Хава

**Хава, Хәва, Хәвва, Һава (** бор. яһүд. әйтелеше: **hawwͻ:h**, заманча әйтелеше: **Хава**, туры мәгънәдә «тормыш бирүче», , русча Ева, гарәп. حواء) — Ибраһим диннәрендә кешелекнең беренче анасы, беренче хатын-кыз, Адәмнең хатыны, Кабил, Һабил һәм Шиснең әнисе .

Традицион этимология буенча, Хава (Хавва) сүзе яһүд телендәге *хай* («тормыш») сүзенә барып тоташа. Хәзерге тикшеренүчеләр шулай ук финикиялеләрнең «*hvt»* сүзе һәм арамейча *Хевья* (икесе дә «елан» яки еланга охшаш алиһә) арасында бәйләнеш булырга мөмкин дип фаразлыйлар.

## Хаваны ярату

Инҗилнең Яратылыш китабында дөньяның һәм кешенең яратылуы турында ике хикәя бар.

* Беренче хикәя: 1:1 — 2:3;
* Икенче хикәя: 2:4 — 3:24 .

Беренчесе буенча, ир-ат һәм хатын-кыз, кешелекнең беренче балалары, яратылышның алтынчы көнендә *«Аллаһ сурәтендә»* яратылганнар һәм аларга бөтен җир һәм барлык тереклек өстеннән хакимлек бирелгән.

Башка бер хикәя буенча, Аллаһ кешене «балчыктан» яраткан, аның борынына сулыш өргән һәм аны Гадән бакчасына җибәргән. Соңрак Аллаһ Адәмне тирән йокыга батырган, аның бер кабыргасын алган һәм Хаваны яраткан, һәм ул беренче кешенең хатыны булган.

## Хаваның җирләнгән урыны

### Яһүд традициясе буенча
Махпела мәгарәсе ( *Me’arat a-mahpela* '- туры мәгънәдә «Ике яклы мәгарә»;  *-* Хәрам-әл-Ибраһими) — Хевронның борынгы өлешендәге ата-бабалар каберлеге. Яһүд гореф-гадәтләрендә, мәгарә Адәм белән Хава, Ибраһим белән Сара, Исхак белән Рәбига, Ягъкуб белән Лия күмелгән урын дип санала.

### Мөселман традицияләрендә
Хава кабере (гарәпчә: مقبة أمنا حواء — Мөкбәрат умна Хәва) — мөселман традицияләре буенча, Хаваның җирләнгән урыны. Ул Җиддә шәһәрендә урнашкан. Риваятьләргә караганда, гөнаһ кылганнан соң, Хава Җиддәдә яки Мәккә тирәсендә калган. Гарәп һәм Көнбатыш тарихчылары Җиддә шәһәре дивары буендагы каберне Хава кабере дип сурәтлиләр.

Коръәндә Адәм пәйгамбәрнең хатыны исеме белән телгә алынмый. Аның исеме Хава булуы хәдисләрдә генә очрый. Коръәндә Адәм белән Хаваның балалары яки Адәмнең ничә яшькә кадәр яшәгәнлеге турында бернәрсә дә әйтелми.

Адәм белән Хава турындагы хикәяләр хәдисләрдә һәм башка дини китапларда сөйләнә. Татар язучысы һәм галиме Фәрид Яхин «Пәйгамбәрләр тарихы» http://www.esselam.net/peygamberlertarihi/index.htm  китабында Адәм белән Хавага тугыз бит багышлый, анда беренче кешеләрнең ничек яратылуы, ничек гөнаһ кылулары, кая сөргенгә җибәрелүе (Адәм Индостанга, Хава Гарәбстан ярымутравына), аларның кабат кушылуы, никахлары, балалары һәм үлемнәре турында сөйли.

Хәдисләрдә әйтелгәнчә, Хава 20 бала тапкан, соңгысыннан тыш барысы да игезәкләр булган. Соңгы тапкыр ул ир бала тапкан. Шулай итеп, Хава 39 бала тапкан.

Хава сүзе «тормыш чыганагы» дигәнне аңлата. Ислам телендә бу сүзнең коңгырт-кызыл-көрән төсне аңлаткан версиясе дә бар. Коръәндәге Хава образы соңрак хатын-кызларның дөньядагы урыны турында фикер алышуларга сәбәп була. Мәсәлән, бер хәдистә болай диелә: " *Хатын-кызларга яхшы мөгамәлә итегез, чөнки хатын-кызлар кабыргалардан ясалган, һәм кабыргаларның өске өлеше иң бөгелгән өлеш, әгәр сез аны турайтырга тырышсагыз, ул сыначак; әгәр сез аны шул килеш калдырсагыз, ул бөгелгән килеш калачак. Шуңа күрә хатын-кызларга хөрмәт белән мөгамәлә итегез* ".

## Күчерелмә мәгънәдә

### Антропогенез
Антропогенез терминологиясендә митохондриаль Хава — бу төрнең барлык затларында да митохондриаль ДНКсы булган гипотетик хатын-кыз зат. Бу аның кешелекнең бердәнбер «беренче анасы» булуын аңлатмый (аның белән бер чорда башка хатын-кызлар да яшәгән һәм кеше генофондына өлеш керткән). Барлык хәзерге кешеләрнең митохондриаль Хавасы якынча 140,000 — 280,000 ел элек яшәгән.

### Астрономиядә
1876 елда ачылган астероид (164) Хава дип аталган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Изге Язмалар
* Борынгы Россиянең кулъязма һәйкәлләре (электрон архив) 
* Маркелов Г. К. Иконик бизәкләр китабы 2 томда, 2006. II том, 341 нче сан
* К. М. Рошал. «Символлар энциклопедиясе», Мәскәү, «Ябалак», 2008, 610 нчы бит.
* К.Силинс. «Латышча шәхси исемнәр сүзлеге», Рига, «Фән», 1990, —121 б.

## Кинода Хава персонажы

* «Нух / Ной» (2014; АКШ) фильмын Даррен Аронофски төшерә, ә Ариан Райнхарт Хава ролендә.

## Сылтамалар

* Ева // Православие теологик энциклопедиясе. 5 том. Петроград басмасы. «The Stranger for» рухи журналына кушымта
* Ева / / Брокгауз һәм Эфрон исемле Яһүд энциклопедиясе. — Санкт-Петербург., 1908—1913.
*  — Кыскача яһүд энциклопедиясеннән (Русча)
* 
Төркем:Әлифба буенча персонажлар
Төркем:Ислам
Төркем:Тәрҗемәләре тикшерелмәгән битләр