Дагстанда шигыйлык

**Дагстанда шигыйлык** — Көньяк Дагстан территориясендә әзәрбайҗаннар, татлар, шулай ук бер лезгиннар авылында киң таралган һәм XV—XVII гасырларда Сәфәвиләр дәүләтенең Төньяк Кавказга сәяси һәм мәдәни экспансиясе белән бәйле .

Бүгенге көндә Дагстан — Россиядә шигыйлар тыгыз яшәгән бердәнбер урын. Аның үзәген Дербент һәм аның тирәсендәге авыллардагы зур, борынгы һәм бик тотрыклы җәмгыять, Докузпарин районындагы Мискинджа лезгин авылы һәм Махачкала, Буйнакск һәм Кизләр шәһәрләрендәге чагыштырмача кечкенә җәмгыятьләр тәшкил итә . Дагстанның шигый халкы республикадагы мөселманнарның гомуми санының 5 % ын тәшкил итә. Таким образом, число шиитского населения Дагестана составляет 5 % от общего числа мусульман республики.

## Дагстанда беренче шигыйлар һәм тарих
Дагстан халыклары арасында ислам таралуы төрле вакытларда булган һәм дәвам итә. XIV—XVI гасырларда андо-цез һәм чечен-аккинтлар мөселман булганнар. Алар барысы да Шафигый мәзһәбенең сөнни тармагындагы ислам динен тотканнар. Беренче дүрт этапта ислам IV гасырдан бирле монда киң таралган христианлык белән бәрелешкән. Иран шахлары үз хакимиятләрен ныгыту өчен XV—XVII гасырларда Дербентка шигыйлыкны кабул иткән әзербайҗан кабиләләрен көчләп күчерә башлаганнар. Урта гасыр Дагстанында мөселман теологиясенең, гарәп телендәге мәдәниятенең һәм фәненең берничә үзәге барлыкка килгән: Дербент, Ахты, Цахур, Кумух, Акуша, Согратль, Хунзах, Эндери, Яраг, Башлы . Иранның Дагстанга мәдәни һәм дини экспансиясе башлану белән, шигыйлыкка каршы хәрәкәт барлыкка килгән. Исламның радикальләшүенең мөһим этапларының берсе — XVIII гасыр башында Дагстан халкының Иранга каршы хәрәкәте, аны Мушкур районының (хәзерге Төньяк Әзербайҗан) Дедели лезгин авылыннан, җирле мәдрәсә укытучысы Хаҗи Давыт-бәк җитәкләгән. Ул Дагстан халкын сәфәвид- шигыйларына каршы көрәшергә һәм Иранга каршы күтәрелештә катнашырга чакырган.

Исмаил I 1500 елда Кавказны яулап алу һәм Ширван һәм Дагстанның сөнни халкын шигыйлыкка күчерү буенча стратегик планын гамәлгә ашыра башлый. Аның «кызылбаш» дип аталган гаскәре Ширванга бәреп керә һәм ширваншаһ Фаррух Ясар I нең 20 000 кешелек армиясен тар-мар итә. Шемаха, Бакы, Шеки, Шабран һәм Дербент шәһәрләре басып алына һәм талана, ә сөнни халкы рәхимсез рәвештә шигыйлыкны кабул итәргә мәҗбүр ителә.

Ә. Тамай болай дип язган: «Сәфәвиләр, җирле халыкны дини һәм мәдәни ассимиляцияләүне һәм рухи коллыкка төшерүне үз максатлары итеп куеп, яулап алу сугышының башыннан ук илне шигыйлаштыру сәясәтен алып баралар». Сөнни мәчетләрендәге йолалар шигый йолалары белән алыштырыла, кайвакыт кораллы көч кулланыла. Шигыйлык ерак, каты сөнни тарлавыкларына, мөһим стратегик нокталарга юл тота. Ул аеруча бай Шемаха, Дербент һәм Бакы шәһәрләрендә зур уңышларга ирешә. Шуңа күрә Ширванның күп районнары һәм шәһәрләре, аеруча Дагстан, исламның шигый мәзһәбен кабул итәләр. Шалбуздаг тавы янындагы ерак лезгин Мискинджи авылы кызылбаш золымы һәм терроры турында сөйли. Сөнни таулар һәм тарлавыклар белән әйләндереп алынган бу авылның үз теләге белән сәфәви Иранының шигый динен үз ихтыяры белән кабул итмәгән шигыйлаштыру сәясәте басып алучыларга яңа килгән халык һәм җирле халык арасында каршылыкны көчәйтү чарасы булып хезмәт итә.

## Хәзерге Дагстанда шигыйлык
Советлар Союзы таркалганнан соң, Әзербайҗан аерылгач, шигыйлык Россиядә үзенең җирле статусын югалтты диярлек. Яңа чикләрендә Россиядә хәзер җирле шигый халкы юк диярлек, гәрчә әзербайҗаннар Дагстан Республикасының җирле халыкларының берсе буларак танылса да, алар анда ким дигәндә XVI гасырдан бирле яшиләр. Әзербайҗан халкы Дагстанның башка җирле халыклары тарафыннан еш кына чит ил кешеләре дип кабул ителә һәм Иран белән бәйле (бу хәтта аларның Иран Шаһаншаһлар династиясе исеме белән аталган «къаджар» да чагыла). Җирле статусларын югалтуга карамастан, Әзербайҗаннан даими иммиграция аркасында шигыйлар тиз арта, Россиядәге мөселманнарның гомуми санында, шул исәптән Дагстанда да, үз өлешен арттыра .

## Әдәбият
*  Сеидова Г. Н. Дагстанда шигыйлык: монография. М.: Альта-Принт, 2007.
*  К.М. Ханбабаев «Эволюция исламского радикализма в Дагестане: история и современность»

## Искәрмәләр

Төркем:Шигыйчылык
Төркем:Дагстанда Ислам