Банан

**Банан** — банан ыругына караган культуралы үсемлекләрнең ашарга яраклы җимешенең исеме. **Банан** (гадәттә алар арасында *Musa acuminata* һәм *Musa × paradisiaca*, шулай ук *Musa balbisiana* һәм башка берничә төр бар. *Ensete ventricosum* җимешләрен (банан семьялыгының башка ыругы вәкиле) банан дип тә атарга мөмкин. Ботаник яктан караганда, банан — җиләк, күп орлыклы һәм калын кабыклы. Культивацияләнгән формаларда еш кына орлыклары юк, алар вегетатив үрчү өчен кирәк түгел. Җимешләрнең озынлыгы 6-30 см, диаметры 2-5 см. Җимеш җыелмалары 300 җимештән торырга һәм авырлыгы 50-60 кг га кадәр булырга мөмкин .

Бананнар иң борынгы азык-төлек культураларының берсе, тропик илләр өчен алар иң мөһим азык-төлек үсемлеге һәм төп экспорт товары булып тора. Өлгергән бананнар бөтен дөньяда киң таралган, алар күп санлы ризыклар әзерләүдә кулланыла. Яңа килеш ашаудан тыш, кайбер халыклар аш-суында бананнарны чистартылган һәм чистартылмаган килеш тә кыздырырга яки пешерергә мөмкин . Алар шулай ук киптерелә, консервлана, банан оны, мармелад, сироплар һәм шәраблар ясау өчен кулланыла. Бананнар шулай ук терлек азыгы буларак та кулланыла. Бананның исе изовалерик-изоамил һәм серкә-изоамил эфирлары белән билгеләнә . Алар эссе, дымлы климатлы тропик һәм субтропик төбәкләрдә үстерелә. Ашарга яраклы бананның күп сортлары бар.

Зурлыгы, төсе һәм формасы төренә яки сортына карап сизелерлек үзгәрергә мөмкин, ләкин еш кына алар озынча, цилиндрик яки өчпочмаклы, туры яки түгәрәкләнгән була. Җимешнең озынлыгы 3тән 40 смга кадәр, ә калынлыгы 2дән 8 смга кадәр. Кабыгы төсе сары, яшел, кызыл яки хәтта көмешсу булырга мөмкин. Эчлеге ак, каймак төсендә, сары яки кызгылт сары. Өлгермәгән вакытта ул каты һәм ябышкак була, ләкин өлгергән саен йомшак һәм сусыл була .

Күп илләрдә банан төп азык-төлек чыганагы булып тора — мәсәлән, Эквадорда еллык җан башына куллану 73,8 кг тәшкил итә (Россиядә 7,29 кг белән чагыштырганда). Банан шулай ук Бурундида (189,4 кг), Самоада (85,0 кг), Комор утрауларында (77,8 кг) һәм Филиппинда (40,6 кг) куллануның зур өлешен тәшкил итә .

## Культивацияләү

### Тарих

Банан — иң борынгы культуралы үсемлекләрнең берсе . Аның ватаны Малайя архипелагы утраулары дип санала, галимнәр фикеренчә, борынгы кешеләр аларны үстергәннәр һәм балык рационына өстәмә буларак кулланганнар. Тын океан утраулары аша сәяхәт итеп, алар үзләре белгән җимешләрне туплаганнар һәм шулай итеп бананнарның таралуына өлеш керткәннәр. Бананнарның географик килеп чыгышын ачыклаган беренче заманча галим — фәнни селекциягә нигез салучыларның берсе, академик Н. И. Вавилов, ул 1920-1930 елларда дөньяның төрле төбәкләрен өйрәнгән һәм нәтиҗәләрне үзенең «Мәдәни үсемлекләрнең килеп чыгыш үзәкләре» хезмәтендә сурәтләгән.

Бу үсемлек турында иң беренче язма телгә алынган мәгълүматлар безгә Һиндстанның Ригведа мәдәнияте һәйкәлендә (б.э.к. XVII — XI гасырлар) килеп җиткән — мөгаен, ул вакытта диңгезчеләр ярдәмендә бананнар инде Һиндстан субконтинентына кертелгән булган. Бу чыганакта банан манго һәм крыжовник белән бергә ашарга яраклы үсемлек дип атала. Үсемлек күп тапкырлар безнең эрага кадәр XIV гасырда ясалган иң борынгы Һиндстан эпослары Мәхабхарата һәм Рамаянада искә алына. Атап әйткәндә, Рамаяна җыентыгыннан Аранья-канда китабында патша гаиләсе әгъзалары банан яфраклары җепселләреннән тегелгән киемнәр кигәннәр дип әйтелә. Цейлонда табылган, б. э. к. V—VI гасырларга караган пали телендәге Будда канонында, монахларга бәйрәм көннәрендә бананнаннан әзерләнгән эчемлекләр эчәргә рөхсәт ителә дип тасвирлана. Банан турында беренче тапкыр искә алынган Һиндныкы булмаган язма чыганак булып борынгы грек философы Теофрасның Үсемлекләр тарихы санала. Философ бу эштә беренче тапкыр үсемлекләрне системалы тасвирларга тырыша, шуңа күрә аны ботаникага нигез салучыларның берсе дип саныйлар. Кытайның Лян династиясе (502 — 557 еллар) вакытында яшәгән Кытай тактигы һәм язучысы Ян Фу () үзенең «Могҗизалар энциклопедиясендә» беренче тапкыр бу илдә банан үстерү турында искә ала. Рим язучысы Плиний Өлкән «Табигый тарих» әсәрендә (77 ел) Александр Македонский б. э. к. 327 елда Һиндстанга сәяхәте вакытында бу җиләкне татып караган һәм аны хәтта үзе белән Европа алып килгән дип искә ала. Әгәр дә моңа кадәр көнбатыш дөньясында банан өчен ачык атама билгеләнмәгән икән (греклар һәм римлылар аны «искиткеч Һиндстан җимеш агачы» дип атыйлар), ул вакытта Плиний Олы аны беренче тапкыр «пала» ("*pala "*) дип атый. Бу исем әле дә малаялам һәм пали телләрендә саклана.

Кайбер галимнәр бананнар Көньяк Америкада да европалылар килгәнче билгеле булган дип саныйлар. Бу фикерне Уильям Прескотт сүзләре буенча, Перу һинд каберләрендә банан яфраклары калдыклары табылганлыгы раслый . Моннан тыш, кайберәүләр Иске Гаһедтә Адәм белән Һаваны җәннәттә аздырган «җәннәт җимеше» чынлыкта банан булган дип саныйлар . Бу соңгы раслау бик бәхәсле, чөнки борынгы мисырлылар да, борынгы яһүдиләр дә банан турында бернәрсә дә белмәгәннәр.

650 елдан соң бананнар Һиндстаннан Фәләстингә һәм Африканың көнчыгыш ярына китерелгән — бу юлы гарәпләр аркасында, алар коллар һәм фил сөяге белән актив сәүдә иткәннәр (Мөхәммәд пәйгамбәргә кадәр гарәпләр бананны белмәгәннәр). Ислам дөньясында банан *муз* (  ). XV гасырда Европа Көнбатыш Африканы актив рәвештә өйрәнү вакытына, бананнар анда инде яхшы билгеле булган. 1402 елдан соң португаллылар бананнарны Гвинеядән Канар утрауларына алып килгәннәр, анда аларны үстерә башлаганнар, ә 1516 елда — Колумб Американы ачканнан соң нибары 24 ел үткәч — аларны Гаити утравына алып килгәннәр. Соңгы сәяхәтне испан миссионер монахы Томас де Берланга () . Педро де Сьеза де Леон (1553) XVI гасыр уртасында ук Көньяк Америкада бананнарның актив үстерелүе турында үзенең "Перу елъязмасы"нда язган. Атап әйткәндә, Пуэрто-Вьехо янындагы экватор өлкәсендә «шул ук вакытта күп испан һәм җирле кавыннар бар; күп кенә яшелчәләр һәм борчаклар һәркайда җимеш бирә, әфлисун агачлары һәм лаймнар, һәм шактый күп бананнар бар. Кайбер урыннарда гаҗәеп ананаслар үстерелә» дигән сүзләр очрый.

1686 елда Филиппиннарга сәяхәт иткән Уильям Дампьер җимешне болай сурәтли:Зур түгел, пизангның яртысы кадәр, ләкин татлырак һәм йомшаграк, андый ук сусыл түгел, аннан да нечкәрәк тәмле… Банан, минемчә, барлык җимешләр арасында падишаһ, һәм биредә һинд чикләвеге дә искәрмә түгел… Ул шулкадәр гаҗәеп ки, испаннар аны файдасы буенча башка барлык җимешләрдән өстен куялар. Ул 6 яки 7 дюйм озынлыгында, кеше кулы калынлыгында үсә. Кабыгы йомшак, пешкәч саргая… Җимеше кышкы майдан да катырак түгел, төсе дә шундый ук сары. Тәме нәзек, авызда мармелад сыман эри. Тропикларда бананнар бик тиз популярлык яулаганга карамастан, уртача климатлы Европа һәм Америка илләрендә алар озак вакыт сирәк экзотик продукт булып кала, чөнки аларны транспортировкалау һәм саклау өчен төп таләпләрнең берсе — даими температураны 14 °C дан да югарырак тотмау. XIX гасыр икенче яртысында гына, беренче суыткычлар уйлап табылып, тимер юллар төзелгәннән соң, бу җиләкләрне башта АКШ, аннары Европаның төньяк базарларына җиткерергә мөмкинлекләр тудырыла. 1866 елда Нью-Йорк сәүдәгәре Карл Франк АКШка Панаманың Колон шәһәре янындагы плантацияләрдә үстерелгән бананнарның кечкенә партияләрен кертә башлый. 1870 елда Америка балыкчылык судносы капитаны Лоренсо Бейкер Пуэрто-Антониодан Нью-Джерсига 160 банан алып килә һәм аларны отышлы итеп сата, бу җимешләр белән киң сәүдәгә нигез сала. 1876 елда АКШның Филадельфиядә узган бәйсезлекнең 100 еллыгына багышланган күргәзмәдә бананнар станиольгә төрелеп, берәмләп, берсе 10 центтан сатыла, бу ул вакытта бик кыйммәтле була. 1885 елда капитан Бейкер, бизнесмен Эндрю Престон һәм тугыз эшкуар Кариб диңгезендә банан сатып алуны башлап җибәргән компания оештыралар. 1899 елның 30 мартында ул Майнор Кейт компаниясе белән United Fruit Company компаниясенә берләшә. Хәтта безнең көннәрдә дә бу җиләкнең барлык сортлары да экспортка яраклы түгел, һәм күп илләр, мәсәлән — Кытай, Һиндстан, Таиланд һәм Бразилия — бананнарны эчке куллану өчен генә үстерәләр яки аларны аз гына күләмдә экспортлыйлар.
Файл:Цветение_банана.JPG|альт=Цветение банана| Банан чәчәге
Файл:Цветы_и_завязи_банана.JPG|альт=Цветки и завязи банана| Банан чәчәкләре һәм җимшәннәре
Файл:BananasBlueBagStLucia.jpg|альт=Плоды для лучшей сохранности покрывают пластиком| Яхшырак саклану өчен, җимешләр пластик белән капланган.
Файл:Цветок_и_завязь_банана_в_России.jpg|альт=Цветок и завязь банана. Частное владение, Сочи, май 2012 года| Банан чәчәге һәм җимшәне. Шәхси милек, Сочи, 2012 елның мае
Файл:Homegrown_small_banana.JPG|альт=Банан в цветочном горшке| Чәчәк чүлмәгендәге банан


### Үстерү
Азык буларак бананнар тропикларда, якынча 30° төньяк һәм 30° көньяк киңлекләрдә , диңгез өслегеннән 2000 м биеклектә үстерелә. Үсемлекләр үсеше өчен иң уңай шартлар көндез 26-35 °C, ә төнлә 22-28 °C температура дип санала. 16 °C тан түбән температурада үсеш сизелерлек әкренәя, ә 10 °C температурада ул тулысынча туктый. «Раджапури» кебек берничә төр генә 0 °C тирәсендәге түбән температурага чыдый ала. Үсемлекләрнең тамыр җибәрү биеклеге киңлеккә бәйле — гадәттә ул диңгез өслегеннән 920 м дан артмый, гәрчә Гавай утравындагы Мауи утравында алар 1000 м га кадәр биеклектә, ә Яңа Гвинеядә диңгез өслегеннән 2000 м га кадәр биеклектә үсә . Бу җимешләрне үстерү өчен билгеле бер дымлылык режимы да бик мөһим: коры сезон елына өч айдан артык дәвам итмәскә тиеш, ә уртача явым-төшем күләме ай саен ким дигәндә 100 мм булырга тиеш. Шуңа күрә чүл климатында банан үстерү мөмкин түгел.

Кыска вакытлы салкын чорларда банан плантацияләрен еш кына су белән тутырып яки төтен белән төтенләп җылыталар. Күп кенә культуралар көчле җилләргә бирешүчән — сай тамыр системасы үсемлекне тотып тора алмый, һәм тамырлар буйлап өзелгән яфраклар гына басымны киметә. Сәнәгать максатларында үстерү өчен яхшы су үткәрүче, мөмкин булса кислоталы туфрак кирәк. Дөрес тәрбия белән үсемлекләр шулай ук минераль матдәләргә ярлы туфракта да яхшы үсәчәк, ләкин бу очракта аларны үстерү икътисади яктан отышсыз булырга мөмкин. Җимеш уңышы ел саен гектарыннан 400 центнерга кадәр җитәргә мөмкин .

Утыртканнан соң тулысынча өлгерү чоры гадәттә 10-12 ай, ә кайбер сортлар өчен 17-19 ай дәвам итә. Плантацияләр елга үзәннәрендәге уңдырышлы җирләрдә, шулай ук тигезлекләрдә һәм тау битләрендә сайлана. Әгәр туфрак эрозиягә дучар булмаса, утыртыр алдыннан ул җентекләп сукалана. Үрчү, нигездә, вегетатив, сирәгрәк орлык белән башкарыла. Кагыйдә буларак, утырту яңгыр сезоны алдыннан яки аның башында үткәрелә — бу очракта үсентеләр кирәкле дым күләмен ала. Утырту тыгызлыгы төрлечә була һәм күп факторларга бәйле — мәсәлән, тыгызрак утырту җилгә каршы торучанлыкны яхшырта, ләкин авыруларга бирешүчәнлекне арттыра. Гомумән алганда, бер гектарда 600 дән 4400 гә кадәр үсемлек утыртырга мөмкин .

Үсеш чорында плантацияләр җентекләп чүп үләннәреннән утала. Чүп үләннәрен контрольдә тоту өчен төрле ысуллар кулланыла, шул исәптән гербицидлар, коры банан яфраклары белән мүлчәләү (тамырларны каплау), хәтта казларны куллану, алар бананнарны калдырып, кайбер чүп үләннәрен ашыйлар. Әгәр туфрак җитәрлек дәрәҗәдә уңдырышлы булмаса, ул актив рәвештә ашламалар белән тукландырыла; ашламалар өчен кулланыла торган минералларның составы һәр аерым очракка бәйле һәм азот, калий яки фосфорны үз эченә ала.

Үсемлекләр җимеш биргәндә, җимеш авырлыгы астында сынмасын өчен, аларны агач яки бамбук таяклары белән тотарга кирәк, ә җимешнең үзен яхшырак саклау өчен иске коры яфраклар, брезент яки пластик белән капларга кирәк. Җимешләр әле яшел вакытта,  өлгергәндә җыела. Бу формада аларны ташу җиңелрәк һәм саклау вакыты озаграк. Базарда куллануга яраклы тышкы кыяфәтен саклап калу өчен, бананнарны лимон согы белән эшкәртәләр яки газлы минераль суга маналар. Гадәттә, бер үк үсемлек 5-6 ел үстерелә, аннан соң аның уңышы сизелерлек кими; гадәти шартларда бананнар 25 ел яки аннан да күбрәк җимеш бирә .

Россиядә бананнар Сочи өлкәсендә үсә, ләкин кышкы температура нульдән түбән булу һәм өлгерү чоры бик озын булу сәбәпле, җимешләре ашарга яраклы дәрәҗәдә өлгерми. Үсемлек күбесенчә кышын үлә, ләкин җылы һава торышы башлану белән яңадан үсә. Кайбер банан төрләре, нигездә, декоратив үсемлекләр буларак үстерелә.

### Аш-су

Банан сәнәгатенең чәчәк ату чоры XIX гасырның икенче яртысында башланган, ул вакытта суыткыч уйлап табылу бу товарны уртача климатлы төбәкләргә ташу мөмкинлеген биргән. Аның нигез салучылары ике америкалы,   дип санала, алар 1870 һәм 1872 елларда Латин Америкасыннан АКШка банан ташый башлаганнар. Беренчеләре Ямайкадан Бостонга товар ташыган, ә икенчеләре Коста-Рикада плантация оештырган һәм диңгез аша Яңа Орлеан һәм Нью-Йоркка продукция ташыган. Баштагы ташулар куркыныч булган — көчле җилләр корабларны тоткарлаган, һәм товарлар тиз бозылган.

Ләкин, XX гасыр башына бизнес тиз үсә башлый, һәм Америка язучысы О. Генри (аның «Кәбестә һәм патшалар» хикәяләр сериясе) хәтта «банан республикасы» термины уйлап таба, бу термин икътисади яктан тулысынча бу җимешләрне экспортлауга бәйле булган зәгыйфь дәүләтләрне аңлата. Тармакның тиз үсеше XX гасырда да дәвам итә — 1961 елдан 2001 елга кадәр генә җитештерү 3,5 тапкырдан артык арта .Хәзерге вакытта бананнар дымлы тропик климатлы барлык илләрдә диярлек, нигездә, үсеп килүче илләрдә үстерелә. Авыл хуҗалыгы үсеше белән шөгыльләнүче Берләшкән Милләтләр Оешмасының Азык-төлек һәм авыл хуҗалыгы оешмасы (ФАО) мәгълүматлары буенча, 2001 елда бөтен дөнья буенча үстерелгән бананнарның гомуми күләме якынча 99 миллион тонна дип исәпләнгән (якынча сан, чөнки ул бөтен уңышны, шул исәптән хуҗалык җирләрен дә үз эченә ала). Барлык илләр дә бу продуктны экспортламый — мәсәлән, Һиндстан, Бразилия, Кытай һәм Таиланд аны бары тик эчке куллану өчен генә үстерә .

Шулай да, җитештерү күләме буенча, Һиндстан һәм Кытай, шулай ук Филиппиннар дөньяда алдынгы урыннарны били — Һиндстан өлеше якынча 25 %, ә Бразилия һәм Эквадор өлеше 9 % тәшкил итә (2001-2005 еллар өчен уртача күрсәткечләр, ФАО) . Барлык экспортның якынча 80 % Латин Америкасы илләренә — нигездә Эквадорга (28,5 %), Коста-Рикага (13,9 %), Колумбиягә (10,0 %) һәм Гватемалага (5,8 %) бара. Экспортның зур күләме шулай ук Филиппиннардан (11,7 %) килә (2001-2004 еллар өчен уртача күрсәткечләр, ФАО). Күп утрау дәүләтләрендә бананнар экспорт керемнәренең төп өлешен китерә — мәсәлән, Сент-Люсиядә ул яртысын диярлек тәшкил итә (49,6 %). Продукциянең төп импортерлары — Европа Берлеге (33,9 %), АКШ (28,3 %) һәм Япония (7,1 %) (2001—2004 еллар өчен уртача күрсәткечләр, ФАО).

Бананнарның өлгерүенә, башка җимешләр кебек үк, этилен газы ярдәм итә. Шуңа күрә, сату алдыннан, ерактан китерелгән яшел бананнар азот һәм этилен катнашмасы белән газлаштырыла . Бананнар еш кына өлгермәгән килеш, кибет киштәсендә яки куллану алдыннан өлгереп җитәрдәй булып сатыла .

## Куллану

Күп илләрдә банан төп азык-төлек чыганагы булып тора. Мәсәлән, Эквадорда гына еллык җан башына куллану 73,8 кг тәшкил итә (Россиядәге 7,29 кг белән чагыштырганда). Бананнар шулай ук Бурундида (189,4 кг), Самоада (85,0 кг), Комор утрауларында (77,8 кг) һәм Филиппиннарда (40,6 кг) куллануның зур өлешен тәшкил итә . Уртача Америка кешесе елына 150 кг га кадәр банан ашый (2020 еллар).

Ашарга яраклы банан төрләре шартлы рәвештә ике төп төркемгә бүленә: **десерт бананнары**, алар нигездә чи яки киптерелгән килеш ашала һәм **плантаннар** (яки **платаннар**), аларны куллану алдыннан пешерергә кирәк. Десерт төрләренең йомшагы бик татлы, күп күләмдә углеводлар, С витамины һәм фосфор, тимер, калий, кальций һәм магний кебек кайбер мөһим минералларны үз эченә ала (азык кыйммәте турындагы мәгълүматлар таблицасын карагыз). Платаннар (чинар агачының испанча исеме plátano, ул үз чиратында латинча чинар агачы исеме platanusка кайтып кала) гадәттә яшел яки кызыл кабыклы һәм крахмаллы, каты һәм татлы булмаган йомшагы булган җимешләр; алар куллану алдыннан кыздырыла, кайнатыла яки парда пешерелә. Ашаудан тыш, бананнар еш кына терлекләр өчен азык буларак кулланыла .

Бүгенге көндә үстерелгән барлык бананнар диярлек (десерт һәм платано төрләре) бер культигенның (кешеләр тарафыннан булдырылган ясалма төр) — *Musa × paradisiaca* сортларының вариацияләре (яки сортлары) булып тора, ул очлы бананының (*Musa acuminata*), Бальбис бананының (*Musa balbisiana*) һәм сирәгрәк Маклай бананының (*Musa maclayi*) гибриды .

Кара төстәге бананнарда сары төстәге бананнарга караганда биш тапкыр күбрәк түбән молекуляр шикәр һәм азрак крахмал бар .

#### Сортлар

Бананның якынча 500 төре үстерелә, ләкин кайберләре аз билгеле яки авырулар аркасында үстерелми. 1987 елга дөньядагы иң зур банан коллекциясе, 470 дән артык төрне һәм якынча 100 төрне үз эченә ала, Гондурасның Ла Лима муниципалитетында урнашкан

* 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* bananas.org вики сайты (ингл.)
* Бананнарның төрле телләрдәге исемнәре
* Джулия Ф. Мортонның «Җылы климат җимешләре» (1987) китабыннан банан турындагы бүлекнең тәрҗемәсе
* Банан үстерү, сортларның тасвирламасы, кайгырту

## Моны да карагыз

Төркем:Җиләк-җимеш
Төркем:Тропик авыл хуҗалыгы
Төркем:Азык үсемлекләре
Төркем:Тәрҗемәләре тикшерелмәгән битләр