Жан-Батист Ламарк

**Жан-Батист Пьер Антуан де Моне, шевалье де Ламарк** ( ; 1744 , 1 август - 1829, 18 декабрь ) - Француз табигать галиме .

Ламарк тереклек дөньясы эволюциясенең беренче төзек теориясен барлыкка китерергә тырышкан беренче биолог. Аның хезмәте безнең заманда "Ламаркизм" дип аталган тарихи эволюцион төшенчәләрнең берсе буларак билгеле.

Ламаркның мөһим хезмәте "Зоология фәлсәфәсе " китабы (  ), ул 1809 елда бастырылган.

## Биография

1744 елның 1 августында Базантен шәһәрендә (Сомме департаменты) урта хәлле дворяннар гаиләсендә туган. Ул борынгы, ләкин күптән ярлыланган гаиләдә унберенче бала була. Атасы ягыннан да, анасы ягыннан да ата-бабаларының күбесе сугышчылар булган. Аның әтисе һәм олы абыйлары да армиядә хезмәт иткән. Ләкин хәрби карьера акча таләп итә, ә гаиләдә бу булмый. Ламаркны руханилар әзерлеге алу өчен Иезуит көллиятенә җиәрәләр. Көллияттә ул фәлсәфә, математика, физика һәм борынгы телләр белән таныша  . 16 яшендә Ламарк көллиятне ташлап, гамәлдәге армиягә китә һәм җиде еллык сугышта катнаша  . Сугышларда ул гаҗәеп кыюлык күрсәтә һәм офицер дәрәҗәсенә күтәрелә.

Егерме дүрт яшендә Ламарк хәрби хезмәттән китә, һәм берникадәр вакыттан соң медицина белемен өйрәнергә Парижга китә. Уку вакытында ул табигать белеме, аеруча ботаника белән кызыксына.

Яшь галимнең сәләте һәм көче күп була, һәм 1778 елда ул өч томлык “Француз флорасы ” әсәрен бастыра (  ). Өченче басмасында Ламарк ике өлештән торган, яки аналитик, үсемлек классификациясе системасын кертә башый. Бу система төп, яки детерминант, аның принцибы - охшаш үзенчәлекләрне бер-берсе белән чагыштыру һәм берничә капма-каршы үзенчәлекләрне тоташтыру, шулай итеп үсемлекләр исеменә китерү. Безнең заманда да киң кулланыла торган бу дихотомик ачкычлар мөһим хезмәт күрсәтәләр, чөнки алар күпләрне ботаника белән шөгыльләнергә дәртләндерәләр.

Китап аңа дан китерә, ул иң зур француз ботаникларының берсе булып таныла.

Биш елдан соң Ламарк Париж Фәннәр академиясе әгъзасы була.

### Ламарк Франция революциясе вакытында
1789 - 1794 елларда Франциядә Бөек Француз Революциясе башлана, аны Ламарк хуплап каршы ала (ТСБ буенча - "җылы каршы ала"  ). Бу инкыйлаб күпчелек француз кешеләренең язмышын тамырдан үзгәртә. Куркыныч 1793 ел Ламаркның язмышын кискен үзгәртә. Иске учреждениеләр ябыла яки үзгәртелә.

### Ламаркның биология өлкәсендәге фәнни эшчәнлеге
Ламарк тәкъдиме буенча, 1793 елда ул эшләгән Король Ботаника бакчасы Табигать тарихы музее итеп үзгәртелә, һәм ул бөҗәкләр, суалчаннар һәм микроскопик хайваннар зоологиясе кафедрасы профессоры була, бу бүлекне 24 ел җитәкли  .

Илле яшькә якын булганда, белгечлеген үзгәртү җиңел булмаса да, галимнең түземлеге аңа барлык авырлыкларны җиңәргә булыша. Ламарк зоология өлкәсендә ботаника өлкәсендәге кебек үк белгеч була.

Ламарк умырткасыз хайваннарны бик теләп өйрәнә (1796 елда нәкъ менә ул аларны "умырткасызлар" дип атарга тәкъдим итә). 1815-1822 елларда Ламаркның төп җиде томлык "Умырткасыз хайваннарның табигый тарихы" әсәре дөнья күрә, анда ул аларның барлык ыругларын һәм төрләрен сурәтли. Әгәр Линней аларны ике класска (суалчаннар һәм бөҗәкләр) генә бүлсә, Ламарк алар арасында 10 класс билгели (хәзерге галимнәр умырткасызлар арасында 30дан артык тип аералар).

Ламарк гомуми кабул ителгән тагын бер термин  - "биология" сүзен кертә (1802 елда)  . Ул моны немец галиме Г. Р. Тревиранус белән бер үк вакытта һәм аңа бәйсез рәвештә эшли  .

Ләкин Ламаркның иң мөһим әсәре - 1809 елда чыккан "Зоология фәлсәфәсе" китабы. Анда ул тере дөнья эволюциясенә караган үз теориясен күрсәтә.

Ламаркистлар (Ламарк студентлары) тулы фән мәктәбе булдырдылар, аларның фикерләре Дарвинның сайланыш һәм "иң яраклыларның исән калуы", тере табигатьнең "алгарышка омтылу" идеясын тулыландырдылар.

Ламарк тирәлекнең тереклеккә ничек тәэсир итеп, үзенә яраклаштыруы турындагы сорауга болай җавап бирә: 

Вакыйгалар хайваннарның төзелеше һәм оешуыларына тәэсир итә. Әгәр бу сүзләрне турыдан-туры аңласалар, мине һичшиксез хата ясауда гаепләячәкләр, чөнки вакыйгалар нинди генә булмасын, алар үзләре хайваннар төзелешендә бернинди дә үзгәреш барлыкка китерми. Ләкин аларның ныклы үзгәрүләре ихтыяҗларны үзгәртә, ә бу хайваннарның үз-үзләрен тотышына яңарыш кертә. Яңа ихтыяҗлар даими һәм озын гомерле булсалар, хайваннар шундый ук озын гомерле гадәтләргә ия булалар. 
Әгәр вакыйгалар затларның халәте гадәти һәм даими булуга китерсә, аларның эчке төзелеше дә үзгәрә. Мондый затлардан туган нәсел шушы үзгәрешләрне кабул итә һәм саклый, шулай яңа токым барлыкка килә. Ул элек уңайлы булган шартларга яраклашкан затларга караганда үзгә була.
Вакыйгаларның гадәткә бәйле рәвештә тәэсиренә мисал итеп Ламарк жирафны китерә:
Иң озын буйлы имезүчеләр Африканың коры һәм үләнсез туфраклы эчке өлкәләрендә яшәве билгеле. Бу жирафны агач яфракларын ашарга һәм аңа сузылыр өчен көч куярга мәҗбүр итә. Күп еллар дәвамында шушы токымның барлык вәкилләренә хас шушы гадәт аркасында, жирафның алгы аяклары арткыларына караганда озынрак, ә муены шулкадәр озын ки, хайван арт аякларына басмыйча да алты метр биеклеккә җитә.

**Ламаркның кайбер хезмәтләре** 

### Гомеренең соңгы еллары

1820 елга Ламарк тәмам сукырая һәм әсәрләрен кызына әйтеп яздыра. Ул 1829 елның 18 декабрендә, 85 яшенә кадәр яшәп,  ярлылык һәм билгесезлектә үлә. Соңгы сәгатенә кадәр, кызы Корнелия аның янында кала. Аны Монпарнас зиратындагы гомуми кабергә күмәләр.

1909-нчы елда, Зоология фәлсәфәсе басылуның йөзъеллыгында, Парижда Ламаркка һәйкәл ачылды. Һәйкәлнең бер барельефында Ламарк картайган, күзләрен югалткан. Ул урындыкта утыра, һәм аның янында басып торган кызы аңа: "Буыннар сиңа сокланыр, әти, алар синең өчен үч алырлар!" ди.

Ламарк исән чагында, 1794-нче елда, немец ботанигы Конрад Мёнчх галим хөрмәтенә Урта диңгез кыяклылары *Lamarckia* ыругын атый.    .

1964-нче елда Халыкара астрономия берлеге Ламарк исемен Айның күренгән ягындагы кратерга бирде.

## Башка хезмәтләр
Ботаника һәм зоология өлкәсе әсәрләренә өстәп, Ламарк гидрология, геология һәм метеорология буенча берничә әсәр бастыра. "Гидрогеология" дә (1802 елда бастырылган) Ламарк геологик күренешләрне аңлатуда тарихизм (историзм) һәм актуализм принципларын тәкъдим итә.

* Système des animaux sans vertèbres, P. , 1801 ;
* Système analytique des connaissances позитив де л'хомме. П. , 1820 ;
* Histoire naturelle des animaux sans vertèbres, 2 ред. , т. 1—11, П. , 1835—1845 ; рус телендә - Зоология фәлсәфәсе, том 1-2, М. - Л., 1935-1937;

### Рус телендә басмалар

* Жан Батист Ламарк. Ике томда сайланган әсәрләр. Том 1: Зоология, Зоология фәлсәфәсе курсы белән таныштыру лекцияләре (1809) , СССР Фәннәр академиясе, 1955. 965 б.
* Жан Батист Ламарк. Ике томда сайланган әсәрләр. 2 том: умырткасыз хайваннарның табигый тарихы. Кереш (1815), Детервиллның Табигать тарихының яңа сүзлегеннән мәкаләләр (1817), Кеше турында уңай белемнәрнең аналитик системасы, турыдан-туры яки читтән күзәтүдән алынган (1820) , СССР Фәннәр академиясе, 1959. 892 б.

; Рус теленә тәрҗемә итүчеләр

* Половцова, Варвара Николаевна
* Юдина А.В.

## Моны да карагыз

* Ламаркизм
* Эволюция
* Биология тарихы
* Катастрофизм
* Генетика

## Искәрмәләр

## Әдәбият

; Рус телендә

* 
* 
* *Комаров В. Л.* Ламарк, М. — Л., 1925;

; Чит телләрдә

* 
* *Landrieu М.* Lamarck, le fondateur du transformisme, P., 1909;
* *Perrier E.* Lamarck, P., 1925;
* *Grassé P.-P.* Lamarck et son temps: L'évolution, P., 1957;
* *Mantoy B.* Lamarck, créateur de la biologie, P., 1968.
Төркем:Әлифба буенча ботаниклар
Төркем:Франция биологлары
Төркем:Почетлы легион ордены кавалерлары
Төркем:Парижда вафатлар
Төркем:Википедия:Кулланылган геомәгълүмат чылбырында шик тудыручы урыннар булган битләр
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:1829 елда вафатлар
Төркем:18 декабрь көнне вафатлар
Төркем:1744 елда туганнар
Төркем:1 август көнне туганнар
Төркем:Биология