open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Caririchnium

**Caririchnium** — Төньяк һәм Көньяк Америка, Азия һәм Европаның иртә бор чорыннан калган үлән ашаучы орнитопод динозаврларының ихноыруы. Ихноыруга 4 эчноспекция һәм бер *исем дубий* керә. Ихноыру һәм ихнотөр *Caririchnium magnificum* исемен 1984 елда Леонарди биргән һәм тасвирлаган. 

*Caririchnium kortmeyeri* ихнотөренә 1979 елда Карри һәм Сарджент исем кушканнар һәм тасвирлаганнар. *Caririchnium billsarjeanti* ихнотөренә 2003 елда Мейер һәм Тюринг исем кушкан һәм тасвирлаганнар. *Caririchnium lotus* ихнотөренә 2007 елда Xing һәм башкалар исем биргән һәм тасвирлаган. *Caririchnium protohadrosaurichnos* ихнотөренә 1997 елда Ли исем биргән һәм тасвирлаган.

## Искәрмәләр

Төркем:Динозаврлар
Monero

**Monero** ( (кыскартмасы **XMR**) — CryptoNote протоколына нигезләнгән криптовалюта, ул транзакцияләрнең серлелеген арттыруга юнәлтелгән.

Криптовалюта 2014 елның 18 апрелендә Bytecoin форкы буларак барлыкка килде (аны Bitkoin белән бутарга ярамый). Байтекоинның максималь күләменең 80 % тан артыгы таратылганы ачыклангач, җәмгыять тәңкәне яңа «Monero» исеме астында яңадан чыгарырга карар кылды, башта нуль алдан казып чыгарудан башлап.

Анонимлык принцибы Монеро наркотиклар сату, балалар порнографиясен тарату һәм башкалар өчен кулланылырга мөмкин дигән гаепләүләргә китерде. Бу уңайдан, Европол 2017 елда Monero компаниясенең популярлыгы артуына борчылу белдерде. Ләкин, соңрак, 2019 елның октябрендә, Интернетта оешкан җинаятьчелектән янаган куркынычларны бәяләү турындагы рәсми Европол докладында, оешма Monero’ның популярлыгы артуы турында элек белдерелгән борчылуларга карамастан, Bitkoin киберҗинаятьчеләр арасында иң популяр криптовалюта булып кала дип хәбәр итте.

Монероның анонимлык дәрәҗәсе кайвакыт шик астына алынган, Эдвард Сноуден аны «хобби криптовалютасы» дип атаган.

Кулланучыларга транзакцияләрнең конфиденциальлеген арттыра торган башка популяр криптовалюталар арасында Zcash, Dash, Beam, Grin һәм башка берничә проект бар. 2017 елның маена Monero иң югары базар капитализациясенә ия булган криптовалюталарның иң яхшы унлыгы арасында иде. 2024 ел ахырында проект бу күрсәткеч буенча иң яхшы 41 криптовалюта арасына керде. 2026 елның 14 гыйнварында ул иң югары ноктасында иң яхшы 12леккә керде.

## Хикәя

Monero алдан казып чыгарусыз эшләтеп җибәрелде. Криптовалюта үз исемен 2014 елның апрелендә эсперанто телендәге «coin» сүзеннән алган.

2014 елның сентябрендә система планлаштырылган һөҗүмгә дучар булды, ләкин һөҗүмчеләр Moneroны юк итә алмадылар. Тикшеренүчеләр фикеренчә, һөҗүмчеләр Merkle Tree алгоритмын һәм Monero чыганак кодын яхшы аңлаганнар.

2017 елның 5 гыйнварында Monero криптовалютасына нигез салучылар планлаштырган хард-форк булды.

2018 елның октябрендә челтәрне яңарту гамәлгә ашырылды, бу протоколга Bulletproofs (криптографик диапазон пробалары) кертте, нәтиҗәдә транзакция күләме кечерәк һәм комиссияләр түбәнрәк булды.​

2019 елның 30 ноябрендә Monero үзәк процессорларда исәпләү өчен оптимальләштерелгән һәм махсуслаштырылган тау-кен җиһазларының нәтиҗәлелеген киметүгә юнәлтелгән RandomX proof-of-work алгоритмына күчү белән тагын бер челтәр яңартуын үткәрде.​

2020 елның октябрендә Monero челтәре CLSAG боҗра имзасы схемасын куллануны мәҗбүр итте, ул MLSAGны алыштырды һәм кечерәк транзакцияләр һәм тизрәк тикшерү мөмкинлеге бирде.

## Искәрмәләр

Төркем:Криптографик акча​
Крис Кайл

**Кристофер Скотт «Крис» Кайл** (; 1974 елның 8 апреле, Одесса — 2013 елның 2 феврале, Глен Роуз) АКШ Хәрби-диңгез флоты SEALлары әгъзасы иде. АКШ Кораллы Көчләре тарихындагы иң уңышлы снайпер дип саналган ул, Иракта хезмәт иткәндә 255 дошманны юк иткән, шуларның 160ы рәсми рәвештә АКШ Оборона министрлыгы тарафыннан расланган.

## Искәрмәләр

Төркем:АКШ хәрби-диңгез көчләре
Тәлгат Фәхразыев

**Тәлгат Фәхразыев**, Тәлгат Мохтәр улы Фәхразыев (*Талгат Мухтарович Фахразиев; [[1949 ел]]ның [[25 сентябрь|25 сентябре]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Сарман районы]], [[Салкын Алан]] ― [[2018 ел]]ның [[29 март]]ы, [[РФ]], [[ТР]], [[Казан]]*) ― музыкант (баянчы), педагог (баян классы буенча укытучы), Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (1992). Мәшһүр музыкантлар Зөлфәт һәм Сәйдәш Фәхразыевларның әтисе.

## Тәрҗемәи хәле

1949 елның 25 сентябрендә Татарстан АССР Сарман (1966 елдан Әлмәт ) районы Салкын Алан авылында туган. 5-6 яшендә әтисе Мохтәр тальян гармун сатып алып биргән. Шул вакыттан музыкага күңел салган, үзлегеннән гармунда уйнарга өйрәнгән.

1956―1964 елларда туган авылы сигезьеллык мәктәбендә укыган. Алабугадагы Татарстан республика мәдәни-агарту училищесының халык уен кораллары бүлеген (1967), «халык уен кораллары оркестры җитәкчесе» белгечлеге буенча Ленинградның Н. К. Крупская исемендәге мәдәният институтының (*хәзерге* Санкт-Петербург дәүләт мәдәният ) (1971) сәнгать  факультетын тәмамлаган.

1971―1992 елларда Алабуга мәдәният училищесында (2013 елдан көллият) баян укытучысы (1986 елдан әйдәп баручы укытучы).

1992 елдан ― Чаллы шәһәренең 13нче татар балалар музыка сәнгать мәктәбенең баян классы буенча югары категорияле укытучысы (2009). Яшь талантларга музыкаль белем бирүгә һәм тәрбияләүгә зур өлеш керткән.

Музыкага сәләтле улларының киләчәге өчен гаилә Казанга күчеп килгән, анда Зөлфәт белән Сәйдәш югары музыкаль белем алган.
 
Тәлгать Мохтәр улы 68 яшендә вафат булган, 29 мартта туган ягы ― хәзерге Әлмәт районында җирләнгән. Улы Зөлфәт Фәхразыевның Яр Чаллыдагы орган залында 29 мартка билгеләнгән концерты 16 апрельгә күчерелгән.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1992 ― Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре

## Шәхси тормышы
Гаиләле. Хатыны Гөлчәчәк, баян классы буенча укытучы, сәнгать мәктәбе директорының укыту һәм тәрбия эшләре буенча урынбасары (2002). Чаллыда 31нче комплекста яшәгәннәр. Өйдә һәрвакыт татар радиосы яңгыраган, кунаклар килгәндә татар җырларын җырлаганнар.
* Өлкән улы Зөлфәт Фәхразыев (1991, Буада туган), музыкант (пианист), КДК укытучысы, доцент, махсус фортепиано кафедрасы мөдире.  Җәлил премиясе иясе (2025). , ТР атказанган артисты (2025).
* Кече улы Сәйдәш Фәхразыев (1994, Чаллыда туган), музыкант (баянчы), педагог, КДК укытучысы. Сәйдәшкә беренче кыйммәтле баянны сатып алу өчен, әти-әнисе Чаллыдагы фатирларын алыштырып, бер фатирны сатканнар.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *[[Дамир Гарифуллин]]* (*төзүче*). Илһамлы Сарман. Казан: Яз, 2017. ― Б.332. ISBN 978-5-9500696-1-1

## Сылтамалар
* Сайдаш Фахразиев. Любовь к музыке передаётся по генам. Rutube видео, 02:53, 30.09. 2023
*   Талгат Фахразиев. poiski.pro

Төркем:Татар музыкантлары
Төркем:Татарстан музыкантлары
Төркем:Укытучылар
Төркем:Россия педагоглары
Төркем:Алабуга мәдәният укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Санкт-Петербург мәдәният һәм сәнгать университетын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Эшкуар

**Эшкуар**, **эшмәкәр** — эшкуарлык эшчәнлеге белән шөгыльләнүче шәхси зат. Татарлар арасында «**бизнесмен**» һәм «**бизнесву́мен**» инглизчәләре дә еш очрый, алар «*businessman*» (эшлекле ир-ат) һәм «*businesswoman*» (эшлекле хатын-кыз) сүзләреннән килеп чыккан. Шулай ук француз чыгышлы **«kommersant»** ( — *сәүдәгәр*) сүзе дә кулланышта.

Эшкуар — үз акчасына яки бурычка алган заем акчага тәвәккәлләп, җитештеру ресурсларын берләштереп, сатудан табыш бирәчәк байлыклар тудыру өчен фирма төзуче кеше.

Һәркем үз бизнесын булдыра ала, яисә башка эшкуарларга предприятиеләр булдырырга ярдәм итә ала.

## Үзенчәлекләр

Тикшеренүләр күрсәткәнчә, эшмәкәр тормыш юлын түбәндәге үзенчәлекләр белән аерылып торучы кешеләр сайлый:

— үз тормышын үзе кору теләге;

— уртача тәвәккәллеккә һәвәслек;

— үзенең уңышка ирешү сәләтенә ышаныч;

— үзе куйган хезмәтнең нәтиҗәләрен кичекмәстән күрү теләге;

— энергиялелек;

— киләчәккә юл табу;

— башка кешеләрнең эшен оештыра белү;

— ирешелгән уңышны акчага күчереп исәпләргә һәвәслек.

Эшмәкәрлек шактый катлаулы шөгыль: фирманы оештыручыга маркетинг, менеджмент өлкәләрендә гаять күптөрле мәсьәләләрне хәл итәргә туры килә. Күп нәрсә эшмәкәрнең идарә итү квалификациясеннән, яшь фирмаларның күпчелеген юкка чыгаручы еш очратырга мөмкин булган ялгышлардан котылу осталыгыннан тора, һәм эшмәкәрлек кече бизнес белән генә чикләнми.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Эшмәкәрләр
Базар бәясе

**Базар бәясе** — товар яки хезмәтне көндәшлек шартларында ирекле базарда сатарга мөмкин булган иң ихтимал бәя, бу очракта операция яклары барлык кирәкле мәгълүматка ия булып, акыл белән эш итәләр һәм операция бәясенә бернинди мөһим шартлар да тәэсир итми, ягъни:

* килешүдә катнашучыларның берсе бәяләү объектын читләштерергә, ә икенче як йөкләмәне үтәүне кабул итәргә тиеш түгел;
* килешүдә катнашучылар килешү предметын яхшы беләләр һәм һәрберсе үз мәнфәгатьләрендә эш итә;
* бәяләү объекты ачык базарда охшаш бәяләү объектлары өчен гадәти булган ачык тәкъдим аша тәкъдим ителә;
* транзакция бәясе бәяләү предметы өчен акылга сыярлык фикер булып тора һәм транзакция яклары тарафыннан транзакцияне тәмамлау өчен бернинди мәҗбүр итү булмаган;
* бәяләнә торган объект өчен түләү акчалата булачак дип көтелә.

Фирма базар бәясе — фирма тарафыннан чыгарылган акцияләрнең суммар бәясе (бәяләре расланган кыйммәтле кәгазьләр тотучы ачык акционерлык җәмгыятьләре өчен) яки фирма икенче бер яңа хуҗага сатылырга мөмкин булган сумма.

## Бәя төрләре
Бәяләү эшчәнлеген җайга салучы законнар («Россия Федерациясендә бәяләү эшчәнлеге турында» 1998 елның 29 июлендәге 135-ФЗ номерлы Федераль закон, Федераль бәяләү стандартлары) түбәндәге бәя төрләрен билгели:

* базар бәясе;
* инвестиция бәясе;
* ликвидация бәясе;
* кадастр бәясе.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Валюта // Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона. — 2-е изд., вновь перераб. и значит. доп. — Т. 1—2. — СПб., 1907—1909.
* Федеральный Закон «Об оценочной деятельности в Российской Федерации» от 29 июля 1998 года № 135 — ФЗ, «Российская газета» № 148 — ФЗ от 06.08.1998 года.
* Стандарты оценки, обязательные к применению субъектами оценочной деятельности. aidarkin.sfedu.ru  (рус.)
* *В. Н. Денисов, Щепотьев А. В., Яшин С. А.* Ценообразование: учебное пособие/ *В. Н. Денисов, Щепотьев А. В., Яшин С. А.* — Тула: Тульский филиал РГТЭУ, 2011. — 192 с.
* *Дронова Н. Д.* Оценка рыночной стоимости ювелирных изделий и драгоценных камней: учеб.пособие.— : Дело, 2001
* *Щепотьев А. В.* Экономико-правовые основы возникновения отрицательной величины стоимости имущества // Право и экономика. 2011. — № 1. С. 14 — 17.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Маркетинг
Төркем:Икътисади күрсәткечләр
Менеджмент

**Менеджмент**, шулай ук **идарә** дип тә атала (инглизчә management — «идарә» сүзеннән) — бизнес-администрация аша предприятиеләр, хөкүмәтләр һәм башка оешмаларның ресурслары белән идарә итү фәне.

Менеджмент — фирманың агымдагы һам перспективадагы эшчэнлеген натизңәле оештыру кагыйдәләре җыелмасы.

Җитештерү менеджменты — фирманың үз товарларын эшләп чыгару һәм сатуны оештыру өчен күпме һәм нинди хезмәткәрләр һәм башка ресурслардан файдаланырга, моны ничек итеп аз чыгымнар белән (тиешле сыйфатны саклаган хәлдә) башкарырга тиешлеге турындагы сорауларны хәл итү ул.

Менеджмент еш кына оешма белән идарә итү яки җитештерү белән идарә итүнең синонимы буларак кулланыла . Менеджмент (*метонимик яктан*) еш кына оешма белән идарә итү, дирекциянең синонимы буларак кулланыла.

## Билгеләмә
*Идарә итү функцияләре* — төрле техникалар, методлар, эш оештыру һәм эшчәнлекне контрольдә тоту ярдәмендә башкарыла торган идарә итү эшчәнлегенең махсус төре.

Хәзерге базарларда яхшы менеджмент кына фирманың отышлылыгын тәэмин итә алмый. Моның өчен маркетинг ысулларын да белергә кирәк.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
* Акофф Р. Л. Планирование будущего корпораций. — М.: Прогресс, 1985. — 328 с.
* Ансофф И. Новая корпоративная стратегия. — СПб.: Питер Ком, 1999. — 416 с.
* Дойль П. Менеджмент. — СПб.: Питер, 1999.- 560 с.
* Клиланд Д., Кинг В. Системный анализ и целевое управление. — М.: Советское радио, 1974. — 280 с.
* Мескон М. и др. Основы менеджмента. — М.: ДЕЛО, 2000. — 704 с.
* *Орлов&amp;nbsp;А.&amp;nbsp;И.* Менеджмент: организационно-экономическое моделирование. Учебное пособие для вузов. — Ростов-на-Дону: Феникс, 2009. — 475 с. ISBN 978-5-222-15909-5
* Barnard C.I. The Functions of the Executive. — Cambridge, MA: Harvard University Press, 1938.
* Fayol H. Industrial and General Administration. — Geneva: International Manag. Inst., 1930.
* Mayo E. The Human Problems of Industrial Civilization. — New York: Macmillan, 1933.
* Taylor W.F. Principles of Scientific Management. — New York: Harper & Row, 1911.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Менеджмент
Маркетинг

**Маркетинг**  ( — «базар эшчәнлеге») — оешма функциясе һәм продукт яки хезмәтне булдыру, алга этәрү һәм клиентларга җиткерү, шулай ук оешма файдасына алар белән мөнәсәбәтләрне идарә итү процесслары җыелмасы, фирма нәрсәләр җитештерергә, иң куп табыш алу өчен аны кайда, ничек һәм нинди бәяләрдән сатуга тәкъдим итәргә тиешлеген хәл иту ысулларының гомуми атамасы. Кыскасы, маркетинг — табыш алу өчен базар ихтыяҗларын канәгатьләндерүгә юнәлтелгән эшчәнлек. Гомумән алганда, маркетингның максаты — *«кеше һәм социаль ихтыяҗларны ачыклау һәм канәгатьләндерү»* .

Маркетингның төп идеясе — җитештерелгәнне сату түгел, ә сатудан яхшы табыш алырлык әйберләрне генә җитештерү.

Маркетинг турында сөйләгәндә, фирманың түбәндәгеләр белән бәйле эшчәнлеге күздә тотыла:

1) үз товарлары һәм хезмәт күрсәтүләре тәкъдим ителәчәк базарны өйрәнү тикшерү;

2) үз товарларыңны һәм хезмәт күрсәтүләреңне рекламалау;

3) сатып алучьшар игътибарын җәлеп итүнең төрле ысуллары ярдәмендә продукцияне үткәрү;

4) товарларга һәм хезмәт күрсәтүләргә бәяләрне дөрес кую;

5) сатып алучыларга тәкъдим ителәчәк товарлар һәм хезмәт күрсәтүләрне сайлап алу;

6) фирманың продукциясен кем, кайда һәм ничек сатачагын билгеләү;

7) сервис хезмәте күрсәтүне оештыру.

Маркетингны «дүрт Р» дигән мөһим өлешләргә бүлеп өйрәнәләр; продукт (product), бәя (price), үткәрү (promotion), урыны (place).

Чынлыкта маркетинг — фирма хуҗаларына табыш алу һәм шундый мөмкинлекләрне күп елларга саклау өчен нәрсә белән шөгыльләнергә кирәклеген төгәлрәк аңларга ярдәм итүче ысуллар җыелмасы ул.

Фирманың базарга нәрсә белән чыгачагы һәм аның җитештерү эшчәнлегенең ничек оештырылачагы ачыклангач, фирманың үсеше өчен акча средстволарын кайдан алачагы һәм бизнесның тиешенчә алып барылуын тәэмин итү өчен, аларны ничек тоту турында уйларга вакыт җитә. Бу шулай ук финанс менеджментына да карый.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
* Багиев Г. Л., Тарасевич В. М., Анн Х. Маркетинг: учебник для вузов / Под общ. ред. Г. Л. Багиева. — М.: Экономика, 2001. — 703 с.
* 
* 
* *Буланов А. В.* Завтра-маркетинг. — СПб.: Питер, 2008. — 256 с: ил. — (Серия «Маркетинг для профессионалов»). — ISBN 978-5-91180-672-9
* 
* *Григорьев М. Н., Краснова Е. Ю.* Маркетинг продукции военного назначения: учебник. — СПб.: Издательство Инфо-да, 2011. — 435 с. ISBN 978-5-94652-344-8
* 
* *Ильясов Ф. Н.* Политический маркетинг. Искусство и наука побеждать на выборах. — М.: ИМА-пресс, 2000. — 200 с.
* *Родина Е.* Идём на запах… Как нас заставляют покупать // «Огонёк», № 20, 2005, с. 22—23.
* *Сэндидж Ч. И.* Реклама: теория и практика. — М.: Прогресс, 1989. — 620 с.
* *Эванс Дж. Р., Берман Б.* Маркетинг. — М.: Экономика, 1990. — 350 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Маркетинг
Финанс идарәсе

**Финанс менеджменты** — сайланган гомуми стратегия кысаларында менеджмент критерийларына һәм өстенлекләренә туры китереп, куркынычларны оптимальләштерү максатыннан оешманың акча агымнарын идарә итү системасы. Финанс менеджменты маркетинг белән аерылгысыз бәйләнгән.

Финанс идарәсе — фирманың тотрыклы усешен тәэмин иту максатында аның акча ресурслары һәм агымнары белән идарә иту ысул, тры һәм кагыйдәләре җыелмасы.

## Финанс белән идарә итү турында
Финансистларның төп союздашлары булып һәрвакыт бухгалтерлар, ягъни фирма эшенең акчага күчерелгән нәтиҗәләре турында мәгълүматны тиз арада алучы һәм анализлаучы белгечләр торалар. Шундый мәгълүматтан башка фирма җитәкчеләре бизнесның ни дәрәҗәдә уңышлы баруы һәм анда киләчәктә түли алмау, хәтта банкротлык китереп чъвгарырлык проблемаларның булу-булмавын төгәл белә алмыйлар.

Хәзер фирмалар белән идарә итү технологиясендә тагын бер мөһим өлкә барлыкка килде: ул — мәгълүмат технологияләре. Бу өлкәдәге белгечләр фирма эшчәнлегенең барлык яклары турында мәгълүматны тиз алырга һәм эшкәртергә мөмкинлек бирүче техник һәм программ системалар төзү белән шөгыльләнәләр. Моннан башка хәзерге тиз үзгөрүчән дөньяда бухгалтер да, финансист та, маркетолог та, фирма менеджеры да эшли алмый.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

** 
** 
** 
** 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Менеджмент төрләре
Гаилә бизнесы

**Гаилә бизнесы** — билгеле бер гаилә яки берничә гаилә милке белән характерлана торган коммерция эшчәнлеге төре, аларның әгъзалары, династик никахлар һәм башка рәсми булмаган бәйләнешләр белән бәйле, бизнес хуҗалары һәм файда алучылары булып торалар. Яңа төзелгән бизнес берләшмәләрендә төп вазифалар һәм рольләр, шулай ук аларның эшчәнлегеннән алынган табыш һәм дивидендлар гаилә яки гаиләләр төркеме эчендә бүленә. Гаилә бизнесы гадәттә аның нигез салучысы һәм хуҗасы исеме белән атала, ул еш кына гаиләгә яки гаиләләргә караган билгеле бер компаниянең продуктлары һәм хезмәтләре сатыла торган сәүдә маркасы булып та хезмәт итә.

Гаилә бизнесы — икътисади оешманың иң борынгы һәм иң киң таралган моделе. Дөньядагы бизнесның күпчелеге — почмак кибетләреннән алып йөзләрчә мең хезмәткәре булган күпмилләтле дәүләт оешмаларына кадәр — гаилә бизнесы дип саналырга мөмкин. Гаилә бизнесы — бер үк гаиләнең ким дигәндә ике әгъзасы булган, идарә итү вазыйфаларын биләгән һәм устав капиталындагы өлешләрнең ким дигәндә 50 процентына ия булган юридик зат .

Гаилә керемнәре — гаилә әгъзалары чит кешеләрдән яки оешмалардан ала һәм уз чыгымнарына туләу өчен файдалана торган акча средстволары. Дөньядагы илләрнең күбесендә гаилә керемнәренең төп чыганагы — хезмәт өчен түләү. Әмма күп кенә гаиләләр, хезмәт хакы белән беррәттән, башка җитештерү факторларына ия булудан да керем алалар.

Гаилә керемнәре турындагы мәгълүматлар икътисадта эшләрнең ничек торуын бәяләү өчен дә шактый кызыклы. Моны XIX гасырда немец статисты Эрнст Энгель ачыклаган. Ул тикшергән һәм тасвирлаган бәйлелекне (аның хөрмәтенә) Энгель законы дип йөртә башлаганнар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Гаилә
Төркем:Бизнес
Энгель законы

**Энгель законы** — кулланучылар тәртибе принцибы, ул беренче тапкыр 1857 елда немец галиме Эрнст Энгель тарафыннан тасвирланган. Анда керем арткан саен, азык-төлек чыгымнары озак кулланыла торган товарларга, сәяхәткә яки акча җыюга чыгымнарга караганда кимрәк арта, һәм азык-төлек куллану структурасы югарырак сыйфатлы товарларга күчә дип әйтелә. Керем арту акча җыюның артуына һәм югары сыйфатлы товарлар һәм хезмәтләр куллануга китерә, ә түбән сыйфатлы товарлар куллану кими.

Энгель законы: гаиләнең кереме арту белән туклануга чыгымнарның чагыштырма кулэме кими; кием-салым, торак һәм коммуналь хезмәт курсәтуләр өчен чыгымнар аз узгэрә, э мәдәни һәм башка ихтыяҗиларны каиәгатьләндеру өчен чыгымнар өлеше сизелерлек арта.

Авторның формулировкасы: «гаилә ни кадәр ярлырак булса, аның гомуми чыгымнарының өлеше азык-төлек белән тәэмин итүгә юнәлдерелергә тиеш».

Энгель законыннан чыгып караганда, икътисади үсеш һәм үз гражданнарының байлык дәрәж,әсе буенча Япония һәм АКШ — лидерлар. Россия исә (анда туклануга чыгымнар — 41,7 %) таблицада урнаштырылган илләр арасында соңгы урында. АКШта, Япониядә һәм Көнбатыш Европаның күпчелек илләрендә туютануга чыгымнар моннан 70—100 еллар югары дәрәҗәдә булган. Димәк, Россия ул илләрдән үз гражданнарының байлыгын тәэмин итү буенча шулкадәр вакытка артта калган.

Гаилә икътисадына «инфляция» дигән куәтле процессның йогынтысын исәпкә алмаганда, гаилә бюджетларын анализлау тулы булмас.

## Искәрмәләр

Төркем:Икътисад
Төркем:Гаилә
Парагвай департаментлары

Бу Парагвайдагы департаментлар һәм аларның башкалалары исемлеге.

## Искәрмәләр

Төркем:Парагвай
Лигур диңгезе

**Лигур диңгезе, Лигурия диңгезе**  (, , , лиг. Mâ Ligure, ) - Урта диңгезнең бер өлеше, ул Франциянең Корсика утравы белән Италиянең төньяк-көнбатыш яры арасында урнашкан. Ул шулай ук Монако ярларын һәм континенталь Франциянең көнчыгыш Кот-д'Азур ярларын юа.

## Этимология
Бу исем Рона елгасы үзәнендә яшәгән һәм Марсельдән Пизага кадәр  буйлап Диңгез Альпларында һәм Апеннин тауларында урнашкан борынгы Лигур кабиләсеннән килә. Рим империясе чорында аларның җирләрендә Лигурия провинциясе булган.

## География

Лигур диңгезе Урта диңгезнең көнбатыш бассейнында урнашкан, төньякта һәм көнчыгышта Лигурия һәм Тоскана ярларыннан көньякта Франциянең Корсика утравына кадәр сузыла.

Лигур диңгезенең төньяк өлешен Генуя култыгы алып тора. Көньяк-көнчыгышта, Тоскана архипелагы аша, диңгез Урта диңгезнең бер өлеше булган Тиррен диңгезе белән чикләшә.

Халыкара гидрографик оешма Лигур диңгезенең чикләрен түбәндәгечә билгели :*Көньяк-көнбатышта.* Корсиканың төньяк ноктасы булган Кап-Корсны (9°23′ көнчыгыш озынлык) Франция һәм Италия чиге (7°31′ көнчыгыш озынлык) белән тоташтыручы сызык.

 *Көньяк-көнчыгышта.* Кап-Корсны Тинетто утравы белән тоташтыручы сызык (44°01′ төньяк киңлек 9°51′ көнчыгыш озынлык), һәм аннан Тино һәм Пальмария утраулары аша Сан-Пьетро-Пойнтка кадәр (44°0з′ төньяк киңлек 9°50′ көнчыгыш озынлык) Италия ярына.

 *Төньякта.* Италиянең Лигурия яры.Ярлары күбесенчә текә һәм ташлы, комлы пляжлар да очрый  .

Лигур диңгезе ярында Ривьера курорт зонасы, Генуя порты, Савона, Сан-Ремо, Ла Специя (Италия), Ницца (Франция) портлары урнашкан.

## Гидрология
Сулыкларның мәйданы 15 мең км², уртача тирәнлеге 1200 м, иң зур тирәнлеге 2546 м. Су күтәрелүләре ярты көнлек була, аларның биеклеге 0,3 м. Су температурасы кышын +13 °C тан җәен +23,5 °C ка кадәр. Тозлылык якынча 38 ‰  .

Иң зур тирәнлек Корсика утравының төньяк-көнбатышында ирешелә.

Апеннин тауларыннан башланган күп елгалар Лигурия диңгезенә коя.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
Төркем:Урта диңгез диңгезләре
Төркем:Франция географиясе
Төркем:Италия географиясе
Төркем:География
Тиррен диңгезе

**Тиррен диңгезе** ( , , ,  , , , ) — Италиянең көнбатыш ярында, Апеннин ярымутравы (Италиянең Тоскана, Лацио, Кампания, Базиликата һәм Калабрия өлкәләре) һәм Сицилия, Сардиния, Корсика һәм Эльба утраулары арасындагы урынны биләүче Урта диңгезнең бер өлеше. Көньяк-көнчыгышта ул Мессина бугазы аша Ион диңгезе белән, ә төньяк-көнбатышта Тоскана архипелагы аша Лигурия диңгезе белән тоташа.

## Антик чор
Борынгы заманнарда ул Италиядәге авзоннар кабиләсе тарафыннан **Аусон (Аусоний) диңгезе** () дип аталган.

Борынгы римлылар шулай ук Урта диңгезнең бу өлешен  — «Түбән диңгез» дип атаганнар, аннан тыш  — «Өске диңгез» (Әдрән диңгез) дә булган.

## Этимология
Борынгы юнаннар Лидиядән (Кече Азия) бүгенге Италия провинциясе Тоскана тирәсендәге Апеннин ярымутравына күченгән кешеләрне *тирреной* (*tyrsenoi*) дип атаганнар. Юнан тарихчысы Геродот сүзләренчә, Лидия кенәзе Тиррен берничә еллык уңышсызлыктан һәм ачлыктан соң, үз халкының бер өлешен көнбатышка яңа ватан эзләп алып киткән. Лидиялеләр Апеннин ярымутравының көнбатыш ярына килеп төшкәннәр һәм яңа җирләрне үзләштергәннән соң, үзләрен юлбашчылары хөрмәтенә *тирренлылар* (Борынгы Римда аларны этрусклар дип атаганнар) исеме белән атый башлаганнар . Алар күп гасырлар буе яшәгән Урта диңгезнең бу өлеше дә бу халык исеме белән атала башлаган
.

## Тасвирлама

Диңгез — 3830 м тирәнлеккә җиткән тектоник бассейннан гыйбарәт.

Диңгез өлкәсендә Европа һәм Африка арасында сейсмик ярык уза, шуңа күрә су астында тау түбәләре һәм актив вулканнар (Везувий, Стромболи, Вулкано һ.б) чылбыры барлыкка килгән.

Тиррен диңгезе Урта диңгезнең башка өлешләре белән тоташкан бугазлар:

* Төньякта, Италия һәм Корсика утравы арасында корсика бугазы (киңлеге — якынча 80 км);
* Көнбатышта, Корсика һәм Сардиния арасында, Бонифачо бугазы (киңлеге — 11 км);
* Көньяк-көнбатышта, Сардиния һәм Тунис арасында Сардиния бугазы (киңлеге — якынча 200 км);
* Көньякта, Сицилия һәм Тунис арасында Тунис бугазы (киңлеге — 160 км);
* Сицилия һәм Апеннин ярымутравы арасында, көньяк-көнчыгышта Мессиан бугазы (киңлеге — 3 км).

## Икътисад
Төп портлар : Неаполь, Палермо, Кальяри (Италия), Бастия (Корсика, Франция).

## Шулай ук карагыз

* Лигур диңгезе

## Искәрмәләр
Төркем:Урта диңгез диңгезләре
Төркем:География
Тигран Кеосаян

**Тигран Эдмондович Кеосаян** (1966 елның 4 гыйнвары, Мәскәү – 2025 елның 26 сентябре, Мәскәү) — совет һәм Россия кино һәм телевидение актеры, кинорежиссер, сценарий авторы, продюсер, музыкаль клип төшерүче, телевидение алып баручысы һәм пропагандист. Россия Федерациясенең атказанган артисты (2024). Россия Федерациясенең атказанган артисты (2025).

## Искәрмәләр
Монополия

**Монополия** ( «бер» +  «сатам») — базардагы тәкъдим бәясен һәм күләмен контрольдә тотучы һәм шуңа күрә тәкъдим күләмен һәм бәясен<, яки авторлык хокукы, патент, сәүдә маркасы яки дәүләт тарафыннан **ясалма монополия** булдыру белән бәйле эксклюзив хокукны сайлау юлы белән табышны максимальләштерә алучы оешма.

Шунысын да билгеләп үтәргә кирәк, күп кенә икътисадчылар, мәсәлән, Австрия мәктәбе вәкилләре, бәя һәм тәкъдим күләмен контрольдә тотуны монополиянең характерлы билгеләре дип санамыйлар.

## Базар монополиясе

Базар монополиясе — билгеле бер товар базарында сатучыларның яки сатып алучыларның берсенә гомуми сату, яки сатып алуның шактый зур кулэме туры килгәндә, аның шушы базарда бәяләр һәм килешуләр шартлары формалашуга башка катнашучыларга караганда зуррак йогынты ясый алуы.

Кайсы фирма базарда сатып алучыларга үз товарларына «бәя/сыйфат» нисбәтенең иң отышлы вариантын тәкъдим итә, шул икътисади өстенлеккә ирешә. Гадәттә, мондый өстенлекнең нигезе — камилрәк җитештерү технологияләре яки товарларны җитештерү һәм сатуны оештыру ысуллары кертү.

Фирма шундый эшчәнлек алып бару нәтиҗәсендә базарның күпчелек өлешен яулап алса да, монда куркыныч бернәрсә дә юк. Бу очракта базар механизмы үзенең төп бурычын уңышлы хәл итә — ул чикләнгән ресурсларның иң яхшы бүленешен тәэмин итә. Чынлап та, мондый хәлдә ресурсларның иң зур өлеше конкурентлык көрәшендә чикләнгән иң яхшы ресурсларны куллану һәм шуның нигезендә аз чыгымнар тотуга ирешү исәбенә җиңгән фирмага эләгә.

## Моны да карагыз

* Википедия:Проект:Төмән/Таблица/Җәмгыять

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* *[[Познер, Ричард Аллен|Познер Р.]]* Теория монополии // Экономический анализ права / Пер. с  под ред. В. Л. Тамбовцева. — : Экономическая школа, 2004. Т. 1. С. 367—382.
* 

## Сылтамалар

Төркем:Микроэкономика
Төркем:Икътисад терминологиясе
Милли керем

**Милли керем** (МК,) — дәүләт милкендәге ресурсларны ил эчендә дә, чит илләрдә дә куллану нәтиҗәсендә барлыкка килгән (алынган) тулаем керем.

Милли керем — ил гражданнары хезмәт хакы, табыш, процентлар һәм табигый ресурслардан файдаланган өчен рента рәвешендә алган барлык керемнәр суммасы.

Ул ТЭПтан амортизацияне (фирмалар үз җиһазлары һәм биналары тузуны каплау өчен туплый торган акча средстволарын) һә.м товарлар бәясенә кертелгән турыдан-туры булмаган салымнарны алганга тигез. Башкача аны җитештерү факторлары (хезмәт, капитал һәм җир) хуҗаларының барлык керемнәрен кушып белеп була.

К. Р. Макконнелл һәм С. Л. Брю фикеренчә, *милли керем* — ресурслар белән тәэмин итүчеләрнең ТМП җитештерүгә керткән өлеше өчен алган гомуми кереме, ТМПтан керем булмаган чыгымнарны алып ташлауга тигез. *Милли керем* — дәүләт милкендәге ресурсларны эчке һәм чит илләрдә куллану нәтиҗәсендә барлыкка килгән (алынган) тулаем керем. Милли керемнең кыйммәте ТМПтан дәүләт территориясендә чит ил милкендәге ресурсларны куллану нәтиҗәсендә җитештерелгән чиста продукцияне (алынган чиста керем) алып ташлауга тигез. *Милли керем* — җәмгыятьнең милли продуктына күпме төшкәнен күрсәтүче күрсәткеч, эшчеләргә хезмәт хакы, аренда, процентлар, шулай ук милек кереме һәм корпоратив табыш рәвешендәге керем суммасы.

## Моны да карагыз

* Википедия:Проект:Төмән/Таблица/Җәмгыять

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Керем
Төркем:Икътисад
Фискаль сәясәт

**Фискаль (салым һәм бюджет) сәясәте** ( <  (кәрҗин; касса, казначылык, финанслар) — дәүләт сәясәте, ул дәүләт бюджетының чыгымнары яки керемнәре күләмен үзгәртү юлы белән икътисадка йогынты ясау чараларын күрсәтә. Икътисади цикллардагы тирбәнешләрне киметү һәм кыска вакыт эчендә тотрыклы икътисади системаны тәэмин итү максатыннан икътисадка хөкүмәтнең катнашуының төп ысулларының берсе. Фискус сәясәтенең төп кораллары — салымнар, трансфертлар һәм дәүләт тарафыннан товарлар һәм хезмәтләр сатып алу.

Фискаль сәясәтнең асылы шунда: тулаем тәкъдим җитәрлек булмаганда, дәүләт фирмалар керемнәренә салымнарны киметергә һәм күбрәк товар һәм хезмәт күрсәтүләр сатып ала башларга мөмкин. Шул чакта, бер яктан, фирманың үзендә бизнесны үстерү өчен табыш күбрәк кала, ө икенче яктан, фирмалар дәүләт оешмаларына товарларны күбрәк сата ала.

Киресенчә, тулаем тәкъдим артык тиз үскәндә (икътисадчылар әйтүенчә, «икътисад кызган» вакытта), дәүләт үзенең сатып алуларын нык киметергә һәм, энтузиазмны «суыту» өчен, салымнарны арттырырга, фирмалар хуҗаларының икътисади мөмкинлекләрен кыскартырга һәм шуның аша аларны җитештерүне алга таба киңәйтү фикереннән кайтырга мәҗбүр итәргә мөмкин. Шулай эшләмәгәндә икътисад товарларны кирәгеннән артык җитештерү куркынычы алдында кала, ә моның фирманы банкротлыкка чыгаруы, эшсезлекне үстерүе һәм социаль бәла-казаларга китерүе ихтимал.

## Искәрмәләр

## Моны да карагыз

* Википедия:Проект:Төмән/Таблица/Җәмгыять

## Сылтамалар

Төркем:Салымнар
Төркем:Макроикътисад
Кочевска мәчете

**«Кочевска мәчете»** () — Босния һәм Һерцеговинаның Зеница шәһәрендә урнашкан тарихи мәчете. 1557 елда төзелгән һәм башта Солтан Сөләйман I хөрмәтенә «Сөләймания» дип аталган.

## Урыны
Мәчет Зеница шәһәре уртасында, Хөсәен Куленович урамында урнашкан.

## Мәчет тарихы
Кочевска мәчете берничә реконструкция кичергән. Башта XVI гасыр уртасында төзелгән. Мәчеткә керү юлында кечерәк (фирүзә төсендәге) 70 см биеклектәге шәмдәлләр тора, бу, мөгаен, төнге яктырту чарасы булгандыр. 1972 елда искергәнлектән сүтелә, ә ул вакытка түбәсе чирәп белән капланган турыпочмаклы формада була. Манара таштан төзелгән, биеклеге 24 м, ә гыйбадәт кылу мәйданы 130 м2 тәшкил иткән. Таш манара 1928 елның декабрендә иске агач манара сүтелгәч төзелә.

1990 елда мәчет хәзерге кыяфәтенә үзгәртеп корылган. Госманлы архитектурасы үрнәгендә төзелгән мәчет Зеницада гөмбәзле һәм манаралы (биеклеге 32 м) ике шерефетлы беренче мәчет булып тора. Мәчеттә мәчет китапханәсе, ирләр өчен тәхәрәт бүлмәсе һәм мәчетнең ябык вестибюле бар. Мәчет тирәли унлап Нишан-кабер ташы урнашкан, аларның эстетик яисә документаль-тарихи әһәмияте юк.

## Галерея

Файл:Kočevska_džamija_-_Zenica.jpg|посилання=Datoteka:Kočevska_džamija_-_Zenica.jpg|альт=Vanjski izgled Kočevske džamije|Кочевска мәчетенең тышкы күренеше
Файл:Kočevska_mosque_in_Zenica,_2024.jpg|посилання=Datoteka:Kočevska_mosque_in_Zenica,_2024.jpg|альт=Biblioteka i ženski ulaz| Китапханә һәм хатын-кызлар керү урыны
Файл:Pogled_sa_drugog_ulaza_u_harem_džamije,_prema_glavnim_ulaznim_vratima_(desno).jpg|посилання=Datoteka:Pogled_sa_drugog_ulaza_u_harem_džamije,_prema_glavnim_ulaznim_vratima_(desno).jpg|альт=Pogled sa drugog ulaza u harem džamije|Мәчеткә икенче керү юлыннан күренеш
Файл:View_from_mahfil_Kočevska_mosque.jpg|посилання=Datoteka:View_from_mahfil_Kočevska_mosque.jpg|альт=Pogled sa mahfila| Махфиллдан күренеш
Файл:Kočevska_džamija_historijat.jpg|посилання=Datoteka:Kočevska_džamija_historijat.jpg|альт=Kratki historijat na ulazu za harem džamije| Мәчеткә керү урынында кыскача тарих
Файл:Kočevska_džamija_historijat_2.jpg|посилання=Datoteka:Kočevska_džamija_historijat_2.jpg|альт=Prijašnji izgledi džamije| Мәчетнең беренчел күренеше


## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Зеница мәҗлесенең рәсми сайты.

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Босния һәм Герцеговина мәчетләре
Төркем:Зеница
Төркем:1557 елда төзелгән гыйбадәтханәләр
Десерт

**Десерт** ( теленнән , desservir  - "өстәлне җыештыру" сүзеннән ) - төшке аш яки кичке аш ахырында рәхәт тәм бирү өчен эшләнгән өстәлнең соңгы ризыгы, гадәттә татлы ризыклар (җимешләр түгел).

Десертлар гадәттә махсус десерт тәлинкәләрендә бирелә. Аларны гадәттә чәй кашыгы белән аш кашыгы зурлыгы арасындагы десерт кашыгы белән ашыйлар. Десерт өстәле шулай ук десерт пычагы һәм чәнечке белән бизәлә.

## Тарих
Төп ризыклардан соң тәм-томнар ашау гадәте Европада XIX гасырда гына, шикәр җитештерү арткач киң таралган. Моңа кадәр десертлар белән ләззәтләнү мөмкинлеге байларга гына бирелгән. Гадәти өстәлләрдә тәм-томнар бары тик махсус очракларда гына барлыкка килгән, шуңа күрә десертларны мөмкин кадәр нәфис бизәү теләге туган.  Бу традиция бүгенге көнгә кадәр сакланып калган.

## Десертларның тасвирламасы һәм төрләре

Десерт гадәттә татлы була (мәсәлән, торт яки туңдырма), ләкин җиләк-җимеш, чикләвек, сыр һәм тозлы кондитер ризыкларыннан ясалган балсыз десертлар да бар. Моннан тыш, барлык татлы ризыклар да десерт түгел; мәсәлән, кытай кухнясында десерт булмаган татлы ит ризыклары бар. Кытайда шикәр урынына борычлы һәм имбирьле конфетлар да киң таралган. Европалылар килгәнче, Урта Америка индеецлары какао кузакларыннан (*chocolatl*) шикәр урынына борыч һәм тәмләткечләр белән эчемлек ясаганнар. Тозлы десертлар шулай ук рус кухнясында да очрый, мәсәлән, кара уылдык. Франциядә классик десерт - сыр.

Десертларны бирү температурасына карап, алар кайнар һәм салкынга бүленә.

Десерт буларак түбәндәгеләрне бирергә мөмкин:

* кондитер ризыклары: тортлар, төрле печеньелар (вафлилар), маффиннар, пироглар;
* төрле конфетлар, шулай ук күпертелгән каймактан ясалган ризыклар;
* туңдырма һәм туңдырма десертлары;
* татлы җиләк-җимеш катнашмалары (кайвакыт башка ингредиентлар өстәлә торган җиләк-җимеш салатлары, мәсәлән, Сникерс салаты);
* эчемлекләр:
** кайнар эчемлекләр: чәй, какао, кофе, туңдырмалы кофе (кофе глазуре);
** аз алкогольле эчемлекләр: махсус десерт шәраблары;
** алкогольсез эчемлекләр: соклар, газлы һәм/яки газлы сулар, компотлар, желе;
* татлы сөт, шоколад һәм җиләк-җимеш муссы, кремнар, желе, конфитюрлар (джем), кайнатма;
* алма пюресы (алма соусы).

## Милли десерт ризыклары

* Әлбә
* Безе (Меренга)
* Бавырсак
* Ватрушка
* Гөбәдия
* Кайнатма
* Как
* Корт
* Күпертелгән каймак
* Гоголь-моголь
* Гранита
* Грильяж
* Вельфлар десерты
* Джелато
* Димсам — кытай ризыгы, тик чәй янына төп ризыкка кадәр китерелә.
* Зефир
* Итальян бозы — Катырылган сироп һәм җимеш пюресы.
* Йогырт
* Канноли
* Клафути
* Кош теле
* Мармелад
* Марципан
* Мацебрай
* Туңдырма
* Панна-котта
* Парфе
* Пастила
* Пәхләвә
* Пишмание
* Пирожное
* Плавающий остров
* Пралине
* Профитроли
* Пудинг
* Рәхәт-лукум
* Салеп
* Сахарная вата
* Сметанник
* Снежки
* Суфле
* Сютлач
* Талкыш-каләвә
* Татлы бәлеш
* Тирамису
* Тост икмәге (сохари)
* Фалуде
* Фламмери
* Җиләк-җимеш бозы
* Цимес
* Чәк-чәк
* Чизкейк
* Шарлотка
* Шодо
* Штрудель
* Ширбәт
* Эклер

## Искәрмәләр

Төркем:Кулинария
Төркем:Аш-су
Европа чишмә миногасы

**Европа чишмә миногасы**  () - миногалар семьялыгына кергән төче су хайваны төре.

## Искәрмәләр
-1 (сан)

**Минус бер,** **−1** – −2 дән зуррак һәм 0 дән кечерәк бөтен сан. Ул – иң зур тискәре бөтен сан. Аның үзлекләре плюс бернең үзлекләренә охшаш, ләкин бераз аерылып тора  .

Билгеләмә буенча, −1 - шундый сан, аңа берне өстәгәндә (тапкырлау операциясенә карата нейтраль элемент) нәтиҗә нульгә тигез (кушу операциясенә карата нейтраль элемент).

## Математика
Минус бер санының 1 санына охшаш берничә үзлеге бар.

* Минус бергә тапкырлау тапкырлаучының модулен саклый, ләкин билгесе үзгәрү белән:

: (-1) \cdot x = -x.

* Билгеләмә буенча, x^{-1} \equiv 1/ x, ягъни санны −1 дәрәҗәсенә күтәрү шул санның кире кыйммәтен бирә. Бу билгеләмә фундаменталь, чөнки ул a яки b тискәре булган очракта  x^a \cdot x^b=x^{a+b} тигезлеген саклый. Функцияләргә карата  язмасы  функциясенең кире функциясен аңлата. Мәсәлән,  - арксинус функциясенең билгеләмәсе, ул синус функциясенең киресе.

* Минус берне җөп дәрәҗәдә бергә, ә так дәрәҗәдә үз-үзенә тигез. Махсус очраклар: (-1)^{-1} = -1, (-1)^{0} = 1, (-1)^{2} = 1.
* −1 санының теләсә нинди квадрат тамыры чын сан түгел, ә комплекс сан һәм ул уйланма берле <math>i</math>  дип атала. Шуңа күрә, минус бер уйдырма берленең квадратына тигез.
* Эйлер бердәйлегеннән чыгып, болай дип аңлатыла:

: e^{i \pi} = -1

* Менелай теоремасында −1 саны юнәлтелгән кисемтәләр нисбәтләренең тапкырчыгышы буларак очрый.

## Информатика
−1 саны программа тәэминаты инженериясендә кайбер телләрдә бөтен саннар өчен башлангыч кыйммәт буларак урын алып тора; ул шулай ук файдалы мәгълүмат булмаган үзгәрүчән зурлыкны күрсәтү өчен дә кулланыла ().

### Симметрик өчлекле сан системасы
Симметрик өчлекле сан системасында, 0 һәм 1 цифрлары белән беррәттән,  цифрасы да бар (минус бер). 2 урынына  куллану кайбер гамәлләрне кеше укый алырлык формада күрсәтергә мөмкинлек бирә. Бу система совет компьютеры Сетуньда кулланылган.

## Искәрмәләр

Төркем:Бөтен саннар
Төркем:Математика
Мөбах

**Мөбах** (гарәп. مباح ‎ - рөхсәт ителгән, **ибаһа**, **хәләл** (гарәп. حلال‎ - канунга буйсынган) , **җаиз**  (гарәп. جائز‎ — мөмкин булган) һәм **мотлак** (гарәп. ‎مطلق — чикләнмәгән) сүзләренең синонимы — шәригатьтә рөхсәт ителгән гамәлләрнең бер өлеше, аларны башкару билгеләнмәгән, ләкин тыелмаган да. Яхшы ният белән башкарылган мөбах изге гамәлгә әйләнә, савап китерә, ә начар ният белән эшләнсә гөнаһлы була . Шәригатьнең биш хөкеменең берсе. Мөбах гамәлләргә мисал итеп ашау, эчү һәм йоклауны китерергә мөмкин .

## Билгеләмә
Мөбах - шәригать нейтраль, кирәкле дип саный торган һәм үзлегеннән бернинди бәяләү таләп итмәгән гамәлләр категориясе. Мөбах мәсьәләсе Ислам хокукының (фикһ) әхкәм бүлеге белән карала . Аерым бер юридик мәктәпкә (мәзһәбкә) карап, шул ук гамәлләрне мөбах категориясенә кертергә яки аннан чыгарырга мөмкин. Хәзерге мөселман җәмгыятендә мөбах мәсьәләсенең актуальлеге җәмәгать тормышында һәм көндәлек тормышта яңа күренешләрне кабул итү яки кире кагу белән бәйле. Ислам җәмгыятендә сәнгать эшчәнлеге, бигрәк тә рәсем һәм музыка белән бәйле мәсьәләләр буенча фикер алышулар күптәннән бара. Моннан тыш, "люкс товарлар"; җитештерүдә тыелган продуктлар кулланылган чит ил товарлары (дуңгыз ите һ.б.); Европа кием стиле; вакыт үткәрү ысуллары һ.б. категориясен билгеләү бик авыр. Мөбах мәсьәләләрен хәл итү өчен Ислам хокукының рационалистик чыганакларына (истихсан, истислах һ.б.) таяну бик мөһим  .

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
* Боголюбов А. С. Мубах // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 167—168. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* Mubāḥ // Encyclopaedia of Islam. 2nd ed : [англ.] : in 12 vol. / ed. by P. J. Bearman, Th. Bianquis, C. E. Bosworth, E. van Donzel, W. P. Heinrichs et al. — Leiden : E.J. Brill, 1960—2005. (платн.)
Төркем:Шәригать
Төркем:Ислам терминнары
Төркем:Ислам
Хөкем

**Хөкем** (гарәп. ‎حُكْم — зирәклек, карар яки күплек санда **әхкәм** (гарәп. أَحْكَامٌ) -  акыл һәм абруйлы җитәкчелек төшенчәсенә нигезләнгән ислам термины . Ислам хокукында (*[[фикһ]]*) хөкем кеше гамәлләрен аларның рөхсәт ителгәнлеге ноктасыннан бәяләүне аңлата. Хөкем терминологиясе Коръәндәге "хәрәм-хәләл" дихотомиясенә туры килми һәм ислам фикеренең алга таба үсеше булып тора .

## Хөкем төрләре
Хөкемнәрнең түбәндәге төрләре бар:

* *Әхкәм әл-Хәмсә.* Фикһ әдәбиятында кеше эшчәнлеге рөхсәт ителүгә карап биш дәрәҗәгә бүленгән: 
*# мәҗбүри һәм кирәкле (фарыз, ваҗиб) 
*# хупланган (сөннәт, мандуб, мөстәхәб) 
*# гомум рөхсәт ителгән һәм нейтраль (мөбах, җаиз, хәләл) 
*# шикле һәм шелтәле (мәкруһ) 
*# тыелган (хәрәм, мәзхур) .
* *Аллаһ зирәклеге.* Коръәндә хөкм сүзе *Аллаһ акыллылыгы* яки Аллаһ хөкеме (карары)  дигән мәгънә йөртә. Бу мәгънәдә Аллаһ акыллылыгы Коръәндәге һәм Сөннәттәге күрсәтмәләргә җәелгән, шуның белән аларны мәҗбүри иткән. Мондый хөкем фәтва чыгару өчен нигез була ала.
* *Билге яки күрсәтмә.* Хаким яки абруйлы шәхеснең карары, ул аңа буйсынган кешеләр өчен мәҗбүри була.
* *Хөкем әл-иҗтиһад.* Хокук чыганаклары яки ирекле фикерләү нигезендә эшләнгән хокукый мәсьәлә буенча карар.
* *Логик фикерләү*. Аналогия буенча фикерләүнең гомуми формуласында логик фигураның бер өлеше .
* *Гомуми кагыйдә.* Фәнни әдәбиятта хөкем термины кагыйдә яки урнаштыру мәгънәсендә киң кулланыла, мәсәлән, "Хакимлек кагыйдәләре" (әл-Әхкәм ас-солтания) .

## Тарих
Рөхсәт ителгән әйберләр терминологиясе IX гасыр урталарында формалашкан; мәсәлән, әш-Шәфигый хезмәтләрендә "мәкруһ" сүзе ачык тыелган гамәлләрне билгеләү өчен кулланылган, соңрак алар "хәрам" сүзе белән билгеләнәчәк . Хөкемнең үсеше кайбер теологларның дөньяны фәлсәфи яктан рөхсәт ителгән һәм тыелган өлешләргә бүленгән дип кабул итүенә китерә . Әбу Хәмид әл-Газали үзенең "Иман фәннәренең терелүе" ("Ихья Улум әд-Дин")  китабында хөкем һәм хәрәм/хәләл дихотомиясе арасындагы мөнәсәбәт мәсьәләсен тикшерә.

## Шулай ук карагыз

* Шәригать кагыйдәләре 
* Тәкълиф

## Әдәбият

* Боголюбов А.С. Хукм // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 282. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* Ḥukm // Encyclopaedia of Islam. 2nd ed : in 12 vol. / ed. by P. J. Bearman, Th. Bianquis, C. E. Bosworth, E. van Donzel, W. P. Heinrichs et al. — Leiden : E.J. Brill, 1960—2005. (платн.)

## Искәрмәләр
Төркем:Ислам терминнары

Төркем:Ислам
Оттар (мифология)

**Оттар** (), шулай ук **Гади Оттар** буларак та билгеле, Фрейя алиһәсенең шәкерте (кайбер версияләр буенча, ул шулай ук сөяркәсе). Ул «Шигъри Эдда»-дан алынган Хиндла шигырендә телгә алына. Анда Оттар алиһәләргә бөек табынучы буларак күрсәтелә. Ул ташлардан алтарь кора, Хёрг (), һәм шул хакта Фрейяга күп корбаннар китерә һәм антлар бирә. Алиһә аның догаларын кабул итә һәм үз нәселен эзләргә керешә. Фрея Оттарды үзенең кабан дуңгызы Хилдисвини итеп яшерә һәм аның белән вельва Хиндлага китә. Анда Фрея Хиндланы Оттарга үзенең бабалары турында сөйләргә, һәм шулай ук аңа ачылган бар нәрсәне дә хәтерләсен өчен хәтер даруы бирергә мәҗбүр итә.

Әсәрнең бу фрагменты XII гасырда мифологик каһарманнар исемлеген төзү өчен язылган дип уйланыла. Бу әсәр «Эдду»-ны тәшкил иткән башка әсәрләр белән аз бәйләнгән һәм еш кына ярымтарихи әсәр булып санала.

Виктор Ридберг фикеренчә, Оттара — Ода исемен язу ысулларының берсе..

Моннан тыш, «Шигъри Эдда»-дагы «Патшабикә җырында» Отр исемле кәрлә бар. Локи аны кама кыяфәтендә маскировкаланган вакытта алтын белән түләвен таләп иткәч үтерә. Тәрҗемәләрдә бу «Отр» кайвакыт «Оттар» дип тә языла.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Cotterell, Arthur. Norse Mythology: The Myths and Legends of the Nordic Gods. Lorenz, 2001.

## Сылтамалар
* «Энциклопедия древнескандинавской мифологии и культуры. Издание 1», страница 6.
* Óttar.MCMXCV-MMXXI Encyclopedia Mythica.
* Ótr. Myth and Folklore Wiki.
* Golden Amber. Mythology and Symbolism.

Төркем:Скандинав мифологиясе
Ихрам

**Ихрам** (гарәпчә: إحرام) — билгеле бер кием төре һәм ихрам халәте дигәнне аңлата.

## Ихрам (кием)
Мәккәгә хаҗилар кия торган киемнәр. Бу ике озынлыктагы ак тукыма , ефәк яки мамыктан тегелгән. Берсе арка аша киелә, икенчесе бил тирәли урала. Мондый тукымалар энә белән кагылмаска тиеш. Борынгы заманнардан бирле бу кием хаҗиларның сәяхәтне изге ният белән башкаруларын аңлата. Ихрам киеме Аллаһ каршында ихласлыкны һәм тигезлекне символлаштыра. Ир-атның аяк киеме дә тегелмәгән булырга тиеш. Хатын-кыз ихрамга керергә ниятен белдерә һәм мөселман киеме таләпләренә туры китереп үзе теләгән күлмәк кия. Ихрамга кергәндә ике рәкәгать намаз укыла. Ихрамдагы кеше өчен махсус тыюлар бар. Бу тыюлар ният һәм тәлбия (Хаҗ кылган вакытта күп тапкырлар хаҗ кылучылар тарафыннан кабатлана торган дога) әйтелү белән үз көченә керә. Ихрамга кергән кеше **мөхрим** дип атала.

## Ихрам халәте
Мөселманга ихрам хәлендә бернинди җан иясен үтерергә, җирдән бернинди үсемлек йолкырга, агач яки куак ботагын сындырырга, чәч яки тырнаклары кисәргә, кырынырга, җенси мөнәсәбәттә булырга, ләззәтләнергә рөхсәт ителми. Аңа сәүдә һәм дөнья эшләре белән бәйле бернәрсә дә эшләргә рөхсәт ителми, шулай ук ул хатын сорый да, өйләнә дә алмый.

Ачуланырга яки кемгәдер зыян китерергә ярамый; кырынырга, чәч һәм тырнак кисәргә, бизәнү әйберләре кияргә һәм тәмәке тартырга да рөхсәт ителми. Язучы, хаҗи Гүзәл Ситдикова үзенең «Оҗмах бакчасы» китабында ихрамдагы кешеләр турында болай сөйли:Хаҗ — ахырзамандагы терелүчеләрнең кечкенә бер мисалы, диләр. Ихрам — кәфен кебек... Синең юлдашларыңнан башка беркем дә беркем турында кайгыртмый. Моны битарафлык дип атап булмый, ләкин хаҗилар үзләренең эчке дөньяларын өйрәнәләр, тәүбә итәләр һәм хисләренә чумалардыр. Ләкин мин надан канәгатьлекне дә, тупаслыкны да күрмәдем.

## Ихрам кию урыны
Хаҗилар ихрам хәленә керә торган урын микат дип атала. Төрле илләрдән кешеләр хаҗга киләләр, шуңа күрә аларның ихрам кию өчен аерым урыннары бар. Россиядән килгәннәр Мәдинәдә ихрам кияләр. Бүгенге көндә күп кеше очкычка утырыр алдыннан ихрам кия.

## Әдәбият
* Гүзәл Ситдиҡова. Йәннәт баҡсаһы. — Өфө, 2014. — 232 бит
* З. Шафиғи. Рауил Үтәбай-Кәрими. Ислам. Белешмә һүҙлек. Ҡазан-1993 й. ISBN 5-298-00949-2
* 

## Шулай ук карагыз
* Тәлбия

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 

Төркем:Хаҗ
Төркем:Ислам
Төркем:Ислам терминнары
Суфия Бадиали

**Суфия Бадиали**, Суфия Шәяхмәт кызы  Мөхәммәтова (*ире буенча* **Бадиали**) (, ; *[[1939 ел]]ның [[16 гыйнвар]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Туймазы]] ― [[2026 ел]]ның [[24 февраль|24 феврале]], [[Италия]], [[Рим]]*) ― опера  җырчысы (меццо-сопрано), педагог, Патина шәһәре (Италия) консерваториясенең җыр кафедрасы профессоры. Сәнгать өлкәсендәге хезмәте өчен «Көмеш зәйтүн ботагы» милли премиясе лауреаты. 

## Тәрҗемәи хәле

1939 елның 16 гыйнварында Туймазыда туган. Уфа музыка училищесын тәмамлаган, анда вокал нигезен Аэлита Чембарисова классында үзләштергән. Аннары Мәскәүдә Гнесиннар исемендәге музыкаль-педагогика институтында (1992 елдан ) укыган. Шул елларда булачак ире, милләте буенча итальян Массимо Бадиали белән танышкан. 1968 елдан ире белән Италиядә яшәгән. Борынгы музыка вокаль ансамбле составында дөньяның төрле шәһәрләрендә гастрольләрдә булган, Ватиканда эшләгән, Фоджа һәм Патина консерваторияләрендә укыткан, җыр кафедрасы профессоры булган.

1982 елда сәнгать өлкәсендәге хезмәте өчен Италиянең «Көмеш зәйтүн ботагы» милли премиясенә (Premio Nazionale del ramo d'ulivo D'Argento) лаек булган.

Соңгы эш урыны ― Патина шәһәре консерваториясенең җыр кафедрасы профессоры.

София Бадиали ара-тирә туган якларына да кайткан. 2018 елда Туймазыда уздырылган «Озын көй» төбәкара конкурсы жюриенда катнашкан .

Уфада Шаляпин исемендәге музыка музее фондына бөек рус җырчысы Федор Шаляпинның фотосын тапшырган. 

2026 елның 24 февралендә Римда вафат булган, аны Италия башкаласында җирләгәннәр 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*   Родилась будущая певица (меццо-сопрано) 16.01.1939. Онлайн-Башкортостан Вкоетакте

Төркем:Башкортстан җырчылары
Төркем:Опера җырчылары
Төркем:Италия җырчылары
Төркем:Меццо-сопрано
Төркем:Уфа сәнгать училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Гнесиннар исемендәге академияне тәмамлаучылар
Төркем:Профессорлар
Төркем:Италия консерваторияләре укытучылары