open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ян Франс ван Дувен

**Ян Франс ван Дувен** (нид. *Jan Frans van Douven*. 1656 елда Рурмондта туган — 1727 елда Дюссельдорфта үлгән) — Лейден мәктәбе һолланд рәссам-портретисты.

## Тормышы һәм иҗаты
Аның әтисе Рурмондта каһин-каноник булган. Берникадәр вакытны ул Римда уздырган, анда сәнгатьне кыйммәт итеп күрергә өйрәнгән. Унбер яшьлек Янны латыньга һәм сәнгатьнең кайбер ысулларына өйрәткән. Әтисенең иртә үлеменнән соң (аның әтисе әле яшь булып, 33 яшендә үлгән) әнисе Янны 2 елга Льежга җибәрә, анда ул рәсемне рәссам Габриель Ламертиннан, ә соңрак үзенең Рим сәяхәтеннән кайткан кузены Кристофер Путлинктан өйрәнә (бу ике остазы да живописьне Римда өйрәнгәннәр). Аның эшләренә Рурмондта Испаниянең Карл II-се өчен финанс министры Дон Ян Деллано Веласко игътибар иткән. Ул Рим живописецлары эшләренең күчермәләрен ясап аңа өч ел эшләгән.
1682 елда Ян Франс ван Дувен Дюссельдорфка килә, анда Пфальц курфюрсты Иоганн-Вильгельмның сарай яны рәссамы була. Монда ул шул исәптән курфюрстның үзенең һәм аның икенче хатынының Анна Мария Луиза де Медичиның (*Дюссельдорфта сарай яны тормышыннан күренешләр*) портретлар сериясен ясый. Ван Дувеш шулай ук Дюссельдорф сараенда картина галереясен барлыкка китерүдә әһәмиятле роль уйнады.
Я. Ф. Ван Дувен хөкемдары Иоганн-Вильгельмның аның Венага сәяхәтендә юлдашы булган, анда император һәм аның хатынының портретларын һәм шулай ук мәшһүр музыкант Арканджело Корелли кебек башка мәшһүр кешеләрнең кенәзләрнең һәм аксөякләрнең портретларын ясаган.
## Галерея

файл: Jan_Frans_Douven_Jan_Wellem.jpg|Пфальц курфюрсты Иоганн-Вильгельм портреты
файл:Jan Frans van Douven 003.jpg|*Ян Веллем* (курфюрст) портреты
файл: Jan_Frans_Douven_Anna_Maria_Luisa_de_Medici.jpg|Анна Мария Луиза де Медичи портреты
файл:Anna maria luisa de medici hunting dress.jpg|Анна Мария Луиза де Медичиның сунарчы костюмында портреты
файл:Jan Frans van Douven 004.jpg|Курфюрст һәм аның хатыны испан костюмнарында
файл:Karl III. Philipp von der Pfalz.jpg|Карл-Филипп III Пфальцлы портреты 
файл:Arcangelo Corelli 2.jpg|Композитор Арканджело Корелли портреты
файл:Grand Duke CosimoIII of Tuscany by van Douven.jpg|Тоскана герцогы Козимо III Медичи портреты


## Искәрмәләр

Төркем:Рәссамнар
Проект:Вики-яз 2025

## Катнашучылар
Язылган һәм төзәтелгән мәкаләләрне шушы таблицага теркәргә кирәк.

## Конкурстың халык-ара статистикасы
*

## Җирле оештыручы
* 

## Нәтиҗәләр

 Үзәк һәм Көнчыгыш Европа илләре вики-волонтёрларының хезмәттәшлеге, аның Халыкара ярдәмләшү үзәге һәм  Викимедиа Австрия исеменнән тәкъдим ителгән призлар фонды (400 Евро) бүленүе тәртибе баллар категорияләренә нигезләнә: 
* Тупланган балларга карап урын буенча
* Һәр илдә гамәлдәге валюта алыштыру курсы буенча исәпләнү датасына билгеләнә
* Җирле сертификатлар булган суммага кадәр түгәрәкләнә
* 500 сумнан кимрәге таратылмый, бүләкләнүгә хокукы булган калганнары арасында бүленә
* 1 еврога ничә сум бирелгән көнендә ясалачак

Тат.Википедиядә җирле оештыручысы (жюри рәисе) һәрбер призёрга бәйле эл.почтасы аркылы инструкцияләр белән хәбәр юллыячак (элекке бер бәйгедән үрнәк).

Хөрмәтле кулланучылар, Татарча Википедиягә керткән өлешегез өчен изге рәхмәт! Хөрмәтле  әфәнде булышлыгы белән Озон-интернет кибете сертификатлары алырга ирештек, якын арада электрон почталарыгызга җибәрермен. Киләчәк чараларыбызда да катнашуыгызны күрергә шат булырбыз.--Il Nur (бәхәс) 11 июл 2025, 12:45 (UTC)

*Вики-яз
Шандор Кёрёши Чома

**Ша́ндор Кёрёши Чома** (венгр исеме: Kőrösi Csoma Sándor), шулай ук **Александр Чома де Кёрёш** (1784 елның 27 марты, Ковасна, Трансильвания — 1842 елның 11 апреле, Дарджилинг, Британия Һиндстаны) — венгр фәйләсуф-шәркыятьчесе. Беренче тибет-инглиз сүзлеге һәм грамматикасы авторы. Буддачылык текстлары тәрҗемәчесе. Еш фәнни тибетология нигезләүчесе дип атала.
## Тәрҗемәи хәле
Шандор Кёрёши Чома секеи субэтник төркеменә караган. Ул ярлыланган дворян гаиләсендә туган булган. Вена, Гейдельбергта Гёттингенда укыган, слушал лекции антрополог Блуменбах лекцияләрен тыңлаган, И. Г. Эйхгорн җитәкчелеге астында Шәрыкъ телләрен өйрәнгән. Унҗиде телдә укый алган, аларның күбесендә иркен сөйләшкән.

Клапрот фикерләре йогынтысы астында венгр халкының Азиядә тамырларын табу мәсьәләсе белән мавыгып киткән. 1819 елның 24-енче ноябрендә ул  Надьенед шәһәреннән көнчыгышка киткән һәм күп авырлыклардан соң Ладакхка килгән. Монда ул галим лама җитәкчелег астында тибет телен өйрәнгән.

1831 елда ул Калькуттада тора башлаган һәм монда үзенең тибет теленең сүзлек һәм грамматикасын, архивлары Мәскәүдә 1812 ел янгынына күрә Я. И. Шмидтан бераз алдан баручы өлкәдә беренче канәгатьләндерерлек эшләрен әзерләгән.
Шандор Кёрёши Чома шулай ук Калькуттада Азия җәмгыяте китапханәсендә тибет китапларын төркемләштергән.
Ул 1842 елда Дарджилингта Лхасага юлында маляриядән үлгән. Дарджилингта күмелгән. Аның кабере җирле манзара булып тора.

## Хезмәтләре
* Essays Towards a Dictionary Tibetan and English. — Calcutta, 1834; Bp., 1984.
* A Grammar of the Tibetan Language in English. — Calcutta, 1834; Bp., 1984.
* Körösi Csoma Sándor dolgozatai. — 1885, 1984.
* Sanskrit-Tibetan-English Vocabulary. I—III. — Calcutta, 1910, 1916, 1944; Bp., 1984.
* Tibetan Studies. — Calcutta, 1912; Bp., 1984.
* The Life and Teachings of Buddha. — Calcutta, 1957.
* Buddha élete és tanításai. Bukarest, 1972, 1982.

## Үлемнән соң язмышы
1933 елда Кёрёши Чома Япониядә Буддачылык изгеләре — бодхисаттвалар рәтенә кертелгән булган. Токио Буддачылык университетында аңа һәйкәл корылган булган.
Венгриядә тибет теле һәм әдәбияты, Буддачылык һәм Үзәк Азия тарихын өйрәнүчеләрен берләштерүче Чома де Кёрёши Җәмгыяте эшли.
“Венгр бодхисатвасы”на Тибор Семзёның Мари Тёрёчик һәм Сюзанна Йорк катнашуы белән “Тормыш кунагы” (Az élet vendége: Csoma-legendárium) документаль фильмы багышланган, (2006, Локарнода кинофестивальдә махсус искә алу).

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *Duka T.* Life and works of Alexander Csoma de Koros. — : Trübner & Co., 1885 (переизд.: New Delphi, 1972).
* *Marczell P.J.* Alexander Csoma de Kőrös. — Kolkata: Asiatic Society, 2007.
* *Jouty S.* Celui qui vivait comme un rhinocéros: Alexandre Csoma de Kőrös, le vagabond de l’Himalaya. — : Fayard, 2007.

## Сылтамалар
* Биография — http://csoma.mtak.hu (венг)
* Биография, библиография
* Первопроходец
«Сөләйман» мәчете

**«Сөләйман» мәчете**:
* «Сөләйман» мәчете (Мәлләтамак, 2004).
* «Сөләйман» мәчете (Казан, Левченко, 2023).
## Моны да карагыз
* Сөләймания (Истанбул, 1550―1557)

Төркем:Мәчетләр
Ризат Рамазанов

**Ризат Рамазанов**, Ризат Ринат улы Рамазанов (*Ризат Ринатович Рамазанов; [[1990 ел]]ның [[25 октябрь|25 октябре]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[Татарстан АССР]], [[Саба районы]],  [[Алан Елга|Алан-Елга]]*) ― җырчы, Башкортстанның (2024) һәм Татарстанның (2025) атказанган артисты. 

## Тәрҗемәи хәле
1990 елның 25 октябрендә Татарстан АССР Саба районы Алан-Елга авылында ике балалы гаиләдә беренче бала булып туган. Әтисе Ринат Галихан улы, әнисе Гөлйөзем Мәхмут кызы. Сеңлесе Гөлсирин Ринат кызы, Казан химия-технология университетында укый. Балачакта берьюлы ике урында аягын сындыра, озакка (өч ел) караватка беркетелгән була. Туганнары аны дәвалау өчен күп көч биргәннәр, табиблар аякка бастыра алганнар.

Саба районы Шекше урта мәктәбен тәмамлаган (2008). Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетының театр факультетына укырга кергән. Бер ел укыганнан соң, кызыксынуы беткән һәм Шәмси Закиров ярдәме белән шул ук институтта Салават Фәтхетдинов группасына күчкән. Студент елларында «Кредит» ВИА оештырып, төрле тантаналарда, туйларда һәм туган көннәрдә чыгыш ясаган.

2012 елда Илфак Шиһапов һәм Илсөя Бәдретдиновалар белән бергә гастрольләрдә йөргән. Алардан аерылып, «Кредит» юмор төркеме төзегән. Таксида шофер булып та эшләгән .

Башта Ризат үзе генә җырлаган. Иҗаты Татарстан авыллары буенча сәфәрләрдән башланган. 2015 елда Уфада беренче тапкыр Зинира белән дуэт булып «Сиреньнәр» композициясен башкарганнар. Шулай аларның уртак карьерасы башлана. Аларның иҗаты сәхнәдә генә түгел, интернетта да популяр. 2022 елның 1 августында YouTube та чыккан «Авылкаем» җырына клип 3,4 миллион карау җыйган. Шулай ук «Серләремне» (1,5 миллион карау), «Алмагач бураны» (1,3 миллион карау) һәм «Буран» (1,1 миллион карау) клиплары популяр булган. Бүген уңышлы дуэт бөтен Россия буйлап гастрольләргә йөри.

## Репертуар
Җырларының күп өлешен танылган композитор Айдар Тимербаев язган. Ул дуэтның продюсеры да. Төркемендә 16 кеше.

## Альбомнар
* 2019 ― Син икән ул
* 2019 ― Икәү икәү
* 2020 ― Хыялым
* 2021 ― Авылкаем
* 2022 ― Яр итәсем килә 
* 2022 ― Гел янымнан атлап бардың
* 2024 ― Уйладым
* 2024 ― Утларында яндырма
* 2024 ― Гафу итим микән
* 2024 – Биик әле

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* «Татар җыры» фестивале лауреаты
* 2024 ― «Болгар радиосы» Милли премиясе ― «иң популяр дуэт» номинациясе
* 2024 ― «Туган тел» каналы премиясе ― «Ел дуэты» номинациясе
* 2024 ― Башкортстанның атказанган артисты
* 2025 ― Татарстанның атказанган артисты

## Шәхси тормышы
Гаиләле. Хатыны җырчы Зинира Газыймҗан кызы Кашапова (26.01.1989, Караидел). Казан мәдәният һәм сәнгать институты студентлары булганда, икенче курста танышканнар, диплом алгач, өйләнешкәннәр. Гаиләдә ике бала (кызлары Айгизә, 2013 елда туган; уллары Рияз, 2021 елда туган) .
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Ризат һәм Зинира Рамазановлар. Рәсми төркем
* Зинира и Ризат Рамазановы. Сайт о биографиях знаменитостей
* Зинира Рамазанова. Сканер BandLink

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татарстан җырчылары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Башкортстанның атказанган артистлары
Төркем:Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар
Ак яулык

**Ак яулык** (*аклы яулык*) — борынгы сөлге сыман япма, ак киндер, ситцадан ясалган һәм Әлмәт ягы (Васильевка, Илтән-Бота, Кәләй) татар-керәшен костюмында кулланылган. Ак яулык Әлмәт районы өлкән яшьтәге хатын-кызларның баш киеме буларак бу як татар-керәшеннәрдә сакланган.

## Тасвиры
Зурлыгы 160 × 28 см яки 180 × 30 см булган. Яулыкның очлары аерым чигелгән киндер тукыма белән бизәлгән, өстәмә киндер яулыкның очларына бөтен киңлеге буенча тегелгән. Гадәттә, чигү тар гына орнамент сызыгы белән тегелгән киндер кырыйларын кырыйлап алган һәм аның уртасында киң буй булып урнашкан. Ул берничә тар горизонталь буй‑буй сызыктан яисә очлары бөтерелгән 4 нурлы эре өермәле розетка кулланып чигелгән. Киң һәм тар буй арасына еш кына тәре сыман бизәкләр, сигез очлы розеткалар һәм түгәрәкләр чигелгән. Чигү ике яклы булган, башкару техникасының оригинальлеге белән аерылып торган, хәзер инде югалган. Эчке ягы бик вак шома итеп кызыл ефәк белән чигелгән: монда Идел буендагы фин-угыр халыкларының чигүләре белән охшашлык сизелә.

ХХ гасыр башына кадәр бу якта яшәүче мөселман татарларда да киң таралган булган, аны акы яулык дип йөргәннәр.

## Моны да карагыз
* Түгәрәк яуык
* Француз яулык

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Мухамедова Р. М. Татарская народная одеж­да. К., 1997.

## Сылтамалар
* Ак яулык. Кряшены. Музей КФУ

Төркем:Татар киемнәре
Төркем:Хатын-кызларның баш киеме
Мәлләтамак мәчете

**Мәлләтамак мәчете**, *шулай ук* **«Сөләйман» мәчете** () ― Татарстанның Мөслим районы Мәлләтамак авыл җирлеге административ үзәге Мәлләтамак авылында урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (җәмигъ мәчете). ТР МДН Мөслим районы мөхтәсибәте карамагында.

## Тарих
1870 ел мәгълүматлары буенча, Уфа губернасы Минзәлә өязе Ирәхтә волостена караган авылда мәчет, мәктәп эшләгән. ХХ гасыр башында 3 мәхәлләдә 3 мәчет, мәдрәсә (1908 елдан), 3 мәктәп эшләгән.

1905 елгы инкыйлаб йогынтысында, 1908 елда авылда 4 класслы мәдрәсә ачылган. Мәдрәсәдә дөньяви фәннәрдән  арифметика, элементар география, тарих укыту бик чикләнгән. Мәдрәсәдә укыту өчен Олы Чакмактан «Мөхәммәдия» мәдрәсәсен тәмамлаган Шакир мулла чакырып китерелгән. Аның 1909 елда Уфадан география картасы, глобус, , , , карандаш кебек уку әсбаплары алып кайтуы авыл халкы өчен шаккатарлык вакыйга булган, аларны күрергә авылның бөтен халкы җыелган. 

Мәлләтамакта 3 мәхәлләдә өч мәчет эшләгән. Нигъмәтелгата, Минһаҗ, Әшрәфҗан исемле кешеләрнең мулла булуы билгеле.

Совет власте ныклап урнашкач, Мәлләтамактан Нигъмәтелгата, Минһаҗ, Әмир муллалар эшләреннән читләштерелеп, төрлечә мәсхәрәләнеп, сөргенгә сөрелгән

## Яңа заман
;Урыны
Мәлләтамак авылында, Яр Чаллыдан Мөслимгә баручы юлның уң ягында, тау башында, барлык яктан да күренә торган урында яңа мәчет салынган . Мәчет янәшәсендә Тукай исемендәге парк булдырылган. Әлеге паркта бөек татар шагыйре Габдулла Тукайга һәйкәл (бюст) урнаштырылган.

Мәлләтамак авылындагы «Сөләйман» мәчете 2004 елда, Ураза бәйрәменә  ачылган. Иганәче ― 1950 елда Мәлләтамакта туган, 1993 елдан «Чаллы икмәге» АҖ генераль директоры Рафаэль Сөләйман улы Юнысов. Ул мәчетне төзетүне үз өстенә алган, бүген дә иман йортын эшләтү буенча чыгымнарны үзе каплый .

Мәчеткә Рафаэль Сөләйман улы Юнысовның Бөек Ватан сугышыннан инвалид булып (кулсыз) кайтып, гаилә корган, дүрт бала үстергән әтисе Сөләйман Юнысов хөрмәтенә «Сөләйман» исеме бирелгән.

## Имам-хатыйб
2004 елдан имам-хатыйб ― Мортаза улы Өлфәт хәзрәт Мортазин.
Авылдагы икенче мәчет эшләми. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Мәлләтамак. Tatarica Онлайн-энциклопедиясе

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:2004 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Мөслим районы мәчетләре
Круглое Поле

**Круглое Поле** :
* Круглое Поле ― бистә, Круглое Поле авыл җирлеге (Тукай районы).
* Круглое Поле ― авыл, Бәтке авыл җирлеге (Тукай районы).
Төркем:Топонимнар
Газизулла мәчете (Круглое Поле)

**«Газизулла» мәчете** () ― Татарстанның Тукай районы (2006 елга кадәр Яр Чаллы шәһәр советы буйсынуында булган) Круглое Поле  үзәге Круглое Поле бистәсендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе. Татарстан мөселманнары Диния нәзарәтенең Тукай районы мөхтәсибәте карамагында.

## Тарих
Тимер юлчылар бистәсе буларак 1954 елда нигезләнгән, торак пункт буларак 1956 елда теркәлгән Круглое Поле (1956 елга кадәр Яңа Биклән) торак пунктында мөселманнар мәхәлләсе 2000 елның 10 апрелендә теркәлү узган . 

Яр Чаллы агломерациясенә керүче Круглое Поле бистәсендә мәчет реконструкцияләнгән бинада 1994 елда ачылган.

Иман йорты мәчетнең беренче имамы Гыйниятулла улы Газизулла хәзрәт Исрафилов (тумышы белән Мамадыш районының Козгынчы авылыннан) хөрмәтенә «Газизулла» дип аталган . Сугыштан соң яшәгән һәм шахтер булып эшләгән, дини йолаларны яшерен генә үтәүче дин әһеленнән беренче дин дәресләре алган Донецк өлкәсеннән Татарстанга күченеп кайткач, Газизулла хәзрәт Круглое Поле бистәсендә мөселман зираты оештыру эшен җитәкләгән, аннары бистәдә мәчет төзү эшенә керешкән. Ул үз вакытында торак пунктта мәхәллә төзүне башлап йөргән һәм бинаны реконструкцияләүдә төп рольне уйнаган. Мәчетнең даими спонсоры ― Куйбышев тимер юлы бүлекчәсенең баш инженеры урынбасары Ренат Фәрит улы Яруллин. 

Биредә хәйрия акцияләре, белем бирү программалары һәм мәдәни, рухи-сәламәтләндерү чаралары, балалар өчен экскурсияләр, Рамазан аенда ифтарлар оештырыла, волонтерлар да килеп булыша. Мәхәллә кешеләренә уңайлы булсын өчен, мәчет янында корбан чалу урыны корылган.

«Газизулла» мәчетенең 30 еллык юбилее уңаеннан, биредә  Ватанны саклаучылар көненә багышланган футбол буенча ярышлар оештырылган. Ярышларда Тукай районының Круглое Поле бистәсе, Новотроицкое авылы, Яр Чаллы шәһәренең «Кәүсәр» һәм «ГЭС» бистәсе мәчетләре, шулай ук Куйбышев тимер юлы командалары катнашкан. Әлеге чараның максаты ― конфессияара һәм милләтара мөнәсәбәтләрне ныгыту, яшьләр арасында сәламәт яшәү рәвешен хуплау.

Мәчетнең намаз залы 40 кешене сыйдыра .

## Имам
Мәчетнең имам-хатыйбы Рәфгать хәзрәт Гәрәев, Тукай районы имам-мөхтәсибенең ярдәмчесе.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  В Тукаевском мухтасибате отметили 30-летие мечети поселка Круглое Поле. Сайт ДУМ РТ, 18.02.2025
* Тукай мөхтәсибәтендә Круглое Поле бистәсе мәчетенең 30 еллыгын билгеләделәр. Татар-информ, 18.02.2025
*   Круглое Поле. Татарская энциклопедия TATARICA

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:1994 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Тукай районы мәчетләре
Зәйнәп Байгилдиева

**Зәйнәп Шәриф кызы Байгилдиева** (1910, Россия империясе, Пенза губернасы, Инсар өязе, Татар Пешләсе — 2002, Казан) — музей хезмәткәре, әдәбият тарихы белгече.1948 — 1967 елларда Татарстан АССР Дәүләт музееның фәнни хезмәткәре. Язучы Шәриф Камалның кызы.

## Тәрҗемәи хәле
Зәйнәп Байгилдиева татар язучысы Шәриф Камал (Байгилдиев) гаиләсендә 1910 елда Татар Пешләсе авылында туа. Шул ук елны Байгилдиевләр гаиләсе Ырынбур шәһәренә күчеп китә. Монда Шәриф Камал «Вакыт» газетасы басмаханәсендә эшли башлый. Зәйнәп шушы шәһәрдә үсә һәм башлангыч белемне үзләштерә.

1925 елда гаилә Казанга күчеп урнаша. Ун еллык белемне Зәйнәп Мулланур Вахитов исемендәге 1 санлы тәҗрибә мәктәбендә ала. 1931 елны мәктәпне тәмамлап, Казан химия-технология институтына укырга керә. Югары белем алуын 1937 елда тәмамлый.

1937 елдан 1942 елга кадәр ул Казанның 1 нче җылылык электр үзәгендә химик вазыйфасында эшли. 1948 елның 25 июненнән рәсми рәвештә Татарстан АССР Дәүләт музееның әдәбият бүлегендә фәнни хезмәткәр булып эшли башлый. Музейда ул 1967 елга кадәр хезмәт итә.

## Әдәбият

* 
Төркем:Шәриф Камал
Otoya Yamaguçi

**Otoya Yamaguçi** (; *[[1943 yıl|1943 yılnıñ]] [[22 fevral|22 fevrale]], [[Yaponiä imperiäse]], [[Tokio]] — [[1960 yıl|1960 yılnıñ]] [[2 noyäber|2 noyäbere]], [[Yaponiä]], [[Tokio]]*) —  liderı  ütergän Yaponiä studentı häm säyäsi aktivistı. Üterü töşerelgän fotografiä  layıq bulğan. Yamaguçi törmädä üz-üzenä qul salğan.

## Biografiäse
Otoya Yamaguçi Tokioda tuğan. Anıñ ätise  polkovnigı Şinpey Yamaguçi bulğan. Otoya ultrauñ qaraşlı bulğan,  äğzası bulğan. Törle säbäplär arqasında tuğız tapqır qulğa alınğan. 

1960 yılnıñ 12 oktäberendä, uncide yäşendä, ul Sotsialistik partiä liderı İneciro Asanumanı ütergän. Cinäyät Asanuma çığışı waqıtında bulğan. Yamaguçi tıñlawçılar törkemennän ayırılıp çıqqan häm säyäsätçegä  belän ike yara yasağan. Yamaguçi politsiägä anıñ plannarına  üterü dä kergän dip äytkän.

Şunnan soñ Yamaguçi baliğ bulmağannar öçen törmägä utırtılğan, anda ul üz-üzenä qul salğan. Kamera diwarında ul teş pastası belän «İl öçen cide tormış. İmperator Ğalicänabına ozın ğömer!». «İl öçen cide tormış» ğibaräse samuray .

## Xäter
Reportör  yasağan üterü fotografiäse Pulitser premiäsenä layıq bulğan. Şul räweşle ul amerikalı bulmağan keşe yasağan premiä laureatı bulğan berençe fotografiä bulğan.

Üterüneñ illençe yıllığında Yaponiä ultrauñnarı Yamaguçinı iskä alu öçen Asanuma çığış yasağan zal tiräsenä cıyılğan.

Yamaguçi Kenzaburo Oenıñ «Uncide yäşlek» poveste töp geroyınıñ prototibı bulğan. Äsär ultrauñnar tarafınnan protest uyatqan, näticädä näşriätqa anonslanğan däwamın bastırudan baş tartırğa turı kilgän.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* Otoya Yamaguçi  saytında

Төркем:22 февраль көнне туганнар
Төркем:1943 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Токиода туганнар
Төркем:2 ноябрь көнне вафатлар
Төркем:1960 елда вафатлар
Төркем:Токиода вафатлар
Төркем:Япония үтерүчеләре
Төркем:Ультрауңнар
Мәскәү халыкара тәрҗемәчеләр мәктәбе

**** (, ) —   1991-2015 еллар арасында  башкаласы  шәһәрендә эшләп килгән өстәмә һөнәри белем бирү учреждениесе. Һөнәри тәрҗемәчеләрне әзәрләү өлкәсендә Россиянең беренче һәм дә дәүләтнеке булмаган мәгариф институты.

## Тарих
1961-1991 еллары арасында  махсус һөнәри белем бирү программасы буларак  нигезендә эшләгән  аркасында ил өчен уникаль белем бирү инфраструктурасын һәм тупланган тәҗрибәсен саклау һәм үстерү максатында булдырыла.

## Шәхесләр
Нигезләүче Президенты  (1991-1995), алыштыргысыз ректоры исә  булган.

### Танылган хезмәткәрләре

### Тәнылган тәмамлаучылар

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Тәрҗемәчеләрнең халыкара көне
* 
* Илкүләм тәрҗемәчеләр лигасы (Россия)

Төркем:Әлифба буенча уку йортлары
Төркем:Мәскәү мәгарифе
Төркем:1991 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:2015 елда ябылган уку йортлары
Төркем:Тәрҗемәчелек
Айвар Гыймаев

**Айвар Гыймаев**, Айвар Нурис улы Гыймаев (*Айвар Нурисович Гимаев; 1990 елның 10 апреле , [[Казан]]*) ― артист, 2011 елдан Татар дәүләт «Әкият» курчак театры артисты, «Тантана» (2023), Татарстанның М. Җәлил исемендәге республика (2025) премияләре лауреаты.

## Тәрҗемәи хәле
Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетының театр факультетын тәмамлаган («Әкият» театрының куючы режиссеры, РФ һәм ТР атказанган сәнгать эшлеклесе Людмила Дьяченко төркеме).  Диплом спектакле ― «Сикерүче принцесса» (Ладислав Дворски пьесасы буенча, җырлаучы принц образы). 

2011 елдан Татар дәүләт «Әкият» курчак театрында артист-кукловод булып эшли. 

## Иҗаты
### Репертуар
* *Касыйм, Маелбек, Ана* ― «Анам кыры» (Материнское поле, Ч. Айтматов)
* *Албасты (Принц)* ― «Ал чәчәк» (Аленький цветочек, С. Аксаков әкияте)
* *Әтәч* ― Песи йорты (Кошкин дом,  әкияте мотивлары буенча)
* *Икенче ашчы* ― «Репка-Ряба-Колобок» («», «Колобок» һәм «» әкиятләре буенча)
* *Уртанчы ул Гаврила* ― «Бөкре ат» (Конек-горбунок, , Л. Кожевникова)
* *Галәветдин* ― «Галәветдин» (Аладдин, «Мең дә бер кичә» җыентыгыннан «Галәветдиннең сихерле лампасы» әкияте буенча) 
* *Искәндәр, Хәлиф улы, Хафиз* ― «Аллаһ баласы» (Дитя Аллаха, Н. Гумилев)
* *Эшләпә* ― «Алиса могҗизалары иле» (Страна чудес Алисы, Л. Кэролл буенча) 
* «Misteriozo con anima» (мистерия)
* «Әкәм-төкәм тормышыннан бер көн» (Один день из жизни Улитки, Ю. Устюгов, О. Устюгова)
* *Шүрәле ярдәмчесе* ― «Shurale: яңа фантазия» (Ф. Яруллин, И. Зәйниев либреттосы)
* *Ата бүре* ― «Маугли» (Р. Киплинг, Н. Дарузес тәрҗемәсе, Р. Таһиров сәхнәләштерүендә)
* *Уолт Дисней* ― «Дисней төшләре» (Сны Диснея, И. Зәйниев)
* *Гөсләләр* ― «Җырла, курай!.. Уйна, Шомбай!» (С. Дорожко)
* *Сәүдәгәр, Черки, Шөпшә, 33 баһадир* ― «Солтан патша турында әкият» (Сказка о царе Салтане, А. Пушкин, Л. Кожевникова)
* *Принц, Сарай әһеле, Кошчык* ― «Шаһинә Бөрчек» (Принцесса Крапинка, )
* *Котэ* ― «Ханума» (, В. Константинов, Б. Рацер)
* ** ― «Зөбәрҗәт шәһәре тылсымчысы» (Волшебник Изумрудного города, )
* *Принц, Анна* ― «Көлбикә» (Золушка, Е. Шварц)
* «Щелкунчик» (П.Чайковский, )

Айвар Гыймаев ― «Теләмим, булмыйм» (Не хочу, не буду), «Пингвин баласы Пинк маҗаралары» (Приключения пингвиненка Пинка) һәм «Кондыз буасы» (Бобровый пруд) спектакльләренең режиссеры.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2023 – «Тантана» премиясе ― «Иң яхшы курчак театры актеры» номинациясендә ― Татар дәүләт «Әкият» курчак театрында Николай Гумилев әсәре буенча куелган «Аллаһы баласы» (Дитя Аллаха) спектаклендәге Искәндәр, Хәлиф улы, Хафиз рольләре өчен
* 2025 – Татарстанның М. Җәлил исемендәге республика премиясе ― *театр сәнгатен үстерүгә, балалар һәм яшьләр өчен татар театрын саклап калуга һәм популярлаштыруга зур өлеш кертүе өчен*

## Шәхси тормышы
Әнисе Гөлнур Әхмәтҗанова (1963 елгы).
Апасы Альбина Набеева.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Гимаев Айвар Нурисович. Әкият. Персоналии

Төркем:Татар артистлары
Төркем:Татарстан артистлары
Төркем:«Тантана» премиясе лауреатлары
Төркем:Җәлил премиясе лауреатлары
Төркем:Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар
Төркем:«Әкият» театры актерлары
Perplexity AI

**Perplexity AI** — ясалма интеллект (ИИ) нигезендә эшләүче эзләү системасы һәм чат-бот, алар зур тел модельләрен (LLM), Интернет чыганакларын кулланып сорауларга җавап бирә һәм текст җавапларында сылтамалар китерә.

## Тарихы

Perplexity 2022 елда традицион эзләү системаларына альтернатива булдыру һәм кулланучыларга иң катлаулы һәм авыр сорауларга да төгәл һәм эчтәлекле җаваплар табарга ярдәм итү максатыннан барлыкка килә.

Компаниягә тәҗрибәле белгечләр командасы нигез салган:

* Аравинд Сриновас (CEO) — OpenAI ясалма интеллект өлкәсендә элеккеге тикшеренүче һәм Google һәм DeepMind стажеры
* Денис Яратс (CTO) — Metaда AI тикшеренүчесе
* Джонни Хо (CSO) — Quora элеккеге инженеры
* Энди Конвински — Databricks нигезләүчеләренең берсе.

## Төп мөмкинлекләре

Perplexity AI сервисы Pro эзләүгә һәм киңәйтелгән тел моделенә бушлай һәм түләүле керү тәкъдим итә. 2025 елның гыйнварына Claude 3.5, Grok-2, o1 һәм GPT-4o, шулай ук анализлар өчен үз файлларын йөкләү һәм Playground һәм DALL-E модельләрен рәсемнәр генерацияләү өчен куллану мөмкинлеге бар.

Perplexity AI Perplexities Assistantны 2025 елның 23 гыйнварында Android базасындагы җайланмалар өчен чыгара. Бу ярдәмче төрле бурычларны үти ала, шул исәптән таксины заказлый, музыка эзли һәм искәрмәләр урнаштыра, үз алгоритмнарын куллана, шулай ук Spotify, YouTube һәм Uber кебек өченче кушымталар белән интеграцияли.

## Эшмәкәрлек
2024 елның апреленә Perplexity 165 млн доллар финанслау җәлеп итә, бу компанияне 1 миллиард доллардан артык бәяли.

2025 елның 18 гыйнварында, АКШның Кытайның TikTok кушымтасына тыюы гамәлгә кергән көннән бер көн алдан, Perplexity TikTok белән (Америка филиалы) берләшү турында тәкъдим җибәргән.

### Билгеле инвесторлар

* Джефф Безос (Jeff Bezos)
* Nvidia
* Databricks
* Bessemer Venture Partners
* Сьюзан Воджицки (Susan Wojcicki)
* Джефф Дин (Jeff Dean)
* Ян Лекун (Yann LeCun)
* Нэт Фридман
* Андрей Карпати (Andrej Karpathy)
* Гарри Тан

* 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
* 
* 
Төркем:Эзләү системалары
Төркем:Ясалма интеллект
Нурия Сәйяр

**Нурия Камил кызы Сәйяр** (тугандагы исеме *Нурия Камил кызы Сәярова*; ; 29.08.1952, Солтанай, Барда районы, Пермь өлкәсе, РСФСР, СССР) — татар балалар язучысы, журналист, әкиятче, Абдулла Алиш исемендәге премия лауреаты (2019). 2015 елдан Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы.

## Биографиясе

Нурия Сәйяр 1952 елның 29 августында Пермь өлкәсе Барда районы Солтанай авылында укытучылар гаиләсендә туа. Солтанай сигезъеллык мәктәбендә 7 сыйныфны тәмамлаганнан соң, укуын Барда урта мәктәбендә дәвам итеп, 1969 нчы елны Казан Дәүләт университетының журналистика факультетына укырга керә.

1975-76 елда Лаеш районының «Кама тамагы» гәзитендә тәрҗемәче булып эшли. 1976 елның июленнән Мәдәният министрлыгы каршындагы Халык иҗат йортына методист булып эшкә урнаша. 1982 елны авыл хуҗалыгы институтында ФОП (Иҗтимагый һөнәрләр факультеты) деканы, аннан ТСО (укытуның техник чаралары) кабинеты мөдире булып эшли. 1992 елны Казанның 144-нче мәктәбенә татар теле укытучысы булып эшкә урнаша. Ә бер елдан Н. Сәйяр, шул ук мәктәптә, милли мәсьәләләр буенча директор урынбасары итеп билгеләнә.

1998 елдан «Мәдәни җомга» гәзитенең «Икәүдән-икәү» кушымтасына мөхәррире. Ә бу кушымта ябылгач, «Мәдәни җомга» гәзитендә 2008 елга кадәр корреспондент булып эшли.

## Гаиләсе
Улы Рөстәм, 1978 елгы, килене Алсу, ике оныгы — Кәрим белән Сәйдә. Әнисе, Газиз кызы Рәйсә Сәйярова, Солтанай мәктәбендә математика укытучысы, соңрак Барда авылында мәдәният бүлеге мөдире, махсус мәктәп директоры булып эшләгән.

## Иҗаты

Беренче «Әти кайтты» дигән хикәясе Барда районының «Таң» исемле район гәзитендә 1968 елның июнь санында басыла.

1980 еллардан алып «Татарстан яшьләре» гәзитендә «Айгөл», «Кунак ашы, кара-каршы», Сөембикә журналында «Телсез кыз», Сабантуй гәзитендә «Сюрприз» хикәясе, «Кунак ашы, кара-каршы», «Телсез кыз», «Чигүче кыз Алтынай» әкиятләре, «Шәһри Казан» гәзитендә «Моң», «Мәдәни җомга» гәзитендә «Ана сөте» хикәясе, «Яшәү тәме», «Болгар кызы Алтын Бөртек», «Энҗебөртек», «Моң», «Китаплар кыйссасы», «Сюрприз» әкиятләре, «Салават күпере» журналында «Бәхет» һәм башка әкият-хикәяләре дөнья күрә.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре

* Татарстан язучылар берлеге әгъзасы (2015)
* Абдулла Алиш исемендәге премия лауреаты (2019)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Нурия Сәйяр. Автор яңалыклары.

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Казан университетын тәмамлаучылар
Төркем:Абдулла Алиш премиясе лауреатлары
Төркем:Татарстан язучылар берлеге әгъзалары
Чуаш дәүләт академик симфоник капелласы

**Чуаш дәүләт академия симфоник капелласы** — Чуваш республикасының академик музыкаль төркеме.

Бу 1967-нче елда төзелгән Чуаш АССР Дәүләт Комитеты хорының варисы (1992-нче елдан) һәм К. В. Иванов (1987) исемендәге Чуаш АССР дәүләт премиясе лауреаты.

## Тарих

### Телевидение һәм радиотапшырулар өчен Чуаш АССР Дәүләт Комитеты хоры
1986 елдан башлап ансамбльнең сәнгать җитәкчесе һәм баш дирижеры М. Н. Яклашкин.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1987 К. Иванов исемендәге ЧР дәүләт премиясе

## Щулай ук ​​кара
* Чуаш дәүләт академия җыр һәм бию ансамбле

## Әдәбият
* Данилова И. Звучали в эфире // Советская Чувашия. — 1986. — 6 июля. — С. 3.
* Ефимова Т. Капелла апрельским вечером // Чебоксарские новости. — 1994. — 30 апр. — С. 5.
* Ильгачева Р. Поет хор радио и телевидения // Советская Чувашия. — 1980. — 19 окт. — С. 3.
* Лукин Ф. К высотам мастерства // Советская Чувашия. — 1987. — 6 дек. — С. 3.
* Макарова С. В концертных залах звучит хоровая музыка // Советская Чувашия. — 1992. — 22 мая. — С. 4.
* Макарова С. Живое звучание хора // Советская Чувашия. — 1989. — 30 мая. — С. 4.
* Макарова С. Исполнитель чуткий и прекрасный // Советская Чувашия. — 1987. — 9 мая. — С. 3.
* Макарова С. С чувством радости и очищения // Советская Чувашия. — 1992. — 17 янв. — С. 3.
* Осипов А. Сохраним национальное достояние // Советская Чувашия. — 1992. — 29 янв. — С. 5.
* Яклашкин М. Запись на радио // Советская Чувашия. — 1989. — 11-12 марта

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Премьера кантаты Карла Орфа «Кармина Бурана» на YouTube
* Концерты Чувашской государственной академической симфонической капеллы
* Чувашская государственная академическая симфоническая капелла — рассказ о капелле- Specialradio.ru — 2017
* Стезей служения искусству  // www.gcheb.cap.ru

Төркем:Чуашстан дәүләт премиясе лауреатлары
Төркем:Чебоксар Мәдәнияте
Төркем:Ансамбльләр
Тимур Шиһабетдинов

**Тимур Шиһабетдинов**, Тимур Альберт улы Шиһабетдинов (*Тиму́р Альбе́ртович Шигабутди́нов; [[1983 ел]]ның [[12 гыйнвар]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Лаеш районы]], [[Нурминкә (Лаеш районы)| Нурминкә]]*) ― Татарстанның хуҗалык―икътисад эшлеклесе, менеджер, 2025 елдан «ТАИФ» АҖ генераль директоры. Татарстанның атказанган икътисадчысы (2015). Автоспорт буенча халыкара класслы спорт мастеры (2019).

## Тәрҗемәи хәле
1983 елның 12 гыйнварында Татарстан АССР Лаеш районы Нурминкә авылында «Нармонка» совхозы директоры урынбасары Альберт Шиһабетдинов (1952 елгы) гаиләсендә туган. Абыйсы Руслан (1976 елгы), 2019―2022 елларда «ТАИФ» АҖ генераль директоры. 

«Юриспруденция» буенча В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Казан дәүләт университетын (2005), «икътисад һәм финанс» белгечлеге буенча  Колумбия университетын (АКШ, 2007), MBA буенча магистр дәрәҗәсендә Кембридж университетын (Бөекбритания, 2010), «оешма менеджменты» белгечлеге буенча Казан федераль университетын (2013), «химия технологиясе» буенча Казан милли тикшеренү технология университетын (2016) тәмамлаган. 

## Хезмәт юлы
2001―2005 елларда ― «ПРОТОН» ҖЧҖ директоры.

2005―2008 елларда ― Казанның «Органиксинтез» ГАҖ генераль директоры референты.

2008―2010 елларда ― «ТАИФ» ААҖ генераль директоры киңәшчесе.

2010―2012 елларда ― «ТАИФ» коммерция буенча директор урынбасары ― коммерция һәм яңа проектлар буенча идарә башлыгы, «ТАИФ — НК» ААҖ генераль директоры урынбасары ― коммерция буенча директор.

2012―2016 елларда ― «Органик синтез» ГАҖ генераль директорының коммерция буенча урынбасары.

2016―2021 елларда ― «Түбәнкаманефтехим» ГАҖ генераль директоры урынбасары ― коммерция директоры.

2021―2024 елларда ― «СИБУР Холдинг» ГАҖ һәм «СИБУР» ҖЧҖ идарәсе әгъзасы, синтетик каучуклар дирекциясе җитәкчесе.

2025 елдан ― «ТАИФ» АҖ генераль директоры.

## Иҗтимагый эшчәнлеге
* Россия футбол  Попечительләр советы әгъзасы. 
* «Нефтехимик» клубы президенты .
* «ТАИФ Моторспорт» СТК Президенты.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2013 ― «Казаноргсинтез» ААҖ Мактау грамотасы
* 2015 ― Татарстан Республикасының Атказанган икътисадчысы 
* 2020 ― РФ спорт министрының Рәхмәт хаты 
* 2020 ― ТР сәнәгать һәм сәүдә министрлыгының Мактау грамотасы
 
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*   Шигабутдинов Тимур Альбертович. Татцентр.ру
* Нижнекамский путч: ТАИФ бросает перчатку Айдару Метшину. Бизнес-Онлайн, 29.07.2020

Төркем:Татарстан сәясәтчеләре
Төркем:Татарстан автоузышчылары
Төркем:Казан спортчылары
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Колумбия университетын тәмамлаучылар
Төркем:Ширкәт җитәкчеләре
Төркем:Халыкара дәрәҗәле спорт осталары
Төркем:Татарстанның атказанган икътисадчылары
Hasok Çañ

**Hasok Çañ** (, ; *[[1967 yıl|1967 yılnıñ]] [[26 mart|26 martı]], [[Koreya Respublikası]], [[Seul]]*) — korey çığışlı Amerika .

Anıñ qızıqsınu sferasına ximiä häm fizika tarixı häm fälsäfäse, fänni praktika fälsäfäse, , , ,  häm pragmatizm kerä.

## İrtä tormışı
Çañ Seulda 1967 yılda Koreya däwlät xezmätkäre (soñraq säyäsätçe) Çe-Şik Çañ häm uqıtuçı U Sok Çwe ğailäsendä tuğan. Çañ — iqtisadçı  enese. 

Çam Massaçusetstağı  mäktäbendä uqığan. Anı 1985 yılda tämamlağan. Massaçusetstağı  çaqırılğan student bulğan.  1989 yılda fän bakalavrı däräcäse belän tämamlağan. Stenford universitetına uqırğa kergän, anda 1993 yılda fälsäfä buyınça  alğan. Şulay uq Harvard universitetında çaqırılğan aspirant bulğan.

## Karyerası
Çañ 1993 yılnıñ iyülennän 1994 yılnıñ dekäberenä qädär Harvard universitetında fizika buyınça fänni xezmätkär bulğan. 1995 yılda ul Böyekbritaniägä kitkän, anda  fän häm texnologiälär kafedrasında uqıtuçı bulıp eşlägän, 2008 yılda professor bulğan. Çañ Kembric universitetına 2010 yılda küçkän, fän tarixı häm fälsäfäse  isemendäge professorı bulğan.

 «» serialında häm  «» serialında konsultant bulıp eşlägän. 2014 yılnıñ fevralennän mayğa qädär ul  «Chang Hasok’s Science Meets Philosophy» serialında kürengän, anda korey telendä leksiälär uqığan.

Çañ Komplekslı tarix häm fän fälsäfäse komitetına häm Praktikada fän fälsäfäse cämğiätenä nigez saluçılarnıñ berse bulıp tora, şulay uq 2012 yıldan 2014 yılğa qädär  prezidentı häm 2014 yıldan 2015 yılğa qädär vitse-prezidentı urının bilägän. 2006 yılda ul «Inventing Temperature: Measurement and Scientific Progress» kitabı öçen  alğan, ä 2013 yılda «Is Water H2O?: Evidence, Realism and Pluralism» kitabı öçen fän fälsäfäse öçen Fernando Jil xalıqara premiäsen alğan.

2021 yılda  anı fizika tarixı buyınça  belän büläklägän.

## Şäxsi tormışı
Psixoterapevt Gretxen Siglarğa öylängän.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* Hasok Çañ academia.edu saytında
* 

Төркем:26 март көнне туганнар
Төркем:1967 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча тарихчылар
Төркем:Көньяк Корея тарихчылары
Төркем:АКШ тарихчылары
Төркем:XXI гасыр язучылары
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:АКШ язучылары
Төркем:XX гасыр фәлсәфәчеләре
Төркем:Көньяк Корея фәлсәфәчеләре
Төркем:АКШ фәлсәфәчеләре
Төркем:Калифорния технология институтын тәмамлаучылар
Төркем:Һэмпшир колледжын тәмамлаучылар
Төркем:Гарвард университетын тәмамлаучылар
Төркем:Америка фән тарихчылары
Төркем:Стэнфорд университетын тәмамлаучылар
Төркем:Фән фәлсәфәчеләре
Төркем:Northfield Mount Hermon мәктәбен тәмамлаучылар
Төркем:XXI гасыр фәлсәфәчеләре
Төркем:Әлифба буенча фәлсәфәчеләр
Җиде кыз бәете

**«Җиде кыз бәете»** — татар халык бәетләренең берсе, аның тарихы 19 гасыр башына карый. Бу бәет 1826 елда җиде байның бер төндә туган җиде кызы турында сөйли. Бу кызлар ирләр киеме киеп, Оренбург өлкәсендәге Каргалы мәдрәсәсенә укырга киләләр һәм 17 ел буена үзләренең белем алуларын дәвам итәләр.

## Тарихы

Бу бәет татар халкының мәдәни һәм тарихи мирасында мөһим урын алып тора. Ул замандашларына хатын-кызларның белем алуына карата мөнәсәбәтне күрсәтә. Шул ук вакытта, бәет татар халкының тарихи шартларында яшәүче кызларның көрәшен һәм азатлыкка омтылышларын чагылдыра.

## Мәдәни йогынтысы

«Җиде кыз бәете» татар мәдәниятендә музыка һәм әдәбият өлкәсендә дә чагылыш тапкан. Мәсәлән, «Кадим Әлмәт» исемле татар ансамбле бу бәетнең темасына багышланган «Җиде кыз бәете» дигән җыр язган.

## Әдәбиятта

Бу бәетнең темасы татар әдәбиятында да күренә. бәетнең тарихи һәм мәдәни әһәмияте аны татар халкының горурлыгы итә. «Җиде кыз бәете» татар халкының тарихи һәм мәдәни мирасын саклау һәм популярлаштыруда мөһим роль уйный.

## Кызыклы фактлар

* Бу бәет татар халкының тарихи шартларында яшәгән кызларның көрәшен чагылдыра.
* Бәет татар мәдәниятендә музыка һәм әдәбият өлкәсендә чагылыш тапкан.
* Кадим Әлмәт кебек ансамбльләр бу бәетнең темасына багышланган җырлар башкарганнар.

## Искәрмәләр

Төркем:Татар халык бәетләре
Руслан Шиһабетдинов

**Руслан Шиһабетдинов**, Руслан Альберт улы Шиһабетдинов (*Руслан Альбертович Шигабутдинов; [[1976 ел]]ның [[27 июнь| 27 июне]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Казан]]* ) ― хуҗалык эшлеклесе, менеджер, 2019 елдан 2022 елга кадәр — «ТАИФ» АҖ генераль директоры. Татарстанның  атказанган икътисадчысы (2014).

## Тәрҗемәи хәле
1976 елның 27 июнендә Казанда инженер Альберт Шиһабетдинов гаиләсендә туган. Энесе Тимур, 2025 елдан «ТАИФ» АҖ генераль директоры.
 
В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Казан дәүләт университетын тәмамлаган (1998).

## Хезмәт юлы
1997―1999 елларда ― «Карсар» ҖЧҖ юристы.

1999 елдан 2005 елга кадәр ― «ТАИФ» ААҖ генераль директоры референты.

2005 елдан 2019 елга кадәр — «ТАИФ» ААҖ генераль директорының милек һәм инвестицияләр белән корпоратив идарә итү буенча урынбасары.

2010 елдан 2011 елга кадәр — «ТРК «ТВТ» ААҖ генераль директоры.

2013 елдан 2021 елга кадәр ― «Казаноргсинтез» ГАҖ Директорлар советы рәисе.

2017 елның апреленнән — «Түбәнкаманефтехим» ГАҖ Директорлар советы әгъзасы.

2017 елда ― «Түбәнкаманефтехим» ГАҖ Директорлар советы рәисе.

2019 елдан 2022 елга кадәр ― «ТАИФ» АҖ генераль директоры.

2022 елда ― «Сибур-ТР» генераль директоры.

2021 елдан 2022 елга кадәр ― «СИБУР Холдинг» ГАҖ идарәсе әгъзасы.

2022 елдан ― «ТАИФ» АҖ Директорлар советы рәисе урынбасары.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2014 ― ТР Атказанган икътисадчысы 
* 2017 ― «Татарстан Республикасы алдындагы казанышлар өчен» ордены медале 
* 2020 ― «Фидакарь хезмәт өчен» медале

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Шигабутдинов Руслан Альбертович. Татцентр.ру
*   Шигабутдинов Руслан Альбертович, заместитель председателя совета директоров АО «ТАИФ». Бизнес-Онлайн
 

Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстан сәясәтчеләре
Төркем:Ширкәт җитәкчеләре
Төркем:Татарстанның атказанган икътисадчылары
Төркем:«Татарстан Республикасы алдындагы казанышлары өчен» ордены медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:«Фидакарь хезмәт өчен» медале (Татарстан) белән бүләкләнүчеләр
Фридрих Мерц

**Фридрих Мерц** (; *[[1955 ел]]ның [[11 ноябрь| 11 ноябре]], [[Германия Федератив Республикасы (1949-1990)|Көнбатыш Германия]], [[Төньяк Рейн-Вестфалия]], [[Брилон]]*) ― алман сәясәтчесе, 2025 елның 6 маеннан Алмания федераль канцлеры, 2022 елның 31 гыйнварыннан Христиан-демократик берлеге фиркасе җитәкчесе.

Германиядә 2025 елның 23 февралендә вакытыннан алда узган  Фридрих Мерц рәислегендәге Алманиянең христиан-демократик берлеге фиркасе ( белән блокта) 5 % лы чикне узып, парламентка узган.

## Тәрҗемәи хәле
1955 елның 11 ноябрендә Көнбатыш Германиянең Төньяк Рейн-Вестфалия федераль җире  административ округы Брилон коммунасында туган.

1975 елда мәктәпне тәмамлаган. 1976 елга кадәр үзйөрешле артиллериядә хәрби хезмәт үткән. 1976 елда Бонн  хокук өйрәнә башлаган, 1982―1985 елларда Саарбрюккен судында стажировка үткән, 1985―1986 елларда шунда ук судья булып эшләгән. 1986 елда Бонн һәм Франкфурт химия компанияләрендә адвокатлык практикасы белән шөгыльләнгән, 1990 елда Кельндагы Югары җир Суды каршындагы Leinen & Derichs юридик фирмасына килгән.

1989―1994 елларда ― Германиядән  депутаты. 

1994 елда Бундестагка сайланган һәм финанс-икътисад өлкәсендә канун чыгару инициативалары ярдәмендә тиз танылу алган. 

1998 елда ХДС/ХСС фракциясе лидеры  урынбасары булган.

2000 елның 29 февралендә финанс җәнҗалы фонында Шойбленың мәҗбүри отставкасыннан соң, альтернативасыз тавыш бирү юлы белән фракция лидеры итеп сайланган.

2002 елның 22 сентябрендә, парламент сайлауларында ХДС җиңелгәннән соң, Мерц фракция лидеры урыныннан киткән.

2007 елның февралендә Мерц киләсе парламент сайлауларында үз кандидатурасын тәкъдим итмәячәген игълан иткән.

Фракция башлыгы постында Мерцны Ангела Меркель алмаштырган. Меркель һәм Мерц каршылыклары ачык чагылдырылган идеологик характерда була – ул партияне сәяси спектрның сул өлешенә этәрергә омтыла, Мерц элеккеге консерватив юнәлешне саклап калуга ирешә.

 районыннан бундестаг депутаты (2021 елдан).

## Сәяси карашлары
Икътисади либерализм, евроатлантизм, либераль демократия һәм Европа иминлеге тарафдары.

## Шәхси тормышы
1981 елда өйләнгән; Шарлотта Мерц Арнсбергта (Төньяк Рейн-Вестфалия) участок судьясы булып эшли. Өч балалары бар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 

Төркем:Әлифба буенча юристлар 
Төркем:Алмания сәясәтчеләре 
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре 
Төркем:Бонн университетын тәмамлаучылар
Төркем:Алманиянең христиан-демократик берлеге фиркасе әгъзалары
Төркем:Алмания федераль канцлерлары
Copiopteryx jehovah

***Copiopteryx jehovah ('''әйтелеше '''Копиоптерикс җеһова)*** — сатурния (лат. Saturniidae) гаиләсенә, Copiopteryx ыругына караган зур күбәләк.

## Ачылуы, этимологиясе
Бу күбәләкне 1874 елда Америка скульпторы, энтомологы Герман Стрекер ачкан һәм тасвирлаган. Ыруг атамасы (*Copiopteryx*) сүзгә-сүз "койрык канат" дигәнне аңлата. Бу атама шул күбәләкләрнең арткы канатлары койрык сыман озын булганга бирелгән. Күбәләкләрнең әлеге төре Йәһвә хөрмәтенә атала (Йәһвә — Аллаһы Тәгаләнең исеме). Тәңкә канатлылар (күбәләкләр) турындагы китабында Герман Стрекер бу күбәләкне *Copiopteryx jehovah* дип, акча бирә алган яки аны ашата алган берәр кеше хөрмәтенә түгел, ә белә торып Ходай хөрмәтенә атаган. Аның сүзләре буенча, шушы мап-матур күбәләкне күзәтүче үз уйларын Аллаһыга юнәлтергә тиеш.

## Тасвирланышы
Зур күбәләк. Канатлары арасының киңлеге 90—100 мм. Канатлары соры-коңгырт төсенең төрле төсмерләрендә. Алгы канатлары караңгырак төстә. Арткы канатлары бик озын, койрыкларга охшаш. Ана күбәләкләр ата җенестәгеләреннән аерылып тора: канатлары ачыграк төстә, түгәрәкләнеп тора; "койрыклары" кыскарак.

## Искәрмәләр


## Әдәбият

* 
* 
Төркем:Күбәләкләр
Төркем:Йәһвә
Фёдор Кузнецов

**Фёдор Кузнецов**:
* Фёдор Кузнецов (1898 –1961), хәрби.
* Фёдор Кузнецов (1958–2021), опера җырчысы (Санкт-Петербург)
* Фёдор Кузнецов (1973), җырчы (Яр Чаллы).
## Искәрмәләр
Ямалов

**Ямалов** ― фамилия.
* Илмир Ямалов (1988), музыкант, педагог. ТР атказанган мәдәният хезмәткәре (2025).
* Марат Ямалов (1947), тарих фәннәре докторы (1998), профессор (2000). БР атказанган фән эшлеклесе (2002).
Төркем:Фамилияләр
Бадра Гунба

**Бадра Зурабович Гунба** (; *[[1981 ел]]ның [[14 август]]ы, [[СССР]], [[Грузин ССР|Грузия ССР]], [[Абхазия|Абхазия АССР]], [[Сухуми]]*) — абхаз дәүләт һәм сәяси эшлеклесе. 2025 елның 2 апреленнән ―  Абхазия Республикасы президенты. 2020 елның 22 мартыннан ― Абхазия Республикасы вице-президенты. Икътисад фәннәре кандидаты (2007).

## Тәрҗемәи хәле
1981 елның 14 августында Сухуми (хәзер Сухум) шәһәрендә туган. 1998 елда Сухуминың 20нче санлы мәктәбен тәмамлаган.

2003 елда Н. И. Вавилов исемендәге Сарытау дәүләт аграр университетын «бухгалтерлык учеты һәм аудит» белгечлеге буенча тәмамлаган.

2003 елның декабрендә Сарытау шәһәре хакимиятенең финанслар комитетында социаль өлкәне финанслау бүлеге һәм идарә аппаратының әйдәп баручы белгече вазыйфасына кабул ителгән.

2004 елның августыннан 2006 елның февраленә кадәр Сарытауның Октябрь районы финанс бүлегендә төрле вазыйфалар башкарган. 2005 елда III класслы кече муниципаль киңәшче квалификация разряды бирелгән.

2007 елның февралендә Сарытауда «Икътисад һәм халык хуҗалыгы белән идарә итү» белгечлеге буенча «Төбәк азык-төлек базарында авыл хуҗалыгы продукциясен җитештерү һәм куллануның уртаклыгын икътисадый җайга салу: Сарытау өлкәсе мисалында» темасына кандидатлык диссертациясе яклаган.

2007 елның апреленнән июньгә кадәр ― Сарытау шәһәре хакимияте финанс комитетының җыелма-аналитик идарәсенең бердәм планлаштыру секторының әйдәп баручы белгече.

2007 елның сентябреннән 2009 елның 30 гыйнварына кадәр Абхазия Республикасы Министрлар Кабинетының хокукый мәсьәләләр буенча референты булып эшләгән.

2009 елның 30 гыйнварында Абхазия Республикасы мәдәният министры урынбасары итеп билгеләнгән.

2011 елның 13 октябреннән 2014 елның 15 октябренә кадәр ― Абхазия Республикасы  мәдәният министры.

2020 елның 23 мартыннан ― Абхазия Республикасы вице-президенты.

2024 елның 19 ноябреннән 2025 елның 2 мартына кадәр ― Аслан Бжания протестлардан соң отставкага киткәннән соң,  Абхазия Республикасы Президенты  .

2025 елның 2 мартында Абхазия Президентын  54,73 % тавыш җыеп җиңүгә ирешкән, аның көндәше  41,54 % тавыш җыйган. Сайланган президентның инаугурациясе 2 апрельдә узган.

## Шәхси тормышы
Өйләнгән, ике бала атасы.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Гунба Бадра Зурабович
* Чем известен избранный президент Абхазии Бадра Гунба. ВФокусе Mail 

Төркем:Әлифба буенча сәясәтчеләр
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Сарытау дәүләт аграр университетын тәмамлаучылар
Төркем:Абхазия сәясәтчеләре
Төркем:Абхазия президентлары
Төркем:Гамәлдәге дәүләт башлыклары
Төркем: Икътисад фәннәре кандидатлары
Франсиско Камило

**Франсиско Камило** (1615, Санторкас, Мадрид — 1673, шунда ук) — барокко  чоры испан рәссамы.

## Тәрҗемәи хәле

Килеп чыгышы буенча итальян булып  Мадридта туган һәм үскән. Әтисе үлгәннән соң әнисе икенче мәртәбә рәссам Педро де лас Куэваска кияүгә чыккан, аның белән яшь Франсиско живопись сәнгатен өйрәнгән.

Мадрид, Толедо, Сеговия, Алькала-де-Энарес чиркәүләре һәм монастырьлары өчен эшләр башкарган. Мадридта Ф. Камило Сан-Фелипе-эль-Реаль кебек монастырьларда, Сан-Хуан де Диос чиркәвендә эшләгән. Эль Паулар монастыре өчен берничә эш башкарган, хәзерге вакытта Прадо музеенда.

Испан короле Филипп IV-нең фавориты герцог Гаспар де Гусман Оливарес тарафыннан Буэн-Ретирода Испания корольләре портретлары сериясен иҗат итү өчен җәлеп ителгән булган.

Сарай янында эшләгән, дини сюжетларга күп картина һәм шулай ук портретлар авторы.

Стилистик яктан итальян сәнгате постулатларына тартыш булган һәм зур пространстволарда урнашкан фигура төркемнәреннән катлаулы композицияләр барлыкка китерергә тенденциягә ия булган, шуның өчен ул тукымаларның зур форматларын кулланган. Аның тукымалары сентименталь тәуфыйкълык, драматик көчәнеш һәм бай төсләр гаммасы белән сыйфатланган.

Аның картиналары өчен чәчәк композицияләре ясаган рәссам Хуан де Арельяно (1614—1676) белән хезмәттәшлек иткән.

## Сайланган картиналары

File:Fr Camilo Asunción de la Virgen 1666 Hermitage.jpg|Богородица Успениесе. 1666. Эрмитаж
File:Francisco camilo wikipedia.jpg|Сан Хуан Батиста / Иоанн Чукындыручы
File:Camilo-sagrada familia-prado.jpg|Изге гаилә. Прадо музее. 
File:Fr Camilo Conversión de San Pablo Museo Provincial. Segovia.jpg| Апостол Павелның әверелүе. Сеговия музее


## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *Muzeum Prado. Arcydzieła malarstwa*, Warszawa: Arkady, 2011, 

## Сылтамалар
* Camilo, Francisco

Төркем:Рәссамнар
Мироваев

**Мироваев** ― фамилия.
* Владимир Мироваев (1954), үзешчән композитор, җырчы. ТР атказанган мәдәният хезмәткәре.
----
;Мироваева
* Диләрә Мироваева (1984), җырчы, педагог, Татарстанның атказанган артисты (2016). В. А. Мироваевның кызы.
Төркем:Фамилияләр
Мансур Вәлиев

**Мансур Вәлиев**:
* Мансур Вәлиев (*Мансур Вәли-Барҗылы*; 1948―2025), язучы, әдәби тәнкыйтьче.
* Мансур Вәлиев (1950), Россия Кораллы көчләре хәрби башлыгы.
Түбән Кама керәшеннәре сөйләшенең зәй урынчылыгы

**Түбән Кама керәшеннәре сөйләшенең зәй урынчылыгы** — татар теленең урта диалектына караган Түбән Кама керәшеннәре сөйләшләре төркеме урынчылыгы. Үз атамасын Зәй исеменнән ала, элек бу территорияләр Минзәлә өязенә кергән.

## Таралышы
Түбән Кама керәшеннәре сөйләшенең зәй урынчылыгы Зәй районы Сəвəлəй, Якты Күл,  Сарапала, Төгей, Әлмәт районы Илтән-Бота, Васильевка, Кәләй керәшен авылларында таралган.

## Үзенчәлекләре
Чишмә-Зәй елгалары арасында яшәүче керәшеннәрнең формалауында ике этномәдәни ареал катнашуы билгеле. Урта диалектка караса да, тел үзенчәлекләре буенча бу урынчылык татар теленең мишәр диалектына якын тора. Монда мишәр диалекты вәкилләре дә килеп утырган. Элек күп кенә авылларда чуашлар, мордвалар да яшәгән, ләкин бүгенге көндә алар тулысынча татарлашканнар. Мәсәлән, Сәвәләй авылында бик өлкән яшьтәге кешеләр генә үзләренең чыгышы белән чуаш икәнлекләрен әйтәләр һәм кайбер җырларны татар һәм чуаш телләрендә башкаралар. Бу төркем чистай керәшеннәре белән казан-татар мәдәни үзенчәлекләре булган керәшен татарлары арасында торалар.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Татар халык сөйләшләре: Ике китапта: Беренче китап / Ф. С. Баязитова, Д. Б. Рамазанова, Т. Х. Хәйретдинова һ.б. — Казан: Мәгариф, 2008. — 463 б.
* Рамазанова Д. Б. Татар теленең Урта Кама тирәсендә таралган сөйләшләре: дис.канд. филол. наук. Казан, 1968. 519 б.

Төркем:Түбән Кама керәшеннәре сөйләше
Сорнай (мәгънәләр)

**Сорнай** (, сорнай) — күп мәгънәле сүз.
* Сорнай ― музыка уен коралы.
* «Сорнай» ― фольклор-этнография ансамбле (Казан).
* «Сорнай» ― фольклор төркеме (Күлле Киме, Әтнә районы). 
* «Сорнай» ― балалар бакчасы исеме.
## Искәрмәләр