open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тылсым. Татар театры: режиссерлар һәм драматурглар

«**Тылсым. Татар театры: режиссерлар һәм драматурглар**» ― Гали Арслановның 2008 елда Мәгариф нәшриятында басылып чыккан китабы. Китапта татар театрына, аның режиссура сәнгатенә һәм драматургларга  багышланган мәкаләләр тупланган. 

## Эчтәлек
* Автордан
* Канатлар ныгыганда (Бөек Ватан сугышына кадәрге татар режиссура сәнгате)
* Татар театрының атасы (Габдулла Кариев)
* Романтизм чәчәкләренең берсе (Вәлиулла Мортазин-Иманский)
* Драматург һәм режиссер (Кәрим Тинчурин)
* Ул - Отелло безнең хәтердә (Мохтар Мутин)
* Олы җанлы сәнгатькәр (Шакир Шамильский)
* Нечкә психолог иде ... (Гомәр Девишев)
* Яңа формалар эзләп ... (Сөләйман Вәлиев-Сульва)
* Фронт труппаларыннан башланды (Сәет Булатов)
* Тормыш дөреслеге мәктәбе (Гомәр Исмәгыйлов)
* Сәхнәбезнең олуг таланты (Ширияздан Сарымсаков)
* Онытылмас спектакльләр (Хөсәен Уразиков)
* Сәхнә дуслаштыра (Татар театры һәм рус режиссерлары)
* Зыялылык мәктәбе (Празат Исәнбәт) 
* Заманга дан җырлаучы (Марсель Сәлимҗанов)
* Якты йолдыз иде (Рәфкат Бикчәнтәев)
* Тормышчанлык юлыннан (1960-1980 елларда татар режиссурасы эзләнүләре)
* Беренче чәчәкләр (XX гасыр башы драматургиясе)
* Югалтулар, сынаулар аша (Кырыгынчы-илленче еллар татар драматургиясе)
* Яңа шартларда ... (Хәзерге татар драматургиясе)
* Халык драматургы (Галиәсгар Камал һәм татар театры)
* Мул иҗат дулкыннары (Гаяз Исхакый һәм татар театры)
* Тугры юлдашлар (Тукай һәм "Сәйяр" труппасы)
* Бөек шагыйрь - сәхнәдә (Галиәсгар Камал исемендәге театр сәхнәсендә Тукай образы)
* "Асылъяр", "Галиябану"лар турында (Мирхәйдәр Фәйзи әсәрләрен сәхнә тормышы)
* Нахак гаепләү булса да ... (Фәтхи Бурнаш һәм татар театры)
* Үлемсез таңында (Муса Җәлил һәм татар театры)
* Ташкыннарның көче ... (Таҗи Гыйззәт драматургиясе һәм татар театры)
* Олуг милләтпәрвәр иде (Нәкый Исәнбәт театры)
* Кеше горур яңгырый! (Шәриф Хөсәенов драматургиясе һәм театр)

Төркем:2008 ел китаплары Төркем:Мәгариф нәшриятында басылган китаплар
Төркем:Татарча китаплар
Төркем:Татар театры тарихы
Проект:Төбәк тематик атналыгы/Шотландия атналыгы

**«Шотландия атналыгы»** — Шотландия, халык, мәдәният һәм төбәк тарихы турында мәкаләләр язу өчен төзелгән «Төбәк тематик атналыгы» проектының өлеше. Шулай ук Шотландия турында булган мәкаләләрне яхшырту планлаштырыла.

Шотландия атналыгы бу төбәк турындагы мәкаләләр буенча бушлыкларны тутырырга тиеш. Атна кысаларында Шотландия һәм Шотландия мәдәнияте белән бәйле мәкаләләр булдырылачак һәм яхшыртылачак.

**Вакыт:** 24 июнь — 7 июль 2024

**Кыйбла:** шотланд, инглиз Википедияләрендә Шотландия турында татар Википедиясенә караганда күпкә күбрәк мәгълүмат бар.

## Нәтиҗә
10 төзелгән һәм 0 яхшыртылган мәкалә, 0 калып, 0 рәсем.

## Бүләкләр

### Шотландия ордены

* Хөрмәтле проектта катнашучылар! Шотландия атналыгы кысаларында 10 һәм аннан да күбрәк мәкалә язган һәркемгә атнада катнашу истәлегенә проект кураторы тарафыннан «Шотландия ордены» тапшырылачак. **Шартлар**: әһәмиятлелек, язылган мәкаләнең күләме 5000 байттан ким булмаска тиеш һәм мәкаләдәге мәгълүматны раслаучы бер абруйлы чыганакның булуы мәҗбүри.

### Проекттан рәхмәт
Бер атна эчендә бер яки берничә мәкалә язган катнашучыларның фикер алышу битләрендә атна тәмамлангач, проектның шәхси рәхмәте белдереләчәк.

## Статистика
**Зинһар, кертем мәгълүматларын яңартырга онытмагыз.**

## Ясарга кирәк
Түбәндәге исемлектәге мәкаләләрдән тыш, төбәк белән бәйле теләсә нинди әйберләр турында яза аласыз.

### Шәхесләр

* Джон Суинни en
* Хәмзә Юсаф en
* Дэвид Аллен en
* Уильям Робертсон Смит en
* III Малькольм en

### Сәясәт һәм тарих

* Шотландия милли партиясе en
* Шотландия яшелләр партиясе en
* Альба партиясе en
* Шотландия патшалыгы en
* Шотландия фунты en

### Милли символлар

* Шотландия байрагы en
* Шотландия илтамгасы en
* Flower of Scotland en
Әл-Бәйрәм (мәчет, Нягань)

**«Әл-Бәйрәм»** () ― Россия Федерациясе субъекты Хант-Манси — Югра автономияле округы Нягань шәһәрендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (*[[җәмигъ мәчете]]*). Россия  мөселманнары Дини җыены составындагы округ Диния нәзарәтенә керүче җирле дини җәмгыять (мәхәллә) карамагында.

2010 елда Нягань (1985 елдан шәһәр) халкының (54 890 кеше) татарлар 7,29% ын (4 004 кеше), башкортлар 2,2% ын (1 167 кеше), азәриләр 1,8% ын (900 кеше), үзбәкләр 1,5% ын (794 кеше), кыргызлар 0,92% ын (504 кеше), комыклар 0,76% ын (416 кеше), ләзгиләр 0,73% ын (400 кеше) тәшкил иткән.

## Тарих

1999 елның 1 гыйнварында Нягань шәһәрендә (яраклаштырылган бинада) беренче мәчет ачылган.

Мәчет янында якшәмбе мәктәбе эшли, анда Ислам нигезләре һәм гарәп теле укытыла. Дәресләргә өлкәннәр дә, балалар да йөри. Елдан-ел мәхәллә әгъзалары саны арта, мәчеткә бөтен гаиләләр килә. Атнаның теләсә кайсы көнендә мәхәллә кешеләре намазга йөри ала. Төп дога көне ― җомга. Аеруча хөрмәтле бәйрәмнәр Ураза бәйрәме һәм Корбан бәйрәменә шәһәрнең барлык мөселман халкы диярлек җыела. Ел дәвамында шәһәр укучылары өчен мәчеткә экскурсияләр үткәрелә, алар вакытында Ислам тарихы турында сөйләнелә. Мөселман оешмасы вәкилләре массакүләм мәгълүмат чаралары аша шәһәр халкын Ислам нигезләре белән таныштыра. Җирле мөселман дини оешмасы шәһәрнең барлык мөһим чараларында һәм иҗтимагый тормышында актив катнаша.

Мөселманнар саны арту сәбәпле, җомга намазында гамәлдәге «Әл-Бәйрәм» мәчете барлык теләүчеләрне сыйдыра алмый башлаган.

## Яңа мәчет төзү
2019 елның 1 июнендә Нягань шәһәрендә яңа мәчет бинасы төзелеше башлана. Әлеге ислам гыйбадәтханәсе шәһәрнең 10нчы микрорайонында (иске мәчет бинасы янәшәсендә) төзелә. Яңа  мәчет бинасы төзү өчен «Сәлам» () хәйрия фонды булдырылган (фонд рәисе Осман Имамерзаев) . Төзелеш эшләрен Рәхим Җумашев җитәкчелегендәге төзелеш компаниясе башкара. 

Хәйриячеләр һәм иганәчеләр ярдәмендә мәчет төзелеше өчен зур күләмдә төзелеш материаллары сатып алынган, объектка манара кранын китерергә мөмкин булган.

Яңа мәчет нигезенә Казанда гамәлгә ашырылган проект: ап-ак төстәге дивары, зәңгәр төстәге гөмбәзе булган бина алынган. Мәчетнең Нягань вариантын, Төньяк шартларында эксплуатацияләүне исәпкә алып, төзәтмәләр кертеп, эшләп бетерәләр.
Мәчет шәһәрнең үзәк урамы ― Ленин урамында урнашканлыктан, киләчәктә автотранспорт өчен зур  оештыру уйланыла, чөнки дини бәйрәмнәр үткәргәндә Ленин урамында  күзәтелә.

865 квадрат метр мәйданлы ике катлы яңа мәчет 500 дин тотучыны сыйдырачак. Цоколь катында һәм беренче катта ир-атлар өчен аерым, хатын-кызлар өчен аерым намаз уку заллары, аш бүлмәсе, аерым тәһарәтханәләр урнаштырыла. Проектта автоном котельная да каралган.

## Җитәкчелек
* 2003 елда Сургуттан яңа имам-хатыйб Миргалим улы Илфир хәзрәт Кыямов җибәрелә.
* 2023 елда имам-хатыйб Иляс (*Ильяс*) Мухаматкулович Абдиев.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Новую мечеть в Нягани планируют завести под крышу до конца года. YouTube видео, 2:46

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:1999 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Хант-Манси автономияле округы мәчетләре
Джон Суинни

**Джон Суинни**, Джон Рэмси Суинни (, ; *[[1964 ел|1964 елның]] [[13 апрель|13 апреле]], [[Эдинбург]]*) — Шотландия сәясәтчесе, Шотландия милли партиясе лидеры (2000—2004, 2024 елдан). Шотландия беренче министры (2024 елдан).

## Биографиясе
Эдинбургның Форрестер дәүләт урта мәктәбен тәмамлаган, 1979 елда Шотландия милли партиясенә (ШМП) кергән, 1986 елда Эдинбург университетында политологиядә сәнгать магистры шотланд дәрәҗәсен алган. Scottish Amicable иминият компаниясендә стратегик планлаштыру, шулай ук биш ел дәвамында эшлекле һәм икътисади консультацияләр белән шөгыльләнгән. 

1997 елда Суинни Бөекбритания җәмгыятьләр палатасына Төньяк Тэйсайд округыннан сайланган, 1999 елда Шотландия парламенты оештырылгач, шул ук округтан аның депутаты булган (соңрак Төньяк Пертшир округында яңадан сайланган). 

2000 елда ШМПны җитәкләгән, ләкин 2004 елда партия өчен Аурупа сайлауларының уңышсыз нәтиҗәсе аркасында отставкага киткән. 2007 елда Шотландия беренче министры Алекс Салмонд кабинетында финанс министры портфелен алган һәм финанс кризисы сынавын кичергән. 

2014 елдан 2023 елга кадәр ул беренче министры Никола Стердженның урынбасары булган.

2024 елның 6 маенда Хәмзә Юсаф отставкасыннан соң Шотландия милли партиясен яңадан җитәкләгән (башка кандидатлар булмау сәбәпле сайлаулар үткәрелмәгән). 

2024 елның 7 маенда парламент Суинни кандидатурасын хуплаган, гәрчә коалиция буенча элеккеге партнерлар — Шотландия яшелләр партиясе аның җиде депутаты белән тавыш бирүдән тыелган.

2024 елның 8 маенда Джон Суинни патшага тугрылык анты биргән һәм рәсми рәвештә вазифага кергән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 

Төркем:Шотландия милли партиясе әгъзалары
Төркем:Эдинбург университетын тәмамлаучылар
Төркем:Шотландия милли партиясе лидерлары
Төркем:Шотландия парламенты әгъзалары
Төркем:Шотландия беренче министрлары
Муса Җәлил бюсты (Курган)

**Муса Җәлил бюсты** () ― Россия Федерациясенең Курган өлкәсе административ үзәге Курган шәһәрендә күренекле татар шагыйре, Советлар Союзы Герое, Ленин премиясе лауреаты Муса Җәлилгә (1906―1944) 2024 елның 22 июнендә ачылган һәйкәл (*бюст*).

## Тарих
Танылган шагыйрьгә һәйкәл кую идеясе Курган татарларының «Урал аръягы татарлары» Курган төбәк иҗтимагый оешмасында туа. Әлеге үтенеч белән оешма Курган шәһәренең тарихи мирас буенча комиссиясенә мөрәҗәгать итә. Бу тәкъдим комиссия әгъзалары тарафыннан хупланган.

Курган өлкә Думасы депутаты Марат Исламов бюстны куйдыруда төп матди ярдәм күрсәткән.

Һәйкәлнең авторы ― Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (2012) скульптор Винера Абдуллина (*[[Санкт-Петербург]]*). Муса Җәлил бюстын Санкт-Петербургтан Курганга 2024 елның 22 июнендә китергәнннәр һәм шул ук көнне һәйкәлне тантаналы ачу чарасы уздырылган. Әлеге чарада Бөтендөнья татар конгрессы Башкарма комитеты җитәкчесе Данис Шакиров, Курган өлкәсе губернаторы урынбасары Константин Ермаков, Чиләбе һәм Курган өлкәләре мөселманнары Диния нәзарәте рәисе, мөфти Ринат хәзрәт Раев, Татарстанның Свердловск өлкәсендәге даими вәкиле Хәйдәр Гыйльфанов, «Урал аръягы» татарлар конгрессы рәисе Марат Юнысов, Курган өлкә Думасы депутаты Марат Исламов, Бөтендөнья татар конгрессының Төмән өлкәсендәге вәкиле Ринат Насыйров, Курган шәһәре башлыгы  Антон Науменко һәм башкалар катнашкан.

## Тасвирлама
Патриот-шагыйрьгә багышланган истәлекле корылма шәһәрнең К. Маркс урамындагы 107 һәм 111нче йортлар арасында урнашкан  скверы территориясендә урнаштырылган. Мондый карар 2024 елның 29 маенда  Курган шәһәр Думасының чираттагы утырышында кабул ителгән.

Баскычлап күтәртелгән коңгырт төстәге мәрмәрдән ясалган  шагыйрьнең бронза бюсты урнаштырылган. Шагыйрь хәрби киемнән итеп ясалган. Бюсттан астарак, аслыкның алдына рус телендә (генә) шагыйрь турында мәгълүмат алтын хәрефләр белән чокып язылган:

Муса Джалиль
(1906–1944)

Татарский поэт
Герой Советского Союза,
Лауреат Ленинской премии СССР


Аслыкның сул ягында рус телендә, уң  ягында татар телендә Муса Җәлилнең «Бүләгем» (*Тоткынлыкта танышкан бельгияле дустым Андре Тиммерманска*) шигыренең соңгы юллары урнаштырылган:

Үзем үлсәм, исмем, җырым үлмәс, 
Ул яңгырар илнең кырында.
Сөйләп илгә тоткын күңелләрдә
Чәчәк аткан дуслык турында.


## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*   Курганда Муса Җәлил бюстын ачу тантанасы узды. Всемирный конгресс татар, 22.06.2024

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Курган һәйкәлләре
Төркем:Муса Җәлилгә һәйкәлләр
Төркем:2024 елда барлыкка килгәннәр
Şotlandiä funtı

**Şotlandiä funtı** (, ) — XII—XVIII ğasırlarda Şotlandiä . Xäzerge waqıtta çığarılğan Şotlandiä bankları banknotaları şulay uq qayvaqıt «Şotlandiä funtları» dip atala.

## Bäysez Şotlandiä aqça berämlege
Şotlandiä täñkälären patşa  (1124—1153 yıllarda idärä itkän) waqıtında yasıy başlağannar. Başta  probasınıñ täñkäläre yasalğan, alarnıñ zurlığı häm awırlığı Angliä täñkälärenä turı kilgän. Şotlandiä funtı, sterliñ funtı kebek ük, 20 şilliñ häm 240 penstan torğan.

Aqrınlap, Şotlandiä täñkäläreneñ probası kimü belän bergä, Şotlandiä funtınıñ Sterliñ funtına bäyäse kimägän. 1603 yılda, Şotlandiä patşası  Angliä patşası bulğaç, kurs terkälgän: 1 Sterliñ funtı = 12 Şotlandiä funtı. 1707 yılda, Uniä turında akt qabul itelgäç häm berdäm däwlät barlıqqa kilgäç, Şotlandiä funtı äyläneştän alınğan.

## Şotlandiä banklarınıñ banknotaları
Şotlandiä möstäqil däwlät bulmasa da, ä Böyekbritaniäneñ öleşe bulsa da, öç  üz banknotaların çığarırğa xoquqlı. Räsmi räweştä bu banknotalar «Şotlandiä funtları» isemen yörtmi, alarnıñ nominalı sterliñ funtında bilgelängän. Bu banknotalar qanunlı valüta bulsa da, «» () terminınıñ tögäl mäğnäsendä Şotlandiä bankları banknotaları xätta Şotlandiä territoriäsendä dä qanunlı tüläw çarası tügel, ämmä Berläşkän Patşalıqnıñ böten territoriäsendä qabul itelergä mömkin.

* Emitentları — , ,  (öç emitentnıñ härqaysı banknotalarnıñ üz dizaynın qullana).
* banknotalarnıñ töp tösläre — körän, zäytün, yäşel.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* Şotlandiä täñkäläre Scottishmoney saytında 
* Şotlandiä täñkäläre (yunikorn, hardhed, testun, bobi) tarixı «Böyekbritaniä täñkäläre» saytında 
* Şotlandiä bankı banknotaları (1943 yıldan)
* Xäzerge Şotlandiä banknotaları 

Төркем:Әйләнештән чыккан акча
Төркем:Аурупа акча берәмлекләре
Төркем:Фунт
Казанның йонны беренчел эшкәртү фабрикасы

**Казанның йонны беренчел эшкәртү фабрикасы** () ― Казан җиңел сәнәгать оешмасы.

1942 тә нигезләнә.. 1979 тә 549, 1993 дә 420, 2008 дә 40 кеше эшләгән. Оешма йон юу, йон киптерү һәм төяп җибәрү, келәм ясау белән шөгыльләнгән. 1991 дә җитештерү күләме 193,6 млн СССР сумына тиң булган.  Совет чорында карамагында торак йортлар, 169 нчы балалар бакчасы, «Зоя Космодемьянская исемендәге» балалар аланы булган.

1993 тә «*Татшерсть*» атлы акционерлык җәмгыятенә үзгәртеп корыла. 2012 дә банкротлыкка чыгып ябыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан ширкәтләре
Зур гөнаһлар (китап, 1991)

**Зур гөнаһлар.** Романнар һәм сәяхәтнамә. - 1991 елда Татарстан китап нәшриятында Заһир Бигиевның (1870-1902) ике романын һәм 1893 елда Урта Азиягә сәяхәтнамә юлъязмасын тупланып басылган китап. Әсәрләр тулы көенчә, төп оригиналында һәм хәзерге әдәби телгә тәрҗемәдә бирелгән. Төзүчесе, төп текстның транскрипциясен һәм хәзерге әдәби телгә тәрҗемәсен эшләүче, икермәләр һәм ахыр сүз авторы - Рәис Даутов. 

## Эчтәлеге
* Төзүчедән
* Меңнәр, яки Гүзәл кыз Хәдичә. Роман
* Зур гөнаһлар.  Роман. (1890)
* «Мавәраэннәһердә сәяхәт». Юлъязма (1893)

Әсәрләрнең төп оригинал текстлары
* Өлүф, яки Гузәл кыз Хәдичә (1886/1887)
* Гөнаһе кәбаир. Роман
* Мавәраэннәһердә сәяхәт. (Транс-Оксанияйә сәфәр)  

Искәрмәләр
* З. Бигиев (тормыш юлы һәм иҗади мирасы). Р. Даутов мәкаләсе
* З. Бигиевның аерым китап булып яки күмәк җыентыкларда басылып чыккан әсәрләрнең кыскача библиографиясе

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Өлүф яки гүзәл кыз Хәдичә Роман. Казань: Типография Б.Л. Домровского, 1896.
Төркем:1991 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Тозлак

**Тозлак** () — Амарантчалар (Amaranthaceae) семьялыгына керүче үсемлекләр ыругы. Ыруг вәкилләре арасында үләннәр, ярымкуаклар, куак һәм агачлар очрый. 

## Таралу
Алар Европа, Азия һәм Африкада таралган. Тозлаклар нигездә тигезлектә, коры һәм тозлы туфракларда, чүлләр һәм ярымчүлләрдә үсәләр. Америка һәм Австралиягә читтән кергән үсемлек.

Татарстан территориясендә 2 төре бар: калкулык тозлагы (Salsola collina) һәм курай тозлагы (Salsola tragus) – ара-тирә барлык районнарда да очрыйлар. Далаланган тау битләрендә, көтүлекләрдә, чүпле урыннарда, юл буйларында үсә.

Элек бу ыругны Алабутачалар семьялыгына керткәннәр.

## Ботаник тасвирлау
10-100 см биеклектәге үсемлек. Сабагы тармакланган. Яфраклары тар, чиратлашып урнашкан. Чәчәкләре ике җенесле, чәчәк төркеме куентылы башак. Җимеше – канатча. Июль-сентябрьдә чәчәк ата. Җимешләре август-октябрьдә өлгерә. Орлыктан үрчиләр.

## Куллану
Калкулык тозлагының җир өсте өлешләрендә сапониннар, алкалоидлар, калий тозлары, натрий бар.

Халык медицинасында үлән төнәтмәсе бөер, бавыр һәм йөрәк авыруларын дәвалауда кулланыла.

Курай тозлагы – терлек азыгы.

## Төрләр
Ыругта 65 төр бар:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Salsola // Ботанический словарь / сост. Н. И. Анненков. — СПб.: Тип. Имп. АН, 1878. — XXI + 645 с.
* 
* 
* Солянка // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Сылтамалар

* Salsola (англ.): сведения о таксоне на сайте Tropicos.
* ''Солянка'' на сайте USDA NRCS Проверено 24 января 2009 г.
Төркем:Төньяк Америка флорасы
Төркем:Африка флорасы
Төркем:Ауразия флорасы
Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Ботаника
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Мегион мәчете

**Мегион шәһәре Җәмигъ мәчете** () ― Россия Федерациясе субъекты Хант-Манси — Югра автономияле округының Мегион шәһәрендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (*[[җәмигъ мәчете]]*). Россия мөселманнары Дини җыены составындагы округ Диния нәзарәтенә керүче Мегион шәһәренең җирле мөселман җәмгыяте (мәхәллә) карамагында.

2010 елда Мегион (1980 елдан шәһәр) халкының (49 449 кеше) татарлар 7,1% ын (3 509 кеше), башкортлар 3,49% ын (1 723 кеше), азәриләр 1,75% ын (867 кеше), ләзгиләр 1,18% ын (584 кеше), комыклар 1,1% ын, чеченнар 1,0% ын тәшкил иткән.

## Тарих

Җәмигъ мәчете 1998 елның 20 декабрендә ачылган, ул шәһәр халкы һәм «Славнефть Мегионнефтегаз» акчасына төзелгән.

2019 елда бинаны реконструкцияләү буенча чаралар комплексы башкарылган. Бинаны реконструкцияләү эшләрен «Контакт» төзелеш компаниясе (генераль директоры Исмоилджон Улмасов) башкарган.
 
Элекке проектка төзәтмәләр кертү мәчетнең эчке мәйданын шактый арттырырга мөмкинлек бирә. Өстәмә бүлмәләр барлыкка килгән, дүрт почмактагы манараларга гөмбәзләр өстәлгән.

2019 елның 13 декабрендә яңартылган җәмигъ мәчетен ачу тантанасы узган. Ислам динен тотучыларны әлеге мөһим вакыйга белән котларга шәһәр башлыгы Олег Александрович Дейнека, Хант-Манси автономияле округы мөфтие Таһир хәзрәт Саматов, шәһәр предприятиеләре җитәкчеләре һәм башка рәсми затлар килгән.

## Бина
Автовокзал янында урнашкан бина мөселман традицияләрендә төзелгән, бизәү эшләре традицион мөселман төсләрендә башкарылган. Эчке диварларда алтын белән Коръән сурәләре язылган. Төп намаз уку залына эленгән, алтын йөгертелгән кысалы люстраның авырлыгы 700 кг.

Мегион мәчетенә төрле милләт вәкилләре булган мөселманнар: татарлар, башкортлар, чеченнар, ингушлар, таҗиклар, үзбәкләр, казакълар, кыргызлар һ.б. йөри.

Мегион шәһәренең 2нче мәхәллә мәчете (гыйбадәт йорты) Садовая урамы, 16нчы йорт адресы буенча урнашкан күпкатлы торак йортның 1нче катында ачылган.

## Җитәкчелек
2000 елдан имам-хатыйб  Мөхәммәтшәриф (*Мамашариф*)  хәзрәт Сангов (Таҗикстаннан).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Открытие обновленной мечети. YouTube видео, 2:45

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:1998 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Хант-Манси автономияле округы мәчетләре
Эфемерлар

**Эфемерлар** ( - бер көнлек  — һәр +  — көн) — бик кыска вегетация чорына ия булган берьеллык үләнчел үсемлекләрнең экологик төркеме. Кайберәүләре тулы яшәү циклын берничә атна эчендә уза.

Бу, гадәттә, чүл һәм ярымчүлләр, далалардаүсүче бик кечкенә үсемлекләр Алар дымлы чорда (яз яки көз) интенсив үсеш ала, чәчәк ата һәм җимешләр бирә, ә җәйге корылык чорында тулысынча үлә. Урта климат шартларында да эфемерларны очратырга була. Алар иртә язда чәчәк атып, тиз арада үсешләрен тәмамлыйлар.

Россия территориясендә очрый торган кайбер эфемер үсемлекләр: Язгы бизәк (Erophila verna), Имәнсәр көрпә чәчәге (Draba nemorosa), Ураксыман мөгезбаш  (Ceratocephala falcata), Төньяк тишмән уты (Androsace septentrionalis), Африка малькольмиясе (Malcolmia africana), Чүл сыргаташы (Alyssum desertorum).

Шулай ук эфемерларга охшаш күпьеллык үсемлекләр — эфемероидлар була. Аларның җир өстендәге өлеше генә үлә, ә тамырлары һәм тамырчалары җир астында салкын яки корылык чорларын кичеп чыгалар.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
* 
Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Ботаника
Төркем:Экология
Төркем:Үсемлекләр экологиясе
Тишмәнут

**Тишмәнут** () — Төньяк ярымшарның урта климатында үсүче бер, ике яки күпьеллык үләнчел үсемлекләр ыругы.

## Таралу
100 гә якын төре билгеле, күбесенчә Евразиядә, берничә төре Америкада таралган.

Татарстан территориясендә 4 төре очрый: озынча тишмәнут (A. elongata), җепсыман тишмәнут (A. filiformis), эре касәле тишмәнут, яисә Турчанинов тишмәнуты (A. maxima) һәм төньяк тишмәнуты (A. septentrionalis). Барлык районнарда да очрыйлар. Су буйларында, далаланган тау битләрендә, куаклыкларда, болыннарда үсәләр.

## Тасвирлама
2-20 см биеклектәге берьеллык үсемлекләр. Яфраклары гадәттә бөтен, ланцетсыман яки озынча, таралгыга тупланганнар. Вак чәчәкләре ак, ал яки кызыл төстә, алар ялгыз булырга да, чатыр чәчәк төркеменә берләшергә дә мөмкиннәр. Касәләре кыңгырау яки шар формасында; таҗлары тәлинкә яки бүрәнкә сыман. Җимеше — вак кара көрән орлыклы шарсыман тартмачык. Апрель-августта чәчәк аталар. Җимешләре июнь аеннан өлгерә башлый. Орлыктан һәм вегетатив юл белән (тамыр үсентеләреннән) үрчи.

Нәүрүзгөл (Primula) ыругы вәкилләреннән аермалы буларак, тишмәнут ыругы төрләре таҗның кыска торбачыгы белән аерылып тора.

Күп төрләргә гетеростилия хас.

## Куллану
Халык медицинасында җепсыман тишмәнут һәм төньяк тишмәнуты үләне төнәтмәләре йөрәк, нерв авырулары вакытында, бәвел юлларында таш утырганда кулланыла.

Декоратив үсемлек.

## Төркемләү

### Таксономия
, 1753, Sp. Pl. : 142

**Тишмәнут** ыругы Арчанчәчәклеләр (Ericales) тәртибенең Нәүрүзгөлчәләр (Primulaceae) семьялыгына карый. Әлеге тәртип Астеридлар → Суперастеридлар → Эвдикоталар → Чәчәкле үсемлекләр кладаларына керә.

### Төрләр
Кайбер төрләре:

* . Эпилепсия, бүсер, эч китү, туберкулёз авыруларын дәвалауда кулланыла.
* . Гонорея авыруыннан кулланыла.
* . Калкансыман биз авырулары, эпилепсия, гонореяне дәвалауда кулланыла.
* 

### Синонимнар

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Шишкин Б. К., Бобров Е. Г., Овчинников П. Н. Род Проломник — Androsace L. // Флора СССР = Flora URSS : в 30 т. / начато при рук. и под гл. ред. В. Л. Комарова. — М. ; Л. : Изд-во АН СССР, 1952. — Т. 18 / ред. тома Б. К. Шишкин, Е. Г. Бобров. — С. 217—242. — 802 с. — 3000 экз.

## Сылтамалар

* 
* 
* Jepson Manual Treatment
* Flora of China
Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Төркем:Ботаника
Төркем:Ауразия флорасы
Төркем:Үләннәр
Төркем:Чәчәклеләр
Wilyam Robertson Smit

**Wilyam Robertson Smit** (; *[[1846 yıl]]nıñ [[8 noyäber]]e, [[Şotlandiä]],  — [[1894 yıl]]nıñ [[31 mart]]ı, [[Angliä]], [[Кембриҗ|Kembric]]*) — Şotlandiä , filologı, bibleistı,  tikşerüçese.  ensiklopediäse möxärrire häm  ensiklopediäsendä mäqälälär avtorı. Teologiä professorı häm  klirigı. Bibliäne traditsion filologik öyränüne antropologiäneñ yaña qazanışları belän berläşterügä zur öleş kertkän.

## Biografiäse
1846 yılnıñ 8 noyäberendä  awılında tuğan.

15 yäşendä  uqırğa kergän, annan 1866 yılda klirik bulu maqsatı belän Edinburg universitetınıñ Nyu-kollecına küçkän.

Uquwın tämamlağaç, ul   kafedrasına eşkä kilgän.

1875 yılda ul  ensiklopediäse tuğızınçı basmasında dini tematika buyınça şaqtıy küp mäqälälär yazğan. Şul uq waqıtta xökem tikşerüwe arqasında zur tanılu alğan, ul ensiklopediädäge mäqälälärendä  propagandalawda ğayeplängän, çönki Bibliägä çığanaq bularaq tänqit belän qarağan, şuña kürä 1881 yılda Mäsix kölliätendä uqıtuçılıq urının yuğaltqan.

Krist-kollecdan kitkännän soñ, Kembric universitetında arabistika  () bulğan, universitet kitapxanäçese, arabistika professorı häm Mäsix kölliätendä fänni xezmätkär wazifasına qädär yul ütkän.

1881 yılda «Yähüd çirkäwendäge İske Wasiät» () traktatı, ä 1882 yılda «İsrail päyğämbärläre» () çıqqan.

1887 yılda Robertson Smit ülgän  urınına Britannika näşire bulğan.

1889 yılda Robertson Smitnıñ «Semitlar dine» () digän töp xezmäte çıqqan.

1889—1894 yıllarda Robertson-Smit Kembric universitetında  kafedrasın bilägän.

1894 yılnıñ 31 martında tuberkulözdan wafat bulğan.

## İskärmälär

## Ädäbiät

* *Fück J.* Die arabischen Studien in Europe. — Leipzig, 1955. — S. 198, 210, 281.

Төркем:8 ноябрь көнне туганнар
Төркем:1846 елда туганнар
Төркем:31 март көнне вафатлар
Төркем:1894 елда вафатлар
Төркем:Кембридж университеты галимнәре
Төркем:Эдинбург университетын тәмамлаучылар
Төркем:Абердин университетын тәмамлаучылар
Төркем:Эдинбург патша җәмгыяте әгъзалары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Шотландия галимнәре
Төркем:Кембридж университеты укытучылары
Төркем:Кембридж университеты профессорлары
Төркем:Шотландия филологлары
Төркем:Шотландия антропологлары
Төркем:Британника энциклопедиясе хезмәткәрләре
Товар артыклыгы

**Товар артыклыгы** (*арык күп җитештерү, товар профициты*) — тәкъдимгә һәм (яки) ихтыяҗга тәэсир итүче факторлар аркасында тәкъдим күләменең товарга ихтыяҗ күләменнән артуы.

Товар артыклыгы сатучылар базарда гамәлдә булган бәяләрдән сатып алучыларның алу мөмкинлекләренә караганда (алар бу бәядән алырга әзер түгел) күбрәк товар тәкъдим иткәндә барлыкка килгән халәт.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук кара

* Товар кытлыгы

Төркем:Икътисади күрсәткечләр
Тигезләнешле бәя

**Тигезләнешле бәя** () — сорау күләме тәкъдим күләменә тиң булган, товарлар артыклыгы да, дефицит та булмаслык бәя.

Тигезләнешле бәя җитештерүчеләр (сатучылар) тәкъдим итәргә риза булган һәм барлык товарларны сатып бетерергә мөмкинлек бирүче бәя.

К. Р. Макконнелл һәм С. Л. Брю фикеренчә, *тигезләнешле бәя* — конкурентлы базарга бәя, аның белән ихтыяҗ һәм тәкъдим күләме бер үк, ягъни товарлар һәм хезмәтләр җитешсезлеге яки артыклык булмаган бәя, димәк, базарда үсеш яки кимеү тенденцияләре юк.

Икътисадчылар мондый халәтне базар тигезләнеше дип атый: мондый шартларда сорау һәм тәкъдим бер-берсен тигезләп тора. Димәк, мондый тигезлеккә китергән бәяне дә тигезләнешле бәя дип, ә бу бәядән сатарга мөмкин булган товарлар күләмен тигезләнешле сатулар күләме (Т хәрефе әнә шул тигезләнешне күрсәтә дә инде) дип атау кабул ителгән.

Базар тигезләнеше формалашу белән идарә итеп була. Моның өчен бизнес эшендә күптөрле чаралардан кулланалар һәм аларның берсе — реклама.

Гәрчә реклама эшчәнлеге сатуларны үстерүче иң борынгы чараларның берсе булуына карамастан, аның асылып аңлату озак вакытлар дәвамында кызу бәхәсләр уятты, реклама — сатып алучыларны алдау һәм аларда товарның икътисади әһәмияте турында дөрес булмаган күзаллау тудыру чарасы дип карала.

## Искәрмәләр

Төркем:Икътисад теорияләре
Ваклап сату

**Ваклап сату,** **ретейл** яки **ритейл** () — куллану товарларын аз данәдә яки кечкенә күләмдә турыдан-туры сатып алучыларныц үзләренә сату.

Ваклап сәүдә итү — иң борынгы гына түгел, ә иң катлаулы сәүдә эшчәнлеге ул. Ваклап сатучы сатып алучыны нәкъ менә аның товарын алырга күндерергә, өстәвенә үзен (сәүдә итүчене) канәгатьләндерерлек итеп сата белергә тиеш.

Сәүдә эшчәнлеге — кеше мәнфәгатьләре, күнекмәләре, тырышлыклары салынган гаять катлаулы һәм кызыклы өлкә.

Күчмә сәүдәгәрләр сәүдә эшенең беренче профессионаллары (ягъни яшәү өчен бары тик шушы эш белән генә акча табучылар) булалар. Алар инде берничә мең ел элек үк яшиләр. Русьта, мәсәлән, мондый сәүдәгәрләр (кырыктартмачылар) инде XIX гасырда ук шәһәрдән авыллар буйлап товарлар таратып йөргән. Алар сәүдәсенең асылы товарларны данәләп яки кечкенә генә күләмдә, әмма күп санлы сатьш алучыларга җиткерүдән гыйбарәт була. Сәүдә итүнең мондый борынгы формасы ваклап сату яки ваклап сәүдә итү (ягъни аерым-аерым, данәләп сату) дип атала.

## Искәрмәләр

Төркем:Икътисад
Җитештерү капиталы

**Җитештерү капиталы** (**реаль** яки **физик капитал**) — җитештергәндә турыдан-туры җитештерү чаралары кулланыла торган капитал формасы. Гадәттә, үз кыйммәтләрен җитештерү капиталы амортизация яки аренда түләүләре формасында продукциягә күчерә.

Җитештерү капиталы технологияләр ярдәмендә табигый матдәләрне кешеләргә файдалы байлыкларга әйләндерү өчен кулланылучы биналар, корылмалар, машиналар, сугару системалары. Һәр коммерция эшчәнлеген оештыру өчен кирәкле төп ресурсларга җиһазлар, биналар, корылмалар керә. Болар кеше кулы белән тудырыла һәм физик капитал дип атала.

## Искәрмәләр

Төркем:Капитал
Радужный мәчете (ХМАО)

**Радужный мәчете** () ― Россия Федерациясе субъекты Хант-Манси — Югра автономияле округының Радужный шәһәрендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (*[[җәмигъ мәчете]]*). Россия мөселманнары Дини җыены составындагы округ Диния нәзарәтенә керүче җирле мөселман җәмгыяте (мәхәллә) карамагында.

Радужныйда (1982 елдан штб, 1985 елдан шәһәр) 2010 елда шәһәр халкының (43 339 кеше) татарлар 6,8 % ын (3 977 кеше), ләзгиләр  4,19% ын (2 818 кеше), азәриләр 3,56% ын (2 100), башкортлар 3,19% ын (1 385 кеше), комыклар 2,36% ын (728 кеше), таҗиклар  1,79% ын (715 кеше), үзбәкләр 0,60% ын (261 кеше) тәшкил иткән.

## Тарих
Радужный шәһәренең  җирле мөселман дини җәмгыяте (мәхәллә) 2001 елның 21 гыйнварында рәсми теркәлгән. 

2004 елның 26 ноябрендә Радужныйда Җәмигъ мәчете ачылган. Мәчет төзелеше төрле чыганаклардан финансланган. Муниципаль берәмлек предприятиеләре, гади халык үз өлешен кертә.  Бизнесмен һәм меценат  (ингуш милләтеннән) зур финанс ярдәме күрсәтә.

2010 елның 14 апрелендә Радужный шәһәренең җирле татар-башкорт милли-мәдәни автономиясе оешкан, автономия башлыгы итеп  шәһәр тибындагы бистәсе мәчете имам-хатыйбы Рөстәм хәзрәт Рафиулла сайланган. Ул 2009 елда ХМАО-Югра мөфтие Таһир  хәзрәт Саматов тарафыннан ХМАОның Түбән Варта районына җибәрелгән. Рөстәм хәзрәт районга килгәч, Радужный  шәһәре татарлары һәм башкортлары дингә тартыла һәм үзләренең милли тамырларын искә ала башлый.

2018 елда Михаил Гуцериев нигезләгән «САФМАР» хәйрия фонды бүлеп биргән акчага мәчеттә төзекләндерү эшләре башкарылган: кирәкле материаллар сатып алынган, мәчет тирәсе койма белән уратып алынган.

## Бина
Мәчетнең матур, заманча бинасы шәһәр читендә, Казамкин урамында урнашкан.

## Җитәкчелек
2003 елның 11 гыйнварыннан имам-хатыйб Муса Хасанович Белгороев

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Соборная мечеть. visitugra.ru
Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Хант-Манси автономияле округы мәчетләре
Төркем:2004 елда төзелгән мәчетләр
Товар кытлыгы

**Товар кытлыгы** (от  «кытлык, җитмәү») — акча булуга карамастан, сатып алучылар сатып ала алмаган аерым товарлар һәм хезмәтләр җитмәү.

Дефицит тәкъдим белән ихтыяҗның туры килмәвен һәм бәянең тигезләнмәвен күрсәтә.

Дефицит ул базарда сатып алучылар, гамәлдә булган бәяләрдән сатучыларның, сатуга тәкъдим иту мөмкинлекләренә караганда (алар бу бәядән тәкъдим итәргә риза түгел), күбрәк товар алырга ниятләгәндә барлыкка килгән халәт.

Базарда товар артыклыгы да, дефицит та булмый торган халәт базар тигезләнеше дип атый: мондый шартларда сорау һәм тәкъдим бер-берсен тигезләп тора. Димәк, мондый тигезлеккә китергән бәяне дә тигезләнешле бәя дип, ә бу бәядән сатарга мөмкин булган товарлар күләмен тигезләнешле сатулар күләме дип атау кабул ителгән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* «Каждый знает, за кем стоит» — д/ф, 1983 год, Польша, режиссёр Мария Змаж-Кочанович
* «Что привезли? Жизнь в очередях Польской Народной Республики» — д/ф, 2010 год, режиссёр Конрад Старчевски

## Сылтамалар

* 
* 
* Статистика на 1950-е годы
* Отоваренная мечта: советские фотографии о жизни в условиях дефицита
Төркем:Икътисад
Şotlandiä bayrağı

**Şotlandiä bayrağı** (, , ) — Şotlandiä räsmi häm däwlät-tarixi simvolı, Şotlandiä xalqınıñ milli bayrağı. Aq qıyıq () tärese belän zäñgär turıpoçmaqlı iñnan ğibarät. Qayber çığanaqlarda Şotlandiä bayrağı Andrey tärese dip atala.  ayırmalı bularaq, qıyıq tärele bayraqnı böten keşe qullana ala. Köndez bayraq Şotlandiä xökümäteneñ barlıq binalarına elenep tora.

Zäñgär fondağı aq täre Şotlandiäneñ iñ tanılğan simvollarınıñ berse bulıp tora.
## Tarixı
Legenda buyınça, xristian  häm şähit İzge Andrey, Şotlandiäneñ ximäyäçese, qıyıq täregä qadaqlanğan bulğan. Täregä qadaqlaw küreneşen surätlägän berençe ikonalar, küräseñ,  idärä itkän çorda barlıqqa kilgän. XIII ğasır axırında täre räseme Şotlandiä möherlärendä barlıqqa kilgän, ayırım alğanda, 1286 yılda ul Şotlandiä gvardiäçeläre möherendä bulğan. XIV ğasır axırında İzge Andreynıñ gäwdäse bulmağan täre räseme taralğan. bu simvol (aq qıyıq täre) Şotlandiä heraldikasında «saltir» () yäki *crux decussata* isemen alğan. Xäzer «saltir» süze şotlandlarnıñ milli bayrağınıñ alternativ iseme bularaq qullanıla. 1385 yılda  aq täre räseme barlıq suğışçılarnıñ xärbi kiemnärendä, alğı häm artqı yaйlarında bulırğa tieş digän qarar qabul itkän. Saltirnı bayraq bularaq qullanu turında berençe tapqır 1503 yılda basılğan *Vienna Book of Hours* kitabında iskä alınğan. Şul uq waqıtta aq täre zäñgär tügel, ä qızıl fonda urnaşqan. Zäñgär fonnıñ barlıqqa kilüwe kimendä XV ğasırğa qarıy, häm zäñgär-aq bayraqnıñ berençe ışanıçlı illüstratsiäse  *Şotlandiä ğäskärläre reyestrında* bar.

Simvolnıñ sakral’ kilep çığışı turında versiä yılyazmaçı  häm tarixçı  barıp totaşa. Alar bayraq konseptsiäse IX ğasır bäreleşe, anda patşa   häm patşa  qarşı suğışqan  häm  berläşkän ğäskären citäklägän, belän bäyle dip raslağannar. Şul waqıtta zäñgär küktä moğcizalı aq täre barlıqqa kilgän, anı Engus ğäskärläre ciñü ğälämäte itep qabul itkän.

2003 yılğa qädär qullanılğan zäñgär tösmer reglamenttaştırılmağan.  «» öçen zäñgärneñ qarañğıraq tösmerlären qullanğan (Böyekbritaniä bayrağındağı zäñgär tös Şotlandiä bayrağınan alınğan), çönki alarnıñ nıqlığı bar, çönki XVIII ğasırda tabiği buyawlar tiz arada tösen yuğaltu üzlegenä iä bulğan. Soñğı şart Şotlandiä bayrağınıñ qarañğıraq versiälären dä taratırğa kitergän.

2003 yılnıñ 18 ğinwarında Şotlandiä parlamentı zäñgär tösmerne standartlaştıru turında qarar qabul itkän häm  300 tösenä turı kilüne täqdim itkän.

## İskärmälär

Төркем:Әлифба буенча байраклар
Төркем:Шотландия символлары
Төркем:Илләр буенча байраклар
Колыма хикәяләре

**Колыма хикәяләре** - 1989 елда Ибраһим Салаховның Татарстан китап нәшриятында басылган китабы.  Әсәрдә шәхес культы елларында кулга алынып гаепсез хөкем ителгән кешеләрнең авыр тормышы, фаҗигале язмышы сурәтләнә.

## Эчтәлеге
* Аяз Гыйләҗев. Җан авазы (кереш сүз)
* Юл башы
* Кояшлы бүлмә
* Алла йортында
* Ана тавышы
* Таныш түгел дус
* Кояш баеганда
* Бер йотым су
* Тын океанда
* Линкольн приискасында
* Мадрид
* Бәйрәм бүген
* Кара сакаллы кеше
* Ике очрашу
* Сандугач
* Юлның соңы
* Сагыну
* Өрәңгеләр яфрак койганда

## Сылтамалар
* 

Төркем:1989 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Розалия Каюмова

**Розалия Каюмова**, Розалия Рәшит кызы Каюмова (*Aily Roz, яки Rozalia; [[1995 ел]]ның [[19 ноябрь|19 ноябре]], [[Россия]], [[Мәскәү]]*) ― драма актрисасы, 2016 елдан Аркадий Райкин исемендәге «Сатирикон» Россия дәүләт театрының драма һәм кино артисты, татар җырчысы, татарча җырлар авторы.

## Тәрҗемәи хәле
Каюмова Розалия Рәшит кызы 1995 елның 19 ноябрендә Мәскәүдә туган. Ата-анасы Түбән Новгород өлкәсеннән. Әтисе Казакъстанда туган, юрист, әмма әнисе кебек үк Түбән Новгород өлкәсендә дә үскән. Мишәр татарларыннан.

2016 елдан «Сатирикон» театрында бирле эшли.

2017 елда Югары сәхнә сәнгате мәктәбенең актерлык факультетын тәмамлый (Константин Райкин остаханәсе).

## Башкарган рольләре

* «Һәркемгә кагыла» (роле: Гүзәл)
* «Дон Жуан» (роле: шулай ук)
* Табиб ирексездән (рольләре: Мартина, Сганарель хатыны. Жаклина, Жеронтның имезүчесе, Луканың хатыны. Люсинда, Жеронтның кызы. Перрен, Тибоның улы, крестьян)
* «Лондон Шоу» (роле: хезмәтче)
* «Плутни Скапена» (роле: җырчы)
* «Шаяртучылар» (роле: җырчы)

## Искәрмәләр

Төркем:Татар артистлары
Төркем:Татар җырчылары
Мадагаскар (мультфильм)

**«Мадагаскар»** () ― DreamWorks Animation SKG киностудиясе тарафыннан DreamWorks Pictures компаниясе белән берлектә төшерелгән америка анимацион фильмы. Режиссёры — Эрик Дарнелл һәм Том Макграт.

Дөньяда фильм премьерасы 2005 елның 27 маендә булды. Русиядә фильм 2 июнь көнне чыкты. Җыемнар бөтен дөнья буенча 556.559.566 доллар тәшкил иткән.

## Рольләрдә

* Бен Стиллер ― Алекс
* Крис Рок ― Марти
* Дэвид Швиммер ― Мелман
* Джада Пинкетт-Смит ― Глория
* Саша Барон Коэн ― Джулиан
* Энди Ричтер ― Морт
* Том Макграт ― Шкипер
* Крис Миллер ― Ковальски
* Джеффри Катзенберг ― Рико
* Конрад Вернон ― Мейсон
* Элиза Габриелли ― Нана

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 

Төркем:Мультфильмнар
Төркем:Инглиз телендәге фильмнар
Төркем:АКШ фильмнары
Андраш Бодроглигети

**Андраш Бодроглигети** (*[[1925 ел|1925 елның]] [[5 август|5 августы]], [[Тисайгар]], [[Маҗарстан]] — [[2017 ел|2017 елның]] [[6 декабрь|6 декабре]], [[Фолс-Черч|Фолс-Чёрч]], [[Виргиния|Вирджиния]]*) — маҗар килеп чыгышлы Америка тюркологы һәм филологы булган.

## Тормыш юлы
Андраш Бодроглигети магистр дәрәҗәсенә 1957 елда, ә фәлсәфә докторы дәрәҗәсенә 1963 елда ирешкән. 1967 елда ул АКШ-ына күчкән, анда ул Лос-Анджелеста, Калифорния Университетында 30 ел буена тюркология профессоры булган. 1978 елдан 1981 елга кадәр ул Якын Көнчыгыш телләре һәм мәдәниятләре институты рәисе вазифасын башкарган. 1985 елда ул Гуггенһайм премиясен алган һәм соңыннан шул ук Лос-Анджелес Университетында Дҗон Д. Соупер Үзәк Азия тел институтын нигезләгән. Ул шулай ук Будапештта Этвеш Лоранд Университеты профессоры булган һәм Маҗарстан чит илләр министрлыгы һәм Маҗарстан кораллы көчләре өчен тәрҗемәче буларак хезмәт иткән. Ул 39 телдә һәм диалектта иркен сөйләшә алган.
Бодроглигетиның төп өйрәнү пунктлары булып Үзәк Азиянең мәдәни тарихы һәм шулай ук карлук телләре, беренче чиратта чагатай һәм үзбәк телләре булган. Соңрак ул Сәйф-и-Сараиның Харәзм төркичәсендә *Гөлстан-би-т-төрки*ен инглизчәгә тәрҗемә иткән.

## Эшләре (сайланган)
* *A Grammar of Chagatay.* LINCOM EUROPA, München 2001, ISBN 389586563X.
* *An Academic Reference Grammar of Modern Literary Uzbek. Vol. I.* Lincom, München 2003, ISBN 9783895866944.
* *An Academic Reference Grammar of Modern Literary Uzbek. Vol. II.* Lincom, München 2003, ISBN 9783895867101.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Азия сүзлеге Теребесста Андраш Бодроглигети турында мәгълүмат

*

Төркем:Филологлар
Төркем:Төрки халыклар белгечләре
Şotlandiä berençe ministrı

**Şotlandiä berençe ministrı** (, , ; räsmi bulmağan räweştä **Şotlandiä premyer-ministrı**) — Şotlandiä  başlığı häm säyäsi liderı.

## Tarixı
Berençe ministr wazifası 1999 yılda 1997 yılğı  turında referendumnan soñ  yañadan barlıqqa kilü belän ber ük waqıtta buldırılğan.

## Bilgelänüwe häm wäqälätläre
Şotlandiä berençe ministrı Şotlandiä parlamentı deputatları arasınnan saylana, şunnan soñ anı  wazifasına bilgeli häm ministr Sessiä xökeme aldında ant qabul itä. Annarı berençe ministr kabinet tözi, şulay uq  häm başqa xakimiät organnarında yuğarı çinovniklarnı bilgeli. Şotlandiä berençe ministrı şulay uq Britaniä monarxınıñ  äğzası bulıp tora.

Berençe ministrnıñ wäqälätläre  berketelgän. Berençe ministrnıñ wäqälätläre waqıtı Şotlandiä parlamentınıñ eş waqıtı belän çiklänmägän häm ul otstavkağa kitü säbäple yäki il parlamentında ışanmaw votumı buyınça tawış birü näticäsendä tuqtatılırğa mömkin.

Qanunnarda berketelgän wäqälätlärdän tış,  buyınça, Şotlandiädä tac wäkile häm däwlät başqarma xakimiäte başlığı bularaq berençe ministr şulay uq qayber  iä, alarğa, mäsälän, yarlıqaw xoquqı,  bilgeläw häm başqalar kerä. Berençe ministr şulay uq Şotlandiäneñ zur möheren räsmi saqlawçı bulıp tora häm  elärgä xoquqlı.

Berençe ministr şulay uq räsmi räweştä xalıqara arenada Şotlandiäne täqdim itä häm anıñ mänfäğätlären alğa sörä.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* Berençe ministrnıñ räsmi saytı

Төркем:Шотландия сәясәте
Татар мәчете

**Татар мәчете**:
* Татар мәчете (Күкчәтау), 1894 елда төзелгән.
* Татар мәчете (Енисейск), 1905 елда төзелгән.
* Татар мәчете (Армавир, РФ), 1910 елда төзелгән.
Ceyms Toçatti

**Ceyms Toçatti** (; *[[1852 yıl]],  — [[1928 yıl|1928 yılnıñ]] [[22 noyäber|22 noyäbere]], [[Пул (шәһәр)|Pul]]*) — Şotlandiäle anarxist agitatorı,  eşleklese, orator häm gäzit möxärrire. 1894 yıldan 1896 yılğa qädär ul ay sayın çığa torğan «»  gäziteneñ möxärrire bulğan.

## Biografiäse

Ceyms Toçatti 1852 yılda  politsiä konsteble Cozef Toçatti häm anıñ xatını Ceyn Kormak ğailäsendä tuğan. 1860-yıllarda ğailä Lidsqa küçengän. Toçatti meditsinanı öyränä başlağan, şulay uq säwdä tegüçese bulğançı känsä tawarları satuçısı bulıp eşlägän. 1870 yıllar urtasında ul Londonğa küçengän häm  aktiv äğzası bulğan. Bu waqıtta ul şulay uq  häm  psevdofännäre buyınça praktika häm letsiälär uqıy başlağan. 1877 yılda ul Luiza Syuzen Kaufmannğa öylängän, anıñ öç balası tuğan.

Toçatti Hammersmit radikal’ klubınıñ aktiv äğzası bulğan, ä 1885 yılda ul  Hammersmit bülekçäsenä nigez saluçılarnıñ berse bulğan. 1886 yılda ul Sotsialistik liganıñ Hammersmit bülekçäsenä saylanğan. Anıñ xatını Luiza da bu bülekçäsendä aktiv eşlägän. Ceyms daimi räweştä xalıq aldında çığış yasağan häm liganıñ «» gäzitendä mäqälälär yazğan. Bu waqıtta ul şulay uq anarxo-kommunizmğa quşıla başlağan. Toçatti 1889 yılğı   tübän xezmät xaqı arqasında uñışlı eş taşlaw waqıtında  hönäri berlege bülekçäse prezidentı bulğan.

1890 yılda Sotsialistik liga tarqalğan: Hammersmit bülekçäse ligadan kitkän häm Hammersmit sotsialistik cämğiäte bulıp kitkän. Toçatti, cämğiät antianarxistik pozitsiägä iä buluwına qaramastan, Hammersmit cämğiäte häm Liga äğzası bulıp qalğan. Toçatti, tarqaluğa qaramastan,  dustı bulıp qalğan.

1890 yıllarda ul Berläşkän satuçılar berlegeneñ oyıştıru sekretare wazifasın başqarğan. Ul 1890 yılda protest aksiäse waqıtında qulğa alınğan häm 1891 yılda hönäri berlek piketında xuliganlıq öçen ştraf salınğan. 1894 yılnıñ mayında Toçatti anarxizm turında çığış yasağanda höcümgä duçar bulğan.

1894 yılnıñ ğinwarında Toçatti aylıq «» anarxist gäzitenä nigez salğan. Gäzit açıqtan-açıq säyäsi köç qullanuğa qarşı çıqqan. Gäzit açıqtan-açıq anarxo-kommunistik bulsa da, ul Sotsialistik liga tarqalğannan soñ anarxistlar häm parlamentqa qarşı sotsialistlar arasında dialogqa yärdäm itkän. 1896 yılnıñ dekäbrendä ul naçar sälamätlege arqasında gäziteneñ basıluwın tuqtatuwın iğlan itkän.

Toçatti 1900- häm 1910-yıllarda leksiälär uquwın däwam itkän. Ul 1928 yılnıñ 22 noyäberendä Pulda wafat bulğan.

## İskärmälär

Төркем:1852 елда туганнар
Төркем:1928 елда вафатлар
Төркем:22 ноябрь көнне вафатлар
Төркем:Шотландия анархистлары
Төркем:Анархистлар
Төркем:Анархо-коммунистлар
Айзат Минһаҗи

**Айзат Минһаҗи** (, 16.11.1999, , ) — рәссам-хаттат, Рәсәй һәм милләтара күргәзмәләр, конкурслар катнашучысы һәм лауреаты, җәмәгать эшлеклесе.

## Тәрҗемәи хәле
Айзат Минһаҗи Казанда туа. Ш. Мәрҗани исемендәге 2 татар гимназиясендә һәм 2 лицей-интернатта укый. 2017 елда Истанбулдагы  укырга керә. Хәзерге вакытта укуын Италиядәге  дәвам итә.

Татарстан Республикасының  һәм  юнәлгән зур проектларда катнаша. Мәчетләрне каллиграфия ярдәмендә бизәү белән шөгыльләнә.

Сеңлесе Галиябану белән оештырган «Zamanalif» (кайбер чыганакларда — «Zamanalif wear») исемле кием бренды бар.

Татар, рус, инглиз, төрек, гарәп һәм итальян телләрен белә.

## Каллиграфия сәнгатенә килүе
Ш. Мәрҗани исемендәге 2 татар гимназиясенең 4 сыйныфын тәмамлаганда  белән мавыга башлый. 2010 елда 5 сыйныфта гарәп теле дәресләре башлана. Укытучысы Тәнзилә Камалова, Айзатның мавыгуын күреп, кызыксынуын гарәп каллиграфиясе ягына юнәлтә.

2013 елдан Айзат Минһаҗи танылган төрек хаттаты Левент Карадуманнан дәресләр ала.

## Иҗаты
Айзат Минһаҗи хезмәтләренең авангардлы стилен гарәп, ,  язулар, кирилл язуы,  һәм заманча гарәп типографиясенең комбинациясе тәшкил итә.

Рәссам фикеренчә, гарәп каллиграфиясе — фәкать  түгел, ә  сәнгать формасы, анда алтын киселеш кагыйдәләре һәм  законнары чагылыш таба.

Айзатның иҗатында татар язуы тарихы зур урын алып тора. Ул үз әсәрләрендә рун язуы, уйгур имласы һәм Алтын Урда шагыйрьләре әсәрләреннән өзекләр куллана. Мәсәлән, ул Йосыф Баласагуниның «Котадгу белек» әсәреннән өзекләрне уйгур имласында сурәтләгән.

#### Шәхси күргәзмәләре
* 2020 елда «Сәнгать төне» кысаларында күргәзмә / Ислам мәдәнияты музее – Кол Шәриф мәчете, Казан.
* 2021 елда «Имла» күргәзмәсе / Татар китабы йорты — Ш. Камал фатир-музее, Казан.
* 2021 елда «История татарской письменности в призме искусства каллиграфии» / Болгар.
* 2022 елда «qot» күргәзмәсе / Аяз Гыйләҗев исемендәге Чаллы Дәүләт Татар Драма Театры галереясе, Чаллы Яр.

### Катнашкан конкурслары

* 2015 елда 15 яшендә «Шамаиль моей семьи» россиякүләм сәнгать конкурсында «Все виды и жанры шамаиля» номинациясендә җиңү яулаган.
* 2016 елда 16 яшендә Уфада узган беренче Милләтара каллиграфия һәм шамаил конкурсында I дәрәҗә дипломы алган.

## Кызыклы фактлар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Edinburg universitetı

**Edinburg universitetı** (, , ) — Şotlandiäneñ Edinburg şähärendä urnaşqan  . 1582 yılda   nigezendä  tarafınnan nigezlängän häm 1583 yılda räsmi räweştä açılğan, Şotlandiäneñ  berse häm  daimi eşläwçe . Universitet Edinburgnıñ  waqıtında äydäp baruçı intellektual’ üzäkkä äwerelüwendä häm şähärneñ «Tönyaq Afina» quşamatı aluwına yärdäm itüdä xälitkeç rol’ uynağan.

Edinburg universitetı berniçä tikşerenü universitetları assotsiatsiäse äğzası bulıp tora, şul isäptän , , ,  häm . 2023 yılnıñ 31 iyülendä tämamlanğan  universitetnıñ ğomumi kereme 1,341 milliard sterliñ funtı täşkil itkän, şularnıñ 339,5 million sterliñ funtı tikşerenü grantlarınnan häm kontraktlarınnan alınğan. Ul Böyekbritaniädä fondnıñ zurlığı buyınça Kembric häm Oksfordtan soñ öçençe urında tora. Universitet Edinburg şähärendä biş töp kampusnı biläp tora, alar üz eçenä küp kenä tarixi häm arxitektura ähämiätendäge binalarnı ala.

## Tarixı
Şotlandiä patşalığınıñ başqalasında universitet oyıştıru belän  tämamlağan  citäkçelek itkän. Universitetnı oyıştıru turında xartiäne patşa  1582 yılnıñ 14 aprelendä imzalağan.

Universitetnıñ çäçäk atuwı Mäğrifät ğasırına turı kilgän, anda küp sanlı kürenekle humanitariylar arqasında Edinburgnı Tönyaq Afina dip atağannar. 1707 yılda yuridik fakultetqa, 1708 yılda sänğät fakultetına, 1726 yılda meditsina fakultetına nigez salınğan.

1985 yılda psixologiä fakultetı qarşında tanılğan Britaniä yazuçısı  wasiäte buyınça  açılğan.

2001 yılda universitet qarşında  açılğan.

2002 yılda restrukturizatsiä barışında universitetnıñ tuğız fakultetları öç kölliätkä, ä 22 kafedrası mäktäplärgä üzgärtelgän. 2011 yılda universitet Edinburg sänğät kölliäte belän berläşterelgän.

## İskärmälär

Төркем:Әлифба буенча уку йортлары
Төркем:Әлифба буенча университетлар
Төркем:Эдинбург университетлары
Төркем:Эдинбург университеты
Төркем:Шотландия университетлары
Португалия һимны

“**A Portuguesa**” (**“Португал җыры”**,  [ɐ puɾtuˈɣezɐ] дип укыла) — Португалиянең 1911 елның июнендә, ил дәүләтчелеге җөмһүрият итеп үзгәртелгәннән соң, Милли оештыру җыелышы тарафыннан рәсми рәвештә кабул ителгән дәүләт һимны. Озак вакыт аның берничә музыкаль башкарылыш варианты гамәлдә булган, 1957 елның июлендә генә аларны берләштерүче версия барлыкка килгән. Шуннан бирле һимн үзгәрешсез кала.

Чынбарлыкта исә гимнның сүзләрен **Алфреду Кейл** (**Alfredo Keil**), көен **Энрике Лопеш де Мендонса** (**Henrique Lopes de Mendonça**) 1890 елдагы милли-колониалистик күтәрелеш вакытында иҗат иткәннәр. Эш шунда ки, Бөекбритания Португалиягә Африкадагы колонияләреннән чыгып китү турында ультиматум ясаган булган. Һәм бу әсәр 1891 елның гыйнварында башланып, бик тиз уңышсызлыкка очраган “җөмһүрият инкыйлабы” калыбындагы беренче дәүләт түнтәреше вакытында ук гимн буларак кулланылган. Аның башлангыч текстындагы кушымтасында “**contra os bretões marchar”** (британиялеләргә каршы барырга) сүзләре булган дигән фараз бар. Имештер, соңрак алар **“contra os canhões”** (тупларга каршы барырга) дип үзгәртелгәннәр. Рәсми Португалия моның белән килешми. Португалиялеләр үзләре дә Британия басымына бирешмиләр, һәм бу ил XX гасыр азагына кадәр дөньяда үз колониялеләрен югалтмаска тырышучы соңгы метрополия булып кала.

Гомумән алганда, Португалия һимны "Марсельеза"ның бертуганы булып тоела, әйтик, аның кушымтасында Франция һимнының **"Aux armes citoyens!"** (**Коралга, ватандашлар!**) дигән өндәмәсе кабатлана.

Португалия дәүләт һимнының бүген беренче карашка “искелектә торучы” дип саналырлык тексты шуның белән аңлатыла. Әмма элеккеге колонияләрне кире кайтару мөмкин түгел инде...

**ПОРТУГАЛ ҖЫРЫ**

Төркем:Илләр буенча гимннар