Kwantuñ armiäse

**Kwantuñ armiäse** () — İkençe bötendönya suğışı yıllarında  xärbi törkeme. 

Kwantuñ armiäse 1906 yılda arendağa alınğan Kwantuñ territoriäse häm Könyaq Mancuriä timer yulı zonası öçen iminlek köçläre bularaq formalaştırılğan häm Qıtayda, Mancuriädä häm Mongoliädä Yaponiä mänfäğätlären yaqlaw öçen suğışara çorda armiä törkemenä qädär kiñäygän.

Kwantuñ armiäse Mancuriädä Mancou-guo Yaponiä marionetkası däwläten tözü öçen şaqtıy däräcädä cawaplı häm 1937—1945 yıllardağı İkençe Yaponiä-Qıtay suğışı waqıtında töp Yaponiä xärbi köçläreneñ berse bularaq eşlägän.

1945 yılnıñ avgustında SSRB ğäskärläre Mancuriä strategik höcüm operatsiäse waqıtında Kwantuñ armiäse belän suğışqa kergän. Kwantuñ armiäse sovetlarğa 1945 yılnıñ 16 avgustında birelgän häm soñınnan taratılğan.

## Tarixı
Kwantuñ garnizonı 1906 yılda tözelgän. 1919 yılda anıñ nigezendä Kwantuñ armiäse tözelgän. 1931 yılnıñ 18 sentäberendä Kwantuñ armiäse  häm 1932 yılnıñ başına anıñ tönyaq-könçığış öleşen — Mancuriäne okkupatsiälägän, şunnan soñ 1932 yılnıñ 9 martında tözelgän Mancou-guo marionetka däwlätenä xärbi yärdäm kürsätkän: Qıtaynıñ  häm .

 komandalığı astında Kwantuñ armiäseneñ sanı 1938 yılğa 200 meñgä qädär, ä 1940 yılğa — 300 meñgä qädär citkerelgän.

Kwantuñ armiäse ürnäk berläşmä bulğan häm qorı cir köçlären äzerläw bazası rolen ütägän.

1938 yılnıñ cäyendä Kwantuñ armiäse ğäskärläre , 1939 yılda  oyıştırılğan.

1941 yılda, Almaniä-Sovet suğışı başlanğannan soñ, Yaponiä komandalawı raslağan «» planı nigezendä Mancuriä çigendä häm Koreyada urnaşqan, Almaniä-Sovet frontındağı wäzğiätkä qarap, SSRBğa qarşı xärbi xäräkätlär başlaw öçen uñaylı mizgelne kötkän. 1941—1943 yıllarda Mancuriä häm Koreyada ğomumi sanı 700 meñ çaması bulğan 15-16 Yaponiä diviziäse urnaşqan, ä 1944 yılnıñ ikençe yartısına anda 10 Yaponiä diviziäse qalğan (ğäskärlärneñ öleşe 1943 yıl başınnan xärbi xäräkätlärneñ Tın okean teatrında xäräkät itüçe armiäne köçäytü öçen daimi räweştä alınğan. Yaqın kiläçäktä SSRBğa höcüm itü plannarınnan Yaponiäneñ xärbi häm säyäsi citäkçelege baş tartırğa qarar qılğan.

Ämmä Almaniäneñ xärbi ciñelüwe häm Yaponiägä berlektäş däwlätlärneñ berdäm ultimatumın täqdim itü SSRBnıñ Yaponiägä qarşı suğışqa kerüwen waqıt mäs’äläse genä itkän. Şuña bäyle räweştä Kwantuñ armiäseneñ sanın aşığıç räweştä torğızu başlanğan: aña tulı sostavta Üzäk Qıtaydan 4 cäyäwle ğäskär diviziäse kilgän, Qıtay häm Mancuriädäge yapon kolonistları arasında total’ mobilizatsiä ütkärelgän — şuşı kontingent nigezendä yaña 9 diviziä häm 8 brigada tözelgän. Ämmä alarnıñ äzerlek häm texnik cihazlanu däräcäse citärlek tügel ide.

1945 yılnıñ 9 avgustına Kwantuñ armiäse sostavında 1-nçe front (3-nçe häm 5-nçe armiälär), 3-nçe front (30-nçı häm 44-nçe armiälär), 17-nçe front (34-nçe häm 59-nçı armiälär), ayırım 4-nçe armiä, 2-nçe häm 5-nçe hawa armiäläre häm Soñhua xärbi flotiliäse bulğan. Monnan tış, aña operativ räweştä ,  (kenäz  komandalığında) häm Suiyuan armiä törkeme buysınğan.

Kwantuñ armiäse häm aña buysınğan ğäskärlär sostavında 31 cäyäwle ğäskär, 2 tank häm 1 kavaleriä brigadası (barlığı 713,000 keşe), 1155 tank, 1800 oçqıç häm 25 xärbi qorab isäplängän. Kwantuñ armiäsendä şulay uq sovet ğäskärlärenä qarşı qullanu öçen äzerlängän bakteriologik qoral da bulğan (*«» qarağız*).

Ämmä xärbi texnikanıñ töp öleşe (artilleriä, tanklar, oçqıçlar) 1930-yıllarda eşlängän häm İkençe bötendönya suğışı axırına şaqtıy iskergän, ä Yaponiäneñ keşe resurslarınıñ çiklängän buluwına bäyle räweştä qorı cir öleşläreneñ şäxsi sostavınıñ 50%qa qädär xärbi äzerlege citärlek bulmağan keçe yäştäge xärbi xezmätkä çaqırıluçılardan häm ölkän yäştäge çiklängän yaraqlı rezervçılardan cıyılğan.

1945 yılnıñ 16 avgustında Kwantuñ armiäse särğäskäre general , imperator Hirohito 1945 yılnıñ 14 avgustında Yaponiäneñ kapitulätsiäse turında iğlan itkännän soñ, üz armiäsenä birelergä boyırıq birgän. Qayber Yaponiä diviziäläre birelüdän baş tartqannar, häm suğış xäräkätläre aldağı berniçä kön däwamında däwam itkän.

Sovet ğäskärläreneñ Mancuriä operatsiäse barışında Kwantuñ armiäse 84 meñgä yaqın soldat häm ofitsernı üterelgän bularaq yuğaltqan, 15 meñnän artığı Mancuriä territoriäsendä yaralardan häm awırulardan ülgän, 600 meñgä yaqın keşe äsirlekkä eläkkän, şul uq waqıtta Sovet Armiäseneñ qaytarılmas yuğaltuları 12 meñgä yaqın keşe täşkil itkän.

Yaponiä kapitulätsiäsennän soñ SSRB QXAAğa Kwantuñ armiäseneñ trofey qorallanuwın tapşırğan: Soñhua yılğa flotiliäse qorabları, 861 oçqıç, 600 tank, şulay uq artilleriä, minomötlar, 1200 pulemöt, atu qoralları, suğış kiräk-yaraqları häm başqa xärbi milek.

## İskärmälär

## Ädäbiät

* Хаяси Сабуро. Японская армия в военных действиях на Тихом океане (пер. с англ.) — М., 1964.
* История Второй мировой войны 1939—1945 (в двенадцати томах), Т.11 — М.,1980
* «Капитуляция Квантунской армии». Воспоминания Барякина Николая Васильевича

Төркем:Манҗурия тарихы
Төркем:1945 елда юкка чыкканнар
Төркем:Әлифба буенча хәрби берләшмәләр
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышында Япония армияләр төркемнәре
Төркем:1919 елда барлыкка килгәннәр