open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Белорет районы татар авыллары

**[[Белорет районы]]** (, ) — Башкортстанга керүче муниципаль район. Башкортстанның көнчыгышында урнашкан.

Районда барлыгы 100 авыл бар. Биредә татар авыллары юк, тик кечкенә генә Ерматау авылында татарлар күпчелекне тәшкил итә. 1930 елдан репрессияләнүчеләр өчен махсус бистә буларак билгеләнә, 2005 елдан — авыл. 18-19 фатирлы баракларда берничә дистә кулак гаиләсе яшәгән. Балаларны яңадан тәрбияләү максатыннан 4 бүлмәле йортларга ата‑аналарыннан («халык дошманнарыннан») аерым урнаштырганнар. Мәктәп, кибет һәм мунча өчен бараклар төзелә (төп төзелеш материалы — саман була). Сугыш башында поселокка Сәрмәннән балалар йортын күчергәннәр, анда Ленинградтан 300 бала китергәннәр. 1969 елда 502 кеше яшәгән.

## Искәрмәләр

*
Белорет районы
Гафури районы татар авыллары

**[[Гафури районы]]** (, ) — Башкортстан Республикасының үзәк өлешендә, Урал тавының көнбатыш тау битләрендә урнашкан район
Районда барлыгы 95 авыл бар, шуларның 22-се татар авылы.

Татар авыллары — Ялгызкаен, Үтәк, Бажык, Җилем-Каран, Игенъелга, Игенчеләр, Котлыгуҗа, Яңа Карамыш, Урал, Татар Саскүле,  Кормантау, Таштамак, Бурлы, Җилем-Каран, Яңа Бурлы, Кызылъяр, Карлы, Икътисад. Татарлар күпчелекне алып торган катнаш авыллар: Тугай, Буруновка, Войновка, Луговая. Ноябревка авылында татарча сөйләшүче мөселман чуашлар яши. Кайбер шул татар авыллары халкы тулысынча яки өлешчә башкортлар дип яздырылган.

Күпчелек татар авылларында татар теленең тепекәй сөйләше таралган. Кормантау, Таштамак, Бурлы, Җилем-Каран, Яңа Бурлы, Кызылъяр авылларында — кормантау сөйләшендә сөйләшәләр. Халык арасында таралган риваятьләргә һәм архив материалларына караганда, Ялгызкайын, Үтәк авылларына хәзерге Татарстанның Тау ягы татарлары, ә Кормантау авылларына мишәрләр нигез салган. Үтәк авылына, татарлар белән бергә, чуашлар да утырган.

Кормантау, Бажык, Буруновка, Каенлык, Бурлы, Яңа Бурлы, Җилем-Каран, Таштамак, Кызылъяр — мишәр авыллары.

Юкка чыккан татар авыллары: Сахалин, Яшерентау, Төкен, Кызыл Имән, Яңа Зәет, Яңа Әлдәшле.

## Искәрмәләр

Гафури районы
*
Кәлилә вә Димнә (китап)

**Кәлилә вә Димнә** - 2008 елда Татарстан китап нәшриятында басылган китап. "Кәлилә вә Димнә" Көнчыгыш әдәбиятының иң күркәи үрнәкләреннән санала. гарәпләр аша бөтен дөньяга таралган бу китап татар халкы тарафыннан да укылган. XIX гасыр ахырында мәгърифәтче галим Г.Фәезханов аның тәрҗемәсен эшли. Хәзерге әдәби телгә күчерүче һәм текстология эшен башкаручы - Нәҗип Нәккаш-Исмәгыйль.  Китапның тиражы - 1000 д.
## Сылтамалар
Төркем:2008 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Бакырган китабы

**Бакырган китабы** - 2000 елда Татарстан китап нәшриятында басылган китап. Бу шигырьләр җыентыгы 1917 елга кадәр  татар халкы арасында киң таралган булган, мәдрәсәләрдә дәреслек хезмәтен дә үтәгән.  Текстларны басма өчен Фәрит Яхин әзерләде.  Китапның тиражы - 3000 д.
## Сылтамалар
Төркем:2000 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Могҗизнамә (китап)

**Могҗизнамә** - 2004 елда Татарстан китап нәшриятында басылган китап. XVI гасыр Казан хөкемдары һәм шагыйрь Мөхәммәт Әминнең (Максуди) бу әсәрендә Пәйгамбәребезнең (с.г.в.) могҗизалары тасвирлана. Болгар төрки телендә иҗат ителгән "Могҗизнамә" урта гасыр әдәбиятыбызның тиңдәшсез җәүһәре дип аталырга лаеклы. Төзүче, иске татар теленнән гамәлдәге язуга күчерүче, кереш мәкалә авторы - Мәсгуд Гайнетдин.  Китапның тиражы - 1000 д.
## Сылтамалар
Төркем:2004 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Татар халкының килеп чыгышы

**Татар халкының килеп чыгышы** - 1974 елда Татарстан китап нәшриятында басылган китап.  Китапның тиражы - 9000 д.
## Эчтәлек
* Кереш сүз
* Татар халкының килеп чыгышын тикшерү тарихы
* Борынгы тамырлар. Урта Идел һәм Урал буе территориясендә төркиләргәкадәр яшәгән җирле халыклар
* Татар халкының иң борынгы төрки бабалары
* Гуннар чорында (III-V гасырларда) Идел-Чулман буйларында этник үзгәрешләр
* Төрки каганлыклары чоры
* Болгар дәүләте формалашу алдыннан
* Дәүләт формалашканда болгар халкының этник составы
* Болгар халкының формалашуына китергән шартлар
* Болгар халкы
* Монгол яулары
* Алтын Урда чорында болгар халкы
* Алтын Урданың таркалуы чорында болгар халкы
* Казан халкының формалашуы
* Татар-мишәрләренең этник нигезе
* Татар халкының соңгы чорлардагы язмышы

## Сылтамалар
Төркем:1974 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Зиянчура районы татар авыллары

**[[Зиянчура районы]]** (, ) — Башкортстан Республикасының көньяк өлешендә урнашкан район.
Районда барлыгы 78 авыл бар, шуларның 5-се татар авылы. Тагын да Сөләйман авылы элек чуаш авылы булып саналса, бүгенге көндә биредә күпчелекне татарлар алып тора.

Зиянчура районы халкының татарлар 10,5 % өлешен башкортлар тәшкил итә күп. Иң зур татар авыллары — Күгәрчен, Яңа Чебенле, Каргалы, Яңа Юл. Кәлимулла авылын 1920 елларда Үрнәк исеме астында Яңа Чебенле авылы кешеләре нигезли. Татар авыллары халкы өлешчә башкортлар дип тә яздырылган.

Яңа Чебенле һәм Каргалы авылларында каргалы сөйләше, Күгәрчен авылында минзәлә сөйләше таралган. Беренче ике авыл бүгенге Оренбург өлкәсе татарларыннан, ә Күгәрчендә Минзәлә өязе татарлары яши. Яңа Юл — Чуенчы-Чупан авылы мишәрләре авылы.

Юкка чыккан татар авылы: Коебар.

## Искәрмәләр

Зиянчура районы
*
Иглин районы татар авыллары

**[[Иглин районы]]** (, ) — Башкортстан Республикасының көнчыгыш өлешендә урнашкан район.
Районда барлыгы 128 авыл бар, шуларның 17-се татар авылы, 4-се татарлар күпчелектә торган катнаш авыл.

Татар авыллары — Үктәй, Акбирде, Карамалы, Турбаслы, Келәш, Өренде, Миңҗитәр, Иске Юрмаш, Бибакты, Әмит, Әмир, Рәсмәкәй, Келәш, Үктәй, Боланторган, Яңа Бакай, Төлкетамак. Кайбер шул татар авыллары халкы тулысынча яки өлешчә башкортлар дип яздырылган.

Турбаслы, Иске Юрмаш, Бибакты, Әмит, Орынды, Карамалы, Акбирде авылларында турбаслы сөйләшендә сөйләшәләр. Бу сөйләшне формалаштыруда Татарстанның Тау ягындагы татарлар, мишәрләр, өлешчә марилар һәм чуашлар, соңрак Уфа тирәсендәге җирләр алган мишәрләр дә катнашкан.

Әмит, Әмир, Рәсмәкәй — мишәр авыллары, соңгы икесен Авыргазы һәм Кушнаренко районнары мишәрләре нигезли..
Резвово, Блохино, Орловка авылларына руслар, беларуслар урынына хәзер татарлар килеп урнашкан.
Келәш, Үктәй, Боланторган, Яңа Бакай, Төлкетамак авылларында Уфа өязе татарлары һәм мишәрләре яши. Кече Әшә дигән мари авылында да татарлар хәзер күпчелектә.

Юкка чыккан татар авыллары: Төлкетүбә, Ишәмчура, Тикәй, Цветаевское, Яңавыл, Пушкин урманчылыгы.

## Искәрмәләр

Иглин районы
*
Һәр сыйныфта - сочинение

**Һәр сыйныфта - сочинение** - 2003 елда Раннур нәшриятында  басылган китап.  Китапның тиражы - 20000 д.
## Сылтамалар
Төркем:2003 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Раннур нәшриятында басылган китаплар
Джон Декриц Олысы

**Джон Декриц Олысы**, шулай ук *Джон де Криц* (инглиз телендә: John de Critz, John Decritz; 1551 яки 1552 ел, Антверпен — 1642 елның 14 маеннан соңрак түгел, Лондон) — Англиядә Яков I һәм Карл I корольләре сарай яннарында эшләгән фламанд килеп чыгышлы рәссам-портретист.

## Тормышы һәм иҗаты
Бала буларак әле районында испаннар һәм баш күтәргән Нидерланд яшәүчеләре арасында сугыш барган Антверпеннан Англиягә китерелгән булган. Художество белемен шулай ук Лондонда эмиграциядә яшәгән фламанд живописецы Лукас де Хере остаханәсендә алган. 1950-нче еллар ахырында Декриц Лондонда ирекле рәссам буларак үз остханәсен ача. 1603 елда ул король “сержант-рәссамы” (*Serjeant Painter*) почётлы дәрәҗәсен ала. Сарай янында бу вазифаны ул башта Леонард Фрайер белән бергә биләп тора, ә 1610-1619 елларда – Роберт Пик белән бергә. 1642 елның 14 маенда Лондонда күмелгән. 
Джон Декрицның иҗади мирасы булып беренче чиратта король гаиләсе һәм аңа замандаш булган Англиянең югары чиновникларның портретлары тора. *Serjeant Painter* буларак ул шулай ук башка осталарның картиналарыннан күчермәләр ясарга, үз живописе белән король сарайларын, кареталарын һәм көймәләрен бизәргә һәм төрле бәйрәм церемонияләре өчен декорацияләр барлыкка китерергә тиеш булган.
## Гаилә
Аның улларыннан өчесе мәгълүм: шулай ук сарай яны рәссамы булган Джон Декриц Кечесе (1599 елга кадәр — 1642 елдан соң), Томас (1607—1653) һәм Эммануэль (1608—1665). Соңгы икесе шулай ук живописецлар булган.

## Галерея

файл:John de Critz the Elder James I of England.jpg|Король Яков I портреты (як. 1606 ел)
файл:Walsingham.jpg|Френсис Уолсингем (1587)
файл:Robert_Cecil,_1st_Earl_of_Salisbury_by_John_De_Critz_the_Elder_(2).jpg|Роберт Сесил, 1-енче Солсбери графы (як. 1602)
файл:Anne of Denmark-1605.jpg|Королева Анна Данияле портреты (як. 1605 ел)
файл:William Parker, 4th Baron Monteagle and 11th Baron Morley by John de Critz.jpg|Уильям Паркер, 4-енче Монтигл бароны, 11-енче Морли бароны (як. 1615 ел).


## Искәрмәләр

Төркем:Рәссамнар
Ишембай районы татар авыллары

**[[Ишембай районы]]** (, ) — Башкортстан Республикасының үзәк өлешендә урнашкан район.
Районда барлыгы 87 авыл бар, шуларның 14-е татар авылы.

Районда татар авыллары: Түбән Әрмет, Үрге Әрмет, Әрметрәхим, Янурыс, Кыявык, Көзән, Ишем, Калмак, Яңа Йорт, Кызыл Октябрь, Алмалы, Яңавыл, Үрнәк, Яшелтау. Кайбер шул татар авыллары халкы тулысынча яки өлешчә башкортлар дип яздырылган.

Татар авылларында татар теленең тепекәй сөйләше урын алган. Бу сөйләшне формалаштыруда Татарстанның Тау ягындагы татарлар, мишәрләр, чуашлар катнашкан. Бу авылларга татарлар белән бергә мишәрләр, чуашлар күчеп утырган. Башкортларның көчле йогынтысы була. Аларга Идел буеннан күчеп килгән татарлар көчле тәэсир иткән.

Түбән Әрмет, Янурыс (аннан бүленеп чыккан Яңа Йорт), Көзән (шул авылдан бүленеп чыккан Кызыл Октябрь һәм Алмалы) авылларында күбесенчә мишәрләр яши. Янурыска Сарман татарлары, чуашлар, Түбән Әрметкә типтәрләр дә килеп урнашкан.

Ишем, Үрге Әрмет, Әрметрәхим, Кыявык, алардан чыккан Калмак, Яңавыл, Үрнәк, Салават шәһәре кешеләре күчеп утырган Яшелтау авылларында казан татарлары яши, Үрге Әрметне мишәрләр дә нигезләгән.

Юкка чыккан татар авыллары юк.

## Искәрмәләр

Ишембай районы
*
Питер Исаакс

**Питер Исаакс** (нид. *Pieter Isaacsz*, 1569 ел, Хельсингёр – 14 сентября 1625 елның 14 сентябре, Амстердам) — озак вакыт Нидерландта торган һәм эшләгән Дания рәссамы. Шулай ук Дания һәм Швеция хөкүмәтләренең Нидерландта агенты буларак мәгълүм. 
## Иҗаты һәм тормышы
Даниядә хөкүмәт чиновнигы гаиләсендә туган, әмма яшүсмер чагында ук Амстердамга килгән. Корнелис Кетель һәм соңыннан Ян ван Акен кебек живописецлар остаханәләрендә живопись өйрәнгән. Соңгысы белән Германия һәм Италия буенча өйрәнү сәфәрен башкарган. Нидерландка кайтканнан соң Амстердамда тора, 1590 елдан бирле үз өендә. Рәссам буларак шулкадәр киң мәшһүрлеккә ия булган ки, замандашлар оста Голландия тарафыннан Даниядән “урланган” дигән фикерләр әйткән. Даниягә килгәндә очрашкан Дания короле Кристиан IV-нең аеруча яклавы һәм ышануына ия булган (П. Исаакс Амстердамнан Ватанына килеп Даниядә ике мәртәбә булган). Беренче килүендә, 1607-1610 елларда Исаакс Розенборг король сараенда парад залын бизәү белән мәшгуль булган. Даниягә икенче килгәндә, 1614 елда рәссам Дания хөкүмәте агенты була, шул исәптән 1618 елдан бирле Амстердамда Дания короле өчен сәнгать әсәрләрен сатып алу белән мәшгуль була. Шулай ук Нидерландта Швециянең түләүле агенты булган.
Питер Исаакс күбесенчә тарихи, Тәүрат һәм мифология темаларына тукымалар һәм шулай ук портретлар ясаган. Аның улы Исаак Исаакс шулай ук мәшһүр рәссам булган, аның остазы булып Питер Исаакс үзе булган.
Рәссамның әсәрләрен күп Европа һәм Америка музейларында һәм тупланмаларында күрергә мөмкин – Амстердам Рейксмузеенда, Копенганенда Дәүләт картина галереясында, Берлин картина галереясында, Ганноверда Түбән Саксония җиренең Музеенда, Хьюстонның нәфис сәнгать Музеенда, Базель художество музеенда, Фредериксборг сараенда һ. б. Аның иң мәшһүр эшләреннән Розенборг кальгасында һәм Берлин һәм Базель музейларында сакланган король  Кристиан IV портретлары булып тора.    

## Әдәбият
* Karl Madsen, Kunstgeschichte in Dänemark, Seite 72 et seq.
* Badeloch Noldus und Juliette Roding (изд.), Pieter Isaacsz (1569-1625). Gericht, Maler, Kunsthändler und Spion, Brepols 2007. ISBN 978-2-503-52466-5

## Өстәмәләр
* https://rkd.nl/en/explore/artists/41140 Питерр Исаакс на rkd.nl

## Галерея

Christian IV Pieter Isaacsz 1612.jpg|Король Кристиан IV портреты (1612)
Anna Katarina, 1575-1612, prinsessa av Brandenburg, drottning av Danmark (Remmert Petersen) - Nationalmuseum - 15794.tif|Принцесса Аннa-Катарина Бранденбурглы портреты
Duke-frederick-later-king-frederickofdenmark.jpg|Герцог Фредерик портреты
Pieter Fransz. Isaacsz. - The Baptism of Christ - 73.185 - Museum of Fine Arts.jpg|«Гайсәне чукындыру»
Pieter Isaacsz., Allegorie der ijdelheid.jpg|«Яшьлек аллегориясе» (як. 1600)
Pieter Isaacz., Mars Venus en Amor.jpg|«Марс, Венера һәм Амур»

Төркем:Рәссамнар
Диңгез көндәлеге (китап)

**Диңгез көндәлеге** - 1972 елда Татарстан китап нәшриятында басылган китап. Рафаэль Мостафин  китабында "Муса Җәлил" корабында диңгез-океаннар кичеп төрле илләрдә күргәннәре турында яза. Китапның тиражы - 10000 д.
## Сылтамалар
Төркем:1972 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
... дәваларның олысы вә асылы

**... дәваларның олысы вә асылы (Әбугалисина һәм халык медицинасы)** - 1992 елда Сәмәния Шәрипованың Татарстан китап нәшриятында басылган китабы. Китапның беренче бүлегендә борынгы Шәрыкнең мәшһүр гыйлем иясе Әбугалисинаның атаклы "табиблык фәне кануны"исемле хезмәтеннән татар теленә аерым өзекләр һәм аларга комментарийлар бирелә. Икенче бүлегендә автор, дәвалау өлкәсендә тәҗрибәсенә таянып төрле үлән төнәтмәләре рецептларын туплап савыктыру  чараларын тасвирлый. Китапның тиражы - 20000 д.
## Сылтамалар

Төркем:1992 ел китаплары
Төркем:Татарча китаплар
Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Атаҗан Ходайшукуров

**Атаҗан Ходайшукуров**, Атаҗан Абдулла улы Ходайшукуров (, ; *[[1944 ел]]ның [[10 апрель|10 апреле]], [[СССР]], [[Үзбәкстан ССР]], [[Каракалпакстан АССР]], Түрткүл районы, [[Түрткүл]] ― [[1994 ел]]ның [[22 декабрь|22 декабре]], [[Үзбәкстан]], [[Хәрәзем вилаяте]], [[Үргәнеч]]*) ― халык җырларын башкаручы җырчы, музыкант, шагыйрь, композитор һәм актер. Каракалпакстан АССР (1969), Үзбәкстан ССР (1977), Татарстан АССР (1981) һәм Төрекмәнстанның (1993) халык артисты. Үзбәкстан ССРның Хәмзә Хәкимзадә исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты (1974).

## Тәрҗемәи хәле
1944 елның 10 апрелендә Каракалпакстан АССР Түрткүл районы үзәге Түрткүл шәһәрендә туган. Түрткүлдә Ломоносов исемендәге 1нче урта мәктәптә укыган.

Ул танылган үзбәк җырчылары  (1917-1975), Назир карый һәм  Җуманазар Бекчановта белем алган.

1963 елдан Каракалпак дәүләт филармониясе (2018 елдан Үзбәкстан дәүләт  Каракалпакстан республика бүлеге) солисты.

Репертуарында «Феруз I—II», «Хоразм Сегоҳи», «Бозургоний», «Кушчинор», «Гулузорим», «Самарқанд ушшоғи» җырлары, «Кимни севар ёрисан», «Баҳром ва Гуландом», «Айрилиқ», «Авазхон» поэмалары, шулай ук төрекмән, азәрбайҗан, каракалпак, казакъ һәм кыргыз халык җырлары һ. б. урын алган булган. Атаҗан Ходайшукуров җырчы һәм үзе башкара торган җырлар («Галәмдә бер», «Беренче мәхәббәтем» кебек 300 дән артык җыр) авторы буларак та билгеле.

1994 елның 22 декабрендә вафат була.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1967 ― Каракалпакстан АССР атказанган артисты
* 1969 ― Каракалпакстан АССР халык артисты
* 1977 ― Үзбәкстан ССР халык артисты 
* 1981 ― Татарстан АССР халык артисты
* 1993 ― Төрекмәнстанның халык артисты
* 1974 ― Үзбәкстан ССРның Хәмзә Хәкимзадә исемендәге Дәүләт премиясе 
* 2021 ― «Фидокорона хизматлари учун» ордены (*вафатыннан соң*) ― *Ватаныбыз суверенитетының рухи нигезләрен ныгытудагы, халыкның мәдәниятен күтәрүдәге, җәмгыятьтә игелек һәм гаделлек, патриотизм һәм толерантлык кыйммәтләрен раслаудагы онытылмаслык казанышлары, кабатланмас һәм якты иҗади эшчәнлеге, милли бәйсезлек идеяләренә тугрылык, киләчәк буыннарга бай мирас, нәтиҗәле тормыш юлы һәм халык йөрәгендә тирән эз калдырган үрнәк кешелек сыйфатлары өчен*

## Хәтер
* 1999 елдан яшь җырчыларның Атаҗан Ходайшукуров исемендәге Республика конкурсы үткәрелә.
* Төрекмәнстанның  (үзәге Бөстан шәһәре) һәм Түрткүлдәге урам, аллея һәм бакчага исеме бирелгән. 
* Түрткүдәге яшәгән йортында музей оештырылган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *Гулхатийша Әйимбетова* / Атажан Худайшукуров ‎– Хорезм, Қарақалпақ Қосықлары = Каракалпакские, Хорезмские Песни

## Сылтамалар
*  Атаҗан Худайшукуров. Каберен зиярәт кылу. 24.02.2021. YouTube видео, 15:58
*  Атаҗан Худайшукуров җырлары. YouTube видео, 19:07
* Кайбер җырлары

Төркем:Әлифба буенча җырчылар 
Төркем:Әлифба буенча музыкантлар
Төркем:ССРБ җырчылары 
Төркем:Үзбәкстан җырчылары
Төркем:«Фидокорона хизматлари учун» ордены кавалерлары
Төркем:Үзбәкстан ССРның халык артистлары
Төркем:ТАССР халык артистлары
Төркем:Каракалпакстан АССР халык артистлары
Төркем:Төрекмәнстанның халык артистлары
Төркем:Үзбәкстанның Хәмзә исемендәге премиясе лауреатлары
Төркем:Каракалпакстан АССР атказанган артистлары
Сәмәния Шәрипова

**Сәмәния Шәрипова** - табибә, берничә китап авторы. Пенсиягә чыкканчы ул Казанның Вахитов районындагы 2нче поликлиникасында авыруларны кабул итте.  Сәламәтлеккә багышланган берничә китап авторы. 
## Китаплары
*  «... дәваларның олысы вә асылы» (1992)
* «Кеше. Сәламәтлек. Ислам»
* «Әбүгалисина һәм халык медицинасы» (1994)
* «Ризыгың шифа булсын» 
* «Тайны здоровья», 1996, ISBN 5-85247-116-X
* «Сихәтләнү серләре. Яман шештән дәвалану чаралары» (2005),  ISBN 5-94259-148-2

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* «Матбугат йорты» нәшриятында Сәмәния Шәрипованың яңа китабы чыкты, Татар-Информ, 26 май 2005

Төркем:Татар табиблары
Караидел районы татар авыллары

**[[Караидел районы]]** (, ) — Башкортстан Республикасының төньяк өлешендә урнашкан район.
Районда барлыгы 99 авыл бар, шуларның 49-ы татар авылы.

Районда татар авыллары: Байкы-Юныс, Тайкаш, Сөендек, Торна, Әтәр, Кәрҗә,Каенчык, Сурды, Янбәк, Байкыбаш, Түбән Болмызы (Кашка авылыннан бүленә), Аркавыл, Базил, Тегермән, Юлдаш, Хәлил, Якуп, Иске Акбүләк, Яңа Акбүләк, Туеш, Әмин, Әбүталип, Яугилде, Тайга, Дәвеш, Кортлыкүл, Куянчы, Тәтер-Ключ, Мөрәсим, Татар Үреше, Кызыл Үреш, Борһан, Сидәш, Калтасы, Шаушак, Имән, Үреш-Битулла, Подлуб, Яңа Байкыбаш, Иске Багазы, Зиннәт, Урта Багазы, Дәүләт, Мәлик. Кайбер шул татар авыллары халкы тулысынча яки өлешчә башкортлар дип яздырылган.

Татар авылларының күпчелеген мишәрләр нигезләгән, аларга Байкыбаш, Түбән Болмызы (Кашка авылыннан бүленә), Аркавыл, Базил, Тегермән, Юлдаш, Хәлил, Якуп, Иске Акбүләк, Яңа Акбүләк, Туеш, Әмин, Әбүталип, Яугилде, Тайга, Дәвеш, Кортлыкүл, Куянчы, Тәтер-Ключ, Мөрәсим, Татар Үреше, Кызыл Үреш, Борһан, Сидәш, Калтасы, Шаушак, Имән, Үреш-Битулла, Подлуб, Яңа Байкыбаш, Иске Багазы, Зиннәт, Урта Багазы, Дәүләт, Мәлик авыллары керә. Электән үк бу авыллар мишәр авыллары булып саналган.

Мишәр авылларында татар теленең байкыбаш сөйләше урын алган.Бу сөйләш беренче мәртәбә Л. T. Мәхмүтова тарафыннан тасвирлана. Ул бу төбәккә 1954—1957 елларда диалектологик экспедицияләр оештыра һәм, тупланган бай материалларга нигезләнеп, тел үзенчәлекләренә анализ ясый, беренче булып байкыбаш сөйләшен аерып чыгара. Халык арасында сакланып килә торган легендаларга караганда, бу территориягә мишәрләр моннан 300—400 еллар элек килеп утырганнар. Алар үзләрен Сембер ягыннан, Ука суы буеннан килгән халык дип саныйлар. Еш кына бабаларының бабалары Алатыр өязе, Пьяна елгасы буеннан килүләрен дә искә алалар. Татар авыллары мари авыллары белән катнашып урнашкан, шуңа күрә мондагы марилар да татарча беләләр.
Биредә шулай ук ясаклы татарлар һәм типтәр авыллары да бар: Байкы-Юныс, Тайкаш, Сөендек, Торна, Әтәр, Кәрҗә. Соңрак бу авыл кешеләре Каенчык, Сурды, Янбәк авылларын да нигезлиләр. Аларда бөре сөйләше таралган. Бөре сөйләше формалаштыруда Идел буе төрки компоненты хәлиткеч роль уйнаган, соңрак Казан ханлыгы җимерелгәннән соң күчеп килгән казан татарлары йогынтысы көчәя бара. Бөре сөйләшенә күрше байкыбаш сөйләше билгеле бер йогынты ясаган. Анда көнбатыш (мишәр) диалектына хас үзенчәлекләр бар.

Юкка чыккан татар авыллары: Чулпан, Чулпан, Ирек, Әчет, Метрәй, Хисаметдин.

## Искәрмәләр

Караидел районы
*
Дөньядагы бердәнбер Сатмыш

**Дөньядагы бердәнбер Сатмыш, яки бүгенгедән авылның үткәндәге онытылган билгесезлегенә таба сәяхәт** — 1998 елда журналист Хәмзә Бәдретдиновның Мари полиграфик-нәшрият комбинатында басылган китабы. Китап Сатмыш авылы тарихын тәсвирлый. Китапның тиражы — 4000 д.

## Сылтамалар
Төркем:1998 ел китаплары
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Мари полиграфик-нәшрият комбинатында басылган китаплар
Хәмзә Бәдретдинов

**Хәмзә Бәдретдинов** - 1959 елның 24 сентябрендә Татарстанның Апас районы Сатмыш авылында туа. 1978 елда – Буа ветеринария техникумын, 1982 елда Казан дәүләт университетының татар журналистикасы бүлеген читтән торып, 1986 елда Ленинград партия мәктәбен тәмамлый. 1978–1979 елларда – Апас районы Тукай колхозында баш ветеринар. 1979 елдан – Иске Тәрбит мәктәбендә комсомол секретаре, Апас районының «Йолдыз» газетасында авыл хуҗалыгы мөдире. 1986 елдан – «Татарстан яшьләре» газетасының комсомол бүлеге мөдире. 1989 елдан – Октябрь районы төбәгендә «Ватаным Татарстан» газетасының үз хәбәрчесе. 1991 елдан – «Татарстан хәбәрләре» газетасында мәгълүмат бүлеге мөдире. 1993 елдан – «Ватаным Татарстан» газетасында мәгълүмат һәм спорт бүлеге мөдире. 1997 елдан – «Шәһри Казан» газетасында бүлек мөдире, баш мөхәррир урынбасары. 2008 елдан – «Мәгърифәт» газетасында бүлек мөдире, җаваплы секретарь – баш мөхәррир урынбасары. 2015 – 2020 елларда – «Мәдәни җомга» газетасы хезмәткәре. 
## Китаплары
* «Дөньядагы бердәнбер Сатмыш, яки бүгенгедән авылның үткәндәге онытылган билгесезлегенә сәяхәт» (1999)
* «Кеше хокуклары һәм төп ирекне яклау буенча Европа Конвенциясе» (1999)  
* «Татарстаннан читтәге татар галимнәре (беренче кисәк)» (2000)  
* «Татарстаннан читтәге татар галимнәре (икенче кисәк)» (2006)
* «Гүзәл Кама Тамагы. Камское Устье – жемчужина природы» (2006)
* «Краткий психолого-юридический и биографический словарь. Кыскача психологик-юридик һәм тәрҗемәи хәл сүзлеге» (2006)
* «Сагындым, бик сагындым…» (2006) 
* «Төрле тарафлардагы туганнар (гыйбрәтле язмышлар)» (2007)
* «Искитмәле Олы Болгаер» (2008) 
* «Борнаш иле» (2010) 
* «Асыл төбәк – авылым Шәмәк» (2011) 
* «Пионер эше профессоры» (2012)
* «Габбас абый классы» (2014)
* «Күл буенда, кошлар тавында» (2014)
* «Безнекеләр. Наш класс классный» (2016)
* «Туганлык бер, язмышлар төрле» (2016) 
* «Корни единые, судьбы разные» (2016) 
* «Табар Черкене – күңел җилкәне» (2018) 
* «Тимере бар – тилмермәс» (2019)
* «Татлы чишмәсе буенда дөньядагы бердәнбер Сатмыш» (2021)
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
Хәмзә Фәрһат улы Бәдретдинов, "Ватаным Татарстан2 газетасы сайты

Төркем:Татар журналистлары
Үлгәннәрнең каберен бел (китап)

**Үлгәннәрнең каберен бел: Әлмәт төбәге эпиграфик истәлекләре** - 2000 елда Мәгариф нәшриятында Марсель Әхмәтҗановның басылган китабы. Китап Әлмәт якларында мәгълүм 110 зираттагы эпиграфик язмаларны өйрәнү нигезендә язылды. Китапның тиражы - 1000 данә.  
## Эчтәлек
* Кереш (Залятов М.Ш.)
* Әлмәт төбәге эпиграфикасы
* Мөселман татарлар эпиграфикасы
* Керәшен татарлары эпиграфикасы
* Мәҗүси чувашлар эпиграфикасы
* "Мөселман" чувашлар эпиграфикасы
* Христиан чувашлар эпиграфикасы
* Мордвалар эпиграфикасы
* Христиан урыслар эпиграфикасы
* Старовер урыслар эпиграфикасы
* Дөрбәләр
* Кабер ташлары кисеп язучылар турында мәгълүмат
* Эпиграфик поэзия үрнәкләре
* Йомгак

## Сылтамалар
Төркем:2000 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Мәгариф нәшриятында басылган китаплар
Кыйгы районы татар авыллары

**[[Кыйгы районы]]** (, ) — Башкортстанга керүче муниципаль район. Урал тавының аргы ягында урнашкан.
Районда барлыгы 39 авыл бар, шуларның 18-е татар авылы. Кайбер шул татар авыллары халкы тулысынча яки өлешчә башкортлар дип яздырылган. Татарлар татар теленең урта диалектына караган златоуст сөйләшендә (икенче атмасы — кыйгы сөйәше) сөйләшә. Бу авыллар элеккеге Уфа губернасы Златоуст өязенә караган.

XVII гасырда ук биредә татарлар яшәгән торак пунктлар булган. Төбәкнең күпчелек авыллары пермь татарларын күчерү, шулай ук бирегә мишәрләр — байкыбаш сөйләше вәкилләре һәм Башкортстанның көньяк һәм көньяк-көнбатыш төбәкләреннән казан татарлары күченү нәтиҗәсендә барлыкка килә. Электән үк бу авыллар татар авыллары булып саналган.

Еланлы, Вәкияр, Дүшәнбикә авылларын һәм соңгысынна бүленеп чыккан Тукай авылын мишәрләр нигезләгән. Колмәт, Тугызлы, Арыслан, Юкәлекүл, Югары Кыйгы, Түбән Кыйгы, алардан бүленеп чыккан Октябрь, Игенчеләр, Первомайский, Солтан, Париж, Урак, Кандаковка авылларында күберәк казан, шул исәптән пермь татарлары яши.

Юкка чыккан татар авыллары: Бузат, Татар Әйсәсе, Бүләк.

## Искәрмәләр

*
Кыйгы районы
Миякә районы татар авыллары

**[[Миякә районы]]** (, ) — Башкортстан Республикасының көнбатыш өлешендә урнашкан район.
Районда барлыгы 96 авыл бар, шуларның 37-се татар авылы.

Районда татар авыллары: Байтимер, Өршәкбашкарамалы, Өршәк, Чишмә, Зәйпекүл, Таукай-Гәйнә, Яңа Ишле, Илчегол, Баязит, Богдан, Канбәк, Җилдәр, Уман, Чулпан, Чияле, Тимәш, Кыргыз-Миякә, Акъяр, Кәчегән, Яшьләр, Олы Кәркәле, Кече Кәркәле, Җидегән, Сатый, Тамьян-Таймас, Зиреклекүл, Миякәбаш, Үрнәк, Ярлекәү, Чытырбаш, Кызыл Чишмә, Кече Гәйнә, Мәнәүзтамак, Миякәтамак, Икътисад, Родниковка, Корманайбаш. Кайбер шул татар авыллары халкы тулысынча яки өлешчә башкортлар дип яздырылган.
Байтимер, Өршәкбашкарамалы, Өршәк, Чишмә, Зәйпекүл авылларында күбесенчә мишәрләр яши. Бирегә XVIII—XIX гасырларда күчеп килгәннәр, чыгышлары белән төмәннәр: Пенза, Тамбов губерналарыннан.

Кыргыз-Миякә, Акъяр, Кәчегән, Яшьләр, Олы Кәркәле, Кече Кәркәле, Җидегән, Сатый, Тамьян-Таймас, Зиреклекүл, Үрнәк, Ярлекәү, Чытырбаш, Кызыл Чишмә, Кече Гәйнә, Мәнәүзтамак, Миякәтамак, Икътисад, Родниковка, Корманайбаш авылларында казан татарлары яши. Бу авылларны Бөгелмә, Минзәлә өязе (күберәк хәзерге Сарман районы) татарлары, Таукай-Гәйнә авылын пермь, Яңа Ишлене авыргазы татарлары нигезләгән, шул ук вакытта Илчегол, Баязит, Богдан, Канбәк, Җилдәр, Чияле, Тимәш Әнәч, Уман, Чулпан авыларына казан татарлары белән бергә мишәрләр дә яшәргә күченгән.

Татар авылларында татар теленең минзәлә сөйләшенең бәләбәй урынчылыгы таралган. Казан татарлары авылларында минзәлә сөйләшенең үзенчәлекләре юкка чыккан диярлек, татар әдәби теле өчен хас вариантлар өстенлек итә, шул ук вакытта стәрлетамак сөйләше йогынтысы бар. Мишәр авылларында стәрлетамак сөйләше таралган.

Юкка чыккан татар авыллары: Тамурб, Салосино, Тукмак Чишмә, Яшәсен.

## Искәрмәләр

Миякә районы
*
Рантамак мәчете

**Рантамак мәчете**, «Мирзанур» мәчете () ― Татарстанның Сарман районы Рангазар  караучы  Рантамак авылында урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (мәчет). ТР МДН Сарман районы мөхтәсибәте карамагында. 

## Тарих
Авыл 1748 елдан *Токмәт* авылы буларак билгеле. Инкыйлабка кадәрге чыганакларда шулай ук *Рангазар-Тамак* дип тә телгә алына. 

1920 елга кадәр Уфа губернасы Минзәлә өязенең Әлмәтмулла волостена кергән Рантамакта XX гасыр башында мәчет, мәктәп булган.

1932 елның 23 апрелендә авылның мөтәвәллие Җәлил (Җәмил?) Маннанов (1881 елда Рантамакта туган, 4 бала атасы) кулга алынган һәм шул елның 5 июнендә «*колхозга каршы агитация, ашлык хәзерләүгә каршы төшүдә*» гаепләнеп, 3 елга хезмәт белән төзәтү лагерена җибәрелгән. 1990 елда акланган.

Авылда 1870 елда 156 кеше (татарлар), 2002 елда 184, 2010 елда 213 кеше яшәгән.

## Тасвирлама
50-60 кеше сыйдырышлы мәчет бер катлы, манарасы түбәсендә урнашкан. Бина мичкә утын ягып җылытыла, тәһарәтханәсе бар.

## Имам
Ачылганнан бирле (2006 елдан) имам вазыйфасын Мирзанур хәзрәт Сәлимов алып бара.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Сандугачлар моңы булып Сарман кала хәтердә. К.: АО «ИД Казанская Недвижимость», 2020. ISBN 978-5-6044058-7-1
* *Д. Кашапова, Н. Мәхмүтов, Ф. Салихова*. Гасырларны бәйләүче азан авазы. Сарман, 2022, 94нче бит.

## Сылтамалар
*  Рантамак.  Институт Татарской Энциклопедии 

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:2006 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Сарман районы мәчетләре
Rocarag Wattanapanit

**Rocarag Wattanapanit** (*[[1967 yıl]],* **) — Tailand süz irege öçen aktivistı häm kitap kibete xucası. Ul *Creating Awareness for Enhanced Democracy* (qısqaça CAFÉ Democracy) oyışmasın nigez saluçılarnıñ berse bulğan. Oyışmanıñ maqsatı — ideyalar belän irekle almaşuğa bulışu. 2016 yılda Rocarag Batırlıq öçen xalıqara xatın-qız premiäsen alğan.

## Biografiäse
Wattanapanit Mähoñsonda tuğan. Çiañmayda Payap universitetın tämamlağan. Anıñ eşlekle adminlaştıru ölkäsendä däräcäse bar. Süz irege xäräkäte belän şöğellängänçe, ul Community Forest Support Group  urmannarnı saqlaw öçen aqça cıyu östendä eşlägän.

2011 yılnıñ oktäbrendä Wattanapanit  antropolog Pinkaew Luañaramsri belän bergä Book Re: public kitap kibeten açqan.  soñ yaña xökümät Book Re: public yabılırğa mäcbür itkän. Wattanapanitnı berniçä tapqır xärbi lagerlärgä kitergännär (başta Çiañmayda Kawila armiä lagerenä, annarı Armiä üzäk komandalawına), anı kitap kibeten yabarğa mäcbür itü öçen, häm anı azat itü öçen aldan şart sıyfatında säyäsi eşçänlektän baş tartu turındağı kileşügä imzalarğa mäcbür itkännär.

Ber yıldan soñ Wattanapanit yañadan üzeneñ kitap kibeten açqan, ul şulay uq diskussiälär öçen forum häm ictimaği üzäk bularaq eşlägän.

2016 yılda Wattanapanit AQŞ däwlät departamentınnan Batırlıq öçen xalıqara xatın-qız premiäsen alğan, bu büläkne alğan berençe tay bulğan.

## İskärmälär

Төркем:1967 елда туганнар
Төркем:Таиландта туганнар
Төркем:Батырлык өчен халыкара хатын-кыз премиясе лауреатлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Таиланд җәмәгать эшлеклеләре
Rayoñ

**Rayoñ** () — Tailand şähäre,  provinsiäneñ başqalası.

## Geografiäse
Şähär  könçığış yar buyında urnaşqan.

## Klimatı
Şähärdä maydan oktäbergä qädär däwam itä torğan dımlı sezon açıq çağıla. İñ küp yawım-töşem mayda (berençe maksimum), sentäber-oktäberdä (ikençe, töp maksimum) bulğan. İyün-avğustta yawım-töşem sanı kimi, çönki qoyaş Tönyaq yarımşarğa taba çigenä. Qorı sezon dekäberdän fevralgä qädär däwam itä. Ul waqıtta yawım-töşem bik siräk bula, bu waqıtnı yal itü öçen optimal’ itä.

## Xalqı
2015 yıl torışı buyınça şähärdä 63 655 keşe yäşi. Xalıq tığızlığı — 3755 keşe/km². Xatın-qızlar sanı (52,7 %) ir-atlar sanınnan (47,3 %) artığraq.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* Şähär räsmi saytı 
* Rayoñ provinsiäse räsmi saytı 
*

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Тайланд шәһәрләре
Аграр шәһәрчек

**Аграр шәһәрчек** — Беларуста торак пункт төре. Аграр шәһәрчекләр авылларга охшаган, тик аларда шәһәр ошаган инфраструктура бар.

Төркем:Торак пункт
Төркем:Беларусия
Розетта Айтматова

**Розетта Айтматова**, Розетта Түрәкол кызы Айтматова (; *[[1937 ел]]ның [[8 март]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[Мәскәү]]*) ― җәмәгать эшлеклесе, Кыргызстанның атказанган мәгариф хезмәткәре, физика-математика фәннәре кандидаты. Чыңгыз Айтматов премиясе лауреаты (2016). 2014 елда «Femme» журналы версиясе буенча «Ел хатын-кызы» номинациясенә лаек булган.

## Тәрҗемәи хәле

1937 елның 8 мартында Мәскәүдә туган. Әтисе Түрәкол Мәскәүдә Кызыл профессура институтында укыган, әнисе Нәгыймә Мәскәүдә балалар бакчасында тәрбияче булып эшләгән. Айтматовлар төпчек кызларына испан партизанкасы хөрмәтенә Розетта (*Роза*) дип исем кушканнар. Әтисе Түрәкол 1937 елның август ахырында хатыны Нәгыймәне балалары белән поездга утыртып, Кыргызстанга, туган авылы Шәкәргә озатып җибәрә. Әтиләренең кул болгый-болгый поезд артыннан йөгерүе балалар хәтеренә мәңгегә уелып кала. Бу әтиләре турында соңгы хатирә булып чыга.

1937 елның август ахырында әтисенең туган авылы Шәкәрдә яшиләр. Әнисе Нәгыймәгә, «халык дошманы» хатыны дип, беркайда эш бирмәгәннәр, балаларын ятимнәр йортына тапшырырга киңәш иткәннәр. Авылда туганнарында яшәү авырлашкач, район үзәге булган Кировка авылына (хәзер Талас өлкәсе Кара-буура районы үзәге Кызыл-Адыр авылы) күченгәннәр. Бөек Ватан сугышы башлангач, район үзәгендә яшәү дә  авырлаша, гаиләнең хәлләре мөшкелләнә, 1942 елның башында гаилә Талас өлкәсе (хәзерге Манас районы)  авылына күчкән. Гаилә, Җийдәдә 1942—1949 елларда яшәп, мәктәбе яхшы булган район үзәге  күчә.

Әнисе Нәгыймә балаларын укытуга бар тырышлыгын куйган. Розетта Таласта урта белем бирү мәктәбен, шулай ук Фрунзеда В. В. Маяковский исемендәге Кыргыз хатын-кызлар педагогика институтының (2005 елдан Ишеналы Арабаев исемендәге Кыргыз дәүләт ) физика-математика факультетын тәмамлап, озак вакыт әлеге вузда эшләгән, мәктәп укытучылары әзерләгән, доцент гыйльми дәрәҗәсе алган.

Р. Т. Айтматова ― физика-математика фәннәре кандидаты, Хатын-кызларга карата дискриминациянең барлык формаларын бетерү буенча конвенцияне () кыргыз теленә тәрҗемә иткән һәм бастырган. «Хатын-кызларга ярдәм үзәге» ҖЧҖ президенты.

Кыргызстанның атказанган мәгариф хезмәткәре. Җәмәгать эшчәнлеге белән актив шөгыльләнә, хатын-кызлар хәрәкәтендә катнаша.

Кыргыз Республикасы алдындагы аерым казанышлары өчен шәхси пенсия билгеләнгән.

Балалар табибы Эсенбәк Алымкуловка кияүгә чыккан, балалары: улы Урмат (1960), кызы Айгөл (1965).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* *Роза Айтматова*.  Белые страницы истории. Мои воспоминания. Бишкек: ОсОО «V.R.S. Company», 2013. ISBN 978-9967-27-080-0
* Роза Айтматова. Воспоминания в день 80-летия. www.24.kg 

Төркем:Кыргызстан җәмәгать эшлеклеләре 
Төркем:Кыргыз Республикасының атказанган мәгариф хезмәткәрләре
Төркем:Физика-математика фәннәре кандидатлары
Төркем:И. Арабаев исемендәге Кыргыз дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Чыңгыз Айтматов
Төркем:Әнисе татар, әтисе башка милләттән булган шәхесләр
Мансур (рәссам)

**Мансур**, «устад»* (“остаз”) кушаматлы (? — [[1621]] елдан соң) — [[Һиндстан|һинд]] рәссамы, [[могол живописе|могол мәктәбе]] вәкиле, [[анималист|хайван сурәтләрендә]] махсуслашкан.

== Карьерасы һәм стиле ==
Эшен [[Әкбәр Бөек]] сарае янында аның хөкеменең соңгы елларында башлаган, «[[Әкбәр-намә]]» һәм «[[Бабур-намә]]» китаплары өчен сурәтләр ясауда катнашкан. Аның варисы [[Җаһангир]] вакытында Мансур үзен сәләтле хайван, кош һәм чәчәк ясаучы буларак күрсәткән. Мансурның сәләте белән сокланган хөкемдар аңа *Надир-уль-Аср'' («дөнья могъҗизасы») титулын биргән. Рәссам Җаһангир белән сәфәрләрендә бергә йөргән һәм монарх кушуы буенча барган өлкәләрнең флора һәм фаунасының рәсемнәрен ясаган.
Мансур сурәтләвендә пейзаж фарсы миниатюралары тамырлы, әмма табигыйлыкка омтылышта өлгесенең күп декоратив хасиятләрен җуя. Мансур аның тарафыннан үсемлекләрнең һәм хайваннарның барлык хасиятләренең аеруча җентекле һәм тормышчан ясавы белән дан тоткан. Гәрчә аның күпчелек эшләренә имза куелмаса да, алар стиленең үзлекле хасиятләре буенча хатасыз атрибутлана.

## Сирәк кош сурәтләре
Мансур эшләре арасында Җаһангир сарай янына китерелгән Һиндстан өчен экзотик кошларның сурәтләре аерым тора: Америкадан китерелгән күркә, Себер ак торнасы һәм хәзер үлеп беткән Маврикий дронты. Соңгысы, мөгаен, Португалиянең Гоа биләмәсеннән сәүдәгәрләр яки илчеләр тарафыннан китерелгән булган. Мансурга карый дип барысы тарафыннан танылган имзаланмаган эш дронтның натурадан ясалган бердәнбер сыйфатлы сурәте булып тора;  нидерланд рәссамы Рулант Саверей рәссамнары бик түбән дәрәҗә сыйфатлы һәм үлеп чыккан кошның кыяфәте турында бик зәгыйфь кенә тасвирлама бирә. Рәсем озак ССРБ ФА Шәркыять Институты тупланмасында сакланган булган, яңадан 1958 елда ачылган булган һәм Хельсинкида XII орнитологлар конгрессында фурор ясаган; хәзерге вакытта Эрмитажда саклана .

Мансур хөрмәтенә Меркурийда  кратер аталган.

## Галерея

Изображение:Mansurtulip.jpg|Мансур тарафыннан бердәнбер имзаланган гөл сурәте (як. 1610)
Изображение:DodoMansur.jpg|Башка кошлар арасында дронт (як. 1610)
Изображение:Ustad Mansur Truthahn.jpeg|Күркә (1612)


Төркем:Рәссамнар
Карл Русс (рәссам)

**Карл Русс** (Karl Ruß; 1779 елның 4 августы, Вена, Австрия империясе — 1843 елның 19 сентябре, шунда ук) — Австрия рәссамы, бидермейер  чоры графигы.

## Тәрҗемәи хәле
Ярлы гаиләдә туган. Балачактан рәсемгә сәләтле булган, җирле рәссамнардан сабак алган. 
Вена художестволар академиясендә белем алган. Иоганн Христиан Бранд һәм Иоганн Баптист Дрекслердан, соңрак Губерт Маурердан өйрәнгән.

Күбесенчә мифологиядән, антиклыктан, Австрия тарихыннан сәхнәләр ясаган. 1806 елда Альбертина галереясе интерьеры дизайны өстендә эшләгән.

1810 елдан бирле эрцгерцог Иоганн Баптист Австрияленең сарай яны рәссамы булган һәм аның Штирия буенча походларында ил белән танышыр һәм ул барлыкка китерергә сораган картиналар өчен мотивлар табар өчен юлдашы булган. Эрцгерцог Иоганн аңа акварельләр сериясендә Штирия нең гади авыл яшәүчеләрнең киемнәрен сурәтләргә кушкан. Шулай итеп, Русс 1810 һәм 1820 еллар арасында шәһәр яшәүчеләрнең бәйрәм киемнәреннән алып крестьян малае киемнәренә кадәр киемнәр һәм костюмнар турында ышанычлы мәгълүм булган нәрсә калдырган.  
1818 елдан бирле Венада Бельведер сараенда Император һәм Король картина галереясенең икенче, ә 1821 елдан бирле беренче саклаучысы булган.

Аның улы рәссам Леандер Русс (1809—1864).

## Хәтер
* 1927 елда аның һәм улы хөрмәтенә Венаның Хитцинг районында урам аталган.

## Галерея

File:138 Gebirgsbewohner an der Sava in derGegen dovn Rahn - Windisch Landsberg, Aquarell von Karl Ruß (1811).jpg
File:113 Bauernpaar aus Passail, Karl Ruß, 1813.jpg
File:100 Mädchen aus Hitzendorf, unweit Graz - Aquarell von Karl Ruß um 1810.jpg
File:112 Weibliche Festtrachten in Birkfeld, Karl Ruß, 1813.jpg
File:139 Bauern an der Grenze an der untersteirisch kroatischen Grenze zw. Rohitsch und Krapina, Aquarell von Karl Ruß (1811).jpg
File:Karl Russ - Die Tannhäuser-Legende - 6183 - Belvedere.jpg


## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* [Ruß, Karl (Maler)](https://de.wikisource.org/wiki/ADB:Ru%C3%9F,_Karl_(Maler))
* Ruß, Karl 

Төркем:Рәссамнар
Телен белгән ил ачар

**Telen belgәn il acar: латин графикасында уку һәм язу күнекмәләре** - Вахит Хаковның 1993 елда Мәгариф нәшриятында басылган китабы. Латин графикасы нигезендә уку күнекмәләре рәвешендә эшләнгән бу китапка күренекле галимнәр һәм әдипләрнең туган тел, туган ил турындагы фикерләре, әсәрләрдән өзекләр, канатлы тәгъбирләр һәм халык мәкальләре тупланды.  Китапның тиражы - 50000 данә.

## Сылтамалар
Төркем:1993 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Мәгариф нәшриятында басылган китаплар
Күгәрчен районы татар авыллары

**[[Күгәрчен районы]]** (, ) — Башкортстан Республикасының көнбатыш өлешендә урнашкан район.
Районда барлыгы 114 авыл бар, шуларның 9-ы татар авылы.

Күгәрчен районында татар авыллары: Увар (Багдашкино), Акман (яки Ибрай), Иске Хвалын, Газиз, Дәүләтша утары, Кызылташ (Күгәрчен авылы кешеләре нигези), Калдар, Сатлык һәм районга исем биргән Күгәрчен.

Башкортлаштыру шаукымында Калдар, Дәүләтша утары, Акман, Сатлык авылларын 1979 елдан башкорт авыллары итеп яздыралар. Татарлар башка авыларда да өлешчә башкортлар дип яздырылган.

Увар авылында казан татарлары яши, керәшеннәр дә яшәгән, тик соңгылары XX гасыр башында дин иреге рөхсәт ителгәч исламга кайта. Күгәрчен авылында да казан татарлары яши, бирегә Зиянчура районындагы Күгәрчен авылыннан күченгәннәр, чыгышлары — Минзәлә якларыннан. Кызылташ авылын бу район Күгәрчен авылы кешеләре нигези. Акман белән Калдар авылларына Казан губернасыннан татарлар күченгән, Газиз, Дәүләтша утары алардан бүленеп чыккан авыллар. Сатлык үзе элек кечкенә рус авылы булса да, аның составына Увар авылыннан бүленеп чыккан Юлдыбай авылын керткәннәр, шуңа да татарлар бүген 3тән 4ен алып торалар (яртысы башкорт дип яздырылган). Иске Хвалында Хвалын өязеннән килеп төпләнгән руслар яшәгән, соңгы еллада татарлар күченеп халыкның 80 алып торалар.

Татар авылларында татар теленең минзәлә сөйләшенең бәләбәй урынчылыгы таралган. Казан татарлары авылларында минзәлә сөйләшенең үзенчәлекләре юкка чыккан диярлек, татар әдәби теле өчен хас вариантлар өстенлек итә, шул ук вакытта стәрлетамак сөйләше йогынтысы бар.

Юкка чыккан татар авыллары: Баш-Бөркет.

## Искәрмәләр

Күгәрчен районы
*
Нуриман районы татар авыллары

**[[Нуриман районы]]** (, ) — Башкортстан Республикасының көнчыгыш өлешендә урнашкан район.
Районда барлыгы 52 авыл бар, шуларның 20-се татар авылы.

Районда татар авыллары: Яңа Субай, Нур, Нимесләр, Истерек, Үкәрле, Урман, Кече Теңкәш, Зур Теңкәш, Байгилде, Бикморза, Кызыл-Бәрҗәү, Гыйззәт, Кушкүл, Саргаяз, Иркенлек, Кызылъяр, Кече Шады (чирмешләр белән), Первомайск. Кайбер шул татар авыллары халкы тулысынча яки өлешчә башкортлар дип яздырылган.

Яңа Субай һәм Нур авылларында күбесенчә мишәрләр яши. Яңа Субайны Мишкә мишәрләре нигезләгән, Нур авылы аннан 1920-елларда бүленеп чыккан. Мишәрләр, шулй ук Иске Бүреч, Яңа Бүреч, Сәрвә авылын да нигезләүдә катнашканар, беренче ике авылны ясаклы татарлар да, Сәрвәне башкортлар, руслар да нигезли. 

Нимесләр, Истерек, Үкәрле, Урман, Кече Теңкәш, Зур Теңкәш, Байгилде, Бикморза, Кызыл-Бәрҗәү, Гыйззәт, Кушкүл, Саргаяз,Иркенлек, Кызылъяр, Рәтүш, Кече Шады (чирмешләр белән), Чандар (руслар белән), Первомайск авылларында казан татарлары яши. Бу авылларда бүгенге Татарстанның көнчыгыш районнарыннан халык килеп төпләнә (Актаныш, Минзәлә якларыннан).

Татар авылларында татар теленең минзәлә сөйләше, мишәр авылларында байкыбаш сөйләше таралган.

Юкка чыккан татар авыллары: Киров, Бүләк, Имәнтау, Торна-Ялан, Комсомол, Саескан, Наратлы, Каенлы, Сем.

## Искәрмәләр

Нуриман районы
*
Клод Калло

**Клод Калло́** (француз телендә: Claude Callot; якынча 1620, Нанси — 1687, Вроцлав) — гомеренең күпчелек өлешен Польшада торган француз (лотаринг) живописецы; Речь Посполитаяның өч монархының — Ян II Казимирның, Михаил Корибут Вишневецкийның һәм Ян III Собескийның сарай яны рәссамы.

## Тәрҗемәи хәле

Лотарингия тумышлы. Мәшһүр гравёр Жак Каллоның энесе булган. Римда 1640 елдан живопись өйрәнгән, 1668 елдан бирле Польшада тора башлаган.

1678—1686 елларда Варшаваның Вилянув районында,  король сараеннан ерак түгел художество остаханәсенә ия булган. 1687 елда Вроцлавка күчкән, анда үлгән. Изге Винсент чиркәвендә күмелгән.

## Иҗаты
Клод Калло — француз живопись мәктәбе вәкиле.
Декоратив сәнгать үсеше чорында Польшада актив эшләгән. Король Ян III Собеский Людовик XIV-тән мисал алып Король живопись остаханәсен барлыкка китерүне башлаган (соңрак ул Польша живопись Академиясенә әверелдереләчәк). Король живопись остаханәсенә башкалардан кала Клод Калло да кергән.
Польша корольләре Ян II Казимир, Михаил Корибут һәм Ян III Собеский заказлары буенча эшләгән. Польшада ул күбесенчә дини эчтәлекле картиналар язган. Аның ике картинасы турында мәгълүм: “Баланы тотучы Изге Йосыф Ходай Ата һәм кече фәрештәләр белән” һәм  Люблин янында Быхава авылы чиркәвендә “Гайсәне чукындыру” (күчермәләр сакланып калган).
Аның эшләре Виланувта король китапханәсен бизи һәм ике тондодан – “Теология аллегориясе” һәм “Фәлсәфә аллегориясе” һәм 16 галим һәм фәйләсуф сурәтеннән тора.
Аның күп эшләре абыйсы Жак Каллоның гравюларының киндер тукымага һәм майга чагылышы булган.  Хосусан ул аны мәшһүр “Сугыш дәһшәтләре” гравюрасы белән эшләгән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 
* 
* 

## Сылтамалар
* Callot Claude
Төркем:Рәссамнар
Уфа районы татар авыллары

**[[Уфа районы]]** (, ) — Башкортстан Республикасының үзәк өлешендә урнашкан район.
Районда барлыгы 89 авыл бар, шуларның 8-е татар авылы.

Районда татар авыллары: Әсән, Кармасан, Юлыш, Лесной, Мөдәрис, Комлыкүл, Нөрле, Авдон. Алардан тыш Иске Турбаслы һәм Аркавыл авыллары хәзер Уфа шәһәре эченә кергәннәр. Кайбер шул татар авыллары халкы өлешчә башкортлар дип яздырылган.

Татарлар шулай ук Чернолесовский, Федоровка, Волково, Подымалово, Опытное хозяйство, Ягодная Поляна, Горново, Вольно-Сухарево, Лебяжий, Южная, Ушаково, Юматовского сельхозтехникума, Алексеевка, Якшиваново, Черновский, Ольховое, Юмат, Лекаревка авылларында да күпчелекне тәшкил итәләр.

Әсән, Кармасан авылларында күбесенчә мишәрләр яши. Комлыкүл авылын типтәрләр белән мишәрләр нигезләгән. Юлыш, Мөдәрис, Комлыкүл, Нөрле, Иске Турбаслы һәм Аркавыл авылларында казан татарлары яши. Калган авылларда халык катнаш. Иске Турбаслы (һәм аннан аерылып чыккан Аркавылда) авылында минзәлә ягы татарлары яши.

Татар авылларында татар теленең минзәлә сөйләше таралган, мишәр сөйләшләре минзәлә сөйләшенә күчкән.

Юкка чыккан татар авыллары юк.

## Искәрмәләр

Уфа районы
*
Якты (мәгънәләр)

**Якты** ― күп мәгънәле сүз:
;Оптика
* Якты, яктылык () ― кеше күзе кабул итә ала торган электромагнитик нурланыш: Кояш яктысы, , .
;Топонимика
* Якты, авыл.
## Моны да карагыз
* Якты Күл
* Якты Юл
Шахмат уены (китап)

**Шахмат уены** - 1982 елда күренекле шахматчы Рәшит Нәҗметдиновның  Татарстан китап нәшриятында басылган китабы. Беренче басмасы 1953 елда басылган. Икенче басмага кереш сүзен һәм Р. Нәҗметдинов турындагы махсус бүлекне журналист Р.Ф. Кильматов язды. Китапның тиражы - 7500 д.
## Сылтамалар
Төркем:1982 ел китаплары Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Төркем:Шахмат
Бөек язмышлы әсәр

**Бөек язмышлы әсәр** - 1984 елда Нурмөхәммәт Хисамовның Татарстан китап нәшриятында басылган китабы. Бу хезмәт болгар-татар әдәбиятының чишмә башы һәм урта гасыр төрки поэзиясенең күренекле ядкәре "Кыйссаи Йосыф" поэмасын тикшерүгә багышлана. Анда Кол Гали әсәрен өйрәнү тарихы, аның сюжет чыганаклары яктыртыла, поэмага тарихи-әдәби анализ ясала һшм төрки әдәбиятлардагы төрдәшләре белән чагыштырулар үткәрелә.  Китапның тиражы - 2000 д.
## Сылтамалар
Төркем:1984 ел китаплары
Төркем:Татарча китаплар
Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Шәҗәрәи төрек (китап)

**Шәҗәрәи төрек** - 2007 елда Татарстан китап нәшриятында басылган китап. XVII гасырда  Урта Азиянең Өргенч һәм Хива ханлыкларында яшәп иҗат иткән, Алтын Урда дәүләте ханнарының нәселеннән булган Әбелгазый Баһадир хан бине Гарәб Мөхәммәд әл-Чыңгызый әл-Хәрәзминең Чыңгыз хан нәселе шәҗәрәсен тасвирлар язган "Шәҗәрәи төрек" (1664-1665) әсәре басмага текстологик яктан Габделгалләм Фәезханов тәрҗемәсе буенча әзерләнде. Гарәп графикасындагы текстны гамәлдәге язуга күчерүчеләр, искәрмәләр һәм күрсәткечләрне төзүчеләр: Марсель Әхмәтҗанов, Әдибә Сабирова. Китапның тиражы - 1000 д.
## Сылтамалар
Төркем:2007 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Мәңгелек ядкяр

**Мәңгелек ядкяр** - 2002 елда Хуҗиәхмәт Мәхмүтовның Татарстан китап нәшриятында басылган китабы. Бу китапта XI йөздә яшәгән атаклы тюрколог Мәхмүд Кашгариның "Диване лөгатет төрк" сүзлегехакында бәян кылына, андагы борынгы фольклор һәм язма поэзия әсәрләре анализлана, текстлар китерелә. Китапның тиражы - 2000 д.
## Эчтәлек
* Кереш
* Беренче бүлек: Мәхмүд Кашгари һәм аның "Диван"ы
* Икенче бүлек: "Диван"дагы халык афоризмнары
* Беренче кушымта: Борынгы мәкальләр һәм аларның татар фольклорындагы вариантлары
* Икенче кушымта: Төркиләрнең язма поэзия үрнәкләре
** Алып Ир Тоңаның үлеменә элегия
** Килде миңа тат
** Ябакулар белән сугыш
** Үгет-нәсихәт сүзләре
** Мәхәббәт лирикасы
** Кыш белән җәй бәхәсе
* Искәрмәләр һәм сүзлек
* Файдалынган әдәбият исемлеге
## Сылтамалар
Төркем:2002 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Туган як мирасы

**Туган як мирасы** - 2004 елда Иршад Гафаровның Татарстан китап нәшриятында басылган китабы. Китапта татар теленең көнбатыш диалектына карый торган чүпрәле сөйләшенә хас сүзләр һәм фразеология чагылдырыла. Шулай ук Чүпрәле төбәгенең йолалары, гореф-гадәтләре, бу төбәктән чыккан күренекле шәхесләр турында мәгълүматлар бирелә. Китапның тиражы - 1000 д.
## Эчтәлек
## Сылтамалар
Төркем:2004 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Нәсыйхәт. Әхлак гыйлеменнән

**Нәсыйхәт. Әхлак гыйлеменнән** - 2005 елда Мәгариф нәшриятында басылган Ризаэддин Фәхреддиннең сайланма педагогик хезмәтләре җыентыгы. Җыентыкка галимнең алты хезмәте тупланган. Китапны матбугатка Әнвәр Хәйри әзерләгән. Китапның тиражы - 3000 данә.  
## Эчтәлек
* Кереш сүз (Ә. Хәйри)
* Беренче китап. Балалар өчен
* Икенче китап. Кыз балалар өчен генә
* Өченче китап. Олуглар вә бөекләр өчен
* Дүртенче китап. Шәкертлек  әдәпләре
* Бишенче китап. Әһле гыяль (Өй җәмәгате)
* Алтынчы китап. Тәрбияле бала.
## Сылтамалар
Төркем:2005 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Мәгариф нәшриятында басылган китаплар Төркем:Ризаэтдин Фәхретдин
Чыңгыз Айтматов. Повестьлар

**Чыңгыз Айтматов. Повестьлар** - 1965 елда Татарстан китап нәшриятында басылган китап. Китапның тиражы - 15000 д.
## Эчтәлек
* Беренче мөгаллим. Әмирхан Еники тәрҗемәсе
* Анам кыры. Яхъя Халитов тәрҗемәсе
* Җәмилә. Миркасыйм Госманов тәрҗемәсе
* Кызыл яулыклы гүзәлкәй генәм. Хәсән Сарьян тәрҗемәсе
## Сылтамалар
Төркем:1965 ел китаплары
Төркем:Татарча китаплар
Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар Төркем:Чыңгыз Айтматов