Упанишадалар

**Упаниша́далар** (Санскрит телендә: उपनिषद्, IAST:Upaniṣad) — дини-фәлсәфи эчтәлекле Борынгы Һиндстан трактатлары. Ведаларны тулыландыра һәм Һинд диненең шрути изге язмалары төркеменә карый. Аларда күбесенчә фәлсәфә, медитация һәм Ходай табигате турында сүз бара. Упанишадаларда Ведаларның төп асылы тасвирланган дип санала, шуңа күрә аларны шулай ук «веданта» (Ведаларның ахыры, тәмамлануы) дип атыйлар һәм алар Ведантик Һинд диненең нигезе булып тора. В Упанишадах главным образом описывается безличный Брахман.

## Этимология
«Упанишада» (Санскрит телендә: उपनिषद्, IAST: upaniṣad) — *упанишад*тан ясалган фигыльдән ясалган исем сүз — туры мәгънәдә «янәшә утырырга». *Упа-* (янәшә), *ни-* (аста) һәм *шад* (утырырга) — «укучының укытучы янында утыруы». Бу төшенчәнең мәгънәсе төрлечә аңлатыла. Кайбер аңлатулар буенча *упанишад*ның мәгънәсе «кемнеңдер табаннары янында сүзләрен тыңлап һәм шулай итеп серле белем алып утыру». Макс Мюллер төшенчәнең мәгънәсен «гуру янында утыру һәм тыйнак итеп аны тыңлау сәнгате» дип бирә. Әмма Шанкара буенча «упанишад» сүзе *шад* тамырына *квип* суффиксын һәм *упа* һәм *ни* префиксларын кушып ясалган һәм аның мәгънәсе: «наданлыкны бетергән нәрсә». Традицион аңлату буенча «упанишад»ның мәгънәсе «иң олы рух турында белү ысулы белән наданлыкны бетерү». Башка мәгънәләре: «эзотерик доктрина» яки «серле доктрина».

## Датировка
Упанишадалар Санскрит әдәбиятының ниндидер билгеле периодына карый дип әйтергә авыр. Упанишадаларның «Брихадараньяка-упанишада» һәм «Чхандогья-упанишада» кебек иң борынгылары, галимнәр әйткәнчә б. э. к. VIII гасырга карый, ә күпчелек башкасы галимнәр фикеренчә б. э. к. VII гасырдан б. э. к. III гасырда пәйда булган, ә кайберләре бары тик урта гасыр периодында пәйда булган.

## Һинд дине канонында
Дүрт Веда үзендә монотеизм булган инде ведик диннең төрле дэвларга дан җырлаучы гимннар һәм мантралар тупланмасы булып тора.

Соңрак пәйда булган Брахманнар йола күрсәтмәләренең тупламасы булып тора, аларда төрле каһин функцияләре тәфсилләп аңлатылган.

Араньякалар һәм Упанишадалар Ведантага карый. Араньякалар төрле медитатив һәм йогик практикаларны тәфсилләп тасвирлый, шул ук вакытта Упанишадаларда Ведаларда тасвирланган дини һәм фәлсәфи концепцияләр дәвам итеп аңлатыла. Упанишадаларның үзәк темасы булып кешенең үзен һәм әйләнә-тирә мохитне аңлау булып тора. Брахманнар өчен хас каһин ритуалын аңлату аларда икенче планда булып кала. Упанишадалар Һинд дине фәлсәфәсе үсешенә зур йогынты ясаган. Шанкара VIII гасырда унбер Упанишадага комментарийларын язган. Бу Упанишадалар **«[[Мукхья]]** Упанишадалар» дип атала һәм алары иң борынгы күбесенчә Ведик чорда тезелгән дип санарга кабул ителгән.

«Муктика-упанишада»да **[[муктика]]** канонына карый дип санарга кабул ителгән 108 Упанишада исемлеге бар. XVII гасырда мөселман мистик һәм шаһзадә Дара Шукох тарафыннан беренче мәртәбә фарсы теленә тәрҗемә ителгән Упанишадалар саны 50 булу турында искә алулар бар. Кайбер тикшеренүчеләр Упанишадаларның гомуми саны 108-дән артык дип искә ала — мәсәлән, Макс Мюллер 1879 елда 170 булуы турында белгән, ә башкалар 200 яки хәтта 300 дип санаган.

Санкт-Петербург РФА Шәрыкъ язмалары Институтының Кулъязма фондында булган һинд кулъязмалары арасында һинд традициясе буенча серле мәгълүматлы булган әсәрләр бар. Алар арасында елан әфсене (№ 158) булган «Гаруда-упанишада» иншасы һәм шулай ук «Атхарваведа»ның кайбер упанишадалары.

Упанишадалар традицион рәвештә өч төркемгә бүленә: «ведик», «арий» һәм «җәмәгать». Беренче төркемгә: «Иша», «Кена», «Катха», «Тайттирия», «Айтарея», «Каушатика», «Чхандогья», «Брихадараньяка» керә. Икенче төркемгә «Прашна», «Мундака», «Мандакья», «Шветашватара», «Майтри» керә. Өченче төркемгә: «Джабала», «Рама-тапини», «Нрисинха-тапини» һ. б. керә. Упанишадаларның беренче ике төркеме ведантик дип санала.

## Эчтәлеге
Упанишадаларда Һинд дине фәлсәфәсенең нигезләре — Галәм рухы Брахман, шәхси атманҗаны яки джива, Параматма Өстен җаны һәм шәхси Бхагаван яки Ишвара формасында Иң Олы Ходай концепциясе. Брахман иң элекке, трансцендент һәм бөтен җирдә булган, абсолют мәңге һәм чиксез, кайчан да булса булган, бар һәм булачак нәрсәнең берлеге буларак тасвирлана. Ишвара һәм атман табигате турында, мәсәлән, «Иша-упанишада»да түбәндәге әйтелгән:

Упанишадаларда олы фикер ияләре матди булуга трансцендент чынлыкны белү һәм шулай ук аңның төрле халәтләрен өйрәнү белән шөгыльләнгән булган.

### Фәлсәфә
Упанишадаларда төрле трансцендент фәлсәфи темалар аңлатыла, Брахман һәм шәхси җан (атман) концепцияләре тәфсилләп тасвирлана. Һинд динендә төрле фәлсәфи мәктәпләр Упанишадаларның үз аңлатуларын бирә. Тарих буена, Упанишада фәлсәфәсенең бу интерпретацияләре өч төп Веданта мәктәбенә баш биргән. А. Я. Сыркин һәм башка өйрәнүчеләр фикере буенча Упанишадаларда башлыча "идеалистик" һәм "натурфилософик, наив материалистик" карашлар чагылган.

#### Адвайта-веданта

Шанкара Упанишадаларны адвайта фәлсәфәсе караш ноктасыннан аңлата. Адвайтада Упанишадаларның төп асылын бер гыйбарәсендә «тат-твам-аси» (Санскрит телендә: तत् त्वं असि «Син Шул») гомумиләштерәләр. Адвайта тарафдарлары, иң элек, аңлап булмаслык һәм формасы булмаган Брахман ахыр чиктә шәхси җан атман белән бер һәм рухи практиканың ахыр максаты булып бу берлекне аңлау һәм атманның Брахман белән кушылуы аша матди булуның бетүен аңлау тора. Ряд Рәт Һинд дине белгече нәкъ менә Шанкараның адвайта-ведантасын Упанишадаларның табигый, логик һәм иң төгәл аңлатуы дип саный.

Шулай да Шанкараның остазы, иң элек адвайтин Гаудапада (б. э. 6-7 гасырлар), буддизм йогынтысы астында булган. Гаудапда иң олы чынбарлык - ул саф аң (виджняпти-матра) һәм "дөнья табигате - ул дүрт почмаклы инкарь итү" дигән Буддачылык доктриналарын үзләштергән. Гаудапада «ике доктринаны алга таба Шанкара тарафыннан үстерелгән Мандукья-упанишада фәлсәфәсенә үргән». Гаудапада шулай ук Нагарджунаның Мадхьямака фәлсәфәсеннән Буддачылык "аджата" концепциясен үзләштергән.

#### Двайта-веданта

Двайта фәлсәфи мәктәбенең соңрак пәйда булган комментарийларында бөтенләй башка интерпретация бирелә. Мадхва тарафыннан нигезләнгән двайта-веданта иң элек асыл һәм Брахман чыганагы — ул шәхес Илаһы Вишну яки Кришна (ул который объявляет в «Бхагавад-гита»да *брахмано хи пратиштхахам*, «Мин — шәхессез Брахманның нигезе» дип игълан итә) дип раслый.

#### Вишишта-адвайта

Рамануджа тарафыннан нигезләнгән вишишта-адвайта башка ике мәктәпнең күп гомуми фәлсәфи аспектлары уртак булган башка әһәмиятле Веданта мәктәбе булып тора.

#### «Ом» иҗеге

Упанишадаларда шулай ук «Ом» иҗегенең бөтен булганның нигезе булган трансцендент, Галәми аваз буларак беренче һәм иң тулы аңлатмасы бар. Упанишадаларда шулай ук беренче мәртәбә «Ом шанти шанти шанти» мантрасы искә алына, ул тынычлыкка һәм мәңге тынычлыкка өндәү булып тора.

Суфичылык тарафдары һәм могол императоры Шаһ-Джаханның улы Дара Шукох, аларда ислам һәм һинд дине арасында рухи элемтәне табарга ярдәм итә алган монотеизм элементларын табу максаты белән Упанишадаларны фарсы теленә тәрҗемә иткән.

## Упанишадалар исемлеге

### «Мукхья» каноны
11 Упанишаданы төп «мукхья» канонына карый дип санарга кабул ителгән. Аларга  Шанкара комментарлаган һәм алар барлык Һинд дине тарафдарлары тарафыннан шрути буларак кабул ителә.

### Ведик шакхалар буенча канон
Иң борынгы Упанишадаларны Ведик шакхалар яки мәктәпләрнең берсенә карый дип санарга кабул ителгән. «Айтарея-упанишада» Шакала-шакхага, «Каушитаки-упанишада» Башакала-шакхага; «Чхандогья-упанишада» Каутхума-шакхага, «Кена-упанишада» һәм «Джайминия-упанишад-брахмана» Джайминия-шакхага; «Катха-упанишада» Чарака-катха-шакхага, «Тайттирия-упанишада» һәм «Шветашватара-упанишада» Таиттирия-шакхага; «Майтраяния-упанишада» Майтраяни-шакхага; «Брихад-араньяка-упанишада» һәм «Иша-упанишада» Ваджасанеи-мадхьяндина-шакхага, ә «Мандукья-упанишада» һәм «Мундака-упанишада» Шаунака-шакхага карый дип санала. Брахманнырның иң борынгы текст өзекләре һәм дүрт Веданың кайбер өзекләре шулай ук кайвакыт Упанишадаларга карый дип санала.

### «Муктика» каноны

Адвайта мәктәбенең 108 каноник Упанишадасы. «Муктика-упанишада», 1:30-39 буенча бу канонда:
* **10 Упанишад** «Ригведа»га карый
* **16 Упанишад** «Самаведа»га карый
* **19 Упанишад** «Шукла Яджурведа»га карый
* **32 Упанишад** «Кришна Яджурведа»га карый
* **31 Упанишада** «Атхарваведа»га карый

#### Вайшнав упанишадалар
Вайшнав упанишадаларга төрле вишнуит мәктәпләрнең карашларын чагылдыручы 14 упанишада карый.
# **[[Маханараяна-упанишада|Нараяна-упанишада]]** (Кришна Яджурведа)
# **[[Нарасимхатапани-упанишада|Нрисимхатапани-упанишада]]** (Атхарваведа)
# **Трипадвибхутимаханараяна-упанишада** (Атхарваведа)
# **Рамарахасья-упанишада** (Атхарваведа)
# **Раматапани-упанишада** (Атхарваведа)
# **Васудева-упанишада** (Самаведа)
# **Авьякта-упанишада** (Самаведа)
# **[[Тарасара Упанишада|Тарасара-упанишада]]** (Шукла Яджурведа)
# **[[Гопалатапани-упанишада]]** (Атхарваведа)
# **Кришна-упанишада** (Атхарваведа)
# **Хаягрива-упанишада** (Атхарваведа)
# **Даттатрея-упанишада** (Атхарваведа)
# **Гаруда-упанишада** (Атхарваведа)
# **[[Калисантарана-упанишада]]** (Кришна Яджурведа)

#### Шакти Упанишадалар
Каноник шакта Упанишадалар башлыча - шактизмның Шривидья тантра формасында ике агым арасында доктринада аерманы чагылдыручы текстлар. Шуңа күрә, "аутентик" шакта-упанишадаларның сакланган исемлекләре төзүчеләренең ялгышлыктан алдан алуын чагылдырып бер-берсеннән аерылып тора:

«Муктика» Упанишадалар арасында тугызы гына шакта-упанишадаларга карый. Түбәндә аларның исемлеге китерелә:
# **Сита-упанишада** (Атхарваведа)
# **Аннапурна-упанишада** (Атхарваведа)
# **[[Деви-упанишада]]** (Атхарваведа)
# **Трипуратапани-упанишада** (Атхарваведа)
# **Трипура-упанишада** (Ригведа)
# **Бхавана-упанишада** (Атхарваведа)
# **Саубхагья-упанишада** (Ригведа)
# **Сарасвати-рахасья-упанишада** (Кришна Яджурведа)
# **Бахврича-упанишада** (Ригведа)

#### Шиваит упанишадалар
Шиваизм упанишадаларына күбесенчә төрле шиваит доктриналарны тасвирлаучы 14 упанишада карый. Чыгарылма булып Ганешага багышланган Ганапати-упанишада тора.
# **Кайвалья-упанишада** (Кришна Яджурведа)
# **[[Атхарвашира-упанишада]]** (Атхарваведа)
# **Атхарвашикха-упанишада** (Атхарваведа)
# **Брихаджджабала-упанишада** (Атхарваведа)
# **[[Калагнирудра-упанишада]]** (Кришна Яджурведа)
# **Дакшинамурти-упанишада** (Кришна Яджурведа)
# **Шарабха-упанишада** (Атхарваведа)
# **Акшамалика-упанишада** [Малика-упанишада] (Ригведа)
# **Рудрахридая-упанишада** (Кришна Яджурведа)
# **Бхасма-джабала-упанишада** (Атхарваведа)
# **Рудракша-джабала-упанишада** (Самаведа)
# **[[Ганапати-упанишада]]** (Атхарваведа)
# **Панчабрахма-упанишада** (Кришна Яджурведа)
# **Джабали-упанишада** (Самаведа)

## Мангала-шлокалар
Һәрбер упанишада алдыннан кечкенә шигырь  — **мангалам** (मङ्गल maṅgalam — алкышлы, бәхетле) яки "мангала-шлока" килә. Шул ук шигырь һәрвакыт упанишаданың текстын тәмамлый. Аның максаты — упанишаданың текстын укучыны упанишада багышланган фикергә (яки фикерләргә) көйләргә һәм укучының акылын тынычландырырга. Күләме буенча ул һәрвакыт кечкенә дога шигыре, ул гадәттә Брахманга эндәшә. Ведаларның һәрберсенең үз мангала-шлокасы бар [Яджурведада алар икәү: берсе — Кришна Яджурведа өчен, икенчесе — Шукла Яджурведа өчен]. Моннан кала Һинд диненең кайбер юнәлешләрендә үз, мәктәп, мангала-шлоклары бар - әмма аларны белү гадәттә мәктәп читенә чыкмый.

Мангалам ахырында һәрчак *«auṃ shaantiH shaantiH shaantiH ..»* гыйбарәсе бар, биредә *«shaantiH»* сүзен «тынычлык» буларак тәрҗемә итәргә мөмкин. Бу гыйбарә вакыт белән Маха-мантра статусына ия булган. Үткән гасырның 70-енче елларыннан бирле аны күп мәртәбә традицион манерада да, заманча эшләнештә дә төрле һинд башкаручылары башкарган
Шукла Яджурведадан мангала хәзерге мизгелгә шулай ук киң популярлык алган - моңа аның ритмик һәм текст гадилеге ярдәм иткән. Ул төрле шиваит һәм шакти мәктәпләренең пуджасында киң кулланыла; якынча 70-енче еллар башыннан аны күп мәртәбә традицион манерада да, заманча эшләнештә дә башкаручылар башкарган

## Шулай ук карарга мөмкин
* Ведалар
* Веданта
* Веданта-сутралар
* Пураналар
* Махабхарата
* Бхагавад-гита

## Искәрмәләр

## Әдәбият
; рус телендә
* 
* Овсянико-Куликовский Д. Н. Религия индусов в эпоху вед, в сборнике: Избранные труды русских индологов-филологов, М., 1962
* Посова Т. К., Чижикова К. Л. Краткий каталог индийских рукописей Института востоковедения РАН. М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 1999. С. 48.
* Радхакришнан С. Индийская философия, том 1, М.. 1956.
* 
* Фалев Е. В. Некоторые спорные места Иша Упанишады // Философские науки. — 2003. — № 1. — С. 110—124.
* 
* 
* Шептунова И. И. Скрытое в камне: космогония «Вастусутра-упанишады» // Религия и искусство. Материалы научной конференции в Гос. институте искусствознания 19 21 мая 1997 года. / Рос. акад. театрального искусства, Гос. институт искусствознания, Науч. совет по историко-теоретическим проблемам искусствознания отделения литературы и языка Рос. акад. наук; науч. ред. И. П. Ильин. М.: издательство «ГИТИС», 1998. С. 226 242.
* 

; башка телләрдә
* 

## Сылтамалар
;Упанишадалар текстлары
*  Devanagari text in Wikisource 
* GRETIL
* Sri Aurobindo, ''The Upanishads''

;Рус тәрҗемәләре
* Упанишады: В 3 т. / пер. с санскр, иссл., коммент. и прил. А. Я. Сыркина. — М.: «Наука». Главная редакция восточной литературы. Научно-издательский центр «Ладомир», 1991.
** Т. 1 : Брихадараньяка упанишада. — 1991. ISBN 5-86218-006-0 ISBN 5-86218-007-9
** Т. 2 : Упанишады. — 1991. ISBN 5-86218-005-2 ISBN 5-86218-007-9
** Т. 3 : Чхандогья упанишада. — 1991. ISBN 5-86218-004-4 ISBN 5-86218-007-9
* Катха-упанишада в переводе Б. Б. Гребенщикова на сайте группы Аквариум.
* Ишавасья-упанишада (Иша-упанишада) в переводе Б. В. Мартынова.
* Иша-упанишада с комментариями Бхактиведанты Свами Прабхупады.
* Тексты 71 Упанишады из числа 108 основных, включая 10 главных, а также классификация Упанишад по группам.

;Инглиз тәрҗемәләре
* The Upanishads Translated and Commentated by Swami Paramananda From the Original Sanskrit Text
* 11 principal Upanishads with translations
* Upanishads at Sanskrit Documents Site
*  Upanishads and other Vedanta texts 
* Translations of principal Upanishads
* Ishopanishad The complete text, with transliteration, word-for-word meanings, and commentary
Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд дине изге язмалары