open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тимур Закирҗанов

**Тимур Закирҗанов**, Тимур Рәис улы Закирҗанов (*Тимур Раисович Закирзянов; [[1971 ел]]ның [[21 апрель|21 апреле]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Казан]]*) ― 2019 елдан Хант-Манси автономияле округы – Юграның  Урай шәһәре башлыгы (мэр), «Бердәм Россия» партиясенең Урай шәһәре җирле бүлеге секретаре.
## Тәрҗемәи хәле
1971 елның 21 апрелендә Казанда туган. 1993 елда Лениногорск нефть техникумын «техник-электрик» белгечлеге буенча, 2006 елда Урал дәүләт техник университетының (2010 елдан Россиянең беренче Президенты Б. Н. Ельцин исемендәге Урал федераль университеты составында) Энергетика институтының электр приводы һәм сәнәгать җайланмаларын автоматлаштыру кафедрасын «Электр приводы һәм сәнәгать җайланмалары һәм технологик комплексларның автоматикасы» белгечлеге буенча, Г. В. Плеханов исемендәге Россия икътисад университетының Җитәкче кадрларның һәм белгечләрнең квалификациясен күтәрү һәм яңадан әзерләү тармак-ара институтының () Бизнес белән идарә итү факультетында «Стратегик менеджмент» белгечлеге буенча белемен арттырган (2009).
## Хезмәт юлы
1987―1988 елларда Лениногорск агрегат-механика заводында механик җыю эшләре слесаре өйрәнчеге;
1988―1989 елларда Бөтенсоюз «Союзнефтеавтоматика» берләшмәсенең уку-курс комбинатында 3нче разрядлы электромонтер;
1989―1991 елларда Совет Армиясе сафларында хезмәт иткән;
1991 елда Лениногорск приборлар заводында тәэмин итү агенты;
1991 елда 4нче төзелеш-монтаж тресты күчмә механизацияләнгән колоннасында 2нче разрядлы балта остасы;
1992―1993 елларда Лениногорск приборлар заводында 3нче разрядлы электр җиһазларын ремонтлау һәм хезмәт күрсәтү буенча электромонтер;
1993―2008 елларда «Урайнефтегаз» җитештерү берләшмәсенең «Урайэнергонефть» электр челтәрләрен һәм электр җиһазларын эксплуатацияләү идарәсендә эшли. 1993 елда Убинка вахта бистәсендә 3нче разрядлы электромонтер булып урнаша. Вахтадан соң гаиләсе янына Лениногорскига кайтып йөри. 1995 елдан гаиләсе белән Урайда даими яши. 9нчы челтәр районы өлкән мастеры, аннары башлык итеп күтәрәләр.
2008―2019 елларда «Лукойл-Энергосети» ҖЧҖ Көнбатыш Себер төбәк идарәсе «Урайэнергонефть» сервис үзәгендә релейлы саклау, автоматика һәм телемеханика җитештерү участогының әйдәп баручы инженеры, ПТО башлыгы, Сервис үзәге башлыгы.
2016―2019 елларда Урай шәһәре Думасының 6нчы чакырылыш депутаты. 2019 елның 12 ноябрендә Урай шәһәре башлыгы итеп билгеләнгән. Вәкаләтләре вакыты: 5 ел (2019 ― 2024 еллар).
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Россия Федерациясе Энергетика министрлыгының Рәхмәте (2015 ел).
## Шәхси тормышы
1991 елда өйләнгән.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Глава города Урай.  Урай.ру
* Закирзянов Тимур Раисович. Урай.ру

Төркем:Лениногорск нефть техникумын тәмамлаучылар
Төркем:Урал техник университетын тәмамлаучылар
Төркем:Плеханов институтын тәмамлаучылар
Төркем:Россия шәһәрләре башлыклары
Төркем:Мэрлар
Илгиз Халиков

**Илгиз Илдар улы Халиков** (; 27.08.1983, Стәрлебаш, Стәрлебаш районы, БАССР) — тел галиме, Татарстан Мәгариф һәм фән министрлыгының милли мәгариф идарәсенең элеккеге башлыгы, 2024 елның июленнән — Галимҗан Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты директоры, филология фәннәре кандидаты (2008).

## Биографиясе

Илгиз Халиков 1983 елның 27 августында Башкортстанның Стәрлебаш районы Стәрлебаш авылында туган. «Татар һәм рус теле укытучысы» белгечлеге буенча Стәрлетамак дәүләт педагогия академиясен тәмамлаган. 2005-2008 елларда Тел, әдәбият һәм сәнгать институты аспирантурасында укый, 2008 елда анда филология фәннәре кандидаты гыйльми дәрәҗәсенә диссертация яклаган.

2016 елда «Белем бирүдә менеджмент» белгечлеге буенча Татар бизнеска ярдәм институты дипломын алган.

КФУ студентлар шәһәрчегенең педагог-оештыручысы, административ-торак бүлеге начальнигы, урынбасары һәм директоры, «Ял» балалар һәм яшьләрнең сәламәтләнүен, ялын һәм мәшгульлеген оештыру буенча шәһәр үзәгенең «Восток» ДОЛ начальнигы, Казан шәһәре Совет районының 15 -нче урта гомуми белем бирү мәктәбенең тәрбия эше буенча директор урынбасары булып эшләгән.

2018—2019 елларда Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгының милли мәгариф бүлеге башлыгы.

2019 елдан 2022 елга кадәр Бөтендөнья татар конгрессы Башкарма комитеты җитәкчесе урынбасары вазифасын биләгән.

2022—2024 елларда ТР Мәгариф һәм фән министрлыгының милли мәгариф идарәсе башлыгы.

2024 елның июленнән — Галимҗан Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты директоры.

## Бүләк һәм премияләре

Филология фәннәре кандидаты (2008).

ТР Мәгариф һәм фән министрлыгының, ТР Мәдәният министрлыгының Рәхмәт хатлары белән бүләкләнгән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Стәрлетамак дәүләт педагогия институтын тәмамлаучылар
Төркем:Татар тел белгечләре
Төркем:Татар тел галимнәре
Төркем:Тел, әдәбият һәм сәнгать институты
Төркем:Татар бизнеска ярдәм институтын тәмамлаучылар
Төркем:Стәрлебаш районында туганнар
Федоровский мәчете (ХМАО)

**Федоровскийй мәчете** () ― Россия Федерациясе субъекты Хант-Манси автономияле округының Сургут районы Федоровский шәһәр тибындагы бистәсендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (*[[мәчет]]*). Россия  мөселманнары Дини җыены составындагы округ Диния нәзарәтенә керүче  җирле мөселман җәмгыяте (мәхәллә) карамагында.

Федоровскийда (1984 елдан бистә) 2010 елгы җанисәп буенча 20 287 кеше, шулар эченнән этник мөселманнар: азәрбайҗаннар 508 кеше (бистә халкының 2,65% ы), башкортлар 557 кеше (2,90% ы), кыргызлар 217 кеше (1,13% ы), комыклар 327 кеше (1,70% ы), лезгиннар 399 кеше (2,08% ы), ногайлар 1 935 кеше (10,09% ы), татарлар 1 540 кеше (8,03% ы), үзбәкләр 382 кеше (1,99% ы) яшәгән.

## Тарих
Федоровскийда мәчет 2004 елда төзелә башлаган. Нигез ташын салу тантанасына югары мөфти Тәлгать хәзрәт Таҗетдин килгән, төзелешкә үз фатихасын биргән. Бинаның фундаментын кору өчен акчаны район хакимияте бүлгән. Шуннан соң ике ел төзелеш туктап торган. Аны мөселманнарның иганәләре ярдәмендә яңадан торгызганнар. Аннан соң төзелеш мөселманнарның иганә акчасына гына алып барылган. Мәчет төзелешен финанслауның төп чыганагы – мәхәллә кешеләренең иганәләре. Мөселманнар җыйган миллионнан артык сум эшнең өчтән бер өлешенә генә җиткән. Бистәдәге оешма җитәкчеләре кемдер транспорт, кемдер төзелеш материаллары, кемдер эшче көч белән ярдәм иткән .

Мәчет төзелеше озак бара торган төзелешкә (*долгострой*) әверелгән. Бистәдә эшмәкәрлек алып баручы мөселман эшмәкәрләреннән зәкят акчасы түләүләре, бистәдә яшәүче этник мөселман халыкларының этномәдәни оешмалары һәм җәмгыятьләреннән: ногайларның «Ногай-эл» (җәмгыять җитәкчесе Арсланали Карамурзаев), азәриләрнең «Дослар Юрды» (Мадар Мамедов), комыкларның «Комыклар» (Алавутдин Курбанов), татарлар һәм башкортларның «Якташ» (Шамил Рәхмәтуллин), лезгиннарның (Руслан Абдулаев) этномәдәни оешмаларыннан акчалата һәм матди ярдәме таләп ителә.

Җирле мөселман дини оешмасы (мәхәллә)  2010 елның 16 июнендә юридик затларның бердәм дәүләт реестрында теркәлгән .  

Федоровский бистәсе мәчетендә дини бәйрәмнәргә 200гә кадәр кеше җыелган, 2023 елда Корбан бәйрәменә 350 кеше килгән, әмма теләге булганнарның барысы да мәчет итеп файдаланылучы бинага сыймаган.

## Җитәкчелек

2014 елның 7 июленнән имам-хатыйб Солтангали улы Вилдан хәзрәт Сәфәргалиев. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*   Мечеть пгт.Федоровский
Төркем:Әлифба буенча мәчетләр 
Төркем:Хант-Манси автономияле округы мәчетләре
İgnatius Guñ Pinmey

**İgnatius Guñ Pinmey** (qıt. trad. 龔品梅, qıt. ğad. 龚品梅, pinyin *Gōng Pǐnméi*; *[[1901 yıl]]nıñ [[2 avgust]]ı, [[Çiñ imperiäse]], [[Şanhay]] — [[2000 yıl]]nıñ [[12 mart]]ı, [[AQŞ]], [[Konnektikut]], [[Стәмфорд|Stämford]]*) — 1950 yıldan 2000 yılda wafat bulğançığa qädär  katolik yepiskobı. Qıtay kommunistik xökümäteneñ xökümät xuplağan  yärdämendä ildä katoliklarnı kontroldä totu omtılışlarına qarşı toru öçen Qıtay törmälärendä 30 yıl ütkärgän. Ülgändä ul  iñ ölkän äğzası bulğan.

## Biografiäse
1955 yılnıñ 8 sentäberendä Guñ berniçä yöz ruxani häm çirkäw citäkçeläre belän qulğa alınğan häm törmägä yabılğan. Biş yıldan soñ anı  eşçänlege öçen ğömerlek törmägä xökem itkännär.

Guñ 1979 yıldağı  papa II Yaxya Paulus tarafınnan yäşeren räweştä (**)  itep bilgelängän. 1986 yılda azat itelgännän soñ ul 1988 yılğa qädär öy arestında bulğan. Guñ üzeneñ kardinal buluwın 1988 yılda Vatikanda papa belän şäxsi oçraşu waqıtında belgän, ä anıñ  äğza buluwı turında 1991 yılda bilgele bulğan. Ul waqıtta aña 80 yäş tulğan, şuña kürä ul konklavta qatnaşırğa xoquqlı bulmağan. Guñ Qıtaydan 1988 yılda kitkäm häm AQŞta yäşi başlağan.

2000 yılda 98 yäşendä Stämfordta, Konnektikut ştatında wafat bulğan. Anı Stämfordta İzge Yaxya Yevangelist çirkäwendä (xäzerge ) kardinal  räislegendä cirlägännär. Şunnan soñ Guñnıñ gäwdäse San-Fransiskodağı «Diñgez Yoldızı» çirkäwenä Tayvannan kardinal  räislegendä  öçen küçerelgän. Guñ Kaliforniäneñ Santa-Klara şähärendäge Santa-Klara missiäse ziratında cirlängän.

## İskärmälär

## Ädäbiät

* Paul Philip Mariani. *Church Militant Bishop Kung and Catholic Resistance in Communist Shanghai.* (Cambridge, MA.: Harvard University Press,  2011). ISBN 9780674063174.

## Sıltamalar

* Cardinal Kung Pin Mei Foundation, website
* Cardinal Kung Academy, website
* Profile on ''Catholic hierarchy''
* Cardinal Wung on ''First Things''

Төркем:Кытай кардиналлары
Төркем:1901 елда туганнар
Төркем:2000 елда вафатлар
Төркем:Кытай антикоммунистлары
Төркем:2 август көнне туганнар
Төркем:12 март көнне вафатлар
Инфанта Мария Тереза портреты

**«Инфанта Мария Тереза портреты»** — 1651 елдан 1654 елга кадәр чорда барлыкка китерелгән испан рәссамы Диего Веласкес картинасы. Хәзерге вакытта картина Нью-Йоркта Метрополитен-музее тупланмасында.
Веласкес тормышының соңгы елларында аның төс белән эшләү манерасы иркенрәк һәм ачыграк булып киткән. Рәссам өчен бу яңа стильдә «Инфанта Мария Тереза портреты» да ясалган. Мөгаен, портрет аның киләчәк ире Людовик XIV өчен ясалган булган. Испания короле Филипп IV кызы Мария Тереза 1646 елда тәхетнең фараз ителгән варисәсе булган. Ул никахка керү яшенә җиткәч бөтен Европадан титуллы кияүләр яшь инфантаның портретына ия булырга теләгәннәр. Күбәләк тасмалар белән парикта Мария Терезаның образы, мөгаен, Веласкес ассистентлары тарафыннан күчермәләр ясау өчен шаблон булган, чөнки аларга яшь принцессаның портретларына зур сорау белән эш итәргә туры килгән.

Картина инфантаның тулы буй портретының фрагменты булуы бик ихтимал. Картина үлчәмнәре турында беренче теркәлгән искә алу — 1897 елның «Exposition des Portraits de Femmes» каталогында — 36 x 42 см. (14 1/8 x 16 1/2 дюйм); 13 3/4 x 15 дюйм үлчәмнәре картина музейга бирелгәндә 1920 ел белән даталанган картина фотографиясенең кире ягында язылган булган. 1927 һәм 1928 ел арасында портрет бертуган Дувиннарда булганда картина киселгән булган, ә кырыйларында тасмалар өстәлгән булган. Баче коллекциясеннән  картиналар каталогында (1937 ел) картина үлчәмнәре 17 1/2 x 15 3/4 дюйм дип язылган булган; алар 1984 ел сентябренә кадәр сакланган булган, шуннан соң картина яңартып эшләнгән булган, ә өстәлгән тасмалар күбесенчә алып куелган булган. 

Бу портретның инфанта билдән югары сурәтләнгән күчермәсе Филадельфиянең художество музеенда.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Портретлар
Көмеш канатлар, зәңгәр хыяллар

**Көмеш канатлар, зәңгәр хыяллар** - очучы Рәшит Ибраһимовның Татарстан китап нәшриятында 1989 елда басылган китабы. Китапның тиражы - 11000 экз.

## Эчтәлек
* Канатлыга зәңгәр биеклек
* Һавада йөзү тарихыннан
* Канатлар шулай чыныкты
* Реактив чор
* Корыч кошның төзелеше
* Очу - тизлек ул
* Күктә ни булмас дисең...
* Күккә гашыйк булсаң 
## Сылтамалар
Төркем:1989 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Хәтеремнән чыкмый һич тә...

**Хәтеремнән чыкмый һич тә...** - Фирдәүс Гарипованың Татарстан китап нәшриятында 2003 елда басылган китабы. Бу җыентык Казан арты авылларының тарихын фәнни яссылыкта өйрәнүгә багышлана. Китапның тиражы - 1000.
## Эчтәлек
## Сылтамалар
Төркем:2003 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Бәйсезлек баскычлары

**Бәйсезлек баскычлары** ― тарихчы Индус Таһировның Татарстан китап нәшриятында 1994 елда басылган китабы. Китапның тиражы - 3000 д.
## Эчтәлек
* Кереш сүз
* Татар милләтендә яшәү көче бармы?
** Татар нинди милләт?
** Милләтебезгә хас төп сыйфатлар
** Татар кем җирендә яши?
** Алтын Урда: миф һәм чынбарлык
* Көрәшчеләребезне искә төшерик!
** Парижда укыган Садри Максуди
** Бигиевларның икенчесе
** Гаяз Исхакый һәм татар тарихы
** Мөфти хәзрәт Галимҗан Галиев (Баруди)
** Азатлык каһарманы
* Бәйсезлеккә ничек ирешергә?
** Азатлык безгә барыбер киләчәк!
** Курчак автономиядән - бәйсезлеккә
** Федерация булганмы, бармы, булачакмы?
** Россиядә яңа милли сәясәт бармы?
** Россия нинди юлдан китәр?
** Әллә шатланырга, әллә офтанырга?
** Аңлап эш итү мәслихәт
** Төп Законыбызны якларга тиешбез
** Соңгы сүз - халыкныкы
** Өлкән һәм кече суверенлык буламы?
** Тишковка ни җитми?
** Бәйсезлекнең берничә шарты
** Милләтнең бердәмлеге- төп шарт
** Дин һәм бәйсезлек
** Халкыбызны богауда калдырмыйк!
** Без көрәшкәндә башкаларга җиңелрәк...
** Түрдә утыру файдагамы?
** Без бердәм, бәхетле милләт булырга тиеш

## Сылтамалар
* Книга. Бәйсезлек баскычлары («Ступени независимости») МАУК Историко-краеведческий музей г. Наб.Челны

Төркем:1994 ел китаплары
Төркем:Татарча китаплар
Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Mey Yaoçen

**Mey Yaoçen** (qıt. trad. 梅堯臣, qıt. ğad. 梅尧臣, pinyin *Méi Yáochén*; *[[1002 yıl]], ,  — [[1060 yıl]], , *) — Qıtay şağire, tarixçısı häm Soñ imperiäse çorında däwlät xezmätkäre.

## Biografiäse
1002 yılda Süançeñda (xäzerge  provinsiäse territoriäsendä) tuğan. Waq türälär ğailäsennän çıqqan. Yaxşı belem alğan. 13 yäşendä şiğirlär yaza başlağan. Ämmä ozaq waqıt aristokrat xatınğa öylänüwenä qaramastan, layıqlı karyera yasıy almağan. 1031 yılda imperator imtixanın tapşırırğa tırışqan, ämmä uñışsız. 1032 yıldan  administratsiäsendä xezmät itkän. 1044 yılda ölkä gubernatorı qarşındağı xezmätkär bularaq cibärelgän. 1051 yılda ğına cinşi yuğarı fänni däräcäsen alğan, şunnan soñ imperator kanseläriäsendä wazifalar başqarğan. Moña dustı häm tabınuçısı  yärdäme belän ireşelgän. 1060 yılda imperiäneñ başqalası Kayfeñda wafat bulğan.

## İcatı
Ädäbiätnı yañartunıñ ışanıçlı tarafdarı häm krestyan temasınıñ iñ kürenekle şağIrläreneñ berse,  watandaşlıq şiğriäten däwam itüçe bulğan. Ul üzeneñ başqa zamandaşlarına qarağanda traditsion tematika çiklären nığraq kiñäytkän häm şiğri telne ğadiläşterergä omtılğan — xätta bu prozaizatsiägä kitergän bulsa da. Anıñ watandaşlıq lirikasınıñ ürnäge bulıp «Çülmäkçe» şiğıre xezmät itä ala, anda Qıtay şiğriäteneñ iñ kiñ taralğan motivlarınıñ berse qullanıla — xäyerçe eşçeneñ xezmät cimeşlären bay eşleksez üzläşterä. Ä «Krestyan xikäyäse» şiğıre awıl xalqınıñ awıl eşläre turında çın xikäyäse nigezendä tözelgän — cıyımnar häm salımnar, açlıq häm rekrutlıq. Mey Yaoçennıñ şiğriäte küp kenä Soñ şağirlärenä zur yoğıntı yasawına ğäcäplänäse yuq. Mey Yaoçen aktivında şi janrında yazılğan barlığı 3000 gä yaqın şiğir bar.

Şulay uq Mey Yaoçen üz çorınıñ ähämiätle tarixçısı bulğan. Ul «Tañnıñ yaña tarixı» digän zur tarixi äsär yazğan.

## Filateliädä
2010 yılnıñ 18 oktäbrendä QXRnıñ «Sliva, küke yäşe, bambuk, xrizantema» dürt poçta markası seriäse qısalarında 12 mln danä tiraj belän xrizantemağa bağışlanğan marka çığarılğan. Anda Mey Yaoçennıñ «Tsancü» (残菊) şiğıreneñ tekstı kiterelgän.

## İskärmälär

## Ädäbiät

* Ci hai bian ji wei yuan hui (辞海编辑委员会). Ci hai （辞海）. Shanghai: Shanghai ci shu chu ban she （上海辞书出版社）, 1979.
* Jonathan Chaves. MEI YAO-CH'EN AND THE DEVELOPMENT OF EARLY SUNG POETRY. New York: Columbia University Press. 1976.
* Elisseeff: . La civilisation de la Chine classique, Vadime Elisseeff, Arthaud, 465. o (1979). ISBN 2-7003-0228-1
* Világirodalmi lexikon VIII. (Mari–My). Főszerk. Király István. Budapest: Akadémiai. 1982. 208. o. ISBN 963-05-3109-7

## Sıltamalar

* Mei Yaochen. Tang Dynasty, Poetry, Scholar. *Britannica.*
* Mei Yaochen: Facts, Discussion Forum, and Encyclopedia Article

Төркем:1002 елда туганнар
Төркем:1060 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Кытай тарихчылары
Төркем:Тарихчылар
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Әлифба буенча шагыйрьләр
Төркем:Кытай язучылары
Төркем:Кытай шагыйрьләре
Төркем:Сүанчэңда туганнар
Төркем:Кайфэңда вафатлар
Казан төркиләре

**Казан төркиләре** - Габделбари Баттал Таймасның Татарстан китап нәшриятында 1996 елда басылган китабы. Китапның тиражы -5000 экз. Бу хезмәт мөһәҗирлектә язылган һәм Төркиядә өч мәртәбә нәшер ителгән.   
## Эчтәлек
* Казан төркиләре. Асия Рәхимова тәрҗемәсе 
* Галимҗан Баруди (әсәрдән өзек). З.Хәмидуллина тәрҗемәсе
* Абдулла Баттал Таймасның тормыш юлы. С. Рәхимов тәрҗемәсе
* Редактор искәрмәләре. Л.Хәмидуллин  
## Сылтамалар
* KAZAN TÜRKLERİ ABDULLAH BATTAL- TAYMAS

Төркем:1996 ел китаплары
Төркем:Татарча китаплар
Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Тел - милләтнең сакчысы

**Тел - милләтнең сакчысы** - Әбрар Кәримуллинның Татарстан китап нәшриятында 1997 елда басылган китабы. 
## Эчтәлек
* Кереш сүз
* Әлифба - тел ачкычы
** Язуыбыз тарихыннан бер-ике сүз
** Татар "кириллицасы"н камилләштерү юлында
** Беренче этап: 1953-1958
** Икенче этап: 1987-1989
** Өченче этап: 1989 - ...
** Тел язмышы - милләт язмышы
** Судьба языка - судьба народа
* Телебез язмышы хакында бәхәсләр
** "Три Сосны у Богатых Сабов", ягъни "Чыктым аркылы мост"
** Казан урамнары ни сөйли?
** О названиях улиц города Казани
* Тел күрке - сүз
** И туган тел
** Радиотапшыруларга күзәтү
** Икетеллелек - сәяси фарс
* Тел, мәдәният һәм тарих
** Сүзләр тарихыннан: "Карандаш"
** Укый-яза белгәнбезме? (Тарихның тирән сандыгыннан)
** Кулъязма  мирасыбызның кайбер мәсьәләләре
** Ни өчен шатлана алмыйм?
** Ни өчен безгә милли университет кирәк?
** Тел тарихы - халык тарихы ул
* Сәяси караш
** Берләшкән Милләтләр Оешмасы кем мәнфәгатьләрен яклый?

## Сылтамалар
Төркем:1997 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Муса Җәлил бюсты (Бишкәк)

**Бишкәктә Муса Җәлил бюсты** (, ) ― Кыргыз Республикасы башкаласы Бишкәк шәһәрендә 2024 елның 16 июлендә ачылган монумент (*һәйкәл*, *стела*, *бюст*).  Ул күренекле татар шагыйре, хәрби журналист Советлар Союзы Герое Муса Җәлил (1906–1944) истәлеген мәңгеләштерү максатында куелган. 

## Урыны
Монумент Бишкәк шәһәренең 29нчы мәктәп-гимназиясе (укыту-тәрбия комплексы)  территориясендә (*М. Горький ур., 144*) урнаштырылган, әлеге уку йорты исемен, Муса Җәлил хөрмәтенә, Советлар Союзы Герое Муса Җәлил исемендәге мәктәп-гимназия итеп үзгәртергә тәкъдим итәләр. 

## Тарих

«Россия даны аллеясы» проекты  һәм Бөтендөнья татар конгрессы, шулай ук Бишкәкнең җирле татарлары ярдәме белән ачылган. 2024 елның 16 июлендә узган тантанада Кыргызстан Республикасы Министрлар Кабинеты рәисе урынбасары Эдиль Байсалов, Кыргыз Республикасы халкы ассамблеясе рәисе Алмамбет Матубраимов, Татарстан Республикасы премьер-министры урынбасары Васил Шәйхразиев, Россотрудничествоның (Россия хезмәттәшлеге) Бишкәк шәһәрендәге вәкиллеге җитәкчесе Альберт Зульхарнеев,  Россия илчелеге матбугат сәркатибе Андрей Ростков, «Туган тел» татар-башкорт мәдәни үзәге җитәкчесе Гөлсинә Үлмәскулова һ.б. катнашкан . Чара ахырында катнашучылар монумент итәгенә чәчәкләр салган. Тантананы рус телендә Камал театры артисты Татарстанның атказанган артисты Ришат Әхмәдуллин алып барган.

## Тасвирлама
Монумент (стела) бер-бер артлы куелган  өстендәге кырлы фигурадан һәм бюст өлешеннән гыйбарәт. Һәйкәлнең иң өске өлешендә шагыйрь (башы) алман төрмәсе тәрәзәсенең сынык тимер рәшәткәсе аша якты дөньяга карап тора, әмма аның котылу әмәле юк.
Бюсттан астарак икенче аслыкта, бетонга батырып эшләнгән кара җирлектә Алтын йолдыздан астарак, ак төстәге хәрефләр белән кыргыз (*өстә*), рус (*уртада*) һәм татар (*аста*) телләрендә шагыйрь турында кыска мәгълүмат бирелгән:



Муса Джалиль

Татар акыны
Советтер Союзунун баатыры 

Татарский поэт
Герой Советского Союза

Татар шагыйре
Советлар Союзы Герое

1906―1944

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Состоялось торжественное открытие стелы поэта, журналиста и Героя Советского Союза Мусы Джалиля.  Министерство культуры, информации, спорта и молодежной политики Кыргызской Республики, 16.07.2024
* В Бишкеке открыли бюст в память о Мусе Джалиле. ТАСС, 16.07.2024
* Открытие бюста Мусе Джалилю: поэтический почёт в Бишкеке. news.kg, 16.07.2024
  

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Бишкәк һәйкәлләре
Төркем:Муса Җәлилгә һәйкәлләр
Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар исемлеге

**Татарстан китап нәшрияты басылган китаплары исемлеге** — Татарстан китап нәшрияты чыгарган китаплары турында ясалма интеллектлар укый-аңлый алган күптелле Викимәгълүмат системасында төркәлгәнен автоматик килеш яңартылып торучы татар телле мәгълүмати исемлеге проекты.

Автоматик кертелү теләнелгән Татвики мәкаләләре өчен Викимәгълүматтагы яңа элементларны *[https://www.wikidata.org/wiki/Q127513996?uselang=tt Тел - милләтнең сакчысы]* үрнәгендә булдырып тутырыгызчы. Соңыннан уң яктан яңарт басылуга, бот Викимәгълүмат базасыннан билгеләнгән шартларга `менә моның ассыйныфы=китап, нәшрият=Татарстан китап нәшрияты` туры килүче элементлардан соралган мәгълүматны монда бастырып чыга.
Китап һәм авторның күрсәтеләчәк исеме шулай ук бәйле Викимәгълүмат элементларында билгеләнә *([https://www.wikidata.org/wiki/Q127581400?uselang=tt үрнәк])*. Үзе турында Татвики мәкаләсе булмаган автор турында да Викимәгълүмат элементын булдыру була һәм таныттыру өчен файдалы (*[https://www.wikidata.org/wiki/Q127581986?uselang=tt Дилбәр Сәинова-Әхмәрова]*). Соңгы үрнәктән чыгып, Татвикида авторы турында мәкалә булганда, китабы турында элементын Татвики мәкалә булмаганда да булдыру һәм монда күрсәтү мөмкин *(тик соңыннан [[Википедия:Мәкалә төпчекләре|төпчек сыман]] да булдыру хәерлерәк була ала)*.


Төркем:Исемлекләр:Мәдәният
Төркем:Татар әдәбияты
Рухи башкалабыз: Мәшһүр татар авыллары

**Рухи башкалабыз: Мәшһүр татар авыллары** - Фирдәүс Гәрипованың Мәгариф нәшриятында 2005 елда басылган китабы. Тиражы 3000 д. Китапта Татарстан җөмһүриятендәге татар авылларының кыскача тарихы, географик берәмлек атамалары, үткәне һәм хәзергесебәян ителә, шул авылларда туып үскән күренекле шәхесләртурында мәгълүмәт бирелә. 
## Эчтәлек
## Сылтамалар
Төркем:2005 ел китаплары Төркем:Мәгариф нәшриятында басылган китаплар
Төркем:Татарча китаплар
Стоматология темасына мәкаләләр исемлеге

**Стоматология темасына мәкаләләр исемлеге** — сәламәтлек саклау эшчәнлегенең стоматология өлкәсенә караган аерым феноменнары турында татар телле энциклопедик мәкаләләр язу өчен координацион исемлек. 

Күптелле халыкара вики-волонтёрлар бергәләп ясалма интеллектлар укый-аңлый алган Викимәгълүмат системасында төркәлгәнен материаллардан автоматик килеш яңартылып тора. Тамгалары татарчалаштырылмаган чакта, башка телдәгесен бирә.

Төркем:Исемлекләр:Фән
Төркем:Стоматология
Кеше баш миенең структуралары исемлеге

**Кеше баш миенең структуралары исемлеге** — кешеләрнең баш мие өлкәләре, өлешләре һәм аерым элементлары турында ясалма интеллектлар укый-аңлый алган күптелле Викимәгълүмат системасында төркәлгәнен автоматик килеш яңартылып торучы татар телле мәгълүмати исемлеге проекты.

Төркем:Исемлекләр:Фән
Төркем:Баш мие
Ямь һәм тәм, яки Безнең бакча

**Ямь һәм тәм, яки Безнең бакча** -  Фарсель Зыятдиновның "Яз" нәшриятында 2010 басылган китабы. Китапның тиражы - 12 мең д.
## Эчтәлек
## Сылтамалар
* Галим Фарсель Зыятдиновның бакчачылар өчен татар телендә китабы дөнья күрде, Татар-Информ, 2 март 2010
Төркем:2010 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар
Салих Сәйдәшев (китап)

**Салих Сәйдәшев. Композиторның тормыш һәм иҗат юлы** - Дилбәр Сәинова-Әхмәрованың Татарстан китап нәшриятында 2001 елда басылган китабы. Китап күренекле композитор Салих Сәйдәшевнең тормыш юлын, иҗатын, аның иҗади мирасын өйрәнүгә багышланган. Китапның тиражы - 2000 д. 
## Эчтәлек
## Сылтамалар
Төркем:2001 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Гаяз Исхакыйның мөһаҗирлектәге иҗаты (китап)

**Гаяз Исхакыйның мөһаҗирлектәге иҗаты** - Хатыйп Миңнегуловның Татарстан китап нәшриятында 2004 елда басылган китабы. Бу китапта Гаяз Исхакыйның мөһаҗирлектәге, ягъни 1919-1954 еллардагы әдәби һәм публицистик эшчәнлеге яктыртыла. "Яңа милли юл" журналын тикшерүгә зур урын бирелә.  Китапның тиражы - 2000 д.
## Эчтәлек
## Сылтамалар
* Гаяз Исхакыйның мөһаҗирлектәге иҗаты. - Бу китап pdf форматында tatkniga.ru  сайтында 
Төркем:2004 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Филипп IV портреты (1656)

**«Король Филипп IV портреты»** (испан телендә: Último retrato de Felipe IV, сүзгә-сүз тәрҗемәдә — «Филипп IV-нең соңгы портреты») — испан живописецы Диего Веласкес картинасы.
Картина 1656 елда иҗат ителгән дип фараз ителә һәм Лондон Милли галереясендә саклана.
Бу тукымада автор алтын чылбырда Алтын Йон орденын тагучы Филипп IV-не сурәтләгән. Корольнең бу сурәте – Веласкес тарафыннан Филипп IV-нең соңгы портретларының берсе. Бу портретның күп юрамалары һәм күчермәләре бар.
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
Төркем:Портретлар
Инешләрдән иңгән моңнар бар

**Инешләрдән иңгән моңнар бар** - Филология фәннәре докторы, профессор Фирдәүс Гарипованың 1995 елда басылган китабы. Тиражы - 2000 д.
## Эчтәлек
## Сылтамалар
Төркем:1995 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар
Адәм баласы (китап)

**Адәм баласы** - Мөхәммәд Мирзаның Мәгариф нәшриятында 2009 елда басылган шигырьләр җыентыгы. Җыентыкка кергән шигырьләр 4 телдә бирелә - татарча, урысча (Алена Кәримова һәм Талия Шәрәфиева тәрҗемәсе), төрекчә (Чулпан Зариф һәм Фатих Кутлу тәрҗемәсе) һәм инглизчә (Ричард Маккейн тәрҗемәсе). Китапның тиражы - 800 д. 
## Эчтәлек
## Сылтамалар
Төркем:2009 ел китаплары Төркем:Мәгариф нәшриятында басылган китаплар
Төркем:Татарча китаплар
Татарстан Республикасының Атказанган матбугат һәм массакүләм мәгълүмат чаралары хезмәткәре

**Татарстан Республикасының Атказанган матбугат һәм массакүләм мәгълүмат чаралары хезмәткәре** (, ) —  дәүләт бүләге,  берсе. 2012 елда булдырылган. Татарстан Рәисе тарафыннан бирелә.

## Бүләкләнү нигезе
*матбугат, нәшриятлар, полиграфия сәнәгате, массакүләм коммуникацияләр чаралары, матбугат хезмәтләре учреждениеләренең матбугат һәм массакүләм комуникацияләр өлкәсендә кимендә 10 ел эшләүче, аларны үстерүдә зур уңышларга ирешкән югары квалификацияле хезмәткәрләренә һәм күрсәтелгән оешмалар эшчәнлеген тәэмин итүдә катнашу*

## Ияләре

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Татарстанның мактаулы исемнәре
Муса Җәлил бюсты (Малай, Волгоград өлкәсе)

**Муса Җәлил бюсты** () ― Волгоград өлкәсе Ленинск районы Малай авылында 2021 елның 20 октябрендә ачылган истәлек һәйкәле. Ул күренекле татар шагыйре, хәрби журналист, өлкән политрук, Советлар Союзы Герое Муса Җәлил (1906―1944) истәлеген мәңгеләштерү максатында куелган. 

## Урыны
Малай () авылы ― Волгоград өлкәсендә иң зур татар җирлекләренең берсе. Биредә шагыйрь исеме белән урам аталган, мәктәп музее экспозициясенең бер өлеше герой-шагыйрьгә  багышланган. Мәктәпнең балалар иҗтимагый оешмасы шагыйрь исемен йөртә (мәктәп директоры Динар Башаев) . Бюст Халыклар бердәмлеге көне алдыннан Малай төп гомуми белем бирү мәктәбе территориясендә ачылган.

## Тарих

2019 елдан бюстны булдыру һәм урнаштыру инициаторы директор Ария Хәбиб кызы Байкина җитәкчелегендәге Малай төп гомуми белем бирү мәктәбе коллективы булган. Ике ел әзерләнгәннәр, иганәчеләр эзләгәннәр. Акчаны бөтен авыл белән җыйганнар. 2021 елның 20 октябрендә «Россия даны аллеясы» () проекты һәм Бөтендөнья татар конгрессы, шулай ук җирле татарлар ярдәме белән патриот-шагыйрь Муса Җәлил бюсты ачылган.

Муса Җәлил бюстын куюга багышланган тантаналы чарада Бөтендөнья татар конгрессы Башкарма комитеты җитәкчесе урынбасары Илгиз Халиков, «Волгоград генераллары» төбәк оешмасы рәисе, генерал-лейтенант Сергей Кокорин, Көньяк хәрби округы инспекторлары төркеме инспекторы, запастагы генерал-майор Александр Кулик, шулай ук җәзаны үтәтү федераль хезмәтенең Волгоград өлкәсе буенча идарәсе башлыгы урынбасары, эчке хезмәт полковнигы Алексей Макаренко катнашкан . Чарада катнашучыларны Ленинск муниципаль районы башлыгы урынбасары Т. Ю. Чуланова, Ленинск район Думасы депутаты Дмитрий Шунин, Ленинск янгын часте башлыгы, эчке хезмәт капитаны Р. Ю. Наурзалиев, Малай авылы җирлеге башлыгы А. М. Әбүзәров, район ветераннар советы вәкилләре сәламләгән. Казан дәүләт консерваториясе опера студиясе солисты И. Р. Мөхетдинов башкаруында Муса Җәлил шигырьләренә татар телендә романс яңгыраган. Тантаналы чарада мактаулы каравыл ротасы хәрбиләре һәм хәрби оркестр составындагы 22220нче хәрби часть вәкилләре катнашкан .

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Председатель Национального Совета возложил цветы к бюсту Мусы Джалиля в Волгоградской области. Всемирный конгресс татар, 31.01.2023
* *Егор Китаев*. В Волгоградской области увековечили память Мусы Джалиля.  ГТРК Волгоград-ТРВ, 20.10.2021

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Волгоград өлкәсе һәйкәлләре
Төркем:Муса Җәлилгә һәйкәлләр
Төркем:2021 елда барлыкка килгәннәр
Үзем турында

**Үзем турында (Җыр, сәхнә - минем тормышым, язмышым)** - Әлфия Афзалованың Татарстан китап нәшриятында 1995 елда басылган китабы. Китапны чыгаруда Казан тәмәке фабрикасы директоры Илгиз Мирзагали улы Бариев матди ярдәм күрсәтте. Китапның тиражы - 3000 д.
## Эчтәлек
* Кереш сүз
* Яшьтән бирле хәсрәт йотып 
* Шәмдәлләрдә генә утлар яна
* Яшьлегем чәчәк атканда
* Таныш түгел юллар буйлап
* Туганнарым, балаларым, оныкларым, дусларым
* Җыр ничек туа? Репертуар ничек барлыкка килә?
* Уңышлардан башым әйләнмәде
* Бенефис
* Картаямыни соң йөрәк?
## Сылтамалар
Төркем:1995 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Казан университетын тәмамлаучылар исемлеге

**Казан университетын тәмамлаучылар исемлеге** (, ) — төрле елларда Казан университетында (1804-бүгенгәчә) укып чыккан шәхесләр исемлеге. 

Тамгалары татарчалаштырылмаган чакта, башка телдәгесен бирә. *Авышлы язу* әлегә Татарча Википедиядә үзләре турында мәкалә булмаганнарны билгели. 

Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Исемлекләр:Югары уку йортлары буенча шәхесләр
Фән һәм техника өлкәсендә Россия Федерациясе Хөкүмәте премиясе

**Фән һәм техника өлкәсендә Россия Федерациясе Хөкүмәте премиясе** (, ) —  дәүләт бүләге. 1994 елның 26 июлендә булдырылган. Россия Федерациясе Хөкүмәте исеменнән гамәлдәге рәисе тарафыннан раслана һәм тапшырыла. Бүләкләнүчеләр саны — ??? кеше.

## Бүләкләнү нигезе

## Ияләре

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Татарстанның фән һәм техника өлкәсендәге Дәүләт бүләге
Төркем:Россия Федерациясенең дәүләт бүләкләре
Принц Бальтазар Карлосның сунарчы костюмында портреты

**Принц Бальтазар Карлосның сунарчы костюмында портреты** — Диего Веласкес тарафыннан 1635 елда ясалган Астурия принцы Бальтазар Карлос портреты. Хәзерге заманда картина Прадо музеенда.

## Картинаны барлыкка китерү тарихы

Испания короле Филипп IV Диего Веласкеска сунар темасына картиналар сериясенә заказ биргән. Барлык картиналар Мадридтан ерак түгел Пардо тавында төзелгән Торре-де-ла-Парада король сунарчы алачыгы өчен булган. Сунарчы алачыгы соңыннан художество музее итеп үзгәртелгән булган, анда шулай ук бу сунарчы алачыгы өчен ясалган сунар темасына Питер Пауль Рубенс һәм аның өйрәнчекләре башкарган картиналар һәм Овидийның “Метаморфозалар”ының уннарча тукымалары сакланган. Сунарчы алачыгы бары тик король гаиләсе һәм аның иң якыннары өчен булган. Король сунарчы алачыгы өчен картиналар тупланмасы мифология темасына һәм ню жанрында иң тулы испан живописе тупланмаларының берсе булган. XVIII гасырда алачык җимерелгән булган, әмма күп картиналар шул исәптән Веласкес эшләре корольнең, аның улы Бальтазарның һәм король энесе Фердинандның сунарчы портретлары сакланып калган. 
Диего Веласкес корылма интерьерлары өчен сунар темасына тагын ике картина ясаган: Филипп IV-нең сунарчы костюмында портреты һәм кардинал-инфант Фердинанд Австрияленең сунарчы костюмында портреты. Өч эшнең уртак әйберләре күп. Сыннар композицион баскан килеш ясалган. Филипп IV, аның улы Бальтазар һәм энесе Фердинандның гәүдәләре өч чиреккә караучыга борылган. Алар барысы да сунарчы мылтыкларын тота һәм сунар өчен костюмнарга киенгән. Веласкес сунар темасына күп күптөрле картиналар ясаган, әмма хәзерге көндә алардан бу өч картинадан башка берсе дә Испаниядә сакланмый.

## Тасвирлама
Принц Бальтазар Карлос сунарчы костюмына киенгән. Принцта кара-көрән җиңле плащ, атка атлану өчен киң чалбар, соры чигелгән блуза, челтәрле яка, тезгә кадәр читек һәм король инфанты өчен махсус кечерәйтелгән сунарчы мылтыгы. Картинада жанр шартларына күрә еш була торган ике эт сурәтләнгән. Бер эт эре. Рәссам аны принцның зур булмаган фигурасыннан игътибарны тартмасын өчен йоклаган килеш ясаган: этнең колаклары зур һәм башы җирдә ята. Картинада уң якта башка эт бурзай, аның башы биеклеге буенча король бала кулына җитә. Ул игътибар белән принцка карый. Принц имән күләгәсендә тора. Фон пейзажы булып Пардо урманы һәм арада зәңгәрсу Мадрид таулары тора. Күк соры төстә, бу көз көне дип фараз итәргә була һәм ул болытлар белән тулы. 
Тәнкыйтьчеләр рәссамның принц башын сурәтләүдә осталыгын билгеләп уза.

## Библиография
* Historia general del arte, Tomo XIII, colección Summa Artis, *La pintura española del siglo XVII*. Autor, José Camón Aznar. Editorial Espasa Calpe S.A. Madrid 1977
* *La pintura en el barroco* José Luis Morales y Marín Espasa Calpe S.A. 1998. ISBN 84-239-8627-6
* *Museo del Prado. Pintura española de los siglos XVI y XVII*, Enrique Lafuente Ferrari Aguilar S.A. 1964

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* The Metropolitan Museum of Art ''Velázquez''

## Моны да карагыз

Төркем:Портретлар
Бамбук юрган

Соңгы елларда тотрыклы һәм экологик чиста продуктлар популярлашты, **бамбук текстиль продуктлары** көннән-көн игътибарга лаек. Бамбук җепселләреннән ясалган ятаклар, мендәрләр һәм яулыклар аларның уңайлыгы, сәламәтлеккә файдасы һәм экологик дуслыгы белән аерылып тора. Бу мәкаләдә без ни өчен бамбук текстиль продуктларына өстенлек бирелергә һәм нинди өстенлекләр тәкъдим итәрбез. Бамбук текстиль продуктларының өстенлекләре

Экологик яктан чиста һәм тотрыклы: бамбук - бик тиз үсә торган үсемлек һәм башка тукымалар белән чагыштырганда аз су һәм авыл хуҗалыгы химикатлары таләп итә. Моннан тыш, бамбук күп күләмдә углерод газын үзләштерә һәм үскән саен кислород чыгара. Бу үзенчәлекләр бамбук текстиль продуктларын экологик яктан чиста сайлау ясый.

Йомшаклык һәм уңайлык: бамбук җепселләре хәтта мамыкка караганда йомшак һәм ефәк. Бу йомшаклык бамбук ятаклары, мендәрләр һәм яулыклар белән тирегә өстәмә уңайлык бирә. Моннан тыш, бамбук тукымалары табигый суыту үзенчәлекләренә ия, алар җылы һавада йоклау өчен уңайлырак шартлар тудыралар.
Сулыш алу һәм дым сеңдерү: бамбук тукымалары сулышлы һәм дымны бик яхшы үзләштерәләр. Тәнне салкын һәм коры тотып, төнлә тирне һәм дымны сеңдерергә булыша. Бу үзенчәлекләр аеруча эссе һәм дымлы климатларда йокы уңайлыгын арттыра.

Антибактериаль һәм гипоаллергеник үзенчәлекләр: бамбук җепселләре табигый антибактериаль һәм гипоаллергеник үзенчәлекләргә ия. Бу бактерияләр, форма һәм тузан селкәләренең бамбук тукымаларында яшәвен кыенлаштыра, аллергия һәм тире проблемаларын киметә.

Тотрыклылыгы: бамбук текстиль продуктлары ныклы һәм озын гомерле. Дөрес сакчыллык белән алар еллар дәвамында формаларын һәм йомшаклыкларын саклап калырлар. Бу бамбук ятаклары, мендәрләр һәм яулыклар озакка сузылган сайлау ясый.

## Бамбук текстиль продуктларын куллану

Ятаклар җыелмасы: бамбук ятаклары сезнең караватка табигый һәм зиннәтле кагыла. Йомшак һәм сулышлы структура йокыны уңайлырак һәм рәхәтләндерә.
Ястыклар: Бамбук мендәрләре баш өлкәсенә антибактериаль саклауны тәэмин итә. Гипоаллергеник үзенчәлекләр аларны тире сизгер кешеләр өчен идеаль сайлау ясый.

Бамбук табаклары үзләштерүчәнлеге аркасында тирләнүдән саклый һәм һәрвакыт коры һәм уңайлы караватны тәэмин итә. Моннан тыш, алар йомшак текстурасы белән рәхәт йокы тәҗрибәсен тәкъдим итәләр.

## Тышкы сылтамалар

* AZTEX

Төркем:Бамбук
Габдулла Тукай һәйкәле (Әстерхан)

**Габдулла Тукай һәйкәле** () ― Әстерханның Совет районында бөек татар халык шагыйре, әдәби тәнкыйтьче, публицист, җәмәгать эшлеклесе һәм тәрҗемәче Габдулла Тукайга (1886―1913) 2013 елның 27 маенда ачылган һәйкәл.

## Урыны
Габдулла Тукайга һәйкәл Әстерханның Совет районында Александров һәм Адмирал Нахимов урамнары киселешендә Габдулла Тукай исемендәге скверда урнашкан. Һәйкәл татарлар күптән яшәгән микрорайонда – элеккеге Татар бистәсендә урнаштырылган. Адмирал Нахимов һәм Александров урамнары чатындагы урын очраклы гына сайланмаган. 1911 елның язында туберкулездан дәваланырга теләп Әстерханга килгәндә, шагыйрь шушы урыннарда туктала. Ул үзенең дуслары (бигрәк тә, Сәгыйть Рәмиев), әдәбиятчылар һәм «Идел» газетасы журналистлары белән аралаша һәм сөргендәге табиб Нариман Нариманов белән сәламәтлеге торышы турында киңәшләшә. Сквер янәшәсендә урнашкан 74нче гомуми белем бирү мәктәбе дә Габдулла Тукай исемен йөртә. Мәктәп территориясендә 2021 елның 25 февралендә Г. Тукай бюсты урнаштырылган (авторы скульптор: В. Утешев).

## Тарих
1911 елда Әстерханда яшәгән татар шагыйренә һәйкәл «Дуслык» татар мәдәнияте иҗтимагый оешмасы үтенече буенча төзелгән һәм шәһәргә Татарстан Республикасы Хөкүмәте тарафыннан бүләк ителгән.

Һәйкәлнең проектын Бакый Урманче эшләгән, бронзада аның укучысы Владислав Авдеев гәүдәләндергән. Һәйкәл Казанда коелган.

2013 елның 27 маенда һәйкәлне ачу тантанасында Әстерхан өлкәсе губернаторы (2004―2018 елларда)  һәм Татарстан Республикасы Дәүләт Советы Рәисе Ф. Х. Мөхәммәтшин җитәкчелегендәге Татарстан Республикасы делегациясе катнашкан.

2020 елның 9 декабреннән 10 декабренә каршы төндә вандаллар һәйкәлне зәңгәр буяуга батыра һәм свастика ясыйлар.

## Тасвирлама

Композициядә шагыйрьнең тыйнаклыгы, гадилеге һәм халыкчанлыгы чагылдырылган. Һәйкәл түгәрәк формадагы аслыкның үзәгенә урнашкан. Түгәрәк аслыкның алгы ягына, һәйкәл алдына, бераз авышлык белән русча «Габдулла Тукай – Великий татарский поэт.» дип язылган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*  Памятники Астрахани. Габдулла Тукай. АстраКульт

Төркем:Әстерхан һәйкәлләре
Төркем:Тукайга һәйкәлләр
Төркем:2013 елда барлыкка килгәннәр
Россия Федерациясе дәүләт премиясе

**Россия Федерациясе Дәүләт премиясе** (, ) —  дәүләт бүләге. 

Фән һәм техника, әдәбият һәм сәнгать үсешенә кертелгән өлеш, әһәмиятле эшлекле уңышлар өчен бирелә. 

1992 елдан бирле Россия Федерациясе Президенты тарафыннан 12 июньдә - Россия көнендә - тапшырыла. 

## Ияләре

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Россия Федерациясе дәүләт премиясе
Фәндәге хатын-кызлар өчен L'Oréal-UNESCO бүләге

**Фәндәге хатын-кызлар өчен L'Oréal-UNESCO бүләге** (, ) — фәнни белемне үстерүгә хатын-кызлар керткән өлешне тану бүләге. 1998 елдан бирле ел саен 5 кыйтга-төбәкнең иң алдынгы фәнни тикшеренүче галәмәләренә бирелә. 

 һәм француз  һәм  җитештерүчесе  тарафыннан булдырылган. Һәр җиңүчегә тапшырылган акчалата өлеше — 100 000 АКШ доллары. 

## Бүләкләнү нигезе
2000 дән башлап *җөп елларда*  өчен бирелсә, *так елларда* — , математика һәм информатикага өлеш өчен бирелә.

Ел саен түбәндәге территорияләрдән берәр галимәгә бирелә:
* Азия һәм Тын океаны утрау-илләре, 
* Африка һәм Гарәп дөньясы илләре, 
* Европа
* Латин Америкасы һәм Кариб диңгезе утрау-илләре 
* Төньяк Америка (2000 дән) 

## Ияләре

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* 

Төркем:Фәнни премияләр
Төркем:Хатын-кызлар
Төркем:Галимнәр исемлекләре
Калинга премиясе

**Калинга премиясе** (, ) — гади кешеләр арасында фәнни белемгә кызыксыну уятуда аеруча уңышлы мәгърифәтчеләрне тану бүләге. 1952 елдан бирле ел саен  тарафыннан тапшырыла.

Бүләкләү ел саен 10 ноябрь көнне  башкаласы дә билгеләнгән  мөрәсиме чикләрендә үтә. 

## Бүләге
Һәр җиңүчегә 20 000 АКШ доллары, рәсми сертификаты һәм көмеш  тапшырыла. һинд сәясәтчесе  1951 елда булдырган максатчан *Калинга вакфы* тарафыннан финанслана. Һиндстан хөкүмәте моңа үз сертификатын һәм 5 000 АКШ долларын өсти.

## Бүләкләнү нигезе
Бүләк алучысы танылган язучы, мөхәррир, укытучы, продюсер, радио яки телевизион тапшырулар булдыручысы яки алып баручысы булырга, киң җәмәгатьчелеккә фәнни фикерләрне ирештерүгә талантны күрсәтергә тиеш. Боларның фән һәм техниканың халыкара әһәмиятен, иҗтимагый хәлләрне яхшыртуга, мәдәни мирасны баетуга һәм кешелек алдында торган мәсьәләләрне чишүгә өлешләрен күрсәтүләре бәяләнә. 

Намзәтләрне әгъза-илләренең ЮНЕСКО комиссияләре җирле фәнне үстерү һәм башка фәнни ассоциацияләре, фәнни язучылар яки журналистлар тәкъдиме белән тапшыра.

Шорт-листны 4 кешелек жюри әзерли — 3се гадел географик вәкиллеге буенча ЮНЕСКО тарафыннан билгеләнә, 1се Калинга фонды тарафыннан тәкъдим ителә. 

Лауреат ЮНЕСКО Генераль сәркәтибе тарафыннан сайланыла. 

## Ияләре

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* 

Төркем:Әлифба буенча бүләкләр
Төркем:Фәнни премияләр
Төркем:Мәгърифәтчелек
Муса Җәлил һәйкәле (Әстерхан)

**Муса Җәлил һәйкәле** () ― Әстерханда татар шагыйре, журналист, Советлар Союзы Герое Муса Җәлил (Муса Мостафа улы Җәлилов) истәлегенә 2017 елның 13 маенда ачылган һәйкәл (*бюст*).

## Урыны
Һәйкәл (*бюст*) Әстерхан дәүләт университетының Татищев урамындагы Студентлар паркында урнашкан халыкара «Һәйкәлләр аллеясы»нда () ачылган. Студентлар паркында шагыйрьләр һәм язучылар аллеясында төрекмән шагыйре, фәлсәфәче Мәхтүмколый Фраги (*2009 елда куелган*), фарсы фәлсәфәчесе, галим, мәгърифәтче һәм шагыйрь Гомәр Хәйям (*2016*), танылган авар совет шагыйре Рәсүл Гамзатовка (*2024*) һәйкәлләр урнаштырылган.

## Тарих
Күренекле татар шагыйре Муса Җәлил 1933 елның 20 июленнән ике атна Әстерханда булып киткән. Татар телендәге «Коммунист» газетасында әдәбият һәм сәнгать бүлеге мөдире булып эшләгәндә, биредә уздырылган беренче районара Ударник-балыкчылар съездына килгән. Ул шәһәр һәм аның тирә-ягы белән танышкан, съезд делегатлары белән очрашкан һәм аралашкан, Киләче авылында колхоз рәисендә кунак булган, яшелчәчеләрнең хезмәте турында очерклар һәм мәкаләләр язган, Каспий хәбәрчеләре эше белән кызыксынган һәм балыкчылык промыселында булган.

1959 елда Әстерханда каһарман-шагыйрь Муса Җәлил исеме белән урам аталган (бер километр озынлыктагы борынгы урам Ленин мәйданыннан башлана), анда кунакханә, ТЮЗ, өлкә балалар китапханәсе урнашкан, китапханә болдыры өстендә каһарман-шагыйрь хөрмәтенә мемориаль такта урнаштырылган.

2017 елның 13 маенда Әстерхан дәүләт университетының скверында «Россия даны аллеясы» () проекты кысаларында Муса Җәлил һәйкәле ачылган. Проект авторы ― Краснодар скульпторы Александр Аполлонов. Шагыйрьнең истәлеген мәңгеләштерү инициативасы белән Әстерханның җәмәгать эшлеклесе Аделя Умерова һәм «Дуслык» татар милли мәдәнияте җәмгыяте активистлары чыккан. М. Җәлил һәйкәле Әстерхан өлкәсе Знаменск шәһәренең гарнизон (Капустин Яр) башлыгы генерал-лейтенант Леонид Михолап ярдәме белән торгызылган.

2017 елның 13 маенда һәйкәлне ачу тантанасында Әстерхан өлкәсе губернаторы (2004―2018 елларда)  һәм Татарстан Республикасы Президенты Р. Н. Миңнеханов катнашкан. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* В Астрахани открыт памятник великому татарскому поэту Мусе Джалилю. Астрахань.Ру, 13.05.2017
*  Астрахань Памятники парка АГУ. YouTube видео, 4:57

Төркем:Әстерхан һәйкәлләре
Төркем:Муса Җәлилгә һәйкәлләр
Төркем:2017 елда барлыкка килгәннәр
Акча билгесе

**Акча билгесе**, **символик акча** — акчаның физик кыйммәте аның номиналь кыйммәтеннән шактый түбән булган кыйммәт билгесе. Беренчедән, бу тулы булмаган акча һәм банкноталар, аларда хәзерге валюталарның күпчелеге чыгарыла.

Акча күрсәтүнең теләсә кайсы формасын да акча билгеләре дип атыйлар.

Кемнең дә булса товар акча рәвешендәге беркадәр сумманы саклау өчен урнаштыруы һәм аны кире ала алуы турындагы дәүләт һәм банк белешмә язулары (расписка) нәкъ әнә шундый беренчел символик акчалар булган да инде. Мондый белешмә язуларын (һәм алар белән бәйле товар акча алуга хокукны) бер хуҗадан икенчесенә тапшыру мөмкинлеге тугач та, акча әйләнешенең дөньядагы яңа тәртибе, төгәлрәк әйтсәк, товар акчаларны уңайлырак булган символик акчалар белән этеп чыгару процессы башлана.

Символик акчалар — түләү чаралары алар (вак акча һам кәгазь акча). Боларның бәясе һәм акча буларак туләу сәләте аларны әзерләүгә киткән чыгымнарны яки башка максатларга файдалангандагы кыйммәтен узып китә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Чыганаклар
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Төркем:Икътисад
Төркем:Акча
Актив (икътисад)

**Актив** (ингл. asset) — билгеле бер датага оешманың мөлкәте составын һәм кыйммәтен; юридик зат яки эшкуарга караган мөлкәтнең җыелмасын чагылдыра торган бухгалтерлык балансы, яки милек хокукында аерым бер кешенеке, фирманыкы яки дәүләтнеке булып исәпләнүче байлыклар.

Барлык бу активларны кирәк булганда башка төрле байлыкларга алмаштыру өчен файдаланып була.

Акчалата булмаган активларны шулай итеп файдалану өчен, аларның хуҗасы бу активларны үзенә кирәк әйберләргә алмаштыру чарасын табарга, яки аларны акчага әйләндерергә тиеш. Соңгысына бары тик активларны ликвидацияләү (сату) юлы белән генә ирешеп була.

## Әдәбият

* 
* Щепотьев А. В. Методика выявления и оценки «скрытых» и «мнимых» активов и обязательств. — М: Юстинформ, 2009. — 144 с.
* Щепотьев А. В. Методика выявления и оценки «скрытых» активов. //Соломоново решение: финансово-правовой вестник. 2005. — № 2. — с. 43-46.; Соломоново решение: финансово-правовой вестник. 2006. — № 1. — с. 24-29.
* Щепотьев А. В. «Скрытые» активы, учитываемые при исчислении чистых активов организации. // Управленческий учёт № 12. 2010. — с. 28-38.
* Щепотьев А. В. «Мнимые» активы, учитываемые при исчислении чистых активов организации. // Управленческий учёт № 11. 2011., с. 55-66.
* Щепотьев А. В. Влияние чистых активов и собственных средств на финансовую устойчивость организации // Право и экономика. 2012. — № 9., с. 24-30.

Төркем:Икътисад
Төркем:Бухгалтерия
Ликвидлык

**Ликвидлык** (лат. liquidus — сыек, агучан) — активларны базар бәясенә якын бәясе тиз сатылуы. Ликвидлы — акчага әйләнә торган дигән сүз. Югары ликвид, түбән ликвид һәм ликвид булмаган кыйммәтләр (активлар) була. Активны аның тулы кыйммәтен исәпкә алып, аны җиңелрәк һәм тизрәк алмаштырырга мөмкин булган саен, шулкадәр ул ликвилырак була. Товар өчен ликвидлык аның номиналь бәясе буенча сату тизлегенә туры киләчәк, өстәмә ташламалар булмаячак. Активларның, банкларның, акчаларның, предприятиеләрнең, базарның, кыйммәтле документларның ликвидносы түбәндәге ликвидация төрләрен аера.

Ликвидлык теге яки бу активлар хуҗасының аларны нинди җиңеллек белән акчага әйләндерүен аңлата.

Әгәр дә активлар акча формасында сакланса, хәл тагын да җиңеләя. Чөнки кирәк әйберләр алу өчен, акчаны бернинди арадаш операцияләрсез, ягъни турыдан-туры файдаланып була. Башка активлар белән чагыштырганда акчаның бер өстенлеге бар: алар абсолют ликвид була.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Бригхэм Ю., Эрхардт М. Анализ финансовой отчётности // Финансовый менеджмент = Financial management. Theory and Practice / Пер. с англ. под. ред. к.э.н. Е. А. Дорофеева.. — 10-е изд. — СПб.: Питер, 2007. — С. 121—122. — 960 с. — ISBN 5-94723-537-4.

## Сылтамалар

Төркем:Корпоратив идарә
Төркем:Биржалар
Төркем:Инвестицияләр
Төркем:Акча әйләнеше
Төркем:Икътисад терминологиясе
Фәнни бүләкләр исемлеге

**Фәнни бүләкләр исемлеге** (, ) — фән һәм технология үсешенә өлеш кертүчеләрне тануга багышланган халыкара, илкүләм, төбәк һәм шәхси оешмалар бүләкләренә багышлана.

## Моны да карагыз
Төркем:Исемлекләр:Фән
Төркем:Фәнни премияләр
Альберт Эйнштейн премиясе

**Альберт Эйнштейн исемендәге бөтендөнья фән премиясе** (, ) — *[[кешелек]]кә чын файда һәм яхшылык китергән [[фәнни тикшеренү]]ләрне тануга* багышланган халыкара фәнни бүләге. 

1984 елдан бирле ел саен да  башкаласы да урнашкан  тарафыннан төрле илләрдә үткән мөрәсим чикләрендә тапшырыла. 

Намзәтләр 25 Нобель премиясе лауреаты һәм башка галимнәрдән торган халыкара дисциплина-ара шурасы тарафыннан билгеләнә. Һәр җиңүчегә 10 000 АКШ доллары, диплом һәм истәлекле медаль тапшырыла.

## Ияләре

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
 

Төркем:Әлифба буенча бүләкләр
Төркем:Фәнни премияләр