Ингушетия мөселманнары Диния нәзарәте

**Ингушетия мөселманнары Диния нәзарәте** (, ), *рәсми исеме* Ингушетия Республикасы мөселманнарының рухи үзәге () ― Россия Федерациясенең Ингушетия Республикасында 1993 елдан гамәлдә булган үзәкләштерелгән дини оешма (мөфтият). Диния нәзарәте сөнни исламның ингушлар өчен якын булган  тәрикате кануннарын  куллана. Төньяк Кавказ мөселманнарының координация үзәге составына керә. 2019 елдан юридик яктан теркәлмәгән оешма буларак эш итә.

## Тарих

Ингушетия ― Россиянең иң монодини төбәкләренең берсе, анда яшәүчеләрнең 95% тан артыгы үзләрен мөселман дип атый.

1944―1990 елларда Төньяк Кавказда Төньяк Кавказ мөселманнарының Диния нәзарәте (соңгы мөфти Мәхмүд Геккиев) гамәлдә булган. Ул таркалганнан соң, 1989 елда Чечен-Ингуш АССР мөселманнарының Диния нәзарәте барлыкка килгән. 1992 елның 4 июнендә РФ Югары Советы тарафыннан «Россия Федерациясе составында Ингуш Республикасын төзү турында» Закон кабул ителгән. 1992 елның 28 декабрендә Назраньда республика Диния нәзарәтен оештыру съезды уздырылган, анда аның беренче җитәкчесе итеп  сайланган. 1993 елның 5 апрелендә аны мөфти итеп раслаган Ингушетия мөселманнары съезды узган. Магомед Албогачиев җитәкче булган вакытта Диния нәзарәте республика Президенты (1993―2001)  җитәкчелегендәге Ингушетия хакимияте белән актив хезмәттәшлек иткән, республиканың мәчетләрен һәм мөселман оешмаларын контрольдә тоткан, ваһһабичылыкка каршы көрәш белән шөгыльләнгән. Мөфтиятнең 2002―2008 еллардагы республика Президенты  белән мөнәсәбәтләре киеренке булган (Зязиков элек тыелган кайбер мөселман төркемнәрен легальләштерергә тәкъдим иткән). 2004 елда, Назраньга боевиклар һөҗүменнән соң, Албогачиев отставкага киткән, аны мөфтинең беренче урынбасары Иса Хамхоев алыштырган. 2004 елның 8 июлендә Ингушетиянең голәмәләр шурасы утырышында Иса Хамхоев Ингушетия мөселманнарының Диния нәзарәте рәисе ― Ингушетия мөфтие итеп сайланган. 2009 елда икенче срокка, 2014 елның 15 июлендә өченче срокка яңадан сайланган. 2008 елда Ингушетия президенты итеп Юныс-Бәк Евкуров сайланганнан соң, мөнәсәбәтләр вакытлыча нормальләшкән, ләкин 2015 елда дөньяви һәм дини хакимиятләр арасындагы конфликт актив фазага кергән, мөфтият административ басымга дучар булган һәм 2019 елда юридик яктан суд тарафыннан юкка чыгарылган.
## Евкуров белән каршылык

2014 елга—2015 Хамхоев һәм Ингушетия Башлыгы (2008―2019)  арасында каршылык барлыкка килгән. 2009―2010 елларда Евкуровның матбугат сәркатибе булган адвокат Калой Ахильгов фикеренчә, Евкуров үзенә һөҗүмнән соң хастаханәдә яткан 2009 елда Хамхоев мөфтине яңадан сайлаулар үткәргән.

Ахильгов сүзләренчә, 2014 елда мөфти сайлаулары алдыннан Евкуров Хамхоевка отставкага китәргә тәкъдим иткән булган, ләкин тәкъдим кире кагылган. 2015 елда Евкуров Ингушетия мөселманнарының Диния нәзарәте структурасына  мәчетләрен кертергә тәкъдим иткән, ләкин Хамхоев баш тарткан. Шуннан соң Диния нәзарәтенә административ басым башланган: 2015 елда Диния нәзарәте карамагындагы «Ангушт» радиосын ябалар, 2016 елда Диния нәзарәтендә финанс бозулар буенча тикшерүләр узган. 2018 елның маенда суд Диния нәзарәтеннән Магаста төзелә торган «Кавказ йөрәге»  дип аталган җәмигъ мәчете урнашачак ислам комплексы өчен бирелгән җирне тартып алган. Нәтиҗәдә, 2018 елның маенда Ингушетия мөселманнары Диния нәзарәте Евкуровны мөселман җәмгыятеннән читләштергән, моның 9 сәбәбен атаган, шул исәптән «Ингушетия Республикасы мөфтиятен бетерергә омтылу һәм, административ ресурсны законсыз файдаланып, аның эшчәнлеген тулысынча чикләү», «торак пункт имамнарын һәм Диния нәзарәте хезмәткәрләрен эзәрлекләү, аларга һәм аларның якыннарына куркыту һәм янау омтылышлары» һәм «Ингушетия Республикасы Диния нәзарәтеннән Магас шәһәренең үзәк мәчете төзелеше өчен бирелгән җир кишәрлеген тартып алу». 2018 елның июнендә Россия мөфтиләр шурасы вәкиле Илдар Аляутдинов Рухи үзәкнең легитимлыгын шик астына куйган һәм аңа Евкуровка буйсынырга тәкъдим иткән.

## Протестларны хуплау
2018 елда Ингушетия мөселманнары Диния нәзарәте  Ингушетиядә узган  ярдәм күрсәткән. 2018 елның 1 декабрендә Ингушетия мөселманнары съезды белдергәнчә, Евкуров һәм Чечня башлыгы Рамзан Кадыйровның чик буе килешүе «республика мөселманнары мәнфәгатьләренә туры килми», «чеченнар һәм ингушлар арасындагы гасырлар буе дәвам иткән туганлык мөнәсәбәтләрен какшата» һәм милләтара ызгыш-талаш тудыруга хезмәт итә. 2019 елның 12 гыйнварында Төньяк Кавказ мөселманнарының координация үзәге (КЦМСК) Хамхоевны дәүләт органнары эшчәнлегенә тыкшынмаска чакырып, үз эшчәнлегендә катнашуын туктатып тора.

2019 елның 26 июнендә Евкуров отставкага киткән. 2019 елның июлендә Ингушетиянең яңа мөфтие итеп Мартазанов сайланган.

2019 елның сентябрендә Ингушетия Югары суды Россия Юстиция министрлыгының Ингушетия буенча идарәсенең яңа дәгъвасы буенча Диния нәзарәтне юридик зат буларак гамәлдән чыгару турында карар чыгарган. Муцольгов фикеренчә, «Ингушетия һәм Чечня арасындагы яңа чикләр турындагы килешүгә каршы чыгып, мөфти [Хамхоев] гамәлдәге республика хакимияте белән генә түгел, ә федераль үзәк белән дә сәяси көрәш кырына эләккән».

2020 елның апрелендә Ингушетия мөфтие Мартазанов COVID-19 дан үлгән һәм 2020 елның 10 августында Хамхоев яңадан мөфти итеп сайланган. Хамхоев Диния нәзарәтен бетерү турындагы суд карарын танымый һәм мөфти буларак эшчәнлеген дәвам итә, мәчетләргә йөри, голәмәләр һәм халык белән очраша, шуның аркасында аңа карата законсыз миссионерлык эшчәнлеге турында административ эшләр кузгатыла.

2020 елның 14 августында Россия мөселманнарының Үзәк Диния нәзарәте (Тәлгат Таҗетдин) Назраньда үзенең вәкиллеген ачкан, шулай итеп Ингушетиядә «Ислам мәдәнияте һәм мәгарифе үзәге» форматындагы икенче Диния нәзарәте төзелгән (җитәкчесе Ахмад Сагов) .

## Төзелеше
Диния нәзарәте территориаль яктан мөхтәсибәтләргә бүлүне күздә тотмый, мәхәлләләр турыдан-туры мөфти тарафыннан идарә ителгән. 1999 елга Диния нәзарәте карамагында 400 мәчет булган, аларны төзүдә район һәм авыл хакимиятләре ярдәм иткән. Ингушетиядә 17 мөселман оешмасы теркәлгән, барысы да Диния нәзарәтенә буйсынган.

Диния нәзарәте карамагында Малгобәк шәһәрендә урнашкан Ислам университеты, «Әл-Мохтар» мәдрәсәсе, Назран шәһәрендә урнашкан Ислам институты, Назран районы  авылында урнашкан имам Газали исемендәге мәдрәсә эшли.

## Үзәк җәмигъ мәчете
Хәзерге вакытта (2025 елның июне) төбәкнең төп мөселман гыйбадәтханәсе булып Назраньдагы Үзәк мәчет тора, ул 1996 елда төзелгән. Мәчет 1992 елда осетин-ингуш конфликты вакытында һәлак булган Мөхәммәт-Басир Оздоев (1959―1992)  хөрмәтенә аталган. Мәчет 5 мең дин тотучыга исәпләнгән.

Магаста беренче мәчет – «Кавказ йөрәге» мәчетен төзү 2010 елда башланган. Мәчет 8 мең кешегә исәпләнгән. Төзелеш, нигездә, республика халкының иганәләренә алып барылган. Объектны 2013 елда тапшыру планлаштырылган булган, әмма акча булмау сәбәпле төзелеш туктатылган. Соңрак эшләрне тәмамлау вакыты 2020 ел ахырына күчерелгән, әмма бина төзелеп бетмәгән .

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *Рощин М. Ю., Лункин Р. Н*.  Современная религиозная жизнь России. Опыт систематического описания. М.: Логос, 2005. том III. ISBN 5-98704-044-2
* 
* 
* 
* 

## Сылтамалар
* Официальный сайт
* 

Төркем:Мөселманнарның Диния нәзарәтләре
Төркем:1993 елда нигезләнгән дини оешмалар
Төркем:Әлифба буенча дини төркемнәр һәм оешмалар
Төркем:Ингушетиядә ислам