open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Татарстан АССР Халык хуҗалыгы советы

**Татарстан АССР Халык хуҗалыгы советы** () ― ТАССРның халык хуҗалыгы белән идарә итү органы. 

1920 дә 1918 дә барлыкка килгән Казан губерна халык хуҗалыгы советын үзгәртеп кору юлы белән барлыкка килә. Башта сәнәгать оешмаларын дәүләт милекнә алу, завод-фабрикаларны тергезү, сәнәгәть җитештергәннәрне бүлеп бирү, трестлар һәм сәүдә оешмалары белән җитәкчелек итү, һ.б. эшләрне башкарган. 1920-елларның азаганда яңа сәнәгать предприятияләрен төзү, аларны файдалануга тапшыру белән шөгыльләнгән.

РСФСР ХХСына, ТАССР ҮБКга һәм ТАССР ХКСына буйсынган. 1932 дә бетерелә.

1957 дә яңадан оештырылып, 1962 дә Урта Идел ХХСына кертелеп бетерелә.

Рәисләре: Самуил Брауде (1918-1919), Михаил Рошаль (1919-1921), Сериков В. (1921-1922), Евгений Забицкий (1922-1924), Анатолий Злобин (1924), Михаил Мансырев (Фәйзулла Мансуров, 1924), Генрих Дукальский (1925-1927), Яков Щербинин (1927), Исмәгыйль Болгаков (1927-1929), Гали Ганиев (1929), Андрей Терский (1929-1930), Юрий Паперный (1930-1932); Алексей Шмарев (1957-1960), Сергей Князев (1960-1963).

## Искәрмәләр

Төркем:ТАССР
Казан эксперименталь ремонт-механика заводы

**Казан эксперименталь ремонт-механика заводы** () ― Казан оешмасы.

1961 дә барлыкка килә; барлыкка килгән көненнән Татстройның «Промстройматериалы» трестына буйсынган, трест бетерелгәчтен Татстройга турыдан-туры буйсына, соңгы елларында бәйсез оешма (ачык акционерлык җәмгыять) булып ала. Завод металл конструкцияләре, тимер-бетон эшләнмәләр өчен нигез (закладной) детальләр, тимер-бетон эшләнмәләр заводлары өчен җиһазлар җитештергән; 1991 дә җитештерү күләме 3,8 млн СССР сумы булган. 1993 тә 210, 2004 тә 112 кеше эшләгән; совет чорында карамагында 384 нче балалар бакчасы була.

2012 дә банкротлыкка чыгып эшчәнлеген туктата.

## Искәрмәләр
Кырчыл

**Кырчыл** (,  «азык үләне») — кыяклылар семьялыгыннан күпьеллык, сирәк кенә берьеллык үләнчел үсемлекләр ыругы.

## Таралуы
Төньяк ярымшарның уртача зоналарда һәм тропикларның таулы төбәкләрендә таралган. 150гә якын төре исәпләнә. Җиңел туфракларда, дымлы урыннарда: болыннарда, сазлыкларда, сирәкләнгән урманнарда, болын тугайларында яки сулыклар яннарында үсә. Су баса торган болыннарның төп үсемлекләренең берсе.

Татарстан территориясендә 6 төре бар. Гигант кырчыл (A. gigantea), нәзек кырчыл (A. tenuis), үрентеле кырчыл (A. stolonifera), йөземле кырчыл (A. vinealis) ара-тирә барлык районнарда очрый. Эт кырчылы (A. canina) һәм Корчагин кырчылы (A. korczaginii) Идел алдында үсә.

## Тасвирлау
1 метрдан артык биеклеккә җитүче, кәс ясаучы күпьеллык болын үләннәре.
Яфраклары чиратлашкан, яссы, ланцет рәвешендә, очлы. Кыяктан гыйбарәт. Яфрак кырыйлары шома. Сабак яфраклары 1-6 мм киңлектә.

Сабагы туры, көпшәле, буынлы.

Чәчәк төркеме — 1,2-3 мм озынлыктагы бер чәчәкле вак башакчыклардан торучы җәенке себеркәч. Башак кабыклары тигезсез, төсле. Чәчәк ату вакыты — июнь-июль. Җимеше — бөртекчә. Җимешләре июль-августта өлгерә. Орлыктан һәм вегетатив юл белән (тамырчалардан) үрчи.

## Куллану

Бу үләннәр терлекләр өчен сусыл һәм коры азык буларак, шулай ук күп кенә төрләре декоратив максатларда газоннар чәчү өчен кулланыла.

## Синонимнар
Ыруг синонимиясе түбәндәге исемнәрне үз эченә ала:

* *Agraulus* P.Beauv.
* *Agrestis* Bubani
* *Anomalotis* Steud.
* *Bromidium* Nees & Meyen
* *Candollea* Steud.
* *Decandolia* Bastard
* *Didymochaeta* Steud.
* *Heptaseta* Koidz., nom. inval.
* *Neoschischkinia* Tzvelev
* *Notonema* Raf.
* *Pentatherum* Nábelek
* *Podagrostis* (Griseb.) Scribn. & Merr.
* *Senisetum* Honda
* *Trichodium* Michx.
* *Vilfa* Adans.

## Төрләр
«The Plant List» үсемлекләр исемлеге мәгълүматларына караганда, ыругка 228 төр керә, аларның кайберләре:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Б. Шишкин. Род 117. Полевица — Agrostis // Флора СССР = Flora URSS : в 30 т. / гл. ред. В. Л. Комаров. — Л. : Изд-во АН СССР, 1934. — Т. 2 / ред. тома Р. Ю. Рожевиц, Б. К. Шишкин. — С. 170—188. — 778, XXXIII с. — 5175 экз.

## Сылтамалар

* 
* ''Полевица'' — род Agrostis — Описание таксона — Плантариум Архивная копия от 4 августа 2021 на Wayback Machine
* 

## Моны да карагыз

Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Ботаника
Төркем:Кыяклылар
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Казан эксперименталь механика заводы

**Казан эксперименталь механика заводы** () ― Казан оешмасы.

1974 тә «Птицепромоборудование» берләшмәсенең бер өлеше буларак нигезләнә.  Кошчылык фабрикалары өчен читлекләр, башка стандартлы булмаган җиһазларны җитештергән; карамагында 20 гә якын торак йорт булган. 2000-еллар уртасында ана ширкәте банкротлыкка чыгып ябылгачтын завод нигезендә кәгазь фабрикасы ачыла.

Элекке завод турында хәтер якындагы автобус тукталышы исемендә (КЭМП) саклана.

## Искәрмәләр
Нечкә сабак

**Нечкә сабак**, яки **Келерия** (  ) - кыяклылар семьялыгыннан күпьеллык үләнчел үсемлекләр ыругы. Яфраклары нечкә кыяксыман. 2-5 чәчәктән торган башаксыман себеркәч төркемнәренә җыелган чәчәкләре бар. Терлек азыгы. "Нечкә сабак" дип халыкта шулай ук тагын берничә кыяклы үсемлекне атыйлар. (йонча, солыча, кырчыл).

## Таралуы
50 гә якын төре билгеле, ике ярымшарның да тропиктан тыш поясларында һәм тропикларның биек тауларында таралганнар.

Татарстан территориясендә 6 төре бар. Делявин нечкә сабагы (K. delavignei), күгелҗем нечкә сабак (K. glauca) ара-тирә барлык районнарда очрыйлар; кикрикле нечкә сабак (K. cristata) – Кама аръягында; зур нечкә сабак (K. grandis), каты яфраклы нечкә сабак (K. sclerophylla) һәм ком нечкә сабагы (K. sabuletorum) – республика өчен сирәк төрләр. Нарат урманнарында, далаланган комлы сөзәклекләрдә, ачылган известьташларда, су баса торган болыннарда, урман буйларында үсәләр.

## Ботаник тасвирлау

20-80 см биеклектәге үсемлекләр тыгыз кәсләр барлыкка китерәләр. Көпшә сабаклы, буынтыклы. Яфраклары – күгелҗем-яшел төстәге тар кыяк. Күп санлы башакчыклары кыска сапларда урнашкан, 2-5 чәчәкле, тар куе башаксыман себеркәчтә. Җимеше – бөртекчә. Май-июльдә чәчәк аталар. Июль-августта җимешләре өлгерә. Орлыктан үрчиләр.

## Куллану

Яшь үсемлекләр терлек азыгы булып тора.

Күгелҗем нечкә сабак комнарны ныгыта.

Каты яфраклы нечкә сабак ТРның Кызыл китабына кертелгән (2006). 

## Таксономия

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Гончаров Н. Ф. Род 153. Тонконог, келерия — Koeleria Pers. // Флора СССР = Flora URSS : в 30 т. / гл. ред. В. Л. Комаров. — Л. : Изд-во АН СССР, 1934. — Т. 2 / ред. тома Р. Ю. Рожевиц, Б. К. Шишкин. — С. 320—337. — 778, XXXIII с. — 5175 экз.
*  

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Кешеләр хөрмәтенә аталган үсемлекләр таксоннары
Төркем:Кыяклылар
Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Ботаника
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Сарут

**Сарут, Актамыр** () — кыяклылар (Poaceae) семьялыгына керүче үләнчел күпъеллык үсемлекләр ыругы. 100 ләп төрне үз эчендә ала.

## Таралу
Ыруг вәкилләре Евразиянең уртача өлкәләреннән һәм төньяк-көнбатыш Төньяк Америкадан килеп чыгалар. Ике ярымшарның тышкы тропик өлкәләрендә үсә. Россиядә 10 төре билгеле. Татарстанда 4 төре таралган. Иң таралганы — шуышма сарут (E. repens). Сирәк кенә далаланган сөзәкләрдә, күлчәсыман сарут (E. loliodes), арадаш сарут (E. intermedium) һәм бәссыман сарут (E. pruinifera) очрый.

## Фотосинтез төре
Сарут (*Poaceae*) —C4 фотосинтезына ия булган үсемлекләр тибына карый .

## Ботаник тасвирлау
Тамырчасы горизонталь, бау рәвешендә. Сабаклары туры, эчләре куш, яфраклы, шома.

Яфраклары чиратлашкан, яссы, туры, шома, җиңсәле кыяклар.

Башаклар утырма, нигездә башак кабыкларында изелгән урыннар була, бу урыннар орлык койганда ватыла. Һәр башак чәчәк төркеме күчәренә таба озын ягы белән борылган (күлчәдән аермалы буларак) . Башак кабыклары кильсыман түгел, ачык ян сеңерләре бар. Чәчәкләре кечкенә, саргылт-яшел. Июнь—июль айларында чәчәк ата. Мезофитларга карый.

Җимешләре — бер орлыклы орлыкчалар, сентябрьгә өлгерәләр.

Бәссыман сарут ТРның Кызыл китабына кертелгән.

## Төрләр

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Икътисади әһәмият һәм куллану
Терлек азыгы.

Басуларда авыр бетерелә торган чүп үләне.

Медицинада дару үләне буларак кулланыла. Тамырчаларында крахмал, шикәр, аскорбин кислотасы, каротин, лайла, шулай ук аз өйрәнелгән гликозидлар бар. Тамырчасы дару буларак кулланыла, ул яз башында яки көз ахырында җыелырга тиеш, чөнки бу вакыт арасында анда зарарлы матдәләр барлыкка килә. Аның сидек кудыру, кан туктату, тир кудыру, йөткертү үзлекләре бар. Гомеопатиядә дә кулланыла, аларда шикәрле матдәләр һәм тритицин бар, һәм аларны ашарга мөмкин. Тибет медицинасында, нигездә, үсемлекнең яшел өлешләре генә кулланыла .

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Кыяклылар
Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Ботаника
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Олимпия аллалары

**Олимпия аллалары** (, ) — борынгы грек мифологиясе өченче буын илаһлары (беренче һәм икенче буын илаһилары булган алдынгы аллалар һәм титаннардан соң), Олимп тавында яшәгән югары илаһлар.

Традицион рәвештә алар 12, классик исемлек болай яңгырый:: Аполлон, Арес, Артемидасы, Афина, Афродита, Гера, Гестия, Гермес, Гефест, Деметр, Зевс, Посейдон.

Греклар аллалар Төньяк Грециядә Олимп тавының ак кар яткан түбәсендәге алтын сарайларда яшиләр дип уйлаганнар. Ә Олимпия аллалары һәм алиһәләре өстеннән күк хакиме күк күкрәү һәм яшен алласы Зевс патшалык итә. Аның янәшәсендә — Олимп патшабикәсе, хатыны Гера.

Зевсның ике ир туганы булган: җир асты һәм үлеләр патшалыгы хакиме Айд һәм диңгезләр алласы Посейдон. Зевсның күп санлы балалары да кодрәтле аллалар һәм алиһәләр булып, игенчелекне, терлекчелекне, аучылыкны, һөнәрчелекне, сәнгатьне үз канатлары астына алганнар.

Зевсның яраткан кызы Афина, миф буенча, усал атасының башыннан тулысынча сугыш киемендә барлыкка килгән. Шуңа күрә Афина — зирәклек алиһәсе һәм кыю сугышчы. Рәссамнар аны калкан һәм сөңге тоттырып сурәтли торган булганнар. Әмма ул тыныч тормыштагы шөгыльләрне дә (мәсәлән, зәйтүн үстерүне) яклаган. Зевсның икенче кызы, мәхәббәт һәм гүзәллек алиһәсе Афродита, диңгез күбегеннән килеп чыккан һәм, диңгез алиһәсе буларак, диңгез сәяхәтчеләрен яклаган. Зевсның улы Аполлон кояш яктысы, һава алласы булган һәм сәнгать химаячесе саналган, сеңлесе Артемида, җәнлекләр хакиме булып, аучылыкны яклаган. Аны аркасына ук кынысы аскан хәлдә сурәтләгәннәр, ә янәшәсендә болан басып торган.

Олимпия аллалары үлемсез һәм үз вакытларын басилейлар һәм аксөякләр кебек төрле мәҗлесләрдә үткәргәннәр. Әмма ут һәм тимерчелек алласы Гефёст мондый мәгънәсез тормышны яратмаган. Аллаларның Олимп тавындагы алтын һәм бакыр сарайларын нәкъ менә ул булдырган, Зевска скипетр (хакимият билгесе) эшләткән, Ахиллеска сугыш киемнәре койган. Аны кулына чүкеч тоткан көчле тимерче итеп сурәтләгәннәр.

Греклар күзаллавынча, сатирлар һәм нимфалар, шулай ук күп кенә башка түбәнрәк дәрәҗәле аллалар урманнарда, елгаларда, үзәнлекләрдә һәм тауларда яшәгәннәр. Кайвакыт алар, Олимп тавына күтәрелеп, аллаларның мәҗлесләрендә, киңәшмәләрдә катнашканнар.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Consentes dii // Реальный словарь классических древностей / авт.-сост. Ф. Любкер ; Под редакцией членов Общества классической филологии и педагогики Ф. Гельбке, Л. Георгиевского, Ф. Зелинского, В. Канского, М. Куторги и П. Никитина. — СПб., 1885. — С. 320.
Төркем:Борынгы юнан мифологиясе
Аттика

**А́ттика** (, *Аттики*) — Үзәк Грециянең көньяк-көнчыгыш өлкәсе, Балкан ярымутравы һәм Архипелаг арасындагы тоташтыру звеносы, якынча 3808 км2 мәйданы, төньякта Беотия белән, көнбатышта Коринф бугазы аша — Мегарида һәм бөтен Пелопоннес белән чиктәш. Көньякта Сароникос, көнчыгышта — Петалия һәм төньяк-көнчыгышта Эгей диңгезенең Нотиос-Эввоикос култыгы белән юыла.

Аттика үзенең зәйтүн агачлары белән дан тоткан, Африка крестьяннары йөзем үстергәннәр, ә менә икмәкне Кара диңгез яр буйларындагы колонияләрдән китергәннәр. Мондый шартларда һөнәрчелек һәм диңгез сәүдәсенең әһәмияте бик нык арткан.

Акрополь итәгендә күп санлы һөнәрчелек остаха- нәләре һәм кибетләр ачылган. Эгей диңгезе ярында Пирёй порты төзелгән.

## Миф
Биредә, диңгездән алты километр ераклыкта, грекларның иң данлыклы шәһәре — Афина үсеп чыккан.

Миф буенча, диңгезләр алласы Посейдон белән Афина алиһә арасында бәхәс чыга: аларның кайсысы төп шәһәрне үз канаты астына алырга тиеш дип. Аллалар Зевс җитәкчелегендә акропольдә җыелалар һәм хакимиятне Аттикага иң яхшы бүләк ясаучыга бирергә карар кылалар. Посейдон өч япьле сөңгесе белән кыяга суга, аннан чишмә бәреп чыга. Әмма аның .суы диңгездәге кебек үк тозлы була. Афина сөңгесен җиргә батыра, һәм сөңге зәйтүн агачына әйләнә. Аллалар Афинаның бүләген иң яхшы дип табалар һәм шәһәрнең аның канаты астында булуын таныйлар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 

Төркем:Аттика
Төркем:Греция тарихы
Шәһәр яны урман хуҗалыгы (Казан)

**Шәһәр яны урман хуҗалыгы** () ― оешма. Башкармасы Казанның Дәрвишләр бистәсендә урнашкан.

1945 тә Казан урман хуҗалыгының Кызыл Октябрь һәм Биектау урманчылыклары һәм Идел буе урман хуҗалыгының Сталбишчы урманчылыгы нигезендә барлыкка килә.  5 (Биектау, Идел, Иске Казан, Кызыл Октябрь, Сталбишчы) урманчылыкка бүленә.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан оешмалары
Борынгы Греция театры

**Борынгы грек театры** () — Борынгы Грециядә театр һәм аның системасы. Греклар тормышын аларның иң яраткан театр тамашаларыннан башка күз алдына китерү мөмкин түгел. Театр һәр шәһәрдә диярлек булган һәм бик зур биналарда урнашкан. Мәсәлән, Афинадагы Дионис театрына 17 мең тамашачы сыйган.

## Тарихы

Театр тамашалары Дионис алла хөрмәтенә үткәрелгән бәйрәмнәрдән килеп чыкканнар. Бу бәйрәмнәрдә урамнар буйлап төрле рәвешкә кереп киенгән кешеләр йөргән. Анда катнашучылар Дионисның иярченнәрен — кәҗә аяклы сатирларны гәүдәләндереп, кәҗә тиресе ябынганнар һәм трагедия (грекчадан «кәҗәләр җыры» дип тәрҗемә ителә) дип аталган җырлар җырлаганнар. Шау-шулы бәйрәмгә бөтен шәһәр чыккан. Тамашачыларга яхшырак күренсен өчен, тамашаны калкулык итәгенә күчергәннәр. Бәйрәмнәр ел саен уздырылган, һәм калкулык битенә башта агач, соңрак таш эскәмияләр куя башлаганнар.

Театр тамашаларында актёрлар һәм хор катнашкан. Тамашачы актёрларның йөзләрен күрмәгән, чөнки алар төрле төсләргә буялган һәм ачу, газаплану, көлүне чагылдырган битлекләр кигәннәр. Тамаша барган чакта актёрлар скёне (русча «сцена» (сәхнә) сүзе шуннан алынган) дип аталган махсус бинада битлекләрен һәм киемнәрен алыштырганнар.

Хор скене белән тамашачылар утырган урын арасындагы мәйданчыкта — орхёстрада («оркестр» сүзе — шуннан килеп чыккан) чыгыш ясаган. Пьесаның сюжетына бәйле рәвештә хор икенче дәрәж,әдәге персонажларны (халык өерен яисә бакаларны, кошларны) гәүдәләндергән. Хор шулай ук сәхнәдәге күренешләрне дә аңлатып барган.

Тамашалар ике төргә — трагедиягә һәм комедиягә бүленгән. Алар хәзерге театрлардагы кебек көн саен түгел, ә елга берничә тапкыр гына куелганнар. Бәр шундый тамаша өчен яңа пьесалар язылган. Алар берничә көн дәвамында иртәдән кичкә кадәр барганнар. Мондый көннәрдә түбән катлаудан чыккан Афина гражданнарына театрга керү өчен акча өләшкәннәр.

Башта комедияләр, аннан трагедияләр куелган. Махсус жюри жңңүчеләрне ачыклаган һәм бүләкләр тапшырган. Бөтен Грециягә билгеле трагедия авторлары — Эсхйл, Софокл һәм Еврипйд. Күренекле комедиограф (комедия остасы) Аристофан да Афинада иҗат иткән.

Трагедияләрнең нигезендә аллалар һәм геройларның тарихлары яткан. Комедиядә гади кешеләр, автор һәм тамашачының чордашлары катнашкан.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
* Theatrum // Борынгы классикларның чын сүзлеге / авт.-сост. Ф. Любкер; Классик филология һәм педагогия җәмгыяте әгъзалары Ф. Ф. Гелбке, Л. Георгиевский, Ф. Зелинский, В. Канский, М. М. Куторгы һәм П. П. Никитина редакциясендә. — С.б. , 1885.     
Төркем:Театр тарихы
Александрия китапханәсе

**Александрия китапханәсе** (, ) — борынгы дөньяның иң зур һәм иң әһәмиятле китапханәләренең берсе. Борынгы Александриядә урнашкан була. Ул Александрия музее дип аталган тикшеренү институты составына керә. Үсеш алган чоры — безнең эрага кадәр III—II гасырлар.

Анда 700 меңгә якын төргәк тупланган булган, китапханәнең бер китаплар исемлегендә генә дә 120 төргәк теркәлгән. Мисыр патшалары китапханәгә акча кызганмаганнар. Бервакыт Мисыр патшасы Птолемей II (Икенче), афиналылардан күчермәләрен алу өчен, Эсхил, Софокл һәм Еврипид трагедияләренең кулъязмаларын сораткан. Афиналылар аннан залогка зур акчалар сораганнар. Әмма патша алтынны югалтудан курыкмаган һәм кулъязмаларның төп нөсхәләрен үзенең китапханәсендә калдырган, ә күчермәләрен Афинага кайтарып биргән.

Китапханәдә барлык фәннәр белән дә шөгыльләнергә мөмкин булган. Анда һәрвакыт бөтен дөньяга билгеле галим яисә шагыйрь мөдир булып торган. Мәсәлән, аның белән озак вакытлар менә дигән географ һәм математик Эратосфен җитәкчелек иткән. Ул беренче мәртәбә Җир әйләнәсенең озынлыгын исәпләп чыгарган һәм нибары 50 км га  гына ялгышкан. Шул рәвешле, дөнья тирәли сәяхәт кылу мөмкинлеген алдан күргән.

Александриядә эшләгән астрономнарның иң күренеклесе — Аристарх Самосский. Ул Җирнең үз күчәре тирәсендә, һәм моннан тыш, Кояш тирәли әйләнүен исбатлаган. Бары тик 1500 елдан соң гына әлеге фикер кабат әйтелгән һәм фән дөньясында кабул ителгән.

Математиклардан Евклид аеруча шөһрәт казанган. «Башлангычлар» дип аталган хезмәтендә ул геометриягә нигез салган һәм аны бүгенге көнгә кадәр Евклид геометриясе дип атап йөртәләр.

## Библиография

* Борухович, В. Г. В мире античных свитков. — Саратов: Изд-во Саратовского университета, 1976. — 224 с.
* Браво, Б.; Випшицкая-Браво, Е. Судьбы античной литературы // Античные писатели. Словарь. — СПб.: Лань, 1999. — С. 7—20.
* Мецгер, Б. Текстология Нового Завета: Рукописная традиция, возникновение искажений и реконструкция оригинала. — М.: Библейско-богословский ин-т св. апостола Андрея, 1996. — 334 с.
* Поластрон, Л. Книги в огне: история бесконечного уничтожения библиотек / Пер. с фр. Н. Васильковой, Е. Клоковой, Е. Мурашкинцевой, А. Пазельской. — М.: Текст, 2007. — 397 с. — ISBN 978-5-7516-0653-1.
* Поршнев В. П. Об архитектурном облике Александрийской библиотеки // Вестник Санкт-Петербургского государственного университета культуры и искусств. — 2017. — № 3 (32). — С. 26-29.
* Сулиман Л. Александрийская библиотека // Курьер ЮНЕСКО. 1988. № 12. С. 8-11.
* Файер В. В. Рождение филологии. «Илиада» в Александрийской библиотеке / Ун-т Дмитрия Пожарского. — М.: Ун-т Дмитрия Пожарского, 2013. — 217 с. — (Aristeas. Philologia classica et historia antiqua. Supplementa; vol. 6). — ISBN 978-5-91244-099-1.

## Сылтамалар

* 
* 
* 
* 

Төркем:Фән тарихы
Төркем:Борынгы Греция
Төркем:Борынгы Мисыр
Төркем:Александрия
Сяканя

**Сяканя** (сяканя — ) — Татарстанның Кама Тамагы районында яшәүче каратай халкының милли ризыгы, эченә гөмбә тутырылган кечкенә пәрәмәчләр.

## Әзерләү
Сяканя кунакларны каршы алу өчен әзерләнгән милли каратай ризыгы булып санала. Ясаганда пилмән камыры, эчлегендә – гөмбә, суган, каймак кулланыла.

Аны әзерләгәндә гөмбә, суган кыздырырыла, һәм каймак белән болгатыла. Камыр басыла, аны җәяргә һәм түгәрәкләп кисәргә кирәк. Кырыйлары бөкләнеп чыга, мондый формаларны бераз вакытка кибергә калдыралар, аннары аларны кайнар тозлы суга салып, кайнаталар, пешеп чыккач камырга гөмбәләрдән ясалган эчлек тутырыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Каратай ризыклары
Төркем:Ризыклар
Күлчә

**Күлчә** () — Кыяклылар семьлыгына керүче үләнчел үсемлек ыругы. Күпчелек очракта болында үсүче үләннәр һәм кыр чүп үләннәре, алар еш кына юлларда һәм тимер юл яннарында очрый. Кайбер төрләр фураж һәм газон үләннәре буларак кулланыла.

## Атамасы
Фәнни исеме борынгы Римнан килеп чыка: Вергилий зарарлы чүп үләнен тасвирлаганда lolium сүзен кулланган

Татар теленең этимологик сүзлеге буенча:

Фәнни исеме синонимнары:

* Arthrochortus Лоу (1856)
* Craepalia Шранк (1789)
* Crypturus Трин. (1844)


## Биологик тасвирлау
20-80 см биеклектәге бер- һәм күпьеллык үсемлекләр. Тамыр системасы чук. Сабагы туры, күп, нәзек. Яфраклары тар, куе яшел төстәге кыяк. Чәчәк төркеме — 15 см озынлыктагы ике рәтле башак. Башчалары күп чәчәкле, ян-яктан кысылган, башак үзәгенең чыгынтысында берәрләп утыралар. Җимеше — бөртекчә. Май-августта чәчәк аталар. Җимешләре июль-августта өлгерә. Орлыктан үрчиләр.

## Кулланылышы
Ике төре — *Lolium multiflorum, Lolium perenne* — кыйммәтле терлек азыгы. *Lolium temulentum* агулы үсемлек булып санала .

Күпьеллык күлчә, азык үсемлеге буларак, культурага кертелгән, газоннар ясау, туфракны ныгыту өчен кулланыла.

## Токсикодинамика
Чәчәк ату чорында зарарсыз. Аның агулы матдәсе — алкалоид темулин, ул орылкларда гына була, 0,06 % га кадәр җитә. Темулин мигә һәм умыртка баганасына агулы тәэсир ясый һәм холин-реактив структураларның эшчәнлеген түбәнәйтә.

### Төрләр
The Plant List исемлеге мәгълүматларына караганда, ыругка 11 төр керә :

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Файл:Lolium_multiflorum.jpeg|альт=Плевел многоцветковый (Lolium multiflorum).| Күп чәчәкле күлчә (*Lolium multiflorum*).
Файл:Westerwolds_raaigras_aartje_in_bloei_Lolium_multiflorum_spiklet.jpg|альт=Плевел многоцветковый. Отдельный колосок крупным планом.|Күпчәчәкле күлчәнең башакчыгы
Файл:Raigras_ita.jpg|альт=Плевел многоцветковый. Ботаническая иллюстрация, 1898 год.|Күпчәчәкле күлчә. Ботаник иллюстрация, 1898.


## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Ботаника. «Бөтен дөнья үсемлекләре» энциклопедиясе: Транс. Инглиз теленнән (ред. Григорьев Д. һ.б.) — Көнеман, 2006 (русча басма). — 538—539 б. — ISBN 3-8331-1621-8 .
* *Губанов И., Киселева К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н.* Centralзәк Россия үсемлекләренә иллюстрацияләнгән кулланма. Т. 1. — М: КМК фәнни басмалар, Технологик тикшеренүләр институты, 2002. — 269—272 б. — ISBN 5-87317-091-6
* Жизнь растений : 6 т. / ч. ред. A. Л. Тахтаян . — М. : Мәгърифәт, 1982. — Т. 6 : Чәчәкле үсемлекләр / ред. A. Л. Тахтаян. — БЕЛӘН. 369. — 543 Белән. — 300,000 данә.
* Ленинград өлкәсе үсемлекләренә иллюстрацияләнгән кулланма / ред. А. Л. Буданцева һәм Г. П. Яковлева. — М.: Фәнни басмаларның партнерлыгы КМК, 2006. — 691, 719, 721 б. — ISBN 5-87317-260-9 .
* *Хржановский В. Г.* Гомуми ботаника курсы. 2 өлеш. Antсемлек таксономиясе: Авыл хуҗалыгы университетлары өчен дәреслек. — 2 нче басма. , эшкәртелгән һәм өстәмә — М.: .Гары. мәктәп, 1982. — 495 б.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Чүп үләннәре
Төркем:Болын үсемлекләре
Төркем:Төньяк Африка флорасы
Төркем:Ауразия флорасы
Төркем:Кыяклылар
Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Ботаника
Төркем:Үләннәр
Рәис Галимов

**Рәис Мостафа улы Галимов** — 1946 елда туган. ССРБнең халыкара класслы спорт мастеры, 1971 елда җилкәнле көймәдә узышу буенча Ауропа чемпионатында көмеш медаль алды. XX җәйге Олимпия уеннарында катнашты.

## Искәрмәләр

Төркем:Татар спортчылары
Төркем:ССРБ халыкара класслы спорт осталары
5 нче санлы төзелеш тресты

**5 нче санлы төзелеш тресты** () ― Казан төзелеш оешмасы. 1973 тә СССР сәнәгать төзелеше министрлыгы боерыгы белән нигезләнә. Нигезләнгән көненнән үк Татстройга буйсындырыла. 

Эчендә №№ 1, 2, 3. 15 нче санлы төзелеш-монтаж идарәләре, 159 нчы санлы механикалаштырылган күчмә колонна (Байлар Сабасы), кече механизациянең хуҗалык исәбе участкасы, җитештерү комплектациясе идарәсе, укыту пункты, җитештерүне инженерлык ягыннан әзерләү үзәге, торактан файдалану участкасы (ЖЭУ), 140 нчы балалар бакчасы, Апайкина-Гәр авылындагы ярдәмче хуҗалык булган. Трест торак, социаль-көнкүреш, сәнәгать объектлары төзелешләрендә катнашкан. 1993 тә 1600 гә якын кеше эшләгән; 1991 дә җитештерү күләме 23,5 млн СССР сумы булган.

1993 тә, Татстройның башка оешмалары кебек үк, акционерлык җәмгыятькә үзгәртеп корыла, ул *«Пятый трест»* исемен ала. 2003 тә банкрот дип таныла, 2006 та суд карары белән ябыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан ширкәтләре
Азат Сафа (мәчет, Надым)

**«Азат Сафа» мәчете** () ― Россия Федерациясенең Төмән өлкәсе Ямал-Ненец автономияле округы Надым шәһәрендәге ислам гыйбадәтханәсе (*[[җәмигъ мәчете]]*). ҮДН составындагы төбәк Диния нәзарәтенә караган җирле дини җәмгыять (мәхәллә) карамагында.

Надым мәчете ― дөньяда иң төньякта,  янында урнашкан мәчетләрнең берсе.

2000-еллар башында Надымда (1972 елдан шәһәр) өч меңгә якын мөселман яшәгән.

## Тарих
«Азат Сафа» җәмигъ мәчете «Васыять» төрки халыклары оешмасы рәисе Азат Нәҗип улы Сафин хөрмәтенә аталган. 2000-еллар башында «Васыять» оешмасы газчылар шәһәрендә мәчет төзү башлангычы белән чыккан. 

Төзелеш белән Азат Сафин җитәкчелек итә. Бина нигезенә Изге Ислам догасы сүзләре язылган капсула салынган. Мәчет 2004 елның 23 февралендә ачылган.

2024 елның 28 апрелендә «Прометей» мәдәният йортында Надым шәһәренең һәм Надым районының «Азат Сафа» Җәмигъ мәчетенең 20 еллык юбилеена багышланган бәйрәм концерты уздырылган.

## Бина
 
Мәчет манарасы факел формасында эшләнгән, биеклеге 22 метр.

Мәчеттә мөселман мәктәбе эшли, анда гарәп теленең нигезләрен укыталар һәм Коръәнне аңларга өйрәтәләр.

## Имам
Имам-хатыйб Исмәгыйль хәзрәт Газизов (1975 елгы, Ырынбур өлкәсе Керәшле авылында туган, Туймазыда электр-газ белән эретеп ябыштыручы һөнәрен үзләштергән, Октябрьскийның «Нуруль-Ислам» мәдрәсәсендә дини белем алган. Ун еллап Татар Томбарлысы мәчетендә имам-хатыйб булган. 2006 елдан Ямалда.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Соборная мечеть Азат Сафа, Надым
*  Соборная мечеть «Азат Сафа» города Надыма ВКонтакте

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:2004 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Ямал-Ненец автономияле округы мәчетләре
Мөҗәһит Хәбибуллин

**Мөҗәһит Хәбибуллин** - 1933 елда туган, халыкара класслы спорт мастеры; тимераякта узышу буенча ил чемпионатларында, дөнья күләмендәге ярышларда бүләкләр алды. 1964 елда Иннсбрук шәһәрендә узган IX кышкы Олимпия уеннарында катнашты. 

## Искәрмәләр

Төркем:Татар спортчылары
Төркем:ССРБ халыкара класслы спорт осталары
Йорт хуҗалыгы

**Йорт хуҗалыгы** (ингл. household) — җәмгыятьнең аерым күзәнәге, аның кысаларында җәмәгать продукциясен җитештерү, аны куллану, шулай ук эш көчен, ягъни кеше үзен үрчетү бара.

Йорт хуҗалыгының иң гади төре — әти-әниләрдән һәм балалардан торучы, бер фатир яки йортта яшәүче һәм уртак хуҗалык алып баручы гаилә. Мондый гаиләнең өлкән әгъзалары хезмәт кебек җитештерү факторына ия булалар, алар, билгеле бер түләү хакына, үз хезмәтләрен фирмаларга файдалану мөмкинлеге бирәләр һәм шуның өчен хезмәт хакы рәвешендә керем алалар. Шуннан соң бу керемне ничек итеп тотарга — азык-төлек, кием-салым алыргамы, торак һәм коммуналь хезмәтләр өчен түләргәме, җәйге ял өчен кулланыргамы икәнлеген хәл итәләр.

Әмма йорт хуҗалыгы әгъзаларының милегендә хезмәттән тыш (әгәр дә алар коммерция оешмалары, ягъни фирмалар милектәше булсалар) башка җитештерү факторлары да, мәсәлән фабрикалар, җир кишәрлекләре һ. б. булырга мөмкин.

Бу җитештерү факторларын файдаланудан да йорт хуҗалыгы керем алырга мөмкин. Һәм, ниһаять, илнең барлык йорт хуҗалыклары илдәге табигать байлыкларының һәм алар исеменнән хөкүмәт идарә иткән башка милекнең милектәше (совладелец) булып торалар. Шуңа күрә дә, ахыр чиктә, ил хуҗалык эшчәнлегендә кулланган бар нәрсә һәм әлеге эшчәнлек нәтиҗәсендә барлыкка китерелгән һәрнәрсә йорт хуҗалыкларына, ягъни ил гражданнарына карый, аларның хужэлык эшчәнлегендәге гамәлләре илдәге барлык хәл-вакыйгаларны һәм аның ничек үсешен билгели.

Шулай итеп, икътисад фәне кешеләрнең теге яки бу хуҗалык ситуацияләрендә үз-үзләрен ничек тота алу мөмкинлекләрен һәм нәтиҗәдә ни килеп чыгачагын өйрәнә. Мондый өйрәнүләрнең нәтиҗәләре кешеләргә, фирма һәм дәүләтләргә икътисад өлкәсендәге фикерләрнең нәрсәгә китерәчәген алдан күрергә һәм акыллырак, нигезлерәк карарга килергә ярдәм итә.

## Искәрмәләр

Төркем:Икътисад теорияләре
Төркем:Иҗтимагый институтлар
Төркем:Микроэкономика
Кышлау нуры (мәчет)

**«Кышлау нуры» мәчете** () ― Россия Федерациясенең Кемерово өлкәсе Юрга округы Кышлау авылындагы ислам гыйбадәтханәсе (*[[мәчет]]*). Россия мөселманнары Дини җыены составындагы Кемерово өлкәсе мөселманнарының Диния нәзарәтенә караган мөселманнарның җирле дини җәмгыяте (мәхәллә) карамагында.

2010 елда Кышлау авылында яшәгән 852 кешенең татарлар 37,1% ын тәшкил иткән. 

## Тарих

XX гасыр башында Кышлауда мәчет, мәдрәсә (мәктәп) һәм улус идарәсе урнашкан булган. Авылда мәчет 1899 елга кадәр төзелгән булуы расланган. 1911 елга авылда 727 кеше яшәве исәпләнгән. Вакыт узу белән бирегә Россия империясенең Европа өлешеннән күп кенә татар-мишәрләр күченеп килә. Авылның яртысы җирле калмаклардан һәм татар-мишәрләрдән тора. Иске мәчет 1935 елда ябылган. 1998 елда мәчет өчен 20-30 кешене сыйдыра торган кечкенә бина (элекке китапханә) тапшырылган (2002 елда авылның мулласы 1935 елда туган Хәйбуллин Мөнир булган). Китапханәдән үзгәртелгән мәчет бинасына кыйммәтле капиталь ремонт таләп ителә. Шуңа күрә авылда яңа мәчет төзү турында карар кабул ителә, бу икътисади яктан нигезлерәк булачак, дип табыла.

2012 елда Кышлау авылының җирле мөселман җәмгыяте (мәхәллә) теркәлү узган һәм 2013 елда, Рамазан ае тәмамлангач, авылда яңа мәчет төзелә башлаган. Төзелеш эшләре тәмамланганчы ук бинада җомга намазлары үткәрелә килгән. Ислам гыйбадәтханәсе төзелешенә авыл халкы, Юрга шәһәре һәм районы, күрше шәһәрләр халкы матди ярдәм итә. 

2022 елның 25 сентябрендә Юрга муниципаль округының Кышлау (Зимник) авылында мәчет ачылу тантанасы узган. Тантанада Юрга округы башлыгы Дадаш Каип улы Дадашов, Кузбасс мөфтие Таһир хәзрәт Бикчәнтәев, Кузбасс Парламенты депутаты Радомир Закир улы Ибраһимов, Кузбасс Хөкүмәте хакимиятенең дини оешмалар белән хезмәттәшлек комитеты рәисе Евгений Сергеевич Иванов,
Кузбасс мәчетләре имамнары һәм рәисләре, шулай ук башка конфессия вәкилләре катнашкан .

Хәзерге вакытта мәчет комплексы Юрга муниципаль округының рухи, дини-агарту, мәдәни үзәге булып тора.

## Бина
100 кешегә исәпләнгән кечкенә авыл мәчете.

Мәчеттә мөселман мәктәбе эшли, анда гарәп теленең нигезләрен укыталар һәм Коръәнне аңларга өйрәтәләр.

## Имам
Имам-хатыйб Хусейнджон хәзрәт Дарвозиев.

Җирле дини җәмгыять (мәхәллә, ) идарәсе рәисе Зариф Назыйф улы Фәйзуллин, Фәрит Гараф улы Сираҗетдинов. 

## Искәрмәләр

## Әдәбият
;Мәкаләләр
* *Курина, Ю*. Новая Мечеть Кышлау-нуры / Ю. Курина. - Текст: непосредственный // Юргинские ведомости. – 2022. - 28 сентября (№39). – С.1.

## Сылтамалар
*   Мечеть «Кышлау нуры»  д. Зимник Юргинского округа Кемеровской области-Кузбасса в Телеграмм
*  Мечеть «Кышлау нуры» ВКонтакте
 
* Открытие мечети в п. Зимник, Юрга, Кемеровской области. YouTube, 4:42

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:2022 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Кемерово өлкәсе  мәчетләре
Проект:Төбәк тематик атналыгы/Көньяк Африка Республикасы атналыгы

**«Көньяк Африка Республикасы атналыгы»** — Көньяк Африка Республикасы, төбәк халкы, мәдәнияте һәм тарихы турында мәкаләләр язу өчен төзелгән «Төбәк тематик атналыгы» проектының өлеше. Шулай ук Көньяк Африка Республикасы турында булган мәкаләләрне яхшырту планлаштырыла.

Көньяк Африка Республикасы атналыгы бу төбәк турындагы мәкаләләр буенча бушлыкларны тутырырга тиеш. Атна кысаларында Көньяк Африка Республикасы һәм Көньяк Африка Республикасы мәдәнияте белән бәйле мәкаләләр булдырылачак һәм яхшыртылачак.

**Вакыт:** 26 май — 9 июнь 2024

**Кыйбла:** африкаанс, инглиз Википедияләрендә Көньяк Африка Республикасы турында татар Википедиясенә караганда күпкә күбрәк мәгълүмат бар.

## Нәтиҗә
5 төзелгән һәм 0 яхшыртылган мәкалә, 0 калып, 0 рәсем.

## Бүләкләр

### Көньяк Африка Республикасы ордены

* Хөрмәтле проектта катнашучылар! Көньяк Африка Республикасы атналыгы кысаларында 10 һәм аннан да күбрәк мәкалә язган һәркемгә атнада катнашу истәлегенә проект кураторы тарафыннан «Көньяк Африка Республикасы ордены» тапшырылачак. **Шартлар**: әһәмиятлелек, язылган мәкаләнең күләме 5000 байттан ким булмаска тиеш һәм мәкаләдәге мәгълүматны раслаучы бер абруйлы чыганакның булуы мәҗбүри.

### Проекттан рәхмәт
Бер атна эчендә бер яки берничә мәкалә язган катнашучыларның фикер алышу битләрендә атна тәмамлангач, проектның шәхси рәхмәте белдереләчәк.

## Статистика
**Зинһар, кертем мәгълүматларын яңартырга онытмагыз.**

## Ясарга кирәк
Түбәндәге исемлектәге мәкаләләрдән тыш, төбәк белән бәйле теләсә нинди әйберләр турында яза аласыз.

### Шәхесләр

* Джерард Секото en
* Фани Элофф en
* Кевин Картер en
* Абдулла Абдурахман en
* Соромини Калличурум en

### Сәясәт

* Африка милли конгрессы en
* Көньяк Африка коммунистик партиясе en
* Милли партия (КАР) en
* Демократик альянс (КАР) en
Линар Сәлимуллин

**Линар Сәлимуллин** — 1932 елда туган. ССРБнең спорт мастеры, ирекле көрәш һәм самбо буенча ил чемпионы; дөнья кубогына  ярышларда бүләк алды, 1956 елда XVI җәйге Олимпия уеннарында катнашты. 

## Искәрмәләр

Төркем:Татар спортчылары
Сафьян

«**Сафьян»** ― Казан җиңел сәнәгать оешмасы.

1851 дә Котеловның күн эшкәртү заводы буларак нигезләнә. 1871 дән "Алафузов фабрикалары һәм заводларының сәүдә-сәнәгать җәмгыяте"нең бер өлеше. 1918 тан Казанның 1 нче санлы күн эшкәртү заводы, 1922 дә Ленин исеме кушыла. 1938 дән ТАССР җиңел сәнәгать халык комиссариаты, 1943 тән СССРның бер үк исемле халык комиссариаты (1946 дан министрлык) буйсынуында. 1954—1955 тә СССР киң кулланыш таварлары сәнәгәте министрлыгына, 1956 дан РСФСР җиңел сәнәгать министрлыгына, 1958 дән Татсовнархозның җиңел сәнәгать идарәсенә буйсына; шул ук елда Казан каеш фәбриге белән берләштерелеп, Казан күн-каеш комбинаты исемен ала.

1963 тән Урта Идел совнархозының җиңел сәнәгать идарәсенә буйсындырыла, шул ул елда Казан күн комбинаты исемен ала.

1966 дә эченә «Кызыл Күнче» заводы, йонны беренчел эшкәртү фәбриге кертелеп **Казан күн җитештерү берләшмәсе**нә үзгәртеп корыла, янә РСФСР җиңел сәнәгать министрлыгына буйсындырыла.

Совет чорында карамагында торак йортлар, 180, 271, 356 нчы балалар бакчылары, «Восток» балалар аланы булган. Җитештерү берләшмәсе күн эшкәртү, күн һәм аннан эшләнмәләр җитештерү белән шөгыльләнгән. 1993 да 2200 кеше, 2006 да 283 кеше эшләгән; 1991 дә җитештерү күләме 138,7 СССР сумы булган.

1996 да ТР Дәүләт милке белән идарә итү дәүләт комитетының җиңел сәнәгать идарәсе буйсындырылып, «Сафьян» исемен ала. 1999 дән ачык акционерлык җәмгыять.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан ширкәтләре
Казан текстиль-галантерея фабрикасы

**Казан текстиль-галантерея фабрикасы** () ― Казан җиңел сәнәгать оешмасы.

ТАССР җиңел сәнәгать халык комиссарлыгының Галантерея фабрикасы буларак ким дигәндә 1930-елларда барлыкка килә. Ул вакытта фабрика теш арыткычлар, төймәләр, музыка кораллары өчен детальләр җитештергән.. 1941 тә бирегә Мәскәүнең һәм Мәскәү яны шәһәрләреннән (Клин, Ногинск, Кунцево)  13 нче тасма тегү һәм бау үрү фабрикасы күчереп урнаштырыла; бау үрү Бауман урамындагы гармун фабрикасы бинасында урнаштырыла. 1942 дән 13 нче тасма тегү фабрикасы.  1941-1953, 1955-1957 дә фабрика РСФСР җиңел сәнәгать халык комиссарлыгы (министрлыгы), 1953-1955 тә РСФСР киң кулланыш таварлары сәнәгате министрлыгы буйсынуында. 1957-1963 тә Татсовнархозның җиңел сәнәгать идарәсенә, 1963-65 тә Урта Идел совнархозының бер үк исемле идарәсенә, 1965 тән янә РСФСР җиңел сәнәгать министрлыгына буйсына. 1971 дән РСФСР текстиль сәнәгате министрлыгына, 1991-199? елларда «Ростекстиль» концернына (акционерлык җәмгыятенә) буйсына.

Совет чорында карамагында торак йортлар, 91 нче балалар бакчасы, «Советские космонавты» балалар аланы була. 1960 та 1300, 1993 дә 800, 2006 тә 115 кеше эшләгән. СССР таркалгачтын җитештерү айлар буе эшләми торып, 2010-елларда «Георгий тасмасы»н җитештерү исәбенә яхшыра төшкән. 2017 тә ябылган.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан ширкәтләре
Fani Eloff

**Fani Eloff**, Stefanus Yohannes Paulus Eloff (; *[[1885 yıl|1885 yılnıñ]] [[7 oktäber|7 oktäbere]], [[Pretoriä]] — [[1947 yıl|1947 yılnıñ]] [[20 noyäber|20 noyäbere]], [[Pretoriä]]*) — Könyaq Afrika skulptorı .

## Biografiäse

Stefanus Yohannes Paulus Eloff Frederik Kristoffel Eloff häm Elsi Fransina Eloff ğailäsendä altınçı bala häm ikençe ul bulğan. Äniseneñ ätise,  5-nçe prezidentı (*1883—1900*),  alardan yıraq tügel yäşägän. 

Yäş çağında Fani Eloff başqa bulaçaq Könyaq Afrika rässamnarı Yakobus Hendrik Penif, Jerar Murdeyk häm Gordon Leyt belän bergä Angliä-Bur suğışı başlanğançı (*1899—1902*) Pretoriädä *Staats Model School* model’ mäktäbendä uqığan. Pretoriäne alğannan soñ Eloff üz ğailäse belän Paul Krüger belän bergä Şveytsariägä emigratsiägä kitkän. 1904 yılda Krüger ülgäç, ğailä Pretoriägä qaytqan häm Fani Eloff uquwın tämamlağan. Annarı ul Yohannesburgta geologiäne öyränü öçen Könyaq Afrika taw mäktäbenä uqırğa kergän.

1908 yılda Fani Eloff uqywın Awrupada, Parijdağı  däwam itärgä qarar itkän. Tanılğan Fransiä skulptorları icatı belän tanışıp, ul üzen skulptura ölkäsendäge eşkä bağışlarğa qarar itkän. Parijda ul *Jardin Des Plantes* anatomiä kurslarına uqırğa kergän häm Piter Devid Edstromnıñ sänğät mäktäbendä skulptura däreslärenä yörgän.

Räsem sänğätenä häm biü sänğätenä bulğan mäxäbbäte arqasında Eloff Parij balet ostaları belän tanışqan.

1924 yılda skulptor 1924 yılğı Parij olimpiadası qısalarında uzdırılğan sänğät konkursında qatnaşqan. Anıñ skulpturaları prizlı urınnar almağan.

İkençe bötendönya suğışı yıllarında (1939—1945) Parij almannar tarafınnan basıp alınğan häm Eloff Könyaq Afrikağa qaytqan. 1945 yılda Könyaq Afrika fännär häm sänğät akademiäse skulptornı sänğät ölkäsendäge xezmätläre öçen maqtawlı medal’ belän büläklägän. Bu waqıtta anıñ sälamätlege naçarlanğan, Eloff ozaq eşli almağan.

1947 yılnıñ 20 noyäberendä skulptor Pretoriä xastaxanäsendä operatsiä waqıtında wafat bulğan. Anıñ böten küçemsez milke, şul isäptän Parijdağı ostaxanäse, 1948 yılda säwdäğarlärgä quyılğan. Skulptor Pretoriäneñ Könbatış ziratında cirlängän.

## Skulpturaları
Xäzerge цaqıtta skulptornıñ 102gä yaqın eşe saqlanğan. Alarnıñ ber öleşe Pretoriäneñ sänğät muzeyı, Pretoriä universitetı, Jorj Pompidu üzäge, Mädäniät tarixı milli muzeyı, P. Krügernıñ yort-muzeyı, Keyptawn sänğät milli galereyase, Könyaq Afrika fännär häm sänğät akademiäse kebek tanılğan sänğät muzeyları kolleksiälärendä saqlanğan.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* Sculptors (Fanie Eloff) 

## Ädäbiät

* Ensiklopedie van Suidelike Afrika, Eric Rosenthal, 1967.
* Van Heerden, Rachel Jacoba «Fanie Eloff as beeldhouer». Pretoria. 1963

Төркем:7 октябрь көнне туганнар
Төркем:1885 елда туганнар
Төркем:20 ноябрь көнне вафатлар
Төркем:1947 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча рәссамнар
Төркем:Скульпторлар
Төркем:КАР скульпторлары
Төркем:КАР рәссамнары
Oranj Azat Däwläte

**Oranj Azat Däwläte** (, ) — XIX ğasırnıñ ikençe yartısında Könyaq Afrikada Britaniä süzerenitetı astında bäysez  suveren respublikası. 1902 yılda İkençe Angliä-Bur suğışı barışında Britaniä imperiäse tarafınnan ciñelgännän soñ üz yäşäyeşen tuqtatqan.

Anıñ çikläre, Oranj häm  yılğaları arasında cäyelgän,  tarafınnan 1848 yılda bilgelängän, ul waqıtta töbäk  dip iğlan itelgän, ä Britaniä rezidentı  yäşägän. Blumfonteynda häm Suverenitetnıñ Könyaq öleşlärendä elek  häm  yäşägän.

1837 yılda nigezlängän   territoriäneñ tönyaq öleşen  urnaşqan  aşa idärä itkän. Bu tönyaq territoriä soñraq  Respublikası belän federatsiä sostavına kergän, ul axır çiktä  (Transvaal) öleşe bulğan.

 suverenitet birelgännän soñ, britannar Oranj häm Vaal yılğaları arasındağı saqlanu häm administrativ burıçlarınnan baş tartırğa omtılğannar, şul uq waqıtta cirle awrupalılar britannarnıñ qaluwın telägännär. Bu Britaniäneñ Oranj yılğası suverenitetınıñ bäysezlegen tanuwına kitergän, häm il räsmi räweştä 1854 yılnıñ 23 fevralendä Oranj Azat Däwläte bularaq bäysez bulğan.

Oranj Azat Däwläte 1900 yılda  bularaq anneksiälängän. Ul 1902 yılnıñ 31 mayında İkençe Angliä-Bur suğışı tämamlanğannan soñ bäysez Bur Respublikası bularaq üz yäşäyeşen tuqtatqan. Britaniälelärneñ turıdan-turı idärä itü çorınnan soñ ul 1907 yılda üzidärä alğan häm 1910 yılda  ,  häm  belän berrättän,  bularaq quşılğan. 1961 yılda Könyaq Afrika Berlege Könyaq Afrika Respublikası bulğan.

## İskärmälär

Төркем:1854 елда нигезләнгән дәүләтләр һәм территорияләр
Төркем:1902 елда юкка чыккан дәүләтләр һәм территорияләр
Төркем:Оранж Азат Дәүләте
Төркем:Бур республикалары
Төркем:Тарихи дәүләтләр
Вахитовец (гәҗит)

**Вахитовец** — күптиражлы гәҗит.  Вахитов ис. май комбинатының партия, завод комитетлары һәм завод башкармасы органы. 1929–1942, 1981–1990 елларда Казанда урысча чыга.
Төркем:Русча гәҗитләр
## Искәрмәләр
Икътисади байлыклар

**Байлык**, **икътисади байлык** () — кеше тарафыннан булдырылган товарлар һәм хезмәт күрсәтүләр.

Аларның күләме кешеләр ихтыяҗын тулысынча канәгатьләндерү өчен җитми, бары тик җитештерү факторларын, ягъни алардан башка җитештерү процессы бара алмаган элементларны куллану хисабына гына арттырыла ала, теге яки бу юл белән бүлеп бирелә.

Кешеләр хәзер борынгы заманнарга караганда яхшырак яши икән, бу нәкъ әнә шул икътисади байлыкларның (азык-төлекнең, кием-салымның, торакның һ. б.) күләмен арттыру һәм сыйфатын яхшырту хисабына ирешелә.

Кеше тәгәрмәч уйлап таба, кыргый хайваннарны кулга ияләштерә, игенчелекне булдыра һәм ут белән эш итәргә өйрәнә. Әмма шулай да Җир халкының бүгенге муллыгы һәм куәте чыганагы уртак бурычларны хәл итү хакына барлык тырышлыкларны берләштерүдән гыйбарәт. Алар арасында иң төп бурыч тормыш өчен кирәкле байлыкларны тагын да күбрәк җитештерүгә, ягъни кешеләр тормышын яхшырту шартларын тудыруга юнәлтелә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
## Сылтамалар

Төркем:Микроэкономика
Җитештерү факторлары

**Җитештерү факторлары** () — товарлар һәм хезмәтләр җитештерү өчен кирәкле икътисади ресурслар.

Тормышта кирәкле байлыкларны җитештерү өчен кешеләр табигать ресурсларын, үз хезмәтләрен, махсус җайланмалар (корал, җиһаз, җитештерү объектлары) куллана. Болар барысы да житештеру факторлары дип атала.

Җитештерү факторларын өч төп төргә бүлеп карау кабул ителгән:  хезмәт; җир; капитал.

Җитештерү факторы буларак хезмәт турында сөйләгәндә, без кешеләрнең товар җитештерүгә һәм хезмәт күрсәтүләрне булдыруга юнәлдерелгән эшчәнлеген күз алдында тотабыз. «Хезмәт сатып алу» дигәндә исә, билгеле бер вакыт дәвамында кешенең аерым төр хезмәтен файдалануга хокук алуны истә тотабыз.

Хезмәт — кешеләрнең хезмәт курсәту рәвешендә файдаланылучы акыл һәм физик сәләтләре, кунекмәләре һәм тәҗрибәсе ул. Алар икътисади байлыклар җитештеру эчен кирәк.

Җир турыңда җитештерү факторы буларак сөйләгәндә, без икътисади байлыкларны җитештерү өчен яраклы барлык төр табигый ресурсларны күз алдында тотабыз.

Капитал турында сөйләгәндә исә, җитештерүдә файдаланылучы бина-корылма- ларны, станок һәм җиһазларны Һ.6., ягъни товар җитештерү һәм хезмәт күрсәтү өчен кирәк булган бар нәрсәне күзаллыйбыз (капитал һәм аның төрләре турында җентеклерәк текстны 8 параграфтан карагыз).

Икътисади процессларны анализлау җиңелрәк булсын өчен, хезмәттән җитештерү факторларының тагын бер төрен аерып чыгаралар; ул да булса — эшмәкәрлек сәләтләре.

## Билгеләмә
К. Р. Макконнелл һәм С. Л. Брю фикеренчә, *җитештерү факторлары* — бу икътисади ресурслар: җир, капитал, хезмәт, эшмәкәрлек сәләтләре.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* Производительность труда // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Лев Николаевич Толстой, XVII, Так что же нам делать?.
* Блауг М. Спрос на факторы производства // Экономическая мысль в ретроспективе = Economic Theory in Retrospect. — М.: Дело, 1994. — С. 395—408. — XVII, 627 с. — ISBN 5-86461-151-4.
* Друкер П. Эффективное управление. Экономические задачи и оптимальные решения. М.: ФАИР-Пресс, 1988
* Станковская И. К., Стрелец И. А. Экономическая теория для бизнес-школ: учебник. — М.: Эксмо, 2005.
* Сычев Н. В. Политическая экономия. Курс лекций. — М.: ИКФ «Экмос», 2002. 384 с.

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Җитештерү шартлары
Төркем:Икътисад терминологиясе
Эшмәкәрлек сәләтләре

**Эшмәкәрлек сәләтләре** — иң зур файда ясау өчен, сатып алучыларга кайсы товарларны уңышлырак тәкъдим итеп булуын яки инде булган товарларны җитештерүнең нинди технологияләрен кертергә кирәклеген дөрес бәяли белү, тәвәккәллек, ягъни туплаган акчасын яңа коммерция проектына салудан һәм ул проектны тормышка ашыруга киткән көч, вакыт әрәмгә узуыннан курыкмау яки җәмгыятькә кирәкле байлык-муллыкны булдыру өчен, башка җитештерү факторларын уңышлы куллануны көйләү.

Эшмәкәрлек сәләтләренең хезмәттән ни белән аерылуы беренче карашка аңлашылмаска да мөмкин, чөнки бизнесны оештырган кеше —эшмәкәр үзе дә яллаган хезмәткәрләре белән иңгә-иң эшли һәм алар эшенең бернинди дә аермасы юк кебек. Әмма бу аерма бар һәм ул шактый зур: ялланып эшләүче хезмәткәр бары тик милекче-эшмәкәр кушканны гына эшли һәм хәзер үзе башкарырга тиешле эш өчен генә җавап бирә.

Ә эшмәкәр исә, үз сәләтләренә таянып, фирмасында нәрсә, күпме һәм ничек җитештерелергә тиешлеген хәл итә. Алай гына да түгел, аның карарлары киләчәккә юнәлгән була, ә бу исә алдан күрә белүне, нинди бәягә һәм күпме сата алачагын чамалауны таләп итә. Нәкъ әнә шушы булдыклылыкны истә тотып, икътисадчылар эшмәкәрлек сәләтләре турында җитештерүнең аерым үзенчәлекле факторы буларак сөйлиләр.

## Әдәбият
* 
* Производительность труда // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Лев Николаевич Толстой, XVII, Так что же нам делать?.
* Блауг М. Спрос на факторы производства // Экономическая мысль в ретроспективе = Economic Theory in Retrospect. — М.: Дело, 1994. — С. 395—408. — XVII, 627 с. — ISBN 5-86461-151-4.
* Друкер П. Эффективное управление. Экономические задачи и оптимальные решения. М.: ФАИР-Пресс, 1988
* Станковская И. К., Стрелец И. А. Экономическая теория для бизнес-школ: учебник. — М.: Эксмо, 2005.
* Сычев Н. В. Политическая экономия. Курс лекций. — М.: ИКФ «Экмос», 2002. 384 с.

Төркем:Җитештерү шартлары
Төркем:Икътисад терминологиясе
Махсуслаштыру

**Махсуслаштыру** — аерым төр эшчәнлекнең аны яхшырак алып бара белуче (башкаручы) кеше яки хуҗалык оешмасы карамагында туплануы.

Археологлар һәм тарихчылар фикеренчә, хезмәтне махсуслаштыру моннан 12 мең ел элек башланган. Игенчелек культураларын эшкәртүнең утрак тормышта яшәгәндә дә ачтан үлмәскә ярдәм итүен кешеләр беренче тапкыр әнә шул вакытларда төшенгәннәр. Димәк, азык эзләп күчеп йөрүдән туктарга һәм үз йортыңны корырга мөмкин булган.

Нәкъ әнә шул вакытта иҗтимагый хезмәт бүленеше килеп чыккан: кайбер кешеләр аучььтарга, кайсылары терлекчеләргә, ә кайберләре игенчеләргә әверелгән. Ә хәзер исә һөнәрләр саны бихисап. Күпчелек һөнәрләр, профессияләр махсус күнекмәләр һәм хезмәт алымнарына өйрәнүне (кайчакларда күп еллар дәвамында) таләп итә.

Хезмәтне махсуслаштыруның кыйммәтенең берничә сәбәбе бар. Беренчедән, кешеләр тумыштан ук төрле, ягъни алар төрле сәләтләргә ия була. Шуңа күрә аларның теге яки бу эшне башкару сәләте, мөмкинлеге дә төрле дигән сүз. Махсуслашу исә һәр кешегә үз сәләтен тулырак ачарга, хезмәтен җиңеләйтергә мөмкинлек бирүче эшне, профессияне, эшчәнлек төрен табарга булыша.

Икенчедән, махсуслашу кешеләргә үзләре өчен сайлаган эшчәнлекне алып барганда осталыкларын камилләштерергә мөмкинлек бирә. Ә бу исә җитештерелгәнт әйберләрнең яки күрсәтелүче хезмәтләрнең сыйфатын тагы да күтәрергә булыша.

Өченчедән, осталык үсү әйберләр җитештерүгә киткән вакытны киметергә ярдәм итә, бер төр эштән икенчесенә күчкәндә вакыт югалтулардан коткарьш кала.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Мәгариф
Хезмәт җитештерүчәнлеге

**Хезмәт җитештерүчәнлеге** — хезмәт нәтиҗәлелеген характеризулаучы күрсәткеч.

Башка сүз белән әйткәндә, махсуслаштыру кешеләр тарафыннан үзләренә кирәкле икътисади байлыкларны җитештергәндә, иң беренче чиратта, без хезмәт дип атаган ресурсны оештырганда кулланылган барлык ресурсларның (җитештерү факторларының) җитештерүчәнлеген арттыру ысулына әверелә.

Житештерүчәнлек турында сөйләгәндә, билгеле бер вакыт эчендә икътисади ресурс берәмлеге (мәсәлән, кеше) ирешкән файдалы нәтиҗәне күз алдында тотабыз. Мәсәлән, бер кешенең хезмәт җитештерүчәнлеге бер вакыт берәмлеге эчендә (1 көн, 1 ай яки 1 ел) ул җитештергән әйберләр күләменә тиң була. Ә иген басуының җитештерүчәнлеге 1 ел эчендә 1 га сөрүлек җирдән җыеп алынган уңыш күләме белән исәпләнә.

Махсуслаштыруны тагы да көчәйтү хисабына җитештерүчәнлекне арттыру танылган америкалы инженер һәм эшмәкәр Генри Форд үрнәгендә күзәтелә. Ул, өзлексез (конвейерлы) җитештерүне көйләгәндә, җыю конвейерын куллана.

Нәкъ менә хезмәтне махсуслаштыру һәм шул рәвештә җитештерүчәнлекне арттыру нәтиҗәсендә, кешеләр үзләре өчен кирәк булганга караганда күбрәк әйберләр җитештерә башлаган. Димәк, аларның ул әйберләр белән алыш-биреш ясау, алмашу мөмкинлеге туган һәм бу вакыты-вакыты белән генә түгел, ә даими мөмкинлеккә әверелгән. Әйтергә кирәк, үзләре җитештергәннәр белән алыш-биреш ясау — кешеләрне, ике аякта йөрү яки фикерләү сәләте кебек үк. Җирдә яшәүче башка тереклек ияләреннән аерып торучы үзенчәлекле сыйфат.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Стэффорд Бир һәм ИСКның яңа аналитик чаралары (рус)

## Моны да карагыз

Төркем:Хезмәт
Төркем:Менеджмент