open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Антигуаның Америка университеты

**Антигуаның Америка университеты** () — Антигуа һәм Барбудада урнашкан шәхси медицина университеты.

## Тарихы
Университетның берләшкән нигезләүчесе булып Нил С. Саймон, юрист һәм Росс университетының элекке президенты тора. Университет укыту эшләрен 2002 елда башлый. 2008 елда Бангалоре урнашкан Manipal Education and Medical Group (MEMG) университетны Нью-Йоркта урнашкан Greater Caribbean Learning Resources, Inc компаниясеннән сатып ала һәм Manipal Education Americas, LLC дип нигезли. 2006 елда Медицина университеты Нью-Йорк штаты мәгариф департаменты тарафыннан хуплана, ә 2011 елда Калифорния медицина советы тарафыннан таныла.  

## Аккредитация һәм килешү
Медицина көллияте тулысынча медицина һәм башка медицина һөнәрләре буенча белем бирүне аккредитацияләүче Кариб органы (CAAM-HP) тарафыннан аккредитацияләнгән.

Медицина көллияте Бөтендөнья медицина мәктәпләре белешмәлегенә кертелә.

2011 елда Калифорния медицина советы Америка Антигуа университетын таныган. Университет Нью-Йорк штаты мәгариф департаменты (NYSED) тарафыннан хупланган студентларга Нью-Йорк дәүләтендә 12 атнадан артык клиник практика уздырырга мөмкинлек бирү өчен. ААУ — NYSED тарафыннан расланган сигез Кариб медицина мәктәбенең берсе.

2015 елда Федераль студентларга турыдан-туры кредит бирү программасына АКШ студентларына әлеге университеттан керү мөмкинлеге бирелә.

## Кампус

2010 елның гыйнварында ААУ үзенең 17-акр зурлыктагы кампусын ача (68 796,55917400000 м2).

2011 елның августында ААУ кампусны 18 миллион долларга киңәйтү планы турында игълан итә. Зурлау нәтиҗәсендә 27 акрга (109 265,123 м2) кадәр артачак.

## Килешүләр
2013 елда университет Флорида Халыкара университетының Герберт Вертхайм исемендәге Медицина көллиятенә кушылу турында килешү имзалый, ул ААУ студентларына Майами башала районында төп клиник ротацияләр уздырырга мөмкинлек бирә.

## Искәрмәләр

Төркем:Антигуа һәм Барбуда унивесителары
WikiDonne кулланучылар төркеме

**''WikiDonne'' кулланучылар төркеме** (, ) — вики-белем, мәгърифәтчелек, хатын-кызлар тикшеренүләре һәм башка төр вики-феминизм юнәлешендә эшләүче итальян хатын-кыз вики-волонтёрларының берләшмәсе.

Викимедиа халыкара волонтёрлар хәрәкәте чикләрендә 2016 елның 7 ноябрь көнне халыкара волонтёрлар комитетының интернет-җыелышында расланды. Җирле дәүләт органнары, аерым юридик затлар һәм ватандашлар күрсәтә алган ярдәмен (грантлар, спонсорлык яки хәйриячелек) куллана алу өчен 2020 елның 28 сентябрь көнендә да исемдәш  табышсыз оешмасы —   — дә теркәлде.

## Эшчәнлек юнәлеше

 мәсәләсенең  төзәтәчәк факторларга тәэсир итү аркылы кешелекнең гомуми тормыш дәрәҗәсен үстерү буенча белем-мәгълүмати активизм белән шөгыйльләнә. Викимедиа проектларында танылган хатын-кызлар, хокуклары, аларның тормыш мохите шартлары, һәм бәйле феноменнарына багышланган энциклопедик мәгълүмат күләмен, тирәнлелеген, тематик абруйлы чыганаклар белән дәлилләнү дәрәҗәсен үстерү өстендә эшли. Күпчелек проектларын итальян телле вики-мохиттә җирле иҗтимагый оешмалар белән җирле тарих темасына башкара ().  әһәмиятле дип күргән күпсанлы халыкара Викимедиа волонтёр оешма-берләшмәләре белән актив хезмәттәшлектә эшли. Феминизм темаларыннан тыш, аерым проектларында кешелек тарихында иҗтимагый статуслары, мөмкинлекләре һәм кеше хокуклары чикләнгән инвалидлар, милли-мәдәни, иҗтимагый (мәс. LGBTQ+) һәм бар башка төрдәге азчылыклар вәкилләре һәм тормышлары өчен әһәмиятле булган феноменнарын тасвирлау да кабул ителә.

## Проектлары
  
Катнашкан яки үзләре оештырып башкарган күпсанлы проектлары арасына түбәндәгеләре керә:
*  ИнтерВики хатын-кызлар коллаборациясе - оештыручыларның берсе
*  Вики спортны ярата - төп оештыручысы
*  Вики моданы ярата - төп оештыручы
*  Халык мәдәнияте һәм ана-затлар - партнёр
*  WikiGap - җирле оештыручысы 
*  Хатын-кызлар өчен вики - җирле оештыручысы
*  Хатын-кызларны олылыйбыз - җирле оештыручысы
*  Вики хатын-кызларны ярата - җирле оештыручысы
*  АнаЗатСүзе - җирле оештыручысы
*  хатын-кызлар@''Фән-технология-инженерия-математика'' - җирле оештыручысы
*  хатын-кызлар@''Ислам'' - җирле оештыручысы
*  ''COVID-19''га каршы көрәштә хатын-кызлар - җирле оештыручысы
*  Викиләргә өлеш кертүче хатын-кызлар хезмәттәшлеге - катнашучыларының берсе
* һ.б.

## ММЧларда танылулары

WikiDonne төркеме эшчәнлеге аерым китапханәләр һәм университетлар сайтларында, мәгариф тармак басмаларында, гомум җирле-төбәк, илкүләм һәм халыкара дәрәҗәсендә танылган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Мәгърифәтчелек
* Феминизм

Төркем:Викимедиа
Төркем:Табышсыз оешмалар
Төркем:Волонтёрлык
Төркем:Хатын-кыз оешмалары
Төркем:Мәгърифәтчелек
Төркем:Феминизм
Төркем:Италия
Төркем:Иҗтимагый тигезсезлек
Франц Вернер фон Тамм

**Даппер** буларак мәгълүм **Франц Вернер фон Тамм** ((немец телендә: Franz Werner von Tamm, Dapper); 1658 елның 6 марты, Гамбург — 1724 елның 10 июле, Вена) — барокко чоры немец живописецы.  XVII гасыр ахыры — XVIII гасыр башы иң мәшһүр немец  натюрморт осталарының берсе. 1685—1695 елларда Италиядә, Римда эшләгән.

## Тәрҗемәи хәле
Рәссам Һамбургта туган, живописьне немец тарихи жанр осталары Теодор ван Зостен һәм Иоганн Пфайффердан өйрәнгән. Әмма соңрак “чәчәкләр һәм җимешләр живописе” (Malerei von Blumen und Früchten) белән мавыга башлаган һәм Римга күчкән, анда ул «Деи Фиори» (итальян телендә: Dei Fiori — «Чәчәкче») кушаматлы Марио Нуцци дигән рәссамга кушылган һәм аның җитәкчелеге астында шул өлкәдә оста булган. Ул шулай ук Фит әсәрләре буенча хайваннар, ауланган кош һәм сунар трофейлары белән натюрмортлар ясаган. Живописец Карло Маратта остаханәсендә эшләгән .
Римда Вернер фон Тамм «Күчмә кошлар» (нидерланд телендә: Bent vogels — яки “каурый кошлары” (нидерланд телендә: Bentvueghels) нидерланд һәм немец рәссамнары берләшмәсенә кушылган. Җәмгыять әгъзалары йоласы буенча ул үзенә яңа исем алган - «Dapper» (Кыю)..
Ул шулай ук фламанд натюрмортлар живописецы Давид де Конинк йогынтысын кичергән. Пьетро Наварра аның дәвамчысы булган..

1702 елда Франц Вернер фон Тамм Пассауда эшләгән, соңрак Венада тора башлаган. С 1695 елдан Изге Рим империясе императоры Леопольд I-нең сарай яны рәссамы булган. Бу Вена рәссам әсәрләренә аеруча байлыгының сәбәбен аңлата. Кенәз Лихтенштейн галереясендә генә фон Таммның егерме дүрт картинасы бар (башка бирелгән мәгълүмат буенча – унҗиде), Император картина галереясендә – сигез. Санкт-петербург Эрмитажында фон Таммның “Кабакларда тутый кошы” картинасы бар.

Франц Вернер фон Тамм Венада алтмыш алты яшендә вафат булган һәм ике угыл: Франц һәм Каспарны калдырган, алар әтиләре юлын дәвам иткәннәр.

## Галерея

Tamm, Hans Werner von - Flowers and fruits - Hamburger Kunsthalle.jpg|Чәчәкләр һәм җимешләр. 1712. Киндер тукыма, май. Гамбург тарихы музее, Гамбург
Franz Werner von Tamm - Still Life of Flowers and Fruits in a Garden - Walters 371674.jpg|Бакчада чәчәкләр һәм җимешләрдән натюрморт. 1700 һәм 1710 еллар арасында. Киндер тукыма, май. Уолтерс художество музее, Балтимор, АКШ
Tamm-florero.jpg|Чәчәкләр. Як. 1700. Киндер тукыма, май. Прадо, Мадрид
Franz Werner von Tamm - Dead Birds.jpg|Үлгән кошлар. 1705 һәм 1715 ел арасында. Киндер тукыма, май. Кэннон Һолл Музее, Көньяк Йоркшир, Англия
1697 Tamm Gefluegel anagoria.JPG|Кош өй алды. 1697. Киндер тукыма, май. Нәфис сәнгать музее, Екатеринбург


## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* ADB:Tamm, Franz Werner{
Төркем:Рәссамнар
ب

**ب** [гарәпчәдән باء "бәэ"] гарәп һәм татар әлифбасында икенче хәреф. Ирен хәрефе. Ике ирен бергә кушылганда чыгучы хәреф. Гәрәп телендә сүзләрдә нечкә хәреф [б] авазын белдерә.Әбҗәд хисабында 2 санында йәри.

## Тагын кара

* Иске имля
* Иске имлянең җәдиди чоры

## Чыганаклар


Төркем:Гарәп әлифбасы нигезендә татарча әлифба
Төркем:Татар гарәп язуын кулланган мәкаләләр
Антон Вильгельм Тишбейн

**Ханаудан Тишбейн** буларак мәгълүм **Антон Вильгельм Тишбейн**,  (немец телендә: Anton Wilhelm Tischbein, Hanauer Tischbein; 1730 елның 1 марты, Хайна, Гессен — 1804 елның 1 ноябре, Ханау, Гессен) — немец живописец-портретисты. Зур Тишбейннар рәссамнар гаиләсенең вәкиле.
## Тәрҗемәи хәле
Булачак рәссам ипи пешерүче Иоганн Генрих Тишбейн (1682—1764) һәм Сюзанна Маргарета Хинзинг гаиләсендә туган, аларның сигез баласының бишесе рәссамнар булып киткән. Аларның иң мәшһүре Иоганн Генрих Тишбейн Олысы яки Кассельдән Тишбейн булган. 1753 елда Антон Вильгельм педагоглары барокко стилендә эшләгәне өчен халыкара репутациягә ия Король сәнгать академиясенә кергән.
1758 елда Антон Вильгельм граф Кристиан Август фон Сольмс-Лаубахка сәркатип булып хезмәткә кергән. 1769 елда ул Гессен курфюрсты Вильгельм I-нең сарай яны рәссамы булыр өчен Ханауга күчкән, ә 1772 елдан соң анда сәнгать академиясен барлыкка китерү өстендә эшләгән һәм аның мөгаллиме булган.
Аның төп эше портретлар ясау булган, әмма ул шулай ук тарихи сюжетларга картиналар һәм “кабинет картиналары” (Kabinettstücken) буларак мәгълүм кече форматта кечкенә әсәрләр барлыкка китергән һәм шулай ук Вильгельмсбадта “Люстшлосс” кальгасын бизәгән; хәзер ул Ханаудан ерак түгел парк .
## Галерея

Portret van Carolina Wilhelmina van Oranje en haar kinderen door Anton Wilhelm Tischbein.jpg|Каролина Вильгельмина Оранлының балалар белән портреты. Як. 1778. Киндер тукыма, май. Маурицхёйс, Гаага
Wilhelm IX. von Hessen-Kassel als Erbprinz.jpg| Вильгельм Гессен-Кассельле нәсел принцы. Як. 1770. Киндер тукыма, май. Тарихи музей, Ханау
Tischbein - William VIII of Hesse-Kassel - Gemäldegalerie Alte Meister, Kassel.png|Вильгельм VIII, Гессен-Кассель ландграфы. 1755 һәм 1760 ел арасында. Киндер тукыма, май. Филиппсруэ кальгасы, Ханау
Anonymous German - Portrait of a nobleman in oriental costume.png|Шәрыкъ киемендә аксөяк әфәнде портреты. Киндер тукыма, май. Шәхси тупланма
MuellerJ.jpg|Иоганн фон Мюллер. Як. 1787. Киндер тукыма, май. Глаймхаус, Хальберштадт
Venus und Amor Kassel 1875-1164.jpg|Венера һәм Амур. 1770. Киндер тукыма, май. Гессен җире музее, Кассель

## Искәрмәләр

Төркем:Рәссамнар
Мостай Кәрим һәйкәле

**Мостай Кәрим һәйкәле**:
* Мостай Кәрим һәйкәле (Олы Ыктамак, 1989)
* Мостай Кәрим һәйкәле (Уфа, 2013)
* Мостай Кәрим һәйкәле (Казан, 2020)
## Искәрмәләр
Маҗаралар дөньясында (китап)

**Маҗаралар дөньясында** - 1990 елда Татарстан китап нәшриятында басылган китап.  Җыентыкны Лирон Хәмидуллин төзеде. Бу җыентыкка татар язучыларының  маҗаралы әсәрләре кергән. Китапның тиражы - 100 мең д.
## Эчтәлек
* Гадел Кутуй. Рөстәм маҗаралары
* Каюм Насыйри. Әбугалисина
* Фатих Әмирхан. Фәтхулла хәзрәт
* Адлер Тимергалин.  Рибб Локсның үлеме. Сәер планетада
Төркем:1990 ел китаплары   
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Көмеш-Сылу. Татар халык әкиятләре

**Көмеш-Сылу. Татар халык әкиятләре** - 1993 елда Татарстан китап нәшриятында басылган китап. Төзүчесе - Наилә Вәлитова. Рәссамы Алсу Тимергалина. Китапның тиражы - 30000 д.
Төркем:1993 ел китаплары   
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Габдулла Кариев (китап)

**Габдулла Кариев** - 1976 елда Татарстан китап нәшриятында басылган китап. Төзүчесе Хәсән Гобәйдуллин. Җыентыкка күренекле артист, режиссер, татар театрына нигез салучы Габдулла Кариевның тормыш юлы һәм иҗат эшчәнлеге яктыртыла, күп санлы фактик материаллар нигезендә аның татар профессиональ театрын үстерүдәге роле күрсәтелә. Китапның тиражы  5000 д.
Төркем:1976 ел китаплары   
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Төркем:Габдулла Кариев
Төркем:Татар театры тарихы
Мостай Кәрим скверы (Уфа)

**Мостай Кәрим скверы** (, ) ― Уфаның Ленин районында 2013 елның октябрендә ачылган парк (сквер). Шагыйрь, публицист, драматург, башкорт әдәбияты классигы, Башкортстанның халык шагыйре, Социалистик Хезмәт Каһарманы, Бөек Ватан сугышында катнашкан Мостай Кәрим (1919—2005) хөрмәтенә оештырылган
Сквер еш кына скейтбординг өчен спот буларак кулланыла.

## Тарих
Уфа үзәгендә Башкортстанның халык шагыйренә һәйкәл кую идеясе 2007 елда, Башкортстанның Россиягә кушылуына 450 ел тулуны билгеләп үткәндә туа.

Мостай Кәримгә һәйкәл 2013 елның 10 октябрендә Уфаның Ленин районы Киров һәм Мостай Кәрим урамнары киселешкән урында, Профсоюз йорты бинасы каршындагы мәйданда ачылган. Һәйкәлнең тирә-ягын матурлап, Мостай Кәрим исемендәге сквер булдырылган. Әлеге скверны бердәм мәдәни-тарихи киңлек буларак җиһазлау эшләре 2016 елда тулысынча төгәлләнгән.

Мостай Кәрим исемендәге скверны һәм һәйкәлне ачу тантанасында Башкортстан Премьер-Министры урынбасары (2012–2014) Лилия Салават кызы Гомәрова, Уфа шәһәре шәһәр округы администрациясе башлыгы (2012–2018) Ирек Ишмөхәммәт улы Ялалов, һәйкәл авторы, Россия Федерациясенең халык рәссамы Андрей Николаевич Ковальчук, Мостай Кәримнең туганнары һәм якыннары, республиканың һәм илнең башка төбәкләренең мәдәният һәм сәнгать эшлеклеләре, шәһәр халкы катнашкан.

Скверда скульптор А. Н. Ковальчук һәм архитектор С. З Илембәтовның Мостай Кәрим һәм Киров урамнары чатына караган Мостай Кәрим һәйкәле, шулай ук ике фонтан урнаштырылган. Сквер биләмәсендә автоматик су сибүгә ялганган чәчәк түтәлләре, заманча яктырту системасы урнаштырылган, халыкка йөрү өчен уңайлы юллар булдырылган. Мәйдан брусчатка һәм төрле төстәге гранит ташлар белән бизәлгән. Скверда кичләрен ял итүчеләр өчен махсус яктырту системасы булдырылган.

Скверга керә торган урында гранит тумбалар урнаштырылган, анда өч телдә (башкорт, рус һәм инглиз телләрендә) «Мостай Кәрим исемендәге сквер» дигән сүзләр язылган.
## Галерея

Файл:Александровская площадь (Уфа).jpg| Реконструкциягә кадәр Профсоюз мәйданындагы сквер
Файл:Mustai Karim monument, Ufa (2).jpg|Мостай Кәрим һәйкәле һәм сквер реконструкциядән соң
Файл:Ufa-russia-march-2016-001.jpg| Мостай Кәрим һәйкәле
Файл:Mustai Karim monument, Ufa (1).jpg| Мостай Кәрим һәйкәле һәм сквер реконструкциядән соң


## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча парклар һәм бакчалар
Төркем:Уфаның истәлекле урыннары 
Төркем:Мостай Кәрим хөрмәтенә аталган объектлар
Чиё Накамура

**Чиё Накамура** (япон телендә: 中村チヨ, Nakamura Chiyo; 1906–1969) Япония нивх шаманы, остасы, тамашачысы һәм нивх фольклоры һәм җырлары язучысы булган. Накамура фамилиясе "эчке авыл, үзәк авыл" дигәнне аңлата.
## Шәхси тормышы
Чиё туганга кадәр 1905 елның сентябрендә Сахалин утравының 50° төньяк параллельдән көньяктагы өлеше Портсмут килешүе буенча Япония территориясе булган.
Чиё 1906 елда Япония империясендә, Карафуто префектурасында, Поронайскта (Шисукада) туган булган. Аның әтисе сантан (яп. 山丹) шәхесе булган, ул Сахалинда туган һәм Азия кыйтгасында үскән, Шисукага 20-нче елларда килгән һәм нивх хатынына өйләнгән. Сантан Амур елгасының түбән бассеинының Карафуто сәүдәсендә мәшгуль асаба кешегә карый торган төшенчә.
 Амур бассеины асаба кешеләренә тунгус халыклары (эвенклар, дючерлар, чжурчженьнар, нанайлар, ульчлар), монголлар (даур халкы), кайбер айнулар һәм тамагы янында нивхлар караган.  Туганда Чиё  (японча: チョ) исеме бирелгән булган; ул нивхларның Кенвнг (япон телендә: ケヌブン, Kenubun) кланы әгъзасы булган. Чиё шәхси исеме өчен  шулай ук 千代 иероглифларын кулланган һәм шулай ук озынрак форма "Чиёко" (японча: 千代子) исемен кулланган.
Чиё 1906 елда туганда Шисуканы кертеп көньяк Поронай бассеины Сахалин айнулары һәм ороклар арасында нивх анклавы булган.
1945 елның августында Совет Союзы Карафутоны тиз яулап алган.
 1946-1948 елларда Сахалинның Икенче Бөтендөнья сугышы вакытында әле эвакуацияләнмәгән 400 000 –нән артык япон кешесе (японлашкан асаба кешеләрне кертеп) Советлар Союзы һәм АКШ арасында килешү буенча Япониягә депортацияләнгән булган.
1947 елда Чиё һәм аның ике баласын кертеп гаиләсе Сахалинда Отасудан Хоккайдога күчкән булган. Башта алар якынча ике елга Иванайда торган, аннары алар берничә башка нивх һәм орок гаиләсе шулай ук күчкән Абаширига күчкән. Чиёның шулай ук өченче улы булган; ул Хоккайдода олы улы Игарайну (япон телендә:一郎, Ichirō) белән янә бергә тормакчы булган, әмма ул Себергә җибәрелгән булган һәм Гулагта үлгән булган.
Чиё 1969 елда Абасирида үлгән булган.

## Мәдәни эшләре
Абаширида Чиё һәвәскәр тамаша ансамбле җитәкчесе булган. Хоккайдоның Төньяк Халыклары Музеенда Чиё тамашаларының фотолары, шулай ук аның өч агач поты, шаман кушагы, шалтыравыгы һәм тамбурин бәргече саклана. Аның традицион мех киемен кертеп башка артефактлары Хоккайдо Университеты Ботаник Бакчаларында һәм Хоккайдо Утравы Тарихи Музеенда күрсәтелә. Чиё шулай ук Абашири шәһәренең җирле музее мөдире Йонемура Киоэ белән лингвистик өйрәнү буенча хезмәттәшлек иткән.

Чиёның төп язма эше "Гиляк фольклоры" (япон телендә: ギリヤークの昔話) (1992), ул аның үлеменнән соң бастырылган булган, ә 1956-1958 елларда Роберт Аустерлицка сөйләп яздырылган булган. Аның 1992 елда бастырылган башка сөйләп яздырылган эшләренә "Куркак сантан", "Борынгы айну хикәяләре", айну төлкесе турында ике хикәя, "Алкоголь яратучы айну Ходае," ороклар турында ике хикәя һәм айнулар һәм ороклар арасында сугыш турында ике хикәя керә.

## Шулай ук карагыз
* Нивхлар
* Себердә шаманизм

## Билгеләмәләр

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Шаманизм
Фердинандо Такка

**Фердинандо Такка** (итальян телендә: Ferdinando Tacca, 1619-ынчы елның 8 октябре, Флоренция —1686 елның 24 феврале, Флоренция) — Италия сынчысы, архитектор, бронза коючы, театр декораторы һәм инженер. Флоренциядә маньеризм һәм барокко чорында сынчы буларак эшләгән, әмма шулай ук театр биналары, декорацияләр, сәхнә машиналары проектларын ясаган, сарай яны церемонияләрен һәм спектакльләрен бизәгән.
Фердинандо Флоренциядә Медичи  гаиләсенең сарай яны сынчысы Пьетро Такка улы булган. 1640 елда әтисенең үлеменнән соң Фердинандога аның остаханәсе һәм Борго Пинтида бронза кою остаханәсе мирас итеп күчкән, анда ул Флоренция яклаучылары заказлары буенча бронзадан зур җайдак һәйкәлләр дә, кечкенә сынчыклар да коеп ясаган. 1650 елда Медичиларның сынчылык эшләренә кызыксынуы кими башлагач, Фердинандо сценограф һәм инженер буларак уңышлы карьераны башлаган. Кардинал Джованни Карло де Медичи соравы буенча ул Флоренциядә беренче театр Teatro Della Pergola (урам атамасы буенча: Via della Pergola) проектын тәкъдим иткән. Ул шулай ук декорацияләр һәм театр җиһазлары проектларын эшләгән. Аның театрда тәҗрибәсе сарай яны спектакльләренең уңышларына ярдәм иткән һәм ул Медичиларның дини церемонияләр һәм гаилә тантаналары баш декораторы итеп билгеләнгән булган. 1656 елда Фердинандо Такка Тоскан герцоглыгының барлык биналарның һәм фортификацион корылмаларның  инженеры итеп билгеләнгән булган. .
Флоренциядән тыш, Фердинандо Такка Мадридта эшләгән, 1640 елда Испания короле Филипп IV-нең җайдак бронза сынын барлыкка китерүне тәмамлаган. Пратода (Тоскана) ул кафедраль собор өчен Распятие барлыкка китергән. Яңа акведук төзү белән бәйле 1660 ел тирәсендә Такка Пратода дүрт шәһәр фонтанын барлыкка китергән, аларның икесе сакланып калган.
Фердинандоның үлеменнән соң аның Флоренциядә остаханәсе Джованни Баттиста Фоджинига күчкән.
## Галерея
 
Standing Child (Possibly a Young St. John the Baptist) MET ES2081.jpg|Малай сынчыгы (яшь Иоанн Чукындыручы?). Як. 1665. Бронза. Метрополитен-музей, Нью-Йорк
Two Men Wrestling MET DP-735-001.jpg|Көрәшчеләр. 1680-енче еллар. Бронза. Метрополитен-музей, Нью-Йорк
Hércules y el centauro (Taller de Ferdinando Tacca).jpg|Геркулес һәм кентавр (? остаханәсе). Бронза. Прадо, Мадрид
Ferdinando tacca, crocifisso (1651, da s. lucia al prato) 01.jpg|Распятие. 1651. Санта-Лючия-суль-Прато чиркәве, Флоренция
Ferdinando tacca (scuola), crocifisso, in cartapesta, 1690-1710 ca. 02.jpg|Распятие. 1690 һәм 1710 еллар арасында. Агач. Монтесенарио монастыре, Тоскана
Prato, fontana del Bacchino.jpg| Вакх фонтаны. 1659—1665. Прато
Piazza san Francesco con la fontana dei delfini in primo piano.jpg|Дельфиннар фонтаны. 1658—1666. Сан-Франческо мәйданы, Прато

## Искәрмәләр

Төркем:Рәссамнар
Төркем:Инженерлар
Төркем:Архитекторлар
ئ

ئ(татарчадан "кыска йәй" һәм "һәмзәле йәй") ي(Йә) хәрефе мәга һәмзә. 

Иске имлянең җәдиди чорында Мөхетдин Курбангалиев тарафындан сүз уртасында һәм ахырында [ы] авазын белдермәк өчен тәкъдим ителгән.

## Чыганаклар


Төркем:Иске имля әлифбасы
Төркем:Татар гарәп язуын кулланган мәкаләләр
Сәгыйт Рәмиев, Шәехзадә Бабич. Әсәрләр

**Сәгыйт Рәмиев, Шәехзадә Бабич. Әсәрләр** - 2005 елда Мәгариф нәшриятында басылган китап. Китапка танылган татар шагыйрьләре Сәгыйт Рәмиев һәм Шәехзадә Бабич төрле елларда иҗат ителгән шигъри  әсәрләре тупланган. Китапның тиражы 3000 д.
Төркем:2005 ел китаплары   
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Мәгариф нәшриятында басылган китаплар Төркем:Шәехзадә Бабич
Диләрә Галиуллина

**Диләрә Мәгъзум кызы Галиуллина** - тарих фәннәре кандидаты, Казан (Идел буе) федераль университетының Халыкара элемтәләр, тарих һәм Көнчыгыш илләрен өйрәнү институтының Ватан тарихы кафедрасы доценты. 50 фәнни хезмәт, шул исәптән 3 монография авторы (автордашы). Фәнни өйрәнү-тикшеренүләре өлкәсе: XIX гасыр ахыры -  XX гасыр башы татар халкы тарихы, тарихи чыганаклар.
## Китаплары, хезмәтләре
* 2016 ел - Татар "Әлифба"сы: үткәне һәм бүгенгесе. (автордашы - Алла Сальникова) 
## Сылтамалар
Галиуллина Диляра Магзумовна Казанский федеральный университет

Төркем:Татар галимнәре
Алга мәчете (Сарман районы)

**Алга мәчете**, «Өмет» мәчете () ― Татарстанның Сарман районы Саклаубаш  керүче  Алга авылында урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (мәчет). Татарстан мөселманнары Диния нәзарәтенең Сарман районы мөхтәсибәте карамагында.

## Тарих
1929―1930 елларда нигезләнгән һәм 1935 елдан ― Ворошилов, 1957 елдан – Яңа Юл, 1959 елдан ― Сарман районнары составына кергән Алга авылында әүвәл мәчет булмаган. Авыл 1957 елның март аенда оештырылган «Нөркәй» совхозының 6нчы бүлекчәсе булып яшәп алган, аннары 1965 елның мартында оештырылган һәм 1995 елда гамәлдән чыгарылган «Тукай» совхозы составына кергән. 1998 елның мартында «Тукай» совхозын бүлү нәтиҗәсендә ике авыл хуҗалыгы кооперативы ― «Саклаубаш» һәм «Өчиле» оештырылган. XXI гасыр башында авылда бик күп ташландык өйләр барлыкка килгән. Мәчет янәшәсендәге авыл мәдәният йорты (клубы) шулай ук ташландык хәлдә.

2004 елда авылда «Өмет» исеме белән аталган мәчет ачылган.

## Тасвирлама
Бер катлы җыйнак агач бина авылның урманга («Саклаубаш Дачасы») чыгып китә торган урамы очында салынган (Мөслим районы белән чиктә). Тәбәнәк кенә манарасы өй түбәсендә урнашкан. Мәчет 30лап кешене сыйдыра. Бинага газ кергән булган, хәзер өзелгән, утын ягып җылытыла. Электр кергән. Су кермәгән.

## Имам
Ачылганнан алып (2004) имамлык вазифасын Фәйзрахман хәзрәт Абдуллин алып бара .

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Сандугачлар моңы булып Сарман кала хәтердә. К.: АО «ИД Казанская Недвижимость», 2020. ISBN 978-5-6044058-7-1
* *Д. Кашапова, Н. Мәхмүтов, Ф. Салихова*. Гасырларны бәйләүче азан авазы. Сарман, 2022, 91нче бит.

## Сылтамалар
*  Ойконим: Алга.  ИЯЛИ им. Г. Ибрагимова АН РТ

## Моны да карагыз
* Мортыштамак мәчете

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:2004 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Сарман районы мәчетләре
Татарлар: халык исәбен алу һәм сәясәт

**Татарлар: халык исәбен алу һәм сәясәт** - Дамир Исхаковның 2010 елда Татарстан китап нәшриятында басылган китабы. Татар халкының этник тарихына багышланган бу хезмәттә  татарларның барлыкка килүе, аларның Урта гасырларда һәм милләт оешу дәверендәге этник үсеш проблемалары турында сүз бара. Китапта гомуммилли этноним һәм милли үзаң  формалашу мәсьәләсенә, аларны үстерүдә татар зыялыларының тоткан урыннарына  игътибар бирелә. Моннан тыш татарлар арасында XVIII-XX гасырларда барган демографик процессларга күзәтү ясала, 2002 елгы Бөтенрусия халык исәбен алу мәгълүматлары анализлана. Китап ике телдә (татар һәм рус) басыла. Китапның тиражы 2000 д.
## Сылтамалар
Төркем:2010 ел китаплары   
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Шигърият дөньясына сәяхәт

**Шигърият дөньясына сәяхәт. Фольклордан язма шигырьгә күчеш тарихыннан** - Марсель Бакировның 1999 елда Татарстан газета-журналлар нәшриятында басылган китабы. Китапның тиражы 1000 д.
## Эчтәлек
* Кереш
* Беренче бүлек. Төрки-татар шигырьләренең елга башы
# Орхан-Енисей язмалары поэзияме?
# Фольклордан - язма поэзиягә
* Икенче бүлек. Көчәйтелгән басымлы шигырь һәм төрки аруз.
# Борынгы ритмик система эзеннән
# Йогынты - читтән, җирлек - үзебездән
# Гарәп һәм фарсы арузының теоретик нигезләре
# Поэзия һәм музыка - игезәкләр
# Төрки арузның үзенчәлекләре
# Татарлар да катнашкан
Төркем:Идел-пресс нәшриятында басылган китаплар
Төркем:1999 ел китаплары
Төркем:Татарча китаплар
1917 Октябрь инкыйлабы вә төрк-татар Милләт Мәҗлесе

**1917 Октябрь инкыйлабы вә төрк-татар Милләт Мәҗлесе (Эчке Русия вә Себер мөселманнарының Милләт Мәҗлесе. 1917-1919)** - 2008 елда Надир Дәүләтнең Җыен һәм Милли китап нәшриятларында басылган китабы. Китапның тиражы 1000 д.
Төркем:2008 ел китаплары   
Төркем:Татарча китаплар  Төркем:Милли китап нәшриятында басылган китаплар Төркем:Җыен нәшриятында басылган китаплар
Репрессияләнгән татар әдипләре (китап)

**Репрессияләнгән татар әдипләре** - Рафаэль Мостафинның 2009 елда Татарстан китап нәшриятында басылган китабы. Китапның тиражы 2000 д.
## Эчтәлек
* Онытырга ярамый
* Фаҗигале язмыш (М. Шабай)
* "Өзелергә җитеп сыкрый күңелем..." (Фатих Кәрим)
* Хыянәт (Фәтхи Бурнаш)
* Кара  әләм (С. Рәфыйков)
* Үкенечле ачы сагыш уята торган язмыш (Г. Мөхәмитшин)
* Иң авыр елларда (Хәсән Туфан)
* Олы әдипме, "кызыл кыңгырау"мы? (Г. Толымбай)
* Катлаулы шәхес (С. Атнагулов)
* Тарих хөкеме нәрсә әйтер? (Л. Гыйльми)
* Батыр йөрәклеләр, чын көрәшчеләр дә булган... (А. Тимергалин)
* "Кыш сайрамый сандугач..." (С. Батыршин)
* Шамил Усманов турында өч риваять
* ГПУ тозагында (С. Сүнчәләй)
* Язучы-диссидент Салих Баттал иҗаты турында
* "Мин ике мәхшәр аша үттем..." (М. Әмир)
* Галимҗан Ибраһимовның соңгы көннәре.
* Гомәр Гали фаҗигасе.
* Ике олы әдип элемтәсе (Г. Ибраһимов, Г. Гали)
* Репрессияләнгән башка татар язучылары турында кыскача белешмә
** Фәхрелислам Агиев
** Әсгать Айдар
** Гыйлемдар Баембәтов
** Зариф Бәшири
** Сафа Борһан
** Мәхмүд Бөдәйли
** Җамал Вәлиди
** Гальгаф
** Г.Газиз
** Мәхмүт Галәү
** Аяз Гыйләҗев
** Газиз Иделле
** Гата Исхакый
** Мансур Крыймов
** Фатих Кәрими
** Ярлы Кәрим
** Галимҗан Нигъмәти
** Кави Нәҗми
** Гали Рәхим
** Мәҗит Рәфыйков
** Ибраһим Салахов
** Фатих Сәйфи-Казанлы
** Гурий Тавлин
** Кәрим Тинчурин
** Сәрвәр Әдһәмова
** Садри Җәләл
Төркем:2009 ел китаплары   
Төркем:Татарча китаплар 
Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Төркем:Репрессияләнгән татарлар
Уильям Шекспир. Сайланма әсәрләр

**Уильям Шекспир. Сайланма әсәрләр: 2 томда** - 2006 елда Татарстан китап нәшриятында бөек инглиз драматургы Уильям Шекспир (1564-1616) әсәрләренең кайбер әсәрләрен тупланып басылган китаплар.  Кереш сүз авторы - Юныс Сафиуллин. Китаплар татар театрының 100 еллыгы уңаеннан чыгарылды. Беренче томның тиражы 2000 д.
## 1 том эчтәлеге
* Шекспир тәрҗемәләрдә. Юныс Сафиуллин
* Король Лир. Илдус Әхмәтҗанов тәрҗемәсе.
* Антоний һәм Клеопатра. Илдус Әхмәтҗанов тәрҗемәсе.
* Ромео һәм Джульетта. Илдус Әхмәтҗанов тәрҗемәсе.
* Тискәрегә - авызлык. Зөлфәт тәрҗемәсе
* Ричард III. Шәрәф Мөдәррис тәрҗемәсе.
Төркем:2006 ел китаплары   
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Идегәй: Татар халык дастаны (китап)

**Идегәй: Татар халык дастаны** - Татарстан китап нәшриятында 1994 елда басылган китап. Дастанның бу басмасы вакытында матбугатта чыккан, шулай ук Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм тарих институты фондында сакланган вариантлары нигезендә эшләнде, кайбер фактик һәм текстологик төгәлсезлекләрдән арындыру максатыннан чыгып, төзәтмәләр керделде. Китапның рәссамы Рушан Шәмсетдинов.  Китапның тиражы 10000 д.
Төркем:1994 ел китаплары   
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Салах Межиев

**Салах Межиев**, Салах Митаевич Межиев (, *[[1977 ел]]ның [[10 гыйнвар]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[Чечен-Ингуш АССР]], [[Грозный]], Мичурино*) ― дин әһеле, Чечня Республикасы мөселманнарының Диния нәзарәте рәисе һәм мөфти (2014 елдан). Төньяк Кавказ мөселманнарының координация үзәге рәисе (2024 елдан). Чечня Республикасы Каһарманы (2024).

## Тәрҗемәи хәле
1977 елның 10 гыйнварында Чечен-Ингуш АССР башкаласы Грозный шәһәренең Мичурино шәһәр яны бистәсендә туган. 1982 елның сентябреннән 1993 елның июнь аена кадәр шунда ук 16нчы урта мәктәптә укыган. 10 яшеннән өйдә күренекле чечен дин белгечләреннән (алимнардан) гарәп теле һәм ислам фәннәрен өйрәнгән.

## Хезмәт юлы
1996 елдан ― Грозный шәһәренең Мичурино шәһәр яны бистәсендә «Имам Газали исемендәге Ислам мәдрәсәсе» дини белем бирү учреждениесендә укытучы, аннары әлеге мәдрәсә ректоры.

2005 елда Чечня Республикасы мөфтие карары белән Чечня Республикасы мөфтие киңәшчесе вәкаләтләре бирелгән. 2007 елның 20 февраленнән 2014 елның 11 июнендә кадәр Чечня мөфтие урынбасары вазыйфасында булган.

2014 елның 11 июнендә Чечня Республикасы мөселманнары съездының бертавыштан кабул ителгән карары белән Чечня Республикасы мөфтие, «Чечня Республикасы мөселманнары Диния нәзарәте» үзәкләштерелгән дини оешмасы рәисе итеп сайланган.

2017 елның 19 апрелендә Төньяк Кавказ мөселманнарының координация үзәге (КЦМСК) утырышында Совет әгъзаларының бертавыштан кабул ителгән карары белән КЦМСК Рәисенең беренче урынбасары итеп сайланган.

Чечня Республикасы Башлыгы Рамзан Кадыйровның 2014 елның 20 июнендәге 126-рг номерлы боерыгы белән Чечня Республикасы Башлыгы киңәшчесе вазыйфасына билгеләнгән.

2019 елның 25 декабреннән Чечня Республикасы мөселманнары съездының бертавыштан кабул ителгән карары белән икенче срокка Чечня Республикасы мөфтие, Чечня Республикасы мөселманнары Диния нәзарәте рәисе итеп сайланган.

2024 елның 28 сентябрендә Төньяк Кавказ мөселманнарының координация үзәге рәисе итеп сайланган.

## Дини карашлары
 тарикатеның  суфи вирдына карый һәм ваһһабичылыкның теләсә нинди формасын тыю тарафдары булып тора.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2024 ― 
* 2019 ― Дуслык ордены (Россия)
* 2017 ― Кадыйров ордены (Чечня Республикасы)
һ. б.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Чечня Республикасы Каһарманнары
Төркем:Дуслык ордены (Россия) кавалерлары
Төркем:Әхмәт Кадыйров исемендәге орден кавалерлары
Төркем:Шәхесләр:Русиядә ислам
Төркем:Чечня мөфтиләре
Әйтем - чәчәк, мәкаль - җиләк: Халык афоризмнары

**Әйтем - чәчәк, мәкаль - җиләк: Халык афоризмнары** - 2002 елда Мәгариф нәшриятында басылган китап. Китапка мәкальләр, канатлы сүзләр, җор сүзләр һәм әйтемнәр тупланды. Китап Төзүчесе - Хуҗиәхмәт Мәхмүтов. Китап  Мәгариф нәшрияты, Г. Ибраһимов исемендәге тел, әдәбият һәм сәнгать институтының халык иҗаты бүлеге белән берлектә, "Энҗе чәчтем - энҗе җыям" дигән сериясендә чыгарылды. Китапның тиражы 4000 д.
Төркем:2002 ел китаплары   
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Мәгариф нәшриятында басылган китаплар
Татарстан Җөмһүрияте: Татар халкының тарихи һәм мәдәни һәйкәлләре (XVIII гасыр ахыры - XX гасыр башы)

**Татарстан Җөмһүрияте: Татар халкының тарихи һәм мәдәни һәйкәлләре (XVIII гасыр ахыры - XX гасыр башы)** - 1995 елда "Фест" нәшриятында (Казан) басылган китап. Авторлары - Радик Салихов, Рамил Хәйретдинов.  Бу китап татар халкының Татарстан Республикасы территориясендә урнашкан тарихи һәм мәдәни һәйкәлләр тасвирламасын тәшкил итә. Китапның тиражы - 5000 данә. 

Төркем:1995 ел китаплары   
Төркем:Татарча китаплар  Төркем:ФЕСТ нәшриятында басылган китаплар
Иоганн Валентин Тишбейн

**Иоганн Валентин Тишбейн** (немец телендә: Johann Valentin Tischbein; 1715 елның 11 декабре, Хайна, Тюрингия— 1768 елның 24 апреле, Хильдбургхаузен, Тюрингия) — немец живописец-портретисты. Зур Тишбейн рәссамнар гаиләсе вәкиле.

## Тәрҗемәи хәле
Рәссамның әтисе Иоганн Генрих Тишбейн (1682—1764) ипи пешерүче булган; аның сигез баласының бишесе рәссам булып киткән. 1729 елдан 1736 елга кадәр Иоганн Валентин живопись һәм рәсем нигезләрен өйрәнгән; башта Дармштадтта сарай яны рәссамы Иоганн Кристиан Фидлердан, аннан соң Кассельдә портретист Иоганн Георг фон Фризедан (1701—1775).
Рәссамның киләсе өч ел дәвамында тормышы турында билгеле түгел, гәрчә, ул, мөгаен, күпмедер вакыт Майнадагы Франкфуртта уздырган. 1739 елда ул Сольмс гаиләсе өчен эшләгән, 1741 елда сарай яны рәссамы итеп билгеләнгән булган. 1744 елдан 1747 елга кадәр Иоганн Валентин Ягсттагы Кирхбергта (Баден-Вюртемберг) Гогенлоэ герцогларының сарай яны живописецы булып хезмәт иткән, анда ул өйләнгән. Ул булган киләсе мәгълүм урын Маастрихт (Голландия) булган, анда рәссам хәрби губернатор Гоббе Эсайас ван Альвадан үзенең алдан килүчеләрнең (күбесенчә үлгәннән соң ясалган)  тугыз портрет сериясенә заказ кабул иткән (хәзерге вакытта Фульдада Фазанери кальгасында күрсәтелә). Маастрихта Иоганн Валентин Тишбейнның улы Иоганн Фридрих Август Тишбейн (1750—1812) туган. Моннан соң тиздән Иоганн-ата һәм аның гаиләсе Гаагага, ә аннан соң Амстердамга күчкән.
1764 елда Тишбейн Германиягә кайткан, шул ук елны ландграфлар Гессен-Дармштадтлыларның театр рәссамы булган. Ул вакытта аның беренче хатыны үлгән һәм 1765 елда ул янә өйләнгән. Соңрак ул Эрнст Фридрих III, Саксен-Гильдбургхаузенлының сарай яны рәссамы булып эшләгән, гәрчә кайвакыт ландграфлык өчен заказлар башкаргалуын дәвам иткән. Иоганн Валентин энесе Антон Вильгельм Тишбейнның остазы булган.

## Галерея

Prinz-von-Sachsen-Hildburghausen.jpg|Принц Йозеф Фридрих фон Саксен- Гильдбургхаузенлы. 1768 елга кадәр. Киндер тукыма, май
Willem Karel Hendrik Friso van Oranje-Nassau, attributed to Johann Valentin Tischbein.jpg|Принц Вильгельм IV Оранлы портреты. 1751. Киндер тукыма, май. Милли музей, Хет Лоо
Portret van Anna van Hannover.jpg|Анна Ганноверлы портреты. Як. 1750. Киндер тукыма, май. Король коллекциясе, Гаага
Johann Valentin Tischbein - Portret van Wilhelm Carel Hendrick graaf van Randwijck - 03261 - Geldersch Landschap.jpg|Вильгельм Карел Хендрик, графа Рандвик графы портреты. 1759. Киндер тукыма, май. Зипендаль кальгасы музее
Ernstfriedrichiiicarlsahibutischbein.JPG|Герцог Эрнст Фридрих III. 1765. Киндер тукыма, май
Johann Valentin Tischbein - Ulrike Frederike Wilhelmine van Hessen-Kassel - Kasteel Middachten.jpg|Ульрика Фредерика Вильгельмина Гессен-Кассельле портреты. Киндер тукыма, май. Миддахтен кальгасы музее
Wilhelm VIII, prince of Hessen-Kassel, painted by Johann Valentin Tischbein, ca 1750.jpg|Вильгельм VIII, Гессен-Кассель принцы. 1750. Киндер тукыма, май. Фазанери кальгасы, Фульда


## Искәрмәләр

Төркем:Рәссамнар
Кемдә моң бар, кемдә хис бар: Татар халык җырлары

**Кемдә моң бар, кемдә хис бар: Татар халык җырлары** - 2001 елда Мәгариф нәшриятында басылган китап. Китапка иң популяр татар халык җырлары туплап бирелде. Китап  Мәгариф нәшрияты, Г. Ибраһимов исемендәге тел, әдәбият һәм сәнгать институтының халык иҗаты бүлеге белән берлектә, "Энҗе чәчтем - энҗе җыям" дигән сериясендә чыгарылды. Төзүчеләр - Ким Миңнуллин, Фатих Урманчеев.  Китапның тиражы 4000 д.
Төркем:2001 ел китаплары   
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Мәгариф нәшриятында басылган китаплар
Русча-татарча мөкәммәл лөгать

**Русча-татарча мөкәммәл лөгать** (**روسچه- تاتارچه مکمّل لغت**) ― Солтан Рахманколый, Габдрахман Кәрәм тарафыннан төзелгән татарча — русча сүзлек.

1912 сәнәдә Казан шәһәренең Әхмәд Гәрәй Хәсәнуф нәшрият йортында 624 битле итеп,

1920 сәнәдә Казан шәһәренең «Гасыр» нәшриятында 680 битле булып чыккан.

## Искәрмәләр


Төркем:Сүзлекләр
Төркем:Татарча китаплар
Вениамин Сидоренко

**Вениамин Сидоренко**, Вениамин Георгий улы Сидоренко (, *[[1938 ел]]ның [[1 декабрь|1 декабре]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[Төмән өлкәсе]], [[Ишем]] ― [[2024 ел]]ның [[6 сентябрь|6 сентябре]], [[РФ]], [[Санкт-Петербург]]*) ― рәссам, скульптор, Россия Рәссамнар берлеге әгъзасы (1981 елдан), сәнгать фәннәре докторы (1995), Россиянең атказанган рәссамы (2005). М. К. Аникушин исемендәге Кронштадт балалар сәнгать мәктәбе укытучысы. Касыймда 2022 елда урнаштырылган Сөембикә ханбикә һәйкәле макеты авторы.

## Тәрҗемәи хәле
1938 елның 1 декабрендә Ишемдә туган. 1958―1961 елларда Ленинград хәрби округында Совет Армиясе сафларында хезмәт иткән. 

В. А. Серов исемендәге Ленинград сәнгать училищесын (ЛХУ) тәмамлаган (1978). Училищены тәмамлагач, хатыны ― булачак сәнгать фәннәре кандидаты Ольга Владимировна белән юллама буенча М. К. Аникушин исемендәге Кронштадт балалар сәнгать мәктәбенә укытырга килгәннәр . 1981 елдан Россия Рәссамнар берлеге әгъзасы.

Вениамин Георгиевич ― күпкырлы рәссам. Ул монументаль әсәрләр тудырган. Бакыр кою пластикасы, кыйммәтле ташларны кисеп ясау ― глиптика стилендә дә эшләгән.

Иҗатында, аерым алганда, скульптура әсәрләрендә төп темалар булып тарихи портретлар, хәзерге автор трактовкасындагы антик һәм Библия сюжетлары торган. Скульптор иҗатында А. С. Пушкин образы өстендә эш аерым урын алып торган.

Мәскәүдә  торгызганда, бу храмның төп горельефларын торгызу өстендә эшләгән.

Санкт-Петербург, Мәскәү, Кронштадт, Донской һәм Ораниенбаум шәһәрләре өчен берничә монументаль әсәр булдырган.

Скульпторның иҗади эшләре , , Третьяков галереясендә, Санкт-Петербург шәһәрендәге А. С. Пушкин музеенда, Ярославль, Сочи, Екатеринбург, Барнаул шәһәрләре музейларында, Париждагы Рус сәнгате музеенда, Берлин, Равенна, Хельсинки һәм Саппоро шәһәрләрендә саклана.

А. С. Пушкинга багышланган медальләр сериясе өчен шагыйрьнең тууына 200 ел тулу уңаеннан Пушкин медале белән бүләкләнә. Ораниенбаумдагы музей-тыюлык өчен ясалган А. Д. Меншиков портреты Кенәз А. Д. Меншиков фонды медале белән билгеләп үтелгән.

2024 елның 6 сентябрендә Санкт-Петербургта 85 яшендә вафат булган.

## Сөембикә һәйкәле
 
 
2022 елның 7 июнендә Касыйм шәһәрендә куелган, 10 июньдә ачу тантанасы узган, 2022 елда Идел буе Болгары халыклары ислам динен кабул итүнең 1100 еллыгы, Касыйм шәһәренең 870 еллыгы, Касыйм ханлыгының 570 еллыгы уңаеннан урнаштырылган Сөембикә ханбикә һәйкәленең макеты авторы.

Рязань өлкәсе мөселман өммәте тормышында актив катнашканы, Россия халыкларының мәдәни мирасын саклауга һәм милләтара һәм динара мөнәсәбәтләрне үстерүгә керткән зур өлеше өчен В. Г. Сидоренко Россия мөселманнарының «Казанышлары өчен» медале белән бүләкләнгән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
;Мәкаләләр
* *Гөлнур Сафиуллина*. Саумы, Сөембикә-ханбикә! «Сөембикә», 2024 ел, октябрь, 24-27нче бит.

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча рәссамнар
Төркем:Н. К. Рерих исемендәге Санкт-Петербург сәнгать училищесын тәмамлаучылар
Төркем:РФ атказанган рәссамнары
Berkli (fort)

**Berkli fortı** () —  utrawındağı tarixi xärbi fort.  okrugında  gavanenä kerü urınında urnaşqan. Fort 1704 yılda tözelgän häm XVIII ğasır urtasında kiñäytelgän.

## Tarixı
Berkli fortı 1704 yılda İngliş-Harborğa kerü urınında tözelgän. Başta ul kirtälängän territoriädän, qapqadan häm qarawıl binasınnan torğan ğadi fortifikatsiä qorılması bulğan.

1745 yılda Berkli fortı, İngliş-Harbornıñ  üsterü belän, şaqtıy kiñäytelgän häm modernizatsiälängän. Yaña batareyanıñ berençe yartısı Antigua xökümäte tarafınnan tözelgän. İkençe yartısı kommodor  komandalawında patşa flotı tarafınnan tözelgän. Nowlz süzlärençä, ul Antigua xökümäte tözeleşne finanslawnı däwam itüdän baş tartqannan soñ tözeleşne tämamlarğa totınğan. Näticädä batareyanıñ ike yartısı ike törle arxitektura häm taktik stildä tözelgän. Britaniä xökümäte britaniälelärne batareya tözeleşen tämamlawğa cälep itkän öçen kommodor Nowlznı tänqitlägän häm wazifasınnan töşergän, alar monı Antigua xökümäteneñ burıçı dip sanağan.

1740-yıllarda kiñäytelgännän soñ Berkli fortında sklad häm qarawıl binası bulğan, şulay uq 29 qoral: 19 urnaştırılğan tup belän häm xärbi-diñgez flotına qarağan 10 qoraldan torğan östämä batareya belän qorallanğan bulğan. Monnan tış, fortnıñ timer çılbırı bulğan, ul  yağınnan gavanğa kerü aşa tartılğan ide. Qorablar gavanğa kermäsen öçen, çılbırnı kütärergä mömkin ide.

1783 yılda Antigua xökümäte fortnı Britaniä flotına tapşırğan. 1807 yılda britaniälelär fortqa darı skladı östägännär. Berkli fortı karantin stansiäse bularaq faydalanılğanlığı turında belderülär bar. 1843 yılda cir teträw Berkli fortınıñ baştağı diwarınıñ zur öleşen cimergän.

Berkli fortınıñ xäzerge qaldıqlarına darı skladı, qarawıl binası,  häm anıñ baştağı urınında 1805 yılğı tup kerä.

1984 yılda Berkli fortı Nelson verfe milli parkınıñ öleşe bulğan. 2016 yılda ul UNESCO Bötendönya mirasınıñ öleşe bulğan, çönki UNESCO İngliş-Harbor verfen häm anıñ tiräsendäge xärbi arxeologik häykällärne bergä «Antigua xärbi-diñgez verfe häm anıñ belän bäyle arxeologik häykällär» dip tanığan. 

## Galereya

Файл:Fort Berkeley (5915536801).jpg|Berkli fortı qaldıqları
Файл:Antigua and Barbuda, southern coast.jpg|Yıraqta yarımutrawdağı Berkli fortına küreneş
Файл:Antigua and Barbuda, English Harbour (25).jpg|İngliş-Harborğa küreneş
Файл:English Harbour ~ Antigua.jpg|İngliş-Harborğa kerügä küreneş


## İskärmälär

Төркем:Фортлар
Төркем:Антигуа һәм Барбуда фортлары
Проект:Азия ае 2024

## Катнашучылар
Язылган һәм төзәтелгән мәкаләләрне шушы таблицага теркәргә кирәк.

## Конкурстың халык-ара статистикасы
*

## Җирле оештыручы
* 

## Нәтиҗәләр
Станция мәйданы

**Станция мәйданы** ( алдагы исеме: *Урал волонтерлары танк корпусы исемендәге*) - Екатеринбург шәһәренең  Железнодорожный административ округының мәйданы. 

Төньякта тимер юл вокзалы биналары комплексы һәм Вокзальная урамы, көнбатыштан һәм көнчыгыштан биш катлы торак йортлар, көньяктан Челюскинцев урамы.

Станция мәйданы зур транспорт әһәмиятенә ия, аның берничә троллейбус һәм автобус маршрутлары бар. 

## Тарихы
1970-нче елларга кадәр мәйданда трамвай боҗрасы бар иде. Совет чорында Свердловск буенча һәм Свердловск зоопаркына экскурсия автобуслары Вокзал мәйданыннан киттеп тордыләр. 1980-нче елларда аларның машина кую урыны вокзал бинасының төп подъезд алдында иде.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Екатеринбур
Төркем:Россия мәйданнары
Яшелчәләр тиз өлгерә

**Яшелчәләр тиз өлгерә** - 1989 елда Татарстан китап нәшриятында басылган китап. Китапта кыяр, помидор, борыч һәм башка җылы яратучы яшелчә культураларын үстергәндә төрле пленкалы корылмалардан рациональ файдалану турында языла. Китап һәвәскәр яшелчәчеләр өчен чыгарылган. Китапның тиражы 30000 д.
Төркем:1989 ел китаплары   
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Заманалар узган - дастан туган: Дастаннар

**Заманалар узган - дастан туган: Дастаннар** - 2001 елда Мәгариф нәшриятында басылган китап. Китапка дастаннар тупланып бирелде. Китап төзүчесе - Фатих Урманчеев. Китап  Мәгариф нәшрияты, Г. Ибраһимов исемендәге тел, әдәбият һәм сәнгать институтының халык иҗаты бүлеге белән берлектә, "Энҗе чәчтем - энҗе җыям" дигән сериясендә чыгарылды. Китапның тиражы 4000 д.
## Эчтәлек
* Дастаннардан килгән могҗиза
* 1 бүлек. Мифологик фикерләүдән башлап
** Түләк
** Йиртөшлек
* 2 бүлек. Һәр дастанның төп фикере - батырлык
** Ак Күбек
** Җик Мәргән
** Чура батыр хикәяте
* 3 бүлек. Мәхәббәт тә дастаннардан читтә калмас
** Кузы Күрпәч белән Баян-сылу
* 4 бүлек. Кол Галидән - гасырларга күчеп
** Йосыф китабы
** Сәйфелмөлек
** Бүз егет
* Дастаннарда калган теркәләп
Төркем:2001 ел китаплары   
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Мәгариф нәшриятында басылган китаплар Төркем:Дастаннар
Нәниләргә бүләк. Җыентык

**Нәниләргә бүләк. Җыентык: Табышмаклар, такмаклар, әкиятләр, шигырьләр, кыска хикәяләр** - 1985 елда Татарстан китап нәшриятында басылган китап. Җыентыкта балаларда туган илгә, табигатькә мәхәббәт уятучы, хезмәткә аңлы мөнәсәбәт тәрбияләүче шигырьләр, әкиятләр, кыска хикәяләр тупланды. Төзүчесе Наилә Вәлитова. Китапның тиражы 30000 д.
Төркем:1985 ел китаплары   
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Иртеш таңнары

**Иртеш таңнары** - Якуб Зәнкиевның 1994 елда Татарстан китап нәшриятында басылган романы. Бу романда себер татарларының тарихы, үткәннәре гыйбрәтле язмышлар аша мавыктыргыч рәвештә бәян ителә. Китапның тиражы 16000 д.
Төркем:1994 ел китаплары   
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Барбуда

**Барбуда** () — Кариб диңгезенең Кече Антиль утраулары төркемендә урнашкан утрау. Антигуа һәм Барбуда дәүләтенең утрауларының берсе. Халыкның төп өлеше Кодрингтон шәһәрендә яши. Халкы — 1634 кеше (2011).

## Географиясе
Барбуда Антигуадан төньякка 40 км ераклыкта урнашкан, утраудан көньякта Монсеррат һәм Гваделупа утраулары, төньякта һәм көнбатышта Невис, Сент-Китс, Сен-Бартелеми һәм Изге Мартин утраулары урнашкан. Утрауның мәйданы 161 км2 тәшкил итә, иң югары ноктасы — төньяк-көнчыгышта урнашкан Линдсей тавы (44 м). Берничә мәгарә бар.

Утрауның күп өлеше урман белән капланган, фауна һәм флора Антигуага караганда яхшырак саклана. Лагуна-тыюлыкта фрегатлар яши. Утрауда елгалар һәм күлләр юк, саф су чишмәләрдән алына.

Барбуда утравы субтропик климатка ия, температура 18 °C — 45 °C арасында үзгәрергә мөмкин. Ел дәвамында уртача 1000 мм явым-төшем була.

## Тарихы
Колумбның икенче экспедициясе утрауга 1493 елда килгәндә, анда араваклар яшәгән. Испания һәм Франциянең беренче поселклары Бөекбританиягә караган, ул 1666 елда утрауда колония нигезли.

1685 елда утрауны Кодрингтон бер туганнар арендага бирелә, алар шул ук исемдәге шәһәрне нигезли. Кодрингтоннар гаиләсе утрау җирләрен азык-төлек үстерү өчен куллана, шулай ук Антигуадагы үз шикәр плантацияләренә коллар ташыйлар. 1740 елларда утрауда берничә кол күтәрелеше була, алар 1834 елда азат ителәләр.

1981 елның 1 ноябрендә утрау Милләтләр Берләшмәсе әгъзасы Антигуа һәм Барбуданың аерылгысыз өлеше буларак бәйсезлек ала. 1989 елгы сайлауларда Барбуда бәйсезлеге өчен хәрәкәт милли парламентта урын алырга бик аз тавыш ала (71).

2017 елда «Ирма» давылы вакытында утрау инфраструктурасының 95%-тан артыгы җимерелгән. 2019 елга халыкның күпчелеге утрауга әйләнеп кайткан.

## Туризмы
Барбуданың климат үзенчәлекләре, кеше кулы тимәгән пляжлар һәм географиясе күп еллар дәвамында туристларны җәлеп итә. Барбуда Кодрингтон аэропорты белән хезмәттәшлек итә, шулай ук Антигуа белән паром элемтәсе була. Актив ял итү төрләре йөзү, дайвинг, балык тотуны үз эченә ала. 2017 елның августына утрауда ике генә курорт калган, «Ирма» ураганына кадәр тагын берничәсе төзелергә планлаштырылган.

Популяр истәлекле урыннар арасында фрегатлар тыюлыгы, Мартелло манарасы, XIX гасыр форты һәм ике ташлы петроглифлар индеецлар мәгарәсе бар. Башка истәлекле урыннар арасында Дарби мәгарәсе, Хайленд-хаус (*Виллибоб* дип атала), XVIII гасыр Кодрингтон гаиләсе йорты җимерекләре һәм бай гаиләләрне коллардан аерып торган аерылу стенасы бар.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
*  

## Сылтамалар

* Рәсми сайт 
Төркем:Антигуа һәм Барбуда
Sent-Cons

**Sent-Cons** () — Antigua häm Barbuda däwläteneñ başqalası, iñ zur şähäre häm töp portı,  administrativ üzäge.

## Tarixı
Sent-Consqa 1632 yılda ingliz kolonistları nigez salğan häm 1667 yılda şähär Antigua häm Barbudadağı Angliä bilämäläreneñ administrativ üzäge bulğan. XVIII ğasırdan başlap  bazası bulıp xezmät itkän. Üz tarixı däwamında berniçä tapqır stixiäle bäla-qazalardan intekkän, şular isäbenä 1690 häm 1843 yılğı cir teträwlär, 1769 yılğı yanğın häm 1847 yılğı ğarasat kerä. XVIII ğasır urtasına şähärdä  eşkärtügä yünälderelgän şaqtıy üsterelgän sänäğät bulğan, çönki bu kultura iñ zur tabış birgän. Plantatsiälärdä häm zavodlarda eşläw öçen Afrikadan qollar kiterelgän, alarnıñ toqımnarı xäzerge waqıtta ilneñ töp xalqın täşkil itä. 1834 yılda qollıq beterelgän, ämmä Sent-Consta elekkege qollarnıñ yäşäw şartları tağın yöz yılğa yaqın qänäğätlänerlek tügel bulıp qalğan.

Şähär iqtisadı 1930-yıllar krizisı waqıtında, şikärgä dönyaküläm ixtıyac kimegäç, citdi zıyan kürgän. 1958 yıldan 1962 yılğa qädär Sent-Cons  sostavında bulğan, ä annarı Böyekbritaniä belän assotsiatsiälängän däwlätkä kergän.

1981 yılda, Antigua häm Barbuda bäysezlek alğaç, Sent-Cons yaña däwlätneñ başqalası bulğan. 1995 yılda şähär  citdi zıyan kürgän. Turistlıq infrastrukturası ayıruça zur yuğaltular kiçergän.

## Xalqı
2011 yılğı canisäp mäğlümatları buyınça, Sent-Consta 22,2 meñ keşe yäşägän — xalıq sanınıñ 2001 yılğı canisäp belän çağıştırğanda 9%qa kimüwe. Sent-Consta başqa illärdä tuğan xalıqnıñ iñ yuğarı protsentı bilgelängän (böten il öçen 30,4% kürsätkeç bulğanda 36,6%). 22 meñ keşedän 23% (5 meñnän az ğına artığraq) 14 yäşkä qädärge balalar häm yaşüsmerlär täşkil itkän, 8% (1,8 meñ) — 65 yäş häm annan ölkänräk keşelär. Şähärdä 7,9 meñ yort xucalığı isäplängän, alarnıñ yartısınnan artığında 2dän 4kä qädär keşe bulğan.

Din totuçılarnıñ küpçelege — ; şulay uq katoliklar, , ,  oçrıy.

## İskärmälär

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:1632 елда нигезләнгән торак пунктлар
Төркем:Антигуа һәм Барбуда шәһәрләре
Казлар-аккошлар: рус халык әкиятләре

**Казлар-аккошлар: рус халык әкиятләре** - 2014 елда Татарстан китап нәшриятында басылган китап. Китапта рус халык әкиятләре туплап бирелде. Төзүчесе Талия Шакирова, рәссамы Диләрә Нәүрузова. Китапның тиражы 2500 д.

Төркем:2014 ел китаплары
Төркем:Татарча китаплар
Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Ай юрганы: Дөнья халыклары әкиятләре

**Ай юрганы: Дөнья халыклары әкиятләре** - 2011 елда Татарстан китап нәшриятында басылган китап. Китапта дөнья халыклары әкиятләре туплап бирелде. Тәрҗемәчесе һәм төзүчесе Разил Вәлиев, рәссамы Диләрә Нәүрузова. Китапның тиражы 5000 д.

Төркем:2011 ел китаплары
Төркем:Татарча китаплар
Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар