хүлээлгелерин Ковгоршат хүлээнип алган. 1933 чылда Ковгоршат Джан-Алини 12 харлыг Сююмбикеге өглеп каан. Ол чүүл чаш хаанның назыны чедип, төре баштаар үези келген деп чүүлдү илередип турган. Оларның өг-бүле тударын Москва-биле сүмелешкен турган. Москва ол чүүлге өөрүп дораан чөпшээрелин берген. Чуге дизе ол үеде Москвага Юсуф бег-биле чоок харылзаа херек турган. Ынчалза-даа Сююмбике биле Джан-Алиниң салым-чолу аайлашпаан, олар ажы-төл чок болурлар. Сююмбике ачазын чанынче ап аар кылдыр дилеп турган. Юсуф бег уруун эгидип бээрин негеп турган. Ол хамык болуушуннар политиктиг чагаалажылганың эгезин салган. Джан-Алиге чүгле кадайы эвес, харын албаты-чон таарышпайн, ону хаан кылдыр хүлээвейн турган. 

1553 чылда Булат Ширин биле Ковгоршат кадын сүлчээлешкеш, хааннаашкынга удур ажык демиселди чоруткан. Ынчан Джан-Али өлүрткен. Ооң орнунга Сафа-Гирей хаан болган. Сююмбике ол хааның беш дугаар кадайы апарган. Сафа-Гирей чок апарган соонда назы четпес оглунуң төре баштаар назыны келгиже түр када Казан хааннаашкынны Сююмбике удуртуп чораан (1549—1551 чч.). 

1551 чылда орус хаан Кадыг-дошкун Иван IV  Сююмбикени база ооң оглу Утямыш-Гирейни бодунче ап алган. Чартык чыл эрткенде Сююмбикени ооң чөпшээрели чокка Шах-Али деп хаанга күш-биле өглеп каан. Оглун Кадыг-дошкун Иван хаан бодунуң коданынга артырып алган. 

Сююмбике бодунуң сөөлгү чылдарын Касимовкага чурттап эрткен. Ат-сып чокка хөөржүткен. Чурт шинчилекчизи Анатолий Шекинниң бодалы-биле Сююмбикени Чурай-Батыр деп чалчазы карактап чораан. 

## Ажы-төлү
Сафа-Гирейден чаңгы оглу – Утямыш-Гирей, Москвага шажын аайы-биле Александр Сафакиреевич деп аттыг болган. 

## Сактыышкын
Тураскаал бажың бар, ол Казань хоорайда төөгүлүг тураскаал болбушаан, архитектурлуг эмблема болуп турар.

Нижнекаменс хоорайда Сююмикениң ады-биле кудумчу ады адаан. 

Казаньда 1991 чылдан эгелеп, ай санында херээжен чонга "Сююмбике" деп сеткүүл үнүп турар.

2012 чылда кино-чурук тырттырган "Сокровища О.К.", ук кинода Сююмбикени Анора Халматова деп актриса ойнаан. 

## Ажыглаан литература
* *[[Трепавлов, Вадим Винцерович|Трепавлов В. В.]]* История Ногайской Орды. М.: Восточная литература, РАН.

## Демдеглелдер

Аңгылал: Татар төөгү
Эбру

**Эбру** () – суг кырынга чуруурунуң бир хевири. Тускай холумактыг суг кырынга чураан чурукту саазынче азы кандыг-ла бир кадыг чүүлче (ыяш, пөс, шил, даш, кеш) ол чурукту көжүруп алыры.

## Эбрунуң тыптып келген төөгүзү

Эбру деп техниканың тыптып келген төөгүзү аңгы-аңгы вариантылыг. Чамдык улус эбру деп техника Кыдаттан, Япониядан, Узбекистандан, Индиядан, Пакистандан, Персиядан тывылган деп турганнар. Чижек кылдыр  XII векте Японияга Эбру ышкаш суминагаши () деп техника сайзырап турган. Синтоиз лама башкылар ол арганы саазынче азы пөсче чараш угулзаларны көжүрүп чуруп алыр дээш ажыглап турганнар. Шак ол арга Японияның имератроунуң болгаш ооң албаты-чонунуң сонуургалын чаалап алган.

Турцияга суг кырынга чуруур арга VII векте тыптып келген. Амгы эбру деп адын беш чыл эрткенде адап эгелээн. Турк чурукчулар ол арганы дыка эки шиңгээдип алганнар. Олар хуулгаазын чараш угулзалар чуруунудан аңгыда боттуг реалистчи чуруктар чуруп турар апарганнар.

## Эбрунуң чуруур аргалары
Чурукту чуруурунга эң кол херек чүүл суг болур. Чурукту суг кырынга чуруур. Суг кырынга чураан чуруктуң будуктары дүшпес кылдыр сугга гевей деп үнүштүң холумаан холуп алыр. Чурукту кисточкага будукту борап алгаш, бичии-бичии дамдылар дузазы-биле чуруур. Сугга чуруп алган чурукту саазынче азы кандыг-ла бир кадыг чүүлче (ыяш, пөс, шил, даш, кеш) көжүруп алыр.

## Демдеглелдер

## Шөлүглер

Аңгылал: Чурулга
Аңгылал: Уран чүүл
Жумабаев, Амангельды Жумабай оглу

**Амангельды Жумабай оглу Жумабаев** (; 1951 чылдың октябрь 4-те төрүттүнген) – Казахстанның күрүне ажылдакчызы, дипломат, экономист, санчы. 

## Намдары
Амангельды Жумабай оглу Жумабаев 1951 чылдың октябрь 4-те Казах ССР-ниң Алматы облазының Энбекшиказах районунуң Көктөбе суурга төрүттүнген.

1974 чылда С. Киров аттыг Казах күрүне университединиң (амгы үеде Аль-Фараби аттыг Казах национал университет) механик-математиктиг факультедин, 1978 чылда Алматының улус ажыл-агыйының институдунуң (амгы үеде Т. Рыскулов аттыг Казах экономика институду) план-экономиктиг факультедин, 1991 чылда ССРЭ-ниң Сайыттар Чөвүлелиниң чанында Улус ажыл-агыйының академиязын дооскан.

1982 чылда Москвада Бүгү-эвилелдиң көдээ ажыл-агый экономиказының эртем-шинчилел институдунуң хүндүскү салбырда аспирантуразын дооскан. 

Экономика эртемнериниң кандидады (1982).

1996 чылдың ноябрь айдан эгелеп Казахстанның дипломатия албанынга ажылдай берген. 

1996–1999 чылдарда – Казахстан Республиказының Малайзияда Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини.

1999–2004 чылдарда – Казахстан Республиказының Туркменистанда Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини. 

2003 чылдың декабрь айдан 2011 чылдың май айга чедир – Казахстан Республиказының хары угда Украина болгаш Молдовада Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини.

2011 чылдың май 5-тен 2013 чылдың февраль 11-ге чедир – Казахстан Республиказының Даштыкы херектер яамызының сайыдының оралакчызы.

2013 чылдың февраль 11-де Казахстан Республиказының Азербайджанда Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини кылдыр томуйлаткан.

## Шаңналдары
* «Казахстан Республиказының тускайлаң чорук чарлаанының 10 чылы» деп медаль (2001)
* Казахстан Республиказының хүндүлел бижии (2002)
* «Тускай догуннаан Туркменистанга улуг ынакшылы дээш» орден (2003, Туркменистан)
* «Казахстан Республиказының Үндезин хоойлузунуң 10 чылы» деп медаль (2005)
* «Казахстан Республиказының Парламентизиниң 10 чылы» деп медаль (2006)
* «Курмет» ордени (2007)
* «Астананың 10 чылы» деп медаль (2008)
* V чергениң Ярослав Мудрый ноянның ордени (2008 чылдың февраль 25, Украина)''

## Демдеглелдер
Ойунская, Сардана Платоновна

**Ойунская Сардана Платоновна** (1934 чыл 6 сентябрь – 2007 чыл 13 июль) — якут фольклорист, литература шинчилекчизи, филолог, Россий эртемнер академиязының Сибирь килдизи хүндүлүг ветераны, филология эртеминиң кандидады, Эртемнер Академиязының Сибирь килдизиниң алдарлыг ветераны.

## Намдары
Ойунская Сардана Платоновна Москвага төрүттүнген, якут литература шинчилекчизи Платон Алексеевич Оюнскийниң өг-бүлезинге.  1962 чылда Якутск күрүне университедин дооскан база ол-ла университеттиң дыл, төөгү база литература Институдунга ажылдап эгелээн. Якут улустуң тоолдарын база улутуң ырыларын чыып турган. 1962-2007 чылдарда РС (Я) эртемнер Академиязының гуманитарлыг шинчилелдер институдунга ажылдап турган, лаборантыдан эртем ажылдакчызынга чедир орукту эрткен.
1989 чылда филология эртем чадазы алыры-биле киирген диссертацияны камгалаан темазы «Якутские народные загадки».

П. Ойунский аттыг ниитилелдиң даргазы база Чазак комиссияның кежигүнү турган.

Ойунская Россияның чогаалчылар Эвилелиниң кежигүнү болуп турар, Таттинск улустуң хүндүлүг хамаатызы.

## Демдеглелдер
Эргис, Георгий Устинович

**Георгий Устинович Эргис** (**Гермогенов**;  — 9 июня 1968 чыл) — совет якут фольклорист, дыл эртемдени, этнограф, философ. Якут фольклорга тускай эртемниг кижи. Филология эртеминиң кандидады (1949), Якут АССР-ниң алдарлыг эртем ажылдакчызы (1962).

## Намдары

1928 чылда Якут педагогика техникумун дооскан. 1934 чылда Казаньның күрүне педагогика институдун дооскан. Ленинградтың күрүне университеди аспирантурага өөренип турган база Институте фольклора АН Украинской ССР (эртем удуртукчузу А. Е. Крымский). 1949 чылда филология эртеминиң кандидадын чадазын алган.

1941-1943 чылдарда автор коллективтиң тургузуунче кирип турган, өөредилге номнары бижип турган, при Наркомате просвещения ЯАССР, Якутск күрүне педагогика институду ассистентизи турган. 1943 чылдан Якутском институте языка, литературы и истории ажылдап турган, якут фольклорнуң шинчилээр ажылын удуртуп турган.

Георгий Эргис якут фольклорнуң шинчилелин кылып турган . Ол якут улустуң аас чогаалының үлегер-чижектерин чыып турган, оларны орус дылче очулдуруп турган база парлап үндүрүп белеткеп кылып турган. 

Эң-не баштай якуттарның аас чогаалын жанрларын классификастаан.

Улуг якут маадырлыг эпос-олонхо «Нюргун Боотур Стремительный» шинчилээрин кылып турган,  бижээн.

## Чогаалдары
* Самоучитель якутского языка. Якутск, 1930.
* Грамматика якутского языка: Синтаксис: Учебник для VIII класса. Якутск, 1942.
* Спутник якутского фольклориста. Якутск, 1945.
* Нюргун Боотур Стремительный. Якутск, 1947.
* Памятка собирателям якутского фольклора. Якутск, 1947.
* Исторические предания и рассказы якутов: В 2 ч. М.; Л., 1960.
* Сборник якутских пословиц и поговорок. Якутск, 1965.
* Якутские сказки. Якутск, Т.1. 1965. Т.2. 1967.
* Очерки по якутскому фольклору. М., 1974.
* Якутские народные песни Якутск, 1976, 1977, 1980 (сост., пер., коммент.).

## Чогаал
* *Воскобойников М.Г.* Ценный подарок советской фольклористике // Сиб. огни. 1965. № 11.
* Календарь знаменательных и памятных дат Якутской АССР за 1968 г. Якутск, 1968.
* *Емельянов Н.В.* Г.У. Эргис о якутской мифологии // Мифология народов Якутии. Якутск, 1980.
* *Слепцов П.А.* О работах Г.У. Эргиса по якутскому языку // Мифология народов Якутии. Якутск, 1980.
* *Новгородова А.Л.* Описание личного архива Г.У. Эргиса // Мифология народов Якутии. Якутск, 1980.
* Энциклопедия Якутии. М., 2000.

## Демдеглелдер

Аңгылал:ССРЭ-ниң фольклористтери
Аңгылал:Россияның фольклристтери
Аңгылал:ССРЭ-ниң дыл эртемденнери
Аңгылал:Россияның дыл эртемденнери
Аңгылал:ССРЭ-ниң этнографтары
Аңгылал:Россияның этнографтары
Аңгылал:ССРЭ-ниң философтары
Аңгылал:Россияның философтары	
Аңгылал:Якут АССР-ниң алдарлыг эртем ажылдакчылары
Дюсенбаев, Бакыт Амангельди оглу

**Бакыт Амангельди оглу Дюсенбаев** (; 1970 чылдың март 8-те төрүттүнген) – Казахстанның күрүне ажылдакчызы, дипломат.

## Намдары
Бакыт Амангельди оглу Дюсенбаев 1970 чылдың март 8-те Казах ССР-ниң Соңгу-Казахстан облазының девискээринге төрүттүнген.

М. В. Ломоносов аттыг Москваның күрүне университедин дооскан.

1993–1994 чылдарда – Казахстан Республиказының Даштыкы херектер яамызының Улустар аразының экономиктиг харылзааларының эргелелиниң референтизи.

1994 чылда – Казахстан Республиказының Даштыкы херектер яамызының Күрүне протоколунуң эргелелиниң референтизи, атташези.

1994–1996 чылдарда – Россия Федерациязының Дипломатия Академиязының дыңнакчызы.

1996–1997 чылдарда – Казахстан Республиказының Россия Федерациязында Элчин чериниң атташези.

1997–1999 чылдарда – Казахстан Республиказының Даштыкы херектер яамызының Европа болгаш Америка чурттарының эргелелиниң ийиги секретары.

1999–2003 чылдарда – Казахстан Республиказының Испан Хаанныг күрүнеде Элчин чериниң ийиги, бирги секретары.

2003–2004 чылдарда – Казахстан Республиказының Даштыкы херектер яамызының Европа эргелелиниң даргазы, Европа болгаш Америка чурттарының департаментизиниң директорунуң оралакчызы.

2004 чылда – Казахстан Республиказының Даштыкы херектер яамызының Европа болгаш Америка чурттарының департаментизиниң директору.

2004–2009 чылдарда – Казахстан Республиказының Испан Хаанныг күрүнеде Элчин чериниң чөвүлекчизи, төлээлекчизиниң чөвүлекчизи.

2009–2012 чылдарда – Казахстан Республиказының Даштыкы херектер яамызының Европа департаментизиниң директорунуң оралакчызы.

2012–2018 чылдарда – Казахстан Республиказының Испан Хаанныг күрүнеде Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини.

2012 чылда – Казахстан Республиказының хары угда Каттышкан Нациялар Организациязының Бүгү делегейниң туризм организациязының чанында Доктаамал төлээлекчизи. 

2015–2018 чылдарда – Казахстан Республиказының хары угда Андорраның Ноянныг күрүнезинде Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини.

2018 чылдан эгелеп – Казахстан Республиказының Корей Республикада Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини.

Казах, орус, испан, итали болгаш англи дылдарны билир.

## Дипломаттыг ат-дуужалы
* II чергениң Онза болган Бүрүн эргелиг Төлээлекчизи

## Шаңналдары
* «Курмет» ордени (2016)

## Демдеглелдер

## Айтыглар
Дюсенбаев Бакыт Амангельдинович (персональная справка)
Сапарбек оглу, Абзал

**Абзал Сапарбек оглу** (; 1975 чылдың август 6-да төрүттүнген) – Казахстанның күрүне ажылдакчызы, дипломат.

## Намдары
Абзал Сапарбек оглу Казах ССР-ниң Жамбыл облазының девискээринге төрүттүнген.

1999 чылда Турцияның Анкара хоорайда Чоокку Чөөн чүктүң техниктиг университединиң (Middle East Technical University) «Улустар аразының харылзаалары» мергежилин дооскан.

2000–2003 чылдарда – Казахстан Республиказының Даштыкы херектер яамызының референтизи, атташези.

2003–2009 чылдарда – Казахстан Республиказының Турк Республикада Элчин чериниң атташези, үшкү, ийиги секретары. 

2008 чылда – «Казахстанның демир оруу» деп национал компанияның Улустар аразының кады ажылдажылгазының департаментизиниң директору.

2008–2011 чылдарда – Казахстан Республиказының Женева хоорайда Каттышкан Нациялар Организациязының Европа килдизиниң чанында Доктаамал Төлээ чериниң чөвүлекчизи.

2011–2014 чылдарда – Түрк чөвүлелдиң секретариадының директору.

2014–2017 чылдарда – Түрк дылдыг күрүнелерниң кады ажылдажылгазының чөвүлелиниң (Түрк чөвүлел) Чиңгине секретарының оралакчызы.

2017 чылдың апрель 5-тен эгелеп – Казахстан Республиказының хары угда Турк Республика болгаш Албанияда Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини.

Казах, орус, англи болгаш турк дылдарны билир.

## Өг-бүлези
Өглүг, 4 уругларлыг.

## Демдеглелдер

## Айтыглар
* Абзал Сапарбекулы
Яшар Кемаль

**Яшар Кемаль** (), шын ады **Кемаль Садык Гёкчели** (; 1923 чылдың октябрь 6-да, Турцияның вилайет Аданага, Хемите-Гёкчели суурга төрүттүнген – 2015 чылдың февраль 28-те Турцияның Стамбулга мөчээн) – турк чогаалчы, прозачы. Курд уктуг. Литературага хамаарыштыр Нобель премиязының хөй дакпыр кордакчызы кылдыр чонга билдингир. Оон аңгыда Курдистанга бот-башкарылга тургузарланың санынче кирип, Турцияга хамаатылар чыыжын тургузарынга киржип турган.  Чамдыкта Турцияның шылгараңгай чогаалчыларының аразынче кире бээр. Ооң "Тощий мемед" деп романы 40 ажыг дылдарже очулдурттунган, а 1984 чылда экранче үнген. 

## Допчу-намдары
Кемальдың ук-төөгүзү Турцияже Ван хоорайдан дезип келген өг-бүледен укталган. Бичии тургаш озал-ондакка таварышкаш карааның бирээзин чидирген. Ачазы хой өзеп тургаш билбейн дээпкен. Беш харлап чорда ачазының азырап алган оглу ачазын эндеп каарга херечи болган. Ынчан чаш оол дыка улуг согугну алган. Чугааланырынга шаптараазыннар тывылган. Эге школаже тос харлап тургаш кирген. Элээди тургаш-ла хлопок болгаш рим бүдүрер фермаларга ажылдап эгелээн. Оон чолаачылап-даа, кадарчылап-даа ажылдаан. Ындыг ажылдарга ажыылдап чорааш, чоок-кавының таарчыннарынга сугну канчаар бүдүү оорлап аарын база өөредип турган. 1941-1942 чылдарда суур школазынга башкылап ажылдап турган. Оон библиотекага дузалакчылап ажылдай берген. Ынчап чоруп турда чангыс чер чурттуглары акша чыггаш, Кемальды Стамбулдуң университединче өөредип чорудупкан. Университетти доозупкаш журналист кылдыр ажылдап кирипкен. Оон ынчалдыр-ла чогаал бижип чорааш, чогаалчы апарган. 

1939 чылдан эгелеп чогаалдарын парладып эгелэн. 1944 чылда  «Грязная история» () деп бир дугаар чечен чугаазы парлалгаже үнген. 1962 чылда Турцияның Ажылчын партиязынче кирип алган. 1967 чылда "Ант" аттыг неделя санында үнер литературлуг солуннуң эгезин чырыкче үндүрген. 19 хире литературлуг премияларның эдилекчизи.  

1995 чылда Яшар Кемальды суд сепаратизмни чонга тарадып турар дээш шииткен. 

Яшар Кемальдың кол чогаалдары: роман «Жестянка» (1955, орус очулга 1970;), «Тощий Мемед» (тома 1—2, 1955, орус очулга 1959), социал-байдал көргүскен романнар «Опора» (1960), «Земля — железная, небо — медное» (1963), «Эфе из Чакырджа» (1972), «Легенда горы» (1970), «Разбойник» (1972), «Если убить змею» (1976), «Голос крови» (1991), дилогия «Хозяева поместья Акчасаз» («Преступление на Ковальским базаре» (1973) болгаш «Юсуфчик Юсуф» (1975)), чечен чугаалар чыындылары «Жара»(1952) болгаш репортажтар  «Эта страна из конца в конец» (1971).

## Демдеглелдер
Мусинов, Аскар Ахмет оглу

**Аскар Ахмет оглу Мусинов** (; 1961 чылдың апрель 11-де төрүттүнген) – Казахстанның күрүне ажылдакчызы, дипломат. 

## Намдары
Аскар Ахмет оглу Мусинов 1961 чылдың апрель 11-де Казах ССР-ниң Алматы хоорайга төрүттүнген.

1984 чылда Ленинградтың күрүне университединиң чөөн чүк факультедин дооскан. Араб, англи болгаш француз дылдарны билир.

1984–1987 чылдарда – Ливияда шериг очулдурукчузу.

1987–1991 чылдарда – Казахстан Республиказының Даштыкы херектер яамызының ийиги, бирги секретары.

1991–1992 чылдарда – Казахстан Республиказының Сауд Аравиязында Элчин чериниң ийиги секретары.

1993 чылда – Казахстанның Президентизиниң Аппарадының Улустар аразының килдизиниң улуг референтизи. 

1993–1996 чылдарда – Казахстан Республиказының Даштыкы херектер яамызының Консул эргелелиниң даргазы.

1996 чылда – Казахстан Республиказының Улуг Британия болгаш Соңгу Ирландияның Каттышкан Хаанныг күрүнезинде Элчин чериниң бирги секретары, консул килдизиниң эргелекчизи. 

1997–1999 чылдарда – Казахстан Республиказының Президентизиниң протоколунуң удуртукчузу.

1999–2002 чылдарда – Казахстан Республиказының хары угда Египет, Алжир, Тунис болгаш Мароккода Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини. 

2002–2006 чылдарда – Казахстан Республиказының хары угда Сауд Аравиязы болгаш Перси мугулдурунуң чурттарында (Каттышкан Араб Эмираттары, Оман, Катар, Кувейт, Бахрейн) Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини.

2006 чылдың июнь айдан эгелеп – Казахстан Республиказының хары угда Каттышкан Араб Эмираттары болгаш Мурнуу-Африкан Республикада Онза болгаш Бүрүн эргелиг Элчини.

2013 чылдың июнь айдан эгелеп – Казахстан Республиказының Даштыкы херектер яамызының харыысалгалыг секретары.

2014 чылдың июль айдан эгелеп – Казахстан Республиказының Даштыкы херектер яамызының сайыдының оралакчызы.

## Шаңналдары
* Астана» деп тураскаал медаль (1998)
* «Казахстан Республиказының тускайлаң чорук чарлаанының 10 чылы» деп медаль (2001)
* «Казахстан Республиказының Үндезин хоойлузунуң 10 чылы» деп медаль (2005)
* 2-ги чергениң «Достык» ордени (2005)
* «Астананың 10 чылы» деп медаль (2008)
* «Казахстан Республиказының тускайлаң чорук чарлаанының 20 чылы» деп медаль (2011)
* «Парасат» ордени (2015)
* 1-ги чергениң Тускайлаң чорук ордени (Каттышкан Араб Эмираттары)

## Демдеглелдер
Киремитчи, Туна

**Туна Киремитчи** (, 24 февраля 1973, Эскишехир) – турк шүлүкчү, чогаалчы. Амгы национал дылдың эдилекчилериниң аразында чогаалчылардан чаа үнүп орар шылгараңгай чогаалчыларның бирээзи. 

## Допчу-намдары
Галатасарайның лицей школазын дооскан. Өөренип тургаш-ла шүлүктерин парладып эгелээн. Мимар Синан аттыг уран-чүүл университединге кино-чурук салыбырын шиңгээдип алган. Онк дооскаш кыска хемчээлдиг кино-чуруктарны чонга бараалгаткан. Кино тырттырарындан аңгыда Туна  Киремитчи  *Kumdan Kaleler* (*Замки из песка*) деп аттыг этно-бөлүктүг рок-ыраажы турган. Олар *Denize Dogru* (*Лицом к морю*, 1996) деп альбомну бижиткеннер. 

## Шүлүктери
* Айже көргеннер/ Засмотревшиеся на Луну/ Ayabakanlar (1994,  Яшара Наби Найира аттыг премияга төлептиг болган)
* Академия/ Akademi (1998, Erguvan Balkan Poetry Award)
* Кезек шүлүктер, кезек ырылар/ Несколько стихотворений, несколько песен/ Bazı Siirler Bazı Sarkilar (2003)

## Романнары

* Git Kendini Cok Sevdirmeden (2002, боснийск дылче 2009 чылда очулдурган)
* Чааскаанзылче орук/ Путь к одиночеству/ Bu Iste Bir Yalnizlik Var (2003)
* Орукта үш кижи/ Трое на дороге/ Yolda Uc Kisi (2005, фр. пер. 2013)
* Ынакшыл деп чүл?/ Что такое Л. Ю. Б. О. В.Ь?/ A.Ş.K. Neyin Kısaltması? (2005)
* Dualar Kalicidir (2007, англ. дылче очулга 2008, греч. дылче очулга 2010, фр. дылче очулга 2011)
* Küçüğe bir dondurma (2009)
* Selanik’te sonbahar (2011)
* Gönül meselesi (2012)
* Güneş'i kıskandıran kız (2013)

## Эссе
* Hepimiz birilerinin eski sevgilisiyiz (2011)

## Демдеглелдер
Безмен, Нермин

**Нермин Безмен** (; 1954 чылдың апрель 30-де  Антальяга төрүттүнген) – турк чогаалчы. 

## Допчу-намдары
Безмен 1954 чылда Анталья деп хоорайга төрүттүнген. Эге школаны Макага өөренген. Ататюрка аттыг уругларның ортумак школазынга өөрнип тургаш, АКШ-че  *AFS Intercultural Programs* стипендиязы-биле өөренип чорупкан. Даштыкы чурттан чедип келгеш, Султанахмет аттыг мененджмент школазын 1974 чылда дооскан. 1975 чылда 21 харлыг тургаш, 39 харлыг бизнесмен Памир Безмен-биле өг-бүле тудуп чурттай бергеннер. Олар ийи ажы-төлдүг болганнар. Нермин Безменниң өөнүң ээзи 2009 чылдың январь 29-та чок апарган. 2015 чылда актер Толга Савачи-биле ийи дугаар өг-бүле тудуп Нью-Джерсиге чурттап эгелээн.

Безмен телевидениеге ажылдап турган, ажылдап турган үезинде шүлүктерин аңгы-аңгы сетккүүлдерге парладып турган. Чогаал ажылындан аңгыда хөй-ниитиниң хүлээлгелерин күүседиринге ынак турган. Турк чоннуң культуразын, уран-чүүлүн сонуургап, хостуг үезинде сонуургалдыг улуг назылыгларга болгаш бичии чаштарга чурук кичээлдерин берип турган.   

1991 чылдан эгелеп романнар бижип эгелээн. Авазының талазындан кырган-ачазының дугайында шинчилел ажылын чоруткаш, «Курт Сеит и Александра» деп төөгүге чоок роман бижээн. Ол романга үндезилеп телесериалды Турцияга үндүрген. 

## Ажылдары
* Курт Сеит и Шура[tr], 1992, Yay Ofset, İstanbul, (Yeni basımı PMR Yayınları).
* Kurt Seyt & Murka, 1994, Yay Ofset, İstanbul, (Yeni basımı PMR Yayınları).
* Sır, 2006, İstanbul, Remzi Kitabevi.
* Aurora’nın İncileri, 2007, İstanbul, Remzi Kitabevi.
* Sırça Tuzak, 2007, İstanbul, Remzi Kitabevi.
* Mengene Göçmenleri, 1996, İstanbul, PMR Yayınları.
* Zihnimin Kanatları, 1995, İstanbul, PMR Yayınları.
* Bizim Gizli Bahçemizden, 2009, İstanbul, Doğan Kitapçılık.
* Kırk Kırık Küp (Hikâye), 1999, İstanbul, PMR Yayınları.
* Bir Gece Yolculuğu, 1999, İstanbul, PMR Yayınları,
* Bir Duayen’in Hatıratı: Fuad Bezmen, 2002, (Nermin Bezmen) PMR Yayınları; Anılar (Hatırat); İstanbul, PMR Yayınları.
* Turkuaz’a Dönüş Bilge Nadir-Nevzat'ın Anılarından Asil Nadir Gerçeği, (Nermin Bezmen, Tercüme: Pamir Bezmen), 1997, İstanbul, PMR Yayınları.
* Dedem Kurt Seyit ve Ben, 2014, Destek Yayınları
* Gönderilmeyen Aşk, 2010, Doğan Kitapçılık

## Демдеглелдер
Саха кухня

**Саха кухня** () – якут чоннуң чаңчылчаан кухнязы. Ол бурядтарның, моолдарның, эвенкилерниң, эвеннерниң, чукчаларның болгаш орус улустуң чем кылыр чаңчылдары-биле чоокшулашкак. 

Саха кухняның чемни кылырының хевирлери хөй янзы эвес: ол бир болза хайындырар (эът, балык), бир болза ажыдар (кумыс, суорат) азы доңурар (эът, балык). 

## Саха чоннуң чаңчылчаан кылып турар аъш-чеми

Эът аймактыг чемден аът эъдин, инек эъдин, куш аймаан, база оларның ишти-хырнын чаңчылчаан чем кылырда ажыглап турар. Аажок нептереңгей чемнерни балыктардан (Сибирьниң осётр, чир, омуль, муксун, пелядь, нельма, таймень, хариус ) кылып турарлар. 

Якут кухняның өске чоннарның чем кылырындан ылгалып турар чүүлү, продуктунуң ажыглап чип болур-ла чүүлүн болбаазырадып турарында.  Чижек кылдыр Карась деп балыкты якут рецепт-биле кылырын көрээлиңер. Баштай балыктың казырыын аштааш, бажын адырбайн иштин аштапкаш үске быжырар азы сугга хайындырар. Бода болгаш шээр малдың эъдинден аңгыда ишти-хырнын база болбаазырадып, якут чаңчылчаан кухняже киирип, мүн (якут. ис миинэ) хайындырып турар. Малдың чүгле эъдин эвес сүдүнден безин каш янзы чемнерни кылып туарарлар. 

Аъттың болгаш инектиң ээгилерин якуттар ойогос (якут. ойоҕос) деп адаарлар. Оларны тускай ыштап, соодуп тургашазы чок-ла болза чигге кадырып алгаш чиирлер. 

Инектиң болгаш аъттың ханындан хаан — якут хандан кылган колбаса кылып алырлар. 

Өске чоннарның кухняларында ышкаш ногаа, мөөгү аймаан чем кылырда якуттар ажыглавазын кызыдар, кезек каттарны харын ажыглап болур. Якут кухняның эң билдингир салады «Индигирка», өскээр ону беш минут кылыр салат дээр. Ооң кол өзээн доңуруп каан балык ээлеп турар. 

## Ижер суксун аймаа
Якут кухняда эң билдингир суксун  - кумыс. Ооң аңгы-аңгы хевирлери: кённю кумыс (*көөнньүү кымыс*), кёюрген (). Шай орнунга изиг ханды ижерлер.

Инек сүдүнден сорат (суорат) (простокваша), кёрчех ( күөрчэх — көвүктүг сүт), кёбёр (көбүөр — өреме), чохон (чохоон — сүттүг болгаш каттыг үс), йеджегей (иэдьэгей - ааржы), сюмех (сүүмэх — быштак) кылып турарлар. Далгандан болгаш сүттен якуттар харык бүдүмел хайындырар ону – саламат (саламаат) дээр. Ажыдып каан далгандан бурдук кылып база турар.

## Шөлүглер
* Похлебкин В. В. Общие черты кухни тюркоязычных народов 
* Северная экзотика. Блюда якутской и эвенкийской кухни 

Аңгылал: Чем
Аңгылал: Саха
Тыва ыйгылааш

**Тыва ыйгылааш (орус. Туви́нская котлови́на)** — Тыва Республикада  Улуг-Хемниң  эгелээн черинде даглар аразында кудулаашкын. Тыва Республика иштинде Тыва ыйгылааш Барыын Саян, Чөөн Саян Алтай база Таңды-Уула даглары-биле бүзээлеткен. Ыйгылааштың узуну 400 хире км, калбаа 25-тен 60—70 км чедир. Бедии — 600-тен 900 м чедир. Дөңгелчек болгаш оргулааш черлерлиг колдуу ховуланчак болуп турар. Ыйгылааштың ортузу-биле Улуг-Хем  агып чыдар. Тыва ыйгылааш барыын болгаш чөөн кезектерге чардынган — барыын талазын Хемчик ыйгылаажы деп адаар, а чөөн талазын Улуг-Хем ыйгылаажы деп адаар.

Тыва ыйгылаашта колдуу мал ажылы сайзыраан, тараа аймаа база тарып турар (кызыл-тас, арбай, чиңге-тараа), мында хөмур-даш казылдазы база бар. 

Агаар-бойдузу кургаг: чайын изиг, кыжын соок. Кыжын соок, хат чок, колдуу хүннеп турар боор. Бо черге хөй чаъс чагбас, Алтай болгаш Барыын Саян даглары дуглап турар, ынчангаш чаашкынның деңнели — 180—300 мм. Эң чаашкынныг үе — чылдың чаар ужурлуг нормадан 65-85 % июль база августта чаап кааптар. Январьда ортумак температура −25-тен —34 °C, ховар эвес −55…−58 °C чеде бээр. Чайын чылыг, колдуу изиг деп болур. Июльда +19…+20 °C; чамдыкта +35…+40 °C.

Тыва ыйгылаашта Кызыл, Шагонар, Чадан, Ак-Довурак деп хоорайлар турар.

## Шөлүглер

* 
* 

Аңгылал: Алфавиттээн ыйгылааштар
Мөңгүн-Тайга

**Мөңгүн-Тайга** () — Тыва Республиканың Мөңгүн-Тайга кожуунунда даг, соңгу талазындан Мугур, чөөн болгаш мурнуу-чөөн талазындан Шара-Харагай база барыын талазындан Тоолайты деп хемнерниң аразында.

Алтай дагларының Россияда талазы Барыын Сибирьниң кезээ деп санаттынар, а Мөңгүн-Тайга 1932 чылда Убсу-Нур ыйгылаажының соңгу талазы-биле Моолдан Тыва Арат Республиканың составынга каттыштырган, а 1944 чылда (ТНР-ниң РСФСР-же киргениниң соонда) Чөөн Сибирьниң составынга кирген.

Мөңгүн-Тайга Чөөн Сибирьниң эң бедик чери деп санаттынар. Аяс хүнде Мөңгүн-Тайганың бажы мөңгүннелип турар, ынчангаш бодунуң адынга тааржыры аттыг. Мында үргүлчү күштүг хат хадып турар.

Чөөн талакы эдээнде Хиндиктиг-Холь чыдар — эриктери кадыр, меңгилерден эрип баткан кылаң сугдан тывылган улуг хөл. Хөл далай деңнелинден 2 305 м бедик черде турар, ооң ортузунда ийи ортулуктар бар, ол ортулуктардан хиндиктиг деп адын алган. Мында Тываның болгаш бүгү Чөөн Сибирьниң эң бедик чери (3 976 м). 

Мөңгүн-Тайганың бажынче 1946 чылда бир дугаар үнген. Дагны ыдктыг дээр болгаш, ооң кырынче шаандан тура тывалар үнмецн чораан. Ооң кырынче үнер күзелдиг аян-чорукчулар хөй, ынаар үнер элээн каш маршрут бар. 

Кристаллдыг сланецтер болгаш хайырга даштардан бүткен, ортузундан граниттер интрузиязы чара соп үнүп келген. Бажында — меңгилер, оларның ниити шөлү 44 км² хире. Кыдыгларында улуг-улуг меңгилер бузундулары чыылган, шаанда дыка-ла  дошталп, меңгиленип чытканы илдең. Бурунгу дошталыышкынның болгаш чоокта чаа тывылган рельефтиң бары дагның чоокта чаа тывылганынының дугайында демеглеп турар. Чижеглей, дошталыышкын үезиниң соонда тывылган. Соңгу ийинде шык оъттуг, мурнуу ийинде ховуларлыг, кадар оъттуг. Арга-арыг шуут чок. Чүгле кезек-кезек черлерде, хемнер-хөлдер эриктеринде дыттар ийи-чаңгыс көстүр.

2000 чылда мында «Убсу-Нур ыйгылаажы» заповедниктиң участогу кылдынган, ооң ниити шөлү 15890 га. Ооң кылдынган ужуру бо черниң ховар амытаннарының амыдырап-чурттап турар черлерин кадагалаары болур. Мында архар база ирбиш чурттап турар, дагның эдээнде сарлыктар оъттап чоруур.

## Демдеглелдер

## Литература

* 

## Шөлүглер

* Официальный портал республики Тыва  Архивная копия от 12 февраля 2014 на Wayback Machine
* Государственный Природный Биосферный Заповедник «Убсунурская котловина»
* Монгун-Тайга — восхождение на гору небесного медведя. Фотоотчет

Аңгылал:Алфавиттээн сыннар
Бии-Хем (хем)

Бии-Хем () — Тыва Республикада хем, Улуг-Хемниң оң талакы адыры. Ортумак агымы — 584 м³/с. Агып чыдар деңнели далай деңнелинден — 619 м. Үнген чериниң бедии — далай эриинден 1521 м.Улуг-Хемниң

Узуну — 605 км, бассейниниң шөлү — 56 800 км². Унүп чыдар черинден 285 км черде хемелер эжиндирер апаар. Хемниң бажы Кара-Балык деп хөлде. Хемниң суунуң элбек болганы Тожу ыйгылаажының бүгү бар-чок хемнерин, хөлдерин чыып батканында деп санаттынып турар. Хемниң адырлары хөй, оларның аразында эң улуглары Тоора-Хем, Хамсыра, Сыстыг-Хем. Бии-Хемниң бассейни — даглыг чер, ында Тываның Бурятия, Иркутск облазы ибаза Красноярс край-биле кызыгаарлары бар. Хемниң адакы кезээ Тыва ыйгылаашта агып чыдар. Кызыл хоорайның чанынга келгеш, Каа-Хем-биле каттышкаш, Улуг-Хем апарган. Хемниң бассейнинде Тываның Тожу кожууну Тоора-Хем-биле кады долузу-биле кирип чыдар.

Хемниң эгелээн чери дыка онзагай чараш, кижи холу шоолуг дегбээн чре. Мында тос өжүп каан вулканнарлыг чер бар. Тоора-Хем деп адырында Тожу деп кайгамчык чараш хөл база бар. Хемниң бассейни база ол кезектиң хөлдери Азас заповедникче кирип турар.

## Демдеглелдер

## Шөлүглер
* 
* 

Аңгылал:Тыва хемнер
Песошин, Алексей Валерьевич

**Алексей Валерьевич Песошин** (; 9 декабрь 1963 чылда төр., Казань, Татар АССР, РСФСР, ССРЭ) — россий күрүне база политиктиг ажылдакчызы. Премьер-министр Республики Татарстан апрель 17 2017 чылдан.

Регбиге спорт мастери. Физика-математика эртеминиң кандидады (1993).

## Намдары
9 декабрь 1963 чылда Казань хоорайга төрүттүнген.
1986 чылда В. И. Ульянов-Ленин аттыг Казаньның күрүне университедин дооскан (инженер-механик), ооң соонда университетке эртем ажылдакчызылап ажылдап турган.

1995—2000 чылдарда Казаньның Советский районунуң № 79 «Жилбытсервис» ЖЭУ-га ажылдап турган (специалист, кол инженерниң оралакчызы, начальник), 2000—2007 чылдарда — ОАО «Казанский завод газовой аппаратуры — Веста» (директорнуң оралакчызы, кол инженер, 2002 чылдан — кол директор). 2007 чылда — ЗАО ХК «Золотой колос» кол директорнуң оралакчызы— ООО «Управляющая компания „Приволжская продовольственная корпорация“» директору.

2007 чылдан — күрүне албан-ажылында: Казаньның муниципалдыг килдистиң күүседикчи комитединиң Советский районунуң администрация баштыңчызы, Казаньның муниципалдыг килдистиң күүседикчи комитединиң удуртукчунуң оралакчызы (2010), Казаньның муниципалдыг килдистиң күүседикчи комитединиң удуртукчузу (2010 — январь 2014).

Январь 10 2014 чылдан — Татарстан Республиканың чазаанда: Премьер-министирниң бир дугаар оралакчызы, апрель 17 2017 чылдан — Татарстан Республиканың премьер-министири.

## Шаңналдары
* «За заслуги в проведении Всероссийской переписи населения» медалы (2002)
* «В память 1000-летия Казани» медалы (2005)
* «За доблестный труд» медалы (2009, Татарстан)
* «За заслуги перед Отечеством» орден медалы II дугаар чадазы (2009)
* Хүндүлел ордени (2019)

## Эртем ажыл-чорудулгазы
1993 чылда кандидат  диссертациязын камгалаан.

### Шилиттинген ажылдары

* *, Песошин А. В., * Современные конечно-элементные модели и методы исследования тонкостенных конструкций. — Казань: Каз. гос. ун-т, 2005. — 440 с. — 125 экз. — ISBN 5-98180-139-5.
* *Песошин А. В.* Численное и численно-экспериментальное исследование тонкостенных конструкций на основе метода конечных элементов : Автореф. дис. … канд. физ.-мат. наук. — Казань, 1993. — 17 с.

## Демдеглелдер

## Шөлүглер
* 

Аңгылал:Казань университеттиң доозукчулары
Аңгылал:Казаньның баштыңчылары

Аңгылал:Татарстанның премьер-министрлери
Каа-Хем (хем)

**Каа-Хем** (Малый Енисей) — Тыва Республикада болгаш Моолда улуг хем. Улуг-Хемниң бассейнче кирип турар. Бассейниниң ниити шөлү 58 700 км².

Бүгү баткан кезээнде даглыг черлеп баткан болгаш шапкын, дүрген хем.

## Баткан чери
Каа-Хемниң бажын Улуг-Хемче кирген черинлен тура 238 км черде ийи аңгы черде тодараткан. Киир аккан чериниң бедии — далай деңнелинден 619,5 м.

### Россия талазының бодалы
Каа-Хем деп хемниң үнген черин Тере-Хөл кожуунда Сарыг-Эрн деп хемниң Каа-Хемче кирген чериниң үстүнде Балыктыг-Хем деп хем-дир деп тодараткан. Ынчаар көөр болза, Каа-Хемниң узуну 563 км, болгаш долузу-биле Россияның иштинде агып чыдар болуп турар.

Бо бодалды Күрүнениң хем-суг реестри болгаш ССРЭ-ниң улуг картазында ынчаар айыткан. 

#### Бажы
Хемниң бажын Балыктыг-Хем деп адаар, бажының координаттары 

### Моол талазының бодалы
Бо бодал-биле алырга Моолда Шишгит-Гол деп хем Каа-Хемниң бажы ол болуп турар. 

238 км черинде Каа-Хем солагай талакы адыры —  Балыктыг-Хем деп хемни киирип чыдар. Ынчаар көөр болза, Каа-Хемниң узуну 615 км. Моол аймак Хувсгел болгаш Россияда Тываның иштинде агып чыдар.

#### Бажы
Каа-Хемниң бажы Мунгараг-Гол база Гунын-Гол деп ийи хемниң каттышкан черинде эгелээн, ол болза соңгу Моолдуң **Бахтахын-Гол, азы** **Шишгид-Гол** () деп хеми болуп турар. Бажының координаттары: .

### Адакы агымы
Сарыг-Сеп үстүнде солагай талазындан Бүрен-Хем кирип чыдар.  Чөөн Таңды-Уула сыннарының хемнерин чыып баткан. Кызыл хорайга кээп, Бии-Хем-биле каттышкаш, Улуг-Хем апаар.

## Гидрометрия

Каа-Хемниң суун 23 чыл иштинде (1974—1999) Кызылдың чанына станцияга шинчилеп келген. Ортумаа-биле агымы 410,19 м³/сек болган. Ооң бассейниниң ниити шөлү 58 600 км². Суг июнь айда тайгаларда хар, доштар рип турар үеде Каа-Хемниң суу эң элбек, оон улаштыр чыл дургузунда эвээжеп кээр. Сентабрьдан тура сугнуң деңнели баткаш, ноябрьдан апрельге чедир эң эвээш апаар.

Каа-Хемниң бассейнинде долузу-биле Каа-Хем кожуун, кезеглей Тере-Хөл кожуун база Таңды кожуункирип турар. 90 чылдарның ортузунга чедир кезек паром-биле кежер черлер турган: Көк-Тей, Суг-Бажы, Бурен-Хем, Кундустуг, Бояровка, Көк-Хаак, Дерзиг-Аксы, Усть-Бурен, Бильбей база Сизим. 1997 чылда Көк-Тейниң көвүрүүн кылгаш дужааган, ынчан кожуун Кызыл хоорай-биле хостуг аргыжар аргалыг болган. Амгы үеде паромнар Дерзиг-Аксы (25 тонн), Бильбей, Сизим суурлар дужунда арткан.

## Литература
* Латкин Н. В. Енисей // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Аңгылал:Тыва хемнер

## Демдеглелдер
Успа-Хөл ыйгылаажы

**Успа-Хөл ыйгылаажы** (*Успа-Хөлдүң бассейни*, , ) —  Төп Азияның эң соңгу кезээнде хааглыг сүг бассейни. Бассейн Моолдуң болгаш Россия Федерациязының девискээринче кирип турар. Кайы-даа талазында бойдус камгалал деуискээрлери. Ниити шөлү - 1 068 853 га.

Успа-Хөл ыйгылаажы Улуг хөлдер ыйгылаажының соңгу кезээ болуп турар.

Успа-Хөл ыйгылаажының соңгу чүктен мурнуу чүкче узуну , барыын чүктен чөөн чүкче - .

1932 чылга чедир Успа-Хөл ыйгылаажы долузу-биле Моолдуң кызыгаарынга турган, ооң соонда Моол Арат Республика биле Тыва Арат Республика, аразында керээ чаргаш, Успа-Хөлдүң соңгу кезектерин Тывага дамчыткан.  1944 чылда Тыва ССРЭ-ниң составынче кирген соонда Россияның составынче ол черлер кирген. 1958 чылда ССРЭ биле Моолдуң аразында керээ-биле кызыгаарларны катап ылаптап тодаратканының түңнелинде Тес-Хем болгаш ооң адырлары Россияга хамааржыр апарган, ол ышкаш Төре-Хөл кезектерде суглар база Россияның кызыгаарынче кирген. Моол биле Россияның аразында сөөлгү кызыгаар тодарадыышкыны 1976 чылдың октярь 19-тан чардынган керээ аайы-биле болдунган.

2003 чылда Успа-Хөл ыйгылаажын ЮНЕСКО-нуң Делегей чергелиг салгалының даңзызынче киирген. Ол объект 12 кезектен тургустунган, оларның 7-зи   «Успа-Хөл ыйгылаажы» (Россия) деп заповедниктиң иштинче кирип турар. Арткан 5 кезээ Моолга хамааржыр.

## Демдеглелдер

## Немелде литература
* *[[Курбатская, Светлана Сүрүң кызы|Курбатская С. С.]]* Динамика экосистем степей и полупустынь Убсунурской котловины // Глобальный мониторинг и Убсунурская котловина: тр. IV междунар. симпоз. — М., 1996. — С. 23-26.
* *Курбатская С. С.* Степные экосистемы Убсунурской котловины — природной биосферной лаборатории. Метод функциональной экологии. — Кызыл: РИО ТувГУ, 2001. — 104 с.

Аңгылал: География
Тыва үндезин культура төвү

**Тыва үндезин культура төвү** (долу ады: Күрүнениң бюджет албан чери «Тыва чаңчылчаан культура болгаш ус ажыл сайзыралының төвү») —Тыва Республиканың найысылалы Кызыл хоорайның Культура ордузу, Культура ямызынга чагыртып турар.

Тыва төп чаңчылчаан культура кадагалаар болгаш бараалгадыр янзы-бүрү ажылдарны чорудуп турар..

## Төөгүзү
Тыва республиканың Улустуң хоомейжизи (хөөмей мастери) Ондар Конгар-оол Борисовичтиң бот-идепкей кузели-биле Тыва үндезин культура төвү тыптып келген, тыва чоннуң бай культура салгалын кадагалаар болгаш оон-даа сайзырадыр деп кол чылдагаан биле тургустунган.

2008 чылда Тыва төп байырлалдыы-биле ажыттынган, 2012 чылда эрги республиканың чурт-шинчилел музейи турган чаа бажыңче көже берген. Музейге база чаа бажың туттунган, а эрги турган бажың төөгүге үнелиг турган-даа болза (аңаа Совет Россияның составынче Тываны кирер деп документиге ат салдынган), эмин эртир кеңгиргей апарган боорга бузуп көжүргеш, орнунга тыва төптү туткан.«Была и другая точка зрения – сохранить историческое здание, в котором принимались судьбоносные решения, в частности, Декларация о вхождении Тувы в состав СССР. Но приглашенные из Томска ученые вынесли свой вердикт: здание может рухнуть, сохранить его невозможно. Мы поступили разумно, решив строить новое. Сегодня у нас знаменательное событие. Центра тувинской традиционной культуры и ремесел, который мы открываем сегодня, и Центр русской культуры, который уже успешно работает в Кызыле, должен стать не только центрами развития национальных культур, но и площадкой различных культур, для обмена опытом, для межкультурного диалога. Здесь мы планируем ежегодно проводить международные симпозиумы по хоомею, что послужит толчком к развитию туристического потенциала республики».

## Ажыл-чорудулгазы
Тыва үндезин культура төвү хөй чылдар тургузунда тыва чоннуң материалдыг болгаш материалдыг эвес (уран чүүл тывыжы, национал хептер, чаңчыл болган оюннар, чоннуң ёзулары, аас чугаа болгаш хөгжум фольклору дээш оон-даа өске) культура салгалын катап сайзыраарынга, кадагалаарынга, сайзыраарынга болгаш нептередиринге таарымчалыг байдалдарны чедиишкинниг тургузуп турар. Чылдың-на республиканың аңгы-аңгы булуңнарынче болгаш Россиядан дашкаар үнүп, тывалар дугайында этнографтыг материалдарны чыып, шинчилеп турар.

## Удуртулгазы

* 2014 чылдан амгы үеге чедир Тываның Улустуң хөөмейжизи – Игорь Михайлович Кошкендей;
* 2013 - 2014 чылдарда – Тываның улустуң мастери Алдар Константинович Тамдын;
* 2012 - 2013 г. чылдарда Тыва үндезин культура төвүнүң тургузукчузу, баштайгы директору – Россия Федерациязының алдарлыг артизи, Тываның Улустуң хөөмейжизи Конгар-оол Борисович Ондар.

## Турар чери база архитектуразы

Күрүнениң бюджет албан чери «Тыва чаңчылчаан культура болгаш ус ажыл сайзыралының төвү» Кызыл хоорайның төвүнде Интернациональная болгаш Ленина кудумчуларының кежилишкен черинде ийи каът бажыңда, Ленина 7 деп адресте турар.

Тываның үндезин культура төвүнүң баарында ооң баштайгы директору, Тываның Улустуң хөөмейжизиКонгар-оол Борисович Ондарның чырык адынга тураскаал тургузуп каан.

## Демдеглелдер

## Шөлүглер

* Үндезин сайт
Аңгылал: Тыва уран чүүл