Usanthuro

**Usanthuro** ni nthowa yakulongosoka ya masambiro iyo yikuzenga na kunozga umanyi kwizira mu maghanoghano gha kusachizga agho ghangapimika na vyakuloskeka vya chilengiwa chose. Usanthuro wa mu nyengo yasono kanandi yikugaŵika mu vipaturo vikuru viŵiripanji vitatuvikuru: vipaturo vya kusanda vinthu vya chilengiwa, ivyo vikusanda vya mvimba, na mausanthuro gha kusanda makhaliro gha ŵanthu, agho ghakusanda munthu payekha na kakhaliro ka ŵanthu mu vikaya na misumba. Nangauli ghakuchemeka mausanthuro gha malango ghakunyoloka, masambiro gha kaghanaghaniro kakunyoloka, kusanda kwa kupenda, na usanthuro wa fundo za makina gha kurangura kanandi ghakuwoneka kuti ngapadera chifukwa ghakuthemba pa nthowa yakulongosolera kufuma ku malango ghakumanyikwa kale m'malo mwa nthowa ya kusanthura kuŵa nthowa yawo yikuru ya kachitiro ka milimo. Panyengo yeneyiyo, mausanthuro ghakuŵika kumanya pa milimo ni masambiro agho ghakugwiliskira ntchito kumanya kwa usanthuro pa milimo yakukhwaskika, nga ni luso la kupanga-mwaufundi na luso la munkhwara.

Mbiri ya usanthuro yikutandazgika mu vyaka vinandi ivyo vili kulembeka kale, apo masambiro ghakwambilira agho ghakatovwira kufika pa masambiro gha mazuŵa ghano ghakamba mu Nyengo ya Chikuŵa ku Eguputo na Mesopotamiya (). Kutovwira kwawo pa masambiro gha manambala, kusanda nyenyezi, na luso la kurapa kukasolora na kuozga mahala gha chilengedwe gha Chigiriki gha nyengo yakale chomene ndipo pamanyuma masambiro gha mu nyengo ya kuwuka kwa masambiro ya mu pakati, apo pakaŵa kuyezgelera kwa ndondomeko kuti paŵe kulongosola vinthu ivyo vikuchitika mu charu chakukhwaskika na vyakuwoneka kwizira mu vifukwa vya chilengedwe; apo kukulira kunyake, kusazgapo kwizika kwa nthowa ya manambala ya ku Indiya na Chiarabu, kukachitika mu Nyengo ya Ukuru ya Indiya na Nyengo ya Ukuru ya Chisilamu.

Kusangika so na kusazgika kwa mabuku gha Chigiriki na mafumbo gha Chisilamu mu kumanjiliro gha dazi kwa Yuropu mu nyengo ya Kuwuka kukhuru kwa masambiro kukawuska so mahala gha chilengedwe, ilo pamanyuma likasinthika na Kusintha kukhuru kwa nthowa zakusandira vinthu uko kukamba mu vyaka vya m'ma 1500 apo maghanoghano na visangwa viphya vikapatukana na kaghanaghaniro na maluso gha kale gha Chigiriki. nthowa ya kusanda vinthu pakuyezgelera mwaluŵiro yikamba kuchita ntchito yikuru pa kusanga kumanya, ndipo mu vyaka vya m'ma 1800, vinandi mwa kakhaliro ka nyumba za masambiro na luso la pa ntchito la kusanda kwa ndondomeko vikamba kuoneka, pamoza na kusintha kwa "mahala gha chilengedwe" kuŵa "vipaturo vya kusanda vinthu vya chilengedwe".

Kumanya kupya mu kusanda kwa ndondomeko kukukulira chifukwa cha kusanda kwa ŵasandi awo ŵali na khumbo la kumanya vinandi vya charu na khumbo la kumazga masuzgo. Kusanda kwa ndondomeko kwa mazuŵa ghano kanandi nkhwa kugwilira ntchito pamoza kwa magulu mu nyumba za masambiro na zakusandiramo vinthu, maofesi gha boma, na magulu gha malonda. Pa nyengo yeneyiyo, visangwa vinandi vikuru—makamaka mu kusanda vinthu pafupifupi na mizu yawo—vafuma ku ŵasandi payekha ndipo vikumanyikwa chomene kwizira mu chawanangwa chikuru cha pa charu chose nga ni Chawanangwa cha Nobelo. Vyandulo vyakukhwaskika vya ntchito ya kusanda vinthu vyapangiska kuti kuŵe ndondomeko za boma pa vya kusanda vinthu izo zikupenja kuŵika pakwamba kukuzga mwakuchita makora kwa vinthu vya malonda, chisamaliro cha umoyo, nthowa za kwendera na kukhala kwa ŵanthu, kuvikilira chilengedwe, na mphanvu za kuvikilira charu.

## Kujima lizgu
Mazgu ghakuti *science (usanthuro)* ghayamba kale kugwiliskirika ntchito mu Chingelezi kufuma mu vyaka vya m'ma 1300 (Chingelezi cha mu vyaka vya pakati) mu kakhaliro kakuti "kuŵa na kumanya". Mazgu agha ghakatoleka kufuma ku chiyowoyero cha Anglo-Norman nga ni chivizizgo cha , icho chikachita kutoleka kufuma ku mazgu gha Chilatini gha , kung'anamura , mazgu ghakufuma ku  kung'anamura , ilo pakulokha ni kanyake ka mazgu ghakuchita ka  .

Paliso maghanoghano ghanandi ghakuyezgelereka pa nkhani ya uko mazgu ghakuti *science* ghakafuma na kukhazikika. Kuyana na Michiel de Vaan, wakumanya vya viyowoyero wa ku Netherlands ndipo wakumanya viyowoyero vya ku Indiya na Yuropu,  lingaŵa kuti lina mafumiro ghake mu chiyowoyero chakwambilira cha Chitaliya nga ni  panji  kung'anamura , icho lingaŵa kuti lina mafumiro kufuma mu chiyowoyero chakwambilira cha ku Indiya na Yuropu nga ni ,  kung'anamura . Buku la *[[Lexikon der indogermanischen Verben]]* likati  ni mazgu ghakupangika kufuma ku , kung'anamura , icho lingafuma ku Proto-Indo-European ** mu Chilatini ni , panji  kufuma ku  kung'anamura .

Mu nyengo zakale, kusanda kwa ndondomeko yikaŵa chinthu chimoza na "kumanya" panji "kusambira," mwakukolerana na mafumiro ghake gha Chilatini. Munthu uyo wakachitanga kafukufuku wa kusanda kwa ndondomeko wakachemekanga "wamahara wa vinthu vya chilengedwe" panji "munthu wa masambiro gha kusanda." Mu chaka cha 1834, William Whewell wakazika mazgu ghakuti *scientist* (wakumanya vya kusanda kwa ndondomeko) mu kuwunika kwake kwa buku la Mary Somerville lakuti *[[On the Connexion of the Physical Sciences]]*, apo wakapeleka ulemu wa kupangika kwa mazgu agha kwa "mwanalume munyake wamahara" (panyake wakaŵa iyeyu mwaŵene).

## Mbiri

### Mbiri yakwambilira

Kusanda kwa ndondomeko kulije mafumiro ghamoza pera. M'malo mwake, kaghanaghaniro ka kusanda kanyumba kano kakamba kuoneka pachoko na pachoko mu vyaka vinkhaniro vinandi, pakutora kakhaliro kantu kakupambanapambana pa charu chose, ndipo vigaŵa vichoko pera ndivyo vikumanyikwa pa nkhani ya kukuzga kwakwambilira chomene. Ŵanakazi ŵakaŵa na ntchito yikuru chomene mu kusanda kwa ndondomeko mu nyengo zakuzizwa pambere mbiri yindakhalikike, nga ni umo vikaŵira na maluso gha chisopa. Ŵamahara ŵanyake ŵakugwiliskira ntchito mazgu ghakuti "masambiro ghakuyana na kusanda" pakuyowoya vya milimo ya mu nyengo yakale iyo yikuyana na kusanda kwa mazuŵa ghano mu vigaŵa vinyake kweni mu vyose yayi; kweni, mazgu agha ghakususulika kuti ghakuyuyura, panji ghakuŵika mtima chomene pa kawonero ka mazuŵa ghano, pakughanaghanira milimo iyo mwakukolerana pera na vigaŵa vya mazuŵa ghano.

Ukaboni wakudunjika wa nthowa za kusanda kwa ndondomeko ukumanyikwa makora chomene pamanyuma pa kwizika kwa nthowa za kulembera mu nyengo ya chikuŵa mu vyaka vya m'ma civilisations gha Eguputo wa kale na Mesopotamiya (), kupanga maliboti ghakwambilira gha kulembeka mu mbiri ya kusanda kwa ndondomeko. Nangauli mazgu na maghanoghano gha "kusanda kwa ndondomeko" na "chilengedwe" ghakaŵa mu maghanoghano gha ŵanthu panyengo iyo yayi, ŵanthu ŵa ku Eguputo ŵakale na Mesopotamiya ŵakaŵa na vyakusanguluska ivyo pamanyuma vikaŵa na malo mu kusanda kwa Chigiriki na kwa mu nyengo ya pakati: masambiro gha manambala, kusanda nyenyezi, na luso la kurapa.

Kufuma mu vyaka vya m'ma 3000 BCE, ŵanthu ŵa ku Eguputo ŵakale ŵakazenga nthowa ya kupenda ya nambala khumi iyo njakuzengeka pa kakhaliro ka manambala yayi, ŵakamazgo masuzgo gha pa mlima kwizira mu masambiro gha mikhaliro ya malo na vigaŵa, ndipo ŵakapanga ndondomeko ya kalendala. Nthowa zawo za kuraŵa zikasazgapo matupi gha munkhwala na milimo yakuzizwa, nga ni malurombo, mashontho, na maluso gha kachitiro. Ŵanthu ŵa ku Nubiya ŵakale ŵakaŵa na nthowa yakwambilira ya minkhwala yakukoma tushilingini mu thupi ndipo ŵakakhazikiska nthowa ya masambiro gha mikhaliro ya malo iyo yikawovwira pa maworoghe gha dazi ghakwambilira. Ŵanthu ŵa ku Nubiya ŵakagwiliskirangaso ntchito nthowa ya masambiro gha makona gha vigaŵa vitatu yakuyanako na ŵanyawo ŵa ku Eguputo.

Ŵanthu ŵa ku Mesopotamiya ŵakale ŵakagwiliskira ntchito kumanya kwa makhaliro gha vinthu vyakupambanapambana vya chilengedwe pakupanga viŵiya vya dongo, vinthu vya dongo vyakuŵala, gilasi, sopo, visulo, malasitara gha njala, na nthowa za kukanizga maji kunjira. Ŵakasambira vya kakhaliro ka matupi gha vinyama, makhaliro gha mukati mwa thupi, makhaliro gha vinyama, na kusambira nyenyezi chifukwa cha milimo ya kuombeza. Ŵanthu ŵa ku Mesopotamiya ŵakaŵa na khumbo likuru mu luso la kurapa ndipo machira gha minkhwala ghakwambilira ghakaoneka mu chiyowoyero cha Chisumeriya mu nyengo ya Ufumu wachitatu wa Ur. Vikulongora kuti ŵakasambiranga vinthu vya kusanda ivyo vikaŵa na ntchito ya pa mlima panji ya chisopa ndipo ŵakaŵa na khumbo lichoko chomene la kumanya vinthu chifukwa cha khumbo lakukhorweska waka fumbo la mu mtima.

### Nyengo yakale ya mahara

Mu nyengo yakale ya mahara, mukaŵavyepi munthu uyo tingamuyana na munasayansi wa mazuŵa ghano. M'malo mwake, ŵanalume ŵakusambira, awo kanandi ŵakaŵa ŵakusampha, ŵakachitanga kafukufuku wakupambanapambana mu vyaka vya chilengiwa pa nyengo iyo ŵakaŵira na mpata. Pambere fundo ya chilengiwa panji kuti *[[phusis]]* yindasandulike na ŵavinjeru ŵakwambilira ŵa Chigiriki, mazgu ghamoza ghakagwiliskirikanga ntchito pakulongosora "nthowa" iyo khuni likukulira, kweniso "nthowa" iyo fuko linyake likusopera chiuta wawo. Pa chifukwa ichi, chikuyowoyeka kuti ŵanthu aŵa ŵakaŵa ŵavinjeru ŵakwamba panji kuti ŵafilozofwa ŵeneko, kweniso ŵakwamba kupatula pakati pa "chilengiwa" na "maluso gha ŵanthu".

Ŵavinjeru ŵakwambilira ŵa Chigiriki ŵa ku sukulu ya ku Mileto, iyo yikambika na Thales ndipo panyuma yikalutilizgika na Anaximander ndipo pamanyuma Anaximenes, ŵakaŵa ŵakwamba kuyezga kulongosora vinthu vyakuzizwiska vya chilengiwa kwambura kuthemba pa nkhongono za mizimu. Ŵa pizagoliyasi ŵakapanga mahara ghakusuzga ghakukhwaskana na manambara ndipo ŵakawovwira chomene pakukuzga mahara gha kupenda na kulinganya. Fundo ya tizidutswa tuchoko-tuchoko yikapangika na mwanamahara wa ku Giriki Leucippus na msambiri wake Democritus. Pamanyuma, Epicurus wakazenga fundo yakunonoka ya makhaliro gha chilengiwa yakujintha pa tizidutswa utu, ndipo wakambiska "ndondomeko" iyo yikaŵika vipimo vya unenesko wa sayansi.  Dokotala wa ku Giriki Hippocrates wakambiska ndondomeko ya masambiro gha munkhwala na wovwiri wa thupi ndipo wakumanyikwa kuti "Wiske wa Munkhwala".

Kusinthika kukuru mu mdauko wa vinjeru vya chilengiwa kukawoneka pa chiyelezgero cha Socrates uyo wakagwiliskira ntchito mahara pakusambira vya makhaliro gha ŵanthu, makhaliro gha magulu gha ndale, na kumanya kwa munthu mwenecho. Ndondomeko ya Socrates umo yikulembekera mu mabuluku gha Plato ni nthowa ya kudumbiskana m’paka kusanga unenesko: fundo ziwemi zikusangika mwa kuwunguzga na kuseka zila izo zikupereka kususukana. Nthowa iyi yikupenja unenesko uwo ŵanthu ŵanandi ŵali nawo uwo ukulongozga vigomezgo vyawo na kuviwunguzga kuti viwoneke usange ni vyaunenesko. Socrates wakasuska masambiro gha kale gha sayansi ya vinthu (physics) chifukwa wakati ghakaŵa gha maghanoghano waka kwambura kujiwunguzga dankha.

Mu vyaka vya m'ma 300 BCE, Aristotle wakambiska ndondomeko yakunozgeka makora ya vinjeru vya chilato cha chilengiwa. Mu vyaka vya m'ma 200 BCE, munthu wakusambira vya nyenyezi wa ku Giriki Aristarchus of Samos wakaŵa wakwamba kuyowoya kuti dazi lili pakati pa chilengiwa, ndipo mapulaneti ghose ghakuchizungulira. Fundo ya Aristarchus yikakanika na ŵanthu ŵanandi chifukwa ŵakawonanga kuti yikususkana na malango gha sayansi ya vinthu, ndipo m'malo mwake buku la Ptolemy la *[[Almagest]]*, lilo likuti charu chapasi ndicho chili pakati pa ndondomeko ya dazi, likapokelereka m’paka mu nyengo ya Renaissance. Munthu wakupanga vinthu na kusambira manambara Archimedes of Syracuse wakachita vintu vikuru pakwambiska masambiro gha masamu ghakusuzga. Pliny the Elder wakaŵa mulembi wa Chiroma uyo wakamanyanga vinthu vinandi, ndipo wakalemba buku likuru lakuti *[[Natural History (Pliny)|Natural History]]*.

Nthowa yakulembera manambara kuyana na malo ghawo yikulongora kuti yikawoneka pakati pa vyaka vya m'ma 200 na 400 CE mu nthowa za malonda za ku Indiya. Ndondomeko ya manambara iyi yikapangitsa kuti kupenda manambara kuŵe kwambura kusuzga ndipo pamanyuma yikazakaŵa nthowa yakuzirwa ya masamu pa charu chose.

### Vyaka vya Pakati

Chifukwa cha kubwanganduka kwa Ufumu wa Roma wa Kumanjiliro gha Dazi, mu vyaka vya m’ma 400 vinjeru vikakhira chomene, ndipo kamanidwe ka vinjeru vya Ŵagriki ŵakale pakuyowoya vya chilengiwa kakamba kumala mu Ulaya wa Kumanjiliro gha Dazi. Ŵasungiri ŵa vinjeru mu viyowoyero vya Chilatini mu nyengo iyi, nga ni Isidore of Seville, ŵakasungilira vinjeru vinandi vya kale. Kweni mwakupambana na ichi, chifukwa chakuti Ufumu wa Bizantini ukatonda nkhondo za ŵalwani, ukaŵa na nkhongono yakusungilira na kunozga vinjeru ivyo vikaŵako kale. John Philoponus, nkhwantha ya ku Bizantini mu vyaka vya m’ma 500, wakamba kususkana na masambiro gha Aristotelu pa nkhani ya malango gha chilengiwa, ndipo wakambiska chigomezgo cha nkhongono ya kachidukulu. Kususkana kwake kukawovwira nkhwantha za mu vyaka vya pakati na Galileo Galilei, uyo wakazunura chomene mabuku ghake pakati pajumpha vyaka chikwi chimoza.

Mu nyengo ya kunthazi ya usambazi wakale na Vyaka vya Pakati vya Pakwamba, vinjeru vya chilengiwa vikapimikanga chomene kwizira mu kandiro ka Aristotelu. Kandiro aka kakuŵa na vifukwa vinayi vya Aristotelu: chifukwa cha chinthu icho chapangika, kawonekelo kake, icho chikuchichititiska kwenda, na chilato chake chaumaliro. Malemba manandi gha Ŵagriki ŵakale yakasungika na Ufumu wa Bizantini ndipo yakang’anamulika mu Chiarabu na Ŵakhristu, chomenechomene ŵa Chinesitoli na ŵa Chimiyafiziti. Mu muwuso wa Ŵaabasi, mang’anamuliro agha ghakanozgeka na kukuzgika na nkhwantha za Chiarabu. Mu vyaka vya m’ma 500 na 600, Ufumu wa Sasani uwo ukaŵa pafupi ukakhazikiska sukulu ya un’anga ya Academy of Gondishapur, iyo yikawonekanga na madokotala gha Chigriki, Chisiriya, na Chipereziya kuŵa malo ghakuzirwa chomene gha munkhwala mu charu cha kale.

Kusanda kwa Chisilamu pa vya Masambiro gha Aristotelu kukakura chomene mu Nyumba ya Vinjeru iyo yikakhazikiskika mu msumba wa Baghdad, Iraq ndipo kukalutilira m’paka mu nyengo ya kuwukira kwa Ŵamongoli mu vyaka vya m’ma 1200. Ibn al-Haytham, uyo wakumanyikwa na zina lakuti Alhazen, wakachita magesi ghakupimika mu kusanda kwake kwa mboniwoni. Kudandawula kwa Avicenna mu buku la *[[The Canon of Medicine|Dango la Un’anga]]*, ilo ni buku likuru la usambazi wa munkhwala, kukuwoneka kuŵa limoza mwa mabuku ghakuzirwa chomene mu un’anga ndipo likagwiriskikanga ntchito m’paka mu vyaka vya m’ma 1700.

Pofika mu vyaka vya m’ma 1000, vigaŵa vinandi vya Ulaya vikaŵa vya Chikhristu, ndipo mu 1088, Sukulu Yikuru ya Bologna ikawoneka kuŵa sukulu yikuru yakwamba mu Ulaya. Chifukwa cha ichi, khumbiro la kung’anamulira malemba gha kale na gha vinjeru mu Chilatini likakura, icho chikaŵa chifukwa chikuru cha Kuŵajikaso kwa Vinjeru kwa mu vyaka vya m’ma 1100. Masambiro gha ku sukulu mu Ulaya wa kumanjiliro gha dazi yakakura, ndipo magesi ghakachitikanga mu nthowa ya kulaŵiska, kulongosora, na kupanga magulu gha vinthu vya m’chilengiwa. Mu vyaka vya m’ma 1200, ŵasambi na ŵasambizgi ŵa un’anga ku Bologna ŵakamba kujula mathupi gha ŵanthu, icho chikapangiska kuti paŵe buku lakwamba la kamanidwe ka thupi lakuzingatira pa kujula thupi la munthu ilo likalembeka na Mondino de Luzzi.

### Kuŵajikaso kwa Vinjeru

Vinthu viphanya ivyo vikavumbulika pa nkhani ya mboniwoni vikawovwira pakwamba kwa Kuŵajikaso kwa Vinjeru, mwa kususkana na maghanoghano gha kale gha vinjeru vya kuseri kwa chilengiwa pa nkhani ya umo munthu wakuwonera vinthu, kweniso mwa kuwovwira pa kunozga na kukuzga maluso gha mazuŵa gano nga ni camera obscura na galasi lakulaŵiskira vyakumaso. Pakuyamba kwa Kuŵajikaso kwa Vinjeru, Roger Bacon, Vitello, na John Peckham waliyose wakazenga usambazi wa masambiro gha umo vinthu viliri pa nkhani ya kudura kwa vinthu kwambira na kupulika, kuwona, na paumaliro kumanya chomene kwa kawonekelo ka munthu payekha na ka chilengiwa chose ka Aristotelu. Nthowa ya mboniwoni iyo pambere yikamanyikwanga kuti nthowa ya kawonekelo yikagwiriskikanga ntchito na kusambirika na ŵaluso ŵa vyakujambula ŵa mu nyengo ya Kuŵajikaso kwa Vinjeru. Chigomezgo ichi chikugwiriskira ntchito vifukwa vitatu pera pa vifukwa vinayi vya Aristotelu: kawonekelo, chinthu icho chapangika, na chilato chaumaliro.

Mu vyaka vya m’ma 1500, Nicolaus Copernicus wakapanga nthowa yakuti dazi ndilo liri pakati pa nthandala ya vyakuzingulira, uku Dazi lili pafupi na pakati pa chilengiwa chose, kwambura kwenda, uku Charu na vyakuzingulira vinyake vikuchizungulira mu mayendero gha nkhulungulu, ghakosoleka na tumikhulungulu, kweniso pa maluwiro ghakuyana. Nthowa ya Copernicus ikasuskana na nthowa yakuti charu chili pakati ya Ptolemy, iyo yikaŵika Charu pakati pa chilengiwa chose. Ŵasanda-nyenyezi ŵa m’ma 1500 ŵakagomezganga kuti kufumyapo kwa Copernicus kwa equant ndiko kukaŵa kufiska kwake kukuru kweni nthowa yake yikapoka malo gha Ptolemy yayi, iyo yikaluŵika pakati pajumpha vyaka 70 kufuma apo Galileo wakawonera na galasi lakulaŵiskira mu 1610.

### Kusintha Kukuru kwa Vinjeru vya Chilengiwa

Johannes Kepler na ŵanyake ŵakasuskana na maghanoghano ghakuti ntchito yimoza pera ya jiso nkhuwona, ndipo ŵakasuntha khumbo likuru mu masambiro gha mboniwoni kufuma ku jiso kuya ku umo ungweru ukuyendera. Kweni Kepler wakumanyikwa chomene chifukwa cha kusanga kwa malango gha Kepler gha mayendero gha vyakuzingulira. Kepler wakakana yayi vinjeru vya kuseri kwa chilengiwa vya Aristotelu ndipo wakalongosora ntchito yake nga nkhupenja Kuyana kwa Vyakuchanya. Galileo wakachita vintu vyakuzirwa chomene mu usambazi wa nyenyezi, malango gha chilengiwa, na vyakupangapanga. Kweni, wakamba kutambuzgika panyuma pakuti Papa Urban VIII wamupaka mulandu chifukwa cha kulemba vya nthowa yakuti dazi ndilo liri pakati.

Chakuponderezgera malemba chikagwiriskikanga ntchito chomene pakupharazga maghanoghano gha nkhwantha, kusazgapo ghanyake agho yakasuskana chomene na maghanoghano gha mu nyengo iyo pa vya chilengiwa. Francis Bacon na René Descartes ŵakafumiska maghanoghano gha vinjeru pakuvikilira mtundu uphanya wa vinjeru vya chilengiwa uwo ukaŵa wa Aristotelu yayi. Bacon wakadidimizga pa kuzirwa kwa kuyezgelera kuluska kulanguruka waka, wakasuskana na vifukwa vya Aristotelu vya kawonekelo na chilato chaumaliro, ndipo wakachiska fundo yakuti vinjeru vya chilengiwa visambirenge malango gha chilengiwa na kunozga kwa umoyo wa ŵanthu wose. Descartes wakadidimizga pa kaghanaghaniro ka munthu payekha ndipo wakayowoya kuti masambiro gha manambala m’malo mwa masambiro gha mapangikiro gha vinthu ndigho ghagwiriskikenge ntchito pa kusanda chilengiwa.

Gemini said
### Nyengo ya Kungweluka kwa Vinjeru

Kuyamba kwa Nyengo ya Kung’weluka kwa Vinjeru, Isaac Newton wakakhazikiska fumbiro la malango gha kanyamazira na kachidukulu kwizira mu buku lake la  ilo likawovwira chomene nkhwantha za vinjeru vya chilengiwa zanthazi.

Gottfried Wilhelm Leibniz wakasazgira mazgu ghakufuma mu vinjeru vya chilengiwa vya Aristotelu, agho panyengo iyi ghakagwiriskikanga ntchito mu nthowa yiphanya yambura kulinga pa chilato chakubabika nacho. Ichi chikang’anamuranga kusintha kwa umo vinthu vikuwonekerwa: vinthu vikamba kuwoneka kuŵa vyambura vilato vya m’kati. Leibniz wakagomezganga kuti mitundu yakupambanapambana ya vinthu yose yikugwira ntchito kuyana na malango ghakuyana gha chilengiwa, kwambura vifukwa vyapadera vya kawonekelo panji vya chilato chaumaliro.

Mu nyengo iyi, chilato na kuzirwa kwa vinjeru vya chilengiwa kukazgoka kupanga usambazi na vyakupangapanga ivyo vinganozga umoyo wa ŵanthu, mu nthowa ya khumbiro la vyakuthupi ya kuŵa na vyakurya vinandi, vyakuvwala, na vinthu vinyake. Mu mazgu gha Bacon, "chilato cheneko na chakuzomerezgeka cha vinjeru ", ndipo wakachiska nkhwantha kuti zileke kulondezga maghanoghano gha kuseri kwa chilengiwa panji gha vyauzimu, agho wakagomezganga kuti ghakovwira pachoko chomene ku chimwemwe cha munthu kuluska "utunthi wa maghanoghano ghakusuzga panji ghakukondweska waka".

Vinjeru vya chilengiwa mu nyengo ya Kung’weluka vikalongozgekanga na mabungwe gha nkhwantha na masukulu ghakuya, agho panyengo iyi yakatora malo gha masukulu ghachanya pakuŵa malo ghakusandira na kukuzgyira vinjeru. Mabungwe na masukulu agha yikaŵa fumbiro la kukura kwa ntchito ya unkhwantha wa vinjeru vya chilengiwa. Chinthu chinyake chakuzirwa chikaŵa kuthandazgika kwa vinjeru pakati pa ŵanthu awo ŵakambanga kumanya chomene kuŵazga na kulemba. Nkhwantha za vinjeru za mu nyengo ya Kung’weluka zikaŵazganga ntchito za ŵakale ŵawo—chomenechomene Galileo, Kepler, Boyle, na Newton—pakuŵa ŵalongozgi mu vigaŵa vyose vya vyakuthupi na vya kukhaliro kwa ŵanthu vya mazuŵa gano.

Mu vyaka vya m’ma 1700 kukawoneka kukura kukuru mu kachitidwe ka un’anga na vinjeru vya chilengiwa; kukuzgyika kwa ndondomeko ya magulu gha vyamoyo na Carl Linnaeus;

kapulikisko kaphanya ka nkhongono yakuguza na mphenzi;  ndipo kukura kwa vinjeru vya kapangikiro ka vinthu pakuŵa chigaŵa chakujiyimira pa chekha. Maghanoghano pa nkhani ya mukhaliro wa munthu, chalo, na usambazi yakasinthaso mu nyengo ya Kung’weluka. Hume na nkhwantha zinyake za ku Scotland ŵakapanga buku la *[[A Treatise of Human Nature|Muwonekelo wa Mukhaliro wa Munthu]]*, ilo likalongosoreka mu nthowa ya mbiri mu malemba gha ŵalembi nga ni James Burnett, Adam Ferguson, John Millar na William Robertson, ŵose awo ŵakasazga kusanda kwa unkhwantha kwa umo ŵanthu ŵakachitiranga mu nyengo za kale na mu mitheto yakwamba, uku ŵakumanya chomene nkhongono izo zikupanga mukhaliro wa mazuŵa gano. Masambiro gha mazuŵa gano gha mukhaliro wa ŵanthu mu chalo yakambira mu nthandala iyi. Mu 1776, Adam Smith wakafumiska buku la *[[The Wealth of Nations|Usambazi wa Mabuku]]*, ilo kanandi likuwoneka kuŵa ntchito yakwamba ya masambiro gha mazuŵa gano gha usambazi.

### Vyaka vya m’ma 1800

Mu vyaka vya m’ma 1800, vinthu vinandi ivyo vikumanyikwitsa vinjeru vya chilengiwa vya mazuŵa gano vikamba kuŵako. Ivi vikasazgapo kusanduka kwa masambiro gha vyamoyo na vyakuthupi; kugwiriskira ntchito chomene vipimiro vyakugomezgeka; kuŵako kwa mazgu nga ni "wasanda-vyamoyo", "wasanda-vyakuthupi", na "wasanda-vinjeru vya chilengiwa"; kukura kwa ntchito ya kusanda chilengiwa; nkhwantha za vinjeru kusanga mazaza gha mitheto pa vigaŵa vinandi vya ŵanthu; kukhazikiskika kwa mafakitale mu vyaru vinandi; kuthandazgika kwa malemba gha vinjeru vya chilengiwa pakati pa ŵanthu; na kuŵako kwa mabuku gha nkhwantha. Mu vyaka vya m’ma 1800, masambiro gha makhaliro gha maghanoghano yakafumamo mu masambiro gha vinjeru vya umoyo apo Wilhelm Wundt wakakhazikiskika malo ghakwamba ghakusandira makhaliro gha maghanoghano mu 1879.

Pakati pa vyaka vya m’ma 1800, Charles Darwin na Alfred Russel Wallace waliyose payekha wakasachizga chigomezgo cha kusanduka kwa vyamoyo kwizira mu kusankhika na chilengiwa mu 1858, icho chikulongosora umo vyakumera na vinyama vyakupambanapambana vikayambira na kusanduka. Chigomezgo chawo chikayowoyeka mwakudidimizga mu buku la Darwin la *[[On the Origin of Species|Pa Chiyambi cha Mitundu ya Vyamoyo]]*, ilo likafumiskika mu 1859. Kwakujiyimira pa yekha, Gregor Mendel wakapereka lipoti lake, "Kuyezgelera pa Kusazga Vyakumera" mu 1865, ilo likalongosora malango gha chiharo cha m’thupi, icho chikachita pakuŵa fumbiro la vinjeru vya mazuŵa gano vya chiharo.

Kuyamba kwa vyaka vya m’ma 1800 John Dalton wakasachizga chigomezgo cha mazuŵa gano cha kachidutswa kambura kugaŵika, chakuzingatira pa ghanoghano la Democritus la tuchidutswa tuchoko chomene twambura kugaŵika uto tikuchemeka *atoms*.

Malango gha kusungilira nkhongono, kusungilira kanyamazira na kusungilira unandi wa chinthu yakalongora chilengiwa chakukhalira apo pangaŵa kutayika pachoko kwa vinthu. Kweni, chifukwa cha kwiza kwa injini ya nthuzi na Kusintha Kukuru kwa Mafakitale pakaŵa kapulikisko kakuru kakuti ni mitundu yose ya nkhongono yayi iyo yili na mukhaliro wakuyana, mwa kupusu kusandulika kuŵa ntchito yakuzirwa panji kuŵa nkhongono yinyake.

Kumanya ichi kukapangiska kukuzga kwa malango gha vinjeru vya nkhongono ya chithukuzi, mwa icho nkhongono yakuzirwa ya chilengiwa yikuwoneka kuŵa yakukhira nyengo zose: kubwanganduka kwa chilengiwa chakuzingika kukuluta panthazi m’paka muyirayira.

Chigomezgo cha nkhongono ya mphenzi na kuguza chikakhazikiskika mu vyaka vya m’ma 1800 na ntchito za Hans Christian Ørsted, André-Marie Ampère, Michael Faraday, James Clerk Maxwell, Oliver Heaviside, na Heinrich Hertz. Chigomezgo chiphanya ichi chikawuska mafumbo agho yakaŵa ghakusuzga kuzgoreka kwizira mu ndondomeko ya Newton. Kusangika kwa minziro ya X kukachiska kusangika kwa ungweru wakofya wa malibwe na Henri Becquerel na Marie Curie mu 1896, Marie Curie panyuma wakazgoka munthu wakwamba kutonda viphale viŵiri vya Nobel. Mu chaka chakulondezgapo kukasangika kachidutswa kakwamba kam’kati ka atomu, kano kakuchemeka electron.
### Vyaka chitanda cha 20

Mu chigaŵa chakwamba cha chaka chitanda ichi, kupangika kwa munkhwala wakukoma tumpoyo na mufundo wakupangika na mawoko kukawovya chomene umoyo wa ŵanthu pa charu chose. Masuzgo ghakofya gha vyakuzingilizga nga ni kumalika kwa mlengalenga, kununkhira kwa nyanja, kuzara kwa vyakumera mu maji, na kusintha kwa kanyengo kukamba kumanyikwa na ŵanthu ndipo kukambiska masambiro gha vyakuzingilizga.

Mu nyengo iyi, kuyezgelera kwa vya umanyi kukakula chomene ndipo kukamba kupenja ndalama zinandi na nthowa zikuru. Kusintha kukuru kwa luso chifukwa cha Nkhondo Yakwamba ya pa Charu Chose, Nkhondo Yachiŵiri ya pa Charu Chose, na Nkhondo ya Mazgu kukambiska chiphalizgano pakati pa mautongi ghakurughakuru gha charu, nga ni Chiphalizgano cha ku Mlengalenga na chiphalizgano cha vilwero vyakofya. Kukawa so kukolerana kukuru pakati pa vyaru, nangauli pakaŵa nkhondo.

Kukumpoto kwa vyaka chitanda cha 20, kukoleka kwa ŵanakazi na kuwuskapo kwa kusankhulana chifukwa cha kwanakazi kukapangiska kuti ŵanakazi ŵanandi ŵaje ŵasanduzi ŵa umanyi, kweni kupambana kukuru pakati pa ŵanalume na ŵanakazi kukhalilira mu vigaŵa vinyake. Kusangika kwa kungweruka kwa mlengalenga mu chaka cha 1964 kukapangiska kukana fundo ya chilengiwa chakukhazikika na kupokelera fundo ya Big Bang ya Georges Lemaître.

Chaka chitanda ichi chikawona kusintha kukuru mu vigaŵa vya umanyi. Kusintha kwa vyamoyo kukazgoka fundo yimoza mu vyaka vyakwamba vya 1900 apo kukolerana kwa mazuŵa gano kukasazga fundo ya kusintha kwa vyamoyo ya Darwin na masambiro gha mazuŵa ghano gha ndonda za umoyo. Albert Einstein na fundo yake ya unandi wa vinthu kweniso kukura kwa umanyi wa tinthu tuchoko chomene kukasazgirapo pa umanyi wakale wa kanyengo na nkhongono yakuguzira. Kugwiliskira ntchito chomene nthambo zakukolerana za magesi mu vigaŵa vyaumaliro vya chaka chitanda cha 20, pamoza na pachanya pa mlengalenga vyakuperekera uthenga, kukambiska kusintha kukuru mu luso lwa uthenga na kukura kwa nthambo ya charu chose ya uthenga na vipangizgo vyakuyendayenda, kusazgapo foni zamazuŵa gano. Kukhumbikwa kwa ndondomeko ya vinthu vinandi vyakukolerana kukapangiska kukura kwa fundo ya ndondomeko na kapangiro ka vinthu pakugwiliskira ntchito kompyuta.

### Vyaka chitanda cha 21

Ndondomeko ya ndonda za umoyo wa muntu ikamalizgika mu chaka cha 2003 pakumanya na kuŵika mapu gha ndonda zose za ndonda za muntu. Maselo ghakwamba gha Maselo ghakuyana na gha mwana uyo wandababike ghakapangika mu chaka cha 2006, icho chikazomerezga maselo gha ŵanthu ŵakuru kuzgoka maselo ghakwamba na kuŵa selo lililose ilo likusangika mu thupi. Pakusimikizga kusangika kwa Higgs boson mu chaka cha 2013, kantu kaumaliro ako kakayowoyekerathu na Ndondomeko ya Umanyi ya umanyi wa tinthu tuchoko chomene kakasangika. Mu chaka cha 2015, mafumbi gha nkhongono yakuguzira, agho ghakayowoyekerathu na fundo ya unandi wa vinthu chaka chitanda chimoza kumasinda, ghakawoneka kakwamba. Mu chaka cha 2019, kukolerana kwa charu chose kwa Telesikopu ya m'mbali mwa dindi kukalongora chithuzi chakwamba cha chizongwe chafifi.

## Mirazi

Umanyi wa mazuŵa gano ukugaŵika mu mirazi yikuru yitatu: umanyi wa chilengiwa, umanyi wa kakhaliro ka ŵanthu, na umanyi wa ndondomeko. Chigaŵa chilichose mwa vigaŵa ivi chili na masambiro ghake agho nyengo zinyake ghakusazgikana ndipo ghali na maina gha luso na umanyi wake. Umanyi wa chilengiwa na wa kakhaliro ka ŵanthu ghose ni umanyi wa kuyezgelera, pakuti umanyi wawo wukuzikira pa ukaboni wa maso ndipo ungayezgeka na ŵasanduzi ŵanyake awo ŵakugwira ntchito mu mikhalidwe yakuyana.

### Chilengiwa
Umanyi wa chilengiwa ni kusambira vya charu icho tikuwona. Ukugaŵika mu vigaŵa viŵiri: umanyi wa vyamoyo na umanyi wa vinthu vyambura umoyo. Mirazi iyi yingasazgirika mu vigaŵa vinyake vya luso. Chiyelezgero, umanyi wa vinthu vyambura umoyo ungagaŵika mu physics, chemistry, umanyi wa mlengalenga, na umanyi wa charu pasi. Umanyi wa chilengiwa wa mazuŵa gano uli kufuma ku fundo za chilengiwa izo zikambira ku Greece yakale. Galileo, Descartes, Bacon, na Newton ŵakadumbiskananga uwemi wa kugwiliskira ntchito nthowa za physics wa masamu na kuyezgelera mu nthowa yakudunjika. Kweni, kaghanaliro ka vinthu na maghanoghano gha mu mutu vikuŵa vyakukhumbikwa ni m'paka lero mu umanyi wa chilengiwa. Kusonkhanitsa uthenga mu nthowa yakukhazikika kukatora malo gha mbiri ya chilengiwa, iyo ikawoneka mu vyaka vya m'ma 1500 pakulongosora na kugaŵa vyakumera, vinyama, malibwe, na vinthu vinyake vyamoyo. Lero, "mbiri ya chilengiwa" yikuyowoya chomene za malongosolero gha vinthu ivyo vikuwoneka na maso ku ŵanthu bweka.

### Kakhaliro ka ŵanthu

Umanyi wa kakhaliro ka ŵanthu ni kusambira kakhaliro ka ŵanthu na umo magulu gha ŵanthu ghakwendera. Uli na masambiro ghanandi nga ni anthropoloji, vyachuma, mbiri, geografe ya ŵanthu, umanyi wa ndyali, sayikoloji, na sosiyoloji. Mu umanyi wa kakhaliro ka ŵanthu, muli maghanoghano ghanandi ghakupambana agho ghakusazgirika mu mapulogilamu gha kafukufuku ghakupambana. Chifukwa cha kusuzga kuchita kuyezgelera kwa ŵanthu ŵanandi panji pa nkhani zakusuzga, ŵasanduzi ŵa kakhaliro ka ŵanthu ŵangagwiliskira ntchito nthowa zinyake nga ni nthowa ya mbiri, kusambira chinthu chimoza, na kusambira mitheto yakupambana. Kweniso, usange uthenga wa manambala ulipo, ŵasanduzi ŵangagwiliskira ntchito nthowa za masamu kuti ŵapulikiske makora kakhaliro na mendero gha ŵanthu.

### Ndondomeko
Umanyi wa ndondomeko ni chigaŵa cha masambiro icho chikupanga umanyi pakugwiliskira ntchito ndondomeko zakukhazikika. Ndondomeko yakukhazikika ni kakhaliro ka vinthu mu mutu ako kakugwiliskira ntchito fundo zakusimikizga kufuma pa fundo zakwamba kuyana na malango. Ukusazgapo masamu, fundo ya ndondomeko, na umanyi wa kompyuta. Umanyi wa ndondomeko wuli na kukozgana na mirazi yinyake yiŵiri pakugomezga kusambira vinthu mu nthowa yakudunjika na yakutowa. Kweni upambana na umanyi wa kuyezgelera chifukwa ukugomezga chomene kaghanaliro ka mu mutu kwambura kukhumbikwa kwa ukaboni wa maso kuti usimikizge vinthu. Pa chifukwa ichi, pali kupambana maghanoghano usange umanyi uwu ni umanyi nadi. Ndipouli, umanyi wa ndondomeko uli na ntchito yikuru mu umanyi wa kuyezgelera. Chiyelezgero, Calculus wakambiska kuti munthu apulikiske mendero mu physics. Umanyi wa chilengiwa na wa kakhaliro ka ŵanthu uwo ukugomezga chomene masamu ukusazgapo physics wa masamu, chemistry wa masamu, bioloji wa masamu, vyachuma vya masamu, na ekonomiki ya masamu.

### Kugwiliskira Ntchito
Umanyi wakugwiliskira ntchito ni kukhazikika kwa nthowa za umanyi na kumanya vinthu kuti ufikepo pa ivyo ukukhumba mu umoyo wa zuŵa na zuŵa, ndipo ukusazgapo vigaŵa nga ni unjinariya na munkhwala. Unjinariya ni kugwiliskira ntchito fundo za umanyi pakupanga, kuzenga mashini, na luso linyake. Umanyi ungawovya pakupanga luso liphya. Munkhwala ni ntchito ya kupwelelerera ŵalwari mwa kusunga na kuwezgerapo umoyo kwizira mu kuvilekeska, kumanya nthenda, na kuchizga nthenda panji kupwetekeka.

### Yakwamba
Umanyi wakugwiliskira ntchito kanandi ukupambaniskika na umanyi wakwamba, uwo ukulaŵiska chomene pa kusazgirako fundo na malango gha umanyi agho ghakulongosora na kuyowoyerathu ivyo vikuchitika mu chilengiwa.

### Kafukufuku wa mlengalenga

### Pakugwiliskira ntchito makina
Umanyi wa makina ukugwiliskira ntchito kuyezgelera kwa pakompyuta mu umanyi, icho chikupangiska kupulikiska makora masuzgo gha umanyi kuluska umo masamu pera ghangachitira. Kugwiliskira ntchito makina ghakusambira pande na luso lwakupangika na munthu mu makina kukuzgoka chigaŵa chikuru cha wovwiri wa makina mu umanyi, chiyelezgero mu vyachuma vyakusanda na makina, makuni ghakupambana gha masamu, kapangiro ka mitu ya nkhani na nthowa zinandi zakuyowoyerathu ivyo vichitikenge. Kweni, makina pa ghaŵo ghekha nyengo zinandi ghangasazgirako yayi umanyi chifukwa ghakukhumbikira mulongozgi wa munthu na nkhongono ya kughanaghanira; ndipo ghangasazgirako sankho pa magulu gha ŵanthu panji nyengo zinyake kugwira ntchito pasi pa nkhongono ya munthu.

### Kusazga masambiro
Umanyi wakusazga masambiro ukusazgapo kusazga masambiro ghaŵiri panji kujumpha kuŵa limoza, nga ni bioinformatics, kusazgika kwa bioloji na umanyi wa kompyuta panji umanyi wa kaghanaliro. Fundo iyi yaŵako kwamba mu nyengo ya Greece yakale ndipo ikambaso kumanyikwa mu vyaka chitanda cha 20.

## Kafukufuku
Kafukufuku wa umanyi ungathyakika kuŵa kafukufuku wakwamba panji kafukufuku wakugwiliskira ntchito. Kafukufuku wakwamba ni kupenja umanyi ndipo kafukufuku wakugwiliskira ntchito ni kupenja nthowa zamazgu ku masuzgo ghakuwoneka pakugwiliskira ntchito umanyi uwu. Kupulikiska vinandi kukufuma mu kafukufuku wakwamba, nangauli nyengo zinyake kafukufuku wakugwiliskira ntchito ukulazga ku masuzgo ghachindunji. Ichi chikupangiska kukura kwa luso ilo pakwamba likaŵa lakusuzga kughanaghanira.

### Nthowa za umanyi

Shutterstock

Kafukufuku wa umanyi ukusazgapo kugwiliskira ntchito nthowa za umanyi, izo zikupenja kulongosora vyakuchitika vya chilengiwa kwambura sankho mu nthowa iyo ingachitika so. Ŵasanduzi kanandi ŵakupokelera fundo zinyake zakwamba izo zikukhumbikwa kuti nthowa za umanyi ziŵe zakwenelera: pali unenesko uwo ulipo uwo uliupange kwa ŵasanduzi wose; unenesko uwu ukulongozgeka na malango gha chilengiwa; malango agha ghakasangika kwizira mu kuwonelera kwakukhazikika na kuyezgelera. Masamu ngakukhumbikwa chomene mu kupanga maghanoghano ghakuyezezgeka, fundo za umanyi, na malango, chifukwa ghakugwiliskira ntchito chomene mu kupanga vipangizgo, kuwonelera, na kusonkhanitsa milingo. Masamu gha dongo ghakugwiliskira ntchito pakudumura na kusanda uthenga, icho chikuzomerezga ŵasanduzi kupima kugomezgeka kwa ivyo vyasangika mu kuyezgelera.

Mu nthowa za umanyi, kuyezgelera mu mutu panji maghanoghano ghakuyezezgeka ghakuŵikika nga ni malongosolero pakugwiliskira ntchito fundo yakudumura vinthu ndipo ghakulindilirika kupenja kukolerana – kuyana na unenesko unyake wakuzomerezgeka wakukhwaskana na ivyo vikuwoneka panji fumbo la umanyi. Malongosolero agha ghakugwiliskira ntchito pakupanga vinthu ivyo vingasangika kuti mbutesi, ivyo kanandi vikuŵikika pakweru pambere vindayezgeke na kuyezgelera. Kutondeka kwa ivyo vikayowoyerathu mbukaboni wa kukura kwa umanyi. Kuyezgelera nkhwakukhumbikwa chomene mu umanyi kuti kukhozge kukolerana kwa vyakuchitika kugega upusikizgi wa kukozgana kwa vinthu, nangauli mu umanyi unyake nga ni wa mlengalenga panji wa malibwe, kuwonelera ivyo vikayowoyerathu kungaŵa kwakwenelera chomene.

Usange maghanoghano ghakuyezezgeka ghasangika kuti ngakukhorweska yayi, ghakusinthika panji kutayika. Usange maghanoghano agha ghapona pa kuyezgelera, ghangapokelereka mu ndondomeko ya fundo ya umanyi, iyo ni chakuwonelerapo chakukhazikika chakulongosora kakhaliro ka vyakuchitika vinyake vya chilengiwa. Fundo ya umanyi kanandi yikulongosora kakhaliro ka vinthu vinandi chomene kuluska maghanoghano ghakuyezezgeka; kanandi, maghanoghano ghanandi ghangakolerana pamoza na fundo yimoza ya umanyi. Ntheura, fundo ya umanyi ni maghanoghano ghakulongosora maghanoghano ghanyake ghanandi. Mu nthowa yimoza iyi, fundo za umanyi zikupangika kuyana na malango gha umanyi ghakuyana na gha maghanoghano ghakuyezezgeka. Ŵasanduzi ŵangapanga chakuwonelerapo, kuyezga kulongosora panji kuwoneska ivyo vikuwoneka mu nthowa ya masamu panji ya thupi, na kupanga maghanoghano ghaphya agho ghangayezgeka na kuyezgelera.

Pachita kuyezgelera kuti ŵayezge maghanoghano, ŵasanduzi ŵangaŵa na kakhumbiro ka kuti chinthu chimoza chichitike kuluska chinyake. Kuwuskapo sankho kungaoneka kwizira mu kachitiro kakweru, kapangiro kawemi ka kuyezgelera, na nthowa ya kusanda kwa ŵasanduzi ŵanyake pa ivyo vyasangika. Pamanyuma pa kupharazga ivyo vyasangika, ni kakhaliro kakwenelera kuti ŵasanduzi ŵanyake ŵazakaŵereso umo kafukufuku ukayendera, na kuchita kuyezgelera kwakuyana kuti ŵawone usange ivyo vyasangika vingagomezgeka. Pakuwona kose, nthowa za umanyi zikuzomerezga kumazga masuzgo mu nthowa ya luso uku zikuchepeska sankho na kukhozgera maghanoghano gha munthu. Kusimikizga kwa ŵanthu ŵanandi, nkhongono ya kufika pa kukolerana na kupangika so kwa ivyo vyasangika, nkhwakukhumbikwa chomene pa kupanga umanyi wose wa umanyi.

### Mabuku

Kafukufuku wa umanyi ukupharazgika mu mabuku ghanandi. Mabuku gha umanyi ghakupharazga na kusunga ivyo vyasangika mu kafukufuku uwo ukuchitika mu maunivesite na malo gha kafukufuku, kuŵa nga ni nkhokwe ya umanyi. Mabuku ghakwamba gha umanyi,  kulondezgana na *[[Philosophical Transactions]]*, ghakamba kupharazgika mu chaka cha 1665. Kufuma nyengo iyo, unandi wa mabuku agha wakulutilira kukura. Mu chaka cha 1981, unandi wa mabuku gha umanyi na luso ukaŵa pafupifupi 11,500.

Mabuku ghanandi gha umanyi ghakuyowoya za chigaŵa chimoza cha umanyi; kafukufuku kanandi wakuŵikika mu nthowa ya nkhani ya umanyi. Umanyi wazara chomene mu magulu gha ŵanthu mazuŵa gano mwakuti nkhwakukhumbikwa kupharazga ivyo vyachitika, uthenga, na makhumbiro gha ŵasanduzi kwa ŵanthu ŵanandi.

## Fundo za kaghanaliro

Pali magulu gha kaghanaliro ghakupambana mu fundo za kaghanaliro ka umanyi. Kaghanaliro kamanyikwa chomene ni empiricism, ako kakusambizga kuti umanyi ukupangika kwizira mu kuwonelera; fundo za umanyi zikusazga ivyo vikuwonelereka. Empiricism kanandi yikusazgapo inductivism, iyo yikulongosora umo fundo zikuru zingapangikira kufuma pa ukaboni wa maso uchoko uwo ulipo. Pali nthowa zinandi za empiricism, izo zikumanyikwa chomene ni Bayesianism na hypothetico-deductive method.

Empiricism yakhala yakupambana na rationalism, kaghanaliro ako pakwamba kakavikilirika na Descartes, ako kakusambizga kuti umanyi ukupangika na nzeru ya munthu, osati na kuwonelera.
Critical rationalism ni nthowa yakupambana ya vyaka chitanda cha 20, iyo yikambika na wakughanaghanira wa ku Austria-Britain Karl Popper. Popper wakakana nthowa iyo empiricism yikulongosolera kukolerana pakati pa fundo na kuwonelera. Iye wakati fundo zikupangika na kuwonelera yayi, kweni kuwonelera kukuchitika chifukwa cha fundo, ndipo nthowa yekha iyo fundo A yingakhwaskika na kuwonelera ni *pamanyuma* pakuti fundo A yagalukira kuwonelera, kweni fundo B yapona pa kuwonelera uko.

Popper wakayowoya kuti malo ghakusimikizga vinthu ghaŵe falsifiability (kusangika kuŵa utesi) nga ni chimanyikwiro cha fundo za umanyi, kusintha nthowa ya kusanda na nthowa ya kusanga utesi nga ni nthowa ya kafukufuku. Popper wakayowoyaso kuti kuli nthowa yimoza pera pa charu chose, osati ya umanyi pera: nthowa ya kususka, kuyezga na kutondeka, ikusazgapo vyose ivyo nzeru ya munthu yapanga, kusazgapo umanyi, masamu, kaghanaliro, na luso.

Nthowa yinyake, instrumentalism, yikulongora uwemi wa fundo nga ni vipangizgo vyakulongosolera na kuyowoyerathu vyakuchitika. Yikuwona fundo za umanyi nga ni mabokosi ghafifi, apo ivyo vikuŵikikamo (mikhalidwe yakwamba) na ivyo vikufumamo (ivyo vikayowoyerathu) ndivyo ni vyakukhumbikwa. Ivyo vikuchitika, vigaŵa vya fundo, na kapangiro ka maghanoghano vikuyowoyeka kuti ni vinthu ivyo vikwenera kulekeka. Pafupi na instrumentalism pali constructive empiricism, kuyana na iyo chimanyikwiro chikuru cha kupambana kwa fundo ya umanyi ni usange icho yikuyowoya pa vinthu ivyo vikuwoneka ni unenesko.

Thomas Kuhn wakayowoya kuti ndondomeko ya kuwonelera na kupima ikuchitika mkati mwa ndondomeko yakukhazikika ya kaghanaliro (paradigm), "chithuzi" cha charu icho chikukolerana na kuwonelera uko kukuchitika. Iye wakati *umanyi wa bweka* ni ndondomeko ya kuwonelera na "kumazga fumbo", icho chikuchitika mkati mwa ndondomeko iyo, apo *umanyi wakusintha vinthu* ukuchitika apo ndondomeko yimoza yikuwira yinyake mu kusintha kwa kaghanaliro. Ndondomeko yiliyose ili na mafumbo ghake, makhumbiro, na malongosolero ghake. Kusankha pakati pa ndondomeko kuli nga nkhuyelezgera "vithuzi" viŵiri panji kujumpha pa charu na kusankha icho chikuwoneka kuti nchakugomezgeka chomene. Kusintha kwa kaghanaliro kukuchitika apo masuzgo ghanandi ghakuwoneka mu ndondomeko yakale ndipo ndondomeko yiphya yikulongosora makora. Ntheura, kusankha ndondomeko yiphya kukuzikira pa kuwonelera, nangauli kuwonelera uko kukuchitika mu chithuzi cha ndondomeko yakale. Kwa Kuhn, kupokelera panji kukana ndondomeko ni kakhaliro ka ŵanthu kukuluka kakhaliro ka maghanoghano. Kweni kaghanaliro ka Kuhn si kaghanaliro ka relativism.

Nthowa yinyake iyo yikuzunulika chomene mu kudumbiskana kwa kukayikira umanyi kususka magulu nga ni "umanyi wa chilengiwa" ni methodological naturalism. Ŵasanduzi ŵa kaghanaliro aka ŵakusimikizga kuti mphaukaboni uŵepo pakati pa chilengiwa na vyamizimu, ndipo umanyi ukwenera kuŵa pa malongosolero gha chilengiwa pera. Methodological naturalism yikusambizga kuti umanyi ukukhumbikira kulondezga chomene kafukufuku wa ukaboni wa maso na kusimikizga kwambura kuthemba chinthu chinyake.

## Gulu
Gulu la umanyi ni nthambo ya kukolerana kwa ŵasanduzi awo ŵakuchita kafukufuku wa umanyi. Gulu ili lili na magulu ghachoko awo ŵakugwira ntchito mu vigaŵa vya umanyi. Pakuŵa na kusanda kwa ŵasanduzi ŵanyake, kwizira mu kudumbiskana mu mabuku na misonkhano, ŵasanduzi ŵakusunga mukhaliro wa nthowa za kafukufuku na kuleka sankho pakulongosora ivyo vyasangika.

### Ŵasanduzi

Ŵasanduzi ni ŵanthu awo ŵakuchita kafukufuku wa umanyi kuti ŵasazgireko umanyi mu chigaŵa chakukhumbikwa. Ŵasanduzi ŵangaŵa na khumbiro likuru lakumanya unenesko na kakhumbiro ka kugwiliskira ntchito umanyi wa umanyi kuti ŵawovye umoyo wa ŵanthu, vyaru, vyakuzingilizga, panji mafakitale; vifukwa vinyake ni kumanyikwa na ŵasanduzi ŵanyake na uchindami. Mu nyengo zino, ŵasanduzi ŵanandi ŵakusambira vigaŵa vinyake mu malo gha masambiro ghapachanya, kanandi ŵakupokera madigiri ghapachanya mu nthowa iyi. Ŵasanduzi ŵanandi ŵakuchita ntchito mu vigaŵa vyakupambana nga ni mu maunivesite, mafakitale, boma, na magulu ghambura kupanga phindu.

Umanyi mwa mbiri waŵa chigaŵa chakuŵalamulika na ŵanalume, nangauli pakaŵa ŵanakazi ŵanyake ŵakuzirwa. Ŵanakazi ŵakumana na sankho likuru mu umanyi, nga umo viliri mu vigaŵa vinyake vya magulu gha ŵanthu ghakulamulika na ŵanalume. Chiyelezgero, ŵanakazi kanandi ŵakaŵanyimanga mwaŵi wa ntchito na kuleka kupika uchindami pa ntchito yawo. Ivyo ŵanakazi mu umanyi ŵafika navyo vyayowoyeka kuti ni chifukwa cha kukana kukhala mu kakhaliro kaŵo ka mbiri nga mbanchito ŵa pa nyumba.

### Mawungano gha ŵanthu ŵa vinjeru

Mawungano gha ŵanthu ŵa vinjeru ghakukolerana na kutandazga maghanoghano gha vinjeru vya chilengiwa na kuyezga vinthu ghaliko kufuma mu nyengo ya kuwuka kwa vinjeru. Ŵasayansi ŵanandi ŵali mu mawungano gha ŵanthu ŵa vinjeru agho ghakovwira pa nkhani ya luso lwawo, mulimo wawo, panji magulu gha maluso ghakuyana. Kuŵa chiŵaro kungaŵa kwa waliyose, panji kukukhumbikwa kuŵa na maukaboni gha vinjeru, panji kusankhika na ŵanthu ŵanji. Mawungano ghanandi gha vinjeru ni mawupu ghamasambiro agho ghakupenja phindu yayi, ndipo ghanandi ni mawungano gha ŵanthu ŵa maluso. Milimo yawo kanandi yikusazgapo kuchita maungano ghakukhazikika ghakupeleka na kudumbiskana vinthu viphanya ivyo vasangika pakufufuza, na kusindikiza panji kovwira mabuku gha maluso pa luso lwawo. Mawungano ghanji ghakugwira ntchito nga ni mawupu gha maluso, ghakulongozga milimo ya viŵaro vyawo kuti ŵanthu wose panji viŵaro vose visange chandulo.

Kuzgora sayansi kuŵa mulimo wa luso kukayamba mu vilimika vya m'ma 1800, ndipo chovwiro chikuru chikafuma mu kulengeka kwa mawupu ghakumanyikwa gha m'charu chose gha nyumba za vinjeru nga ni Italian  mu 1603, British Royal Society mu 1660, the French Academy of Sciences mu 1666, American National Academy of Sciences mu 1863, German Kaiser Wilhelm Society mu 1911, na Chinese Academy of Sciences mu 1949. Mawupu gha sayansi gha m'charu chose, nga ni Wupu wa Vinjeru wa mu Vyaru Vyose, ghakuyezgayezga pa nkhani ya kukolerana kwa vyaru vyose kuti vinjeru vilute panthazi.

### Vyawanangwa
Vyawanangwa vya vinjeru kanandi vikupelekeka kwa ŵanthu panji mawupu agho ghachita vinthu vikulu mu luso lwawo. Kanandi vikupelekeka na mawupu ghakumanyikwa; ntheura, chikuŵa chinthu cha ulemu ukulu kwa wasayansi uyo wapokera. Kufuma mu nyengo ya kuwuka kwa vinjeru, ŵasayansi kanandi ŵakumanyikwa na vyawanangwa vya mendulo, ndalama, na mazina gha ulemu. Chawanangwa cha Nobel, icho chikumanyikwa chomene m'charu chose, chikupelekeka chaka chilichose kwa awo ŵachita vinjeru viphanya mu vigaŵa vya munkhwala, vya makhaliro gha vinthu, na luso lwa mankhwala.

## Banthu na kukhala kwawo

### Chovwiro na malango

Chovwiro cha ndalama mu vinjeru kanandi chikuchitika mu nthowa ya kuphalizgana umo milimo ya kufufuza yikuwunikika ndipo iyo njakovwira chomene ndiyo yikupokera ndalama. Nthowa izi, izo zikulongozgeka na boma, makampani, panji mawupu ghakupeleka chovwiro, zikugaŵa ndalama zichoko izo ziliko. Chovwiro chose cha kufufuza mu vyaru ivyo vyatukuka kale chili pakati pa 1.5% na 3% ya usambazi wose wa charu. Mu mawupu gha OECD, pafupifupi vigaŵa viŵiri pa vitatu vya kufufuza na kutukuska mu vigaŵa vya vinjeru na maluso chikuchitika na makampani, ndipo 20% na 10% chikuchitika na mayunivesite na boma. Chovwiro cha boma mu vigaŵa vinyake ntchikulu chomene, ndipo chikuluska mu kufufuza kwa nkhani za ŵanthu na maluso gha kukhala kwa ŵanthu. Mu vyaru ivyo vindatukuke chomene, boma ndilo likupeleka chovwiro chikuru pa nkhani za kufufuza kwa vinjeru vyakwamba.

Maboma ghanandi ghali na mawupu ghake ghakovwira pakufufuza vinjeru, nga ni National Science Foundation ku United States, National Scientific and Technical Research Council ku Argentina, Commonwealth Scientific and Industrial Research Organisation ku Australia, National Centre for Scientific Research ku France, the Max Planck Society ku Germany, na National Research Council ku Spain. Mu milimo ya bizinesi ya kutukuska na kufufuza, makampani ghanandi ghakufwilirapo chomene pa vinthu ivyo vingaguliskika mwaluŵiro kuluska kufufuza uko kuli na chilato cha kumanya waka vinthu. 

Ndondomeko ya vinjeru yikukhwaskana na malango agho ghakukhwaska makhaliro gha ntchito ya vinjeru, kusazgapo chovwiro cha kufufuza, kanandi pakuya pa vilato vinyake vya boma nga ni kulenga vinthu viphanya vya luso kuti vitukuske katundu wa bizinesi, kulenga vilwero, chovwiro cha vya chipatala, na kulaŵilira chilengiwa. Ndondomeko ya vinjeru nyengo zinyake yikung'anamura nchito ya kugwiliskira ntchito vinjeru vya chilengiwa na kukolerana kwa maghanoghano pa nkhani ya kulenga malango gha boma. Pakuti malango gha boma ghakulaŵilira makhaliro ghawemi gha ŵanthu, chilato cha ndondomeko ya vinjeru nkhuwona umo vinjeru na luso vingawovwilira ŵanthu m'nthowa yiwemi chomene. Malango gha boma ghangaŵa na nkhongono pa chovwiro cha vithandizgo vikulu na vinthu vya vinjeru pakufufuza kwa makampani mwa kupeleka mwaŵi wa kukhizga msonkho kwa mawupu agho ghakovwira pakufufuza.

### Kusambizga na kumanyiska

Masambiro gha vinjeru kwa ŵanthu wose ghali mu ndondomeko ya masambiro gha pa sukulu, ndipo ghakusazgirika na vinthu vya masambiro pa Intaneti (chiyelezgero, YouTube na Khan Academy), nyumba zakusungiramo vinthu vyakale (museums), na mabuku gha vinjeru. Mawupu ghakulu gha ŵasayansi nga ni American Association for the Advancement of Science (AAAS) ghakuwona vinjeru vya chilengiwa nga ni chigaŵa cha masambiro gha maluso ghakuyana na mahala (philosophy) na mbiri (history). Kumanya vya vinjeru kuli na chilato cha kupulikiska nthowa zakufufuzira, vithandizgo na nthowa za kupima, kugwiliskira ntchito ukaboni wakuwoneka, kupulikiska vigaŵa vya manambala (kukolerana kwa vinthu, kawonekero na chiŵerengero), na kupulikiska vigaŵa vyakwamba vya vinjeru nga ni makhaliro gha vinthu, luso lwa mankhwala, vinjeru vya vyamoyo, makhaliro gha chilengiwa, vya malibwe, na kugwiliskira ntchito makompyuta. Apo mwana akuluta panthazi mu masambiro gha pa sukulu, ndondomeko yikufika pakuzikira chomene. Masambiro agho ghakumanyikwa chomene mu sukulu ni vinjeru vya chilengiwa na vinjeru vya manambala, nangauli mazuŵa ghano ghakusazgapo vinjeru vya kukhala kwa ŵanthu na vinjeru vyakugwiliskira ntchito luso. 

Manyuzipepara na mawayilesi ghali na masuzgo agho ghangatondeska kulongora makora unenesko wa vinjeru ivyo vikupambana mwakuyana na umo ŵasayansi ŵanandi ŵakuvipulikira. Kusankha unenesko uwo uli na nkhongono chomene pa kudumbiskana kwa vinjeru kungakhumbikwa luso lukulu pa nkhani iyo. Mbachoko chomene ŵatola nkhani awo ŵali na vinjeru vya sayansi veneko, ndipo nanga ŵangeŵa ŵatola nkhani awo ŵakumanya nkhani zinyake za vinjeru, ŵangaŵa kuti ŵakumanya yayi nkhani zinyake za vinjeru izo ŵapempheka kuti ŵazilembe mwadzidzi.

Mabuku gha vinjeru nga ni *[[New Scientist]]*, *[[Science & Vie]]*, na *[[Scientific American]]* ghakovwira ŵanthu ŵanandi chomene na kupeleka mwakudumura nkhani za kufufuza m'nthowa yipusu, kusazgapo ivyo vasangika viphanya na kukura kwa vinjeru mu vigaŵa vinyake vya kufufuza. Nkhani za m'maghanoghano (science fiction), chomenechomene nkhani za vyam'tsogolo, zingatandazga maghanoghano na nthowa za vinjeru kwa ŵanthu wose. Kuyezgayezga kwa mazuŵa ghano kwa kukoleraniska vinjeru vya chilengiwa na maluso ghanyake, nga ni mabuku panji ndakatulo, kukusazgapo chinthu cha *Creative Writing Science* icho chikapangika kwizira mu Royal Literary Fund.

### Maghanoghano ghakususka vinjeru vya chilengiwa

Nangauli nthowa ya vinjeru yakalika mwa ŵasayansi, vigaŵa vinyake vya ŵanthu vikukana maghanoghano gha vinjeru vinyake panji vikuŵa na kukayika pa nkhani ya vinjeru. Viyelezgero ni maghanoghano ghakumanyikwa akuti COVID-19 ni nthenda yakofya yayi ku US (maghanoghano agha ghakaŵa na 39% ya ŵanthu ŵa ku America mu mwezi wa Ogasiti 2021) panji chipulikano chakuti kusinthika kwa nyengo nkhwakofya yayi ku US (maghanoghano agho ghakaŵa na 40% ya ŵanthu ŵa ku America, kuumaliro kwa 2019 na kukwambira kwa 2020). Ŵasayansi ŵa vya maghanoghano (psychologists) ŵalongora vinthu vinyake ivyo vikuchitiska kukana ivyo vinjeru vasanga:

Ŵanthu ŵa mazaza mu vinjeru nyengo zinyake ŵakuwoneka nga mbambura luso, ŵambura kugomezgeka, panji ŵali na chitemwano.

Magulu ghanji gha ŵanthu agho ghatondeka kuŵa na mazaza ghali na maghanoghano ghakususka vinjeru, chifukwa chakuti magulu agha nyengo zinandi ghakanyengetereka mu vilingo vyambura ulemu.

Uthenga wakufuma kwa ŵasayansi ungasuska vigomezgo panji makhaliro gha ulemu agho ŵanthu ŵali nawo.
Maghanoghano ghakususka vinjeru kanandi ghakuwoneka kuti ghakuchitika chifukwa cha kopa kukanika mu magulu gha ŵanthu. Chiyelezgero, kusinthika kwa nyengo kukuwoneka nga nkhwakofya na 22% ya ŵanthu ŵa ku America awo ŵali ku mbali ya malango ghakale (right side), kweni na 85% ya awo ŵali ku mbali ya malango phanya (left). Ndiposo, usange m'modzi wa ku mbali ya malango phanya wakuleka kuwona kusinthika kwa nyengo nga nkhwakofya, munthu uyu wanganyoŵeka na kukanika mu gulu ilo. Unenesko ngwakuti, ŵanthu ŵangazomera kukana unenesko wa vinjeru kuluska kutaya panji kuŵika pa ngozi makhaliro ghawo mu gulu lawo.

### Vyandyale

Maghanoghano pa nkhani ya vinjeru kanandi ghakusankhika na maghanoghano gha vyandyale na vilato. Boma, bizinesi na magulu gha vyakukhumba ŵakumanyikwa kuti ŵakugwiliskira ntchito malango na ndalama kuti ŵakhwaske ŵafufuzi ŵa vinjeru. Vinthu vinandi vingachitika nga ni vigaŵa vya vinjeru vyakuŵikika mu vyandyale nga ni kukana ŵanthu ŵa vinjeru, kuwona nga vigomezgo vya chisopa vili pa ngozi, na kopa kwa bizinesi. Vinjeru vyakuŵikika mu vyandyale kanandi vikuchitika usange uthenga wa vinjeru ukupelekeka mu nthowa iyo yikulongora kukayika uko kuli pa ukaboni wa vinjeru. Nthowa nga ni kusintha nkhani, kutondeka kuzomera unenesko, na kugwiliskira ntchito kukayika pa kukolerana kwa ŵasayansi zikugwiliskirika ntchito kuti ŵapokere chitemwa pa maghanoghano agho ghali kukanika kale na ukaboni wa vinjeru. Viyelezgero vya nkhani izo zikukhwaska vinjeru vyakuŵikika mu vyandyale ni kudumbiskana kwa kuthukira kwa charu, uheni wa mankhwala gha vinkhumbira pa umoyo, na uheni wa hona pa umoyo.

### Masuzgo

Suzgo la kutondeka kuwirizga ni suzgo ilo lichilipo mu nthowa zakufufuzira ilo likukhwaska vigaŵa vya vinjeru vya kukhala kwa ŵanthu na vinjeru vya vyamoyo. Mu kufufuza kwinyake, ivyo vasangika mu masambiro ghanandi gha vinjeru vyalongoreka kuti vingawirizgika yayi. Suzgo ili lili na misisi yakale; lizina ili likapelekeka kukwambira kwa vilimika vya m'ma 2010 nga ni chigaŵa cha kumanya kukuru kwa suzgo ili. Suzgo la kutondeka kuwirizga likulongora chigaŵa chakuzirwa cha kufufuza mu vinjeru vya vinjeru, icho chili na chilato cha kunozga makhaliro gha kufufuza kose kwa vinjeru kwinaku chikukhizga kusakaza. 

Mazgu ghakuti makhaliro ghaheni mu vinjeru ghakung'anamura nyengo izo ŵafufuzi ŵakugolozga unenesko wa ivyo ŵasangapo mwadala, panji kupeleka ulemu wa chinthu icho chasangika kwa munthu uyo wandachichite mwakukhumba.

Chigaŵa cha masambiro panji maghanoghano agho ghakujizgora kuŵa nga ni vinjeru vya chilengiwa kuti ghawoneke nga ngaunenesko kweni ndimo ghaliri yayi, nyengo zinyake ghakuchemeka kuti vinjeru vyautesi, vinjeru vya m'mbali, panji vinjeru vyambura ntchito.

Wasayansi Richard Feynman wakapanga chizina chakuti "vinjeru vyakuyezgera waka" pa nkhani izo ŵafufuzi ŵakugomezga, ndipo pakuŵala ŵakuwoneka nga ŵakuchita sayansi, kweni ŵalije unenesko wakuti ivyo ŵasangapo viwunnikike makora na ŵanji. Nthowa zakupambanapambana zakusatsira malonda, kufuma pa kukulisha nkhani kufika pa uuryezi, zingaŵa mu vigaŵa ivi. Vinjeru vya chilengiwa vyalongosoreka nga ni "chiŵiya chakuzirwa chomene" pakupatula unenesko ku utesi. Nyengo zinyake, kufufuza kungaŵa na chilato chiwemi kweni kungaŵa kwakubudika, kwachikale, kwambura kukwana, panji kulongosora vinjeru m'nthowa yipusu chomene yakujumpha muyero.

Paliso chigaŵa cha kutemwera vya ndale panji maghanoghano ghakuŵa ku mbali yimoza mu vinjeru. Ŵasayansi mu vyaru vinyake ŵasangika kuti ŵali na chitemwano pa nkhani ya vipani vya ndale pakuyaniska na ŵanthu bweka.

## Wonaniso ivi

Mndandanda wa milimo ya sayansi

Mndandanda wa vilimika mu sayansi

Vinjeru vya Chilengiwa (Wikiversity)

Unenesko mu vinjeru

## Mazgu ghanyake

## Ukaboni

## Mahamba ghakuwaro