Антон Рафаэль Менгс

**Анто́н Рафаэ́ль Менгс** (немец  телендә: Anton Raphael Mengs; 1728 елның 22 марты, Ауссиг, Богемия, Изге Рим империясе [хәзер [Усти-өстендә-Лабем, Чехия] — 1779 елның 29 июне, Рим, Папа өлкәсе) — немец живописецы, рәсем ясаучысы һәм теоретик, неоклассицизм живописенең нигезләүчеләренең берсе.

## Тәрҗемәи хәле
Антон Рафаэль Менгс саксон сарай яны живописецы, килеп чыгышы буенча данияле Исмаэль (Иоганн) Менгс гаиләсендә туган. Беренче рәсем сабакларын әтисеннән кыз туганы киләчәк рәссам Тереза Конкордия Марон белән алган. Әтисе улына аның тарафыннан иң ихтирам ителгән рәссамнар Корреджо (Антонио Аллегри) һәм Рафаэль хөрмәтенә икеләтә исем биргән.
1741 елдан 1744 елга кадәр Антон Рафаэль әтисе белән Римда торган, антик сәнгать һәм борынгы осталар, беренче чиратта Рафаэль һәм Корреджо эшләрен өйрәнгән. Римда Менгс Марко Бенефиалдан һәм Себастьяно Конкадан өйрәнгән. Саксониягә кайтканнан соң, унҗиде яшендә Дрезденда саксон курфюрстларында сарай яны живописецы (Kabinettmaler) булып билгеләнгән булган.

1746 елда Менгс Римга икенче мәртәбә килгән. Ул католиклыкка күчкән һәм Рим кызы Маргерита Гуаццига өйләнгән. 1749 елда ул Дрезденга кайткан. 1751 елда Саксония курфюрсты Фридрих Август II сарае янында еллык эш хакы 1000 талер белән баш сарай яны живописецы (sächsischen Oberhofmaler) итеп билгеләнгән булган. Яңа вазыйфасында ук инде Дрезденда Сарай яны католик чиркәве өчен  «Христос Вознесениесе» алтарь композициясен барлыкка китерүгә заказ алган.

Шул ук 1751 елда Италиягә кайткан булган. 1752 елда Изге Лука Академиясе әгъзасы, ә соңрак 1754 елда мөдире булган Венециядә һәм  Флоренциядә озак булмаган булудан соң. Кардинал Алессандро Альбани протекциясенә рәхмәтле Нортумберленд герцогы Менгска галереясе өчен болон живописецлары Гвидо Рени, Аннибале Карраччи һәм шулай ук Рафаэльнең, шул исәптән Ватиканда Рафаэльнең  «Афина мәктәбе» фрескасының күчермәләренә заказ биргән.1755 ел ахырында Менгс археолог һәм сәнгать тарихчысы Иоганн Иоахим Винкельман белән танышкан, ул тиздән аның иң якын дусларының берсе булган һәм аңа антик сәнгатьнең яңача аңлавын ачкан. Винкельман Менгсның живопись өлкәсендә карашлары формалашуына зур йогынты ясаган. Иҗатында Менгс шул вакытта модалырококо стиленнән иртә неоклассицизмга борылыш ясаган, бу аны сәнгатьтә шул юнәлешнең иң әйдәп баручы рәссамнарының берсе иткән. 1755 елда рәссам папа  Климент XIII-тән «Алтын шпора ордены» рыцаре дәрәҗәсен алган.
1756 елның язында Менгс Альбани вилласында плафон һәм люнетларның  фреска росписе - «Парнас», тондо «Рим» һәм «Даһи» өстендә эшли башлаган. Менгсның бу эше көнбатыш неоклассицизмының төп әсәре булып санала, оста үзе исә Винкельманнан “үз вакытының иң бөек рәссамы” дәрәҗәсенә лаек булган.

1759 елның ахырында Антон Рафаэль Менгс прибыл в Неапольгә  Казертада Король капелласы өчен “Марияне храмга кертү” алтарь композициясе өстендә эш өчен килгән, король гаиләсенең портретларын ясаган. Ике Сицилия короле Карл IV Неаполитанлы Мадридта Испания короле тәхетендә әтисен алыштырыр өчен Неапольдән киткәч, Менгс Римга кайткан.
1761 елда рәссам Мадридка киткән, анда Джованни Баттиста Тьеполо белән Яңа король сараен оформлять иткән. Шулай ук шәһәрдән тыш резиденцияләрдә эшләгән: Аранхуэста король сараенда һәм Ла-Гранха сараенда. Ике останың испан король сарай янында гонорарлары бик югары булган. Менгс Римда һәм Мадридта дусты испан дипломаты һәм меценаты Хосе Николас де Асардан яклау алган, ул дусты Менгсның иншаларын аның тәрҗемәи хәлен өстәп нәшер иткән. Испаниядә Менгсның өйрәнчекләренең берсе Агустин Эстеве булган.
1772 елдан 1773 елга кадәр Менгс король гаиләсе әгъзалары портретлары өстендә эшләп Неапольдә булган. 1773 елда Менгсның автопортреты Уффици галереясендә шәрәфле урында - Рафаэль автопортреты өстендә урнаштырылган булган. 1774 елда Менгс Рим Изге Лука Академиясе принцы (президенты) итеп сайланган булган. Шул ук елны ул янә Испаниягә килгән, анда яшь Франсиско Гойя белән танышкан, аның сәләтен, мөгаен, югары бәяләгән һәм сарай яны рәссамы (primer pintor de cámara) һәм изге Варвара мануфактурасы Король шпалера мануфактурасының картоньеры (картоннар рәсем ясаучысы) урынын алырга ярдәм иткән.
1772-1776 еллар чорында Менгс һәм аның өйрәнчеге Антон фон Марон Римда хәрабәләрен 1777 елда  Эсквилинда табылган антик вилла Негрониның росписьләренең график реконструкцияләрен барлыкка китергәннәр
.
Авыруга күрә – ул салкын Мадрид кышларын начар кичергән – Менгс 1777 елда Римга кайткан. Ул Мәңге шәһәрдә 1779 елның 16 июнендә үлгән булган. Рим Санти-Микеле-э-Маньо чиркәвендә күмелгән булган. Аның табут өсте 1782 елда сынчы Винченцо Пачетти тарафыннан барлыкка китерелгән булган.
Менгсларның гаиләсендә егерме бала булган, шуларның җидесенә рәссамның үлеменнән соң испан короле Карл III пенсион билгеләгән. Аның кызы Анна Мария Менгс (1751—1793) рәссам - миниатюрист булган. Пастель техникасында Римда һәм Мадридта эшләгән.

## Мирасы һәм йогынтысы
Менгс күп мәшһүр замандашлар белән мөнәсәбәтләр алып барган: Винкельманнан тыш маркграфиня Вильгельмина Байройтлы, Джакомо Казанова белән, ул рәссамны “Тормышым хикәясе” мемуарларында күп мәртәбә искә ала һәм шулай ук Иоганн Фридрих Раффенштайн, Фридрих Мельхиор Гримм белән. Аның заказчылары арасында Вильгельмина Байройтлы, Россия императрицасы Екатерина II һәм кардинал Алессандро Альбани булган.
Тормышы вакытында Менгс Европа данына ия булган, замандашлар аны яңа Рафаэль итеп күргәннәр. Ул Болонья, Рим, Флоренция, Генуя, Венеция, Аугсбург һәм Мадрид художество академияләре әгъзасы, Польша короле һәм Саксония курфюрсты Август III, Неаполитан короле Карл IV сарай яны рәссамы булган. Аның Винкельманга багышланган “Живописьтә матурлык һәм ләззәт турында фикерләр” (Gedanken uber die Schonheit und den Geschmack in der Malerei) китабы күп академияләрдә дәреслек буларак кулланылган булган (1762 елда Цюрихта нәшер ителгән булган, янә 1765, 1774, 1788 елларда нәшер ителгән булган). Менгсның итальян телендә Пармада чыккан иншалар тупламасы (1780, 1783 һәм 1787 елларда янә нәшер ителгән булган), был переведён на испан (Мадрид, 1780, 1797); француз (Амстердам, 1781; Регенсбург, 1782; Париж, 1787); немец (Халле, 1787) һәм инглиз теленә (Лондон, 1796) тәрҗемә ителгән булган.

Менгсның бюсты Регенсбургтан (Бавария) ерак түгел герман милләтенең “Дан залы” Вальгаллада куелган.
Менгс янында Римда А. Кауфман, А. фон Марон, Я. Ф. Хаккерт, И. Ф. А. Тишбейн эшләгән. Аның йогынтысын Ф. Х. Фюгер кичергән.
Аның күпсанлы өйрәнчекләре арасында: Джузеппе Маццола, Никола Гибаль, Мартин Ноллер, Христофор Унтербергер, Джованни Баттиста Казанова һәм Пфальцның сарай яны рәссамы Иоганн Вильгельм Хоффнас булган.

## Иҗаты бәяләмәләре
Тәҗрибәле портретист Менгс барокка парадлыгын модельнең шәхси хасиятләрен тапшыру белән куша алган. Аңа чорның иң куәтле кешеләре - папа Климент XIII-дән Фридрих Бөек, Саксония, Испания корольләре һәм Россия императрицасы Екатерина II-гә кадәр позалаган.
Менгс картиналары озак вакыт академик сәнгатьнең “югары стиле” һәм “лаеклы сайлау”ның бәхәссез мисаллары булып саналган. Шулай да рәссамның даны аның үлеменнән соң тиздән сүнә башлаган. Шулай да, аның сәнгате турында XIX гасыр сәнгать тарихчылары ясаган өстән карашлар аның портретларына түгел, ә фрескаларына караган. XIX гасырда Менгс фрескаларын «салкын һәм ихлас булмаган» дип санаганнар. Соңрак бәяләмәләр тагын да кырысрак булган: «Менгс картиналары аңа дөнья данын китергән. Әмма Менгс классицизмы эклектика мөһере хасиятенә ия, ә сәләтен кырыс классицист каноннарына буйсындырырга омтылу аны рәссамның иң яхшы сыйфатларыннан баш тартырга мәҗбүр иткән».
Менгс үзен беренче неоклассицист итеп санаган, шул ук вакытта ул барокко стиленең соңгы осталарының берсе булган. Рудольф Виттковер фикере буенча: «Ахыр чиктә, ул [Менгс] традицияне башлаган кадәр дәрәҗәдә тәмамлый да».
Менгсның иҗатын Россиядә югары бәяләгәннәр. Санкт-Петербург Эрмитажында аның тугыз картинасы саклана, алар арасында иң мәшһүр әсәрләрнең эскизлары һәм репликалары: Парнас, Автопортрет, Винкельман портреты, чүлдә дәгъва итүче Иоанн Чукындыручы, Парис суды.

## Менгс-теоретик

Теоретик буларак Антон Рафаэль Менгс Европаның интеллектуаль даирәләрендә ат казанган һәм үз вакытының живописе үсешенә шактый йогынты ясаган. Антик һәм хәзерге заман сәнгатенең шәп белгече Винкельман артыннан рококо стиленең артыклыкларыннан баш тарту һәм классик нормаларга кайтуны дәгъва иткән. Менгс XVII һәм XVIII гасыр живописецларын, беренчеләрен  яктылык-күләгә эффектлары белән кирәгеннән артык мавыгу һәм артык драматизация һәм дини пафос өчен, икенчеләрен – әхлакый һәм мәгариф омтылышларыннан гайре тематика өчен тәнкыйтьләгән.
Менгс художество әсәре өчен модель һәм сюжет сайлауларының кырыс кагыйдәләрен эшләп чыгарган. Ул антик матурлыкны Рафаэль, Тициан һәм Корреджо иҗатының иң яхшы хасиятләре белән берләштерергә өндәгән. Элеккенең бөек осталарына иярүне рәссам табигатьтә булмаган, ә рәссамның иң яхшыдан сайлау нәтиҗәсе булган идеаль матурлыкка ирешүнең бердәнбер ысулы итеп караган. Монда Менгс  эклектик булган һәм, күбрәк Рафаэльнең үзенең Римда Фарнезина вилласында «Галатея триумфы» (1511) фрескасы өстендә эш белән бәйле рәвештә граф Бальдассаре Кастильонега мәшһүр хатында игълан ителгән ысул буенча үз ихтыяры белән эш иткән. Граф Рафаэльнең эше белән сокланган булган һәм аны: Галатея өчен модель нинди булган дип сораган һәм “беркем дә түгел” җавабын алгач гаҗәпләнгән булган. Җавап итеп Рафаэль 1514 елда Кастильонега шулай дип язган: “Галатея турында сөйләгәндә Сезнең балкышы язган әйберләрнең яртысы булса мин үземне бөек оста санар идем ... Һәм мин Сезгә шулай дип әйтәм, гүзәлне ясар өчен миңа күп гүзәл күрергә кирәк; Сезнең балкышы иң яхшысын сайлау өчен минем белән булу шартында. Әмма яхшы хакимнәр дә, гүзәл хатын-кызлар да әз булганга күрә мин башыма килгән бер фикер буенча эш итәм».
Моңа иллюстрация булып Менгсның Винкельман дан җырлаган «Парнас» фрескасы була ала. «Парнас» — музалар һәм рәссамнар сыену урыны — Винкельман сәнгате теориясенең үрнәк чагылышы булып санала. Рамда панно шәкелендә яктылык илаһы һәм сәнгать яклаучысы фреска Аполлонны әниләре Мнемосина белән тугыз муза тирәсендә сурәтли. Композиция отсылает к знаменитой фрескеРафаэльнең мәшһүр «Парнас» фрескасына сылтый, аның белән чагыштырганда Менгс фигураларның санын кискен киметкән һәм шулай ук фигураларны шул вакытның антиклык белемнәре белән тәңгәл рәвештә “киендергән”. Композиция шулай ук Никола Пуссен живописе традицияләренә иярә: «рельеф принципы» (планнарның кырыс дәвамлыгы), зифа гәүдәләр, перспективаның бернинди яктылык-күләгә һәм “почмак” эффектсыз.
Менгс “Живописьтә матурлык һәм ләззәт” (1762) китабында беренчеләрдән булып “яңа классик стиль” принципларын формулирлаган. Ул стильнең традицион төшенчәләрен “ләззәт” белән алыштырган: югары, татлы яки урта... Чын олы осталарны аеручы югары ләззәткә “иң яхшы нисбәттә иң яхшының сайлап алынуы” хас. Шулай итеп, үзе формулирлаган классицист сәнгате принципларына ияреп Менгс шул ук вакытта академизм апологеты булып чыккан. Шуңа өстәп Р. Виттковер тезисыннан чыксак, Менгсны преромантизм алдан килүчесе дип санарга мөмкин преромантизма.

## «Юпитер Ганимедны үбә»
Сәнгать тарихында курьёзларның берсе 1758-1759 елларда иҗат ителгән «Юпитер Ганимедны үбә» фрескасы булып тора (Милли галерея, Рим). Бу әсәр Винкельман һәм Менгс арасында мәгълүм талашу сәбәбе булган. Помпеилар һәм Геркуланум казулары нәтиҗәләре белән гаҗәпләнгән Менгс антик рәссамнарның алымнарын виртуоз кулланган һәм үз әсәрен иҗат иткән (мөгаен, ул чын фресканың күчермәсе булган). Кайбер скептикларның каршы килүенә карамастан, әсәр шундук антик оригинал итеп кабул ителгән булган (шул исәптән Винкельман тарафыннан аның «Борынгылык сәнгате тарихы»нда). Охшатып ясау ачышы Винкельман репутациясенә бәргән һәм аны Менгс белән мәңгегә талаштырган. Мондый мистификациягә барган рәссам ничек фикер йөрткәне мәгълүм түгел. Гёте сүзләре буенча, Менгс авторлыгын үлеме алдыннан гына таныган.

## Галерея

Файл:Anton Raphael Mengs - Bildnis des Staatsministers Freiherr Wilhelm von Edelsheim - 2430 - Staatliche Kunsthalle Karlsruhe.jpg|В. фон Эдельсхайм портреты. Як. 1770. Киндер тукыма, май. Кунстхалле, Карлсруэ
Файл:Anton Raphael Mengs - Portrait of an English Gentleman - 57.281 - Rhode Island School of Design Museum.jpg|Инглиз джентльмены портреты. Як. 1754. Киндер тукыма, май. Род-Айленд дизайн мәктәбе музее, АКШ
Файл:Charles III of Spain high resolution.jpg|Карл III Испанияле портреты. Як. 1765. Киндер тукыма, май. Прадо, Мадрид
Файл:Anton Raphael Mengs - Infantin Maria Ludovica (1745-1792), Gemahlin von Leopold II.jpg|Инфанта Мария Лудовика Испанияле портреты. Киндер тукыма, май. Сәнгать тарихы музее, Вена
Файл:Johann Joachim Winckelmann (Raphael Mengs after 1755).jpg|И. И. Винкельман. Як. 1777. Киндер тукыма, май. Метрополитен-музей, Нью-Йорк
Файл:Mengs, Geißelung Christi.jpg|Гайсәне чыбыркылау. 1769. Киндер тукыма, май. Король сарае, Мадрид
Файл:Anton Raphael Mengs - St. John the Baptist Preaching in the Wilderness - Google Art Project.jpg| Чүлдә дәгъва итүче Иоанн Чукындыручы. 1760-ынчы еллар. Киндер тукыма, май. Нәфис сәнгатьләр музее, Хьюстон. Техас, АКШ
Файл:Anton Raphael Mengs - The Dream of St. Joseph - Google Art Project.jpg|Изге Иосифның төше. Як. 1773. Киндер тукыма, май. Сәнгать тарихы музее, Вена


## Текстларның нәшер ителүе
* 

## Искәрмәләр

## Әдәбият

;Тулы тәрҗемәи хәле һәм иҗаты каталогы
* 
;Альбом
* 
;Күргәзмәләр каталоглары
* 
* 
* 
;Башка эшләре
* 
;Сүзлекләр һәм энциклопедияләр
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
;Белешмә күрсәткечләре
* 
* 

## Сылтамалар
* 
Төркем:Рәссамнар