Эмилия Плейтер

**Эмилия Францевна Платер** (, ,  (1806 елның 13 ноябре, Вильнюс — 1831 елның 23 декабре, Юстианов) — әтисе ягыннан Балтыйк буе дворян гаиләсеннән һәм әнисе ягыннан Браслав районының Литва дворяннарыннан графиня һәм революционер. Ул 1830 елның ноябрь фетнәсендә катнаша, анда ул башта кечкенә партизан отрядын оештыра һәм җитәкли, аннары капитан дәрәҗәсендә Литва җәяүле гаскәрләренең рота командиры булып хезмәт итә .

Фетнә ахырына таба, егерме биш яшен тутырган Эмилия кинәт авырып китә һәм үлә. Адам Мицкевичның аңа багышланган " [Полковникның үлеме](https://ru.wikisource.org/wiki/ru:Смерть%20полковника%20(Мицкевич;%20Минаев)) " (1832) шигыре аркасында графиняның исеме һәм гадәти булмаган язмышы бәйсезлек өчен көрәшүчеләр арасында киң таныла һәм ватанпәрвәрлек бурычы символына әйләнә.

## Башлангыч биографиясе

Ул Вильнюс шәһәрендә яшәүче Платер гаиләсенең гаиләсендә туган . Католик аристократик фон Платер гаиләсе күптәннән Ливониядә, аннары Литва Бөек Герцоглыгында урнашкан һәм Вестфальдән килеп чыккан.

1815 елда, Францишек Ксавери Платерның һәм аның беренче хатыны Анна фон Мольның әти-әнисе аерылышканнан соң, Эмилия, тугыз яшендә, әнисе белән ерак туганнары Платер-Зибергларга, аларның гаилә утарында, Динабург (Даугавпилс) тирәсендә, Латгалия, Литва һәм Беларус этник элементлары тоташкан урында, Ликснага күченә.

Шунысын да билгеләп үтәргә кирәк, музыкадан тыш, Эмилия ат спорты һәм ату белән дә мавыккан. Аның идеаллары хатын-кыз сугышчылар булган: Жанна д’Арк һәм Бобелина, грекларның Госман империясенә каршы фетнәсенең героинясы. Яхшы белем алганнан соң, ул Иоганн Вольфганг фон Гете һәм Фридрих Шиллерны өйрәнгән һәм Тадеуш Костюшко һәм Юзеф Пониатовскийның көрәшләре истәлеген хөрмәт иткән.

1823 елда аның бер туганы 1791 елның 3 маенда Польша конституциясенең юбилеен билгеләп үткәне өчен җәза итеп, патша армиясенә мәҗбүри рәвештә чакырыла. 1829 елда Эмилия әнисе белән Варшава һәм Краков шәһәрләренә сәяхәткә бара.

## Фетнә

Эмилия Варшава фетнәсе башлануын белгәч, иң якын туганнарын һәм танышларын Литва һәм Беларуста да фетнәгә әзерләнә башларга өнди башлый. Туганнары белән бергә ул хәтта Динабург ныгытмасын (патша режимын рәнҗеткән поляклар шунда яшәгән) басып алу өчен җентекле план төзи. Бу зур планнар тормышка ашмаса да, барысы да энергияле яшь хатын-кызның чын лидерын таныды. Бервакыт данлы Ливон орденының гореф-гадәтләрен хәтерләгән җирле дворяннар Эмилиягә барлык борынгы йолалар буенча Гыйффәтле кыз дип рыцарьлык итәләр . 1831 елның 29 мартында, мессадан соң чыгыш ясаганнан соң, туганы Сезар Платер белән бергә, Эмилия Дусяты авылында 280 мылтыкчы, 60 атлы һәм берничә йөз урак белән эшләүче крестьяннан торган партизан отрядын оештыра һәм аны Двинск шәһәренә алып китә. Фетнәчеләр арасында күп хатын-кызлар да була. 25 марттагы язма фетнә идеясенең аннан килеп чыкканлыгын күрсәтә.

30 мартта фетнәчеләр Давгели почта станциясе янында рус отрядын тар-мар итәләр. 2 апрельдә генерал Ширманның оборона бүлеге белән сугыш була, аннан соң Утена янында сугыш була, анда фетнәчеләр патша гаскәрләрен тар-мар итәләр. Йезерос шәһәрен яулап алу 4 апрель белән бәйле дип санала; ләкин кайбер тарихчылар моның чыннан да булганмы-юкмы икәнен шикләнәләр. Ләкин Даугавпилсны яулап алу планы туктатыла.

Казаклар фетнәне бастырганнан соң, Эмилия Платер, кечкенә төркемне җитәкләп, 30 апрельдә Карол Залуски отрядына кушыла. 4 майда ул уңышсыз Преставиани сугышында, ә күп тә үтми Майшагол сугышында катнаша. 17 майда Э. Платер отряды Вилькомирны басып ала, ә 5 июньдә Д. А. Хлаповскийның регуляр поляк армиясенә кушыла.

Башка фетнәче төркемнәр белән беррәттән, отряд патша гаскәрләренә каршы сугышларда катнашкан.

Июнь аенда Хлаповский гаскәрләре Литва губерналарындагы иң зур сугышларның берсе булган Ковнога килеп җитә. Ләкин алар алга баручы Россия армиясенә тиң була алмыйлар. 8 июльдә Шавлида җиңелгәннән соң, Хлаповский көнбатышка, Пруссия чигенә чигенергә карар кыла. Эмилия Платер бу боерыкка каршы чыга; киресенчә, ул сугышны дәвам итү өчен Варшавага таба юл таләп итә.

Фетнәчеләр Пруссиягә чигенгәндә, Эмилия, чигенергә теләмәгәнлектән, төп фетнәче көчләреннән ике озатучы белән аерылып, камалышта калган Варшавага юл тота. Ләкин, арыганлык, йокысызлык һәм ачлык аркасында ул авырып китә һәм юлда ятып кала. Аны юл буендагы ферма йортында калдыралар, аннан тиздән аны Абломович (Обломович) дворян гаиләсенең сараена күчерәләр. Абломовичлар аны якынча бер ай тәрбиялиләр, аны яңа, авыру укытучы итеп калдыралар. Ләкин Эмилия юкка чыга бара. 1831 елның 23 декабрендә ул  авылында вафат була.

Аның калдыклары якындагы Копчиамиестис шәһәре (хәзерге Капчиамиестис, Лаздия районы) зиратына алып кителгән. Аның кабере бүгенге көнгә кадәр шунда саклана; ул — 2004 елда торгызылган, өстенә хач куелган куе соры гранит обелиск. Шулай ук оригиналь һәйкәлдән «Mów Weczny Pokój» дигән язу белән гранит таш та сакланган.

Шәһәр үзәгендә герой кызга һәйкәл куелган, постаментта Адам Мицкевичның «Полковникның үлеме» (литва телендә) әсәреннән өзек язылган.

## Хәтер

Аның исеме риваятьләргә кереп калган, ул Адам Мицкевичның «полковник үлеме» дигән танылган шигырендә, Польшаның башка язучыларының, шагыйрьләренең һәм рәссамнарының күпсанлы әсәрләрендә мәдхияләнгән. Польша һәм Литваның берничә шәһәрендә урамнарга аның исеме бирелгән, һәм Варшаваның үзәк урамнарының берсе.

Икенче бөтендөнья сугышы елларында Тадеуш Костюшко исемендәге 1 нче пехота дивизиясе составында сугышкан пехота батальоны аның истәлегенә аталган.

Аның тормышын феминистик перспективадан да анализлаганнар-ир-атлар гына сугыша ала дигән стереотипка каршы чыккан хатын-кызларның берсе буларак .

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Адам Мицкевич. «Śmierć pułkownika»
** «Смерть полковника» в переводе Дмитрия Дмитриевича Минаева/
** «Смерть полковника» в переводе Сусанны Мар/
* Вацлав Гонсёровский «Emilia Plater».

Төркем:Литва революционерлары
Төркем:Польша инкыйлабчылары
Төркем:1831 елда вафатлар
Төркем:23 декабрь көнне вафатлар
Төркем:Вильнюста туганнар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:1806 елда туганнар
Төркем:13 ноябрь көнне туганнар