open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Муса Җәлил һәйкәле (Адыгея)

**Адыгеяда Муса Җәлилгә һәйкәл** () ― Адыгея Республикасының Кошехабль районы Политотдел хуторында 2025 елда ачылган, бөек татар шагыйре, Советлар Союзы Герое, Ленин премиясе лауреаты Муса Җәлилгә (1906―1944) багышланган һәйкәл.

## Тарих
Һәйкәл Бөек Ватан сугышында Җиңүнең 80 еллыгы уңаеннан куелган. Әлеге проект Санкт-Петербургта бюстны коюдан алып, аны урнаштыруга кадәр Адыгея Республикасы хакимияте ярдәме белән тормышка ашырылган. . Татарлар күпләп яшәгән хуторда һәйкәл ачу инициативасы Бөтендөнья татар конгрессы Милли шурасына карый.

Кошехабль районының Политотдел хуторы тарихи яктан татарлар тупланып яшәү урыны булып тора. 2002 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча әлеге хуторда 244 татар яшәгән (барлык халыкның 94 %ы), 2021 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча, хуторда 149 татар яшәгән (хутор халкының 80,10 %ы) .

2025 елның 14 августында Кошехабль районының Политотдел хуторында бөек татар шагыйре, Советлар Союзы Герое, Ленин премиясе лауреаты Муса Җәлилгә багышланган һәйкәлнең тантаналы ачылышы узган. Чарада Адыгея Республикасы мәдәният министры Юрий Аутлев, Кошехабль районы башлыгы Заур Хамирзов, Татарстан Республикасы Премьер-министры урынбасары, Бөтендөнья татар конгрессы Милли Шурасы рәисе Васил Шәйхразиев җитәкчелегендә Татарстаннан килгән рәсми делегация, җирле татар милли-мәдәни мохтарияте вәкилләре, иҗат әһелләре катнашкан.

## Тасвирлама
Һәйкәл ике күтәртмәгә утыртылган постаменттан һәм шагыйрьнең аңа урнаштырылган коңгырт төстәге бронза бюсты өлешләреннән тора. Шагыйрьне гәүдәләндерүдә аның хәрби киемдәге образы файдаланылган. 

Постаментның алгы өлешендә русча:

Муса Джалиль
(1906―1944)

Великий татарский поэт
Герой Советского Союза,
Лауреат Ленинской премии СССР

уң ягында татарча:

Муса Җәлил
(1906―1944) 

Бөек татар шагыйре
Советлар Союзы Герое
Ленин премиясе лауреаты

дип язылган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Адыгея Республикасында Муса Җәлилгә багышланган һәйкәлнең тантаналы ачылышы узды. Татар-информ, 14.08.2025
* Адыгея Республикасында Муса Җәлил һәйкәленең тантаналы ачышы узды. Всемирный конгресс татар, 14.08.2025

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Адыгея һәйкәлләре
Төркем:Муса Җәлилгә һәйкәлләр
Закир Хәсәнов

**Закир Хәсәнов**, Закир Әскәр улы Хәсәнов (; *[[1959 ел]]ның [[6 июнь|6 июне]], [[СССР]], [[Азәрбайҗан ССР]], Астара районы*) ― азәрбайҗанлы хәрби җитәкче һәм дәүләт эшлеклесе. 2013 елның 22 октябреннән Азәрбайҗан оборона министры, генерал-полковник (2013).

## Тәрҗемәи хәле
1959 елның 6 июнендә Азәрбайҗан ССР Астара районында туган. Әтисе Әскәр Хәсәнов, совет чик буе гаскәрләренең офицеры,  Астара районында хезмәт иткән .

1976 елда Җәмшид Нахчыванлы исемендәге махсус мәктәпне, 1980 елда ― Азәрбайҗан ССР Югары Советы исемендәге Баку югары гомуми гаскәр команда училищесын тәмамлаган.

1985 елга кадәр Германиядә совет гаскәрләре  хезмәт иткән. 1985 елдан 1993 елга кадәр ― Себер  Алтай хәрби комиссариатында хезмәттә. 1987 елда СССР Кораллы Көчләре Генераль штабының академик курсларын тәмамлаган.

1993 елдан 2003 елга кадәр Азәрбайҗан Милли иминлек министрлыгының чик буе гаскәрләренең баш идарәсендә хезмәт иткән, аннары Азәрбайҗан Дәүләт чик буе хезмәтенең Халыкара мөнәсәбәтләр идарәсе башлыгы вазsqфасына билгеләнгән.

2003 елда генерал-майор хәрби исеме бирелгән.

2003 елдан 2013 елга кадәр ― Азәрбайҗан Республикасы Эчке эшләр министры урынбасары – эчке гаскәрләр командующие.

2005 елда генерал-лейтенант хәрби исеме бирелгән.

2013 елның 22 октябрендә Азәрбайҗан Республикасы оборона министры итеп билгеләнгән.

2013 елда генерал-полковник хәрби исеме бирелгән.

## Шәхси тормышы
Өйләнгән. Өч бала атасы. Немец, инглиз, рус һәм төрек телләрендә иркен сөйләшә .

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1998 ― «Чиктәге аерымлык өчен» медале 
* 2002 ― «Хәрби казанышлар өчен» медале 
* 2004 ― «Азәрбайҗан Байрагы» ордены  
* 2008 ― «Ватан өчен» медале  
* 2019 ― «Дан» ордены — *Азәрбайҗан Республикасы Кораллы Көчләренең сугышчан сәләтен арттырудагы казанышлары өчен* 
* 2020 ― «Җиңү» ордены — *Азәрбәйҗан Республикасы территорияләрен азат итү һәм территориаль бөтенлеген торгызу вакытында хәрби операцияләр белән идарә иткәндә югары профессионализм өчен, шулай ук хәрби хезмәтне башкарганда батырлык һәм кыюлык өчен* 
* 2023 – «Карабах» ордены  
* СССР медальләре

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Биографиясе Азәрбайҗан Республикасы Оборона министрлыгы сайтында

Төркем:Баку Югары гомумгаскәр командирлар мәктәбен тәмамлаучылар
Төркем:Азәрбайҗан саклану  министрлары
Төркем:Азәрбайҗан генераллары
Төркем:«Азәрбайҗан Байрагы» ордены кавалерлары
Төркем:«Карабах» ордены кавалерлары
Төркем:Азәрбайҗанның «Җиңү» ордены кавалерлары
Төркем:Азәрбайҗанның «Дан» ордены кавалерлары
Төркем:Азәрбайҗанның «Хәрби казанышлар өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:«Ватан өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
ЮНЕСКО Бөтендөнья мәдәни мирас объектлары исемлекләре

Бу исемлектә **Илләр һәм төрләр буенча  [[Бөтендөнья мирасы|Бөтендөнья мәдәни мирас]] объектлары исемлекләр төзмәсе** бирелә. 

Болар бәйле дәүләтләрнең җирле комитеты тәкъдиме буенча ның махсуслаштырылган халыкара ,  һәм  эксперт оешмалары хезмәткәрләре һәм боларның тышкы бәйсез экспертлары тарафыннан каралган, квалификацион досьелары тупланган һәм халыкара  утырышларында хупланган.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Кешелекнең матди булмаган мәдәни мирасының репрезентатив исемлеге

Төркем:Илләр буенча Бөтендөнья мирасы
Төркем:Исемлекләр:Мәдәният
Төркем:Илләр буенча исемлекләр
Кешелекнең матди булмаган мәдәни мирасының репрезентатив исемлеге

Бу исемлектә **[[Бөтендөнья мирасы|Бөтендөнья мәдәни мирасның]] ''[[Матди булмаган мәдәни мирас|Матди булмаган феноменнар]]'' төзмәсе** бирелә. 

Исемлек 2003 елда кабул ителгән һәм 2006 елда гамәлгә кергән   нигезендә көчкә ия.
Болар бәйле дәүләтләрнең җирле комитеты тәкъдиме буенча ның махсуслаштырылган   утырышларында хупланган.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Бөтендөнья мирасы
Төркем:Исемлекләр:Мәдәният
Туган батыр (турнир)

**Туган батыр** — Алабуга шәһәрлегендә уза торган татар милли җәясеннән ату буенча турнир.

## Тарихы
Бәйге беренче тапкыр 2022 елда уздырылган. Турнирны уздыру урыны итеп Алабуга шәһәрлеге сайланган. Ул X гасыр архитектура һәйкәле булган борынгы Болгар иленең бер өлеше булып торган. Оештыручысы — «Алабуга мәдәни мирасын саклау» оешмасы.

Бәйгедщ 2022 елда 65 укчы, 2023 елда 75, 2024 елда 90, 2025 елда 107 укчы катнашкан.

2025 елда «Туган батыр» IV турниры 2 августта узган. Татарстан, Башкортостан, Удмуртия, Дагыстан, Әстерхан, Пермь һәм Самара өлкәләреннән, шулай ук Мәскәү һәм Санкт-Петербург, Үзбәкстан һәм Казакъстаннан катнашучылар була. Шул ук вакытта катнашучыларның иң күп санлы төркеме Башкортстаннан килә.

2025 елда турнирны ачу тантанасы Шәех Маъмун ар-Рави үткәргән Изге Коръән аятьләрен укудан башлана. Татарстан мөфтие Камил хәзрәт Сәмигуллин яшьләрне тәрбияләү һәм сөннәтне торгызу өчен турнирның мөһимлеген билгеләп үтә, шулай ук Мөхәммәд пәйгамбәрнең 1500 еллыгы уңаеннан зур чаралар уздырырга чакыра. Рәсми өлештән соң катнашучылар һәм кунаклар борынгы «Ак мәчет» мәчетендә коллектив намаз укылган.

## Искәрмәләр

Төркем:Туган батыр (турнир)
Җәя

**Җәя** — ук ату өчен бөгеп кереш тарткан борынгы ату коралы. Укны ату өчен кереш тартыла, ягъни шул юл белән кинетик энергия барлыкка килә һәм тартылган укны ычкындырганда ул зур тизлек белән очып китә.

Очу тизлеге яндың конструкциясенә, керештең сузылу көченә һәм һава торышына да бәйле.
Укчылар үзе белән һәр чак бер яки ике кереш, тагын төрле һава шартларына яраклаштырылган кереш йөрткәннәр. Ефәк кереш иң яхшысы булган, тик ул бик кыйбатка төшкән. Ат ялыннан үрмә кереш салкын вакытта яхшы булган, әммә тиредән яки сеңгердән корулы керештән аермалы, дымны үзенә тиз сеңдергән һәм сузылган. Шуның өчен дә кайбер керешләрне махсус рәвештә балавызга, майга манып алганнар.

Җәя өчен кулланылган агач токымнары хәрби әһәмияткә ия булган. Гадәттә җәяне каеннан, корыч агачтан, чаганнан, чыршы, чикләвек агачыннан ясаганнар. Шулай ук фольклорда гөлҗимеш телгә алына. Дала халыклары җәяне башкортлардан алырга тырышкан.

Җәяләр 3 төргә аерыла: гади (тоташ бер агачтан), катлаулы (мөгез һәм сөяк җилкәле агачтан) һәм җыелма (катлаулы составлы, агач, мөгез, ташның төрле төрләреннән).

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Медведев А. Ф. Ручное метательное оружие VIII—XIV вв. М., 1966;
* Измайлов И. Л. К истории сложного лука Волжской Булгарии середины VIII—X вв. // Военная археология. Оружие и военное дело в исторической и социальной перспективе. СПб., 1998;
* Горелик В. М. Армии монголо-татар X—XIV вв. М., 2002.

Төркем:Кораллар
Төркем:Ыргыту коралы
Ключарев

**Ключарёв** ― фамилия.
* Александр Ключарёв (1906–1972),  композитор, Г. Тукай исемендәге Дәүләт бүләге иясе (1970).
----
;Ключарёва
* Рима Ключарева (1954), 1990 елдан Туймазы татар театры артисты. Башкортстанның һәм Татарстанның атказанган артисты. 
Төркем:Фамилияләр
Ук

**Ук** () — җәя белән ата торган туры нәзек таяк, бер башы — очлы, икенче ягы канат кебек җайланмалары булган, таяк формасындагы корал.

## Кулланышы
Ук дошманга ерактан торып һөжүм итергә уңайлы яу коралы. Укны үзен генә кулланып булмый, аны еракка атыр өчен җәя кирәк. «Ук» саклану чарасы да, яшәү чыганагы да булган. Ук белән файдаланып сунарга йөргәннәр. Аның белән кош, вак хайваннарны аулау җиңел. Аның көчле тавышсыз булуы да игътибарга лаек, җәнлекләрне күпләп куркытмаган.

## Эшләнеше
Еш кына алар тигез генә чыбыклардан яки яраклы агачтан чыра ярып, юнып эшләнгән. Шулай ук камыш та кулланылган. Мәргән алыр өчен укның төз булуы таләп ителгән, гадәттә, ут өстендә җылытып, турайтып алганнар.

Агачы урындагы флорага, укларның кулланышына һәм хәрби традицияләргә карап сайланган. Якынга ату өчен кулланылган авыр уклар — карагач, тирәктән, еракка оча торган җиңелләре нарат, кедр, талдан эшләнгән.

Ук очлары киң тасмалы яки ромб формасындагы бизәкләп сугылган тимердән эшләнгән, ук хәрәкәтен көйләү өчен очына каз каурые беркетелгән. Бер савытта гадәттә 15 тән алып 30 га чаклы ук сакланган.

Каурыйлы ук өчен каз, үрдәк, бөркет, ябалак һәм башка эре кошлар каурые кулланылган. Этнография буенча материаллардан күренгәнчә, йон озынлыгы укның зурлыгына, авырлыгына, төренә, максатына бәйле булган. Су кошларының канаты яңгыр астында да дымланмаган. Җиңел укларга һәм еракка ата торганнары өчен кечкенә каурый сайлаганнар. Ерткыч кошларның яки саескан коерыгын төз ату өчен кулланганнар .

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Коробейников А. В., Митюков Н. В. Баллистика стрел по данным археологии: введение в проблемную область. — Ижевск: НОУ КИТ, 2007. — 140 с. — .
* Ю. Худяков. О символике стрел кочевников Центральной Азии  // Этнографическое обозрение. — 2004. — № 1. — С. 102—111.
* Медведев А. Ф. Ручное метательное оружие. Лук и стрелы, самострел. VIII—XIV вв. — М.: Наука, 1966. — 128 с.
* Байдыченко Т. В., Лысенко В. В. Изучение факторов, влияющих на устойчивость системы «стрелок—оружие» в стрельбе из лука // Теория и практика прикладных и экстремальных видов спорта. — 2010. — №. 3. — С. 14.
* Даль В. И. Толковый словарь живого великорусского языка В. И. Даля. — М.: изд-во типографии А. Семена, 1863.
* Ушаков Д. Н. Толковый словарь русского языка / под ред. Д. Н. Ушакова. — М: Гос. ин-т «Сов. энциклопедия»; ОГИЗ; Гос. изд-во иностр. и нац. слов, 1935—1940.
* Большой энциклопедический словарь / под ред. А. М. Прохорова. — М.: Советская энциклопедия, 1993. — 1632 с.
Төркем:Ыргыту коралы
Төркем:Кораллар
Евгений Давыдов

**Евгений Давыдов**, Евгений Виталий улы Давыдов (; *[[1967 ел]]ның [[27 май|27 мае]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Яңа Зәй]]*) ― совет һәм Россия хоккейчысы (*кырый һөҗүмче*). Чиләбе хоккее тәрбияләнүчесе, ЦСКА составында уңышка ирешкән, Канада профессионалларына каршы атаклы суперсериядә катнашучы.

Алкалы хоккей буенча Дөнья чемпионы (1990, Швейцария).

Алкалы хоккей буенча БДБ җыелмасы составында 1992 елгы Кышкы Олимпия уеннары (Альбервиль) чемпионы (турнир барышында өч алка керткән һәм сигез матчта өч тапшыру ясаган).

Алкалы хоккей буенча СССРның атказанган спорт мастеры (1990).

## Тәрҗемәи хәле

1967 елның 27 маенда Татарстан АССР Әлмәт (1972 елдан Зәй) районы Яңа Зәй эшчеләр бистәсендә (1978 елдан Зәй шәһәре) туган. «*Мин Яңа Зәй бистәсендә тудым, монда озак яшәмәсәм дә, Зәйне үземнең кече Ватаным дип саныйм*».

Чиләбедән «Трактор» хоккей клубының балалар-яшүсмерләр спорт мәктәбе тәрбияләнүчесе. «Трактор» Чиләбе (1984―1986), ЦСКА (1986―1992),  НХЛ (1991―1993),  НХЛ (1993),  НХЛ (1994), San Diego Gulls ИХЛ (1995), Chicago Wolves ИХЛ (1995), EHC Olten Швейцария (1995, 1999—2001), Amiens Франция (1996),  Швеция (1996―1998), «Ак Барс» Казан (1998—1999),  Швейцария (1999),  Финляндия (2001), Berlin Capitals Германия (2001—2002),  (2002), Milan Италия (2003), Olofstrеms IK Швеция (2004) өчен уйнаган.

1985/86 сезонында яшьләр арасында дөнья чемпионатында СССР җыелмасы өчен чыгыш ясаган. 1989/90 дөнья һәм Европа чемпионатында СССР җыелма командасында уйнаган. 1992 елгы Кышкы Олимпия уеннарында БДБ җыелма командасында чыгыш ясаган.

«СССР хоккей легендалары» хоккей клубы составында ветераннар турнирларында чыгыш ясавын дәвам итә.

## Казанышлары
* 1992 елгы Олимпия чемпионы
* 1990 елгы 
* 1990 елгы Европа чемпионатының икенче призеры
* СССР чемпионы — 1987, 1988, 1989
* 1988 елда СССР кубогы иясе
* Европа Кубогы иясе — 1988, 1989, 1990
* 1990 елда СССР чемпионатының икенче призеры
* Яшьләр командалары арасында дөнья чемпионы 1986
* 1985 елгы юниорлар арасында Европа чемпионатының икенче призеры
* 1997 елда Швеция чемпионатының иң яхшы снайперы

## Хөрмәтләү
* Зәйдәге Боз сараенда яшь хоккейчылар арасында Олимпия чемпионы, совет һәм Россия хоккее легендасы Евгений Давыдов призына традицион бөтенроссия турниры уздырыла.
* 2025 елда Зәйдәге Боз сараена хоккей легендасының исеме бирелгән, хәзер ул «Давыдов-Арена» дип атала.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Evgeny Davydov Stats And News. NHL.com
* Yevgeni Davydov — Stats, Contract, Salary & More
* Evgeny Davydov profile. Eurohockey.com
* Evgeny Davydov Stats, Height, Weight, Position, Title. Hockey-Reference.com
* Evgeny Davydov Hockey Stats and Profile at hockeydb.com

Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Төркем:СССР хоккейчылары
Төркем:Россия хоккейчылары
Төркем:«Ак Барс» ХК уенчылары
Төркем:«Трактор» хоккейчылары
Төркем:Олимпия чемпионнары
Төркем:Дөнья чемпионнары
Төркем:ССРБ атказанган спорт осталары
Казакъстандагы ЮНЕСКО Бөтендөнья матди мәдәни мирас объектлары

Бу исемлектә ** территориясендәге**  **[[Бөтендөнья мирасы|Бөтендөнья мәдәни мирас]]ның ''[[матди мирас|матди объектлары]]**'' күрсәтелә. 

## Сайлау
Болар Казакъстан дәүләтенең җирле комитеты тәкъдиме буенча нең махсуслаштырылган халыкара ,  һәм  эксперт оешмалары экспертлары тарафыннан кабул ителгән һәм халыкара   утырышларында хупланган.

## Рәсми исемлектә

## Намзәтләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* ЮНЕСКО Бөтендөнья мәдәни мирас объектлары исемлекләре

Төркем:Илләр буенча Бөтендөнья мирасыТөркем:Казакъстан мәдәниятеТөркем:Казакъстан истәлекле урыннары
Татарстан Республикасының дәүләт премиясе

**Татарстан Республикасының дәүләт премиясе**:
* Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе
* Татарстанның фән һәм техника өлкәсендәге Дәүләт бүләге
Билли Айлиш

**Би́лли А́йлиш Па́йрат Бэрд О’Ко́ннелл** (; 2001 елда 18 декабрьдә туды, Лос-Анжелес, Калифорния, АКШ) — АКШ җырчысы, җыр авторы һәм видеоблогеры. Аның беренче җырлары — «Ocean Eyes» (‚океан күзләре‘) һәм «No Time to Die» (‚үләргә вакыт юк‘) һәм бик популяр җырлыр — «Lovely», «Bad Guy» (‚яман егет‘).

Әнисе — Мэгги Бэрд (1959 елда туды), ә абыйсы — Финнеас О’Коннелл (1997 елда туды). Ул җырлары өчен музыка тудыра.

## Искәрмәләр

Төркем:АКШ җырчылары
Төркем:АКШ музыкантлары
Ганадагы Бөтендөнья матди мәдәни мирас объектлары

Бу исемлектә ** территориясендәге**  **[[Бөтендөнья мирасы|Бөтендөнья мәдәни мирас]]ның ''[[матди мирас|матди объектлары]]**'' күрсәтелә. 

## Объектларны сайлау
Керүче объектлар ның (, ) халыкара  утырышларында хупланган.

Халыкара исемлеккә рәсми кабул итү адымына кадәр, намзәт объектлар җирле дәүләтнең ЮНЕСКО эшләре комиссиясе тәкъдиме буенча ЮНЕСКОның махсуслаштырылган халыкара ,  һәм  эксперт оешмалары хезмәткәрләре тарафыннан тирән өйрәнелә, боларның бәяләмәләр һәм киңәшләр белән баетылган досьесы һәр әгъза-ил делегациясенә тапшырыла. 

## Исемлеккә кабул ителгән

## Исемлеккә кертелүгә әзерләнә

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* ЮНЕСКО Бөтендөнья мәдәни мирас объектлары исемлекләре

Төркем:Илләр буенча Бөтендөнья мирасыТөркем:Гана мәдәниятеТөркем:Гана истәлекле урыннары
Бигиев

**Бигиев** ― фамилия.
* Габдрәшит Бигиев (1917—2010), металлург, профессор (1979), РСФСРның атказанган фән һәм техника эшлеклесе (1979).
* Заһир Бигиев (1870—1902), татар язучысы.
* Муса Бигиев (1873—1949), татар дин белгече-философ.
Төркем:Фамилияләр
Славутский

**Славутский** ― фамилия.
* Александр Славутский (1947), Казанның Качалов исемендәге рус театры сәнгать җитәкчесе-директоры. Россиянең (2007) һәм Татарстанның (2011) халык артисты, Тукай премиясе лауреаты (2000). 
* Илья Славутский (1979), Качалов исемендәге Казан дәүләт академия рус Зур драма театры артисты. Россия Федерациясенең атказанган артисты (2025).
----
;Славутская
* Светлана Славутская (1951), Качалов исемендәге рус театры актрисасы, Россиянең (2002) һәм Татарстанның (2007) халык артисты, Тукай премиясе лауреаты (2009).
Төркем:Фамилияләр
Джон Норман Мазер

**Джон Норман Ма́зер** (инглиз телендә: John Norman Mather; 1942 елның  9 июне, Лос-Анджелес, АКШ — 28 января 2017 елның 28 январе, Принстон, Нью-Джерси, АКШ) — Америка математигы, шома чагылышларның үзенчәлекләр теориясе өлкәсендә һәм динамик системалар теориясендә (хосусан, Гамильтон механикасында) белгеч.

## Тәрҗемәи хәле

АКШ милли фәннәр академиясе әгъзасы (1988).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Mather notes on Topological Stability (on the Princeton University website, pdf file)
* John Mather bibliography on the Princeton University website (pdf)
* 
* Death announcement on the Princeton University Mathematics Department website
* Общероссийский математический портал
Төркем:Математиклар
Изге Ай (мәчет, Яр Чаллы)

**«Изге Ай» мәчете** () ― Яр Чаллыда 2025 елда Мәүлид аенда ачылган ислам гыйбадәтханәсе (мәчет). ТР МДН Яр Чаллы мөхтәсибәте җирле мөселман дини оешмасы ― «Изге Ай» мәхәлләсе карамагында. Шәһәрдәге 16нчы мәчет.

## Урыны
Мәчет Яр Чаллының 71нче микрорайонда (Тукай районы Олы Шилнә авылы),  проспекты һәм Нурмый Шәрипов урамы киселешендә төзелгән.

## Тасвирлама
11 метр биеклектәге манаралар ачыла торган лалә чәчәкләрен хәтерләтә. Мәчетнең гөмбәзе пыяладан эшләнгән, тәрәзәләрендә челтәрле бизәкләр. Бинаның фасады мөселман символлары рәвешендәге бизәкләр белән бизәлгән: сигез очлы йолдыз, ул 2 шакмаклы квадраттан ясала. Төнлә светодиодлы яктырткыч кабына. Мәчетнең намаз залы ~140 кешегә исәпләнгән. Мәйданы ― 210 квадрат метр.

## Тарих
2011 елның 20 апрелендә җирле мөселман дини оешмасы ― «Изге Ай» мәхәлләсе рәсми теркәлгән.

2016 елның 25 июнендә мәчеткә нигез салынган. Дини корылманы төзү дин тотучыларның ирекле иганәләре ярдәмендә мөмкин булган.

2017 елның 2 сентябрендә булачак мәчетнең нигезен салу төгәлләнгән.

2023 елның 13 октябрендә мәчет манарасына ярымайлар куелган.

«Бетон» сәүдә компаниясе (директоры Булат Зәкиев, баш инженеры Азат Зәкиев), 5нче шәһәр хастаханәсе баш табибы Зөфәр Насретдинов, эшмәкәр Фаил Әдиуллин һ.б.  мәчет төзелешендә актив катнашкан.

Мәчет 2025 елның 30 августында тантаналы ачылган. Тантанада Татарстан Республикасы Мөселманнары Диния нәзарәте баш казые Җәлил хәзрәт Фазлыев, шәһәр мэры Наил Мәһдиев, шәһәр имам-мөхтәсибе Әлфас хәзрәт Гайфуллин, Чаллы һәм Алабуга епархиясе епискобы  катнашкан. «Җәмигъ» мәчете имамы Рамазан хәзрәт Идрисов Коръәннән сурәләр укып ишеттергән. 

Беренче җомга намазы 2025 елның 5 сентябрендә укыла.

Имам-хатыйб Фазулла улы Фәрит хәзрәт Шакиров.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Чаллыда Республика көнендә «Изге Ай» мәчете ачылды. Татар-информ, 30.08.2025.
*  В Набережных Челнах открылась новая мечеть «Изге ай». Сайт ДУМ РТ, 1.09.2025.

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:2025 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Чаллы мәчетләре
Изге Ай

**Изге Ай** ― күп мәгънәле төшенчә.
;Мәчет
* «Изге Ай» мәчете (Яр Чаллы)
; Музыкаль төркем
* «Изге Ай» (*башта* «Алтын Ай») ― Халидә Бегичева җырлаган төркем.
Родни Бакстер

**Родни Бакстер** (инглиз телендә: Rodney Baxter; 1940 елның 8 феврале, Лондон — 2025 елның 20 июле) — статистик механикада махсуслашкан Австралия физигы. Төгәл чишелүче мәсьсәләләр, хосусан 6-түбәле модель, 8-түбәле модель, Поттсның хираль моделе һәм каты гексагональ модель кебек түбә модельләре өчен ат казанган.

Янг-Бакстер тигезләмәсе автордашы.

## Бүләкләре
* Больцман медале (1980)
* Математик физика өлкәсендә Дэнни Хайнеман премиясе (1987)
* Онсагер премиясе (2006)
* Король медале (2013)
* Пуанкаре премиясе (2021)

## Библиография
* *Бэкстер Р.* Точно решаемые модели в статистической механике / Пер с англ. — : Мир, 1985. — 488 с.

## Искәрмәләр

Төркем:Математиклар
Боб Воган

**Роберт Чарлз «Боб» Воган** (инглиз телендә: Robert Charles "Bob" Vaughan; 1945 елның 24 мартында туган) — британ математигы, саннарның аналитик теориясе өлкәсендә эшләүче король җәмгыяте әгъзасы.

## Карьера
1999 елдан бирле Пенсильвания штаты Университеты профессоры, 1990 елдан бирле Лондон король җәмгыяте әгъзасы. Лондон университетында Теодор Эстерманн җитәкчелеге астында фәлсәфә докторы (PhD) дәрәҗәсен яклаган. Тревор Вулиның фәнни җитәкчесе булган.

## Бүләкләре һәм дәрәҗәләре
2012 елда Америка математика җәмгыяте әгъзасы булган.

## Шулай ук карагыз
* Vaughan's identity

## Публикацияләре
* 
* 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Домашняя страница (включая резюме и список публикаций)
Төркем:Математиклар
Аваруа

**Авару́а** () ― Кук утрауларының (Яңа Зеландия белән ирекле ассоциациядәге дәүләт) башкаласы,  утравының төньягындагы шәһәр. Илнең бердәнбер аэропорты () һәм Аватиу гаване урнашкан мөһим сәүдә һәм икътисади үзәге. 

## Халкы
2006 елда Аваруа халкы 5445 кеше тәшкил иткән, бу сан Кук утраулары халкының яртысыннан аз гына кимрәк.

2016 елгы халык санын алу мәгълүматлары буенча округта 4096 кеше яшәгән.

## Тарих
Утрауларны 1773 елда инглиз диңгезчесе Джеймс Кук ачкан. 1888 елдан Бөекбритания протектораты; 1901 елдан Яңа Зеландия идарәсе астында. Даими комиссар утраулар белән 1946 елга кадәр идарә иткән, шуннан соң Кук утраулары үзидарәгә күчә башлаган. 1965 елда утраулар үзидарәгә ия булып, Яңа Зеландия белән ирекле ассоциациядә кала («Яңа Зеландия белән ирекле ассоциацияле үз-үзен идарә итүче территория»), тышкы элемтәләре һәм еллык грантлар Яңа Зеландия тарафыннан контрольдә тотыла.

2005 елның февралендә тропик Тын океан циклоны шәһәргә шактый зыян китергән.

## Администрация
Аваруа ― иң зур утрау Раротонганың биш районының берсе һәм Кук утрауларының башкаласы. Аваруа районы 19 *таперега* (традицион райончалыкларга) бүленә, алар алты исәпкә алу районына берләштерелә (көнбатыштан көнчыгышка): Никао-Панама, Аватиу-Руатонга, Тутакимоа-Теотуэ, Такувайне-Парекура, Тупапа-Мараэренга һәм Пуэ-Матавера. 2016 елгы җанисәп мәгълүматлары буенча, Аваруа округының халкы 4906 кеше тәшкил иткән.

## Климат
Аваруада тропик урманнар климаты (Кеппенның климатлар классификациясе нигезендә Af) ел буена югары температуралы һәм мул явым-төшемле. Биредә яңгырлар һәм корылык сезоны булмаса да, декабрьдән апрельгә кадәр явым-төшем сизелерлек күбрәк була

## Икътисад
Икътисады ваклап сатуга, туристик хезмәтләргә, дәүләт идарәсенә һәм финанс хезмәтләренә нигезләнгән. Икътисад тулаем туризмга бәйле, ул мәдәни мирас һәм экосистема хезмәтләре белән тәэмин ителә. Аваруада сэр Джеффри Генри исемендәге Милли мәдәни үзәк урнашкан, аның составына Милли китапханә (Рунанга Пука) һәм Кук утраулары Милли музее, шулай ук Кук утраулары китапханәсе һәм музее керә.

## Транспорт
Раротонга халыкара аэропорты Аваруада урнашкан һәм Яңа Зеландия һәм Австралия белән авиаэлемтәне тәэмин итә. Боҗра юлы буйлап сәгать угы буенча да, аңа каршы да җәмәгать автобуслары йөри. Аваруадан ерак түгел урнашкан Аватиу гаване төп сәүдә порты булып хезмәт итә, , энҗе һәм җиләк-җимеш чыгарыла. Круиз лайнерлары ачык диңгездә гаваньга керү урынында якорь ташлый.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Кук утраулары торак пунктлары
Төркем:Океания башкалалары
Парагвайдагы Бөтендөнья матди мәдәни мирас объектлары

Бу исемлектә ** территориясендәге**  **[[Бөтендөнья мирасы|Бөтендөнья мәдәни мирас]]ның ''[[матди мирас|матди объектлары]]**'' күрсәтелә. 

## Сайлау
Керүче объектлар ның (, ) халыкара  утырышларында хупланган.

Халыкара исемлеккә рәсми кабул итү адымына кадәр, намзәт объектлар җирле дәүләтнең ЮНЕСКО эшләре комиссиясе тәкъдиме буенча ЮНЕСКОның махсуслаштырылган халыкара ,  һәм  эксперт оешмалары хезмәткәрләре тарафыннан тирән өйрәнелә, боларның бәяләмәләр һәм киңәшләр белән баетылган досьесы һәр әгъза-ил делегациясенә тапшырыла. 

## Рәсми исемлектә

## Намзәтләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* ЮНЕСКО Бөтендөнья мәдәни мирас объектлары исемлекләре

Төркем:Илләр буенча Бөтендөнья мирасыТөркем:Парагвай мәдәниятеТөркем:Парагвай истәлекле урыннары
Лайсанг Янг

**Лили Янг Лайсанг** (инглиз телендә: Lily Young, традицион кытай иероглифлары белән: 楊麗笙, гадиләштерелгән кытай иероглифлары белән: 杨丽笙, пиньинь белән: Yáng Lìshēng, Палладий транскрипция системасы белән: Ян Лишэн, 1952 елда туган) — Һоңкоң килеп чыгышлы АКШ математигы, халыкара премияләр лауреаты.

Америка фәннәр һәм сәнгатьләр академиясе (2004), АКШ милли фәннәр академиясе (2020) әгъзасы. Нётер укучысы (2005).

## Тәрҗемәи хәле
1952 елда Һоңкоңта туган, соңыннан АКШ-ына күчкән. 1973 елда Мадисонда Висконсин университетында бакалавр дәрәҗәсенә, 1976 елда — Берклида Калифорния университетында магистр дәрәҗәсенә ия булган, шунда ук 1978 елда Руфус Боуэн җитәкчелеге астында Ph.D. дәрәҗәсенә ия булган.

2018 елда Халыкара математиклар конгрессының пленар доклад ясаучысы булган.

## Фәнни кертеме

## Бүләкләнүе
* Америка математика җәмгыятенең (1993) Рут Саттер премиясе

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Персональная страничка

Төркем:Математиклар
Әлҗәзаир милли футбол җыелмасы

**Әлҗәзаир милли футбол җыелмасы** () — халыкара футбол ярышларында Әлҗәзаир вәкиле булып торучы милли такым.

## Сылтамалар
*  Рәсми сайт
*  Twitter хисап язмасы

## Искәрмәләр

Төркем:Әлҗәзаир
Төркем:Футбол җыелмалары
Руслан Саберов

**Саберов Руслан Юрьевич**, Руслан Юрий улы Саберов (, *[[17 гыйнвар|17.01]].[[1988 ел|1988]], [[Мәскәү]], , *) — Россия рок-музыканты, инструменталист, җырлар авторы, композитор һәм актёр.

2023 елда Россиянең "теләмәгән музыкантлары" исемлегенә кергән.

## Биографиясе
Саберов Руслан 17 гыйнварда Мәскәүдә туган. Балачактан ук музыка белән мавыга. Музыка мәктәбендә гитара классында укый, ләкин һәрвакыт барабанчы булып күрә. Параллель рәвештә Мәскәүдә Красный Химик рок-лицеенда барабанда уйнарга өйрәнә. 2011 елда  тәмамлый. Гранж һәм реггидан алып поп-музыкага кадәр төрле музыкаль стильләрдә үзен сынап карый. 

## Музыкаль иҗаты
Мәскәүле С8 панк-төркеме һәм 
Anastasia Kobesh & Ruslan Saberov төркеме барабанчысы, шулай ук Ruslan Saberov исеме астында соло иҗаты белән шөгыльләнә

### С8
C8 төркеме  (1999-2019), Эммаус, Воздух, АиБ Фест, Мотоярославец, KUBANA кебек Россиянең барлык мөһим рок-фестивальләрендә даими катнашучы булып тора. 2016 елда С8 төркеме белән Финляндиянең иң эре Ilosaarirock рок-фестивалендә катнаша. 2020 елның июнендә С8 төркеме белән төркемнең 20 еллыгына багышланган тур кысаларында яңадан Европага килә.

### Студия альбомнары
**Life and Death** сольный альбом Ruslan Saberov — панк-рок проекта, образованного в 2020 году.
* «Fucked up and Permanent» Инструментальный альбом (2024)
* «Life and Death Ruslan Saberov» (2023)
* «Fucking Punk Rock, Yes It's Pop» (Single 2024)
* «Достало, не хочу!!!» (2023) Ска-Панк
* «Skacore» (2024)
* «Louder and Angrier» (2024)
* «Happy Idiot» EP (2024)
* «Scary Story» (2024) Совместный альбом с Анастасией Кобеш

### Видеоклиплар

### Фильмнар өчен музыка
Руслан Саберов «Номер Один» (2020), «Притворись моими партнерами» (2025) һәм «Технарь» фильмнары буенча танылган актер һәм композитор.(2022)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Rocknroll.su/
* myshows.me
* tvmaze.com
* Fandom
* Spirit-of-rock.com/
* Realrocks.ru
* Musicbrainz.org
* Блок знаний
* Саберов Руслан Genius сайтында (җыр текстлары)

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча музыкантлар
Төркем:Россия музыкантлары
Төркем:Мәскәүдә туганнар
Төркем:Дәүләт идарә университетын тәмамлаучылар
Төркем:XXI гасыр барабанчылары
Тузга язмаган хәлләр (китап)

**Тузга язмаган хәлләр** - язучы Рабит Батулланың 1997 елда Татарстан китап нәшриятында басылган китабы. Китапка авторның татар язучылары, артистлары, галимнәре язмышы белән бәйленешле мәзәкләр, вакыйгалар тупланды. Китапта басылганчы кайбер хикәяләр газета-журналларда да басылган иде.  Китапның тиражы 7 мең экз.

## Сылтамалар
Төркем:1997 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Татар исемнәре (китап)

**Татар исемнәре** - Гомәр Саттаровның Татарстан китап нәшриятында 2019 елда басылган китабы. Сүзлеккә 15 меңгә якын кеше исеме һәм аның этимологиясе бирелгән. Китапның тиражы 5000 д.
## Сылтамалар
* Татар исемнәре. Гомәр Саттаров Татарстан китап нәшрияты сайты
Төркем:2019 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Апиа

**А́пиа** (самоа. һәм ) ― башкала, Тын океанның көньяк өлешендәге (Полинезия) утрау-дәүләт Бәйсез Самоа Дәүләтенең (1997 елга кадәр Көнбатыш Самоа) бердәнбер порты һәм шәһәре.

Самоа дәүләтенең иң зур ике утравының берсе булган  утравында барлыкка килгән. Әлеге утрауның көнбатышында, башкаладан 40 км ераклыкта,  Фалеоло халыкара  урнашкан,

## Халкы
 
Апиа шәһәр округының (күбрәк Апиа шәһәре буларак билгеле) халкы 35 974 кеше тәшкил итә (2021 елгы җанисәп мәгълүматлары буенча).

## Тарих
Апиа ― Самоа утрауларында европалылар, атап әйткәндә, инглиз миссионерлары 1837 елда нигез салган беренче торак пункт. 1900 елда бөтен архипелаг АКШ һәм Германия арасында бүленгән, шул ук вакытта Көнбатыш Самоа өстеннән контроль Германиягә күчкән. Шул елны ук Апиа немецлар тарафыннан басып алынган. 1914 елда шәһәргә Яңа Зеландия гаскәре төшкән һәм тиздән Апиа Яңа Зеландия мандаты астындагы Көнбатыш Самоа территориясенең административ үзәге булган. 1962 елның 1 гыйнварыннан Көнбатыш Самоа ― Океаниянең беренче бәйсез дәүләте, Апиа ― аның башкаласы булган. 1997 елның июленнән ил яңа исем алган ― Бәйсез Самоа Дәүләте.

2009 елда Апиада, бөтен Самоадагы кебек үк, җәйге вакыт кертелгән.

## Табигать шартлары
Шәһәр Уполу утравының таулы төньяк яр буенда урнашкан. Бу урында тропик диңгез климаты, шактый эссе һәм дымлы, еш кына давыллы җилләр була. Температура ел дәвамында Цельсий буенча +24 тән +27 градуска кадәр тирбәлә. Явым-төшем, уртача алганда, елына 3000 мм.

Апиа флорасы шактый бай һәм 600 дән артык үсемлек төрен үз эченә ала.

## Халык, тел, дин
2006 елга Апиа халкының саны 37 708 кеше тәшкил иткән. Шәһәрдә башлыча самоалылар (93%) яши, азчылыкны европалылар һәм Европа-Полинезия чыгышлы затлар тәшкил итә. Рәсми телләр икәү: самоа һәм инглиз телләре. Дин тотучылар нигездә протестантлар (~50 %) һәм католиклар (~45 %). Мөселманнар саны ил халкының (202 мең кеше, 2021 елга) 0,04 % ыннан 0,1 % ка кадәр тәшкил итә. 2006 елда (халык санын алу) ил  буенча 25 Һинду булган..

## Истәлекле урыннар
Иң зур католик чиркәве Апиа шәһәрнең яр буе районында төзелгән. Зурлыгы буенча аннан матур витражлы  чиркәве һәм утрауга килгән беренче миссионерларның берсе — рухани Джон Вильямс җәсәде яткан  христиан чиркәве бераз калыша. Европа тибындагы бер һәм ике катлы йортлардан төзелгән башкала үзәгендә сәгатьле манара — Икенче бөтендөнья сугышы корбаннарына мемориал куелган. Башкала бистәсе — Валлима (Бич Роуд буенча 4 км — Үзәк урам) кызыклы, анда инглиз язучысы, атаклы «Хәзинә утравы» романы авторы Р. Л. Стивенсонның утары һәм кабере урнашкан, аны утрау халкы хөрмәт белән туситала (хикәяче) дип йөрткән. Кабер ташына бөек әдипнең яраткан элегиясеннән ике юл уеп язылган: «Диңгезче йорты — диңгездә, аучы йорты — калкулыкларда». Шәһәрдә Самоа  () урнашкан.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:1850 елда нигезләнгән торак пунктлар
Төркем:Апиа
Төркем:Океания башкалалары
Төркем:Самоа торак пунктлары
Юм-Тон Сиу

**Ся́о Иньта́н** (традицион кытай иероглифлары белән: 蕭蔭堂, гадиләштерелгән кытай иероглифлары белән: 萧荫堂, пиньинь белән: Xiāo Yìntáng, ютпхин Siu1 Jam3-tong4, 1943 елның 6 маенда туган) — Кытай һәм Америка математигы, премияләр лауреаты. Инглиз телле илләрдә XX гасыр уртасында кабул ителгән Уэйд — Джайлз романизация системасы буенча аның фамилиясе һәм исеме латиница белән *Siu Yum-tong* дип язылган, шуңа күрә инглиз телендә басмаларда аны гадәттә **Yum-Tong Siu** дип язалар.
## Тәрҗемәи хәле
1943 елның 6 маенда Кытай Республикасының Гуандун провинциясендә Гуанчжоуда туган булган. Гоминьданлыларның граждан сугышында җиңелүеннән соң, аның гаиләсе башта Макаога, ә аннары Һоңкоңка качкан, анда ул 1963 елда Һоңкоң университетында бакалавр дәрәҗәсенә ия булган. Аннан соң ул АКШ-ка күчкән, анда ул Миннесота университетының магистры булган, ә 1966 елда Принстон университетында Ph.D. дәрәҗәсенә ия булган.
1983 һәм 2002 елларда Халыкара математиклар конгрессында пленар доклад ясаучы булган.
## Фәнни кертеме
## Фәнни җәмгыятьләрдә әгъзалыгы
* Гёттинген фәннәр академиясе әгъза-мөхбире (1993)
* Америка сәнгатьләр һәм фәннәр академиясе әгъзасы (1998)
* АКШ милли фәннәр академиясе әгъзасы (2002)
* Кытай фәннәр академиясенең чит ил әгъзасы (2004)
* Academia Sinica әгъзасы (2004)
## Искәрмәләр

Төркем:Математиклар
Мари-Антуанетт Тоннела

**Мари-Антуанетт Тоннела** (1912—1980) — француз физик-теоретигы һәм фән тарихчысы.
Доктор дәрәҗәсенә Париж университетында ия булган. 1945 елдан бирле Милли фәнни тикшеренүләр үзәгендә (1956 елдан бирле - тикшеренүләр мөдире) эшләгән һәм 1956 елдан бирле - Париж университеты профессоры.
Эшләре гомуми чагыштырмалылык теориясе, гравитация теориясе, классик кыр теориясе, физика тарихы (оптика һәм чагыштырмалылык теориясе) буенча.
## Хезмәтләре
* Основы электромагнетизма и теории относительности. Пер. с фр. М.: Иностранная литература, 1962. 488 с.
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Храмов Ю. А.:Физики, c.264

## Сылтамалар
* Marie-Antoinette Tonnelat (1912-1980), *Annales de l'Institut Henri-Poincaré*, 1983
Төркем:Математиклар
Паликир

**Палики́р** () — Микронезия Федератив Штатлары башкаласы.  штаты cоставында. Тын океанның көнбатыш өлешендә, мәрҗән рифлары белән әйләндереп алынган вулканнан барлыкка килгән Понпеи утравының (халкы 34 789 кеше) төньяк-көнбатыш ягында урнашкан. Шәһәр зуррак  муниципалитетының бер өлеше булып тора, 2010 елга биредә (ил халкының гомуми саны 106 487 кеше) 6 647 кеше яшәгән. Төньяк-көнчыгышка таба 8 км читтә 1989 елга кадәр Микронезия Федератив Штатларының башкаласы булган (хәзер Понпеи штатының административ үзәге)   шәһәре урнашкан, анда халыкара аэропорт һәм бик күп кунакханә һәм рестораннар урнашкан. Понпеи халыкара аэропорты (IATA коды: PNI) кечкенә Декетик утравында төзелгән һәм Колониага күпер аша тоташкан.

## Табигать шартлары

Тайфуннар сезоны августтан декабрьгә кадәр дәвам итә. Табигый үсемлекләр (флора) башлыча мәңге яшел тропик урманнардан, ,  һәм яр буендагы  куаклыкларыннан тора.

## Халык, тел, дин

Паликир халкының саны — 6647 кеше (2010). Шәһәрдә күбесенчә микронезиялеләр яши. Рәсми тел — инглиз теле, әмма җирле халык чуук, понапе, косяэ, яп һәм башка океания телләрендә сөйләшә. Дин тотучыларның күпчелеге христианнар: протестантлар (47 %) һәм католиклар (50 %). Илдә Әхмәдия мөселманнарының зур булмаган җәмгыяте бар.

## Шәһәрнең үсеш тарихы
XVII—XIX гасырларда Микронезия дәүләте территориясе Испаниянеке була, ул 1898 елда Мариан һәм Каролин утрауларын Германиягә сата. 1914 елда Микронезия (шул исәптән Паликир) Япония гаскәрләре тарафыннан оккупацияләнә, утрауларны америкалылар алганнан соң, АКШ идарәсе астында була. 1962 елга кадәр административ үзәк Гуам утравында булган. 1986 елда АКШ опекасы туктатыла, ил үзидарәгә мандат ала. Паликир Микронезия Федератив Штатлары башкаласы статусын 1989 елда ала, моңа кадәр илнең төп шәһәре Колониа булган.
 
## Мәдәни әһәмияте
Паликир халкының традицион мәдәнияте — гомуммикронезия мәдәнияте. Микронезия башкаласы читендә әлегә кадәр стенасыз багана конструкцияле йортларны күрергә мөмкин, дивар функциясен җиргә кадәр барып җиткән һәм пальма яфраклары яки чыпта белән капланган ике кыеклы түбәләр башкара. Шулай да берничә гасырлык чит ил хакимлеге вакытында микронезиялеләр мәдәнияте сизелерлек үзгәрешләр кичергән. Соңгы ун елда Паликир хакимияте урта һөнәри белем бирүгә зур әһәмият бирә. Гомуми белем бирү мәктәпләреннән тыш, башкалада Микронезия көллияте бар (1972 елда ачылган). Утрау бюджетының шактый әһәмиятле керем өлеше булып туристлык бизнесы тора, мангр куаклары булган шәһәр пляжлары  (су астында йөзү),  (су астында сулыш алу торбасын кулланып йөзү) һәм  (махсус такталарда дулкында шуу) өчен бик яхшы шартларга ия. 

## Климат
Паликирның Кёппен климат классификациясе буенча дымлы урманнар тропик климаты бар. Мондый климатлы күп кенә районнар кебек үк, Паликирда ел дәвамында температурада бик аз аерма күзәтелә, ел дәвамында көненә уртача 27 °C чамасы. Әмма ел дәвамында шәһәрдә явым-төшем күп була — ел саен уртача 3403 миллиметр.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
*  
* 
## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Паликир
Төркем:Океания башкалалары
Төркем:Микронезия Федератив Штатлары торак пунктлары
Төньяк һәм Үзәк Азиядәге Бөтендөнья матди мирас объектлары

Бу исемлектә **[[ЮНЕСКО]] билгеләве буенча [[Төньяк Азия|Төньяк]] һәм [[Үзәк Азия]] географик төбәкләре территориясендәге**  **[[Бөтендөнья мирасы]]ның ''[[матди мирас|матди объектлары]]**'' күрсәтелә. 

Сәяси билгеләмәләрдән аерым буларак, бусы каплаган мәдәни-географик алан бүген Россия Федерациясенең Азия өлеше (Урал таулары+, ~УФО+СФО+ЕКФО), Монголия, Казакъстан, Үзбәкстан, Төркмәнстан, Таҗикстан, Кыргызстан, Әфганстан, Кытайның Төньяк-Көнбатыш өлеше буларак тасвирлана. 

1978 елгы рәсми ЮНЕСКО билгеләмәсеннән аермалы буларак, хәзерге көн прагматик кирәкләре өчен Төньяк-Көнбатыш Иран һәм Пакьстан — Көнбатыш Азиягә, Төньяк Һиндстан исә Көньяк Азиягә кертелә. Монголия исә гомумән георгафик Көнчыгыш Азиягә керә.

## Сайлау
Керүче объектлар халыкара исемлегенә урнашкан дәүләт структуралары тарафыннан тәкъдим ителә. Халыкара исемлеккә рәсми кабул итү адымына кадәр, намзәт объектлар җирле дәүләтнең ЮНЕСКО эшләре комиссиясе тәкъдиме буенча ЮНЕСКОның махсуслаштырылган халыкара ,  һәм  эксперт оешмалары хезмәткәрләре тарафыннан тирән өйрәнелә, боларның бәяләмәләр һәм киңәшләр белән баетылган досьесы һәр әгъза-ил делегациясенә тапшырыла.

ның (, ) халыкара  утырышларында хупланган.

 

## Рәсми исемлектә

## Намзәтләр

## Искәрмәләр

## Моны да карагыз

* ЮНЕСКО Бөтендөнья мәдәни мирас объектлары исемлекләре

Төркем:Бөтендөнья мирасыТөркем:Үзәк Азия тарихыТөркем:Үзәк Азия мәдәниятеТөркем:Үзәк Азия истәлекле урыннарыТөркем:Төньяк Азия тарихыТөркем:Төньяк Азия мәдәниятеТөркем:Төньяк Азия истәлекле урыннары
Терри Уолл

**Терри Уолл** (инглиз телендә: Charles Terence Clegg "Terry" Wall; 1936 елның 14 декабрендә Бристольдә туган) — инглиз математигы. Төп эшләре геометрия, топология өлкәсендә (хосусан, алгебраик топологиядә һәм бордизмнар теориясендә) һәм казалар теориясендә.

## Тәрҗемәи хәле
Терри Уолл математик белемен Тринити-колледжта (Кембридж) алган. 1960 елда Ph.D. дәрәҗәсенә диссертация яклаган (эш темасы: «Кобордизмнарның алгебраик аспектлары»).

1978—1980 елларда Лондон математик җәмгыятенең президенты булган. Сильвестр медале (1988) белән бүләкләнгән. Ливерпуль университетының эмерит-профессоры (1999).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*
*
*Шәхси бите 
*70th birthday conference, Edinburgh, 2006
Төркем:Математиклар
Мачиг Лабдрон

**Мачи́г Лабдро́н** (тиб.   མ་གཅིག་ལབ་སྒྲོན་ , Вайли: *ma gcig lab sgron*) (1055—1149)) — Тибет йогинисы, дзогчен традицияләре һәм бон шаман белемнәре кушылуында нигезләнгән бәйлелекләрне кисеп алу практикасы - чод мәктәбе нигезләүчесе. Мачиг Лабдрон дакини, Еше Цогьял инкарнациясе дип санала (традиция буенча аның чагылышы факты Падмасамбхава тарафыннан алдан әйтелгән булган) һәм Алиһә, Бөек Акыллылык Анасы (Юм Ченмо) һәм шуннан белемнәр һәм кабул ителүләр алган Арья Тараның чагылышы булып таныла.
Мачиг Лабдрон үзеннән соң чод практикасы буенча якынча 80 том үгет-нәсихәтләр калдырган. Аларның күпчелек өлеше киләсе буыннарга килеп җитмәгән.
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Знаменитые йогини. Женщины в буддизме. Сборник. — М.: Путь к себе, 1996. — ISBN 5-250-02619-2
* *Эду Ж.* Мачиг Лабдрон и основы практики чод. — М.: Открытый мир, 2008. — ISBN 978-5-9743-0100-1
Төркем:Буддизм
Акшай Венкатеш

**Акшай Венкатеш** (инглиз телендә: Akshay Venkatesh) — һинд-австралияле математик. Аддитив комбинаторика, автоморф формаларда бертөрле бүленеш һәм саннар теориясе мәсьәләләре һәм шулай ук тәкъдим итүләр теориясе, локаль-симметрик пространстволар һәм эргодик теория буенча белгеч. "Арифметик объектларның тигез бүленеше кебек өлкәләрдә күптән торган проблемаларны чишәргә мөмкинчелек биргән аналитик саннар теориясе, бертөрле динамика, топология һәм тәкъдим итүләр синтезы" өчен 2018 ел Филдс премиясе бирелгән булган.

## Бүләкләре һәм танылуы
* Мәктәп яшендә — физика һәм математика буенча халыкара олимпиадаларда бүләкләр
* 2007 — Салем премиясе
* 2008 — SASTRA Ramanujan премиясе
* 2016 — Infosys премиясе
* 2017 — Островский премиясе
* 2018 — Филдс премиясе

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Website at Stanford University
* Videos of Akshay Venkatesh in the AV-Portal of the German National Library of Science and Technology

Төркем:Математиклар
Нукуалофа

**Нукуало́фа** (тонга. *Nukuʻalofa*) — Тын океандагы Полинезия дәүләте Тонга корольлеге башкаласы. Халкы — 24 310 кеше (2010).  утравында урнашкан. 

## Транспорт
Нукуалофада диңгез порты, Тонгатапу утравында Халыкара  эшли.

## Бүленеш

Нукуалофа өч төп районга бүленгән:
* Коломотуа
* Колофоу
* Мауфанга
Шәһәрдә базарлар һәм үзәк эшлекле район бар. Аның зур өлеше 2006 елда Нукуалофадагы  вакытында җимерелгән. 2008 елда Кытайның 55 миллион АКШ доллары күләмендә финанс ярдәме белән реконструкция башланган.

## Табигать шартлары
Нукуалофа Тонга архипелагының иң зур мәрҗән утравы ― Тонгатапуның төньяк яр буенда урнашкан. Бу урында тропик океан климаты. Һава температурасы ел дәвамында +20 °C тан +26 ° C ка кадәр тирбәлә. Яңгырлар сезоны декабрьдән апрельгә кадәр дәвам итә. Явым-төшем 1500 мм чамасы. Табигый үсемлекләр башлыча тропик урманнар, куаклар һәм пальмалардан тора.
 

## Халык, тел, дин
Шәһәр халкы саны ― 24 310 кеше (2010). Шәһәрдә нигездә  яши (96 %). Рәсми телләр икәү ― тонга һәм инглиз телләре. Дин тотучылар ― күпчелек христианнар башлыча . Мөселманнар азчылык.

## Шәһәрнең үсеш тарихы
Европалылардан беренче булып Тонгатапу утравына 1643 елда Голландия диңгез сәяхәтчесе  туктаган. 1773 һәм 1777 елларда Нукуалофа территориясенә инглиз капитаны Джеймс Кук килгән. Якынча XIX гасыр урталарына Тонга утраулары җирле король хакимлеге астында берләштерелгән. Король 1900 елда Бөекбритания белән корольлек өстеннән протекторат урнаштыру турында килешү имзалаган. 1970 елда протекторат бетерелгәннән соң, ил бәйсез дәүләт буларак игълан ителгән, һәм Нукуалофа Тонга башкаласы статусын алган.

## Мәдәни әһәмияте
 
Тонга башкаласының төп истәлекле урыны булып 1867 елда төзелгән  тора. Шәһәр тирәсендә Океаниянең борынгы цивилизацияләренең оборона корылмалары хәрабәләре һәм борынгы тонгалы аристократларның каберлекләре сакланган. Шәһәр пляжларга бай. Шәһәр үзендә үсүче орхидеяләрнең күп төрләре белән дан тота.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Нукуалофа
Төркем:Океания башкалалары
Төркем:Тонга торак пунктлары
Тәнбүрән

**Тәнбүрән** () — Төмән өлкәсенең Вагай районындагы татар авылы, Карагай авыл җирлеге составына керә.

## Географиясе
Авыл Тәнбүрән күле ярында, Иртеш елгасы янында урнашкан.

## Этимология
Тәнбүрән авылы атаамасын «таң бүрәне» — таң күле сүзе белән бәйлиләр.

## Тарихы

Чыганаклардан күренгәнчә, күрше Карагай авылы янәшәсендә Солтан Шәехнең башкаласы булган. Бу авыл хакында рәсми төстә XVI гасырга караган документларда языла. Ул Владимир Сафроновның «Күчүм» китабында берничә тапкыр телгә алына. Бу якларда үз вакытында изгеләр яшәгән, дип фаразлана. Алар Тәнбүрән авылыннан ерак түгел җирләнгәннәр. 

## Халык саны
Авылда даими 1 кеше генә яши.

## Шәхесләр

## Искәрмәләр

Төркем:Вагай районы торак пунктлары
Күбәк (Төмән өлкәсе)

**Күбәк** () — Төмән өлкәсенең Вагай районындагы татар авылы, Бигеш авылы җирлеге составына керә.
## Географиясе
Авыл Иртеш елгасы ярында Күрия утравы янында урнашкан.

## Тарихы
Авыл халкы Күбәк авылына Көнбатыш Себергә беренче ислам миссионерлары килгәнче үк нигез салынган дип раслый. Кутавин буенча нигезләнү датасы — 1612 ел. Мөхәммәтали Айнуллин сүзләренә караганда, авыл башта Арбаш авылы белән янәшә каршы як ярда (хәзерге Вагайдан 15 км ераклыкта) урнашкан булган. Руслар җирләрне үзләштергән чорда авылда «күзәтчелек постлары» куела башлый һәм халык «җәйләү» һәм "кышлау"га, соңрак хәзерге Күбәк авылы территориясенә күчә башлый. Су басу вакытында ярны Иртеш сулары басу сәбәпле, халык бу ярга җәйләүдән күчеп килгән һәм хәзерге Астана ягы белән янәшә «кышлау» да кышлаган.

## Исәтлекле урыннар

Күбәк авылы янында урнашкан Астана-Күбәк төбәк әһәмиятендәге һәйкәл — Касыймгали Шәехнең төрбәсе булып тора.

## Халык саны

Күбәктә себер татарлары тупланып яши. Алар әдәби татар телендә укыйлар, рус телен беләләр. Авылда — 121 йорт, 171 кеше яши, шул исәптән 126 өлкән кеше һәм 17 яшькә кадәр 45 бала исәпләнә (2020 елның 1 октябренә).

## Шәхесләр

## Дин
Авылда ике мәчет бар. Иске мәчет 1911 ел белән даталана, авыл халкы тарафыннан салынган, өлкәннәр мәчет төзелешендә ярдәм иткән балта остасы Рәцәп баба Абушевны хәтерлиләр. Совет власте елларында мәчет манарасы сүтелә, ә бина башлангыч милли мәктәпкә бирелә. 1995 елда, Күбәк авылы халкы үтенече буенча, бинаны коридор белән икегә бүлгәннәр. Бер яртысында башлангыч мәктәп урнашкан, анда беренче сыйныфтан алып дүртенче сыйныфка кадәр укучылар белем алган (якынча 10 кеше), икенче яртысында мәчет урнашкан, анда гыйбадәт кылулар үткәрелгән. Агач манара яңадан торгызыла. Нәкъ 100 елдан соң Альберт Таштимеров инициативасы белән, җирле халык ярдәме белән, яңа агач мәчет төзелә.

## Искәрмәләр

Төркем:Вагай районы торак пунктлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Комарау

**Комарау** () — Төмән өлкәсенең Тубыл районындагы юкка чыккан татар авылы, 2004 елда исәптән төшерелә.

## Географиясе
Хан авылыннан 2,8 километр көньяк-көнчыгышта, Комарау елгасының сул ярында урнашкан.

## Тарихы

Авылны бохара татарлары нигезләгән була.

1917 елга кадәр Тубыл губернасы Тубыл өязе Бохара вулысы составына керә. 1926 елга мәгълүматларга караганда, Комарау 77 хуҗалыктан тора. Административ яктан Урал өлкәсе Тубыл округы Тубыл районы Маслово авыл советы составына керә.

## Халык саны

1989 елда авыла 11 кеше яшәсә, 2002 елга халык саны калмый.

Элек бохара татарлары яшәгән. Авыл халкы сөйләше тубыл-иртеш диалектының тубыл сөйләшенә караган.

IV ревизия мәгълүматлары буенча, XVIII гасырның соңгы чирегендә Комарауда 131 кеше исәпләнгән, ә XIX гасыр уртасында (IX ревизия мәгълүматлары буенча) — 262 кеше. ХХ гасыр башында 281 кеше яшәгән.

Метрик язмаларның сакланып калган материалларына караганда, төп халкы бохаралылар булган, алардан тыш ясаклы татарлар да яшәгән.

1926 елгы җанисәп буенча, авылда 297 кеше (156 ир-ат һәм 141 хатын-кыз) яшәгән, шул исәптән татарлар халыкның 100 % тәшкил иткән.

## Шәхесләр

## Дин

XIX гасыр башыннан авылда мәчет булуы билгеле, метрик китаплар сакланган.

## Искәрмәләр

Төркем:Тубыл районы торак пунктлары
Төркем:Төмән өлкәсенең юкка чыккан торак пунктлары