Амон

**Амо́н** (Мисыр телендә: Jmn — «яшерелгән», «серле») — Борынгы Мисыр Кояш Ходае һәм барлык Ходайларның патшасы. Башта үлеләр Илаһы буларак табынылган. Беренче мәртәбә үзенең хатын-кыз ипостасе Амаунет белән бергә Гермополь Огдоадасы әгъзасы буларак «Пирамидалар текстлары»нда искә алына. Фивлар яклаучысы булып саналган, анда Монту Илаһын алыштырган.

## Культ тарихы
Борынгы Мисыр мифологиясендә Амон — яшерелгән күк Илаһы. Тәкә һәм каз (акыллылык символлары) — алар Амонның изге хайваннары. Урта патшалык эпохасыннан аны антропоморф кыяфәттә һәм баш киемендә шути каурыйлары белән сурәтләгәннәр, алар уңыш Ходае Миннан (Коптос) алынган булган.
Иң элек Амон — Фивларның җирле Илаһы булган. Бу җирле культтан кала, Амон хатын-кыз ипостасе Амаунет белән парда торып шулай ук Гермополь Огдоадасының яшерелгән Илаһларның берсе булып саналган. Амон образының мифологик эшләнеше аз. Аның хатыны булып Мут саналган, гәрчә иртәрәк чыганакларда бу сыйфатта Усерет булган (Амаунетка килгәндә ул Амонның хатын-кыз чагылышы гына булган һәм үз образына ия булмаган. Амон һәм Мутның улы Ай Ходае Хонсу булган. Амон, Мут һәм Хонсу бергә Фива триадасын тәшкил иткән. Амон Мин белән тәңгәл китерелгәнгә күрә ул «Камутеф» эпитетлы булган.

Беренче күчеш чорда ук Амон турында бәйсез Илаһ турында кебек кенә түгел, ә демиург һәм иң Олы Илаһ турында кебек искә алынулар пәйда була. «Амон Ходае хатыны» титулы пәйда була, аңа башта иң олы каһинәләр ия булган, ә соңрак бары тик патша каны хатын-кызлары ия булган. Урта патшалык чорында Фивларның сәяси күтәрелешенә күрә Амон культы зур популярлыкка ия башлый, ә Фивлар фиргавеннәренең XVIII династиясендә баш дәүләт Илаһы була. Синкретизм агымында ул Амон-Ра Илаһы образында борынгы Гелиополь Ра Ходае, Илаһлар патшасы һәм Эннеаданың иң олы Илаһы белән тәңгәлләштерелгән булган.

Яңа патшалык периодында Амон-Ра каһинлеге кулларында гаять зур байлык һәм йогынты туплаган. Хосусан, ул (иң олы каһин Хапусенеб йөзендә) Амон оракулы карарына рәхмәтле бер шәхестә хакимә булган хатын-кыз фиргавен Хатшепсутны тәхеткә утыртуда зур рольне уйнаган.

XVIII династия хөкеме Карнакада һәм Луксорда Амонга грандиоз гыйбадәтханәләр кору белән билгеләнгән булган, алар аеруча биеклеккә Хатшепсут, Тутмос III, Аменхотеп III һәм Рамсес II вакытында ирешкән.

Фиргавен Эхнатонның Амонга табынуны тыярга һәм алмашка монотеизмга якынайтылган Атон культын кертеп карауның уңышсыз булуыннан соң, аның варислары Тутанхамон, Эйе һәм Хоремхеб Амон-Ра белән башлыкта борынгы Илаһлар культларын реставрацияләгәннәр. Нәтиҗәдә, Фивлар каһиннәренең позицияләре фәкать көчәйгән генә, бу соңгы Рамессидларда (XX династия) фактик рәвештә теократия корылышына һәм тәхеткә Амонның иң олы каһине Херихорның утыруына китергән.

### Кушта Амон
Мисырның Нубия (Куш) тарафыннан яулап алынуы нәтиҗәсендә, XVIII династия вакытында кушитларның иң олы Илаһы Амон белән тәңгәл китерелгән булган. Нәтиҗә буларак, б. э. I меңьеллыгына Мисырның бу элеккеге көньяк биләмәләрендә Амон культы күбрәк популярлыкка Исида һәм Хор ирешкән Югары Мисырга караганда тагын да күбрәк үзәкләштерелгән булган. Нубиядә Амонның изге шәһәре аның беренче башкаласы Напата булган.

Нубия хөкемдары Кашта добился у фиргавен Такелот III-нең бер атадан кыз туганы, элекке «Ходайның хатыны» (Амонның иң олы каһинәсе) Шепенупет I-дән кызы Аменирдис I-нең варисы итеп танылуына ирешкәч, бу Напатаның Мисыр өстеннән контроль коруы башы дигән сүз була. XXV (Эфиопия) династиясе фиргавеннәре Амон алдында ихтирамын һәртөрле итеп күрсәткәннәр; аларның Фивлардан куылуыннан соң Амон культының иң әһәмиятле үзәге дә күчә. Ул шулай ук теократик дәүләтләр булып киткән Он получил значительное распространение в Мероэ һәм Нобатиядә киң таралу алган, анда сәяси карарлар кылуында төп рольне Амонның оракулы уйнаган.

Мөгаен, шулай ук Нубиядән бу Илаһның тәкә белән ассоциирлавы алынган булган, хосусан, башта тулысынча антропоморф Илаһ булган (озын таҗда кеше уасын тотучы) Амонның борылмаланган мөгезләр белән башлы кеше кыяфәтендә сурәтләнеше.

## Борынгы юнан динендә Амон
Геродот буенча **Амон** (юнан телендә: Ἄμμων; **Аммон**) — Мисырлыларда Зевс исеме. Пиндар Амонга, аны «Олимп хөкемдары» итеп атап гимн язган. Аның храмы Фивларда торган, Каламид эше булган Ходай сынын храмга Пиндар бүләк иткән. Аның хайваны — тәкә. Ливияле Амон текә мөгезләр белән сурәтләнгән. Еврипид тарафыннан искә алына. Кояш Ходае.

Исемен Ливиядә храм корган көтүчедән алган. Башка хикәя буенча Һиндстанда (ягъни Эфиопиядә) Дионис су эзләгән һәм аны тапмаган, комнан тәкә чыккан һәм суны күрсәткән. Шул вакытта Дионис Зевсны йолдызлыклар санына кертергә сораган. Су табылган урында Дионис Зевс-Амон храмын төзегән

Амонның оракулы Андромеданы җанварга ашатырга бирергә дип баккан.

Ливия чүлендә Сива оазисында урнашкан Амон оракулына Мисырны фарсылардан яулап тартып алган Македонияле Александр зиярәт кылган, оракул Александрны «Зевс-Аммон» улы дип атаган, бу аңа үз илаһилыгында күбрәк ышаныч биргән.

## Рационалистик интерпретация
Рационалистик интерпретация буенча **Амон** — Илаһ түгел, ә борынгы Мисыр патшасы.
Сицилияле Диодор буенча Рея Ливия патшасы Аммонның беренче хатыны булган, әмма ире нимфа Амалтея белән хыянәт итеп аларда улы Дионис туганын белгәч, туганы Кронга качкан һәм аның хатыны булган. Рея үтенеп соравы буенча Крон Аммонга каршы,  титаннар ярдәмендә сугыш алып барган. Аннан соң булган сугышта Крон тарафдарлары җиңгән, шул вакытта запасларда кытлык кичергән Аммон Критка качкан һәм Критта куретларның (шул вакытта патшалар булган) кызына өйләнгән. Өйләнүдән соң Аммон бу районнар өстеннән хөкемгә ия булган һәм элек Идея дип аталган утрауны ул хатыны хөрмәтенә Крит дип атаган.
Тарихчы Леонт буенча Дионис Мисыр белән хөкем иткәндә, Амон прибыл из Африкадан килгән һәм аңа мөгезле терлек китергән, шуның өчен Дионис аңа Мисыр Фивларына каршы җирне бүләк иткән. Шуңа күрә сынчылар Амонны мөгезле баш белән сурәтлиләр.

## Эпонимнар

Хәзерге телләрдә кайбер төшенчәләр (эпонимнар) Амонның исеменнән килеп чыккан, ул грек теленнән «Аммон» формасында барып җиткән.

Хосусан, ул үлеп беткән башлы-аяклы аммонитлар, аларның кабырчыкларның спираль-сыман формасы шул Ходай кайчак сурәтләнгән тәкә мөгезләрен искә төшерә.

Башка мисал — аммиак, аның атмасы латин *sal ammoniacus* («Амон тозы»)нан чыгарыла, чөнки Амон храмыннан ерак түгел Ливиянең Сива оазисында аммоний хлоридын табып булган. Эссе климатта хайваннарның (хосусан, сәүдә юлларның мөһим киселеше булган оазис аша узучы кәрван дөяләренең) булган сидекчә (NH2)2CO, бигрәк тә тиз таркала. Таркалуның бер продуктларының берсе булып аммиак тора да. Башка мәгълүмат буенча, аммиак исемен Ходай Аммонга табынучы кешеләрне аңлатучы борынгы Мисыр сүзеннән алган. Алар ритуаль йолалар вакытында аммиак пары чыгарган нашатырьны NH4Cl иснәгәннәр.

Кеше һәм умырткалылар анатомиясендә баш миенең структураларының берсе — нәкъ үзе гиппокамп — иске номенклатураларда «Аммон мөгезе» (лат. *«cornu Ammonis»*) дип аталган, шул ук тәкә мөгезе белән охшашлыгына күрә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Сылтамалар

* Гимн Амону. 13 — 18 царские дома
* Гимн Амону-Ра из папируса № 3049 Берлинского музея
* Египетский бог Амон

## Шулай ук карарга мөмкин

* Амонның иң олы каһине
* Амон Ходаеның хатыны
* Луксор храмы
* Мисыр Ходайларының исемлеге
* (3554) Амон — Ходай хөрмәтенә аталган астероид
* Гелиос

Төркем:Илаһлар