Пацифизм

**Пацифизм** ( — тынычлык коручы; *pax* — тынычлык, ә *facio* — ясыйм) — көч куллану һәм сугышларны бөтенләй юкка чыгаруны үзенең төп максаты итеп куйган идеология.

Пацифизмга көч кулланмау, көч кулланмыйча каршылык күрсәтү, , кораллардан баш тарту һәм аларны контрольдә тоту, , , шулай ук сугышка һәм атом-төш коралына каршы хәрәкәтләр керә. Алар еш кына пацифизм белән тыгыз бәйләнештә булып, аның белән үрелеп китәләр.

**Пацифистик хәрәкәт**, яки **[[тынычлык]] өчен хәрәкәт** — сәяси конфликтларны хәрби ысуллар ярдәмендә хәл итүгә каршы торучы сугышка каршы иҗтимагый хәрәкәт; ул, аерым алганда, мондый методларның әхлаксызлыгын гаепли һәм тәнкыйтьли. Принципиаль пацифистлар һәрбер сугышны хөкем итәләр, сугышларның кануни, милли-азатлык, изге һәм башка төрле булу мөмкинлеген бөтенләй кире кагалар.

## Тарих

### Христианлык пацифизмы
 
Беренче христианнар арасында пацифистлар да очрый иде.  хәрби хезмәт турыдан-туры хөкем ителмәсә дә (бу диндар йөзбашы,  янына чукынырга килгән сугышчылар, йөзбашы Корнилий һәм башкалар мисалында күренә), христианнарның бер өлеше хәрби хезмәттән кача алган. Моның сәбәпләре — Рим гаскәрендәге әхлакый таркаулык, шулай ук хәрби тормыш белән бәйле мәҗүси йолаларда катнашырга теләмәү булган.

Шул ук вакытта кайбер иртә христиан язучылары тынычлык яклы пацифистик позициядә торганнар.  болай дип язган: «Һәм без, элек бер-беребезне үтергән кешеләр, хәзер дошманнар белән дошманлашмыйбыз гына түгел, ә ялганламаска һәм сорау алучыларны алдамаска дип, шатланып Гайсәне таныйбыз һәм үләбез». Пацифизмның иң ачык чагылышы —   сектасына күчкәннән соң язгылган  трактаты.

Ләкин пацифизм иртә христиан чиркәвендә өстенлек итүче юнәлеш булмаган. Шунысы игътибарга лаек: христиан чиркәвендә берәр әгъзаны сугышчы булганы өчен чиркәүдән куып чыгару яки епитимья салу турында бер генә дә билгеле чыганак юк. Вакыт үтү белән күбрәк христианнар хәрби хезмәтне сайлый башлаган. Марк Аврелий заманында алар инде Рим гаскәренең XII «Яшенле» (Молниеносный) легионы составына кергәннәр, ә  чорында императорның шәхси сакчылары булганнар. Бөек Константин чорында христианнар дәүләт хакимиятен алгач, пацифизм чиркәү фикере һәм практикасы өлкәсеннән бөтенләй диярлек юкка чыккан.

Ләкин христианнарның күпчелеге «гадел» көч куллану идеясен кабул иткәч тә, пацифизм үлмәгән. Беренче һәм икенче меңьеллыклар чигендә Франция патшалыгындагы Клюни монастыренда «Алла тынычлыгын» урнаштыру хәрәкәте башланган. Крестьяннардан алып патшага кадәр барысы да хәрби хәрәкәтләрне беренче булып башламаска һәм коралсызларга карата көч кулланудан тыелырга ант иткәннәр.

Пацифизмны рәсми чиркәүне тәнкыйтьләүчеләр — , , өченче дәрәҗә , шулай ук  тарафдарлары булган  эзлекле рәвештә яклаган. Танылган христиан гуманисты Эразм Роттердамский да сугышларга каршы чыгыш ясаган.

Реформация канкойгыч дини сугышларга китергән. Аларга каршы  тыныч юнәлеше чыгыш ясаган, алар христианның сугышта гына түгел, хәтта сәясәттә дә катнашуын кире какканнар. Шулай ук XVII гасыр уртасында барлыкка килгән  да эзлекле (принципиаль) пацифистлар булган. 1708 елда  оештырган Александр Мак ярдәмендә пацифизм  аерылгысыз өлешенә әверелгән.

### XIX гасырның оешкан пацифизмы

Көнбатышта беренче пацифистик оешмалар Англиядә һәм АКШта Наполеон сугышларыннан соң (1815-16 елларда) «тынычлык дуслары җәмгыятьләре» рәвешендә барлыкка килә. Аларның беренче нигезләүчеләре  иде, тик соңыннан бу хәрәкәт Ауропаның барлык илләре буйлап та, аннан читтә дә тарала һәм дингә, фиркаләргә багланышсыз сугышка каршы хәрәкәткә әйләнә.

1867 елда халыкара  булдырыла. 1880 еллар ахыры — 1890 еллар башында хәрәкәт киң таралыш ала. 1889 елда Париждагы бөтендөнья күргәзмәсендә 1 нче халыкара тынычлык дуслары корылтае җыела; бу вакыйгадан башлап алар ел саен җыелачаклар. Пацифистларның халыкара корылтайлары күп тапкырлар сугышларны тыю, гомуми коралсызлануны тормышка ашыру, дәүләтләр арасында барлыкка килә торган бәхәсләрне халыкара  рөхсәт итү тәкъдимнәре белән чыгыш ясады. XX гасыр башында пацифизмның иң күренекле эшлеклеләре арасында Фредерик Пасси, Берта Зутнер һәм  аерым урын алып торганнар.

### Социалистлар

Пацифизм тарафдарлары арасында күп кенә социалистлар һәм анархистлар була. Ләкин сугышка мөнәсәбәт мәсьәләсендә алар арасында бердәмлек юк иде. Әйтик, 1877—1878 еллардагы рус-төрек сугышы вакытында Кропоткин һәм Степняк-Кравчинский кебек рус социалистлары Русияне хуплыйлар, шул ук вакытта Карл Маркс Русиягә каршы позициядә тора. Тик анархистларның бик кечкенә өлеше генә Русиягә дә, Төркиягә дә каршы чыкты; алар үз позицияләрен Шарль Перрон (Женева), Джеймс Гильом (Невшатель), Карло Кафиеро (Италия), Николай Жуковский (Женевадагы рус эмигранты) һәм Элизе Реклю тарафыннан язылган манифестта нигезләделәр.

1860 елларда  съездларында *«эшчеләр җитештерүне туктатса гына да, хөкүмәтләрнең теләсә кайсы хәрби эшчәнлеге тукталып калырга мөмкин»* дигән фикер алга сөрелде.

1891-92 елларда II Интернационал съездларында Нидерланд анархисты Д. Ньивенхёйс бу фикергә охшаш тәкъдим белән ике тапкыр чыгыш ясады. Ул сугыш килеп чыккан очракта чит илләрдә гомуми  белән җавап бирергә, ә кызыксынган дәүләтләрдә махсус «хәрби забастовка» игълан итәргә тәкъдим итте. Әмма ике тапкыр да,  һәм Либкнехт кебек авторитетлар тәэсирендә, бу тәкъдим кире кагылды. 1910 елда Копенгагенда II Интернационал корылтае шулай ук Вайян һәм Хардиның сугыш вакытында җитештерүнең хәрби эш белән бәйле барлык тармакларында забастовка үткәрү тәкъдимен кабул итүдән баш тартты һәм милитаризмга каршы парламент көрәшен хуплавын белдерде.

### Толстойчылык

Русия империясендә пацифизмның таралуы күбесенчә Лев Толстой тәгълиматы белән бәйле иде. Толстой рәсми конфессияләр, аерым алганда православие тарафыннан бозылмаган һәм үзгәртелмәгән христианлыкның башлангыч догматларын ихлас күңелдән кабул итүнең мөһимлеген ассызыклый. Ул бигрәк тә кеше үтерү һәм көч куллануны тыюны, моны хәтта дәүләт мәнфәгатьләре таләп итсә дә, тайпылышсыз үтәүнең мөһимлегенә игътибар итә.

### Духоборлар

1890 елларда  сектасы әгъзалары катгый пацифизм принцибына кире кайталар. Бу хәрәкәт Кавказ артындагы барлык духобор җәмгыятьләрен колачлады: алар солдатларны хезмәттән баш тартырга күндерәләр, үзләренең ополчение һәм запас билетларын кире кайтаралар, булган коралларын җыеп, мәйданнарда яндыралар.

Бу хәрәкәт кырыс репрессияләргә, духоборларны Кавказ артының ерак җирләренә күчерүгә китерә. 1898 елда, озак эзләнүләрдән соң, аларга ярдәм иткән толстойчылар һәм Америка квакерлары булышлыгында, 8000гә якын духобор Канадага күченеп китә. Алар анда да түбәндәге позициядә калалар: «Сугыштан һәм мал суюдан — дөньядагы бөтен явызлык; сугыштан — күпләп, мал суюдан — ваклап».

### ССРБда пацифизм

Советлар Союзының тынычлыкка һәм коралсызлануга юнәлтелгән рәсми курсы гражданнарның «Ватанны саклау бурычын» үтәргә әзер булуына нигезләнгән иде. Шул сәбәпле, армиягә, авиациягә, флотка һәм гомумән хәрби хезмәткә карата тискәре мөнәсәбәт белдергән гражданнар «антисоциаль» һәм «антисовет» элементлар буларак эзәрлекләнә иде.

1960 еллардан башлап, бу, беренче чиратта, яшьләр  вәкилләре, аерым алганда,  иде. РСФСР һәм башка союз республикаларының җинаять кодексларында пацифизм пропагандасы турында махсус маддәләр булмаса да, пацифистлар башка «туры килгән» маддәләр буенча җаваплылыкка тартыла иде:
* «Тунеядство»;
* «Хәрби хезмәттән качу»;
* «Явыз хулиганлык»;
* «Антисовет пропагандасы һәм агитациясе»;
* «Дәүләт һәм җәмгыять төзелешенә яла ягу».

### Хәзерге заман

Пацифистларның эшчәнлеге нәтиҗәсендә хәрби хезмәт бурычы гамәлдә булган күп кенә дәүләтләрнең һәм илләрнең кануннарында аны альтернатив граждан хезмәте белән алыштыру мөмкинлеге каралган.

Пацифистлар сугышка һәм көч куллануга каршы төрле протест формаларын кулланалар, шул исәптән «Die-in» (үлемне имитацияләү) кебек гадәти булмаган ысулларны да.

## Тәнкыйть

Пацифизм төрле яклардан тәнкыйтьләнә.

Икътисад фәннәре буенча 2005 елгы Нобель премиясе лауреаты Роберт Ауман болай дип аңлата:

Протестант теологы һәм фәлсәфәчесе Райнхольд Нибур болай дип язган:
* «примитив христиан морализмы мәгънәсез һәм буталчыклыкка китерә»;
* «тарихта без гаепсез булып кына гамәл кыла алабыз дип санарга ярамый»;
* «тирания золымын кайчак сугыш юлы белән генә юк итәргә була, ә сентименталь иллюзияләр тирания алдында капитуляциягә китерә»;
* «пацифистларның кеше табигате турындагы күзаллаулары тулысынча иллюзияләргә корылган, ә христианнар цивилизация терәкләрен сакларга тиеш»;
* «пацифизм тарихның трагизмга нигезләнгән асылын аңламый».

## Ислам һәм пацифизм

Гомумән алганда, ислам тынычлык һәм гаделлекне югары бәяли, ләкин ул пацифизмның абсолют формасы булып тормый: дин тынычлыкка өстенлек бирүнең кирәклеген ассызыклый, шул ук вакытта үз-үзеңне саклау хокукын таный һәм сугыш котылгысыз булган очракта аны алып бару өчен катгый кагыйдәләр билгели. Ислам традициясе эчендә төрле агымнар бар — мәсәлән, суфичылык тәгълиматы еш кына көч кулланмауга һәм эчке рухи дөньяга игътибар итүгә омтыла. Башка агымнар исә «гадел сугыш» төшенчәсе турында күбрәк сөйлиләр. Кайбер галимнәр шулай ук «ислам» сүзенең этимологик яктан «сәлам» — «тынычлык» сүзе белән бәйле булуын билгеләп үтәләр, шуңа күрә күп кенә авторлар диннең тынычлык сөючән якларын ассызыклыйлар.
## Шулай ук карагыз
* Кешелек
* Тынычлык өчен Нобель премиясе
* Сугыш
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Лев Толстой «Царство Божие внутри вас» (1890—93 гг.)
* Лев Толстой «К итальянцам» (1896 г.) 
* Лев Толстой «Одумайтесь!» (1904 г.)
* Лев Толстой «Закон насилия и закон любви» (1908 г.)
* 
* А. Швейцер о Мо-Цзы и Лао-Цзы — из статьи «Христианство и мировые религии»
* Н. Н. Гусев «Отношение первых христиан к войне»
* *П. Брок* «Отношение к ненасилию в пацифистских сектах в средние века и раннее новое время» // «Ненасилие как мировоззрение и образ жизни», М.: ИВИ РАН, 2000.
* Эразм Роттердамский «Жалоба мира» (1517 г.)
* Б. фон Зуттнер «Долой оружие!» (1889 г.)
* М. А. Поповский «Русские мужики рассказывают. Последователи Л. Н. Толстого в Советском Союзе 1918—1977». L., 1983
* П. В. Веригин «Декларация братской жизни» (1898 г.)
* П. И. Бирюков «Гонение на христиан в России в 1895 г.» — о духоборах
* *Н. Н. Молчанов* «Война войне» — фрагмент из книги «Жан Жорес» (ЖЗЛ), М., 1986
* «Нобелевская премия мира 1947 года» — о квакерах
* «Почему Свидетели Иеговы не участвуют в войнах?» // «Сторожевая Башня», 1 июля 2008.
* *Д. Хайнц* «Адвентисты седьмого дня и отказ от участия в военных действиях: историческая перспектива» // «Ненасилие как мировоззрение и образ жизни». — М.: ИВИ РАН, 2000.
* *У. Саватский* «Протестанты-пацифисты в Советской России в межвоенный период» // «Долгий путь российского пацифизма», М.: ИВИ РАН, 1997.
* Архимандрит Спиридон (Кисляков) «Исповедь священника перед церковью» (1916 г.)
* *М. и Л. Цвик* «Дороти Дей, пророк пацифизма в Католической Церкви»
* «Биография» Хана Абдул Гаффар-хана — ненасилие и ислам.
* Б. Рассел «Автобиография» // «Иностранная литература», 2000, № 12
* *Т. И. Телюкова* «Московская группа „Доверие“» — см. Группа за установление доверия между СССР и США

### Тикшеренүләр
* Ф. Дайсон. Оружие и надежда. — М.: Прогресс, 1990.
* Пацифизм в истории: идеи и движения мира / отв. ред. А. О. Чубарьян. — М.: Институт всеобщей истории РАН, 1997. — 289 с.
* Долгий путь российского пацифизма / отв. ред. Т. А. Павлова. — М.: Институт всеобщей истории РАН, 1997. — 374 с.
* Сдвижков Д. А. Против „железа и крови“. Пацифизм в Германской империи. — М.: Институт всеобщей истории РАН, 1999. — 332 с.
* Гленн Д. Пейдж. Общество без убийства: возможно ли это? / пер. с англ. А. Старцевой, В. Смирнова. — СПб.: Издательство Санкт-Петербургского государственного университета, 2005.
Төркем:Җәмгыять
Төркем:Тарих
Төркем:Сугыш
Төркем:Идеология
Төркем:Фәлсәфә