Mkwawo wa mrangura

**Mkwawo wa [[Mrangura (Kompyuta)|mrangura]]** ni gulu la mirangura iyo yili pa ubali wakugaŵana mauthenga gha data na makina gha kaŵilo kakukhoma. Mirangura yikugwiliska ntchito malango-yotumizga mu milumikizgo ya magesi kuti yiyowoyiskane. Milumikizgo iyi yikupangika na makina yolumikizgiska nthe mawaya ya magesi, mawaya ya ungweru na ya kutumizga mauthenga mu mphepo. Ivyo vikupangiska kuti makina ya mipilingizgoli iyi yindandike mumitundu yakupambana pambana.

## Mbiri
Kugwiriskira ntchito mikwawo kukayamba mu vilimika vya m’ma 1960 na ARPANET, iyo yikaŵa pakwamba pa intaneti. Kuluta panthazi nga ni Ethernet (1973) na TCP / IP (1983) kukapanga ma mkwawo gha mazuŵa ghano.

## kaGwiliskiro
Ma network ghakovwira pa kuyowoyeskana (email, VoIP), kugaŵana vinthu (ma printer, kusunga), na kusanga vinthu kutali (cloud computing). Mbakuzirwa chomene pa nkhani ya bizinesi, masambiro, na vyakusanguluska.

## Paketi ya mkwawo

Data yikutumizgika mu vigaŵa vichokovichoko ivyo vikuchemeka mapaketi, chilichose chikuŵa na mutu (kufuma/kufika) na payload. Kusintha kwa mapaketi kukupangiska kuti vinthu viŵe makora na kugomezgeka.

## Topoloje ya mkwawo
Topology yikulongosora umo mkwawo yili kupangikira (mwachiyelezgero, nyenyezi, mesh, basi). Ikukhwaska mtengo, kacitiro, na kukura.

## Mkwawo wakuŵikapo
mkwawo wakuŵikapo yikupangika pachanya pa mkwawo yinyake (mwachiyelezgero, VPNs, P2P). Iwo ukupangiska kuti paŵe nthowa zapadera kwambura kusintha kwa thupi.

## Malinki gha pa mkwawo
Malinki ghakulumikizga ma node kwizira mu waya (fiber, copper) panji wambura waya (Wi-Fi, maselo) media. Bandwidth na latency vikupambana kuyana na tekinoloje.

### Waya

Ma mkwawo gha waya ghakugwiriskira ncito makhebo (Ethernet, ghakukolerana). Iwo ŵakupereka liwiro likuru na kugomezgeka kweni ŵakukhumba vinthu vyakuwoneka.

### Wambura waya

Ma mkwawo ghambura waya (Wi-Fi, Bluetooth) ghakupereka mwaŵi wa kuyenda kweni ghangasuzgika na vyakutimbanizga. Iwo ŵakulamulira vipangizo vya munthu payekha na vya IoT.

### Wambura waya
Ma mkwawo ghambura waya (Wi-Fi, Bluetooth) ghakupereka mwaŵi wa kuyenda kweni ghangasuzgika na vyakutimbanizga. Iwo ŵakulamulira vipangizo vya munthu payekha na vya IoT.

### Malo ghakunjilirapo pa mkwawo
mkwawo (NIC) yikulumikizga node ku mkwawo. Iwo ukung’anamura data kuŵa vimanyikwiro vyakuti vitumizgike.

### Ŵakuwerezgawerezga na Ma Hub
Ŵakuwerezgawerezga ŵakukuzga vimanyikwiro kuti ŵasazgireko mtunda. Ma hub ghakupharazga data ku vipangizo vyose vyakulumikizgika, ghakusoŵa mahara.

### Milatho na Masiwichi
Milatho yikukoleska vigaŵa vya mkwawo. Kusintha mwamahara data ku vipangizo vinyake, kunozga ntchito.

### Ma routa

Ma router ghakulongozga mauthenga pakati pa ma network (mwachiyelezgero, LAN ya kunyumba ku intaneti). Ŵakugwiriskira ncito matebulo ghakulongozgera pakusankha vinthu.

### Mamodemu
Ma modem ghakusintha/kusintha vimanyikwiro kuti vitumizgike pa mizere ya foni (DSL) panji pa nthowa za khebo.

### Viumba vya moto
Viumba vya moto vikusefa mauthenga kuti ghaleke kunjira kwambura kuzomerezgeka, kuvikilira ma mkwawo ku vinthu vyakofya.

## Ma Protoko
Ma protocol (malango) ghakulaŵilira kusinthana kwa data. Viyelezgero ivi ni TCP/IP, HTTP, na FTP.

### maProtoko ghakumanyikwa
* **HTTP/HTTPS**: Kupenja pa webusayiti
* **FTP**: Kutumizga mafayilo
* "SMTP": Imelo 
### Suite ya Intaneti
TCP / IP ndiyo fawundeshoni ya intaneti: IP yikugwira ntchito ya kupeleka maadiresi, TCP yikuwoneseska kuti vyakupeleka vikugomezgeka.

IEEE 802
IEEE 802 malango ghakukhwaska ma LAN (mwachiyelezgero, Ethernet, Wi-Fi). Iwo ŵakulongosora vyakuwoneka / data link vigaŵa.

### Etaneti
Ethernet (IEEE 802.3) yikulamulira ma LAN gha waya. Liwiro likuyamba pa 10 Mbps mpaka 400 Gbps.

### LAN yambura waya
Wi-Fi (IEEE 802.11) yikovwira kuti ŵanthu ŵalutilire kulumikizgana kwambura waya. Mitundu yakumanyikwa yikusazgapo 802.11ac (Wi-Fi 5) na 802.11ax (Wi-Fi 6).

SONET/SDH
SONET (yakuwoneka) na SDH (ya pa charu chose) ni vipimo vya ma mkwawo gha fiber ghakuchimbira chomene.

### Nthowa yakusinthira yambura kukolerana
ATM yikutumizga data mu maselo ghakukhazikika (53 bytes). Iwo ukukhozgera mazgu, vidiyo, na data.

### Marango maselo
Ma mkwawo gha mafoni (4G LTE, 5G) ghakupereka intaneti ya mafoni. Ŵakugwiliskira ntchito vigongwe vya pa wayilesi kuti ŵapharazgenge.

## Kurauta

Kurauta ni kurongozga mu nthowa mauthenga. Router yikusankha nthowa yiwemi ya data kwendela ma algorithm (mwachiyelezgero, OSPF, BGP) kufuma kumoza kuluta kunyakhe.

## Sikelo ya malo
Ma mkwawo ghakupambana na kukura kwake, kufuma ku nanoscale kufikira ku charu chose.

### mkwawo wa Nanoskile
Ma mkwawo gha nanoscale ghakulumikizga vipangizo vichokovichoko kuti viwoneseske vyaumoyo panji chilengiwa.

### mkwawo wa malo gha munthu payekha
Ma PAN (mwachiyelezgero, Bluetooth) ghakukoleska vipangizo pafupi na munthu uyo ​​wakugwiliskira ntchito (~ 10m mtunda).

### mkwawo wa malo ghakukhalamo
Ma LAN (mwachiyelezgero, ma mkwawo gha maofesi) ghakufika pa malo ghachoko waka (

## Further Reading
*   
*   
ikizgo ya magesi kuti yiyowoyiskane. Milumikizgo iyi yikupangika na makina yolumikizgiska nthe mawaya ya magesi, mawaya ya ungweru na ya kutumizga mauthenga mu  mu mphepo. Ivyo vikupangiska kuti makina ya mipilingizgoli iyi yindandike mumitundu yakupambana pambana.

## Mbiri
Kugwiriskira ntchito mikwawo kukayamba mu vilimika vya m’ma 1960 na ARPANET, iyo yikaŵa pakwamba pa intaneti. Kupita panthazi nga ni Ethernet (1973) na TCP / IP (1983) kukapanga ma mkwawo gha mazuŵa ghano.

## kaGwiliskiro
Ma network ghakovwira pa kuyowoyeskana (email, VoIP), kugaŵana vinthu (ma printer, kusunga), na kusanga vinthu kutali (cloud computing). Mbakuzirwa chomene pa nkhani ya bizinesi, masambiro, na vyakusanguluska.

## Paketi ya mkwawo
Data yikutumizgika mu vigaŵa vichokovichoko ivyo vikuchemeka mapaketi, chilichose chikuŵa na mutu (kufuma/kufika) na payload. Kusintha kwa mapaketi kukupangiska kuti vinthu viŵe makora na kugomezgeka.

## Topology ya mkwawo
Topology yikulongosora umo mkwawo yili kupangikira (mwachiyelezgero, nyenyezi, mesh, basi). Ikukhwaska mtengo, kacitiro, na kukura.

## mkwawo wkuŵikapo
mkwawo wkuŵikapo yikupangika pachanya pa mkwawo yinyake (mwachiyelezgero, VPNs, P2P). Iwo ukupangiska kuti paŵe nthowa zapadera kwambura kusintha kwa thupi.

## Malinki gha pa mkwawo
Malinki ghakulumikizga ma node kwizira mu waya (fiber, copper) panji wambura waya (Wi-Fi, maselo) media. Bandwidth na latency vikupambana kuyana na tekinoloje.

### Waya
Ma mkwawo gha waya ghakugwiriskira ncito makhebo (Ethernet, ghakukolerana). Iwo ŵakupereka liwiro likuru na kugomezgeka kweni ŵakukhumba vinthu vyakuwoneka.

### Wambura waya
Ma mkwawo ghambura waya (Wi-Fi, Bluetooth) ghakupereka mwaŵi wa kuyenda kweni ghangasuzgika na vyakutimbanizga. Iwo ŵakulamulira vipangizo vya munthu payekha na vya IoT.

### Wambura waya
Ma mkwawo ghambura waya (Wi-Fi, Bluetooth) ghakupereka mwaŵi wa kuyenda kweni ghangasuzgika na vyakutimbanizga. Iwo ŵakulamulira vipangizo vya munthu payekha na vya IoT.

### Malo ghakunjilirapo pa mkwawo
mkwawo (NIC) yikulumikizga node ku mkwawo. Iwo ukung’anamura data kuŵa vimanyikwiro vyakuti vitumizgike.

### Ŵakuwerezgawerezga na Ma Hub
Ŵakuwerezgawerezga ŵakukuzga vimanyikwiro kuti ŵasazgireko mtunda. Ma hub ghakupharazga data ku vipangizo vyose vyakulumikizgika, ghakusoŵa mahara.

### Milatho na Masiwichi
Milatho yikukoleska vigaŵa vya mkwawo. Kusintha mwamahara data ku vipangizo vinyake, kunozga ntchito.

### Ma routa
Ma router ghakulongozga magalimoto pakati pa ma network (mwachiyelezgero, LAN ya kunyumba ku intaneti). Ŵakugwiriskira ncito matebulo ghakulongozgera pakusankha vinthu.

### Mamodemu
Ma modem ghakusintha/kusintha vimanyikwiro kuti vitumizgike pa mizere ya foni (DSL) panji pa nthowa za khebo.

### Makhoma gha moto
Ma firewall ghakusefa magalimoto kuti ghaleke kunjira kwambura kuzomerezgeka, kuvikilira ma mkwawo ku vinthu vyakofya.

## Mapulogalamu ghakudumbiskana
Ma protocol (malango) ghakulaŵilira kusinthana kwa data. Viyelezgero ivi ni TCP/IP, HTTP, na FTP.

### Mapulogalamu ghakumanyikwa
* **HTTP/HTTPS**: Kupenja pa webusayiti
* **FTP**: Kutumizga mafayilo
* "SMTP": Imelo

### Suite ya Intaneti
TCP / IP ndiyo fawundeshoni ya intaneti: IP yikugwira ntchito ya kupeleka maadiresi, TCP yikuwoneseska kuti vyakupeleka vikugomezgeka.

IEEE 802
IEEE 802 malango ghakukhwaska ma LAN (mwachiyelezgero, Ethernet, Wi-Fi). Iwo ŵakulongosora vyakuwoneka / data link vigaŵa.

### Etaneti
Ethernet (IEEE 802.3) yikulamulira ma LAN gha waya. Liwiro likuyamba pa 10 Mbps mpaka 400 Gbps.

### LAN yambura waya
Wi-Fi (IEEE 802.11) yikovwira kuti ŵanthu ŵalutilire kulumikizgana kwambura waya. Mitundu yakumanyikwa yikusazgapo 802.11ac (Wi-Fi 5) na 802.11ax (Wi-Fi 6).

SONET/SDH
SONET (yakuwoneka) na SDH (ya pa charu chose) ni vipimo vya ma mkwawo gha fiber ghakuchimbira chomene.

### Nthowa yakusinthira yambura kukolerana
ATM yikutumizga data mu maselo ghakukhazikika (53 bytes). Iwo ukukhozgera mazgu, vidiyo, na data.

### Marango maselo
Ma mkwawo gha mafoni (4G LTE, 5G) ghakupereka intaneti ya mafoni. Ŵakugwiliskira ntchito vigongwe vya pa wayilesi kuti ŵapharazgenge.

## Kurauta
Nthowa yikusankha nthowa yiwemi ya data. Ma algorithm (mwachiyelezgero, OSPF, BGP) ghakusintha na kusintha kwa mkwawo.

## Sikelo ya malo
Ma mkwawo ghakupambana na kukura kwake, kufuma ku nanoscale kufikira ku charu chose.

### mkwawo w Nanoskile
Ma mkwawo gha nanoscale ghakulumikizga vipangizo vichokovichoko kuti viwoneseske vyaumoyo panji chilengiwa.

### mkwawo w malo gha munthu payekha
Ma PAN (mwachiyelezgero, Bluetooth) ghakukoleska vipangizo pafupi na munthu uyo ​​wakugwiliskira ntchito (~ 10m mtunda).

### mkwawo w malo ghakukhalamo
Ma LAN (mwachiyelezgero, ma mkwawo gha maofesi) ghakufika pa malo ghachoko waka (

## Further Reading
*   
*