Мария Тальони

**Мария Тальо́ни** ( (23 апрель 1804 ел, Стокгольм — 23 апрель 1884 ел, Марсель) — итальян балет биючесе, хореограф һәм укытучы. Италия Тальони балет династиясенең өченче буын вәкиле, ул романтик чор балетының үзәк фигураларының берсе була.

## Тәрҗемәи хәле
Балетмейстер һәм хореограф Филиппо Тальони гаиләсендә туган. Стокгольмдагы Король операсында солист булган сарай җырчысы Кристофер Кристиан Карстенның оныгы. Кызның балет фигурасы да, матур кыяфәте дә булмый. Шуңа карамастан, әтисе аны балерина итеп өйрәтергә карар кыла. Мария Венада, Стокгольмда, аннары Парижда Франсуа Кулон белән укый. Соңрак әтисе Мария белән үзе шөгыльләнә. 1822 елда ул «Терпсихор сараенда яшь нимфаны кабул итү» («Приём молодой нимфы ко дворцу Терпсихоры») балетын куя, Мария аның белән Венада беренче тапкыр чыгыш ясый. Биюче ул вакыттагы балетка хас булган авыр костюмнарны, парикларны һәм макияжны кире кага, сәхнәгә ябай, җиңел күлмәктә генә чыга.

Мария 1827 елда Венеция карнавалында Париж тамашачыларын әсир итә. Шуннан соң ул еш кына Париж операсында, аннары Лондонда Ковент-Гарденда театрында бией. 1832 елның мартында Париж операсында балет романтизмы чорының башлануын белдергән «Сильфида» балетының премьерасы уза. Балет романтизмы чорының аерылгысыз атрибутлары булып ак балет күлмәге, юбка-пачкой (хатын-кыз балет костюмы) һәм пуанта («бармак очлары») биюе тора.

Киләсе унбиш ел дәвамында Мария Тальони Европа буйлап гастрольләрдә: Лондоннан Берлинга һәм Миланнан Санкт-Петербургка кадәр була. Аның репертуары, нигездә, әтисенең спектакльләреннән тора. Аның иң яхшы рольләре «Ходай һәм Баядерка», «Сильфида» һәм «Зефир һәм Флора» балетларында була. Күргән кешеләрнең сүзләренә караганда, Тальони биюләре грация һәм нәфислек гәүдәләнешенең чагылышы була. Шул вакытта Панаева Авдотья Яковлевна картаеп баручы "йолдыз"ның Санкт-Петербург балет мәктәбенә килүен искә ала :Тальон көндез бик ямьсез, ябык кына, вак җыерчыклы кечкенә генә сары йөзле. Тальонны биегәннән соң урап алган кызлар өчен кызарындым һәм, тавышыма сөенечле бер төс чыгарып: «Нинди бәбкәм син, нинди җыерчыклы син!» — дидем. Тальони, комплиментлар әйтәләр дип уйлап, аларга елмаеп баш какты да: — Merci, mes enfants!

1832 елда Мария граф де Вуазенга кияүгә чыга, ләкин кыз фамилиясен куллануын һәм сәхнәдә чыгышын дәвам итә. 1839—1840 еллардагы Санкт-Петербург сезонында ул 86 чыгышның 55ендә, ә 1840—1841 еллар сезонында 75 чыгышның 50сендә катнаша.

1847 елда чыгышларын тәмамлагач, ул балет дәресләрен бирүне дәвам итә. Ул, нигездә, Италиядә виллаларда яшәгән. Венециядә Ка' д’Оро сараена ия булган, аны модага туры китереп итеп яңадан төзергә кушкан, бу сарайның тарихи күренешенә җитди зыян китергән. Берникадәр вакыт рус кенәзе А. В. Трубецкий белән бергә яшәгән, анан улы туа. Соңрак кенәз Трубецкий аның граф де Вуазен никахыннан туган кызына өйләнгән.

1859 елда Тальони Париж операсында балет дәресләре бирер өчен Франциягә кайта. 1860 елда ул укучысы Эмма Ливри өчен Жак Оффенбах музыкасы һәм Анри де Сен-Жорж либреттосы белән «Күбәләк» («Бабочка») балетын куя. Хореограф буларак аның бердәнбер эше булган бу куелыш зур уңышка ирешә, ләкин Ливри белән булган фаҗигале һәлакәт аркасында тиз арада туктатыла.

1860 һәм 1870 елларда ул Париж операсының Балет мәктәбе белән җитәкчелек итә.

Мари Тальони 1884 елда Марсельдә вафат була һәм Сен-Шарль зиратында җирләнә; соңрак ул Пер-Лашез зиратындагы улы каберенә яңадан күмелә. Ялгыш рәвештә, балерина каберен гадәттә аның әнисе София Тальони күмелгән Монмартр зиратында эзлиләр. Яшь биючеләр арасында беренче пуантаны — аяк киемнәрен балеринаның бу ялган каберенә («псевдокабере»)ндә калдыру гадәте барлыкка килә. Кешеләр Тальониның чын каберенә дә аяк киемнәрен калдыралар, ләкин андый санда түгел. Тальони кабере өстендәге мәрмәр ташында болай язылган: : «Җир, аңа артык басым ясама, ул бит синең өстеңдә шундый җиңел атлый иде» (*Ô terre ne pèse pas trop sur elle, elle a si peu pesé sur toi*).

## Игътибар
1833 елда бакчачы Пен-Сильвен Франциядә алсу төстәге ак чәй розасының яңа төрен тәкъдим итә, аңа «Тальони» дип исем куша.

1985 елда Венерада аның хөрмәтенә Тальони кратеры аталган.

## Сәнгатьтәге рәсем
1836 елда Уильям Теккерей, Теофил Вагстафф псевдонимы астында, Лондонда «Флора һәм Зефир» китабын бастырып чыгара. Бу китапта 1833 елда Лондондагы Король театрында гастрольләрдә булган Тальони һәм аның партнёры Альбертның карикатуралары тупланган. Тышлыкта Шалонның Флора ролендәге Тальони сурәтләнгән мәшһүр литографиясе пародияләнгән .

1838 елда Санкт-Петербургта Петр Каратыгинның «Ложа 1-го яруса на последний дебют Тальони» пьесасы куела. Тальониның портреты, дебют елы күрсәтелгән (1828, чынлыкта ул 1827 елда дебют ясаган), Зур Операның бию фойесы фризында, XVII гасыр ахырыннан XIX гасыр уртасына кадәр операның күренекле биючеләренең егерме башка портреты арасында урнашкан.

## Репертуары

; Венадагы Гофтеатр [ * 1 ]
* 1822 елның 10 июне — Нимфа, «Терпсихор сараенда яшь нимфаны кабул итү»*
* 1822 елның 17 декабре — «Матур Арсена», Луи Анри хореографиясе, композицияле партитура
* 1823 елның августы — «Амазонкалар», Луи Анриның хореографиясе, композицияле музыка
* *Pas de châle*, концерт номеры
* 29 май, 1824 — Венера, «Психика» Арман Вестрис

; Штутгарт театры

* «Амур тарафыннан Венераның уянуы»
* «Хәрәм кичәсе»
* *Pas de deux* * (партнер — Пол Таглиони)
* 1825—1826 — Викторина, «Ярминкә» * (Джеронимо — Джузеппе Турчи (Турчетто); Амазонка, «Кылыч һәм сөңге» *
* 1826 елның 12 марты — Данина, «Данина, яки Джоко, Бразилия маймылы»* (Дон Меаро — Антон Штулмюллер) [ * 2 ]
* Аглая, «Аглая»

; Париж операсы

* 23 июль, 1827 — Джозеф Майседер музыкасына *pas de deux* * кертелде, Анатоль Петитның Сицилия балеты премьерасы (партнёры — Пол Таглиони)
* «Бию бәясе», Гаспаре Спонтининың " Весталь " операсындагы өстәмә номер
* Жан-Батист Блашның «Марс һәм Венера, яки Вулкан челтәрләре» балетына *па-де-де* * кертелгән
* 1828 елның 2 июле — Лидия, Жан-Пьер Омерның «Лидия», Луи Герольд музыкасы
* 1828 елның 29 августы — Венера, Жан-Батист Блашның «Марс һәм Венера, яки Вулкан челтәре» әсәре
* 1828 елның 17 декабре — Золушка, Альбертның «Золушкасы»
* 1829 елның 23 феврале — Психея, Пьер Гардельнең " Психея ", Жан Шнайтсхоффер музыкасы [ * 3 ]
* 1829 елның 27 апреле — Наядлар патшабикәсе, Жан-Пьер Омерның «Йокыдагы урман матурлыгы», Луи Герольд музыкасы
* 3 август 1829 — Тироль биюе, Джиоачино Россининың «Уильям әйт» операсының премьерасы [ * 4 ]
* 1830 елның 3 мае — Нука (Жан-Пьер Омерның «Манон Леско» балетының соңгы актында кол биюе, музыкасы Фроменталь Галеви

; Берлин

* 1830 елның мае — «Яңа Амазонка»

; Лондон

* 1830 елның 3 июне — Шарль-Луи Диделоның «Флора, Зефир һәм Флора» әсәре (Зефир ролен дә башкарган Альберт тарафыннан яңадан торгызылган)

; Париж операсы
* 1830, 30 август — «Фернандо Кортес» операсына *pas de deux* кертелде (партнёр — Джулес Перрот)
* 1830 елның 13 октябре — Золое, «Ходай һәм Баядерка, яки Мәхәббәттәге Куртизан», Даниэль-Франсуа Обер музыкасына опера-балет, сценарие Эжен Скриб
* 1831 елның 14 марты — Флора, Шарль-Луи Диделоның «Зефир һәм Флора» әсәре (Зефир — Жюль Перро)
* 1831 елның 21 ноябре — Аббат Хелена рухы (рухлы монахиняләр биюләре*), Джакомо Мейерберның «Роберт ле Диабль» операсының премьерасы
* 1832 елның 12 марты — Жан-Мадлен Шнайтсхоффер музыкасына (Джеймс -Джозеф Мазилье) " La Sylphide "*
* 1832 елның 7 ноябре — Натали, «Натали, яки Швейцария сөтчесе» [ * 5 ]
* 1833 елның 4 декабре — Зулма, Теодор Лабарре музыкасына «Серальондагы фетнә»* (Исмаил — Джозеф Мазилье)

; Лондон

* 1834 елның 21 июне — Даниэль-Франсуа Обер музыкасына «Нимфалар аулау»

#### Париж операсы
* 1835 елның 8 апреле — Бресилла, «Бресилла, яки Хатын-кызлар кабиләсе»* , Вензель фон Галленберг музыкасына (Замора — Джозеф Мазилье), «Роман стиле», Д.-Ф. Оберның «Густав III, яки битлекле туп» операсындагы бию дивертисменты (партнер — Огюст Вестрис)
* 1836 елның 21 сентябре — Флер де Шамп, " Дунай кызы "*, Адольф Адам музыкасына

#### Санкт-Петербургның Зур театры
* 1838 елның 23 ноябре — Гитана, «Гитана, испан сыган кызы»* (Фредерик — Николай Гольц)
* 1838 — Миранда, «Миранда, яки Кораб һәлакәте»*
* 1839 — «Креол»*
* 1839 елның 22 ноябре — Графиня Анжела, «Күләгә»*, Людвиг Маурер музыкасына (Рыцарь Лоредан — Николай Гольц)
* 1840 — «Фәриләр күле»*
* 1840 елның 5 феврале — Адольф Адам музыкасына «Диңгез пираты»*
* 1841 30 гыйнвары — Келлер музыкасына " *Аглая* , Купидон укучысы "*
* 1841 — Келлер музыкасына *Daya*, " Daya, яки Һиндстандагы португаллар "*
* 1842 26 феврале — *Герта*, " Герта, яки Эльфрид патшабикәсе "*, Келлер музыкасына (партнер — Кристиан Йоханссон)

#### Лондондагы Роял Хеймаркет театры

* 1845 елның 12 июле — Жюль Перроның *«Pas de Quatre»* әсәре (Карлотта Гризи, Фанни Серрито һәм Люсиль Гран белән бергә)
* 1845 елның 24 июле — Жюль Перроның «Диана» әсәре (ул шулай ук Эндимион ролен дә башкарган)
* 1846 елның 23 июле — Хебе, Жюль Перроның «Париж хөкеме» (Париж — Артур Сен-Леон, Венера — Фанни Серрито, Минерва — Люсиль Гранд)

## Әдәбият

* *Красовская В. М.* Көнбатыш Европа балет театры. Тарихи очерклар. Романтизм. — М.: Рәссам. Режиссер. Театр, 1996. — 431 б. — ISBN 5-873340196 .
* *Скляревская И.* Тальони. Феномен һәм миф / В. М. Гаевскийның соңгы сүзе. — М.: Яңа әдәби күзәтү, 2017. — 360 б.: илл. — (Күренүчәнлек турында очерклар). — ISBN 978-5-4448-0649-4
* *Соловьев Н. В.* Мария Тальони. — Санкт-Петербург: Музыка планетасы, 2022. — 224 б., илл. — (Балет һәм хореографик сәнгать). — ISBN 978-5-5074-4533-2
* *Трускиновская Д. М.* 100 Бөек Балет Мейстеры. Мәскәү: Вече, 2010. 650 б. (100 Бөек Балет Мейстеры). ISBN 978-5-9533-4373-2

**Инглиз телендә**

* Кунак, I., *Париждагы романтик балет,* Альтон, Бию китаплары, 2008.

**Итальян телендә**

* Календоли, Л., *Стория универсаль делла данза,* Верона, Арнольдо Мондадори, 1985, ISBN 978-1-1000-0509-6 .
* Cervellati, E., *TAGLIONI*, Dizionario Biografico degli Italiani, т. 94, 2019.
* Лигор  *В.*

**Француз телендә**

* Chloé d’Arcy, *Мари Таглиони, étoile du balet romantique*, Presses Universitaires de Bordo, 2023.

## Искәрмәләр
**Чыганаклар**


## Шулай ук карагыз
* Россиядә балет
* Ак балет
* Балет тарихы
* Романтик балет

## Сылтамалар
* Мария Тальони // Санкт-Петербург энциклопедиясе.
* ''Третьякова Л.'' Сильфның туган көне // Дөнья буйлап. 2004. № 11 (2770) [Ноябрь].
* 
* Мари Тальони басмаларда һәм рәсемнәрдә // Лондонның Милли портрет галереясе.
* [Тальониның соңгы па-галопы, Санкт-Петербургта аларның бөеклекләре алдында күрелмәгән уңыш белән башкарылды](http://imslp.org/wiki/Taglioni's_last_Pas-galop_(Bochsa%2C_Nicholas_Charles)) . Николас Бокс, якынча 1840 // *Халыкара музыкаль партитура китапханәсе проекты*

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1884 елда вафатлар
Төркем:Стокһольмда туганнар
Төркем:1804 елда туганнар
Төркем:23 апрель көнне туганнар
Төркем:Балет артистлары
Төркем:Марсельдә җирләнгәннәр
Төркем:Париж операсының балет мәктәбе җитәкчеләре
Төркем:XIX гасыр балериналары
Төркем:23 апрель көнне вафатлар