Mrangura (Kompyuta)

**Mrangura** ni makina. Iwo ungaŵa kupanga mapulogalamu. Iwo mwaŵene kuchita ndondomeko. Ndondomeko izi ni za masamu panji mapulogalamu ghakumanyikwa. Ichi chikuchemeka *[[kupenda]]*. Mamrangura gha mazuŵa ghano gha pa mrangura ghakuchita vinthu vyakupambanapambana. Ntchito izi zikumanyikwa kuti ''mapulogalamu''. Mapulogiramu ghakovwira mamrangura kuti ghachitenge milimo yinandi. Lizgu lakuti **dongosolo la mrangura** lingayowoya za mrangura yose. Ivi vikusazgapo vipangizo vya pa mrangura, vipangizo vyakugwiliskira ntchito, vipangizo, na vipangizo vyakuzungulira. Vinthu ivi vikukhumbikwa kuti vigwirenge ntchito mwakukwana. Mwakuyana waka, likung’anamura gulu la mamrangura. Mamrangura agha ghakukolerana. Ŵakugwira ntchito pamoza. Viyelezgero ivi ni netiweki ya mrangura panji gulu la mrangura.

Vinthu vinandi vikugwiriskira ncito mamrangura. Ivi vikusazgapo mafakitale na vinthu vyakuguliska. Ŵakugwiriskira ncito mamrangura nga ni ndondomeko yakulongozgeras. Viyelezgero ni vipangizo vipusu nga ni uvuni wa microwave na kulongozgera patali. Vipangizo vya mafakitale nga ni roboti ya mafakitales navyo vikuvigwiriskira ncito. Mamrangura ni ghakuzirwa chomene pa vipangizo vyakugwiriskira ntchito ŵanthu wose. Vinthu ivi vikusazgapo mrangura na chipangizo cha pa foni nga ni foni yamakono. Mamrangura ghakupereka nkhongono ku Intaneti. Intaneti yikukoleska mamrangura mabiliyoni ghanandi na ŵanthu awo ŵakugwiliskira ntchito Intaneti.

Mamrangura ghakale ghakaŵanga ghakugwiliskirika nchito waka pa kupenda. Vipangizo vyambura kusuzga vyakulembeka vikawovwiranga pa mawerengero. Abacus nchiyelezgero. Ŵanthu ŵali kugwiliskira ntchito kufuma waka pa nyengo yakale. Mu nyengo ya Kusintha kwa Mafakitale, ŵakapanga vipangizo vya makina. Ŵakachitanga ntchito zitali ndiposo zakutondeska. Chiyelezgero ni ndondomeko yakulongozga ya looms. Kukwambilira kwa vyaka vya m’ma 1900, ŵakapanga makina ghapachanya chomene gha magesi. Ŵakachitanga mawerengero ghapadera analog. Mu nyengo ya Nkhondo Yachiŵiri ya Charu Chose, ŵakapanga makina ghakwamba ghakupenda ndalama gha pa mrangura digital. Vinthu ivi vikaŵa makina gha makina gha magesi. Ŵakagwiliskirangaso ntchito vavu ya thermionics. Kuumaliro wa vilimika vya m’ma 1940, semikondakita transistors yikawonekera. Mu vilimika vya kumanyuma vya m’ma 1950, vipangizo vya silicon-vyakupangika na MOSFET (transistor ya MOS) na dera lakuphatikizgika la monolithic vikalondezgapo. Ivi vikapangiska kuti paŵe maikroprosesa. Ŵakapangiskaso kuti paŵe kusintha kwa mamrangura ghachokoghachoko mu vilimika vya m’ma 1970. Kufuma nyengo iyi, luŵiro lwa mrangura, nkhongono, na kugwira ntchito zinandi vyasazgikira chomene. Chiŵerengero cha ma transistors chakwera mwaluŵiro. Dango la Moore likayowoya kuti ŵanthu ŵakaŵazganga kaŵiri pa vilimika viŵiri vyose. Ici cikapangiska kuti paŵe Kusintha kwa Digito. Likachitika kuumaliro wa vilimika vya m’ma 1900 na kukwambilira kwa vilimika vya m’ma 1900.

Mwakuyana waka, mrangura ya mazuŵa ghano yili na chinthu chakupangira vinthu chimoza. Ichi chikuŵa chigaŵa chapakati cha kupanga vinthu (CPU). CPU kanandi yikuŵa maikroprosesa. Kweniso likusazgapo mtundu unyake wa memory ya mrangura. Ichi chikuŵa kukumbukira kwa semiconductor vipangizo. Chinthu chakunozga chikuchita ntchito za masamu. Iwo ukuchitaso ntchito zakupulikikwa. Unit yakulongozgera na kulaŵilira yikusazgapo. Unit iyi ingasintha ndondomeko ya ntchito. Ikuzgora ku uthenga wakusungika. Vipangizo vyakuzungulira ndiwo chigaŵa cha ndondomeko. Iwo ŵakusazgapo vipangizo vyakunjilirapo. Viyelezgero ni makiyibodi, mbeŵa, na joysticks. Iwo ŵakusazgaposo vipangizo vyakufumiskiramo. Viyelezgero ni kuwonelera na kusindikizga. Pali vipangizo vyakunjilirapo/vyakufumiska navyo. Ivi vikuchita milimo yose yiŵiri. Chiyelezgero ni kukhwaska. Vipangizo vyakuzungulira vikuzomerezga kusanga uthenga. Vimanyikwiro ivi vikufuma ku malo gha kuwaro. Iwo ŵakovwiraso kusunga vyakusangikamo. Ivyo vikufuma mu opareshoni vingasangikaso.

## Mbiri ya zina

Pakati pa vilimika vya m’ma 1900 ndipo lizgu ili likamba kumanyikwa makora mazuŵa ghano; kuyana na *[[Oxford English Dictionary]*, kugwiriskira ncito kwakwamba kwakumanyikwa kwa lizgu lakuti *mrangura* kukaŵa mu ng'anamuro lakupambana, mu buku la 1613 lakuchemeka *The Yong Mans Gleanings* la mulembi wa Chingelezi Richard Brathwait: "Ine  kuŵazga mrangura yaunenesko ya Times, ndipo Nkhwantha ya Masamu yiwemi chomene iyo euer  kupuma, ndipo wakuchepeskako mazuŵa ghako kuŵa nambara yifupi." Kugwiriskira ncito lizgu ili kukayowoyanga za mrangura ya munthu, munthu uyo ​​wakacitanga mawerengero panji mawerengeros. Lizgu ili likalutilira kuŵa na ng’anamuro limoza mpaka pakati pa vilimika vya m’ma 1900. Mu nyengo ya umaliro wa nyengo iyi, ŵanakazi ŵakaŵanga nga ni mrangura yawo. ŵanyawo. Mu 1943, mamrangura ghanandi gha ŵanthu ghakaŵa gha ŵanakazi ..

*[[Dikishonale ya Etymology pa Intaneti]]* yikupereka ukaboni wakwamba wakugwiriskira ncito *mrangura* mu vilimika vya m'ma 1640, kung'anamura 'uyo wakupenda'; iyi ni "zina la wovwiri kufuma ku compute (v.)". "Dikishonale ya Etymology ya pa intaneti" yikuti kugwiriskira ncito lizgu ili kukung'anamura makina ghakuŵerengera' (gha mtundu uliwose) kufuma mu 1897." "Online Etymology Dictionary" yikulongora kuti "kugwiriskira ncito kwa mazuŵa ghano" kwa lizgu ili, kung'anamura 'mrangura ya digito yakupangika' yikafuma mu "1945 pasi pa zina ili; [mu] fundo [yakusambizga] kufuma mu 1937, nga ni *[[makina gha Turing]]*". The name has remained, although modern computers are capable of many higher-level functions.

## Mbiri

### Pre-20th century

Vipangizo vyagwiriskirika ncito kuti viwovwire pa kupenda kwa virimika vikwi vinandi, comenecomene vikugwiriskira ncito kulemberana kwa yumoza na yumoza na minwe. Chipangizo chakwamba chakuŵerengera chikwenera kuti chikaŵa mtundu wa tally stick. Pamanyuma pake vyakovwira kusunga vyakulembeka mu Fertile Crescent yose vikaŵa na calculi (vigaŵa vya dongo, makoni, na vinyake) ivyo vikayimiranga viŵelengero vya vinthu, vikwenera kuti vikaŵa viŵeto panji mbewu, ivyo vikajalirika mu viŵiya vya dongo vyambura kuphika. vimanyikwiro, vyose pamoza vikaŵa chiŵelengero cha vinthu ivyo vikasamuskikanga. Mwantheura viŵiya ivi vikaŵanga nga ni bill of lading panji buku la akaunti. Kuti ŵaleke kuphyora viŵiya ivi, cakwamba ŵakaŵikanga vithuzithuzi vya dongo vya vimanyikwiro kuwaro kwa viŵiya ivi, kuti ŵaŵerengerenge; mawonekero gha vithuzithuzi vikafumiskikapo mu vimanyikwiro vyakupangika; paumaliro, vimanyikwiro vyambura kumanyikwa vikagwiriskirika ncito mwandondomeko nga ni manambara; manambala agha pamanyuma ghakazomerezgeka kuŵa manambara.Paumaliro vimanyikwiro ivyo vikaŵa kuwaro kwa viŵiya ndivyo vikakhumbikwanga kuti vilongosore unandi, ndipo viŵiya vya dongo vikasintha na kuŵa viphapha vya dongo ivyo vikaŵa na vimanyikwiro vya unandi.  estimates it took 4000 years.}} Kugwiriskira ncito ndodo zakuŵerengera nchiyelezgero cimoza.

Pakwamba ŵakagwiliskiranga ntchito abacus pa ntchito za masamu. Abacus wa Ŵaroma wakapangika kufuma ku vipangizo ivyo vikagwiliskirikanga nchito ku Babuloni kufuma waka mu 2400 B.C.E. Kufuma nyengo iyi, ŵanthu ŵali kupanga mitundu yinyake yinandi ya matabwa panji matebulo ghakuŵerengera. Mu nyengo ya ŵamitundu ŵa ku Europe nyumba yakupenda ndalama, ŵakaŵikanga pa thebulu salu yakupangika na vithuzithuzi, ndipo vimanyikwiro vikazungulirazungulira pa thebulu ilo mwakuyana na malango ghanyake, nga ni wovwiri pakupenda ndalama.