open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Карчыга уты

**Карчыга уты** () — оешма чәчәклеләр семьялыгыннан күпьеллык үләнчел үсемлекләр ыругы.

## Таралуы һәм төрләре
1000 нән артык төре билгеле, Төньяк ярымшарның уртача һәм салкын поясларында таралган.

Татарстан территориясендә 22 төре бар. Кырлы яфраклы карчыга уты (H. calodon), Онега карчыга уты (H. onegense), төкле карчыга уты (H. pilosella), чатырсыман карчыга уты (H. umbellatum) һәм башка барлык районнарда да очрый; кәсле карчыга уты (H. caespitosum), калкулык карчыга уты (H. collinum), Циц карчыга уты (H. zizianum) һәм башкалар – сирәк төрләр. Нарат урманнарында, урман буйларында, аланнарда, сөзәклекләрдә, ерганакларда үсәләр.
## Ботаник тасвирлама
15-150 см биеклектә, сабагы гади яки тармаклы. Яфраклары озынча түгәрәктән кыяк-ланцетсыманга кадәр, чиратлашкан яки тамыр яны яфрак таралгысында. Чәчәкләре кәрзиндә, берле яки сабак очындагы чатырга, яки себеркәчкә җыйналган. Җимеше – орлыкча. Үсемлек тулысы белән бизле һәм ялтыравыклы гади төкчәләр белән капланган. Май-сентябрьдә чәчәк ата. Орлыктан үрчи.

Төкле карчыга уты һәм чатырсыман карчыга уты – терлек азыгы.
## Искәрмәләр
Төркем:Астралылар
Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Ботаника
Төркем:Үләннәр
Төркем:Ауразия флорасы
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Көтүче сумкасы

**Көтүче сумкасы** () — әвернә чәчәклеләр семьялыгыннан бер- яисә икееллык үләнчел үсемлекләр ыругы; чүп үләне. 

## Таралуы
5–7 төре билгеле, Җир шарының уртача һәм субтропик төбәкләрендә үсә.

Татарстанда бер төре — гади көтүче сумкасы (C. bursa-pastoris) таралган, республиканың барлык җирендә очрый, яшелчә чәчүлекләрен, кыр культураларын чүпли.

## Ботаник тасвирлама

Тамыр яны яфраклары яфрак таралгысына җыелган, алар — тоташ, каурыйсыман телмә, ланцетсыман, сабаклы һәм сабакны тоташ каплаган яфраклар. Чәчәкләре вак, ак, алсу яисә саргылт, калкансыман (чәчәк ата башлаганда), аннан соң озынчаланган чуксыман чәчәк оешмасында урнашкан. Җимеше — ян-якларыннан кысылган өчпочмаклы кузак формасы белән сумкага охшаган (исеме шуннан алынган). Майдан сентябрьгә кадәр, вегетация чоры беткәнче чәчәк ата. Орлыктан үрчи. Бер үсемлек 50 меңгә якын орлык бирә, алар туфракта 6 елга кадәр яшәргә сәләтле (җәй дәвамында 2–3 буын өлгерә); язгы һәм көзге формалары бар.

## Кеше тормышында урыны

Көрәш чаралары — агротехник һәм химик.

Яшь яфраклары ашарга яраклы.

Көтүче сумкасының төнәтмәсе һәм сыек сыгынтысы медицинада һәм ветеринариядә кулланыла. .

## Әдәбият

* Ленинград өлкәсенең иллюстрацияле үсемлекләр билгеләгече  / Под ред. А. Л. Буданцева һәм Г. П. Яковлева - М.: КМК, 2006 - 230 - 231 нче битләр. - ISBN 5-87317-260-9.  
* Гөмәров В.З. Туган якның шифалы үсемлекләре. - Уфа: Башкортстан китап нәшрияты, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1

## Сылтамалар

Төркем:Ауразия флорасы
Төркем:Үләннәр
Төркем:Ике өлешлеләр
Төркем:Дару үләннәре
Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Төркем:Ботаника
Ярут

**Ярут** () – кәбестәчәләр семьялыгыннан бер- яисә күпьеллык үләнчел үсемлекләр ыругы.

## Таралуы
60 тан артык төре билгеле, Төньяк ярымшарның уртача поясында киң таралган.

Татарстанда бер төре – кыр яруты (T. Arvense) үсә; Биеклеге 15-45 см лы туры сабаклы берьеллык үсемлек.
## Ботаник тасвирлама

Үзәк тамыр системалы. Сабак яфраклары утырма, озынча, сабак төбендә уксыман-тешле, тамыр янындагылары – озынча. Чәчәкләре вак, ак, 4 таҗлы, чәчәк чугына җыелган. Апрель ахырыннан август беткәнчегә кадәр чәчәк ата. Җимеше – кузак, түгәрәк, эре, яссыланган, канатлы киль һәм күпсанлы майлы вак орлыклы. Бөртеклеләр һәм яшелчә культуралары чәчүлекләрен, бакчаларны чүпли. Орлыктан үрчи (бер үсемлек 10 меңгә кадәр орлык бирә), туфракта тишелүчәнлеген 7 елга кадәр саклый, бер җәй эчендә 2-3 буын бирә ала.

## Куллану һәм көрәш чаралары
Көрәш чаралары: алдан йомшартып туңга сөрү, язын чәчүлекләрне тырмалау, сызма культураларның рәт араларын үз вакытында эшкәртү, гербицидлар куллану.

Ярутны сыерлар ашаган очракта сөттә тәмсез ис (сарымсак исе) барлыкка килә.

Дару, яшелчә буларак кулланыла, май бирә торган үсемлек.

Яфракларын запаска әзерлиләр, язын һәм җәй башында җыялар һәм киптерәләр; алардан салатлар һәм щи әзерлиләр.

Орлыкларыннан техник максатларда май алалар..

## Искәрмәләр

Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Төркем:Дару үләннәре
Төркем:Чүп үләннәре
Төркем:Ауразия флорасы
Төркем:Үләннәр
Төркем:Ботаника
Көтүче кубызы

**Көтүче кубызы** () – көтүче кубызчалар семьялыгыннан күпьеллык үләнчел үсемлекләр ыругы.

## Атамасы
Ыругның фәнни атамасы Борынгы Грек теленнән килеп чыккан. шундый атамалы үсемлекне безнең эраның беренче гасырында Диоскорид үзенең "Дару матдәләре турында" (лат. *De materia medica)* дип аталучы хезмәтендә телгә алган. 

## Таралуы

Төньяк ярымшарның уртача поясында, Австралия, Көньяк-Көнчыгыш Азия, Көнчыгыш Африка һәм Үзәк Америкада үсүче 11 төре билгеле.

Татарстан территориясендә 4 төре бар. Бака яфрагысыман көтүче кубызы (A. plantago-aquatica) барлык районнарда очрый; кыяклы көтүче кубызы (A. gramineum), Юзепчук көтүче кубызы (A. juzepczukii) һәм ланцет яфраклы көтүче кубызы (A. lanceolatum) – республика өчен сирәк төрләр. Сулык ярлары буенда, сай сулыкларда, уйсулыклы сазлыкларда, сазлыклы болыннарда үсәләр.

3 төре Казакъстанның ярлы сулыкларында, сазлы урыннарында һәм казылып алынган траншеяләрдә үсе: Бака яфрагысыман көтүче кубызы (*A. plantago-Aquatica*), ланцет яфраклы көтүче кубызы (Alisma lanceolatum), Ләзәл көтүче кубызы (*А. loeselіі*). 

## Ботаник тасвирлама

10-70 см биеклектәге үсемлекләр. Сабагы туры, өч кырлы. Яфраклары күксел яшел, озынча түгәрәк-ланцетсыман, озын саплы, тамыр яны таралгысында. Чәчәкләре ак яки аксыл алсу, себеркәч чәчәк төркемендә. Ике җенесле, касә яфраклары һәм таҗ яфраклары өчкә өч, серкәчләре алты, җимешлекләре күп. Бер өйле. Җимеше – бер орлыклы коры җимешчектән торучы күп чикләвекчек. Июнь-июльдә чәчәк ата. Бөҗәкләр тарафыннан серкәләнә. Җимешләре июль-августта өлгерә. Орлыктан үрчи.

Җимешен су һәм суда йөзүче кошлар тарата. 

## Куллану

Бака яфрагысыман  көтүче кубызының тамырчасында крахмал, шикәр матдәләре, эфир мае, үләнендә агулы алкалоидлар бар.

Халык медицинасында үлән төнәтмәсе бөер авырулары вакытында, геморрой, сары судан дәвалау өчен кулланыла.

Көтүче кубызы ондатра һәм үрдәкләр өчен азык булып тора.

Мөгезле терлек өчен агулы.

Ланцет яфраклы көтүче кубызы һәм кыяклы көтүче кубызы ТРның Кызыл китабына кертелгән (2006). .

## Искәрмәләр

Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Төркем:Ауразия флорпасы
Төркем:Дару үләннәре
Төркем:Үләннәр
Төркем:Кызыл китап
Миләүшә

**Миләүшә** () – миләүшәчәләр семьялыгыннан бер-, ике- һәм күпьеллык үләнчел үсемлекләр ыругы

## Ботаник тасвирлама

5–50 см биеклектәге бер- һәм күпьеллык үсемлекләр. Яфраклары чиратлашкан, бөтен, каяу читле. Чәчәкләре берле, өске өлеше бөгелеп торучан озын чәчәк сабында, зәңгәр, аксыл-шәмәхә, кайвакыт ак яки саргылт, сирәк кенә ике яки өч төстә. Җимеше — озынча тартмачык, кипкәч ачыла һәм орлыкларын тышка ата. Апрель–сентябрьдә чәчәк ата. Җимешләре июньнән өлгерә башлый. Орлыктан һәм вегетатив юл белән (тамырчалардан) үрчи.

## Таралуы
500 гә якын төре билгеле, бөтен Җир шарында, башлыча, Төньяк ярымшарның уртача поясында таралганнар.

Татарстан территориясендә 22 төре бар.

Басу миләүшәсе (V. arvensis), эт миләүшәсе (V. canina), төкле миләүшә (V. hirta), тау миләүшәсе (V. montana), өч төсле миләүшә (V. tricolor) һәм башка барлык районнарда очрый; шикле миләүшә (V. ambigua), калкулык миләүшәсе (V. collina), яр буе миләүшәсе (V. litoralis) һәм башкалар — республика өчен сирәк төрләр. Урманнарда, куаклыкларда, чәчүлекләр, болыннар, сазлыкларда, яр буйларында үсәләр. 

## Куллану

Халык медицинасында өч төсле миләүшә, төкле миләүшә, басу миләүшәсе һәм башкаларның җир өсте өлешләре файдаланыла, аларда флавоноидлар, сапониннар, органик кислоталар, каротин, эфир майлары бар. Үлән төнәтмәсе тамак йомшарту, бәвел кудыру чарасы, шулай ук матдәләр алмашын көйләүче буларак кулланыла. Басу миләүшәсе, күрексез миләүшә (V. contempta), өч төсле миләүшә — декоратив, баллы үсемлекләр.  Төрле төстәге эре чәчәкле Виттрок миләүшәсе яки ала миләүшә (V. wittrockiana) культуралы үсемлек буларак үстерелә.  Төксез миләүшә (V. epipsila), сазлык миләүшәсе (V. palustris) һәм күләгә миләүшәсе (V. selkirkii) ТРның Кызыл китабына кертелгән. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
 

## Моны да карагыз

Төркем:Ботаника
Төркем:Кызыл китап
Төркем:Дару үләннәре
Төркем:Үләннәр
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Төркем:Ауразия флорасы
Төркем:Үсемлекләр
Гөлбадран

**Гөлбадран** (, )− оешма чәчәклеләр семьялыгыннан күпьеллык үләнчел үсемлекләр ыругы

## Таралуы
50 дән артык төре билгеле, Төньяк ярымшарда: Европа, Төркия, Казахстан, Кыргызстан, Монголия, Кытай, Япония, Корея территорияләре буенча таралганнар.

Татарстанда өч төре – меңьяфраксыман гөлбадран (T. achilleifolium) һәм меңьяфраклы гөлбадран (T. millefolium) – Кама аръягында, гади гөлбадран, ягъни кыргый миләш (T.vulgare) барлык районнарда да очрый. Урман читләрендә, үләнле һәм ташлы сөзәклекләрдә, сулыклар янында үсә.

Урман һәм урманлы дала зонасы үсемлеге.
## Ботаник тасвирлама

Сабаклары туры, 130 см га кадәр биеклектә, озын шуышма тамырчалы. Яфраклары чиратлашкан, каурыйсыман теленмә. Чәчәк кәрзиннәре ачык сары төстә, ярымшар рәвешендә, калкансыман чәчәк төркемендә. Җимешләре – озын сырлы орлыкчалар. Июнь-сентябрь айларында чәчәк ата, август–октябрьдә җимеш бирә. Вегетатив юл белән үрчи.
## Куллану
Гади гөлбадранның чәчәк төркемендә эфир мае, органик кислоталар, флавоноидлар, дуплау һәм ачы матдәләр бар.

Гөлбадранның чәчәк төркемнәре халык медицинасында ашказаны, баш авыртканда һәм үт кудыру чарасы буларак кулланыла.

Инсектицид.

Меңьяфраклы гөлбадран ТРның Кызыл китабына кертелгән (2006).

## Әдәбият

* Дудченко Л. Г., Козьяков А. С., Кривенко В. В. Пряно-ароматические и пряно-вкусовые растения - К.: Наукова думка, 1989. - 304 с. - 100 000 экз. - ISBN 5-12-000483-0.  
* Губанов И. А., Киселёва К. В., Новиков В. С., Тихомиров В. Н. 1429. Tanacetum vulgare L. - Пижма обыкновенная // Иллюстрированный определитель растений Средней России. В 3-х томасы - М.: Т-во науч. Изд. КМК, Ин-т технологы. иссл, 2004. - Т. 3. Покрытосеменные (двудольные: раздельнолепестные). - 493 б. - ISBN 5-87317-163-7.  

## Искәрмәләр
Төркем:Төньяк Америка флорасы
Төркем:Ауразия флорасы
Төркем:Астралылар
Төркем:Дару үләннәре
Төркем:Үләннәр
Төркем:Кызыл китап
Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Сырмавык

**Сырмавык** () - мареначалар семьялыгыннан бер- һәм күпьеллык үләннәр, ярымкуакчыклар ыругы. 
## Таралуы

90 га якын (башка мәгълүматлар буенча 200 гә кадәр) төре билгеле, Евразия, Төньяк Америка һәм Төньяк Африкада таралган.

Татарстан территориясендә 2 төре: кытыршы сырмавык *(A. exasperata)* һәм кыя  сырмавыгы (*A. petraea*) бар. Чулман аръягының көньяк-көнчыгышында очрый. Акбурлы ялангач урыннарда үсә.

## Ботаник тасвирлама

5-25 см биеклектәге ярымкуакчыклар. Тамырчасы – шуышма. Сабагы шома, 4 кырлы. Яфраклары бөтен, боҗрада. Чәчәкләре вак, ак, кызыл яисә алсу төстә, себеркәч чәчәк төркемендә. Таҗы көпшәле-бүрәнкәле яки кыңгыраусыман. Җимеше – орлыкча. Июнь-августта чәчәк ата. Җимешләре август-сентябрьдә өлгерә. Орлыктан һәм вегетатив юл белән үрчи.

Декоратив, баллы үсемлекләр.

Кытыршы сырмавык ТРның Кызыл китабына кертелгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Төркем:Ботаника
Төркем:Үләннәр
Төркем:Кызыл китап
Төркем:Дару үләннәре
Эспарцет

**Эспарцет, ат борчагы** () —  кузаклылар семьялыгыннан күпьеллык, сирәгрәк берьеллык үләнчел үсемлекләр ыругы.

Синонимнар: *Dendrobrychis* (DC.) Galushko, *Xanthobrychis* Galushko

Башка телләрдә атамалар: ингл., , , ,  , , &nbsp;, , , төр.Adi korunga, , 

## Таралуы

130 дан артык төре билгеле, Евразия һәм Төньяк Африкада таралган.

Татарстанда бер төре – комлы эспарцет (О. arenaria), болынлы һәм ташлы далаларда үсә, күбрәк республиканың көньяк районнарында.

## Ботаник тасвирлама
Үзәк тамырлы. Сабаклары тармакланган, туры. Яфраклары катлаулы, парсыз каурыйсыман. Чәчәкләре себеркәчле, ачык-алсу, куе башаксыман чукларга җыелган. Май-июльдә чәчәк ата. Җимеше – кузак, түгәрәк, чикләвексыман, бер орлыклы, тешле-чәнечкеле, җепселле челтәр белән. Бөҗәкләр, нигездә умарта кортлары ярдәмендә серкәләнә, баллы.

Корылыкка чыдам үсемлек, ачы һәм сазлыклы туфраклардан тыш, барлык туфракларда диярлек яхшы үсә.

## Куллану
Яшел масса, печән өчен үстерелә. Барлык авыл хуҗалыгы терлекләре яратып ашый.

Составында углеводлар (9,6%), аксым (4,4%), майлар (1,6%) бар. 100 кг яшел массасында 22 азык берәмлеге һәм 3,1 кг үзләштерелә торган протеин, печәнендә 54 азык берәмлеге һәм 10,1 кг үзләштерелә торган протеин бар.

Корткычлар: орлыкашарлар, эспарцет бөртекчәсе, эспарцет эвритомасы, эспарцет чәчәге черкие, эспарцет чәчәкашары, эспарцет трипсы.

Авырулары: ончыл чык, тутык, фузариоз.

ТРда чәчәргә рөхсәт ителгән сортлары: «Песчаный 1251», «Песчаный 22». 2009 да 18,2 мең га мәйданда үстерелә, яшел массасының уңышы – 1 га дан 250-270 ц, печән уңышы – 1 га дан 35-38 ц.

## Әдәбият

* *Шмальгаузен И. Ф.* Флора Средней и Южной России, Крыма и Северного Кавказа. Үсемлекләрне һәм югары споровых үсемлекләрне билгеләү өчен җитәкчелек. Киев, дип. т-ва печ. дела и торг. И. Н. Кушнерев и Ко в Москве, Киевск. отд-ние. Т. 1. Двудольные свободнолепестные. 1895. С. 259.

## Сылтамалар

* Ат борчагы турында GRIN сайтында мәгълүмат
* 

## Искәрмәләр
Төркем:Төньяк Африка флорасы
Төркем:Ауразия флорасы
Төркем:Ике өлешлеләр
Төркем:ITIS булмаган биология буенча мәкаләләр
Төркем:Ботаника
Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Төркем:Дару үләннәре
Төркем:Үләннәр
Сарапул үзәк мәчете

**Сарапул үзәк мәчете** () ― Удмуртиянең Сарапул шәһәрендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (*[[җәмигъ мәчете]]*). Россия мөселманнары Үзәк Диния нәзарәте составындагы Удмуртия мөселманнарының төбәк Диния нәзарәте карамагында.

Сарапул шәһәре ― Удмуртиянең татарлар күпләп тупланып яши торган торак пунктларының берсе. 2002 елгы халык исәбен алу нәтиҗәләре буенча, Удмуртия татарларының күпчелеге (85,6 %) биш шәһәрдә яши: Ижауда – 61 117, Сарапулда – 9 828, Можгада – 7 226, Глазовта – 4 754, Воткинскида –  4 015 кеше. 

## Тарих

1909 елда Сарапул шәһәрендә җирле мөселман җәмгыяте (мәхәллә) оештырыла, ул шәһәрдә яшәүче татарлар өчен рухи-агарту үзәге ача, мәчет төзү өчен акча җыя башлый. Ләкин 1917 елгы Октябрь революциясе бу ниятләргә тормышка ашарга комачаулый.

## Яңа заман
Мәчеткә 1994 елда нигез салынган. 1995 елның 1 гыйнварында ачылган. Төзелеш инициаторы – Әхмәтгата Хафиз улы Хафизов (1929–2007), Актаныш районы Иске Кормаш авылы тумасы. Спонсорлар: Исламгалиев Ф. Ф., Әүхәдиев М. Т., Гатауллин Р. С. һ. б.

## Бина
Кама елгасы яр буенда шәһәрнең үзәгендә урнашкан ике катлы турыпочмаклык формасындагы кирпеч бина. Түбәсендә бер манарасы бар . 

## Имам
2008 елдан имам-хатыйб Рамил улы Рим хәзрәт Рәҗәпов (*Резяпов*).  1980 елда Свердловскида туган. 2000 елда Нефтекамада машина төзелеше техникумын тәмамлаган. 2003―2005 елларда Нефтекаманың «Иман нуры» мәчете мәдрәсәсендә укыган. 2005―2008 елларда Нефтекама шәһәренең үзәк мәчете имамы ярдәмчесе булып эшләгән.  

## Моны да карагыз
* Удмуртия мөселманнарының төбәк Диния нәзарәте
* Ижау мәчетләре
* Можга мәчете
* Воткинск мәчете
* Элеконд мәчете (Сарапул)
## Шулай ук карагыз
* Фаиз Мөхәммәтшин, Удмуртия мөфтие
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *Владыкин В. Е*. Татары // Удмуртская Республика: Энциклопедия. Ижевск: Издательство «Удмуртия», 2000.

## Сылтамалар
*   Мечеть в г. Сарапул. РДУМУ
Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Удмуртия мәчетләре
Төркем:1995 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Сарапул мәчетләре
Ирландиядә милли-азатлык революциясе

**Ирландия бәйсезлеге өчен сугыш**, яки **Инглиз-ирланд сугышы** (*ирл. Cogadh na Saoirse, Cogadh Angla Éireannach, Инглиз. The Irish War of Independence, The Tan War, The Anglo-Irish War*) — 1919—1921 елларда Ирландия Республикасы һәм Бөекбритания арасында партизан гамәлләре рәвешендә кораллы конфликт. Ул Ирландиядә революция чорының бер өлеше булган.

1918 елда Бөекбритания парламентына сайлауларда Ирландиядән күпчелек урынны аның бәйсезлеге яклылар ала. Алар Англия парламенты утырышларында катнашудан баш тарталар һәм, Дублинда җыелып, үзләрен бәйсез Ирландиянең беренче парламенты дип игълан итәләр. Алар төзегән Ирландия республикасы армиясе (ИРА) Англия гарнизоннарына, полиция формированиеләренә каршы хәрби хәрәкәтләр җәелдерә. 1919—1921 еллардагы сугыш Бөекбританияне баш күтәрүчеләр белән сөйләшүләр башларга мәҗбүр итә. Нәтиҗәдә католик Көньяк Ирландия доминион статусы ала (1937 елда аннан баш тарта, бәйсез дәүләткә әверелә).

Төньяк Ирландия (Ольстер) — күпчелек халкы протестантлык динендә булган алты графлык — Берләштерелгән Корольлек составында кала. Инглиз алпавытларының конфискацияләнгән биләмәләре өчен Ирландия йолым акчасы кертергә тиеш була. Англиянең хәрби базалары аның территориясендә кала. Солых шартлары Ирландия азатлык хәрәкәтендә һәм тулы бәйсезлек өчен көрәштә җитәкчелекне үз кулына алган шинфейн (ирланд. — «без үзебез») партиясендә таркаулык китереп чыгара. 1922—1923 елларда Ирландиядә гражданнар сугышы кабына. Англия белән тынычлыкны саклау яклылар җиңә. Ольстерны Ирландия республикасына кушуны таләп иткән ИРА тарафдарларының бер өлеше подпольега китә. Алар Бөекбритания белән сугышны, туктап-туктап, бүгенгәчә дәвам итәләр.

## Искәрмәләр

Төркем:Бөекбритания сугышлары
Төркем:XX гасыр сугышлары
Төркем:Ирландия тарихы
Тоталитаризм

**Тоталитари́зм** (от  «весь, целый, полный» ← totalitas «цельность, полнота») — иҗтимагый һәм шәхси тормышның барлык аспектлары өстеннән дәүләтнең абсолют (тоталь) контролен күздә тоткан сәяси режим.

Тоталитар дәүләт (лат. totalis — тулы, гомуми) — фашистик Италиядә барлыкка килгән термин. Ул, Муссолини күзлегеннән караганда, гражданнар тормышын тулысынча контрольдә тотучы, аларны куелган максатларга ирешүгә мобилизацияләүче идеаль дәүләтне белдерә. XX гасырда фашистик партияләр демократиягә каршы тоталитар дәүләт төзергә һәм, бөтен дөньяда хакимлек итү өчен, сугышка әзерлек башларга сәләтле булып чыгалар.

## Искәрмәләр

Төркем:Политология
Тырнак гөл

**Тырнак гөл** (, ) — оешма чәчәклеләр семьялыгыннан беръеллык үләнчел үсемлек ыругы. Биеклеге 70 см-га җитәргә мөмкин. Июньнән башлап, көзнең соңгы көннәренә кадәр сары, кызыл-сары төсләрдәге чәчәк ата, орлыклары августта өлгерә. Тырнак гөл субтропик илләр үсемлеге. Рәсәйдә, Татарстанда бизәү өчен һәм дару үләне буларак чәчеп үстерелә.

## Дару үләне

Ул ялкынсынуларны бетерә, җәрәхәтләрне төзәтә. Моннан тыш, тырнак гөл (календула) күп кенә башка авырулардан да дәвалый. – Салкын тигәндә, гипертония, йөрәк-кан тамырлары авырулары, ашказаны һәм уникеилле эчәк җәрәхәте, гастрит, колит булганда, 1 аш кашыгы тырнак гөл чәчәген 1 стакан кайнар суга салып, 1 сәгать төнәтәләр. Көнгә 3 мәртәбә 1әр аш кашыгы эчәләр. – Корсак куышлыгына сары су җыелганда, 10 г кипкән чәчәген 1 стакан суга салып, 5 минут кайнаталар һәм 2 сәгать саен 1–2 аш кашыгы эчәләр. – Тырнак гөлдән ясалган мазь үлекле җәрәхәтне яхшы дәвалый. Үләннең яңа сыгылган согын 1:10 нисбәтендә дуңгызның эч маена салып болгаталар һәм кулланалар. – Ашказаны һәм уникеилле эчәктә җәрәхәт булганда, 1 чәй кашыгы чәчәген, 200 мл кайнар суга салып, 30 минут төнәтәләр. Сөзеп, көн дәвамында аз-азлап 400 мл күләмендә эчәләр. – Авыз эче бозылганда, 1 чәй кашыгы чәчәкне 200 мл кайнар суга салып төнәтәләр. Сөзеп, җылы килеш авызга кабып торалар. – Невроз, гипертония, атеросклероз, стенокардия, аритмия, гепатит, талак, бавыр һәм үт куыгы авырулары борчыганда, 2 чәй кашыгы кипкән календула чәчәген 2 стакан кайнар суга салып, 15 минут төнәтәләр. Сөзеп, көнгә 4 мәртәбә бер-икешәр стакан эчәләр. – Ангина, ларингит булганда, тамак төбен чайкау өчен 4 аш кашыгы кипкән чәчәкне, 2 стакан кайнар суга салып, 15 минут кайнаталар. Бераз суынгач, сөзеп кулланалар. – Хатын-кыз авырулары вакытында сиптереп юыну һәм урт ялкынсынганда, пародонтоз күзәтелгәндә авыз эчен чайкау өчен 1 чәй кашыгы үләнне, 1 стакан кайнар суга салып, суынганчы төнәтәләр.  

## Әдәбият

* Васильченко И. Т. Род 1565. Календула - Calendula L. // Флора СССР. В 30-ти томасы / Начато при руководстве и под главной редакцией акад. В. Л. Комарова; Редакторы тома Б. К. Шишкин һәм Е. Г. Бобров - М. - Л.: СССР Фән Академиясе, 1961. - XXVI Т. - С. 857 - 861. - 938 с. - 2400 экз.
* Гөмәров В.З. Туган якның шифалы үсемлекләре. - Уфа: Башкортстан китап нәшрияты, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1

## Искәрмәләр

Төркем:Ауразия флорасы
Төркем:Астралылар
Төркем:Ботаника
Төркем:Үләннәр
Төркем:Дару үләннәре
Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Локаут

**Локаут** ( ишекне ябып кертмәү) — эш бирүче тарафыннан эшчеләргә басым ясау максатыннан, эшчеләргә хезмәт хакын түләвен туктатып, предприятие эшен вакытлыча туктату (яки җитештерү күләмен шактый киметү).

Локаут — предприятиенең барлык хезмәткәрләрен эштән чыгару. Җитештерүне япканда яисә вакытлыча аны модернизацияләгәндә, шулай ук эшчеләр тарафыннан эшкуар кабул итмәслек таләпләр куелганда, локаут ясыйлар. Хезмәт мөнәсәбәтләрен бик нык кискенләштерүче соңгы чик чара булганга, хәзерге заман шартларында ул сирәк кулланыла.

## Әдәбият

*   Экономический словарь-справочник / проф. С. В. Мочерный. — М.: «Фемина», 1995. — С. 186. — 368 с.

Төркем:Хезмәт хокукы
Күзлуб

**Күзлуб** (лат. *Scutellaria*) - иренчәчәклеләр семьялыгыннан күпьеллык үләннәр һәм ярымкуаклар ыругы.

## Таралуы

300 гә якын төре билгеле, Көньяк Африкадан тыш бөтен Җир шары буенча таралган.

Татарстан территориясендә 3 төре бар. Гади күзлуб (S. galericulata) – бөтен районнарда да, шикле күзлуб (S. dubia) – Кама алдында, сөңге яфраклы күзлуб (S. hastifolia) Кама алдында һәм Кама аръягында очрый. Тугайлы болыннарда, куаклар арасында, сулык ярлары буенда үсә.

## Ботаник тасвирлау
15-40 см биеклектәге үсемлек. Тамыр системасы нәзек, шуышма. Яфраклары бөтен һәм каурыйсыман теленмә. Чәчәкләре алсу, зәңгәрсу шәмәхә, зәңгәр төстә, өске яфраклар куентыгында урнашкан. Җимеше 4 чикләвекчеккә таркала. Май-сентябрьдә чәчәк ата. Җимешләре июль-октябрьдә өлгерә. Орлыктан һәм вегетатив юл белән үрчи.

## Куллану

Гади күзлубның җир өсте өлешләрендә флавоноидлар, сапониннар, органик кислоталар, микроэлементлар, дуплау матдәләре бар. Халык медицинасында үлән төнәтмәсе гипертония авырулары, кан туктату, бәвел кудыру һәм бөрештергеч чара буларак кулланыла.

Баллы, декоратив үсемлек. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Media related to Scutellaria at Wikimedia Commons
* Data related to Scutellaria at Wikispecies
* 
* ''Scutellaria'' images. MorphBank.
Төркем:Ботаника
Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Төркем:Ауразия флорасы
Төркем:Дару үләннәре
Төркем:Үләннәр
Шейхцерия

**Шейхцерия** (  ) - шейхцериячәләр семьялыгыннан бердәнбер үсемлекләр ыругы.

## Таралуы
1 төре билгеле, аның эченә ике астөр: Аурупа һәм Төньяк Америка астөрләре керәләр. Ыруг атамасы Швед галиме Иоганн Яков Шейхцер (1672—1733) исеменә багышлап бирелгән. Үсемлекләр Төньяк ярымшарның салкын һәм уртача өлкәләрендә таралганнар.

Татарстан территориясендә бер төре бар – саз шейхцериясе (S. palustris) Идел алдында очрый. Зур елгаларның борынгы аллювиаль террасаларына туры килүче торфлы сазлыкларда һәм йөзмә «үлән-утраулар»да үсә.

## Ботаник тасвирлама
10-50 см биеклектәге күпьеллык үләнчел үсемлек. Күрәнчәләр яисә кыяклыларны хәтерләтә. Тамырчасы озын, 50 см га җитә, тармакланган, симподиаль. Бу тармаклар саздагы сфагнум катламын ныгытуда зур урын алып тора. Алар шуышма, төерле, яфрак җиңсәләре калдыклары белән капланган. Сабагы туры. Яфраклары чиратлашкан, тар кыяк, аскы өлешендә ярымцилиндрсыман. Чәчәкләре вак, күрексез, яшькелт-сары, кабарынкы чук чәчәк төркеменә җыйналган. Җимеше – коры күбтабакча. Май-июньдә чәчәк ата. Җил ярдәмендә серкәләнә. Җимешләре августта өлгерә. Һава куышлыгы булганлыктан орлыклары яхшы йөзә һәм су белән тарала. Орлыктан һәм вегетатив юл белән үрчи.

## Табигатьтәге урыны
Торф ясаучы үсемлек.

ТРның Кызыл китабына кертелгән (2006). 

## Әдәбият

* Губанов И. А. Иллюстрированный определитель растений Средней России : в 3 т. / И. А. Губанов, К. В. Киселёва, В. С. Новиков, В. Н. Тихомиров. — М. : Товарищество науч. изд. КМК : Ин-т технол. исслед., 2002. — Т. 1 : Папоротники, хвощи, плауны, голосеменные, покрытосеменные (однодольные). — С. 154. — 527 с. — 5000 экз. — .
* Цвелёв Н. Н. Семейство шейхцериевые (Scheuchzeriaceae) // Жизнь растений : в 6 т. / гл. ред. А. Л. Тахтаджян. — М. : Просвещение, 1982. — Т. 6 : Цветковые растения / под ред. А. Л. Тахтаджяна. — С. 26—28. — 543 с. — 300 000 экз.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Шейхцерия (англ.): информация на сайте GRIN. Проверено 16 марта 2009 г.
* Шейхцерия (англ.) информация на сайте «Энциклопедия жизни» (EOL). Проверено 16 марта 2009 г.
* Шейхцерия — статья из Большой советской энциклопедии. 
* 
Төркем:Кешеләр хөрмәтенә аталган үсемлекләр таксоннары
Төркем:Монотип үсемлекләр
Төркем:Төньяк Америка флорасы
Төркем:Ауразия флорасы
Төркем:Үсемлекләр гаиләләре
Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Кызыл китап
Төркем:Ботаника
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Төркем:Үләннәр
Киек мәтрүшкәсе

**Киек мәтрүшкәсе** (  ) - иренчәчәклеләр семьялыгыннан бер-, ике- һәм сирәк кенә күпьеллык үсемлекләр ыругы.

## Ботаник тасвирлау
10-30 см биеклектәге берьеллык төкчәле үсемлек. Яфраклары ланцетсыман яки йомыркасыман озынча, кыска саплы. Чәчәкләре зәңгәрсу аксыл-шәмәхә, кыска чәчәк сапларында, 2-6 шар булып куе булмаган боҗракка урнашкан, ул исә өске яфракларның куентыгында. Аскы иреннәре өскеләренә караганда ике тапкыр озынрак. Җимеше – чикләвекчек. Май-сентябрьдә чәчәк ата. Җимешләре җәй дәвамында һәм көзен өлгерә.

## Таралуы

10 га якын төре билгеле, күбесенчә Урта диңгез буе зонасында таралган.

Татарстан территориясендә бер төре – кыр киек мәтрүшкәсе (A. arvensis) ара-тирә барлык районнарда очрый. Сирәкләнгән урманнарда, куаклар арасында үсә.

### Төрләре

* 
* 
* 
* 
* 

## Куллану
Составында витаминнар һәм эфир мае булган яфраклары тәмләткеч буларак кулланыла.

Декоратив үсемлек. 

Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Ботаника
Төркем:Декоратив үсемлекләр
Төркем:Ауразия флорасы
Төркем:Үләннәр
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
## Искәрмәләр
Мамыкбаш

**Мамыкбаш** (, ) — күрәнчәләр семьялыгына караган күпьеллык үсемлек ыругы. 

## Таралуы
20 гә якын төре билгеле, Төньяк ярымшарның салкын һәм уртача поясларында таралган.

Татарстан территориясендә 4 төре бар: киң яфраклы мамыкбаш (E. latifolium), нечкә мамыкбаш (E. gracile), күп башаклы мамыкбаш (E. polystachion), җиңсәле мамыкбаш (E. vaginatum). Сазлыкларда һәм йөзмә «үлән-утрауларда» үсә.

## Ботаник тасвирлама

15-100 см биеклектәге үсемлек. Сабагы туры, нечкә. Яфраклары тар, озын, өч кырлы яки цилиндрсыман. Чәчәкләре ике җенесле, күп чәчәкле башакчыкларда, чатыр чәчәк төркеменә җыйналган. Җимеш бирү чорында барлыкка килүче мамык кебек йомшак ак башчалар – мамыкбашка хас үзенчәлек. Җимеше – озынча орлыкча. Җиңсәле мамыкбашның яфраклары яшел килеш кышлый. Апрельдән майга кадәр чәчәк ата. Җимешләре җәй башында өлгерә. Орлыктан һәм вегетатив юл (тамырчалардан) белән үрчи. 

## Куллану
Киң яфраклы мамыкбаш – дару үләне.

Сабаклары су кошлары өчен азык булып тора.

Барлык төрләре дә – торф барлыкка китерүчеләр.

ТРның Кызыл китабына кертелгәннәр (2006).

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Юзепчук С.В. Род 221. Пушица - Eriophorum // СССР флорасы. В 30-нчы том / Баш мөхәррире академик В. Л. Комаров; Том мхәррире Б. К. Шишкин. - М. - Л. : СССР Фән Академиясе нәшрияты, 1935. - Т. III. - 26 - 37 б. - 636 + XXV с. - 5175 экз.             
* Арктическая флора СССР. Вип. III / Сост. Т. В. Егорова, В. В. Петровский, А. И. Толмачёв, В. А. Юрцев; Под ред. А. И. Толмачёва. - Л.: Наука, 1966.   

## Сылтамалар

* 
* 
Төркем:Декоратив үсемлекләр
Төркем:Ауразия флорасы
Төркем:Күрәннәр
Төркем:Дару үләннәре
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Төркем:Үләннәр
Төркем:Кызыл китап
Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Ботаника
Нәдербаш

**Нәдербаш** (лат. *Stachys*) - күркә борыны, иренчәчәклеләр семьялыгыннан бер- һәм күпьеллык үләннәр яисә ярымкуакчыклар ыругы.

## Таралуы
300 гә якын төре билгеле, ике ярымшарның да уртача һәм субтропик, тропикларның тауларында таралган. Австралия һәм Яңа Зеландиядән тыш, бөтен Җир шарында үсә. 

Татарстан территориясендә 6 төре бар. Берьеллык нәдербаш (S. annua), туры нәдербаш (S. recta), дару нәдербашы (S. officinalis), урман нәдербашы (S. sylvatica) һәм башкалар һәр җирдә, Идел нәдербашы (S. wolgensis) – Кама һәм Идел алдында очрый.  Урман буйларында, куаклар арасында, су буйларында, дымлы болыннарда үсә. Башкортстанда 5 төре очрый: саз нәдербашы - елга, күл буенда, җир асты сулары чыккан урында, куаклыкта үсә, дару һәм урман нәдербашлары - урман һәм урман читләрендә, берьеллык нәдербаш - аланнарда, чәчүлектә, юл читендә, туры нәдербаш - далада, ташлы ярларда очрый.

## Ботаник тасвирлама
8-120 см биеклектәге үсемлек. Сабагы кытыршы төкчәле, дүрт кырлы, төз, сирәгрәк бөгелгән хәлдә. Яфраклары бөтен яки тешәүле, каршыдаш урнашканнар, озынча ланцет, йомырка, тасма рәвешендә, очлы, саплы, нигезе нык беленгән йөрәк төсле була. Чәчәкләре алсу, аксыл шәмәхә, куе кызыл яки сары, башаксыман чәчәк төркеме хасил итүче ялган боҗрага җыйналган. Касә яфраклары 5, таҗының өске ирене батынгы, аскысы 3 аерчалы, уртадагысы эре. Серкәчләре 4, аскылары озын. Җимеше – чикләвекчек. Июнь-июльдә чәчәк аталар. Җимешләре августта өлгерә. Дүрт өлешкә бүленүче ценобий. Орлыктан һәм вегетатив юл белән үрчиләр.

## Куллану

Халык медицинасында дару нәдербашы, туры нәдербаш, урман нәдербашы (S. sylvatica) үләне төнәтмәсе үт һәм бәвел кудыру, ялкынсынуга каршы чара буларак кулланыла. Составында алкалоидлар, дуплау матдәләре, сапониннар, флавоноидлар, эфир майлары һ. б. бар. Декоратив үсемлек. Төз нәдербаш - агулы үсемлек.

Баллы үсемлек.
## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Иренцаскә  (Тәрҗемәсе: 15 декабрь 2009) 
* 
*   
* Киоринг О. Э. 1281 нче юЛ. Чистец - Stachys // СССР флорасы. В 30-ти томасы / Начато при руководстве и под главной редакцией баш мөхәррире В. Л. Комарова; Редактор тома Б. К. Шишкин. - М. - Л. : СССР Фән Академиясе нәшрияты, 1954. - Т. XXI. - С. 194 - 237. - 703 с. - 3000 экз.             

## Сылтамалар

* Ирәнсәскә // Башкорт энциклопедиясе. - Уфа: РБ ДАГУ ⁇ Башҡорт энциклопедиясе ⁇ , 2015 - 2024. - .    
* ''Чистец''  в Энциклопедия растений Агбина (Тагын бер тапкыр 15 декабрь 2009) 
* Чистец в Энциклопедия декоративных садовых растений (Композиция көне: 13 ноябрь 2009) 
Төркем:Африка флорасы
Төркем:Көньяк Америка флорасы
Төркем:Төньяк Америка флорасы
Төркем:Ауразия флорасы
Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Ботаника
Төркем:Дару үләннәре
Төркем:Үләннәр
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Сарымсак үләне

**Сарымсак үләне** () – әвернә чәчәклеләр семьялыгыннан икееллык үләнчел үсемлекләр ыругы.

## Таралуы
5 төре билгеле, Евразиянең уртача поясында таралган.

Татарстан территориясендә бер төре – яфрак саплы сарымсак үләне (A. petiolata) бөтен җирдә дә очрый. Күләгәле урманнарда, куаклар арасында, ерымнарда, җиләк-җимеш һәм яшелчә бакчаларында үсә.

## Ботаник тасвирлама
25-100 см биеклектәге үсемлек. Сабагы туры, күксел куныклы. Яфраклары чиратлашкан, бөтен, түбәнгеләре – бөерсыман, озын саплы, өскеләре – йөрәксыман – озынча түгәрәк кыска саплы. Чәчәкләре вак, ак, чук чәчәк төркеменә җыйналган. Җимеше – 4 кырлы кузакчык. Май-июньдә чәчәк ата. Җимешләре июнь-июльдә өлгерә. Орлыктан үрчи. Үсемлектән нык кына сарымсак исе килә (исеме шуннан).

## Куллану
Үләнендә гликозид, С витамины, эфир мае, орлыкларында май бар. Халык медицинасында үлән төнәтмәсе тир чыгару һәм какырык куптару чарасы буларак кулланыла.

Яфракларын тәмләткеч буларак файдаланалар.

Кәҗәләр өчен көтүлек азыгы булып тора.

## Сылтамалар
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VII том

## Искәрмәләр

Төркем:Үләннәр
Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Төркем:Ботаника
Төркем:Ауразия флорасы
Төркем:Дару үләннәре
Карабаш (үсемлек)

**Карабаш** () – Иренчәчәклеләр семьялыгыннан күпьеллык үләнчел үсемлекләр ыругы.

## Таралуы
10 нан артык төре билгеле, Евразиядә, Төньяк Америка һәм Төньяк Африкада таралган.

Татарстан территориясендә бер төре – гади карабаш (P. vulgaris) барлык районнарда очрый. Дымлы болыннарда, урман кырыйларында, сулык ярларында, юл буйларында үсә.

## Ботаник тасвирлама
Сабагы туры, дүрт кырлы, 15-35 см биеклектә. Тамырчасы шуышма, озын. Яфраклары каршыдаш, озынча йомыркасыман. Чәчәкләре шәмәхә, сирәк кенә ак, ике иренле, сабак очындагы боҗралы башаксыман чәчәк төркемендә. Һәрбер чәчәк киң чәчәк яны яфрагы куентыгында урнашкан. Җимеше – күпчикләвек. Июнь-августта чәчәк ата. Җимешләре июль-сентябрьдә өлгерә. Орлыктан үрчи.

## Куллану
Үсемлекнең җир өсте өлешләрендә флавоноид, сапонин, органик кислоталар, микроэлементлар, эфир мае бар.

Халык медицинасында ялкынсынуга каршы, тән кызышканда, бәвел кудыру чарасы буларак кулланыла.

Баллы үсемлек.

## Төрләре

# *[[Prunella albanica]]* Pénzes 
# *[[Prunella cretensis]]* Gand. 
# *[[Prunella grandiflora]]* (L.) Scholler 
# *[[Prunella hyssopifolia]]* L. 
# *[[Prunella laciniata]]* (L.) L 
# *[[Prunella orientalis]]* Bornm. 
# *[[Prunella prunelliformis]]* (Maxim.) Makino 
# *[[Prunella vulgaris]]* L. 
# *[[Prunella × bicolor]]* Beck *(P. grandiflora × P. laciniata)* 
# *[[Prunella × codinae]]* Sennen *(P. hyssopifolia × P. laciniata)* 
# *[[Prunella × gentianifolia]]* Pau *(P. hyssopifolia × P. vulgaris)* 
# *[[Prunella × intermedia]]* Link *(P. laciniata × P. vulgaris)* 
# *[[Prunella × surrecta]]* Dumort. *(P. grandiflora × P. vulgaris)* 

## Искәрмәләр
Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Ботаника
Төркем:Ауразия флорасы
Төркем:Үләннәр
Төркем:Дару үләннәре
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Аксыргак

**Аксыргак** ( ) - лаләчәләр семьялыгыннан күпьеллык үләнчел үсемлекләр ыругы.

## Таралуы
45 ләп төре билгеле, Евразиянең һәм Төньяк Американың уртача һәм субтропик поясларында таралганнар.

Татарстанда бер төре Лобель аксыргак (V. lobelianum) күбесенчә көньяк районнарда очрый. Тугай болыннарында, дымлы урман аланнарында, урман буйларында үсә.

## Ботаник тасвирлама

Тамырчасы күпсанлы шнурсыман тамырлар белән калынайган, юантык, тармаклы, кыска. Сабагы туры, юан, 100-150 см озынлыкта. Яфраклары чиратлашкан, эре, киң эллипс формасында, озынча җыерчыклы. Чәчәкләре күзгә чалынмый, саргылт яшел төстә, сабак очындагы озын себеркәчкә җыелган. Җимеше – өч аерылы коры тартмачык. Орлыклары җил белән оча. Июнь-июльдә чәчәк ата. Җимешләре август аенда өлгерә. Күпьеллык үсемлек. Маллар ашамый. Яшь хайваннар ашап агулана ала.

## Куллану
Тамырчасында алкалоидлар, гликозид, сумала, дуплау матдәләре бар.

Халык медицинасында спиртлы төнәтмәсе һәм сулы төнәтмәсе ялкынсыну авыруларында авыртуны басу өчен кулланыла.

Аксыргак – агулы үсемлек, печәнлек һәм көтүлекләрдәге иң агулы үсемлекләрдән санала, аның белән йорт хайваннары агулана.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Ак GRIN сайтында мәгълүмат
* 

Төркем:Агулы үсемлекләр
Төркем:Төньяк Америка флорасы
Төркем:Ауразия флорасы
Төркем:Ботаника
Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Үләннәр
Төркем:Дару үләннәре
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Каратамыр

**Каратамыр** (лат. Cynoglossum) - кыярчалар семьялыгыннан бер-, ике- һәм күпьеллык үләнчел үсемлекләр ыругы.

## Таралышы
70 кә якын төре билгеле, уртача һәм субтропик поясларда һәм тропикларның таулы районнарында үсә.

Татарстан территориясендә бер төре – дару каратамыры (C. officinale) барлык районнарда очрый. Далаланган сөзәклекләрдә, буш җирләрдә, юл буйларында үсә.

## Ботаник тасвирлама
50-100 см биеклектәге икееллык үсемлек. Тамыры калын, үзәк. Сабагы туры, берле, өске өлеше тармаклы, озын йомшак ак төкчәләр белән капланган. Яфраклары аз санлы, соры киезсыман, бөтен, чиратлашкан. Тамыр якны розеткасының яфраклары озынча-ланцет формасында; аскы сабак яфраклары саплы, урта һәм өскеләре - утырма, сабакны яртылаш уратып алган. Чәчәкләре кара кызыл, җете кызыл, бөтеркәдә, себеркәчле чәчәк төркеменә җыйналган. Биш касә яфракчыгы, биш таҗ яфракчыгы бар. Җимеше ыргаксыман чәнечкеле 4 җәлпәк чикләвекчек. Май-августта чәчәк ата. Җимешләре август-сентябрьдә өлгерә. Орлыктан үрчи. Тәмсез исе кипкәч бетә.

## Әһәмияте һәм кулланышы
Барлык өлешләрендә алкалоид, сумала, эфир майлары бар.

Халык медицинасында тамыр һәм яфраклары тамак йомшарту, авыртуны басу, тынычландыру чарасы буларак кулланыла, ревматизм вакытында, пешкән урыннарга, чуаннарга куялар.

Баллы.

Агулы.

Рудераль үсемлек. Суын һәм тамырын инсектицид чарасы буларак, тычкан һәм бөҗәкләрне куркыту өчен кулланалар.

Каратамыр // Башкорт энциклопедиясе. - Уфа: РБ ДАГУ ⁇ Башҡорт энциклопедиясе ⁇ , 2015 - 2024. - .    

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* ару Genus ''Cynoglossum'' 
* GRIN.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?3284" rel="mw:ExtLink nofollow">Каратамыр GRIN сайтында мәгълүмат  (ингл.)  Проверено 13 ноябрь 2008 г. 
* Чернокорень сайтында USDA NRCS (ингл.) Проверено 13 ноябрь 2008 г.Проверено 13 ноябрь 2008 г.
* Каратамыр  Проверено 10 октябрь 2009 г.
* 
Төркем:Агулы үсемлекләр
Төркем:Дару үләннәре
Төркем:Үләннәр
Төркем:Ботаника
Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Төркем:Ауразия флорасы
Проект:Төбәк тематик атналыгы/Басклар Иле атналыгы

**«Басклар Иле атналыгы»** — Басклар Иле, төбәк халкы, мәдәнияте һәм тарихы турында мәкаләләр язу өчен төзелгән «Төбәк тематик атналыгы» проектының өлеше. Шулай ук Басклар Иле турында булган мәкаләләрне яхшырту планлаштырыла.

Басклар Иле атналыгы бу төбәк турындагы мәкаләләр буенча бушлыкларны тутырырга тиеш. Атна кысаларында Басклар Иле һәм Басклар Иле мәдәнияте белән бәйле мәкаләләр булдырылачак һәм яхшыртылачак.

**Вакыт:** 13 — 26 май 2024

**Кыйбла:** баск, инглиз Википедияләрендә Басклар Иле турында татар Википедиясенә караганда күпкә күбрәк мәгълүмат бар.

## Нәтиҗә
3 төзелгән һәм 0 яхшыртылган мәкалә, 0 калып, 0 рәсем.

## Бүләкләр

### Басклар Иле ордены

* Хөрмәтле проектта катнашучылар! Басклар Иле атналыгы кысаларында 10 һәм аннан да күбрәк мәкалә язган һәркемгә атнада катнашу истәлегенә проект кураторы тарафыннан «Басклар Иле ордены» тапшырылачак. **Шартлар**: әһәмиятлелек, язылган мәкаләнең күләме 5000 байттан ким булмаска тиеш һәм мәкаләдәге мәгълүматны раслаучы бер абруйлы чыганакның булуы мәҗбүри.

### Проекттан рәхмәт
Бер атна эчендә бер яки берничә мәкалә язган катнашучыларның фикер алышу битләрендә атна тәмамлангач, проектның шәхси рәхмәте белдереләчәк.

## Статистика
**Зинһар, кертем мәгълүматларын яңартырга онытмагыз.**

## Ясарга кирәк
Түбәндәге исемлектәге мәкаләләрдән тыш, төбәк белән бәйле теләсә нинди әйберләр турында яза аласыз.

### Шәхесләр

* Робустиана Мухика Эганья eu
* Хуан де Эчеваррия eu
* Микель Лабоа eu
* Хосеба Агирреазкуэнага eu
* Хосе Мигель Беньяран eu
Нур Ислам (мәчет, Осинники)

**«Нур Ислам» мәчете** () ― Кемерово өлкәсе Осинники шәһәрендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (*[[мәчет]]*). Россия мөселманнары Дини җыены составындагы Кемерово өлкәсе мөселманнарының Диния нәзарәтенә караган мөселманнарның җирле «Нур Ислам» мәхәлләсе карамагында. 

Осинники шәһәрендә (1926 елга кадәр Тагдагал улусы, 1926 елдан штб, 1938 елдан Осинники шәһәре) 40 367 кеше яшәгән (2021), шәһәрдә яшәүче татарлар саны ― 1 405 (2010).

## Тарих
2004 елның октябрендә Кемерово өлкәсе Осинники шәһәренең «Дуслык» Татар мәдәнияте үзәге җирлегендә дини җәмгыять оешкан. 

Мөселманнарның җирле «Нур Ислам» дини җәмгыяте (мәхәллә) 2006 елның 18 июлендә Кемерово өлкәсенең Федераль теркәү хезмәтендә, шулай ук Россиянең Азия өлеше мөселманнары Диния нәзарәте каршында теркәлгән. 

2009 елдан хәзерге исемен йөртә һәм Үзәкләштерелгән дини оешма Кемерово өлкәсе мөселманнарының Диния нәзарәте составына керә.  «Нур Ислам» дини җәмгыяте (мәхәллә) бергәләп дин тоту һәм иман тарату өчен гражданнарны ирекле нигездә берләштерә. 

2004 елда шәһәр үзәгеннән 30 минутлык арада урнашкан элеккеге шәһәр типографиясе бинасында, үзгәртеп кору эшләреннән соң,  «Нур Ислам» исемендәге мәчет ачылган  .   Мәчетнең эчке диварлары, түшәме һәм идәннәре яңартыла һәм үзгәртеп корыла, бинаның фасады һәм түбәсе ремонтлана

Мәчеттә мөселман якшәмбе мәктәбе эшли, анда яшь тәрбияләнүчеләр Ислам нигезләрен өйрәнәләр.

## Имамнар
* 2006―2014 елларда имам-хатыйб Әнвәр Айсә улы Әширов (*Анвяр Айсеевич Аширов*), 2014 елдан Новокузнецк шәһәренең «Чулпан» мәчете имам-хатыйбы.
* 2014―2015 елларда имам Мосавир хәзрәт Якупов, мәхәллә идарәсе рәисе Ягъфәр Әбүбәкер улы Хәсәншин.
* 2015 елдан имам-хатыйб Гыйният улы Азат хәзрәт Шәйдуллин.

## Моны да карагыз
* Мөнирә (мәчет, Кемерово)
* Чулпан (мәчет, Новокузнецк)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Осинники. Религия.  татарыкузбасса.рф
*    Осинники.  YouTube видео, 1:07
* Мәчет панорамасы 
Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:2004 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Кемерово өлкәсе мәчетләре
Карабаш (мәгънәләр)

**Карабаш** ― күп мәгънәле сүз.
;Шәхесләр
*  (1930―2018), поляк кинорежиссеры.
;Топонимика
* Карабаш ― Чиләбе өлкәсендә шәһәр.
* Карабаш ― Татарстанда штб.
* Карабаш ― Илеш районында авыл.
## Моны да карагыз
* Карабаш (үсемлек)
## Шулай ук карагыз
* Карабаш сусаклагычы
* Карабаш авыл шурасы
* Карабашка, бистә.
Тубыл-иртеш диалекты

**Тубыл-иртеш диалекты** яки **тубыл-иртыш диалекты** — татар теленең Көнбатыш Себердә таралган диалектларының берсе.

Диләрә Тумашева классификациясе буенча тубыл-иртеш диалекты биш сөйләшкә бүленә:

* Төмән — Төмән өлкәсенең Төмән, Ялутор, Түбән тәүдә, Исәт, Заводоуков, Ярков районнары;
* Тубыл — Төмән өлкәсенең Тубыл, Вагай, Яркәү районнары;
* Саз — Төмән өлкәсенең Тубыл, Уват районнары;
* Тәвриз — Омск өлкәсенең Тәвриз, Ишемтамак, Знаменский районнары;
* Тара — Омск өлкәсенең Тара, Большеречье, Колосов районнары.

Тәвриз сөйләшендә алтай, хакас һәм шор телләренә хас булган күп кенә көнчыгыш-төрки элементлар билгеләнгән.

## Өйрәнү тарихы
Соңгы өч гасырда себер татарларының теле күп санлы тикшеренүчеләр тарафыннан өйрәнелә. XVII—XIX гасырлар ахырына Г. Ф. Миллер, П. С. Паллас, И. П. Фальк, В. В. Радлов, һ.б. эшләре буенча этнография һәм конкрет рәвештә себер татарларының хуҗалык шөгыльләре буенча мөһим мәгълүматлар керә.

Этнографик, археологик һәм тарихи хезмәтләрдән тыш, лингвистларның Себер татарлары диалектларын өйрәнүгә багышланган тикшеренүләре бар, аеруча Д. Тумашева, Х. Алишина, А. Насыйбуллина, Р.С. Барсукова, Л.Җәләй, Д. Рамазанова эшләре күп.

Тубыл-иртеш диалекты Д. Тумашева фикеренчә, җирле татарлар һәм күченеп килгән Идел буе һәм Урал буе татарлары телләренең озак вакытлы үзара бәйләнеше нәтиҗәсендә барлыкка килгән татар теле диалектлары төркеменә карый. Аларның язма әдәби теле — татар теле.

Татар лингвист-тюркологы Габделхәй Әхәтов, галимнәр арасында беренче булып себер-татар телендә цыкылдау кебек күренешне таба. Үзенең «Көнбатыш-Себер татарлары диалекты» (1963) дигән фәнни хезмәтендә Әхәтов Төмән һәм Омск өлкәләрендә тубыл-иртеш татарларының территориаль урнашуы буенча материаллар тәкъдим итә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Тумашева Д.Г. Көнбатыш Себер татарлары теле (грамматик очерк һәм сүзлек).— Казан, 1961.— 240 б.
* Алишина X.Ч., Романова М. А. Об одной субстратной черте в старожильческих говорах Тобольского района Тюменской области // Общие и региональные проблемы взаимодействия языков и их подсистем: Сборник науч. трудов. — Тюмень: Изд-во ТюмГУ, 1997.
* Алишина X.Ч. Тоболо-иртышский диалект языка сибирских татар.— Казань: Изд-во Казан. пед. ин-та, 1994. — 119 с.	Барсукова Р. С. Лексика, обозначающая животный мир, в зоболотном говоре тоболо-иртышского диалекта // АВТЯ.— Вып. 3.— Казань, 2004.— С. 68—72.
* Барсукова Р.С. К вопросу о спирантизации в заболотном говоре тоболо-иртышского диалекта и в тюркских языках // Тел, әдәбият һәм халык иҗаты мәсьәләләре.— Казан, 2000.— 9—16 б.
* Баязитова Ф.С. Тубыл-иртыш диалектында халык традицияләре лексикасы: цым, цымсалыр (җирле сөйләш һәм фольклор текстлары яссылыгында) // «Занкиевские чтения»: Материалы Всероссийской научно-практической конференции. – Тобольск: ТГСПА им.Д.И.Менделеева, 2011. – 21–23 б.
* Әхмәтов В. Тобол-Төмән татарларының диалекты // Совет мәктәбе. — 1940.— № 2—3.— 56—60 б.	
* Рамазанова Д.Б. Тубыл-иртыш диалектында кием-салым атамалары // Языковая ситуация в Татарстане: состояние и перспективы.— Ч. II.— Казань, 1999.— С. 67–80.

Төркем:Тубыл-иртеш диалекты
Төркем:Себер татар теле
Төркем:Татар теле диалектлары
Дала розасы

**Дала розасы**, хатьма () – тырнакгөлчәләр семьялыгыннан бер- һәм күпьеллык үләннәр, сирәк кенә куаклар ыругы.

## Таралуы
30 га якын төре билгеле, күбесенчә Урта диңгез буенда таралган.

Татарстан территориясендә Тюрингия розасы (L. thuringiaca) сирәк кенә барлык районнарда да очрый. Далалы болыннарда, сөзәклекләрдә, урман буйларында, куаклыкларда үсә.

## Ботаник тасвирлама
60-150 см биеклектәге, төкчәле, соргылт яшел күпьеллык үләнчел үсемлек. Яфраклары чиратлашкан, эре, өчәрле яки бишәрле калаксыман, сабакчыл. Чәчәкләре зур, ике җенесле, алсу, уентылы таҗ яфракчыклы, берәрләп яфрак куентыгына урнашкан. Җимеше 20-25 орлыктан тора. Июнь-августта чәчәк ата. Июльдән җимеш бирә башлый.

## Куллану
Тамырларында – лайла, яфракларында алкалоидлар, С витамины бар.

Дала розасы тамырларыннан ясалган төнәтмә йомшарткыч һәм какырык куптару чарасы буларак кулланыла.

Яңа җыелып вакланган яфракларын сызлавыкларга, җәрәхәтләргә ябалар.

Декоратив, баллы үсемлек.

Йорт яны һәм башка бакчаларда өч айлык дала розасы (L. trimestris) декоратив үсемлек буларак үстерелә.

## Искәрмәләр

Төркем:Ботаника
Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Төркем:Дару үләннәре
Төркем:Ауразия флорасы
Төркем:Үләннәр
Төркем:Декоратив үсемлекләр
Төймәчәчәк

**Төймәчәчәк** (лат. *Cicerbita*) - чатыр чәчәклеләр семьялыгыннан күпьеллык үләнчел үсемлекләр ыругы  *Цицербита* сүзе итальян телендә "цикорийга охшаган" дигәнне аңлата, *[[һиндыба]]* белән чагыштырыла. 

## Таралуы
20-25 төре билгеле, Евразия, Төньяк Африка һәм Төньяк Америкада таралганнар.

Татарстан территориясендә бер төре – Урал төймәчәчәге (C. uralensis) Идел алдында һәм Кама аръягында очрый. Киң яфраклы һәм ылыслы-киң яфраклы урманнарда үсә.

## Тасвирлау
80-200 см биеклектәге үсемлек. Тамырчасы кыска. Сабагы куыш, буразналы. Аскы яфраклары зур, сөңге-йөрәксыман, озын сапларда, өскеләре – утырма, ланцетсыман. Чәчәкләре телчекле, зәңгәр-шәмәхә төстә, калкан-себеркәч чәчәк төркемендә. 5-30 чәчәге булырга мөмкин. Җимеше – орлыкча. Июльдә чәчәк ата. Җимешләре сентябрьдә өлгерә. Орлыктан һәм вегетатив юл белән үрчи.

## Куллану
Декоратив, баллы үсемлек.

## Систематика
Бу ыруг үсемлекләре 1822 елга кадәр *[[Салат (үсемлек)|Lactuca]]* салат ыругына кертелгән,  алар җимеш морфологиясенә нигезләнеп аерылган.  Ыругны билгеләү мәсьәләсе һаман да ябылмаган.

## Төрләре
*Cicerbita* ыругында түбәндәге төрләр таныла: 
 
**[[Cicerbita acuminata]]* 
**[[Cicerbita adenophora]]* 
**[[Cicerbita alii]]* 
**[[Cicerbita alpina]]* 
**[[Cicerbita auriculiformis]]* 
**[[Cicerbita azurea]]* 
**[[Cicerbita benthamii]]* 
**[[Cicerbita boissieri]]* 
**[[Cicerbita bourgaei]]* 
**[[Cicerbita brassicifolia]]* 
**[[Cicerbita chiangdaoensis]]*  – Thailand
**[[Cicerbita crambifolia]]* 
**[[Cicerbita crassicaulis]]* 
**[[Cicerbita cyprica]]* 
**[[Cicerbita deltoidea]]* 
**[[Cicerbita × favratii]]* 
**[[Cicerbita garrettii]]* 
**[[Cicerbita kovalevskiana]]* 
**[[Cicerbita ladyginii]]* 
**[[Cicerbita macrophylla]]* 
**[[Cicerbita madatapensis]]* 
**[[Cicerbita microcephala]]* 
**[[Cicerbita mulgedioides]]* 
**[[Cicerbita neglecta]]* 
**[[Cicerbita nepalensis]]*  – Nepal
**[[Cicerbita nuristanica]]*  – Afghanistan
**[[Cicerbita olgae]]* 
**[[Cicerbita pancicii]]* 
**[[Cicerbita persica]]* 
**[[Cicerbita picridiformis]]* 
**[[Cicerbita plumieri]]* 
**[[Cicerbita prenanthoides]]* 
**[[Cicerbita putii]]* 
**[[Cicerbita racemosa]]* 
**[[Cicerbita rechingeriana]]* 
**[[Cicerbita roborowskii]]* 
**[[Cicerbita sonchifolia]]* 
**[[Cicerbita songarica]]* 
**[[Cicerbita subplumosa]]* 
**[[Cicerbita thianschanica]]*  – Altay Republic, Kazakhstan, Kyrgyzstan, Tajikistan, Uzbekistan, Xinjiang
**[[Cicerbita variabilis]]* 
**[[Cicerbita zeravschanica]]*  – Kyrgyzstan, Tajikistan, Uzbekistan
**[[Cicerbita zhenduoi]]* 

## Искәрмәләр


Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Үләннәр
Төркем:Ботаника
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Ислам (мәчет)

**«Ислам» мәчете**:
* Ислам (мәчет, Казан)
* Ислам (мәчет, Киселевск)
* Ислам (мәчет, Мөслим)
Ислам (мәгънәләр)

**Ислам** ― күп мәгънәле сүз. **[[Ислам]]** ― дөньякүләм таралган дин.
;Шәхесләр
* '''Ислам''' Кәримов
;Мәчетләр
* Ислам (мәчет)
** Ислам (мәчет, Казан)
** Ислам (мәчет, Киселевск)
## Моны да карагыз
* Исламов