Эстетика

**Эстетика** ( — «хис, сизү кабул итү») — сәнгатькә, сәнгать иҗатындагы, табигатьтәге һәм тормыштагы матурлыкның асылы һәм формаларына,иҗтимагый аңның махсус рәвеше буларак караучы фәлсәфи тәгълимат.

А. Ф. Лосев фикеренчә, эстетика җисеме — чынбарлык өлкәсенә кагылуына карамастан, экспрессив форма. Эстетика җисемен бу яктан аңлауда Лосев итальян интеллектуалы Бенедетто Крочега иярә . Лосев җәмәгать тормышының һәрбер өлкәсе диярлек эстетика чыганагына әйләнә ала дип билгеләп үтә, ул теләсә нинди социаль-тарихи контекстның үзенчәлеген үзенә сеңдерә һәм туплый .

В. В. Бычков фикеренчә, эстетика ( — «тою»; αἰσθητικός — «тойгылар белән кабул ителүче») — кешенең чынбарлыкка карата гамәли булмаган уйланучан яки иҗади мөнәсәбәте турындагы фән, ул аның үсешенең төгәл тәҗрибәсен, аның нәтиҗәсендә кешенең рухи-хисси эйфория, ләззәт, тасвирлап булмый торган шатлык, бәхет, катарсис, экстаз, халәтләрен тоюын, кичерүен, Галәмдәге органикага катнашуын, аның рухи-матди нигезләренең бердәмлегендә, аннан аерылгысызлыгында, һәм еш кына аерым алганда — аның рухи Беренчел Сәбәбе белән, ышанучылар өчен — Ходай белән бербөтен булуын өйрәнә. «Эстетика» термины хәзерге фәнни әдәбиятта һәм көндәлек тормышта башка мәгънәдә — мәдәниятнең эстетик компонентын һәм аның эстетик элементларын билгеләү өчен кулланыла. Бу мәгънәдә без үз-үзеңне тоту, эшчәнлек, спорт, йолалар, тантана, теләсә кайсы җисем һәм башкалар эстетикасы турында сөйләшәбез. Эстетиканың төп категорияләре: матур, ямьсез, бөек, түбән, фаҗигале, көлке, мәһабәт һәм куркыныч .

## Этимология

«Эстетика» сүзе грек телендәге αἰσθητικός (сизүчәнлек, рациональ хис, сизү белән бәйле нәрсә дигәнне аңлата) сүзеннән, ул үз чиратында αἰσθάνομαι («Мин сизәм, тоям, хис итәм» дигәнне аңлата) сүзеннән килеп чыккан . «Эстетика» термины немец фәлсәфәчесе Александр Баумгартен тарафыннан 1735 елда «Mediationes philosophicae de nonnullis ad poema pertinentibus» диссертациясендә кертелгән һәм хәзерге мәгънәсен алган . Ләкин аның "Эстетика"дагы соңрак бирелгән билгеләмәсе (1750) хәзерге эстетикага да кагылышлы беренче билгеләмә дип санала .

## Эстетик категорияләр
Кайбер авторлар фикеренчә, эстетик категорияләрнең биш пары бар:

* матур — ямьсез;
* югары — нигез;
* фаҗигале — комик (юмор, ирония, сатира), драматикны *фаҗиганең* көчсезләнгән формасы дип санарга мөмкин;
* шигъри — нәсер;
* тирән — өслектәге.

В. Ю. Лебедев һәм А. М. Прилуцкийның «Эстетика» дәреслегендә түбәндәге эстетик категорияләр билгеләнгән:

* гармония;
* чама;
* матур;
* нәфис;
* бөек;
* фаҗигале;
* ямьсез;
* түбән;
* мескен һәм җирәнгеч;
* көлкеле.

Кайберәүләр *героик* категориясен аерып күрсәтәләр. Бер версия буенча, ул социаль тормыштагы бөеклекнең проекциясе, икенчесе буенча, ул фаҗиганең проекциясе, ул үз чиратында бөеклекнең чагылышы формасы булып чыга. Шулай ук, ямьсезлек түбән һәм көлке булырга мөмкин (Аристотельнең билгеләмәсен карагыз: «Көлкелек — ямьсезлекне имитацияләү»), ә бөеклек һәм матурлык гадәттә кушылмый .

## Эстетик бәяләмәләр
Эстетика безнең берәр әйбергә яки күренешкә эмоциональ җавабыбызны өйрәнә. Эстетик кыйммәт турындагы бәяләмәләр безнең тирән хисләр һәм тәҗрибәләр алу сәләтебезгә бәйле. Ләкин, **эстетик бәяләмәләр,** гадәттә, сизү аермасыннан читтә кала.

Дэвид Юм фикеренчә, нечкә тәм — ул һәр кисәкчәне аерым-аерым, аның уникальлегендә, кисәкчәләр катнашмасында кабул итү сәләте генә түгел, ә һәр кеше өчен төрле булган авыртуга һәм ләззәткә карата булган сизгерлек тә (Ике томдагы әсәрләр, 2 нче том). Шулай итеп, сизү сәләте ләззәт кичерү сәләте белән аерылгысыз бәйләнгән.

Иммануил Кант (1790 елгы хөкем тәнкыйте) «ләззәт» рәхәтлек хисеннән килеп чыга дип саный, ләкин нәрсәнедер «матур» дип бәяләү тагын бер шартка туры килергә тиеш: хис эмпирик уйланулар аша ләззәт тудырырга тиеш. Матурлык турындагы бәяләмәләр бер үк вакытта хисси, эмоциональ һәм интеллектуаль булырга мөмкин. Кант (1790) кеше турында болай дип язган: «Әгәр ул Канар шәрабы турында рәхәт дип әйтсә һәм аны: „миңа рәхәт“ дип әйтергә кирәк иде дип төзәтсәләр, ул җиңел генә ризалаша», чөнки һәркемнең үз тәм хисе бар. «Матур» "рәхәт"тән аерылып тора, чөнки без нәрсәнедер матур дип атап, башкалардан да шулай уйлауны таләп итәбез. Ләкин, шулай итеп, без матурлык турында объектның үзенчәлеге кебек сөйләшәбез.

Уйланучылар кайвакыт матурлыкны ике төрле аңлыйлар: эстетика һәм зәвык. Эстетика — матурлыкны фәлсәфи аңлау. Зәвык — массакүләм мәдәният белән аралашу аша үзләштерелгән элита мәдәни кыйммәтләрен өйрәнү һәм аңлау нәтиҗәсе. Пьер Бурдье элита җәмгыятенең зәвык кебек эстетик кыйммәтләрне ничек билгеләвен һәм сыйныфка, мәдәни килеп чыгышка һәм белемгә карап, кешеләргә бу кыйммәтләр төрле дәрәҗәдә ничек тәэсир итүен тикшерә. Кант фикеренчә, матурлык субъектив һәм универсаль, шуңа күрә кайбер әйберләр һәркем өчен матур. Владислав Татаркевич («Алты төшенчә тарихы», 2002) сәнгатьнең алты үзенчәлекле сыйфатын билгели: матурлык тудыру, чынбарлыкны кабатлау, форма бирү һәм чагылыш табу. Ул бөтенләй яңа нәрсә була торып, эстетик тәҗрибә һәм шок тудырырга тиеш. Ләкин, беркем дә бу билгеләмәләрнең барысын да бер сәнгать әсәрендә берләштерә алмаячак, мөгаен.

## Эстетик белемнәрнең төрләре
Эстетика турында язучы авторларның *фәлсәфи һәм методологик принципларына* карап, эстетика түбәндәге төрләргә аерыла:

* эмпирик;
* психологик;
* формаль;
* норматив;
* спекулятив

*Субъект-объект мөнәсәбәтләренең сыйфатына карап,* аералар (В. В. Бычков) :

* *Ачык (эксплицит) эстетика* — фәлсәфәнең мөстәкыйль бүлеге;
* *Имплицит эстетика* — башка фәннәр эчендәге эстетик тәҗрибәне ярымтеоретик ирекле аңлау.

## Эстетика тарихы

### Борынгы эстетика

Эстетика тарихы гадәттә борынгы чордан башлана. Пифагорчылар инде матурлык кебек төп эстетик категориянең табигате белән кызыксынганнар, ул гармония һәм санлы пропорция белән билгеләнә. Эстетик чагылышның аерым фрагментларын башка грек фәлсәфәчеләре дә, мәсәлән, сәнгатьнең имитатив табигатен билгеләп үткән Демокрит, тәкъдим итәләр,. Софистлар (Горгий) матурлык категориясенең чагыштырмачалыгына басым ясыйлар . Платон эстетикага зур өлеш керткән, бу фәлсәфи жанрга махсус әсәрләр багышлаган, мәсәлән, «Бөек Гиппий», анда «матурлык нәрсә ул?» дигән сорау беренче тапкыр ачык куелган. Диалог симпозиумында матурлык Эросның теләгән әйбере, җисеме белән бәйле. Ион диалогында илһамның сәнгать нигезе буларак мистик, иррациональ табигате ассызыклана, ә "Республика"да мимесис сәнгатьнең нигезе буларак күренә.

Борынгы эстетиканың тагын бер мөһим вәкиле — «Поэтика» трактатының авторы Аристотель. Элеккеге галимнәрнең сүзләрен йомгаклап, ул матурлыкны аңлауда хис итүнең мөһимлеген һәм бу аңлау нәтиҗәсендә катарсисның әһәмиятен билгеләп үтә .

Эстетик тема эллинистик фәлсәфәчеләр арасында да популяр булган. Клеанф «Матур әйберләр турында» трактатлар язган, ә Хрисипп «Матурлык һәм ләззәт турында» язган. Цицерон сәнгатьнең мәгънәсе буларак камиллеккә якынлашу аша аңлатылган «бизәү» () идеясен тәкъдим иткән. Ул шулай ук матурлыкның төрлелегенә басым ясаган: ул ир-ат матурлыгын (кадер-хөрмәт матурлыгы) хатын-кыз гүзәллеге (нәфислек матурлыгы) белән чагыштырган. Витрувий матурлыкның төп аспектлары буларак пропорциональлек һәм урынлылык турында язганда, Пифагор эстетикасын тагын да үстергән. Псевдо-Лонгин әсәрләрендә без яңа эстетик категориянең тасвирламасын табабыз — бөеклек категориясе, аның мәгънәсе кешене биләп алган шатлык һәм гаҗәпләнүдә ята.

Антик заманнарның соңгы чорында Августин эстетика проблемалары турында уйланган, матурлыкны тиешле белән чагыштырган. Ареопагит Дионисий матурлыкның табигатен яктылык булуда аңларга тырышкан, чөнки матурлык игътибарны яктылык һәм балкыш аша җәлеп итә.

### Урта гасыр эстетикасы
Урта гасырларда Севильялы Исидор өч төрле матурлыкны аерган: бизәкле (decorum), матур күренешле (speciosus) һәм матур рәвешле (formosus). Берсе хәрәкәте белән (*грация*), икенчесе тышкы кыяфәте белән, өченчесе асылы белән матур. Сәнгатьне имитация дип аңлау сәнгатьне яктылык дип аңлауга юл ача. Византия эстетикасында инде күчермә түгел, ә югары дөньяның символы булган образ мәсьәләсе ачык куела. Сен-Викторлы Гюго сәнгатьнең максаты турында уйлана, ул башта кешегә кирәкле бар нәрсәне дә бирә (necessaria), аннары камилләштерү аша нәфислекне (grata) аңлауга китерә. Аквиналы Фома матурлыкның өч аспектына игътибар итә: бөтенлек (integritas), пропорциональлек (consonantia) һәм стихиялелек (claritas).

### Яңарыш чоры эстетикасы
Яңарыш чорында эстетика гуманистик тәрбия элементы буларак аңлашыла башлый (Витторино да Фельтре). Сәнгать, чама белән, ләззәт бирә (Козимо Раймонди, Лоренцо Валла, Марсилио Фичино), чама белән, ял иттерә, ә чама белән, зәвык һәм хисләрне тәрбияли. Бу нео-эпикурчылар һәм неостоиклар арасында бәхәс тудыра, алар сәнгатьтә ләззәт күбрәкме, яки тәрбияме дип бәхәсләшәләр. Николай Кузанский, урта гасыр традициясен дәвам итеп, зәвыкның субъектив табигатен матурлык турында хөкем итү буларак ассызыклый. Дөнья матур, ләкин ямьсезлек — матурлыкны күрә алмау. Ул шулай ук сәнгатьне беренче тапкыр иҗат, ягъни табигатьтә аналогы булмаган оригиналь формалар тудыру дип аңлый. Леон Альберти «бизәлеш» (ornamentum) төшенчәсе аша матурлыкны камиллек дип тануны кире кагарга тырыша, ул матурлыкны тулыландыра, ләкин бозмый, дип саный. Моннан тыш, сәнгать шулай ук дөньяда әле дә булган ямьсезлекне яшерә. Леонардо да Винчи матурлык төшенчәсен күрү сәләте үзенчәлекләренә кадәр тарайта, ләкин тышкы матурлыктан тыш, ул эчке эчтәлекне (максатчанлыкны) да бәяли. Ямьсезлек белән янәшә кую, контраст матурлыкны аңлауда мөһим роль уйный.

### Яңа Европа эстетикасы
Инглиз фәлсәфәчесе Шефтсбери матурлык баскычы турында уйлана, ул җансыз формаларның матурлыгын да, сәнгать матурлыгын да үз эченә ала. Матурлык табигатьтә тамырланган һәм сәламәтлек һәм гармония белән бәйле. Шафтсбери матурлыкның яхшылыктан мөстәкыйльлеге идеясен кире кага. Шафтсбериның варисы Хатчесон матурлыкны кабул итү рациональ исәпләүгә түгел, ә хискә нигезләнүен раслый. Ул матурлыкның фидакарьлегенә игътибарны беренче булып җәлеп итә. Шул ук вакытта, матурлык — күп санлы кешеләрне объектив рәвештә канәгатьләндерә торган нәрсә. Хатчесон шулай ук сәнгатьтә имитация оригиналдан да матуррак була ала дип билгеләп үтә. Эдмунд Берк бөеклек концепциясен шактый үстерә. Матурлык сөендерсә һәм тынычландырса, бөеклек сөендерә, ләкин ул барыбер курку белән бәйле. Матурлык һәм бөеклек арасындагы бу каршылыкта Берк Кант эстетикасына якын. Дэвид Юм эстетик зәвыкны проблемалаштырган беренче кеше була.

Мәгърифәтчелек чорының француз эстетикасы (Жан-Батист Дюбос, Гельвеций) матурлык һәм хис арасындагы тыгыз бәйләнешкә басым ясый. Сәнгать матур кыяфәт тудыру һәм кешегә көндәлек тормышта җитмәгән әйберләрне компенсацияләү буларак күзаллана. Вольтер әсәрләрендә тирән эстетик чагылышлар бар, ул, бер яктан, матурлык идеясенең чагыштырмачалыгын таный, икенче яктан, аны тәрбиянең мөһим элементы дип саный. Ул шулай ук элегантлыкны грациядән аера һәм эстетик зәвык белән даһилык арасындагы мөнәсәбәт турында фикер йөртә. Дидро матурлык идеалы мәсьәләсен күтәрә, бу мәсьәлә сәнгатьне гади имитация дип кабул итүне кире кага.

Эстетика термины Баумгартен тарафыннан 1754 елда сенсор белемнәрне тикшерү стратегиясен тасвирлау өчен кертелгән. Башта «эстетика» төшенчәсе сенсор танып белүне күздә тоткан (сәнгать, кеше хисләре өлкәсе аша, ләкин ул сәнгать әсәрләреннән тыш табигатькә, кеше мөнәсәбәтләре өлкәсенә дә таралган). Винкельман, классик мәдәниятне мисал итеп китереп, сәнгатьнең циклик үсеше турындагы тәгълиматны керткән, ул иң борынгы, бөек, матур һәм имитатив этаплар аша үтә.

Кант эстетиканы фәнгә әйләндерү мөмкин түгеллеген аклап, аның зәвыкны тәнкыйтьләүдән башка бернәрсә дә була алмавын белдерә. Эстетик бәяләмәләр (зәвык) танып белү (яки гамәли) кыйммәтенә ия түгел, ә субъектның объектка мөнәсәбәтен генә теркәп бара. Берк кебек үк, ул ике төп эстетик категорияне — матур һәм бөекне — каршы куя, ләкин соңгысында *математик* (йолдызлы күк) һәм *динамик* (давыллы диңгез) категорияләрне аерып күрсәтә. Алманромантизмында (Шлегель) ирония иҗат өчен алшарт буларак аңлашыла. Ирония тәнкыйди карашны, материал белән эшләү җиңеллеген һәм авторитеттан азатлыкны аңлата. Шиллерда ирония максатсыз уенга әйләнә. Бу яктан «хәрәкәттәге матурлык» нәфислек категориясе алгы планга чыга. Шиллер наив (гади) һәм сентименталь сәнгатьне каршы куя. Гете мимезис идеясен үстерә, имитациянең ысулга, ә ысулның стильгә әйләнүен ассызыклый. Ул шулай ук аллегория һәм символны каршы куя, бу төшенчә соңрак Шеллинг тарафыннан ныгытыла. Сольгер беренче булып дүрт эстетик категорияне билгели: матур, бөек, комик һәм фаҗигале. Сәнгатьнең хәрәкәтләндергеч көче нәкъ менә фантазия, дип раслаган кеше Сольгер була.

Гегель эстетиканы сәнгать фәлсәфәсенә үзгәртә. Ул дин һәм фәлсәфә белән беррәттән Абсолют Рухның өч этабының берсе була.

### Заманча эстетика
Заманча эстетика берничә төрле юнәлеш белән күрсәтелә. Феноменологик эстетика (Р. Ингарден) киң таралган . Эстетик мәсьәләләр марксизм, психоанализ, экзистенциализм һәм структурализм кысаларында үсеш алган. Марксизм сәнгатьтә, нигездә, идеологик табигатьне һәм социаль каршылыкларны чагылдыру сәләтен бәяләсә, психоанализ аңсызның сублимациясен чагылдырган иҗатка игътибар итә. Структурализм һәм постструктурализмда (Р. Бартес) сәнгать әсәрен аңлатуга семиотик караш популярлык казана. Постмодернизм практикасында эстетиканың берничә төп категориясе зур трансформация үзгәрешләренә дучар була. Сәнгать тексты иҗатның үзе (стиль, тел) һәм комбинаторик фәлсәфи эстетика (фикерләү рәвеше) кысаларында булдырыла.

## Эстетика һәм сәнгать фәлсәфәсе

Гегельдән соң кайберәүләр өчен эстетика белән сәнгать фәлсәфәсе синоним, ә башкалар өчен бу ике, ләкин бер-берсе белән тыгыз бәйләнгән фәлсәфи белем өлкәсе. Гамәлдә, эстетик бәяләүләр объектка (сәнгать объекты булуы мәҗбүри түгел) карата сиземләү фикерләүләрен һәм/яки бәяләү чагылышын аңлата, ә сәнгатьле бәяләү — аның әсәрен тану һәм тәнкыйтьләүне аңлата.

Заманча эстетика, бигрәк тә яшь буыннар арасында, гадәттә сәнгатьтәге гадилек һәм матурлыкны аңлау белән чикләнә.

Фәлсәфи эстетика сәнгатьне тикшереп һәм сәнгать әсәрләренә карата фикерләр формалаштырып кына калмый, ә сәнгатьнең үзен дә билгели. Фәлсәфә өчен сәнгать — мөстәкыйль берәмлек, чөнки сәнгать хисләр белән эш итә (сүз уңаеннан, бу "эстетика"ның этимологиясе) һәм сәнгать теләсә кайсы сәяси һәм/яки әхлакый максатлардан азат. Моннан чыгып, эстетикада сәнгатьнең ике төшенчәсе бар дигән нәтиҗә ясарга мөмкин: белем буларак сәнгать; һәм гамәл буларак сәнгать. Ләкин эстетика этикага караганда эпистемологиягә якынрак .

## Теологик эстетика
Матурлыкның имплицит теологиясен (теоэстетика) иртә христиан апологетларында (Филон Александрияле һәм Псевдо-Дионисий), шулай ук Чиркәү Аталары Иоанн Дамасклы һәм Григорий Паламаста очратырга мөмкин. Католик теологиясендә теоэстетикага кызыксыну Фома Аквинский һәм Николай Кузанский аркасында киң тарала. Алар, схоластик традиция тарафдарлары, Ареопагитиканың җыелмасын аңа яраклаштыра алалар. Шулай итеп, алар, бер яктан, матурлык теологиясе мәсьәләсен Көнбатыш фәлсәфәсенә кертәләр, икенче яктан, имплицит теоэстетика өлкәсен баеталар. Ләкин, Николай Кузанскийның аннан соңгы Көнбатыш фәлсәфәсенә зур йогынтысы аркасында, православие теологларының имплицит теоэстетика өлкәсендәге нәтиҗәләре күләгәдә кала. Бу хәл, үз чиратында, эстетиканың аерым дөньяви фәлсәфи дисциплина буларак үсешенә йогынты ясый, чөнки Көнчыгыш теологиясе идеяләре Көнбатыш теологиясенең дә, Көнбатыш фәлсәфәсенең дә рационалистик юнәлешенә кискен каршы тора. Имплицит теоэстетика өлкәсендәге үсешләр рус дини фикерендә дә күзәтелә (Ф. Достоевский, В. Соловьев, П. Флоренский, С. Булгаков).

## Шулай ук карагыз

* Зәвык (эстетика)
* Музыкаль эстетика
* Музыка фәлсәфәсе

## Искәрмәләр

## Әдәбият
**Эстетика тарихы**

*  
* История эстетики: Учебное пособие. / Под ред. В. В. Прозерского, Н. В. Голик) — СПб.: Издательство РХГА, 2011. — 815 с. ISBN 978-5-88812-442-0
*  
* 
*  
* *Бычков&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;В.* Византийская эстетика. Теоретические проблемы. М., 1977.
* *Бычков&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;В.* Русская средневековая эстетика. XI—XVII века. М., 1992.
* *Лосев&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Ф.* История античной эстетики. Т. 1-8. М., 1963—1994.
* *Лосев&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Ф., Шестаков&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;П.* История эстетических категорий. М., 1965.
* *Лосев&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;Ф.* Эстетика Возрождения. М., 1978.
* *Овсянников&amp;nbsp;М.&amp;nbsp;Ф.* История эстетической мысли. — , Высшая школа, 1984. — 336 с.
* *Татаркевич В.* Античная эстетика. М., 1977.
* *Шестаков&amp;nbsp;В.&amp;nbsp;П.* Очерки по истории эстетики. От Сократа до Гегеля. — М.: Мысль, 1979. — 372 с.

**Эстетика теориясе**

*  
* *Белик А. П.* Эстетика и современность. М., 1963.
* *[[Георг Һегел|Гегель Г. В. Ф.]]* Эстетика. В 4 т. — М.: Искусство, 1968—1973.
*  
*  
*  
*  
* *Ингарден Р.* Исследования по эстетике — М., 1962.
* Лебедев В. Ю. Эстетика: учебник для бакалавров / В. Ю. Лебедев, А. М. Прилуцкий. — М.: Издательство Юрайт, 2016. − 424 с. — Серия : Бакалавр. Базовый курс.
* Кривцун О. А. Эстетика: учебник для академического бакалавриата / О. А. Кривцун. — 3-е изд., перераб. и доп. — М.: Издательство Юрайт, 2015. − 549 с. — Серия : Бакалавр. Академический курс.
* Кузнецова Т. В. Об эстетическом отношении к действительности (Концептуальный очерк, методический материал для преподавания эстетики) // Вестник Московского университета. Серия «Философия». — 1994. — № 5.
*   (в пер.)
* *Долгов К.&amp;nbsp;М.* Эстетика природы. — М.: ИФ РАН, 1994. − 230 с.

## Сылтамалар

* Эстетика: Кичә. Бүген. Һәрвакыт — IFRAS еллыгы
* Этика и эстетика
* Этика и эстетика
* Борынгы Греция мәдәниятендә эстетика .

Төркем:Фән
Төркем:Эстетика
Төркем:Тәрҗемәләре тикшерелмәгән битләр