Серкә

**Серкә —**  орлыклы үсемлекләрнең серкә бөртекләре төркеме . Серкә бөртеге - микроспорангийда микроспорадан үсә торган һәм серкәләнү, ягъни орлык бөресендә урнашкан ана гаметофитны аталандыру функциясен башкара торган ата гаметофит. Үсемлекләр тарафыннан серкә бүлеп чыгару процессы *серкәләү* дип атала.

## Төзелеше
Серкә серкәчнең өлешләре булган серкәлекләрдә үсә. Яшь серкәлекнең тышкы кутикулага янәшә катламы пәрдәләр белән ике катламга бүленә, аның тышкы өлеше серкә камерасының стенасын барлыкка китерә, ә эчке өлеше серкә җитештерүче яки серкә ана күзәнәкләреннән торган археспориумны барлыкка китерә. Аннары серкәнең ана күзәнәкләре гадәттә зурая һәм стеналарын калынайта. Алар я бер-берсе белән тоташкан килеш калалар (күпчелек ике өлешле үсемлекләрдә), яки аерылалар (күпчелек бер өлешлеләрдә). Аннары һәр серкә җитештерүче күзәнәк дүрт махсуслаштырылган серкә җитештерүче күзәнәккә бүленә, я икегә кабат-кабат бүленеп (бер өлешлеләрдә), яки барлыкка килгән дүрт үзәк тирәсендә дүрт күзәнәк тышчасы барлыкка килеп (күпчелек ике өлешлеләрдә). Һәр махсуслаштырылган серкә җитештерүче күзәнәкнең эче яңа тышча, спородерма белән әйләндереп алына, ул калын тышкы катламга, экзинага, һәм эчке катламга, интинага, аерыла. Наратбашлар, абагалар һәм мүкләр спораларының экзинасы өстендә перина яки периспора дип аталган тагын бер катлам бар. Спородерманы өйрәнү палинология дип атала, ә серкәнең эчке өлешен эмбриология өйрәнә  .

Нәтиҗәдә барлыкка килгән күпчелек серкә күзәнәкләре тиздән тулысынча аерыла, ләкин кайвакыт алар дүртәүләп (тетрадалар) тоташкан килеш калалар - мәсәлән, күп орхидеяларда (оялаш уты), җикән камышында, аннонада, рододендронда. Orchideae кабиләсеннән булган орхидеяларда серкә күзәнәкләре күп санда серкә тәнчекләренә берләшкән (), алар, үз чиратында, бер-берсе белән бер массага, ягъни поллинийга тоташып, бөтен серкә камерасын тутыралар. Шул ук хәл күп Asclepiaceae ларда күзәтелә.

Серкә күзәнәкләренең зурлыгы 0,0025 дән 0,25 мм га кадәр. Алар, нигездә, эллипсоид яки сферик формада, кайвакыт кырлы яки почмаклы. Тышкы катлам, экзина, еш кына төрле скульптуралар, мәсәлән, тараклар, төерчәләр, энәле үсентеләр һ.б. белән капланган, ләкин кайвакыт коры һәм шома була. Спородермада тишек яки диафрагма дип аталган җиңел сузыла торган өлкә булырга мөмкин. Күп кенә ылыслы агачларның серкәсендә һава капчыклары бар, алар спородерманың үсентеләре, һәм серкәнең очуын җиңеләйтү өчен хезмәт итәләр  .

## Үсемлекләрдә әйләнә-тирә мохит турындагы мәгълүматны тапшыручы буларак, чәчәк серкәсе
Классик генетика буенча, чәчәк серкәсе генетик мәгълүматны гына йөртә, һәм ана чәчәккә барып җиткән чәчәк серкәсе күләме мөһим түгел, чөнки бер чәчәк серкәсе бөртеге орлыклану өчен җитә. 1977 елда В. Геодакян ана чәчәккә барып җиткән чәчәк серкәсе күләме яшәү мохитендәге вәзгыять турында экологик мәгълүмат та йөртергә мөмкин дип фаразлаган  . Чәчәк серкәсенең күп булуы оптималь мохит шартларын күрсәтә (яшәү мохите үзәге, күп ата үсемлекләр, яхшы үсеш шартлары һәм һава торышы), ә аз күләмдәге чәчәк серкәсе, киресенчә, уңайсыз шартлар турында мәгълүмат йөртә: бу я популяция тыгызлыгы кискен төшкән перифериядә, яки ата үсемлекләрне юкка чыгаручы экстремаль шартлар булганда.

Серкә күләме үсемлек популяциясенең җенес нисбәтен, таралуын һәм җенес диморфизмын билгели ала. Серкә күләменең югары булуы бу үзенчәлекләрнең кимүенә һәм популяциянең тотрыклылануына китерә. Серкә күләменең түбән булуы бу үзенчәлекләрнең артуына һәм популяциянең тотрыксызлануына китерә.

Икенчел җенес нисбәтенең серкә күләменә бәйлелеге өч семьялыкка караган дүрт икеөйле үсемлек төрендә расланган: кузгалак (Карабодайчалар)  , черемчел (Caryophyllaceae)  , киндер (Cannabis sativa  һәм япон колмагы (Humulus japonica )  . Серкә күләме арткан саен, нәселдәге ата үсемлекләр саны кими һәм киресенчә. Серкә күләме үсемлекләрнең утырту тыгызлыгына бәйле, шуңа күрә тыгыз утыртуларда ана үсемлекләрнең өлеше артырга тиеш.

Токым фенотиплары төрлелегенең серкә күләменә бәйлелеген Д. Тер-Аванесян 1949 елда мамык, сыер борчагы һәм бодайда ачкан. Өч төрдә дә аз күләмдә серкә белән ашланганда токымнар төрлелегенең артуы күзәтелгән  .

## Бал кортлары тормышында чәчәк серкәсенең роле

Бал кортларының аяклары аша үткәннән соң, серкә тузаны кәрәз ипиенә, ягъни бал кортлары җыеп, үз ферментлары белән эшкәрткән серкәгә әйләнә.

Кәрәз ипие (умарта кортлары серкәсе) - умарта кортлары колониясе өчен икенче иң күп кулланыла торган һәм иң мөһим азык-төлек продукты. Умарта кортлары мөһим азык чыганагы булган чәчәк серкәсен туплау өчен күп тырышлыклар куялар.

Хайваннар дөньясындагы азык чылбырының бер өлеше буларак, серкә - аксымнар, күп витаминнар, кыйммәтле минераллар һәм кирәкле ирекле аминокислоталарның тулы спектрын үз эченә алган табигый концентрат. Гомуми аминокислота составы буенча, серкә башка аксымга бай ризыкларга - ит, сөт һәм йомыркага охшаган . Ашлама серкәнең аксым күләмен арттыра. Уртача алганда, ике еллык күзәтүләр барышында кызыл тукранбаш контроль үсемлекләренең серкәсендә 24,3% аксым, ә көнчыгыш мәгендә 33,4%, ә ашлама белән эшкәртелгән үсемлекләрнең серкәсендә 30,8% һәм 36,4% аксым булган  .

Чәчәк серкәсе ярдәмендә кичәге личинканың массасы берничә көн эчендә йөзләгән тапкыр арта, аның канатлары ныгый һәм киңәя, һәм барлык эшләүче бизләр формалаша. Чәчәк серкәсе шулай ук ана бал кортын ашату өчен тәгаенләнгән продукт - ана корт сөтекн ясау өчен чимал булып хезмәт итә.

Умарта кортлары колониясендә серкә, нигездә, ашатучы кортларга кирәк. Алар бу аксым-липидлы азыкны интенсив рәвештә кулланалар, ул ана корт сөтен җитештерү өчен бик мөһим, ул яшь ана корт кортларына һәм беренче өч көндә эшче кортлар личинкаларына да бирелә. Яңа чыккан кортлар шулай ук серкә белән тукланалар: аларның тәннәрендә азот аз һәм алар аксымнар һәм витаминнар таләп итә. Төзүче кортларга серкә балавыз бизләре эшләве өчен кирәк, ә сорыкортларга ул нормаль җенси өлгерү өчен кирәк. Сезон дәвамында умарта кортлары колониясе 35-40 кг серкә җыя һәм ашый.

Бал кортлары тәненең өслегендә антибиотик матдә бар, ул югары үсемлекләрнең серкәләре һәм орлыкларының шытуына тоткарлаучы йогынты ясый. Әдәбиятта тәннәрдән һәм кәрәз ипиеннән төшкән серкә тиз арада шыту сәләтен югалтуын һәм серкәләнү өчен яраксызга әйләнүен раслаучы дәлилләр бар. Моннан тыш, бал кортлары тәненнән төшкән серкәләр төрле вакыт эчендә үлә. 1965 елгы экспериментларда фосфор-калий ашламалары куллану бал кортлары тәнендә урнашкан клевер серкәләренең яшәүчәнлеген 9,5-11% ка сакларга ярдәм итә . Серкәләрнең бал кортлары тәнендә үлүе - кызыклы табигый күренеш. Бер яктан, бу бал кортлары тарафыннан серкә тарату максатына каршы килә, икенче яктан, бу киләчәк буын өчен көчлерәк бөртекләрне сайлау механизмында мөһим булырга мөмкин .

## Серкә бөртекләренең микробиотасы
Төрле үсемлек төрләренең чәчәк бөртекләренең өслегендә бактерияләрнең билгеле бер җыелмасы (микробиом) булуы күрсәтелгән      .

### Серкә бөртекләре микробиотасының оешканлыгы
Серкә микробиотасын метагеномик тикшерү дүрт үсемлек төре өчен чагыштырмача югары төрлелекне күрсәтә. Иенке каен (*Betula pendula*) рапс (*Brassica napus*), арыш (*Secale cereale*) һәм көзге эт үләне *(Colchicum autumnale)* серкәләрендә йөзгә якын гаиләне тәшкил итүче меңнән артык бактерия төренең булуы күрсәтелгән  .

Лаборатория шартларында үстерелгән формаларның бөтен серкә бөртекләре микробиотасында азчылыкны тәшкил итүе әһәмиятле (югарыда телгә алынган үсемлекләр өчен 44 төр, ягъни 5% тан кимрәк) . Шуңа да карамастан, серкә бөртекләре өслегендә үстерелә торган бактерияләр шактый күп: бер грамм серкәгә 106 нән (иенке каен) алып 109 га (көзге крокус) кадәр күзәнәк.

Сканерлаучы электрон микроскопия ярдәмендә чәчәк бөртекләренең өслеген өйрәнү бактерия колонияләрен, шул исәптән биоэлпә рәвешендә оешканнарын да ачыкларга мөмкинлек бирә  .

### Үсемлекләрнең үз микрофлорасы белән үзара бәйләнеше
Үсемлекнең үз микробиомы белән үзара бәйләнештә булуы, аерым алганда, антимикроб пептидлар синтезлавы күрсәтелгән ( )  . Алар арасында иң күп өйрәнелгән һәм, күрәсең, иң киң таралганнары - дефензинга охшаган пептидлар. Шулай итеп, Таль чүл утчыгы (*Arabidopsis thaliana*) цистеинга бай пептидларны кодлаштыра торган якынча 800 генның өч йөзгә якыны дефензинга охшаган пептидларны кодлый торган геннар . Дефензиннар цистеин калдыклары арасында дисульфид күпере булган махсус өченчел структурасы булу белән характерлана.

Антимикроб пептидларның чәчәк серкәсендәге әһәмияте *Arabidopsis thaliana'ның* 300 дефензинга охшаган пептидларының 80е элек кәбестәнең (*Brassica*) чәчәк серкәсеннән аерып алынган дефензинга охшаган PCP-A1 пептидына гомологик булуы белән күрсәтелә  . Берничә антимикроб пептидның килесап тукымаларында рецепторлар белән үзара бәйләнештә булуы аркасында үз-үзен серкәләндерүнең булдырылмавы күрсәтелгән , ләкин аларның чәчәк серкәсе микробиотасында йогынтысы бик аз өйрәнелгән.

*Arabidopsis thaliana* үсемлегендә 800 цистеинга бай пептид генының ким дигәндә 200е эмбрион капчыгында экспрессияләнгән . Бу пептидлар эмбрион капчыгы өчен антимикроб киртә булып тора дигән гипотеза бар. Бу киртә эмбрион капчыгын җимшән аша үтеп керә алырлык бактерияләрдән сакларга мөмкин  .

Шулай ук, кайбер антимикроб пептидларның микроорганизмнардан саклау һәм серкәләнү вакытында үз-үзеңне тану белән бәйле булмаган функцияләре дә ачыкланганлыгын ачыкларга кирәк. Синергид күзәнәктә барлыкка килгән һәм серкәләнү юллары үсешен җитәкләүче берничә пептид өйрәнелгән; эмбрион капчыгына кергәндә серкә көпшәсе ярылуын башлап җибәрүче антимикроб пептидлар да ачыкланган  .

### Хайваннарның үзара бәйләнешендә чәчәк тузаны микробиомының роле
Чәчәк серкәсе микробиомының серкәләүчеләр белән, шулай ук аллергик реакция вакытында кешенең иммун системасы белән үзара бәйләнеше әлегә кадәр аз ачыкланган . Серкә бизгәге табигатен өйрәнүгә зур өлешне Британия табибы Чарльз Харрисон Блэкли кертә .

## Шулай ук карагыз

* Серкәләнү
* Бал
* Бал корты

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
* Косенко Я. Микромир пыльцы // Цветоводство. — 2008. — № 4. — С. 16—17. 
* 
* 
* 
* Пыльца // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Сылтамалар

* Серкә морфологиясе мәгълүмат базасы. Россия Фәннәр академиясенең Комаров ботаника институты
* Австрия җәмгыятенең мәгълүмат базасында якынча 1500 төрдәге үсемлек серкәләренең фотосурәтләре бар, аларны бушлай теркәлгәннән соң карап була.
* 
Төркем:Умартачылык
Төркем:Биология
Төркем:Ботаника
Төркем:Үсемлекләр морфологиясе
Төркем:Тәрҗемәләре тикшерелмәгән битләр