open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Рәшит Фазлыев

**Рәшит Фазлый** — Башкортстанда яшәп иҗат итүче татар шагыйре.

Рәшит Фазлыев 1930 елның 7 декабрендә Илеш районының Зур Бишкурай авылында туган. Бишкурай 7-еллык мәктәбен һәм бухгалтерлар курсларын тәмамлап, 1950-56 елларда Илеш районының башкарма комитетында һәм «Сталинчы» гәзитендә эшли.

1956 елны Уфага чыгып китә, Киров исемендәге заводка токарь булып урнаша. Эштән аерылмыйча гына, электромеханика техникумын (1967), Уфа авиация институтының икътисад факультетын тәмамлап укып чыга. Инженер-техник хезмәткәре эшенә күчеп, заводның баш инженеры дәрәҗәсенә җитә. 1991 елда пенсиягә чыга.

## Иҗаты
Шигырьләре заводта эшләгәндә республика татар гәзите Кызыл таңда, Казан утларында (1967) басыла.
1968 елда шигырьләре «Беренче карлыгачлар» күмәк җыентыгында дөнья күрә, исеме Рәшит Гатауллин, Гакыйль Сәгыйров, Рифкать Закиров, Салисә Гәрәева исемнәре белән янәшә тора.

Рәшит Фазлыев шагыйрь буларак та, хикәяләр иҗат итү остасы буларак та танылган. Ике жанрда да әсәрләре тупланган 14 китап авторы. Беренчесе — 1969 елда юмористик хикәяләре тупланган «Өч Абдулла» җыентыгы Татарстан китап нәшриятында дөнья күрә. 
80 яшьлек юбилее алдыннан Башкортстан «Китап» нәшриятында аның «Чынбарлык — үзем» исемле шигырь китабы басылып чыга. Анда авторның иң яхшы әсәрләре тупланган.

Рәшит Фазлыевны җыр сәнгатен сөючеләр 200дән артык җыр тексты язган талантлы автор буларак яхшы белә. Аларга Сара Садыйкова, Зөфәр Хәйретдинов, Мөдәрис Морзаханов, Данил Хәсәншин, Фирдүс Шәрәфуллин, Мөфтәдин Гыйләҗев кебек күренекле композиторлар көйләр язганнар.

1994 елда Башкортстанның татар язучылары берлеген оештыручыларның берсе була. Берлекнең таныклыгын БР юстиция министрлыгы кире алгач, ахыргача судларда катнашып килә. 2004 елдан Башкортстан Язучылар берлеге әгъзасы булып тора. Шулай ук журналистлар берлеге әгъзасы.

## Иҗаты турында
# Әмиров, Р. Ул әдәбиятка тормыш төпкеленнән килде / Р.Әмиров. // Кызыл таң — 2005 — 6 декабрь — С.4.
# Мәхәббәтсез яшәп булмый / /Маяк — 2001 — 27 март — С.4
# Сәетгәрәева, Ф. Сезнең күзләр безнең йөрәкләрдә тынгы бирмәс эзләр калдырсын /Ф.Сәетгәрәева. // Кызыл таң — 2010 — 3 декабрь — С.6.
# Хәмидуллина, Р. Шагыйрь булып кайтты авылына / Р.Хәмидуллина. // Маяк — 2006 — 30 март — С.5.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Литературная карта Башкортостана: Фазлыев Рашит

Төркем:Илеш районында туганнар
Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Башкортстан татарлары
Төркем:Инженерлар
Җылым

**Җылым** — җәтмәле тукымадан һәм арканнардан торган, елга, күл, яр буе һәм диңгез (океан) балыкчылыгында күпләп балык тоту өчен кулланыла торган эре җәтмәле балык тоту коралы.

Күпчелек җылынларны тоту принцибы балык тупланмаларын типчеп чыгуга һәм Балык тоту судносы яисә көймә бортына ятьмә сузуга нигезләнгән. Җылымның колачлый торган балык тоту коралларыннан, мәсәлән, саңак ятьмәсеннән төп аермасы шунда: җылым — ул хәрәкәтчән тоту коралы һәм җылымның вак күзәнәге саңак капкачлары белән балыкны бутау (колачлау) өчен түгел, ә сайлап алу вакытында аның аша су сыгу өчен каралган. Җылымны сайлаганда тотылган балык җепле тукымада кала яки җылымның урта өлешендә махсус капчыкка тәгәрәтелә. Балык тоту ысулы буенча җылынларны дүрт типка бүләләр: ташланмалы җылынлар, капланмалы җылынлар, су төбендәге җылынлар һәм беркетмәле җылынлар — аеруча күптөрле төркем. Аларны яр буендагы стационар коралларның махсус төренә — тозакларга кертәләр. Балык тоту урыны буенча елга, күл һәм диңгез җылымнарын аералар.

## Искәрмәләр

Төркем:Балыкчылык
Унаяклы кысласыманнар

**Унаяклылар**, яки **унаяклы кысласыманнар**, яки **декаподалар** , — югары төзелешле кысласыманнар классының зур отряды, шушы классның өчтән бер өлешен үз эченә ала. 15 000 бүгенге көн һәм 3 000 казылма төрне берләштерә.  Казылма хәлдә девон чоры ахырыннан башлап билгеле. Аларга йөрәк мускулының симпластик төзелеше хас, башка күпкүзәнәкле хайваннарның йөрәге күзәнәкләрдән тора. Аерым кызыксынуны омарлар семьялыгы уята. Шулай ук отрядка елга кыслалары, креветкалар, омар һәм лангустлар керә.

## Таралу
Дөньяның барлык океаннарында һәм диңгезләрендә таралганнар. 5 км тирәнлеккә кадәр яшиләр. 

*Cherax wagenknechtae -* төче суларда яшәүче төр, Индонезиядә таралган.

*Birgus latro -* Һинд океанының суларында, тропик утрауларда таралган.

*Cambaroides japonicus* - Япония эндемигы.

Элек Татарстан территориясендә елга кыслаларының 2 төре очрый: киңаяклы кысла (*Astacus astacus*) һәм тараяклы кысла (*Astacus leptodactylus*) Идел, Кама һәм кече елгаларда таралганнар. Хәзер фәкать икенче төре генә очрый.

## Тасвирлама
Гәүдәсе 10–18 см озынлыкта, өске яктан карапакс белән капланаган башкүкрәктән һәм бунтыклы озын корсактан тора.

Унаяклы кысласыманнар — чиста су индикаторлары.

Кыйммәтле азык продукты буларак элек промысел әһәмиятенә ия булган. Хәзерге вакытта күбесенчә һәвәскәр балыкчылар тарафыннан махсус капкын — «кысла кыскычлар» белән аулана.

Тараяклы кысла ТРның Кызыл китабына кертелгән (2006).

## Галерея

Файл:Penaeus_vannamei_01.jpg|альт=Litopenaeus vannamei| *Lithopenaeus vannamei*
Файл:Heterocarpus_ensifer.jpg| *[[Heterocarpus ensifer|<nowiki/>]][[:ru:Heterocarpus_ensifer|Heterocarpus ensifer]]*
Файл:Austropotamobius_pallipes.jpg| *[[:ru:Austropotamobius_pallipes|Austropotamobius pallipes]]*
Файл:Upogebia_deltaura.jpg| *[[Upogebia deltaura]]*
Файл:Lobster_300.jpg| *[[:ru:Panulirus_interruptus|Panulirus interruptus]]*
Файл:Polycheles_sculptus.jpg| *[[:ru:Polycheles_sculptus|Polycheles sculptus]]*
Файл:CoenobitaVariabilis2.jpg| *Coenobita variabilis*
Файл:The_Childrens_Museum_of_Indianapolis_-_Atlantic_blue_crab.jpg|альт=Callinectes sapidus| *<a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Callinectes_sapidus" rel="mw:ExtLink" title="Callinectes sapidus" class="mw-redirect cx-link" data-linkid="218">Callinectes sapidus</a>*


## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
* 
* 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Хайваннар отрядлары
Төркем:Хайваннар
Төркем:Зоология
Төркем:Умырткасызлар
Төркем:Буынтыкаяклылар
Төркем:Биология
Эчәккуышлылар

**Эчәккуышлылар**  - чын күпкүзәнәкле хайваннар (Eumetazoa) тибы. Протерозойның венд чорында барлыкка килгән борынгы организмнар. Башлыча, диңгездә, күбесе колонияләргә оешып яшәүгә җайлашканнар. 8–11 мең төре билгеле.

## Төзелеш
Типның уникаль үзенчәлеге - чаккыч күзәнәкләре булу, алар ау һәм ерткычлардан саклану өчен кулланыла. Зурлыклары 1 ммдан 2 мга кадәр  (мәсәлән, сифонофоралар (Physalia), арктик медузалар (*Cyanea capillata*).

2 төрле тереклек формасы хас (утырма яшәү рәвеше алып баручы полип һәм ирекле йөзүче медуза), тереклек циклы дәвамында бу стадияләр чиратлаша (метагенез), яисә бер форма юкка чыга (гипогенез).

Аерым затларның гәүдәсе ике күзәнәк катлавыннан (тукымадан): эпидермис (эктодерма) һәм гастродермистан (энтодерма) тора; алар арасында структурасыз койкасыман матдә (мезоглея) ята.

Эчәккуышлылар өчен гәүдәнең нурлы симметрияле һәм ук капсулалары барлыкка китерүче чаккыч күзәнәкләр булуы (нематоцисталар) хас.

Авызы азыкны эләктереп алу өчен хезмәт итүче һәм төркем булып («батареяләр») чаккыч күзәнәкләр урнашкан кармавычлар белән әйләндереп алынган. Ашкайнату куышлыгы капчыксыман яки камераларга бүленгән, эшкәртелмәгән калдыклар авыз аша чыгарыла.

Нерв системасы диффузлы типта, гастродермиста урнашкан.

Җенси һәм җенессез (бөреләнеп) юл белән үрчи.

Күпчелек эчәккуышлылар — ерткычлар, планктон һәм шактый зур су организмнары белән туеналар. Күбесе башка организмнар (балыклар, ялгыз кысла, беркүзәнәкле суүсемнәр — зооксантеллар һәм башкалар) белән төрле симбиоз формаларына керә.

## Табигатьтәге урыннары
Мәрҗән полиплар классыннан мадрепор мәрҗәннәр сай сулы тропик диңгезләрдә калын корылмалар — уникаль риф экосистемалары тудырып рифлар (яр буе, барьер, атолл рифлары) барлыкка китерәләр.

Күп кенә илләрдә кызыл яки затлы (Corallium rubrum), кара (Antipatharia) мәрҗәннәрдән ясалган бизәнү әйберләре югары бәяләнә.

Кайбер эчәккуышлыларның чаккыч күзәнәкләренең агуы кеше өчен куркыныч тудыра һәм «пешү» нык авырту, кайвакыт үлемгә китерергә мөмкин (субтропик һәм тропик суларда — сифонофоралар, кубомедузалар, ерак көнчыгыш диңгезләрендә — әвернәле медуза һәм башкалар).

Эчәккуышлылар су чисталыгының индикаторы булып торалар.

## Таралу
Эчәккуышлыларның өч классыннан Татарстан территориясендә гидрозоалар классы (Hydrozoa) очрый, вәкилләреннән *Hydrida* отрядыннан гидралар ыругының 3 төре бар. Алар чиста сулы, су асты үсемлекләренә бай сулыкларның яр буе зоналарында яшиләр.

Азиядә очраучы төрләр: *Gonionemus vertens, Moerisia pallasi, Hydra vulgaris, Aurelia aurita* һәм башкалар.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 
*  
* Текст

## Сылтамалар

* 

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Хайваннар
Төркем:Зоология
Мәскәү патшалыгы

**Рус патшалыгы** () — 1547 елдан 1721 елга кадәр булган дәүләт.
Аның башкаласы Мәскәү булган, дәүләт башында патша торган.

## Тарих
* 1547 елда Иван IV (Явыз Иван) үзен беренче **Русия патшасы** дип игълан итә.
* XVI—XVII гасырларда дәүләт территориясе киңәя: Казан ханлыгы (1552), Астрахан ханлыгы (1556), Себер ханлыгы (1580-нче еллар) кушыла.
* XVII гасырда **Болгавыр чор** була (1598—1613), аннан соң Романовлар династиясе хакимлек итә башлый.
* XVIII гасыр башында Петр I реформалары нәтиҗәсендә дәүләт **Россия империясе** дип үзгәртелә (1721).

## Дәүләт төзелеше
* Башкарма хакимият — патша кулында.
* Югары органнар: Бояр думасы, Земский собор.
* Территорияләр воеводалар һәм приказлар аша идарә ителгән.

## Икътисад
* Авыл хуҗалыгы төп тармак булган.
* Эчке һәм тышкы сәүдә үскән, Архангельск порты аша Европа белән бәйләнешләр арткан.

## Мәдәният
* Православие дәүләт дине булган.
* Мәскәү архитектурасы һәм иконопись үсеш алган.
* XVII гасырда китап бастыру тарала башлый.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

Төркем:Россия тарихы
Юань империясе

**Юань империясе** (; кыт. 元朝 (Yuáncháo)) — территориясенең төп өлеше Кытай җирләре булган монгол дәүләте (1271—1368). Ул Чыңгызханның оныгы, монгол ханы Хубилай тарафыннан нигезләнә. Хубилай хан 1279 елда Кытайны яулап алуны тәмамлый. Империя 1351—1368 еллардагы  нәтиҗәсендә җимерелә. Бу империянең рәсми кытай тарихы соңрак Мин империясе чорында язылган һәм «Юань ши» дип аталган.

Монголлар дистә еллар буе хәзерге Төньяк Кытайны да үз эченә алган киң территорияләр белән идарә итсәләр дә, дәүләтнең традицион кытай стилендә нигезләнүен Хубилай хан 1271 елда гына рәсми рәвештә игълан итә. Кытайны тулысынча яулап алу 1279 елда, Көньяк Сун  җиңелгәч тәмамлана. Ул вакытка Хубилай ханның биләмәләре башка монгол ханлыкларыннан аерылып тора һәм хәзерге Кытайның зур өлешен, шулай ук аңа якын төбәкләрне, шул исәптән хәзерге Монголияне дә үз эченә ала. Хубилай хан нигез салган Юань империясе бөтен Кытай белән хакимлек иткән кытай булмаган династияле беренче дәүләт була һәм 1368 елга кадәр яши, шул елны Мин империясе аңа хәлиткеч җиңелү китерә. Әмма моннан соң да Чыңгызыйлар, үзләренең тарихи монгол ватанына чигенеп, Төньяк Юань дип аталган дәүләттә идарә итүләрен дәвам итәләр.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Далай Ч. Монголия в XIII—XIV веках / Отв. ред. Б. П. Гуревич. — М.: Наука, 1983.
* Зограф И. Т. Монгольско-китайская интерференция (язык монгольской канцелярии в Китае) / Отв. ред. С. Е. Яхонтов; Институт востоковедения АН СССР. — М.: Наука (ГРВЛ), 1984. — 148 с. — 1600 экз. (обл.)
* Россаби М. Золотой век империи монголов = Khubilai Khan: his life and times / Пер. с англ. С. В. Иванова. — СПб.: Евразия, 2009. — 479, [1] с. — (Историческая библиотека). — 1500 экз. — ISBN 978-5-8071-0335-2.

Төркем:Кытай тарихы
Төркем:Монголия тарихы
Гриллоблаттидалар

**Гриллоблаттидалар**  - Notoptera отрядына керүче канатсыз бөҗәкләр семьялыгы. Төньяк ярымшарның әлеге өлкәләрендә яшиләр: Себер, Ерак Көнчыгыш, Төньяк Америка. Фәнгә 34 төрләре билгеле. 

Экстремофиллар, салкын шартларда, тауларда һәм мәгарәләрдә, кыялар астында һәм бозлыклар янында яшиләр. Кагыйдә буларак, алар төнге бөҗәкләр, ерткычлар яки детрит белән тукланучылар.

Озын (23-45 сегментлы) антенналары һәм озын церкалары (5-12 сегмент) бар. Тәпиләренең озынлыгы 2-3,5 см, биш сегментлы. Кара төстәге йомыркаларын бер-бер артлы туфракка яки мүккә салалар. Личинкалар җенси җитлеккәнче 7 елга кадәр 8 нимфаль үсеш этабын узалар  . Бу бөҗәкләрне тере казылмалар дип йөртәләр.

## Таралу һәм экология
Grylloblattidae Төньяк Америка, Көнчыгыш Азия (Корея һәм Япония), Үзәк Азиянең (Себер, Кытай һәм Казахстан)  бозлыкларында, мәгарәләрендә, таулы җирләрдә, һәм кайвакыт урманнарда таралалар, һәм Азиянең кайбер тау битләрендә, шул исәптән Гималай өлешләрендә очрыйлар  .

Төнге экстремофиллар. Яшәү өчен оптималь температура  1—4 °C чикләрендә. Түбәнрәк температурада үлем куркынычы яный. Һава салкынайткан чакта туфрак янындагы кар катламы астында кышлыйлар. Югары температураларга да чыдамыйлар. Ел дәвамында азык табу өчен күчешләр ясыйлар

## Биология
Гриллоблаттидалар бөтен төр ризык белән тукланалар, ләкин беренче чиратта үле буынтыгаяклылар һәм үләксә белән тукланалар. Буынтыгаяклыларның калдыклары аз булганда, алар үсемлек белән тукланалар . Урта Юра чорында яшәгән казылма төр † *[[Plesioblattogryllus magnificus]]* көчле мандибулаларга ия ерткыч булган дип уйланыла.

Гриллоблаттидаларның үз-үзләрен тотышына Норма Фордның 1926-нчы елда бастырылган хезмәте багышланган, һәм ул бу бөҗәкләрне Гриллоблатта тәртибенә урнаштырган  .

## Таксономия
5 ыруг, 34 төр . Хәзерге бөҗәкләр арасында аларның иң якын туганнары - Mantophasmatidae.
 

## Әдәбият

* *Арилло* А. http://fossilinsects.net/pdfs/arillo_engel_2006_AMN3539_RockCrawlerBaltic.pdfМ.
* 
* 

## Сылтамалар

* Гриллоблаттодеа. Гомуми энтомология. Төньяк Каролина дәүләт университеты
* Тормыш агачы веб-проекты. Гриллоблаттодеа. Гриллоблаттида. Боз бөҗәкләре, боз тарткычлары, кыялар.   Архивная копия
* Тормыш каталогы (неопр.)
* Хайваннар төрлелеге веб
* Полиноптера төрләре файлы - Гриллоблаттида Волкер гаиләсе, 1914   Архивная копия
* Боз баглары (Гриллоблаттодеа)  

## Искәрмәләр
Төркем:Бөҗәкләр гаиләләре
Төркем:Бөҗәкләр
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Хайваннар
Төркем:Умырткасызлар
Төркем:Биология
Төркем:Зоология
Төркем:Буынтыкаяклылар
Коттлар

**Коттлар**, яисә **кан татарлары** (үзатамалары — *коту*; ) — XVIII гасырда Себернең көньягында,  һәм  елгалары буенда яшәгән һәм Енисей төркеменә караган күчмә халык. Аларның территориясе хәзерге Красноярск краеның көньяк-көнчыгышын һәм Иркутск өлкәсенең көнбатыш өлешен колачлаган. Коттлар Енисей телләре гаиләсенә кергән котт телендә сөйләшкәннәр. XVII йөзгә кадәр алар Кан, Бирюса, Абакан, Мрассу һәм Кондома елгалары буенда яшәгәннәр. XIX гасыр уртасына халык руслар, бурятлар һәм башка халыклар тарафыннан ассимиляцияләнеп, тулысынча диярлек юкка чыга.

XVII гасырда коттлар русларга, тубын, кыргыз,  хакимнәренә һәм  ясак түләгәннәр. XVII гасыр уртасында аларның саны якынча 860–1000 кеше тәшкил иткән. XIX гасырга килгәндә, үзләрен коттлар дип атаган кешеләр саны нибары 76 гына калган, һәм шуларның бишесе генә котт телендә сөйләшә алган. Бу 76 кеше, үз халкын саклап калу максатыннан,  ярында кечкенә бер авыл — Агул олысын төзергә карар кыла, чөнки себер аборигеннары патша хакимиятенә Себердә яшәгән рус халкына караганда азрак ясак түләргә тиеш була. 1963 елда  экспедициясе котт топонимнарын өйрәнде, әмма бу халыкның теле һәм мәдәнияте эзләре тулысынча диярлек югалган булып чыкты.

### Тормыш-көнкүреш

Коттларда тимерчелек һөнәре яхшы үскән: алар тимер эреткәннәр һәм тимер эшләнмәләре белән дан тотканнар. Башка Енисей халыклары кебек үк, коттлар да җыючы, аучы һәм балыкчы  булганнар. Шуңа да карамастан, аларның хуҗалыгында терлекчелек һәм атчылык та мөһим урын биләгән.

## Шулай ук карагыз
* Янәсәй
* Бурятлар
* Долганнар

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* Ко́тты // Корзинка — Кукунор. — М. : Советская энциклопедия, 1953. — С. 161-162. — (Большая советская энциклопедия : [в 51 т.] / гл. ред. Б. А. Введенский ; 1949—1958, т. 23).
* Вернер Г. К. Коттский язык. Ростов-на-Дону, 1990.
Касаи (провинция)

**Касаи** (француз телендә: Kasaï) — Конго Демократик Республикасының Конго елгасыннан көньяк-көнбатышта урнашкан провинциясе.

## География
2005 елның конституцион реформасына кадәр Касаи Көнбатыш Касаи провинциясенең өлеше булган. Административ үзәге — Луэбо шәһәре. Провинция территориясе буенча Касаи елгасы ага.

Провинциянең халкы — 3 199 891 кеше (2005).

## Административ бүленеше

### Шәһәрләр
* Чикапа

### Территорияләр
* Декесе
* Илебо
* Камониа
* Луэбо
* Мвека

## Искәрмәләр

Төркем:Конго провинцияләре
Кызыл Чишмә мәчете (Түбән Кама)

**Кызыл Чишмә мәчете**, Түбән Кама шәһәренең Кызыл Чишмә бистәсе мәчете () ― Татарстанның Түбән Кама шәһәренең Кызыл Чишмә бистәсендә 1996 елда ачылган ислам гыйбадәтханәсе (мәчет). Үзәкләштерелгән дини оешма Татарстан Республикасы мөселманнары Диния нәзарәтенең җирле мөселман дини оешмасы Түбән Кама шәһәре һәм Түбән Кама районы мөхтәсибәтенә карый. Әлеге мөхтәсибәт карамагында 25 мәчет (2025 елга).

## Тарих
Кызыл Чишмә бистәсендә мәчет 1989―1996 елларда мәхәллә кешеләре көче белән иганә акчаларына төзелгән. Шәһәрдән трамвай юлы белән бистәгә керү урынында урнашкан. Бу мәчет ― хәзерге Татарстанда төзелгән беренче мөселман гыйбадәтханәләренең берсе. Түбән Каманың 30 еллык юбилеена бистәне һәм Чулман буендагы Изге Чишмәне тулысынча реконструкцияләгән һәм төзекләндергән вакытта төзелгән.  

Мәчетнең архитекторлары: Р. И. Макуев һәм Ф. Г. Ханов, проектлаучы ― И. Сабитов. 

Җирле мөселман дини оешмасы ― Кызыл Чишмә бистәсе мәхәлләсе 1992 елның 9 июнендә рәсми теркәлгән. Биредә җомга  намазлары, хөтбәләр, дәресләр, төрле чаралар, Коръән уку конкурслары һәм дини бәйрәмнәр үткәрелеп килгән. Рамазан аенда һәр көнне өч йөзгә якын кеше ифтарга җыелган.

2021 елда мәхәллә кешеләре шәһәр мэры Айдар Метшинга ярдәм сорап мөрәҗәгать иткән. Мәчет бинасында, грунт сулары аркасында, ярыклар барлыкка килгән, түбәсеннән су үтә башлаган, фундамент ныгыту эшләрен башкаруны таләп иткән. Барлык эшләрне башкару өчен, территорияне төзекләндерү һәм су агызу мәсьәләләрен хәл итүне дә кертеп, 30 млн сумга якын акча таләп ителгән. 2022 елдан мәчеттә реставрация эшләре башланган. Мәхәллә кешеләренең иминлеген тәэмин итү өчен мәчетне тулысынча ремонтларга булганнар. Фундаментны саклап калу өчен отмосткаларны ачу, ремонтлау (гидроизоляцияләү, җылыту) эшләре алып барыла. Торак-коммуналь хуҗалык челтәрләренә тоташтыру (салкын һәм кайнар су торбаларына, җылылыкка), шулай ук үзәк канализация челтәренә тоташтыру бара. Түбәне ремонтлау, су агу проблемасыннан котылу өчен аны ике яклы итү (хәзер күпкырлы) планлаштырыла. Мәчеткә тиешле ремонт ясау өчен мөселманнардан акча җыю оештырылган.

## Тасвирлама
Бу мәчет бистәгә керү урынында ук, урман кырыенда, Совет урамында соңгы трамвай тукталышыннан һәм Чулман елгасы яр буеннан ерак түгел урнашкан. Гадәти булмаган архитектурага ия: пирамида түбәле тәбәнәк төп бина һәм янәшәдәге манара.

Мәчетнең көнбатыш һәм көнчыгыш фасадлары ягыннан берничә керү урыны бар. Шулай ук үз китапханәсе, мәдәният һәм тарих үзәге бар. Биредә «Рисалә» мәктәбе урнашкан, анда бөтен Россиядән килгән егетләр укый.

## Имам
2018 елның 27 февраленнән мәчетнең имам-хатыйбы Муллахан улы Амаль (Илнур) хәзрәт Мирсәетов, Россия ислам институтында белем ала.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Мечеть пос. Красный Ключ Вконтакте
*  Нижнекамск: достопримечательности (40 лучших мест). Indie View

## Моны да карагыз
* Түбән Кама җәмигъ мәчете

Төркем:Түбән Кама мәчетләре
Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Динар Бәдретдинов

**Динар Бәдретдинов**, Динар Айдар улы Бәдретдинов (*Динар Айдарович Бадрутдинов; [[1985 ел]]ның [[4 октябрь|4 октябре]], [[Чехословакия]], [[Оломоуц]]*) ― музыкант, виртуоз баянчы, Казанда «Сәйдәш» мәдәният үзәгенең «Сәйдәр» баянчылар ансамбле җитәкчесе. Халыкара конкурслар лауреаты, Татарстанның атказанган артисты.

## Тәрҗемәи хәле
1985 елның 4 октябрендә Чехословакиянең (хәзер Чехиянең) Оломоуц шәһәрендә хәрби гаиләсендә туган. Чыгышлары белән әтисе Чистай, әнисе Балык Бистәсе районнарыннан. Балачагы (өч ел) күбрәк әнисенең туган авылы Балык Бистәсе районы Балыклы Чүкәйдә узган. 6 яшендә Динар Казанда музыка мәктәбендә баянда уйнарга нота буенча өйрәнә башлаган, ишетү буенча да уйнарга өйрәнгән.
 
Казанның 93нче санлы гимназиясен (2002), Ильяс Әүхәдиев исемендәге музыка училищесын (2003), Казан дәүләт консерваториясенең халык уен кораллары факультетын (2009) тәмамлаган.

2002 елдан «Сәйдәш» мәдәният үзәгендә музыкант һәм балалар өчен түгәрәк алып баручы булып эшли. 2019 елдан «Сәйдәр» баянчылар һәм гармунчылар ансамбле җитәкчесе  (ансамбльгә исемне гармунда бик матур уйнаган бабасы хөрмәтенә куйган. Бабасы автомеханик Сәйдәр тальян гармунда бик матур уйнаган, «Уйнагыз, гармуннар»да җиңеп чыккан кеше). Элек Динар сольный концертлар да куйган, хәзер «Сәйдәр» баянчылар ансамбле белән оештыралар. Һәр ел апрель аенда «Сәйдәш» мәдәнит үзәгендә яңа пограмма белән концерт куялар. Ансамбль репертуарына халык көйләреннән башлап, классикага кадәр музыка кергән, инструменталь хитлар, аккордеонлы интерактив викториналар уздыралар. Әлеге коллектив ― халыкара конкурслар лауреаты, Беренче каналдагы «Играй гармонь» телепроектында даими катнашучы.

2024 елда «Гармунчылар җыены» дип аталган Бөтенроссия фестивале оештырганнар .

2023 елдан ТНВда «Һава торышы» тапшыруын алып бара (рус телендә).

Туристлык агентлыгы бар.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Татарстан Республикасының атказанган артисты

## Шәхси тормышы
Гаиләле. Хатыны Алинә Искәндәр кызы Сафина (аның энесе ― Казан диджее Bruno). Кызы Зәринә фортепианода уйный, җырлый. Улы Әнвәр шахмат уйный. Динар, иҗаттан тыш, футбол белән мавыга, икенче хоббие ― сәяхәт. Музыкант, җырчы, рус һәм татар телендә алып баручы итеп мәҗлесләргә чакыралар.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
;Мәкаләләр
* *Лилия Йосыпова*. «6 яшемдә ноталар өйрәнә башладым». «Ирек мәйданы», ; 46 (789), 20.11.2025. – Б.7

## Сылтамалар
* Ансамбль баянистов «Сайдар». МБУК города Казани «Культурный центр «Сайдаш»
*  Динар Бәдретдинов «Зәңгәр кыңгыраулар» һ.б. уйный. shazam.com

Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Баянчылар
Төркем:Казан музыка училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Казан дәүләт консерваториясен тәмамлаучылар
Химерасыманнар

**Химерасыманнар**, яки **химералар**  - кимерчәкле балыклар отряды. Төркем якынча 50 бүгенге көндә яшәүче төрдән тора. Күпчелек вәкилләре 500 метрдан артык тирәнлектә яшиләр. Тәннәренең озынлыгы 2 метрга җитә. Йомырка салалар. Су төбендә яшәүче умырткасызлар һәм кечкенә балыклар белән тукланалар.

## Тышкы төзелеш
Бу отрядка аз санлы, үзенчәлекле, күбрәк тирән суда яшәүче аз хәрәкәтчел кимерчәкле балыклар керә. Аларның тәннәренең алгы өлеше яхшы үскән, ул акрын гына нечкә арткы койрык йөзгеченә күчә һәм җепсыман өстәмә белән тәмамлана. Тән озынлыгы 60 см дан 2 метрга кадәр. Тиреләре ялангач. 

## Үрчү һәм үсеш
Химералар аерым җенесле. Башка кимерчәкле балыклардагы кебек, аталандыру кавышу аша була. Барлык төрләр дә йомырка сала. Йомырка кимерчәк капсуласы эчендә салына. Күпчелек төрләр зур тирәнлектә яшәгәнгә, бу төркемнең репродуктив биологиясе турында мәгълүмат бик чикле.

## Классификация
Отрядка 3 бүгенге көндә яшәүче семьялык һәм 6 ыруг, 50 төр керә .

## Таралу
Алар Һинд, Атлантик һәм Тын океаннарның диңгезләрендә яшиләр. Иң билгеле төр — Европа химерасы, яки диңгез мәчесе. Ул Баренц диңгезендә 1000 метр тирәнлектә очрый. Тын һәм Атлантик океаннарның тыныч уртача зоналарында борынлы химералар яши. 

Азия диңгезләрендә киң таралган химерасыманнарның берсе:

*Chimaera phantasma* - Сары диңгез һәм Япон диңгезендә очрый.

## Әһәмият
Химерасыманнарның промысел әһәмияте юк, аларның итләре ашарга яраксыз булып санала. Бик зур бавырларыннан табылган май медицинада кулланыш таба, ә сәнәгатьнең кайбер тармакларында майлау материалы буларак файдаланыла.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Жизнь животных. В 7 т. / гл. ред. В. Е. Соколов. — 2‑е изд., перераб. — М. : Просвещение, 1983. — Т. 4 : Ланцетники. Круглоротые. Хрящевые рыбы. Костные рыбы / под ред. Т. С. Расса. — 575 с. : ил.
* *Па­рин Н. В., Ев­се­ен­ко С. А., Ва­силь­е­ва Е. Д.* Ры­бы мо­рей Рос­сии: Ан­но­ти­ро­ван­ный ка­та­лог. М., 2014.
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Хайваннар
Төркем:Зоология
Чалым

**Чалым**, яисә **Сендер** — XVI гасыр уртасында Казан ханлыгының рус баскынчылыгына каршы азатлык көрәше чорында әһәмиятле роль уйнаган ныгытма. Ул Идел елгасының уң ягында, Сундыр тавы өстендә, хәзерге Кече Сундыр авылы янында (Казаннан 160 чакрым ераклыкта, Мари Илендәге Козьмодемьянск шәһәреннән якынча 15 чакрым түбәндәрәк) урнашкан була. Биек, кыядай, табигый яктан саклану өчен уңайлы тау өстендә урнашуы Чалымны көчле хәрби мәркәзгә әйләндерде. Тау итәгеннән генә Идел ага, анда сәүдә өчен әһәмиятле пристань урнашкан. Кала Русиядән Казан ханлыгына китерелә торган тоз сәүдәсе өчен мөһим урын тоткан.

Ныгытма Казанның яулап алынуыннан соң (1552 ел) башланган халык күтәрелеше барышында барлыкка килә. Биредә чирмеш йөзбашы Мәмешбирде җитәкчелегендә казанлылар, чирмешләр, чуашлар, шулай ук Болын ягыннан килгән гаскәрләр туплана. Мәмешбирде җимерелгән дәүләтчелекне яңартырга һәм хан хакимиятен торгызырга карар кыла. Ныгытма Идел буйлап Казан—Зөя—Васильсурск бәйләнеш-элемтәсен өзүдә зур роль уйный, рус отрядларына каршы берничә уңышлы һөҗүм оештырыла.

1553 елда Чалым, күтәрелеш үзәгенә әверелеп, вакытлыча Казан ханлыгының башкаласы функциясен башкара. Нугай бие Йосыф ярдәме белән Сөембикә ханбикәнең энесе Гали Әкрам хан тәхеткә күтәрелә, һәм ханлыкның югары хакимияте яңадан торгызыла. Монда зур гаскәрләр җыю, илчелек кабул итү һәм русларга каршы уртак кампанияләрне планлаштыру дәвам итә.

1555 елда сугыш беркадәр вакытка тукталып тора, ләкин инде киләсе елда Мәмешбирде рус хакимиятенә каршы янә баш күтәрә. 1556 елның язында П. В. Морозов җитәкләгән рус гаскәрләре Чалымга һөҗүм ясый. Ныгытма, Казан кебек үк, диварларын астан шартлату нәтиҗәсендә генә яулап алына. Каланың җимерелүе азатлык хәрәкәтенең тәмамлануына китерә: Гали Әкрәм хан үтерелә, Мәмешбирде әсир ителә һәм Мәскәүгә җибәрелә, шунда ук җәзалана. Чалымның яулап алынуы Идел буе төбәгендә рус хакимиятенең тулысынча урнашуын ныгыткан вакыйга булып тора.

1852 елда әлеге каланың хәрабәләрен тасвирлаганда, С. Михайлов болай яза:

Идел ягындагы текә яр саклану өчен бик уңайлы булган, риваятьләр буенча, *«Иделдән руслар һөҗүм иткәндә, кала кешеләре алар өстенә зур имән кискәләре тәгәрәткән, ул кискәләр аларны Идел дулкыннары өстенә алып ыргыткан»*.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Худяков М. Г. Очерки по истории Казанского ханства. — Казань: Государственное издательство, 1923

Төркем:Казан ханлыгы
Төркем:Мари Иле тарихы
Варис Йолчиев

**Варис Йолчиев**, Варис Муса улы Йолчиев (*Йолчуев*; *Елчиев*)  (; *[[1966 ел]]ның [[7 июнь|7 июне]], [[СССР]], [[Азәрбайҗан ССР]], [[Сумкает|Сумгаит]]*) ― язучы, журналист, Азәрбайҗан һәм Россия Язучылар берлекләре, Халыкара язучылар гильдиясе әгъзасы. Азәрбайҗанда, Россиядә, Төркиядә, Үзбәкстанда, Иранда, АКШта һәм Канадада басылган 26 китап авторы (шуларның 11е бестселлерлар, 2021 елга). Азәрбайҗан Республикасының Атказанган журналисты.

## Тәрҗемәи хәле
1966 елның 7 июнендә Азәрбайҗан ССР Сумгаит шәһәрендә туган. Әтисе ― филология фәннәре кандидаты Муса Елчиев. Баку дәүләт университетының филология факультетын тәмамлаган (1990). 

## Хезмәт юлы
 
Яшьләр үзәге директоры урынбасары. 

1991 елдан ― «168 saat» (168 сәгать), 1993 елдан ― «7 gün» (7 көн) газеталарының баш мөхәррире. 

1995 елдан Азәрбайҗан дәүләт телевидениесенең «Төнге канал»ын (Gecə kanalı) оештыручыларның берсе.

2004 елдан «Азәрбайҗан» нәшриятының баш мөхәррире булып эшләгән. 

2007 елда Азәрбайҗан телевидениесе һәм радиотапшырулары ЯАҖ () Вакытлы матбугат һәм социологик тикшеренүләр департаменты директоры итеп билгеләнгән. Ул шулай ук Азәрбайҗанда беренче TV Plus милли телерадиожурналының баш мөхәррире булып тора.

Хәзерге вакытта Азәрбайҗан Әдәби фонды директоры. 

## Иҗаты
Беренче хикәяләре халык язучысы Исмәгыйль Шиһлының тәкъдиме белән  журналында басылып чыккан. 1990-еллардан башлап матбугатта аның башка хикәяләре дә пәйда булган. Беренче китабы («Sonuncu ölən ümidlərdir») 2008 елның ноябрендә басылып чыккан. 2009 елда язучының «Bir ovuc torpaq» китабы, 2010 елда ― «Sənə inanıram», 2011 елда ― «Yetmiş yeddinci gün» китабы дөнья күргән.

Россиядә, Франциядә, Төркиядә, Бөекбританиядә «Ел язучысы» дип танылган. Аның әсәрләре Бөекбритания, Германия, Россия, Төркия, Израиль китапханәләренең әдәби фондларына керә. 

«Бер уч туфрак» романы мотивлары буенча 2014 елда 14 серияле нәфис фильм төшерелгән, аңа финанс чаралары Азәрбайҗан Республикасы Президенты Указы белән бүлеп бирелгән.

2019 елда Бакуда уздырылган «Лиффт» V Евразия әдәби фестиваленең оештыру комитеты составына кергән.

Азәрбайҗан һәм Россия Язучылар берлекләре, интернациональ Язучылар берлеге әгъзасы. Евразия халыклары ассамблеясенең әдәби советы рәистәше.

«Казан утлары» журналының   2025 елгы ноябрь санында «Кардәш халыклар әдәбияты» рубрикасында «Аккош җыры» хикәясе басылган (Марат Кәбиров тәрҗемәсендә).

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 
* 2011 ― Азәрбайҗанның «Алтын сүз» әдәби премиясе, 
* 2018 ― Евразия  әдәби фестивале (Сочи) Алтын лауреаты 
* 2016 ― Мәскәү халыкара әдәби премиясе, 
* 2017 ― Адам Мицкевич медале (ЮНЕСКО тарафыннан гамәлгә куелган), 
* 2015―2019 елларда Лондон Халыкара әдәби премиясе, 
* «Александр Пушкин. 220 лет» медале 

## Шәхси тормышы
Гаиләле. Өч баласы бар.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Варис Елчиев. Международная Гильдия Писателей

Төркем:Бакы дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Азәрбайҗан язучылары 
Төркем:Азәрбайҗан журналистлары
Төркем:Азәрбайҗанның атказанган журналистлары
Төркем:«Алтын ЛиФФт» премиясе лауреатлары
Халтурино

**Халтурино** — торак пунктлар исеме.

* Халтурино — Киров өлкәсенең Яран районындагы авыл, 2016 елда юкка чыгарылган.
* Халтурино — Курск өлкәсенең Золотухин районында урнашкан авыл.
* Халтурино — Ленинград өлкәсенең Волхов районында урнашкан авыл, 1956 елда Волхов шәһәре составына кертелә.
* Халтурино — Мәскәү өлкәсенең Орехово-Зуево районында урнашкан авыл.
* Халтурино — Пенза өлкәсенең Колышлей районында урнашкан авыл.
* Халтурино — Мари Элның Куженер районындагы авыл, 2025 елда юкка чыга.
* Халтурино — Мари Илнең Бәрәңге районында урнашкан авыл.

## Украина

* *Халтурино* — 2016 елга кадәр Полтава өлкәсенең Карлов районындагы Мартыновка авылы исеме.
Баи (мәгънәләр)

* Баи (Ивелин)
* Баи (Кирово-Чепецк районы)
* Баи (Уаза)
* Баи (Фалёнки районы)
Байгабыл (мәгънәләр)

* Байгабыл (Костанай өлкәсе)
* Байгабыл (Түркестан өлкәсе)
Байгол (мәгънәләр)

* Байгол (Алтай Республикасы)
* Байгол (Казакъстан)
* Байгол (Татарстан)
* Байгол (Чуашстан)
* Байгол (елга)
Байди (мәгънәләр)

* Байди (Вармия-Мазурия воеводалыгы)
* Байди (Карпатасты воеводалыгы)
Байдук (мәгънәләр)

* Байдук (Зур Кочмес кушылдыгы)
* Байдук (Тяжин кушылдыгы)
Байка (мәгънәләр)

* Байка (Румыния)
* Байка (Сердоба кушылдыгы)
* Байка (авыл)
Байкалово (мәгънәләр)

* Байкалово (Киров өлкәсе)
* Байкалово (Свердловск өлкәсе)
Байки (мәгънәләр)

* Байки (Киров өлкәсе)
* Байки (Навагрудский районы)
* Байки (Пружанский районы)
* Байки (Слонимский районы)
Байконыс (мәгънәләр)

* Байконыс (Акмола өлкәсе)
* Байконыс (Павлодар өлкәсе)
* Байконыс (Түркестан өлкәсе)
Байлар (мәгънәләр)

* Байлар (Ютазы районы)
* Байлар (кабилә)
* Байлар (Әлмәт районы)
Байморза (мәгънәләр)

* Байморза (Баймак районы)
* Байморза (Бәләбәй районы)
* Байморза (Мишкә районы)
* Байморза (Татарстан)
Байрактар (мәгънәләр)

* Байрактар (Адапазары)
* Байрактар (Байбурт)
* Байрактар (Измит)
* Байрактар (Карс)
* Байрактар (Чанкая)
Байрактепе (мәгънәләр)

* Байрактепе (Ислаһие)
* Байрактепе (Карпузлу)
* Байрактепе (Никсар)
* Байрактепе (Сиирт)
* Байрактепе (Һендек)
Байрамгази (мәгънәләр)

* Байрамгази (Афйонкарахисар)
* Байрамгази (Бозкурт)
* Байрамгази (Түркоглу)
Байон (мәгънәләр)

* Байон (Мёрт һәм Мозель)
* Байон (Югары Прованс Альплары)
Байраклы (мәгънәләр)

* Байраклы (Дерик)
* Байраклы (Ейьюбие)
* Байраклы (Кавак)
* Байраклы (Месудие)
* Байраклы (Сындыргы)
Байрамлы (мәгънәләр)

* Байрамлы (Алтынорду)
* Байрамлы (Бүньян)
* Байрамлы (Бәрдә)
* Байрамлы (Дадай)
* Байрамлы (Кадынһаны)
* Байрамлы (Товуз)
* Байрамлы (Узункөпрү)
* Байрамлы (Чаршамба)
* Байрамлы (Шаһинбей)
* Байрамлы (Шәмкир)
* Байрамлы (Эрух)
* Байрамлы (Эрҗиш)
Байрамшаһ (мәгънәләр)

* Байрамшаһ (Демирҗи)
* Байрамшаһ (Инегөл)
* Байрамшаһ (Кула )
* Байрамшаһ (Һайраболу)
Байрон (мәгънәләр)

* Байрон (Вайоминг)
* Байрон (Джорджия)
* Байрон (Иллинойс)
* Байрон (Калифорния)
* Байрон (Миннесота)
* Байрон (Монро, Висконсин)
* Байрон (Мэн)
* Байрон (Нью-Йорк)
* Байрон (Оклахома)
* Байрон (Фон-дю-Лак, Висконсин)
* Байрон (кратер)
Байсен (мәгънәләр)

* Байсен (Канзас)
* Байсен (Көньяк Дакота)
* Байсен (Оклахома)
Байрамшах (мәгънәләр)

* Байрамшах (Асланапа)
* Байрамшах (Кешап)
* Байрамшах (Күтахья)
Байтирәк (мәгънәләр)

* Байтирәк (Балык Бистәсе районы)
* Байтирәк (Пермь крае)
* Байтирәк (Чистай районы)
* Байтирәк (Шомырша районы)
Бака (мәгънәләр)

* Бака (Дунайска Стреда)
* Бака (Юкатан)
* Бака (елга)
* Бака (округ, Колорадо)
Бакай (мәгънәләр)

* Бакай (Авыргазы районы)
* Бакай (Айова)
* Бакай (Аризона)
* Бакай (Ырынбур өлкәсе)
Бакачы (мәгънәләр)

* Бакачы (Валожынский районы)
* Бакачы (Мядзельский районы)
Бакаҗак (мәгънәләр)

* Бакаҗак (Бига)
* Бакаҗак (Бисмил)
* Бакаҗак (Гөльяка)
* Бакаҗак (Кареси)
* Бакаҗак (Памукова)
* Бакаҗак (Рефахие)
* Бакаҗак (Теккекөй)
* Бакаҗак (Һендек)
Бакгорн (мәгънәләр)

* Бакгорн (Амадор округы, Калифорния)
* Бакгорн (Кентукки)
* Бакгорн (Нью-Мексико)
* Бакгорн (Пенсильвания)
Бакс (мәгънәләр)

* Бакс (Алабама)
* Бакс (Франция)
* Бакс (округ, Пенсильвания)
Бакспорт (мәгънәләр)

* Бакспорт (Көньяк Каролина)
* Бакспорт (Мэн)
* Бакспорт (сан алу урыны, Мэн)
Бакстер (мәгънәләр)

* Бакстер (Айова)
* Бакстер (Миннесота)
* Бакстер (Теннесси)
* Бакстер (округ, Арканзас)
Бакстон (мәгънәләр)

* Бакстон (Мэн)
* Бакстон (Төньяк Дакота)
* Бакстон (Төньяк Каролина)
Бакты (мәгънәләр)

* Бакты (Караганды өлкәсе)
* Бакты (Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе)
Бакча (мәгънәләр)

* Бакча (Бүздәк районы)
* Бакча (Дәүләкән районы)
* Бакча (Стәрлебаш районы)
* Бакча (Чишмә районы)
* Бакча (Шаран районы)
Бакшты (мәгънәләр)

* Бакшты (Валожынский районы)
* Бакшты (Дзятлавский районы)
* Бакшты (Мядзельский районы)
* Бакшты (Шчучынский районы)
* Бакшты (Өе районы)
Бакый (мәгънәләр)

* Бакый (Белорет районы)
* Бакый (Свердловск өлкәсе)
* Бакый (Стәрлебаш районы)
Бакымлы (мәгънәләр)

* Бакымлы (Алмус)
* Бакымлы (Вираншеһир)
* Бакымлы (Мачка)
* Бакымлы (Пүтүрге)
* Бакымлы (Хафик)
* Бакымлы (Чанакчы)
* Бакымлы (Һалылые)
Бакуны (мәгънәләр)

* Бакуны (Брагинский районы)
* Бакуны (Великасельски авыл советы)
* Бакуны (Гродзенский районы)
* Бакуны (Лидский районы)
* Бакуны (Линавски авыл советы)
Бакырлы (мәгънәләр)

* Бакырлы (Болу)
* Бакырлы (Гөнен)
* Бакырлы (Пертек)
* Бакырлы (Себен)
* Бакырлы (Феризлы)
* Бакырлы (Шабанөзү)
* Бакырлы (аянҗык)
Бакырҗылар (мәгънәләр)

* Бакырҗылар (Деврек)
* Бакырҗылар (Каваклыдере)
* Бакырҗылар (Мачка)
* Бакырҗылар (Эфлани)
Бала (мәгънәләр)

* Бала (Кунео)
* Бала (Падова)
* Бала (Румыния)
* Бала (коммуна)
Балабаново (мәгънәләр)

* Балабаново (Болгария)
* Балабаново (Киров өлкәсе)
* Балабаново (Көнбатыш Казакъстан өлкәсе)
Балабанҗык (мәгънәләр)

* Балабанҗык (Ипсала)
* Балабанҗык (Малкара)
* Балабанҗык (Муданья)
Балаир (мәгънәләр)

* Балаир (Пышма кушылдыгы)
* Балаир (Талица шәһәр округы)
* Балаир (Эсем кушылдыгы)
Балабанлы (мәгънәләр)

* Балабанлы (Айваҗык)
* Балабанлы (Муратлы)
* Балабанлы (Үзүмлү)
Балан (мәгънәләр)

* Балан (Асфельд)
* Балан (Көнчыгыш Седан)
* Балан (Падова)
* Балан (Эн)
Баландино (мәгънәләр)

* Баландино (Кызыл Армия районы)
* Баландино (Чесма районы)
Балашы (мәгънәләр)

* Балашы (Вилейский районы)
* Балашы (Вицебский районы)
* Балашы (Мядзельский районы)
Балбечына (мәгънәләр)

* Балбечына (Горацкий районы)
* Балбечына (Расонский районы)
Балгын (мәгънәләр)

* Балгын (Көнбатыш Казакъстан өлкәсе)
* Балгын (Көнчыгыш Казакъстан өлкәсе)
Балдовинешть (мәгънәләр)

* Балдовинешть (Бреила)
* Балдовинешть (Олт)
* Балдовинешть (Телеорман)
* Балдовинешть (коммуна)
Балдово (мәгънәләр)

* Балдово (Диңгез буе воеводалыгы)
* Балдово (Куявия-Диңгез буе воеводалыгы)
Балдыран (мәгънәләр)

* Балдыран (Доганъюрт)
* Балдыран (Кырыкһан)
* Балдыран (Османҗык)
Балин (мәгънәләр)

* Балин (Иновроцлавский повяты)
* Балин (Кече Польша воеводалыгы)
* Балин (Лодзь воеводалыгы)
* Балин (Рипинский повяты)
Балице (мәгънәләр)

* Балице (Кече Польша воеводалыгы)
* Балице (Куявия-Диңгез буе воеводалыгы)
* Балице (Свентокшиж воеводалыгы)
Баличы (мәгънәләр)

* Баличы (Гродзенский районы)
* Баличы (Шчучынский районы)
Балкан (мәгънәләр)

* Балкан (Болгария)
* Балкан (Мазгирт)
* Балкан (Нилүфер)
* Балкан (Әлшәй районы)
Балканци (мәгънәләр)

* Балканци (Велико-Тырново өлкәсе)
* Балканци (Добрич өлкәсе)
Баллон (мәгънәләр)

* Баллон (Дром)
* Баллон (Сарта)
* Баллон (Шаранта-Маритим)
Баллы (мәгънәләр)

* Баллы (Ардануч)
* Баллы (Вакфыкебир)
* Баллы (Дерик)
* Баллы (Кахта)
* Баллы (Куак кушылдыгы)
* Баллы (Малкара)
* Баллы (Мут)
* Баллы (Мутки)
* Баллы (Нигде)
* Баллы (Низип)
* Баллы (Тортум)
* Баллы (Улудере)
* Баллы (Хизан)
* Баллы (Эрзинҗан)
Балкая (мәгънәләр)

* Балкая (Визе)
* Балкая (Гүндогмуш)
* Балкая (Илич)
* Балкая (Келкит)
* Балкая (Малазгирт)
* Балкая (Сапанҗа)
* Балкая (Синҗик)
* Балкая (Сунгурлу)
* Балкая (Шенкая)
Балконес (мәгънәләр)

* Балконес (Акунья)
* Балконес (Тлавалило)
* Балконес (Хименез)
Баллыдере (мәгънәләр)

* Баллыдере (Акынҗылар)
* Баллыдере (Гүнейсу)
* Баллыдере (Токат)
Баллык (мәгънәләр)

* Баллык (Алтыньяйла)
* Баллык (Зара)
* Баллык (Кастамону)
* Баллык (Кумру)
* Баллык (Сандыклы)
* Баллык (Явузэли)
Баллыкая (мәгънәләр)

* Баллыкая (Акъязы)
* Баллыкая (Байбурт)
* Баллыкая (Караҗабей)
* Баллыкая (Курталан)
* Баллыкая (Сулусарай)
* Баллыкая (Хекимһан)
Баллыҗа (мәгънәләр)

* Баллыҗа (Акһисар)
* Баллыҗа (Вираншеһир)
* Баллыҗа (Гүмүшхане)
* Баллыҗа (Дүзҗе)
* Баллыҗа (Коюлхисар)
* Баллыҗа (Назымие)
* Баллыҗа (Олту)
* Баллыҗа (Ондокузмаес)
* Баллыҗа (Оф)
* Баллыҗа (Пазар)
* Баллыҗа (Тарсус)
* Баллыҗа (Ташова)
* Баллыҗа (Хизан)
* Баллыҗа (Хоҗалы)
* Баллыҗа (Элазыг)
* Баллыҗа (Эрегли)
* Баллыҗа (Һалылые)
Балотешть (мәгънәләр)

* Балотешть (Бакеу)
* Балотешть (Илфов)
* Балотешть (Мехединць)
* Балотешть (коммуна)
Балотники (мәгънәләр)

* Балотники (Воранавский районы)
* Балотники (Лепельский районы)
* Балотники (Шумилинский районы)
* Балотники (Шчучынский районы)
Балотчыцы (мәгънәләр)

* Балотчыцы (Салигорский районы)
* Балотчыцы (Слуцкий районы)
Балпынар (мәгънәләр)

* Балпынар (Бингөл)
* Балпынар (Мазыдагы)
* Балпынар (Элазыг)
Балта (мәгънәләр)

* Балта (Кырмыскалы районы)
* Балта (Румыния)
* Балта (елга)
* Балта (коммуна)
Балталы (мәгънәләр)

* Балталы (Баназ)
* Балталы (Болу)
* Балталы (Гөлпазары)
* Балталы (Тарсус)
* Балталы (Чылдыр)
* Балталы (Шерефликочһисар)
* Балталы (елга)
* Балталы (Әзербайҗан)
Балтач районы (мәгънәләр)

* Балтач районы (Башкортстан)
* Балтач районы (Татарстан)
Балтика (мәгънәләр)

* Балтика (Иглин районы)
* Балтика (Самар өлкәсе)
* Балтика (футбол клубы, Калининград)
Балтимор (мәгънәләр)

* Балтимор (Вермонт)
* Балтимор (Мериленд)
* Балтимор (округ, Мэриленд)
Балтув (мәгънәләр)

* Балтув (Люблин воеводалыгы)
* Балтув (Свентокшиж воеводалыгы)
Балтырган (мәгънәләр)

* Балтырган (Зур Сумульта кушылдыгы)
* Балтырган (Чуя кушылдыгы)
Балуан Шолак авылы (мәгънәләр)

* Балуан Шолак авылы (Акмола өлкәсе)
* Балуан Шолак авылы (Җамбыл өлкәсе)
Балташы (мәгънәләр)

* Балташы (Палу)
* Балташы (Шебинкарахисар)
* Балташы (Эрзинҗан)
Балчыклы (мәгънәләр)

* Балчыклы (Бакалы районы)
* Балчыклы (Кама Тамагы районы)
* Балчыклы (Козлу)
* Балчыклы (Пиразиз)
* Балчыклы (Түбән Кама районы)
Балчыкхисар (мәгънәләр)

* Балчыкхисар (Алаҗа)
* Балчыкхисар (Арач)
* Балчыкхисар (Османэли)
* Балчыкхисар (Шухут)
Балчыкһисар (мәгънәләр)

* Балчыкһисар (Маһмудие)
* Балчыкһисар (Чумра)
* Балчыкһисар (Һаймана)
Балыкты (мәгънәләр)

* Балыкты (Акмола өлкәсе)
* Балыкты (Костанай районы)
* Балыкты (Меңдекара районы)
* Балыкты (Түркестан өлкәсе)
* Балыкты (Федоров районы)
Балыктыкүл (мәгънәләр)

* Балыктыкүл (Белтерек авыл округы)
* Балыктыкүл (Капанболак авыл округы)
* Балыктыкүл (Караганды өлкәсе)
Балыкчы (мәгънәләр)

* Балыкчы (Алтай Республикасы)
* Балыкчы (Пазар)
* Балыкчы (авыл)
* Балыкчы (кабилә)
* Балыкчы (шәһәр)
Бальдвиновице (мәгънәләр)

* Бальдвиновице (Ополе воеводалыгы)
* Бальдвиновице (Түбән Силезия воеводалыгы)
Бальшавик (мәгънәләр)

* Бальшавик (Гомельский районы)
* Бальшавик (Минский районы)
Балҗы (мәгънәләр)

* Балҗы (Бор)
* Балҗы (Борчка)
* Балҗы (Гелендост)
* Балҗы (Гөнен)
* Балҗы (Кандыра)
* Балҗы (Ортакөй)
* Балҗы (Ылгаз)
Балҗылар (мәгънәләр)

* Балҗылар (Бисмил)
* Балҗылар (Гереде)
* Балҗылар (Кызылҗаһамам)
* Балҗылар (Көйҗегыйз)
* Балҗылар (Лапсеки)
* Балҗылар (Милас)
* Балҗылар (Чүнгүш)
Бамберг (мәгънәләр)

* Бамберг (Көньяк Каролина)
* Бамберг (округ, Көньяк Каролина)
Баназ (мәгънәләр)

* Баназ (Баназ)
* Баназ (Болу)
* Баназ (Елдызэли)
* Баназ (Менген)
Балҗалы (мәгънәләр)

* Балҗалы (Каракочан)
* Балҗалы (Сарычам)
* Балҗалы (Теккекөй)
Бангор (мәгънәләр)

* Бангор (Калифорния)
* Бангор (Мичиган)
* Бангор (Морбиан)
* Бангор (Мэн)
* Бангор (Нью-Йорк)
* Бангор (Пенсильвания)
* Бангор (шәһәр, Висконсин)
Банда (мәгънәләр)

* Банда (Катанцаро)
* Банда (Сан Мигел де Альенде)
* Банда (Селая)
* Банда (Торино)
Бандары (мәгънәләр)

* Бандары (Вицебский районы)
* Бандары (Гродзенский районы)
* Бандары (Дзятлавский районы)
Бандейрантис (мәгънәләр)

* Бандейрантис (Мату-Гросу-ду-Сул)
* Бандейрантис (Парана)
Бандита (мәгънәләр)

* Бандита (Алесандрия)
* Бандита (Витербо)
* Бандита (Ливорно)
* Бандита (Сан Мигел де Альенде)
* Бандита (Сьена)
* Бандита (Терни)
Банка (мәгънәләр)

* Банка (Бакеу)
* Банка (Беневенто)
* Банка (Васлуй)
* Банка (Парма)
* Банка (Франци)
* Банка (коммуна)
Банкер-Гилл (мәгънәләр)

* Банкер-Гилл (Иллинойс)
* Банкер-Гилл (Индиана)
* Банкер-Гилл (Канзас)
* Банкер-Гилл (Орегон)
* Банкер-Гилл (Техас)
Банко де Оро (мәгънәләр)

* Банко де Оро (Азою)
* Банко де Оро (Акапулко де Хуарез)
* Банко де Оро (Петатлан)
Банн (мәгънәләр)

* Банн (Ло)
* Банн (Майенн)
* Банн (Марна)
* Банн (Төньяк Каролина)
* Банн (Югары Марна)
Баньо (мәгънәләр)

* Баньо (Болонья)
* Баньо (Йонна)
* Баньо (Кот-д’Ор)
* Баньо (Л'Аквила)
* Баньо (Прато)
* Баньо (Реҗо Эмилия)
* Баньо (Салерно)
Баньоли (мәгънәләр)

* Баньоли (Алесандрия)
* Баньоли (Беневенто)
* Баньоли (Гросето)
* Баньоли (Напуль)
* Баньоли (Форли-Чезена)
* Баньоли (Фрозиноне)
Баньоло (мәгънәләр)

* Баньоло (Верона)
* Баньоло (Виченца)
* Баньоло (Гросето)
* Баньоло (Рьети)
* Баньоло (Тревизо)
Баньяра (мәгънәләр)

* Баньяра (Беневенто)
* Баньяра (Виченца)
* Баньяра (Перуҗа)
* Баньяра (Фрозиноне)
Баньярола (мәгънәләр)

* Баньярола (Болонья)
* Баньярола (Порденоне)
* Баньярола (Форли-Чезена)
Баньяя (мәгънәләр)

* Баньяя (Арецо)
* Баньяя (Ливорно)
* Баньяя (Перуҗа)
* Баньяя (Сьена)
Баньё (мәгънәләр)

* Баньё (Алье)
* Баньё (Мёрт һәм Мозель)
* Баньё (Эна)
* Баньё (Эндр)
Баня (мәгънәләр)

* Баня (Арандҗеловац)
* Баня (Благоевград өлкәсе)
* Баня (Бургас өлкәсе)
* Баня (Нови Пазар)
* Баня (Пазарҗык өлкәсе)
* Баня (Прибой)
* Баня (Свентокшиж воеводалыгы)
* Баня (Сливен өлкәсе)
* Баня (Словакия)
Бара (мәгънәләр)

* Бара (Аргут кушылдыгы)
* Бара (Лесковац)
* Бара (Румыния)
* Бара (Словакия)
* Бара (коммуна)
Бараба (мәгънәләр)

* Бараба (Богданович шәһәр округы)
* Бараба (Әртә шәһәр округы)
Барабановка (мәгънәләр)

* Барабановка (Чулым кушылдыгы)
* Барабановка (Яңавыл районы)
Барабас (мәгънәләр)

* Барабас (Коюка де Каталан)
* Барабас (Кузамала де Пинзон)
Бар (мәгънәләр)

* Бар (Айфель)
* Бар (Валле-д’Аоста)
* Бар (Дордонь)
* Бар (Ду)
* Бар (Жер)
* Бар (Коррез)
* Бар (Луара)
* Бар (Тарн)
* Бар (Швабия)
Баравая (мәгънәләр)

* Баравая (Бабруйский районы)
* Баравая (Жыткавицкий районы)
* Баравая (Иванава районы)
* Баравая (Касцюковицкий районы)
* Баравая (Краснапольский районы)
* Баравая (Лёзненский районы)
* Баравая (Минский районы)
* Баравая (Пухавицкий районы)
* Баравая (Салигорский районы)
* Баравая (Слуцкий районы)
Баравики (мәгънәләр)

* Баравики (Браславский районы)
* Баравики (Валожынский районы)
* Баравики (Дзяржынский районы)
* Баравики (Дзятлавский районы)
* Баравики (Ивевский районы)
* Баравики (Лунинецкий районы)
* Баравики (Мядзельский районы)
* Баравики (Пружанский районы)
* Баравики (Светлагорский районы)
* Баравики (Свислацкий районы)
* Баравики (Сенненский районы)
* Баравики (Слонимский районы)
* Баравики (Старадарожский районы)
Баравица (мәгънәләр)

* Баравица (Бярэзинский районы)
* Баравица (Киравский районы)
Баравляны (мәгънәләр)

* Баравляны (Барысавский районы)
* Баравляны (Вицебский районы)
* Баравляны (Минский районы)
* Баравляны (Ушацкий районы)
Баравое (мәгънәләр)

* Баравое (Глыбоцкий районы)
* Баравое (Дзяржынский районы)
* Баравое (Лельчыцкий районы)
* Баравое (Шаркавшчынский районы)
* Баравое (утар)
Баравыя (мәгънәләр)

* Баравыя (Астравецкий районы)
* Баравыя (Барысавский районы)
* Баравыя (Видзавски авыл советы)
* Баравыя (Давгинавски авыл советы)
* Баравыя (Друевски авыл советы)
* Баравыя (Ижски авыл советы)
* Баравыя (Крупский районы)
* Баравыя (Крывасельски авыл советы)
* Баравыя (Людвиновски авыл советы)
* Баравыя (Мядзельский районы)
* Баравыя (Полацкий районы)
* Баравыя (Смаргонский районы)
* Баравыя (Уздзенский районы)
* Баравыя (Ушацкий районы)
* Баравыя (Цяцеркавски авыл советы)
* Баравыя (Чашницкий районы)
* Баравыя (Шчучынский районы)
Барадзино (мәгънәләр)

* Барадзино (Аршанский районы)
* Барадзино (Дубровенский районы)
* Барадзино (Паставский районы)
Барак (мәгънәләр)

* Барак (Баят)
* Барак (Кескин)
* Барак (Люблин воеводалыгы)
* Барак (Мазовия воеводалыгы)
* Барак (Чиләбе өлкәсе)
* Барак (Шаһинбей)
Баравуха (мәгънәләр)

* Баравуха (Барысавский районы)
* Баравуха (Жлобинский районы)
Баравцы (мәгънәләр)

* Баравцы (Аршанский районы)
* Баравцы (Бешанковицкий районы)
* Баравцы (Вилейский районы)
* Баравцы (Лунинецкий районы)
* Баравцы (Минский районы)
* Баравцы (Пальмински авыл советы)
* Баравцы (Першамайски авыл советы)
* Баравцы (Полацкий районы)
* Баравцы (Ушацкий районы)
* Баравцы (Чашницкий районы)
Бараки (мәгънәләр)

* Бараки (Киров өлкәсе)
* Бараки (Красноставский повяты)
* Бараки (Люблинский повяты)
* Бараки (Мазовия воеводалыгы)
* Бараки (гмина Аннополь)
Бараклы (мәгънәләр)

* Бараклы (Дэлиҗе)
* Бараклы (Келес)
* Бараклы (Сарыкая)
* Бараклы (Эвҗилер)
Бараконе (мәгънәләр)

* Бараконе (Болонья)
* Бараконе (Вибо Валенция)
* Бараконе (Козенца)
* Бараконе (Кунео)
* Бараконе (Торино)
Баранець (мәгънәләр)

* Баранець (Великопольское воеводалыгы)
* Баранець (Маковский повяты)
* Баранець (Цехановский повяты)
Барани (мәгънәләр)

* Барани (Астравецкий районы)
* Барани (Елцкий повяты)
* Барани (Куявия-Диңгез буе воеводалыгы)
* Барани (Лодзь воеводалыгы)
* Барани (Олецкий повяты)
Баранка (мәгънәләр)

* Баранка (Исла)
* Баранка (Кристинешть, Ботошань)
* Баранка (Худешть, Ботошань)
Баран (мәгънәләр)

* Баран (Люблин воеводалыгы)
* Баран (Межа кушылдыгы)
* Баран (Риу-Гранди-ду-Сул)
* Баран (Свентокшиж воеводалыгы)
* Баран (коммуна)
Баранава (мәгънәләр)

* Баранава (Гродзенский районы)
* Баранава (Полацкий районы)
* Баранава (Старадарожский районы)
Баранка Сека (мәгънәләр)

* Баранка Сека (Вилья Алдама)
* Баранка Сека (Копанатояк)
* Баранка Сека (Пакула)
Баранка Соко (мәгънәләр)

* Баранка Соко (Акатепек)
* Баранка Соко (Запотитлан Таблас)
Баранка де Хамапа (мәгънәләр)

* Баранка де Хамапа (Калкавалко)
* Баранка де Хамапа (Коскоматепек)
Баранка дел Серено (мәгънәләр)

* Баранка дел Серено (Коюка де Каталан)
* Баранка дел Серено (Петатлан)
Баранка Онда (мәгънәләр)

* Баранка Онда (Акатепек)
* Баранка Онда (Зирандаро)
* Баранка Онда (Коюка де Каталан)
* Баранка Онда (Лас Вигас де Рамирез)
* Баранка Онда (Тистла де Герреро)
* Баранка Онда (Тлапакоян)
* Баранка Онда (Фортин)
* Баранка Онда (Чилапа де Алварез)
Баранка Побре (мәгънәләр)

* Баранка Побре (Акатепек)
* Баранка Побре (Кочоапа эль Гранде)
Барановець (мәгънәләр)

* Барановець (Великопольское воеводалыгы)
* Барановець (Кече Польша воеводалыгы)
Барановице (мәгънәләр)

* Барановице (Вроцлавский повяты)
* Барановице (Гуровский повяты)
* Барановице (Любуш воеводалыгы)
* Барановице (Милицкий повяты)
Барановка (мәгънәләр)

* Барановка (Киров өлкәсе)
* Барановка (Татарстан)
* Барановка (Чиләбе өлкәсе)
Бараново (мәгънәләр)

* Бараново (Гнезненский повяты)
* Бараново (Диңгез буе воеводалыгы)
* Бараново (Киров өлкәсе)
* Бараново (Куявия-Диңгез буе воеводалыгы)
* Бараново (Мазовия воеводалыгы)
* Бараново (Мронговский повяты)
* Бараново (Подлясье воеводалыгы)
* Бараново (Чернушка районы)
* Бараново (Щиценский повяты)
* Бараново (гмина Мосина)
* Бараново (гмина Тарново-Подгурне)
Баранув (мәгънәләр)

* Баранув (Буский повяты)
* Баранув (Великопольское воеводалыгы)
* Баранув (Гродзиский повяты)
* Баранув (Казимерский повяты)
* Баранув (Липский повяты)
Баранцы (мәгънәләр)

* Баранцы (Ашмянский районы)
* Баранцы (Вилейский районы)
* Баранцы (Ельский районы)
* Баранцы (Жабинкавский районы)
Бараны (мәгънәләр)

* Бараны (Абрубски авыл советы)
* Бараны (Жабинкавский районы)
* Бараны (Ивацэвицкий районы)
* Бараны (Узрэцки авыл советы)
Барань (мәгънәләр)

* Барань (Барысавский районы)
* Барань (Вусценски авыл советы)