open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Традицион икътисад

**Традицион** (**патриархаль**) **икътисад** — чикләнгән ресурсларны куллануны традицияләр һәм гореф-гадәтләр билгеләгән икътисади система.

Традицион икътисад икътисади тормышны оештыру ысулы. Анда җир һәм капитал кабиләнең уртак милке була, ә чикләнгән ресурслар бик озак вакытлар яшәгән традицияләр нигезендә буленә.

Әлбәттә, вакытлар узу белән, традицияләр дә үзгәрә, әмма бу бик акрын бара. Мондый үзгәрешләр бары тик кабилә яки халыкчаның (народность) тышкы яшәү шартлары шактый үзгәреш кичергәндә генә күзәтелә. Бу шартлар тотрыклы булганда, хуҗалык тормышы традицияләре бик озак вакытлар буена сакланырга мөмкин. Россиядә, мәсәлән, төньяк халыклары тормышын оештыруда традицион икътисади система элементларын әле бүген дә табарга була.

Икътисади ресурсларга карата милек турында искә алсак, традицион системада ул коллектив, ягъни күмәк милек булган, анда аучылык урыннары, сөрү җирләре һәм болыннар кабиләгә яки общинага караган.

Вакытлар узу белән, традицион икътисади система элементларыннан кешелекнең ризасызлыгы күзәтелә башлаган. Тормыш күрсәткәнчә, җитештерү факторлары коллектив милектә түгел, ә аерым кешеләр яки гаиләләр кулында булса, нәтиҗәлерәк файдаланылган. Дөньядагы иң бай илләрнең берсендә дә җәмгыять тормышьшың нигезен коллектив милек тәшкил итми. Ә иң ярлы илләрдә мондый милек калдыклары сакланып калган.

Тәҗрибә шуны раслый: базарлар һәм фирмалар чикләнгән ресурсларны бүлеп бирү һәм тормыш өчен кирәкле әйберләрне, байлыкларны җитештерү күләмен арттыру бурычын аксакаллар советына, ягъни традицион системада җитди икътисади карарлар кабул иткән органга караганда яхшырак хәл итәләр.

Менә ни өчен традицион икътисади система, вакытлар узу белән, дөньяның күпчелек илләрендә кешеләр тормышын оештыру нигезе булудан туктый. Аның элементлары арткы планда кала һәм икенчел әһәмияткә ия булган төрле гореф- гадәтләр һәм традицияләр рәвешеңдәге кыйпылдыклар булып кына саклана.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Халык мәдәнияте
Төркем:Икътисад
Базар системасы

**Базар системасы** () — капитал һәм җир аерым затлар милкендә булган, ә чикләнгән ресурслар базар законнары буенча буленә торган икътисади тормышны оештыру ысулы. Дөньяның күпчелек илләрендә кешеләрнең хуҗалык итүдәге хезмәттәшлеген оештыруның башка формалары әйдәп бара, алар базар системасын тәшкил итә.

## Нигезләре
* хосусый милеккә хокук;
* икътисади ирек;
* конкуренция.

Базар механизмының уңай ягы һәр сатучыны, уңышка ирешү өчен, сатып алучылар мәнфәгате турында кайгыртырга мәҗбүр итүдән гыйбарәт. Әгәр дә ул моны эшләмәсә, аның товары кирәксез яки артык кыйбат булырга һәм керем урынына зыян гына китерергә мөмкин. Шул ук вакытта сатып алучы да сатучы мәнфәгатьләре белән исәпләшергә мәҗбүр — ул товарны базарда урнашкан бәяне түләп кенә ала.

К. Р. Макконнелл һәм С. Л. Брю фикеренчә, базар системасы — продукция һәм ресурслар базарлары һәм алар арасындагы бәйләнешләр, бу базарларда барлыкка килгән бәяләргә сирәк икътисади ресурсларны бүлеп бирү, кулланучылар, фирмалар һәм ресурсларны бирүчеләр кабул иткән карарлар турында мәгълүмат бирү һәм бу карарларны килештерү механизмы.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Икътисад теорияләре
Икътисади ирек

**Икътисади ирек** — кешенең үз гамәлләре һәм тырышлыклары белән үз тормышын яхшырту хокукы һәм мөмкинлеге; тар мәгънәдә — эшкуарлык эшчәнлегенең иреге.

Икътисади ирек — җитештерү ресурсларына ия булган һәр кешенең, керем алу өчен, алардан ничек һәм күпме файдалануны мөстәкыйль хәл итә алу хокукы ул. Шул ук вакытта һәр кешенең тормыш муллыгы үзе ия булган ресурсны (үзенең эш көчен, хезмәт күнекмәләрен, үз кулы белән ясаган әйберләрне, үз җир кишәрлеген, үз фабрикасы продукциясен яки коммерция операцияләре оештыру осталыгын) базарда нинди уңыш белән сата алуыннан бәйле була.

Җитештерү факторлары һәм товар базарлары — башкача әйтсәк, товар алмашу һәм җәмгыятьнең чикләнгән ресурсларын бүлү буенча билгеле рәвештә оештырылган эшчәнлек:

1) теге яки бу хуҗалык инициативасының уңышлылык дәрәҗәсен билгели;

2) милекнең үз хуҗаларына китергән керем күләмен формалаштыра;

3) чикләнгән ресурсларны файдаланучы альтернатив сфералар арасында аларны (ресурсларны) бүлгәләү пропорцияләрен күрсәтә.

Базар механизмының уңай ягы һәр сатучыны, уңышка ирешү өчен, сатып алучылар мәнфәгате турында кайгыртырга мәҗбүр итүдән гыйбарәт. Әгәр дә ул моны эшләмәсә, аның товары кирәксез яки артык кыйбат булырга һәм керем урынына зыян гына китерергә мөмкин. Шул ук вакытта сатып алучы да сатучы мәнфәгатьләре белән исәпләшергә мәҗбүр — ул товарны базарда урнашкан бәяне түләп кенә ала.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Фәлсәфи юнәлешләр һәм мәктәпләр
Төркем:Либертарианлык
Ирекле байлыклар

**Ирекле байлыклар** — болар кешеләр ихтыяҗына караганда күбрәк күләмдә булган зарури байлыклар (күбесенчә табигать байлыклары). Шуңа күрә аларны җитештереп торасы да юк, кешеләр алардан ирекле рәвештә генә түгел, ә бушлай да файдалана ала.

Шулай да кешеләр ихтыяҗының төп өлеше ирекле байлыклар түгел, ә икътисади байлыклар, ягъни кеше тарафыннан булдырылган товарлар һәм хезмәт күрсәтүләр хисабына канәгатьләндерелә.

## Шулай ук кара

* Пассив йорт
* Ресурсларга юнәлдерелгән икътисад
* Жак Фреско

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Микроэкономика
Байрак көне (мәгънәләр)

**Байрак көне** — милли бәйрәм.

Байрак — дәүләт яки нинди дә булса оешманың билгесе буларак, аның үзенә генә хас төсе, бизәге, эмблемасы төшерелгән һәм сапка беркетелгән
тукыма кисәге; әләм.

Илләрдәге байрак көннәре:
*  — Байрак көне (3 сентябрь).
*  — Байрак көне (20 июнь).
*  — Байрак көне (9 ноябрь).
*  Беларусия — Байрак көне (майның икенче якшәмбесе).
*  Канада — Байрак көне (15 февраль).
*  Литва — Байрак көне (1 январь).
*  — Байрак көне (22 август).
*  США — Байрак көне (14 июнь).
*  Төрекмәнстан — Байрак көне (19 февраль).
*  Төркия — Байрак көне (29 май).
*  — Байрак көне (23 август).
*  — Байрак көне (6 июнь).
*  — Байрак көне (12 декабрь).
*  — Байрак көне (якшәмбе көнне 20 һәм 26 Июль аралыгында).
*  Таҗикстан — Байрак көне (24 ноябрь).

## Әдәбият
* Татар теленең аңлатмалы сүзлеге: I том:А-В. — Казан: ТӘһСИ, 2015. — 712 б.

Төркем:Дәүләт символлары
Төркем:Әлифба буенча бәйрәмнәр
Байрак көне (Аргентина)

**Байрак көне** (, ) — Аргентинаның милли бәйрәме, дәүләтнең төп милли символларының берсе — Аргентина байрагына багышлана. Бәйрәм Аргентина Республикасында һәр елны 20 июньдә үткәрелә.

## Тарих
Милли байрак көнен билгеләп үтү датасы очраклы сайланылмый. 1820 елның 20 июнендә Аргентинаның милли батыры, адвокат, сәясәтче, 1812 елда республика байрагы буларак кабул ителгән ак һәм ачык зәңгәр байрак сурәте авторы Мануэль Хосе Хоакин дель Корасон де Хесус Бельграно (ул тәкъдим иткән сурәттә байрак горинзонталь тәртиптә урнашкан тигез өч төстән тора. Өске һәм аскы өлешләре ачык зәңгәр төстә, үзәгендә ак төс) вафат була. Бәйрәм 1938 елда Аргентина Президенты Роберто Мария Ортиса боерыгы нигезендә беренче тапкыр үткәрелә.

"Байрак көне"н бәйрәм итү үзәге булып илнең көнчыгышында Санта-Фе провинциясендә урнашкан Росарио шәһәре тора. Бу җирлектә беренче тапкыр байрак күтәрелә. Росариода бәйрәмне төп үткәрү урыны — аргентина байрагына багышланган мемориал.

Тантана барышында муниципаль һәм хакимият органнарының провинция вәкилләре катнашында ачык митинг уза. Кайсыбер очракта чарада ил президенты да катнаша. Бу көнне Аргентина Хәрби көчләренең хәрби хезмәткәрләре, Фолкленд сугышы ветераннары, полиция, шулай ук граждан оешмалары һәм ассоциацияләре катнаша.

Канун нигезендә милли бәйрәмнәр атнаның дүшәмбе көненә күчерелә, бу халыкны озын яллар белән тәэмин итү һәм туризм үсешенә уңай йогынты ясау максатыннан эшләнелә. Шул сәбәпле бәйрәмне үткәрү көне рәсми дата белән туры килми, әмма 20 июньдә муниципаль һәм өлкә дәүләт администрацияләре хезмәткәрләре, дәүләт һәм хосусый мәктәпләр ял итә.

## Сурәтләү
Байрактагы зәңгәр һәм ак төсләр һава һәм Анд таулары кар төсен символлаштыра. 1818 елда байракка кояш сурәте өстәп төшерелә. Бу Май кояшы (Sole de Mayo) — Аргентинаның милли символы. Әлеге символ 1810 елның 25 маенда болытлы күктә кояш чыгуны искә төшерә, шул елны бәйсезлекне яклап беренче масскүләм халык демонстрациясе уза.

## Шулай ук карагыз
* Аргентина;
* Аргентина милли гимны.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Бәйрәмнәр
Төркем:Аргентина бәйрәмнәре
Төркем:Әлифба буенча бәйрәмнәр
Нур (мөселман җәмгыяте, Междуреченск)

**«Нур» мөселман җәмгыяте** () ― Россия Федерациясенең Кемерово өлкәсе Междуреченск шәһәрендә урнашкан мөселман җәмгыяте. Җирле дини җәмгыять Россия мөселманнары Дини җыены составындагы Кемерово өлкәсе мөселманнарының Диния нәзарәтенә карый.

Мөселман җәмгыяте, нигездә, Казан татарлары һәм башкортлардан торган, аз санда казакълар булган. 2010 елда шәһәр халкының (101 678) татарлар 1,6% ын тәшкил иткән. Соңгы елларда мөселманнар саны Урта Азиядән килүчеләр исәбенә артып бара.

## Тарих
Междуреченскига (1948―1955 елларда Ольжерас бистәсе) күмер чабучы татарлар Идел буеннан, шулай ук Кемерово өлкәсенең төньягыннан да күчеп килгән, алар арасында Столыпин реформалары чорында ук Себергә күченгән татарлар да була.

Шәһәрдә беренче имам вазыйфаларын фронтовик Шәяхмәт бабай башкарган. Ул хатыны Миңкамал әби белән Татарстан АССРның Апас районыннан күченеп килә һәм биредә шахтер булып эшли. 1980-елларның ахырына кадәр мөселманнарның дини тормышы белән пенсионер Садрислам Абдуллин җитәкчелек итә. Ул хатыны Мәхтүмә Мирхәйдәр кызы белән бергә, пенсиягә чыккач, Татарстан  АССРның Алексеевск районыннан Кузбасска балалары янына күчеп килгән. 1991 елда имам булып Бохараның  мәдрәсәсенең өч курсын тәмамлаган 21 яшьлек Габдерәшит хәзрәт Сәмигуллин эшли башлаган. 1990-еллар башында Междуреченск мөселманнарының рәсми оешмасы барлыкка килүдә аның роле зур булган. Сәмигуллин вакытында җәмгыять формалаша, Ислам нигезләре һәм гарәп теле буенча дәресләр үткәрелә, арендага алынган фатирда гыйбадәтханә эшли. Бер урыннан икенче урынга, бер арендага алынган мәйданнан икенче урынга күченергә туры килә. Габдерәшит хәзрәт Сәмигуллин Казанга укуын дәвам итү өчен киткәч, имам булып пенсионер, элекке шахтер Фәһим Гомәр улы Кучумов, мәхәллә идарәсе рәисе булып элек күмер чыгару предприятиеләрендә җитәкче вазыйфаларын биләгән атказанган шахтер Зәкәрия Яхъя улы Мәрданов (хатыны Рәисә Шаһи кызы) кала. Бу чорда мәхәллә  рәсми рәвештә теркәлмәгән була.

Шәһәрнең җирле мөселман дини оешмасы 1999 елның 4 октябрендә юридик затларның бердәм дәүләт реестрында теркәлгән. Россиянең Азия өлеше мөселманнары Диния нәзарәте составында исәпләнгән.

2010 елдан имам Фәрит хәзрәт Ибраһимов (Анжеро-Судженскидан), Казанның Мөхәммәдия мәдрәсәсен тәмамлаган.

## Бина
Рәсми теркәлүдән соң, шәһәр администрациясе мөселманнарга вакытлыча гыйбадәтханә өчен урын сайларга тәкъдим итә. Кузнецкая урамындагы күпкатлы йортта, 2 бүлмәле төзекләндерелгән фатирда мәхәлләнең намаз уку өчен чагыштырмача даими урыны барлыкка килә (мәчет төзелгәнче). Бишенче каттагы балконда шәһәрдә мөселманнарның булуын искә төшерүче баннер эленеп тора. 

Мэрия дин тотучыларга мәчет төзү өчен участок бүлеп биргән. Аның проекты инде әзер, төзелеш материаллары сатып алырга җитәрлек акча җыю кирәк.

## Җитәкчелек
Мәхәллә идарәсе рәисе Фәрит Габделхәмит улы Канзафаров , Альбина Рафаэль кызы Сафина.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* *Калиль Кабдулвахитов*.    За мусульманской «часовней» будет и мечеть. IslamNews, 19.01.2012
*  Религия. Междуреченск.  татарыкузбасса.рф

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Кемерово өлкәсе мәчетләре
Айдар Шәйхин

**Айдар Рәсим улы Шәйхин** (, ) — дин белгече, җәмәгать эшлеклесе, Татар китабы йортының мөдире, Казан федераль университетының Иҗтимагый-фәлсәфи фәннәр һәм массакүләм багланышлар институтында Фәлсәфә һәм дин белеме бүлеге, дин белеме кафедрасында ассистент.

Татарстан Республикасы Дәүләт Советы каршындагы Яшьләр парламентының беренче чакырылышы әгъзасы, Татар Википедиясенең танылган мөхәррире, «Гыйлем» проекты һәм аның КФУның  керүче Габдулла Тукай исемендәге Милли мәдәният һәм мәгариф югары мәктәбе белән бергәләп үткәрелгән «Хәлбуки» лекторие автордашы, Гарри Поттер турындагы романнар сериясен татар теленә тәрҗемә ителүен оештырган активистлар төркеме әгъзасы, элек — Актанышның Сәләтле балалар өчен гуманитар гимназия-интернат укытучысы.

## Тәрҗемәи хәле
1997 елда Актаныш районы Әтәс авылында туган.

2004 елда, гаиләсе Зәй районы Сарсаз-Баграж авылына күченә, шунда беренче сыйныфка укырга керә. Ике елдан кире Актаныш районына кайталар.

2011—2015 елларда Актаныш сәләтле балалар мәктәбендә укый.

2015—2019 елларда Казан федераль университетында, Социаль-фәлсәфи фәннәр һәм массакүләм коммуникацияләр институтында дин белеме бакалавры программасы буенча укый. 2019—2021 елларда шунда ук теология магистры программасы буенча укуын дәвам итә.«9 яшемдә дини китаплар укый башладым, аннары мине җирле мәчет имамы хәзрәт янына алып киттеләр, ул миңа ислам нигезләрен үзләштерергә ярдәм итте. Күп укыганга, берникадәр вакыттан соң хәзрәт белән сөйләшүләр бер-беребезне баета иде, мөгаен», — Айдар Шәйхин. 

2016—2020 елларда Гыйлем Татар фәнни-популяр порталын җитәкли, анда популяр мәкаләләр тәрҗемә ителә, фәннең төрле өлкәләре буенча инфографика һәм видео дәресләр булдырыла, Татар телендә Фәнни контент булдырыла.

2021 елдан Татарстан Республикасы Милли музее филиалы Шәриф Камалның мемориаль фатиры белән Татар әдәбияты тарихы музее мөдире булып тора.

Казан Федераль университетының Фәлсәфә һәм дин белеме бүлеге, дин белеме кафедрасында ассистент.

2025 елның 27 августында узган Бөтендөнья татар яшьләре форумында рәис урынбасары итеп сайланган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
Олимп тавына ничек менәргә?

**«Олимп тавына ничек менәргә?»** — Татарстан китап нәшриятында 1980 елда басылып чыккан китап. Авторы — журналист Илдус Илдарханов Олимпия уеннарында катнашкан Татарстан спортчылары белән таныштыра. Китапның тиражы — 10 мең.

## Эчтәлек
* Иң көчлеләр һәм кыюлар бәйрәме
* Олимпия уеннары тарихыннан
* Николай Тетеркин
* Миңневәли Галиев
* Линар Сәлимуллин
* Геннадий Бухарин
* Разия Ерошина
* Аркадий Воробьев
* Александр Курынов
* Мария Шубина
* Константин Воробьев
* Иван Утробин
* Мөҗәһит  Хәбибуллин
* Владимир Емельянов
* Фәһидә Сәлимҗанова
* Вячеслав Аланов
* Ринат Сафин
* Федор Симашев
* Герман Зонин
* Геннадий Еврюжихин
* Валерий Лихачев
* Шамил Хисаметдинов
* Виталий Кузнецов
* Рөстәм Әхмәтов
* Рәис Галимов
* Владимир Житлов
* Валентина Никонова
* Наилә Гыйлаҗева
* Ольга Князева
* Виктор Колотов
* Николай Колесников
* Сергей Тимофеев
* Виктор Мясников
* Людмила Шубина
* Александр Плюшкин
* Василий Потапов
* Өстәмә мәгълүматлар

Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Төркем:Татарча китаплар
Төркем:1980 елда басылган китаплар
Төркем:Татарстанда спорт
Мәгърифәт (мәгънәләр)

**Мәгърифәт** ― күпмәгънәле сүз. Мәгърифәт ― кешеләрнең аңнарын, белемнәрен, мәдәниятен арттыруга юнәлдерелгән тәрбия.
;Газета 
* «Мәгърифәт», 1991―2013 елларда Казанда чыккан газета.
* «Мәгърифәт», 1925 елда Кеми шәһәрендә (*[[Финляндия]]*) чыккан газета.
;Мәчет
* «Мәгърифәт». 2004 елда Ноябрьскида ачылган җәмигъ мәчете.
Milli partiä (KAR)

**Milli partiä** (, ) — -KARda 1948 yılnıñ 4 iyünennän 1994 yılnıñ 9 mayına qädär xakimiättä bulğan ütä uñ partiä. Partiä ildä aparteid rejimın urnaştırğan. Milli partiä xakimlege waqıtında Könyaq Afrika Berlege Könyaq Afrika Respublikası dip üzgärtelgän häm Millätlär duslığınnan çıqqan. Partiä tarafdarlarınıñ küpçelege  qarağan. 1995 yılda  dip üzgärtelgän, 1997 yılda reorganizatsiälängän, 2005 yılda üz eşçänlegen tulısınça tuqtatqan.

## Tarixı
Milli partiägä 1914 yılda  nigez salğan, alarnıñ ideologiäse nigezen etnomillätçelek täşkil itkän. 1915 yılğı saylawlarda partiä parlamentta 27 urın alğan.  xökümäte 1922 yılnıñ yazında  räximsez räweştä basqan, şuña kürä aq eşçelär 1924 yılnıñ cäyendä uzğan saylawlarda nigezdä Leyborist partiäse häm Milli partiä öçen tawış birgännär. Alar ciñü yawlağannar häm  koalitsion xökümäten tözägännär. Bu xökümät 1933 yılğa qädär xakimiättä bulğan; 1933—1948 yıllarda il belän 1934 yılda berläşkän Milli partiä häm Könyaq Afrika partiäse tarafınnan oyıştırılğan Smets häm Hertsoğnıñ koalitsion xökümäte idärä itkän. Şul uq waqıtta şul uq yıllarda afrikaner millätçelegeneñ ideologik pozitsiäläre köçäygän. 1935 yılda alarnıñ iñ köçle tarafdarları  citäkçelegendä Milli partiädän «Çista milli partiä»gä () bülenep çıqqannar. 1948 yılğı saylawlarğa Milli partiä berläşkän, näticädä alar ciñü yawlağan häm aparteid säyäsäten alıp bara başlağan Malan citäkçelegendäge xökümät tözägän.

### 1994 yıldan soñ Milli partiä
1994 yılda saylawlar uzdırılğan, anda berençe tapqır Könyaq Afrika Respublikasında yäşäwçe barlıq etnik törkemnär qatnaşa alğan. Bu saylawlarda  citäkçelegendäge koalitsiä ciñü yawlağan. Milli partiä 20,4% tawış cıyıp, ikençe urınnı alğan. Saylawlardan soñ partiä üz isemen «Yaña milli partiä»gä üzgärtkän.

2000 yılğı saylawlarda Yaña milli partiä häm Demokratik partiä  berläşkän. Ämmä 2001 yılnıñ oktäbrendä Yaña milli partiä koalitsiädän çıqqan. 2005 yılda partiä üz eşen tuqtatqan, ä anıñ elekkege deputatları nigezdä  quşılğan.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* New National Party vote to disband 

Төркем:Әлифба буенча сәяси фиркаләр
Төркем:1914 елда нигезләнгән сәяси партияләр
Төркем:1997 елда бетерелгән сәяси партияләр
Төркем:КАР сәяси партияләре
Төркем:Африканер милләтчелеге
Төркем:Милләтче партияләре
Төркем:Ультрауң партияләре
Con Kani

**Con Kani**, Bonisil Con Kani (; *[[1942 yıl|1942 yılnıñ]] [[30 avgust|30 avgustı]], *) — Könyaq Afrika aktörı, rejissörı häm yazuçısı, «» premiäse iäse.

## Biografiäse
Kani 1942 yılnıñ 30 avgustında Nyu-Braytonda tuğan.

1975 yılda Kani Quşma Ştatlarda pyesada kürengännän soñ Könyaq Afrikağa qaytqan. Öygä qaytqanda anı politsiä xezmätkärläre çolğap alğan, alar anı qıynağan häm ülärgä qaldırğan. Bu waqiğa näticäsendä aktör sul küzen yuğaltqan. Şul waqıttan birle ul pıyala küz kiä.

Kaninıñ ulı Atandwa da professional’ aktör. Amerikada ul «Qara qaplan» filmında patşa T’Çakanıñ yäş versiäsen uynağan.

## Karyerası
Kani  «Minem balalarım! Minem Afrika!» pyesası buyınça filmdağı role öçen  nominatsiä alğan.

Kaninıñ eşläre böten dönyada kiñ tanılu alğan, şul isäptän Nyu-Yorkta, anda ul häm Winston Ntşona 1975 yılda «Sizwe Banzi ülde» häm «Utraw» pyesaları öçen «» premiäsen yawlağannar.

1987 yılda Kani Könyaq Afrikada Wilyam Şekspirnıñ pyesasında  rolen uynağan.

«Döreslektän başqa bernärsä dä yuq» pyesası anıñ berdänber avtorı bularaq debütı bulğan häm berençe tapqır Yohannesburgta quyılğan. 2003 yılda Kani Quşma Ştatlarda teatr üseşenä kertkän zur öleşe öçen  maxsus premiäsenä layıq bulğan.

2019 yılda Kani Netflix’nıñ «» filmında polkovnik Ulenga rolen uynağan. Kani şulay uq 2019 yılda çıqqan «» multfilmında Rafikinı tawışlılandırğan.

## İskärmälär

Төркем:30 август көнне туганнар
Төркем:1942 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:XX гасыр актерлары
Төркем:XXI гасыр актерлары
Төркем:КАР актёрлары
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Әлифба буенча режиссёрлар
Төркем:Әлифба буена актерлар
Проект:Төбәк тематик атналыгы/Фиджи атналыгы

**«Фиджи атналыгы»** — Фиджи, төбәк халкы, мәдәнияте һәм тарихы турында мәкаләләр язу өчен төзелгән «Төбәк тематик атналыгы» проектының өлеше. Шулай ук Фиджи турында булган мәкаләләрне яхшырту планлаштырыла.

Фиджи атналыгы бу төбәк турындагы мәкаләләр буенча бушлыкларны тутырырга тиеш. Атна кысаларында Фиджи һәм Фиджи мәдәнияте белән бәйле мәкаләләр булдырылачак һәм яхшыртылачак.

**Вакыт:** 10 — 23 июнь 2024

**Кыйбла:** фиджи, инглиз Википедияләрендә Фиджи турында татар Википедиясенә караганда күпкә күбрәк мәгълүмат бар.

## Нәтиҗә
5 төзелгән һәм 0 яхшыртылган мәкалә, 0 калып, 0 рәсем.

## Бүләкләр

### Фиджи ордены

* Хөрмәтле проектта катнашучылар! Фиджи атналыгы кысаларында 10 һәм аннан да күбрәк мәкалә язган һәркемгә атнада катнашу истәлегенә проект кураторы тарафыннан «Фиджи ордены» тапшырылачак. **Шартлар**: әһәмиятлелек, язылган мәкаләнең күләме 5000 байттан ким булмаска тиеш һәм мәкаләдәге мәгълүматны раслаучы бер абруйлы чыганакның булуы мәҗбүри.

### Проекттан рәхмәт
Бер атна эчендә бер яки берничә мәкалә язган катнашучыларның фикер алышу битләрендә атна тәмамлангач, проектның шәхси рәхмәте белдереләчәк.

## Статистика
**Зинһар, кертем мәгълүматларын яңартырга онытмагыз.**

## Ясарга кирәк
Түбәндәге исемлектәге мәкаләләрдән тыш, төбәк белән бәйле теләсә нинди әйберләр турында яза аласыз.

### Шәхесләр

* Ситивени Рабука en
* Уильям Катонивере en
* Сатендра Нандан en
* Судеш Мишра en
* Вильсони Херенико en
* Вивекананда Шарма en
*
Soromini Kalliçurum

**Soromini Kalliçurum** (; *[[1932 yıl]],  — [[2002 yıl]]nıñ [[21 dekäber|21 dekäbre]]*) — Könyaq Afrika tabibı häm meditsina mäktäbe professorı,  meditsina fakultetı dekanı wazifasın bilägän berençe xatın-qız.

## İrtä tormışı
Soromini Kalliçurum  şähärendä tuğan. Anıñ ätise, S. Kalliçurum, uqıtuçı bulğan. 1950 yılda Soromini Natal universitetınıñ «tösle» bülegenä qabul itelgän berençe unike studentnıñ berse bulğan. Anda ul 1957 yılda meditsina däräcäsen alğan, şulay uq 1967 yılda Könyaq Afrikanıñ qara tänle keşelärendä üpkä awıruların tikşergän öçen meditsina ölkäsendä doktorlıq däräcäsen alğan.

## Karyerası
Kalliçurum 1960 yıllarda meditsina tikşerenüçese bulğan. 1970 yıllarnıñ ber öleşendä ul patologoanatom sıyfatında şäxsi praktika belän şöğellängän, annarı 1978 yılda anı Natal universitetınıñ anatomiä patologiäse kafedrası mödire itep saylağannar. Ul bu wazifanı bilägän berençe xatın-qız bulğan. 1984 yılda ul meditsina fakultetı dekanı itep bilgelängän, yañadan berençe xatın-qız bularaq, şulay uq bu däräcädä berençe aq tänle bulmağan keşe bularaq. Ul 1994 yılda pensiägä çıqqan häm Könyaq Afrikanıñ waqıtlı meditsina häm stomatologiä sovetı prezidentı bulğan. Ul bu eştän 2002 yılda, üleme yılında kitkän.

## Şäxsi tormışı
Soromini Kalliçurum uqıtuçı, ä annarı mäktäp direktorı Karundut Rugubarğa kiäwgä çıqqan. Alarnıñ öç qızı bula: Karuna, İşana häm Ramona. Soromini 2002 yılda wafat bulğan.

## İskärmälär

Төркем:1932 елда туганнар
Төркем:2002 елда вафатлар
Төркем:КАР медиклары
Төркем:Медиклар
Төркем:Әлифба буенча табиблар
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Мәүлид (мәчет, Салехард)

**«Мәүлид» мәчете**, Салехард җәмигъ мәчете () — Россия Федерациясенең Ямал-Ненец автономияле округы административ үзәге Салехард шәһәрендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (*[[җәмигъ мәчете]]*). Россия мөселманнарының Үзәк Диния нәзарәте составындагы Ямал-Ненец автономияле округы мөселманнарының төбәк Диния нәзарәтенә керүче «Мәүлид» җирле дини җәмгыяте карамагында.

Салехардта берничә мең мөселман халкы вәкиле яши. Татарлар 2010 елда шәһәр халыкның (42 494 кеше) 8,5% ын (2021 елда 7,1% ын), кыргызлар 0,96% ын (2021 елда 1,4% ын) тәшкил иткән, шәһәрдә шулай ук комыклар, башкортлар да яши. 

## Тарих

Салехардның милли-мәдәни составы XX гасыр дәвамында шактый үзгәрешләр кичерә. Революциягә кадәр Обдорскида рус (православие) халкы җирле мәҗүси Көнбатыш Себер халыклары белән күрше булган. Совет чорында Төньякны үзләштерүгә СССРның барлык почмакларыннан кешеләр килә. Безнең көннәрдә табигый байлыклар, беренче чиратта нефть һәм газ чыгару аркасында тиз үсеш алган Ямал төрле төбәкләрдән, шулай ук постсовет киңлегенең башка дәүләтләреннән килгән кешеләрне җәлеп итә. Төрле милләт, мәдәният һәм дин вәкилләре янәшә яши. 2010 елда, шәһәр халкы 42 мең кеше тәшкил иткәндә, 5 меңгә якын кеше ислам динен тоткан: алар татарлар, башкортлар, азәрбайҗаннар, кыргызлар, Кавказның һәм Үзәк Азиянең башка халыклары вәкилләре.

2000 елда Салехард үзәгендә, Чубынин урамында, Шайтанка елгасы ярында Җәмигъ мәчете төзелә башлый. Ул 2001 елның февралендә ачылган. Бу ― Ямалда дин тотучыларның иганәләренә һәм җирле хакимият ярдәме белән төзелгән беренче мәчет. Кайвакыт җирле халык аны «иң төньяк мәчет» дип атый, бу чынбарлыкка туры килми: Россиянең иң төньяк мәчете Норильскида урнашкан.

## Бина
 
Салехард шәһәр мәчете ― Ямал җирендәге беренче мөселман гыйбадәтханәсе. Гадәти көннәрдә намазга ун-унбиш кеше, җомга намазына йөз һәм аннан да күбрәк, бөек мөселман бәйрәмнәренә меңнән артык кеше җыела. Мәчет 2000 елда «Ямата» халыкара төзелеш фирмасы тарафыннан төзелгән. Мәчетне төзү округ һәм шәһәр администрациясе, спонсорлар һәм шәһәр халкының иганәләре ярдәмендә башкарылган.

Мәчет Көнчыгыш архитектура традицияләрен исәпкә алып төзелгән. Бу яшел түбә астында ак төстәге бер катлы таш бина, аның түбәсендә биек булмаган яшел гөмбәз тора. Тәрәзәләрнең яшел төстәге ярымтүгәрәк рамнары бар. Мәчет бинасына квадрат формадагы манара тоташа. Бу очракта гадәти (түгәрәк) булмаган форма Салехардның климат үзенчәлекләре белән аңлатыла: квадрат төзелеш туңуга чыдамрак, җылылыкны яхшырак саклый һәм көчле җилләргә каршы тора. Мәчетнең эчке бизәлеше традицион: намаз залы тыйнак бизәлеше белән аерылып тора, аның стеналарында Коръәннән цитаталар урнаштырылган.

## Җитәкчелек
Имам-хатыйб Тимур хәзрәт Салихов (1983 елгы, Уфада медицина (2005), ислам (2009), педагогика (2017) университетларын тәмамлаган. 2021 елның 9 апреленнән төбәк Диния нәзарәтендә мөфти урынбасары 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*    Соборная мечеть Салехарда 
* Соборная мечеть г.Салехард РДУМ ЯНАО
*    Онлайн-медресе «Ямал» РДУМ ЯНАО
* Салехард.  РДУМ

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Ямал-Ненец автономияле округы мәчетләре
Төркем:2001 елда төзелгән мәчетләр
Мәүлид (мәгънәләр)

**Мәүлид**, Мәүлит, Мәүлүд ― күпмәгънәле сүз. Мәүлид () – туган көн, туган көн бәйрәме, . Мәүлүд – яңа туган бала.
 
Рус **мәүлид**е үтеп китте, көннәр суык.Колакларда, борыннарда өр(е)лә куык...*[[Габдулла Тукай]]. Суык*

;Бәйрәм
* Мәүлид, бәйрәм (Мөхәммәд пәйгамбәрнең туу көнен бәйрәм итү).
;Мәчет
* '''Мәүлид'''
;Кеше исеме
* Мәүлет
* '''Мәүлит''' Ямалетдин
;Авыл
* '''Мәүлет'''
* Мәүлит
## Моны да карагыз
* Мәүлетов
* Мәүлитова
## Искәрмәләр
Ровесник (балалар аланы)

**«Ровесник»** — Казан җитен комбинатына караган балалар аланы. Казанның Киров районында, «Аккош күле» урман паркы җирендә, Горький юлыннан бераз читтәрәк урнашкан булган. 1936 да нигезләнә. 1980 дә 880 бала ял иткән, аларга 155 кеше хезмәт күрсәткән. 1990 еллар уртасында эшләми тора, 2000 дә шәһәр  күчә, соңыннан «Пламя» балалар аланына кушлылып юкка чыгарыла. 

## Искәрмәләр

Төркем:Казан балалар аланнары
Полёт (балалар аланы)

**«Полёт»** — Казан боралак заводына караган балалар аланы. Казанның Киров районында, «Аккош күле» урман паркы җирендә, Горький юлыннан бераз читтәрәк урнашкан булган. 1938 да нигезләнә. «*Обозка*», «*им. Ленинского комсомола*» исемнәрен йөрткән. 1980 дә 1500 бала ял иткән, аларга 300 кеше хезмәт күрсәткән. 2018/19 да  бер оешмага сатылып эшчәнлеген туктата.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан балалар аланнары
Мәүлет (авыл)

**Мәүлет** ― авыл.
* Мәүлет (Кушнарин районы)
* Мәүлет (Мишкә районы)
* Мәүлет (Чиләбе өлкәсе)
## Моны да карагыз
* Мәүлит (авыл)
Советские космонавты (балалар аланы)

**«Советские космонавты»** — Казан текстиль-галантерея фабрикасына караган балалар аланы. Казанның Киров районында, «Аккош күле» урман паркы җирендә, Горький юлыннан бераз читтәрәк урнашкан булган. 1950 елларда нигезләнә. 1980 дә 350 бала ял иткән, аларга 75 кеше хезмәт күрсәткән. 1990 елларның беречне елларында ташландыклыкка китерелеп үз эшен туктата.  

## Искәрмәләр

Төркем:Казан балалар аланнары
Катнаш икътисад

**Катнаш икътисад** (**гибрид икътисад**) — шәхси һәм корпоратив, шулай ук иҗтимагый яки дәүләт милкен үз эченә алган икътисади система. Ул шәхси эшмәкәрләргә һәм физик затларга мөстәкыйль финанс карарларын кабул итәргә мөмкинлек бирә, әмма аларның автономиясе дәүләт яки җәмгыять аларның финанс мәсьәләләрендә өстенлек бирүенә бәйле.

Хәзерге милли икътисадларның күпчелеге катнаш, чөнки алар шәхси һәм дәүләт товар һәм хезмәтләр җитештерүен үз эченә ала. Икенче бөтендөнья сугышыннан соң көнбатыш илләренең күпчелек икътисадларында дәүләт роле көчәя, әмма 80нче елларда кире тенденция күзәтелә.

Мондый икътисади системаның нигезен икътисади ресурсларга хосусый милек тәшкил итә, гәрчә кайбер илләрдә (Франция, Германия, Бөекбритания һ.б.) шактый эре дәүләт секторы да бар. Аңа капиталлары өлешчә яки тулысынча дәүләткә караган предприятиеләр керә.

Әмма алар дәүләттән план алмый; базар законнары буенча эшли; хосусый фирмалар белән бертигез дәрәҗәдә көндәшлек итә.

Бу илләрдә төп икътисади мәсьәләләр, нигездә, базарлар тарафыннан хәл ителә. Икътисади ресурсларның шактый өлешен дә алар бүлеп бирә. Шулай да ресурсларның бер өлеше дәүләт тарафыннан, кайбер йомшак базар механизмнарын компенсацияләү максатында, командачыл механизмнар ярдәмендә үзләштерелә һәм бүлеп бирелә (2-2 рәсем). Мондый катнашуның төп идеясе шәхси уңышның һәрвакытта да бернинди тоткарлыксыз бәяләнергә тиешлеге, ә базар механизмнары тудырган гаделсезлекнең мөмкин кадәр киметелү зарурлыгыннан гыйбарәт.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Блюмин И. Г. Критика теорий «планового капитализма» и «смешанной экономики» // Критика буржуазной политической экономии: В 3 томах. — М.: Изд-во АН СССР, 1962. — Т. II. Критика современной английской и американской политической экономии. — С. 415—417. — 519 с. — 3200 экз.

Төркем:Икътисад
Төркем:Капитализм
Базар икътисады

**Базар икътисады** — дәүләтнең хуҗалык эшчәнлеге һәм икътисадны дәүләт көйләүенә минималь икътисадый катнашы булганда эшкуарлык принципларына, милек формаларының күптөрлелегенә, ирекле базар бәяләрен төзүгә, хуҗалык субъектлары арасындагы килешү мөнәсәбәтләренә нигезләнгән икътисади система.

Саф базар системасы булганда, җәмгыятьнең икътисади тормышында барлык икътисади ресурслар да хосусый милектә тора, ә барлык карарлар да тиешле базарларда кабул ителә. Бу базарларның эшчәнлеге беркем тарафыннан чикләнми һәм көйләнми.

К. Р. Макконнелл һәм С. Л. Брю фикеренчә, *базар икътисады* — ресурсларны бүлү структурасын кулланучыларның, ресурслар белән тәэмин итүчеләрнең һәм шәхси фирмаларның карарлары гына билгеләгән икътисад.

*[[Базар системасы]]* — продукция һәм ресурслар базарлар һәм алар арасындагы элемтәләр, бу базарларда барлыкка килгән бәяләргә сирәк икътисади ресурсларны бүлеп бирү, кулланучылар, фирмалар һәм ресурсларны бирүчеләр кабул иткән карарлар турында мәгълүмат бирү һәм бу карарларны килештерү механизмы.

## Базар икътисады өстенлекләре
Аның өстенлекләренә түбәндәгеләр керә:

# Бизнесның эффективлыгы.
# Югары җитештерүчәнлек.
# Конкуренция өстенлеге өчен инновацияләр.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Капитализм
Төркем:Икътисад
Таләп (икътисад)

**Сорау, таләп** () бу товар базарындагы сорау зурлыгының товарларның сатуга чыгарылачак бәяләреннән билгеле бер вакыт эчендә барлыкка килгән бәйлелеге.

Товар базарындагы сорау зурлыгының товарларның сатуга чыгарылачак бәяләреннән билгеле бер вакыт эчендә барлыкка килгән бәйлелеге.

Мөмкин булган сорау зурлыклары турындагы мәгълүматны кәкре сызык рәвешендә күзалларга була, аны сорау кәкресе (кәкре сызыгы) дип атыйлар. Ул аерым бер товар базарындагы сорауны тасвирлый, ягъни: товар бәясе һәм  төрле зурлыктагы бәядән мөмкин булган сатып алу күләме арасындагы бәйлелекне күрсәтә. 

Сорау кәкре сызыгы түбәндәге ике сорауга җавап табарга мөмкинлек бирә: 

1) төрле зурлыктагы бәяләр булганда, сорау зурлыгы нинди булачак? 

2) бәяләр беркадәр үзгәргәндә, сорау зурлыгы ничек үзгәрәчәк? 

Кәкредәге һәр нокта билгеле бер бәядән әлеге товарга булган сорау зурлыгын (мөмкин булган сатып алулар күләмен) күрсәтә. Copay кәкресе базарда аерым бер вакытта мөмкин булган барлык сорау зурлыгы вариантларын күрсәтә. Алар бихисап булырга мөмкин. Шуңа күрә аерым төр товар базарындагы гомуми ситуацияне тасвирлаганда, «сорау зурлыгы» терминыннан түгел, ә «сорау» терминыннан файдалану җиңелрәк булачак.

## Сорау законы
К. Р. Макконнелл һәм С. Л. Брю фикеренчә, бәяләр күтәрелу гадәттә сорау зурлыгы кимүгә, ә бәяләр төшү аның артуына китерә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Ёмкость рынка / Е. Е. Румянцева // Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов. — М. : Большая российская энциклопедия, 2004—2017.
Төркем:Маркетинг
Төркем:Икътисад терминологиясе
Тәкъдим (икътисад)

Тәкъдим () — билгеле бер чорда (ай, ел) аерым бер товарны базарда тәкъдим итү зурлыгының шушы товар сатылырга мөмкин булган бәяләр дәрәҗәсенә бәйлелеге.

Тәкъдим зурлыгы, гадәттә, бәяләр зурлыгы юнәлешендә үзгәрә. Төрле зурлыктагы бәяләр куелганда мөмкин булган барлык тәкъдим зурлыгы билгеле бер товарларга карата базардагы тәкъдимне барлыкка китерә.

Тәкъдим зурлыгы бәя зурлыгы үзгәрүенә бәйле рәвештә үзгәрә икән, без тәкъдимнең бәя буенча сыгылмалылыгы турында әйтә алабыз  — бәя бер процентка үзгәргәндә, тәкъдим зурлыгының үзгәрү колачы (% ларда).

Мондый сыгылмалылык дәрәҗәсен бәя зурлыгы үзгәргәнче һәм үзгәргәннән соңгы тәкъдим зурлыклары аермасын бәя зурлыгы үзгәрешенә (% ларда) бүлеп билгелиләр.

Тәкъдим сыгылмалылыгы күләмнәре шулай ук товарлар буенча да аерыла, һәм шуңа күрә бәяләрнең бер чамадагы үзгәреше төрле товарларга карата тәкъдимнең бертөрле генә булмаган үсешен китереп чыгарырга мөмкин.

## Тәкъдим законы
Тәкъдим итү законы — сатучылар билгеле бер вакыт эчендә товарга урнашкан базар бәясеннән сатуга тәкъдим итәргә әзер булган (теләгән һәм тәкъдим итә алган) билгеле бер товарның натураль үлчәмдәге күләме (саны).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Маркетинг
Төркем:Икътисад теорияләре
Тәкъдим законы

**Тәкъдим законы** — сатучылар билгеле бер вакыт эчендә товарга урнашкан базар бәясеннән сатуга тәкъдим итәргә әзер булган (теләгән һәм тәкъдим итә алган) билгеле бер товарның натураль үлчәмдәге күләме (саны).

Гадәттә, кулланучылар тарафыннан соралучы икътисади байлыкның сату бәясе никадәр зуррак булган саен, әлеге товарны җитештерүчеләр һәм сатучылар базарга аны тагы да күбрәк күләмдә тәкъдим итәргә әзерләр. Бу әллә ни гаҗәп нәрсә түгел: сатучы үзе саткан товарлардан никадәр күбрәк керем алган саен, үз теләкләрен канәгатьләндерү өчен шулкадәр күбрәк акчасын тота һәм тормышын тагы да яхшырта ала.

Товарларның тәкъдим ителешенә бәя белән беррәттән түбәндәге факторлар да йогынты ясый:

* башка товарларның бәяләре (димәк, аларны җитештерүнең файдалы яки керемле булуы);
* 
* бу товарларны җитештерү өчен кулланылган җитештерү факторлары бәяләре;
* 
* технология, ягъни товарны әзерләү яки хезмәт күрсәтүне оештыру ысулы.

Базарда сатып алучыларның һәм товар җитештерүчеләрнең капма-каршы булуын төшенү әллә ни кыенлык тудырмый: бәяләр күтәрелгәндә, җитештерүчеләр дә, сатучылар да базарга тагы да күбрәк товарлар чыгаруга (тәкъдим итүгә) әзер тора, ә сатып алучылар исә бәяләр күтәрелүгә сорау зурлыгы кимү белән җавап бирә.

Сорау һәм тәкъдим зурлыкларының мондый капма-каршы реакциясен сатып алучыларны һәм сатучыларны базарга алып килгән капма-каршы мәнфәгатьләре китереп чыгара.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Икътисад
Систан кешеләре

**Систан кешеләре** (тарихи яктан " Секзай " дип тә аталалар) - Ираннан      , нигездә, көньяк-көнчыгыштагы Систан дигән төбәктә яшиләр. Иран һәм Тарихи яктан алар көньяк-көнбатыш Әфганстанда яшиләр.  Аларның теле фарсы һәм систан диалектлары . 

Ярыш ягыннан Равлинсон Систанны Арян расасының саф үрнәге дип саный.

Элек Систан халкы Парфия Пахлави, Урта Фарсы ( Сасан Пахлави ) кебек Урта Фарсы диалектларында сөйләшә иде  хәзер алар Систани дип аталган фарсы диалектында сөйләшәләр.Системнар. Скай кабиләсенең калдыкларыннан торалар.
Алар Иранга керделәр.    
Алар Систан һәм Балучистан өлкәсенең үзәк һәм төньяк өлешләрендә яшиләр. Соңгы дистәләрдән бирле күпләр Иранның төньягында, Иранның төньягында, Тәһран һәм Голестан өлкәләрендә күченделәр, төрле сәяси һәм климат сәбәпләре аркасында. 

## Этимология
Систани аларның исемен Сакастаннан алган ("Сака иле"). Сакалар Иран тигезлегенә күченгән скифлар кабиләсе булган. Төбәкнең иске Иске Фарсы исеме - Сака хакимлеге алдыннан - Заранка яки Дрангиана ("су иле") булган.

## социаль һәм демографик үзенчәлекләр
Күпчелек Систани шиизм динен тота. Тастыкланмаган хәбәрләр буенча, Систанның Систан һәм Балучистан өлкәсендәге өлеше 40% яки хәтта 50% ка җитә ала. Соңгы дистәләрдә Систан кешеләре Тегеран һәм Голестанга күченделәр.

Генетик тикшеренүләр күрсәткәнчә, Систани Язд һәм Перс провинцияләренең фарсылар белән уртак генофондына ия.

## Ресурслар

Төркем:Иран халыклары
Vilsoni Hereniko

**Vilsoni Hereniko** (*[[1954 yıl]]nıñ [[13 oktäber]]e, [[Fici]], , , Mea*) —  dramaturgı, kinorejissörı häm akademigı. «» (*Pear ta ma 'on maf*) isemle berençe rotuman tulı metrajlı filmınıñ ssenaristı häm rejissörı.

## Biografiäse
Hereniko — . Ficinıñ Mea awılında tuğan. Ul tuğan  belem alğan,  däräcäsen häm  belem aluwın tämamlaw turında diplom,  pedagogika magistrı däräcäsen alğan. Ul Könyaq Tın okean universitetında ädäbiät häm tel buyınça  däräcäsen alğan.

## Karyerası

### Ädäbi
Hereniko üzeneñ berençe pyesaların 1970 yıllar urtasında bastırğan, mäsälän, «Yılama, äni», «İva öçen bala», «Seranıñ saylawı» häm «Monstr». 1997 yılda ul Elliott Keyds yazuçı premiäsen alğan.

### Film
Hereniko  jüri häm saylanış komissiäse sostavına kergän. 2004 yılda «» filmı anıñ berençe tulı metrajlı filmı bulğan. Ul 2004 yılda  täqdim itelgän. Ul 2005 yılda  «Best Overall Entry» bülägen häm 2004 yılda  «İñ yaxşı tulı metrajlı drama filmı» bülägen alğan.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* Interview with Vilsoni Hereniko
* Biography on the website of the University of Hawai'i 
* Biography on Rotuma.net

Төркем:1954 елда туганнар
Төркем:13 октябрь көнне туганнар
Төркем:Сценарийчылар
Төркем:Әлифба буенча драматурглар
Төркем:Фиджи сценаристлары
Төркем:Фиджи драматурглары
Төркем:Әлифба буенча кинорежиссёрлар
Төркем:Фиджи кинорежиссёрлары
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:XXI гасыр язучылары
Төркем:XX гасыр язучылары
Төркем:Фиджи язучылары
Fici hind tele

**Fici hind tele** yäki **Fici hindstani tele** —  Hindstannan küçenüçelär () arasında taralğan tel.

## Tarixı
XIX ğasır axırında — XX ğasır başında Ficiğa küp kenä Hindstan «batrakları» (kontraktlı eşçelär) kilgän, nigezdä Uttar-Pradeş häm Bihar töbäklärennän. Alar cirle yaqın tuğan tellärdä häm dialektlarda söyläşkännär, alar arasında hindi östenlek itkän.

Balalar qatnaş teldä söyläşkännär, dialekt süzläre Hindstan migrantlarınıñ söylämenä üzara kergän.

Soñraq Könyaq Hindstannan 15 000 batrak kilgän — nigezdä tamil, telugu häm malayalam tellärendä söyläşüçelär. Ul waqıtta Fici hindi tele inde Ficida Hindstan migrantlarınıñ «lingva frankası» bulğan, häm Könyaq Hindstannan yaña kilgän migrantlarğa bu telne üzläşterergä turı kilgän. Batraklıq tuqtalğaç, Ficiğa gucarati häm pancabi tellärendä söyläşüçelär kilgän. Xäzerge waqıtta Ficida hind çığışlı az keşe tamil, telugu häm gucarati tellärendä söyläşä — küpçelek Fici hindi telendä aralaşa.

Başta Fici hindi tele devanagari älifbasın qullanğan, ämmä soñraq latin älifbası kiñ taralğan.

Fici hindi telen şulay uq xalıqnıñ küpçelegen Hindstan migrantları täşkil itkän rayonnarda aborigennar añlıy. Ficida 1980—1990 yıllardağı säyäsi çualışlar näticäsendä, aborigennar häm iqtisadi yaqtan yoğıntılıraq Hindstan migrantları mänfäğätläre bäreleşkändä, soñğılarnıñ ber öleşe çit illärgä küçengän. Teldä söyläşüçelärneñ zur diasporaları Avstraliädä, Yaña Zelandiädä, AQŞta häm Kanadada bar.

## İskärmälär

## Ädäbiät

* Siegel Jeff, *Plantation Languages in Fiji*, Australian National University, 1985
* 
* 
* R. F. , **', , 1977**
* 

## Sıltamalar

* Fiji Hindi Dictionary
* The first ever novel written in Fiji Hindi
* Fiji Hindi version of the Gospels and Romans
* An expired lease 
* Ethnologue — Fiji Hindi
* Adhura Sapna — Movie in Fiji Hindi

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Төркем:Һинд-арий телләре
Kotaro Yamaoka

**Kotaro Yamaoka** (; *[[1880 yıl]]nıñ [[7 mart]]ı, [[Фукуяма (шәһәр)|Fukuyama]] — [[1959 yıl]]nıñ [[23 Sentäber|23 sentäbere]]*), şulay uq **Ğömär Yamaoka** () bularaq bilgele — Yaponiä islam häm yahüd ğalime, Mäkkägä berençe yapon xacisı bularaq bilgele.

## Biografiäse
Yamaoka Yaponiäneñ Xiroşima prefekturasınıñ Fukuyama şähärendä tuğan.

Yamaoka Tokio çit tellär universitetında urıs telen öyrängän. Ul Räsäy-Yaponiä suğışı waqıtında xärbi irekle bulğan häm 1905 yılda universitetnı tämamlağan.

1909 yılda Yamaoka Ğabdräşit İbrahimov belän oçraşqan. İbrahimov aña Mumbaida bulğanda islam dinen qabul itärgä kiñäş itkän. Ul islamnı qabul itkän häm İbrahimovnı Mäkkägä xacda ozatıp barğan häm Mäkkägä berençe yapon xacisı bulğan. Mäkkädän soñ Yamaoka şulay uq , Mädinägä, Dimäşqkä, İerusalimğa, Qähirägä häm İstanbulğa barğan. Ul 1910 yılda Räsäy aşa Yaponiägä qaytqan.

Yamaoka 1912 yılda「アラビヤ縦断記」(«Gäräp buy yazmaları») isemle kitap bastırğan. Ul şulay uq islam turında mäqälälär yazğan häm Qor’änneñ qayber öleşlären tärcemä itkän.

1923 yılda Yamaoka ber yılğa Qähirägä, annarı öç yılğa İstanbulğa küçengän häm 1927 yılda Yaponiägä qaytqan.

Yamaoka 1959 yılnıñ 23 sentäberendä wafat bulğan.

## İskärmälär

Төркем:Исламны кабул итүчеләр
Төркем:Токио чит телләр университетын тәмамлаучылар
Төркем:1880 елда туганнар
Төркем:7 март көнне туганнар
Төркем:1959 елда вафатлар
Төркем:23 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Тәрҗемәчеләр
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Япония язучылары
Төркем:XX гасыр язучылары
Архей

**Архей эоны**, **архей** ( — «борынгы») — 4.031 ± 3 — 2,5 миллиард ел элеккеге вакытны үз эченә алган дүрт тарихи эонның берсе.

Ул якынча 3,8 миллиард ел элек Соңгы авыр бомбалау ахырында башланган һәм якынча 2,5 миллиард ел элеккеге Кислород афәтенә кадәр дәвам иткән. Архей чын бактерия матлары рәвешендә прокариотик тормыш эзләре булган беренче тау токымнарыннан алып, эукариотлар барлыкка килгәнгә кадәр дәвам итә.

«Архей» термины 1872 елда Америка геологы Джеймс Дана тарафыннан тәкъдим ителгән .

Архей дүрт чорга (эрага) бүленә (соңгысыннан иң борынгысына кадәр):

* Неоархей(2,8-2,5 миллиард ел элек),
* Мезоархей (3,2-2,8 миллиард ел элек),
* Палеоархей (3,6-3,2 миллиард ел элек),
* Эоархей (4.031 ± 3-3,6 миллиард ел элек).

## Тереклек һәм атмосфера
Архей эонындагы Җир биотасы анаэроб прокариотлар берләшмәләреннән тора . Архей утырма токымнарын геобиологик тикшерүләр шуны күрсәтә: үсеш алган прокариотик тормыш 3,7-3,8 миллиард ел элек булган, ләкин кислородлы фотосинтезның кайчан барлыкка килгәне турындагы сорау әле ачык җавапсыз кала. Филаментлы фотосинтетик организмнарның эзләре булган беренче казылмалар 3,4 миллиард ел элек барлыкка килгән . Шул ук чорда күкерт, графит, тимер һәм никельнең хәзерге чыганаклары актив формалаша.

Иртә Архейда атмосфера һәм гидросфера, күрәсең, катнаш пар-газ массасыннан гыйбарәт була, ул бөтен планетаны калын һәм тыгыз катлам белән каплый. Аның кояш нурларын үткәрүчәнлеге бик зәгыйфь була, шуңа күрә Җир өстендә караңгылык хөкем сөрә. Пар-газ тышчасы су парларыннан һәм билгеле күләмдә кислота төтененнән торган. Ул югары химик активлык белән аерылып тора, нәтиҗәдә ул Җирнең базальт өслегенә актив йогынты ясый. Җирдә тау ландшафтлары да, тирән чокырлар да булмый. Соң архейда атмосфераның тыгызлыгы һәм басымы хәзерге заманга караганда күпкә югарырак булган дип санала, ләкин, кайбер яңа тикшеренүләр нәтиҗәләре буенча, алар хәзергегә караганда ике тапкырга кимрәк була . Архей чорында пар-газ тышчасының атмосферага һәм гидросферага бүленеше күзәтелә. Архей океаны сай була, һәм аның суларын көчле һәм бик кислоталы тозлы эремә тәшкил итә .

Танаи Кардона (Tanai Cardona) Лондон Империя Колледжындагы хезмәттәшләре үткәргән тикшеренүләр күрсәтүенчә, кислородлы фотосинтез (фотосистема II) иртә архейда 3,5 миллиард ел элек, беренче цианобактерияләр һәм 2,45 миллиард ел элек булган "кислород афәте"нә кадәр үк барлыкка килгән. .

## Россия шкаласында
Рәсәй стратиграфик шкаласында да Архей бар, ләкин монда ул эон түгел, ә акрон — югары рак бүлем (Протерозой шундый ук бүлем). Архей ике эонга бүленә: Түбән архей яки Саам (Җир барлыкка килгәннән алып 3,2 миллиард ел элеккегә кадәо) һәм Югары архей яки Лопия (3,2 — 2,5 миллиард ел элек). Лопия эоны өч чорга бүленә (миллиард елларда күрсәтелә): Түбән Лопия (3.2-3.0), Урта Лопия (3.0-2.8) һәм Югары Лопия (2.8-2.5) .
Файл:Archean_(Russian_stratigraphic_scale).png


## Искәрмәләр

## Чыганаклар

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Геология
Төркем:Геохронология
Төркем:Палеонтология
Полимерфото

«**Полимерфото»** — Казан химия сәнәгате оешмасы. 1935–1941 дә Казан фотожелатин заводы буларак барлыкка килә. 1942 дән 9 нчы завод (завод № 9), 1963–1981 дә янә Казан фотоңелатин заводы, 1981 дә «Полимерфото» заводы. 1986–1989 дә Тасма җитештерү берләшмәсенең бер өлеше, 1987 дән ялга алынган (арендное) предприятие.

1979 да 1653, 1990 да 1498, 1996 да 893 кеше эшләгән. Завод фотожелатин, ашау желатины, преципитат (ашлама), пласмас эшләнмәләр, кәсситләр, үзе ябышмалы тасмалар, минераль ашламалар, техник май, сөяк оны җитештергән. 1991 дә җитештерү күләме 98 млн СССР сумы булган. Совет чорында карамагында Левченко бистәсендәге торак йортлар, мәдәният сарае, 89, 381, 403 нче санлы балалар бакчалары, «Мечта» балалар аланы булган.

1996 да акционерлык җәмгыятькә үзгәртеп корыла, 1998 дә банкротлыкка очрап ябыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан ширкәтләре
Sitiveni Rabuka

**Sitiveni Rabuka** (*[[1948 yıl]]nıñ [[13 sentäber]]e, [[Fici]], , *) — Fici däwlät häm säyäsi eşleklese. 2022 yılnıñ 24 dekäbrennän Fici premyer-ministrı.

## Biografiäse
1987 yılda  initsiatorı bulğan. 1992—1999 yıllarda Ficinıñ demokratik räweştä saylanğan premyer-ministrı bulğan. 2022 yılda yañadan il xökümäten citäklägän. Şulay uq 1999 yıldan 2001 yılğa qädär  räise, ä annarı 2001 yıldan 2008 yılğa qädär Kakaudrouv provinsiäseneñ provinsial’ şurası räise bulğan.

2016 yılda oppozitsiä liderı  alıştırıp,  liderı itep saylanğan. 2018 yılda  ciñelgännän soñ parlament oppozitsiäse liderı bulğan. Bu wazifağa berdänber kandidat bulğan, anıñ kandidaturasın Teymumu Kepa täqdim itkän häm  xuplağan. Annarı Sotsial-demokratik liberal’ partiä liderı wazifasında Wiliame Gavoka belän alıştırılğan. 2020 yılda  qaldırğan häm 2022 yılğı ğomumi saylawlarda qatnaşu öçen «» dip atalğan yaña säyäsi partiä tözägän.

## İskärmälär

Төркем:13 сентябрь көнне туганнар
Төркем:1948 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча сәясәтчеләр
Төркем:Гамәлдәге дәүләт башлыклары
Леонов исемендәге балалар аланы

**«Леонов исемендәге» балалар аланы** — Казан трамвай-троллейбус идарәсенә караган балалар аланы. Татарстанның Яшел Үзән районында, Васильево бистәсенең төньяк читендә урнашкан булган.  Ким дигәндә 1960 елларда нигезләнә. 1980 дә 1500 бала ял иткән, аларга 219 кеше хезмәт күрсәткән. 1985 тә «Сосновая Роща» санаториясе белән берләштерелеп юкка чыгарыла.  

## Искәрмәләр

Төркем:Казан балалар аланнары
Ватан (мәгънәләр)

**Ватан** ― күпмәгънәле сүз. Ватан () — кешеләрнең яки халыкларның туып үскән яки ата-аналары торган иле яки ана йорты.
;Газета
«Ватан», 1919 елда чыккан.
;Мәчет
* «Ватан» (Губкинский)
* , мәчет (Билефелд, Германия)
;Торак пункт
* Ватан, авыл  (Югары Ослан районы)
* Ватан, мәхәллә (Байрампаша, Төркия)
* Ватан, мәхәллә (Йылдырым, Төркия)
* Ватан, мәхәллә (Коҗасинан, Төркия)
* Ватан, мәхәллә (Сердиван, Төркия)
* Ватан, мәхәллә (Шаһинбей, Төркия)
* Ватан, коммуна (Эндр, Франция)
## Моны да карагыз
* Ватан-ана (мәгънәләр)
Муса Җәлил исемендәге балалар аланы

**«[[Муса Җәлил]] исемендәге» балалар аланы** — элек Яшел Үзән фанера заводы караган балалар аланы. Татарстанның Яшел Үзән районында, Ильински (Уразлы) бистәсенең төньяк-көнчыгыш читендә урнашкан булган. 1936 да нигезләнә. 1980 дә 810 бала ял иткән, аларга 126 кеше хезмәт күрсәткән.  1997 дә *«Исток»* яшьләр клублары берләшмәсен карамагына күчә. Бу аланда бала чагында Рөстәм Миңнехановның ял иткәнлеге билгеле.  

## Искәрмәләр

Төркем:Казан балалар аланнары
Чайка (балалар аланы, Яшел Үзән районы)

**«Чайка»** — элек Серго исемендәге заводка караган балалар аланы. Татарстанның Яшел Үзән районында, Яшел Үзәннән бераз көнчыгыштарак, Идел буенда урнашкан булган. 1937 дә нигезләнә. 1980 дә 1230 бала ял иткән, аларга 225 кеше хезмәт күрсәткән. 2013 тә ябыла, 2022 дә аның нигезендә «Мирас» балалар аланы ачыла.

## Искәрмәләр