open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lox-Ness

**Lox-Ness** (, ) — Şotlandiä İnvernesstan könyaq-könbatışındağı zur tirän töçe sulı küle.

Kül dönyada  turındağı riwayät arqasında kiñ bilgele. Yämle tabiğättän läzzät alırğa telägän turistlar öçen kül buylap küp sanlı kommertsiä marşrutları bar.

Kül Şotlandiäneñ könbatış häm könçığış diñgez yarların totaştıruçı  öleşe bulıp tora.

Lox-Ness, Şotlandiäneñ bu öleşendäge başqa küp kenä küllär kebek ük, bozlıq çığışlı. Kül şaqtıy tirän, şul uq waqıtta anıñ suwı bik bolğançıq, çönki tufraqta  küp.

Lox-Ness mäydanı buyınça Şotlandiä külläre arasında ikençe urında tora: ul 56 km² täşkil itä. Şul uq waqıtta su küläme buyınça ul berençe urında tora, çönki başqa küllärdän tiränräk. Küldä töçe su zapası Angliä häm Wels territoriäsendäge töçe sunıñ ğomumi külämennän kübräk. Bu külneñ maksimal’ tiränlege 230 m täşkil itä.

Könyaq-könbatış qırıyında, Fort-Ogastus şähäre yanında, külneñ berdänber utrawı urnaşqan. Küldä yasalma utrawlar da bar, alar  dip atala.

Kül buyında Lox-Ness ğifrite muzeyı bar.

## Rekordlar
1974 yılnıñ 31 avgustında Rossşirnıñ Kaberfeyd su çañğısı klubınıñ Devid Skott Manro Lox-Ness küleneñ böten ozınlığı buyınça  (monoçañğıda) ütkän dönyada berençe keşe bulğan. Loxendtan  qädär häm kiregä ul 77 minutta urtaça tizlege 60 km/säg belän 77 km yul ütkän.

1966 yılnıñ iyülendä Brenda Şerratt kül aşa yözüçe berençe keşe bulğan. Bu aña 31 säğät 27 minut waqıt alğan.

2022 yılnıñ 23 sentäberendä yözüçe Ross Ecli Lox-Ness külendä açıq suda tuqtalışsız dönyadağı iñ ozın yözü omtılışın yasağan. 52 säğät 39 minuttan soñ ul sälamätlege buyınça yözüne waqıtınnan alda tuqtatırğa mäcbür bulğan häm xastaxanägä ozatılğan. Yözü *Parley for the Oceans* programmasına yärdäm itü öçen ütkärelgän.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* 
* 
* 
* 

Төркем:Әлифба буенча күлләр
Төркем:Шотландия күлләре
Ябылмаган китап яки чәчелгән орлыклар

**Ябылмаган китап яки чәчелгән орлыклар** - Миркасыйм Госмановның 1996 елда Татарстан китап нәшриятында басылган китабы. Китапта Көнчыгыш Төркестанда яшәгән татарлар турында тарихи истәлекләр урын алган.

## Эчтәлек
* Кереш
* Барасы, торасы җирләр
* Һиҗрәт дулкыннары
* Сибелгән ризыкны чүпләп
* Җан азыклары өләшү
* Юмарт өләшүчеләр
* Үзенекен итеп, үз итеп тш
* Кайда барса да Тукае белән
* Өмет һәм чынбарлык
* Тагын һиҗрәттә
* Йомгак урынына
## Сылтамалар

Төркем:1996 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Эт койрыгы

**Эт койрыгы** - 1991 елда Татарстан китап нәшриятында төрек язучысы Газиз Нәсиннең басылган җыентыгы. Тәрҗемәче Нәзифә Кәримова
## Эчтәлеге
## Сылтамалар

Төркем:1991 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Мәсуд Пезешкиан

**Мәсуд Пезешкиан**, Мәсуд Мөхәммәт-Али Пезешкиан (, *[[1954 ел]]ның [[29 сентябрь|29 сентябре]], [[Иран]], [[Көнбатыш Азәрбайҗан|Көнбатыш Азәрбайҗан устаны]], [[Мәһабад]]*) ― Иран Ислам Республикасы Президенты (2024 елның 5 июленнән). 2016―2020 елларда Иран парламенты спикерының беренче урынбасары, 2001―2005 елларда Иран  сәламәтлек саклау һәм медицина мәгарифе министры.

## Тәрҗемәи хәле
1954 елның 29 сентябрендә Иранның Көнбатыш Азәрбайҗан устанындагы Мәһабад шәһәрендә иранлы азәрбайҗан (әтисе) һәм көрд (әнисе) гаиләсендә туган. 1973 елда диплом ала һәм чакырылыш буенча хезмәт итәргә Забул шәһәренә китә. Нәкъ шул вакытта медицина белән кызыксына башлый. Хәрби хезмәтне тәмамлагач, туган провинциясенә кайта, анда медицина институтына укырга керә һәм гомуми медицина буенча дәрәҗә ала. Иран―Гыйрак  (1980—1988) вакытында еш кына алгы сызыкта була, анда медицина бригадаларын җибәрү өчен җаваплы була һәм хәрби табиб булып эшли. 1985 елда гомуми практика табибы курсын тәмамлый һәм медицина көллиятендә физиология укыта башлый.

Сугыштан соң Тебриз медицина фәннәре университетында гомуми хирургия белгечлеге буенча укуын дәвам итә. 1993 елда Иран медицина фәннәре  кардиохирургия буенча белгечлек ала. 1994 елда Тебриз медицина фәннәре университеты президенты була һәм бу вазифаны биш ел дәвамында башкара.

## Дини эшчәнлеге
Пезешкиан ― Коръән укытучысы һәм шигый мөселманнар өчен төп текст булган  (Матур сөйләм юлы) укучы. Шулай ук «Иран-Төркия дуслыгы җәмгыяте» әгъзасы булып тора.

## Сәяси карьерасы
Сәяси юлы 1997 елда сәламәтлек саклау министры урынбасары сыйфатында Мөхәммәт Хатәми администрациясенә кушылгач башлана. Дүрт елдан соң ул илнең сәламәтлек саклау министры итеп билгеләнә, бу вазыйфада 2001 елдан 2005 елга кадәр эшли. Шул вакыттан бирле ул биш тапкыр Иран парламентына сайлана, анда шулай ук 2016 елдан 2020 елга кадәр парламент спикерының беренче урынбасары вазифасын башкара.

2013 елгы президент сайлауларында катнаша, ләкин үз кандидатурасын ала. 2021 елгы президент сайлауларында аның кандидатурасы кире кагылган. Ниһаять, 2024 елда вакытыннан алда  катнашырга рөхсәт ителә, анда ул бердәнбер реформатор-кандидат була һәм икенче турда 53% тан артык тавыш җыеп, җиңү яулый.

## Шәхси тормышы
Хатыны гинеколог булган. 1993 елда автокатастрофада хатыны һәм бер баласы үлгән. Калган ике улын һәм кызын берүзе үстерә һәм бүтән беркайчан да өйләнми. Кызы Захра химия магистры дәрәҗәсенә ия.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

Төркем:Иран сәясәтчеләре
Төркем:Иран президентлары
Төркем:Гамәлдәге дәүләт башлыклары
Төркем:Тәһран университетын тәмамлаучылар
Проект:Төбәк тематик атналыгы/Кытай Халык Республикасы атналыгы

**«КХР атналыгы»** — КХР, төбәк халкы, мәдәнияте һәм тарихы турында мәкаләләр язу өчен төзелгән «Төбәк тематик атналыгы» проектының өлеше. Шулай ук КХР турында булган мәкаләләрне яхшырту планлаштырыла.

КХР атналыгы бу төбәк турындагы мәкаләләр буенча бушлыкларны тутырырга тиеш. Атна кысаларында КХР һәм КХР мәдәнияте белән бәйле мәкаләләр булдырылачак һәм яхшыртылачак.

**Вакыт:** 8 — 21 июль 2024

**Кыйбла:** кытай, инглиз Википедияләрендә КХР турында татар Википедиясенә караганда күпкә күбрәк мәгълүмат бар.

## Нәтиҗә
5 төзелгән һәм 0 яхшыртылган мәкалә, 0 калып, 0 рәсем.

## Бүләкләр

### КХР ордены

* Хөрмәтле проектта катнашучылар! КХР атналыгы кысаларында 10 һәм аннан да күбрәк мәкалә язган һәркемгә атнада катнашу истәлегенә проект кураторы тарафыннан «КХР ордены» тапшырылачак. **Шартлар**: әһәмиятлелек, язылган мәкаләнең күләме 5000 байттан ким булмаска тиеш һәм мәкаләдәге мәгълүматны раслаучы бер абруйлы чыганакның булуы мәҗбүри.

### Проекттан рәхмәт
Бер атна эчендә бер яки берничә мәкалә язган катнашучыларның фикер алышу битләрендә атна тәмамлангач, проектның шәхси рәхмәте белдереләчәк.

## Статистика
**Зинһар, кертем мәгълүматларын яңартырга онытмагыз.**

## Ясарга кирәк
Түбәндәге исемлектәге мәкаләләрдән тыш, төбәк белән бәйле теләсә нинди әйберләр турында яза аласыз.

### Шәхесләр

* Җаң Айлиң en
* Кажыгумар Шабдан улы kk
* Игнатий Гуң Пиньмэй en
* Линь Җао en
* Бао Тоң en

### Тарих

* Зур юл хөкүмәте en
* Ляо en
* Харбин советы en

### Мәдәният

* Кытай аждаһасы en
Рәхимулла (мәчет, Пойковский)

**«Рәхимулла» мәчете**, Пóйковский мәчете () ― Россия Федерациясе субъекты Хант-Манси автономияле округының Пойковский шәһәр тибындагы бистәсендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (*[[мәчет]]*). Россия мөселманнары Дини җыены составындагы округ Диния нәзарәтенә керүче  җирле мөселман җәмгыяте (мәхәллә) карамагында.

Пóйковскийда (1967 елга кадәр *Мушкино бистәсе*, 1968 елдан штб) 2024 елда 26 494 кеше яшәгән. 2010 елда бистә урнашкан Нефтеюганск районында яшәгән халыкның (44 815 кеше) татарлар 10,2% ын (4 552 кеше), башкортлар 4% ын (1 800 кеше), азәрбайҗаннар 1% ын (581 кеше), таҗиклар 1,1% ын тәшкил иткән.

## Тарих
2000 елның 11 ноябрендә Пойковскийда «Рәхимулла» мәчете ачыла. 

2014 елның 10 июлендә җирле мөселман дини оешмасы юридик затларның бердәм дәүләт реестрында теркәлгән, имам-хатыйб Абдукодирхон Абдукаюмович Почоев. 

2014―2015 елларда мәчет бинасы реконструкцияләнгән. Реконструкция барышында намаз залларының мәйданы ике тапкыр арттырылган, бина янәшәсендәге территория төзекләндерелгән. Дини иҗтимагый оешма мәчет бинасын һәм ул урнашкан җир участогын үз милкенә алган. 

Көндәлек биш вакыт, җомга һәм бәйрәм намазларыннан тыш, мәчеттә теләүчеләр өчен гарәп телен өйрәнү дәресләре үткәрелә, дини мәсьәләләр буенча коллектив һәм шәхси әңгәмәләр, Россиянең әйдәп баручы Ислам университетлары һәм дини үзәкләре укытучылары белән очрашулар уза.

Зур капиталь мәчет төзү планнары бар.

## Җитәкчелек
* Имам ярдәмчесе Нугман хәзрәт (Нумонхуджа Абдукаюмович) Почоев (1983 елгы)  

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*  Мечеть пгт. Пойковский. ok.ru
* Ураза-байрам в мечети пгт. Пойковский, 2024. vk-видео
 

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр 
Төркем:2000 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Хант-Манси автономияле округы мәчетләре
Cañ Ayliñ

**Cañ Ayliñ**, şulay uq **Eylin Çañ** bularaq bilgele (, ; *[[1920 yıl|1920 yılnıñ]] [[30 sentäber|30 sentäbere]],  — [[1995 yıl|1995 yılnıñ]] [[8 sentäber|8 sentäbere]], [[Los-Anceles]]*) — Qıtay yazuçısı.

## Biografiäse
Cañ Aylin 1920 yılnıñ 30 sentäberendä  territoriäsendä tuğan. Bulaçaq yazuçı zatlı ğailädän çıqqan: anıñ äbise Çiñ imperiäseneñ yuğarı sanovnigı Li Honcañnıñ qızı bulğan. 1922 yılda, Aylinğa 2 yäş tulğaç, ğailä Täncinğa küçengän, ämmä 1923 yılda änise ğailäsen taşlağan häm Böyekbritaniägä kitkän. Tizdän ätise üzenä başqa xatın-qıznı tapqan häm opium tartuğa häväslängän. Ätiseneñ üz zararlı ğädätlären qaldırırğa väğdälärenä häm äniseneñ 1928 yılda qaytırğa rizalığına qaramastan, 1930 yılda ir belän xatın tulısınça ayırılışqannar. Cañ Aylin häm anıñ abıysı ätise belän qalğannar.

Cañ Aylin dürt yäşennän uqıy başlağan, aña äle un yäş tä tulmağan, ä klassik romannar inde uqılğan. Tuğan qıtay telennän tış, ul ingliz telen dä yaxşı belgän, bu aña 1939 yılda  uqırğa stipendiä alırğa mömkinlek birgän. Ämmä qız mömkinlekne qullana almağan: ikençe Yaponiä-Qıtay suğışı başlanğan. Cañ  ingliz ädäbiätın öyränä başlağan, ämmä monda da suğış anıñ uquwına qomaçawlağan: çığarılışqa yartı yıl qalğan, 1941 yılnıñ dekäbrendä, Hoñ Koñ yaponnar tarafınnan basıp alınğan, häm Cañ Aylin materik Qıtayına, Şañhayğa qaytırğa qarar itkän.

Berençe tanılu aña Şañhayğa qaytqaç kilgän. 1943 yılda ul näşir Cou Şouçuanğa täqdim itelgän, ul anıñ eşläre belän qızıqsınğan häm başlanğıç yazuçığa yärdäm kürsätkän. Aldağı berniçä yılda qız üzeneñ iñ tanılğan äsärlären yazğan — «Häläq bulğan şähärdä mäxäbbät» häm «Altın boğawlar» povesten.

1952 yılda yazuçı Hoñ Koñqa qaytqan. Öç yıl däwamında ul AQŞ mäğlümat agentlığında häm törle ädäbi basmalarda eşlägän, ämmä yäşäw öçen aqçanı ul dramaturg bularaq eşläp tapqan. Hoñ Koñnıñ berniçä teatrı säxnälärendä anıñ iske äsärläre buyınça pyesalar quyılğan. Näq menä monda ul üzeneñ ike töp äsären yazğan: «Yandırğan cirdä mäxäbbät» häm «Döge üsenteläre».

1955 yılda Cañ Aylin Qıtaydan AQŞqa küçengän, tuğan ilenä bütän qaytmağan. Ul Kaliforniä universitetı qarşındağı Qıtaynı öyränü tikşerenüläre üzägendä eşlägän, «Qızıl bülmädäge töş» romanın tikşerü belän şöğellängän. 1973 yıldan Los-Ancelesta yäşägän, anda ingliz telenä berniçä Qıtay äsären, ayırım alğanda, Çiñ yazuçısı  Şañhay kurtizankaları tormışı turında «Diñgezdä qızlar tormışı» romanın tärcemä itkän. Cañ Ayliñ äzerlägän tärcemä qulyazması yazuçı ülgännän soñ tabılğan häm basılıp çıqqan.

Cañ Aylin 1995 yılnıñ 8 sentäberendä Los-Ancelestağı fatirında wafat bulğan.

## İskärmälär

Төркем:30 сентябрь көнне туганнар
Төркем:1920 елда туганнар
Төркем:8 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:1995 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Кытай язучылары
Төркем:АКШ язучылары
Төркем:XX гасыр язучылары
Белоярский мәчете (ХМАО)

**Белоярский мәчете** () ― Россия Федерациясе субъекты Хант-Манси автономияле округының Белоярский районы административ үзәге Белоярский шәһәрендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (*[[җәмигъ мәчете]]*). Россия мөселманнары Дини җыены составындагы округ Диния нәзарәтенә керүче җирле мөселман җәмгыяте (мәхәллә) карамагында.

Белоярскийда  (1973 елдан бистә, 1988 елдан шәһәр) 2010 елда шәһәр халкының (20 283 кеше) өчтән бер өлешен этник мөселманнар, шул исәптән, татарлар 5,5% ын (1 083 кеше), комыклар 1,8% ын (345 кеше), башкортлар 1,7% ын (329 кеше), кыргызлар 1,2% ын (236 кеше) тәшкил иткән, шулай ук азәрбайҗаннар (84 кеше), үзбәкләр (67 кеше), нугайлар (42 кеше), казакълар (36 кеше) яшәгән.

## Тарих
2007 елда шәһәр мөселманнары, финанс мөмкинлекләреннән чыгып, башта гыйбадәт йорты төзергә карар итәләр. Гәрчә бөтен документлары әзер булса да, мәчет төзелеше өчен хакимият тарафыннан урын бүленеп бирелсә дә, шәһәрдә мәчет төзүнең беренче омтылышы уңышлы барып чыкмый, моңа Белоярскийда мәхәлләнең үз имамы булмавы да комачаулый.

2009 елның октябрь аенда шәһәр администрациясе башлыгы Сергей Маненков булышлыгы һәм «ЛУКОЙЛ-Западная Сибирь» ҖЧҖ финанс ярдәме белән Белоярский шәһәрендә мәчеткә нигез салынган. Бинаны агач панельләрдән төзү планлаштырыла, алар Белоярскийда инновацион немец технологиясе буенча эшләнә.

Белоярский шәһәренең җирле мөселман оешмасы 2010 елның 21 апрелендә юридик затларның бердәм дәүләт реестрында теркәлгән.

Мәчет район хакимияте ярдәме белән, спонсорлар, җирле эшмәкәрләр, гади шәһәр халкының иганәләренә бер ел эчендә (2011 елның октябреннән 2012 елның октябренә кадәр) төзелгән . 2012 елның 27 октябрендә, Корбан бәйрәменең икенче көнендә,  Белоярскийда җәмигъ мәчете ачылган. Мәчет шәһәр читендә, ритуаль хезмәтләр бюросы артында урнашкан ― бу актив төзелә торган яңа микрорайоннар территориясе.

2017 елның 26 маенда мәчет коймасы янында «Дуслык» аллеясы утыртылган.

2019 елда, Корбан бәйрәменнән соң, район башлыгы Сергей Маненков булышлыгы белән, мәчет ишегалды мәйданы плитка белән түшәлгән (300 кв.м.) һәм юллар салынган.

## Бина
200 кеше сыйдырышлы мәчет. Белоярский шәһәре Җәмигъ мәчетендә һәр көнне ислам нигезләре буенча дәресләр уза,  якшәмбе көннәрендә балалар өчен якшәмбе мәктәбе эшли.

## Җитәкчелек
* 2016 елның 12 октябреннән имам-хатыйб, җирле мөселман дини җәмгыяте (ММРО) рәисе Магмур хәзрәт (Маъмуржон Мехманович) Тухтасинов (1964 елгы) .

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* В г. Белоярском ХМАО за год построят инновационную мечеть. islamsib.ru, 23.12.2009
  

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр 
Төркем:2002 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Хант-Манси автономияле округы мәчетләре
Түбән Сортым мәчете (ХМАО)

**Түбән Сортым мәчете**, Зинур Хөсәенов исемендәге мәчет () –— Россия Федерациясе субъекты Хант-Манси автономияле округының Сургут районы Түбән Сортым бистәсендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (*[[мәчет]]*). Россия  мөселманнары Дини җыены составындагы округ Диния нәзарәтенә керүче  җирле мөселман җәмгыяте (мәхәллә) карамагында.

2002 елгы җанисәп буенча татарлар бистә халкының (10 572 кеше) 14% ын тәшкил иткән.

## Тарих
1999 елда төзелгән мәчетнең элеккеге агач бинасына намаз вакытында җитмеш кешедән артык сыймый. Бәйрәм намазларын мөселманнар урамда укырга мәҗбүр булган.

2004 елның җәендә яңа мәчет нигезенә беренче субай кагыла. Мәчет төзү өчен 22 миллион сумга якын акча кирәк була. 2004 елда бистәнең 10 меңлек халкының 40% ын мөселманнар тәшкил иткән. Мәчеткә нигез ташын салу тантанасында ХМАО мөфтие Таһир хәзрәт Саматов катнашкан. 

2014 елның 27 октябрендә бистәдә Җәмигъ мәчете ачылган . Төзелеш ике ел барган. Мәчет төзелешенең башлап йөрүчесе Фирдәвис Хәлимов («Нижнесортымскнефть» НГДУ башлыгы урынбасары). Төзелешкә бистә кешеләре, предприятиеләр ( ПАҖ) ярдәм иткән, беркем дә, хәтта  руслар, украиннар, әрмәннәр дә читтә калмаган. 

Яңа мәчеттә беренче намазда округның башка шәһәрләреннән чакырылган мөселман дин әһелләре арасында Хант-Манси автономияле округы мөфтие Таһир хәзрәт Саматов та катнашкан.

Гыйбадәт йорты «Нижнесортымскнефть» НГДУның беренче (1988―2002 елларда) башлыгы профессор, фән докторы хаҗи Зинур Мирсалихҗан улы Хөсәенов (1939 елның 25 апрелендә БАССР Атнагол (Туймазы районы) авылында туган, 2005 елның 1 июлендә Түбән Сортымда вафат) хөрмәтенә «Зинур» мәчете дип аталган . Түбән Сортымда беренче (агач) мәчет тә, православие гыйбадәтханәсе дә аның ярдәме белән барлыкка килгән булган. 

2021 елда Җәмигъ мәчетенә капиталь ремонт ясалган. 2021 елның 30 ноябрендә капиталь ремонттан соң Җәмигъ мәчете ачылган.

## Бина
700 квадрат метрдан артык мәйданлы бинада 100 кеше сыйдырышлы намаз залы, якшәмбе мәктәбе (мәдрәсә) бүлмәсе, цоколь катында дин тотучылар өчен юыну бүлмәсе (тәһарәтханә) урнашкан. 

Мәдрәсәдә Ислам нигезләре, Коръән, балалар һәм өлкәннәр өчен гарәп телен өйрәнү буенча дәресләр үткәрелә; китапханә һәм кибет эшли, анда мәхәллә кешеләре Коръән, мөселман календарьлары, брошюралар сатып ала ала.

Һәр җомга мәхәллә әгъзаларыннан 150 кеше мәчеткә җыела.

## Җитәкчелек
Имам-хатыйб Солтан хәзрәт Тохтаев
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Открытие Соборной мечети в посёлке Нижнесортымский. Интернет-портал «Земляки» 
* Открытие мечети в Нижнесортымском. YouTube видео, 3:54

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр 
Төркем:2014 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Хант-Манси автономияле округы мәчетләре
Гордана Силяновска-Давкова

**Гордана Силяновска-Давкова** (; *[[1953 ел]]ның [[11 май|11 мае]], [[Югославия Социалистик Федератив Җөмһүрияте |Югославия СФР]], [[Македония Социалистик Җөмһүрияте |Македония СР]], [[Охрид]]*) ― 2024 елның 12 маеннан  Төньяк Македония президенты. Ил парламенты әгъзасы (2020―2024), Македония Республикасы хөкүмәтендә портфеле булмаган министр (1992―1994).

## Тәрҗемәи хәле
1953 елның 11 маенда Охрид шәһәрендә туган. 1973 елда урта мәктәпне, 1978 елда Өскеп университетының юридик факультетын тәмамлый, шунда хокук магистры дәрәҗәсен ала. 1993 елда  *cum laude* (почетлы)  хокук докторы дәрәҗәсен ала, комиссияне профессор Франц Град җитәкли. Докторлык диссертациясе темасы: «Җирле үзидарә — нормалар һәм чынбарлык арасында» (1994).

1989 елдан  юридик факультетында «Сәяси системалар» дисциплинасында ассистент һәм укытучы булып эшли. 1994 елда конституцион хокук һәм сәяси системалар доценты итеп билгеләнә, 2004 елдан ― профессор. 1990―1992 елларда Македония Республикасы Җыелышының (ил парламенты) Конституция комиссиясе әгъзасы, 1992―1994 елларда Бранко Црвенковскийның беренче хөкүмәтендә портфеле булмаган министр. БМО сайлаулары буенча эксперт, Европа Советы каршындагы җирле үзидарә буенча бәйсез экспертлар төркеме рәисе урынбасары. 2008―2016 елларда  әгъзасы, конституцион хокук һәм сәяси системалар буенча күп кенә фәнни хезмәтләр авторы. 2017―2018 елларда республикада албан телен куллануны киңәйтү турындагы законга һәм Преспан килешүенә каршы җәмәгать эшлеклесе буларак чыгыш ясый.

2019 елның 16 февралендә ВМРО-ДМПНЕ партиясе тарафыннан Төньяк Македония Президентлыгына кандидат буларак тәкъдим ителә. Үзенең тәкъдим ителүеннән соң, җиңгән очракта кабат референдум башларга һәм илгә элеккеге исемен кайтарырга вәгъдә итә. Әмма сайлауларның икенче турында Стево Пендаровскига җиңелә (51,66 : 44,73).

2024 елда кабат Президентлыкка кандидат буларак тәкъдим ителә. Бу юлы  икенче турында гамәлдәге Президент Стево Пендаровскины зур аерма белән җиңә (69,01 : 30,99) һәм Төньяк Македония Президенты итеп сайланган беренче хатын-кыз була.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Төньяк Македония сәясәтчеләре
Төркем:Төньяк Македония президентлары
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре 
Төркем:Гамәлдәге дәүләт башлыклары
Төркем:Хокук буенча философия докторлары 
Төркем:Любляна университетын тәмамлаучылар
Төркем:Изге Кирилл һәм Мефодий университетын тәмамлаучылар
Research and Development - USA

**Research and Development - USA** () — АКШның ССРБ белән икътисади-мәдәни багланышларны үстерү максатында 1972 елның 17 июленнән алып, 17 августына кадәр Казанда уздырылган күргәзмәсе. Оештыручысы — USIA оешмасы.

Күргәзмә урыны итеп Үзәк стадион каршындагы мәйданчык сайланган. Шул уңайдан якындагы Киров урамындагы Успение чиркәвенең биек каланчасын сүтәләр. 

Күргәзмәне барлыгы 370 мең кеше тамаша кыла. Кунак-тамашачыларны мул итеп өләшенгән сувенир продукция, АКШ турындагы журналлар белән җәлеп итәләр. Кунаклар белән эш итүче хезмәткәрләр буларак урыс телле американнар һәм АКШ татарлары хезмәт итәләр. Чит илдә яшәп тә, туган телен онытмаган милләттәшләрне күрү Казанда гомер иткән күп тамашачылар өчен гадәттән тыш хәл кебек кабул ителә. USIA төзеп калдырган аналитик язмадан билгеле булганча, күргәзмәне зыярат кылган татарлар милләттәш хезмәткәрләр белән үзләренең зарларын теләп уртаклашканнар. Борчылу уяткан төп мәсьәләләр: Казанда читтән килеп урысларның күпләп һәм туктаусыз урнашуы, татар мәктәпләренең азлыгы һәм кыен хәле, ислам диненең кысылуы, катнаш өйләнешүләр күплеге, татар теленең урыс алынмалары белән чуарлануы.

Шулай ук аналитик язманы төзүчеләр үзләре өчен гаҗәп күзәтүләр ясыйлар: балаларын ияртеп килгән, татарча аралашкан кешеләрнең балалары әти-әниләренә урыс телендә җавап кайтаралар, һәм күпчелек урыс кешеләре татарларга карата өстән карыйлар. 

Күргәзмәнең Казан халкы арасында искиткеч уңышына карамастан, җирле матбугатта аның турында язмалар булмый диярлек. Нибары ачылу көнне Советская Татария белән Социалистик Татарстан гәзитләрендә бер юллык хәбәрләр урнаштырыла. 

Бу күргәзмә шулай ук Тбилиси, Мәскәү, Волгоград, Донецк һәм Ленинград шәһәрләренең һәрберсендә берешәр ай эшли.

2 миллионга кадәр совет ватандашы хосусый милекчелекнең өстенлекләрен күрергә тиеш була. Күргәзмәгә АКШның 26 иң алдынгы корпорациясе фәнни-техник эзләнүләрен һәм эшләнмәләрен җибәрә. Танышу өчен куелган продукция һәм үрнәкләр  Аполлон-10 космик модульдән башлап, кухня җиһазына кадәр була.

## Чыганаклар
* Выставка "Исследования и разработки США" в Казани 1972 г. в американских источниках

## Искәрмәләр

Төркем:1972 ел
Төркем:Күргәзмәләр
Халыкка багышланган тормыш

**Халыкка багышланган тормыш**  - 1990 елда Татарстан китап нәшриятында басылган китап. Китапта беренче халык пианисты Заһидулла Яруллин, ТАССРның атказанган артисткасы Гөлсем Сөләйманова, ТАССРның халык артисты, ТАССРның атказанган  сәнгать эшлеклесе, гармунчы Фәйзулла Туишев турында истәлекләр тупланган. Китапның тиражы - 3000 экз.

## Эчтәлек
* Революциягә кадәр татар музыка сәнгате
* Заһидулла Яруллин
* Гөлсем Сөләйманова
* Фәйзулла Туишев
## Сылтамалар
Төркем:1990 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Иманга тугрылык (китап)

**Иманга тугрылык** - 1997 елда Татарстан китап нәшриятында Равил Әмирханның басылган китабы. Тарих фәннәре кандидаты Равил Әмирханның әлеге китабы татар халкының күп гасырлык рухи-мәдәни мирасын өйрәнүгә багышланган.  Китапның тиражы - 3000 д.
## Эчтәлек
* Иҗади тапыну (автордан)
* Тарих-сәяхәт
** Кайда вөҗданга ирек?
** Татар халкының Ватан сугышы
** Белев мөхарәбәсе
** Какшамас рух чагылышы
** Олуг милләт хадиме
** Гыйлем диңгезеннән бер тамчы
** "Иттифак"ның данлы юлы
** Яшерен "Әл-Ислах" комитеты
** Тарихи сәяхәт мизгелләре
** Таныклыктан ташбилгегә кадәр
** Милләт тамырына балта белән
** Иманга тугрылык
** Герб тирәсендә
* Мәгърифәт
** Татар мәгарифе тарихыннан
** Дәреслекләребезнең тирән тамыры
** Татар университеты
** Мәшһүр мәгърифәтче һәм философ
** Мәдәниятыбыз сагындагы Мәдинә
* Матбугат, тел, әдәбият
** "Шималь яктан ... орды бер нур"
** Демократик матбугатта әдәбият мәсьәләләре
** Алдынгы матбугат һәм цензура
** Төрки дөньясында бердәнбер
** Гаяз Исхакый - журналист һәм публицист
** Туктарый һәм матбугат
** Төзәтмикче Тукайны!
** Классик мирас тирәсендә уйланулар
** Тыйнак талант
** Газиз телеңә, татар, төбәмәче алтатар!
** Кыскача библиография
** Автор турында белешмә

## Сылтамалар
*  Книга. Иманга тугрылык (Верность долгу) / Р. Амирхан. - Казань: ТКИ., 1997 г.

Төркем:1997 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Кара тактада ак эз

**Кара тактада ак эз**  - 2019 елда Ихлас нәшриятында Ринат Нуруллиның басылган китабы. Әлеге китапта Норлат районының абруйлы шәхесләре исемлегенә кертелгән укытучы Җомагылов Фәиз Хәфиз улы тормышы турында мәгълүматлар бирелә. 
## Эчтәлек
## Сылтамалар
Төркем:2019 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Ихлас нәшриятында басылган китаплар
OpenAI

**OpenAI** — 2015 елның декабрендә Сан-Францискода штаб-фатиры белән нигезләнгән ясалма фәһем(ЯФ) өлкәсендә Америка фәнни-тикшеренү оешмасы. OpenAI составына Делавэр штатында теркәлгән коммерцияле булмаган оешма OpenAI, Inc һәм аның бүлендек коммерция ширкәте OpenAI Global, LLC керә. OpenAI үз алдына «имин һәм файдалы» көчле ЯФ коруны максат итеп куя, аны оешма «икътисади яктан иң кыйммәтле эшне башкаруда кешедән өстен булган югары мөстәкыйль системалар»дип билгели. Морадына ирешү өчен оешма берничә зур тел моделе, шул исәптән GPT-4 һәм ChatGPT, шулай ук Dall-E кебек сурәтләр ясау өчен модельләр булдырган. ChatGPT чыгарылышы ЯФгә киң кызыксыну уяткан дип санала, һәм, гомумән, аның эшләмәләр ЯФ язы чорына зур өлеш кертә. Элек ул ачык чыганаклы модельләр бастырган. 

OpenAI коммерцияле булмаган оешмасы 2015 елның декабрендә нигезләнгән; аның рәисдәшләре Сэм Олтман һәм Илон Маск булган. Оешма һәм аның бүлендек коммерция ширкәтенә нигез салучылар һәм җитәкчеләре арасында ЯФ өлкәсендә эшләүче галимнәр һәм мөһәндисләр, шул җөмләдән Илья Суцкевер, Грег Брокман, Тревор Блэквелл, Андрей Карпатый һәм Войцех Заремба. Оешма Y Combinator, Amazon Web Services, Infosys, РИД Хоффман, Джессика Ливингстон һәм Питер Тиль кебек эре инвесторлардан венчур финанслау ала. Microsoft ширкәте 2023 елда шулай ук OpenAI’га 10 миллиард доллар инвестицияләгән.

2023 һәм 2024 елларда OpenAI авторлык хокукларын бозу турында күп санлы мәхкәмә эшләренә юлыккан. 2023 елның ноябрендә OpenAI мөдирләр шурасы Сэм Олтманны башкарма мөдир вазифасыннан азат итәргә булды. Бу карар инвесторларны һәм хезмәткәрләрны нык борчыды. Microsoft Олтманны яңа ЯФ-юнәлешнең җитәкчесе вазифасына кабул итәчәген хәбәр итә; OpenAI’да 770 хезмәткәрнең 738е оешмадан китәргә һәм Олтман артыннан барырга әзер булуларын белдереп ачык хатка кул куялар. Нәтиҗәдә, Олтман яңадан кайтарыла, ә мөдирләр шурасында үзгәрешләр ясала.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Илон Маск
Төркем:OpenAI
Төркем:Ясалма интеллект
Төркем:Әлифба буенча компанияләр
Сагыналар сине якын дуслар

**Сагыналар сине якын дуслар** - 1991 елда Татарстан китап нәшриятында басылган китап. Китапка композитор Сара Садыйкова турында язмалар тупланган. Төзүчеләре - Әлфия Айдарская, Гөлшат Зәйнашева. 

## Эчтәлек
* Ә. Айдарская, Г. Зәйнашева. Укучыга
* М. Яруллин. Зур талант иясе
* Гомәр Бәширов.  Аның тылсымлы көче.
* Бакый Урманче. Хатирәм.
* И. Һилалов. Бергә үткән юллар.
* З. Бәширова. Ахирәт дустым.
* Һидаят Солтанов. Былбыл Сара
* Р. Харитонов. Минем гадәти булмаган панциенткам
* Җ. Вәлиева. Сүрелмәс, сүнмәс талант
* Һ. Идиятуллина. Дуслыкка тугры иде.
* М. Кәрим. Ут алырга кергән кебек кенә
* Риза Ишморат. Аның моңнары.
* Галия Кайбицкая. Сара дустым.
*  М. Шәмсетдинова. Юл күрсәтүчем
* Гариф Ахунов. Безнең Сара апабыз.
* Ш. Биккол. Талга басып, тал тибрәтеп
* Хәйдәр Бигичев. Очрашуларымның берсе турында
* Туфан Миңнуллин. Хыялы якты иде.
* Мәдинә Маликова. Һәйкәл
* Ә. Китаев. Сара Садыйкова!
* Р. Исмәгыйлов. Канатлы җырлар композиторы
* Әлфия Айдарская. Иң кадерле кешем
* А. Гыйльметдинов. Талант һәм шәхеснең үлемсезлеге
* Зөһрә Сәхәбиева. Җырлары белән дөньяга чыктым
* Н.Гәрәева. Үзе дә гүзәл иде
* Гөлшат Зәйнашева. Сагыну
* М. Галиев. Соңгы минутлар
* һ.б.

## Сылтамалар
Төркем:1991 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Равил Әмирхан

**Равил Госман улы Әмирхан** — татар галиме, тарихчы, тарих фәннәре докторы (1997), Татарстанның атказанган фән эшлеклесе (1999).

## Биографиясе

1946 елда Сембер өлкәсенең Иске Кулатка районы Иске Кулатка авылында туа. Казан дәүләт педагогика институтын «милли мәктәптә рус теле һәм әдәбияты укытучысы» белгечлеге буенча тәмамлагач, Балтач, Иске Салавыч һәм Ленино-Кокушкино авылларындагы урта белем бирү мәктәбендә өч ел эшли.

1971 елда Г.Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм тарих институтының тарих секторы аспирантурасына укырга керә.

1997 елдан ТР Фәннәр Академиясенең Тарих институтында яңа һәм иң яңа тарих бүлеге мөдире.

## Китаплары
* 1997 ел — Иманга тугрылык (Верность долгу) [национальная история, просвещение, пресса, проблемы языка и литературы]. — Казан.
* 2002 ел. Без — татармыз. Мәгариф нәшрияты.
* Татарская демократическая печать (1905—1907 гг.). — М.: Наука, 1988. — 188 с.
* История Казани. Первая книга. — Казань, 1988 (чл. авт. колл.).
* Образование татарской нации //Материалы по истории татар. народа. — Казань, 1995.
* Развитие татарского предпринимательства в начале ХХ в. (1901—1917 гг.) //Поволжье в системе всероссийского рынка: история и современность. — Чебоксары, 2000.
* Татарская дореволюционная пресса в контексте «Восток-Запад» (на примере развития русской культуры). — Казань: Тат. кн. изд-во, 2002. — 239 с.
* Система конфессионального образования у татар //Ислам и мусульманская культура в Сред. Поволжье: история и современность. — Казань, 2002.
* История Казани в документах и материалах. XX век / под ред. Р. У. Амирханова. — Казань: Магариф, 2004. — 711 с.
* Татарский народ и Татарстан в начале ХХ века: Исторические зарисовки. — Казань, 2005.
* 2005 ел - Әмирханнар. — Казан, ТКН

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Татар энциклопедиясе.

## Сылтамалар
* Равил Әмирхан мирасы.Безнең мирас журналы.

## Әдәбият

* Амирханов Равиль Усманович (Равиль Амирхан) // Тюркологи современного Татарстана: справочник. М., 1997.

* Страницы истории татарского народа и Татарстана в новое и новейшее время. Казань, 2007.

Төркем:Татар галимнәре
Төркем:Татар тарихчылары
Төркем:Татарстанның атказанган фән эшлеклеләре
Harbin sovetı

**Harbin sovetı** yäki **Harbin eşçe häm soldat deputatları sovetı** — Harbinda waqıtlıça xakimiätne alğan häm 1917 yılnıñ sentäberennän dekäbrenä qädär eşlägän inqilabi üzidärä organı. Harbin garnizonı soldat deputatları sovetın häm  xezmät itüçelär arasınnan eşçe deputatlar sovetın berläşterü yulı belän bilgelängän. Sovet räise itep  saylanğan.

## Tarixı
Monarxiä bärep töşerelüwe turında xäbär alğaç,  elekkege patşa idärä organnarın alıştıru öçen sovetlar oyıştırğan. 1917 yılnıñ sentäbere başında bolşevik  eşçe häm soldat deputatlarınıñ berläşkän sovetı räise itep saylanğan. 1917 yılnıñ 26 oktäbrendä Harbinğa Oktäber inqilabı turında xäbär kilgän häm şähärdä «Böten xakimiät Sovetlarğa!» digän çaqıru belän massaküläm demonstratsiä uzğan.

Harbin sovetı sorawına cawap telegrammasında Vladimir Lenin böten xakimiät tulılığın alırğa,  QKTY citäkçelegennän, şulay uq Harbin, Kuaçenzı häm Xaylardağı iske konsullarnı çitläşterergä çaqırğan.

1917 yılnıñ 29 noyäbrendä (12 dekäbrendä) Harbin sovetı barlıq oyışmalarnı taratqan häm üzen QKTYda berdänber xakimiät organı dip iğlan itkän. 4 (17) dekaberdä Harbin sovetı general D. Xorvatnı timer yul belän idärä itüdän çitläştergän häm yulnıñ komissarı itep B. Slavinnı bilgelägän. 1917 yılnıñ 13 (26) dekäbrendä Harbinğa D. Xorvat üteneçe buyınça  citäkçelegendäge Qıtay ğäskärläre kergän häm Harbin sovetın tar-mar itkän: sovetqa Harbin garnizonınıñ inqilabi qaraşlı öleşlären häm şäxsän bolşeviklar M. Rütin häm B. Slavinnı sörgen turında ulimatum birep, Qıtay xakimiätläre Sovetnıñ berniçä totılğan äğzasın atıp ütergän.

## İskärmälär

Төркем:Тарихи дәүләтләр
Төркем:1917 елда ябылган оешмалар
Төркем:Россия инкыйлабы
Әссәламү галәйкүм (китап)

**Әссәламү галәйкүм** - 1993 елда Татарстан китап нәшриятында Җәмил Зәйнуллинның китабы. Китапта татарларда мең елдан гамәлдә булган гарәп әлифбасы, аның үткәне, гарәп, фарсы телләре турында белешмәләр һәм дини текстлардан мисаллар рәвешендә Коръән сүрәләре һәм аларның кирилл язуыбызга күчерелмәсе, татарчага тәрҗемәләре бирелә. Тышлык рәссамы - Рушан Шәмсетдинов. Китапның тиражы - 50 мең д.

## Эчтәлек
## Сылтамалар
Төркем:1993 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Мәзәкчеләр мәҗлесе

**Мәзәкчеләр мәҗлесе** - 2001 елда "Идел-Пресс" полиграфия-нәшрият комплексында басылган китап. Җыентыкка "Ватаным Татарстан" газетасында басылган мәзәк хәлләр, "Шулай да булгалый" рубрикасында чыккан язмалар тупланган.

## Сылтамалар
Төркем:2001 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар
Кил әле, таныш булыйк

**Кил әле, таныш булыйк...** - 2005 елда "Тамга" нәшриятында басылган китап. Татар укучыларын төрек әдәбияты җәүһәрләре белән таныштыру максатыннан төзелгән бу җыентыкта, танылган язучыларның хикәяләре, романнардан өзекләр тупланган. Төрекчедән Асия Рәхимова тәрҗемә иткән. Китап Төркия Җөмһүриятенең  Казандагы Баш Консуллыгы һәм ТИКА оешмасы ярдәме белән нәшер ителде. Китапның тиражы - 1000 экз.
## Эчтәлек
* Кереш сүз 
* А.Рәхимова. Төрек әдәбиятында Юныс Әмрә
* Коркут Баба китабы. Салур Казан әсир төшкәннән соң Уруз чыгарган дастанны бәян итә. (Дастаннан өзек)
* Өмәр Сәйфетдин. Вәлинигъмәт - шәфкать иясе
* Өмәр Сәйфетдин. Биек үкчәләр
* Тарык Бугра. Кече Ага (Романнан өзек)
* Тарык Бугра. Улыбыз
* Сабахатдин Гали. Хәсән чоңгылы
* Мәхмәт Сейда. Авылга бәхет китерүче Мәмәт
* Шәвкәт Булут. Язмыш
* Беһзат Ай. Мирас бүлешү
* Борһан Гүнәл. Кышның хәле башка
* Алев Алатлы. Ясминнәр һаман да томаннар артындамы? ("Ясминнәр" романыннан өзек)
* Орхан Памук. Өч мушкетер ("Кара китап" романыннан өзек)
* Орхан Памук. Минем исемем Кызыл (Романнан өзек)

## Сылтамалар

Төркем:2005 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Төрек язучылары
Төркем:Төркия язучылары
Сара Садыйкова (китап)

**Сара Садыйкова** (китап) - 1996 елда Татарстан китап нәшриятында Гөлшат Зәйнашеваның басылган китабы. Китап татар опера сәнгатенә нигез салучыларның берсе, җырчы һәм композитор Сара Садыйкованың тормышы һәм иҗаты турында сөйли. Китапның тиражы - 2000 д.

## Эчтәлек
* Укучылар игътибарына
* Кечкенә генә кереш сүз
* Балачак сәхифәләре
* Сабыйларның канатланыр вакыты
* Өметләр Мәскәүдә - башкалада чәчәк ата
* Алар кабызган утлар
* Татар операсы карлыгачлары
* Агымга каршы
* Җидегән чишмә - моң чишмәләре туганда
* Соңгы сулыш - соңгы моң
## Сылтамалар
Төркем:1996 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Вилис Криштопанс

**Вилис Криштопанс** (*Vilis Krištopans*) —  Латвия сәясәятчесе, Латвия дәүләт керемнәре министры (1993-1994), Латвия элемтә юллары министры (1995-1998), Латвиянең баш министры (1998-1999), Латвия Сеймының 5-8 һәм 14 нче чакырылышлары депутаты. 
 

## Искәрмәләр
Югорск мәчете

**Югорск мәчете** () –— Россия Федерациясе субъекты Хант-Манси автономияле округының Югорск шәһәрендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (*[[мәчет]]*). Россия  мөселманнары Дини җыены составындагы округ Диния нәзарәтенә керүче җирле мөселман җәмгыяте (мәхәллә) карамагында.

2010 елгы җанисәп буенча шәһәрдә азәрбайҗаннар 251 кеше, башкортлар 371 кеше, казакълар 45 кеше, кыргызлар 174 кеше, таҗиклар 156 кеше, татарлар 1830 кеше, үзбәкләр 149 кеше исәпкә кергән.

2023 елда шәһәрдә 2 меңнән артык мөселман яшәгән.

## Тарих
Югорск шәһәренең мөселман җәмгыяте 1994 елдан бирле эшли. Җирле мөселман дини оешмасы 1999 елның 24 июлендә мәхәллә җыелышы тарафыннан оештырылган. 1999 елның 9 августында Җирле мөселман дини оешмасы (ММРО) Хант-Манси автономияле округының Юстиция идарәсе тарафыннан юридик затларның бердәм дәүләт реестрында теркәлгән.

Мәхәллә әүвәл Россия һәм Европа БДБ илләре мөселманнарының Үзәк Диния нәзарәте составындагы  Хант-Манси автономияле округы мөселманнарының төбәк Диния нәзарәтенә кергән.

1997 елдан бирле мәчет итеп файдаланылучы бина үз вакытында шәхси төзелеш буларак планлаштырылган, мәчетнең архитектурасы мөселман кануннарына туры килми. Шуңа күрә Югорск шәһәре администрациясе җирле дини мөселман оешмасы (мәхәллә) белән берлектә 500 кешегә исәпләнгән яңа мәчет төзү кирәклеге турында карар кабул итә. 2014 елда Югорск шәһәр башлыгы (2000―2018 елларда) Рәис Зәки улы Сәлахов (1960―2018) Югра мөфтие Таһир хәзрәт Саматов белән очрашу вакытында шәһәрдә яңа мәчет төзергә планлаштырылуын хәбәр итә. Генераль план проектына ярашлы, мәчет Торговая урамында, ике дәрәҗәле транспорт чишелеше районында урнашачак.

2015 елда яңа мәчет төзелеше өчен иганәләр җыю өчен «Бердәмлек» (Единство) хәйрия фонды булдырылган. Проект эзләнүләре башкарылган, шәһәрне формалаштыручы предприятие «Газпром трансгаз Югорск» ҖЧҖ көче белән хәйрия нигезендә бинаның эш проекты булдырылган.

Хәзерге вакытта яңа мәчет төзелеше буенча эш тукталган.

## Бина

Мәчет итеп файдаланылучы бина бер катлы, кирпечтән салынган, аның зурлыгы 13х13 метр, аерым торган манарасы бар.

Корбан бәйрәмендә 700гә якын мөселман мәчет һәм аңа якын территориядә намазга җыела.

2023 елда шәһәр хакимияте, автомобильләр туктау урыны ясау өчен, мәчет янындагы буш мәйданны мәчет файдасына биргән.

## Җитәкчелек
2003 елның 6 гыйнварыннан мәхәллә идарәсе рәисе имам Хәниф улы Салават хәзрәт Гаряев (1965 елның 6 февралендә туган).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Глава Югорска беспокоится о строительстве мечети. ansar.ru, 05.03.2014
Төркем:Әлифба буенча мәчетләр 
Төркем:Хант-Манси автономияле округы мәчетләре
Пыть-Ях мәчете

**Пыть-Ях мәчете** (Мечеть города Пыть-Ях ХМАО) ― Россия Федерациясе субъекты Хант-Манси автономияле округының Пыть-Ях шәһәрендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (*[[мәчет]]*). Россия мөселманнары Дини җыены составындагы округ Диния нәзарәтенә керүче җирле мөселман җәмгыяте (мәхәллә) карамагында.

Пыть-Яхта  (1982 елдан штб, 1990 елдан шәһәр) 2010 елгы җанисәп буенча 41 488 кеше, шулар эченнән азәрбайҗаннар 1 139 кеше (шәһәр халкының 2,75% ы), башкортлар 1 325 кеше (3.19% ы), комыклар 2 073 кеше (5,00% ы),  лезгиннар 549 кеше (1,32% ы), ногайлар 305 кеше (0,74% ы), таҗиклар 267 кеше (0,64% ы), татарлар 3 078 кеше (7,42% ы), чеченнар 701 кеше (1,68% ы) яшәгән.

Мәчет ― ХМАОда иң зурысы (2020)

## Тарих
Җирле мөселман дини оешмасы (мәхәллә) 1999 елның 9 августында юридик затларның бердәм дәүләт реестрында теркәлгән  

Шәһәрдә беренче мәчет Вертолетка шәһәрчегендә мәчет итеп җайлаштырылган бинада урнашкан булган. Мөселман бәйрәмнәрендә намазга килүчеләр, бина эченә генә сыймыйча, мәчет ишегалдын да тутырып утыралар.

2004 елда яңа Җәмигъ мәчете нигезенә беренче таш салынган. 120 урынга исәпләнгән мәчет проекты Яр Чаллыда архитектор Маркиз Басыйров тарафыннан эшләнгән булган, әмма бәяләр арту һәм мәхәллә әгъзаларының җыйган акчалары җитми башлау сәбәпле, мәчет төзелешен туктатып торырга туры килгән. Эшмәкәр, «АвтоСпецТранс» ҖЧҖ директоры Супьян Султанович Хужулов (1969 елда Гудерместа (Чечня) туган, Пыть-Ях шәһәр Думасы депутаты һәм ун бала атасы)  ярдәмгә килгән, мәчет бинасын зуррак итеп, проектны яңабаштан эшләргә кушкан. Мәчет төзелеше барышын күзәтүне дә үз өстенә алган. «АрхИдея» ҖЧҖ архитекторлык ширкәте (архитектор Дмитрий Русаков) мәчетне төзегән. Мәчет барлык Ислам кануннарына туры китереп төзелә. Мәсәлән, ир-атлар өчен аерым, хатын-кызлар өчен аерым намаз бүлмәләре, малайларны һәм кызларны Ислам нигезләренә өйрәтү өчен аерым уку бүлмәләре, дини йолалар үткәрү бүлмәләре каралган. Мәчет дин тотучылар акчасына төзелә. Ул 1500 ир-ат һәм 200 хатын-кызны сыйдыра ала. Балалар өчен якшәмбе мәктәбе эшли.

2012 елда Җәмигъ мәчете төзелеше туктап калган булган. Интервал суд арбитраж процесслары белән бәйле рәвештә барлыкка килгән. Ул вакытта шәһәр администрациясе җир участогын тартып алу турында дәгъва белән чыга. Арбитраж процесслары Омскида, Төмәндә һәм ике тапкыр Мәскәүдә, соңгысы Россия Югары Арбитраж суды президиумында узган. 2015 елдан төзелеш дәвам иткән. 2017 елда Корбан бәйрәме әле төзелеп бетмәгән яңа бинада узган. 

2020 елда Супьян Хужулов иганәсе ярдәмендә мәчеттә мәдрәсә класслары җиһазландырылган.
## Җитәкчелек
* 2003 елның 11 гыйнварыннан имам-хатыйб Гаджиев Магомедгаджи Белетович (Махачкаладан, Дагстан ислам университетын тәмамлаган) 
* Имам ярдәмчесе Айрат Нигъмәтуллин

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*  В Пыть-Яхе возводят мечеть. ТРК Пыть-Яхинформ, 21.08.2018. YouTube видео, 3:58
Төркем:Әлифба буенча мәчетләр 
Төркем:Хант-Манси автономияле округы мәчетләре
Өзелгән дога

**Өзелгән дога** - тарихчы Рәмзи Вәлиевның  2007 елда Татарстан китап нәшриятында басылган китабы. Китапта вәисиләр хәрәкәтен , Болак арты республикасы вакыйгаларын һәм Октябрь инкыйлабыннан соң булган репрессияләрне тасвирлап сәхифәләр бирелә. Китапның тиражы - 2000 д.

## Эчтәлек
* Автордан
* Гаепнамә, яисә "татар контрреволюциясе"
* Өзелгән дога
* "Милли тайпылыш"
* Туры сүзле, баш бирмәс шәхес
* Милләт һәм төрек-татар тарихы
* Чын бәяне тарих үзе бирә
* "Болак арты республикасы"
* Гаепсездән гаеплеләр...
## Сылтамалар
Төркем:2007 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Милли моңнар

**Милли моңнар**. Төрки-татар көйләре - 2002 елда Мәгариф нәшриятында басылган музыкаль-текстологик җыентык.  Бу җыентык  беренче татар композиторы, фольклорчы-галим Солтан Габәши тарафыннан 1910-1920 елларда нотага язылып алынган татар халык иҗаты әсәрләре тупланмасы нигезендә әзерләнде. Җөентыкны төзүче, нота транскрипцияләрен, кереш мәкалә һәм комментарийлар авторы - Казан дәүләт консерваториясенең өлкән укытучысы - Геннадий Макаров.
## Эчтәлек
## Сылтамалар
Төркем:2002 ел китаплары Төркем:Мәгариф нәшриятында басылган китаплар
Төркем:Татарча китаплар
Материаль булмаган активлар

**Материаль булмаган активлар** — физик формасы булмаган, идентификацияләнә торган акчасыз активлар; әйләнешсез активлар составына керә.

Матди (җисми) булмаган капитал — әйберләр (байлыклар) җитештеру һәм аларны сату өчен озак вакытлар дәвамында файдаланылучы белемнәр, сәләтләр һәм мәгълүматлар (мәсәлән, патентлар, лицензияләр, авторлык хокуклары, кешеләрнең осталык һәм сәләтләре, сәүдә маркалары).

IAS 38да *матди булмаган активлар* физик формасы булмаган, әйләнешсез активлар составына керүче идентификацияле монетар булмаган активлар буларак билгеләнә.

## Төрләре
ФСБУ 14/2022 «Мәдәни булмаган активлар» нигезендә, *матди булмаган активларга* түбәндәгеләр керә (ачык исемлек):

* интеллектуаль эшчәнлек нәтиҗәләре
* юридик затны, товарларны, эшләрне, хезмәтләрне һәм предприятиеләрне индивидуализацияләү чаралары
* эшчәнлекнең аерым төрләрен гамәлгә ашыруга рөхсәт (лицензия)

## Россиядә
Россиядә матди булмаган активлар оешма милкенә салым салу предметы дип танылмый. Салым исәптәсендә берничә шарт үтәлгәндә, матди булмаган активларга амортизация исәпләнә.

## Искәрмәләр

Төркем:Икътисад терминологиясе
Төркем:Бухгалтерия
Финанс базары

**Финанс базары** (лат. financia — акчалата, табыш) — кыйммәтле кәгазьләр, кыйммәтле металллар, валюталар һәм башка инвестиция инструментларын алу, чыгару, сатып алу, сату белән бәйле икътисади үзара мөнәсәбәтләр системасы.

Финанс базары — фирмалар эшчәнлеген оештыру өчен зарур финанс ресурслары сатыла торган базар. Үз эшчәнлекләрен җәелдерү өчен әлегә акчасы җитмәгәннәр шушы капитал базарында сатып алучылар булалар. Аларга коммерция фирмалары, коммерция белән шөгыльләнмәүче фирмалар һәм хәтта хөкүмәт тә карый.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Мошенский С. З. Рынок ценных бумаг: трансформационные процессы. — М.: Экономика, 2010. — 240 с. — ISBN 978-5-2820-3043-3.
* 
* 
* *Л. И. Колмыков* Финанс базарларын фундаменталь анализлау. Икенче чыгарылыш. С.б., 2008.
* Максимова В. Ф. Халыкара финанс базарлары һәм халыкара финанс институтлары. М., 2011.
* Финанс базарларын дәүләт тарафыннан көйләү һәм контрольдә тоту. Омск, 2013.
* *Пробин П. С.* Финанс базарлары. М., 2015.

Төркем:Финанс
Саклык акчалар

**Саклык акчалар, саклык кертем** — зур сатып алулар өчен акчаны өзлексез туплау өчен билгеләнгән банк кертемнәре. Бу кертемнең үзенчәлеге шунда ки, счетны вак суммалар белән тулыландырырга мөмкин, өстәвенә, акчаларны өлешчә алу мөмкин.

Саклык акчалар агымдагы кулланылыш белән бәйле бөтен чыгымнарны да түләгәннән соң калган керемнең бер өлеше..

Авария кертемнәре банкта билгеләнгән срокка кертелә. Өстәмә взнослар белән акча саклау взносы салым суммасын һәм билгеле бер вакыттан соң түләнергә тиеш түләүне үз эченә ала. Пенсияне, хезмәт хакын, даими түләүләрне түләү өчен агымдагы саклык кертемнәре кирәк.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
* 
* 

Төркем:Банк эше
Li Honcañ

**Li Honcañ** (qıt. trad. 李鴻章, qıt. ğad. 李鸿章, pinyin *Lǐ Hóngzhāng*; *[[1823 yıl|1823 yılnıñ]] [[15 fevral|15 fevrale]],  — [[1901 yıl|1901 yılnıñ]] [[7 noyäber|7 noyäbere]], [[Пекин|Beyciñ]]*) — XIX ğasırnıñ Çiñ imperiäseneñ iñ abruylı sanovniklarınıñ berse.

## Biografiäse
Berençe tapqır Li Honcañ  bastıruda ayırılıp torğan häm 1867 yılda  häm  provinsiäläre namestnigı itep bilgelängän. 1868 yılda  basqan, monıñ öçen sarı kofta, tawis qäläme häm täxet warisı tärbiäçese isemenä layıq bulğan.

1870 yılda  bulğan häm Täncin şähärendä urnaşqan. Ul üz torışın Qıtaynıñ iñ bay keşeläre arasına kerü öçen qullanğan: opium mäke säwdäsendä monopoliä urnaştırğan häm cawaplı postlarğa tuğannarın kütärgän.

1876 yılnıñ 21 avgustında Li Honcañ  imzalağan. XIX ğasırnıñ soñğı unyıllıqlarında awır awıru Li faktik räweştä Qıtaynıñ tışqı säyäsäte belän citäkçelek itkän. Näq menä ul Yaponiä belän  (1895) häm  (1896) imzalağan, şunıñ näticäsendä anıñ iseme Qıtay tarixında  çorındağı kimsetülär sinonimına äwerelgän.  memuarları buyınça, kileşüne imzalarğa rizalıq birgän öçen aña Räsäy xökümätennän öç million sum külämendä rişwät wäğdä itelgän (ber genä ala alğan).

Anıñ Mäskäwgä vizitına  Qıtay stilendä bizälgän.

1896 yılnıñ 18 (30) mayında Xodınka qırında  bulğan, anıñ näticäsendä meñnän artıq keşe häläq bulğan. Şul uq könne kiç belän Fransiä ilçelegendä  säbäple bäyräm balı planlaştırılğan. Böyek kenäz  patşanı balğa barmasqa kündergän, ämmä II Nikolay, şulay da, anda bulğan. Awrupa turnese waqıtında Qıtay imperator komissarı Li Honcañ waqiğalarnıñ iñ kürenekle şahitı bulğan.

1900 yılda  belän  reaksiä turında söyläşülär alıp barğan. Ul şulay uq imperatritsa   eşlägändä täqdim itkän.

## İskärmälär

## Ädäbiät

* Liu, Kwang-ching. «The Confucian as Patriot and Pragmatist: Li Hung-Chang’s Formative Years, 1823—1866.» Harvard Journal of Asiatic Studies 30 (1970): 5-45.
* Samuel C. Chu and Kwang-Ching Liu, Li Hung-Chang and China’s Early Modernization. Armonk, New York: M. E. Sharpe, 1994. viii, 308 pp. ISBN 1-56324-242-7.
* Hong Meng: The Germany Visit of Li Hongzhang and Prince Chun. In: Journal of the Society of Chinese Physicists in Germany. Vol. 7, No. 1, 2003, ISSN 1438-5473, S. 33-36.

Төркем:Икеләтә аждаһа ордены кавалерлары
Төркем:Патша Викториан орденының Зур тәре алпарлары
Төркем:Кызыл бөркет орденының Зур тәре кавалерлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Кытай дипломатлары
Төркем:Япония-Кытай сугышында (1894—1895) катнашучылар
Урай мәчете (ХМАО)

**Урай мәчете** () ― Россия Федерациясе субъекты Хант-Манси автономияле округының Урай шәһәрендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (*[[мәчет]]*). Россия  мөселманнары Дини җыены составындагы округ Диния нәзарәтенә керүче  җирле мөселман җәмгыяте (мәхәллә) карамагында.

Урайда (1965 елдан шәһәр) 2010 елгы җанисәп буенча 41 488 кеше, шулар эченнән этник мөселманнар: азәрбайҗаннар 259 кеше, башкортлар 740 кеше, казакълар 53 кеше, кыргызлар 10 кеше, комыклар 13 кеше, лезгиннар 243 кеше, ногайлар 7 кеше, таҗиклар 54 кеше, татарлар 2 525 кеше, төрекләр 8 кеше, үзбәкләр 187 кеше, чеченнар 33 кеше яшәгән..

## Тарих
Җирле мөселман дини оешмасы (мәхәллә) 2000 елның 28 апрелендә юридик затларның бердәм дәүләт реестрында теркәлгән.  

Урай мөселманнары күп еллар дәвамында мәчет төзүне сорап килә. 2005 елда мөселманнар өчен ачылган гыйбадәт йорты (хәзер ул бина яңа  мәчет территориясендә калган) бәйрәм намазларына килгәннәрнең уннан бер өлешен дә сыйдыра алмаган , шуңа күрә намаз укучылар җиргә тезләнеп дога кылган.

Урай шәһәренең яңа Җәмигъ мәчете округ хөкүмәте һәм «ЛУКОЙЛ» нефть компаниясе арасындагы килешү кысаларында төзелгән. Ул 2014 елның 13 сентябрендә ачылган. Тантанада Ханты-Манси автономияле округы мөселманнарының төбәк Диния нәзарәте рәисе – Югра мөфтие Таһир хәзрәт Саматов, Югра шәһәрләре имамнары, шәһәр башлыгы Алексей Забозлаев, «Урайнефтегаз» сәүдә-сәнәгать палатасы генераль директоры Олег Зацепин катнашкан.  «ЛУКОЙЛ» ПАО президенты исеменнән мәчеткә Коръәннең борынгы басмасы бүләк ителгән. Урай мөселманнары 2014 елгы Корбан бәйрәмен яңа ачылган мәчеттә билгеләп үткән.

## Бина
Мәчет ике катлы, гөмбәзе һәм манарасы бар. Ир-атлар өчен керү урыны сул якта каралган, хатын-кызларның уң якта аерым керү урыны бар, алар баскычтан икенче катка күтәреләләр. Мәчеттә намаз уку өчен барлык шартлар да каралган: киенү бүлмәсе, дәресләр өчен кабинет, юыну урыннары, ярымай рәвешендәге балконы бар. Зур намаз залының мәйданы 200 кв. метр. Иске бинада уку сыйныфлары һәм имам кабинеты урын алган.

2022 елда «Лукойл» ярдәмендә («Урайнефтегаз» ТПП) мәчет ишегалдында, вафат булган мөселманнарны, барлык ислам таләпләрен үтәп, соңгы юлга озатуны оештырып була торган аерым ритуаль бина төзелгән.
 
## Җитәкчелек
2020 елның 11 февраленнән имам-хатыйб хаҗи Әгъләм улы Абдулхәлим (*Хәлим*) хәзрәт Газизов.

Бәйрәм намазларына мәчеткә 800 дән артык мөселман килә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр 
Төркем:2014 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Хант-Манси автономияле округы мәчетләре