Tanakadate Aykitsu

**Tanakadate Aykitsu** (; *[[1856 yıl]]nıñ [[18 sentäber]]e, Fukuoka — [[1952 yıl]]nıñ [[21 may]]ı, [[Tokio]], [[Сэтагая|Setagaya]]*) — Yaponiä ğalime, fizigı häm geografı.

## Biografiäse
Tanakadate Fukuoka awılında (xäzerge Ninohe şähäreneñ öleşe)  ğailäsendä tuğan. Ul citsuyo yawgirlıq sänğäte uqıtuçısı Tanakadate İnazo häm anıñ xatını sintoist ruxanilar ğailäsennän Kiseynıñ ulı bulğan. Samuraylarda ğädättägeçä, dürt yäşendä ul yazu häm kalligrafiä öyränä başlağan, sigez yäşendä qılıç belän eş itärgä öyränä başlağan. 1872 yılda anıñ ğailäse Tokioğa küçengän.

1872 yılda Tanakadate  uqırğa kergän, anda ingliz telen öyrängän, läkin uqu qimmätçelege säbäple uquwın taşlarğa mäcbür bulğan. Axır çiktä ul  uqırğa kergän, anı 1882 yılda tämamlağan, fizika buyınça däräcä alıp. 1885 yılda ul «» isemle yapon telen latin älifbasına transliteratsiäläw ısulın eşlägän. Soñraq anıñ sisteması nigezendä  yapon telen romanlaştırunıñ räsmi sisteması tözelgän.

Ul küp tapqırlar Awrupada bulğan häm 1888 yıldan 1890 yılğa qädär Glazgo universitetında  häm Berlinda başqa ğalimnär belän eşlägän. Şotlandiädä bulğanda ul  äğzası itep saylanğan.

Tanakadate 1893 yıldan 1896 yılğa qädär Yaponiä buylap küp säyäxät itkän,  belän berlektä ütkärelgän geofizik tikşerenülär öçen gravitatsiä häm  buyınça mäğlümatlar cıyğan. Ul Tokio universitetında Seysmologiä institutına nigez salğan. Anıñ täqdime buyınça 1899 yılda   nigez salınğan.

Tanakadate şulay uq xärbi aviatsiäne qullanunıñ berençe tarafdarlarnıñ berse bulğan. Geografik kiñleklärne küzätü üzägen häm Yaponiä aviatsiä institutın oyıştıruçılarnıñ berse bulğan. 1907 yılda metrik sistema buyınça Parij konferensiäsendä Tanakadate  oçışın kürgän häm bu ölkäne öyränüne däwam itü öçen anda toruwın ozaytqan. 1909 yılnıñ dekäberendä Yaponiädä xäräkätsez qanatlı oçqıçnıñ berençe oçışı bulğan, anı Tanakadate Fransiä xärbi attaşesı İv Le Prier häm Yaponiä flotı leytenantı Şiro Aybara belän berlektä tözägän. Üzeneñ Yaponiä laboratoriäsendä ul  tözegän. Bu ölkädä iñ möhim qazanışlarnıñ berse «Kokenki» eksperimental’ monoplanın tözü bulğan, ul 1938 yılda tuqtalışsız 62 säğät oça alğan, bu hawada yözü ölkäsendä berdänber räsmi Yaponiä rekordı bulıp tora. Tanakadate 1910 yıldan alıp 1916 yılğa qädär hawada yözü häm aviatsiä buyınça yapon telendä dä, fransuz telendä dä küp mäqälälär bastırğan. Şulay uq, ul 1920 yılda Tokio universitetınıñ aviatsiä fakultetına nigez salğan — mondıy fakultetlar küp kenä könbatış universitetlarında barlıqqa kilgänçe ük. Anıñ tärbiälänüçeläreneñ berse  — «Zero» oçqıçınıñ konstruktorı bulğan.

Tanakadate Xalıqara awırlıqlar häm ülçäwlär komitetınıñ berençe Yaponiä äğzası bulğan häm Yaponiädä  räsmi qabul itügä bulışqan. 1925 yıldan 1947 yılğa qädär ul Yaponiä parlamentınıñ  äğzası bulğan. 1944 yılda  (aeronavtika häm geofizika buyınça) belän büläklängän. Monnan tış, ul Fransiäneñ  belän büläklängän. 1952 yılnıñ 21 mayında Tokioda wafat bulğan.

## Büläkläre

* 4 däräcä  (*1902*)
* 2 däräcä  (*1906*)
*  Zur tasması (*1916*)
*  (*1943*)
*  (*1944*)
*  Zur tasması (*1952*; ülgännän soñ)

## Xäter
1989 yılda anıñ xörmätenä 10300 Tanakadate asteroidı atalğan. 2002 yılda anıñ xörmätenä istälekle poçta markası çığarılğan. Ninoheda «Tanakadate memorial’ fänni muzeyı» urnaşqan, anda ğalim qullanğan qorallar eksponatlana.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* 田中舘愛橘博士 
* 田中舘愛橘
* 

Төркем:18 сентябрь көнне туганнар
Төркем:1856 елда туганнар
Төркем:21 май көнне вафатлар
Төркем:1952 елда вафатлар
Төркем:Токиода вафатлар
Төркем:Токио университеты укытучылары
Төркем:Глазго университетын тәмамлаучылар
Төркем:Асахи премиясе лауреатлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Әлифба буенча физиклар
Төркем:Япония физиклары
Төркем:XIX гасыр физиклары
Төркем:XX гасыр физиклары
Төркем:Әлифба буенча географлар
Төркем:Япония географлары
Төркем:XIX гасыр географлары
Төркем:XX гасыр географлары