Угра буендагы капма-каршы тору

**[[Угра]] буендагы капма-каршы тору** () — 1480 елда Иван III җитәкчелегендәге Мәскәү кенәзлеге гаскәрләре белән Олы Урда ханы Әхмәт гаскәрләре арасында булган хәрби конфликт. Мәскәү ягына Вологда кенәзе Андрей Меньшой һәм Кырым ханы Миңлегәрәй I ярдәм күрсәткән. Бу каршылык Төньяк-Көнчыгыш Русьның Олы Урдадан бәйсезлек алуын тәмамлаган вакыйга булган һәм бердәм Рус дәүләте формалашу юлында мөһим этап булып торган.

## Алтарих

1472 елда Әхмәт хан Мәскәү кенәзлегенә каршы яу белән чыккан. Моңа Иван III нең Новгород җирләрен Мәскәү кенәзлегенә кушуы сәбәп була — әлеге җирләргә Әхмәт хан элек Польша-Литва патшасы Казимир IV гә ярлык биргән иде. Әмма Алексин шәһәренә ясалган һөҗүм уңышсыз тәмамлана: каланы саклаучыларның нык каршылыгы нәтиҗәсендә руслар Урда гаскәрләренең Ока елгасын кичү омтылышын өзә ала.

Гадәттә, Иван III 1476 елда Олы Урдага ясак түләүне туктаткан дип санала. Әмма кайбер тарихчылар (мәсәлән, Ч. Гальперин) моның төгәл датасы чыганакларда күрсәтелмәгәнен билгеләп үтә. Вологда-Пермь елъязмасы хәбәр итүенчә, Әхмәт хан Иванны тугыз ел буе ясак түләмәүдә гаепләгән. Бу исә түләүләрнең якынча 1472 ел тирәсендә туктатылган булуын күрсәтә.

Кырым ханлыгы белән озакка сузылган сугыштан соң Әхмәт хан Руська каршы актив гамәлләрне бары тик 1480 елда гына яңарта, һәм шул вакытта ул Казимир IV белән союз төзи. Шул ук чорда Псков җиренә Ливон ордены һөҗүм итә, ә Мәскәү кенәзлеге эчендә Иван III нең энеләре (Андрей һәм Борис) фетнә күтәрәләр.

## Вакыйгалар барышы

### Каршылыкка әзерлек

1480 елның июнь аенда Әхмәт хан Ока елгасы ягына күзәтүчеләр җибәрә, ә көзен гаскәре белән үзе дә яуга кузгала. Шул вакытта кайбер боярлар Иван III гә чигенергә киңәш итсә дә, кенәзләр думасы «православ динен саклау өчен торырга» карар кыла. Мәскәү гаскәрләре Коломна, Серпухов һәм Таруса шәһәрләре тирәсендә туплана.

Казимирдан ярдәм көтүдән туеп, Әхмәт хан аны руслар көткән Окага түгел, ә Мәскәү һәм Литва җирләрен аерып торган Угра елгасы аша һөҗүм итәргә була. Иван III үзенең улы Иван Молодой һәм энесе Андрей Меньшой җитәкчелегендәге гаскәрләрне дә шул якка җибәрә.

### Угра буенда тору

1480 елның октябрь башында ике як гаскәрләре Угра елгасы буенда очраша. Рус гаскәрләре елга буенда якынча алтмыш чакрымга сузылып урнаша. Урда гаскәрләре Опаков янында һәм аннан түбәнрәк урыннарда елганы кичәргә омтылалар, әмма русларның артиллерия һәм ук уты белән аларның һөҗүмнәре кире кагыла. 8 октябрьдә Әхмәт хан төп һөҗүмен ясый, ләкин ул да уңышсыз тәмамлана. Шуннан соң ике гаскәр елганың ике ярында лагерь корып урнаша һәм зур бәрелешләрсез диярлек бер айга якын дәвам иткән каршылык башлана — әлеге вакыйга тарихка «Угра буендагы капма-каршы тору» исеме белән кергән.

Әхмәт хан Иван III дән шәхси буйсыну һәм ясак түләүне таләп итә, әмма сөйләшүләр нәтиҗәсез кала. Бу вакытта вәзгыять Мәскәү файдасына үзгәрә: Иванның энеләре гаскәрләре килеп җитә, Кырым ханы Миңлегәрәй Литва җирләренә һөҗүм итә, ә Урда гаскәрләре азык һәм фураж җитмәүдән интегә башлый. Аларның лагеренда чирләр тарала, озак вакыт «тору» исә сугышчыларның рухын какшата.

Ростов архиепискобы Вассиан үзенең «Уграга мөрәҗәгать» исемле язмасында Иван III не чигенмәскә һәм борынгы Русь яклаучылары үрнәгендә нык торырга өнди.

### Сарай-Бәркәгә һөҗүм

Әхмәт хан Угра буенда торган арада, Иван III кенәз Василий Ноздроватый-Звенигородский җитәкчелегендәге гаскәрне Идел буйлап түбәнгә таба җибәрә. Бу отряд Кырым ханы Нурдәүләт җитәкчелегендәге гаскәр белән берләшеп, Олы Урда башкаласы — Сарай-Бәркә шәһәренә барып җитә һәм аны талап тар-мар итә. Бу һөҗүм Әхмәт хан өчен вәзгыятьне нык какшата.

### Урда гаскәренең чигенүе

Салкыннар башлану белән Иван III үз гаскәрләрен Угра буеннан Боровск ягына күчерә — анда ихтимал булган бәрелеш өчен көчләр туплана. Әхмәт хан исә башкаласының җимерелүе һәм азык-төлек җитмәү турында хәбәр алгач, октябрь ахырында чигенергә мәҗбүр була.

11 ноябрьдә хан үз гаскәрен тулысынча алып, далага таба юл тота. Юлда ул Казимир IV ярдәм итмәгән өчен үч итеп берничә Литва шәһәрен талап үтә. Киләсе елда, 1481 елның 6 гыйнварында, Әхмәт хан Төмән ханы Ибәк (яки Нугай морзалары) тарафыннан үтерелә. Шуннан соң Олы Урдада эчке низаглар башлана һәм дәүләт таркалу юлына баса.

## Әһәмияте һәм нәтиҗәләре

*Угра буендагы тору* Русьның татар-монгол изүеннән азат ителү символына һәм мөстәкыйль Мәскәү дәүләтенең формалашуында мөһим борылыш ноктасына әверелде. Иван III бу вакыйга барышында беренче тапкыр стратегик мөстәкыйльлек күрсәтте — ул туры бәрелештән котылды һәм шул ук вакытта Урда көчләрен эчтән таркатуга иреште.

Бу вакыйга бөек кенәзнең абруен ныгытты, аның дипломатик йогынтысын арттырды һәм дәүләт эчендәге ресурсларны берләштерергә мөмкинлек бирде. Элек Урдага түләнгән ясак (салым) хәзер Мәскәү казнасына керә башлады. 1480 елдан соң Мәскәү дәүләте, формаль рәвештә дә, гамәлдә дә, тулысынча мөстәкыйль дәүләткә әверелде. Иван III нең дипломатик адымнары Польша һәм Литваның сугышка керүен булдырмый калды, ә Кырым ханлыгы белән союз Әхмәт хан көчләрен какшатуда хәлиткеч роль уйнады.

Кайбер тарихчылар (А. Горский, А. Леонтьев) Урда бәйлелегеннән чыгу чынлыкта иртәрәк — якынча 1472 елда булган, дип саныйлар, ә Әхмәт хан явы бу процессны бары тик раслап куйган, диләр. Башка тикшеренүчеләр (Н. Карамзин һәм аның тарафдарлары) исә нәкъ менә 1480 ел вакыйгасын "изү"нең тәмамлануы белән бәйли.

Америка галимнәре (Д. Островски, Ч. Гальперин) Угра буендагы торуны зур сугыш әһәмияте булмаган, күбрәк дипломатик конфликт дип исәплиләр, ә «татар изүе» төшенчәсен тарих фәнендә соңрак барлыкка килгән термин буларак бәялиләр. Шулай да рус тарихи традициясендә нәкъ менә бу вакыйга «Урдадан азатлык» символы һәм яңа дәвер башы итеп кабул ителә.

## Хәтер

Вакыйга урыны хәзерге Смоленск һәм Калуга өлкәләре чикләрендәге Угра елгасы участогы белән бәйләнә. Иң ихтимал урыннар дип Знаменка авылы тирәсе һәм Городец авылы яклары санала.

1980 елда, Угра буендагы вакыйгаларның 500 еллыгы уңаеннан, Калуга өлкәсендәге Угра ярында һәйкәл куелды. 2014 елда исә Дворцы авылында «Угра буендагы бөек тору» исемле музей-диорама ачылды.

2017 елда Калуга өлкәсе губернаторы Анатолий Артамонов 11 ноябрьне (Урда гаскәрләренең чигенү көне) истәлекле дата итеп билгеләргә тәкъдим итте. Бу башлангычны федераль хакимият органнары хуплады, әмма Татарстан вәкилләре каршы чыкты — алар фикеренчә, бу татар халкы турында тискәре фикерләр тудырырга мөмкин иде.

«Калуга өлкәсендә бу тарихи вакыйганы реконструкцияләү үткәрелә, моны, әлбәттә, рәсмиләштерергә кирәк. Әмма әлеге төбәкне туристлар өчен кызыклы итү максатыннан без халыклар арасындагы мөнәсәбәтләрне бозарга тиеш түгелбез», — дип белдергән Татарстан Республикасы Дәүләт Шурасы депутаты Илшат Әминов.

Хәзер бу дата төбәк әһәмиятендәге истәлекле көн булып тора.

## Историография

«Татар изүе» (рус. татарское иго) төшенчәсе фәнни әйләнешкә тарихчы Н. М. Карамзин хезмәтләре аша кергән. Ул «иго» сүзен бәйлелекнең метафорасы буларак кулланган. Соңрак тарихчылар бу идеяне үстереп, 1480 елны рус тарихының борылыш ноктасы дип бәяли башлаганнар.

Хәзерге тикшеренүләр күрсәткәнчә, азатлык алу процессы әкренләп барган: Урдадан бәйлелек XV гасыр урталарыннан ук зәгыйфьләнә башлаган, ә Угра буендагы тору — бу бәйлелекнең өзелүен билгеләгән соңгы символик адым булган.

## Шулай ук карагыз
* Казанның яулап алынуы
* Олы Урда
* Монгол империясе

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Каргалов В. В. Конец ордынского ига / Отв. ред. В. И. Буганов. — 2-е изд. — М.: Наука, 1984. — 154 с. — (Страницы истории нашей Родины).
* Каргалов В. В. На степной границе: Оборона «крымской украины» Русского государства в первой половине XVI столетия / Отв. ред. А. М. Сахаров. — М.: Наука, 1974. — 184 с. — (Научно-популярная серия АН СССР).
* Каргалов В. В. Русь и кочевники / Гл. ред. С. Н. Дмитриев, ред. М. К. Залесская. — М.: Вече, 2008. — 480 с. — (Тайны Земли Русской). — ISBN 978-5-9533-2921-7.
* Лурье Я. С. Новонайденный рассказ о «стоянии на Угре» // Труды Отдела древнерусской литературы / АН СССР. Ин-т русской литературы (Пушкинский Дом); Отв. ред. Я. С. Лурье. — 1962. — Т. 18. — С. 289—293. — 608 с. — 1400 экз.
* Маркина И. В. Великое стояние на реке Угре // Военно-исторический журнал. — 2019. — № 2. — С.68—74
* Алексеев Ю. Г. Государь всея Руси. — Новосибирск: Наука; Сибирское отделение, 1991. — 240 с. — (Страницы истории нашей Родины). — 175 000 экз. — ISBN 5-02-029736-4.
* Анисимов Е. В. История России от Рюрика до Путина: Люди. События. Даты. — 4-е изд., доп. — СПб..—…: Питер, 2013. — 592 с. — ISBN 978-5-496-00068-0.
* Волков В. А. Войны и войска Московского государства (конец XV — первая половина XVII вв.). — М.: Эксмо, 2004. — 572 с. — (Истоки). — ISBN 978-5-699-05914-0.
* Галимов Т. Р., Миргалеев И. М. К вопросу о трактовке «Стояния на Угре» 1480 г. // Золотоордынское обозрение. — 2019. — Т. 7, № 4. — С. 652—662.
* Горский А. А. Москва и Орда. — М.: Наука, 2003. — 214 с.

Төркем:Россия тарихы
Төркем:Алтын Урда