Кояш пирамидасы

**Кояш пирамидасы** — Теотиуакан шәһәренең иң зур төзелеш корылмасы һәм Месоамерикадагы иң зур корылмаларның берсе. Ул Ай пирамидасы белән Цитадель арасындагы Үлгәннәр сукмагында зур Серро-Гордо тавы күләгәсендә урнашкан һәм зур гыйбадәтханә комплексының бер өлеше булып тора. Пирамида Мексика башкаласы Мехикодан төньяк-көнчыгышка 40 км ераклыкта ята. Пирамиданың биеклеге 64,01 метр (200 фут).

## Тарихы
«Кояш пирамидасы» исемен ацтеклар уйлап тапкан, алар XIII гасырда ташландык Теотиуаканга килгәннәр. Алар бервакыт бу урында аллалар космоска яңа көчләр кертү өчен җыелганнар дип ышана. Шәһәр якты йолдызларның — Кояш һәм Айның барлыкка килүе турындагы космологик миф белән бәйле. Бернардино де Сахагун үзенең «Яңа Испания вакыйгаларының гомуми тарихында» бу урында аллалар аларның кайсысы дөньяны яктыртачагын хәл иткәннәр дип яза: «Алар дөньяда көн барлыкка килгәнче, аллалар Теотиоакан дип аталган билгеле бер урында җыелганнар диләр, ул [бүгенге көндә] Чиконаухтлан һәм Отумба арасындагы Сан-Хуан авылы» .

Теотиуакан, мифологик күзаллаулар белән бәйле рәвештә, «кешеләр алла әйләнгән урын» дигән үз исемен ала Башка мөмкин булган тәрҗемәләр арасында «аллалар туган урын», «апофеоз урыны» , «аллалар торагы» бар. Теотиуаканнар үзләре шәһәрне һәм пирамиданы ничек атаганнары билгесез . Ләкин Кояш пирамидасы һәм якындагы Ай пирамидасының исемнәре аларны төзүчеләрнең тарихи һәм мифологик әһәмиятен чагылдырырга мөмкин. Бу карашны тикшеренүче Майкл Ко да уртаклаша. Ул бу мәсьәлә буенча аларның хәзерге чорга риваятьләрдән килеп җиткәннәрен һәм Кояш һәм Ай аллаларына тугрылыкларын чагылдырганнарын яза. Моннан тыш, бу корылмаларның астрономик юнәлешенә каршы килми .

## Пирамиданың төзелеше һәм юнәлеше

Пирамида ике катлы. Беренчесе безнең эраның якынча 100 ел тирәсендә төзелгән һәм аның нигез озынлыгы Мисырның Гиза шәһәрендәге Бөек Пирамидасыннан нибары 3 % ка кыскарак .

Пирамида нигезенең ян-яклары 211, 207, 217 һәм 209 м озынлыкта. Бу сайлау ялгыш яки очраклы булмаган дип санала  . Нигезенең мәйданы 225×225 м, ә биеклеге 64 м. Бу Кояш Пирамидасын Мексикадагы Чолула Бөек Пирамидасыннан (77, Менкауре пирамидасыннан (66 м), Медум пирамидасыннан (93,5 м), Сынык пирамидасыннан (104,7 м), Алсу пирамидасынан (109,5 м) , Хафра пирамидасыннан (143,9 м) һәм Мисырдагы Хуфу пирамидасыннан (146 м) соң дөньядагы сигезенче зур пирамида итә. Икенче катта, хәзер югалган, III гасыр башында төзелгән, Цитадель һәм Хочикалькодагы Каурыйлы Елан храмы белән бер үк вакытта төзелгән алтарь (миһрап) урнашкан булган. Археологик казу эшләре башланганчы, пирамида түбәсендәге гыйбадәтханәнең, табигать яки кеше тарафыннан җимерелүе, аны билгеле бер Илаһка гыйбадәт кылу урыны буларак билгеләүгә комачаулый.

Теотихуаканнар пирамида өслеген якында казып алынган известь белән буяганнар һәм аны якты фрескалар белән каплаганнар. Гасырлар дәвамында вакыт гипсны һәм буяуны юып төшергән. Ягуар һәм чылбырлы еланның тәпиләре һәм башы гына калган.

Пирамиданың юнәлеше, мөгаен, астрономик әһәмияткә ия, бу кеше тормышының циклик табигате белән бәйле . Ул төньяк-көнбатышка, офыктагы кояш баю ноктасына юнәлтелгән, бу елына ике тапкыр — 12 августта һәм 29 апрельдә — Теотиуакан календаре елын билгеләгән. 12 август әһәмиятле, чөнки ул яңа эраның башлануын билгели һәм еллар алдан исәпләнгән Майя календаре өчен башлангыч нокта булып санала. Моннан тыш, пирамидадан астрономик күзәтүләр үткәрелгән, алар авыл хуҗалыгын планлаштыру һәм дини йолалар өчен кирәк булган.

Гәрчә Кояш пирамидасы, һичшиксез, Теотиуакананың дини һәм иҗтимагый тормышында үзәк роль уйнаса да, аның төгәл культ билгеләнеше әлегә кадәр фәнни дискуссияләр һәм борынгы шәһәрнең төп табышмакларының берсе булып кала бирә.

## Заманча тикшеренүләр

Пирамиданы киң күләмдә өйрәнү 1906 елда Леопольдо Батрес тарафыннан Президент Порфирио Диас күрсәтмәсе буенча башкарылган. Максат Колумбка кадәрге һәйкәлләрдә Мексиканың мәдәни байлыгын күрсәтү һәм 1910 елда Мексика бәйсезлегенең 100 еллыгын бәйрәм итүгә әзерлек була.

1971 елда яңа казу эшләре һәм тикшеренүләр нәтиҗәсендә Кояш пирамидасы астында ясалма туннель ачыклана. Ул пирамида үзәгеннән 6 метр түбәнрәк урнашкан «мәгарәгә» алып бара . Башта туннель табигый, лава агымы белән уеп ясалган дип саналган, ә ацтек мифологиясе буенча, мәгарә барлык кешеләрнең ата-бабалары йорты булган легендар Чикомосток булган. Ләкин соңгы казу эшләре туннель һәм мәгарәнең кешеләр тарафыннан төзелгәнен һәм, мөгаен, патша кабере булып хезмәт иткәнен раслый.

Мюон детекторы ярдәмендә пирамида мәйданы чикләрендә башка камераларны табу омтылышы ясала, ләкин даими талау теотиуакан җәмгыятендә камераларның чын билгеләнүен ачыкларга комачаулый.

Пирамида эчендә һәм аның тирәсендә берничә генә артефакт табыла. Күрше Ай пирамидасында һәм Теотиуакандагы  гыйбадәтханәсендә дә обсидиан очлыклары һәм кеше фигуралары табыла, алар, мөгаен, корбан китерү корбаннарыдыр. XIX гасыр ахырында пирамида итәгендә уникаль тарихи артефакт табылган: хәзерге вакытта Британия музее коллекциясендә сакланучы Теотиуакан Оцелоты . Артефактның ясалган датасы б.э.к. 150 елдан б.э. 750 елга кадәр үзгәрә. Пирамида чикләрендә уналты кабер табылган. Бу сан пирамидаларны төзегән кабилә төркемнәре өчен дә, мәдәнияте алардан алда булган ольмеклар өчен дә символик әһәмияткә ия булган дип санала . Корбан ителгән дип саналган балаларның җирләнгән урыннары пирамида нигезенең почмакларында табылган.

## Рәсемнәр галереясе

Файл:Teonate.JPG|Пирамида Солнца, вид спереди|Кояш пирамидасы, алдан күренеш
Файл:Пирамида Солнца и Дорога Мертвых.JPG|Пирамида Солнца и Дорога Мёртвых, Теотиуакан, вид с пирамиды Луны|Кояшның пирамиды һәм Үлеләр юлы, Теотиуакан, Ай пирамидасының күренеше
Файл:15-07-13-Teotihuacan-RalfR-WMA 0203.jpg|Теотиуакан, Мексика
Файл:15-07-13 Teotihuacan la Avenida de los Muertos y la Pirámide del Sol-RalfR-WMA 0251.jpg|Теотиуакан (Мексика), Кояш һәм  Үлеләр аллеясы пирамидалары, ЮНЕСКО Бөтендөнья мирасы
Файл:Teotihuacan Pyramid of the sun stairs 1.jpg|Кояш пирамидaсы, Теотиуакан - баскычлар
Файл:Pirámide del Sol (11).jpg|Кояш пирамидaсы
Файл:Пирамида солнца в Теотиуакане.jpg|Пирамида солнца в Теотиуакане во время восхода солнца|Теотиуаканда кояш чыккан вакытта Кояш пирамидасы


## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 
* 

## Сылтамалар

## Шулай ук карагыз

* Мексикадагы Бөтендөнья матди мәдәни мирас объектлары
* Теотиуакан — Мехико шәһәре үзәгеннән төньяк-көнчыгышка таба 50 чакрым ераклыкта урнашкан борынгы полиэтник шәһәр-дәүләт Теотиуакан-де-Ариста муниципалитетында урнашкан.
* Ай пирамидасы — Теотиуакан шәһәрендәге Кояш пирамидасыннан соң зурлыгы буенча икенче урында тора, аның кечерәйтелгән күчермәсен тәшкил итә.
* Месоамерика пирамидалары исемлеге
  
Төркем:Әлифба буенча пирамидалар
Төркем: Бөтендөнья мирасы

Төркем:ЮНЕСКО
Төркем:Истәлекле урыннар
Төркем:Мексика
Төркем:Мексика мәдәнияте
Төркем:Пирамида