open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Диләрә Нәүрузова

**Диләрә Нәүрузова** (27.12.1970, ТАССР, Казан) — татар рәссамы.

## Биографиясе

1970 елның 27 декабрендә Казанда туган. Казан сәнгать училищесының театраль-декорация бүлеген тәмамлаганнан соң, ул 1990 елда журналлар белән хезмәттәшлек итә башлый. 1994—2000 елларда Мәскәү дәүләт басма китап институтында укый. Татарстан китап нәшрияты, «Мәгариф», «Рухият», «Идел-Пресс», «Заман» һ.б. нәшриятлар белән хезмәттәшлек итеп, Габдулла Тукай, Туфан Миңнуллин, Разил Вәлиев, Равил Фәйзуллин, Фәнис Яруллин, Равил Бохараев, Клара Булатова һ.б. әдипләребезнең йөзгә якын китабын, шуның белән бергә Һ.Х.Андерсен, Р.Киплинг, А.Конан Дойлның татарчага тәрҗемә ителгән әсәрләр җыентыкларын бизи. Төрле елларда «Идел», «Салават күпере», «Сәхнә», «Безнең мирас» журналларында эшли. 2002 елдан Русия рәссамнар берлеге әгъзасы.

= Сылтамалар =
* Диләрә Нәүрүзованың китап дөньясы. Безнең мирас журналы сайты.

Төркем:Татар рәссамнары
Сембер татарларының мәдәни мирасы

**Сембер татарларының мәдәни мирасы** - 2002 елда Сембер шәһәрендә басылган китап. Китапның тиражы 500 д.
## Эчтәлек
* Без тарихта эзлебез
* Автор турында
Күренекле шәхесләр
* Габделҗәббар Кандалый: бер гомердә ике чор
* Хәдичә Шаммасова
* Акчуриннар нәселенең бер вәкиле
* Зыялы татар Закир Кадыйри һәм хатын-кыз мәсьәләсе
* Кәшшаф Патии
* Хәйдәр Сәлимов
* Барый Тарханов
* Киң сәнгатьтә зур сәләт
* Фәнгә бирелгән гомер
* Габдулла Шамуков
* Демьян Фәтхи
* Мәгариф һәм тел остазы Закир Аюхан
* Фәнгә багышланган гомер
* Күренекле табиб Мәсгуть Ваһап улы Аюханов
* Халкыбызның барлык моңын эченә сыйдырган шәхес
* Иске Кызылсу вәкиле Сәхаб Урайский
* Күпкырлы талант иясе
* Мәшһүр якташыбыз
* Сайман егете Мәхмүт Алмаев
* Сайман Такташы
* Соңгы сүз - Болгарга сәяхәт
* Болгар шәһәре яши 
Төркем:2002 ел китаплары   
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Ульяновскта басылган китаплар
Геройлар эзеннән

**Геройлар эзеннән** - 1968 елда Шамил Рәкыйповның Татарстан китап нәшриятында басылган китабы. Китапта Икенче дөнья сугышында катнашкан татарлар турында сүз бара.  Китапның тиражы 12000 д.
Төркем:1968 ел китаплары   
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Тукай иленә сәяхәт. Путешествие в мир Тукая

**Тукай иленә сәяхәт. Путешествие в мир Тукая** - 2013 елда Татарстан китап нәшриятында татар һәм рус телләрендә басылган китап. Китап беренче сыйныф укучыларына бүләк итеп таратылды. Төзүчесе Талия Шакирова, Гөлнара Хәйдарова. Китапның тиражы 46200 д. 

Төркем:2013 ел китаплары   
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Томиока Тэссай

**Томиока Тэссай** (япон телендә: 富岡 鉄斎), шулай ук **Томиока Юсукэ**, 1836-нчы елның 25 январендә Киотода туган; шунда ук 1924 елның 31 декабрендә үлгән — япон рәссамы һәм хаттаты. Япониядә эшләрен нихонга стилендә ясаучы беренче живописецларның берсе.
## Тормышы һәм иҗады
Томиока изге киемнәр сатучы сәүдәгәр Томиока Корэнобу гаиләсендә икенче угыл булган. Әти-әнисе кушканча яшүсмер башта Киотода, Идзумода һәм Яматада синтоист гыйбадәтханә эшләре белән эш итүче чиновник була. Шулай ук фәлсәфә өйрәнгән, беренче чиратта Конфуций һәм Буддачылык монахинясы Отагаки Ренгецу эшләрен өйрәнгән. Япониядә императорның чикләнмәгән вәкаләтләре өчен сәяси көрәштә катнашкан, шуның нәтиҗәсендә 1859 елда Нагасакига качарга мәҗбур булган. Монда Томиока күпмедер вакыт синтоист монах буларак Отори һәм Цоноками монастырьларында тора. 1881 елда ул сыену урыныннан тәмам китә һәм шуннан бирле бары тик живопись белән шөгыльләнә. Киләсе елга рәссам Киотога килә һәм шәһәр сәнгать мәктәбенә остаз буларак керә, 1904 елга кадәр укыта. Балачагында ук Томиока милли сәнгать һәм әдәбият, япон һәм кытай живописе традицияләрендә тәрбияләнгән булган. Ул рәсем сабакларын беркайчан да алмаган һәм үзеннән өйрәнгән булган. Шул ук вакытта аның эшләрендә япон һәм кытай живописенең борынгы әсәрләренең ачык күренә торган йогынты эзләре бар.  Бундзинга мәктәбе стилендә рәсем ясарга башлаган. Мэйдзи чоры Европа йогынтысы астына эләкмәгән аз күренекле япон рәссамнарының берсе булып тора. Хаттатлык сәнгате остасы булып, Томиока пумала белән язуның үзенең үзенчәлекле стилен үстергән.
Томиока Тэссайның казанышлары югары бәяләнгән булган: 1917 елда аңа сарай яны рәссамы дәрәҗәсе бирелә, ә 1919 елда ул япон художестволар Академиясе әгъзасы була.

## Галерея

Embarkig on a Raft by Tomioka Tessai.jpg|*Гидзацу* (1924)
Tomioka Tessai - Abe-no-Nakamaro Writing Nostalgic Poem While Moon-viewing - Google Art Project.jpg| Абэ-но Накамаруның (1918) поэмаларының берсенә иллюстрация
Tomioka Tessai - Mt.Penglai (Mountain of Immortals) - Google Art Project.jpg|*[[Пэнлай Тавы]] (Үзгәрмәүчәнлек тавы)* (1924)
Tomioka Tessai 001.jpg|*Җирдәге оҗмах һәм изгеләштерелгән таулар* 
Tomioka Tessai Two Divinities Dancing.jpg|*Ике биюче рух* (1924)


## Әдәбият
* Briessen, Fritz van. The Way of the Brush: Painting Techniques of China and Japan. Tuttle (1999). ISBN 0-8048-3194-7
* Conant, Ellen P., Rimer, J. Thomas, Owyoung, Stephen. Nihonga: Transcending the Past: Japanese-Style Painting, 1868-1968. Weatherhill (1996). ISBN 0-8348-0363-1
* Odakane, Taro. Tessai, master of the literati style. Kodansha International (1965). ASIN: B0007IT90M

## Өстәмәләр
* Томиока Тессайның мемориаль музее  (япон телендә)

## Искәрмәләр

Төркем:Рәссамнар
Людвиг Филипп Тишбейн

**Людвиг Филипп Тишбейн** (немец телендә: Ludwig Philipp Tischbein; 1744 елның 15 августы, Кирхберг —1806 елның 27 мае, Санкт-Петербург) — немец рәссамы: живописец, архитектор, рәсем ясаучы һәм гравёр, офорт остасы, акварелист, театраль декоратор. Дүрт буынны кертүче зур мирас рәссамнары гаиләсе әгъзасы. Иоганн Фридрих Август Тишбейнның бертуганы. Россиядә эшләгән.

## Тәрҗемәи хәле
Живописьне әтисеннән - рәссам Иоганн Валентин Тишбейннан (1715—1768) һәм абыйсыннан - живописец-акварелист Иоганн Антон Тишбейн Гамбурглыдан (1720—1784) өйрәнгән. Сәнгатен Италиядә камилләштергән. Кассельдә ландграф Фридрих II Гессен-Кассельленең стипендиаты, театраль рәссам буларак эшләгән. Аннан соң Римда һәм Парижда. Кассель академиясендә рәсемгә өйрәткән.

1773 елда Россиягә килгән һәм театраль-декорацион сәнгать белән шөгыльләнгән. Санкт-Петербург һәм Мәскәү манзараларын сурәтләгән. Архитектор буларак Тома де Томонның ярдәмчесе булган. 1782 елдан бирле Санкт-Петербургта Большой театр бинасының төзелешен тәмамлаган. Театр бинасын 1775 елда Антонио Ринальди проекты буенча кора башлаганнар. Соңыннан, Ринальди төзелеш басмаларыннан егылып төшкәч һәм шәхсән эш барышын күзәтә алмагач, императрица Екатерина II Людвиг Филипп Тишбейнга яңа проект барлыкка китерергә һәм төзелешне күзәтергә кушкан.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* *Anni Rettberg*. Die 41 künstlerisch tätigen Nachkommen des Hainaer Hospitalbäckers Johann Heinrich Tischbein. — Tafel, 1985.
* *Friedrich Wilhelm Strieder*. Grundlage zur Hessischen Gelehrten- und Schriftsteller-Geschichte. — Marburg, 1812. — S. 16, 221ff. und Bd. 18, S. 513.
* *Hans Vollmer*. Tischbein… // Allgemeines Lexikon der bildenden Künstler von der Antike bis zur Gegenwart. — Bd. 33. — , 1948. — S. 205—215 u. 3 Seiten Stammtafel.
* *Kurt Luthmer*. Die hessische Malerfamilie Tischbein. Dem Verein für hessische Geschichte und Landeskunde zu seiner Hundertjahrfeier. — Kassel, 1934.

Төркем:Рәссамнар
Замана балалары

**Замана балалары** - Тәлгат Галиуллинның 1993 елда Татарстан китап нәшриятында басылган китабы. Китапның тиражы 25000 д.
Төркем:1993 ел китаплары   
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Бер сәяхәт хакында хикәят

**Бер сәяхәт хакында хикәят** - Сәҗидә Сөләйманованың 1996 елда Татарстан китап нәшриятында басылган китабы. Бу китапка авторның  "Гөлбадран" повесте, хикәяләре, мәкалә-очерклары һәм юлъязмалары тупланды. Төзүчесе Әдип Маликов. Китапның тиражы 3000 д.
Төркем:1996 ел китаплары   
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Оноре де Бальзак. Хикәяләр

**Оноре де Бальзак. Хикәяләр** - 1969 елда Татарстан китап нәшриятында басылган китап. Китапка кергән франса язучысы Оноре де Бальзакның өч әсәрен (Горио. Полковник Шабер. Билгесез шедевр) Нурихан Фәттах тәрҗемә иткән. Китапның тиражы 15000 д.
Төркем:1969 ел китаплары   
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Эльвира Һадиева

**Эльвира Рафил кызы Һадиева** (*Эльвира Һади*, *Эльвира Һадиева-Йылмаз*, ; 1989, Балтач, Балтач районы, ТАССР, ) — шагыйрә, Саҗидә Сөләймәнова исемендәге (2014), «Белла» Россия-Италия (2017) премияләре лауреаты, Татарстанның Язучылар берлеге әгъзасы (2016).

## Биографиясе

Эльвира Һади 1989 елда Балтач бистәсендә туган. Казан дәүләт университетын (татар филологиясе факультетын) тәмамлаган. Казан федераль университетының Халыкара мөнәсәбәтләр, тарих һәм көнчыгышны өйрәнү институтының алтаистика һәм Кытайны өйрәнү кафедрасы ассистенты.

Бүгенге көндә «Ялкын» журналында эшли, шулай ук 2016 елда «Казан» журналының 9-нчы санында басылып чыга.

2017 елда «Белла» Россия-Италия премиясенең «Казанга кагылу» номинациясендә җиңә. Премия лауреатлары гадәттәгечә Таруста басып торган Белла Әхмәдуллинаның мессерер һәйкәленең кечерәйтелгән күчермәләрен алалар..

## Гаиләсе

Кияүдә, кызы — Нәсибә Әкин.

## Китаплары

* «Бүгенгендәй ихлас булалмам».

## Бүләк һәм премияләре

* Саҗидә Сөләймәнова исемендәге премия лауреаты (2014).
* «Белла» Россия-Италия премиясе лауреаты (2017).

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан язучылары
Төркем:Балтач районында  туганнар
Төркем:Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреатлары
Төркем:Татарстан язучылар берлеге әгъзалары
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Чалы кошы

**Чалы кошы** — төрек язучысы Решат Нури Гүнтекинның татарчага тәрҗемә ителеп 1970 елда Татарстан китап нәшриятында басылган романы. Тәрҗемәче -Таһир Нурмөхәметов. Китапның тиражы 15000 д.

## Искәрмәләр

Төркем:1970 ел китаплары
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Язмышым син...

**Язмышым син...: җырлар** - 2015 елда Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре, композитор һәм музыкант Тәлгат Вәлиевның Татарстан китап нәшриятында басылган китабы. Бу җыентыкка төрле елларда иҗат ителгән җырлар туплап бирелде. Китапның тиражы 1100 д.
Төркем:2015 ел китаплары   
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Картаямыни соң йөрәк?!.

**Картаямыни соң йөрәк?!.: җырлар** -   2009 елда Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре, композитор Сафьян Ибраһимовның Татарстан китап нәшриятында басылган китабы. Бу җыентыкка авторның төрле елларда иҗат ителгән җырлары туплап бирелде. Китапның тиражы  1000д.
Төркем:2009 ел китаплары   
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Татар теленең кыскача тарихи-этимологик сүзлеге

**Татар теленең кыскача тарихи-этимологик сүзлеге** - 2001 елда Рифкать Әхмәтьяновның Татарстан китап нәшриятында басылган китабы. Китапның тиражы 3500 д.

Төркем:Татарча китаплар
Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Төркем:2001 ел китаплары
Атышу (А. Куприн)

**Атышу** - рус язучысы Александр Купринның татарчага тәрҗемә ителеп 1976 елда Татарстан китап нәшриятында басылган повесте. Тәрҗемәче - Рәис Даутов. Китапның тиражы 10000 д.

Төркем:1976 ел китаплары
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Муса Җәлил бюсты (Бәгәрәктамак)

**Муса Җәлил бюсты** () ― Россия Федерациясенең Чиләбе өлкәсе Коншак районы Бәгәрәктамак авылында 2024 елның 1 ноябрендә урнаштырылган һәйкәл-бюст. Татар патриот-шагыйре, Советлар Союзы Герое, Ленин премиясе лауреаты Муса Җәлилнең (1906―1944) исемен мәңгеләштерү максатында ачылган.

## Тарих

2024 елның 1 ноябрендә Коншак районы Бәгәрәктамак авылында ачылган һәйкәл-бюст Татарстан Республикасы Хөкүмәте, җирле иганәчеләр һәм җәмәгатьчелек вәкилләре ярдәмендә эшләнгән һәм урнаштырылган . Әлеге проектның инициаторы һәм төп тормышка ашыручысы ― Эльза Рәхим кызы Газизова. Постамент Бәгәрәктамактан чыккан эшмәкәрләр хисабына сатып алынган һәм урнаштырылган. Бөтендөнья татар конгрессы акчасына әзерләнгән бюстның авторы ― Россия Рәссамнар берлеге әгъзасы, Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе, Санкт-Петербург дәүләт Кино һәм телевидение институты доценты Винера Абдуллина. 

Һәйкәл-бюстны ачу тантанасында Татарстан Республикасы Премьер-министры урынбасары, Бөтендөнья татар конгрессының Милли Шура рәисе Васил Шәйхразыев, Чиләбе өлкәсе хөкүмәте рәисе урынбасары Маргарита Павлова, Коншак районы башлыгы Рамил Вәкилов, Чиләбе һәм Курган өлкәләре мөселманнары Диния нәзарәте рәисе мөфти Ринат хәзрәт Раев,  Бәгәрәктамак тумасы тарихчы галим Альберт Борһанов һәм башка кунаклар катнашкан.

## Тасвирлама
Һәйкәл Бәгәрәктамак урта гомуми белем бирү мәктәбе янындагы скверда урнашкан.

Постаментның алгы ягында татар (*өстә)* һәм рус (аста) телләрендә язылган:

Муса Җәлил
(1906―1944)
Бөек татар шагыйре
Советлар Союзы Герое
Ленин премиясе
лауреаты

Муса Джалиль
(1906―1944) 
Великий татарский поэт
Герой Советского Союза
Лауреат Ленинской 
премии


Постаментның ике ягына русча (сулда) һәм татарча (уңда) Муса Җәлилнең «Җырларым» шигыреннән юллар язылган:

Гомерем минем моңлы бер җыр иде, 
Үлемем дә яңрар җыр булып. Муса Җәлил

Жизнь моя песней звенела в народе,
Смерть моя песней борьбы прозвучит! Муса Джалиль


Постаментның арткы ягында рус телендә язылган:

В дар жителям села 
Усть-Багаряк от
республики Татарстан. 
Город Казань

Автор бюста: 
Скульптор 
Винера Абдуллина
Город 
Санкт-Петербург, 
Заслуженный деятель 
искусств Республики 
Татарстан, 2024 год. 


## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Чиләбе өлкәсенең Бәгәрәктамак авылында Муса Җәлилгә һәйкәл-бюст ачылды. Всемирный конгресс татар, 01.11.2024
*  В южноуральском татарском селе Усть-Багаряк торжественно откроется памятник – бюст Герою Советского Союза Мусе Джалилю.  Центр татарской культуры города Томска, 29.10.2024
* Памятник поэту-герою Мусе Джалилю открыли в селе Усть-Багаряк. Правительство Челябинской области, 1.11.2024

## Моны да карагыз
* Муса Җәлил һәйкәле (Чиләбе)

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Чиләбе өлкәсе һәйкәлләре
Төркем:Муса Җәлилгә һәйкәлләр
Төркем:2024 елда барлыкка килгәннәр
Төркем:Коншак районы
Тәлгат Вәлиев

**Тәлгат Абдулла улы Вәлиев** — Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре, композитор һәм музыкант. 1936 елның 24 мартында Казан шәһәрендә туа. Берничә китап авторы.

2026 елның 2 гыйнварында Казанда вафат була, Юдино бистәсе зиратына җирләнә.

## Китаплары, хезмәтләре
* 2015 ел — Язмышым син...: җырлар, Казан, ТКН.
* 2019 ел — Җирдә миңа ни кирәк?(Балалар һәм үсмерләр өчен җырлар), Казан, ТКН, 107 бит, ISBN 9790706434094

Төркем:Татар композиторлары
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Сайгак

**Сайгак**, **илек** яки **сайга** (*татар сайгагы*; лат. Saiga tatarica) — чын антилопалар ассемьялыгыннан партояклы имезүче (гәрчә үзенчәлекле анатомиясе аркасында аны кайвакыт Тибет антилопасы белән бергә saiginae махсус ассемьялыгына кертәләр).

2002 елда Халыкара табигатьне саклау берлеге (МСОП) тарафыннан бу төр критик куркыныч астында булган төрләр категориясенә кертелә.

Баштарак Евразия далаларында һәм ярымчүлләрендә, Карпат таулары һәм Кавказ итәгеннән алып Джунгария һәм Монголиягә кадәр зур территориядә яшәгәннәр. Хәзер сайгаклар Казакъстанда, Үзбәкстанда, аннан тыш Төрекмәнстанга кереп, Россиядә (Калмыкиядә, Әстерхан өлкәсендә, Алтай Республикасында, Волгоград өлкәсендә) һәм Көнбатыш Монголиядә генә яшиләр. Украинада Аскания-Нова тыюлыгында реинтродуцирлашкан.

## Тасвиры

Чагыштырмача вак партояклы хайван, тән озынлыгы 110—146 см, койрыгы 8-12 см, муен биеклеге 60-79 см, массасы 23-40 кг. Кка, чагыштырмача кыска аякларында озын гәүдәсе бар. Борын тишекләре бер-берсенә якынайган йомшак, кабарынкы, хәрәкәтчән хартум рәвешендәге борын «бөкре танау» эффекты тудыра. Колаклары түгәрәк түбәле. Урта тояклар ян тояклардан эрерәк. Мөгезләре ата хайваннарда гына була. Алар озынлыгы буенча баш озынлыгына якынча тигез һәм уртача 30 см-га җитә, ярым үтә күренмәле, саргылт-ак төстә, лирасыман формалы түгел, өчтән ике өлеше аркылы боҗралы валиклы, башында вертикаль диярлек урнашкан.

Җәйге мех саргылт-җирән төстә, аркасының урта сызыгы буенча карарак һәм акрынлап корсагына таба агара бара, койрык «көзгесез», тәбәнәк һәм чагыштырмача сирәк. Кышкы мех күпкә озынрак һәм куерак, бик ачык төстә, балчыклы-соры төстә. Йон коюы лга ике тапкыр: яз һәм көз айларында. Имчәкләр — 2 пар.

## Яшәү рәвеше
Сайгакларга сезонлы концентрация хас — елның төрле фасылларында алар далаларның һәм ярымчүлләрнең билгеле бер районнарында меңнәрчә зур көтүләргә җыелалар һәм төрле үсемлекләр белән, шул исәптән хайваннарның башка төрләре өчен агулы үсемлекләр белән тукланалар. Сайгаклар ерак араларга күчәләр һәм елгаларны йөзеп чыга алалар, ләкин текә һәм кыялы тауларны урарга тырышалар. Сайгаклар сәгатенә 80 км-га кадәр тизлек белән башкача йөгерәләр.

Парлашу сезоны ноябрьдә башлана, ул вакытта аталар ана хайванга ия булу өчен көрәшә. Көрәштә җиңгән ата 5-50 анадан торган "көтү"гә ия була. Яз ахырында-җәй башында бала туа — яшь аналар ешрак берәр, ә олылар (өч очракның икесендә) икешәр бала табалар.

Сайгакларның табигый дошманнары булып дала бүреләре тора.

## Таралышы
Хәзер төрнең биш төп популяциясе бар, шуларның өчесе Казакъстанда, берсе Россия (Калмыкиядә) һәм берсе Монголиядә очрый. Кайбер сайгаклар Үзбәкстанда кышлыйлар.

## Галерея

Файл:Saiga tatarica.jpg|Питомникта сайгак
Файл:Saiga Antelope.jpg|3D-рәсем
Файл:Stamp of Kazakhstan 009.jpg|Казахстан почта маркасы
Файл:Saiga at a watering hole.jpg|Сайгак су эчеп тора


## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Куркыныч янамаган төрләр
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Куыш мөгезлеләр
Төркем:Ауразия имезүчеләре
Проект:Төбәк тематик атналыгы/Боливия атналыгы

**«Боливия атналыгы»** —  Боливия, төбәк халкы, мәдәнияте һәм тарихы турында мәкаләләр язу өчен төзелгән «Төбәк тематик атналыгы» проектының өлеше. Шулай ук Боливия турында булган мәкаләләрне яхшырту планлаштырыла.

Боливия атналыгы бу төбәк турындагы мәкаләләр буенча бушлыкларны тутырырга тиеш. Атна кысаларында Боливия һәм Боливия мәдәнияте белән бәйле мәкаләләр булдырылачак һәм яхшыртылачак.

**Вакыт:** 1 — 15 ноябрь 2024

**Кыйбла:** испан, кечуа, аймара, гуарани, инглиз Википедияләрендә Боливия турында татар Википедиясенә караганда күпкә күбрәк мәгълүмат бар.

## Нәтиҗә
3 төзелгән һәм 0 яхшыртылган мәкалә, 0 калып, 0 рәсем.

## Бүләкләр

### Боливия ордены

* Хөрмәтле проектта катнашучылар! Боливия атналыгы кысаларында 10 һәм аннан да күбрәк мәкалә язган һәркемгә атнада катнашу истәлегенә проект кураторы тарафыннан «Боливия ордены» тапшырылачак. **Шартлар**: әһәмиятлелек, язылган мәкаләнең күләме 5000 байттан ким булмаска тиеш һәм мәкаләдәге мәгълүматны раслаучы бер абруйлы чыганакның булуы мәҗбүри.

### Проекттан рәхмәт
Бер атна эчендә бер яки берничә мәкалә язган катнашучыларның фикер алышу битләрендә атна тәмамлангач, проектның шәхси рәхмәте белдереләчәк.

## Статистика
**Зинһар, кертем мәгълүматларын яңартырга онытмагыз.**

## Ясарга кирәк
Түбәндәге исемлектәге мәкаләләрдән тыш, төбәк белән бәйле теләсә нинди әйберләр турында яза аласыз.

### Шәхесләр

* Натаниэль Агирре en

* Абель Аларкон en

* Мария Галиндо en

* Сесилио Гусман де Рохас en

* Альсидес Аргедас en
Даниель Фор

**Даниель Фор** (немец телендә: Daniel Fohr; туу датасы: 13/5/1801, туу урыны: Гейдельберг — үлем датасы: 25/6/1862, үлем урыны: Баден-Баден) — немец рәссам-пейзажисты.
## Тормышы һәм иҗады
Д. Фор рәссам-пейзажист Карл Филипп Форның энесе булган. Баден-Баденда гимназист булганда үк әле яшь Даниель рәссам Карл Ротманның һәм аның коллегаларның Рейн һәм Мозель буенча сәяхәтләрендә юлдашы була. Урта белем алгач филологияне өйрәнә, әмма курсны тәмамламый, чөнки үзен живописька багышларга була. 1825 елдан да соңрак түгел Д. Фор Мюнхенда Петер Корнелиусның өйрәнчеге була. 1829 елдан бирле ул инде Мюнхенда торучы һәм эшләүче һөнәрмәнд рәссам. 1839 елда Д. Фор Баденда сарай яны рәссамы була һәм Ватанына кайта (1846—1850 елларга тыныш белән, ул вакытта ул Мюнхенда була), Карлсруэда, ә 1850 елдан бирле —Баден-Баденда Баден сарай янында тора. Д. Фор үзеннән соң шул исәптән абыйсы “Карл Филипп Фор” әсәрләрен керткән зур романтик юнәлештәге живопись һәм графика тупланмасын калдырган.
Рәссамның иртә иҗаты аның күбрәк мәшһүр абыйсы “Карл Филипп” һәм аның дусты Август Лукас йогынтысында булган һәм буяуларның яңалыгы һәм сурәтнең чынлыгы белән аерылып торган. Мюнхенда Д. Форның живопись стиле биредәге пейзаж мәктәбе нормаларына туры килә. Аның соңрак эшләре соң романтик стильда ясалган.
## Әдәбият
* *Jens Christian Jensen*. Aquarelle und Zeichnungen der deutschen Romantik. — Köln: DuMont Buchverlag, 1992. — S. 162. — ISBN 3-7701-0976-7.
## Галерея

файл:Fohr Daniel Heidelberg 1829.jpg|*Гейдельбергка Хаарласс ягыннан манзара* (1829)

## Искәрмәләр

Төркем:Рәссамнар
Конрад Фрайберг

**Конрад Фрайберг** (немец телендә: Conrad Freyberg; 1842 елның 14 марты, Штеттин, Пруссия — 1915 елның 16 октябре, Берлин, Герман империясе) — немец живописецы һәм сынчысы.
## Тәрҗемәи хәле
Берлин сәнгать академиясен тәмамлаган. Карл Штеффек студиясендә стажирланган. Карьерасын Берлин сарай янында 1860-ынчы елларда башлаган.
1866 ел Австро-прусс-итальян һәм 1870-1871 ел Франко-прусс сугышы 1870—1871 вакыйгалары белән илһамланып  «Садова янында бәрелеш» һәм «Битва при Скалице янында бәрелеш» кебек баталь сәхнәләр барлыкка китерә башлаган.
Соңрак Берлинда тора башлаган һәм рәссам-портретист һәм шулай ук тарихи һәм анималист тукымалар, спорт, сунар, парад картиналар авторы була, шуның өчен нәтиҗәдә сарай яны рәссамы дәрәҗәсен казана.
1901 елда сынчы Евгений Бурмель белән Берлинның Шарлоттенбург районында принц Альбрехт Пруссиялегә бронза һәйкәл иҗат итә.
## Галерея

Файл:Prince Friedrich von Hohenzollern-Sigmaringen at a Parade.jpg|Җайдак принц Фридрих фон Гогенцоллерн-Зигмарингенның (1843—1904) Потсдам сарае бакчаларында парадка чыгуы
Файл:Prinz-Albrecht-von-Preussen-Denkmal (Berlin) 04.jpg|Брёхан Музее фонында принц Альбрехт Пруссиялегә һәйкәл
Файл:Conrad Freyberg Moltke.jpg| Генерал-фельдмаршал граф Хельмут фон Мольтке портреты. 1877 ел

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Conrad Freyberg
* Conrad Freyberg (1842—1915)
* Conrad Freyberg
Төркем:Рәссамнар
Жозеф Фратрель

**Жозеф Фратрель** (француз телендә: Joseph Fratrel; 1727, Эпиналь — 1783, 15 май , Мангейм) — француз рәссамы һәм графигы.
## Тормышы һәм иҗаты
Жозеф Фратрель 1727 елда туган (башка мәгълүмат буенча — 1730 елда), юриспруденция өйрәнгән, лотаринг парламенты каршында адвокат булып хезмәт иткән. Сөйләм дефектларына күрә (тотлыгу) ул, шулай да, һөнәрен үзгәртергә мәҗбур булган. Юрист булганда ук әле, Э. Фратрель бер монахтан художество миниатюрасы сәнгатен өйрәнә, шуннан соң инде һөнәрмәнд рәвештә живописьне Парижда Пьер-Антуан Бодуэннан өйрәнә. Бу өйрәнүе тәмамланганнан соң  Ж. Фратрельне үзенең резиденциясенә, Люневиль сарае Лотарингия герцогы Станислав Лещинский чакыра.
1766 елда герцог Станиславның үлеменнән соң, Фратрель Мангеймга, Пфальц һәм Бавария курфюрсты Карл Теодор сарай янына чакырыла, ул рәссамны Мангейм сәнгать Академиясе профессоры итеп билгели. Мангеймда Фратрель монда яшәүче барон Шарль фон Таубенхейм уйлап чыгарган яңа май һәм балавыздан буяулар катнашмасын кулланып рәсем ясый башлый. Мангеймда бакыр буенча мәшһүр гравёр Эгид Верхельсттан сабаклар укый, шуннан соң үзенең иң мәшһүр график эшләренең берсен – “Курфюрст Карл Теодор апофеозы”н (1777) барлыкка китерә.
Жозеф Фратрель Курпфальцта сарай яны рәссамы булып Мангеймда үлгән һәм шул вазифаны биләгән иң әһәмиятле живопись осталарының берсе булып калган.

## Живопись техникасы буенча иншалар
* *La cire alliée avec l’huile, ou la peinture à l’huile-cire trouvée à Manheim par M. Charles Baron de Taubenheim*. Acad. Électorale, Manheim 1770

## Әдәбият
* Johann Christian von Mannlich: *Beschreibung der Churpfalzbaierischen Gemälde-Sammlungen zu München*, Band 1, Seiten 174 und 175, München, 1805; Сканирование из источника
* Friedrich Mueller: *Die Künstler aller Zeiten und Völker*, 2. Band, Stuttgart 1860, Seite 114 Сканирование из источника
* Joseph Heller: *Handbuch für Kupferstichsammler*, Band 1, 1870, Seite 524; Сканирование из источника

## Галерея

Файл:Apotheose Kurfürst Karl Theodor 1779.jpg|«Курфюрст Карл Теодор апофеозы» (1779)
Файл:Johann Gerhard Huck von Joseph Fratrel.jpg| Иоганн Герхард Хук портреты (1780)
Файл:Joseph Fratrel Allegory of Astronomy.jpg|«Астрономия аллегориясе» (якынча 1780)

Төркем:Рәссамнар
Рувийе

**Рувийе** () — Франциянең Уаза департаментында урнашкан коммуна.
## Халкы

## Тышкы сылтамалар

* 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Франция шәһәрләре. 

Төркем:Франция коммуналары
Төркем:Уаза департаменты коммуналары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Дмитрий Хәйбриев

**Дмитрий Хәйбриев**, Дмитрий Фәрит улы Хәйбриев (*Дмитрий Фаритович Хайбриев; [[1982 ел]]ның [[26 ноябрь|26 ноябре]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[Диңгез буе крае]], [[Владивосток]]*) ― Россия Федерациясенең Сахалин өлкәсе административ үзәге Южно-Сахалинск шәһәренең вице–мэры (2022 елдан), 2016―2022 елларда  администрациясенең иҗтимагый куркынычсызлык һәм контроль идарәсе җитәкчесе. Бердәм Россия партиясенең төбәк сәяси советы әгъзасы.

## Тәрҗемәи хәле
1982 елның 26 ноябрендә Владивостокта  хезмәткәрләре гаиләсендә туган. Әтисе белән әнисе милициядә эшләп, подполковник һәм майор дәрәҗәләрендә отставкага чыкканнар. Бертуган абыйсы шулай ук милиция мәктәбен тәмамлаган һәм оператив хезмәткәр булган.

Югары белемгә ия, 2004 елда «юриспруденция» юнәлеше буенча Ерак Көнчыгыш дәүләт университетын, 2020 елда «психологик-педагогик белем» юнәлеше буенча Сахалин дәүләт университетының магистратурасын тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
Хезмәт юлын 2004 елда Россия Юстиция министрлыгының Диңгез буе крае буенча Баш идарәсендә башлый.
 
2006 елда Диңгез буе крае прокуратурасына эшкә килгән.
 
2007 елда Сахалин өлкәсе прокуратурасына күчә, аннары — РФ Прокуратурасы каршындагы  Ерак Көнчыгыш транспортта тикшерү идарәсенә күчә, анда тикшерүчедән җитәкчегә кадәр үсә.

Южно-Сахалинск шәһәр администрациясенә эшкә 2016 елда килгән. Шәһәр мэры  тәкъдиме белән шәһәр администрациясенең иҗтимагый куркынычсызлык һәм контроль идарәсе җитәкчесе вазыйфасына керешкән. 2022 елның 1 мартыннан ― Южно-Сахалинск шәһәре вице-мэры. Яңа постта иҗтимагый куркынычсызлык һәм контроль департаменты эшен һәм мәгълүмат сәясәтен контрольдә тота.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* «За службу закона» аерымлык билгесе
* 3нче дәрәҗә «Намуслы хезмәте өчен» медале.

## Шәхси тормышы
Южно-Сахалинскида өйләнгән. Кызы (спортчы, бал биюләре белән шөгыльләнә) һәм улы бар.

## Кызыклы факт
2024 елның 20 октябрендә узган Южно-Сахалинск шәhәре татар милли-мәдәни автономиясенең 15 еллык юбилеенда (улы белән) катнашып, «шәһәр татар автономиясе, шәһәр һәм өлкәнең мәдәни тормышында зур урын алып тора» дип, автономия эшчәнлеген югары бәяләгән, шәһәрнең Рәхмәт хатлары белән бүләкләнгән автономиянең аксакалларына шуларны тапшырган. 
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Хайбриев Дмитрий Фаритович.  Официальный сайт Администрации города Южно-Сахалинска
* Дмитрий Хайбриев Вконтакте

Төркем:Әлифба буенча юристлар
Төркем:Сахалин дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Ерак Көнчыгыш дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Шәхесләр:Южно-Сахалинск
Төркем:Бердәм Россия фиркасе әгъзалары
Хәйбриев

**Хәйбриев** ― фамилия.
* Динар Хәйбриев, VII «Аударыш» бәйгесе (*[[Арча районы]], 2021*) җиңүчесе.
* Дмитрий Хәйбриев (1982), Южно-Сахалинск вице-мэры.
* Яхъя Хәйбриев, Татарстанның атказанган энергетигы.

## Моны да карагыз
* Хәбриев
## Искәрмәләр

Төркем:Фамилияләр
Иоганн Кристоф Фриш

**Иоганн Кристоф Фриш** (немец телендә: Johann Christoph Frisch; 1738 елның 9 феврале, Берлин, Пруссия - 1815 елның 28 феврале, шунда ук) – немец сарай яны рәссамы, живописец, рәсем ясаучы, офортист, педагог, Пруссия король сәнгать академиясе мөдире, тупланма җыючы.
## Тәрҗемәи хәле
Гравёр улы. Табигать сынаучысы, Берлин фәннәр академиясе әгъзасы Иоганн Леонгард Фриш оныгы.
 
Беренче осталык сабакларын әтисеннән алган. Соңыннан тарихи живописец Бернхард Родедан өйрәнгән. Үзеннән өйрәнүне дәвам иткән - Сан-Суси сараенда картиналарның күчермәләрен ясау белән шөгыльләнгән.
1765-1768 елларда белем алу сәфәре белән Римда булган, моны финанс ягыннан Фридрих II яклаган. Рафаэль, Карраччи һәм Гвидо Рени әсәрләре белән танышкан. 1774 елда  сарайның Яшма залында “Яраннары белән Венера” плафон картинасын барлыкка китергән - Потсдамда Сан-Суси паркында Яңа пулатлар.
Пруссия короле Фридрих II сарай янында сарай яны рәссамы булып хезмәт иткән.
1770 елда Берлин сәнгать академиясенең әгъзасы, 1786 елда - ректоры, 1801 елда – вице-мөдире һәм 1805 елдан бирле мөдире булган, анда ул “практик живопись” өйрәткән. Аның өйрәнчекләре арасында Х. Тангерман.
Мәшһүр рәссам-портретист һәм тарихи рәссам һәм шулай ук сәнгать әсәрләре тупланмалары җыючысы. Бакчасында Шпандау капкалары алдында беренче тут агачлары үстергән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*Frisch, Johann Christoph
Төркем:Рәссамнар
Луи Фердинанд Эль Олысы

**Луи Фердинанд Эль Олысы** (француз телендә: Louis Ferdinand Elle l'Aîné;  1612, Париж — 1689, шунда ук) — француз живописец-портретисты, гравёр. Сарай яны рәссамы.

## Тәрҗемәи хәле
Король Людовик XIII-нең сарай яны рәссамы — Фердинанд Эльнең (1570—1637) улы. Беренче живопись сабакларын атасыннан алган. 1638 елдан оста ярдәмчесе булып эшләгән.

Нидерланд сәнгать тарихы институты бирелгән мәгълүматы буенча Луи Фердинанд Париж Изге Лука Гильдиясе белән канәгать булмаган 12 рәссамның берсе һәм 1648 елда Живопись һәм сынчылык Академиясенең әгъза-нигезләүчесе булган. 1659 елдан бире профессор. 10 октября 1681 елның 10 октябрендә Академиядән протестант буларак чыгарылган булган, диненнән ваз кичкәннән соң 1686 елның 26 январендә вазифасында торгызылган булган.
Аксөякләр өчен портретлар ясаган, аның клиентлары арасында кардинал Ришельё, Жан-Батист Кольбер, Николя Фуке; Герцог де Бофор, Анна Австрияле, Анна де Монпансье, маршал де Шомберг һәм шулай ук Испания короле Карл II һ.б. булган.

Антонис Ван Дейк һәм Шарль Эррар йогынтысы астында портретлар ясаган. Рәт эстамп ясаган.

Аның тукымалары хәзер Парижда  Луврда, Конде Музеенда һәм Реймс нәфис сәнгать музеенда.

Рәссам Луи Фердинанд Эль Кеченең (1648—1717) әтисе.


File:Beaubrun, Charles - Allegorical portrait of Anne of Austria as Justice.png|Гаделлек образында Анна Австрияленең аллегорик портреты
File:Abraham de Fabert d'Esternay.jpg|Франция маршалы Абрахам Фабер портреты
File:Circle of Louis Ferdinand Elle the Elder - Portrait de jeune femme en Diane.png|Диана образында яшь хатын-кыз портреты
File:Louis Elle-François d'Espinay.jpg|Франсуа д’ Эспине, сеньор де Сен-Люк, Дезай и де Бюзанкур, барон де Кревкер портреты 
File:Portrait of Louise Françoise Bouthillier de Chavigny, traditionally identified as Laure Mancini.jpg| Лаура Манчини портреты 
File:Comtesse de Lafayette.jpg|Мари Мадлен де Лафайет портреты


## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Enciclopedia Tematica — Arte, L’Espresso Grandi Opere, Vol. I, pag. 723

## Сылтамалар
* Louis Ferdinand Elle (le vieux)

Төркем:Рәссамнар
Карл Беггров

**Карл Пётр улы Беггров** (*Карл Иохим Беггров*, немец телендә: Karl Joachim Beggrow; 1799—1875) — немец килеп чыгышлы рус графигы, литограф һәм акварелист; младший брат гравёр Иван Беггровның энесе, живописец-маринист Александр Беггровның әтисе. 1832 елдан бирле Император художестволар Академиясенең академигы.
## Тәрҗемәи хәле
Ригада 1799 елның 15 (26 февралендә) Петер-Иоахим Беггров (1752—1818) гаиләсендә туган.
Белемен Петербург художестволар академиясендә алган, анда 1818 елдан 1821 елга кадәр Максим Воробьёвта укыган.
Укуын тәмамлагач Беггров башка рәссамнарның эшләрен ташка күчергән. “Санкт-Петербург һәм әйләнә-тирәләр” литографияләр тупланмасын чыгарган.
Киләсе елларда Кышкы сарайда эшләп императорлар Александр I һәм Николай I портретларын барлыкка китергән.
1832 елда Карл Беггров перспектив живопись академигы дәрәҗәсен казанган.
1875 елның 12 (24) февралендә Санкт-Петербургта үлгән. Смоленск лютеран зиратында күмелгән; кабере сакланып калмаган.

## Әсәрләре
* Пётр I-гә һәйкәл. Сенат мәйданы. Литография. 1824 ел
* Фонтанка (XIX гасырның беренче яртысы). Литография, 1825
* Авыл пейзажы (XIX гасырның беренче яртысы). Литография, 1825
* «Каспий һәм Кара диңгез арасында торучы халыклар» гравюралар сериясе
* Ф. Глинка портеры
* А. Востоков портреты
* Святитель һәм могъҗиза кылучы Митрофан Воронежский портреты

## Гаиләсе
Өч улы булган:
* Александр (1841—1914), живописец-маринист, акварелист, академик һәм Император художестволар Академиясенең шәрәфле әгъзасы
* Константин (1846—1912), подполковник
* Михаил (1848—1889)

К. П. Бегровның энесе — Иван Иван улы Беггров (1828—1888), Россиядә беренче типография буявы заводының нигезләүчесе.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 
* 
* 
*  — S. 37.

## Сылтамалар
* Профиль К. П. Беггрова на официальном сайте Российской академии художеств
* Энциклопедия живописи и графики. Карл Беггров
Төркем:Рәссамнар
Конфуций һәйкәле (Казан)

**Конфуций һәйкәле** () ― Татарстан башкаласы Казан шәһәрендә 2024 елның 8 октябрендә куелган, 23 октябрендә ачылган һәйкәл (статуя). Борынгы Кытай фәлсәфәчесе Конфуцийга  (б.э. к. 551–479 еллар) һәйкәл ачу БРИКСның XVI саммитына һәм Кытай белән Россия арасында дипломатик мөнәсәбәтләр урнаштыруның 75 еллыгына багышланган.

## Урыны
Һәйкәл Казанның үзәк өлешендә, Вахитов районы территориясендә, Ленин бакчасының көньяк өлешендә урнашкан  (*2018 елдан Ленин бакчасындагы баскыч төбәк әһәмиятендәге мәдәни мирас объекты булып тора*) югары террасасында урнашкан.

Конфуций һәйкәленә кадәр баскычның югары террасасында 1924―1977 елларда  эшләгән Ленин һәйкәле-бюсты, аннары  эшләгән Ленин сыны торган, аннан мәйданчык 47 ел буш торган.

## Тарих
Казанда Конфуций һәйкәлен кую карары турында 2024 елның сентябрендә билгеле булган. Скульптураны 2024 елның 8 октябрендә урнаштырганнар, шуннан соң аны шул ук елның 22-24 октябрендә Казанда узган XVI БРИКС  башланганчы тартма белән каплап тотканнар. Конфуций һәйкәлен ачу тантанасында БРИКС саммитының төп катнашучыларының берсе ― Кытай Халык Республикасы Рәисе Си Цзиньпин катнашыр дип көтелгән булган, әмма нәтиҗәдә Кытай вәкиллеге дәрәҗәсе тыйнаграк булып чыккан.

Ачылышта Кытай делегациясен Кытай Компартиясе Үзәк Комитетының пропаганда бүлеге мөдире урынбасары һәм Кытай Медиакорпорациясе (CMG) генераль директоры  җитәкләгән, Россия ягыннан төп шәхесләр РФ Цифрлы үсеш, элемтә һәм массакүләм коммуникацияләр министры урынбасары Бэлла Мухарбиевна Черкесова, Бөтенроссия дәүләт телерадиокомпаниясе (ВГТРК) генераль директоры  һәм КФУ ректоры Ленар Сафин булган.

## Тасвирлама

Конфуций һәйкәле куб формасындагы гранит постаментка урнаштырылган кытай фәлсәфәчесе статуясыннан гыйбарәт. Скульптура һәм постаментның гомуми биеклеге ― якынча 2,5 м .

Һәйкәлдәге Кытай фикер иясе милли киемнән, ике кулын кушырып, карашын Казан федераль университетының Н. И. Лобачевский исемендәге Фәнни китапханәсенә төбәп басып тора. Ул таштан (*вариант*: пластиктан) ясалган, ике метрдан артык биеклектә.

Постаментның алгы ягында рус һәм кытай телләрендә: «Конфуций, бөек Кытай фәлсәфәчесе, б.э. к. 551 ― 479 еллар» дип язылган такта урнаштырылган.

## Кайбер саннар
* Казандагы һәйкәл ― Россиядә, ачык һавада урнаштырылган скульптураларны гына исәпкә алганда, барлыкка килү вакыты буенча бишенче Конфуций һәйкәле. 
* 2007 елның апрелендә Кытайның Россия Федерациясендәге илчелеге белән бергә КФУ базасында Конфуций институты ачу турында килешүгә кул куелган. Максаты ― Кытай белән РФ арасында хезмәттәшлекне тагын да ныгыту.
* КФУда бүген Кытайдан килеп белем алучы студентлар байтак.  
* 2020 елның гыйнварында Кытайның Казандагы Генераль консулы бүләк иткән Конфуцийның зур булмаган интерьер статуясы КФУ каршындагы Конфуций институты диварларына куелган булган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Казан һәйкәлләре 
Төркем:2024 елда барлыкка килгәннәр
Төркем:Конфуций
Варфоломей Беранек

**Варфоломей (Бартоломней) Беранек**, **Елинек** буларак мәгълүм, (чех телендә: Bartoloměj Beránek; туу елы мәгълүм түгел — 1618) — Яңарыш чоры чех живописецы.
Варфоломей Беранек Петр Вок фон Розенберг хезмәтендә сарай яны рәссамы булган, аңа хезмәткә ул 1585 елда кергән, 1592 елдан 1610 елга кадәр ул Роземберг графларында Чески-Крумловта кальгада торган.
Бу егерме ике ел вакыт дәверендә Беранек күп Розенберг графлары портретларын, бизәкләрне барлыкка китергән, түгәрәк манараның һәм кальгага янәшә Градецта фрескаларны яңарткан. Крумлов император Рудольф II биләмәсенә күчкәч, рәссам пейзажлар ясый башлаган, мәсәлән, Крумлов манзараларын, Линц тирәләрен һ.б. һәм шулай ук географик карталар ясаган. Аның өйрәнчекләренең берсе Фома Тржебоховский булган.
Аның XVII гасыр картиналары хәзер Бехинеда күптән түгел төзекләндерелгән кальганы бизи.
## Сылтамалар
* Bartoloměj Beránek, zvaný Jelínek
Төркем:Рәссамнар
Уильям Бичи

Сэр **Генри Уильям Бичи** (инглиз телендә: Henry William Beechey; 1753 елның 12 декабре, Бёрфорд (Оксфорд графлыгы) — 28 января 1839 елның 28 январе) — Британия рәссам-портретисты. Король художестволар академиясе әгъзасы.
## Тәрҗемәи хәле

У. Бичиның әти-әнисе ул әле бик кечкенә чагында үлгән, шуңа күрә ул һәм аның ир һәм кыз туганнары абыйсы гаиләсендә тәрбияләнгән булган. Кечкенә чагыннан ук рәсем белән мавыккан һәм 1772 елда Король академик живопись мәктәбенә кабул ителгән булган.
Карьераның башыннан бирле У. Бичи зур булмаган портретлар иҗат итүдә махсуслашкан. 1782 һәм 1787 ел арасында Норвичта торган, анда шәһәрнең Изге Эндрю Залын бизәгән дүрт гражданның портретларын ясаган.
1793 елда Бөекбритания короле Георг III-нең (1738—1820) хатыны һәм королева Викториянең дәү әнисе королева Шарлоттаның сарай яны живописецы итеп билгеләнгән булган.
У. Бичи королева Шарлоттаның бөтен буена портретын ясаган, лорд дәрәҗәсе бүләк ителгән булган һәм рәсми рәвештә Англиянең беренче рәссамы итеп танылган булган.
Аның иң яхшы әсәре булып 5-енче һәм 10-ынчы драгун полкларын тикшереп карау вакытында король Георг III-нең җайдак портреты санала.
Ике мәртәбә өйләнгән булган; 21 бала атасы. Аның балалары арасында:
* Генри Уильям Бичи (1789—1862), британ Мисыр белгече, рәссам.
* Фредерик Уильям Бичи (1796—1856), британ сәяхәтчесе, котып өйрәнүчесе.
* Джордж Дункан Бичи (1798—1852), британ рәссамы.
* Ричард Бриджес Бичи (1808—1895), британ адмиралы һәм рәссам.

## Сылтамалар
* 
* 1911 Encyclopædia Britannica/Beechey, Sir William
Төркем:Рәссамнар
Юлиус де Блаас

**Юлиус де Блаас** яки **Юлиус фон Блаас** (итальян телендә: Julius de Blaas, немец телендә: Julius von Blaas; 1845 елның 22 августы, Альбано-Лациале — 1923 елның 2 августы, Бад-Халль) — австро-итальян рәссамы, педагог, Вена нәфис сәнгать академиясенең живопись профессоры.

## Тәрҗемәи хәле
Рим янында Альбано-Лациаледа туган. Аның әти-әнисе австриялеләр булган. Мәшһүр фон Блаас австрияле рәссамнар гаиләсе вәкиле. Гаилә башы мәшһүр живописец — Карл фон Блаас, Вена һәм Венеция нәфис сәнгать академияләре профессоры. Абыйсы рәссам Эжен де Блаас.
Әтисе җитәкчелегендә живопись осталыгын өйрәнгән. Соңрак Римда тора башлаган, анда Кампаньяда жанр сәхнәләрен ясаган.
Ю. Блаас Австрия император сарай янында портретист һәм Вена сәнгать Академиясе профессоры булган.
 
## Иҗаты
Юлиус де Блаас — мәшһүр рәссам-портретист. Аның яраткан темасы — җайдакларны һәм атларны сурәтләү. Рәт пейзаж һәм көнкүреш жанры картинасын барлыкка китергән. Күбесенчә австро-венгр аксөякләре, шул исәптән августейшая гаилә заказлары буенча иҗат иткән.
Белгечләр фикеренчә аның картиналарының техникасы әтисе һәм абыйсыныкына караганда берникадәр түбәнрәк булган.
Рәссам картиналары хәзер Вена, Линц һ.б. музейлары тупланмаларында.

Файл:Kaiser franz.jpg| Император Франц Иосиф I портреты
Файл:Julius von Blaas.jpg| Император Франц Иосиф I-нең җайдак портреты 
Файл:Julius von Blaas Stier im Stall.jpg|Абзарда үгез (1873).
Файл:Julius von Blaas Parforcejagd.jpg|Сунарда
Файл:Fürstliche Familie Fürstenberg beim Ausritt im Donauried 1906.jpg|Фюрстенберг кенәз гаиләсе. 1906


## Сылтамалар
* Юлиус де Блаас
Төркем:Рәссамнар
Эдуард де Бьеф

**Эдуард де Бьеф** (нидерланд телендә: Edouard De Bièfve; 1808—1881) — Бельгия живописецы. Европа тарихи романтизмының әйдәп баручы вәкилләренең берсе. Пруссия һәм Бавария король йортлары сарай яны рәссамы. Берлин, Дрезден, Мюнхен һәм Вена художество академияләре әгъзасы.
Эдуард де Бьеф Брюссельдә бай гаиләдә туган. Жозеф Паелинк (1828-1830) җитәкчелегендә Брюссель живопись һәм сынчылык Академиясендә укыган, 1831 елдан бирле укуын Парижда Поль Деларошта дәвам иткән. Еш француз сынчысы Давид д’Анже студиясенә зиярәт кылган.
Эдуард де Бьеф — тарихи һәм портрет жанры рәссамы. Пруссия һәм Бавария король йортлары әгъзалары портретлары галереясен барлыкка китергән.
Рәссам картиналары Брюссельда король нәфис сәнгать музейларында, Берлин Милли галереясендә һ.б.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* Europas konstnärer (1887). Édouard de Biefve.

## Галерея

Файл:Eduard de Biefve.jpg|Александра Данияле портреты
Файл:De Biefve Compromise of Dutch nobles 1849.jpg|1566 елда һолланд аксөякләре компромиссы. 1849


Төркем:Рәссамнар
Сайгаклар

**Сайгаклар** ( Saiga tatarica) — чын антилопалар гаиләсеннән партояклы имезүчеләр токымы. Плейстоцен (2 млн елдан 10 мең елга кадәр элек) алар төньяк Евразия далаларында һәм салкын саванналарда киң таралган булганнар. Көнбатышта Британ утрауларыннан көнчыгышта Канада төньяк-көнбатыш ягына кадәр яшәгәннәр. Хәзерге вакытта Урта һәм Үзәк Азия далаларында һәм ярымчүлләрендә берни популяциясе калган.

Ыруда бер сакланып калган һәм бер юкка чыккан төр бар:

* Сайгак (Saiga tatarica) — бүгенге көнгә кадәр ике астөрнең 5 изоляцияле популяциясе сакланып калган:

:: *С. tatarica tatarica* — Россия (Төньяк-Көнбатыш Каспий ярында) һәм Казакъстанда дүрт популяция;
:: *S. tatarica mongolica* — Монголия төньяк-көнбатышындагы бик аз санда;
:: *С. tatarica binagadensis* † — урта Плейстоцендә Әзербайҗанның коры ландшафтын яшәгән.

* Плейстоценовая сайга (*Saiga borealis*)  — борынгы, хәзер юкка чыккан төр, хәзерге сайганың бабасы. Плейстоцен чорында ул төньяк Евразиядә киң таралган. Мамонт фаунасы составына керә. Ике төрен аерып карыйлар:

:: *С. borealis borealis*- Көнчыгыш Себер һәм Аляска
:: *С. borealis prisca*- Европа, Урал һәм Көнбатыш Себер

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Baryshnikov G. and Tikhonov A. 1994. Notes on skulls of Pleistocene saiga of northern Eurasia. Historical Biology, Volume 8, Issue 1 — 4, pages 209—234. http://www.informaworld.com/smpp/content~db=all~content=a907599269
* Доктор ветеринарных наук П. Житенко. Мясо сайгака // журнал «Охота и охотничье хозяйство», № 5, 1974. стр.20-21
Төркем:Куыш мөгезлеләр
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Джеймс Дэвид Вэнс

**Джеймс Дэвид Вэнс** (; *[[1984 ел]]ның [[2 август]]ы, [[АКШ]], [[Оһайо (штат)|Огайо штаты]],  [[Мидлтаун (Огайо)| Мидлтаун]]*) ― америкалы эшмәкәр һәм республика фиркасеннән сәясәтче, АКШның 50нче вице-президенты (2025 елның 20 гыйнварыннан), Огайо штатыннан сенатор (2023―2025).

2024 елның 15 июлендә АКШ Президентлыгына кандидат Дональд Трамп Вэнсны 2024 елгы сайлауларда республика фиркасеннән вице-президентлыкка кандидат итеп сайлау турында игълан иткән. 2024 елның ноябрендә сайлауларда Трампның җиңүе нәтиҗәсендә Вэнс Ричард Никсон заманнарыннан бирле АКШның иң яшь вице-президенты була.

## Тәрҗемәи хәле
1984 елның 2 августында Огайо штатының Мидлтаун шәһәрендә туган. Яшь Джеймсны тәрбияләүдә әбисе ― оныгын яклау өчен наркотик сатучыларны куып җибәргән Бонни Блэнтон Вэнс зур роль уйнаган. 2003 елда мәктәпне тәмамлагач, Диңгез пехотасы корпусына хезмәт итәргә китә,  вакытында Корпуста җәмәгатьчелек белән элемтәләр белән шөгыльләнә, 2007 елда хезмәтен тәмамлый. 2009 елда Огайо штаты университетын тәмамлый, анда политология һәм фәлсәфә өйрәнә, 2013 елда Йель университетының хокук факультетын тәмамлый. Иллинойста Sidley Austin юридик фирмасында адвокат булып эшли, карьерасын  дәвам итә.

## Сәяси карьерасы

Сәяси карьерасы башында Вэнс Дональд Трампны тәнкыйтьләгән, 2016 елгы сайлаулар алдыннан ачыктан-ачык Трампны «идиот» дип атаган, шәхси тәртиптә – Адольф Гитлер белән чагыштырган, әмма соңыннан аның лояль тарафдарына әверелгән.

Республика партиясеннән сенаторлыкка сайлау буенча праймеризда Вэнс Дональд Трамп, Такер Карлсон һәм Питер Тильдән ярдәм алган. Праймеризда 32% тавыш җыйган. 2022 елның 8 ноябрендә Вэнс АКШ сенатына сайлауларда тәҗрибәле сәясәтче, Демократик фиркадән конгрессмен Тим Райанны җиңгән.

2024 елның 15 июлендә, Республика партиясенең Милли съезды алдыннан, Вэнс Дональд Трамп исеменнән АКШ вице-президенты вазыйфасына кандидат итеп игълан ителгән.

## Шәхси тормышы
2014 елда Вэнс Һиндстан мөһаҗирләре кызы Уша Чилукурига өйләнгән. Өч баласы: Эван (6 яшь), Вивек (4 яшь), Мирабель (2 яшь).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча сәясәтчеләр
Төркем:АКШ сәясәтчеләре
Төркем:АКШ сенаторлары
Төркем:АКШ вице-президентлары
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:АКШ республикачылары
Төркем:Огайо штаты университетын тәмамлаучылар
Төркем:Йель университетын тәмамлаучылар
Ирек Кадамов

**Ирек Кадамов**, Ирек Илгиз улы Кадамов (*Ирек Ильгизович Кадамов, [[1971 ел]]ның [[25 март]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Сарман районы]], [[Җәлил]]*) ― эчке хезмәт полковнигы, Россия Гадәттән тыш хәлләр министрлыгының Татарстан Республикасы буенча Баш идарәсе башлыгы (2024 елның 6 ноябреннән). Татарстан Республикасының Атказанган коткаручысы.

## Тәрҗемәи хәле
1971 елның 25 мартында Татарстан АССРның Сарман районы Җәлил бистәсендә туган.
1992 елда Вольск югары тыл хәрби училищесын, 2003 елда Казан дәүләт университетын, 2013 елда Россия Гадәттән тыш хәлләр министрлыгы Дәүләт янгынга каршы хезмәте академиясен, 2021 елда Казан милли тикшеренү техник университеты магистратурасын, шулай ук Россия Гадәттән тыш хәлләр министрлыгы Дәүләт янгынга каршы хезмәте академиясенең Үсеш институты Югары идарә академиясен тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
1992 елдан 2001 елга кадәр Россия Гадәттән тыш хәлләр министрлыгы хәрби частьләрендә командир вазыйфаларында хезмәт иткән.
 
2001 елда Чистайда Гражданнар оборонасы һәм гадәттән тыш хәлләр идарәсе башлыгы ― Татарстан Республикасы Гадәттән тыш хәлләр министрлыгы Гражданнар оборонасы башлыгы урынбасары итеп билгеләнгән. 

2004 елдан 2011 елга кадәр Россия Гадәттән тыш хәлләр министрлыгының Татарстан Республикасы буенча Баш идарәсенең Яр Чаллы идарәсе башлыгы булган.

2011 елдан 2015 елга кадәр Россия Гадәттән тыш хәлләр министрлыгының ТР буенча Баш идарәсе матди-техник тәэмин итү идарәсе башлыгы урынбасары булып хезмәт иткән.
 
2015 елдан ― Россия Гадәттән тыш хәлләр министрлыгының Татарстан Республикасы буенча Баш идарәсе башлыгының кризиска каршы идарә буенча урынбасары.

2019 елдан ― Россия Гадәттән тыш хәлләр министрлыгының Татарстан Республикасы буенча Баш идарәсе башлыгының беренче урынбасары.

2023 елның декабрендә Россия Гадәттән тыш хәлләр министрлыгының ТР буенча Баш идарәсе башлыгы вазыйфаларын вакытлыча башкаручы итеп билгеләнгән.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Татарстан Республикасының атказанган коткаручысы
* II дәрәҗә Ватан алдындагы хезмәтләр өчен ордены медале 
* I дәрәҗә Ватан алдындагы хезмәтләр өчен ордены медале  
* Россия Гадәттән тыш хәлләр министрлыгының ведомство медальләре

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Кадамов Ирек Ильгизович. Главное управление МЧС России по Республике Татарстан
* Ирек Кадамовны Татарстан Гадәттән тыш хәлләр министрлыгы башлыгы итеп билгеләделәр. Татар-информ, 7.11.2024

Төркем:Татарстанның атказанган коткаручылары
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Гамәлдәге Татарстан хөкүмәте әгъзалары
Төркем:II дәрәҗә «Ватан алдында казанышлар өчен» орденының медале белән бүләкләнгәннәр
Төркем:I дәрәҗә «Ватан алдында казанышлар өчен» орденының медале белән бүләкләнгәннәр