Тәваф

**Тәваф** () - хаҗ вакытында Кагъбә тирәли сәгать угына каршы юнәлештә әйләнү йоласы. Беренче тәваф Мәккәгә килеп җиткәч үк башкарыла.

## Тарихы

Дини мәдәниятләр телендә тафа - "әйләндереп алу", изге әйбер, таш, корбан китерү урыны һ.б. тирәсендә "йөгерү" яки "әйләнү" дигәнне аңлата. Изге әйбер тирәсендә әйләнеп чыгу йоласы борынгы гарәпләрнең дини йолаларында бик мөһим роль уйнаган. Шундый ук йолаларны фарсылар, һинд дине вәкилләре, буддистлар, римлылар һәм башка халыклар да башкарган. Икенче гыйбадәтханә чорында, Чатырлар бәйрәмен (*[[Суккот бәйрәме|Суккот]]*) үткәргәндә, исраиллеләр гыйбадәтханәдәге корбан китерү урынын беренче алты көндә берәр тапкыр, ә җиденчесендә җиде тапкыр әйләнеп чыкканнар  .

Исламга кадәрге чорда Кагъбәне хөрмәт иткән гарәпләр аның тирәли әйләнә торган булалар. Бу, мөгаен, хаҗның башка йолалары кебек үк, "Ибраһим тарафыннан кертелгән" борынгы традиция булырга мөмкин. Мөхәммәт пәйгамбәр Кагъбә тирәли әйләнү йоласын бетермәгән, ул хаҗның мәҗбүри өлешенә әйләнгән. 630нчы елда ул туган шәһәренә җиңү яулап керә һәм дөягә утырып тәваф кыла. Бу төр тәваф искәрмә булып кала һәм мөселман традицияләренә керми. Ибн Һишам сүзләренчә, үлеменә аз гына кала, "хушлашу хаҗы" вакытында ул тәваф өчен абруйлы кагыйдәләр урнаштыра. Иске мәҗүси гореф-гадәтләрнең кимендә берсен Пәйгамбәр катгый тыя - бу киемсез тәваф кылу  .

Тәваф - Хаҗның катгый мәҗбүри йоласы һәм шуңа күрә Исламда мөһим фактор. Хәлифәгә каршы булган Габдулла ибн әз-Зүбәйр идарә иткән чорда Мәккәгә хаҗ кылу проблемалы булып китә, шуңа күрә Өмәви хәлифе Габдел-Мәлик Иерусалимдагы Кыя гөмбәзе мәчете тирәли тәвафның Кәгъбә тирәли тәваф белән бер үк әһәмияткә ия булачагын игълан итә. Әгәр дә мондый яңалык чыннан да булган булса, ул тиздән үзенең сәбәбе белән бергә юкка чыгар иде, чөнки ортодоксаль исламда Кәгъбә тирәсендәге тәвафтан башка теләсә нинди тәваф мәгънәсез.

Хәсән ибн Гали әл-Гуҗәйми әл-Макки сүзләре буенча (1702 елда үлгән), бәдәвиләр бабалары каберләре тирәсендә генә түгел, ә Таифтагы Пәйгамбәрнең сәхабәсе Ибне Габбас кабере тирәсендә дә тәваф кылырга тырышканнар  .

## Башкару тәртибе
Мөселман тәвафының үзенчәлекле үзенчәлеге шунда ки, ул җиде тапкыр рәттән, беренче өчесе тизрәк темпта башкарыла. Тәваф Кагъбә тәваф кылучының сул ягында булырлык итеп Кара таш почмагында башлана һәм тәмамлана. Тәваф вакытында мөэминнәр Кара ташка кагылырга тырышалар (*тәкбил, истиләм*). Әл-Хатим дивары янында мөэминнәр диварның тышкы ягы буйлап йөгерәләр, чөнки дивар белән Кагъбә арасындагы урын аның эчке территориясе дип санала  .

Тәвафның өч төре бар:

* *тәваф әл-тахия* яки *әл-кудум* - "сәламләү әйләнүе" яки "килү";
* *тәваф әл-ифада*, яки *тәваф әл-хаҗ -* хаҗ вакытындагы төп тәваф;
* *тәваф әл-Вада* - "китү тәвафы", күпчелек ислам теологлары фикеренчә, ул барлык хаҗилар өчен дә мәҗбүри, күрем яки бала тапканнан соң кан китү очракларында булган хатын-кызлардан кала  .

Кәгъбәне җиде кат әйләнеп чыкканнан соң, хаҗилар "Ибраһим" тактасына (*мәкаме Ибраһим*) баралар һәм анда Коръәннең ике сүрәсен - 109 нчы ("Кәферләр") һәм 112 нче ("Пакьләнү") укыйлар.

Хәдисләр буенча, фәрештәләр Бәйт әл-Мамур тирәсендә тәваф кылалар. .

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
* 
* W. Robertson Smith, *Lectures on the religion of the Semites*, London 1889, 321.
* Scheftelowitz, in MGWF, lxv (1921), 118 ff.
* Wellhausen, *Reste arab. Heidentums* 2, 67, 74, 141.
* C. Snouck Hurgronje, *Het mekkaansche Feest*, 108.
* Juynboll, *Handbuch des islamischen Gesetzes*, Leiden 1910, 148, 150, 156-7.
* Azraḳī, ed. Wüstenfeld, in *Die Chroniken der Stadt Mekka*, i, passim.
* Wensinck, *Handbook of early Muhammadan tradition*, 227-8.
* M. Gaudefroy-Demombynes, *Le pélerinage à la Mekke. Étude d’histoire religieuse*, Paris 1923, 205 ff.
* G.E. von Grunebaum, *Muhammadan festivals*, New York 1951, 29-31 and index.
Төркем:Ислам терминнары
Төркем:Ислам