open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әл-Ганкәбуут сүрәсе

**Әл-Ганкәбуу́т** (гарәп. العنكبوت — *Үрмәкүч*) — Коръәннең егерме тугызынчы сүрәсе. 1нче аятьтән 11нчесенә кадәр Мәдинәдә, калганнары Мәккәдә иңгән, шунлыктан Мәккә сүрәләре рәтенә керә. 69 аятьтән тора. 

## Эчтәлек
Сүрә мөэминнәрнең бәла-казалар белән сыналырга тиешлеген, шулай ук Аллаһ хакыйкате һәм Исламга ышану нигезендә дәүләтне яклау өчен көрәшергә тиешлеген аңлату белән башлана.

Бу сүрәдә кешеләрнең иманга карашлары төрлечә булуы аңлатыла: кайберәүләр ышанам диләр, ләкин чынлыкта аларның йөрәкләрендә иман юк. Бу сүрәдә Нух пәйгамбәр һәм аның изге иманга чакыруы, шулай ук Ибраһим пәйгамбәр һәм аның иманга чакыруы турында сөйләнә, һәм моның Мөхәммәд пәйгамбәр өчен нинди сабак алып килүе аңлатыла.

Мөшрикләрнең потларга табынуы үрмәкүч йортыннан да зәгыйфьрәк булган дәлилгә нигезләнгән дип аңлатыла.


8. Без кешегә ата-анасына игелек әмер иттек: «Әмма алар синең [илаһилыгың] хакында бернинди гыйлемең булмаган [потлар кебек гаҗиз] нәрсәләрне [күрә торып] Миңа ширек кылуың өчен, сине көчли калсалар, аларга итагать итмә. [Арагыздан иман китергән, ширек кушкан, ата-анасына игелек кылган һәм начар мөгамәләдә булган һәрберегезнең] Кайтуыгыз Миңа, Мин исә сезгә ни кылганнарыгызны [бәяләп, әҗерен яки җәзасын биреп] хәбәр итәчәкмен».[1]

9. [Ышанырга тиешле иман шартларына шиксез] Иман китергән һәм [Ислам шартларыннан гыйбарәт] изге гамәлләр кылган кешеләрне изгеләр җәмәгате эченә кертәчәкбез.

10. Кешеләр арасында шундыйлар [монафикълар] бар: «Без [дә] Аллаһка иман китердек», – диләр. Әмма Аллаһ юлында авырлык күрсәләр, кешеләрнең фетнәсен Аллаһның [Ахирәттә кяферләргә биреләчәк мәңгелек] газабы кебек саныйлар. Раббыңнан [мөэминнәргә] ярдәм килсә, һичшиксез, алар: «Без бит [дин ягыннан] сезнең белән бер идек. [Шулай булгач, ганимәткә безне дә уртак итегез]», – диләр. Әллә Аллаһ галәмнәрнең күкрәкләрендә булганарны яхшырак белмиме?

11. Аллаһ [ихлас белән] иман китергән кешеләрне дә ачык күрсәтәчәк, монафикъларны да ачык күрсәтәчәк.

12. Кяфер булучылар иман китергәннәргә: «Сез безнең юлыбызга иярегез, [әгәр бу юлда бер зарар күрә калсагыз, Аллаһтан сезгә киләчәк һәр җаваплылыкка без кәфил булырбыз һәм] хаталарыгызны без өстебезгә алырбыз», – диде. Әмма алар асылда аларның [ширеккә катнашып кылган зур] хаталарыннан бернәрсәне дә өсләренә йөкләмәячәкләр. Һичшиксез, алар – ялганчылар. 


## Әдәбият
1. «Кәлам Шәриф. Мәгънәви тәрҗемә». Коръәни Кәримнең Татарстан Республикасы мөселманнары Диния нәзарәте тарафыннан әзерләнгән татар телендәге тәфсире 

## Искәрмәләр
Төркем:Коръән сүрәләре

Төркем:Ислам
Кибер-физик система

**Кибер-физик система** ()  - мәгълүмати технологияләр концепциясе, ул исәпләү ресурсларын теләсә нинди физик берәмлекләргә, шул исәптән биологик һәм ясалма объектларга интеграцияләүне үз эченә ала. Киберфизик системаларда исәпләү компоненты аның ташучысы булган физик система буенча таралган һәм аның состав элементлары белән синергетик рәвештә бәйләнгән. 

## Искәрмәләр
Тәлбия

**Тәлбия** () яки **ләббәйкә** ( **)** — ихрамга кергән алдыннан әйтелүе мәҗбүри булган һәм ихрамда булган вакытта күп мәртәбәләр кабатланучы сөннәт дога. Тәлбия гарәп телендә әйтелә, тавыш көчәйткечләр аша да ишетелә. Сөнниләр дә, шиитлар да бер үк сүзләрне әйтә.

## Текст
: **Гарәп телендә:** لَبَّيْكَ اللّهُمَّ لَبَّيْكَ, لَبَّيْكَ la شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ, إِنّ الحَمْدَ وَمَلنََِّّعَ اللّهُمَّ
: **Транскрипция:** Ләббәйкә Аллаһумма ләббәйкә. Ләббәйкә лә шәрикә ләкә ләббәйкә. Иннәл-хамда, уән-ниъмәтә, ләкә уәл-мулк. Лә шәрикә ләк!
: **Тәрҗемә:** Менә, мин Синең каршыңда, әй Аллаһ, Синең белән бер генә тиңдәш (ширк) юк, менә, мин Синең каршыңда; Сина мактау, синең рәхмәтең һәм нигъмәтең, һәм мөлкең киң, Сина тиңдәш (ширк) юк!

## Тарихы
Риваятьләргә караганда, хаҗ кылу Ибраһим пәйгамбәр заманыннан бирле сакланып калган. Ул Мөхәммәд пәйгамбәр заманына кадәр һәм безнең заманга кадәр диярлек үзгәрмәгән. Мәккә мөшрикләре хаҗ вакытында кылынган гыйбадәтләрне, шул исәптән тәлбияне дә гамәлдән чыгарганнар. Хәдисләр җыентыгында (Имам Мөслим — Сахих) Мәккә мөшрикләре самаклаган тәлбия сүзләре бар.

## Тәлбия турындагы хәдисләр
* Абдуллаһ ибн Гомәр р. Пәйгамбәр (аңа Аллаһның рәхмәте һәм сәламе булсын) болай диде: "Менә мин Синең каршыңда, әй Аллаһ, менә мин Синең каршыңда! Менә мин Синең каршыңда! Сиңа мактаулар булсын, иң рәхимле, һәм Синең кулыңда көч бар. Сиңа тиңнәр юк. Абдуллаһ ибн Гомәр әйтте: «Бу Аллаһның илчесенең тәлбиясе». Уәл-хайра бидайке ләббәйк. (*Мөслим* . Хәдис № 1184-1 // «Сахих» хәдисләр җыентыгы)
* Әбү Бәкер әс-Сиддик р.г. Пәйгамбәрдән (аңа Аллаһның рәхмәте һәм сәламе булсын!) бервакыт хаҗның иң яхшысы нинди дип сораганнар. Ул: «Тәлбия (геүләүе) һәм корбан чалу» — дип әйткән (Ибн Мәҗә һәм әт-Тирмизинең хәдисләр җыентыгы
* Пәйгамбәр (Аллаһның аңа рәхмәте һәм сәламе булсын!) болай дигән: «Кем уң һәм сул ягына тәлбия, ташлар һәм агачлар әйтсә, күзе күргәнчә һәр яктан аңа кушылачак.» (Ибн Мәҗә һәм әт-Тирмизи хәдисләр җыентыгы.
* Халлад ибн әс-Саиб әтисенең болай дигәнен хәбәр итә: "Җәбраил фәрештә минем яныма килде һәм сәхабәләремә тәлбияне кычкырып әйтергә боерды. (*[[Ибн Хаджар аль-Аскаляни|Ибн Хаҗар әл-Аскаляни]].* Хәдис No. 714 // Булуг әл-Марам мин Адиллат әл-Ахкам)

## Әдәбият
* 
* Гүзәл Ситдиҡова. Йәннәт баҡсаһы. — Өфө: Полиграфдизайн, 2005. — 102 б.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 

Төркем:Ислам терминнары
Төркем:Ислам догалары
Проект:Үзәк һәм Көнчыгыш Европа хатын-кызлар чарасы 2026

## Катнашучылар
Язылган һәм төзәтелгән мәкаләләрне шушы таблицага теркәргә кирәк. Үз битегезгә  калыбын куя аласыз.

## Конкурстың халык-ара бите
* 

## Сурәтләр

*  Чара дәверендә төялгән сурәтләр белән дә таныша аласыз.

## Нәтиҗәләр
Приз фондының бүленүе тәртибе — 500 сум һәм күбрәк өлешкә хокуклы булганнары арасында гына бүленә һәм җибәрелә.

Тат. Википедиядә җирле оештыручысы (жюри рәисе) һәрбер призёрга бәйле эл.почтасы аркылы инструкцияләр белән хәбәр юллыячак.
Проект:Үзәк һәм Көнчыгыш Европа хатын-кызлар чарасы 2026/Мәкаләләр исемлеге

Бу биттә Үзәк һәм Көнчыгыш Европа хатын-кызлар чарасына тәкъдим ителгән мәкаләләр бирелә. Мәкаләләр исемлеге мәҗбүри түгел һәм тулылылана ала.

## Шәхесләр

### Ислам

### Татарстанлылар һәм татарлар

### Үзәк һәм Көнчыгыш Европа

## [[Википедия:Һәрбер тел бүлегендә булырга тиешле мәкаләләр/Киңәйтелгән|Булырга тиешле 10 000 мәкалә]] исемлегеннән

### Шәхесләр

### Башкасы
Hirondellea gigas

**Hirondellea gigas** — океанның иң тирән өлешендә, Мариана чокырындагы Челленджер тирәнлегендә очрый торган тирән диңгез амфиподлары кабыгы. Ул шундый зур тирәнлектә (11000 м га кадәр) доминант төр, һәм экстремаль басым астында исән калу өчен уникаль адаптацияләргә ия. Ул шулай ук кечкенә умырткасызлар һәм төбенә төшкән органик калдыклар белән туклана.

## Этимология
"Hirondellea gigas" исеме ике өлештән барлыкка килгән: "Hirondelle" тикшеренү судносы хөрмәтенә аталган Hirondellea ыругы һәм "gigas" төре исеме, грек телендә "гигант" дигәнне аңлата. Бу ыруг диңгез таксономиясенә керткән өлеше өчен "Hirondellea" исеме белән аталган, һәм "gigas" төре исеме, мөгаен, бу амфиподның башка тирән диңгез төрләре белән чагыштырганда чагыштырмача зур булуын күрсәтә. Гомуми исем XIX гасыр ахырында принц Альбер I тарафыннан кулланылган һәм диңгез фәненә зур өлеш керткән "Хиронделл" тикшеренү судносы хөрмәтенә бирелгән. Бу грек сүзенең латинлаштырылуы, "зур" дигәнне аңлата, бу амфиподның гаҗәеп зурлыгына, океанда яшәүче җанварга, ишарә булырга мөмкин.

## Искәрмәләр
Хәләл

**Хәләл** (гарәп. حلال) - шәригатьтә рөхсәт ителгән гамәлләр. Тиешле (сөннәт), зыянсыз (мөбах) һәм кирәксез (мәкруһ,  тәнзиһ) дәрәҗәләре бар. Мөселман көнкүрешендә хәләл дигән сүзне гадәттә Ислам тыйган ризыкларга карата кулланалар. Гомумән алганда, көнкүрешнең барлык өлкәләренә дә кагыла: ризык, кием, бизәнгечләр, косметика һәм парфюмерия, шәхси гигиена, ял, күңел ачу, финанс, кеше белән мөнәсәбәтләр, әйләнә-тирә мохит, эш, милек мәсьәләләре һ.б. Хәләлгә каршы сүз хәрам.

## Хәләл ризык
Коръәндә хәләл ризыкка кагылышлы тыелган ризыклар исемлеге ачык күрсәтелгән. Алар арасында үлгән хайваннарның ите, дуңгыз ите, буып үтерелгән хайваннар һәм башка хайваннар бар.

Оригиналь текст (гар.)

## Финанс өлкәсендә хәләл

Финанс секторына килгәндә, "хәләл" сүзе түбәндәге төп принципларны һәм чикләүләрне үз эченә ала:

* процент алуны тыю (процентка бирү - риба);
* алыш-бирештә табыш һәм югалтуларны тигез бүлешү;
* шикле әйберләргә инвестицияләр салуны тыю;
* Шәригать тарафыннан тыелган эшчәнлеккә һәм җитештерүгә инвестицияләр салу (порнография, алкоголь, наркотиклар һ.б.).

Хәләл финанс мөнәсәбәтләре уртак предприятие партнерлары тарафыннан табыш һәм югалтуларны гадел бүлешүгә нигезләнгән.

## Әдәбият

* Гогиберидзе Г. М. Исламский толковый словарь. — Ростов н/Д: Феникс, 2009. — 266 с. — (Словари). — 3000 экз. — .
* Yungman L. «Food» // ''Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God'' (2 vols.). Vol I. // Edited by Coeli Fitzpatrick and Adam Hani Walker. Santa Barbara: ABC-CLIO, 2014. 784 p.
Төркем:Ислам терминнары

Төркем:Ислам
Ибтиһаҗ Мөхәммәд

**Ибтиһаҗ Мөхәммәд** ( (4 декабрь 1985 ел, Эссекс) — Америка кылыччы-фехтовкалаучысы, дөнья һәм Панамерикан уеннары (Америка атлетлары арасында комплекслы спорт ярышлары) чемпионы.

Олимпия уеннарында хиҗаб киеп катнашкан беренче Америка хатын-кызы була.

Ибтиһаҗ (Ибтихадж) исеме мәгънәсе — «Бәхет».

## Тәрҗемәи хәле
1985 елда Нью-Джерси штатының Эссекс округындагы Мейллвуд мөселман гаиләсендә туган. Әнисе аңа фехтование белән шөгыльләнергә бары тик спортчы-фехтовальщицаларның гәүдәне баштанаяк каплаган костюмнар киеп йөрүен күргәч кенә рөхсәт итә. Башта шпагада фехтование белән шөгыльләннә, аннары кылычка күчә.

2011 елда ул Панамерика уеннарында ике алтын медаль һәм Дөнья чемпионатында бронза медаль яулый. 2012 һәм 2013 елларда ул тагын Дөнья чемпионатында бронза медальләр яулый. 2012 елда спортчы кул җәрәхәте аркасында Лондон Олимпиадасына сайлап алу этабына керә алмый.

2014 елда ул дөнья чемпионы була. 2015 елгы дөнья чемпионатында ул бронза медаль яулый.

2016 елның гыйнварында Мөхәммәд Афинадагы Дөнья Кубогында кылыч белән көрәш буенча ярышта өченче урынны ала, 2016 елда Бразилиянең Рио-де-Жанейро шәһәрендә узачак Олимпия уеннарында АКШ фехтование командасына юллама ала.

АКШ Олимпия командасы үзенең флаг йөртүчесе итеп танылган йөзүче Майкл Фелпсны сайлый. Зур мәгълүмат чаралары журналистлары (CNN, Guardian һәм башкалар) Фелпсны үзенең флаг йөртүчесе статусын Мөхәммәдкә бирергә чакырган мәкаләләр яза, моның "озын буйлы, уңышлы, бай ак тәнле егет"кә караганда символик мәгънәгә ия булачагын билгеләп үтә. Ләкин, бу чакыруларга карамастан, йөзүче мактаулы миссиядән баш тартмый һәм тантанада АКШ флагын шәхсән күтәрә Рио-де-Жанейрода көч сынашкан Мөхәммәд Олимпия уеннарында хиҗаб киеп катнашкан беренче Америка хатын-кызы була.

2016 елгы Олимпия уеннарында Мөхәммәд команда арасында кылыч белән фехтование ярышында бронза медаль яулый.

2017 елда ул хиҗаб кигән беренче Барби курчагы прототибы була . 2017—2018 сезоныннан башлап ул халыкара ярышларда катнашмый. Спортчы катнашкан соңгы ярыш 2017 елгы фехтование буенча дөнья чемпионаты булды. Мөхәммәд Германия вәкиле Киндлерга 12:15 исәбе белән оттырып, 36 нчы урынны ала. 2019 елда спортчы Токиодагы Олимпия уеннарында катнашырга җыенмавын һәм көндәшлек карьерасын тәмамлавын белдерә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Ибтиһаҗ исеменең мәгънәсе

Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1985 елда туганнар
Төркем:4 декабрь көнне туганнар
Төркем:Фехтование буенча дөнья чемпионнары
Лидия Кнутова

**Лидия Ивановна Кнутова** (кыз вакытта — ***Кураева***) (1931 елның 18 гыйнвары, Яшел Үзән, Татар АССР, РСФСР, СССР) — совет чоры сәүдә эшлеклесе. Мари АССРның Идел буе шәһәр сәүдәсе директоры (1977—1992). РСФСРның атказанган сәүдә хезмәткәре (1989). Марий Элның Волжск шәһәренең мактаулы гражданины (2010). Октябрь революциясе ордены кавалеры (1985).

## Биографиясе

Ул 1931 елның 18 гыйнварында хәзерге Татарстан Республикасының Яшел Үзән шәһәрендә күп балалы урман хуҗалыгы инженеры һәм фронтовик гаиләсендә туган.

1949 елда ул Чабаксар сәүдә-кооператив техникумын (бик яхшы билгеләренә), ә 1969 елда Мәскәү Совет сәүдәсе институтын (читтән торып) тәмамлаган.

1953 елдан — Мари АССРның Волжск шәһәр сәүдә үзәгендә өлкән инспектор, 1960 елдан — директор урынбасары, 1977—1992 елларда — директор вазифалар били. 1989 елда СССРның кечкенә шәһәрләре өчен уникаль хезмәт күрсәтү культурасы сәүдә үзәгендә иң яхшы тәҗрибәләр буенча бөтенсоюз семинары үткәрелүе белән таныла. Бу вакытта Волжскида иң популяр кибетләр һәм беренче буфетлар ачыла.

1992 елдан — «ЛИК» АҖ генераль директоры була. Бу сәүдә оешмасы Волжск шәһәрендә 2023 елның сентябренә кадәр эшли.

1990—1993 елларда ул Мари АССР Югары Советының XII чакырылыш депутаты итеп сайлана.

1989 елда аңа «РСФСРның атказанган сәүдә хезмәткәре» дигән мактаулы исем бирелә. Ул Октябрь революциясе ордены, «Почет билгесе» ордены, медальләр һәм Мари АССРның Югары Советы Президиумының Мактау грамотасы (ике тапкыр) белән бүләкләнә.

Хәзерге вакытта Марий Эл Республикасының Волжск шәһәрендә яши.

## Хезмәт дәрәҗәләре һәм бүләкләре
* Марий АССРның атказанган сәүдә хезмәткәре (1982)  
* Марий Эл Республикасының Волжск шәһәренең мактаулы гражданины (2010)  
* Октябрь революциясе ордены (1985)  
* «Почет билгесе» ордены (1981)  
* Марий АССР Югары Советы Президиумының Мактау грамотасы (1981)  
* Марий ССР Югары Советы Президиумының Мактау грамотасы (1991)  

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *Жирнова Л. Г.* Кнутова Лидия Ивановна // Марий биографик энциклопедиясе / Автор төзүче В. А. Мачаев. — Йошкар-Ола: Марий биографик үзәге, 2007. — 172 б. — 2032 экз.
* Кнутова Лидия Ивановна // Марий Эл Республикасы энциклопедиясе / Җаваплы төзәтүче Н. И. Сараева. — Йошкар-Ола, 2009. — 431 б.
* *Степанова А.* Волжскның мактаулы гражданины 90 яшьлек юбилеен билгели // Марийская правда. — 2021. — 18 гыйнвар.
Җәмәрәт

**Шайтанны таш атып куу** (гарәп. الجمرات) - Согуд Гарәбстанының Мәккә шәһәренә хаҗга бару вакытында үтәлгән гыйбадәтләрнең берсе. (гар.  جمرات‎ җәмәрәт (күпл.); берл. - җәмрә) - хаҗ кылучылар шайтаннарга таш ташлар ташлый торган баганалар. Хаҗчылар җәмәрәт дип аталучы өч диварга (элек өч багана булган) таш аталар. Диварлар Мәккәдән көнчыгышта Мина үзәнендә урнашкан. &#x411;&#x443; хаҗ вакытында үтәлә торган фарыз (мәҗбүри үтәлергә тиешле) гамәл. Йола Ибраһим пәйгамбәр тормышындагы бер вакыйганы искә төшерү белән үтәлә: ул улы Исмәгыйльне корбан китермәскә һәм Аллаһының әмерләрен үтәмәскә котырткан шайтанга өч тапкыр таш бәреп куып җибәрә.

Зөлхиҗҗәнең 10нчы көнендә хаҗилар бер зур җәмрәгә җиде таш ыргытырга тиеш. Таш ыргытканнан соң, һәр хаҗи чәчен кырырга тиеш (хатын-кыз толымының очын бераз кыскарта). Киләсе ике көн эчендә алар өч диварның һәрберсенә җиде таш ыргытырга тиеш. Шулай итеп, һәр хаҗи ким дигәндә 49 таш ыргыта. Әгәр хаҗилар Минада тагын бер көн калсалар, алар өч җәмрәгә җиде таш ыргытырга кире кайталар. Ул ташларны Мөздәлифәдә яки Минада  беренче тапкыр ыргытыр алдыннан йола үтәү өчен җыялар.

## Җәмрәләрне алыштыру

2004 елга кадәр җәмрәләр биек баганалар рәвешендә куелган. 2004 елгы хаҗдан соң, куркынычсызлыкны тәэмин итү өчен, Согуд Гарәбстаны хакимиятләре баганалар урынына дивар куя. Җәмрәләргә үтеп керүне җиңеләйтү өчен, Җәмрәт күпере дип аталган бер катлы җәяүлеләр күпере төзелгән.

Җәмрәләрнең түбәндәге исемнәре бар (көнчыгыштан):

* Беренче җәмрә (әл-җәмрә әл-үлә), яки Кече җәмрә (الجمرة الصغرى | әл-җәмрә әл-сугра);
* Урта җәмрә (الجمرة الوسطى| әл-җәмрә әл-вуста);
* Зур җәмрә (  , яки Гакәба җәмрәсе (جمة العقبة | җәмрә әл-Гакәба).

2004 елга кадәр кече һәм урта җәмрәләр арасындагы ара 150 метр, ә урта һәм зур җәмрәләр арасындагы ара  225 метр була.

## Хәвеф-хәтәрләр

Шайтанга таш ату - Хаҗның иң куркыныч гамәле. Куркынычсызлыкны тәэмин итү өчен баганаларны дивар белән алыштыру хәлне бераз җиңеләйтә, кешеләр тизрәк уза башлый, һәм таштан җәрәхәтләр кими. Хаҗ кылучылар саны артуын исәпкә алып, Җәмәрәт күпере киңәйтелә.

Риваятьләргә караганда, Мөхәммәд пәйгамбәр хаҗны бер тапкыр гына башкарган, һәм соңгы тапкыр ул өйлә намазыннан соң таш атарга барган. Нәтиҗәдә, күп хаҗилар бу вакытта таш атарга тырышалар, бу исә халыкның күпләп җыелуына һәм тапталуга китерә. Күп галимнәр моны көндезге сәгатьләрдән караңгы төшкәнче эшләргә мөмкин дип саныйлар.

2006 елда 346 хаҗи һәлак булган, 289 кеше яраланган. 2015 елның сентябрендә 2,4 меңнән артык кеше тапталып үлгән .

Согуд Гарәбстаны хакимиятләре хаҗиларның таш атулары вакытында куркынычсызлыгын тәэмин итү өчен барлык тырышлыкларны куя.  

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Гүзәл Ситдикова. Җәннәт бакчасы. - Уфа: Полиграфдизайн, 2005. - 102 б.
Төркем:Ислам терминнары
Төркем:Ислам
Мария Деренкова

**Мария Степановна Деренкова** (кияүгә чыккач — *Ромас*, 1866-1930) — рус революционеры, 1870—1880 еллардагы халык хәрәкәтендә катнашучы, шулай ук фельдшер һәм Хезмәт Батыры (1929).

## Биография
Ул 1866 елның 27 маенда Казан губернасында туган. Ул А. М. Горькийның «Минем университетларым» хикәсенең төп героена әверелгән революционер Андрей Степанович Деренковның (1855—1953) апасы була.

Ул Казанда Ксенин гимназиясендә укый, аны 1886 елда тәмамлый. Студент чагында ул Казанда революцион түгәрәкләрдә катнаша. Нәкъ менә монда ул булачак совет язучысы Максим Горький белән таныша. 1880 еллар ахырында ул Казан губернасының Свияжск районы Красновидово авылында крестьяннар арасында пропаганда тарату өчен оештырылган М. А. Ромас кибетендә эшли. 1888 елда ул аңа кияүгә чыга, ләкин тиздән алар аерылыша.

1890 елларда ул Стәрлетамакка күченә. 1895 елда башкорт авылы Иске Макарда фельдшер-акушерлык пункты ачыла, анда Мария Степановна фельдшер булып эшкә җибәрелә. 1913 елда авылда земство хастаханәсе бинасы төзелә, анда Мария Деренкова беренче хатын-кыз табиб Марьяна Резяпова белән бергә эшли.

Ул 1931 елның 19 ноябрендә вафат була (башка чыганаклар буенча, 1930) һәм хәзерге Башкортостанның Аургазин районындагы Макарово авылы зиратында җирләнә. 1929 елның 6 мартында Башкорт Үзәк Башкарма Комитеты Президиумы Мария Деренковага фидакарь хезмәте өчен Башкорт АССРның «Хезмәт Герое» исеме бирә. СССР Дәүләт хәзинәләренең шәхси архив коллекцияләрендә М. С. Деренковага кагылышлы документлар тупланган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Деренкова Мария Степановна.

Төркем:Башкортстанда җирләнгәннәр
Төркем:Хезмәт Батырлары
Төркем:1931 елда вафатлар
Төркем:19 ноябрь көнне вафатлар
Төркем:Казанда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1866 елда туганнар
Төркем:27 май көнне туганнар
Bathyporeia elegans

**Bathyporeia elegans** — Атлантик океанның төньяк-көнчыгышында үсә торган Bathyporeia ыругына кергән амфиподлы кабыксыманнар төре. Аның пигментациясе юк һәм озынлыгы 6 миллиметрга (0,24 дюйм) кадәр үсә.

## Тасвирлама
Bathyporeia elegans — озынлыгы 6 миллиметрга (0,24 дюйм) кадәр булган үтә күренмәле, яннан яссыланган ком креветкасы. Башында ике пар антенна, дүрт пар авыз куышлыгы һәм бер пар зур кызыл күз бар. Беренче пар антеннаның базаль сегментлары турыпочмаклы формада, аның корсак өслегендә каплаулы чәчәкләр бар; берничә кечерәк сегмент нигездән сузылып, зигзаг формасында барлыкка килә, ә антеннаның очында ана кошларда биш-алты, ата кошларда тугыз-унбер сегментлы флагеллум урнашкан. Икенче пар антенна биш сегменттан тора, ә аналарында сигездән унга кадәр сегментлы флагеллум очында, һәм алар беренче парга караганда ике тапкыр озынрак. Ата кошларда, антенналарның икенче парында тәннең бөтен озынлыгы буенча сузылган җепсыман флагелла бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Ралина Арабова

**Ралина Арабова** (2000 елның 4 июлендә Казанда туган) — Россия моделе һәм «Галәм гүзәле 2021» халыкара матурлык конкурсында катнашучы.

## Биография
Ралина Арабова 2000 елның 4 июлендә Казанда әзербайҗан әтисе һәм татар әнисе гаиләсендә туган. Аның ике кече энесе бар. Әйтүләренчә, ул бу исемне борынгы Мисыр алласы Ра хөрмәтенә алган.

Балачакта Ралина матурлык конкурсларында катнашкан, музыка мәктәбендә укыган, анда флейтада уйнаган һәм рәсем ясау белән дә мавыккан. Урта мәктәпне тәмамлаганнан соң, Ралина Казан дәүләт энергетика университетына укырга кергән, анда җәмәгатьчелек белән элемтәләр белгечлеге буенча белем алган. Университетта укыганда ул университетның матурлык конкурсында җиңгән.

2018 елда ул төбәкара «Мисс Татарстан» конкурсында катнаша, ләкин җиңү яулый алмый. 2019 елда Ралина «Мисс Татарстан» конкурсында икенче тапкыр катнаша һәм җиңү яулый. Бу конкурста җиңү аңа «Мисс Россия 2019» милли матурлык конкурсында катнашу мөмкинлеген бирә. 2019 елның 13 апрелендә Ралина Арабова конкурсның финалына чыга һәм 2 нче вице-мисс титулын һәм теләсә кайсы университетта уку өчен традицион грант ота. Ул Мәскәүдә урнашкан Россия Федерациясе Хөкүмәте каршындагы Финанс Университетына укырга керә, ләкин Казанда ул читтән торып укуга күчә .

2021 елның ноябрендә Ралина Арабова Россияне «Галәм гүзәле 2021» халыкара матурлык конкурсында тәкъдим итәчәге игълан ителә. Аның катнашуы COVID-19 пандемиясе аркасында «Галәм гүзәле» конкурсының 2020 һәм 2021 елларда үткәрелмәве белән бәйле була. Тагын бер сәбәп — Алина Санконың «Галәм гүзәле 2019» буларак алдагы елда конкурста катнашкан булуы. Конкурста Ралина милли костюмда патшабикә Сөембикә ролендә чыгыш ясый, ләкин 16 иң яхшылар исемлегенә керә алмый.

## Искәрмәләр

Төркем:Казанда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:2000 елда туганнар
Төркем:4 июль көнне туганнар
Мәрьям

**Мәрьям бинт Гыймран** () — Ислам пәйгамбәре Гайсәнең әнисе, Мәрьям анага туры килә. Мәрьям Исламда иң тәкъва һәм иң хөрмәтле хатын-кызларның берсе дип санала. Ул — Коръәндә исеме белән телгә алынган бердәнбер хатын-кыз. Мөхәммәд пәйгамбәр турындагы риваятьләрдә — хәдисләрдә Мәрьям тәкъва мөслимәләрдән исәпләнә.

## Биографиясе
Аның әтисенең исеме Гыймран, ә әнисенең исеме Ханна булган (рус телендәге чыганакларда *Хунна* дип очрый).

Коръән буенча, Гайсә пәйгамбәр Аллаһның теләге белән могҗизалы рәвештә әтисез туган. Мәрьямнеы аның кабиләдәшләре азгынлыкта һәм гөнаһта гаепләүләре аркасында, Аллаһ Мәрьямне (Библиядәге Изге Мәрьямне) яла ягучыларны һәм Гайсәне кадакларга тырышучыларны ләгънәтләгән: «*Чөнки алар көферлек кылганнар һәм Мәрьямга зур яла ягучылар һәм: „Без Аллаһның илчесе Мәрьям улы Мәсих Гайсәне үтердек“, — дигәннәр»*.

Коръәннең 19-нчы сүрәсе, аның турында һәм аның улы могҗизалы рәвештә туу турында сөйли, сүрә дә аның исеме белән аталган. Сүрә Мәрьям тормышы турында, Җәбраил фәрештәнең аңа Аллаһның бүләге — киләчәктә кешеләр өчен символ булачак угыл — изге сабый хакында сөйләве бәян ителә. Аллаһның ихтыяры белән Мәрьям балага уза һәм аны тудыра, улы белән халкы янына бара. Сабый аларга үзенең Аллаһ колы булуын, Ходайның аңа вәхи иңдерүен һәм пәйгамбәр итеп билгеләвен әйтә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Ализаде А. А. Марьям // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — С. 492. — ISBN 978-5-98443-025-8. (CC BY-SA 3.0)
* Матвеев С. М. Мухаммеданский рассказ о Св. Деве Марии // Известия Общества археологии, истории и этнографии при Императорском Казанском университете : журнал. — Казань: Типо-лит. Имп. Университета, 1895. — Т. XIII, вып. 1. — С. 19-34.
* Ситдиҡова Гүзәл. Динебеҙҙә ҡатын-ҡыҙ//Башҡортостан ҡыҙы. −2008,№ 8 (Мәрйәм Инә).

Төркем:Иерусалимда вафатлар
Төркем:Ислам тарихы
Әл-Кәһф сүрәсе

**Әл-Кәһф сүрәсе** (  *Мәгарә* ) - Коръәннең 18 нче сүрәсе. Мәккәдә иңгән бу сүрә 110 аятьтән тора.

## Фикерләр
Әбү Дәрдә исемле сәхәбә хәбәр итә:

Мөхәммәд пәйгамбәр (салләЛлаһу гъәләйһи үә сәлләм) әйткән: «Кем дә кем «Кәһф» сүрәсенең баштагы ун аятен ятласа, Дәҗҗалдан саклана» (Мөслим)

Икенче хәдистә болай диелә: «Кем дә кем «Кәһф» сүрәсенең ахыргы ун аятен укыса, Дәҗҗал фетнәсеннән саклана» (Мөслим)

Бу сүрәне сөннәт буенча җомга төнендә яки көнендә уку хәерле. Мөхәммәд пәйгамбәр (саллаллаһу галәйһи вә сәлләм) әйтә: «Кем дә кем «Кәһф» сүрәсен җомга көнне укыса, ул ике җомга арасында аны нур белән яктыртыр» (әл-Хәким). 

## Эчтәлеге
Сүрә Коръән җибәргәне өчен Аллаһка мактау белән башлана. Әлеге сүрәдә мәгарәдә йоклап киткәннән соң, шунда 300 ел үткәреп, үлеп торгызылган (Әсхәб әл-Каһф), кешеләр турында сүз бара. Әлеге кешеләр үзләрен эзәрлекләгән патшадан мәгарәгә качалар. Соңыннан алар тереләләр, бу Аллаһның кодрәте дәлиле булып тора. 

Алга таба сүрәдә Муса пәйгамбәр турында сүз бара, Зөлкарнәй искә алына.

## Әдәбият

* Коръән Кәрим (Согуд Гарәбстанында бастырылган Коръәннең фотокүчермәсе, гарәп текстының хәзерге башкорт шрифтындагы транскрипциясе, башкорт теленә тәрҗемәсе). - Уфа, Башкорт китап нәшрияты, 1992, 960 б.
* Коръән Кәрим (транскрипцияләр) //мөхәррир. Нурмөхәммәт Сөяргулов // — Стерлитамак: шәһәр типографиясе, 2007. — 609 б.


## Искәрмәләр

Төркем:Коръән сүрәләре
Төркем:Ислам
Hyperia macrocephala

***Hyperia macrocephala*** — Hyperiidea гаиләсенә кергән зоопланктон һәм амфипод төре.

## Искәрмәләр

Төркем:Кырын йөзүчеләр
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Ураза Алексеева

**Ураза Мадаровна Алексеева** (1901-1968) — совет математигы, математика фәннәре докторы, җиңел атлетика буенча СССРның атказанган спорт остасы. Ул дәүләт мәктәпләрендә математиканы популярлаштыруы белән билгеле һәм Россиядә гамәли математика үсешенә өлеш керткән беренче хатын-кызларның берсе була. Ул Россиядә башлангыч мәктәп программасына озын бүлү ысулын кертучеләрдән берсе була.

## Биография
Ураза 1901 елның 14 февралендә Казан губернасында авыл укытучысы гаиләсендә туган. Кечкенәдән үк ул фән һәм спорт өлкәсендә гаҗәеп талант күрсәткән. Беренче бөтендөнья сугышы вакытында ул Идел буенда эвакуацияләнгән мәктәпләрдә математика укыткан, шул ук вакытта спорт белән шөгыльләнгән, урта дистанциягә йөгерү буенча махсуслашкан. Гаиләсе ярдәме һәм үзенең ныклыгы аркасында, 1920 елда ул Санкт-Петербургтагы Югары хатын-кызлар курсларының физика-математика бүлегенә укырга кергән һәм аны кызыл диплом белән тәмамлаган.

1933 елда ул фәннәр кандидаты дәрәҗәсенә лаек була.

## СССРда математика үсешенә керткән өлеше
Ураза Мадаровнаның тикшеренүләре гамәли математика һәм укыту методларына багышланган. Аның ресурслар чикләнгән шартларда инженерлык исәпләүләрендә исәпләүләрне оптимальләштерүгә багышланган докторлык диссертациясе Бөек Ватан сугышы вакытында зур әһәмияткә ия була.

Ураза халык мәгарифенә керткән өлеше өчен аеруча дан казана. Ул совет мәгариф системасында озын бүлү ысулын тәкъдим итүче һәм гамәлгә ашыручы беренчеләрдән була. Аның «Саннар һәм гамәлләр» (1935) дәреслеге СССР буенча дистәләгән мәктәп укытучылары өчен белешмәлеккә әйләнде.

Сугыштан соң ул педагогия институтларында математика укытучыларын әзерләү эшен җитәкли һәм фәнни-популяр журналларны, шул исәптән формалашуның башлангыч этапларында «Квант» журналын булдыруда катнаша.

## Истәлек
Бөгелмәдәге урамнарның берсе Ураза Алексеева хөрмәтенә аталган.

## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ атказанган спорт осталары
Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Төркем:Бөгелмәдә вафатлар
Төркем:1968 елда вафатлар
Төркем:29 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:Казанда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1901 елда туганнар
Төркем:14 февраль көнне туганнар
Төркем:Бетерүгә кандидатлар
Шәһит

**Шәһит**, **шәһид** ( — *шаһитлык бирүче*, *корбан*) — Ислам динендә үз динен, иманын, Ватанын, гаиләсен яисә хакыйкатьне яклау юлында һәлак булган мөселман. Дини кануннар буенча, шәһитлек Аллаһы Тәгалә каршындагы иң югары дәрәҗәләрнең берсе булып санала.

## Этимологиясе һәм төшенчәнең мәгънәсе

«Шәһит» сүзе гарәп телендәге «шәһидә» (شَهِدَ — *шаһит булу, күрү, белү*) фигыленнән ясалган. Ислам галимнәре бу терминның мәгънәсен берничә яктан аңлата:

* Шаһитлык бирү: Шәһит үз үлеме белән иманының ихласлыгын һәм Тәүхид (Аллаһның берлеге) хакыйкатен тануын раслый;
* Фәрештәләр шаһитлыгы: Ислам традициясе буенча, шәһит вафат булганда, аның җәннәткә керүенә фәрештәләр шаһит булып тора;
* Җәннәтне күрү: Шәһит үзенең җәннәттәге урынын үлеме алдыннан ук күрә дип санала.

## Шәһитлек төрләре

Шәригать кануннары буенча, шәһитләр өч төп категориягә бүленә. Әлеге бүленеш җирләү йолаларына һәм аларның ахирәттәге дәрәҗәләренә бәйле:

* Дөнья һәм ахирәт шәһите (хакыйкый шәһит): Аллаһ ризалыгы өчен сугыш кырында (кяферләргә каршы) һәлак булган кеше. Ул юылмый, кәфенләнми, аны канлы киемнәре белән җирлиләр.

* Ахирәт шәһите: Сугыш кырында түгел, ә башка авыр шартларда вафат булганнар. Аларны гади мәетләр кебек юалар, кәфенлиләр һәм җеназа намазы укыйлар. Мөхәммәд пәйгамбәр сөннәтендә (мәсәлән, Сәхих әл-Бохари, 2829) түбәндәгеләр шәһит дип атала:
— ваба (эпидемия) яки каты чирдән үлүчеләр;

— суга батып үлүчеләр;

— хәрабәләр астында калып үлүчеләр;

— бала тудырганда вафат булган хатын-кызлар;

— үз милкен, гаиләсен яки тормышын яклаганда һәлак булганнар.

* Дөнья шәһите: Сугыш кырында җан бирсә дә, нияте ихлас булмаган (мәсәлән, байлык яки дан-шөһрәт өчен сугышкан) кеше. Бу дөньяда ул шәһит дип саналса да, Аллаһ каршында аның дәрәҗәсе юк.

Шәһитлек мәсьәләсе Коръәннең күп кенә аятьләрендә телгә алына:

Шәһитләрнең барлык гөнаһлары кичерелә һәм шуннан соң алар җәннәткә керә алалар:

## Татар тарихында һәм мәдәниятендә шәһитлек

Татар халкының тарихи хәтерендә шәһитлек төшенчәсе иң элек 1552 елда Казан ханлыгын яклап һәлак булган яугирләр белән бәйле. Кол Шәриф һәм аның шәкертләре, шулай ук шәһәрне саклаучылар халык арасында шәһитләр дип йөртелгән. Бу истәлек татар әдәбиятында һәм авыз иҗатында Ватан һәм дин өчен корбан булуның иң югары үрнәге булып сакланып калган.

Моннан тыш, татар дини традициясендә шәһитлек киңрәк мәгънәдә дә кулланыла. Революциягә кадәрге татар мәгърифәтчеләре хезмәтләрендә гыйлем юлында, милләт хакына хезмәт иткәндә вафат булган кешеләрне дә шәһит дәрәҗәсенә тиңләү очрый. Хәзерге заманда да дини бәйрәмнәр һәм искә алу чараларында (мәсәлән, Хәтер көне) шәһит киткәннәрнең рухына дога кылу йоласы яши.

## Рәсәйдә

Мөфти Тәлгать Таҗетдин җитәкчелегендәге Рәсәй мөселманнарының Үзәк диния нәзарәте (ҮДН) 2022 елның мартында махсус хәрби операциядә һәм Рәсәй хәрби көчләре катнашкан башка сугышларда һәлак булган хәрбиләрне шәһит дип тану турында фәтва кабул итте.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
*
Проект:Вики-яз 2026

## Катнашучылар
Язылган һәм төзәтелгән мәкаләләрне шушы таблицага теркәргә кирәк.

}
|        
|
|
|
|-
|-
|
|        
|
|
|
|-
|-
|Тулаем
|
|53
|
|
|-
|}

## Конкурстың халык-ара статистикасы
*

## Нәтиҗәләр

 Үзәк һәм Көнчыгыш Европа илләре вики-волонтёрларының хезмәттәшлеге, аның Халыкара ярдәмләшү үзәге һәм  Викимедиа Австрия исеменнән тәкъдим ителгән призлар фонды (400 Евро) бүленүе тәртибе баллар категорияләренә нигезләнә: 
* Тупланган балларга карап урын буенча
* Һәр илдә гамәлдәге валюта алыштыру курсы буенча исәпләнү датасына билгеләнә
* Җирле сертификатлар булган суммага кадәр түгәрәкләнә
* 500 сумнан кимрәге таратылмый, бүләкләнүгә хокукы булган калганнары арасында бүленә
* 1 еврога ничә сум бирелгән көнендә ясалачак

Тат.Википедиядә җирле оештыручысы (жюри рәисе) һәрбер призёрга бәйле эл.почтасы аркылы инструкцияләр белән хәбәр юллыячак (элекке бер бәйгедән үрнәк).
Томат

**Томат,** яки **помидор** (), берьеллык яки күпьеллык үлән үсемлеге, Паслён ыругына керүче төр Паслёнчалар гаиләлегеннән. Ул яшелчә культурасы буларак үстерелә; ул ашарга яраклы җимешләре өчен утыртыла яки үстерелә — төрле формадагы һәм төстәге сусыл, күп өлешле җимешләр, аларны шулай ук томат яки помидор үсемлекләре дип тә атыйлар.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Төркем:Томатлар
Зәкәрия

**Зәкәрия** ( ) - Бәнү Исраил халкына җибәрелгән Ислам пәйгамбәре, Яхъя пәйгамбәрнең әтисе. Аның исеме Коръәндә җиде тапкыр искә алына. Ул Инҗилдәге Захария исемле рухани белән бәйле.

## Пәйгамбәрлек эшчәнлеге

Аның тулы исеме: Әбу Яхья Зәкәрия ибне Бәрахия (Дан) ибне Мөслим ибне Судук ибне Хашбан ибне Давыт ибне Сөләйман ибне Мөслим ибне Садыйк ибне Бәрахия ибне Балана ибне Нәхур ибне Шәлум ибне Бәхфашат ибне Инамен ибне Рухбуам ибне Сөләйман ибне Давыт () 

Зәкәрия Пәйгамбәр вакытында Иерусалим гыйбадәтханәсендә тәүлек әйләнәсе гыйбадәтләр үткәрелгән. Бу гыйбадәтханәнең хезмәтчеләре Һарун нәселеннән булган кешеләр була. Ул вакытта Исраилдә пәйгамбәр булмаган, һәм исраиллеләр Аллаһтан пәйгамбәр сорый башлаганнар, һәм Аллаһ Зәкәрияне пәйгамбәр иткән. Ул Исраил халкына вәгазь сөйләгән һәм аларны иман юлына чакырган, ләкин күп исраиллеләр аны кире каккан. Гайсә ибн Мәрьям (Гайсә Мәсих) пәйгамбәр туганнан соң, исраиллеләр Зәкәриянең йортына бәреп кергәннәр һәм аны үтергәннәр.

## Мәрьямне тәрбияләү
Зәкәрия Исраил балаларыннан булган акыллы һәм тәкъва кеше иде. Мәрьям (Гайсәнең әнисе) кечкенә чагында  җирәбә буенча Зәкәрия Мәрьямнең караучысы һәм тәрбиячесе итеп сайланган, һәм аның ярдәме белән ул Тәүратны өйрәнә алган. Ул Мәрьямнең апасының ире булган, бу исә Яхъя белән Гайсәне туган иткән.

Зәкәрия Аллаһның Мәрьям белән эшләгән күп могҗизаларын күргән. Мәсәлән, ул аның янында кышын җәйге җимешләр, ә җәен кышкы җимешләр тапкан, һәм Мәрьям аңардан аларны кайдан алганын сорагач, Мәрьям: "Бу Аллаһтан", - дип җавап биргән (Коръән, 3:37).

## Яхъя пәйгамбәрнең тууы
Зәкәрия якынча 100 яшендә чакта аның балалары булмаган һәм Аллаһыдан аңа бала бирүен сорый башлаган  . Зәкәрия михрабта Аллаһка дога кылганда, фәрештәләр аның янына килеп, аның Яхъя пәйгамбәрне тудырачагын фаразлаган. Зәкәрия моңа ышанмаган һәм билге сораган. Аллаһ Яхъяның туу билгесе буларак өч көн дәвамында аның сөйләшү сәләтен алган.

Шуннан соң Зәкәриянең улы Яхъя туа. Яхъя пәйгамбәр Гайсә пәйгамбәр туарга алты ай кала туган һәм аңа үз халкына вәгазь сөйләүдә ярдәм иткән.

## Коръәндә Зәкәрия

* Бәяләүләр: 6:85, 19:2, 19:7-8, 21:90
* Бала табу теләге: 3:38, 19:3-6, 21:89
* Теләкнең үтәлеше: 3:39-40, 19:7-9, 21:90
* Өч көнлек тынлык: 3:41, 19:10-11


## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Пиотровский М.Б. Закарийа // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 74. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* 
* Zakariyyāʾ / Heller, B.; Rippin, A. // Encyclopaedia of Islam. 2nd ed : in 12 vol. / ed. by P. J. Bearman, Th. Bianquis, C. E. Bosworth, E. van Donzel, W. P. Heinrichs et al. — Leiden : E.J. Brill, 1960—2005. (платн.)
* *В. Heller*. Islamische Jesaja-Legende, Islamische Zacharija-Legende. — MGWJ. 1936, — p.53.
Төркем:Иерусалимда вафатлар
Төркем:Ислам
Төркем:Пәйгамбәрләр
Күфи язуы

**Күфи язуы** (  *әл-хат күфи* - Күфи язуы; ) - VIII гасыр ахырында Бәсрә һәм Әл-Күфә шәһәрләренә нигез салынганнан соң, Гыйракта барлыкка килгән гарәп язуының иң борынгы формаларының берсе. Күфи язуы барлык гарәп каллиграфиясенең алга таба үсешендә мөһим роль уйный.

## Тарих

Якынча XI гасырга кадәр  кадәр Күфи язылышы Коръәнне күчерү өчен кулланылган төп стиль булган. Моның ачык мисалы - Зәңгәр Коръән. X гасырдан башлап, Күфи язуы әкренләп җиңелрәк һәм тизрәк *Нәсех* язуы белән алыштырыла. Күфи язмаларын архитектура бизәкләрендә күрергә мөмкин. Әкренләп, бизәкле язмалар үзләренең мәгълүмати мәгънәсен югалткан, һәм XIX гасырдан башлап аларны эпиграфик орнамент  дип атыйлар.

## Стиль
Күфи язу стиле бик үзенчәлекле һәм уникаль геометрик пропорцияләрдән тора. Ул горизонталь өслекләрдә язу өчен кулланыла. Металл, ефәк, пыяла, керамика, агач һ.б. материаллардан ясалган. b. материалларны бизәү өчен күпкырлы универсаль ысул 

## Төрлелеге
Күфи язуының үсеше күп үзгәрешләргә китерә, аларның иң күренеклеләре түбәндәгеләр:

* **Куфия әл-Мөхәммәл** ;
* **Куфия әл-Мозафар**;
* **Куфия әл-Һәндәси** 

Файл:Мухаммед_вмнс.png|альт=«Мөхәммәт"(шаҡмаҡ күфи)| «Мөхәммәд " (шакмак күфи)
Файл:Ali_kufi.svg|альт=«Али"(шаҡмаҡ күфи)| «Али " (шакмак күфи)
Файл:ISIL_Caliphate_Seal.svg|альт=Ираҡ һәм Шам дәүләте мисәте| Ирак һәм Сүрия
Файл:Basmalah.gif| Бисмиллаһ


## Шулай ук карагыз

* Күфәск - Европа сәнгатендә күфи язуын имитацияләү

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
Төркем:Язу символлары
Төркем:Ислам сәнгате
Төркем:Ислам
BeOS

**BeOS** — 1991 елда Be Inc. компаниясе тарафыннан эшләнгән операцион система. Компаниягә 1990 елда Жан-Луи Гассе җитәкчелегендә Apple һәм Amigaдан чыккан белгечләр нигез сала.

## Үзенчәлекләре
Системаның көчле якларына микроядро, модульле серверлар системасы, гади һәм дустанә интерфейс, ул вакыттагы көндәш платформаларда булмаган бай мультимедиа ярдәме керә иде. Шул ук вакытта аппарат тәэминатына таләпләр бик түбән иде. Система күп процессорлы технологияләрне нәтиҗәле кулланды һәм шәхси куллану өчен билгеләнгән иде. Система Posix белән чикләнгән дәрәҗәдә туры килә иде. Системада башта ук Unicode ярдәме бар иде. Мета-атрибутлы алдынгы BeFS файл системасы кулланылды.

## Тарихы
Башта система AT&T Hobbit процессорларында эшләүче үзенең BeBox эш станциясе өчен чыгарыла.

Соңрак система PowerPC процессорларына, шул исәптән Macintoshка да күчерелә. Apple фирмасының MacOS системасы белән уңышсызлыклары BeOS-ны фирманың ихтимал булган киләчәк операцион системасы буларак карарга мәҗбүр итә. Шул ук вакытта, сөйләшүләр уңышсыз тәмамлана, чөнки Be Inc. бик зур сумма сорый, һәм Apple Стив Джобс һәм NeXT файдасына сайлау ясый.

Шуннан соң BeOS Intel x86 процессорларына күчерелә һәм теләүчеләрнең барысына да чикләнгән версиядә урнаштыру өчен тәкъдим ителә, тулы версиясе түләүле була.

2001 елда Palm, Inc. компаниясе Be Inc.-ны сатып ала, BeOS технологияләре нигезендә PalmOS 6 Cobalt исеме астында яңа PalmOS версиясен ясарга тырыша. Ул прототипларда гына чыгарыла һәм серияле җайланмаларга керми. Моның урынына Palm Linux базасында PalmOS 7 чыгара, ул хәзерге вакытта WebOS буларак билгеле. Бу система белән уңышсызлыктан соң, Palm фирмасын Access фирмасы сатып ала, ул хәзер дә BeOS кодына хокукларга ия.

BeOS нигезендә Германиянең yellowTAB фирмасы, берничә яхшырту ясап, Zeta операцион системасын сатарга тырыша. Ләкин, Access-ның суд эзәрлекләве башлау куркынычыннан соң, Zeta сатулары туктатыла.

## Хәзерге вакыт
Хәзерге вакытта энтузиастлар төркеме тарафыннан нульдән язылган һәм ачык кодлы Haiku системасы эшләнә. Ул BeOS белән икеле код дәрәҗәсендә туры килә һәм бета-стадиядә тора.

## Искәрмәләр

Төркем:Операцион системалар
Мәрьям сүрәсе

**Мәрьям сүрәсе** (гарәб. مريم — *[[:kk:Мариям|Мәриям]]*) — Коръәннең 19-нчы сүрәсе. 98 аятьтән тора. Мәккә сүрәсе, ләкин 58 һәм 71нче аятьләре Мәдинәдә иңгән. Бу сүрә Гайсә пәйгамбәрнең анасы Мәрьям хөрмәтенә иңдерелгән. 

Сүрәдә Яхъя, Гайсә, Зәкәрия һәм күп башка пәйгамбәрләрнең исемнәре искә алына.

## 1-11 аятьләр
**Гарәпчә язылуы** : بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ
كهيعص ﴿١﴾ ذِكْرُ رَحْمَتِ رَبِّكَ عَبْدَهُ زَكَرِيَّا ﴿٢﴾ إِذْ نَادَىٰ رَبَّهُ نِدَاءً خَفِيًّا ﴿٣﴾ قَالَ رَبِّ إِنِّي وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّي وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْبًا وَلَمْ أَكُنْ بِدُعَائِكَ رَبِّ شَقِيًّا ﴿٤﴾ وَإِنِّي خِفْتُ الْمَوَالِيَ مِنْ وَرَائِي وَكَانَتِ امْرَأَتِي عَاقِرًا فَهَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا ﴿٥﴾ يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ  ۖ وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيًّا ﴿٦﴾ يَا زَكَرِيَّا إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلَامٍ اسْمُهُ يَحْيَىٰ لَمْ نَجْعَلْ لَهُ مِنْ قَبْلُ سَمِيًّا ﴿٧﴾ قَالَ رَبِّ أَنَّىٰ يَكُونُ لِي غُلَامٌ وَكَانَتِ امْرَأَتِي عَاقِرًا وَقَدْ بَلَغْتُ مِنَ الْكِبَرِ عِتِيًّا ﴿٨﴾ قَالَ كَذَٰلِكَ قَالَ رَبُّكَ هُوَ عَلَيَّ هَيِّنٌ وَقَدْ خَلَقْتُكَ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ تَكُ شَيْئًا ﴿٩﴾ قَالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً  ۚ قَالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلَاثَ لَيَالٍ سَوِيًّا ﴿١٠﴾ فَخَرَجَ عَلَىٰ قَوْمِهِ مِنَ الْمِحْرَابِ فَأَوْحَىٰ إِلَيْهِمْ أَنْ سَبِّحُوا بُكْرَةً وَعَشِيًّا ﴿١١﴾ 


## Татар телендә
8. Әйтте Зәкәрья: “Йә Рабби, ничек минем угълым булыр икән, хәлбуки хатыным кысыр, үзем картлыкның ахыр чигенә җиттем?”

9. Аллаһ әйтте: “Әйе эш син әйткәнчәдер, ләкин синең Раббың болай әйтте: карт көнегездә сездән бала китерү Миңа бик җиңел, тәхкыйк Мин сине халык кылдым Яхъядан элек, син ул вакытта һич нәрсә түгел идең.”

21. Җәбраил әйтте: “Ий Мәрьям, эш әлбәттә син әйткәнчә, ләкин Раббың әйтәдер: “Атасыз бала тудыру Миңа бик җиңел. Без аны атасыз тудырдык, кодрәтебезгә ґәламәт булсын вә аңа ияргәннәргә рәхмәт булсын өчен, аның атасыз тууы әзәлдә хөкем ителгән әмер булды, әлбәттә, гамәлгә ашар.

22. Җәбраил Мәрьямнең җиңеннән өрде, Мәрьям Гыйсага йөкле булды, һәм корсагындагы йөген күтәреп, кавеменнән аерылып, ерак җиргә китте.  
## Шулай ук карагыз:

* Мәрьям
* Гайсә пәйгамбәр
* Коръән
* Зәкәрия
Төркем:Коръән сүрәләре
Төркем:Ислам

## Искәрмәләр
Әмир әл-мөэминин

**Әмир әл-мөэминин**  (,  — *мөэмининнәр әмире*) — хәлифәләр һәм башка мөселман җитәкчеләренең титулы. Әгәр хаким Әмир әл-мөэминин дәрәҗәсенә ия булса, бу аның сәяси яктан гына түгел, ә дини яктан да лидер булуын күрсәтә.

## Тарих

Сөнниләр фикеренчә, Гомәр ибн әл-Хаттаб (р.а.) Әмир әл-Мөэмин дәрәҗәсенә күтәрелгән беренче кеше булган. Шигыйләр исә Али ибн Әбу Талиб (р.а.) бу исемгә Мөхәммәд Пәйгамбәр (с.г.в.) исән чагында ук ия булган һәм бары тик ул моңа лаек дип саный..

Ничек Гомәрне رضيالله عنه Әмир әл-мөэминин дип атаганнар:
Әбүбәкер заманында: «Әбүбәкер, Халиф Аллаһы Тәгаләдән (аңа тынычлык һәм фатиха)…» дип яздылар. Ә Гомәр Ибн Әл-Хаттаб хаким булгач, кешеләр аны Аллаһ илчесе Халиф Хәлифә (аңа тынычлык һәм фатиха) дип атарга теләгәннәр. Гомәр: «Бу исем артык озын була», — ди. «Юк, без сине безнең өстән хаким итеп куйдык бит, син дә безнең Әмир», — дип җавап бирделәр аңа кешеләр. «Әйе, бу шулай, сез мөэмин-мөселман, мин сезнең хөкемдарыгыз», — дип җавап биргән. Һәм алга таба барысы да «Әмир әл-мөэминин» дип яза башлыйлар.

Әмир әл-мөэминин титулы шулай ук Өмәви һәм Аббаси хәлифләренә дә бирелгән, һәм кайбер мөселман монархлары аны әле дә кулланалар. Марокко конституциясе буенча, Марокко патшасы — Әмир әл-мөэминин.

1996 елда талибаннарның мулласы Мөхәммәт Гомәр Әмир әл-мөэминин дип игълан ителә һәм сәяси, дини хакимиятне тулысынча үз кулына ала.

Әмир әл-мөэминин — Әфганстан Ислам әмирлегенең югары җитәкчесе, илнең фактик идарәчесе титулы. 2024 елга «Талибанның» югары җитәкчесе вазифасын мулла Хәйбатулла Ахундзада башкара.

## Әдәбият
* 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
*   Ничек Гомәрне رضيالله عنه Әмир әл-мөэминин дип атаганнар

}

Төркем:Ислам терминнары
Төркем:Исламда рухани дәрәҗәләре
Әл-Иҗлия

**Әл-Ижлия** (**Ижлия**) **бинт әл-Ижли** ( — X гасырда Алеппода хәзерге Суриянең төньягында эшләгән урта гасыр мөселман уйлап табучысы, астролябия ясаучы.

Хәзерге популяр әдәбиятта аны кайвакыт **Мәрьям әл-Устурлаби** дип атыйлар (**Мәрьям әл-Астурлаби**, **әл-Астурлаби**,  , ләкин аның исеме «Мәрьям» хәзерге заман чыганагында аның тормышы турында искә алынмый.

## Тәрҗемәи хәле
Аның турында тарихи язмалар аз. Ибн ән-Нәдим сүзләренчә, ул астролябия ясау һөнәрен әтисенән мирас итеп алган ,ә атасы әл-Иҗли буларак билгеле булган. Алар атасы белән Багдад остасы, сакланып калган иң борынгы астролябияләрнең авторы, Мөхәммәт ибн Абдаллаһ Настулус осталыгы дәресен алган.
Әл-Иҗлия киңлекне билгеләү өчен мөһим астрономик кораллар — астролябияләр ясаган. Ул 944 елдан 967 елга кадәр идарә иткән Алеппоның беренче әмире Сәйф әл-Дәүлә янында эшләгән.

Бу мәгълүматтан тыш, аның турында башка бернәрсә дә билгеле түгел. Аның «Мәрьям/Мариам» дип аталган исеме хәзерге чыганаклар белән расланмаган, ә «аль-Устурлаби» сүзе, ул һәм аның әтисе билгеле булган исемнәрдә, аларның һөнәренә һәм алар тарафыннан ясалган астрономик инструментларга ишарәләп тора.

## Мирас
1990 елда Паломар обсерваториясендә Генри Э. Холт тарафыннан ачылган төп пояс 7060 Әл-Иҗлия астероиды аның хөрмәтенә аталган. Исем бирү турындагы игълан 2016 елның 14 ноябрендә бастырылган ().

Нигерия-Америка фәнни-фантастик язучысы Ннеди Окорафор 2016 елда Әл-Иҗлия әсәренең аның 2015 елда бүләккә лаек булган «Бинти» (соңрак трилогиягә киңәйтелгән) романының төп герое өчен илһам чыганагы булуын хәбәр итә . Окорафор аның турында Берләшкән Гарәп Әмирлекләрендә аның исеме белән аталган китап фестивале аша белгән.

Ул шулай ук Netflixның «Викинглар: Вальгалла» сериалында Камилла Хаят уйнаган Марьям персонажын булдырырга илһам бирә..

Сериалда ул — хатын-кыз астроном, аны Лейф Эриксон Новгородта очрата һәм Константинопольгә сәяхәтендә озата бара, ләкин ул Ольбия хәрабәләрендә үпкә авыруыннан үлә. «1001 Inventions» китабында Әл-Иҗлия Ислам алтын гасырының күренекле хатын-кызы дип аталган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Astrolabe: XIII гасыр iPhone — Daily Sabah
* GPS һәм аның Ислам килеп чыгышы, The Star Online, 2013 елның 3 октябре.
Төркем:X гасырда туганнар

Төркем:Урта гасыр Шәрыгы астрономнары
Төркем:X гасыр астрономнары
Төркем:Хатын-кыз астрономнар
Төркем:X гасыр хатын-кызлары
Төркем:Мөселман хатын-кызлары
Поль

**Поль** () ― фамилия. 
* Александр Поль (1832—1890) ― археолог, язучы.
* Александр Поль (1876—1923) ― табиб.

;Топоним
* Поль (Аверон) ― Франциядә коммуна.
* Поль (Кот-д’Армор) ― Франциядә коммуна.
* Поль (Нассау) ― Алманиядә коммуна.

Төркем:ФамилияләрТөркем:Топонимнар
Корәешләр

**Корәешләр** () — борынгы Мәккәдә хакимлек иткән кабилә; Мөхәммәд пәйгамбәр (аңа Аллаһның рәхмәте һәм сәламе булсын) шушы кабиләдән чыккан.

Нәсел Фихр ибн Мәликтән килә, аның кушаматы Корәеш булган.

## Көсәй ибне Киләб

Фиһрнең җиденче буынындагы токымы Көсәй ибне Киләб (б.э. 480 елда үлгән) идарә иткән чорда аның токымы Мәккә һәм Кәгъбәне тулысынча үз кулына алган һәм Хиҗазның күп өлешенә хакимлек иткән.

Байлыгы һәм йогынтысы аркасында Көсәйне «Корәеш башлыгы» дип атаганнар. Көсәй токымыннан иң танылганы аның оныгы Һашим булган (Газзәдә үлгән). Ул Мәккә хакиме дип саналган, һәм аның идарә итүе чорында азык-төлек сәүдәсе киңәйгән, кышын Йәмәнгә, җәен Сүриягә кәрваннар йөргән.

Һашим үлгәннән соң, аның Шәйбә кушаматлы улы, Габдел-Мотталиб кабилә башлыгы була. Аның Зәмзәм коесын торгызганы турында риваятьләр бар. Элек ул җөрһүмиләр тарафыннан камалып алынган була.

Бу чорда корәешләр Кагъбәдә чит аллалары сурәтләрен куюны тыя алмыйлар, тик аның Гарәбстанның күпчелек өлеше өчен дини үзәк буларак ролен арттырырга тырыштылар.

## Корәешләрның төп шәҗәрәсе




## Иң танылган Корәеш
Акча иң зур байлык булган һәм кешеләрне байлыклары буенча бәяләгән Мәккәнең Корәеш кабиләсендә 571 елда бөек Пәйгамбәр Мөхәммәд (с.г.в.) туган. Аның әтисе ярлы сәүдәгәр Абдулла (Аллаһ колы дип тәрҗемә ителә), ә әнисе Мәдинәдән Әминә булган. Ул иртә ятим калган һәм балачактан хезмәт итә башлаган. Ул шулай ук көтүче булган.

Сәүдәгәр буларак, ул үзенең намуслылыгы һәм хәрәмләшмәве белән дан тоткан.

Пәйгамбәр вәхи килгәннән соң, ул күп авырлыклар кичерә, гасырлар һәм кыйтгалар буйлап таралган Аллаһ динен кешеләргә тапшыра, Мәккәне Ислам дөньясының үзәге итә.

## Корәеш сүрәсе
Коръәннең 106 нчы сүрәсе Корайш кабиләсенә багышланган, ул «Корәеш сүрәсе» () дип атала. **Корәеш (Кораеш) сүрәсе** дүрт аятьтән тора һәм Мәккәдә иңгән. Риваять: Корәешләр елына ике тапкыр сәүдә өчен сәяхәт иткәннәр. Кышын алар Йәмәнгә, җәен Шамга (Димәшккә) барганнар . Кая гына барсалар да, аларны Хәрам Шәриф (изге гыйбадәтханә) әгъзалары буларак хөрмәт иткәннәр. Аллаһ бу сүрәне аларга күрсәткән нигъмәтләрен тасвирлап биргән.

## Әдәбият

* М.Дж. Кистер: «Мәккә һәм Гарәбстан кабиләләре: Аларның мөнәсәбәтләре турында кайбер искәрмәләр» М. Шарон (ред.): *Давид Аялон хөрмәтенә Ислам тарихы һәм цивилизациясен өйрәнү.* Лейден 1986. 33-57 нче битләр.
* Ф. Э. Питерс: *Мөхәммәд һәм исламның килеп чыгышы* . Олбани 1994. 16-21, 167—178 нче битләр.
* В. Монтгомери Ватт: *Ислам энциклопедиясендәге* «Хурайш» сәнгате. Икенче басма. V том, 434—435 битләр.
* Алиев А. Курайшита: Тарихи һәм Шәҗәрә белешмәлеге. М., Россия Фәннәр академиясенең Социаль фәннәр буенча фәнни мәгълүмат институты. 2014.
* Изге Коръәннең башкорт, татар һәм рус телләренә тәрҗемәләре.
* Изге Коръән (транскрипцияләр) // мөхәррир Нурмөхәммәт Сөяргулов // — Эстәрлетамак, шәһәр типографиясе, 2007, 609 б.
* Тәшһилүл Бәян (Изге Коръәннең гадиләштерелгән аңлатмасы), 1-4 томнар — Казан, 2004

## Искәрмәләр

Төркем:Кабиләләр
Төркем:Ислам тарихы
Төркем:Гарәпләр
Төркем:Ислам
Bathyporeia sarsi

**Bathyporeia sarsi** - Bathyporeiidae гаиләсеннән кечкенә диңгез амфиподлары кабыгы төре. 

## Искәрмәләр


## Сылтамалар