open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тирадорес, Сан Антонио Тирадорес (Керендаро)

**Тирадорес, Сан Антонио Тирадорес** — Мексиканың Мичоакан штатында урнашкан торак пункт.  муниципалитеты составына керә.

## Географиясе

Тирадорес, Сан Антонио Тирадорес Мексиканың үзәк өлешендә урнашкан.

## Климаты

Биредә субтропик климат урнашкан, диңгез өсте тигезлегеннән зур биеклек аркасында ел әйләнәсе җылы яки эссе көннәр һәм салкынча төннәр хас. Явым-төшемнең күп өлеше июньнән сентябрьгә кадәр җәйге муссон сезонында ява.

## Тарихы
Археологик мәгълүматлар буенча кешеләр бу территорияләрдә, ким дигәндә, 10 мең ел элек үк яшәгәннәр. Испаннарга кадәрге чорда биредә берничә миграция ташкыны үткән, пиринда, ацтек, уэтамо, колимоте, пурепечи, отоми, матласинки һәм текос халыклары ырулары яшәгән. Бу яклар, испаннар яулап алуның беренче елларынан, ягъни 1530 еллардан, Мехико корольлегенең бер өлеше булган.

1823 елның 22 декабреннән Мичоакан штаты составында.
## Халкы

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Pollard, Helen Perlstein (2000). Tarascans and Their Ancestors: Prehistory of Michoacán. In Foster, Michael S.; Gorenstein, Shirley (eds.). Greater Mesoamerica: The Archaeology of West and Northwest Mexico. Salt Lake City, United States: University of Utah Press. pp. 59–70. ISBN 978-0-874-80655-7.

Төркем:Мексика торак пунктлары
Төркем:Мичоакан торак пунктлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Замости (мәгънәләр)

* Замости (Замости-Блата)
* Замости (Пискова Лгота)
* Замости (Ржождяловице)
Замосце (мәгънәләр)

* Замосце (Веткавский районы)
* Замосце (Калинкавицкий районы)
* Замосце (Лагойский районы)
* Замосце (Маладзечанский районы)
* Замосце (Петрыкавский районы)
* Замосце (Пухавицкий районы)
* Замосце (Слуцкий районы)
* Замосце (Смалявицкий районы)
* Замосце (Талачынский районы)
* Замосце (Уздзенский районы)
Замосць (мәгънәләр)

* Замосць (Вишковский повяты)
* Замосць (Диңгез буе воеводалыгы)
* Замосць (Лаский повяты)
* Замосць (Маковский повяты)
* Замосць (Накельский повяты)
* Замосць (Новодворский повяты)
* Замосць (Остроленцкий повяты)
* Замосць (Пйотрковский повяты)
* Замосць (Рипинский повяты)
* Замосць (Серпецкий повяты)
Замошша (мәгънәләр)

* Замошша (Аболецки авыл советы)
* Замошша (Акаловски авыл советы)
* Замошша (Акцябрски авыл советы)
* Замошша (Асиповицкий районы)
* Замошша (Багданавски авыл советы)
* Замошша (Баранавицкий районы)
* Замошша (Барысавский районы)
* Замошша (Бешанковицкий районы)
* Замошша (Браслав районы)
* Замошша (Быхавский районы)
* Замошша (Бярэзински авыл советы)
* Замошша (Валкалацки авыл советы)
* Замошша (Верхнядзвинский районы)
* Замошша (Давгинавски авыл советы)
* Замошша (Жыткавицкий районы)
* Замошша (Иванава районы)
* Замошша (Коханавски авыл советы)
* Замошша (Красналуцки авыл советы)
* Замошша (Лельчыцкий районы)
* Замошша (Лепельский районы)
* Замошша (Лунинецкий районы)
* Замошша (Любанский районы)
* Замошша (Людвиновски авыл советы)
* Замошша (Лёзненский районы)
* Замошша (Машкански авыл советы)
* Замошша (Падсвильски авыл советы)
* Замошша (Плиски авыл советы)
* Замошша (Полацкий районы)
* Замошша (Празямлянски авыл советы)
* Замошша (Пружанский районы)
* Замошша (Серкавицки авыл советы)
* Замошша (Слуцкий районы)
* Замошша (Ушацкий районы)
* Замошша (Шчучынский районы)
10 де Абрил (Закатепек)

**10 де Абрил** — Мексиканың Морелос штатында урнашкан торак пункт.  муниципалитеты составына керә.

## Географиясе

10 де Абрил Мексиканың үзәк өлешендә урнашкан.

Мексиканың башкаласы Мехикодан көньяк-көнбатышка таба 88 чакрым ераклыкта урнашкан.

## Климаты

Җирлек климаты тулаем алганда уртача субгумид, җәйге яңгырлар хас. Уртача температура 10-16 °C. Явым-төшем җәй айларында июньнән сентябрьгә кадәр ява, ә уртача еллык явым 900 мм тәшкил итә.

## Тарихы
Биредә якынча безнең эрага кадәр 20 000 елдан башлап Азиядән Беринг бугазын кичеп килгән борынгы кешеләр яши башлаган. Бу районда табылган археологик дәлилләргә караганда, алар күчмә тормыш рәвеше алып барганнар, мамонт кебек эре хайваннарны аулаганнар һәм җиләк-җимеш җыйганнар. XVI гасырдан Ацтеклар империясе составында. Европалылар килеп җиткән вакытка бу якларда җирле халыкның ацтек, пурепеча, чичимек, акольуа, масауа кабиләләре яшәгән.

Хәзерге дәүләтнең барлыкка килүе 1521 елда Ацтек империясен испаннар басып алганнан соң башланган ацтек җирләрен үзгәртеп оештыру белән бәйле. Ацтеклар империясен яулап алганнан соң территория Мексика корольлеге составына кертелә.

1869 елның 17 апреленнән Морелос штаты составында.
## Халкы
2010 ел мәгълүматлары буенча, биредә 202 кеше яшәгән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Jimenez Gonzalez, Victor Manuel, ed. (2009). Morelos: Guia para descubrir los encantos del estado. Morelos: Guide to discover the charms of the state. (in Spanish). Mexico City: Editorial Oceano de Mexico SA de CV. ISBN 978-607-400-230-0.
* Romo, Luis (2006). La ciudad de la eterna primavera. The city of eternal spring. Rutas Turisticas:Morelos Mexico Desconocido (in Spanish). 130. Mexico City: Grupo Editorial Impresiones Aéreas. ISSN 0188-5146

## Сылтамалар
* Bizarro Radio, Radio Station form the zone.

Төркем:Мексика торак пунктлары
Төркем:Морелос торак пунктлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Авашуаме (Сан Пабло дел Монте)

**Авашуаме** — Мексиканың Тласкала штатында урнашкан торак пункт.  муниципалитеты составына керә.

## Географиясе

Авашуаме Мексиканың үзәк өлешендә урнашкан.

Мексиканың башкаласы Мехикодан көньяк-көнчыгышка таба 109 чакрым ераклыкта тора.

## Климаты

Җирлек климаты тулаем алганда уртача субгумид, җәйге яңгырлар хас. Уртача температура 10-16&nbsp;°C. Явым-төшем җәй айларында июньнән сентябрьгә кадәр ява, ә уртача еллык явым 900 мм тәшкил итә.

## Тарихы
Биредә якынча безнең эрага кадәр 20 000 елдан башлап Азиядән Беринг бугазын кичеп килгән борынгы кешеләр яши башлаган. Бу районда табылган археологик дәлилләргә караганда, алар күчмә тормыш рәвеше алып барганнар, мамонт кебек эре хайваннарны аулаганнар һәм җиләк-җимеш җыйганнар. Евопалылар килеп җиткән вакытка бу якларда җирле халыкның ацтек, пурепеча, чичимек, акольуа, масауа кабиләләре яшәгән.

Колумбка кадәрге заманнарда ацтекларның зур империясен төзегән вакытта ук бу җирләр аерым Тласхала дәүләте буларак үскән. XIV йөздән бу ике халык даими диярлек сугыш хәлендә була. Әмма, ацтеклар Мезоамерикада иң зур империя төзи алуга карамастан, алар Тласкаланы яулап ала алмаганнар. XVI гасырда испаннар килү моментына Тласкала тулысынча диярлек ацтеклар империясе белән чолгап алынган бәйсез анклав булып торган. Бу Тласкаланы икътисадый изоляциядә калдырган, аны мамык һәм тоз кебек товарлардан мәхрүм иткән. Болар, шулай ук башка даими сугышлар, тласкалалыларга испаннар белән союзга керергә нигез бирә. Ацтеклар империясен яулап алганнан соң территория автоном яшәп алса да, соңрак Мексика корольлеге составына кертелә.

1856 елның 9 декабреннән Тласкала штаты составында.
## Халкы
2010 ел мәгълүматлары буенча, биредә 53 кеше яшәгән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Revilla, Pablo; Chairez Alfaro, Arturo (2000). Tlaxcala, encuentro con la naturaleza. Mexico Desconocido:Tlaxcala (in Spanish). 106. Mexico City: Editorial Mexico Desconocido: 60–67. ISSN 0188-5146

Төркем:Мексика торак пунктлары
Төркем:Тласкала торак пунктлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
АА Милпа Алта (Милпа Алта)

**АА Милпа Алта** — Мексиканың Мехико шәһәре составына керә торган торак пункт.

## Географиясе

АА Милпа Алта Мексиканың үзәк өлешендә урнашкан.

Мексиканың башкаласы Мехикодан көньяк-көнчыгышка таба 28 чакрым ераклыкта тора.

## Климаты

Җирлек климаты тулаем алганда уртача субгумид, җәйге яңгырлар хас. Уртача температура 10-16&nbsp;°C. Явым-төшем җәй айларында июньнән сентябрьгә кадәр ява, ә уртача еллык явым 900 мм тәшкил итә.

## Тарихы
Биредә якынча безнең эрага кадәр 20 000 елдан башлап Азиядән Беринг бугазын кичеп килгән борынгы кешеләр яши башлаган. Бу районда табылган археологик дәлилләргә караганда, алар күчмә тормыш рәвеше алып барганнар, мамонт кебек эре хайваннарны аулаганнар һәм җиләк-җимеш җыйганнар. XVI гасырдан Ацтеклар империясе составында. Европалылар килеп җиткән вакытка бу якларда җирле халыкның ацтек, пурепеча, чичимек, акольуа, масауа кабиләләре яшәгән.

Хәзерге дәүләтнең барлыкка килүе 1521 елда Ацтек империясен испаннар басып алганнан соң башланган ацтек җирләрен үзгәртеп оештыру белән бәйле. Ацтеклар империясен яулап алганнан соң хәзерге Мехико тирәсе территорияләре Мексика корольлеге составына кертелә.

1823 елның 20 декабреннән Мехико штаты составында.

1854 елда Президент Антонио Лопес де Санта-Анна Мехиконың мәйданын сигез тапкырга диярлек арттыра, көньякта һәм көньяк-көнбатышта стратегик мөһим тау кичүләренең иминлеген тәэмин итү һәм чит илләр басып кергән очракта шәһәрне саклау өчен авыл һәм тау районнарын шәһәргә куша. 1854 елда Мехико шәһәре составына керә.
## Халкы
2010 ел мәгълүматлары буенча, биредә 38 кеше яшәгән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Alvarez, Jose Rogelio (2003). Distrito Federal. Enciclopedia de Mexico (in Spanish). Vol. IV. Sabeco International Investment Corp. pp.&nbsp;2293–2314. ISBN 1-56409-063-9.
* Novo, Gerardo; Jorge de la Luz (2002). The State of Mexico. Mexico City: Ediciones Nueva Guia SA de CV. pp.&nbsp;49–53. ISBN 968-5437-26-2.

## Сылтамалар
* Bizarro Radio, Radio Station form the zone.

Төркем:Мексика торак пунктлары
Төркем:Мехико шәһәре торак пунктлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
5 де Майо (Карденас)

**5 де Майо** — Мексиканың Табаско штатында урнашкан торак пункт.  муниципалитеты составына керә.

## Географиясе

5 де Майо Мексиканың көньяк-көнчыгыш өлешендә урнашкан.

Мексиканың башкаласы Мехикодан көньяк-көнчыгышка таба 631 чакрым ераклыкта тора.

## Климаты

Биредә тропик саванна климаты урнашкан. Яз һәм җәй көннәрендә Температура 40°C-ка (104°F) җитәргә мөмкин, ә дымлылык дәрәҗәсе шул ук чорда 30% чамасында тирбәлә. Кыска кыш вакытында климат бик дымлы, ләкин көндезге температура якынча 28°C-ка (82°F) кадәр төшә.

## Тарихы
Ольмек цивилизациясе бу территориядә 3000 ел элек үк өстенлек иткән, б.э. к. 800 еллар тирәсендә чәчәк аткан. Бу борынгы мәдәният бөтен Мезоамериканың төп мәдәнияте булып санала. Табаско территориясе сәүдә үзәге булган, моңа күп санлы елгалар һәм лагуналар буйлап каноэда йөзү мөмкинлеге этәргән. Җирле хакимнәр, күп төрле төбәк державалары белән сәүдә белән бәйле булганлыктан, еш кына үзләренең коммерцияле табышын максимальләштерү өчен үзләренең тышкы мөнәсәбәтләрен балансларга омтылганнар. Алар Мезоамериканың башка төбәкләренә хас ыру монархлары түгел, ә уңышлы сәүдәгәрләр булганнар. Төбәк чит ил кешеләре өчен ачык һәм сәнгатьне яклаучы буларак абруй казанган.

Испаннар белән беренче контакт 1518 елда, капитан Хуан де Грихальва җитәкчелегендәге экспедиция хәзер аның исемен йөртүче елга тамагына килеп төшкәч була. Иртә яулап алынуга карамастан, территория климат, рельеф һәм файдалы казылмалар җитмәү сәбәпле тулысынча буйсындырылмый. Францисканнар XVI гасырда евангелизация өчен килгәннәр, ләкин калмаганнар. Шул сәбәпле, бу районның төп халкы, Яңа Испаниянең башка өлешләреннән аермалы буларак, тулаем алганда католицизмга күчерелми кала. Испаннар бу районны XVI гасырның икенче яртысында гына буйсындыра башлаганнар. Штатта бәйсезлек өчен Мексика сугышы вакытында беренче баш күтәрүче Хосе Мария Хименес була, ул 1815 елда штатның бәйсезлеген игълан итә. Ләкин Хименес тиздән төрмәгә ябыла, ә җирле хакимият таҗга тугрылык игълан итә. Сугыш ахырында  Табаско 1824 елгы конституция нигезендә кабул ителгән беренче ундүрт штатның берсе була.

1824 елның 7 февраленнән Табаско штаты составында.

## Халкы
2010 ел мәгълүматлары буенча, биредә 184 кеше яшәгән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Tabasco: Ofrece accion y arqueologia. Tabasco: Offering action and archeology. El Norte (in Spanish). Monterrey, Mexico. September 9, 2001.

Төркем:Мексика торак пунктлары
Төркем:Табаско торак пунктлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Абала (Абала, Юкатан)

**Абала** — Мексиканың Юкатан штатында урнашкан торак пункт.  муниципалитеты составына керә.

## Географиясе

Абала Мексиканың көньяк-көнчыгыш өлешендә, Юкатан ярымутравының төньяк өлешендә урнашкан.

Мексиканың башкаласы Мехикодан төньяк-көнчыгышка таба 997 чакрым ераклыкта тора.

## Климаты

Җирлектә тропик саванна климаты урнашкан. Эссе, ә дымлылык ел фасылына карап уртача яки югары. Уртача еллык максималь температура 33,5&nbsp;°C (92,3&nbsp;°F), декабрьдә 30,6&nbsp;°C-тан (87,1&nbsp;°F) майда 36,3&nbsp;°C-ка (97,3&nbsp;°F) кадәр үзгәреп тора, ләкин бу чорда көндез температура еш кына 38&nbsp;°C-дән дә (100,4&nbsp;°F) югарырак күтәрелә. Минималь температуралар гыйнварда 17,2&nbsp;°C-тан (63,0&nbsp;°F) майда 21,7&nbsp;°C-ка (71,1&nbsp;°F) кадәр тирбәлә. Яңгырлар сезоны июньнән октябрьгә кадәр дәвам итә һәм җылы, дымлы һаваны коры җиргә тарта торган Мексика муссоны белән бәйле. Елның бу вакытында төбәккә шулай ук көнчыгыш дулкыннары һәм тропик штормнар йогынты ясый.

## Тарихы
Беренче майялар бу якларга якынча б.э. 250 елында Петенадан, бүген Төньяк Гватемаладан, күчеп килгәннәр. Мексика култыгы ярларыннан килгән тольтеклар токымы бу төбәктә урнашкач, майя кабиләләрен кысрыклап чыгара башлыйлар, һәм күп еллар һәм күпсанлы сугышлардан соң, Майя Лигасы оештырыла (ица, сюэс һәм кокоме дигән майя кабиләләреннән торган), ул ахыр чиктә 1194 ел тирәсендә таркала. XVI гасырда испан конкистадорлары зур булмаган биләмәләргә тап була.

Юкатанны яулап алу Ацтек империясен испаннар басып алганнан соң ике дистә ел узгач тәмамлана. Яңа Испания үзәгеннән, бигрәк тә Мехикодан, географик ераклыгы аркасында, Юкатан бәйсезлек өчен Мексика сугышыннан хәрби яктан зыян күрмәгән. 1821 елның 15 сентябрендә Юкатан Испаниядән бәйсезлеген игълан итә. Шундук диярлек губернатор Хуан Мария Эчеверри Юкатанны Мексика империясе составына кертү турында сөйләшүләр өчен ике вәкил җибәрә. Кушылу 1821 елның 2 ноябрендә була. Мексика империясе тиз бәреп төшерелә (1823 елда), һәм элеккеге империянең провинцияләре бәйсез дәүләтләргә әверелә.

1823 елның 29 маенда игълан ителгән беренче Юкатан Җөмһүрияте 1823 елның 23 декабрендә Кушма Мексика Штатлары Федератив Җөмһүриятенә Юкатан Федератив Җөмһүрияте сыйфатында кушыла.

1823 елның 23 декабреннән Юкатан штаты составында.
## Халкы
2010 ел мәгълүматлары буенча, биредә 1890 кеше яшәгән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Ancona, Eligio (1878). M. Heredia Argüelles (ed.). Historia de Yucatán: Desde la época más remota hasta nuestros días. Mérida, México. OCLC 2688499

Төркем:Мексика торак пунктлары
Төркем:Юкатан торак пунктлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Сигмундур Гудмундссон

**Сигмундур Гудмундссон** (1960 елда туган) — Лунд университетында дифференциаль геометрия һәм глобаль анализ өлкәсендә эшләүче исланд-швед математигы. Аның тикшеренүләре өлкәсе — гармоник чагылышлар һәм аларның гармоник морфизм һәм p-гармоник функцияләр кебек чыгарылмаларның геометрик аспектлары. Шулай ук аның эшләре өлешчә симметрик пространстволар һәм ярымгади Ли алгебралары, чишелерлек Ли алгебрасы һәм нильпотент Ли алгебрасы кебек төрле типтагы риман бертөрле пространстволарыннан р-гармоник функцияләр һәм комплекстамгалы гармоник морфизмнар булуы теориясенә багышланган.

Гудмундссон доктор дәрәҗәсенә Лидс университетыннан 1992 елда Джон К. Вуд җитәкчелеге астында ирешкән.

Гудмундссон «Nordic-Math-Job» веб-сайтының нигезләүчесе булып тора,
анда Скандинав университетларының математика һәм статистика факультетларында вакант академик позицияләр турында мәгълүмат бастырыла. Аның берүзе тарафыннан 1997 елда нигезләнгән сайт хәзер скандинав илләрендә математик җәмгыятьләр һәм Швеция король фәннәр академиясенең математика буенча Милли комитет тарафыннан тәэмин ителә.

## Басмалар
* Введение в гауссову геометрию, Лундский университет (2021).
* Введение в риманову геометрию, Лундский университет (2021).
* Research Papers

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Домашняя страница в Лундском университете
* Profile на Zentralblatt MATH
* Profile в Google Scholar
* Nordic-Math-Job — создана 14 февраля 1997 г.
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Математиклар
Леннарт Карлесон

**Леннарт Аксель Эдвард Ка́рлесон** (швед телендә: Lennart Axel Edvard Carleson; 1928 елның 18 мартында Стокгольмда туган) — швед математигы, хәзерге заман математик анализ һәм функцияләр теориясе өлкәсендә белгеч. Упсала университеты, Король технология институты (Стокгольм), Калифорния университеты (АКШ) профессоры.

## Математик эшләре
Лузинның (1915) L_2-дән Фурье функцияләренең рәтенең бөтен җирдә диярлек берләшүе турында мәшһүр фаразын исбатлаган (1966). Аның хөрмәтенә Карлесон теоремасы һәм Карлесон чамасы аталган.

## Бүләкләнүләре, академияләрдә әгъзалыгы
1982 елның 24 сентябреннән бирле ССРБ фәннәр Академиясенең математика Бүлеге (математика) буенча чит ил әгъзасы (1991 елдан бирле — РФА чит ил әгъзасы), Швеция король фәннәр академиясенең әгъзасы. 1992 елда Вольф премиясе белән, 2002-нче елда — М. В. Ломоносов исемендәге зур алтын медаль белән, 2003-енче елда — Сильвестр медале белән, 2006-нчы елда — Абель премиясе белән бүләкләнгән булган. 2012 елдан бирле Америка математика җәмгыятенең әгъзасы булып тора.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Математиклар
Абел Бальядарес (Компостела)

**Абел Бальядарес** — Мексиканың Наярит штатында урнашкан торак пункт.  муниципалитеты составына керә.

## Географиясе

Абел Бальядарес Мексиканың көнбатышында урнашкан.

## Климаты

Биредә тропик дымлы климат өстенлек итә. Бу районда климат эссе һәм чагыштырмача дымлы, явым-төшемнең күп өлеше җәй көне, октябрьга кадәр ява.

## Тарихы

Уичоль һәм кора кебек уто-ацтек җирле халыклары яшәгән төбәк XVI гасырда Эрнан Кортес һәм Нуньо де Гусман конкистадорлары һөҗүменә дучар була. Испан идарәсе җирле халыкның баш күтәрүләре һәм Сьерра-дель-Наярның уңайсыз рельефы аркасында кыенлаша. Соңгы бәйсез кора җәмгыятьләре 1722 елда гына буйсындырыла.

1823 елның 23 декабреннән Халиско штаты составында. 1917 елның 26 гыйнварыннан яңа оештырылган Наярит штаты составында.

## Халкы

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Burton, Tony (2008). Lake Chapala through the ages: an anthology of traveller's tales. Ladysmith, B.C., Canada: Sombrero Books. p. 213. ISBN 978-0-9735191-2-9.

Төркем:Мексика торак пунктлары
Төркем:Наярит торак пунктлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Чад күле

**Чад** (фр. Lac Tchad, ингл. Lake Chad, гарәпчә Бар-эс-Салам) — Үзәк Африкадагы тын реликт күле.

## Географиясе
Чад, Камерун, Нигер һәм Нигерия территорияләренең чигендә Сахара чүллегенең Чад упсалында урнашкан. Бик сирәк булган аномаль күл күләменең күтәрелүе вакытында су Бахр-әл-Газаль елгасы үзәне буйлап ага башлый.

Күл бассейнының мәйданы якынча 1 млн км², шуның якынча 700 мең км² мәйданы Шари елгасы бассейнына туры килә.

Чад күле аз сулы. Уртача тирәнлеге якынча 1,5—2 м. Кушылдыклары: Шари, Мбули (Мбулу), Комадугу-Йобе. Күлнең көнчыгыш өлешендә Будума, Карка һәм Кури утрау төркемнәре урнашкан. Чад күленә 179 төр балык тереклек итә. Чад күле — төбәктә мөһим су чыганагы булып тора. Күлдә балык тоту үсеш алган. Шари һәм Комадугу-Йобе елгаларының тамаклары арасында суднолар йөри.

1960 нчы еллардан алып күл мәйданы кими баруы күзәтелә. 1963 елда күлнең мәйданы — 25 мең км², 1973 елда — 15,4 мең км², 1982 елда — 2,3 мең км², 1994 елда — 1,7 мең км². 1980 елларда һәм 1990 нчы еллар башында ирригация өчен күлнең суын куллану 4 тапкыр арта.

2006 елга Чад күле 26 тапкыр азайган һәм кибүен һаманда дәвам итә.

Соңгы мең еллыкта Чад күленең җиденче тапкыр кибүе турында билгеле. Конго бассейны елгасы Убангиданкүлгә суүткәргеч проектлары төзелә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Barth, «Reisen und Entdeckungen in Nord — und Centralafrika» (Гота, 1855-58);
* Beadle L. С., The inland waters of tropical Africa, L., 1974.
* Nachtigal, «Sahara und Sudan» (Б. и Пц., 1879-89).
* Дмитревский Ю. Д. Внутренние воды Африки и их использование.. — Ленинград: Гидрометеоиздат, 1967. — 380 с.
* Дмитревский Ю. Д., Олейников И. Н. Озера Африки. — Ленинград: Гидрометеоиздат, 1979. — 184 с. — 35 000 экз.
* Чад // Брокгауз һәм Ефрон энциклопедик сүзлеге: 86 томда (82 том һәм 4 өстәмә). Санкт-Петербург: 1890—1907.
* Чад // Большая советская энциклопедия: В 66 томах (65 к. и 1 доп.) / Гл. ред. О. Ю. Шмидт — 1-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1926—1947.

Төркем:Африка күлләре
Төркем:Әлифба буенча күлләр
Нильс Фабиан Хельге фон Кох

**Нильс Фабиан Хельге фон Кох** (швед телендә: Niels Fabian Helge von Koch, 1870 елның 25 январе — 1924 елның 11 марты) — швед математигы, Сигурд фон Кохның композиторы.

## Тәрҗемәи хәле
1870 елда Стокгольмда туган. 1887-1892 елларда Стокгольм институтында укыган, аны тәмамлаганнан соң фәлсәфә докторы һәм доцент булган. 1905 елда Король технология институты каршында математика профессоры дәрәҗәсенә ия булган, ә 1910 елда Швеция фәннәр Академиясе әгъзасы булган.
Күбесенчә саннар теориясе буенча белгеч.
"Орынма сызыклары булмаган бер тоташ кәкре турында..." (фр. Sur une courbe continue sans tangente, obtenue par une construction géométrique élémentaire; 1904) мәкаләдә беренче мәртәбә Кох кәкресен тасвирлаган -  фракталның иң иртә һәм иң мәшһүр мисалларының берсе.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Математиклар
Диңгез кызы

**«Диңгез кызы»** — Дания язучысы һәм шагыйре Һанс Христиан Андерсенның балалар хикәяләре белән данлыклы әкияте.

Хикәя кеше җанын һәм принц мәхәббәтен алу өчен диңгездәге тормышыннан баш тартырга әзер булган яшь диңгез кызы турында сөйли. Бу Андерсен җыентыгындагы сигезенче хикәя, башта балет буларак язылган һәм беренче тапкыр 1837 елның 7 апрелендә бастырылган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* The Little Mermaid Gallery.

Төркем:Әкиятләр
Төркем:Ганс Христиан Андерсен
Newjeans

**Newjeans** ([Яңа Кытай]) (кореяча : 뉴진스 ; инглизчә : NewJeans) — Hybe Corporation бүлендек компаниясе булган ADOR карамагындагы Көньяк Кореянең кызлар төркеме. Биш кешедән торган төркем үзләренең табигый кыяфәтләре һәм җиңел җырлары белән 2000-нче еллар (Y2K) поп-музыка сәхнәсен яңадан торгызуда катнашкан дип санала.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча музыкаль коллективлар
Төркем:Көньяк Корея музыкантлары
Бакыр-Завод

**Бакыр-Завод** (, ) — Удмуртиянең Алнаш районында урнашкан татар авылы, Кузебай авыл җирлегенә керә.

## Географиясе

Алнаши авылыннан 15 км көньяк-көнчыгышка һәм Ижевска 89 км көньякка таба урнашкан. Вәрзи елгасы ярында урнашкан.

## Тарихы
1733 елда Котлымөхәммәт Мәмәш улы Тәфкилев Аушев кенәзләреннән Терсин волосын сатып ала һәм 1758 елда яңа җирләрдә Варзино-Алексеевский бакыр иретү заводын төзи. 1765 елда Иж елгасы буенда (хәзерге Ижевска шәһәре территориясе) законсыз рәвештә алынган җирләрне кайтару таләпләреннән баш тартуга, заводка 1494 квадрат верста җирлек кертелә һәм завод казнага бакыр китерүдән азат ителә. Җирле крепостной крестьяннар крепостной бәйсезлекләреннән азат ителү һәм дәүләт ясак крестьяннары булу өчен көрәш алып баралар. Пугачев күтәрелеш вакытында завод басып алына һәм җимерелә. 1823 елда түбән рентабельность аркасында завод ябылган.

1859 елның унынчы ревизиясе нәтиҗәләре буенча Вятка губернасы Алабуга өязе Бакыр-Завод торак пунктының 24 йортында 58 ир-ат һәм 81 хатын-кыз яшәгән, тирмән эшләгән.

1921 елда, Вотяк автоном өлкәсе оешканга бәйле рәвештә, авыл Можга өязе составына тапшырыла. 1925 елда ул Алнаш волосы Вәрзи-Ятчи авыл советы составына керә. 1929 елда өяз-волос административ бүленеше юкка чыгарыла һәм авыл Алнаш районына кертелә. 1929 елда СССРда бердәм коллективлаштыру башлана, аның барышында авылда «Азин исемендәге» авыл хуҗалыгы (колхоз) барлыкка килә.

1950 елда авыл хуҗалыкларын киңәйтү үткәрелә, берничә күрше авыл колхозлары бер колхоз булып берләштерелә. 1950 елда Чемошур-Куюк авыл советына күчерелә. 1954 елда Чемошур-Куюк авыл советы юкка чыгарыла һәм авыл Вәрзи-Ятчи авыл советы күчерелә. 1972 елның 16 декабрендә УАССР Югары Советы Президиумы Указы белән авыл Муважин авыл советына тапшырыла, шул ук указ белән ул Кузебай авыл советы дип атала башлый.

## Халык саны

### Милли состав
2002 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча, халыкның милли структурасында татарлар 149 кешедән 90 % тәшкил иткән.

## Дин

Авылда мәчет эшли. Әгерҗе районы Кырынды авылыннан килеп дин сабаклары укыталар.

## Социаль тармак
Бакыр-Завод авылында Татар мәдәнияте йорты каршында «Умырзая» фольклор ансамбле эшли.

## Искәрмәләр

Төркем:Удмуртия татар авыллары
Төркем:Алнаш районы торак пунктлары
Пагода

**Па́года**  — культ характерлы Буддачылык, Һинд дине яки Даосизм корылмасы. Төрле илләрдә пагодаларга төрле тип корылмаларны кертәләр.

Таиландта, Мьянмада, Шри-Ланкада, Лаоста, Камбоджада, Кореяда пагодалар дип Буддачылык  атыйлар, алар еш изге предметларның саклау урыннары яки мемориаль комплекслар булып тора.

Непалда, төньяк Һиндстанда, Тибетта, Кытайда, Япониядә, Вьетнамда, Индонезиядә һәм шулай ук көнбатыш илләрдә пагодалар дип храмнар буларак кулланыла торган күп яруслы манараларны атыйлар.
Андый төр беренче пагодалар беренче мәртәбә Непалда пәйда булган дип санала, аннан соң Непал архитекторлары пагодаларны бөтен Ерак Көнчыгыш буйлап таратканнар. Непал пагодасының прототипы булып Буддачылык ступасы тора. Ул  Буддачылыгы илләрдә әлегәчә пагода дип атала. Башка илләрдә пагодаларны һәм ступаларны бер-берсеннән аералар. Непалда пагода формасында Һинд дине храмнарын төзиләр.
Пагода архитектурасы турында  «Японская художественная традиция» китабында яза: «Пагода архитектурасында цикликлык, спираль буенча әйләнү принципы чагылган, ул Ерак Көнчыгыш өчен универсаль булып тора, аны храм архитектурасында да, классик повестьларда да, мәшһүр поэтик антологияләрдә дә, аерым шигырь структурасында да табарга була, чөнки дөньяның күрү принцибы шундый».

## Мәшһүр пагодалар

File:Lake Shanhu pagodas at night.jpg| елгасында ( кытай пагодалары
Файл:EinSaeulen_Pagode_Hanoi.JPG|Ханойда бер баганалы пагода
Файл:YakushijiPagoda.jpg|Нара шәһәре янында (Япония)  пагодасы
Файл:Japan Kyoto KiyoMizuDera pagoda DSC00616.jpg|Киотода (Япония)  храмында пагода
Файл:Da yan ta.jpg| (Кытай) 
Файл:Xiao yan ta.jpg|Сианьда (Кытай) 
Файл:Wan song monk pagoda01.jpg|Пекинда  пагодасы
Файл:Pagoda, Royal Botanic Gardens, Kew, London.jpg|Лондонда . . 1761—1762. Архитектор У. Чеймберс
Файл:Beihai-baita.jpg|Пекинда 
Файл:Pagoda_at_Mumbai.jpg|Мумбаида (Һиндстан) 
Файл:Пагода2.jpg|, Элиста (Калмыкия)
Файл:Nyatpola & Bhairav Temple.jpg| (Непал) Сиддхи-Лакшми һәм Бхайрава Һинд дине пагодалары
Файл:Krishna_Temple.jpg|Катмандуда (Непал) Кришна храмы пагодасы


## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз

* 
* 
* 
* 
## Сылтамалар

Төркем:Һинд дине
Төркем:Буддизм
Төркем:Даосизм
Enhypen

**Enhypen** (кореяча : 엔하이픈 ; инглизчә : ENHYPEN) — Belift Lab (Hybe Corporation бүлендек компаниясе) карамагындагы Көньяк Корея егетләр вокаль поп-төркеме. Төркем 2020 елда I-LAND конкурсы нәтиҗәсендә оешкан. Төркемнең исеме «дефис» символыннан (-) килеп чыккан, ул җиде төрле әгъзаның бергә тоташуын, ачылганнарын һәм үсүен аңлата.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча музыкаль коллективлар
Төркем:Көньяк Корея музыкантлары
Stray Kids

**Stray Kids** (кореяча : 스트레이 키즈 ; инглизчә : Stray Kids яки кыскартылган **SKZ**) — JYP Entertainment карамагындагы Көньяк Корея егетләр төркеме, ул 2017 елда шул ук исемдәге реалити-шоу аша оешкан. Төркем әгъзалары үз җырларының барысын да диярлек, бигрәк тә «3RACHA» җырын язуда һәм продюсерлыкта катнашулары белән дан тота.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча музыкаль коллективлар
Төркем:Көньяк Корея музыкантлары
Татар Көҗәге

**Татар Көҗәге** (, ) — Удмуртиянең Алнаш районындагы юкка чыккан татар авылы, Асан авыл җирлеге составына керә.

## Географиясе

Алнаши авылыннан көньякта 6 км һәм Ижаудан көньяк-көнбатышта 92 км ераклыкта урнашкан.

## Тарихы
Революциягә кадәр Нократ губернасының Алабуга өязе составында булган. 1859 елда авылда 168 татар кешесе яшәгән.

1921 елда, Вотяк автономияле өлкәсе оешу белән бәйле рәвештә, авыл Можга өязенә күчерелгән. 1924 елда, авыл советлары берләштерелгәч, Алнаш волостеның Асан авыл советы составына кергән, ләкин киләсе 1925 елда, авыл советлары бүленгәч, Кучерян авыл советы төзелгән, авыл аңа күчерелгән. 1929 елда район-волость административ бүленеше бетерелгән һәм авыл Алнаш районына бирелгән. Шул ук елда СССРда тулысынча коллективлаштыру башланган, аның барышында авылда «Луговик» авыл хуҗалыгы артеле (колхоз) оештырылган.

1950 елда авыл хуҗалыгы кооперативлары берләштерелә, Луговик колхозы бетерелә, һәм берничә күрше колхоз Ленин исемендәге бер колхозга берләштерелә. 1964 елда Кучерян авыл советы Байтирәк авыл советы дип үзгәртелә , ә ике елдан соң, 1966 елда, Асан авыл советы төзелә һәм Татар Көҗәге яңа авыл советына күчерелә.

## Халык саны

2008 елның 1 гыйнварына авылда инде даими халык булмый.

### Милли состав

1979 елда авылда 14 кеше яшәгән, барысы да татарлар.

2002 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча, халыкның милли структурасында удмуртлар 1 кешедән 100 % тәшкил иткән.

## Инфраструктура

Элек авылда татар мәктәбе эшләгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Удмуртия татар авыллары
Төркем:Алнаш районы торак пунктлары
Харальд Крамер

**Харальд Крамер** (швед телендә: Harald Cramér [kraˈmeːr]) — швед математигы, актуарий һәм статистик, саннарның ихтималлыклы теориясе һәм математик статистика буенча белгеч; статистика өлкәсендә иң эре галимнәрнең берсе булып санала.

1895 елда туган. 1912 елда Стокгольм университетын тәмамлаган, укуы вакытында математика һәм химияне өйрәнгән. 1917 елда Марсель Рис җитәкчелеге астында доктор диссертациясен яклаган. 1920-нче — 1930-ынчы елларда саннар теориясе өлкәсендә эшләгән, 1936 елда 2021 елга халәте буенча ачык математик проблема булган Крамер гипотезасын тәкъдим иткән. Ихтималлык теориясе буенча нәтиҗәләр арасында — Крамер — Мизес — Смирнов критерие (1930) һәм шулай ук аның исеме белән аталган нормаль таралыш таркату турында теорема (1936). 1940-ынчы еллардан бирле төп эшләр математика статистикасы белән бәйле, 1946 елда Рао һәм Фрешедан бәйсез рәвештә Крамер — Рао тигезсезлеген билгеләгән.

1929 елда году актуар һәм математик статистиканың беренче швед профессоры булган. Бер үк вакытта янә иминләндерү компаниясендә эшләгән. 1959 елда Стокгольм университетының президенты булып сайланган булган. 1959 елда Америка статистика ассоциациясенең җитәкчесе булып сайланган булган. 1963-1980 елларда лекцияләр белән АКШ-та һәм Европада булган. 1972 елда Алтын Гай медалена лаек булган.
Өйләнгән булган, 3 баласы булган. Аның өйрәнчекләре арасында Херман Волд.

## Иншалар
* Случайные величины и распределения вероятностей = Random variables and probability distributions. / Пер. с англ. А. М. Яглома ; Под ред. акад. А. Н. Колмогорова. — М. : Гос. изд-во иностр. лит., 1947. — 144 с.
* *Крамер Х., * Стационарные случайные процессы : Свойства выборочных функций и их приложения = Stationary and related stochastic processes. Sample function properties and their applications. / Перевод с англ. Ю. К. Беляева и М. П. Ершова ; Под ред. Ю. К. Беляева. — М. : Мир, 1969. — 398 с. : ил.
* Математические методы статистики = Mathematical Methods of Statistics. / Пер. с англ. А. С. Монина и А. А. Петрова ; Под ред. акад. А. Н. Колмогорова. — 2-е изд., стер. — М. : Мир, 1975. — 648 с. : ил.
* Полвека с теорией вероятностей: наброски воспоминаний = Half a century with probability theory : some personal recollections : Соврем. пробл. математики : Пер. с англ. — М. : Знание, 1979. — 60 с. — (Новое в жизни, науке, технике. Серия «Математика, кибернетика»)

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Математиклар
Татар Тоймабашы

**Татар Тоймабашы** (, ) — Россия Федерациясе Удмуртиясенең Алнаш районында урнашкан татар авылы.

## Географиясе
Алнаши авылыннан төньякка 4 км һәм Ижевсидан көньяк-көнбатышка 83 км ераклыкта урнашкан.

## Тарихы

Авылны 1630-елларда Бөгелмә өязенең Серасяк авылыннан күчеп килгән татарлар нигезләгән.

1859—1921 елларда Вятка губернасының Алабуга өязе Олы Кибья вулысы составына, 1921 елдан 1924 елга кадәр — Вотяк АОның Можга өязе составына керә. 1924 елда Алнаш волосы Алнаш авыл советы составында. 1929 елда өяз-волость административ бүленеше юкка чыгарыла һәм авыл Алнаш районына кертелә.

1859 елгы унынчы җанисәп нәтиҗәләре буенча, Нократ губернасының Алабуга өязе дәүләт милкендәге Карашур-Унчы (Тойны, Арляш, Татар Тоймабашы) авылының 23 хуҗалыгында 91 ир-ат һәм 87 хатын-кыз яшәгән, һәм мәчет булган.

1884 елда авылда 290 кеше яшәгән, татарлар, мәчет һәм татар мәктәбе эшләгән.

1929 елда Татар Тоймобаш авылында ;Красный Партизан" колхозы оештырыла.

1950 елда «Игенче» (Игенче бистәсе) һәм «Кызыл Партизан» (Татар Тоймбаш авылы) колхозларының кушылуы нәтиҗәсендә «Победа» колхозы төзелә. 1958 елда «Победа» колхозы бетерелә һәм авыл берләштерелгән «Большевик» колхозына кушыла, аның үзәге Алнаши авылында урнаша.

1991 елда Алнаш авыл советы Алнаш һәм Ромашка авыл советларына бүленә, һәм авыл яңа авыл советына күчерелә. 2004 елның 16 ноябрендә Ромашка авыл советы «Ромашкинское» муниципаль берәмлек итеп үзгәртелә һәм авыл торак пункты статусы бирелә.

## Халык саны

## Шәхесләр

* Гали Бакыр улы Уразбахтин — Кызыл Байрак ордены кавалеры, 1940 елда Алнаш РВКсына чакырылган һәм 1941 елның июленнән фронтта хезмәт иткән. Ул үзен авыр танк взвод командиры буларак күрсәткән. Озерка авылы янындагы сугыш вакытында аңа дошман танклары һөҗүм иткән. Лейтенант Уразбахтин экипажы ике танкны юк иткән. Ул бүләкләнгән .

### Милли состав
2002 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча, халыкның милли структурасында татарлар 86 кешедән 84 % тәшкил иткән.

## Дин

Авылда мәчет эшли. 1865 елда төзелгән мәчет яңадан торгызылган.

## Инфраструктура
Авыл хуҗалыгында куллану зонасы булган шәхси ярдәмче хуҗалык, утар тибы шәхси үсеш алган.

Икътисадның нигезен авыл хуҗалыгы тәшкил итә.

Элек татар мәктәбе эшләгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Удмуртия татар авыллары
Төркем:Алнаш районы торак пунктлары
Игенче (Удмуртия)

**Игенче** (, ) — Удмуртиянең Алнаш районында урнашкан татар авылы, Ромашка авыл җирлегенә керә.

## Географиясе

Алнаши авылыннан төньякка 2 км һәм Ижевскидан көньяк-көнбатышка 84 км ераклыкта урнашкан.

## Тарихы
1925 елда Моҗга өязе Алнаш вулысы Татар Тоймабашы авылы халкы «Игенче» колхозын оештыра, аннары алар авылдан чыгып Игенче авылна нигез сала. 1939 елның 1 гыйнварына Игенче авылы Алнаш районы Алнаш авыл советында урнашкан була.

1950 елда «Игенче» һәм «Кызыл партизан» колхозлары берләшүе нәтиҗәсендә «Победа» колхозы оештырыла. 1958 елда «Победа» колхозы юкка чыгарыла һәм Игенче берләшкән «Большевик» колхозына кушыла, аның үзәк усадьбасы Алнаши авылында була.

1991 елда Алнаш авыл советы Алнаш һәм Ромашка авыл советына бүленә, бүленеш яңа авыл советы составына тапшырыла. УР Дәүләт Советының 2004 елның 26 октябрендәге карары белән Ромашка авыл советының Игенче бистәсе Игенче авылына үзгәртелә. 2004 елның 16 ноябрендә Ромашка авыл советы «Ромашка муниципаль берәмлегенә» үзгәртелә һәм авыл җирлеге статусына ия була.

## Халык саны

2008 елның 1 гыйнварына халык саны — 9 кеше. Халык санының гомуми кимүенә бәйле рәвештә, 2025 елга кадәр халык саны нульгә җиткән очракта, торак пунктны бетерү планлаштырыла.

### Милли состав
2002 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча, халыкның милли структурасында татарлар 7 кешедән 86 % тәшкил иткән.

## Искәрмәләр

Төркем:Удмуртия татар авыллары
Төркем:Алнаш районы торак пунктлары
Арий Лаптев

**Арий Арий улы Лаптев** (*Ari Laptev*; 1950 елның 10 августында, Барышевкада туган) — совет һәм швед математигы, дифференциаль тигезләмәләр өлкәсендә белгеч.

1972 елда Ленинград университетын тәмамлаган. 1978 елда Михаил Соломяк җитәкчелеге астында «Интеграль операторларының бер сыйныфының спектраль асимптотикасы» темасына кандидат диссертациясен яклаган.

1977—1982 еллар периодында — ЛГУ мөгаллиме.
1982 елда инглиз хатынына өйләнгән, университеттагы эшеннән чыгарылган булган һәм аннан соң эмиграцияләгән. 1987 елдан бирле - Линчёпинг университетында доцент, 1992 елдан бирле - Стокгольмның югары король техник мәктәбенең мөгаллиме, 1999 елдан бирле - профессор.
2007-2010 елларда  Европа математика җәмгыятенең президент постын биләгән. 2011 елдан бирле - Стокгольмда Миттаг-Леффлер Институты мөдире.
Acta Mathematica журналының баш мөхәррире, рәт башка математик журналларының мөхәррир коллегиясенә керә. Швеция король фәннәр академиясенең әгъзасы (2012). Себер федераль университетының шәрәфле профессоры (2015).

## Кайбер публикацияләр
* Спектральная асимптотика одного класса интегральных операторов // Математические заметки, 16:5 (1974), 741—750
* Об оценках сингулярных чисел одного класса интегральных операторов // Записки научного семинара ЛОМИ, 110 (1981), 95-99
* Спектральная асимптотика одного класса интегральных операторов Фурье // Труды ММО, 43 (1981), 92-115
* Отрицательный спектр класса двумерных операторов Шрёдингера с потенциалами, зависящими от радиуса // Функциональный анализ и его приложения, 34:4 (2000), 85-87
* Неравенства Либа — Тирринга на торе (в соавторстве с А. А. Ильиным) // Математический сборник, 207:10 (2016), 56-79

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Математиклар
Адольф Фердинанд Сванберг

**Адольф Фердинанд Сванберг** (швед телендә: Adolf Ferdinand Svanberg; 1806 елның 23 октябре, Стокгольм — 1857 елның 27 сентябре, шунда ук) — швед математигы, физигы, педагогы, Уппсала университеты профессоры. Швеция король фәннәр академиясе әгъзасы.

## Биография
Математик һәм астроном Онс Сванберг улы. Химик һәм минералог Ларс Фредерик Сванберг (1805—1878) ир туганы.

Уппсала университетын тәмамлаган, 1826 елда фәлсәфә кандидаты булган, 1827 елда фәлсәфә магистры дәрәҗәсенә ия булган. 1828 елда математика доценты итеп билгеләнгән булган, 1835 елда — Марибергта Югары артиллерия академиясендә механика һәм математика мөгаллиме итеп билгеләнгән булган. 1841 елдан бирле — Уппсалада физика һәм механика профессоры. 1851 елда «Försök att forklara orsaken till den dynamiska thermo-electriciteten» магистер программасын (Упсала, 1851) тәкъдим итүдән соң фәлсәфә магистры дәрәҗәсенә ия булган. Упсалад физика һәм механика профессоры һәм Швеция король фәннәр академиясе әгъзасы булган.

1840, 1846 һәм 1847 елларда чит илгә фәнни сәфәрләр башкарган. 1855 елда инсульт һәм мигә кан агудан соң отставкага киткән.

Математика буенча аның хезмәтләреннән түбәндәгеләрне билгеләргә кирәк: «Om interpolation af hypergeometrisca serier» («Vetensk. Acad. Handl.», 1828), «Om integration af differentialequationer af 2 dra ordningen» (ib., 1833), «De integralibus definitis disquisitiones» («Soc. scient. Upsal. Nov. act.», X, 1832), «Ohservations sur la transformation des intégrales multiples» (ib., XIII, 1847), «Sur quelques intégrales définies» («Crell’s Journ.», XVIII, 1838). По механике и физике: «Om fluiders rörelse» («Vetensk. Acad. Handl.», 1839), «Om uppmäthing af ledningsmotständet för elektriska strömmar och om en galvanisk differential-thermometer» (ib., 1849), «Om bestämmande af en galvanometertråds motstånd för elektriska strömmar» (ib.), «Om de harmoniska tonerna och klangen hos stränginstrumenter» (ib.), "Att finna absoluta antalet af gifna toners vibrationer (ib., 1849), «Sur le mouvement des fluides» (Crell’s «Journal»; XXIV, 1842), «Expériences sur le pouvoir thérmo-électrique du bismuth et de l’antimoine crystallisés» («Comptes rendus», XXXI, 1850).

## Әдәбият
* 

## Сылтамалар
* Adolf Ferdinand Svanberg

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Математиклар
Ларс Вальтер Хёрмандер

**Ларс Вальтер Хёрмандер** (швед телендә: Lars Hörmander); 1931 елның 24 январендә, Мьельбюдә туган — 2012 елның 25 ноябрендә, Мальмёдә үлгән) — швед математигы, хосусый чыгарылмаларда дифференциаль тигезләмәләр теориясе буенча эшләр өчен Филдс премиясе (1962) һәм Вольф Премиясе (1988) иясе.

1968 елдан бирле Швеция король фәннәр академиясе әгъзасы. Халыкара математик берлекнең вице-президенты булган (1987—1990). 2006 елда «математик тасвирлама өчен» номинациядә (*Хосусый чыгарылмалар белә сызыкча дифференциаль операторлар анализы* һәм *Берничә комплекс үзгәрүчән функцияләре теориясенә кереш* эшләре өчен) Стил премиясе белән бүләкләнгән булган.

1992 елда «Кешелеккә кисәтү»не имзалаган.

2012 елның 25 ноябрендә үлгән.

## Рус телендә хезмәтләре
* Хермандер Л. Анализ линейных дифференциальных операторов с частными производными. В четырёх томах. т. 1: Теория распределений и анализ Фурье: Перев. с англ. — М.: Мир, 1986. — 462 с.
* Хермандер Л. Анализ линейных дифференциальных операторов с частными производными. В четырёх томах. т. 2: Дифференциальные операторы с постоянными коэффициентами. Перев. с англ. — М.: Мир, 1986. - 455 с.-библ.: сс. 438—449.
* Хермандер Л. Анализ линейных дифференциальных операторов с частными производными. В четырёх томах. т. 3: Псевдодифференциальные операторы. Перев. с англ. — М.: Мир, 1987.-694 с.-библ.: сс. 665—685.
* Хермандер Л. Анализ линейных дифференциальных операторов с частными производными. В четырёх томах. т. 4: Интегральные операторы Фурье.- Перев. с англ. — М.: Мир, 1988. 446 с.-библ.: сс. 419—439.
* Хермандер Л. Введение в теорию функций нескольких комплексных переменных. Перев. с англ. — М.: Мир, 1968.279 с.-библ.: сс. 269—273.
* Хермандер Л. К теории общих дифференциальных операторов в частных производных. Перев. с англ. — М.: ИЛ., 1959.-131 с.-библ.: сс. 126—129.
* Хермандер Л. Линейные дифференциальные операторы с частными производными. Перев. с англ. — М.: Мир, 1965.-379 с.-библ.: сс. 368—374.
* Хермандер Л. Оценки для операторов, инвариантных относительно сдвига. Перев. с англ. — М.: ИЛ, 1962. 71 с.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Математиклар
Магнус Николай Цельсий

**Магнус Николай Цельсий** (швед телендә: Magnus Nicolai Celsius; 1621—1679) — швед математигы, астрономы, ботанигы һәм педагогы; Уппсала университетының ректоры.

## Тәрҗемәи хәле
Магнус Николай Цельсий 1621 елның 16 январендә Альфта урынында швед Хельсингланд провинциясендә туган булган.

Башта ул пастор булган, әмма соңрак чиркәүдә хезмәтен калдырган һәм Уппсала университетында математика кафедрасында профессор вазыйфасын биләгән, ә соңрак аның ректоры булган.

Магнус Цельсийның фәнни-әдәби эшчәнлеге, мөгаен, 1658, 1659, 1660 һәм 1661 елларга альманахлар белән башланган. Аннан соң ул «*Observationes circa cometam in finem А. 1664*» («Acta litteratura et scient. Suec.», т. II) һәм күбесенчә астрономик фәннәргә багышланган, 1671—1678 елларда бастырылган 15 диссертация нәшер иткән — мәсәлән: «*De cometis*», «*De comparatione corporum coelestium ad tellurem*», «*De eclipsibus*», «*De principiis astronomicis communibus*» һәм башкалар.

Магнус Николай Цельсий 1679 елның 5 маенда үлгән.

## Гаиләсе
**Балалары:**

* Цельсий, Нильс (1658—1724) — швед астрономы; астроном, геолог һәм метеоролог Андерс Цельсий атасы.
* Цельсий, Юхан (1660—1710) — швед шагыйре.
* Цельсий, Улоф (1670—1756) — швед теологы, ботанигы, тарихчысы, Шәркыять белгече (аның улы Улоф Цельсий (кечесе); 1716—1794) — швед тарихчысы, чиркәү һәм сәяси эшлеклесе).
## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Математиклар
Тапкырлау

**Тапкырлау** — ике аргумент өстендә ясалучы төп арифметик гамәлләрнең берсе. Бу аргументлар тапкырлаучылар яки  тапкырлашучы дип атала (кайвакыт беренче аргумент — тапкырланучы, ә икенчесе тапкырлаучы дип йөртелә). Тапкырлау нәтиҗәсе аларның тапкырчыгышы дип атала.

## Моны да карагыз

* Википедия:Һәрбер тел бүлегендә булырга тиешле мәкаләләр/Киңәйтелгән/Математика

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*
Гуркин

**Гуркин** ― фамилия.
* Григорий Гуркин (*Григорий Чорос - Гуркин*, 1870―1937), алтайлы рәссам.
* Ефим Гуркин (1992), хоккейчы (сакчы).
Төркем:Фамилияләр
Хван Джунмук

**Хван Джунмук** (корей телендә: 황준묵|黃準默, 1963 елның 27 октябрендә туган) — Көньяк Корея математигы, премияләр лауреаты.

## Тәрҗемәи хәле
1963 елда туган булган. 1993 елда АКШ-та Һарвард университетында Ph.D дәрәҗәсенә ия булган. 1999 елдан бирле Корея перспективалы тикшеренүләр институты профессоры.
2014 елда Халыкара математиклар конгрессының пленар докладчигы булган.

## Фәнни кертеме

## Бүләкләре
* Корея фәнни премиясе (2001)
* Фән өлкәсендә Хоам премиясе (2009)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Математиклар
Төркем:Корея математиклары
Чулпан (Ырынбур өлкәсе)

**Чулпан** () ― Россия Федерациясе Ырынбур өлкәсе Куандык  керүче, 1920-1930 елларда кундрау татарлары нигез салган торак пункт (авыл).
Телефон коды: 35361. Автомобиль коды: 56, 156. Мәскәү белән вакыт аермасы: +2 сәг.

## География
Сакмар елгасының сул ярында, округ үзәге Куандык шәһәреннән көнбатышка якынча 32 километр ераклыкта урнашкан.

## Климат
Климаты уртача континенталь. Ел фасыллары нык аерыла. Район буенча уртача еллык температура +4,0 °C тан +4,8 °C ка кадәр үзгәрә. Елның иң салкын ае — гыйнвар, уртача айлык температура −20,5…−35 °C тирәсе. Атмосфера явым-төшемнәре бер елда 300 дән 450-550 мм га кадәр тәшкил итә, өстәвенә, күпчелек өлеше (якынча 70% ы) язгы-җәйге чорга туры килә. Кар капламы шактый тотрыклы, уртача 150 көн дәвам итә.

## Сәгать поясы

## Тарих
Авылга 1920―1930 елларда бирегә Сарыкташ районының  авылыннан (2002 елда әлеге авылда даими яшәүче халыкның 92%ын руслар тәшкил иткән) күчеп килгән нугайлар (кундрау татарлары) нигез салган. Атамасы татарча Чулпан («Таң йолдызы», «Венера») сүзеннән алынган. 

1959 елга кадәр Ырынбур өлкәсенең (1938—1957 елларда — Чкалов өлкәсе)   составында булган (1959 елның 21 июлендә әлеге район бетерелгән, территориясе  һәм Куандык районнарына бирелгән).

1959 елдан 2016 елга кадәр Куандык районының Зиянчура авыл советына караган. 

2016 елда Ырынбур өлкәсендә муниципаль берәмлекләр үзгәртеп корылганнан соң, Куандык  составына кергән  .

## Халкы
2002 елда авылда даими яшәүче халык 476 кеше (руслар ― 56 %, татарлар ― 31 %), 2010 елда 401 кеше тәшкил иткән.

## Урамнары
* Колхоз урамы
*  урамы
*  урам
*  урамы
* Мәктәп тыкрыгы
*  тыкрыгы
* Завод урамы
* 2нче Завод урамы
*  урамы
## Социаль объектлар
* Тугызъеллык мәктәп (*Мәктәп тыкрыгы, 3*)

## Транспорт
Авыл янәшәсеннән тимер юл уза. Якындагы (~1 км) тимер юл станциясе ― .

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *Стрельников С. М*. Кувандыкский край в географических названиях Златоуст: издательство С. М . Стрельникова, 1994. 
## Сылтамалар
* *Искандаров Р. Ш.* , Оренбургские татары: историко-энциклопедичеcкий очерк, стр.218. 

Төркем:Куандык шәһәр бүлгесе торак пунктлары
Төркем:Ырынбур өлкәсе татар авыллары
Джон Ву

**Джон Ву** — боевик жанрында шактый абруйлы фигура буларак билгеле Һоң Коң кинорежиссеры. Төрле бүләкләр иясе, шул исәптән иң яхшы картина, иң яхшы режиссура һәм иң яхшы монтаж өчен Гонконг кинопремиясе, шулай ук «Алтын Ат» премиясе, Азия-Тын океан кинопремиясе һәм «Сатурн» премиясе иясе. Ул үзенең гаять хаотик «балет сәхнәләре», стильләштерелгән образлары, Мексика каршылыклары, акрынайтылган төшерүләрне еш куллану һәм көнбатыш киносына аллюзияләре белән билгеле.

Гонконг кинематографының төп фигураларының берсе саналган Ву берничә күренекле боевик төшергән. Ул Гонконгның биш боевигында актер Чоу Юн Фат белән хезмәттәшлеге белән билгеле: «Иң яхшысы иртәгә» (1986), «Иң яхшысы иртәгә II» (1987), «Үтерүче» (1989), «Бервакыт карак» (1991). Ул шулай ук «Аждаһаларны буйсындыручылар» (1975), «Үлем кулы» (1976) һәм «Рыцарьлыкка соңгы сәлам» (1979) кебек сугышчан сәнгать фильмнары һәм «Йолдыз артыннан бар» (1978), «Чап, тигр, чап» (1984) кебек комедияле боевиклар режиссеры була.

Ву-Virgin Comics нәшрияты тарафыннан нәшер ителә торган «Җиде абый» комикслар сериясен булдыручы. Ул Lion Rock Productions продюсерлык компаниясенә нигез салучы һәм аның рәисе булып тора.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Пауль Функ

**Пауль Функ** (немец телендә: Paul Funk; 1886-нчы елның 14 апреле, Вена — 1969-ынчы елның 3-енче июне, Вена) — Австрияле математик һәм механик, Давид Гильберт дәвамчысы, Вена фәннәр академиясе әгъзасы. Фәнни эшчәнлегенең шактый өлешен өслекләр теориясенә һәм математик анализга багышлаган.

Пауль Функ Вена һәм Тюбинген университетларында белем алган, 1911 елда ул Гёттинген университетын тәмамлаган. 1915 елда ул диссертацияне яклаган һәм Прага шәһәренең Карлов университетының приват-доцент вазыйфасына ирешкән, анда 1939 елга кадәр эшләгән (1927 елдан бирле профессор). Чехословакияне оккупацияләгәннән соң яһүд килеп чыгышына күрә эштән читләштерелгән булган. Сугыш ахырында Терезиенштадт концлагерена депортацияләнгән булган, анда 1945 елның 4 февраленнән 12 маена кадәр булган.

Аның ирешүләре төзелеш механика мәсьәләләренә кулланылышлы рәвештә сызыкча дифференциаль тигезләмәләр теориясенә бәйле. Моннан тыш Пауль Функ шар функцияләре теориясе, хаталар теориясендә Лаплас әверелдерүе, һәм шулай ук — сыгылмалы җисем һәм җисемнәр системалары тотрыклыгы теориясе белән шөгыльләнгән булган.
Региомонтан хатларының берничә тәрҗемәсен башкарган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Математиклар