Chirwero Chiphya (Novum Organum)

Buku la ***', mu unenesko wake ***' ("Chakugwiliskira ntchito chiphya, panji ulongozgi waunenesko wa m'mene tingapulikiskira chilengiwa") panji **** ("Chigaŵa cha Chiŵiri cha Kukhazikika Kukuru"), ni mulimo wa vinjeru vya umoyo wa Francis Bacon, lakulembeka mu Chilatini na kufumiskika mu chaka cha 1620. Mutu wa buku ili ukunena za mulimo wa Aristotle wakuchemeka *[[Organon]]*, ilo likaŵa ndondomeko yake ya maghanoghano ghakunyoroka na nthowa yakukaka fundo. Mu , Bacon wakulongosora nthowa yiphya ya maghanoghano ghakunyoroka iyo wakugomezga kuti njankhongono kuluska nthowa zakale. Nthowa iyi sono yikumanyikwa kuti nthowa ya Bacon.

Kuli Bacon, kusanga kakhaliro kenecho ka chinthu kukaŵa nthowa yipusu ya kuchepeska, na kugwiliskira ntchito nthowa yakukwelera kuunenesko kufuma ku vinyake. Pakusanga icho chikuchitiska "chilengiwa chakuwoneka" nga ni chithukuvu, munthu wakwenera kulemba malo ghose apo chithukuvu chikusangika. Kufuma apo, ndondomeko yinyake yikwenera kulembeka, yakulongora malo agho ngakuyana na ghakwamba kweni mulije chithukuvu. Gome lachitatu likulongora malo apo chithukuvu chikupambana paukuru wake. "Chilengiwa chakupanga", panji icho chikuchitiska chithukuvu, chikwenera kuŵa icho chikusangika mu vyose vya pa gome lakwamba, kweni kulije mu vyose vya pa gome lachiŵiri, ndipo chikupambana ukuru mu gome lachitatu.

Peji lakwamba la  likulongora sitima ya pa nyanja yikujumpha pakati pa Mizati ya Herakules iyo yili mumphepete mwa Strait of Gibraltar, kulongora kufuma mu maji ghakumanyikwa gha Meditereniyani kuluta mu nyanja ya Atilanti. Mizati iyi, pakuŵa mphaka ya Meditereniyani, yikasweka na ŵakwenda pa nyanja ŵa ku Iberia, kutsegula charu chiphya chakuti chifumbuzgike. Bacon wakugomezga kuti kufumbuzga kwa viyezgelo nako kwamopenula maghanoghano ghakale gha sayansi na kutolera ŵantu ku kupulikiska kukuru kwa charu na machanya. Peji ili likatoleka kufuma mu buku la Andrés García de Céspedes wakuchemeka , ilo linafumiskika mu 1606.

The Chilatini tag across the bottom –  – is taken from the Phangano la Kale () and means "Many will travel and knowledge will be increased".

## Bacon na nthowa yakumanyira vinthu vya chilengiwa

Mulimo wa Bacon ukaŵa wakuzirwa chomene pa m'mene nthowa yakumanyira vinthu vya chilengiwa yikakulira. Nthowa yake yikuyana na m'mene sayansi ya mazuŵa gano yiliri chifukwa yikujintha pa kufumbuzga na viyezgelo. Kusimikizga kwa Bacon pa kugwiliskira ntchito viyezgelo vyakupangika kuti visangike maukaboni ghanyake pa chakuchitika ni chifukwa chimoza icho wakunenekera kuti ni "Wisewise wa Vinjeru vya Viyezgelo" (mwachiyelezgero nga m'mene Voltaire wakamuchemeleranga). Kweni ku chigaŵa chinyake, nthowa ya mazuŵa gano, iyo njakusazgikana na vinandi, yikundolera yayi nthowa za Bacon mu vigaŵa vyose, kweni yikutolera waka mzimu wakuti yili na "ndondomeko na viyezgelo", ntheura udindo wake pa nkhani iyi ungachidika. Chakuzirwa ntchakuti, Bacon wakanozga nthowa yakuti sayansi yikure na nthowa zakupambanapambana, chifukwa wakayowoyera panyake nthowa zakale za Aristotle, pakuti nthowa yikukhumbikwa chifukwa cha kutondeka na kutemwera kwa maghanoghano gha ŵanthu, kusazgapo kutemwera kwa kusanga vifukwa vyakuchanya ivyo vilije maukaboni ghaunenesko.

## Mazgu Ghakwamba
Bacon wakwamba mulimo wake na kukana nthowa yakubisira mu mutu ya *[[A priori and a posteriori|a priori]]* kusolora fundo pakuŵa nthowa yakusangira unenesko mu vinjeru vya chilengiwa. Pa vinjeru vyake, wakuti:


Sono khumbo lane ndipusu kuyowoya kweni ndinonono kuchita. Pakuti nkhukhumba kukhazikika kwa unenesko, kupwelelerera vyakupulika mu thupi na nthowa ya kuchepeska, kweni kukana chigaŵa chikuru cha mulimo wa maghanoghano uwo ukulondezga vyakupulika ivyo; mu unenesko nkhukhumba kutsegula na kuŵika nthowa yiphya na yaunenesko kufuma ku vyakupulika vyenecho kuluta ku maghanoghano.


Kusimikizga pa kwambira na kuwona na maso kuli mu mulimo wose uwu. Mu unenesko, mu ghanoghano lakuti vinjeru vya chilengiwa vikwenera kwambira na vyakupulika vya mu thupi ndimo tikusangira chigaŵa chakuzizwiska cha vinjeru vya Bacon, ndipo nthowa yake yakulondezgapo, kukwelera kuunenesko pakusefa viphoso, ni chimoza mwa vyawanangwa vyakukhalira ivyo Bacon wapeleka ku sayansi na vinjeru vya umoyo.

## ''Instauratio Magna''
 likafumiskika pakuŵa chigaŵa cha mulimo ukuru chomene, wakuchemeka  ("Kukhazikika Kukuru"). Mazgu ghakuti  yakanozgeka kulongora kuti m’malo mwa kumanya kwa ŵanthu kuluta panthazi, ghakeneraso kuwelera ku m’malo agho muntu wakaŵa nago pambere kwananga kundaŵeko. Pakwamba wakakhumbanga kuti  yiŵe na vigaŵa vinkhondi na chimoza (apo  chikaŵa chigaŵa chachiŵiri), Bacon wakatondeka kumalizga ndondomeko iyi, chifukwa vigaŵa vya nambala V na VI vindalembeke nesi. , lakulembeka mu Chilatini na kuŵa na mabuku ghaŵiri gha , likasazgikamo mu buku ilo Bacon wakufumiska mu 1620; kweni nalo likaŵa lachigulu, chifukwa Bacon wakulayizga kusazgapo vinandi ivyo pakumaliro vikapulintika yayi.

## Buku I
Bacon wakathya buku lakwamba ili kuti  ("Mazgu gha Vinjeru pa m'mene tingapulikiskira Chilengiwa, na Ufumu wa Muntu").

Mu buku lakwamba ili, Bacon wakususka m'mene vinjeru vya chilengiwa viliri panyengo iyo. Chinthu chikuru icho wakuchiyukira ni syllogism, nthowa iyo wakugomezga kuti nja kusoŵa nkhongono pakuyaniska na icho Bacon wakuchema kuti "*Induction* yaunenesko":

Mu mazgu ghake ghanandi gha vinjeru, Bacon wakuwerezgapo kuzirwa kwa nthowa yakukwelera kuunenesko. Induction, iyo yikwenera kulongozga kusolora fundo, yikukhumba kwambira na vinthu vyenecho ivyo vyawoneka na vyakupulika vya m'thupi ndipo kufuma apo kuyezga kusanga malango ghamba kufuma ku vintu ivyo vyawoneka. Ntheura, induction yikugomezga kuti nchipusu kuwona vinthu mwavinjeru na vyakupulika. Kusolora fundo (deduction), ku chigaŵa chinyake, kukwamba na malango ghamba ("ghapachanya" panji "ghapakati"), agho ghangawoneka nga ni fundo zakwamba, ndipo pafundo izi nchipusu kusanga kumanya kwa sayansi pa vinthu. Bacon wakuti pali nthowa zimbiri pera za induction ndipo nthowa yachiŵiri—iyo wakuti ni "yiphya" panji nthowa iyo wasanga iye mwene—njawemi chomene kuluska yakale:

Panyuma pa kuwerezgapo maghanoghano agha, Bacon wakulongora Vikozgo vyake vyakumanyikwa.

## Vikozgo ()
, nga m'mene zina lake likulongolera, likuyezga kukana visambizgo vyakale ndiposo kuluta panthazi. Mu Vikozgo vya Bacon ndimo mukusangika kupenda kwake kukuru kwa vinthu vyakupangika na ŵanthu ivyo vikupuluska maghanoghano ghaunenesko. Vikawoneka mu milimo yakale kweni vikandolembeka makora m'paka mu :

### [[Idols of the Tribe|Vikozgo vya Fuko]] ()
"Vikozgo vya Fuko vili mu kakhaliro ka muntu mwenecho ndipo mu fuko panji mtundu wa ŵanthu. Pakuti ŵanthu ŵakuyowoya mwanthazi kuti vyakupulika vya muntu ndivyo ni mulingo wa vinthu, apo mu unenesko vyose ivyo tikuwona na maghanoghano vili pa mulingo wa muntu kuleka charu chose." (Aphorism&nbsp;41).

Bacon wakusazgapo mu chikozgo ichi kutemwa kwa maghanoghano gha ŵanthu pakugomezga kuti chilengiwa chili na ndondomeko yakukhazikika iyo yilije ukaboni. Chiyelezgero chingaŵa kugomezga kwakale kwa nyenyezi kuti mapulaneti ghakwenda mu mazingo ghakufikapo.

### [[Idols of the Cave|Vikozgo vya Mphanji]] ()
Ivi "ni vya muntu payekha. Pakuti waliyose wali na (kusazgapo kakhaliro ka ŵanthu wose) mphanji yake panji dindi lake leneilo likupangiska ungweru wa chilengiwa kubalika na kusintha mtundu. Sono ichi chikufuma mu kakhaliro kake kapadera; panji masambiro ghake na kuchezga na ŵanji, panji mabuku agho wakuŵazga na mazaza gha awo wakuŵachindika, panji m'mene vinthu vikufikira mu umoyo wake, kwali umoyo uli na maghanoghano ghakale, panji ngwakukhazikika; ntheura mzimu wa muntu (nga m'mene uli mu ŵanthu payekha) ni chinthu chakusintha, chakusazgikana, ndipo tingati ni chinthu chamwaŵi pera..." (Aphorism&nbsp;42).

Mtundu uwu wa chikozgo ukufuma mu ivyo muntu wakukumana navyo mu umoyo. Masambiro ghakupambana ghangapangiska muntu kutemwa maghanoghano panji nthowa zinyake, izo panyuma zikunanga vinjeru vake. Bacon mwenecho wakupa chiyelezgero cha Aristotle, "uwo wakapanga vinjeru vyake vya chilengiwa kuŵa muzga wa maghanoghano ghake ghakunyoroka" (Aphorism&nbsp;54).

### [[Idols of the Market|Vikozgo vya Saka]] ()
Ivi "vikutoleka nga nkhufuma mu kukolerana na kuchezga kwa mtundu wa ŵanthu, ivyo nkhuvichema Vikozgo vya Saka chifukwa cha malonda na mawungano gha ŵanthu. Pakuti ŵanthu ŵakuchezga mu kuyowoyeskana, kweni mazgu ghakugwiliskira ntchito kuyana na kumanya kwa ŵanthu bweka. Ntheura kugwiliskira ntchito mazgu uheni kukuzingilizga mahara mu nthowa zakuzizwiska" (Aphorism&nbsp;43).

Bacon wakawonanga ivi kuŵa "vyakupweteka chomene kuluska vyose" (Aphorism&nbsp;59). Chifukwa chakuti ŵanthu ŵakughanaghana pakugwiliskira ntchito mazgu, vili na ngozi chomene, chifukwa ng'anamuro la mazgu ilo likupokereka, ilo kanandi ndauheni, lingapangiska kutimbanizga. Wakulongosora vigaŵa viŵiri vya chikozgo ichi na kupeleka viyelezgero (Aphorism&nbsp;60).
* Chakwamba, pali mazgu agho ghakufuma mu vigomezgo vyauheni, nga ni chinthu cha moto panji ghanoghano la wakuyendiska wakwamba. Ivi mphyapusu kuvisolola chifukwa uheni wawo ungawoneka mu kugomezga kwauheni uko kukavisanga.
* Chachiŵiri, pali mazgu agho ngakufuma mu kukora fundo yambura kukhazikika. Charu (Earth), mwachiyelezgero, ni mazgu ghambura kukhazikika agho ghangasazgapo vintu vinandi vyakupambana ivyo kukolerana kwake nkhwakukayikiska. Mazgu agha kanandi ghakugwiliskirika ntchito mwakudumula, panji chifukwa cha kusoŵa kwa kumanya panji ng'anamuro la ilo mazgu ghakwimira.

### [[Idols of the Theatre|Vikozgo vya Malo gha Maseŵero]] ()
"Paumaliro, pali Vikozgo ivyo vyapupuluska mu umoyo wa ŵanthu kufuma mu visambizgo vya ŵanzeru na malango ghaheni gha ulongozgi; nkhuvichema ivi Vikozgo vya Malo gha Maseŵero, chifukwa m’maso mwane vinjeru ivyo vyapokereka na kusangika vili nga nkhani zinandi zakupangika na kuchitika izo zapanga charu chautesi chakuyana na pa maseŵero." (Aphorism&nbsp;44).

Vikozgo ivi vikujilongora mu kupokera kwambura vinjeru kwa visambizgo vinyake vya umoyo, chomenechomene vinjeru vya Aristotle (vyatchulidwa mu Aphorism&nbsp;63), ivyo vikanangika na kutemwa kwake maghanoghano ghakunyoroka, na vinjeru vya Plato, ivyo vikathemba chomene pa fundo za chisopa.

## Buku II
Panyuma pa kupenda kutondeka kwa vinjeru vya chilengiwa vya kale na vya panyengo iyo, Bacon sono wakulongora vinjeru na nthowa zake.
Bacon wakusunga vifukwa vya Aristotle, kweni wakuvipatulira mu nthowa zinyake zakuzizwiska. Apo kale chifukwa cha paumaliro (final cause) chikawonekanga kukhala chakuzirwa chomene pakati pa vinkhondi (material, formal, efficient, and final), Bacon wakuti ndicho ntchambura kovwira chomene ndipo mu nyengo zinyake chikupweteka sayansi (aph.&nbsp;2). Kuli Bacon, ni chifukwa cha m'melo (formal cause) icho ntchakubisika chomene kweni ntchakuzirwa chomene, nangauli chifukwa chilichose chili na vintu vinyake vyakovwira. Pa m'melo na vifukwa vya m'melo, Bacon wakung'anamura malango gha chilengiwa agho ghali mu charu chose. Pa ivi Bacon wakuŵikapo nkhongono yakuyana na ya masalamusi:

Kweni uyo wakumanya m'melo wakukora kukolerana kwa chilengiwa kusi kwa vinthu ivyo vikuwoneka mwakupambana chomene. Ntheura wakukwanitsa kusanga na kupanga vinthu ivyo vindachitikepo, vinthu ivyo chilengiwa, panji viyezgelo vyankhongono, panji unkhungu vinga kwanitsa yayi kuvichita, panji maghanoghano gha muntu kuŵalota. Ndipo ntheura kufuma ku kusanga kwa m'melo kukufuma kughanaghanira kwaunenesko na mulimo wambura mphaka (aphorism 3).


Mu buku lachiŵiri ili, Bacon wakupeleka "induction yaunenesko" pakuŵa chiyelezgero cha nthowa iyi. Mu chiyelezgero ichi, Bacon wakuyezga kukora m'melo wa chithukuvu.

Chinthu chakwamba icho wakuchita nkhupenda malo ghose agho yakumanyikwa apo chithukuvu chikuwoneka. Pa mndandanda uwu wa vintu vyawoneka Bacon wakuphya zina lakuti "Gome la Kakhaliro na Kuŵapo". Gome lakulondezgapo, "Gome la Kusoŵa mu Malo Ghapafupi", mu unenesko ni gome lakupambana—ndondomeko ya malo ghose apo chithukuvu *chilije*. Chifukwa ivi ni vinandi, Bacon wakulemba waka vinthu ivyo vili pafupi chomene. Paumaliro, Bacon wakuyezga kupanga magulu gha malo gha chithukuvu kuyana na ukuru wake mu *Gome la Milingo*. Chilato cha gome laumaliro ili nkhusefa malo ghanyake gha chithukuvu agho ghangachimeka m'melo wa chithukuvu, ndipo ntheura kufika pafupi na m'melo waunenesko wa chithukuvu. Kusefa uku kukuchitika mu kupambaniska. Mwachiyelezgero, kuwona kuti moto na maji ghakubwata vyose vili na chithukuvu kukutovwira kusefa ungweru pakuŵa m'melo wa chithukuvu, chifukwa ungweru ulipo pa moto kweni mulije mu maji ghakubwata. Mu nthowa iyi, Bacon wakukhumba kusanga m'melo waunenesko wa chithukuvu, nangauli ntchakuwonekeru kuti chilato ichi chikufikika pachoko na pachoko. Mu unenesko, ghanoghano ilo likusangika mu nthowa iyi, ilo Bacon wakuchema kuti *Vyakulya Vakwamba*, ni pakwambira pera apo maukaboni ghanyake gha viyezgelo ghanganozga m'melo waunenesko.

"Nthowa ya Bacon" yikumalira pa *Vyakulya Vakwamba* pera yayi. Bacon wakulongosora magulu ghanandi gha Vinthu ivyo vili na Nkhongono Zapadera, ivyo vikuchitiska kuti unenesko uwo muntu wakukhumba usangike mwaluŵiro. Vinthu ivi, ivyo Bacon wakulongosora 27 mu , vikovwira na kutchimbizga nthowa ya induction. Ni "vintu vyakovwira panji nthowa zifupi zakutchimbizga panji kukhozga kusanga kwa m'melo pakupereka nkhongono ya maghanoghano ku induction".

Padera pa Vyakulya Vakwamba na Vinthu vya Nkhongono Zapadera, Bacon wakupenda "vovwiri ku mahara" vinyake ivyo mphyakulondezgapo mu "nthowa" yake. Mu Aphorism&nbsp;21 wa Buku&nbsp;II, Bacon wakuŵika ndondomeko ya nthowa yakulondezgapo: kusazgapo *Vyakovwira pa Induction*, *Kunozga kwa Induction*, *Kusintha kwa Fumbuzgo kuyana na Chilengiwa cha Chinthu*, *Chilengiwa cha Nkhongono Zapadera*, *Maumaliro gha Fumbuzgo*, *Kukhizga Vinthu mu Mulimo*, *Vyakunozgekera ku Fumbuzgo* na *Milingo yakukwera na kukhira ya Malango*.
Vyakovwira ivi, kweni, vindalongosoreke kuluska m'mene vikawonekera pakwamba mu . Ntchakuchitika kuti Bacon wakakhumbanga kuvisazgamo mu vigaŵa vya panyuma vya  kweni wakatondeka kufika pa kuvilemba.

Nga m'mene yayowoyekera pachanya, buku lachiŵiri ili la  likaŵa lakutondeka kumalizga ndipo mu unenesko chikaŵa chigaŵa chichoko cha mulimo ukuru, nawo wambura kumala, wa .

## Bacon na Descartes
Bacon kanandi wakupambaniskika na munyake wa nyengo yake René Descartes. Wose ŵaŵiri ŵakaŵa ŵakwamba kukayikira mazaza gha vinjeru vya ŵanthu ŵakale ŵa ku Giriki. Bacon na Descartes wose ŵakagomezganga kuti kusuntha kwa vinjeru vya chilengiwa ivyo vikaŵako kukakhumbikwanga, kweni nthowa zawo zikapambana chomene. Magulu ghaŵiri yakapangika; "yimoza yikaŵa ya maghanoghano na vigomezgo ndipo yikachitika na Rene Descartes; yinyake yikaŵa ya mulimo na viyezgelo ndipo yikachitika na Francis Bacon". Wose ŵakaŵa na nkhawa ya m'mene ŵanthu ŵangafikira pa kumanya, kweni nthowa zawo zikapanga nthowa zakupambana.

Ku chigaŵa chimoza, Descartes wakwamba na kukayikira chilichose icho chingamanyikwa na unenesko wakufikapo yayi ndipo wakusazgapo mu kukayikira uku vyose ivyo vikutoleka na vyakupulika vya m'thupi, ntheura "sayansi yose ya vinthu vyooneka, nga ni physics na astronomy". Ntheura wakuyezga kupereka fundo yakuchanya (iyi yikuŵa ) iyo yingakayikika yayi, apo unenesko unyake ukwenera kusoloreka. Mu nthowa iyi ya kusolora (deduction), munzeru wakwamba na kupenda malango ghamba chomene (nga ni ), ndipo panyuma wakuluta pakusanga unenesko wa vinthu vinyake kufuma mu kupulikiska malango ghamba ago.

Kwambiri, Bacon wakawovwirapo pa nthowa yakupambana ya Induction, umo vinthu vinyake vikupendeka dankha, ndipo kufuma apo ndipo pakukhala kukwera pachoko na pachoko kuluta ku malango ghapachanya. Apo Descartes wakukayikira nkhongono ya vyakupulika kutiphalira unenesko, Bacon wakukayikira nkhongono ya maghanoghano kusolora unenesko pawekha chifukwa chakuti yakupuruska na vinthu vinandi, "Vikozgo" vya Bacon. Mu mazgu ghake ghakwamba gha *New organum*, Bacon wakuti:

Muntu, muteŵeti na wakupulikiska wa chilengiwa, wakuchita na kupulikiska waka m'mene wawonera, mu unenesko panji mu mulimo van maghanoghano, kakhaliro ka chilengiwa; kuluska apo walije kumanya nesi nkhongono.


Ntheura, mu nthowa yipusu, kupambana kukuru pakati pa nthowa za Descartes na Bacon nkhupambana pakati pa kusolora fundo (deduction) na kukwelera ku unenesko (induction) ndipo usange tikhulupilire panji kukayikira vyakupulika vya m'thupi. Kweni, pali kupambana kunyake pakati pa ŵanthu ŵaŵiri aŵa pa nkhani ya kusanga Unenesko. Descartes wakayowoya kuti chilato chake nkhusanga Unenesko wakufikapo. Ntchakukayikiska usange Bacon wakagomezganga kuti Unenesko wantheura ungasangika. Mu mazgu ghake ghakwamba, wakuti wakukhumba "kukhazikika kwa unenesko mu milingo yakulutilira". Kuli Bacon, mulingo wa unenesko ukaŵa nkhongono yake yakuzomelezga kusolora ivyo vichitikenge mu chilengiwa.

## Vyakusazgapo viphya
Chinthu chakuzizwiska pa mulimo wa Bacon chikaŵa chakuti, nangauli wakawunjika maukaboni ghanandi gha viyezgelo, wakasangapo yayi chinthu chiphya chakuzizwiska chakuyana na sayansi. Mu unenesko, icho chikaŵa chilato chake yayi, ndipo kupenda mulimo wa Bacon mu nthowa iyi kungapangiska kuyaniska kwauheni na Newton. Bacon wandayowoyepo kuti wasanga unenesko uphya wambura kusuntha pa chilengiwa—mu unenesko, wakagomezganga kuti mulimo wantheura si wa muntu yumoza pera kweni wa mibadwo yose pakuluta pachoko na pachoko ku kumanya kwakukhazikika.

Mu nthowa zinandi, kukhala kwa Bacon mu kusazgapo kwa kumanya kwa ŵanthu kuli mu sayansi yayi, kweni mu kupulikiskaso kwa nthowa za vinjeru vya chilengiwa. Kusazgapo kwake kwasasulika mu *The Oxford Francis Bacon*:

Pambere Bacon wandaŵeko, ni nkhu kwinyake uko munthu wangasanga maghanoghano ghakunozgeka makora gha vinjeru vya chilengiwa pakuŵa mulimo wa vyakugwiliskira ntchito na viyezgelo, mulimo wakunozgeka kukanizga maghanoghano ghambura ndondomeko na kunozga kutondeka kwa vyakupulika vya m'thupi? Ni nkhu kwinyake mu malemba pambere Bacon wandaŵeko kuli ndondomeko ya sayansi ya chilengiwa ya mulingo ukuru na yakunyoroka, yakunozgeka kuŵa fumbo la kuzengaso kumanya kwa ŵanthu kose uko kungapanga sayansi yiphya yakubala vinandi kupitira mu nthowa ya eliminative induction yakovwirika na nthowa zinyake kusazgapo deduction? Ni nkhu kwinyake uko muntu wangasanga ghanoghano la kufumbuzga kwa sayansi ilo likukhumba gulu lankhongono ilo likukhumbikira mibadwo yinandi ya ndalama zakufuma ku boma kuti lilutilire? Ndipo vyose ivi vikusazgapo kuyukira vinjeru vyakale na viphya, na kupeleka vinjeru vya chilengiwa vyakanyengo ivyo vikalindiliranga viphale vya vinjeru viphya?


## Wonaniso

## Ukaboni


## Vigaŵa vya kuwalo

* "Francis Bacon" pa Early Modern Texts, na kung'anamulika kwa Chingerezi *The New Organon*, kakunozgeka na Jonathan Bennett mwakuti malemba yaŵe ghapusu kuŵazga
* *[https://constitution.org/2-Authors/bacon/nov_org.htm The New Organon]*, kung'anamulika kwa Chingerezi, kwakujintha pa kung'anamulika kwa mu 1863 kwa James Spedding, Robert Leslie Ellis, na Douglas Denon Heath
* ''Novum Organum'' (English), Thomas Fowler (ed., notes, etc.) MacMillan and Co., Clarendon Press, Oxford (1878), paburiki domain
* Novum Organum (Latin), English (annotated), Farsi (Persian) (annotated), kakunozgeka na Hossein Jorjani.
* ''Novum Organum'', malemba ghenecho gha Chilatini
*