open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кешенең 5-нче хромосомасы

**Кешенең 5-нче хромосомасы** - 23 пар кеше хромосомаларының берсе. Хромосомада якынча 181 миллион азот нигезләре пары бар , бу кеше күзәнәгендәге гомуми ДНК материалының 6% тәшкил итә. Бу кеше хромосомаларының иң зуры булса да, геннарның иң түбән тыгызлыгына ия. Бу өлешчә геннарга ярлы өлешләрнең күп булуы белән аңлатыла. Бу урыннарда имезүче булмаган умырткалы хайваннарныкына охшаган, кодлаштырмаучы консерватив эзлеклелекләр бар, димәк аларның функциональ әһәмияте бар  . Хәзерге вакытта 5-нче хромосомада 900дән алып 1300гә кадәр ген бар дип санала.

## Геннар
Түбәндә 5-нче хромосомада урнашкан кайбер геннар исәпләнә.

### p җилкәсе

* EGFLAM - пикачурин, күзнең челтәркатламындагы тасма синапслары аксымы;
* LPCAT - лизофосфатидилхолинацилтрансфераза;
* MTRR - 5-метилтетрахидрофолат гомосистеин метилтрансфераза редуктазасы;
* NIPBL - Nipped-B homolog (Drosophila);
* SRD5A1 - 5-альфа редуктаза 1.

### q җилкәсе

* ADAMTS2 — ADAM metallopeptidase with thrombospondin type 1 motif, 2;
* APC — adenomatosis polyposis coli;
* CD14 —  липополисахарид-танучы комплекс өлеше;
* CSF2 — гранулоцитар-макрофаг колонияләр стимуллаштыручы фактор;
* DRD1 — D1 дофамин рецепторы;
* DTDST — diastrophic dysplasia sulfate transporter;
* EGR1 — early growth response protein 1;
* ERCC8 — excision repair cross-complementing rodent repair deficiency, complementation group 8;
* FGFR4 — фибробластлар үсеш факторы рецепторы 4;
* FTMT — митохондриаль ферритин;
* GABRB2 —  ГАМК-А рецепторның бета-2 субөлеше;
* GM2A — GM2 ganglioside activator;
* HEXB — hexosaminidase B (beta polypeptide);
* IL3 — интерлейкин 3;
* IL5 — интерлейкин 5;
* ITGA1 — интегриннар гаиләсеннән гликопротеин;
* ITGA2 — интегриннар гаиләсеннән гликопротеин;
* MASS1 — monogenic, audiogenic seizure susceptibility 1 homolog (mouse);
* MCCC2 — methylcrotonoyl-Coenzyme A carboxylase 2 (beta);
* NAIP — Nod-сыман рецептор;
* NR3C1 — глюкокортикоид рецепторы;
* NSD1 — Transcription coregulator protein;
* SLC22A5 — solute carrier family 22 (organic cation transporter), member 5;
* SLC26A2 — solute carrier family 26 (sulfate transporter), member 2;
* SMN1 — survival motor neuron 1, telomeric;
* SMN2 — survival motor neuron 2, centromeric;
* SNCAIP — synuclein, alpha interacting protein (synphilin);
* TGFBI — ТФР-β-индуцияләнүче аксым, кератоэпителин; мөгезкатлау дистрофияләре белән бәйле;
* TCOF1 — Treacher Collins-Franceschetti syndrome 1;
* TICAM-2 — толл-сыман рецепторлар чылбыры өлеше;
* FGF1 — acidic fibroblast growth factor.

## Авырулар
Түбәндә 5-нче хромосомада урнашкан геннар белән бәйле кайбер авырулар, шулай ук бу авыруларны китереп чыгаручы кимчелекләр:

* Паркинсон авыруы
* Сандхофф авыруы
* Мөгезкатлау дистрофияләре
* Никотинга бәйлелек
* Гомоцистинурия
* Ахондрогенез
* Карнитин җитешмәү
* Коккейн синдромы
* Корнелия де Ланге синромы
* Мәче кычкыруы синдромы
* Сотос синдромы
* Тричер Коллинз синдромы
* Ушер синдромы
* Элерс-Данлос синдромы
* Спиналь мускул атрофиясе

## Әдәбият

*  
*  
*  
*  
*  
*  
Төркем:Биология
Төркем:Цитология
Төркем:Генетика
Төркем:Хромосомнар
Хромопласт

**Хромопластлар** -  югары үсемлекләрнең сары, кызгылт сары, кызыл һәм кайвакыт коңгырт пластидлары   .

## Тасвирлау
Хромопластларның төсе липофилик (майда эри торган) пигментлар - каротиноидлар күләменә бәйле. Югары үсемлекләрнең зәңгәрсу, шәмәхә (антоцианнар) һәм сары (антохлор) пигментлары суда эрүчән һәм вакуольләрдәге күзәнәк суында тупланалар. 

Хромопластлар хлорофилл һәм крахмалны югалткан хлоропластлардан барлыкка килергә мөмкин, бу җимеш өлгергәндә күренә. Хромопластларның үсеше каротиноидлар биосинтезы ферментларының активлашуы белән бәйле. Бу ферментларның актив булмаган формалары гадәттә стромада була, ә актив формалары пластид мембраналарында урнаша, анда булачак каротиноидларның липофиль молекулалары да җыела.

Яфракларның коелу алдыннан саргаюлары хлорофилның юкка чыгуы һәм хлоропластларда тупланган каротиноидларның күзгә күренә башлавы белән бәйле. Каротиноидлар бу чорда өр-яңадан ясалмый диярлек. Шулай итеп, пластидларның яфрак картайган вакытта үзгәрүе җимеш өлгергәндә яки төсле яфраклар барлыкка килгәндә хлоропластларның хромопластларга күчүеннән аерылып тора. Бу уңайдан, стресс яки яфрак картайган вакытта хлорофиллның юк ителүе нәтиҗәсендә барлыкка килгән хромопластлар геронтопластлар дип атала.

Хромопластлар турыдан-туры пропластидлардан ясала алалар.

Хромопластлар хлоропластларга әверелергә мөмкин, бу кишер тамырының базаль өлеше яктыртылганда күзәтелә.

Хромопластлар чәчәкләргә һәм җиләк-җимешләргә ачык төс бирә, бу серкәләндерүче бөҗәкләрне һәм орлык таратучы хайваннарны җәлеп итү өчен кирәк  .

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
Төркем:Биология
Төркем:Ботаника
Төркем:Үсемлекләр морфологиясе
Академик дисциплиналар

**Академик дисциплина** (, , , ) — югары уку йортлары программасына кергән белем өлкәсе.
 
## Исемлек

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Фән һәм югары белем
Төркем:Исемлекләр
Израэль Сильвестр

**Израэль Сильвестр** (француз телендә: Israël Silvestre; 1621 елның 13 августы, Нанси — 1691 елның 11 октябре , Париж) — француз (лотаринг) живописецы, рәсем ясаучы һәм гравёр.
## Тормышы һәм иҗаты

Нансида туган; аяк киеме ясаучы Жиль Сильвестр (1591–1631) һәм аның хатыны пыяла буенча рәссам Клод Анриэ (1539– 1604 тирәсе) кызы Элизабет Анриэ улы. Беренче художество алымнарын әтисе җитәкчелеге астында алган, яшь чагында ук шуңа сәләт күрсәткән. 1631 елда малай ятим кала; аннан соң аны Парижда торган һәм аны үз улы итеп кабул иткән абыйсы Израэль Анриэ (1590 тирәсе – 1661) тәрбияли. Абыйсы шулай ук И. Сильвестр-кечесенең художество алымнарын камилләштергән.
Соңрак Сильвестр үзенең күп санлы сәфәрләре нәтиҗәләре буенча һәм төрле француз провинцияләренә зиярәт кылып аларга бакыр буенча гравюралар белән иллюстрацияләр ясап берничә китап яза. Рәссам шулай ук Италиягә сәяхәт кыла, анда иске осталарның тукымаларын өйрәнгән. 1662 елда ул француз короле Людовик XIV-нең сарай яны рәссамы һәм гравёры булып билгеләнә һәм аннан соң гаиләсе белән Лувр сараенда тора. 1662 елның 10 сентябрендә Сильвестр Париждан тукыма сатучы кызы Анриетта Селинкарга өйләнә. Бу никахта аларның 10 баласы туган, шуларның өчесе балигъ яшькә кадәр торган.
Израэль Сильвестрның кече улы рәссам Луи де Сильвестр булган.
### Эшләр
**Гравюралар**
* 1657 c — *Vue de l'église des Bernardins à Paris*, Sbg, bd : *cum privil. Regis*, 10 cm × 19,6 cm (Париж, Карнавале музее).
* *Les églises des stations de Rome dédiées par Israël Henriet à Haulte et puissante dame Marie Catherine de la Rochefoucaud*, шул исәптән *San Giovanni in Laterano* (Église Saint-Jean-de-Latran) 17,3 cm × 30 cm. һәм *San Maria Maggiore* (Église Sainte-Marie-Majeure) 17,8 cm × 29,6 cm (Париж, Лувр)
* Версальдә Король кальгасының алдынгы йорт алды күренеше. 1674. Офорт, кискеч. (Эрбет Дәүләт Нәфис Сәнгатьләр Музее)

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *Paris et Rome vus par Israël Silvestre*, Délégation à l’action artistique de la Ville de Paris, Mairies annexes de arrondissements, 1981.
* Stéphane Castellucio: *Les Carrousels en France du, Les Éditions de l’amateur, Bibliothèque Municipale de Versailles, 2002.
* S. Pavese: *Israël Silvestre dessinateur graveur du Roi Soleil*, article pour la revue municipale de Fontaine-lès-Dijon, Reflets n° 9, octobre 2005
* Parenteau Denoël: *Ombres et Lumières. T.1 — La fille aux sortilèges*, Glénat.
* Jean-Pierre Babelon: *"Israël Silvestre, Vues de Paris*, Berger Levrault.
* Stéphanie Martin: *Étude historique et restauration : Portrait de Henriette Sélincart. Recherche technico-scientifique : Étude physico-chimique d’un phénomène de blanchiment d’un marbre noir de Belgique*, Mémoire de fin d'études à l’Institut Français de Restauration des Œuvres d’Art, 1995.
* Brigitte Belin: *Israël Silvestre'', Mémoire de maîtrise Paris IV, U.E.R. d’Histoire de l’art et d’archéologie, 1968.

## Галерея
* Избранная графика
* artnet.de
Төркем:Рәссамнар
Син Юн Бок

**Син Юн Бок**, Син Юнбок (кор. *신윤복*), *Хевон* кушаматлы (1758 — 1813 елдан соң) — Корея рәссамы.
Корея король Чосон династиясе нәсел сарай рәссамнары гаиләсендә туган – аның Ёнджо һәм Чонджо корольләренең портретларын ясаган әтисе *Син Хан Пхён* (як. 1735 — 1809 елдан соң) дә, бабасы да сарай янында живописецлар булып хезмәт иткән. Аңа замандаш булган  Танвон һәм Ким Дык Син кебек осталар белән беррәттән ул живописьтә реалистик стильнең тарафдары, жанр тукымалары остасы булган. Танвон һәм соңрак буын рәссамы Овон белән беррәттән *Син Юн Бок* (*Хевон*) «Өч Вон» дигән мәшһүр Корея осталары өчлегендә тора.
*Син Юн Бок*ның Корея җәмгыятенең төрле катламнар көнкүренешенә багышланган жанр эшләре Танвон әсәрләренә караганда иркенрәк булган, эротик эчтәлекле булган, бу ахыр чиктә останың король сарай яны Тохвасо художество институтыннан чыгарылуына китергән. Жанр живописе белән беррәттән ул шулай ук хайваннар сурәтләүче пейзажлар һәм картиналар барлыкка китергән. Әсәрләрен кәгазьдә дә, ефәктә дә иҗат иткән.
*Хевон*ның 30 картинадан тупламасы 1970 елда (* 135 номеры астында*) Корея милли хәзинәләре исемлегенә кертелгән булган.
## Галерея

файл:Hyewon-Miindo.jpg|"Гүзәл портреты" (미인도 美人圖)
файл:Hyewon-Dano.pungjeong.jpg|"Тано бәйрәмендә күренеш" (단오풍정 端午風情)
файл:Hyewon-Jusa.geobae.jpg|"Алкышланган эчү җыены" (주사거배 酒肆擧盃)
файл:Hyewon-Cheonggeum.sangryeon.jpg|"Үзен комунго дип атаган лотосны мактаучы" (청금상련 廳琴賞蓮 or 연당야유 蓮塘野遊)
файл:Hyewon-Sangchun.yaheung.jpg|"Кырларда матур яз көне" (상춘야흥 賞春野興)
файл:Hyewon-Ssanggeum.daemu.jpg|"Ике пычак белән бию"(쌍검대무 雙劍對舞)
файл:Hyewon-Wolha-jeongin-2.jpg|"Гашыйклар ай астында" (월하정인 月下情人)
файл:Hyewon-Sonyeon.jeonhong.jpg|"Азалия чәчәкләрен өзүче егет һәм кыз" (소년전홍 少年剪紅)


## Әдәбият һәм кинематографта
Син Юн Бок «Җилне ясаучы» (корея телендә: 바람의 화원, инглиз телендә: The Painter of the Wind) китап һәм телесериалының баш каһарманы булып тора, анда аны мәшһүр Корея актрисасы Мун Гын Ён уйнаган. Китапта һәм фильмда Син Юн Бок хатын-кыз булган дип раслана, гәрчә бу юрама файдасына тарихи чыганакларда нинди дә булса аргументлар юк.
2008 елда Корея режиссёры Чон Юн-су тарафыннан "Матур кыз портреты" (Miindo) нәфис фильмы төшерелгән булган, анда Син Юн Бокның рәссам буларак аякка басуы, иҗатында беренче адымнар сөйләнә. Фильмда шулай ук Син Юн Бок хатын-кыз булган дип раслана. Аның ролен Корея актрисасы Ким Гю-ри уйнаган.
## Искәрмәләр

Төркем:Рәссамнар
Домингуш Антониу де Секейра

**Доми́нгуш Анто́ниу де Секе́йра**, (тулы исеме, португаль телендә: Domingos António do Espírito Santo, * 1768 елның 10 марты Санта-Мария-ди-Белен, хәзер Лиссабон, †  1837 елның 7 марты  Рим) — португаль рәссам һәм график, живописьтә классицизм вәкиле. Португаль милли мәдәниятендә иң эре рәссамнарның берсе.
## Тормышы һәм иҗаты
Ярлы гаиләдә туган. Рәсем белән балачагында ук мавыга башлаган, иртә художество мәктәбенә зиярәт кыла башлаган. 1782 елда артистик тәхәллүс буларак «де Секейра» фамилиясен ала. 1788 елда Римга килә, анда белем алуын дәвам итә һәм 1793 елда Рим Изге Лука Академиясендә остаз була. 1795 елда рәссам Португалиягә кайта, аннан соң өч ел монастырьда үткәрә чөнки депрессиядән интеккән. 1802 елда еш шуның рәсемнәрен ясаган король Жуан VI-ның беренче сарай яны рәссамы итеп билгеләнә. 1823 елда үз вакытының инкыйлаби фикерләре яклы де Секейра Парижга эмиграцияләргә мәҗбүр. 1826 елда ул Римга күчә. Каты авырып китеп 1832 елда рәссам живопись белән шөгыльләнүен калдырырга мәҗбүр. 
Домингуш де Секейра беренче чиратта портрет остасы буларак мәгълүм. Шулай ук тарихи темаларга картиналар, чиркәү һәм баталь живописен ясаган. Аның дини тематикага рәт тукыма (“Гайсәнең Вознесениесе”, “Волхвларның иелеше”, “Куркыныч хөкем”) үз тупламасы өчен герцог де Палмела тарафыннан сатып алынган булган. Башкаларын Лиссабонның Милли художество музеенда күрергә була. Де Секейраның бер картинасы герцог Веллингтонга Наполеон белән көрәш елларында Португалия алдында хезмәтләрен танып бүләк ителгән булган.
## Әдәбият
* Maria Alice Mourisca Beaumont: *Domingos Antonio de Sequeira-Desenhos.* Museu Nacional de Arte Antiga, Lissabon 1975.
* Alexandra Curvelo, Petra Kruse (изд.): *Museu Nacional de Arte Antiga, Lissabon.*. Ausstellungskatalog. Bonn 1999, .
## Өстәмәләр

* 
## Галерея

Allegory of the virtues of King João VI by Domingos Sequeira held at the Palácio Nacional de Queluz.jpg|«Король Жуан VI образында рәхимлек аллегориясе» (як. 1800)
Domingos Antônio Sequeira - Retrato de D. João VI.jpg|Король Жуан VI портреты
Afonso Africano armando cavaleiro seu filho D. João, na presença do cadáver do Marquês de Marialva na mesquita de Arzila depois da tomada desta cidade - Domingos Sequeira.png|«Король Альфонсо Арзил шәһәренең мәчетендә аны португальлеләр алганнан соң принц Жуанны рыцарьларга кабул итә»
Domingos Sequeira - Mariana Benedita Sequeira.jpg|Мариана Бенедита Секейра портреты
Domingos Sequeira - Pregação de S. João Baptista, 1793.png|«Иоанн Чукындыручы дәгъвасы» (1793)
Senhora com pomba e ancião - Domingos Sequeira.png|«Күгәрчен белән хатын-кыз һәм карт»

Төркем:Рәссамнар
Glazgo universitetı

**Glazgo universitetı** (, ) — Glazgo şähärendäge  . 1451 yılda papa bullası nigez salğan.  dürtençe iñ borınğı universitet häm Şotlandiäneñ dürt  berse. ,  häm Edinburg universitetları belän berrättän, Glazgo universitetı XVIII ğasırda  ber öleşe bulğan.

Glazgo universitetınıñ Böyekbritaniäneñ barlıq universitetları arasında zurlığı buyınça bişençe fondı bar. ,  häm  äğzası bulıp tora.

Başta universitet şähärneñ  urnaşqan bulğan; 1870 yıldan anıñ töp kampusı şähärneñ   rayonında urnaşqan. Monnan tış, qayber universitet binaları başqa urınnarda urnaşqan, mäsälän,   häm  .

Glazgo universitetın tämamlawçılar arasında xäzerge tarixnıñ qayber zur eşlekleläre bar, şul isäptän  imzalağan , 3  (,  häm ), 3 Şotlandiä berençe ministrı (,  häm ), iqtisadçı Adam Smit, fälsäfäçe , injener Ceyms Watt, fizik , xirurg , şulay uq 4 Nobel premiäse laureatı (barlığı 8 Nobel premiäse laureatı universitet belän bäyle).

## Tarixı
Glazgo universitetına 1451 yılda patşa  täqdime buyınça papa  bullası nigez salğan. Bulla  tämamlağan yepiskop  şähär soborına universitetnı östärgä röxsät birgän. Bu Şotlandiädä Sent-Endrüs universitetınnan soñ ikençe iñ borınğı universitet häm ingliz telle dönyada dürtençe iñ borınğı universitet. Sent-Endrüs, Glazgo häm Aberdin universitetları çirkäw fondları bulğan, şul uq waqıtta Edinburg universitetı watandaşlar fondı bulğan.

Universitetta uqıtu  Kapitul yortında başlanğan, soñınnan kürşe , «İske pedagogika» () bularaq bilgele binağa küçkän. 1563 yılda Meri, Şotlandiä patşabikäse, universitetqa  qara monaxlar (dominikannarğa) qarağan 13 akr (5,3 ha) cir büläk itkän.

Universitetnıñ tabiği fälsäfä professorı , xezmättäşläre tarafınnan berqädär qarşılıq belän, sänäğät revolütsiäse waqıtında eşläwçe ir-atlar häm xatın-qızlar öçen  pionerı bulğan.

1973 yılda  Glazgo universitetınıñ berençe xatın-qız professorı bulğan, ul immunologiä professorı bulğan.

2014 yılnıñ oktäberendä universitet xökeme universitetnı Awrupada qazılma yağulıqtan baş tartqan berençe uqu yortı bulsın öçen tawış birgän. Bu Glazgo universitetınıñ Klimat üzgärüwenä qarşı köräş cämğiäte citäklägän 12 aylıq kampaniä näticäse bulğan, anda 1300dän artıq student qatnaşqan.

## İskärmälär

Төркем:Әлифба буенча уку йортлары
Төркем:1451 елда нигез салынган уку йортлары
Төркем:Әлифба буенча университетлар
Төркем:Глазго университетлары
Төркем:Глазго университеты
Төркем:Шотландия университетлары
Глоса

**Глоса теле** ‒ халыкара хәбәрләшү өчен махсус эшләнгән ярдәмче тел. 

Бу телнең берничә үзенчәлеге бар:
* Аңарда сүзләрнең әйтелеше даими һәм язылышы авазларга тәңгәл китерелгән.
* Структурасы гади, ул сүзләрнең мәгънәсенә нигезләнгән.
* Бу ‒ төрләнешләре булмаган аналитик тел. Күпмедер сүз генә грамматик үзенчәлекләрне ачыклый.
* Барыннан да бигрәк, глос теле ‒ халыкара нейтраль тел, аңарда латин һәм грек теленнән алынган фәнни тамыр сүзләр файдаланыла.

## Шулай ук карагыз

* Эсперанто
* Халыкара тел
* Зональ корылма телләр
* Лингва-франка
* Toki Pona

## Искәрмәләр

Төркем:Ясалма телләр
London patşa cämğiäte

**Patşa cämğiäte** (; räsmi atama — **Tabiğät turındağı belemnärne üsterü buyınça London patşa cämğiäte** ()) — Böyekbritaniäneñ äydäp baruçı , dönyada iñ borınğılarnıñ berse, 1660 yılda oyıştırılğan.

Xökümättän  yäşäwçe xosusıy oyışma bularaq, Böyekbritaniädä fänni tikşerenülärne oyıştıruda häm üsterüdä möhim rol’ uynıy häm fänni säyäsätneñ töp mäs’älälären xäl itkändä kiñäşmä organı bularaq eş itä. Meñnän artıq äğzası bar.

1665 yıldan cämğiät dönyadağı iñ borınğı fänni jurnallarnıñ bersen — ** (Phil. Trans.) çığara.

## Tarixı
Patşa cämğiäteneñ elgäre 1645 yıldan Londonda häm 1648 yıldan Oksfordta cıyılğan  bulğan. Bu fikerdäş intellektuallarnıñ şäxsi klubı bulğan, alar arasında baş rollärdä ,  häm  bulğan.

Şul uq zatlarnıñ berketmä belän räsmiläşterelgän berençe formal’ utırışı 1660 yılnıñ 28 noyäberendä Londonnıñ  bulğan. Robert Boyl cämğiätneñ ustavın äzerlägän. İke yıldan soñ  cämğiätne däwlät oyışması däräcäsenä kütärgän; berençe räsmi utırış 1663 yılnıñ 22 aprelendä bulğan.

1663 yıldan cämğiät räsmi räweştä «The Royal Society of London for Improving Natural Knowledge» dip atala. 1873 yıldan 1967 yılğa qädär ştab-fatir Pikadilli uramındağı  urnaşqan. 1967 yılda cämğiät Karlton-Haus-Terrasqa küçkän.

1945 yılnıñ 22 martında Patşa cämğiätenä berençe xatın-qız-äğzalar saylanğannar. 1947 yılda Meri Kartrayt Patşa cämğiäte äğzası itep saylanğan berençe xatın-qız-matematik bulğan. Kartrayt şulay uq Patşa cämğiäte şurasına kergän berençe xatın-qız bulğan.

## Strukturası häm idäräse
Cämğiät şura belän idärä itelä, anı cämğiät  citäkli. Şura äğzaları, prezident häm başqa wazifai zatlar cämğiät äğzaları arasınnan saylana.

Şura — 20-24 äğzadan torğan organ, anıñ sostavına şul isäptän wazifai zatlar — prezident, qaznaçe, ike särqätip (fizik fännärneñ berse, tormış turındağı fännärneñ berse), här seksion komitetnı täqdim itüçe ber äğza häm başqa cide äğza kerä. Şura cämğiätneñ ğomumi säyäsäten yunältä, cämğiät belän bäyle barlıq eşlär belän idärä itä, cämğiät ustavların möxärrirli, qabul itä yäki ğämäldän çığara häm cämğiätneñ mölkäte häm utarları turında qayğırta. Äğzalar yıl sayın poçta aşa tawış birü yulı belän saylana.

Patşa cämğiäte prezidentı cämğiätneñ dä, şuranıñ da başlığı bulıp tora.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* Official website
* ''Philosophical Transactions of the Royal Society of London'' public domain @Archive.org
* The Royal Society Publishing website
* The Royal Society of London (a brief history)
* Scholarly Societies Project: Royal Society of London
* A visualisation of the Royal Society's publications from 1665 to 2005
* The Royal Society, BBC Radio 4 discussion with Stephen Pumphrey, Lisa Jardine & Michael Hunter (*In Our Time*, 23 March 2006)
* Digitised copy of the Charter Book 

Төркем:Әлифба буенча оешмалар
Төркем:1660 елда нигезләнгән оешмалар
Төркем:Лондон патша җәмгыяте
Төркем:Фәндә 1660 ел
Төркем:Милли фәннәр академияләре
Казан арты керәшеннәре сөйләше

**Казан арты керәшеннәре сөйләше** — татар теленең урта диалектына караган сөйләше, Кама елгасының түбән агымының уң һәм Идел елнасының суляр арасындагы елгалар бассейннарында, ягъни Казан шәһәреннән төньяк һәм төньяк-көнчыгыш җирләрдә яшәүче керәшен татарлары арасында таралган.

## Тарихы
Казан арты керәшеннәр төркеме иң борынгылардан санала. Ул биләгән территория элекке Казан ханлыгының үзәге булган, аңа элеккеге болгар-татар биләмәләре кергән. Казан арты керәшеннәре - үзләре яшәгән урында чукындырылган татарларның токымнары. Тарихчылар әйтүенчә, бу төбәктә татарлар тарафыннан ассимиляцияләнгән төрки булмаган халык та чукындырылган. Моннан тыш, Казан ханлыгын төзүдә нугай кабиләләре дә актив катнашкан. Хәзерге галимнәр китергән кайбер фактлар да нугайларның татар халкын формалаштыруда катнашуын күрсәтә. Нугайларның килеп утыру очраклары Казан артында да булган. Мөгаен, аларның бер өлеше христиан динен кабул итеп керәшеннәр дип атала башлагандыр. Казан арты керәшен сөйләмен тикшергәндә болар барысы да тел фактлары белән дә раслана. Казан артында, нигездә, иске чукынганнарның (ягъни 1740 елга кадәр чукындырылган татарларның) токымнары сакланып калган. Берничә гасыр дәвамында дини нигездә изоляцияләнгән үсеш, бер яктан, яңа сыйфатлар барлыкка килүгә, икенче яктан, архаик күренешләрне күрше татар сөйләмнәренә караганда яхшырак саклауга ярдәм иткән.

Казан арты керәшеннәренең сөйләше урынчылыкларга бүленә: мишә, нократ, кама буе, кукмара, шушма һәм кайвакыт бу сөйләшкә ешрак көнбатыш диалектка кертеләторган ташкирмән һшм пакшин урынчылыкларын да өстиләр.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Керәшеннәр ничек сөйләшә?

## Әдәбият

* Татар халык сөйләшләре: Ике китапта: Беренче китап / Ф.С. Баязитова, Д.Б. Рамазанова, Т.Х. Хәйретдинова һ.б. - Казан: Мәгариф, 2008. - 463 б.
* Баязитова Ф. С. Говоры татар-кряшен в сравнительном освещении. – М.: Наука, 1986. – 248 с. 2. Баязитова Ф. С. К истории формирования говоров крещеных татар // В кн.: Исследования по исторической диалектологии татарского языка. – Казань: Казан. филиал АН СССР, ИЯЛИ, 1979. – С.105–138.
* Баязитова Ф. С. Керәшеннәр. Тел үзенчәлекләре һәм йола иҗаты. – Казан: Матбугат йорты, 1997. – 248 б.
* Ercan Alkaya, Zoya Kirillova. Kreşin Tatar Türkçesi (Dil, Tarih, Kültür). – İstan-bul: Kesit Yay., 2018. – 670 s.

Төркем:Казан арты керәшеннәре сөйләше
Интерглосса

**Интергло́сса** (*Interglossa*) — халыкара ярдәмче тел, аны 1943 елда Ланселот Һогбен иҗат иткән. Бу тел ‒ заманча глоса теленең элгәре.

## Искәрмәләр

Төркем:Ясалма телләр
Эдгар де Валь

**Эдга́р де (фон) Валь** (алман. *Edgar de Wahl* яисә *Edgar von Wahl*; 1867 ел 11 август ‒ 1948 ел 9 март) ‒ халыкара ясалма Оксиденталь (Интерлингве) телен иҗат итүче.

## Искәрмәләр
Оксиденталь

**Оксидента́ль** яисә **Интерли́нгве** (*Occidental*, *Interlingue*) ‒ халыкара ясалма тел. Аны 1920 нче елларда Эдгар де Валь (Эстония) тәкъдим иткән. Телгә 1949 елда Интерлингве исемен биргәннәр ‒ “көнбатыш” сүзе тудыра торган тискәре тәэсирләрне булдырмас өчен һәм шулай ук ИАЛА интерлингвасы теленә якынайту максатыннан.

## Искәрмәләр

Төркем:Ясалма телләр
Вечерние Челны (газета)

**«Вечерние Челны»** () ― Россия Федерациясе Татарстан Республикасы Яр Чаллы шәһәрендә 1996 елның 7 ноябреннән 2020 елның декабренә кадәр нәшер ителгән атналык шәһәр газетасы. Оештыручы ― “«Вечерние Челны» газетасы” җаваплылыгы чикләнгән җәмгыяте.

Озак вакыт дәвамында иң популяр шәһәр газеталарының берсе булып торган. Моннан тыш, газета Түбән Кама буе шәһәрләрендә (Алабуга, Түбән Кама, Менделеевск, Әлмәт, Бөгелмә, Казан) таратылган һәм билгеле булган. «Вечерние Челны» газетасы шәһәрдә 24 ел дәвамында чыгып килгән.

## Тарих
1996 елның 7 ноябреннән чыга башлаган. Беренче баш мөхәррире ― М. А. Галиев, 1998 елдан нәшире һәм баш мөхәррире ― Э. А.  Хәйруллин.

Газета рәсми рәвештә Россия Федерациясенең матбугат, телерадиотапшырулар һәм массакүләм коммуникацияләр эшләре министрлыгында (хәзер — Элемтә, мәгълүмати технологияләр һәм массакүләм коммуникацияләр өлкәсендә күзәтчелек буенча федераль хезмәт (Роскомнадзор)) теркәлгән (ПИ №ТУ16-00478 санлы теркәү турында таныклык).

Газета республиканың әйдәүче мәгълүмат агентлыклары, республиканың басма һәм электрон массакүләм мәгълүмат чаралары, шәһәр администрациясе матбугат хезмәте, Татарстан Республикасы Дәүләт Советы матбугат үзәге белән хезмәттәшлек иткән.

Хәзерге вакытта «Вечерние Челны» интернет-газетасы гамәлдә.

## Эчтәлек
Газетаның төп темалары: ТР һәм Яр Чаллы шәһәрендәге вакыйгалар турында мәгълүмат, сәясәт, экология, мәдәният һәм социаль проблемалар. Газета төрле конкуслар уздырган, мәсәлән, «Син үз шәһәреңне беләсеңме?» (), «Әдәбият һәм сәнгать елы» (, 2006).

### Эксклюзив рубрикалары
* Минем шәһәрдә (В городе моем)
* Кереп карыйбызмы? (Заглянем?)
* Һәм болар барысы да бездә (И это все у нас)
* Проблема бар (Есть проблема)
* Нинди кешеләр! (Какие люди!)
* Сездә ни бар, КАМАЗ? (А что у вас, КАМАЗ?)
* Тәүге авыздан (Из первых уст)
* Шәһәр кунаклары (Гости города)
* Фактлар һәм фикерләр (Факты и комментарии)
* Шаһит күзләре белән (Глазами очевидца)
* Спортклуб
* «Вечёрка»ның хезмәт биржасы (Биржа труда «Вечёрки»)
 
## Уңышлары
* 2002 ― «Сәламәт яшәү рәвеше – үзең һәм дөнья белән гармония» () россиякүләм милли конкурсы лауреаты
* 2004 ― «Газетаның иң яхшы редакциясе» () шәһәр конкурсы җиңүчесе
* 2005 ― «Мои Челны – 2005» конкурсы ― Гран-при

## Билгеле журналистлары
Э. Яковлева, З. Солтанова, Э. Мөхәммәтдинова, С. Толкачева, В. Шистерова, фотохәбәрче Р. Хәкимҗанов. «Вечерние Челны» газетасы журналистлары һәм газета мөхәррирләре биредә төрле кызыклы материаллар бастыруга зур игътибар биргән, үз укучыларының теләкләрен нечкә тоеп, текстлар язган . Журналистларның эшләре дәүләт, муниципаль һәм иҗтимагый структураларның грамоталары һәм дипломнары белән билгеләнгән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *Б. А. Канеев*. Вечерние Челны / Энциклопедия города Набережные Челны. К.: Идел-Пресс, 2007, стр.56. ISBN 978-5-85247-177-2

Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Төркем:1996 елда барлыкка килгән басмалар
Төркем:Русча гәҗитләр
Төркем:Яр Чаллы газеталары
Төркем:Шәһәр газеталары
Төркем:Ябылган гәҗитләр
Төркем:Атналык газеталар
Чинкин

**Чинкин** ― фамилия.
* Габделәхәт Чинкин (1937―2016), биология фәннәре докторы (1988), Кама физик культура институты ректоры.
* Миңнулла Чинкин (1931―2014), РСФСРның һәм Татарстанның җиңел атлетика буенча атказанган тренеры.
----
;Чинкина 
* Нурия Чинкина (1949―2009), педагогика фәннәре докторы, Яр Чаллы дәүләт педагогика университеты проректоры.
Төркем:Фамилияләр
Джузеппе Трони

**Джузеппе Трони** (итальян телендә: Giuseppe Troni, португаль телендә: José Troni; 1739 ел, Турин — 1810 ел, Лиссабон) — барокко чоры итальян рәссамы. Португаль Брагансс династиясенең сарай яны рәссамы.

## Тормышы һәм иҗаты
Рәссам Алессандро Трони гаиләсендә туган булган. Рәсемнең беренче сабакларын әтисе җитәкчелеге астында алган, аннан соң һөнәри өйрәнүен Римда дәвам иткән. Күбесенчә киндердә май белән портретлар, шулай ук миниатюралар ясаган. Шулай ук дини живопис белән шөгыльләнгән булган. Италиядә Неаполь һәм Туринда король сарай яннарында эшләгән.
1785 елда Джузеппе Трони гаиләсе белән Португалиягә күчә һәм Лиссабонда король сарай янында сарай яны рәссамы урынын ала. Монда ул король фамилиясе әгъзалары һәм шулай ук аксөякләр, корольлек грантлары портретларын ясый. Живописецның иң танылган эшләре арасында – королева Мария I портретлары һәм Джузеппе Трони тарафыннан 1793 елда король Бемпоста сарае («Королева сарае») өчен ясалган алтарь картинасы.

## Искәрмәләр

## Литература
* Bryan, Michael (1889). Walter Armstrong & Robert Edmund Graves (ed.). Dictionary of Painters and Engravers, Biographical and Critical (Volume II L-Z). York St. #4, Covent Garden, London; Original from Fogg Library, Digitized May 18, 2007: George Bell and Sons. p. 586.

## Галерея

Queen_Maria_I_of_Portugal_(1734-1816)_in_an_18th_century_painting.jpg|Королева Мария I Португалияле портреты
Maria_Ana_de_Austra_-_Giuseppe_Troni.jpg|Мария-Анна Австрияле портреты
Retrato_de_Joao_VI,_Principe_do_Brasil.jpg|Бразилия принцы король Жуан VI портреты
Giuseppe Troni - D. Carlota Joaquina, princess of Brasil - Museu Nacional Soares dos Reis.jpg|Карлотта-Хоакина де Бурбон Испанияле портреты
D._Maria_I_-_A_Piedosa_e_A_Louca.jpg|Королева Мария I портреты
Retrato_de_Catarina_Naudin_Arriaga_pelo_pintor_Giuseppe_Troni_(1739-1810).jpg|Катарина-Надин де Арриаганың кызы белән портреты.

Төркем:Рәссамнар
Лауриц Туксен

**Лауриц Туксен** (дат телендә: Laurits Tuxen; туу датасы: 1853 елның 9 декабре, туу урыны: Копенгаген — үлем датасы:1927 елның 21 ноябре, үлем урыны: Копенгаген) — дат рәссамы һәм сынчысы, Россия императоры Александр III-нең сарай яны рәссамы, Копенгаген художестволар Академиясе профессоры.

## Тормышы һәм иҗаты
Художество белемен Дат Король художестволар академиясендә алган, анда дат сәнгатенең башка классигы П. С. Крейер белән укыган. Академиядә өйрәнү вакытында ук үзен иң сәләтле өйрәнчекләрнең берсе итеп күрсәткән. 1870 елда беренче мәртәбә Скагенга зиярәт кылган (соңрак ул Скаген рәссамнары иҗади төркеме белән тыгыз бәйле булган), аннан соң (1880-енче — 1890-ынчы елларда) Европада күп сәяхәт кылган. Шул сәфәрләр вакытында рәссам төрле король фамилияләре әгъзалары, шул дат короле Кристиан IX, Бөекбритания һәм Ирландия королевасы Виктории һәм Россия император гаиләсенең берничә портретын ясаган. 1880-енче елларда Копенгагенда Король художестволар академиясендә укытылган каткан академизм белән канәгать булмаган рәссамнар төркеме тарафыннан барлыкка китерелгән “Ирекле художество мәктәбе”нең беренче җитәкчесе булган. В 1901-енче елда, беренче хатыны Урсуланың үлеменнән соң икенче мәртәбә норвегияле Фредерика Трешоуга өйләнгән һәм аның белән Ютландиянең төньягында, Скагенда, асаба рәссамнар колониясендә тора башлаган. Копенгагенга кайтып, шулай да, җәйге айларын Скагенда уздырган, киндер тукымада җирле пейзажларны, бакчада чәчәкләрне сурәтләгән, гаилә әгъзалары һәм дуслар портретларын ясаган. Шулай ук живописьтә тарихи тематикага багышланган тукымалар ясаган.

Копенгагенның Көнбатыш зиратында күмелгән булган.

## Галерея

Файл:Wedding of Nicholas II and Alexandra Feodorovna by Laurits Tuxen (1895, Hermitage).jpg|*Цесаревич Николай туе*
Файл:Coronation of Nicholas II by L.Tuxen (1898, Hermitage).jpg|*Император Николай II-нең таҗ киюе*
Файл:Man rejser sig fra bordet 1906 by Laurits Tuxen.jpg|*Мареско гаилә фирмасы юбилее хөрмәтенә банкет (1906)*
Файл:Wedding of Nicholas II and Alexandra Feodorovna by Laurits Tuxen (1895, Hermitage) crop 01.jpg|*Цесаревич Николай һәм Алиса Гессенлы никахы (1895)*
Файл:Den druknede bringes i land (Laurits Tuxen).jpg|*Батканны ярга чыгару (1913)*
Файл:Nymindegab (Laurits Tuxen).jpg|*Нюминдегабка манзара (1879)*
Файл:The North Sea in Storm (Laurits Tuxen).jpg|*Давыл вакытында Төньяк диңгез (1909)*
Файл:From the Tuxen school at Halmtorvet, 1883.jpg|*Хальмторветта мәктәп (1883)*
Файл:Princess Thyra, Duchess of Cumberland with her daughter Princess Alexandra.jpg|*Принцесса Тира Данияленең кызы Ольга белән портреты (1885)*.
Файл:Summer day at the beach of Skagen by Laurits Tuxen.jpg|*[[Скагенның пляжында өч кыз белән җәй көне (картина)|Скагенның пляжында өч кыз белән җәй көне (1907)]]*

Төркем:Рәссамнар
У Бинь

**У Бинь** (кытайча: 吳彬|吴彬|Wú Bīn, ? — ?) — XVI һәм XVII гасырлар чигендә яшәгән һәм эшләгән кытай рәссам-пейзажисты.
## Тормышы һәм иҗаты
Мин империясе вакытында «Ваньли» шигаре астында хөкем елларында (1572—1620) башкала Нанкинга чакырылган булган һәм  «император сәркатибе» чиновник титулын алган, әмма сарай яны рәссамы вазыйфасын биләгән. Моннан тыш шәхси заказлар башкарган һәм Буддачылык храмнары өчен эшләгән. Шулай ук портретлар да ясаган. У Биньнең живопись манерасы шул вакытта Кытайда хөкем сөргән манералы, “таш булып каткан” сыман чагылдырудан шактый аерылып торган. Соңрак елларда рәссам Чань-буддизм тарафдары булып китә һәм Нанкиннан 20 км төньяк-көнчыгышта горе Цися тавында тора башлый. Бу вакытта У Бинь «Цчжиинь тото» кушаматына ия була — «*Ботаклар арасында яшерелгән храмнан хәер җыючы монах»*. Ул тауларда монахлар һәм дәрвишләр, шул ук вакытта магик ритуаллар яки гамәлләр кылганнарның портретларын ясый. Аның бу эшләре шактый киная һәм сарказм корылмасына ия.
1620-енче елларда У Бинь куәтле император харәм агасы Вэй Чжунсяньга (1568—1628) каршы сөйләүдә гаепләнгән булган. Рәссам арестланган булган һәм төрмәгә ябылган булган. Аннан соң аның алдагы язмышы турында мәгълүмат сакланып калмаган.

## Сайланган эшләр
* *Будда портреты*, дивар өсте тукымасы, тушь, ефәктә акварель, Сарай музее, Пекин.
* *16 архат*, төргәк-картина, тушь һәм кәгазьдә акварель, Метрополитен-музей, Нью-Йорк.
* 
* *500 архат*, тушь һәм кәгазьдә акварель, Художество музее, Кливленд.
* *Пейзаж*, (1610), тушь һәм кәгазьдә акварель, Художество музее, Гонолулу.
* *Бер ташның ун сурәте* (1610).
2009 елның ноябрендә Шанхайдан туплама җыючы Лю Ючжан тарафыннан Пекинда аукционда У Бинның “18 архат” картинасы – 571 озынлыктагы тукыма 169,1 миллион юаньга (24,8 миллион Америка долларына) сатып алынган булган. Бу әсәр 300 ел элек диярлек император Цяньлунныкы (1711—1799) булган. Император кушуы буенча анда һәр сурәтләнгән архатка каллиграфик рәвештә аңлатмалар бирелгән булган.
## Галерея

Portrait du Bouddha par le peintre chinois Wu Bin (peintre), actif (1573-1620).jpg|Будда портреты
Detail of landscape by Wu Pin (Wu Bin), ink and color on paper, 1610.JPG|Пейзаж өлеше
明 吳彬 十六羅漢圖 卷-The Sixteen Luohans MET DP153754.jpg|*16 архат*
Wu Bin - Green Cliff with Red Maples - 13.100.77 - Metropolitan Museum of Art.jpg|*Кызыл өрәңгеләр белән яшел кыялар*
Landscape (fan) by Wu Bin, 1611, Honolulu Museum of Art 3540.1.JPG|Пейзаж (1611)


## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Katherine Persis Burnett: *The Landscapes of Wu Bin (c1543 — c1626) and a Seventeenth-Century Discourse of Originality*. University of Michigan Press, Ann Arbor, Michigan, USA.

## Сылтамалар
* Metropolitan Museum, New York (на англ. языке.)
* Краткая биография (на англ. языке.)
Төркем:Рәссамнар
Мишель-Анж Уасс

**Мишель-Анж Уасс** (француз телендә: Michel-Ange Houasse; 1680 ел тирәсе, Париж — 1730 елның 30 сентябре, Арпажон, Иль-де-Франс) — рококо чоры француз рәссамы.
Француз Король нәфис сәнгатьләр академиясе әгъзасы (1706 елдан бирле).
## Тәрҗемәи хәле
Беренче живопись сабакларын әтисе живописец Рене-Антуан Уасс (1645—1710) остаханәсендә алган. Укуын Франция Живопись һәм сынчылык Академиясендә дәвам иткән.
1699 елда һөнәрне өйрәнеп Римга барган анда 1705 елга кадәр торган һәм иҗат иткән. 1715 елда король Филипп V-нең премьер-министры Жан Орри чакыруы буенча Испаниягә килгән. Сарай яны король живописецы (*Pintor de Cámara du Roi*) званиесен алган һәм аны гомере ахырына кадәр йөрткән.
Мишель-Анж испан король гаиләсе һәм шул исәптән киләчәк король Луис I-нең тулы рәт портретларын һәм шулай ук фламанд бароккосы стилендә тарихи-мифологик һәм дини картиналар һәм Испаниянең авыл күренешләре картиналарын иҗат иткән.
Күп пастораль һәм буколики жанр картиналарының авторы. А. Ватто һәм Н. Пуссен йогынтысы астында иҗат иткән.
1727 елда авырган килеш Ватанына кайткан. Аннан соң янә Испаниягә барган һәм Мадридка кайткан, анда аның сәламәтлеге начарая торган. 1730 елда Арпажонда Парижга кайтышлый үлгән.
Мишель-Анж Уасс җиде ел король сарае янында эшләгән булса да, ул ясаган портретларының азы гына сакланып калган.
## Сайланган эшләр
* «Геркулес һәм Лихас», 1707 , Турда нәфис сәнгатьләр музее
* «Беренче Астурия принцы Луис портреты», 1717, Прадо, Мадрид
* «Bacchanale» , 1719 , Прадо, Мадрид
* «Бахус корбаны», 1720, Прадо, Мадрид
* «Изге гаилә», 1726, Прадо, Мадрид
* «Эскориал монастыре манзарасы» , 1720—1730, Прадо, Мадрид
Milagro de San Francisco de Regis (Museo del Prado).jpg
San Francisco de Regis predicando (Museo del Prado).jpg
Sagrada Familia con San Juan, por Michel-Ange Houasse.jpg
Aparición de San Francisco de Regis a la madre Momplaisant (Museo del Prado).jpg
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* Мишель-Анж Уасс 
Төркем:Рәссамнар
Александр Ян Трициус

**Александр Ян Трициус** яки **Третко** (поляк телендә: *Alexandre Jan Tricius*; як. 1620 — як. 1692) — Польша рәссамы һәм реставраторы, соң Польша бароккосы вәкиле.

## Тәрҗемәи хәле

Александр Ян Трициус живописьне Парижда Н. Пуссеннан, Антверпенда Я. Йорданстан өйрәнгән. Ватанына кайтканнан соң укуын Данцигта дәвам иткән. 1655 елдан бирле Краковта тора башлаган.

Александр Ян Трициус Ян II Казимир, Михаил Корибут Вишневецкий һәм Ян III Собескийда сарай яны рәссамы булган.

1684 елда Ян III Собеский аны Вавель кальгасы интенданты итеп билгеләгән.

## Иҗаты

Александр Ян  Трициус барокко стилендә Польша корольләре, дөньяви аксөяк һәм югары рухани шәхесләр портретлары рәтен һәм дини тематика картиналарын барлыкка китергән.

Александр Ян Трициус шулай ук Вавельдә иртәрәк живопись әсәрләрен торгызу белән шөгыльләнгән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Jan Tricius
* Jagiellonian Library
* Tricius, Alexandre Jan

Төркем:Рәссамнар
Петер Фенди

**Петер Фенди** (немец телендә: Peter Fendi) — Бидермейер чоры Австрия рәссам, литограф һәм гравёры.

## Тәрҗемәи хәле
Петер Фенди 1796 елның 4 сентябрендә Венада мәктәп укытучысы Йозеф (1814 елда үлгән) һәм Элизабет Фенди гаиләсендә туган. Бәби вакытында биләүсә өстәленнән төшкән, умырткалыгы каты зыян күреп инвалид булган. Бала чагыннан рәсемгә сәләт күрсәткән һәм шуңа күрә унөч яшендә Вена нәфис сәнгатьләр академиясенә кергән, анда 1810 елдан 1813 елга кадәр мәшһүр рәссамнар Губерт Маурер һәм Иоганн Баптист Лампи белән бергә укыган.

Тиздән Фенди император гаиләсенә кунак йөри торган мәшһүр офтальмолог Йозеф Барт (инглиз телендә: Joseph Barth) белән танышкан, һәм аңа рәхмәтле 1818 елда сарай янында Империя тәңкәләр һәм антиквариат галереясендә эш алган һәм анда рәссам һәм гравёр вазыйфасында эшләгән.

1821 елда Венециягә барган булган, анда итальян осталары: Джованни Беллини, Тинторетто, Тициан һәм Паоло Веронезе эшләре белән илһамланган булган, һәм шул ук елда «Виленица» картинасы өчен алтын медальне алган; 1836 елда яшь чагында шунда укыган Академиянең әгъзасы булган.

Петер Фенди 1842 елның 28 августында күмелгән булган . Изге Марк зиратында күмелгән булган. 1909 елда калдыклары Үзәк зиратка күчерелгән булган.

## Иҗаты
Петер Фенди май һәм акварель белән ясаган, офорт техникасында эшләгән һәм агач буенча кискән. Фендиның төсле литографияләре вакыты өчен күренекле ирешү булган. Рәссам аксөякләрнең дә, гади, фәкыйрь кешеләрнең дә портретларын ясаган һәм үзенең порнографик рәсемнәре өчен мәшһүр. 40 порнографик акварель Лейпциг шәхси нәшир аларны 600 экземпляр тупламасы итеп бастырганчы киң җәмәгатьчелеккә мәгълүм булмаган. Өченче рейх булуында алар барысы да диярлек юк ителгән булган. Бу эротик серия Мәскәүдә 2008 ел мартында күрсәтелгән булган.

Петер Фенди эшләре Альбертина (Вена) һәм Бельведер (Вена) галереясендә, Сәнгать тарихы музеенда (Вена) күргәзмәгә куелган, кайбер эшләрнең иясе Лихтенштейн йорты һәм алар Вадуцта.

## Галерея

Peter Fendi, Die Lauscherin.jpg|«Астыртын карап торучы», 1833
Family potrait of Karoline Auguste of Austria.jpg|«Каролина Августа Баварияленең гаилә портреты», 1834
Il triste messaggio.jpg|«Сагышлы хәбәр», 1838
Peter Fendi - Children on Their Way to Work in the Fields, 1840 - Google Art Project.jpg|«Балалар басуларга эшләргә китә», 1840
Fendi09.jpg|«Гашыйклар»


## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Статья  в энциклопедии 1858 года  на сайте *literature.at*, т. 4, стр. 173-175
* Биография   на сайте *geschichte.landesmuseum.net
* [http://www.lib-art.com/artgallery/1295-peter-fendi.html Биография]  на сайте *lib-art.com
Төркем:Рәссамнар
Камские зори (газета)

**«Камские зори»** () ― Россия Федерациясе Татарстан Республикасының Яр Чаллы шәһәрендә 1965 елның 5 маеннан 2017 елның декабренә кадәр нәшер ителгән атналык шәһәр газетасы. Оештыручы ― Камгэсэнергострой .

## Тарих

1965 елда «Энергетик» исеме белән чыккан. 1970―1990 елларда татар телендә «Кама таңнары» исемендә дубляж газетасы чыгарылган (1990 елдан мөстәкыйль «Таң йолдызы» газетасы, беренче мөхәррире Йосыф Җимангулов). Камгэсэнергострой берләшмәсе ел саен 1000 ветеранга (сайлап) үз газеталарына язылу өчен иганәчелек ярдәме бүлеп биргән.

КамАЗ төзелгән 1970―1980-елларда газета атнага өч тапкыр 16-17 мең данә тираж белән чыга һәм Яр Чаллыда әйдәп баручы газеталарның берсе була. Газетаны хаклы рәвештә «КамАЗ һәм Камада яңа шәһәр төзелеше елъязмасы» дип атарга мөмкин. Газета саннарын карап, Түбән Кама ГЭСы төзелеше, автогигант заводлары төзелеше турында күп кенә нечкәлекләрне белергә, гаять зур төзелеш геройлары турында белергә мөмкин.

2017 елда басманың тиражы 980 данә тәшкил иткән.

Газетаның беренче баш мөхәррире Иван Киселев булган, аннан соң редакцияне К. С. Маркелов, В. А. Кабаков, 1975―1983 елларда ТАССР атказанган мәдәният хезмәткәре П. М. Столярова (1931―2000), И. Н. Власенко, М. Р. Пеньков, В. Н. Гофман, Г. М. Лукьянов, 1990―2006 елларда ТР атказанган мәдәният хезмәткәре, Хөсәен Ямашев премиясе лауреаты О. П. Юманькова, 2007 елдан Ә. З. Сәлимова җитәкләгән.

Биредә билгеле журналистлар: Т. Обухова, Г. Измайлова, И. Кузнецов, Г. Батухтина, З. Фадеева, И. Мазура, И. Яковлева, С. Алпатов, Н. Урманова, Р. Ясәвиев, А. Дунаева, Е. Костина, В. Лымарь, А. Бәширов, Р. Курамшин, фотохәбәрче ТР атказанган мәдәният хезмәткәре К. М. Ситдыйков эшләгән.

Редакция, юбилей уңаеннан, «Камгэсэнергострой: горизонты созидания» (Яр Чаллы,1999), «Камгэсэнергострой: ступени роста» (Яр Чаллы, 2004) китапларын, Камгэсэнергостройның 45 еллыгына фотоальбом, «Камские зори» зазетасының Камгэсэнергостройның юбилейларына багышланган махсус саннарын әзерләп чыгарган.

Газета редакциясе берничә мәртәбә журналистларның «Мои Челны» шәһәр конкурсы Дипломнары белән бүләкләнгән.

2018 елдан кәгазь вариантта газета ябылган. «Камские зори» белән беррәттән 47 ел чыгып килгән «Таң йолдызы» газетасын да япканнар. «Камские зори» журналистлар коллективының бер өлеше «Камгэсэнергострой» АҖ электрон порталында (корпоратив  интернет-сайт ) эшләячәк дип планлаштырылган.

## Кызыклы факт
«Татар-информ» мәгълүмат агентлыгы баш редакторы Ринат Билалов журналист хезмәт юлын әлеге газетада башлаган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Средства массовой информации. Наб.Челны, 2002.
* *Б. А. Канеев*. «Камские зори» / Энциклопедия города Набережные Челны. К.: Идел-Пресс, 2007, стр.153. ISBN 978-5-85247-177-2

Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Төркем:1965 елда барлыкка килгән басмалар
Төркем:Русча гәҗитләр
Төркем:Яр Чаллы газеталары
Төркем:Шәһәр газеталары
Төркем:Ябылган гәҗитләр
Филипп фон Фольц

**Филипп фон Фольц** (немец телендә: Philipp von Foltz; 1805 елның 11 мае, Рейндагы-Бинген — 1877 елның 5 августы, Мюнхен) — немец тарихи живописецы, Бавария корольләре Людвиг I һәм Максимилиан II сарайлары яны рәссамы, педагог, профессор (1870), Мюнхен художестволар академиясе ректоры.
## Тәрҗемәи хәле
Беренче живопись сабакларын әтисе рәссам-миниатюрист Людвиг Фольцтан алган. Аннан соң 1825 елдан П. Корнелиус җитәкчелеге астында Мюнхен художестволар академиясендә укыган, аңа Глиптотека бинасының фрескаларын барлыкка китерүдә ярдәм иткән (фрескалар Икенче бөтендөнья сугышы вакытында югалтылган булган) 
Аның тарафыннан яңа Король сараенда Шиллер салоны формалаштырылган булган, ул аны Фридрих Шиллер поэмаларыннан күренешләр белән бизәгән.
Фольц күбесенчә романтизм стилендә картиналар сериясен барлыкка китергән, аларның кайберләре жанр тукымалары. Рәссамның иң мәшһүр эше аның тарафыннан 1833 елда ясалган « Отто I Грецияленең 1832 елның 6 декабрендә Мюнхен белән саубуллашуы», аны барлыкка китергәндә ул П. Корнелиус һәм аның тирәдәгеләрнең кырыс академик классицизмыннан күбрәк романтик һәм живописьле караш файдасына киткән.
Аның соңгы эшләре арасында Максимилиан II өчен ике зуры тукыма - «Император Фридрих I Барбаросса һәм герцог Генрих Лев» һәм «Клеоннан Перикла һәм аның тарафдарлары Афиннарда Акропольдә һөҗүм ителгән» һәм шулай ук сунар күренешләре белән ике зур картина.
1835 елның көзендә Фольц Римга барган. Анда ул Людвиг Уландның шул ук исемле поэмасы буенча «Җырчы каһәре» монументаль картинасын барлыкка китергән.
Италиядә өч ел торганнан соң Мюнхенга кайткан һәм шуннан соң тиздән Максимилиан II тарафыннан Мюнхенда художестволар Академиясенең профессоры, ә соңрак мөдире итеп билгеләнгән булган. Күп сәләтле рәссам тәрбияләгән, алар арасында Р. Бейшлаг.


Файл:Discurso funebre pericles.PNG|Перикл эрасы
Файл:Philipp Foltz Der Abschied König Ottos vom Münchner Hof.jpg|Отто I Грецияленең 1832 елның 6 декабрендә Мюнхен белән саубуллашуы
Файл:Philipp Foltz El Cid.jpg|Сид Кампеадор (El Cid)
Файл:Foltz - 'Kaiser Friedrich Barbarossa und Herzog Heinrich der Löwe in Chiavenna.jpg|Император Фридрих I Барбаросса һәм герцог Генрих Арслан


## Әдәбият
* Аркадий Полонский. ТЮТЧЕВ И ПЕРСОНАЖИ КАРТИНЫ ФИЛИППА ФОЛЬЦА

## Сылтамалар
* Philipp Foltz

Төркем:Рәссамнар
Кристоф Бернард Франке

**Кристоф Бернхард Франке** (шулай ук **Бернхард Кристоф Франкен** ; * якынча 1660—1670  Ганноверда ; † 18 январь, 1729 ел,  Брауншвейгта) — барокко чорының немец офицеры һәм живописецы.

## Тормышы

Кристоф Бернхард Франке килеп чыгышы турында аз мәгълүм. Ул Ганноверда 1660-ынчы елларда туган дип санала. Художество белемен Италиядә алган дип әйтелә. 
1693 елда лейтенант званиесендә герцог Рудольфу Августу фон Брауншвейг-Вольфенбюттельгә хезмәткә керә, әмма алдагы елларда Вольфенбюттельдә сарай янында сарай яны рәссамы буларак эшләгән. Шулай да, 1702 елда Рудольф Августның лейб-полкы офицеры буларак Ганновер курфюрстына каршы походта катнашкан.
Иң соңгысы 1699 елда, өйләнгән елында рәссам булып Брауншвейгта тора башлаган һәм Эгидиенмарктта йортка күчкән. 1699 елда богослов һәм пастор св. Эгидиен Ахатия Дувеның (1644—1698) кызы Агнесса Бенедикта Дувега (1680—1727) өйләнгән.. Никахта сигез бала туган, аларның өчесе әти-әнисеннән озаграк яшәгән. 
Франке кенәзлектә югары абруйлы булган. 1700 елда герцог Рудольф Августның морганатик хатыны аның беренче баласының чукындыру әнисе булган, ә 1715 елда хөкем итүче герцог Август Вильгельм аның улының чукындыру атасы булган. Шул ук елда Август Вильгельм аны рәсми рәвештә “кенәз живописецы һәм портретисты” итеп билгеләгән.
Кристоф Бернхард Франке 1729 елның 18 январендә Брауншвейгта үлгән булган һәм Эгидиентор алдында гарнизон зиратта, хәзерге Вольфенбюттелер-штрассе урамында күмелгән булган. Зират сакланып калмаган.
## Эшләре
Кристоф Бернхард Франке бары тик Брауншвейг-Вольфенбюттель герцоглары исеменнән рәссам-портретист булып эшләгән дип фараз ителә. Аның сакланып калган эшләренең күпчелегендә киң король гаиләсенең әгъзалары сурәтләнгән. Шулай ук Зальцдалум кальгасының картина галереясендә царевич Алексейнең портрет картинасы турында мәгълүм ителәш. Россия нәсел принцы Шарлота Кристина фон Брауншвейг-Вольфенбюттель белән никах нәтиҗәсендә герцог Людвиг Рудольфның кызының ире булган. Картина югалган дип санала.
Франкеның иң мөһим эше Вольфенбюттельдә Герцог Август китапханәсендә 1691 елдан 1716 елга кадәр китапханәче булган фәйләсуф, галим һәм тарихчы Готфрид Вильгельм Лейбницны сурәтли. Картина Брауншвейгта герцог Антон Ульрих музее тупламасында.

## Әдәбият
* Horst-Rüdiger Jarck, Dieter Lent u. a. (Hrsg.): Braunschweigisches Biographisches Lexikon — 8. bis 18. Jahrhundert. Appelhans Verlag, Braunschweig 2006, ISBN 3-937664-46-7, S. 226—227. 
* Paul Jonas Meier: *Bernhard Christoph Francken. Ein braunschweigischer Bildnismaler im 1. Drittel des 18. Jahrhunderts*. In: *Jahrbuch des Geschichtsvereins für das Herzogtum Braunschweig.* Julius Zwissler, Wolfenbüttel 1916, S. 100—112.

## Сылтамалар
* 
Төркем:Рәссамнар
Ян Фрей

**Ян (Иоганн) Захариаш Фрей** (июнь, 1769, Вена — 1829 елның 8 августы, Варшава) — Австрия килеп чыгышлы Польша живописец, иллюстратор һәм гравёры.

## Тәрҗемәи хәле
Австрия армиясе офицеры гаиләсендә туган булган.
Живописьне Вена император нәфис сәнгатьләр академиясендә, соңрак Лондонда Бенджамин Уэсттан өйрәнгән. 1794 ел тирәсендә Польшага килгән.

Кенәз Адам Чарторыйский чакыруы буенча Пулавыга килгән. Чарторыйскийлар магнат ыруының әгъзаларының күп санлы портретларын ясаган. Башкасы арасында Бөек Литва подскарбие һәм Поморье воеводасы Ян Ежи Флеммингның кызы княгиня Изабелла Чарторыйская кальгалары, утарлары һәм паркы күренешләре белән 13 гравюра барлыкка китергән. Изабелла Чарторыйскаяның 1805 елда Вроцлавта Готтлиб Корн нәшер иткән (икенче басмасы 1807 ел) «Бакчалар барлыкка китерү турында төрле фикерләр» китабы өчен 28 гравюра барлыкка китергән.
1804 елда кенәз Адам Ежи Чарторыйскийның сарай яны рәссамы һәм гравёры булган.
1805 елда Варшавага күчкән, анда гомере ахырына кадәр калган. 1806 елда З. Фогельнең «Польшада иң данлыклы милли һәйкәл күренешләре тупламасы, 1806» художество альбомына кертелгән калька хәрабәләре, шәһәр, сарай һәм торак йортлар күренешләре сурәте белән рәт офорт барлыкка китергән.
Польша галиме Станислав Сташицның «Карпатларның һәм Польшаның башка таулары һәм үзәннәренең минераль байлыклары турында» һәм Юлиан Немцевич һәм композитор Кароль Курпиньскийның «Тарихи җырлар» җырлар җыентыгын иллюстрирлаган.
Художество эшчәнлегеннән башка гравёр һәм рәссам-акварелист сыйфатында монастырь пиаристлар мәктәбендә укыткан.
Варшавада үлгән һәм евангелик-реформат зиратында күмелгән булган.

## Сылтамалар
* Jan Zachariasz Frey (1769—1829) 

## Искәрмәләр

Төркем:Рәссамнар