open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ил йолдызы: Татар мөһаҗирләре матбугатында Габдулла Тукай

**Ил йолдызы: Татар мөһаҗирләре матбугатында Габдулла Тукай** - 2006 елда Татарстан китап нәшриятында басылган китап. Габдулла Тукайга багышланган бу җыентыкка милли мөһаҗирләребезнең төрле матбугат органнарында басылган истәлек язмалары һәм хәбәрләре тупланган.  Җыентыкны төзүче, искәрмәләр һәм аңлатмаларны язучы Зөфәр Мөхәммәтшин. Китапның тиражы - 1000 д.
## Сылтамалар
Төркем:2006 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Төркем:Габдулла Тукай
From Lips of the Tatar People

**From Lips of the Tatar People** - 2009 елда Мәгариф нәшриятында инглиз телендә басылган китап. Бу җыентыкка татар халык әдәбиятыннан, язучыларының әсәрләреннән өзекләр кергән. Китапның тиражы - 3000 д. 

Төркем:2009 ел китаплары  
Төркем:Мәгариф нәшриятында басылган китаплар
Төркем:Инглиз телендә әдәбият
Аджиев

**Аджиев** ― фамилия.
* Әнвәр Аджиев (1914—1991), Дагстан АССР халык шагыйре.
* Баһаветдин Аджиев (1950), Дагстанның халык шагыйре.
* Морат Аджиев (1944—2018), тарихчы, публицист һәм язучы.

Төркем:Фамилияләр
Хуан Карреньо де Миранда

**Хуа́н Карре́ньо де Мира́нда** (испан телендә: Juan Carreño de Miranda; 1614 елның 25 марты, Авилес — 1685 елның 10 марты, Мадрид) — барокко чоры испан рәссамы.

## Тәрҗемәи хәле
Астуриядә, Авилеста туган, шул ук исемле рәссамның улы. 1620-нче еллар ахырында Мадридта Педро де Лас Куэвас һәм Бартоломе Роман өйрәнчеге буларак белем алган. Килеп чыгышы буенча аксөяк булып, король сарай янының эчке структурасын һәм психологиясен яхшы аңлаган.

1669 елда Миранда сарай яны рәссамы итеп билгеләнгән булган. 1671 елда – баш сарай яны живописецы итеп. В правлениеКарлос II хөкемендә ул  Филипп IV янында Веласкес  уйнаган рольгә аналогик роль уйнаган.

## Иҗады
Король хезмәтенә кергәнче, күбесенчә дини живопись жанрында ясаган. Прадода аның гадәти булмаган чагылдыручанлык нәзек һәм сиземле Венециан манерасы белән кушылган “Изге Себастьян”ы (1656) һәм шулай ук соңрак охшаш манерада ясалган “Мәрьям Кыз тәрбиясе” саклана.
Аның испан король гаиләсенең портретлары документаль характерга ия. Аларда Веласкесның кырыс тыйнаклыгы белән элегантрак һәм дөньявирак ван Дейк манерасы кушыла. Шул ук вакытта йөзләр бик җентекләп ясалган.
Карреньо де Миранданың әсәрләре бөек алдан килүчесенә котылгысыз бәйсезлеген күрсәтә. Бу күбесенчә Веласкестан алынган кайбер тышкы алымнарда чагыла, бу, мәсәлән, “Маркиза Санта-Крус портреты” яки “Графиня Монтерей портреты” кебек хатын-кыз портретларында чагыла. Әмма Карреньо эшләрендә шулай ук Рубенс һәм ван Дейк иҗаты йогынтысы күренә. Бу йогынты рәссамның ир-атларның портретларында чагыла, мәсәлән, “Пастрана герцогы портреты”нда (1666—1670; Прадо).
Затлырак шәхесне – король Карл II-не сурәтләүче картиналарны исә Карреньо әзрәк “инглиз” иреклеге белән Антонис Мор тарафыннан әле салынган традицияләргә мөрәҗәгать итеп яза.

## Галерея


P.Potemkin by J.Carreno de Miranda (1681-2, Prado).jpg|Россия илчесе Петр Потёмкин портреты, 1681—1682, Прадо, Мадрид
Carlos II; Koning van Spanje.jpg|Алтын Йон Ордены бөек магистры киемендә Испания короле Карл II портреты
Juan CARREÑO DE MIRANDA - Queen Mariana de Austria as a Widow.JPG| Королева - ана Марианна Австрияленең траурда портреты, 1669, Прадо
Juan Carreño de Miranda 002.jpg|Изге Сантьягоның мөртәтләр өстеннән җиңүе, Нәфис сәнгать музее, Будапешт
King_Charles_II_of_Spain.jpg|Карл II портреты
Juan Carreno de Miranda 038.jpeg|Изге Себастьян, Рейксмюсеум, Амстердам
Juan Carreño de Miranda - La Magdalena penitente - Google Art Project.jpg|Үкенүче Мария Магдалина, Сан-Фернандо Король нәфис сәнгать академиясе, Мадрид
Juan Carreño de Miranda - Inés de Zúñiga, Countess of Monterrey - Google Art Project.jpg| Графиня Монтеррей портреты 


## Искәрмәләр

Төркем:Рәссамнар
Гомернең өч туе

**Гомернең өч туе  (Татар халкының гаилә йолалары)** - 1992 елда Татарстан китап нәшриятында Флера Баязитованың басылган китабы. Китапка татар халкы төрле төбәкләрдән җыелган, гаилә йолаларына караган мәгълүматлартуплап бирелә. Гаилә йолалары (туй, бала туу, күмү, искә алу) авылларда йола белгечләреһәм тел осталарын сөйләтеп, магнитофон тасмасына яздырып өйрәнелде. Бу язмалар үзгәртелмичә, җирле сөйләм үзенчәлекләрен саклаган хәлдә бирелә, язып алган урыннары күстелә. Китапның тиражы - 15000 д.
## Сылтамалар
Төркем:1992 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Ким Дык Син

**Ким Дык Син**, Ким Дыксин (кор. *김득신*, 1754 елда туган — 1822 елда үлгән) — Корея рәссам-пейзажисты һәм жанр живописе остасы.

*Ким Дык Син* король сарай яны рәссамы *Ким Ынни* (김응리) гаиләсендә туган, живопись һәм рәсемне әтисеннән өйрәнгән, соңыннан хезмәтне Корея король сарай янында дәвам иткән. Рәссам Чосон династиясе янында “Тохвасо” сарай яны живописецлар төркеменә рәсми рәвештә кабул ителгән булган. Чходо утравында инспектор вазифасында булган. Аның ир туганы һәм улы шулай ук рәссамнар булган. Европада аның иҗаты 1961-1962 елда оештырылган Сеулда шәхси тупланмадан жанр картиналары күрсәтелгән күргәзмәгә рәхмәтле мәшһүр булган.

## Галерея

файл:Kim Deuksin - Pajeokdo.jpg|*Пхаджокто* (파적도 破寂圖), Тынгылыкны алып китүчеләр
файл:Kim.Deuksin-Bansangdo.jpg|*Пансандо* (반상도班常圖), Янбан һәм крестьяннар
файл:Kim.Deuksin-Daejanggan.jpg|*Тимерче остаханәсендә* (대장간)
файл:Kim.Deuksin-Suha.ilgido.jpg|*Агач астында ял итүче гаилә* (수하일가도 樹下一家圖)
файл:Kim.Deuksin-Jari.jjagi.jpg|*Салам чыптаны үрү* 자리짜기
файл:Kim.Deuksin-Tujeondo.jpg|*Комарлы уен* (투전도 鬪錢圖)
файл:Kim.Deuksin-Guisido.jpg|*Базардан кайту* (귀시도 歸市圖)
файл:Kim.Deuksin-Seongha.jikgu.jpg|*Җәйге эсседә чыптаны үреп ясау", * 성하직구 (盛夏織구)


## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 

Төркем:Рәссамнар
Атамаларда туганлык һәм гаилә мөнәсәбәтләре

**Атамаларда туганлык һәм гаилә мөнәсәбәтләре** - 2014 елда Татарстан китап нәшриятында Дөрия Рамазанованың басылган китабы.  Бу хезмәттә гаилә мөнсәбәтләрен, туганлыкны, алар белән бәйле күп кенә йолаларны белдерә торган атамалар карала, аларның үсеш-үзгәреш үзенчәлекләре, килеп чыгышларына карата күзәтүләр ясала.  Китапның тиражы - 2000 д.
## Сылтамалар
Төркем:2014 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Стәрлебаш районы татар авыллары

**[[Стәрлебаш районы]]** (, ) — Башкортстан Республикасының көньяк-көнбатыш өлешендә урнашкан район.
Районда барлыгы 69 авыл бар, шуларның 23-е татар авылы.

Районда татар авыллары: Әмир, Бакча, Хәлекәй, Акчишмә, Сары Елга, Өчегән-Әсән, Бузат, Карамалы-Бузат, Гали-Бузат, Кече Бузат, Карагыш, Гөлем, Ибрай, Кызылъяр, Яшергән, Тәтер-Арслан, Айдарәле, Тормай, Яңгырчы, Куганакбаш, Стәрлебаш, Урман, Бакый. Кайбер шул татар авыллары халкы өлешчә башкортлар дип яздырылган.

Әмир (Әмирдән бүленеп чыккан Бакча), Хәлекәй (аннан аерылып чыккан Акчишмә һәм Сары Елга), Өчегән-Әсән, Бузат (аннан аерылып чыккан Карамалы-Бузат, Гали-Бузат, Кече Бузат), Карагыш, Гөлем авылларында күбесенчә мишәрләр яши. Бирегә XVIII—XIX гасырларда күчеп килгәннәр, чыгышлары белән төмәннәр: Пенза, Тамбов, Сембер губерналарыннан.

Ибрай (аннан бүленеп чыккан Кызылъяр), Яшергән, Тәтер-Арслан, Айдарәле, Тормай, Яңгырчы, Куганакбаш, Стәрлебаш, Урман, Бакый авылларында күберәк казан татарлары яши.
Ибрай, Кызылъяр, Айдарәле, Яшергән авылларын каргалы сәүдә татарлары нигезләгән, шул ук вакытта Стәрлебаш авылына казан татарлары белән бергә мишәрләр дә, каргалы татарлары да килеп утырган.

Казан татарлары авылларында татар теленең минзәлә сөйләшенең бәләбәй урынчылыгы таралган, минзәлә сөйләшенең үзенчәлекләре юкка чыккан диярлек, татар әдәби теле өчен хас вариантлар өстенлек итә, шул ук вакытта стәрлетамак сөйләше йогынтысы бар. Мишәр авылларында стәрлетамак сөйләше таралган.

Юкка чыккан татар авыллары: Сөлекле Күл, Ирекле.

## Искәрмәләр

Стәрлебаш районы
*
Ерак гасырларга сәяхәт

**Ерак гасырларга сәяхәт. Борынгы язмалар ни сөйли.** - 1979 елда Татарстан китап нәшриятында басылган китап. Китап авторы Виктор Драчук язуның рәсемнән алып хәрефкә кадәр үсеп камилләшүе, төрле халыкларның иң борынгы язмаларын дешифрлау турында мавыктыргыч итеп сөйли.  Русча оригинал китабы "Молодая гвардия" нәшриятында 1977 елда басылган. Татарчага Г. Абдрахманова, Р. Камалова тәрҗемә иткәннәр. Китапның тиражы - 4500 д. 
## Сылтамалар
Төркем:1979 ел китаплары
Төркем:Татарча китаплар
Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Стәрлетамак районы татар авыллары

**[[Стәрлетамак районы]]** (, ) — Башкортстан Республикасының үзәк өлешендә урнашкан район.
Районда барлыгы 111 авыл бар, шуларның 16-сы татар авылы.

Районда татар авыллары: Ашказар, Кантюковка, Байрак, Алатана, Бүреказган, Талач, Кырмыскалы, Кырмыска, Югары Усылы, Түбән Усылы, Чулпан, Бәгәнәш, Сонгыр, Алга, Яблуновка, Латыйп. Кайбер шул татар авыллары халкы өлешчә башкортлар дип яздырылган. Аллагуат һәм Кече Аллагуат авыллары Салават шәһәре эченә кергәннәр.

Кантюковка, Аллагуат, Кече Аллагуат, Алга, Яблуновка, Латыйп, Бүреказган, Талач, Кырмыскалы, Кырмыска авылларында күбесенчә мишәрләр яши. Бирегә XVIII—XIX гасырларда күчеп килгәннәр, чыгышлары белән төмәннәр: Пенза, Тамбов, Сембер губерналарыннан.

Ашказар, Байрак, Алатана, Югары Усылы, Түбән Усылы, Чулпан, Бәгәнәш, Сонгыр авылларында күберәк казан татарлары яши.

Шул ук вакытта Кырмыскалы, Бүреказган, Югары Усылы авылларына казан татарлары да, мишәрләр дә да килеп утырган. Алатана авылын Тау ягы татарлары нигезләгән.

Казан татарлары авылларында татар теленең минзәлә сөйләшенең бәләбәй урынчылыгы таралган. Казан татарлары авылларында минзәлә сөйләшенең үзенчәлекләре юкка чыккан диярлек, татар әдәби теле өчен хас вариантлар өстенлек итә, шул ук вакытта стәрлетамак сөйләше йогынтысы бар. Мишәр авылларында стәрлетамак сөйләше таралган. Ә Алатана авылында тепекәй сөйләше таралган.

Юкка чыккан татар авыллары: Иске Габдрахман, Кызыл Таң.

## Искәрмәләр

Стәрлетамак районы
*
Проект:Төбәк тематик атналыгы/Швеция атналыгы

**«Швеция атналыгы»** —  Швеция, төбәк халкы, мәдәнияте һәм тарихы турында мәкаләләр язу өчен төзелгән «Төбәк тематик атналыгы» проектының өлеше. Шулай ук Швеция турында булган мәкаләләрне яхшырту планлаштырыла.

Швеция атналыгы бу төбәк турындагы мәкаләләр буенча бушлыкларны тутырырга тиеш. Атна кысаларында Швеция һәм Швеция мәдәнияте белән бәйле мәкаләләр булдырылачак һәм яхшыртылачак.

**Вакыт:** 1 — 15 октябрь 2024

**Кыйбла:** швед, инглиз Википедияләрендә Швеция турында татар Википедиясенә караганда күпкә күбрәк мәгълүмат бар.

## Нәтиҗә
11 төзелгән һәм 0 яхшыртылган мәкалә, 0 калып, 0 рәсем.

## Бүләкләр

### Швеция ордены

* Хөрмәтле проектта катнашучылар! Швеция атналыгы кысаларында 10 һәм аннан да күбрәк мәкалә язган һәркемгә атнада катнашу истәлегенә проект кураторы тарафыннан «Швеция ордены» тапшырылачак. **Шартлар**: әһәмиятлелек, язылган мәкаләнең күләме 5000 байттан ким булмаска тиеш һәм мәкаләдәге мәгълүматны раслаучы бер абруйлы чыганакның булуы мәҗбүри.

### Проекттан рәхмәт
Бер атна эчендә бер яки берничә мәкалә язган катнашучыларның фикер алышу битләрендә атна тәмамлангач, проектның шәхси рәхмәте белдереләчәк.

## Статистика
**Зинһар, кертем мәгълүматларын яңартырга онытмагыз.**

## Ясарга кирәк
Түбәндәге исемлектәге мәкаләләрдән тыш, төбәк белән бәйле теләсә нинди әйберләр турында яза аласыз.

### Шәхесләр

* Элиза Оттесен-Йенсен en

* Эрнфрид Мальмгрен en

* Свен-Бертиль Таубе en

* Маркус Вандт en

* Ева Диксон en

* Юхан Габриэль Спарвенфельд en

* Никлас Кварфорт en
Өч мушкетер (китап)

**Өч мушкетер** - 1979 елда атаклы француз язучысы Александр Дюманың (1802-1870) Татарстан китап нәшриятында басылган романы. Бу романда XVII гасырның 20-нче елларында Франсада булган вакыйгалар тасвирлана. Персонажларның байтагы - шул замандаг яшәгән чын тарихи шәхесләр, әмма Дюма тарихи чынлыкны әсәренә төп җирлек итеп кенә ала,  мавыктыргыч итеп маҗаралы вакыйгалар кора. Романның төп каһарманнары - мушкетерлар төркеме - Атос, Портос, Арамис һәм дАртаньян. Соңрак бу трилогиясенең беренче кисәге булып китә.  Романны русчадан Яхъя Халитов тәрҗемә иткән. Китапның тиражы - 50000 д.
## Сылтамалар
Төркем:1979 ел китаплары
Төркем:Татарча китаплар
Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Китап дөньясына сәяхәт

**Китап дөньясына сәяхәт. Татар басма сүзенең сәхифәләреннән** - Әбрар Кәримуллинның 1979 елда Татарстан китап нәшриятында басылган китабы. Бу китапта татар басма сүзенең беренче адымнары, аның халык мәгърифәте һәм әдәбият белән бәйләнеше сүрәтләнә. Китапның тиражы - 5000 д.
## Эчтәлек
* Нәрсә ул милли китап?
* Беренче татар китаплары
* Татар басма әлифбасына - 200 ел
* Казан татар матбагачылыгы тарихыннан
* Типографияләр тарихыннан
* Оренбургта татар матбагачылыгы
* Башкортстанда татар матбагачылыгы
* "Яшь гомер" драмасы һәм патша цензурасы
* Казакъ телендәге басмалар
* Тормышка ашмаган проектлар
* Каюм Насыйринең "Таң йолдызы"
* Гөлнар ханым
* Рус әдәбияты татар телендә
* Әдәби мирас һәм библиография
* Китап һәм әдәбият
## Сылтамалар
Төркем:1979 ел китаплары
Төркем:Татарча китаплар
Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Төркия Республикасының белешмә китабы

**Төркия Республикасының белешмә китабы** - 1999 елда Әнкарада татар һәм төрек телләрендә басылган китап. Бу белешмә китабы Мәрмәрә Университеты Төркият Институты директоры профессор Надир Дәүләт һәм гыйльми хезмәткәре А. Күн Сойсал тарафыннан хәзерләнде. Татар теленә тәрҗемә гыйльми хезмәткәр Исмәгыйль Түркоглы тарафыннан хәзерләнде. Китапта Төркия турында төрле белешмәләр бирелә.

## Сылтамалар
Төркем:1999 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Төрекчә китаплар
Төркем:Төркия
Мәхмәт Гүрмәз

**Мәхмәт Гүрмәз** (, *[[1959 ел]]ның [[1 гыйнвар]]ы, [[Төркия]], Газиантеп иле, [[Низип]]*) ― Ислам теологы, Ислам белеме буенча фәлсәфә докторы (1995), профессор (2006), Төркиядәге Ислам гыйльми академиясе директоры (2017 елдан), Төркиянең Диният эшләре башлыгы (2010―2017). Татар дин белгече Муса Бигиев (1873―1949) әсәрләрен өйрәнеп, фәнни хезмәтләр язган. 

## Тәрҗемәи хәле
1959 елның 1 гыйнварында Низип шәһәрендә туган. Әнисе ягыннан әбисе төрек кызы, әтисе ягыннан әбисе көрд кызы булган. Башлангыч белемне Низипта, урта белемне Газиантепта Имам Хатыйп урта мәктәбендә алган. 

1987 елда Әнкара университетының илаһият факультетында Ислам фәнен өйрәнүне тәмамлаган һәм әлеге факультетта бакалавр дәрәҗәсен алган. 1988―1989 елларда, Төркия милли мәгариф министрлыгы стипендиясенә, Каһирәдә  укыган. 1990 елдан «Сөннәт һәм хәдисләрне аңлау һәм интерпретацияләү методологиясе проблемасы» темасы өстендә эшләп, 1995 елда Әнкарада  Ислам белеме буенча  дәрәҗәсен алган. 1995―1997 елларда Казакъстандагы халыкара Әхмәт Ясәви исемендәге  илаһият факультетында ассистент булган. 1997―1998 елларда Бөекбританиядә яшәгән. 1999 елдан доцент. 2001 елдан 2003 елга кадәр Әнкарадагы Хаҗеттепе университетының педагогика факультетында дәресләр биргән. 2006 елдан профессор.

2010―2017 елларда Төркиянең Диният эшләре  (*Диянәт*) башлыгы . 2017 елда пенсиягә киткәч, Ислам гыйльми академиясен нигезләгән.

Бөек татар дин белгече-философ Муса Җаруллаһ хәзрәт Биги (*[[Муса Бигиев]]*, 1873―1949) әсәрләрен өйрәнеп, фәнни хезмәтләр язган.

## Басылган хезмәтләре
* Sünnet ve Hadisin Aktüel Değeri, Kitâbiyât Yayınları, Ankara 2006.
* Gazzâli'de Sünnet Hadis ve Yorum, Kitâbiyât Yayınları, Ankara 2006.
* Sünnet ve Hadisin Anlaşılması ve Yorumlanmasında Metodoloji Sorunu, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara I. Baskı 1997, II. Baskı 2000.
* **Musa Carullah Bigiyef**, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara 1994.
* İslâm Dininin Temel Kaynakları -Sünnet/Hadis-, Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi, İlâhiyat Önlisans Ders Kitabı, Anadolu Üniversitesi Yayınları, Eskişehir, 1999.
### Чит телдә басылган китабы
* Musa Carullah Bigiyef (бу әсәр рус теленә тәрҗемә ителеп, 2003 елда басылып чыккан).

## Шәхси тормышы
Өйләнгән, өч баласы бар. Гарәп һәм инглиз телләрен белә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Resmî site  
*  Prof. Dr. Mehmet Görmez. Diyanet İşleri Baskanligi 

Төркем:Әнкара университетын тәмамлаучылар
Төркем:Ислам белеме буенча фәлсәфә докторлары
Төркем:Төркия илаһиятчылары
Төркем:Төркия галимнәре
Төркем:Төркия академиклары
Клаудио Коэльо

**Кла́удио Коэ́льо** (испан телендә: Claudio Coello) — испан барокко рәссамы, Испаниянең XVII гасырда әһәмиятле рәссамнарның соңгыларының берсе итеп санала. Король Карл II-нең сарай яны рәссамы һәм португаль сынчысы Аугустин Коэльоның улы булган.
## Тәрҗемәи хәле
Килеп чыгышы буенча португаль гаиләдән булган, әмма Мадридта туган булган. Живописьне Франсиско Рисидан өйрәнгән, шул ук вакытта Сан Пласидо монастыреның алтарен буяп ясаган булган. Хуан Карреньо де Миранда белән танышудан соң король сәнгать тупланмасына ирешергә рөхсәт алган, Тициан, Рубенс һәм Ван-Дейк иҗатларын өйрәнгән.

Бергә Римда өйрәнгән Хосе Доносо белән дус булган. Доносо белән бергә Мадрид һәм Толедода берничә фреска ясаган, Мария Луиза Орлеанлы керүенә арканы бизәгән. 1863 елда Сарагоса Архиепархиясенең епискобы булган һәм король Карл II-нең Эскориал сараенда торуы вакытында сарай яны рәссамы итеп билгеләнгән булган.
Сәнгать белгече Андрей Иван улы Сомов Брокгауз һәм Ефрон Энциклопедиясе өчен мәкалә өчен аны итальян живописецы Лука Джордано туган иленә кайтканнан соң “Испаниянең әһәмиятле живописецларының соңгыларның берсе” буларак билгеләп үткән.

## Галерея

Файл:Claudio coello-inmaculada-prado.jpg|Мәрьям Кызның гөнаһсыз балага узуы
Файл:Claudio coello-san antonio de padua.jpg|Антоний Падуалы
Файл:SaintDominic.jpg|Доминик (изге)


## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 
Төркем:Рәссамнар
Ганс Крелл

**Ганс** **Крелл** (немец телендә: Hans Krell) — Яңарыш чоры немец портретисты, сарай яны рәссамы, Орша астындагы сугыш картинасының фараз ителгән авторларының берсе.

## Тәрҗемәи хәле
Карьерасын Ансбахта Георг Динчелнең сарай яны рәссамы буларак башлаган. Соңыннан Венгрия короле Людовик II-гә Прагада һәм Будада хезмәткә кергән, анда 1522—1526 елларда эшләгән. Аннан соң Лейпцигта (1531) һәм Фрайбергта, Саксония (1534) эшләгән. Шулай ук Альбрехт Бранденбург-Ансбахлы, Бранденбург курфюрстинасы Ядвига Ягеллонка һәм курфюрст Август Саксонияле принцларының сарай яны рәссамы буларак мәгълүм.
Тарихчы Дитер Копплин Луис Кранах остаханәсе белән бәйләнешенә ишарә итеп Креллны Орша астында сугыш картинасының авторы дип атый.

## Галерея

Файл:Hans Krell 001.jpg|alt=König Ludwig II. von Böhmen und Ungarn|Людовик II (Венгрия һәм Чехия короле)
Файл:Albrecht von Hohenzollern.jpg|alt=Albrecht von Brandenburg-Ansbach|Альбрехт (Пруссия герцогы)
Файл:Portraits-Hans Krell-Philipp I Hessen-1534.jpg|alt=Landgraf Philipp I. von Hessen|Филипп (Гессен ландграфы)
Файл:Hans Krell - Maria, Königin von Ungarn (1505-1558) - 3564 - Bavarian State Painting Collections.jpg|alt=Maria Königin von Ungarn|Мария Австрияле
Файл:Hans Krell - Portrait of Princess Emilia of Saxony - Google Art Project.jpg|alt=Prinzessin Emilia von Sachsen|Эмилия Саксонияле


## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

Төркем:Рәссамнар
Мәҗмугыл-хикәят

**Мәҗмугыл-хикәят** - XVIII гасырда фарсычадан татарчага иҗади тәрҗемә ителгән хикәятләр тупланмасы. Мәшһүр "Мең дә бер кичә"дәге кебек үк, аларда мәхәббәт юлындагы гаҗәеп маҗаралар, каһарманнарның үз күәтләре, акыл көче һәм Аллаһның ярдәме белән баш китәрлек хәлләрдән исән-имин җиңеп чыгулары тасвир ителә.  1994 елда Татарстан китап нәшриятында басылган китап.  Җыентыкны басмага әзерләүче, хәзерге әдәби телгә күчерүче һәм бизәүче-рәссам Нәҗип Исмәгыйль.  Китапның тиражы - 15000 данә.
## Сылтамалар
Төркем:1994 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Каһарман Катил

**Каһарман Катил** - XIII-XIV гасырларда төрки-татарлар арасында популяр булган дастан.  Дастанны өйрәнеп, аңа фәнни кереш язучы һәм текстологик яктан хәзерләп, телен бүгенге татар теленә якыйнайтып эшләүче - Марсель Әхмәтҗанов.  1998 елда Татарстан китап нәшриятында басылган китап.   Китапның тиражы 5000 данә.
## Сылтамалар
Төркем:1998 ел китаплары  Төркем:Дастаннар 
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Күчем хан (китап)

**Күчем хан** романы - Фәүзия Бәйрәмованың 2011 елда Татарстан китап нәшриятында басылган китабы.  Роман - Себер татарлары тарихына караган әдәби әсәр, анда XVI гасырның икенче яртысында Себер ханлыгына каршы башланган яулап алу сугышлары, җирле халыкның батырлача көрәше һәм ачы язмышы тасвирлана. Романда илен дошманга бирмәс өчен егерме ел кулына кылыч тотып сугышкан Күчем хан образы, шулай ук Казан ханәкәсе Сүзгебикә, хыянәткә барган Карача вәзир, башкисәр Ермак образлары сүрәтләнән. Китапның тиражы 3000 д.
## Сылтамалар
Төркем:2011 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Төркем:Себер ханлыгы
Болак арты республикасы (китап)

**Болак арты республикасы** - 1999 елда Рәмзи Вәлиевның Татарстан китап нәшриятында басылган китабы. Китапның беренче бүлеге 1918 ел башында Казанда татар дәүләтчелеге торгызу вакыйгаларына багышлана. Китапның икенче бүлегендә 1930 елларда татар язучыларының "Җидегән чишмә" оешмасы хакында язылган.  Китапның тиражы - 2000 д. 
## Эчтәлек
* Кереш
* Болак арты республикасы
* Болганчык еллар авазы
* Кушымталар
## Сылтамалар
Төркем:1999 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Гыйбрәтле хикәятләр

**Гыйбрәтле хикәятләр** -   2004 елда Татарстан китап нәшриятында басылган китап. Әлегә җыентыкка XVIII-XIX гасырларда язылган кулъязма китаплардан һәм шәкерт дәфтәрләреннән сайланып алынган әсәрләр тупланды.  Җыентыкны басмага әзерләүче, хәзерге әдәби телгә күчерүче һәм бизәүче-рәссам Нәҗип Исмәгыйль.  Китапның тиражы - 2000 данә.
## Сылтамалар
Төркем:2004 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Куергазы районы татар авыллары

**[[Куергазы районы]]** (, ) — Башкортстан Республикасының көньяк-көнбатыш өлешендә урнашкан район.
Районда барлыгы 84 авыл бар, шуларның 7-се татар авылы.

Районда татар авыллары: Яңа Мораптал, Яңа Аллабирде, Зәк-Ишмәт, Шабагыш, Яңа Муса, Абдул, Тимербай һәм Зирекле. Кайбер шул татар авыллары халкы өлешчә башкортлар дип яздырылган.

Шабагыш, Яңа Муса авылларында күбесенчә мишәрләр яши, Стәрлебаш якларыннан. Ул якларга исә XVIII—XIX гасырларда күчеп килгәннәр, чыгышлары белән төмәннәр: Пенза, Тамбов, Сембер губерналарыннан.

Яңа Мораптал, Яңа Аллабирде, Зәк-Ишмәт, Абдул, Тимербай һәм Зирекле авылларында күберәк казан татарлары яши. Зәк-Ишмәт авылында, шул исәптән, каргалы татарлары да яши.

Казан татарлары авылларында татар теленең минзәлә сөйләшенең бәләбәй урынчылыгы таралган. Казан татарлары авылларында минзәлә сөйләшенең үзенчәлекләре юкка чыккан диярлек, татар әдәби теле өчен хас вариантлар өстенлек итә, шул ук вакытта стәрлетамак сөйләше йогынтысы бар. Мишәр авылларында стәрлетамак сөйләше таралган.

Юкка чыккан татар авыллары: Кызыл Маяк, Чапай, Икенче Тимербай.

## Искәрмәләр

Куергазы районы
*
Мәләвез районы татар авыллары

**[[Мәләвез районы]]** (, ) — Башкортстан Республикасының көньяк-көнбатыш өлешендә урнашкан район.
Районда барлыгы 96 авыл бар, шуларның 5-се татар авылы.

Районда татар авыллары: Җиргән, Айтуган, Дмитриевка, Сарыш, Мотай. Кайбер шул татар авыллары халкы өлешчә башкортлар дип яздырылган.

Татары авылларында татар теленең минзәлә сөйләшенең бәләбәй урынчылыгы таралган. Алардан Сабаш, Нурдәүләт, Югары Юлдаш авылы башкортлары да татарча сөйләшә.

Юкка чыккан татар авыллары: Әлмәк, Акбота, Сакыс.

## Искәрмәләр

Мәләвез районы
*
Федоровка районы татар авыллары

**[[Федоровка районы]]** (, ) — Башкортстан Республикасының үзәк өлешендә урнашкан район.
Районда барлыгы 68 авыл бар, шуларның 11-е татар авылы.

Районда татар авыллары: Балыклы, Юрматы, Динес, Коралачык, Әтәч, Явыш, Акбулат, Балыклыбаш, Өчбүләк, Коры Татар Иҗәге, Коры Рус Иҗәге. Кайбер шул татар авыллары халкы өлешчә башкортлар дип яздырылган.

Акбулат, Явыш, Юрматы авылларында күбесенчә мишәрләр яши. Бирегә XVIII гасырда күчеп килгәннәр, чыгышлары белән Сембер губернасы нижгар мишәрләре. Юрматы авылында — Стәрлебаш мишәрләре (карагышлар). Калган авылларда күберәк казан татарлары, шул исәптән Балыклы, Өчбүләк, Динес авылларында каргалы казан татарлары яши. Урта Идел буеннан татарлар Фёдоровка районы территориясенә XVIII йөзнең уртасында һәм икенче яртысында күпләп күченәләр. Алар, кердәшләр буларак, башкорт авылларына урнаша, соңрак бу авыллар татар авыллары (Балыклы, Коралачык, Әтәч, Явыш һәм башкалар) булып китә. Акбулат, Балыклыбаш авылларына татарлар нигез сала.

Казан татарлары авылларында татар теленең минзәлә сөйләшенең бәләбәй урынчылыгы таралган, минзәлә сөйләшенең үзенчәлекләре юкка чыккан диярлек, татар әдәби теле өчен хас вариантлар өстенлек итә, шул ук вакытта стәрлетамак, каргалы сөйләше йогынтысы бар. Мишәр авылларында стәрлетамак сөйләше таралган.

Юкка чыккан татар авыллары: Ядкар, Болгар.
## Искәрмәләр

Федоровка районы
*
Мөнәҗәтләр (китап)

**Мөнәҗәтләр** - 2005 елда Татарстан китап нәшриятында басылган китап. Бу җыентыкка төрле жанрлардагы, шул исәптәндини-фәлсәфи, туган ил, ана һәм бала, яшәү һзм үлем турында мөнәҗәтләр тупланды. Төзүчесе, сүзлек һәм искәрмәләрне әзерләүче филология фәннәре докторы А.Х. Садыйкова. Рус теленә шигри тәҗемә итүче С.В. Малышев.  Китапның тиражы - 2000 д.

## Сылтамалар
Төркем:2005 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Кырмыскалы районы татар авыллары

**[[Кырмыскалы районы]]** (, ) — Башкортстан Республикасының үзәк өлешендә урнашкан район.
Районда барлыгы 122 авыл бар, шуларның 44-е татар авылы.

Районда татар авыллары: Аккүл, Актүбә, Алмалык, Арыслан, Атҗитәр, Балта, Белски, Бозаяз, Бозаязбаш, Бүләкәй, Варшавка, Илтуган, Иске Акташ, Иске Кыешкы, Иске Шәрәй, Кабак, Колыш, Кушкүл, Куяш, Кырмыскалы, Кәчевән, Ляхово, Октябрь, Подлуб, Олыкүл, Салҗыгыт, Сарсаз, Сарт-Нәүрүз, Сарт-Чишмә, Сахай, Сем, Сулы Куак, Суык Чишмә, Сәвәләй, Таусеңер, Таңсәет, Түбән Тимкә, Урал, Шәйморат, Югары Тимкә, Якты Ялан, Яктыкүл, Яңа Акташ, Яңа Куганак, Яңа Кыешкы, Яңа Муса.
Кайбер шул татар авыллары халкы өлешчә башкортлар дип яздырылган.

Аккүл, Актүбә, Алмалык, Арыслан, Атҗитәр, Балта, Бозаяз, Бозаязбаш, Бүләкәй, Варшавка, Илтуган, Иске Кыешкы, Кушкүл, Кырмыскалы, Кәчевән, Ляхово, Октябрь, Подлуб, Салҗыгыт, Сарсаз, Сарт-Нәүрүз, Сарт-Чишмә, Сулы Куак, Суык Чишмә, Таусеңер, Түбән Тимкә, Урал, Шәйморат, Югары Тимкә, Якты Ялан, Яктыкүл, Яңа Акташ, Яңа Куганак, Яңа Муса авылларында күбесенчә мишәрләр яши. Төньяк Башкортстан җирлегенә иң беренче булып күченгән һәм XVIII гасырда көньякка юнәлгән мишәр токымнары (ягъни байкыбаш токымнары). Таңсәет авылы — татарлашкан чирмешләрдән.

Яңа Кыешкы, Сарт-Нәүрүз, Сарт-Чишмә, Иске Акташ, Иске Шәрәй, Куяш, Белски, Сем, Олыкүл, Сахай, Кабак, Колыш, Сәвәләй авылларында күберәк казан татарлары яши (типтәрләр, ясаклы, йомышлы татарлар).

Шуны истә тотарга кирәк биредәге мишәр авылларына казан татарлары да (типтәрләр, ясаклы, йомышлы татарлар), ә казан тарлары авылларына мишәрләр дә күпләп килеп утырган.

Казан татарлары авылларында татар теленең минзәлә сөйләше таралган,, шул ук вакытта байкыбаш сөйләше йогынтысы бар. Мишәр авылларында стәрлетамак сөйләше таралган. Бу авылларда байкыбаш сөйләше минзәлә сөйләше йогынтысында урта диалектка якынаю кичергән.

Юкка чыккан татар авыллары: Чарлак, Тугай, Янбай, Казакүл.

## Искәрмәләр

Кырмыскалы районы
*
Колын авылы мәчете

**Колын авылы мәчете**, «Гөлчирә» мәчете () ― Татарстанның Актаныш районы Иске Айман авыл җирлеге составындагы Колын авылында 2004 елда ачылган ислам гыйбадәтханәсе (мәчет). Татарстан мөселманнары Диния нәзарәтенең Актаныш районы мөхтәсибәте карамагында.

## Тарих
1701 елда нигезләнгән Колын авылында мәчет 1837 елдан (вариант: 1848 елдан ) искә алына, аның каршында мәдрәсә эшләгән.

XX гасыр башында Колында мәчет, мәктәп булган.
 
Әнәк авылында яшәүче Мостафиннар гаиләсе ― Альберт һәм Венера, Рушат һәм Люция Мостафиннар (әти-әниләре Әлфия (Хәйруллина) белән Фәндүс Мостафиннар) 2004 елда, Актаныш  районында беренчеләрдән булып, үз хисапларына әбиләре яшәгән Колын авылында мәчет ачканнар. Яңа мәчеткә меценатларның әбиләре истәлегенә «Гөлчирә» исеме бирелгән. Мостафиннар Колын авылыннан Айгиз Гыйльмуллинны дини гыйлем буенча укытып имам иткәннәр, Айгиз (җәмәгате Юлия белән) гомерен авылдашларына ислам дине нуры таратуга багышлаган. Аларга йорт салу, хезмәт хакы түләүне дә, мәчетне тоту чыгымнарын да Мостафиннар үз өсләренә алган. Шулар хисабына ел саен мәктәп каникуллары вакытында мәчеттә балалар өчен дини лагерь (җәйге мөселман аланы) оештырыла. Лагерь балалар Сабантуе белән тәмамлана.

2024 елның 4 августында мәчетнең ачылуына 20 ел тулу билгеләп үтелгән. Бәйрәмдә алып баручы Марсель Әхмәдуллин, гармунчы Ринат Вәлиев, артистлар Марат Галимов, Марсель Вәгыйзовлар, Актаныш районы башлыгы Ленар Зарипов, Актаныш районы имам-хатыйбы Руслан хәзрәт Мортазин, Ютазы районы имам-хатыйбы Ильяс хәзрәт Зиннәтуллин катнашкан.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *Ф. М. Моратов, Й. Ә. Хуҗин*. Актаныш – туган җирем. Икенче басма. К.: 2010, 240 нчы бит.

## Сылтамалар
*  Колын (Кулуново)  / Татарский энциклопедический словарь. К,: Институт Татарской энциклопедии, 1999,  С.406. ISBN 0-9530650-3-0
* 

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:2004 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Актаныш районы мәчетләре
Эрнфрид Малмгрен

**Эрнфрид Карт Малмгрен** ( 1899 елның 3 ноябре, Көпинг – 1970 елның 28 марты) - швед эсперантисты, укытучы һәм Бөтендөнья Эсперанто Ассоциациясенең президенты булган.

## Басмалары

* *Esperanto kaj ĝia instruado en lernejoj* (laŭ materialo de Somera Pedagogia Semajno en Kranjska Gora de 26a julio ĝis 1a aŭgusto 1957, red. Peter Zlatnar, antauparolo de E. Malmgren. - Jugoslavia Esperanto-Federacio, 1959. - 200 p.)
* *La nuna stato de la instruado de la internacia lingvo en la lernejoj* (Ivo Lapenna kunlabore kun E. Malmgren, D. Kennedy, 1963)
* *Allas andra spraak Esperanto* (1957)
* *Amikaro adiaŭas amatan Stellan Engholm*
* *La Esperanto-Klubo: kial fondi ĝin, kiel fondi ĝin, kiaj estu la programoj* (1933)
* *Per kio ni amuzu nin? Societ- kaj dancludoj* (de Jakob Rosenberg; Ernfrid Malmgren. - 1934
* *Systematický kurs mezinárodního jazyka Esperanto* (Henrik Seppik; Ernfrid Malmgren - en la ĉeĥan trad. Ladislav Krajc. 1938)
* *Systematisk kurs i Esperanto* (Henrik Seppik; Ernfrid Malmgren. - 1932)
* *Esperanto keele süstemaatiline kursus* (Henrik Seppik; Ernfrid Malmgren. - 1936)
* *Sveda kantareto* (1931)

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Мәктәптә милли әдәбият дәресләре (китап)

**Мәктәптә милли әдәбият дәресләре** - 2000 елда Татарстан китап нәшриятында басылган китап. Әлеге китап Габдулла Тукайның мәктәп-мәдрәсәләр өчен төзелгән мәгълүм дәреслек-хрестоматиясе (1911 ел) нигезендә кабат бастырылды. Биредә Г. Тукайның үз шигырьләре белән беррәттән, Каюм Насыйри, Гаяз Исхакый, Дәрдмәнд, Фатих Әмирхан, Мәҗит Гафури, Фатих Кәрими, Ризаэтдин Фәхретдин һ.б. дистәдән артык күренекле татар әдипләренең гүзәл әсәрләре тупланган. Китапның тиражы 2000 д.

## Сылтамалар
Төркем:2000 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар Төркем:Габдулла Тукай
Татарлар: исемебез һәм җисемебез

**Татарлар: исемебез һәм җисемебез** - 1991 елда Әбрар Кәримуллинның Татарстан китап нәшриятында басылган китабы. Китапта татар этнонимының килеп чыгу тарихы яктыртыла.  Китапның тиражы 50000 д.
## Сылтамалар
Төркем:1991 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Нугай Урдасы (китап)

**Нугай Урдасы: татар халкының тарихи мирасы** - Марсель Әхмәтҗановның Мәгариф нәшриятында (2002 ел, тиражы 3000 д.) һәм Татарстан китап нәшриятында (2009 ел, тиражы 2000 д.) басылган китаплары. Бу китапларда Идел-Урал буе татарларының этник тарихы бербөтен итеп анализлана. Автор китапны археографик экспедицияләр юлы белән күп еллар дәвамында тупланган татар шәҗәрәләренә таянып язган. Китергән шәҗәрә текстлары татар халкының Нугай Урдасы варислары булуын расларга тулысынча җитәрлек.

## Сылтамалар
Төркем:2002 ел китаплары  Төркем:2009 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар Төркем:Мәгариф нәшриятында басылган китаплар Төркем:Нугай Урдасы
Кигәвен (китап)

**Кигәвен** - Этель Лилиан Войничның 1981 елда Татарстан китап нәшриятында басылган романы. Романны русчадан Кыям Миңлебаев тәрҗемә итте. Китапның тиражы 15000 д.
## Сылтамалар
Төркем:1981 ел китаплары
Төркем:Татарча китаплар
Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Татар драматурглары (китап)

**Татар драматурглары: биобиблиографик белешмәлек** - 2007 елда Татарстан китап нәшриятында басылган китап. Төзүчеләре: Флера Ганиева, Рамилә Яруллина, Алсу Саттарова. Китапта 108 язучының - драматург, прозаик-драматург, шагыйрь-драматург, артист-драматургларының кыскача биографияләре һәм иҗатлары турында мәгълүматлар бирелә. Китапның тиражы 3000 данә.
## Сылтамалар
Төркем:2007 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Төркем:Татар драматурглары
Татар тарихчылары (китап)

**Татар тарихчылары** - 2006 елда Сәлам Алишевның Татарстан китап нәшриятында басылган китабы. Бу китап татар халкында тарих фәненең барлыкка килүен һәм үсүен, тарих язучы галимнәре, аларның хезмәтләре турында сөйли. Китапның тиражы - 2000 д.
## Эчтәлек
* Кереш сүз
* Казан ханлыгы чорында татарча чыганаклар
** Казан ханнары ярлыклары
** Шәриф Хаҗитархани. "Зафәр намә-и вилайәт-и Казан"
** Җир мөнәсәбәтләренә караган татарча язмалар
** Кабер ташы язмалары
** Шәҗәрәләр
* Халык авыз иҗаты
* Матур әдәбият әсәрләре
* Татарларда тарих фәненең үсеше
** Борынгы чорда тарихи  белемнәр
** Тарих фәне үсешенә алшартлар
** Тарихи белемнәрнең фән булып формалашуы
** Тарих фәненең үсә һәм ныгый баруы
* XX гасырның беренче яртысында татар тарихын язу
** Чорга характеристика
** Өч тарихчы казый
** Россия тарихы буенча татар тарихчыларының хезмәтләре
** Гомуми тарих
** Гайнетдин Әхмәров һәм Әхмәтзәки Вәлиди
** Һади Атласи, Габделбари Баттал һәм Газиз Гобәйдуллин
** Кыскача йомгак
** Файдалынган әдәбият
Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Төркем:2006 ел китаплары Төркем:Татарча китаплар
Франс Лёйкс

**Франс Лёйкс** (нидерланд телендә: Frans Luycx, *шулай ук* Lux, Leux, Laix, Löx, Leix, Lieix, Leuycx яки Likh) — барокко чоры фламанд рәссамы, Изге Рим империясе императоры Фердинанд III-нең сарай яны рәссамы.

## Тормышы һәм иҗаты
1604 елда Антверпенда бай ефәк сатучы гаиләсендә туган. 1618 елда Франс Лёйкс Ремакль Сина дигән рәссамга өйрәнчек булып килгән, ул рәссамның эшләре безгә кадәр сакланып калмаган. 2 елдан соң Лёйкс П. П. Рубенс остаханәсенә күчкән, анда шунда 1617 елдан 1620 елга кадәр чорда эшләгән А. ван Дейк белән танышкан. 1620 елда Лёйкс Антверпен Изге Лука рәссамнар гильдиясенә кергән. 1635 елда Италиягә киткән, күпмедер вакыт Римда торган, анда итальян осталарының иҗатын өйрәнгән. 
1638 елның 1 январенда Лёйкс елына 600 флорин эш хакы белән император Фердинанд III-нең сарай яны рәссамы итеп билгеләнгән булган. Сарай яны живописецы буларак Лёйкс күпчелек вакытны Венада үткәргән. Әмма, мәсәлән, 1646 елда ул Грацта булган. Шул ук елда ул императорның ир туганы, Австрия эрцгерцогы, генералиссимус Леопольд Вильгельм Австрияленең портретын ясаган, ул аннан соң рәссамның яклаучысы булган һәм аңа тагын берничә картинага заказ биргән.
1650 елда рәссам император кушуы буенча империя курфюрстлары резиденцияләренә барган һәм аларның портретларын ясаган. 1645 елдан да соңрак түгел Лёйкс Люкс (Лёйкс) фон Люксенштейн фамилиясе белән дворянлыкка ия булган.
Фердинанд III-нең үлеменнән соң 1657 елда Лёйкс аның варисы император  Леопольд I тарафыннан сарай яны рәссамы вазифасында расланган булган.
1668 елда Венада үлгән булган. 

## Гаиләсе
Лёйкс өч мәртәбә өйләнгән булган. Икенче хатыннан, Элеонарадан (кыз фамилиясе Клауренс) аның өч баласы булган. 

## Мирасы
Австрия императорларында хезмәттә ул күбесенчә портретлар ясаган. Эшләрен төрлечә имзалаган - *Luycx, Lux, Leux, Laix, Löx, Leix, Lieix, Leuyсх*. Хәзерге вакытта Лёйкс тукымалары Стокгольм, Вена, Прага, Дрезден, Будапешт, Копенгаген, Инсбрук һ. б. музейларында саклана.

## Галерея


Frans Luycx - Eleonora Gonzaga as Diana, Holy Empress, 3rd wife of Ferdinand III.jpg|Диана образында императрица Элеонора портреты (1651 елдан соң)
Frans Luycx 002 - Emperor Ferdinand III.jpg|Император Фердинанд III портреты (як. 1638)
Peter Paul Rubens - Annunciation - Prague Castle PG.jpg|Благовещение
Luycx Władysław IV Vasa.jpg| Польша короле Владислав IV портреты



## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Ernst Ebenstein. *Der Hofmaler Frans Luycx. Ein Beitrag zur Geschichte der Malerei am österreichischen Hofe*, in: *Jahrbuch der kunsthistorischen Sammlungen*, 26, Heft 3 (1907), S. 183—254
* Walter F. Kalina. *Kaiser Ferdinand III. und die bildende Kunst. Ein Beitrag zur Kulturgeschichte des 17. Jahrhunderts.* Dissertation, Universität Wien, 2003.
Төркем:Рәссамнар
Кызыл Шәрекъ (мәгънәләр)

**Кызыл Шәрекъ**: 
;Топоним
* Кызыл Шәрекъ (Арча районы)
* Кызыл Шәрекъ (Биектау районы) 
* Кызыл Шәрекъ (Биектау районы)
;Матбугат органы
* Кызыл Шәрекъ (гәҗит)
* Кызыл Шәрекъ (журнал)
Төркем:Топонимнар
Архангель районы татар авыллары

**[[Архангель районы]]** (, ) — Башкортстан Республикасының көнбатыш өлешендә урнашкан район.
Районда барлыгы 71 авыл бар, шуларның 8-е татар авылы.
4
Районда татар авыллары: Яңа Сарт, Аскын, Яңа Шәрәй, Яңа Чишмә, Аккүл, Шакир, Заһит, Сәгыйть, Тукмаклы. Кайбер шул татар авыллары халкы өлешчә башкортлар дип яздырылган.

Тукмаклы авылын Кушнаренко мишәрләре нигезләгән. Заһит авылында турбасы татарлары яши. Аскын, Кышлау Елгада — аскын татарлары. Калган татар авылларын Кырмыскалы ягы таталары (Иске Шәрәй, Сарт-Чишмә, Иске Акташ) нигезләгән.
Татар авылларында татар теленең минзәлә сөйләше таралган.

Юкка чыккан татар авыллары: Яңа Тимеркәй, Иске Тимеркәй, Казарменка, Кышлау Елга.

## Искәрмәләр

Архангель районы
*
Уйный-уйный үсәбез (Балалар бакчасында уеннар)

**Уйный-уйный үсәбез (Балалар бакчасында уеннар) : Балалар бакчасы тәрбиячеләре һәм физкультура инструкторлары өчен методик кулланма** - 2005 елда Мәгариф нәшриятында басылган китап. Бу кулланма мәктәпкәчә яшьтәге балаларда кыюлык, өлгерлек, тапкырлык, игьтибарлылык тәрбияләүче хәрәкәтле уеннар бирелә. Китапның тиражы 5000 д.
## Сылтамалар
Төркем:2005 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Мәгариф нәшриятында басылган китаплар
Кичке азан (китап)

**Кичке азан** - тарихчы галим Равил Фәхретдиновның 1997 елда Татарстан китап нәшриятында басылган китабы. Бу җыентыкка авторның татар халкының тарихына, матди вә рухи мәдәниятенә багышлап язылган очерк, мәкалә, уйланулары тупланган.  Китапның тиражы 5000 д.
## Эчтәлек
* Мәдәният һәм сәнагть
** Кичке азан
** Туган як тегермәннәре
** "Үпкәнеңнән бирле, әнкәй..."
** Халык көйләре һәм Илһам Шакиров
** Бер рәсемнең тарихы
** Матурлыкка йөз белән
** Хәтер
** Күңелемдә җылы хисләр
* Тарих һәм заман
** Борынгы Сарайга сәяхәт
** Болгар шәһәрләре буйлап
** Борынгы Болгарда ислам дине кабул ителүгә 1100 ел
** Айсолтаннар илендә
** Ташлар һәм тарихи мирас
** Сөембикә манарасы
** Хәтеребезне яңартыйк
** Без - бер халык
** Алтын Урда һәм татар тарихы
** Бердәмлектә - көч
** 440 елга сузылган инкыйраз
** Әстерханга барсаң
** Җиребезнең алтын уртасы
** Фаҗигале тарихның сөекле хәтере
** "Бөек" Рәсәйгә баш иярбезме?
** Аксак Тимер, Туктамыш һәм Идегәй
** Татар халкы һәм Татарстан тарихында иң әһәмиятле дәверләр, вакыйгалар, тарихи шәхесләр
## Сылтамалар
Төркем:1997 ел китаплары   
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Татар сәяхәтнамәләре

**Татар сәяхәтнамәләре** - 2015 елда Татарстан китап нәшриятында басылган китап. Төзүчесе, кереш сүз авторы, искермәләр һәм аңлатмалар әзерләүче - филология фәннәре кандидаты Әнисә Алиева. Әлеге китапта XVIII гасыр - XX гасыр башы аралыгында төрле авторлар тарафыннан язылган сәяхәтнамә жанры үрнәкләре бирелә. Аларда татар илгизәрләренең төрле максатларбелән ерак кыйтгаларга юл йөрүләре - сәфәрләре тасвирлана. Китапның тиражы 1000 д.
## Эчтәлек
* Таныш түгел илләр, сахра-чүлләр, дәрьялар аша... Ә. Алиева
* Мортаза бине Котлыгыш әс-Симәти. Сәяхәтнамә
* Исмәгыйль Бикмөхәммәтов. Исмәгыйль ага сәяхәтнамәсе
* Мөхәммәд Әмин Гомәр углы. Мөхәммәд Әмин сәяхәтнамәсе
* Габдрахман бине Габдулла. Бразилия сәяхәтнамәсе. 
* Каюм Насыйри. Сәфәр.
* Әхмәтшаһ бине Әхмәтҗан әл-Казани. Сәфәр әл-Хиҗаз 
* Ризаэддин бине Фәхреддин. Нариман сәяхәте
* Фатыйх Кәрими. Аурупа сәяхәтнамәсе
* Садретдин Максуди. Англиягә сәяхәт
* Галиәсгар Камал. Истанбул мәктүпләре
* Искәрмәләр һәм аңлатмалар

## Сылтамалар
Төркем:2015 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Әнисә Алиева

**Әнисә Хәниф кызы Алиева**  - галимә, филология фәннәре кандидаты (1990), ТРның атказанган мәдәният хезмәткәре (1999). 1952 елның 29 сентябрендә Чүпрәле районы Кече Чынлы авылында туган. Казан университетын тәмамлый (1974). 1977 елдан СССР Фәннәр Академиясенең Казан филиалы Тел, әдәбият һәм тарих институтында (1997 дән ТР Фәннәр Академиясенең Тел, әдәбият һәм сәнгать институты) эшли. Хезмәтләре текстологиягә, әдәби ядкәр чыганакларын тикшерүгә һәм татар классик әдәби мирасын, сәяхәтнамә жанрын өйрәнүгә карый.
Язучы-мәгърифәтче Ф.Х.Халиди әсәрләрен гарәп графикасыннан кириллицага күчерә, хәзерге татар әдәби теленә «Мең дә бер кичә»не тәрҗемә итә (2001, 2002). 
## Хезмәтләре
* Путешествие Исмагил ага в Индию: исследование языка татарских путевых записок XVIII в. «Исмәгыйль ага сәяхәтнамәсе». Казан, 1993.
* Татарско-русский словарь для начальных школ. М., 1997.
* Русско-татарский словарь для начального обучения. Казань, 2003.
* Татар сәяхәтнамәләре. Казан, ТКН, 2015
## Чыганаклар
* Алиева Әнисә Хәниф кызы Татар энциклопедиясе
Төркем:Татар галимнәре

Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Татар кулъязма китабы

**Татар кулъязма китабы** - Марсель Әхмәтҗановның 2000 елда Татарстан китап нәшриятында басылган китабы. Китапта татар халкының борынгы чорлардан алып бүгенге көнгә кадәр булган кулъязма мирасының тарихы тикшерелә. Китапның тиражы 2000 д.
## Эчтәлек
## Сылтамалар
Төркем:2000 ел китаплары   
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Күренмәс кеше (китап)

**Күренмәс кеше** - инглиз язучысы Герберт Уэллсның 1979 елда  Татарстан китап нәшриятында басылган романы. Роман үзәгендә - талантлы физик Гриффин образы. Романны русчадан Фәрваз Миңнуллин тәрҗемә итте. Китапның тиражы 25000 д.
## Сылтамалар
Төркем:1979 ел китаплары
Төркем:Татарча китаплар
Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Бишбүләк районы татар авыллары

**[[Бишбүләк районы]]** (, , ) — Башкортстан Республикасының көнбатыш өлешендә урнашкан район.
Районда барлыгы 86 авыл бар, шуларның 21-е татар авылы.

Районда татар авыллары: Кунаккол, Касыйм, Яңа Биктәш, Морадым, Исәкәй, Шомыртлы, Мәнәвез-Мәскәү, Усак-Кичү, Иттихат, Разия, Кыңгыр-Мәнәвез, Чулпан, Барыш, Муса, Ибрай, Җилбулактамак, Ает, Дүсән, Тукай, Кәрим, Сухоречка. Кайбер шул татар авыллары халкы өлешчә башкортлар дип яздырылган.

Кунаккол, Касыйм авылларында күбесенчә мишәрләр яши. Төньяк Башкортстан җирлегенә иң беренче булып күченгән һәм XVIII гасырда көньякка юнәлгән мишәрләр (ягъни байкыбаш токымнары). Кунакколга Миякә районыннан типтәрләр дә күченгән.

Җилбулактамак, Ает, Дүсән, Тукай, Кәрим авылларында күберәк казан татарлары яши. Чыгышлары белән күбесе бүгенге Татарстанның Сарман якларыннан. Алардан тыш Казан арты (Яңа Биктәш, Морадым, Исәкәй, Сухоречка, Шомыртлы), пермь (Мәнәвез-Мәскәү), бүгенге Башкортстанның төньяк-көнбатыш якларыннан (Усак-Кичү, Иттихат, Разия, Кыңгыр-Мәнәвез, Чулпан, Барыш) татарлар да, Муса һәм Ибрай авылларында татарлашкан мөселман чуашлар яши.

Казан татарлары авылларында татар теленең минзәлә сөйләшенең бәләбәй урынчылыгы, ә мишәр авылларында стәрлетамак сөйләше таралган.

Юкка чыккан татар авыллары: Бәк-Гаспралы, Тумашъелга.

## Искәрмәләр

Бишбүләк районы
*
Зөфәр Рәмиев

**Зөфәр Рәмиев** -  әдәбият галиме, текстолог, филология фәннәре докторы (2002), Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (1998), Татарстанның атказанган фән эшлеклесе (2009). 1938 елның 25 июнендә Кама Тамагы районы Уразлы авылында туган. Казан университетын тәмамлый (1967). 1970 елдан Тел, әдәбият һәм сәнгать институтында: текстология төркеме җитәкчесе (1976–2006), бер үк вакытта кулъязмалар һәм текстология бүлеге мөдире (1996–1997), директор урынбасары (2002–2004), текстология бүлеге мөдире (2007–2012), Язма һәм музыкаль мирас үзәгенең баш фәнни хезмәткәре (2014–2018), әдәбият белеме бүлегенең өлкән фәнни хезмәткәре (2019 елдан).

## Фәнни эшчәнлеге
Мәҗит Гафури (1980, 1 т.; 1983, 3 т.), Фатих Әмирхан (1989, 3 т.), Нәҗип Думави (1985), Сәгыйть Сүнчәләй (2005), Муса Җәлил (1–5 т., 2006), Габдулла Тукай (2006, 2 т.), Г.Сөнгати (2007) әсәрләрен басмага текстологик әзерләү эшендә катнаша, «Татар шигърияте: XX гасыр башы» (2004) антологиясен төзи. З.З.Рәмиев Гаяз Исхакыйның унбиш томлык (1998–2014; редколлегия әгъзасы, 6–15 томнарны төзүчеләрнең берсе һәм фәнни мөхәррире) һәм Габдулла Тукайның алты томлык (2016; редколлегия әгъзасы, төзүчеләрнең берсе, фәнни мөхәррир) академик басмаларын текстологик әзерләү белән җитәкчелек итә. Г.Тукай, М.Гафури, Ф.Әмирхан, Г.Камал, С.Хәким, Ш.Маннур, Ә.Давыдов иҗатларына, текстология мәсьәләләренә, ХХ йөз башы татар әдәбиятына, туган төбәкне өйрәнүгә багышланган хезмәтләр авторы. «Габдулла Тукай» энциклопедиясен төзү төркеме җитәкчесе (1996 елдан) һәм баш мөхәррире (2016).

## Бүләкләре
Татарстан Республикасы Дәүләт бүләге лауреаты (2016). Медальләр белән бүләкләнә.

## Хезмәтләре
* ХХ йөз башы татар әдәбияты: авторлык, төп текст һәм хронология мәсьәләләре. Казан, 2000;
* Тукай һәм замандаш әдипләр. Казан, 2004;
* Уразлы (Уразлино, Иске Каратай) авылы үткәненнән. Казан, 2004;
* Әдәбиятчы-текстолог язмалары. Казан, 2014;
* Текстология татарской литературы начала ХХ века. Казан, 2008.

## Чыганаклар
* Рәмиев Зөфәр Зәйни улы Татар энциклопедиясе
Төркем:Татар галимнәре Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Благовещен районы татар авыллары

**[[Благовещен районы]]** (, ) — Башкортстан Республикасының үзәк өлешендә урнашкан район.
Районда барлыгы 100 авыл бар, шуларның 17-се татар авылы.

Районда татар авыллары: Булат, Карагайкүл, Сидәш, Биштин, Иске Илек, Туктар, Яңа Илек, Гомәр, Шәрип, Яңа Турбаслы, Аркавыл, Фәйзулла, Әшмән, Труженик, 2нче Александровски, Эманино, Усы. Кайбер шул татар авыллары халкы өлешчә башкортлар дип яздырылган.

Булат, Карагайкүл, Сидәш авылларын Мишкә, Караидел районы мишәрләре, Биштинне ясаклы татарлар, Иске Илек, Туктар авылларын типтәрләр нигезләгән (соңгысын Мишкә ягы типтәрләре). Яңа Илек белән Гомәр авыллары Иске Илектән аерылып чыккан. Шәрип, Яңа Турбаслы, Аркавыл дигән авылларда Иске Турбаслы типтәрләре яши. Булат авылыннан тыш, бу авыллар халкы 1979 елдан башкорт дип яздырыла башлаган. Әшмән, Труженик, 2нче Александровски, Эманино, Усы авылларында элек латышлар, руслар яшәсә, хәзер татарлашып беткәннәр.

Районда ике борынгы башкорт авылы бар: Яңа Минҗитәр, Мөхәммәтдин, икесендә дә халык татарча сөйләшә. Тагын 5 рус авылында да совет вакытында күченгән башкортлар бүген күпчелектә.

Татар һәм башкорт авылларында татар теленең минзәлә сөйләше, Булат, Карагайкүл, Сидәш авылларында байкыбаш сөйләше таралган.

Юкка чыккан татар авыллары: Таш Алан, Икенче Әшмән, Октябрьский.

## Искәрмәләр

Благовещен районы
*