open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Санаэ Такаити

**Санаэ Такаити** (; *[[1961 ел]]ның [[7 март]]ы, [[Япония]], [[Нара (префектура)|Нара префектурасы]], [[Яматокорияма]]*) ― япон сәясәтчесе,  2025 елның 21 октябреннән  Япония премьер-министры, 2025 елның 4 октябреннән Япония Либераль-демократик фиркасе рәисе. Ил тарихында беренче тапкыр премьер-министр итеп сайланган хатын-кыз.

## Тәрҗемәи хәле
1961 елның 7 мартында Япония дәүләтенең  Нара префектурасында урнашкан Яматокорияма шәһәрендә туган.

Кобе  тәмамлаганнан соң, АКШка киткән, анда АКШ демократик фиркасе партиясеннән Вәкилләр палатасы әгъзасы  (1940―2023) ярдәмчесе булып эшләгән.

Япониягә кайткач, телевидение алып баручысы булып урнашкан һәм актив сәяси эшчәнлек башлаган. 1993 елгы Парламент сайлауларында беренче тапкыр илнең  бәйсез кандидат буларак сайланган. 1994 елда Либераллар партиясенә кушылган, аннары  партиясе белән берләшкән. 1996 елда генераль секретарь  (1939–2016) ярдәме белән Либераль-демократик партиягә кергән. Соңрак  (1937–2000) кабинетында икътисад, сәүдә һәм сәнәгать министрының парламент урынбасары итеп билгеләнгән.

2003 елгы Парламент сайлауларында Вәкилләр палатасында үз урынын югалткан, әмма 2005 елдагы киләсе сайлауларда яңадан сайлана алган. Моннан тыш, ул  беренче кабинетында, фәнни-техник сәясәт эшләре һәм иҗтимагый мәсьәләләр буенча дәүләт министры постларын да кертеп, берничә вазыйфа биләгән.

2014 елның сентябрендә беренче тапкыр Синдзо Абэ кабинетында Эчке эшләр һәм коммуникацияләр министры вазыйфасын биләгән, вазыйфада 2017 елның августына кадәр торган. 2019 елның сентябрендә яңадан әлеге ведомствоны җитәкләгән. 2022 елның 10 августында Фумио Кисида аны  Икътисади куркынычсызлык мәсьәләләре буенча дәүләт министры итеп билгеләгән, 2023 елның 1 октябрендә партия эшенә игътибарын туплап вазыйфасыннан киткән.

2024 елның сентябрендә Либераль-демократик партия рәисе сайлауларында катнашкан, тавыш бирүнең икенче туры нәтиҗәләре буенча  оттырган.

2025 елның 4 октябрендә  отставкасыннан соң билгеләнгән чираттан тыш сайлаулар нәтиҗәләре буенча Япония либераль-демократик партиясе рәисе итеп сайланган.

21 октябрьдә Япониянең 104нче премьер-министры итеп сайланган һәм ил тарихында бу вазыйфадагы беренче хатын-кыз булган.

## Телевидениега төшүе
1989 елның апрелендә Асахи телевидениесенең 『こだわりTV PRE★STAGE』-да төшкән.
1990 елның ноябрендә Фудзи телевидениесендә 「朝だ!どうなる」("Иртә җитте. Исәнмесез")-дә телевидениега төшкән.

## Шәхси тормышы
2004 елда партиядәше  кияүгә чыккан, аның фамилиясен алган. Сәяси каршылыклар аркасында аның белән аерылышкан, ләкин аннары пар яңадан кушылган, һәм инде Ямамото хатынының фамилиясен алган. Аларның уртак балалары юк, ләкин Таку Ямамотоның алдагы никахтан өч баласы бар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Официальный сайт Санаэ Такаити 
* Премьер Японии назначил главу политсовета правящей партии

Төркем:Әлифба буенча сәясәтчеләр
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Япония сәясәтчеләре
Төркем:Япония премьер-министрлары
Төркем:Япония хатын-кыз сәясәтчеләре
Төркем:Кобе университетын тәмамлаучылар
Төркем:Гамәлдәге дәүләт башлыклары
Сильвия Серфати

**Сильвия Серфати** (француз телендә: Sylvia Serfaty) — француз математигы, аналитик, хосусый чыгарылмаларда дифференциаль тигезләмәләр һәм математик физика буенча белгеч. Фәлсәфә докторы (1999). 2018 елдан бирле Нью-Йорк университетының Курант математик фәннәр институтының Сильвер профессоры (*Silver professor*), Америка сәнгатьләр һәм фәннәр академиясе әгъзасы (2019). Maryam Mirzakhani Prize in Mathematics лауреаты (2024).
Аны аеруча Гинзбург — Ландау теориясе кызыксындыра.

Архитектор һәм укытучы гаиләсендә туган; Парижда үскән; урта мәктәптә үк математика белән мавыга башлаган. Шунда ук Югары нормаль мәктәпне тәмамлаган (математика бакалавры, 1995). Математика буенча фәлсәфә докторы дәрәҗәсен Париж-көньяк XI Университетында — Fabrice Bethuel җитәкчелеге астында Гинзбург-Ландау тигезләмәләре белән шөгыльләнеп алган. Étienne Sandier белән хезмәттәшлек иткән, аның белән бергә Vortices in the Magnetic Ginzburg-Landau Model (2007) китабын язган. 2001 елдан бирле Курант институтында хезмәттәшлек итә, анда аз санлы хатын-кызларның берсе булып тора. Probability and Mathematical Physics-ның шеф-мөхәррирләренең берсе. Күптән түгел ул Кулон системалары белән кызыксына башлаган.
Ике бала анасы, пианинода уйнау һәм велосипедта йөрү белән мавыга.

## Искәрмәләр

Төркем:Математиклар
Акташ (Хәйбулла районы)

**Акташ** (, ) — Башкортостанның Хәйбулла районындагы авыл. 2010 елның 14 октябренә карата халык саны 140 кеше.

Почта индексы — 453811, ОКАТО коды — 80255825002.

## Халык саны

**Бөтенроссия һәм Бөтенсоюз халык санын алу мәгълүматлары буенча халык саны (халык)**

## Шәхесләр

## Географик урын
;Ераклык
* Район үзәгенә (Акъяр): 43 км
* Авыл советы үзәгенә (): 11 км
* Якындагы тимер юл станциясе (Сара): 99 км
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7.
* Асфандияров А. З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4
## Сылтамалар

Төркем:Хәйбулла районы торак пунктлары
Булат Дәүләтбаев

**Дәүләтбаев Булат Сабир улы** (27 июль 1937 ел — 3 июль 2020 ел) — тарихчы, тарих фәннәре кандидаты. Башкортстан Республикасы атказанган халык мәгариф хезмәткәре.

## Биографиясе
1937 елның 27 июлендә Башкортстанның Мәчетле районы Олы Ака авылында туа.

* 1962 елда БашГУның тарих факультетын тәмамлый;
* 1962—1966 елларда — Олы Акса урта мәктәбендә тарих укытучысы;
* 1969—1973 елларда — кече фәнни хезмәткәр (СССР ФА Башкортстан филиалы, Тарих, тел һәм әдәбият институты);
* 1973—1978 елларда — өлкән фәнни хезмәткәр (СССР ФА Башкортстан филиалы, Тарих, тел һәм әдәбият институты);
* 1978 елдан Башкортстан дәүләт педагогия институтында укыта.

## Эшләре

* Крестьянская реформа 1861 г. в Башкирии. — М., 1983;
* Н. В. Ремезов. Быль в сказочной стране. — Уфа, 1986;
* Сабля Салавата Юлаева// Уральский следопыт. 1987, № 5;
* Большая Ока. История села. — Уфа, 1992;
* Тептяри // Малоизученные источники по истории Башкирии. — Уфа, 1986;
* Дәүләтбаев Б. С. Һинең шәжәрәң. Из истории Дуван-Мечетлинского края. Выпуск I—V. с. Большеустьикинское, 1996—1997

## Әдәбият

* Мечетлинский район Республики Башкортостан. Краткая энциклопедия. — Уфа, 2000.

## Сылтамалар
Вспоминая известного историка Булата Давлетбаева 2021 елның 30 ноябрендә архивланган.

Төркем:Тарих фәннәре кандидатлары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Уфада вафатлар
Төркем:2020 елда вафатлар
Төркем:3 июль көнне вафатлар
Төркем:Мәчетле районында туганнар
Төркем:1937 елда туганнар
Төркем:27 июль көнне туганнар
Хәтер көне (мәгънәләр)

* **[[Хәтер көне]]** — татар халкы тарихында 1552 елның иске стиль белән 2 октябрь көнендә Русия патшалыгы гаскәрләре Казан ханлыгы башкаласы Казанны алганда һәлак булганнарны традицион искә алу көне.

## Дөньяда
Бүгенге көндә иң билгеле **[[Һәлак булганнарны искә алу көне|хәтер көне]]** — Беренче бөтендөнья сугышын туктату аңлашмасында рәсми килеш билгеләнгән 11 ноябрь көне:
* ның  ''Bleuet de France'' (франц.) — ветераннар, сугыш корбаннары, тол калган хатыннар һәм ятим балалар турында хәтер һәм аларга таба теләктәшлек символы.
* ның  Хәтер мәк чәчәге (ингл.) — корбаннарны искә алу һәм аларның туганнарына теләктәшлек белдерү символы.
* та бу көн хәрби хезмәт ветераннарына багышлана, дәүләт гаскәрендә хезмәт иткәндә халәкъ булган ватандашларын май аеның соңгы дүшәмбе искә алалар.

## Россиядә
Казан татарларының күпчелеге бүгенге көндә яшәгән Россия илендә төп хәтер көне буларак Бөек Ватан сугышы башланган 22 июнь көнендә Хәтер һәм матәм көне (рус.) билгеләнә.

Кар десанты — 1941—1945 еллардагы Бөек Ватан сугышы елларында һәлак булган сугышчыларның истәлеген мәңгеләштерергә булышлык итүче студентлар хәрәкәте.

 — ''Георгий тасмасы'' (рус.) акциясе чикләрендә таратылган хәтер символы.

## Кызыклы фактлар

* Идел буе Болгары дәүләтенең Ислам динен кабул итүе Татарстанда рәсми бәйрәм статусына ия булып, варислары дип саналган Казан татарлары тарафыннан ел саен үзенә багышланган Изге Болгар җыены үткәрелсә дә, 1236-1237 елларында ның юк ителүне искә алуга багышланган иҗтимагый чаралар әлегә үткәрелми. Бу тарих битләре бөтенләй онытылмаган — Соңгы монгол явы чикләрендә нең Бату ханы җитәкләгән көчләре тарафыннан башкаласы Биләрнең тармар ителүе, Болгар һәм башка калаларны алуы, бу бәрелешләрдә һәлак булганнары азмы-күпме Биләр һәм Болгар музей-тыюлыклары, Казандагы милли һәм башка җирле тарих музейларындагы экспозицияләрендә яктыртыла.
* Казан һәм башка татарлар тарихында әһәмиятле урын алган ның 1483 елда юкка чыгуы, Россия империясе чоры 1891-1892 һәм ССРБ чоры 1921-1922, 1932-1933 һәм 1946-1947 ачлыклары, язма чыганакларда сакланылган 541-…, 1346-53 һәм 1654-55 чума, XVII  гасыр башыннан чәчәк авыруы, 1830-1831 һәм соңрак шулай ук ваба эпидемияләре, 1917—1918 еллардагы Идел-Урал штаты, 9-11.05.1938 Казан атып үтерүләре, башка совет репрессияләре вакыйгалары һәм корбаннырына багышланган хәтер көннәре дә билгеләнми әлегә.
Сара Флэннери

**Сара Флэннери** (инглиз телендә: Sarah Flannery, 1982 елда, Ирландиядә, Корк графлыгында туган) 16 яшендә *[[:en:Baltimore Technologies|Baltimore Technologies]]*-та шул ширкәттә атналык практика вакытында башкарылган эшенә нигезләнгән Кайли-Пёсе алгоритмын эшләү өчен 1999 ел *[[:en:BT Young Scientist and Technology Exhibition|BT Young Scientist and Technology Exhibition]]*-ның җиңүчесе булган. «Криптография — RSA белән чагыштырганда яңа алгоритм» дип аталган проект шулай ук аңа 1999 ел Евросоюзның яшь галимнәре бәйгесендә (EU Young Scientist of the Year Award) җиңү китергән. Аның әтисе белән бергә авторлыкта язган *In Code* (2001) китабы алгоритмның барлыкка китерү тарихы һәм ул математик башваткычлар чишелешеннән алган ләззәте турында сөйли.
Ул информатиканы Кембридж университеты каршындагы колледжта Питерхауста өйрәнгән һәм аны 2003 елга тәмамлаган һәм 2006 елга Electronic Arts-та программа тәэминаты инженеры буларак эшләгән. Хәзер TirNua ширкәтендә эшли, аның нигезләүчеләренең берсе булып тора, фән буенча Мөдир вазыйфасында..
Коркның төп магистральләренең берсе Изге Патрик урамында урам яктартылышы фонарьлары аның хөрмәтенә аталган.
## Гаилә
Сара Флэннери Дэвид (David) һәм Элен (Elaine) Флэннери кызы булып тора. Аның дүрт энесе бар: Дэвид (David), Брайан (Brian), Имон (Eammon) һәм рок/фолк җырчы һәм композитор Мик (Mick Flannery).

## Библиография
* *Sarah Flannery and David Flannery*. In Code: A Mathematical Journey, 2001 — ISBN 1-86197-271-7
* Cryptography — A new algorithm versus the RSA.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Mathematica and the Science of Secrecy
* Sarah’s cracking algorithm

Төркем:Математиклар
Төркем:Кембридж университетын тәмамлаучылар
Ху Хэшэн

**Ху Хэшэн** (кытай телендә: 胡和生; 1928 елның 20 июне, Шанхай — 2024 елның 2 феврале) — кытай математик хатын-кызы, Кытай фәннәр академиясенең академигы.

## Тәрҗемәи хәле
Шанхайда туган, 1952 елда Чжэцзян университетының математика факультетын тәмамлаган. 1952 елдан 1956 елга кадәр КХР фәннәр Академиясенең математика Институтының фәнни хезмәткәре булып эшләгән. 1956 елдан бирле Шанхайда Фудань университетында эшли — доцент, аннары соң профессор. 1980-енче һәм 1990-ынчы еллар дәвамында Фудань университетында тикшеренү төркемен алып барган.
1991 елда Кытай фәннәр Академиясенең академигы булып сайланган булган.
Кытай математика җәмгыятенең вице-президенты һәм Шанхай математика җәмгыятенең президенты булган. 2002 елда Пекинда Халыкара математика конгрессы вакытында Эмми Нётер лекциясе белән чыгыш ясаган.
Төп хезмәтләре дифференциаль геометрия өлкәсендә. Аның ире Гу Чаохао — шулай ук мәшһүр математик, Кытайның фәнни-техник университеты президенты булган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* The Noether Lecturers
* Biographies of Women Mathematicians — Hu Hesheng
* Hu Hesheng’s profile in the website of Chinese Academy of Science (Shanghai Branch)
* Hu Hesheng’s profile in HLHL website 
* Introduction from Fudan University
Төркем:Математиклар
Ибраһим диннәре

**Ибраһим диннәре** яисә **Ибраһими диннәр** (**Авраамик диннәр**) — тарихи яктан яһүдилеккә барып тоташкан монотеистик диннәр. Әлеге атама аларның Ибраһим пәйгамбәргә (христианлыкта — патриарх Авраам) барып тоташкан борынгы традициядән килеп чыгуын күрсәтә.  күрә, Аллаһы Тәгалә Ибраһим белән вәгъдә килешүе төзегән һәм шул вакыттан бирле «Ибраһим Алласы» дип атала башлаган. Ибраһим диннәре — иң беренче чиратта ислам, яһүдилек һәм христианлык.

## Охшашлыклар һәм аермалар
Яһүдилектә Изге Язма буларак Танах таныла. Христианлыкта Изге Язмаларга  (Танах һәм православие белән католик диннәрендәге өстәмә изге китаплар) һәм  керә, алар бергә Библияне тәшкил итә. Исламда исә Изге Язма буларак бары тик Коръән таныла, һәм ул Библиядән аермалы булып, Аллаһ илһамландырган кешенең сүзләре түгел, ә турыдан-туры Аллаһ сүзе булып санала.

## Галерея

Файл:Abrahamic religions.png|Өч зур Ибраһим диненең символлары: христиан тәресе, мөселман ярымае, яһүд йолдызы
Файл:Abraham Dharma.png|Планетада Ибраһим (алсу төс) һәм дхармик (сары төс) диннәренең таралышын күрсәтүче харита


## Искәрмәләр

## Сылтамалар

https://old.bigenc.ru/religious_studies/text/1430123?ysclid=mh7y1rp0bf28718267

## Моны да карагыз

Төркем:Христианлык
Төркем:Ислам
Төркем:Монотеизм
Төркем:Ибраһим диннәре
Артур Дәүләтбәков

**Артур Дәүләтбәков**, Артур Хәсән улы Дәүләтбәков (; ; *[[1971 ел]]ның [[25 гыйнвар]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Зиянчура районы]], [[Үтәгол (Зиянчура районы) |Үтәгол]]*) ― журналист, 2006 елдан «Йәшлек» газетасының баш мөхәррире. 2010—2020 елларда Башкортстан Журналистлар берлеге рәисе. Башкортстан Республикасының атказанган матбугат һәм киң мәгълүмат хезмәткәре (2016). Шәһит Ходайбирдин исемендәге премия лауреаты (2025).

## Тәрҗемәи хәле
 

1971 елның 25 гыйнварында Башкортстан АССР Зиянчура районы Үтәгол авылында укытучылар гаиләсендә туган. Әтисе  Хәсән Галиәкбәр улы (1939―2008) — тарих, әнисе Фәния Заһит кызы (Бердикулова) ― башлангыч сыйныфлар укытучысы. Зиянчура районы Ибрай авылы мәктәбенә укырга кергән. Гаиләсе белән шул ук районның Идәш авылына күчкәч, әлеге авыл мәктәбендә укуын дәвам иткән. 1987 елда Уфадагы 1нче интернат—мәктәпне (1994 елдан Рәми Гарипов исемендәге 1нче республика гимназия-интернаты) тәмамлаган.

1987 елда Уфа дәүләт авиация институтына укырга кергән. 1988 елда Башкорт дәүләт университетының башкорт филологиясе һәм журналистикасы факультетына күчкән, 1993 елда тәмамлаган. БДУда укыганда «Йәнгүзәл» ансамбленда катнашкан. Студент чагында ук «Йәшлек» газетасында эшли башлаган.
 
## Хезмәт юлы
1995―2002 елларда ― «Йәшлек» газетасы хәбәрчесе.

2002 ел ― «Башкортостан кызы» журналы мөхәррире урынбасары.

2002 ел ―  (1991 елга кадәр «Пионер») журналы мөхәррире.

2006 елдан ― Йәшлек газетасы баш мөхәррире.

## Иҗтимагый эшчәнлеге
* 2010―2020 елларда ― Башкортстан Журналистлар берлеге рәисе.

## Китабы
* Интернат мой — дом родной. Коллектив авторов: Кудакаев Ф. Ш., Галимова Г. Г., Давлетбаков А. Х.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2016 ― Башкортстан Республикасының атказанган матбугат һәм киң мәгълүмат хезмәткәре
* 2025 ― Шәһит Ходайбирдин исемендәге премия ― «Бельские просторы» журналында басылган «Уфа — Донбасс арасы ― барасы да, барасы» (Өфө – Донбасс араһы – бараһы ла, бараһы) юлъязмалары () өчен

## Шәхси тормышы
Гаиләле. Хатыны Лиля, кызы. Курайда, думбырада уйный.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Главному редактору молодежной газеты «Йәшлек» Давлетбакову Артуру Хасановичу - 50 лет! Агентство по печати и средствам массовой информации Республики Башкортостан, 25.01.2021

Төркем:Башкортстан журналистлары
Төркем:Башкортстанның атказанган матбугат һәм киң мәгълүмат хезмәткәрләре
Төркем:Россия журналистлары
Төркем:Башкорт дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:XX гасыр журналистлары
Төркем:XXI гасыр журналистлары
Төркем:Шәһит Ходайбирдин премиясе лауреатлары
Әрфия Әри

**Әрфия Әри** (); шулай ук **Әрфия Аблет** (); *[[1988 ел]]ның [[16 октябрь|16 октябре]], [[Япония]], [[Кюсю]], [[Фукуока (префектура) |Фукуока]], [[Китакюсю]]*) ― японияле сәясәтче. Япония парламентының  Либераль-демократик партиядән сайланган әгъза (2023 елның  апреленнән). 2024 елның ноябреннән Сигэру Исиба кабинетында Япония Тышкы эшләр  парламент урынбасары.

## Тәрҗемәи хәле
1988 елның 16 октябрендә Япониянең Фукуока префектурасы Китакюсю шәһәрендә туган. Әтисе ― уйгур, әнисе ― үзбәк милләтеннән. 1999 елда Япония гражданлыгы алган. Әтисе эш буенча күчеп китү сәбәпле, 10 яшендә Шанхайга, 11 яшендә, Гуанчжоуга күчеп килгән һәм Шанхай  һәм Гуанчжоудагы  укыган, соңгысында урта мәктәпнең студентлар советы президенты итеп сайланган.

Алга таба белем алганда халыкара сәясәттә махсуслашкан:  Уолш дипломатик хезмәт  һәм Вашингтон (Колумбия округы) югары дипломатик хезмәт мәктәбен тәмамлаган.

## Сәяси карьерасы
Элегрәк Япония банкында һәм Берләшкән Милләтләр Оешмасының  (United Nations Development Programme) эшләгән.

2022 елда Япония парламентының Вәкилләр палатасына сайлауларда ЛДП кандидаты сыйфатында тавышка куелган. 2023 елның апрелендә Тибаның 5нче округы (千葉県第5区) буенча өстәмә сайлауларда Япония Вәкилләр палатасына сайланган.

2024 елда Япония либераль-демократик фиркасе рәисен  Джорджтаундагы коллегасын ― ул вакытта Япония цифрлы технологияләр министры урынын биләгән  кандидатурасын хуплаган, әмма сайлауларда  җиңгән.. 2024 елның ноябрендә Сигэру Исиба кабинеты составында Япония Тышкы эшләр  парламент урынбасары итеп билгеләнгән.

## Сәяси карашлары
Сәяси карашларын ЛДП вәкилләренең күпчелегенең позицияләренә туры килә дип бәяли. Берничә тапкыр Япониядә гендер тигезсезлекне киметү инициативаларын хуплавын белдергән. Ул билгеләп үткәнчә, хатын-кыз сәясәтчеләр  һәм яшь сәясәтчеләр ―  Япониядә сирәк күренеш. Япониядә (2023 елның 13 сентябренә) Вәкилләр палатасында һәм министр вазыйфаларында якынча 90% урынны ир-атлар алып тора, аларның уртача яше 56 яшь тәшкил итә.  

 кискен каршы тора, һәм бу позиция, аның сүзләренчә, Кытайның Синьцзяндагы уйгурларга карата даими  аркасында формалашкан.

## Шәхси тормышы
Туган теле ― япон теле, шулай ук инглиз, кытай, үзбәк, төрек һәм уйгыр телләрендә иркен аралаша ала, шулай ук база дәрәҗәсендә гарәп телен белә.

## Кызыклы факт
Әрфия Әри ― Япония тарихында беренче тапкыр депутат һәм министр урынбасары булган төрки чыгышлы сәясәтче.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Япония сәясәтчеләре
Төркем:Япония хатын-кыз сәясәтчеләре
Төркем:Джорджтаун университетын тәмамлаучылар
Төркем:Уйгыр шәхесләре
Төркем:Япония парламенты әгъзалары
Угра

**Угра** — Рәсәйнең Смоленск һәм Калуга өлкәләрендә елга, Ока елгасының сул кушылдыгы (Идел бассейны). Озынлыгы — 399 км, бассейн мәйданы — 15 700 км².

## Искәрмәләр

Төркем:Калуга өлкәсе елгалары
Тимур Галиев

**Тимур Галиев**, Тимур Мирзанур улы Галиев (*Тимур Мирзанурович Галеев; [[1977 ел]]ның [[23 июль|23 июле]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Алабуга районы]], [[Менделеевск]]*) ― дәүләт-хуҗалык эшлеклесе, 2025 елның 19 апреленнән Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының Баш ветеринария идарәсе башлыгы. Биология фәннәре кандидаты (2009). Татарстан Республикасының Атказанган ветеринария табибы (2020).
## Тәрҗемәи хәле
1977 елның 23 июлендә Татарстан АССР Алабуга (1985 елдан  Менделеевск) районы Менделеевск шәһәрендә туган. Мәктәпне тәмамлаганнан соң, Н. Э. Бауман исемендәге Казан дәүләт ветеринария медицинасы академиясенә укырга кергән, анда 1999 елда «ветеринария табибы» белгечлеге буенча югары белем алган. 2009 елда «Төрле технологияләр кулланганда дуңгызларның физиологик-биохимик статусы һәм аны төзәтү» темасына диссертация яклаган (фәнни җитәкчесе ветеринария фәннәре докторы (1993), профессор (1998), ТР атказанган фән эшлеклесе (1998) Азат Миргасим улы Алимов) һәм биология фәннәре кандидаты булган.
## Хезмәт юлы
Ветеринария өлкәсендә үзенең хезмәт эшчәнлеген 1999 елда «Менделеевск дәүләт ветеринария берләшмәсе» дәүләт бюджет учреждениесендә ветеринария табибы вазыйфасыннан башлаган. Ике елдан соң әлеге учреждениенең баш ветеринария табибы урынбасары урынын алган.
Алга таба 2002 елда аның хезмәт эшчәнлеге Алабуга муниципаль районы белән бәйле була, ул анда ветеринария бактериология лабораториясе мөдире, ветеринария табибы-бактериологы һәм Алабуга шәһәренең «Алабуга дәүләт ветеринария берләшмәсе» ДБУнең башлыгы урынбасары булып эшләгән.
 
2010 елда «Менделеевск дәүләт ветеринария берләшмәсе» ДБУ башлыгы итеп билгеләп куелган.
2015 елдан «Казан шәһәренең дәүләт ветеринария берләшмәсе» ДБУ җитәкчесе.
2025 елның апреленнән ― Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының Баш ветеринария идарәсе башлыгы. Бу вазыйфада ул Арча районын җитәкләгән Алмаз Хисаметдиновны алмаштырган.
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2020 ― Татарстан Республикасының Атказанган ветеринария табибы ― *республиканың ветеринария хезмәтен үстерүгә керткән өлеше һәм профессионализмы өчен* 
* ведомство бүләкләре
## Шәхси тормышы
Өйләнгән, ике бала тәрбияли.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Галиев Тимур Мирзанур улы. Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының Баш ветеринария идарәсе

Төркем:Татарстанның атказанган ветеринария табиблары
Төркем:Казан дәүләт ветеринария институтын тәмамлаучылар
Төркем:Ветеринарлар
Төркем:Татарстан хөкүмәте әгъзалары
Төркем:Биология фәннәре кандидатлары
Хрисула Цогка

**Хрисула Цогка** — грек кулланылышлы математика белгече, аның тикшеренүләре дистанцион зондлауны, дулкыннарның таралышын һәм катлаулы мохитләр аша сурәтләр алуны колачлый. Ул - Мерседта Калифорния университетында кулланылышлы математика профессоры.
## Белем алуы
Цогка Афина политехника университетында химик технологияне өйрәнгән, аны бакалавр дәрәҗәсе белән 1995 елда тәмамлаган. Ул Париж-Дофин Университетына кулланылышлы математика буенча аспирантурага кергән, 1996 елда магистр дәрәҗәсен алган һәм 1999 елда доктор диссертациясен яклаган. Аның "Ярыклар белән катлаулы мохитләрдә өч үлчәмле сыгылмалы дулкыннарның таралышының математик һәм санлы модельләштерүе" диссертациясе Патрик Жоли җитәкчелеге астында язылган булган.

## Карьерасы
CNRS-ның механика һәм акустика Лабораториясендә фәнни хезмәткәр булып һәм Стэнфорд университетында чакырылган фәнни хезмәткәр булып эштән соң ул 2004 елда Чикаго университетының доценты булган. 2007 елда ул Крит Университетының доценты вазыйфасына күчкән, ә 2014 елда штат профессоры вазыйфасына ирешкән. Мерседта Калифорния университетында үзенең хәзерге вазыйфасын ул 2019 елда алган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Home page

Төркем:Математиклар
Ык күпере

**Ык күпере** ― Ык елгасы аша салынган күпер.
* Ык күпере, Октябрьский (Башкортстан) ― Урыссу юлында;
* Ык күпере, Актаныш ― Мөслим юлында;
* Ык күпере, Сарлы ― Таллы Сыза (*Яңа Сарлы*) (Башкортстан) арасында.
Төркем:Күперләр
Проект:Азия ае 2025

## Катнашучылар
Язылган һәм төзәтелгән мәкаләләрне шушы таблицага теркәргә кирәк.

## Конкурстың халык-ара статистикасы
* 

## Җирле оештыручы
* 

## Нәтиҗәләр

2025
Азия ае
Марилия Шавес-Пейшоту

**Марилия Шавес-Пейшоту** (португаль телендә: Marília Chaves Peixoto; 1921 елның 24 феврале— 1961 елның 5 январе) — динамик системалар өлкәсендә эшләгән беренче Бразилия математигы һәм инженеры. Бразилиядә  Бразилия фәннәр академиясе әгъзасы булган һәм математика буенча доктор дәрәҗәсен алган беренче хатын-кыз.
## Тәрҗемәи хәле
Марилия Магальяйнс Шавес 1921 елның 24 февралендә Сантана-ду-Ливраментуда туган һәм соңрак Рио-де-Жанейрога күчкән. 1939 елда Шавес математиклар Леопольдо Нахбин һәм Маурисиу Пейшоту (соңыннан – аның ире) белән беррәттән эшләп Милли Инженерия мәктәбендә  (Escola Nacional de Engenharia) укый башлаган.
Пейшотуның Маурисиу белән ике баласы булган – Марта һәм Рикарду.

## Фәнни эшчәнлеге
Марилия Шавес-Пейшоту Бразилия Университетын 1943 елда инженер дипломы белән тәмамлаган, анда ул бер үк вакытта математика өйрәнгән һәм фәлсәфә факультеты өчен күзәтүче булган. 1948 елда ул математика буенча фәлсәфә докторы булган һәм Университетның Политехника мәктәбендә остаз булган. 1949 елда Пейшоту Федераль университетның ел саен басмасында «y* \ge G(x,y,y',y*) тигезсезлекләре турында» ("On the inequalities y* \ge G(x,y,y',y*)) мәкаләсен бастырган.

кабарынкы функцияләр турында эше өчен, Марилия Шавес-Пейшотуга 1961 елның 12 июнедә Бразилия фәннәр академиясенең ассоциацияләнгән әгъзасы званиесе бирелгән булган. Ул оешмага Бразилиядән кушылган беренче хатын-кыз һәм Мария Склодовская-Кюридан соң — академиянең чит ил әгъзасы булган икенче хатын-кыз булган.

Марилия 1946 елда Маурисиу Пейшотуга кияүгә чыккан. Икәүләшеп алар «Structural stability in the plane with enlarged boundary conditions» (инглизчәдән — «Киңәйтелгән чикләр шартлары белән үлчәмдә структур тотрыклылык») мәкаләсе өстендә эшләгән, ул башка хезмәтләр белән бергә Пейшоту теоремасы өчен нигез салган һәм Андронов һәм  Понтрягин структур тотрыклы системалар өчен исбатлау булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Математиклар
Анна Чугайнова

**Чугайнова Анна Павел кызы** (1964 елның 26 ноябрендә туган) — Россия математигы, физика-математика фәннәре докторы (2007). Россия Федерациясенең Дәүләт премиясе лауреаты (2003).
## Тәрҗемәи хәле
1964 елның 26 ноябрендә туган.
МДУ-ның механика-математика факультетын (1987) һәм аспирантураны (1990) тәмамлаган.
1990 елдан бирле РФА-нең В. А. Стеклов исемендәге математика институтында эшли.
Физика-математика фәннәре докторы (Деформацияләнүче каты җисем механикасы).
## Фәнни кызыксынулары
Тоташ мохитләрдә удар дулкыннары, сыгылмалы һәм ябышкак-сыгылмалы мохитләрдә дисперсия булуда дулкыннарның таралышы, сызыкча булмаган динамик сыгылмалык теориясенең автомодель мәсьәләләренең чишелешләренең сыңар булмавы.
## Укытуы
1997—1999 елларда — МАИ-ының югары математика кафедрасы доценты.
## Библиографиядән
**Диссертацияләр:**
* Некоторые особенности поведения нелинейных волн в упругих и вязкоупругих средах : диссертация … кандидата физико-математических наук : 01.02.04 / МГУ им. М. В. Ломоносова. — Москва, 1991. — 130 с. : ил.
* Классические и неклассические разрывы и их структуры в нелинейно-упругих средах с дисперсией и диссипацией : диссертация … доктора физико-математических наук : 01.02.04 / Чугайнова Анна Павловна; [Место защиты: Ин-т проблем механики РАН]. — Москва, 2007. — 193 с. : ил.
**Китаплар:**
* Современные проблемы математики / Мат. ин-т им. В. А. Стеклова Российской акад. наук; [редсовет: *[[Адян, Сергей Иванович|С. И. Адян]] и др.*]. — Москва : МИАН, 2003-. — 20 см. Вып. 7: Классические и неклассические разрывы и их структуры в нелинейно-упругих средах с дисперсией и диссипацией / *[[Куликовский, Андрей Геннадьевич|А. Г. Куликовский]], А. П. Чугайнова*. — Москва : МИАН, 2007. — 148 с. : ил., табл.; 20 см; ISBN 5-98419-019-2
* Математические методы изучения разрывных решений нелинейных гиперболических систем уравнений / *А. Г. Куликовский, [[Свешникова, Елена Ивановна|Е. И. Свешникова]], А. П. Чугайнова*. — Москва : МИАН, 2010. — 120 с. : ил.; 20 см. — (Лекционные курсы НОЦ / Мат. ин-т им. В. А. Стеклова Российской акад. наук; Вып. 16).; ISBN 5-98419-037-X
## Бүләкләнүләре һәм званиеләре
* 2003 ел Россия Федерациясенең Дәүләт премиясе — «Тоташ мохитләрдә гиперболик югары тәртип тигезләмәләр белән тасвирланучы сызыкча булмаган дулкыннар: өзелүләр һәм аларның структуралары».

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Статьи // Math-Net.Ru
* Сотрудники отдела механики // МИ РАН
* Её статьи в РИНЦ.
Төркем:Математиклар
Алсу Хафиз

**Алсу Хафиз** — татар җәмәгать эшлеклесе, активист, «Идел» яшьләр үзәге җитәкчесе, -белгеч, журналист. Ул Тольятти шәһәрендә туган, хәзер Казанда яши. 2016 елда Төмән өлкәсендә узган «Звезда Сибири» исемле төбәккүләм бәйгедә җиңү яулаган. Шулай ук «Татар кызы» халыкара конкурсында Төмән өлкәсен тәкъдим иткән.

Алсу Хафиз үзенең эшчәнлеген татар халкына, милли үзаңны күтәрүгә, яшьләр белән эшләүгә багышлый. Аның социаль челтәрләрдәге чыгышларында һәм мәкаләләрендә милли горурлык, туган телгә мәхәббәт зур урын алып тора.

## Катнашкан проектлар һәм чаралар

* «Звезда Сибири» — төбәккүләм татар кызлары конкурсы, Алсу Хафиз 2016 елда шунда җиңү яулаган.
* «Татар кызы» — халыкара татар кызлары бәйгесе финалисты.
* Ләйлә Лерон һәм Айнур Әхмәт белән берлектә «TatarTell» проекты кысаларында татар телендә актуаль роликлар, рус телендәге танылган видеоларны татарчага адаптацияләгән. Шул исәптән, «Be a Lady They Said» феминистик ролигы һәм  чыгышының татарча вариантын тәкъдим иткән.
* 2025 елда «Үз телем» грантлар бәйгесендә «Тулай торак» исемле  тәкъдим иткән һәм җиңү яулаган.
* Казан шәһәрендә җәмәгать эшчәнлек, милли акцияләр, мәдәни чараларда катнашу, татар милли кыйммәтләрен популярлаштыру.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
* 
Төркем:Хатын-кызлар
Казналыксызлар

**Казналыксызлар**  — Хордалылар тибына керүче башсөяклеләрнең архаик төркеме (инфратип яки града). 39 төр минога һәм 76 төр миксиналарны исәпкә алмаганда, безнең заманда күбесе юкка чыккан. Суда яшәүче примитив умырткалы организмнар.

Казналыклары юк, ләкин баш сөяге бар, ул аларны башсөяксезләрдән аера. Шулай ук алар югарырак оешма белән аерылып торалар — мәсәлән, миногаларның күзләре төзелешләре буенча балык күзләренә охшаган.

## Төзелеш
Бүгенге көн казналыксызларының скелетларында сөяк тукымасы җитми һәм хордалары гомер буе саклана. Аларда парлы йөзгечләр, теш казналыклары юк.

Авызлары түгәрәк һәм өслекләргә ябышырга сәләтле. Капчыкка охшаган саңаклары, балыкларныкыннан аермалы буларак, энтодермаль килеп чыгышка ия. Саңак скелеты үзенчәлекле, саңак артерияләре һәм нервларыннан тышкы якка таба, тире астында урнашкан. Эчке колакларында казналыклыларныкыннан аермалы буларак, ике генә ярымтүгәрәк канал бар . Баш мие кимерчәктән тора (кайвакыт өлешчә осификацияләнгән) һәм баш миен астан һәм ян-якларыннан гына каплый. Бары тик койрык һәм 1-2 арка йөзгечләре генә үсеш алган .

## Килеп чыгыш һәм эволюция
Казналыксызлар — умырткалылар астибының иң примитив таксоны. 1981 елда Ф. Жанвьер () башсөяклеләр (Craniata) таксонын аера торган альтернатив классификация тәкъдим итә, аның иң примитив әгъзалары баш сөяге булган, ләкин умырткалары җитми яки рудиментар рәвештәге хайваннар була. Бу классификация кысаларында миксиннар башсөяклеләр булып санала, ләкин умырткалыларга кермиләр.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Надкласс Agnatha (неопр.) в Мировом реестре морских видов (World Register of Marine Species).

Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Зоология
Төркем:Хайваннар
Төркем:Умырткалылар
Төркем:Биология
Сөнгәләй мәчете

**Сөнгәләй мәчете**, Сөнгәләй шәһәрендәге «3005нче мәхәллә» мәчете () ― Сембер өлкәсенең Сөнгәләй шәһәрендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (мәчет). Россия мөселманнарының Үзәк Диния нәзарәте составындагы Сембер өлкәсе мөселманнарының төбәк Диния нәзарәте карамагында. Шәһәрдә ачылган беренче мәчет.

## Тарих
2023 ел ахырына шәһәрдә 6353 кеше яшәгән. Сөнгәләй районында 20,92 мең кеше яши. Руслар ― 16340 (76,5 %), татарлар ― 1110 (5,2 %), чуашлар ― 2798 (13,1%), мордвалар ― 234 (1,1%). 31 торак пунктның 3сендә ― чуаш халкы, 2сендә татарлар күпчелекне тәшкил итә.

Сөнгәләй шәһәрендә яңа мәчет төзү турындагы карар 2022 елда кабул ителгән, шул вакытта ук объект өчен урын билгеләнгән. 

Сембер өлкәсе мөселманнарының төбәк Диния нәзарәте Сөнгәләй районы Сөнгәләй шәһәренең «3005нче мәхәллә» җирле мөселман дини оешмасы Федераль салым хезмәтенең Сембер  өлкәсе буенча идарәсендә 2023 елның 31 марттында рәсми теркәлгән.

2023 елның җәендә җирле эшмәкәрләр һәм мәхәллә мөселманнарыннан җыелган акчага төзелеш эшләре башланган . Төзелеш эшләре җитәкчесе ― Сембер өлкәсенең атказанган төзүчесе Ринат Бари улы. Төзелеш эшенә төрле милләт һәм төрле дин вәкилләре дә зур ярдәм күрсәтә.

2024 елның августына Сөнгәләй районы мөселманнары тырышлыгы һәм акчалары белән инженерлык коммуникацияләре (газ, су, электр) үткәрелгән, фундаментлар кору һәм цоколь катын төзү эшләре башкарылган. Бу этапта булачак мәчетнең беренче каты салына.

2025 елның февраленә мәчеттә биналарның эчке бизәлеше дәвам итә, шулай ук газ җибәрү мәсьәләсе хәл ителә. Газ казаны җиһазлары һәм җылыту системасы газ кертүгә әзер.

2025 елның Рамазан аенда (28 февраль ― 29 март)  мәчетнең вакытлыча җиһазландырылган бүлмәсендә Тәравих намазы уку өчен дин тотучыларны кабул итәргә мөмкин булган. Төзелеш барышында мәчеттә Сембер өлкәсе Диния нәзарәте рәисе мөфти Илдар хаҗи Сафиуллин булган.

2025 елның 1 ноябрендә мәчет тантаналы рәвештә ачылган. Бәйрәм чарасында Сембер өлкәсе Диния нәзарәте рәисе мөфти Илдар хаҗи Сафиуллин, Сембер өлкәсе Губернаторы администрациясенең эчке сәясәт идарәсе башлыгы С. В. Паховский, «Сөнгәләй районы» муниципаль берәмлеге администрациясе башлыгы М. Н. Самаркин, Сембер өлкәсе Закон чыгару Җыелышы депутаты В. В. Ковель, Сембер өлкәсе Губернаторы киңәшчесе, «Минем бизнес» төбәк үзәге җитәкчесе Р. Ш. Райнетдинов, Сөнгәләй шәһәренең  настоятеле протоиерей Виктор Почобут, төбәк имамнары һәм муллалары, мәчеткә йөрүчеләр, кунаклар, шәһәр һәм район халкы катнашкан.

## Имам
2025 елның 4 июленнән имам-хатыйб Шәрипҗан улы Рәмис хәзрәт Җәлалетдинов.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*   Открытие мечети в Сенгилее. Мелекесская епархия Русской Православной Церкви, 1.11.2025
* Строительство мечети в г.Сенгилей. rutube видео, 1:40 от 4 августа 2025 года

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Сембер өлкәсе мәчетләре 
Төркем:2025 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Сөнгәләй районы
Анна Мишина

**Мишина Анна Пётр кызы** (1926 елның 28 августы — 2004 елның 24 октябре) — ССРБ һәм Россия математигы, группалар теориясе, Абель группалары өлкәсендә белгеч.

## Тәрҗемәи хәле
1949 елда Мәскәү Дәүләт Университетының механика-математика факультетын тәмамлаган. 1952 елда кандидат диссертациясен яклаган. 1952 елдан гомере ахырына кадәр МДУ-да ассистент, аннан соң доцент вазыйфасында эшләгән. Группалар теориясе буенча күпсанлы мәкаләләр авторы булып тора., двух монографий.

## Фәнни хезмәтләре
* 
* 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* П. А. Крылов, «Мишина Анна Петровна (к 70-летию кафедры алгебры ТГУ)», Вестн. Томск. гос. ун-та. Матем. и мех., 2008, № 1(2), 97-99
Төркем:Математиклар
Күкчәтау таулары

**Күкчәтау таулары** ( — «күк тау») — Күкчәтау калкулыгындагы таулар. Административ яктан Казакъстанның Акмола өлкәсенә карыйлар. Иң биек ноктасы — Күкчә пигы (947 м).

## Географиясе

Таулар көньяктан төньякка дуга сыман сузылган, озынлыгы — 20 км, киңлеге — 5 км. Күкчәтау ике өлешкә бүленә: Төньяк (Күкчә, Бура, Җәкебатыр) һәм Көньяк (Аертүбә һәм Шортан). Таулар Девон һәм Силурий чоры гранитларыннан ясалган. Тау битләре тектоник ярыклар ясалу, гранит ваклану, денудация нәтиҗәсендә нык кискәләнгән. Таулардан Кылчакты елгасы башлана.

Тау битләрендәге көлсу туфракларда нарат, каен, тирәк, төрле куаклар үсә. Тау итәгендәге үзәннәрдә, болын туфрагында сарутлар, арпабаш, куаклы сарутлар һәм башка үләннәр бар.

Тау итәгендә Кече Чабаклы, Олы Чабаклы, Бурабай һәм Чуртанлы күлләре урнашкан.

## Ял итү

Күкчәтауда «Боровое», «Окжетпес», «Щучинск» һ.б. шифаханәләр, күпсанлы ял йортлары, студентлар лагерьлары урнашкан.

## Искәрмәләр

Төркем:Бурабай районы
Төркем:Акмола өлкәсе географиясе
Төркем:Әлифба буенча тау сыртлары
Төркем:Әлифба буенча тау түбәләре
Төркем:Казакъстан таулары
Чхве Сок Чон

**Чхве Сок Чон** (1646—1715) — Чосон чорында торган Корея сәясәтче һәм математигы. «Гусуряк» (1700) математика иншасының авторы, анда ул, хосусан, *Алтыпочмаклы ташбака турында мәсьәлә*не (Чисугвимундо) һәм 67 елдан соң Эйлер тарафыннан янә ачылган һәм аның тарафыннан Латин квадрат дип аталган математик объектны тасвирлаган.

## Чхве Сок Чон премиясе
Чхве Cок Чон премиясе 2021 елда математиканы үстерүчеләрнең яки таратучыларның казанышларын тану өчен гамәлгә куелган.

## Искәрмәләр

Төркем:Математиклар
Санкт-Петербург политехник университеты укытучылары һәм хезмәткәрләре исемлеге

**** (, ) — төрле елларда Санкт-Петербург политехник университетында (1899-бүгенгәчә) эшләгән шәхесләр исемлеге. 

Тамгалары татарчалаштырылмаган чакта, башка телдәгесен бирә. *Авышлы язу* әлегә Татарча Википедиядә үзләре турында мәкалә булмаганнарны билгели.

## Моны да карагыз

* Санкт-Петербург политехник университетын тәмамлаучылар исемлеге
* Казан университеты укытучылары һәм хезмәткәрләре исемлеге

*
Төркем:Санкт-Петербург вузлары укытучылары
Төркем:Исемлекләр:Югары уку йортлары буенча шәхесләр
Сиртмәкойрык кошлар

**Сиртмәкойрык кошлар**  — тешле томшыклы сайрар кошларның чагыштырмача кечкенә семьялыгы. Барлык зоогеографик өлкәләрдә киң таралганнар — алар Тын океан утрауларында гына юк. Сыерчыксыман чуаркайлар ыругына керүче кошлар Африкада гына яши. Семялыкка 5 ыругка бүленгән 70 төр кош керә. Беренче сиртмәкойрыклар миоцен чорында (26-7 миллион ел элек) барлыкка килгән дип санала, бу чорда Җирдәге урманнар саны сизелерлек кими башлаган, һәм алар урынында үләнле иркен мәйданнар ачылган .

## Семьялык составы
Семьялык үз эченә ала :

* Чуаркайлар (Anthus) — 47 төр
* Алтын чуаркай (Tmetothylacus) — 1 төр
* Сиртмәкойрыклар (*[[Сиртмәкойрык|Motacilla]]*) — 13 төр
* Агач сиртмәкойрыклары (*Dendronanthus*) — 1 төр
* Сыерчыксыман чуаркайлар (*Macronyx*) — 8 төр

## Гомуми үзенчәлекләр

### Тасвирлау
Гәүдәсенең озынлыгы 16,5-22,2 см, авырлыгы — 14-20 г. Томшыгы юка, безсыман, туры. Канатлары очлы. Койрыгы озын, аска-өскә даими тирбәнеп тора (исеме шуннан). Аяклары нәзек, озын. Сары сиртмәкойрыкның аскы ягы сары, аркасы яшел һәм башы соры төстә. Сары башлы ата сиртмәкойрыкның аркасы яшькелт-сары, канатлары һәм койрыгы коңгырт, койрыгының кырыйлары ак буйлы, башы һәм гәүдәсенең аскы ягы сары. Ана кошның төсе тоныграк, аркасы, башы һәм бүксәсе коңгырт төсмердә. Ак сиртмәкойрыкта ак һәм соры төсләр өстенлек итә; тау чәберчегенең өсте соры, аскы ягы һәм койрык өсте сары, койрыгы бик озын; кара башлы сиртмәкойрыкның башы кара төстә; сары маңгайлы сиртмәкойрыкның аркасы сары.

### Таралу
Антарктида һәм Тын океан утрауларыннан кала бөтен җирдә дә очрый. Кайбер төрләр, мәсәлән, кызыл бүксәле чуаркай (*Anthus cervinus*) һәм ала чуаркай (*Anthus hodgsoni*), Арктика тундрасында, ерак төньякта оя коралар, һәм антарктика чуаркае (*Anthus antarcticus*) Көньяк Георгия утравындагы субантарктикада яши.

Татарстан территориясендә 6 төре бар. Сары сиртмәкойрык (M. flava), сары башлы сиртмәкойрык (M. citriola), ак сиртмәкойрык (M. alba) барлык районнарда да очрый; тау чәберчеге (M. cinerea), кара башлы сиртмәкойрык (M. feldegg), сары маңгайлы сиртмәкойрык (M. lutea) — республикада сирәк төрләр. Оя коручы һәм күчеп йөрүче кошлар. Кырларда, көтүлекләрдә, тугайлы болыннарда, торак пунктларда яшиләр.

### Үрчү
Сиртмәкойрык кошлар ояларын җирдә, агач тамырлары, чыбык-чабык өемнәре астында, кайвакыт агач куышларында коралар. Нигездә, апрель-майда, 4-7 чуар йомырка сала. Ел уңай килгәндә, ике тапкыр бала чыгара. Бөҗәкләр, суалчаннар, моллюсклар белән туклана.

Корткыч бөҗәкләрне юк итеп, авыл һәм урман хуҗалыгына файда китерә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
Төркем:Сиртмәкойрыклылар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Зоология
Төркем:Хайваннар
Төркем:Кошлар гаиләлекләре
Төркем:Биология
Хәйрулла Госманов

**Хәйрулла Госманов** (Хәйрулла Тимербулат улы Госманов, ,  — , ) — мөселман дин эшлеклесе, Госмания мәдрәсәсе хуҗасы-мөдәррисе.

## Биографиясе
Хәйрулла Тимербулат улы Госманов 1848 ел, Уфа губернасы, Эстәрлетамак өязе Ибрай авылындә туа.

Вятка губернасы Малмыж өязе Мәчкәрә авылы мәдрәсәсен тәмамлый.

1877–1888 елларда Эстәрлетамак шәһәрендә имамлык һәм мөдәррислек итә. 1888 елдан Уфадагы 1 нче җамигъ мәчеттә имам-хатиб, 1890 елдан – ахун.

Госманов – Уфадагы «Госмания» мәдрәсәсенә нигез салучы һәм аның мөдәррисе (1906 елга кадәр).

1895 елдан биредә яңача уку ысулын (җәдитчелек) кертә. Җәдиди мәктәпләр өчен татар телендә гарәп теле дәреслеген башлап төзегән авторларның берсе. 1906 елдан Оренбург Мөселманнары Диния нәзарәтендә казый.

Госаманов җәдитчелекнең урталык сәясәтен тотучы агымына кушыла. Исламны яңарту идеяләрен яклый.
## Әсәре
Дәреслекләр авторы. Мисырда Госмановның (гарәп телендә) «Сөбел әс-сәлам» («Иминлек юллары») исемле китабы чыгуы мәгълүм.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

; Китаплар

* 
* 

; Мәкаләләр

* 
Төркем:Татар дин әһелләре
Ясумаса Канада

**Ясумаса Канада** ((金田 康正), 1949, Химэдзи —2020 елның 11 феврале) — япон математигы.

Ясумаса Канада гыйльми даирәләрдә үзенең  пи санын (аның өтердән соң кыйммәтен) исәпләү буенча эшләре белән ат казанган. 1997 елдан бирле ул — Токио университетының информатика профессоры.

## π санын исәпләү
Хәзерге көнгә кадәр Ясумаса Канада пи санының кыйммәтен исәпләү буенча рекордка ия. Шулай, Hitachi SR 8000/MPP суперкомпьютеры *пи* санының өтердән соң  1,2411 триллион тамгасын исәпләгән. Компьютерның исәпләү тизлеге — секундына 2 триллион операция, ә оператив хәтер — 1 терабайт. Бу исәпләү 2002 елның  6 декабрендә чынлыкка ашкан һәм 400 сәгатьтән артык дәвам иткән. Исәпләүләр Мэчин формулалары буенча алып барылган булган, әмма шулай ук башка алгоритмнар: Брент—Саламин, Борвейннарныкы һ.б. кулланылган булган. 1995 елда махсус  Бейли—Борвейн—Плауфф формуласы барлыкка китерелгән булган:

\sum_{k=0}^\infty{1 \over 16^k}({4 \over 8k+1}-{2 \over 8k+4}-{1 \over 8k+5}-{1 \over 8k+6})

Элегрәк, 1981 елда Ясумаса пи санының өтердән соң ике миллион тамгага кадәр кыйммәтен исәпләгән. 1995 елда 6 миллиард тамга мәгълүм булган. 1997 елга ул өтердән соң 51 539 600 000 тамга исәпли алган. 1999 елда — 206 158 430 000 тамга.

## Искәрмәләр

Төркем:Математиклар
Бааза Менкеджуев

**Бааза́ Менкеджу́ев** (шулай ук **Бааза-багши** буларак мәгълүм; 1846 ел, Малые Дербеты, Әстерхан губернасы — 1903 елның 8 августы, Россия империясе) — калмык сәяхәтчесе, *«Сказание о хождении в Тибетскую страну Малодэрбэтовского Бааза-бакши из Малодербетовского нутука»* иншасы авторы.

## Тәрҗемәи хәле
Дундухурул монастыренда сакланган китаплардан Тибетка дини сәфәр кылган калмык сәяхәтчеләре турында белеп, Бааз Менкеджуев аларның юлын кабатларга һәм Далай-лама белән аудиенциягә ирешергә карар кылган. Нойон Давид Церенның матди булышуына рәхмәтле Бааз Менкеджуев 1891 елның 5 июлендә юлдашлары Лиджи Идерунов һәм Дорджи Уланов белән бергә Тибетка киткән. Юлының бер өлешен Бааз Менкеджуев Россия буенча узган. Байкал янында ул кәрваннарны кулланып Монголиягә барган.
Сәяхәте вакытында Бааз Менкеджуев көндәлек язмалар алып бармаган. Россиягә кайтуыннан соң Бааз Менкеджуев ике елдан соң нойон Давид Церен таләп итүе буенча хәтер буенча калмык телендә сәфәрнамә жанрында «Баһ дөрвд нутга Бааза багшин Төвдин орнд йовсн түүк» атамасы астында инша язган.
Бу иншада Бааз Менкеджуев булган урыннар турында географик, этнографик, дини һәм тарихи мәгълүмат бирә. Ул төп юллар һәм кәрван сукмаклары атамаларын  һәм Буддачылык храмнары исемнәрен искә ала, булган Буддачылык храмнарының һәм катнашкан йолаларның атамаларын бирә. Иншасында ул кем белән очрашканы турында искә ала. Лхасаны һәм аның Буддачылык святилищеларын искә ала. Лхасада аңа “Ганджур”ның 103 томын, күпсанлы Буддачылык китапларын бүләк иткәннәр, аларны ул Ватанына кайткач Дундухурул монастырена бүләк иткән.
Бааз Менкеджуев Далай-лама белән очрашкан, ул аңа шәрәфле “хамбо” дәрәҗәсен биргән. Россиягә кире юлын Бааз Менкеджуев көньяк – диңгез юлы аша башкарган. Россиягә Одесса аша кайткан.
Бааз Менкеджуевның иншасы Ватан монголоведение һәм тибетологиядә кызыксыну уяткан. 1896 елда кулъязманы язганнан соң үк аны Россия монголоведы Алексей Позднеев сатып алган, ул аны тәрҗемә иткән һәм 1897 елда Санкт-Петербургта рус атамасы «Сказание о хождении в Тибетскую страну Мало-Дэрбэтовского Бааза-багши» астында бастырган.
Алексей Позднеев язганча Бааз Менкеджуев иншасы “Европа ориенталистлары өчен тасвирый калмык әсәрләренең беренче мисалы” булган.
Бааза Менкенджуев авырып киткән һәм 1903 елда үлгән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* История калмыцкой литературы // Дооктябрьский период. — Элиста: Калмыцкое кн. изд-во, 1981. — Т. 1. — С. 252—259.
* *Бадмаев А.* Калмыцкая дореволюционная литература. — Элиста: Калмыцкое кн. изд-во, 1984. — С. 118—122.
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Буддизм
Зоһран Мамдани

**Зоһран Мамдани**, Зоһра́н Ква́ме Мамда́ни (; *[[1991 ел]]ның [[18 октябрь|18 октябре]], [[Уганда]], [[Кампала]]*) ― америкалы сәясәтче, Нью-Йоркның сайланган мэры. 2026 елның 1 гыйнварында Нью-Йорк мэры вазыйфасына керешкән, антны Коръәнгә кулын куеп китергән. АКШ демократик фиркасе һәм «Американың Демократик социалистлары» (DSA) оешмасы әгъзасы. 2021 елдан Нью-Йорк штаты Ассамблеясе депутаты.

2025 елның 4 ноябрендә Нью-Йорк мэры  җиңү яулаган. Ул шәһәр тарихында сайланган мэрлар арасында беренче мөселман һәм соңгы елларда сайланган иң яшь мэр булып тора.

## Тәрҗемәи хәле
1991 елның 18 октябрендә Уганда башкаласы Кампала шәһәрендә туган. Әтисе Колумбия университеты профессорs, Гуджараттан чыккан шигый ислам вәкиле (низари). Әнисе кинорежиссер, чыгышы белән пәнҗаблы Зоһран үзен шигый-уникечеләргә кертә.

Биш яшендә гаиләсе белән Кейптаунга, җиде яшендә Нью-Йоркка күченгән. 2014 елда  африканистика өлкәсендә бакалавр дәрәҗәсе белән тәмамлаган. Мамдани элегрәк рэп белән шөгыльләнгән. 

## Сәяси карьерасы
Сәясәт белән 2015 елда шөгыльләнә башлаган.  2017 елда ул «Американың Демократик социалистлары» (DSA) оешмасына кушылган. 2020 елның июнендә Демократик партия праймеризында җиңү яулаган. 2021 елдан Нью-Йорк штаты Ассамблеясендә депутат. 2022 һәм 2024  елларда көндәшсез яңадан сайланган.  2025 елның маена 20 закон проектының төп авторы була, шуларның өчесе законга әверелә, шулай ук 238 закон проектының автордашы була. Ассамблея әгъзасы постында ул метро эшен яхшырту өчен штат бюджетына 100 миллион доллардан артык акча кертүгә ирешкән, бушлай автобусларның уңышлы пилот проектын эшләтеп җибәргән һәм пычратучы электростанция төзүдән баш тартуга ярдәм иткән
 

2024 елның 23 октябрендә Нью-Йорк мэры сайлауларында катнашуы турында игълан иткән. Беренчел мәгълүматларга караганда, ул Нью-Йорк сайлаучыларының якынча яртысының тавышын казанган. 34 яшьлек демократ үзенең сәяси карашын «демократик социализм» дип билгеләгән. Мамдани сайлау кампаниясен «Нью-Йорк ― аз керемле кешеләр яши ала торган шәһәр», дигән шигаре белән алып барган. Ул торак арендасы бәясен катыру, бушлай автобус маршрутлары булдыру, шәһәр тарафыннан субсидияләнә торган супемаркетлар ачу һәм дөньяда иң кыйбат шәһәрләрнең берсендә яшәү чыгымнарын киметү өчен башка чаралар күрергә вәгъдә иткән. Боларны ул бай катлам кешеләренә салымнарны арттыру исәбенә башкарырга ниятләвен әйткән.

Социаль челтәрләрдән файдаланып, элек беркемгә дә билгеле булмаган Мамдани Демократик фирканең беренчел сайлау кампаниясе вакытында партия активистларын һәм яшьләрне үз ягына җәлеп итүгә ирешкән һәм элекке Нью-Йорк губернаторы  узып киткән.

## Шәхси тормышы
2018 елда натурализация процедурасы аша АКШ гражданлыгы алган. 2025 ел башында чыгышы белән Сириядән булган рәссам Рама Дуваджига өйләнгән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:АКШ сәясәтчеләре 
Төркем:АКШ демократлары
Төркем:Мөһаҗирләр
Төркем:Боудин-көллиятне тәмамлаучылар
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Нью-Йорк мэрлары
Рувики

* «Рувики» — Рус Википедиясенең киң кабул ителгән кыскартылган исеме.
* «Рувики» — 2023 елда рус Википедиясе мәкаләләрен күчереп язу ярдәмендә төзелгән һәм Россия цензурасы таләпләренә буйсынучы Россия онлайн-энциклопедиясе.
Эйва Макс

**Э́йва Макс** (, тугандагы исеме — **Ама́нда Эйва Ко́чи** (албанча: *Amanda Ava Koçi*; 1994 елда 14 февральдә туды, Милуоки, Висконсин, АКШ) — албан чыгышлы АКШ поп-җырчысы һәм җырлар авторы. Ул карьерасын 2018 елда башлаган. Албанча сөйләшә ала, ләкин укый-яза белми. 2018 елның августында «Sweet But Psycho» (Сөйкемле, ләкин акылдан язган) җырына клип чыгарганнан соң дан казана. Аның «Ava Max» исемле YouTube-каналы бар. Популяр җырлары — «Kings and Queens» (патшалар), «My Head & My Heart» (башым һәм йөрәгем), «Who’s Laughing Now» (кем хәзер көлә). Аның беренче лайв 2020 елда сентябрендә булды https://www.youtube.com/live/h0toePL0Fb0?si=DsEEq8XS0alUhZGO.

Аны еш кына җырчы Леди Гага белән чагыштыралар аның җырлау стиле һәм поп-музыкасы аркасында.

## Искәрмәләр

Төркем:АКШ җырчылары