Миссури (елга)

**Миссури** ( (IPA: [mɨˈzɝi]) — Америка Кушма Штатларындагы елга, Миссисипиның иң озын һәм зурлыгы буенча икенче кушылдыгы .

Елганың озынлыгы 3767 км тәшкил итә (Миссури Миссисипидан нибары 3 км кыскарак һәм Россиядәге Иртыштан соң дөньяда икенче иң озын кушылдык елга). Ул Ташлы таулардан башлана һәм нигездә көнчыгыш һәм көньяк-көнчыгыштан ага. Ул Миссисипига Сент-Луис шәһәре яныннан коя. Бассейн мәйданы 1 300 000 км² дан артык һәм АКШның ун штаты һәм ике Канада провинциясенең өлешләрен үз эченә ала.

Беренче кешеләр Миссури үзәнлегенә 12 000 елдан артык элек килеп җиткән, һәм елга ярларында 10нан артык төрле Америка туземнары кабиләсе яшәгән. XIX гасырда елга көнбатышка күченеп, Америка Кушма Штатларын киңәйткән күченүчеләр өчен мөһим юл булып киткән. XX гасырның беренче яртысында елгада күп санлы дамбалар һәм башка сугару корылмалары төзелгән. 1830 еллардан башлап чәчәк аткан һәм 1850 еллар ахырында иң югары ноктасына җиткән суднолар хәрәкәте Миссурида хәзерге вакытта кими бара.

## Агым

Миссури елгасы Монтананың көньяк-көнчыгышындагы Ташлы тауларда ике елга — Джефферсон һәм Мэдисон кушылуыннан барлыкка килә . Елгаларның иң озыны Джефферсон тавының көнбатыш битләвендә, диңгез өслегеннән 2750 м (9000 фут) биеклектәге Брауэр инешеннән башлана. Башта көнбатышка, аннары төньякка агып, елга Хелл-Рэарин-Крикка, ул үз чиратында Ред-Рок елгасына кушыла. Төньяк-көнчыгышка таба, Ред-Рок Биверхед елгасына кушыла, ә анысы Джефферсон елгасын барлыкка китерә. Файрхол елгасы Йеллоустон милли паркындагы Мэдисон күленнән башлана һәм Гиббон елгасына кушылып, Мэдисон елгасын барлыкка китерә. Миссуриның тагын бер чыганагы, Галлатин, шулай ук милли парк эчендә урнашкан Галлатин күленнән башлана. Соңгы ике чыганак, Вайомингтан башлана, нигездә төньяк һәм төньяк-көнбатыш юнәлешләрдә Монтанага ага .

Миссури рәсми рәвештә Миссури Хедвотерс дәүләт паркындагы Джефферсон һәм Мэдисон елгалары кушылган урыннан, Монтана штатының Три-Форкс шәһәре яныннан башлана. Галлатин елгасы аңа агым буенча нибары 1 миль (1,6 км) ераклыкта кушыла. Аннары Миссури Роки тауларының Зур билбау төбәгенең көнбатышында Фэрри-Каньон сусаклагычы аша ага. Каскад округы янындагы таулардан төшеп, елга төньяк-көнчыгышка таба Грейт-Фолска ага, анда ул шарлавыклар сериясенә әйләнә. Аннары ул Миссури Рифтлары дип аталган матур каньон төбәге аша көнчыгышка ага. Монда елга сул кушылдык булган Марайас елгасын кабул итә, аннары Масселшелл елгасы кушылган урыннан берничә чакрым югарырак урнашкан Форт-Пек сусаклагычы булып җәелә. Сусаклагычтан түбәндәрәк аңа эре Милк елгасы кушыла.

Көнчыгыш Монтана тигезлекләре аша көнчыгышка таба агып, Миссури елгасына Төньяк Дакота белән чик янындагы төньяктан ага торган Поплар кушыла. Монда Миссури елгасы үзенең иң зур кушылдыгы — көньяк-көнбатыштан ага торган Йеллоустон елгасы белән очраша. Кушылганда Миссури елгасы Йеллоустон елгасыннан да кечерәк агымга ия. Аннары елга Уиллстон шәһәре яныннан көнчыгышка таба борылып ага һәм Харрисон дамбасы белән барлыкка килгән Сакакави сусаклагычын барлыкка китерә. Дамба астыннан Миссури елгасы көнбатыш кушылдыгы Найфны кабул итә, аннары көньякка таба Төньяк Дакота башкаласы Бисмаркка ага, анда ул шулай ук көнбатыштан ага торган Харт елгасын кабул итә. Агым астыннан түбәнрәк, Кэннонболл кушылдыгы астында, Оахе сусаклагычы урнашкан. Аннары, Оахе дамбасы астыннан Миссури елгасы көньякка ага, Көньяк Дакота штатында урнашкан Гранд, Моро һәм Шайенн кебек көнбатыш кушылдыкларны кабул итә.

Зур тигезлекләргә кереп, Миссури көньяк-көнчыгышка борыла, анда ул көнбатышның зур кушылдыгы — Ниобрара һәм күп кенә кечерәк кушылдыкларны кабул итә. Аннары елга көнчыгышка ага, Көньяк Дакота һәм Небраска арасындагы чикне формалаштыра, аннары зур төньяк кушылдыгы — Джеймсны кабул итеп, көньяк-көнчыгышка борыла, Небраска һәм Айова арасындагы чикне формалаштыра. Джеймстан бераз түбәнрәк, Миссури тагын бер зур төньяк кушылдыгы — Биг-Суны кабул итә. Омаха янында, Миссури үзенең иң озын кушылдыгы — көнбатыштан агып килүче Платт елгасы белән очраша. Астарак, елга Небраска һәм Миссури арасындагы чикнең кечкенә өлешен, аннары Канзас һәм Миссури арасындагы чикнең кечкенә өлешен тәшкил итә. Канзас елгасы Миссурига коя торган Канзас-Сити астыннан елга Миссуриның үзәк өлеше аша ага, анда ул Джефферсон-Сити астыннан агып килүче Осейдж елгасы белән очраша. Миссури елгасы Иллинойс чигендәге Сент-Луисның төньягында Миссисипи елгасына коя.

## Миссури бассейны

Бассейны мәйданы якынча 1 371 000 км² булган Миссури Америка Кушма Штатларының мәйданының алтыдан бер өлешен диярлек, яки бөтен Төньяк Америка мәйданының якынча 5 % ын били. Канаданың Квебек провинциясе белән чагыштырганда, Миссури бассейны Бөек тигезлекләрнең үзәк өлешен тулысынча диярлек били, көнбатышта Ташлы таулардан көнчыгышта Миссисипи үзәнлегенә кадәр һәм төньякта Канада чигеннән көньякта Арканзас елгасы бассейны белән су бүлгечкә кадәр сузыла. Миссури кушылганчыга кадәр аккан Миссисипи белән чагыштырганда, аның озынлыгы ике тапкыр диярлек һәм бассейн мәйданы өч тапкыр диярлек зуррак. Миссури Миссисипиның еллык агымының 45 % ын тәшкил итә, һәм кайбер коры елларда ул 70 % ка җитә.

1990 елга мәгълүматлар буенча, Миссури бассейнында якынча 12 миллион кеше яшәгән. Ул тулысынча Небраска штатын, шулай ук Колорадо, Айова, Канзас, Миннесота, Миссури, Монтана, Төньяк Дакота, Көньяк Дакота һәм Вайоминг штатларының зур өлешен, шулай ук Канаданың Альберта һәм Саскачеван провинцияләренең кечкенә өлешен үз эченә ала. Бассейндагы иң зур шәһәр — 600 меңнән артык кеше яшәгән Денвер (Колорадо штаты), 2005 елга мәгълүматлар буенча 4 миллионнан артык кеше яшәгән киң агломерацияне тәшкил итә. Башка зур шәһәрләр нигездә Миссури бассейнының көньяк-көнчыгыш өлешендә урнашкан: Омаха (Небраска), Канзас-Сити (Миссури), Канзаз-Сити (Канзас) һәм Сент-Луис (Миссури). Бассейның төньяк-көнбатыш өлеше киресенчә шактый аз халыклы. Шулай да, бу урында бассейнның иң тиз үсүче шәһәрләре урнашкан, мәсәлән, Биллингс (Монтана).

440 000 км² (176 000 квадрат миль) дан артык иген җирләре белән Миссури елгасы бассейны илнең гомуми авыл хуҗалыгы җирләренең якынча дүрттән бер өлешен тәэмин итә, АКШта җитештерелгән бодай, солы, арпа һәм җитеннең өчтән бер өлешеннән артыгын җитештерә. Ләкин сугарыла торган җирләр бассейнның гомуми авыл хуҗалыгы җирләренең нибары 28 000 км² (10 000 квадрат миль) тәшкил итә. Тагын 730 000 км² (28 000 квадрат миль) нигездә мөгезле эре терлек өчен көтүлекләрдән тора. Урманнар якынча 113 000 квадрат км² дан(43 000 квадрат миль) мәйданны били. Торак пунктлар 34 000 км² (13 000 квадрат миль) кимрәк мәйданны били, аларның күбесе Миссуриның үзендә һәм аның иң зур кушылдыклары, мәсәлән, Платт һәм Йеллоустон буйлап урнашкан.

Миссури бассейнының диңгез өстендәге биеклеге 120 м дан алып 4352 м га кадәр җитә.

Миссури елгасы бассейны АКШ һәм Канададагы башка күп су бассейннары белән чиктәш. Ташлы тауларның төп сырты буйлап сузылган Континенталь бүленеш шулай ук бассейнның көнбатыш чигенең күп өлешен тәшкил итә. Өч елганың — Миссури, Колумбия һәм Колорадо бассейны- Вайомингтагы Винд Ривер тау тезмәсендә кушыла . Вайомингның көнбатышында, Миссури һәм Грин Ривер (Колорадоның кушылдыгы) арасында шактый киң төбәк бар. Континенталь бүленешнең ике ягына да агып төшмәсә дә, бу төбәк кайвакыт Миссури бассейнына керә. Миссури бассейнының төньяк чиге Төньяк бүленеш белән формалаша, аны Төньяк Боз океанының Гудзон култыгына коючы елгалардан аерып тора. Миссури һәм Нельсон елгалары дренаж бассейннары арасында Канаданың Альберта һәм Саскачеван провинцияләренең көньягында урнашкан берничә шактый зур эндорейк төбәк бар. Бассейнның көнчыгыш чиге — Миннесота һәм Де-Мойн елгаларының дренаж бассейннары (Миссисипиның югары агымының кушылдыклары). Көньяк чик Озарк платосы һәм Миссисипиның кушылдыклары булган Уайт һәм Арканзас елгалары бассейннарын аерып торучы башка кайбер өлкәләр буйлап сузыла .

## Төп кушылдыклар
Миссури 95тән артык зур һәм берничә йөз кечкенә кушылдыкка ия . Аларның күбесе көнбатыштан көнчыгышка, Бөек тигезлекләр битләве буйлап ага, ләкин кайбер сул кушылдыклар, мәсәлән, Джеймс һәм Биг-Су, төньяктан көньякка ага. Иң зур кушылдыклар — Йеллоустон, Платт, Канзас һәм Осейдж. Бу елгаларның һәрберсенең су агызу күләме 26 000 км² тан артык һәм уртача агымы 140  м³ /с тан артык. Платт Миссуриның иң озын кушылдыгы булса да һәм бассейн мәйданы иң зур булса да, Йеллоустон уртача агымы буенча иң зур кушылдык булып тора, ул якынча 390  м³ /с тәшкил итә — бу Платт елгасыннан ике тапкыр диярлек зуррак .

## Су куллану

Миссури — АКШта су агымы буенча тугызынчы зур елга, Миссисипи, Огайо штатындагы Сент-Лоуренс, Колумбия, Ниагара, Юкон, Детройт һәм Сент-Клердан соң (соңгы ике елга чынлыкта Гурон күле һәм Эри күле арасындагы бугазның бер өлеше) . Төньяк Американың барлык елгалары арасында Миссури су агымы буенча Миссисипи, Маккензи, Огайо штатындагы Сент-Лоуренс, Колумбия, Ниагара, Детройт, Сент-Клер, Фрейзер, Слейв һәм Кокссодан соң унөченче урында тора .

Миссури елгасы, нигездә, ярым коры төбәкләр аша ага, бу аның чыгымнарының Төньяк Американың башка кыскарак елгаларына караганда күпкә түбәнрәк булуын һәм шулай ук ни өчен үзгәрүчәнрәк булуын аңлата. Елгада дамбалар төзелгәнче, Миссури елгасында ике тапкыр су ташый торган була: апрельдә, тигезлекләрдә кар эрегәндә һәм июньдә, Кыялы тауларда кар эрү һәм җәйге яңгырлар вакытында. Июньдәге су басу күпкә җимергечрәк; кайбер елларда су чыгымнары гадәтидән 10 яки аннан да күбрәк тапкыр югарырак була . Миссуриның су чыгымнарына гомуми сыйдырышлыгы якынча 173,9  км³ булган 17 000 нән артык сусаклагыч тәэсир итә. Су басу контроле сусаклагычлар аша башкарыла. Елга чыгымнарына шулай ук сусаклагычлар өслегеннән шактый зур парга әйләнү дә тәэсир итә; бу Миссурида гына урнашкан сусаклагычлардан ел саен 3,8  км³ дан артык су югалтуга китерә.

## Геология

Монтананың көньяк-көнбатышындагы Кыялы таулар, Миссури елгасының югары агымы буйлап, 70-45 миллион ел элек (Акбур чоры ахыры — Палеоген башы) булган тау барлыкка килү процессы Ларамий орогенезы вакытында күтәрелә. Бу орогенез сай эчке диңгез, Ниобрара диңгезенең көнбатыш яры буйлап акбур токымнарын күтәрә, Төньяк Боз океаныннан Мексика култыгына кадәр сузылган һәм бүгенге көндә ул утырмалар Миссури бассейнының күпчелек өлеше нигезендә ята . Ларамид күтәрелеше диңгезнең чигенүенә китерә һәм Ташлы тауларны һәм Аппалач тауларын агызучы зур елга системасына нигез сала, бу хәзерге Миссисипи бассейнының башлангычы була . Бу тау барлыкка килү процессы Миссури гидрологиясе өчен бик мөһим, чөнки Кыялы тауларда кар һәм боз эрү елганы туендыруда мөһим роль уйный.

## Тарих

### Беренче кешеләр

Археологик дәлилләр күрсәткәнчә, беренче кешеләр Миссури елгасы бассейнында 10 000-12 000 ел элек, плейстоцен ахырында барлыкка килгән . Соңгы бозлык чоры ахырында кешеләрнең Беринг җире күпере аша Евразиядән Америкага зур күчеше башланган. Күченү әкрен булган һәм күп гасырлар дәвам иткән; Миссури елгасы Огайо һәм түбән Миссисипи үзәнлекләренә төп күченү юлларының берсе булган. Ләкин, күченүчеләрнең зур өлеше, шул исәптән Маунд төзүчеләре, елга үзәнендә калган, соңрак тигезлек индеецларының бабалары булып киткән .

Миссури буенда яшәүче һинд халкының җитәрлек азык-төлеге, су һәм торак урыны булган. Тигезлекләрдә төрле хайваннар яшәгән, бу җирле халыкны ит, кием-салым һәм башка кирәкле көнкүреш әйберләре белән тәэмин иткән; елга үзәнлеге үсемлекләре бу кешеләрне табигый үләннәр һәм азык-төлек белән дә тәэмин иткән. Бу кабиләләрнең язма теле булмау сәбәпле, алар турында Европага кадәрге язма мәгълүматлар юк. Тикшеренүчеләрнең тасвирламаларына караганда, елга буенда яшәүче төп кабиләләр: Отое, Миссури, Омаха, Понка, Янктонай, Лакота, Янктон, Арикара, Хидаца, Мандан, Ассинибоин, Грос Вентре һәм Пикани .

Миссури елгасы һиндлылар тарафыннан сәүдә һәм транспорт юлы буларак чикләнгән дәрәҗәдә кулланылган. Моннан тыш, елга һәм аның кушылдыклары еш кына кабилә чикләрен тәшкил иткән. Елга һиндләре, нигездә, ярым күчмә тормыш алып барган, күп кабиләләр аерым җәйге һәм кышкы лагерьлар тоткан. Ләкин елга төбәкнең байлык һәм сәүдә үзәге булып хезмәт иткән. Миссури утрауларында һәм кыяларында урнашкан Мандан, Хидаца һәм Арикара авылларының зур төркеме меңләгән һинд халкы өчен йорт булып хезмәт иткән, соңрак иртә сәяхәтчеләр һәм тире сатучылар тарафыннан базарлар һәм сәүдә нокталары буларак кулланылган .

### Беренче сәяхәтчеләр

1673 елның маенда француз сәяхәтчеләре Луи Жолье һәм Жак Маркетт Гурон күлендәге Сент-Игнас торак пунктыннан Висконсин һәм Миссисипи елгалары буйлап Тын океанга барып җитәргә өметләнеп юлга чыгалар. Июнь ахырында алар Миссури елгасына барып җитәләр, елганы беренче тапкыр Европада ачкан кешеләр булалар, аларның көндәлеге буенча, анда су басулар була. Бу экспедиция елганың тамагын гына тикшерә, Миссисипи буйлап бара. Көткәннәренә каршы килеп, аның Мексика култыгына коюын белгәч, алар Арканзас елгасы тамагына гына җиткән урыннан кире борылалар.

1682 елда Франция Төньяк Америкадагы территориаль таләпләрен киңәйтеп, Миссисипи елгасының көнбатышындагы җирләрне, шул исәптән Миссуриның аскы өлешен дә үз эченә ала. Ләкин елга европалылар тарафыннан күбесенчә өйрәнелмәгән булып кала. 1714 елда Этьен де Веньярд, Сьер де Бургмон җитәкчелегендәге экспедиция Платт елгасы тамагына кадәр барып җитә. Бургмонт, бу ноктага гына барып җиткәч, үз көндәлегендә хәзерге Төньяк Дакотада урнашкан авыллары булган ак чәчле Мандан халкын ничек сурәтләгәне ачык түгел . Экспедиция, мөгаен, тагын да алга киткән. Шул ук елда Бургмонт тарафыннан бастырылган документларда елга өчен беренче тапкыр «Миссури» исеме кулланыла, һәм ул шулай ук елганың күп кушылдыкларын, нигездә, алар буйлап яшәүче кабиләләр исемнәре белән атаган. Аның күп исемнәре бүген дә кулланыла.

Франция һәм Бөекбритания арасындагы каршылыклар 1754 елда иң биек ноктасына җиткәч, франк-һинд сугышы башлана. 1763 елда Франция җиңелә; илнең барлык колониаль биләмәләре Британиягә күчә. Париж тынычлыгы килешүе буенча Испания колониясе булган Луизиана гына искәрмә була. Иң уңышлы экспедиция дип Джеймс Маккей һәм Джон Эванс җитәкчелегендәге экспедицияне санарга мөмкин. Алар үз кышкы тукталышын хәзерге Су-Ситидан көньякка 32 км ераклыкта 1795 елда нигезлиләр, аннары Төньяк Дакота территориясенә кадәр барып җитәләр, анда җирле халык белән сөйләшүләрдән Йеллоустон елгасының урнашуын билгелиләр. Шулай ук алар Миссуриның югары өлешен яхшы гына төгәл карта итеп төзегәннәр.

1803 елда Америка президенты Джефферсон тарафыннан Франциядән бөтен Луизиана, шул исәптән түбән Миссури, сатып алынган, бу Америка Кушма Штатларының күләмен икеләтә диярлек арттырган. Бу вакытка Колумбия елгасының охшаш киңлекләрдә агуы билгеле була, һәм Миссури һәм Колумбия арасында тоташу яки порт булуы турында халык арасында фикер йөри . Мериуэзер Льюис һәм Уильям Кларк 1804 елда үзләренең мәшһүр экспедициясен башлаганнар; экспедиция 33 кешедән торган һәм өч көймәдә башкарылган . Алар Миссуриның бөтен озынлыгы буйлап сәяхәт иткән һәм Колумбия елгасы аша Тын океан ярына җиткән беренче европалылар булсалар да, төньяк-көнбатыш юлның булуын ачыклый алмаганнар. Льюис һәм Кларк карталары булачак тикшеренүчеләр һәм мигрантлар өчен нигез булып хезмәт иткән. Берничә Америка туган халкы кабиләсе белән мөнәсәбәтләр урнаштырганнан соң, алар төбәкнең климаты, экологиясе һәм геологиясе турында шактый күп мәгълүмат җыя алганнар. Миссуриның югары агымындагы заманча географик исемнәрнең күбесен бу экспедиция катнашучылары биргән . Миссури чыганакларын беренче тапкыр 1829 елда Вюртембергтан килгән немец сәяхәтчесе Паул Вильгельм тикшергән.

### Күрек белән сәүдә итү

Беренче күрек аулаучылар төньяк Миссури бассейнына XVIII гасырда ук үтеп кергәннәр. Алар төрле урыннардан: Гудзон култыгы, Тын океанның төньяк-көнбатышы һәм Урта Көнбатыштан килгәннәр. Ләкин күбесе бу төбәктә озак тормаган, бернинди дә әһәмиятле ресурслар тапмаган . Меңләгән хайван турында беренче хәбәрләр Мериуветер һәм Кларк 1806 елда ике еллык экспедициядән кайткач килгән. Аларның көндәлекләрендә меңләгән буйвол, кондыз һәм сусар, шулай ук Тын океанның төньяк-көнбатышында диңгез сусарларының зур популяциясе сурәтләнгән. 1807 елда Мануэль Лиза соңрак бу төбәктә күрек сәүдәсенең чәчәк атуына китергән экспедиция оештырган. Лиза һәм аның төркеме Миссури һәм Йеллоустон елгалары буйлап сәяхәт иткәннәр, җирле халык белән төрле сәнәгать товарлары өчен күрек белән сәүдә иткәннәр. Алар шулай ук көньяк Монтанадагы Йеллоустон һәм Бигхорн елгалары тоташкан урында Форт-Реймондка нигез салганнар.

Соңрак Реймонд форты Йеллоустон һәм Миссури елгалары тамагындагы Форт Лиза белән алыштырыла, һәм Небраскада елганың аскы өлешендә урнашкан Лиза дип аталган тагын бер форт төзелә. 1809 елда Лиза Уильям Кларк, Пьер Чото һәм башкалар белән бергә Миссури күрек компаниясенә нигез сала. 1828 елда Америка күрек компаниясе Йеллоустон тамагында Форт Юнионга нигез сала, ул соңрак Миссуриның югары бассейнында мех сәүдәсенең штаб-фатирына әйләнә.

Меңләгән мех аулаучылар бу төбәккә агыла, алар соңрак көнбатышка таба юл тоткан беренче күченүчеләр кулланган сукмакларны ачалар. Күп күләмдә мех ташу өчен кораблар кирәк булган. Бу Миссурида елга транспорты үсеше өчен җитди сәбәп булган.

1830 елларда төбәкнең мех сәнәгате әкренләп кими башлый. Бу продуктка ихтыяҗның кискен кимүе, шулай ук артык аучылык аркасында Кыялы тауларда кондыз популяциясенең сизелерлек кимүенә бәйле була. Моннан тыш, җирле халыкның сәүдә нокталарына еш һөҗүм итүе күрек компанияләре эшчеләренең хезмәтен бик куркыныч итә. Кайбер өлкәләрдә бу тармак 1840 елларга кадәр яши, ләкин бассейнның күпчелек өлешендә ул күпкә иртәрәк юкка чыга. Күрек сәнәгатенең үзәге Миссисипи үзәнлегенә һәм Канадага күчә. Шуңа да карамастан, күрек сәүдәсе Америка Көнбатышының ачылуына һәм аннан соң күченүчеләр агымына өлеш кертә .

### Күченүчеләр һәм пионерлар

XIX гасырда Миссури илнең чиген бигрәк тә Канзас-Сити астындагы аскы агымнарында якынча билгеләгән. Америка көнбатышына таба торак пунктларның барлык төп юллары елгадан башланган, шул исәптән Калифорния, Мормон һәм Орегон юллары, шулай ук Санта-Фе сукмагы. 1869 елда Канзас-Ситида төзелгән Ганнибал күпере Миссури аша беренче күпер булган. 1830—1860 еллар арасында 500 000 нән артык кеше елганың түбән агымындагы Индепенденс шәһәреннән ерак көнбатышка киткән. Моңа төрле сәбәпләр — тулысынча икътисади җимерелүдән алып Калифорния алтын ашы вакытында табышка омтылуга кадәр — этәргеч биргән. Омаха, Небраска шулай ук сәяхәт өчен гадәти башлангыч нокта булган, аннан күченүчеләр Платт елгасы буйлап көнбатышка сәяхәт иткәннәр . 1850 елларда даими елга навигациясе башланганчы төп транспорт чарасы капланган арбалар булган, аларны еш кына «дала шхуналары» дип атыйлар.

Монтана һәм Орегондагы алтын ташу чорында Миссури елгасы бу төбәкләр һәм Урта Көнбатыш арасындагы барлык йөк һәм пассажирларның 80 % кадәрен йөрткән. Күченеп килүчеләр еш кына Бөек тигезлекләрнең җирле халкы белән каршылыкларына очрашкан, аларның күбесе көч куллану сугышларына әйләнгән. Кабилә белән төзелгән килешүләрнең төп максаты чикләрне көйләү булган, алар гадәттә көтелгән нәтиҗәләр бирмәгән. Монтана, Төньяк һәм Көньяк Дакота, һәм Вайоминг штатларында Боземан сукмагы буйлап ачык кораллы каршылыклар еш булган. Бу каршылыклар Лакота һәм Шайенн тарафыннан ак тәнле америкалыларга каршы алып барылган Кызыл Болыт сугышы белән тәмамланган. Сугыш 1868 елда индеецлар шартлары буенча тынычлык килешүенә кул кую белән тәмамланган .

Ләкин җирле халык өчен тынычлык һәм ирек озакка бармый. Америка шахтерлары Көньяк Дакотаның көнбатышында һәм Вайомингның көнчыгышында алтын тапкач һәм аны чыгара башлагач, алар җирле халыкның каршылыгына очрыйлар, чөнки 1868 елгы Форт Лереми килешүе буенча бу җирләр индеецларга бүленә. Нәтиҗәдә, 1876—1877 елларда Кара калкулыклар сугышы башлана, ул сиу һәм шайен индеецларының җиңелүе һәм аннары резервацияләргә куылуы белән тәмамлана .

### Дамбалар төзү

XIX һәм XX гасырлар чигендә Миссури елгасы буйлап бик күп дамбалар төзелә, елга агымының якынча 35 % ын сусаклагычлар чылбырына әйләндерә. Бу үсеш төрле факторлар белән бәйле була, шул исәптән бассейнның төньяк-көнбатыш өлешендәге авыл җирләрендә электр энергиясе җитмәү, шулай ук Миссуриның түбән агымы буйлап авыл хуҗалыгы һәм шәһәр җирләренең тиз үсешенә комачаулаган су басу һәм корылык. Кечкенә шәхси гидроэлектростанцияләр проектлары 1890-нчы елларда ук була, ләкин елганың урта агымы буйлап урнашкан заманча дамбалар һәм сусаклагычларның күбесе XX гасырның беренче яртысында төзелә.

1890—1940 еллар арасында, Миссуридагы Грейт-Фолс шарлавыклары чылбырын кулланып электр энергиясе җитештерү өчен, Монтана штатының Грейт-Фолс шәһәре янында биш дамба төзелә. Миссуридагы беренче дамба 1891 елда төзелгән Кара Игл дамбасы була . 1926 елда бу дамба заманчарак корылма белән алыштырыла. Биш дамбаның иң зурысы — 1913 елда шарлавык өстендә төзелгән Райан дамбасы, аның биеклеге 27 м . Шул ук вакытта берничә шәхси компания, аларның иң әһәмиятлесе *Montana Power Company*, елганың Грейт-Фолс өстендә һәм Хелена астындагы өлешендә төзелеш эшләрен башлаган. Бүгенге Каньон Ферри дамбасы янында урнашкан кечерәк корылма 1898 елда төзелгән һәм Миссуридагы икенче дамба булган. Бу урын янында Хаузер дамбасы 1907 елда төзелгән, ләкин 1908 елда, структура җитешсезлекләре аркасында, ул җимерелгән, бу Миссури елгасының аскы агымындагы районнарда катастрофик су басуларга китергән. Якындагы заводларны су басулардан саклап калу өчен, Кара Бөркет дамбасының бер өлеше шартлатыла . Хаузер дамбасы 1910 елда торгызыла һәм бүгенге көнгә кадәр тора .

1918 елда Хелена елгасыннан 72 км түбәнрәк урнашкан Холтер дамбасы төзелә; сусаклагыч барлыкка килү белән «*Таулар* капкалары» длип аталучы известьташ каньоны су астында калга. 1949 елда Грейт-Фолс районында су басуын контрольдә тоту өчен заманча Каньон паром дамбасы төзелеше башлана. 1954 елда иске 1898 елгы корылма Каньон-Ферри сусаклагычына бата һәм бүгенге көндә су астында кала, ул заманча дамбадан якынча 2,4 км югарырак урнашкан . 1940 елда Монтанадагы Форт-Пек дамбасы төзелеп бетә, бу елганың аскы агымын су басуын контрольдә тотуны тәэмин итә. Дамба төзелеше Бөек Депрессия вакытында Рузвельтның Яңа Килешүе кысаларында 50 000 нән артык эш урыны булдырган . Ләкин Форт-Пек су басуыннан тулысынча саклый алмаган, чөнки ул агымның аз гына өлешен контрольдә тоткан.

1944 елда *Су басуларны контрольдә тоту турындагы закон* кабул ителә, бу дамбалар төзелешен алга таба дәвам итүгә этәргеч бирә. 1950 елларда Миссурида Пик-Слоан планы кысаларында биш дамба: Гаррисон, Оахе, Биг Бенд, Форт Рэндалл һәм Гэвинс Пойнт төзелә .

## Суднолар йөреше

Миссури елгасында навигация беренче Америка туземнары көймәләре һәм каноэлары барлыкка килгәннән бирле, европалылар Бөек тигезлекләргә килгәнче меңләгән еллар элек барлыкка килгән. Елгадагы беренче пар көймәсе — *Индепенденс*, ул 1819 ел тирәсендә Сент-Луис һәм Кейтсвилл, Миссури арасында йөри башлаган . 1830 елларга почта һәм йөк көймәләре Канзас-Сити һәм Сент-Луис арасында даими рәвештә йөри башлаган. Бары тик берничәсе генә, мәсәлән, *Вестерн Инженер* һәм *Йеллоустон,* көнчыгыш Монтана кебек елга агымына каршы өскә кадәр бара алган . Навигация, бигрәк тә, күрек сәүдәсе вакытында үсеш алган, пар көймәләре һәм башка суднолар Миссуриның бөтен озынлыгы буенча диярлек йөри башлаган.

1852 елның 9 апрелендә Лексингтон пирсы янында «Салуда» парлы көймәсе шартлый һәм бата. Ул якынча 250 мармонны ташыган; 100 дән артык кеше һәлак булган, бу һәлакәт Миссури елгасында навигация тарихындагы иң начар һәлакәтләрнең берсе булып кала .

1850 нче елларда суднолар тиз үсә, 1858 елда иң югары ноктасына җитә, ул вакытта елгада 130 дан артык пар көймәсе һәм күп кенә кечерәк суднолар даими рәвештә эшли торган була . Күп суднолар Огайо елгасында төзелгән, аннары Миссурига күчерелгән. Ләкин тармакның уңышы аның куркынычсызлыгын аңлатмый. Елгада бик күп ләм һәм материал утыру сәбәпле, шулай ук елга төбендәге үзгәрешләр аркасында, кешеләр елга төбе турында җитәрлек мәгълүматка ия булмый. Бу 300 дән артык судноның югалуына китерә; навигация өчен шундый зур куркыныч аркасында, Миссуридагы судноның уртача гомер озынлыгы нибары дүрт ел гына тәшкил итә . Трансконтиненталь һәм Төньяк Тын океан тимер юллары төзелеше суднолар санының кимүенең башлангычын билгели. Суднолар саны әкренләп кими, хәтта 1890 нчы елларга кадәр юкка чыга диярлек. Ләкин, Миссури елгасында авыл хуҗалыгы һәм тау продуктларын баржалар белән ташу 20 нче гасырның беренче яртысында яңарыш кичерә.

XX гасыр башына Миссури югары үсеш алган һәм навигация җиңеллеге өчен яраклаштырылган була. Күпсанлы тирәнәйтү һәм турыландыру каналлары казыла. Дамбалар төзү ел әйләнәсендә су дәрәҗәсен ышанычлы тотарга ярдәм итә. Миссурида баржалар белән ташылган йөкләрнең тоннажы 1960 еллардан бирле тиз кими башлый. Шулай итеп, 1977 елда ул якынча 3 миллион тонна булса, 2000 елга ул 1,18 миллион тоннага, ә 2006 елга 180 000 тоннага кадәр төшә . Мондый тиз кимүнең төп сәбәпләре XXI гасыр башында еш булган корылык һәм башка транспорт төрләре (нигездә тимер юллар) белән көчле көндәшлек булган. Миссурида елга транспортын торгызу өчен тырышлык куела, чөнки ул нәтиҗәлеле һәм чагыштырмача арзанлы, шулай ук башка транспорт юлларының тыгызлыгы да роль уйный .

## Флора һәм фауна

Елганың су басу тигезлегендәге биологик төрлелек елганың югары агымындагы субальп климатыннан алып Миссуриның уртача дымлы климатына кадәр, аска таба арта. Яр буе үсемлекләре, нигездә, тополь, тал һәм чинар кебек агач төрләре белән күрсәтелә, шулай ук өрәңге һәм корыч-агач та очрый. Суда эрегән утырмаларның югары концентрациясе аркасында, Миссурида күп кенә типик умырткасызлар очрамый . Елга бассейнында якынча 300 төр кош һәм якынча 150 төр балык яши, аларның күбесе юкка чыгу куркынычы астында, мәсәлән, көрәк борынлы ак мәрсин . Суларда һәм яр буе зоналарында имезүчеләр, мәсәлән, кондызлар, сусарлар, ондатралар, норкалар һәм янутлар яши. Миссурида төрле балык төрләре, шул исәптән җәен балыгы, краппи, зур авызлы алабуга, зәңгәр саңаклы кояш балыгы, ак алабуга, карп, зур башлы карп, буффало, крокерлар, сазан балыгы һәм башкалар яши.

Бөтендөнья кыргый табигать фонды елга бассейнын өч төп экорегионга бүлә: югары, үзәк һәм түбән Миссури. Югары Миссури якынча Монтана, Вайоминг, Төньяк Дакота, көньяк Саскачеван һәм Альбертаны үз эченә ала һәм, нигездә, куаксыман ярымкоры даладан тора. Бу экорегион чагыштырмача начар биологик төрлелек, эндемик төрләрнең җитмәве һәм явым-төшемнең аз булуы белән характерлана, Кыялы таулардан кала. Үзәк төбәк Небрасканы, Канзасның төньягын, Колорадоның көньягын һәм күрше штатларны үз эченә ала һәм уртача урманнар һәм болыннар белән характерлана. Монда хайваннар төрләре саны югары экорегионга караганда якынча ике тапкыр күбрәк. Түбән Миссури шул ук исемдәге штатның бер өлешен, шулай ук Канзасның кайбер көньяк районнарын үз эченә ала. Температураның сизелерлек тирбәнешләренә карамастан, бу төбәк иң зур биологик төрлелеккә ия. Унөч төр елга кысласы түбән Миссурига эндемик.

## Экология

Елга суы сыйфатының кимүе XIX гасырда сәүдә, сәнәгать һәм суднолар йөреше үсеше белән башлана. Елга гидрологиясендәге үзгәрешләр һәм су басу зоналарын үстерү Миссури флорасы һәм фаунасын сизелерлек үзгәртә. Елга янындагы табигый үсемлекләрнең күбесе күптән сугарыла торган авыл хуҗалыгы җирләре белән алыштырыла. Басуларга кулланылган ашламалар аркасында азот һәм башка туклыклы матдәләр дәрәҗәсенең артуы җитди проблема булып тора, бигрәк тә елганың түбән агымында һәм Миссисипиның Миссурига кушылган урыныннан түбәнрәк урнашкан өлешендә. Миссурида һәм Миссисипиның башка кушылдыкларында туклыклы матдәләрнең югары концентрациясе елганың түбән агымында һәм Мексика култыгының зур өлешендә кислород дәрәҗәсенең түбән булуына китерә.

Дамбалар һәм каналлар төзү һәм шуның белән бәйле ташылган материалларның кимүе күп балыклар, кошлар һәм амфибияләр өчен яшәү урыннарының җимерелүенә китерә. XXI гасыр башында күп кенә җирле төрләрнең популяциясе кимүе АКШ Балык һәм Хайваннар дөньясы хезмәтен юкка чыгу куркынычы астында булган балыклар һәм кошлар яшәү урыннарын саклау мәсьәләсен хәл итәргә этәрә. АКШ Армия Инженерлар Корпусы шулай ук Миссуриның түбән агымы буйлап экосистемаларны торгызу эшен башлый. Елганы кыса торган берничә дамбаны алып ташлау хәзер мөмкин дип санала, бу яр буе экосистемаларына үз-үзләрен торгызырга мөмкинлек бирә. 2001 елга елганың якынча 87 000 акр (350 км²) су басу зонасында актив торгызу эшләре бара.

2010 елда Милли тикшеренүләр советы докладында Миссури елгасы ташыган утырмаларның роле күрсәтеләе, хәзерге яшәү мохитен торгызу стратегияләрен һәм утырмаларны идарә итүнең альтернатив юллары бәяләнә. Докладта утырмаларны ташу һәм утырту процессларын яхшырак аңлау су сыйфатын яхшырту һәм юкка чыгу куркынычы астында булган төрләрне саклау проектларына нигез булып торачак дип билгеләп үтелә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
Төркем:Небраска штаты елгалары
Төркем:География
Төркем:Елгалар
Төркем:АКШ елгалары
Төркем:Тәрҗемәләре тикшерелмәгән битләр