open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Juan N’Tyamba

**Juan N’Tyamba**, Juan Baptişta N’Tyamba (; *[[1968 yıl|1968 yılnıñ]] [[20 mart|20 martı]], [[Angola]],* *[[Lubango]]*) — urta häm ozın distansiälärgä yögerüdä maxsuslaşqan Angola ciñel atletı, marafonçı. Altı  qatnaşuçı.

## Karyerası
Olimpiadada yegerme yäşendä Seuldağı uyınnarda debüt yasağan, anda ul açılış tantanasında Angola cıyılmasınıñ bayraq yörtüçese bulğan.  genä çığış yasağan, anda berençe raundtan soñ köräştän töşep qalğan, üz yögerüwendä altınçı urınnı alğan.

Dürt yıldan soñ, Barselonadağı uyınnarda N’Tyamba  yögerülärdä qatnaşqan. İke tördä dä ul yarışlarnıñ berençe raundınnan soñ tuqtağan. 1996 yılğı Olimpiadada  distansiädä genä çığış yasağan, anda yögerüdä unberdän tuğızınçı urın alğan häm köräşne tuqtatqan.

Alğa taba Juan stayer häm marafon yögereşenä kvalifikatsiäsen üzgärtü qararın qabul itkän.  häm  dönya çempionatlarında ul 10 000 metr distansiädä çığış yasağan, ikençe unlıqta urınnar alğan. Sidneydağı Olimpiadada  qatnaşqan, anı ul 17-nçe urın belän tämamlıy alğan.

2004 yılda  53-nçe urınnı alğan, ä Beyciñ uyınnarı qısalarında uzğan  finişqa kilä almağan.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* Joao Baptista N'TYAMBA. Profile. World Athletics
* João N'Tyamba Bio, Stats, and Results. Olympics at Sports-Reference.com
* Olympedia — João N'Tyamba

Төркем:20 март көнне туганнар
Төркем:1968 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Анголада туганнар
Төркем:Марафончылар
Төркем:Ангола җиңел атлетлары
Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Төркем:Җиңел атлетика осталары
Марат Рамазанов

**Марат Рамазанов** - физика-математика фәннәре докторы, профессор, БАССРның атказанган фән иясе.

Марат Давыт улы Рамазанов Уфада 1939 елның 28 апрелендә туа. 1961 елда Мәскәү университетын тәмамлый, Башкортстан Фәннәр академиясендә эшли, Башкортстан дәүләт университетында дифференциаль тигезләмә кафедарасын җитәкли, аннары, 2021 елга кадәр Уфа фәнни үзәгендә математика институтында эшли.

1989 елның 14 гыйнварында Уфада Татар иҗтимагый үзәге төзелгәч, ул шушы үзәкнең беренче рәисе булып сайланды.  1989 елдан 1991 ел башына кадәр оешманы Марат Рамазанов җитәкләде.

Галим татар теле, дәүләтчелеге өчен көрәште. Ул татар теленең дәүләт статусы турында мәсьәләсен даими күтәреп торучы җәмәгать эшлеклесе булды.

Галим татарларны Русияне төзүче милләт дип атап килде. Татар теленә илдә икенче дәүләт теле бирү кирәклеге турында сөйләде.

Ул Казанда Хәтер көненә ел саен килде, Уфа татарлары исеменнән чыгыш ясады.

## Сылтамалар
* Азатлык радиосы

Төркем:Башкортстан татарлары
Төркем:Физика-математика фәннәре докторлары
Габулла Тукай һәйкәле (Әлмәт, 1967)

**Габдулла Тукай һәйкәле** () ― Татарстанның Әлмәт шәһәрендә 1967 елда ачылган, шагыйрнең бюсты урнаштырылган архитектура-скульптура комплексы. Бюст авторы ― Садри Ахун (1903―1990), комплекс авторы ― скульптор И. А. Новоселов (Казан).

## Урыны
Әлмәттә Габдулла Тукай һәм Ризаэтдин Фәхретдин проспектлары арасындагы скверда, «Восход» кинотеатры (соңыннан ул «Татарстан» дип үзгәртелә) янындагы мәйданда урнашкан, Ленин урамы ягына карап тора. 

## Тарих
1967 елда Әлмәттә (1953 елдан шәһәр) бөек татар шагыйре Габдулла Тукай (1886―1913) хөрмәтенә һәйкәл куела. Бюстның авторы Садри Ахун аны бронзадан ясаган. Бу һәйкәл ― Тукайның тууына 80 ел тулу уңаеннан Әлмәт шәһәренә Татарстан АССР Язучылар берлеге бүләге .

Һәйкәлне ачуга багышланган тантаналы митингта КПССның Әлмәт шәһәр комитеты беренче секретаре Владимир Ермаков, 1нче урта мәктәп директоры Мирза Таһиров (1909―1976), Әлмәт татар театрының 1966―1969 елларда баш режиссеры Сабир Өметбаев (1908―1992), язучылар Гамил Афзал (1921―2003) һәм Әдип Маликов (1921―2009) катнашкан. 

2013 елда Әлмәт шәһәренең 60 еллыгы уңаеннан капиталь ремонт һәм шәһәр һәйкәлләрен торгызу өчен акча җыю өчен телемарафон үткәрелә. Үзгәртеп корулар Тукай бюстына да кагыла. 2014 елда Габдулла Тукай һәйкәле рәссам Р. Р. Курамшин эскизы буенча, заманча композит материаллар кулланып, реконструкцияләнә. Яңа дизайн чишелешендә күреп була торган вертикаль уклы арка һәм югары күтәрелгән, шагыйрь цитатасы булган горизонталь истәлек тактасы әлеге һәйкәлне әйләнә-тирә киңлеккә гармонияле рәвештә тоташтыра.
## Тасвирлама

Бронзадан коелган бюст тимер-бетоннан эшләнгән (соңыннан мәрмәр плитә белән капланган)  урнаштырылган. Бюст шагыйрьнең портрет охшашлыгын күрсәтә. Шагыйрьнең күз карашы еракка төбәлгән, ачык йөзе илһамлы фикер белән балкыган.

Композиция классик стильдә эшләнгән. Комплекста ак штукатурка белән бизәлгән, ачылган китап формасында декоратив такта дивар корылган. Аның сул ягы уксыман áрка формасында тирәнәйтелгән  белән, икенче ягы шагыйрьнең татар халкының бөеклеге турында әйткән сүзләре белән бизәлгән:

Татарларның бөеклеге, даны
Сигез кат күкләргә китсен;
Мәңге, һәрвакыт бу милләтне
Ходаем бәхетле итсен.

Композиция татар орнаментын кулланып һәм архитектура детальләренең ак фонында алтын төс белән аерылып торган бердәм стильдә эшләнгән.

Биредә ел саен Г. Тукайның туган көнендә (26 апрель) шигърият бәйрәмнәре уздырыла. Бюст урнаштырылган мәйданчыкны һәрвакыт тәртиптә тоталар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* *[[Гүзәл Вәлиева-Сөләйманова|Г. Ф. Валеева-Сулейманова]]*. Тукаю Габдулле памятник.  Альметьевская энциклопедия 

Төркем:Татарстан һәйкәлләре
Төркем:Тукайга һәйкәлләр
Төркем:1967 елда барлыкка килгәннәр
Төркем:Әлмәт биналары һәм корылмалары
Габулла Тукай һәйкәле (Яңа бистә, Тукай районы)

**Габдулла Тукай һәйкәле** () ― Татарстанда Тукай районындагы Яңа бистәдә 2022 елның 23 августында бөек татар шагыйре Габдулла Тукайга (1886―1913) куелган һәйкәл. 

## Тарих
 
1976 елдан (46 ел) шагыйрь исемен йөрткән районда бөек татар шагыйренә куелган икенче һәйкәл. (беренчесе (бюст) районның Иске Дөреш авылында урнашкан, элекке Тукай исемендәге колхоз көче белән салынган ).
 
Тукай районындагы Яңа бистәдә татар шагыйре Габдулла Тукайга һәйкәл өчен җирле Мәдәният йорты янында урын билгеләнгән. Тукайлылар бу урынны тәкъдим ителгән алты варианттан сайлап алган.

Федераль һәм республика программалары катнашында бистә Мәдәният йортына капиталь ремонт ясалган, яңа җиһазлар урнаштырылган. 

Иҗтимагый киңлекләрне үстерү республика программасы кысаларында, 2022 елга Татарстан Республикасы территориясендә заманча шәһәр мохитен булдыру чараларын гамәлгә ашыру максатында, Яңа бистәнең мәдәният йорты яны территориясендә Габдулла Тукай исемендәге парк төзелгән. Финанслау республика бюджеты хисабына башкарылган. Паркның гомуми мәйданы 6 445 кв. м тәшкил итә.

Парк белән бергә бу урын җирле халык өчен ял итү зонасы була, ул яшелләндерелә, шулай ук биредә балалар һәм өлкәннәр өчен мәйданчыклар булдырыла.

2023 елның 23 августында узган тантаналы чарада ТР Дәүләт Советы Рәисе урынбасары Марат Әхмәтов, Тукай районы башлыгы (2018―2024) Фаил Камаев, Бөтендөнья татар конгрессының Чаллы бүлеге рәисе Факил Сафин, язучы Лилия Гыйбадуллина һәм киң җәмәгатьчелек катнашкан. 

Авторы ― скульптор Халит Хәмит улы Мингалиев.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*   В Тукаевском районе РТ открыли первый памятник Тукаю. Тукаевский муниципальный район, 24.08.2022

Төркем:Тукай районы һәйкәлләре
Төркем:Тукайга һәйкәлләр
Төркем:2022 елда барлыкка килгәннәр
Төркем:Тукай районы биналары һәм корылмалары
Татарларның Себердән Коньяга гамь тулы хиҗрәте (китап)

**«Татарларның Себердән Коньяга гамь тулы хиҗрәте»** (, ) ― Төркиянең Кече Азия (Анатолия) бүлгесе Конья иле Бөгрүделик авылы турында Рәхмәтулла Куртаран язган китап, тарихи, мәдәни басма. Төрек телендә дөнья күргән. Рәхмәтуллаһ Куртаран (Rahmetullah Kurtaran) ― әлеге авылда яшәүче активист китапны Төркия галимнәре белән бергәләп чыгарган.

## Тарих
Китапта Бөгрүделик авылының (Böğrüdelik Köyü) үткәне һәм бүгенгесе, бер гасыр эчендә ничек үзгәргәне, югалган-юкка чыккан милли йолалар һәм сакланган кайбер гореф-гадәтләр турында укырга мөмкин.
 
Китапны Конья шәһәре муниципалитеты Konya Kültür A.Ş. ширкәте нәшер иткән. Себер татарларының тарихын, мәдәниятен һәм социаль тормышын яктырткан басма чыгару проектының консультанты ― профессор, доктор Җанәр Арабачы (Caner Arabaçı), басманың мөхәррире ― доцент, доктор Мәхмәт Гүк (Mehmet Gök).

## Эчтәлек
Китап өч бүлектән тора: 
* «Себердән Анадолуга хиҗрәт хатирәләре»,  
* «Себердән Анадолуга ташылган мәдәният»,  
* «Себердән Бөгрүдәлик хиҗрәтенә бәйле сөйләшүләр». 
Китапта себер татарлары бәетләре, авылда кулланылган мәкальләр, себер татарлары сүзлеге, тарихи фотолар, документлар урын алган. Татар халык иҗаты үрнәкләре төрекчәгә тәрҗемә белән бирелгән. 

Китапның кереш битендә Конья шәһәре мэры, Kültür A.Ş. ширкәте җитәкчесе Угур Ибраһим Алтайның сүзләре урын алган:

Татар мәдәниятенең детальләрен һәм һиҗрәтнең рәхимсез шартларын хис итеп укырлык хезмәтне сезгә җиткерүебезгә шатбыз. Тарихның бер бүлеген яктырткан китапта, бигрәк тә Коньяның кунакчыллыгын һәм татарларның аңлатып бетерә алмаслык көчен күрерсез. Китапны чыгаруда хезмәт куйган һәр кешегә рәхмәтемне җиткерәм

Патша Россиясе чорында Себернең Омск өлкәсендә яшәгән 100 татар гаиләсе, 1908 елда Истанбулга эмиграциягә күчеп килгәннән соң, аларны Коньяга җибәргәннәр. Башта кырымтатар авылларына юллаганнар, әмма анда күнмәгәннәр. 20ләп кешене Акшәһәргә, 30лабын Коньяга җибәргәннәр. Күчеп килгән татарлар сәүдәгәрлек белән шөгыльләнгән, аларга үзләренә аерым җир кирәк булган. Алар хәзерге Бөгрүделик авылы җирен ошаткан, чөнки авыл уртасыннан чишмә чыккан. Монда алар атларына су эчерткән, җим әзерләгән, үзләре ял иткән. Аннары хакимият татарларга биредә йорт салып биргән. Акшәһәргә җибәрелгән татарлар да кире авылга кайткан.

Бөгрүдәлик авылы халкы Себер татарларыннан тора. Авылда Себер татар һәм Истанбул төрек телләрендә сөйләшәләр.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Sibirya'dan Konya'ya Tatarların Gam Yüklü Hicreti (онлайн укырга мөмкин)
* «Ты одной своей песней задел мне душу, я уже два часа плачу. Ты пиши обо всем». milliard.tatar, 14.08.2024.
* *Зилә Мөбәрәкшина*.  Төркиядә себер татарлары нигез салган Бөгрүдәлик авылы турында китап чыкты. Татар-информ, 14.08.2024.

Төркем:Әлифба буенча китаплар
Төркем:2024 ел китаплары
Төркем:Төрекчә китаплар
Акбур чоры

**Акбур чоры** (, , ) — 79 миллион ел дәвам иткән геологик чор (145 миллион ел элек 66 мең ел элек). Ул Мезозой чорының соңгы өлешен күрсәтә, һәм экологик вакыт масштабында Юра периоды артыннан бара, аннан соңгы чоры Палеоген. Бу Фанерозой эонының иң озын чоры. Акбур чоры бетүе шулай ук ​​күп уңышлы төрләрнең, шул исәптән күп умырткасыз хайваннарның, зур диңгез сөйрәлүчеләренең һәм кош булмаган динозаврларның юкка чыгуына китерә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Геологик чорлар
Төркем:Геология
Төркем:Геохронология
Сироҗиддин Рауф

**Сироҗиддин Рауф** (, , *[[1967 ел]]ның [[26 июнь|26 июне]], [[СССР]], [[Үзбәкстан ССР]], [[Кашкадәрья өлкәсе]], [[Каршы (шәһәр)|Каршы]]*) ― үзбәк шагыйре, публицист, Үзбәкстан Язучылар берлеге әгъзасы. «Sharq yulduzi» (Шәрык йолдызы) һәм «Звезда Востока» журналларының баш мөхәррире, сигез китап авторы.

## Тәрҗемәи хәле
1967 елның 26 июнендә Үзбәкстан ССР Кашкадәрья өлкәсе (вилаяте) Каршы шәһәрендә туган. 1992 елда Ташкент дәүләт университетының (хәзерге ) журналистика факультетын, 2002 елда Ташкент дәүләт юридик институтын (2013 елдан ) тәмамлаган.  

Хезмәт юлын 1984 елда «Кашкадарья» өлкә газетасында башлаган, «Туркистоон», «Биржа», «Жамият», «Хәят вә канун» газета-журналларында бүлек мөдире, баш мөхәррир һәм Үзбәкстан Язучылар берлегендә җаваплы сәркатип булып эшләгән. 2015 елдан «Sharq yulduzi» һәм «Звезда Востока» журналларының берләштерелгән мөхәрриятенең баш мөхәррире.

Лирик шагыйрь Сироҗиддин Рауф сигез китап авторы:
* «Йиғлаётган ой» (1994), 
* «Кўк гумбаз» (2001)
* Siz menga keraksiz
* Galati musobaqa (2015, балаларга багышланган) һ.б.

Рус шагыйрьләре Иван Бунинның һәм  шигырьләрен үзбәк теленә тәрҗемә иткән.

Казанда нәшер ителүче «Безнең мирас» журналының   2024 елның август санында Сироҗиддин Рауфның Ләбиб Лерон тәрҗемәсендә дүртьюллыклары басылган:
 
Хикмәтле сүзләрем дүрт юлга сыядыр,
Шөбһәсез, әйткәнем җанымда туадыр.
Дүрт юлга тезгәнем ― аңлаган инсанга ―
Гөлләрдән түгелгән нәфис сүз буладыр.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2002 ― Shuhrat (Шөһрәт) медале

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
 
* Sirojiddin Rauf ijodi
* Sirojiddin Rauf hayoti, faoliyati, asarlari, tarjimalari, mukofotlari. baxtiyor.uz

Төркем:Үзбәкстан юристлары
Төркем:Үзбәкстан шагыйрьләре 
Төркем:Үзбәк телле язучылар
Төркем:Үзбәк шагыйрьләре
Төркем:Мөхәррирләр
Төркем:Ташкәнт Урта Азия университетын тәмамлаучылар
Төркем:«Шөһрәт» үзбәк медале белән бүләкләнүчеләр
Uambo

**Uambo** (; elek **Nova-Lijboa** () dip atalğan) — Angola şähäre,  provinsiäseneñ administrativ üzäge.

Xalıq — şähärdä 595 304 häm Uambo munitsipalitetında 713 134 keşe (2014 yılğı canisäp). Uamboğa Albano Maçado aeroportı (elekkege Nova-Lijboa aeroportı) xezmät kürsätä.

## Geografiä
 könyaq-könçığışqa taba 600&nbsp;km yıraqlıqta,  tawı (2619 m) yanında urnaşqan. Diñgez däräcäse östendä bieklege — 1721 m.

## Tarix
Şähär urınında elek-elektän keçeräk ber toraq punkt bulğan. Räsmi räweştä şähärgä 1912 yılnıñ 8 avgustında nigez salınğan. 1928 yılda şähär iseme Nova-Lijboağa üzgärtelgän. 1940-yıllar axırında Angolanıñ administrativ üzägen Luandadan Nova-Lijboağa küçerü turında iğlan itelgän, läkin küçerü buyınça bernindi ğämällär dä eşlänmägän, häm üzäk Luandada qalğan. 1975 yılda Angola bäysezlek alğaç, şähärgä elekkege iseme — Uambo qaytarılğan (1977 yıl).  yıllarında şähär  fetnä xäräkäteneñ teräk punktı häm ber waqıt anıñ citäkçese  ştab-fatirı bulğan. Biredä  başqalası deklaratsiälängän. 1993 yılda Uambo  barışında bik köçle cimerelügä duçar bulğan.

## Klimat

## Şäxeslär

*  — Angola yazuçısı häm jurnalistı.

## İskärmälär

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Ангола шәһәрләре
Хәмидреза Горбани

**Хәмидреза Горбани** (, , 30.07.1991, Исфахан, ) — фарсы телле җырчы, җыр авторы һәм композитор.

## Карьерасы
Рәсми карьерасын 2017 елда башлый.

Хезмәттәшлек иткән Европа һәм Америка җырчылары һәм музыкантлары арасында Сара Ребекка, , Шей Уотсон һ.б. керә. Иранда заманча дөнья музыкасын популярлаштыручыларның берсе дип санала.

## Дискография
### Студия альбомнары
* *Songs Of Hope And Peace* (2021)
* *Love Is Enough* (2021)
* *Life Goes On* (2022)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Рәсми альбомнар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча музыкантлар
Төркем:Әлифба буенча җырчылар
Төркем:Әлифба буенча композиторлар
Төркем:Фарсы телле җырчылар
Төркем:Иран җырчылары
Төркем:Иран композиторлары
Төркем:Җыр композиторлары
Батырша восстаниесе. 1755 ел (китап)

**Батырша восстаниесе. 1755 ел** - Фәйзелхак Ислаевның Татарстан китап нәшриятында 2005 елда басылган китабы. Бу монография 1755 елда булган халык күтәрелеше - Батырша востаниесенә багышлана.  Китапның тиражы 2000 д.
## Эчтәлек
* Кереш
* Идел-Урал төбәкләрендә мөселманнарны христианлаштыру сәясәте
** Русия империясендә 1552-1740 елларда дини сәясәт
** Афәт: мөселманнарны 1741-1755 елларда күпләп чукындыру
** Данлыклы миссионерлар
** Башкортстанда дини һәм социаль-икътисади изүнең көчәюе
** 1743-1754 елларда христианлаштыруга каршы көрәш
* Мулла Батырша  восстаниесе: максатлары һәм нәтиҗәләре
** Батыршаның тәрҗемәи хәле
** Батырша - восстаниенең идеологы һәм оештыручысы
** Бөрҗән вулысындагы восстание (май ае)
** Ногай юлындагы восстание (август-октябрь айлары)
** Гәйнә вулысындагы чуалышлар
* Восстаниенең җиңелүе һәм анда катнашучыларның язмышы
** Восстаниенең җиңелүе һәм әһәмияте
** Казакълар арасындагы качаклар: язмыштан узмыш юктыр
** Батыршаның аркадашлары
** Императрицага хат
** Санкт-Петербургтагы тикшерү
* Йомгаклау сүзе урынына: дини түземсезлектән толерантлык өчен көрәш
* Файдалынган әдәбият исемлеге

## Сылтамалар

Төркем:2005 ел китаплары
Төркем:Татарча китаплар
Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Н. К. Крупская исемендәге Әстерхан өлкә фәнни китапханәсе

**Н. К. Крупская исемендәге Әстерхан өлкә фәнни китапханәсе** () — иҗтимагый һәм мәдәни эшлеклесе, Россия инкыйлабчысы Надежда Константин кызы Крупская хөрмәтенә аталган Әстерхан өлкәсендә иң эре фәнни китапханә.
## Китапханә тарихы
Эчке эшләр Министры А. А. Закревский тарафыннан 1830 елның 5 июлендә язылган Россия көньягында чыккан ваба эпидемиясенә күрә кинәт үлемгә күрә губернатор А. С. Осипов кулына эләкмәгән булган “Губерна шәһәрләрендә уку өчен җәмәгать китапханәләре учреждениесе” циркуляры Әстерханга җибәрелгән булган. Губернатор постына вице-губернатор А. П. Гевлич керешкән, аны соңыннан В. Г. Пяткин алыштырган, әмма аларның берсе дә 1832 елдан алып 1834 елга кадәр циркулярны башкаруга китерә алмаган.
1838 елда губернатор И. С. Тимирязев һәм шулай ук сәүдәгәрләр һәм бай шәһәр яшәүчеләре яклавында Түбән Идел буенда беренче җәмәгать китапханәләрнең берсе барлыкка китерелгән булган. Барлыкка китерү мизгеленә китап фонды якынча алты мең экземпляр булган, язылып укучылар саны 46 кеше булган. Беренче ел дәвамында китапханәгә 1880 кеше килгән .
1868 елда китапханәгә Бөек кенәз Алексей Александр улы килгән, шуннан соң ул “Бөек кенәз Алексей Александр улының Августейший яклавында торган Әстерхан җәмәгать китапханәсе” атамасын алган.
1871 елга кадәр Әстерхан җәмәгать китапханәсе губернаторлар һәм Китапханә Комитетлары карамагында булган.
Китапханә бинасы 1893 ел ахырына кадәр Плац-Парад мәйданында булган, соңыннан Екатерининская (Мәскәү) урамына күчерелгән булган, ә 1911 елда китапханә шул ук урамда төзелгән шәһәр учреждениеләре Йортына күчкән. 1928 елда китапханәне тышкы сәүдә өчен Рус банкы бинасына күчергәннәр, ул әле дә шунда. Шәрыкъ стилендә төзелгән бинаның проектын Петербург архитекторы Петр Иван улы Балинский эшләгән.
1934 елда китапханәгә Н. К. Крупская исеме бирелгән булган. Әстерхан өлкәсе корылышы мизгеленә (1943) китапханә өлкә китапханәсенә үзгәртелгән булган, ә 1965 елда фәнни статусына ия булган.


AONB im Krupskoi 08.jpg|Китапханәнең уку залы
AONB im Krupskoi 09.jpg|Китапханә басмалары


## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 
* Коленко Л. В., Зильберборд А. Л., Зільберборд А. Л. Патентный фонд областной библиотеки—наиболее достоверная информация, используемая при защите интеллектуальной собственности — 2005.
* [Бигалиева А. Г., Киселева Ю. А. НОВАЯ БИБЛИОТЕКА (НА ПРИМЕРЕ АСТРАХАНСКОЙ ОБЛАСТНОЙ НАУЧНОЙ БИБЛИОТЕКИ ИМ. НК КРУПСКОЙ) //МОЛОДОЙ ИССЛЕДОВАТЕЛЬ: ВЫЗОВЫ И ПЕРСПЕКТИВЫ. — 2017. — С. 14.](https://www.internauka.org/archive2/moluch/25(50).pdf#page=15)
* Бигалиева А. Г., Киселева Ю. А. ОТ КНИЖНОГО ЗНАКА-К БИБЛИОТЕКЕ (НА ПРИМЕРЕ БИБЛИОТЕКИ СОЮЗА СОВЕТСКИХ И ТОРГОВЫХ СЛУЖАЩИХ В АСТРАХАНИ) //Международный научно-исследовательский журнал. — 2018. — №. 1-3. — С. 33-35.

## Сылтамалар
* Официальный сайт Астраханской областной научной библиотеки

Төркем:Китапханәләр
Кытай Җөмһүрияте милли гимны

Утрауның дәүләт гимны Тайваньның үзендә “Халыкның өч принцибы” (**三民主義**) дип атала. Бу принциплар Сунь Ятсен тарафыннан 1924 елда игълан ителгән булган: **Миллилек**, **Халык хакимияте** һәм **Халыкның мул тормышы**. Хәзер әлеге атама халыкара мәйданда кулланылмый, музыкаль символны **“Кытай Җөмһүрияте милли гимны”** дип кенә йөртәләр. Ул Кытай Җөмһүрияте байрагы күтәрелгәндә яки төшерелгәндә дәүләт гимныннан соң башкарыла. Әйтик, иртә белән мәктәпләрдә дәресләр башланыр алдыннан. Элегрәк ул “Тайпей Кытае” дип аталган такым Олимпия уеннарында беренче алтын медален яулап алгач та кулланылган иде.

Башта бу җыр текстында "...кыю булыйк, затлы булыйк, илебезне саклап калыйк" дигән юллар да бар иде. Хәзер алар төшеп калды.

**三民主義**

三民主義，吾黨所宗，

以建民國，以進大同。

咨爾多士，為民前鋒；

夙夜匪懈，主義是從。

矢勤矢勇，必信必忠；

一心一德，貫徹始終。

**Тайвань диалектындагы транскрипциясе:**

**Sān’mín’ chǔyì**

Sān’mín’ chǔyì, wú dǎng sǒ chūng,

Yǐ jiàn Mín’guó, yǐ jìn Dàtóng.

Zī ě duō shì, wèi mín qiánfēng;

Sù yè fěi xiè, Zhǔyì shì cóng.

Shǐ qín shǐ yǒng, bì xìn bì chōng;

Yì xīn yì dé, guànchè shǐ chōng.

**Путунһуа транскрипциясе:**

Sānmín zhǔyì, wú dǎng suǒ zōng,

Yǐ jiàn mínguó, yǐ jìn dàtóng.

Zī ěr duō shì, wèimín qiánfēng;

Sùyè fěi xiè, zhǔyì shì cóng.

Shǐ qín shǐ yǒng, bì xìn bì zhōng;

Yīxīn yī dé, guànchè shǐzhōng.

**Тәрҗемәсе:**

San’min’ çui – bezneñ teräk:

İrekle ildä – xörriät.

Härbarçabız – yaqın tuğan,

Qaharmannar iñen quyğan.

Ber fikerdä, ber teläktä,

Urtaq maqsat – här yöräktä.

Төркем:Илләр буенча гимннар
Төркем:Кытай
Sharq yulduzi (журнал)

**«Sharq yulduzi»**, Шарқ юлдузи (, ) ― үзбәк телендә нәшер ителүче әдәби-сәнгать, фәнни, иҗтимагый-сәяси журнал. 1932 елда нигезләнгән, аны бастыру ешлыгы үзгәреп торган: ай саен да, квартал саен бер сан да чыккалаган. Гамәлгә куючысы ― Үзбәкстан Язучылар берлеге. Ташкентта елына 4 тапкыр чыга.

«Sharq yulduzi» шулай ук 1990 елның мартыннан 1992 елның февраленә кадәр Алоуддин Мансурның Коръәннең үзбәк теленә беренче тулы тәрҗемәсен бастыруы, 1992 елда 8/9 чыгарылышында Коръәннең тулы тәрҗемәсе тәкъдим ителүе белән дә билгеле.

## Тарих
Башта ул «Ўзбекистон шўро адабиёти» (Үзбәкстан совет әдәбияты, 1932 елның июнь-июле), «Совет адабиёти» (Совет әдәбияты, 1935 елның гыйнвары), «Ўзбекистон адабиёти ва санъати» (Үзбәкстан әдәбияты һәм сәнгате, 1935 елның июле) исемнәре белән нәшер ителә. Басма Икенче бөтендөнья сугышы елларында вакытлыча туктатыла. 1946 елдан ул хәзерге исеме («Шарқ юлдузи») белән басыла башлый

Аның битләрендә Үзбәкстан һәм чит ил язучыларының әдәби әсәрләре басыла. Шулай ук әдәбият һәм сәнгатьнең мөһим юнәлешләренә багышланган әдәби-тәнкыйди, публицистик мәкаләләр басыла.

Совет чорында еш кына үзенең әдәби йөзен үзгәртеп тора, озак вакыт битләрен «социалистик реализм»га бирә.

1940―1950 елларда журнал тарихы традицион рәвештә «җитештерү» һәм «колхоз» темаларына язылган әсәрләр белән баетыла.

Үзбәк язучыларыннан Гафур Голәмнең «Шум бола» (Шаян бала) кыйссасы, Муса Ташмухаммедов – Айбекның «Navoiy» (Нәвои) романы, Абдулла Каһһар, Максуд Шәехзадә, Миртемир Турсунов, Зөлфия һәм башкаларның әсәрләре башлап «Шарқ юлдузи» журналында басылган.

Төрле елларда журналның мөхәррире булып Муса Ташмухаммедов – Айбек, Вохид Зохидов, Уйгун, Әсгать Мохтар, Гулом Хабибуллаев, Мирмухсин Мирсаидов, Уткир Хашимов, Мухтар Оманов эшләгән. Баш мөхәррирләр:
* Улугбек Хамдам (2009—2015)
* Сироҗиддин Рауф (2015—)

2009 елда ике журнал өчен берләштерелгән яңа редакция — «Звезда Востока» — «Sharq yulduzi» оештырыла. «Sharq yulduzi» рус телендә чыга торган «Звезда Востока» журналы белән икетелле бердәм проектның бер өлеше була.

## Бүләкләре
* 1982 ― Халыклар Дуслыгы ордены

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Шарк Юлдузи. Большая советская энциклопедия
* Ziyo istagan qalblar uchun! - Kutubxona - "Sharq yulduzi" jurnali.  Архив выпусков
* Шарқ юлдузи.  Архив выпусков
* Празднование девяностолетия создания литературно-художественного журнала "Шарк юлдузи" - "Звезда Востока" стало важным событием в культурной жизни столицы. Kultura.uz
## Моны да карагыз
* «Звезда Востока»
Төркем:Әлифба буенча журналлар
Төркем:1932 елда барлыкка килгән басмалар
Төркем:СССР журналлары
Төркем:Үзбәкчә журналлар
Төркем:Үзбәкстан журналлары
Төркем:Халыклар Дуслыгы ордены белән бүләкләнгән оешмалар
Lubango

**Lubango** () — Angolanıñ  provinsiäsendäge şähär. Provinsiäneñ administrativ üzäge bulıp tora. Xalıq sanı — 600 751 keşe (2014 yılğı canisäp buyınça). Diñgez östendä bieklege — 1719 metr.

## Tarixı
Şähärgä 1885 yılda Madeyradan kilgän Portugaliä kolonistları nigez salğan. Bezneñ könnärgä Portugaliä kolonial’ xakimlege çorındağı bik küp arxitektura häykälläre kilep citkän.

## Klimatı


## İqtisadı
Lubangoda  bar. Şähär tiräsendä börtekle, , tämäke, törle ciläk-cimeş häm yäşelçälär üsterälär. Sänäğät sektorınıñ zur öleşe kün tarmağına turı kilä.


## İskärmälär

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Ангола шәһәрләре
Латыйфуллин

**Латыйфуллин** ― фамилия.
* Мәгъсүм Латыйфуллин (1925―1995), укытучы, язучы.
* Таһир Латыйфуллин (1958), балетмейстер, педагог, ТР халык артисты. М. М. Латыйфуллинның улы.
* Фәрит Латыйфуллин (1955), техник фәннәр кандидаты. фән һәм техника өлкәсендә ТР Дәүләт премиясе лауреаты.
## Моны да карагыз
* Латыйпов
* Лотфуллин
Төркем:Фамилияләр
Мәгъсүм Латыйфуллин

**Мәгъсүм Латыйфуллин**, Мәгъсүм Мөбәрәкша улы Латыйфуллин (*Магсум Мубаракшевич Латифуллин, [[1925 ел]]ның [[28 декабрь|28 декабре]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Бөгелмә кантоны]], [[Зур Сукаеш]] ― [[1995 ел]]ның [[8 август]]ы, [[РФ]], [[ТР]], [[Сарман районы]], [[Җәлил]]*) ― Бөек Ватан сугышында катнашкан укытучы, балалар язучысы, күренекле татар җырчылары репертуарына кергән күп җырларның сүзләре һәм «Сәйдәшнең балачагы» повестеның (1990, ТКН)  авторы. 
## Тәрҗемәи хәле
1925 елның 28 декабрендә Татарстан АССР Бөгелмә кантоны (1930 елдан Тымытык, 1965 елдан Азнакай) районы Зур Сукаеш авылында туган. Бөек Ватан сугышында катнашкан. Лейтенант 
Мәгъсүм Латыйфуллин «1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Германияне җиңгән өчен» медале белән бүләкләнгән.
Казан дәүләт университетының татар теле һәм әдәбияты бүлеген тәмамлаган. Татарстан радиокомитетында, Татарстан АССР Мәгариф министрлыгында, ТАССР Язучылар берлегенең Әлмәт бүлегендә төрле вазифалар башкарган. Баулыда, Сарман районында (Карашай-Саклауда, Җәлилдә) укытучы булып эшләгән.
Мәгъсүм Латыйфуллин шигырьләренә композиторлар Фәтхерахман Әхмәдиев («Җилләр, җилләр», «Мин килермен каршыңа»), Сафьян Ибраһимов («Тагын, тагын, тагын да»), Рәис Сафиуллин («Бик сагындым, авылым»), Фасил Әхмәтов («Люция»), Мөхтәр Әхмәдиев («Син кайда»), Ганс Сәйфуллин («Гөлләрем», «Ул кайтыр»), Әнвәр Бакиров («Туган якларыма») һәм башкалар көй язган. Аның сүзләренә язылган җырларны Илһам Шакиров («Люция», «Туган якларыма»), Әлфия Авзалова («Бик сагындым, авылым»), Фәридә Кудашева («Җилләр, җилләр»), Усман Әлмиев («Син кайда»), Таһир Якупов («Мин килермен каршыңа»), Хәйдәр Бегичев («Бик сагындым, авылым») һәм башка популяр җырчылар үз репертуарына алган.
1965 елның 3 гыйнварында «Яшь ленинчы» («Сабантуй») газетасында унбер яшьлек Салих Сәйдәшев белән аны музыкага өйрәтүче татар халкының беренче һәвәскәр композиторы Заһидулла Яруллинның дуслыгы турында «Үлемсез җырлар» исемле язмасын бастырган. 
1982―1995 елларда Җәлил бистәсендә яшәгән. Шунда кече яшьтәге мәктәп балалары өчен «Сәйдәшнең балачагы» повестен язган. Китап, рәссам И. Галләмов бизәлеше белән Казанда, Татарстан китап нәшриятында 1990 елда басылып чыккан (ISBN 5-298-00763-5) . Икенче китап буларак дөнья күрергә тиешле кулъязмасы туганнары кулында саклана. «Юл башы» дигән хикәясе билгеле. Мәгъсүм Латыйфуллинның шактый бай иҗат мирасы бергә тупланмыйча, китап булып басылмыйча калган. 

## Гаиләсе

Хатыны Хәлимә (?) татар теле укытучысы булып эшләгән. Улы Таһир Латыйфуллин (1958), балет артисты, педагог, ТР халык артисты (2009).
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Латыйфуллин Мәгъсүм Мөбәрәкша улы / Язмышыбыз Азнакай. Энциклопедик белешмә. К.: ПИК «Идел-пресс», 2014, 300нче бит. 
;Мәкаләләр
* *[[Рухия Ахунҗанова]]*. Кабатланмас моң иясе. «Мәйдан», 2023 ел, ноябрь, 108-116нчы бит.
## Сылтамалар

Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:«1941-1945 еллардагы Бөек Ватан сугышында Алманияне җиңгән өчен» медале белән бүләкләнүчеләре 
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Укытучылар
Төркем:Балалар язучылары
Төркем:Татар язучылары
Төркем:Татарстан язучылары
Төркем:Салих Сәйдәшев
Гөнаһ шомлыгы (Фәнзаман Баттал)

**«Гөнаһ шомлыгы»** ― Фәнзаман Батталның Татарстан китап нәшриятында 1993 елда басылган китабы. Китапка юмористик һәм сатирик хикәяләр тупланган. Китапның тиражы - 25 мең экз.
## Сылтамалар
* Фәнзаман Баттал. «Гөнаһ шомлыгы». Аудиокниги на татарском
*  Гөнаһ шомлыгы (хикәя) 
Төркем:1993 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Без элек тә без идек…

**Без элек тә без идек…** - 2014 елда Татарстан китап нәшриятында Мәсгуд Гайнетдиннең китабы. Китапның тиражы - 2000 д.
## Эчтәлек
* Болгарлашу, исламлашу турында
* Йосыф Акчура чувашларның исламлаштырылуы турында 
* Әхмәд Ясәви һәм Сөләйман Бакыргани
* Мөхәммәдәмин (Максуди). "Могҗизнамә"
* Мөхәммәдьяр Мөхмүд улы
* XVII гасыр әдәбияты
* Лабит авылы. Тарихи хәбәрләр
* Татар мәдрәсәләре тарихыннан
* "Кече авыл" мәдрәсәсе дә булган
* 1905 ел хөррият хәрәкәте һәм Габдулла хәзрәт Апанаев
* Бәдигъ мәзин елъязмасы
* Дәрдемәнд - социологизм корбаны
* Ләбибә Һади кызы Хөсәенова
* "Зарларымны кыссам, җыр чыга"

## Сылтамалар

Төркем:2014 ел китаплары
Төркем:Татарча китаплар
Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Бумеранг

**Бумера́нг** () ― ыргытканнан соң ыргытучыга әйләнеп кайта торган очучы корал. Бумеранг күбесенчә агачтан, хәзерге вакытта башка материаллардан да эшләнә. Австралия аборигеннары бумерангны ауда кулланганнар. Хәзер бумерангны кулларның җитезлеген үстерү һәм күңел ачу өчен кулланалар.

## Тарихы
 
Австралиядә бумерангларның иң борынгы табылдыклары 10 000 еллык тарихка ия. Европада да шундый яшьтәге кораллар табыла. Хәзерге Польша җирендә мәгарәдә мамонт сөягеннән ясалган 30 000 еллык тарихка ия бумеранг табылган. Бу бумеранг ыргытучыга кире әйләнеп кайтмый, әммә башка ыргытылган әйберләр белән чагыштырганда, озаграк һәм тотрыклырак очкан. Әйләнеп кайта торган бумеранглар ауда кулланылган.

## Техник караш
Күпчелек бумеранглар гадәттәге «L» формасында түгел. Бумерангны дөрес ыргытсаң, ыргытучыга кире әйләнеп кайта. Дөрес формада эшләнмәсә, кире әйләнеп кайтмый. Бумерангның күпчелеге уң кул белән ату өчен эшләнә. Сулагайлар өчен бумерангның көзгедәге чагылышы кебеге эшләнә, яки алар уң кул белән ыргытырга тиеш була.

## Ату инструкциясе
Бумеранг ату фрисбигә охшамаган. Ул вертикальга якын, аз гына (10—20 градус) авышлык белән, һәм бөтерелдереп ыргытылырга тиеш. Җилгә каршы ыргытканда, 30-45 градус уңгарак (сулагайлар өчен сулгарак) ыргытырга кирәк. Ыргыта торган кыр иркен булырга һәм бумеранг очкан яланда кешеләр булмаска тиеш.

## Клублар
Бумеранг ыргытучылар өчен бөтен дөньяда клублар бар. Әлеге клублар турнирлар һәм семинарлар үткәрә. Иң яхшы бумеранг ыргытучылар Австралияда, Франциядә, Германиядә, Япониядә, Швециядә, Америка Кушма Штатларында бар. Берничә ел элек Бумеранг ыргытучыларның халыкара ассоциациясе (International Federation of Boomerang Associations) төзелә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* *Гесс Ф.* Бумеранг // Библиотечка КВАНТ. выпуск 4, Опыты в домашней лаборатории. — С. 28—37

Төркем:Аучылык
Төркем:Спорт кораллары
Төркем:Хәрби кораллар
Төркем:Ыргыту коралы
Төркем:Салкын корал
Мәңге тоныкланмас көзгебез

**Мәңге тоныкланмас көзгебез** - 2006 елда Татарстан китап нәшриятында әдәбият белгече, филология фәннәре докторы Мәсгуд Гайнетдиннең китабы. Китапның тиражы - 1000 д.
## Эчтәлек
* Көнчыгыштан тәре яулары
* Алтын Урда - Идел буе мөселманнары дәүләте 
* Тарихта бар юллар өзелгән чак
* Протекторат (Ибраһим, Илһам, МөхәммәтӘмин ханнар)
* XVIII гасырда Русиянең Көнчыгыш сәясәте һәм татарлар
* XVIII гасырда тарихи яңаруыбызның кайбер мәсьәләләре
* Оренбург - Каргалы
* Оренбург - Ташкент сәүдә юлы ачылышы
* Тарихи хәтер
* Зур көрәш таңында
* XVIII гасыр оптимисты
* Җир һәм ирек өчен көрәш
* Гани Хөсәенев
## Сылтамалар
Төркем:2006 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Орхан Вәли Канык

**Орхан Вәли Канык** (; *[[1914 ел]]ның [[13 апрель|13 апреле]], [[Госман империясе]], [[Истанбул]], [[Бейкоз (Бейкоз) |Бейкоз]] ― [[1950 ел]]ның [[14 ноябрь|14 ноябре]], [[Истанбул]]*) ― төрек шагыйре, тәрҗемәче. Мәлих Җәүдәт Андай һәм Рифат Октай белән бергә яңа төрек поэзиясенә нигез салучы булып санала.

## Тәрҗемәи хәле
1914 елның 13 апрелендә Истанбулның Бейкоз районында туган. Истанбулда Галатасарай лицеен тәмамлаган. Берничә ел Истанбул университетының фәлсәфә һәм әдәбият факультетларында лекцияләр тыңлаган.

Әнкарада Төркия почта администрациясендә эшли (1936―1942). 1942―1945 елларда төрек армиясендә запастагы офицер булып хезмәт итә. Француз телен яхшы белгәнгә күрә, ике ел мәгариф министрлыгында тәрҗемәләр бюросында эшли.

Танылган француз шагыйрьләре һәм драматурглары әсәрләрен тәрҗемә итү белән шөгыльләнә. 1950 елда «Япрак» әдәби күзәтү журналы редакторы була.

## Иҗаты
Әдәбият белән кызыксынуы башлангыч мәктәптә үк башлана. Бу чорда аның бер хикәясе «Çocuk Dünyası» (Балалар дөньясы) журналында басылып чыга.

«Гарип» (1941), «Баш тарта алмаганнарым» (1945), «Дастан кебек» (1945), «Каршы» (1949) һ. б. җыентыклар авторы. Еш кына традицион әдәби юнәлешләр кысаларыннан чыгып яза, шигъриятне демократияләштерергә омтыла, гади кешенең көндәлек тормышына һәм эчке дөньясына мөрәҗәгать итә.

Мәлих Җәүдәт Андай һәм Октай Рифат белән бергә Төркиядә яңа шигърияткә нигез салучыларның берсе.

Чаллыда нәшер ителүче «Мәйдан» журналының 2022 елның декабрь санында «Тугандаш әдәбият» бүлегендә Орхан Вәли Каныкның «Уйланма, бары теләк телә..» исемле шигырьләр циклы басылган (Гөлназ Нуриева тәрҗемәсендә).

## Китаплары
* *Garip* (Р. Октай һәм М. Җ. Андай белән бергә, 1941)
* *Garip* (1945)
* *Vazgeçemediğim* (1945)
* *Destan Gibi* (1946)
* *Yenisi* (1947)
* *Karşı* (1949)
* *Сайланма әсәрләр* (1951, 1975)
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* KANIK'sadýðým biri ORHAN VELÝ.. 
* I, Orhan Veli
* KANIK'sadığım biri ORHAN VELİ.. 

Төркем:Әлифба буенча шагыйрьләр 
Төркем:Төрек шагыйрьләре
Төркем:Төрек тәрҗемәчеләре
Төркем:Истанбул университетын тәмамлаучылар
Безнең кардәшлек (китап)

**Безнең кардәшлек** - 2005 елда Татарстан китап нәшриятында басылган Әбрар Кәримуллинның мәкәләр җыентыгы. Китапка Әбрар Кәримуллинның тууына 80 ел тулу уңаеннан аның милләт, тел язмышына, халыклар дуслыгына багышланган язмалар тупланды. Китапның тиражы - 2000 экз.
## Эчтәлек
* Халык хәтерен яңартучы. Разил Вәлиев
* Америкада борынгы төрки эзләр
* Хәзерге татарларның ата-бабалары
* Татарлар: исеме һәм җисеме
* Гасырлар һәм халыклар
* Кем ул "урыс телле халык"?
* Тел язмышы - милләт язмышы
* Тел тарихы - халык тарихы ул
* "Татарика" тирәсендә
* Америка галиме татарлар турында
* Укый-яза белгәнбезме?
* Кулъязма китаплар
* Кулъязма мирасыбызның кайбер мәсьәләләре
* Язуыбыз тарихыннан бер-ике сүз
* Беренче татар китаплары
* Татар басма әлифбасына - 200 ел
* История татарской книги в контексте "Запад-Восток"
* Рухи туганлык сәхифәсеннән
* Дуслык сәхифәләре
* Татар әдәбияты һәм сәнгате чит илләрдә
* Книжные связи татар Поволжья и Приуралья с народами Средней Азии и Казахстана
* Где хранятся татарские книги?
* Язмыштан узмыш...
* Гаяз Исхакый һәм Польша татарлары
* Лондоннан Казан күренә 
* Америка татарлары тарихыннан
* Суоми иленең татар китаплары 
* Без кемнән ким?
* Берләшкән Милләтләр Оешмасы кем мәнфагәтьләрен яклый?

## Сылтамалар

Төркем:2005 ел китаплары
Төркем:Татарча китаплар
Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Гөнаһ шомлыгы

**Гөнаһ шомлыгы**:
* «Гөнаһ шомлыгы» ― Фәнзаман Баттал китабы, 1993.
* «Гөнаһ шомлыгы» ― Люция Әблиева китабы, 2016. ISBN 978-5-903665-23-5 
## Искәрмәләр
Гасырлар мирасы

**Гасырлар мирасы** - 2004 елда Татарстан китап нәшриятында әдәбият белгече, филология фәннәре докторы Мәсгуд Гайнетдиннең китабы. Китапның тиражы - 2000 д.
## Эчтәлек
* Гомер итмәк - тырышмактыр. Рәшид Кадыйров
* Һәлакәт кочагында мәңгелек тирәнлекләренә юл яктырткан ул
* Рәмәл хуҗаның "Сәхибгәрәй хан тарихы"
* Мәүлә Колый хикмәтләре
* Татар теле мәктәбе һәм аның укытучылары
* Батырша 
* Күренекле татар, зур шагыйрь
* Шәмсетдин Зәки
* Татар диаспорасы мәгърифәтчеләре
** Татар мәгърифәтчеләре
** Татар суфичылык хәрәкәтенең Мәрҗание
** Бер башына өч зур хезмәт
* Идел буеның икенче Сөембикәсе
* Фатих Кәрими
** Фатих Кәрими - педагог
** Кардәшләрдән нур алып
** Фатих Кәрими һәм Галимҗан Ибраһимов
** Әзерлекләнү, якиархив тузанындагы хакыйкать эзеннән
* XX йөз башы татар поэзиясе
* Тарихыбызның үзе аны аклый
* Гаяз Исхакый
** Инкыйраз юлыннан кичү штурманы
** Әдәбиятыбызның бер чын бәйрәм көнендә
** Гаяз Исхакый һәм татар әдәби тәнкыйте
** Яңарыш ачкычын тапкан да бит..
* Хәсән Туфан
** Фанилыкны җиңгән туфанилык
** Туфанлы көннәрем бар минем
** Туфансыз калган көннәр
** Яшь Туфанның Себер һиҗрәтләре
** "Кайттым!" - Бусы - алкалары, Бусы - кабере, - диделәр..."
** Х.Туфанның хөкем хронологиясе
* Татарның бөек биючесе сәхнәдә һәм тормышта
* Кеше җаны турында
* "Әле торып тәпи басмаган бит..."
* "Иблис каһәрләгән язмыштан..."

## Сылтамалар

Төркем:2004 ел китаплары
Төркем:Татарча китаплар
Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Хакыйкать юлыннан

**Хакыйкать юлыннан** - 2001 елда Татарстан китап нәшриятында әдәбият белгече Мәсгуд Гайнетдиннең китабы. Китапта авторның тәнкыйди мәкаләләре, рецензияләре урнаштырылган. Китапның тиражы - 1000 д.
## Эчтәлек
* Мәкаләләр һәм рецензияләр
** Алтын Урда әдәбиятының кыйммәтле кыйпылчыклары
** Татар елнамәсе - "Дастаннар китабы"
** Абызагайлар хәрәкәте
** Утыз Имәнинең "Нәшрет тәкъриб" шигыре
** Иленнән, халкыннан аерылган сылу дастаны
** Татар әдәбиятында хаҗнамә жанры
** Серле хаҗнамә
** Дастаннар турында китап
** 1812 елгы Ватан сугышына дан җырлаган татар шагыйре
** Әхмәд Ясәви хикмәтләре
** Көтеп алынган китап
** Фатих Кәриминең "Истанбул мәктүбләре"
** Кире кайтып карасак ...
** Вакыйф Җәлалның гаед шигырьләре
** Шамил Госманның "Шәмсетдин бай" повесте
** Такташ иҗатын тәнкыйди үзләштерү тарихыннан
** Кайбер сәер принципларыбыз турында
* Әдәби портретлар
** Акмулла биографиясенең кайбер бәхәсле яклары турында уйланулар
** Баһаветдин Вәисев
** Ризаэтдин бине Фәхретдин
** Шаехзадә Бабич
** Һади Такташ
** Хәсән Туфан
* Автор турында белешмә
* М.В. Гайнетдиннең матбугатта басылган фәнни хезмәтләре
## Сылтамалар
Төркем:2001 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Безнең сурәт

**Безнең сурәт** ― Фәнзаман Батталның Татарстан китап нәшриятында 1993 елда басылган китабы. Китапка юмористик һәм сатирик хикәяләр тупланган.  Китапның тиражы - 5000 экз.
## Сылтамалар

Төркем:1993 ел китаплары
Төркем:Татарча китаплар
Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Болгар вә Казан төрекләре

**Болгар вә Казан төрекләре** - 1993 елда Татарстан китап нәшриятында Ризаэддин Фәхреддин әсәрләренннән тупланып бастырылган китап.  Китапның тиражы - 25 мең экз.
## Сылтамалар

Төркем:1993 ел китаплары
Төркем:Татарча китаплар
Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Муса Җәлил һәйкәле (Җәлил)

**Муса Җәлил һәйкәле** () ― Татарстанның Сарман районы Җәлил шәһәр тибындагы бистәсендә 1968 елның 7 маенда куелган һәйкәл. Ул күренекле татар шагыйре, хәрби журналист, өлкән политрук, Советлар Союзы Герое Муса Җәлил (1906―1944) истәлеген мәңгеләштерү максатында ачылган. 
## Урыны
Һәйкәл «Татнефть» ГАҖ «Татнефть-Добыча» уртак предприятиесенең Сарман районы Җәлил эшчеләр бистәсенең Ленин урамы, 2нче йорт адресы буенча урнашкан «Җәлилнефть» нефть-газ чыгару идарәсе («Җәлилнефть» НГЧИ) бинасының төп керү юлы каршындагы мәйданчыкта урнашкан.
## Тарих
Һәйкәл 1968 елның 7 маенда куелган. Авторы ― Татарстан Республикасының халык рәссамы, Бакый Урманче премиясе лауреаты сынчы Нәүфәл Адылов (1932―2004).
Һәйкәлне булдыру инициаторы ― фронтовик, Җәлил бистәсенең мактаулы гражданы, «Җәлилнефть» НГЧИ беренче (1973―1983 елларда) башлыгы Галимҗан Мәннаф улы Әхмәдиев. Ул шулай ук булачак бистәгә нигез салган, аңа Муса Җәлилнең исемен бирергә тәкъдим иткән кеше.
1985 елда, Бөек Җиңүнең 40 еллыгын бәйрәм иткәндә, бистәгә Муса Җәлилнең хатыны Әминә Җәлилова килә, һәйкәлгә чәчәкләр сала.
2016 елның августында, Муса Җәлилнең 110 еллык юбилеен билгеләгәндә, бистәгә беренче мәртәбә Муса Җәлилнең кызы Чулпан Җәлилова, оныгы Татьяна Малышева, оныкчыклары Михаил Митрофанов-Җәлил, Лиза Малышева-Җәлил килгән, һәйкәл янында һәм бистәдә узган чараларда катнашып, һәйкәлгә чәчәкләр салган.
2001 елның августында Җәлил нефтьчеләре 500 миллион тонна нефть чыгаруны билгеләп үткәндә, бистәгә Татарстан президенты Минтимер Шәймиев, премьер-министр Рөстәм Миңнеханов килә, һәйкәлгә чәчәкләр сала.
Бистәдә Муса Җәлил һәйкәле янында шагыйрьнең туган көнендә (15 февральдә) һәм җәлилчеләр җәзаланган көндә (25 августта) искә алу чаралары уздырыла.
## Тасвирлама
Шагыйрь  басып тора. Мусаның бер җилкәсенә шинель салынган. Аның башы югары күтәрелгән, ул горур һәм ышаныч белән еракка карый, күзләрендә ихтыяр көче. 
Күтәртмәнең алгы өлешендә ак җирлектә ясалган татар орнаментыннан астарак табличкада: сулда ― Муса Җәлилнең автографы, аннан аста ак битләр өстендә ак ромашка рәсемнәре, уңда аслы-өсле язылган туган-үлгән еллары (1906 / 1944), аннан астарак Советлар Союзы Героеның Алтын йолдызы сурәте уеп ясалган.
Бистә Мәдәният сараеның икенче катында урнашкан Хезмәт Даны музееның Муса Җәлил залында РСФСРның атказанган, Татарстанның халык рәссамы Васил Маликов (1924―1992) ясаган Җәлил бюсты күчермәсе урын алган.
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Хезмәт Даны музее. Герой-шагыйрь Муса Җәлилнең тууына 100 ел тулу уңаеннан. Җәлил, 2006.
## Сылтамалар
* Памятник Мусе Джалилю.  Место памяти.рф
* «И сердце Родине отдать…» Музей-квартира Мусы Джалиля, 19.08.2016

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Сарман районы һәйкәлләре
Төркем:Муса Җәлилгә һәйкәлләр
Төркем:1968 елда барлыкка килгәннәр
Төркем:Җәлил
Каминь-Кашырскый

**Каминь-Кашырскый** (, , ) — Украинаның Волын өлкәсендә урнашкан шәһәр. Каминь-Кашырскый районының һәм Каминь-Кашырскый шәһәр громадасының административ үзәге.

Халык саны — 12477 кеше (2022).
## Сәгать поясы

Халыкара стандарт буенча Каминь-Кашырскый Көнчыгыш Европа вакыты (Eastern European Time, EET) сәгать поясында урнашкан. Бу сан, UTC системасы буенча исәпләгәндә, +2:00 гә тигез.
## Тарих
XIII гасырда нигезләнгән.
## Халык



Туган тел буенча , 2001: украин теле — 99,11%, рус теле — 0,77%.

## Искәрмәләр

Төркем:Волын өлкәсе шәһәрләре
Төркем:Каминь-Кашырскый шәһәр громадасының торак пунктлары
Проект:Төбәк тематик атналыгы/Таиланд атналыгы

**«Таиланд атналыгы»** —  Таиланд, төбәк халкы, мәдәнияте һәм тарихы турында мәкаләләр язу өчен төзелгән «Төбәк тематик атналыгы» проектының өлеше. Шулай ук Таиланд турында булган мәкаләләрне яхшырту планлаштырыла.

Таиланд атналыгы бу төбәк турындагы мәкаләләр буенча бушлыкларны тутырырга тиеш. Атна кысаларында Таиланд һәм Таиланд мәдәнияте белән бәйле мәкаләләр булдырылачак һәм яхшыртылачак.

**Вакыт:** 1 — 15 сентябрь 2024

**Кыйбла:** тай, инглиз Википедияләрендә Таиланд турында татар Википедиясенә караганда күпкә күбрәк мәгълүмат бар.

## Нәтиҗә
6 төзелгән һәм 0 яхшыртылган мәкалә, 1 калып, 1 рәсем.

## Бүләкләр

### Таиланд ордены

* Хөрмәтле проектта катнашучылар! Таиланд атналыгы кысаларында 10 һәм аннан да күбрәк мәкалә язган һәркемгә атнада катнашу истәлегенә проект кураторы тарафыннан «Таиланд ордены» тапшырылачак. **Шартлар**: әһәмиятлелек, язылган мәкаләнең күләме 5000 байттан ким булмаска тиеш һәм мәкаләдәге мәгълүматны раслаучы бер абруйлы чыганакның булуы мәҗбүри.

### Проекттан рәхмәт
Бер атна эчендә бер яки берничә мәкалә язган катнашучыларның фикер алышу битләрендә атна тәмамлангач, проектның шәхси рәхмәте белдереләчәк.

## Статистика
**Зинһар, кертем мәгълүматларын яңартырга онытмагыз.**

## Ясарга кирәк
Түбәндәге исемлектәге мәкаләләрдән тыш, төбәк белән бәйле теләсә нинди әйберләр турында яза аласыз.

### Шәхесләр

* Прайя Ануман Рачатон en

* Аңкан Калаянапоң en

* Прабда Юн en

* Фуа Һарипитак en

* Чарун Раттанакун Сериреңрит en

### География

* Аюттһая en

* Лампаң en

* Райоң en
Малик Каюмов

**Малик Каюмов**:
* Малик Каюм улы Каюмов (1912―2010), кинорежиссер, Социалистик Хезмәт Герое, СССР халык артисты.
* Малик Шәфикъ улы Каюмов (1952), 2005―2021 елларда «Җәлилнефть» нефть-газ чыгару идарәсе башлыгы.
Әбүгалисина (мәгънәләр)

**Әбүгалисина** ― күп мәгънәле сүз. Әбүгалисина (, Әбу Гали ибн Сина, Авиценна) ― урта гасыр мөселман дөньясының энциклопедист галиме, табиб.
;Китап
* Каюм Насыйриның «Әбүгалисина» кыйссасы (төрек язучысы Зыяддин Сәед Яхъяның Әбугалисина турындагы «Кәнҗинәи хикмәт» әсәреннән тәрҗемә, 1872).
;Мәчет
* «Әбүгалисина» мәчете ― Казанда 2024 елның 30 августында ачылган мәчет.
Әниләр мәчете (Аксубай)

**«Әниләр» мәчете** () ― Татарстанның Аксубай районы административ үзәге Аксубай шәһәр тибындагы бистәсендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (мәчет). ТР МДН Аксубай районы мөхтәсибәте карамагында. Район үзәгендә (Үзәк мәчеттән кала) икенче, район буенча 29нчы мәчет.

## Урыны
«Әниләр» мәчете ― Аксубай бистәсендә үзәктән читтәрәк урнашкан икенче мәчет .

## Атамасы
Мәчетнең «Әниләр» исемен йөртүе символик мәгънәгә ия ― барлык вафат булган һәм исән-сау яшәүче әниләр истәлегенә аталган.

## Тарих
Җирле мөселманнар, бистә Үзәк мәчетенең ерак урнашкан булуы һәм аңа җәяү барып җитү бик күп вакытны алуы сәбәпле, бистәдә икенче мәчет кирәклеге турында мөрәҗәгать иткән булган. 2023 елның июлендә шәхси кирпеч йорт төзү планлаштырылган урында төзелеш-реконструкция эшләре башланган. Мәчет төзү өчен участокны Әминә һәм Илгиз Кыямовлар бушлай биргәннәр. Төзелешнең төп иганәчеләре ― якташлары абыйлы-энеле Илгизәр һәм Илшат Заһидуллин (Минсабир Мотыйгулла улы балалары).

2024 елның февраленнән мәчеттә азан тавышлары яңгырый, җомга намазлары укыла.

Мәчет 2024 елның 28 августында ачылган. Яңа мәчетне ачу тантанасында Татарстан мөфтие Камил хәзрәт Сәмигуллин, Татарстан Республикасы Рәисе каршындагы Татар телен һәм Татарстан Республикасында яшәүче халыкларның туган телләрен саклау һәм үстерү мәсьәләләре буенча Комиссия рәисе Марат Әхмәтов, ТР урман хуҗалыгы министры Равил Кузюров, «Зюзеев-нефть» генераль директоры Шамил Яһүдин, Аксубай муниципаль районы башлыгы Камил Гыйльманов, Чирмешән районы башлыгы Рамил Айбатов, мөфтинең мөхтәсибәтләр (территорияләр) белән эшләү буенча урынбасары, Татарстан Республикасының көньяк төбәге казые Равил хәзрәт Зөфәров, ТР мөселманнары Диния нәзарәте аксакаллары Советы рәисе Айрат хәзрәт Әюпов, шулай ук дин әһелләре һәм җәмәгать эшлеклеләре, район аксакаллары, якындагы районнарның мөхтәсибләре, төзелеш инициаторлары һәм хәйриячеләр катнашкан . Татарстан мөфтие Камил хәзрәт Сәмигуллин мәчет төзелешендә катнашучыларга мөфтиятнең Рәхмәт хатларын һәм медальләрен тапшырган.
## Тасвирлама
Мәчет 150―200 кешегә исәпләнгән. Намазга килүчеләр өчен заманча уңайлыклары булган тәһарәтханә бүлмәсе бар. Ислам нигезләрен өйрәнү өчен уку сыйныфы, шулай ук ашханә-кухня оештырылган. Мәчеттә дин дәресләре һәм ифтарлар үткәрелә, шулай ук дини йолаларны башкару өчен барлык кирәкле шартлар тудырылган.

«Әниләр» мәчете су, газ, электр белән тәэмин итү буенча инженерлык челтәрләренә тоташтырылган, шулай ук гыйбадәт залларында җылы идән ясалган. Киләчәккә планда ― мәчет тирәсен төзекләндерү, уңайлы беседкалар урнаштыру һәм заманча балалар мәйданчыгы булдыру.

Яңа мәчетнең имамы ― Фәнис хәзрәт Низамов. ТР МДН Аксубай районы мөхтәсибәте карамагында (район имам-мөхтәсибе Салих улы Равил хәзрәт Зөфәров).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* В Аксубаевском мухтасибате открылась новая мечеть «Әниләр». ДУМ РТ, 28.08.2024.
* *Людмила Жаренова*. Аксубайда яңа мәчет вафат булган һәм исән булган аналар хөрмәтенә Әниләр исемен йөртә. «Сельская новь», 28.08.2024.

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Аксубай районы мәчетләре
Төркем:2024 елда төзелгән мәчетләр
Әниләр мәчете

**«Әниләр» мәчете** :
* Әниләр мәчете (Казан, 2005)
* Әниләр мәчете (Чистай, 2015)
* Әниләр мәчете (Аксубай, 2024)
## Искәрмәләр
Себер тарихы. Сөенбикә. Казан ханлыгы

**Себер тарихы. Сөенбикә. Казан ханлыгы** - 1992 елда Татарстан китап нәшриятында Һади Атласинең әсәрләрен туплап бастырылган китап.  Китапның тиражы - 100 мең экз. Тезүчесе, кереш сүз, искермәләр һәм белешмәләр авторы - тарих фәннәре докторы Сәлам Алишев. Текстны басмага әзерләүдә Раиф Мәрдәнов һәм Айдар Урманче катнашты.
## Эчтәлек
* Татар тарихчысы Һади Атласи
* Язучыдан бер-ике сүз
* Себер тарихы
* Сөен-бикә
* Казан ханлыгы
* Искәрмәләр
* Исемнәр күрсәткече
* Библиографик искәрмәләрнең тулы һәм дөрес язылышы
## Сылтамалар

Төркем:1992 ел китаплары
Төркем:Татарча китаплар
Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Әмирханнар (китап)

**Әмирханнар** - 2005 елда Мәгариф нәшриятында Равил Әмирханның басылган китабы. Китап татар иҗтимагый, рухи һәм мәдәни тормышында күренекле роль уйнап килгән Әмирханнар нәселенә багышлана. Китапның тиражы - 1000 д.
## Эчтәлек
* Әмирханнар бабаларын искә ала
* Автор сүзе
* Казанлы Әмирханнар
** Тарихта мәгълүм бабайлар
** Нәсел исеменең инеш башы
** Бохара гыйлемле мөдәррис
** Мулла һәм остазбикә: кыйблалар уртаклыгы
** Кыска гомерле мөгаллимә
** Әмирханнар нәселенең таҗы
** Хөкемдар һәм дипломат
** Апаковлар
** Казанлы Әмирханнарга бәйле урыннар
* Чистайлы Әмирханнар
** Камаловлар-Әмирханнар чылбыры, яки Баш бирмәс ишан
** "Зиндан"га кергән дәмолла
** Киң күңелле остазбикә
** "Турчанка"
** Муллалыкка кулай шәхес
** "Кара сакаллар" корбаны
** "Шуклык белән мөмтаз малай"
** "Галиҗәнап Халыкка хезмәт итегез!"
** "Чәчәк тотарга яратылган куллар"
** Шахмат "җенле" мәхдүм
** Торак-биналарда гәүдәләнгән тарих
* Йомгак
* Файдаланылган әдәбият һәм чыганаклар

## Сылтамалар

Төркем:2005 ел китаплары
Төркем:Татарча китаплар
Төркем:Мәгариф нәшриятында басылган китаплар