Visopa vya ku Africa

Ivyo ŵanthu ŵa mu Africa ŵakugomezga na kuchita ni vyakupambanapambana. Kanandi, maluso agha ghakuyowoyeka na mulomo m'malo mwa Malemba ndipo ghakupharazgika kufuma ku muwiro umoza kuya ku unyake kwizira mu nkhani za ŵanthu, sumu, na viphikiro, ndipo ghakusazgapo kugomezga mizimu na ŵachiuta ŵapacanya na ŵa pasi, nyengo zinyake kusazgapo munthu wapachanya, kweniso kusopa ŵakufwa, na kugwiliskira nchito masalamusi na munkhwala wa ku Africa. Visopa vinandi vikulongosoreka kuti ni vyamoyo na vigaŵa vyakupambanapambana vya cisopa na cisopa. Ntchito ya ŵanthu yikuwoneka kuti yikukolerana na vinthu vyachilengiwa.

## Kufalikira

Ŵanthu awo ŵakulondezga visopa vya mu Africa ŵali mu vyaru 43.  

Nangauli ŵanthu ŵanandi ŵa ku Africa lero ŵakulondezga Chikhristu panji Chisilamu, kweni ŵanthu ŵa ku Africa kanandi ŵakusazgapo maluso gha visopa vyawo na maluso gha visopa vya Abrahamu. Visopa viŵiri ivi vikusangika mu vyaru vinandi vya mu Africa, kweni vinandi vikusangika mu vigaŵa vyakupambanapambana. Visopa ivi vikasintha visopa vya ku Africa, kweni kanandi vikukolerana na mitheto ya ŵanthu ŵa ku Africa. Ŵanthu ŵa chisopa cha Abrahamu, chomenechomene awo ŵakugomezga kuti kuli Chiuta yumoza pera, ŵakamba kugomezga chisopa ichi.

Ŵalondezgi ŵa visopa vya ku Africa ŵali pa caru cose. Sonosono apa, visopa vinandi, nga ntchisopa cha Ŵayoruba, vyazara chomene. Cisopa ca Ŵayoruba cikujintha misisi mu virwa vya ku Caribbean na vigaŵa vinyake vya ku Central na South America. Mu United States, Voodoo yikuru comene mu vyaru vya ku Gulf of Mexico.

## Fundo Zakwamba
Ivyo ŵanthu ŵakugomezga vikukolerana na visambizgo vyautesi vya visopa vya ku Africa. Ivi vikusazgapo kusopa ŵachiuta, kusopa vyamoyo, kusopa ŵasekuru, na kugomezga kuti para munthu wafwa wakulutilira kuŵa na umoyo, nga umo viliri na visopa vinyake vya ku Japan, nga ni Shinto panji vya ku Europe. Nangauli visopa vinyake vikuwona kuti kuli chiuta yumoza pera uyo wali kulenga vinthu vyose, kweni vinyake vikuwona kuti kuli ŵachiuta ŵanandi. Visopa vya ku Africa navyo vikukolerana na visambizgo vyautesi.

Chisopa cha ku Africa, nga umo viliri na visambizgo vinandi vyakale pa charu chose, chikajintha pa maluso gha ŵanthu. Maluso agha ni visambizgo vya cisopa yayi, kweni ni mikhaliro iyo yikusangika mu nkhani, vidokoni, na vidokoni, kufuma ku muwiro umoza kuya ku unyake. Ŵanthu ŵa mu cikaya na mbumba zawo, kweniso malo agho munthu wakukhalako, ni vyakuzirwa comene pa umoyo wake. Awo ŵakulondezga Yesu ŵakugomezga kuti mizimu ya ŵasekuru ŵawo yikuŵalongozga. Mu visopa vinandi vya ku Africa, muli ŵalongozgi ŵa cisopa na ŵasembe. Ŵanthu aŵa mbakukhumbikwa comene kuti ŵanthu ŵalutilire kuŵa ŵakukhora mwauzimu na kusopa. Pali ŵanthu ŵanyake awo ŵakuchizga na 'kuwukwa' nga umo vikuŵira na ŵasamani. Ŵanthu aŵa ŵakucemeka na ŵasekuru panji ŵachiuta. Ŵakusambizgika vinthu vinandi, kusazgapo umo ŵangagwiliskira nchito vyakumera kuti ŵagowokere ŵalwari ndiposo vinthu vinyake vyamahara, nga nkhusanga cinthu cakubisika kwambura kumanya uko cili. Visopa vya ku Africa vikugomezga kuti ŵasekuru ŵakuŵa paubwezi na ŵabali ŵawo. Mizimu ya ŵasekuru kanandi yikuŵa yiwemi ndiposo yiwemi. Vinthu viheni ivyo mizimu ya ŵasekuru yikucita vikupangiska matenda ghacoko waka kuti ŵanthu ŵamanye kuti ŵanjira mu nthowa yiheni.

Visopa vya ŵanthu ŵa ku Africa vikukolerana na kusopa ŵasekuru, kugomezga kuti kuli mizimu, vyamoyo vyamahara, na wanangwa wakusankha. Ŵanthu awo ŵali kufwa (na vinyama panji vinthu vyakuzirwa) ŵacali ŵamoyo ku malo gha mizimu ndipo ŵangakhwaska panji kucezga na caru. Kusopa ŵachiuta ŵanandi kukaŵa kwachilendo mu vyaru vinandi vya ku Africa na vyaru vinyake pambere Chisilamu, Chikhristu, na Chiyuda vindambe. Chisopa chautesi icho chikaŵako nyengo yichoko waka chikaŵa cha Farawo Akhenaten, uyo wakaphalira ŵanthu kuti ŵalombenge kwa chiuta wawo Aten. Kweni mwana wake muchoko chomene, Tutankhamun, wakawuskapo chisopa ichi. Ŵachiuta ŵankhongono, pamoza na ŵachiuta ŵanyake ŵapadera, mizimu ya ŵasekuru, mizimu ya vigaŵa, na vyamoyo, ni nkhani iyo yikusangika mu visopa vya mu Africa, ndipo yikulongora umo ŵanthu ŵakale ŵa ku Africa ŵakachitiranga vinthu. Ŵachiuta ŵankhongono, pamoza na ŵachiuta ŵanyake ŵapadera, mizimu ya ŵasekuru, mizimu ya vigaŵa, na vyamoyo, ni nkhani yakuzomerezgeka mu visopa vya mu Africa, ndipo vikulongosora za kakhaliro ka ŵanthu ŵa mu Africa wakale. 26][27][28] Kafukufuku munyake wakulongora kuti visambizgo vinyake vya cisopa cimoza, nga nkhugomezga mwa Ciuta panji nkhongono yikuru (pamoza na ŵachiuta ŵanyake ŵanandi, ŵachiuta na mizimu, nyengo zinyake ŵakuwoneka nga ni awo ŵakwendeska pakati pa ŵanthu na Mlengi) vikaŵako mu Africa, pambere visopa vya Abrahamu vindaŵeko. Fundo izi zikapambananga na chisopa chautesi icho chikaŵa mu visopa vya Abrahamu.

Nakuti munkhwala wa ku Africa ukukolerana na visopa vya ku Africa. Kuyana na Clemmont E. Vontress, visopa vyakupambanapambana vya mu Africa vikukolerana cifukwa ca cisopa ca Animisimu. Kuyana na iyo, kugomezga mizimu na ŵasekuru ni fundo yakuzirwa comene mu visopa vya ku Africa. Ŵachiuta aŵa ŵakajipangira ŵekha panji ŵakafuma ku mizimu panji ŵasekuru awo ŵanthu ŵakaŵasopanga. Wakayowoyaso kuti visopa vinandi vya ŵanthu ŵa ku Africa vikakhwaskika chomene na visopa vya ŵanthu ŵa ku Africa yayi, chomenechomene Chikhristu na Chisilamu.

Visopa vya ku Africa vikugomezga kuti para munthu wafwa wakuwuka, ndipo ŵanyake ŵakugomezga kuti para munthu wafwa wakubabikaso.

Jacob Olupona, uyo ni pulofesa wa chisopa cha ku Africa pa yunivesite ya Harvard, wakayowoya kuti visopa vinandi vya ku Africa vikaŵa vyakupambanapambana. Kusopa ŵasekuru nkhwakuzirwa chomene mu mitheto ya ku Africa ndipo ŵanthu ŵa ku Africa ŵakuwona kuti ndiko nkhwakuzirwa chomene. Ŵasekuru (viŵanda vya ŵasekuru) ŵaliko nadi. Ŵanthu ŵanandi ŵakugomezga kuti ŵasekuru ŵakukhala mu malo gha mizimu.

:*Kanandi ŵanthu ŵakususkana pa nkhani ya umo ŵachiuta na ŵasekuru ŵaliri, kweni ŵakugomezga kuti ŵasekuru ŵali na umoyo wapachanya kuluska ŵanthu ndipo ŵakugomezga kuti ŵangapeleka vitumbiko panji matenda ku ŵana ŵawo.*

Ŵasekuru ŵangapeleka ulongozgi na kucindika ŵana ŵawo awo ŵacali ŵamoyo, kweni ŵangapemphaso kuti malo ghawo ghakupatulika ghakhalenge makora. Chipulikano mu ŵasekuru chikulongoraso kuti umoyo wauzimu wa mu Africa ngwakukolerana na ŵanthu wose.

Olupona wakukana fundo ya ku Western/Islam ya kusopa Chiuta yumoza ndipo wakuti fundo izi zingapulikiska yayi maluso gha ku Africa ndipo ni zakusuzga. Nangauli visambizgo vinyake vikuyowoya kuti kuli chiuta munyake uyo wali pachanya pa wose, kweni vinyake vikuyowoya nthena yayi. Kusopa Ciuta yumoza kukuyana yayi na umo ŵanthu ŵa ku Africa ŵakuwonera ŵachiuta na vilengiwa vyauzimu. Iyo wakalongosora kuti visopa vya mu Africa ni visopa pera yayi, kweni ni umo ŵanthu ŵakuwonera vinthu.

## Viphikiro
Mu vyaru vya kumanjiliro gha dazi na vya ku Central Africa, ŵanthu ŵakuchita viphikiro panji maluso gha kuwukwa. Mulimo unyake wa cisopa uwo ukucitika mu Gabon na Cameroon ni Okuyi, uwo ukucitika na ŵanthu ŵa mtundu wa Bantu. Mu chigaŵa ichi, kwakuyana na chigaŵa, kuvina kwa viŵiya panji viŵiya ivyo ŵakwimba ŵakumanyikwa (vyose ivyo ni vyapadera kwa chiuta panji ŵasekuru), awo ŵakuchitako ŵakuŵa na chiuta panji ŵasekuru, nkhongono panji maghanoghano mwa kuchita maluso panji kuvina uko kukovwira kuti ŵamanye vinandi. 

Para munthu wakuwona na kupulikiska umo vinthu viliri, wakuŵa na maghanoghano ghakwenelera. Ivi vikovwira munthu kuti wapambaniskenge pakati pa umo wakujipulikira na umo vinthu vikuŵira mu umoyo wake. Para munthu waŵa na maghanoghano ghakupambanapambana pa nkhani ya nkhongono panji umo wakujipulikira, vikovwira kuti wamanye umo wangachitira na masuzgo agha. Ici cikovwira kuti nkhongono izi zileke kuwoneka makora na kuzgoka nkharo yiwemi, maghanoghano, na kayowoyero. Kweniso, para munthu uyo wali na maluso gha kusopa panji wavinjeru wakung'anamura mazgu agha, wangamanya nthowa iyo wupu (panji munthu) wangalondezga kuti wafiske chilato chake.

## Moŵa
Awo ŵakulondezga visopa vya mu Africa ŵakulomba mizimu yakupambanapambana kweniso ŵasekuru ŵawo. Ici cikusazgapo cilengiwa, vilengiwa vyauzimu, na vinyama. Kanandi palije mphambano pakati pa mizimu yankhongono na ŵachiuta. Ŵanthu ŵanandi mu vyaru vya mu Africa ŵakugomezga kuti kuli ŵachiuta ŵanandi kweniso ŵachiuta na mizimu yinandi. Paliso visopa vinyake ivyo vili na munthu yumoza pera (Chukwu, Nyame, Olodumare, Ngai, Roog, etc.).[ 39] Ŵanyake ŵakumanya kuti kuli chiuta na chiuta mwanakazi ŵaŵiri nga ni Mawu-Lisa. Some recognize a dual god and goddess such as Mawu-Lisa.

Visopa vya ku Africa vikugomezga kuti para munthu wafwa wakuluta ku caru cinyake, ndipo kusopa ŵasekuru nkhwakuzirwa comene. Visopa vinyake vya ku Africa vikamba kuwona vinthu mwakupambana na visopa vya Chisilamu panji Chihindu.

## Maluso na maluso

Mu visopa vyose vya mu Africa, pali vinthu vinandi vyakuyana kuluska ivyo vikupambana, nangauli Jacob Olupona wakalemba kuti nchakusuzga kuviyaniska cifukwa ca kupambana kwa visopa ivi. Ŵachiuta na mizimu ŵakuchindikika kwizira mu sembe za nyama, mphangwe, vyakurya vyakuphika, maluŵa, malibwe ghakuzirwa na visulo vyakuzirwa. Munthu uyo wakugomezga Chiuta wakuchita ivyo ŵachiuta ŵakukhumba. Visopa vya ku Africa vikukolerana na umo vinthu vikuŵira mu charu. Gottlieb na Mbiti ŵakuti:

Vinthu vyakuthupi na vyakuthupi vikukolerana na visopa na mitheto ya ku Africa. Ici nchifukwa cakuti visambizgo vya cilengiwa na vigomezgo vikukolerana comene na vinthu vya mu cilengiwa. Vinthu vyose nga ni vula, kududumira, ŵaleza, vula, zuŵa, mwezi, dazi, nyenyezi, na vinyake vingaŵa vyakuti munthu wangavilamulira mwakuyana na umo ŵanthu ŵa ku Africa ŵakughanaghanira. Vinthu vyakuthupi ndivyo vikovwira ŵanthu kusanga vyakukhumbikwa pa umoyo wawo.

Mwaciyelezgero, mu cisopa ca Serer, nyenyezi yimoza yakupatulika comene mu mlengalenga yikucemeka Yoonir (Nyenyezi ya Siriyo). Ŵasembe na ŵasembe ŵanakazi ŵa ku Serer (Saltigue) ŵakupeleka maungano gha chaka na chaka pa Xooy Ceremony (ciphikiro ca kuwukwa) mu Fatick pambere nyengo ya Yoonir yindakwane.

Ŵanthu ŵanandi ŵakutemwa kuchizga ŵalwari mu vigaŵa vinandi.

## Kuwukwa

Pakuti mu Africa muli ŵanthu ŵa mitundu na mitheto yakupambanapambana, pali nthowa yimoza yayi ya kuwukwa. Munthu wangaponya vinthu vichoko waka nga ni viwangwa, viswaswa, malibwe, vikumba, panji mathabwa.
 wakuŵerenga viwangwa]]
Ŵanthu ŵanyake ŵakugwiliskira nchito mbale zakupatulika za makuni panji ŵakuzigwiliskira nchito pa caru.

Mu vyaru vinyake vya mu Africa, ŵanthu ŵanandi ŵakuluta ku awo ŵakuwukwa. Kanandi palije dango lakukanizga kuchita nthena. Ŵalongozgi ŵavinjeru ŵakumanyikwa comene cifukwa ca vinjeru vyawo ndiposo cifukwa ca kumanya makora vyakurya.

## Nkharo yiwemi na viheni
Mu cisopa ca ku Africa, kaŵirikaŵiri nkharo yiweme yikukolerana na kufiska milimo ya mu cikaya. Vinyake mwa vinthu ivi ni kucindika ŵapapi na ŵalara, kulera makora ŵana, kupokelera ŵalendo, kuŵa ŵakugomezgeka, kweniso kuŵa na cikanga.

Mu visopa vinyake vya ku Africa, nkharo yiwemi yikukolerana na kupulikira panji kuleka kupulikira Ciuta. Ŵanthu ŵa Kikuyu ŵakugomezga kuti Chiuta, uyo wakuyowoya kwizira mu ŵachiuta ŵachoko, wakovwira munthu kuŵa na njuŵi yiwemi.

Mu vigaŵa vinandi, ŵanthu ŵa ku Africa awo ŵali kuzgokera ku visopa vinyake ŵakulutilira kusunga mitheto yawo na maluso ghawo.

## Malo ghakupatulika
Malo ghanyake ghakupatulika gha visopa vyawo ni: Nri-Igbo, Point of Sangomar, Yaboyabo, Fatick, Ife, Oyo, Dahomey, Benin City, Ouidah, Nsukka, Kanem, Bornu Empire na Tulwap Kipsigis.

## Kutambuzgika cifukwa ca cisopa
Visopa vya mu Africa vikususkika na Ŵakhristu na Ŵasilamu. Awo ŵakulondezga visopa ivi ŵakunjira mu cisopa ca Cisilamu na Cikhristu, ndipo ŵakuŵasuska na kuŵataya. ^ ndime. Vinthu ivi ni kukoma ŵanthu, kurwa nkhondo, kuparanya malo ghakupatulika, na vinthu vinyake vyakofya.

Chifukwa cha kutambuzgika na kusankhana, kweniso chifukwa cha kuleka kukolerana na ŵanthu ŵa mu charu ichi, ŵanthu ŵa ku Dinka ŵakakana panji kusulako visambizgo vya Chisilamu na Chikhristu.

## Maukaboni