Кетцалькоатль

**Кетцалькоатль** (*Кецалькоатль, Кетсалькоатль*,  — «кетцаль-елан» яки «канатлы елан»; ; ) — Борынгы Америка алласы исеме, ацтек пантеоны һәм Үзәк Американың башка цивилизацияләре пантеоннарының төп аллаларының берсе, шулай ук тарихи шәхес исеме.

Кетцалькоатль Чимальма (чимальму) алиһәсе улы булып санала. Бер риваять буенча ул жад дигән асылташны йотып, балага уза. Кецаль (кетсаль, кетцаль, квезал) — ачык зөбәрҗәт каурыйлы зур булмаган кош, ул Американың традицион мәдәниятләрендә югары бәяләнгән. Кетцаль — ирек сөюнең борынгы символы: бу кош тоткынлыкта яшәми. Моннан тыш, ацтек алласы хөрмәтенә кетцалькоатль (лат. Quetzalcoatlus) — планетаның бөтен тарихында птерозаврлар отрядының да, очучы хайваннарның да иң зур вәкиле дә аталган. XVII гасырда ацтек аксөякләренең токымы һәм науа халкының тарихчысы Истлильшочитль, "кетцалькоатль туры мәгънәсендә «кыйммәтле каурыйлы елан» дигәнне аңлата, ләкин аллегорик мәгънәдә «кешеләрнең иң акыллысы», дип язган.

## Канатлы елан

Мезоамерика тарихында күп кенә этносәяси төркемнәр канатлы елан рәвешендә аллага табынганнар. Мондый табынуның дәлилләре елан мотивлары еш очрый торган төрле Мезоамерика мәдәниятләренең иконографиясендә бар. Төрле мәдәниятләрдә һәм чорларда канатлы елан рәвешендәге алланы сурәтләүдә кулланыла торган төрле символик системалар нигезендә галимнәр Мезоамерика мәдәниятләрендә бу алланың дини һәм символик әһәмиятен интерпретацияләгәннәр.

Алланың иң борынгы билгеле иконографик сурәте Лмекның ла-Вента археологик һәйкәлендәге 19-нчы стелада очрый. Якынча б.э. к. 900 ел белән даталанган ул кешенең аркасы артыннан күтәрелгән еланны сурәтли, мөгаен, ул шаман йоласында катнашкандыр. Бу, мөгаен, классик һәм постклассик чорларда табынган канатлы елан сурәте түгелдер, ул Мезоамерикада цивилизация формалашу чорыннан башлап һәм алга таба, мәсәлән, майялардагы елан сурәте белән чагыштырганда, канатлы елан символикасының дәвамчанлыгын күрсәтә.

Канатлы елан символын мөһим дини һәм сәяси символ сыйфатында кулланган беренче мәдәният теотиуакан мәдәнияте була. Сьюдадел комплексындагы Кетцалькоатль гыйбадәтханәсе кебек гыйбадәтханәләрдә канатлы еланнар күренекле урын алып тора һәм башка төр елан башлары белән чиратлаша. Канатлы елан илаһының иң беренче сурәтләре тулысынча зооморфлы булган, еланны чын елан итеп сурәтләгәннәр, ләкин классик майяларда инде илаһның сурәтләре сакал кебек кешелек сыйфатларына ия була башлаган.

Классик чор иконографиясендә шулай ук майяларда елан образлары киң таралган: елан еш кына күкнең үзе гәүдәләнеше булып күренә, ә күрәзәче елан — Майя патшаларына җир асты дөньясын күзаллаучы шаман ярдәмчесе булып тора.

## Интерпретацияләр

Теотиуакандагы канатлы еланның сурәтләре нигезендә археолог Карл Таубе канатлы елан теотиуакан империясенең тышкы хәрби экспансиясен символлаштырган сугышчан еланнан аермалы буларак, уңдырышлылык һәм эчке сәяси структуралар символы булган дип раслый. Тарихчы Энрике Флорескано, шулай ук теотиуакан иконографиясен анализлаучы, канатлы елан игенчелек илаһлары триадасының бер өлеше булган дип раслый. Моннан тыш, канатлы елан Венера планетасы белән яңгырлар сезоны башлану символы буларак бу планетаның әһәмияте аркасында бәйле була. Теотиуакан һәм майя мәдәниятләре өчен Венера шулай ук символик рәвештә сугыш белән ассоциацияләнгән.

Майяларда еланнарның классик иконографиясе, күрәсең, күк, Венера, иҗат итүче, сугыш һәм уңдырышлылык белән ассоциацияләнгән елан илаһилыгына ышану белән бәйле.

Хочикалькода утырган кораллы идарәче сурәте һәм 9 «җил» көне билгесен белдерүче иероглиф озата бара. 9 «җил» көне майяларда уңдырышлылык, Венера һәм сугыш белән бәйле буларак билгеле, ә башка Мезоамерика культураларында еш кына Кетцалькоатль белән бәйле рәвештә очрый.

Теотиуакан, Хочикалько, Чичен-Ица, Тула һәм Теночтитлан кебек урыннарда канатлы елан илаһилыгы иконографиясе нигезендә, кайбер этнотарихи чыганаклар белән берлектә, тарихчы Давид Карраско канатлы елан илаһилыгының бөтен Мезоамерика тарихы дәвамында иң мөһим функциясе — мәдәният һәм цивилизация алласы булганлыгын раслый.

## Ацтек мәдәниятендә

Ацтеклар өчен Кетцалькоатль, аның исеменнән күренгәнчә, канатлы елан булган. Ул кешелек дөньясын булдыруга зур өлеш керткән була, шулай ук антропоморф формаларга ия, мәсәлән, Эхекатль, җил алласы кебек аспектларында. Ацтекларда Кетцалькоатль исеме шулай ук мөбәтләр титулы булган, чөнки ацтек темплосының иң мөһим ике мөбәтен Майор «Кетцалькоатль Тламакаски» дип атаганнар. Ацтек ритуаль календаре буенча төрле илаһлар еллык циклларның исемнәре белән бәйле булган: Кетцалькоатль 1519 елга туры килгән Се Акатль (бер камыш) елы белән бәйле булган.

## Мифлар

Кетцалькоатльнең төгәл әһәмияте һәм атрибутлары төрле цивилизацияләрдә һәм тарих дәвамында беркадәр аерылып торган. Кетцалькоатльнең тууы турында берничә тарих бар. Мифның бер версиясендә Кетцалькоатль Химальман исемле гыйффәтле кыздан туа, аның төшендә Ометеотль алласы пәйда була. Башка тарихта гыйффәтле кыз Химальман зөбәрҗәт йотып Кетцалькоатль балага уза. Өченче тарих Химальманның карынына Мишкоатль җибәргән ук белән зарарлануы турында сөйли, һәм тугыз айдан соң ул Кетцалькоатль исемле бала тапкан. Дүртенче тарих Кетцалькоатльнең Киек Каз Юлы йолдызларын барлыкка китергән дүрт йөз баласы булган Коатликуэдан тууы турында сөйли.

Мифның икенче версиясе буенча, Кетцалькоатль — Ометекухтли һәм Омесиуатльларның дүрт улының берсе, аларның һәркайсы дүрт төп юнәлешнең берсе белән идарә иткән. Көнбатыш өстендә Ак Тецкатлипока, Кетцалькоатль, яктылык, гаделлек, шәфкатьлелек һәм җил алласы идарә итә. Көньякта Зәңгәр Тецкатлипока, Уицилопочтли, сугыш алласы идарә итә. Көнчыгышта Кызыл Тецкатлипока, Шипе Тотек, алтын, игенчелек һәм яз алласы идарә итә. Ә төньякта Кара Тецкатлипока идарә итә, ул Тецкатлипока исеме белән генә билгеле, хөкем, төн, алдау, сихерчелек һәм җир алласы. Кетцалькоатль еш кына иртәнге йолдыз алласы булып саналган, ә аның игезәк энесе Ксолотль — Кичке Йолдыз (Венера). Таң йолдызы буларак, ул Тлахуискальпантекухтли титулы астында билгеле була, бу «Таң йолдызы хакиме» дигәнне аңлата. Ул китап һәм календарь уйлап табучы, кешелеккә кукуруз бүләк итүче, ә кайчак үлем һәм терелү символы буларак та билгеле була. Кетцалькоатль шулай ук каһиннәрнең яклаучысы һәм ацтекларның ике баш каһиненең титулы булган. Кайбер риваятьләр аны кеше корбаннарының дошманы буларак тасвирлый, ә икенчеләре аны ярдәмче итеп тасвирлый.

Күпчелек Мезоамерика ышанулары кояш циклларын үз эченә алган. Еш кына безнең хәзерге заман бишенче кояш дип саналган , ә алдагы дүрт кояш туфан, ут һәм башка шундый казалар аркасында юк ителгән.

Чимальпопок кодексында Тецкатлипок Кетцалькоатльне пулька эчәргә, үзенең олы апасы Кетцальпетлатль, никахсыз каһинә белән күңел ачарга һәм үзенең дини бурычларын санга сукмаска мәҗбүр иткән диелә. Икенче көнне иртән Кетцалькоатль, оялып һәм үкенеп, хезмәтчеләренә үзенә таш сандык салырга, фирүзә белән бизәргә кушкан, ә аннары, сандыкта яткан килеш, үзенә ут төрткән. Аның көле күккә күтәрелә, аннары аның йөрәге дә таң йолдызына әверелгән.

Аңа шулай ук изге таудан тольтек халкына какао үсемлеген алып кайтуын, хатын-кызларны традицион кайнар шоколад әзерләргә өйрәтүен дә тагалар.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Boone, Elizabeth Hill (1989). Incarnations of the Aztec Supernatural: The Image of Huitzilopochtli in Mexico and Europe. Transactions of the American Philosophical Society, vol. 79 part 2. Philadelphia, PA: American Philosophical Society. ISBN 0-87169-792-0. OCLC 20141678.
* Burkhart, Louise M. (1996). Holy Wednesday: A Nahua Drama from Early Colonial Mexico. New cultural studies series. Philadelphia: University of Pennsylvania Press. ISBN 0-8122-1576-1. OCLC 33983234.
* Fernando de Alva Cortés Ixtlilxóchitl (2019). History of the Chichimeca Nation: Don Fernando de Alva Ixtlilxochitl’s Seventeenth-Century Chronicle of Ancient Mexico. Edited and translated by Amber Brian, Bradley Benton, Peter B. Villella, & Pablo García Loaeza. University of Oklahoma Press. ISBN 978-0-8061-6398-7.
* Florescano, Enrique (1999). The Myth of Quetzalcoatl. Translated by Lysa Hochroth. Raúl Velázquez (illus.). Baltimore, MD: Johns Hopkins University Press. ISBN 0-8018-7101-8. OCLC 39313429. Translation of El mito de Quetzalcóatl, original Spanish-language.
* Lafaye, Jacques (1987). Quetzalcoatl and Guadalupe: The Formation of Mexican National Consciousness, 1531—1813. Translated by Benjamin Keen. Chicago: University of Chicago Press. ISBN 0-226-46788-0.
* Nicholson, H.B. (2001). Topiltzin Quetzalcoatl: the once and future lord of the Toltecs. University Press of Colorado. ISBN 0-87081-547-4.
* Pohl, John M.D.; Virginia M. Fields & Victoria L. Lyall (2012). «Children of the Plumed Serpent: The Legacy of Quetzalcoatl in Ancient Mexico: Introduction». Children of the Restall, Matthew (2003). «Topiltzin Quetzalcoatl: The Once and Future Lord of the Toltecs (review)». Hispanic American Historical Review. 83 (4). doi:10.1215/00182168-83-4-750. S2CID 142522307.
* Ringle, William M.; Tomás Gallareta Negrón; George J. Bey (1998). «The Return of Quetzalcoatl». Ancient Mesoamerica. 9 (2). Cambridge University Press: 183—232. doi:10.1017/S0956536100001954. S2CID 162783081.

Төркем:Әлифба буенча илаһлар
Төркем:Ацтек илаһлары
Төркем:Сәнгать илаһлары
Төркем:Белем илаһлары
Төркем:Елан илаһлары
Төркем:Җил илаһлары
Төркем:Легендар еланнар