Taha’a

Maeva e Manava i nià i te tahua natirara Vitipetia a te mau tamarii a **Hiro-i-te-pū-marama** no Tahaa. 

**Tahaa** (pāpaìraa a Raapoto) aore rā **Taha'a** (pāpaìraa a te Fare Vāna'a), e fenua o ia no Pōrīnetia farāni, no te taamotu no **Tōtaiete** i te pae **Hiti Raro** *(Raromataì)*. E 4,5 tiromētera te ātearaa ia Raìātea ; tē tātūhaa nei rāua i te tairoto.

E fenua mātauhia no te faaàpuraa vānira e te pūhā, i taòhia ai i teie mahana o "**Tahaa i te fenua vānira**".  

## Te hōhoà fenua
E mouà ahi o Tahaa i mua ra o tei riro mai nei ei fenua i teie mahana. Tē ìte-noa-hia ra te âhui ihipapa o te mouà ahi i te rōpūraa o te fenua. O **Ôhiri** te mouà teitei-roa-aè *(590 mētera i te teitei),* i muri mai o **Puurautī** *(550 mētera i te teitei),* i muri mai o **Mouà Roa** *(418 mētera i te teitei).* Tē nā ô ra te ture a te Arii Tetūnaè : "Ia tura te taata i te âià, te metua i fānau ia òutou. Ia hiò te tāatoà i to na mouà, o te tura te reira o te âià". 

### Te mau ôoà :
- Te ôoà no Haamene *(te ôoà roa-roa-aè i Pōrīnetia farāni nei),* 

- Te ôoà no Hūrēpiti, 

- Te ôoà no Àpu, 

- Te ôoà no Faaàhā. 

Tē faaàtihia nei o Tahaa e te mau toà. Rave rau atoà mau motu. 

### Te mau ava :
- Te ava Paìpaì

- Te ava no Toàhotu 

### Te àhureva :
Mai i te pae rahi o te mau fenua no te Moana Nui a Hiva, e piti ànotau :  

- Te **tau àuhune**, e tau ua roa ia. E haamata mai i te marama no Teeri *(nōvema)* e tae roa i te marama no Taaòa *(èperēra)* ; 

- Te **tau anuanu**, mai te marama no Aunuunu *(mē)* e tae roa i te marama no Huriama *(âtopa)*, e tau toètoè ia. 
### Te rāveà haere :
Aita e tauraa manureva i te fenua Tahaa, e tià ia ia rave i te pahī aore rā te poti no tē fano i te fenua Tahaa.  

Aita te purūmu hātua e faaàti roa i te fenua Tahaa, te auraa ra te tahi mau paeàu o te fenua, e mea nā nià i te poti ia haere.    

## Âai e âamu :

### Te tāipe o te fenua :
- te **pua-hō-vau** e te **Ùo-a-Hiro.**

O **Ùpōrū** *(e hiò atoà mai Upolu i Hāmoa)* i mua ra, o **Tahaa** i teie nei mahana. 

#### I te tau o te nuu atua :
- O **Tāne** te Atua. Tei Ùpōrū to Tāne tooraa i te raì. Tāne mata ara i te raì tuatini, Tāne mata tīaì i te faaòhuraa o te tau : àere raì, àere moana, àere fenua, àere pō e te àere taata. Tāne mata ara ia Ùpōrū.

- O **Ùpōrū i te fare atua**, o **Ùpōrū fānau atua**. No te mea, i mua ra i te tau o to tātou mau tūpuna, tei te Ùpōrū e faataahia ai te mau atua. E atua to te mau mea atoà : to te ùru, te ûmara, te rāau... 

#### I te tau o te mau tahuà :
- O **Ùpōrū i te fare àiraa ùpu**. Tei te fenua Ùpōrū te fare haapiiraa. I Ùpōrū e faaineinehia ai te mau tahuà : tahuà tamaì, tahuà faaū, tahuà marae, tahuà vaa... 

#### I te tau o te hui àito :
O **Hiro** te àito nui e te àito tuiroo i Tahaa. Ua fānauhia o Hiro i te fenua Tahaa, i te vaamataèinaa ra no Faaàhā. E tamarii nā Moeterauri no te fenua Vavau *(Pōra-Pōra),* o to na ia metua tāne e, e tamarii nā Faimano no te fenua Ùpōrū *(Tahaa),* o to na ia metua vahine. Ua haamau o **Hiro i roto i te raì tuataa** *(raì tuaiva)* **te fetià "Te Ùo a Hiro"**, o tā to Hiti Nià *(Niàmataì)* e parau ra e "Te matau a Tāfaì", e o tā te mau Vaihī *(Hawai'i)* e parau ra e "Te matau a Māui". I Hiti Raro *(Raromataì)* nei, e parauhia "**Te Ùo a Hiro**", e no reira atoà mai te uri *(û)* o ta tātou e parau ra e e "ùoùo", no terā Ùo o ta **Hiro-i-te-pū-marama** i haamau i roto i te raì. 

#### I te tau o Taputapuātea i Havaîi ''(Raìātea) :''
Ua taòhia atu ra o **Tahaa-i-te-pia-tāreà**.