Рәзия солтан

**Җәләәт әд-дин Рәзия солтан бинт Илтотмыш ** — Дели солтанлыгының бишенче хакиме (1236—1240), чыгышы төркләрдән . Ул урта гасыр Һиндстаны тарихында беренче хатын-кыз солтан була, Илтотмыш һәм Төркан Хатынның кызы.

## Тәхеткә илтүче юлда
1232 елда Илтотмыш, Гвалиор ныгытмасын яулап алганнан соң, Делига кайта. Аның өлкән улы, Бенгал губернаторы Насыр әд-Дин Мәхмүд, бу вакытка үлгәнлектән, Илтотмыш вәзирне һәм берничә әмирне чакырып ала һәм аларга кызы Рәзия аның варисы булачагын игълан итә. Таҗ әл-Мөлк Мәхмүд фәрман әзерләргә тиеш була.

1236 елда, үлеме алдыннан, Дели солтанлыгының солтаны Илтотмыш тәхетне кызы Рәзиягә тапшыра, уллары империя белән идарә итү йөген күтәрә алмый дип саныйлар. Ләкин, хатын-кызны үзләренең хакиме итеп танырга теләмәгән аксөякләр, Илтотмышның өч исән калган улының берсе булган, көчсез ихтыяры һәм азгынлыгы белән билгеле булган Рукн-әд-Дин Фирүзне тәхеткә күтәрәләр. Чит ил һөҗүмнәре һәм эчке низаглар башлана. Илтотмышның бер улын үтерәләр (Ибн Баттута сүзләренчә, бу Мөизз әд-Дин булган, ләкин Хикмәт Баюр һәм Баһрия Учок аның Котб әд-Дин Мөхәммәд Шаһ булуына ышанганнар).

Илтотмышның икенче улы Гыйяс ад-Дин Мөхәммәд Удта фетнә күтәрә. Бадаун, Мултан, Ханси һәм Лахор губернаторлары фетнә күтәрә. 1236 елдан бирле Бенгал белән идарә иткән Изз ад-Дин Туграл Тукан хан Дели хакимиятен танымый. Мәлик Сәйф ад-Дин Пенджабка бәреп керә. Рукн ад-Дин, гаскәр һәм әмирләр белән, фетнәне бастырырга чыга. Солтанның әнисе Шаһ Туркан һәм апасы Раззия Делида калалар, ләкин аларның мөнәсәбәтләре сизелерлек начарлана. Шаһ Туркан Рәззияне үтерергә планлаштырган дигән имеш-мимешләр Дели буйлап тарала. Аларның тарафдарлары арасында бәрелеш башлана, Дели халкы Раззияне яклый. 1236 елның ноябрендә Раззия хаким дип игълан ителә, Рукн әд-Дин аның әмирләре тарафыннан әсирлеккә алына, төрмәгә ташлана һәм үтерелә. Ибн Баттута сүзләренчә, Рукн әд-Дин походка чыкмый, ә мәчеттә була. Раззия, Дели халкына энесенең солтан тарафыннан җәзалап үтерелүен искә төшереп, фетнә күтәрә. Халык мәчеткә бәреп керә һәм Рукн әд-Динны әсирлеккә ала. Шуннан соң ул җәзалап үтерелә.

## Идарәсе

Бадаун, Мултан, Ханси һәм Лахор губернаторлары, Рукн-ад-Дин вәзире Низам-ул-Мүлк Мөхәммәд Җүнәйди җитәкчелегендәге, Делига таба баралар; алар Рәзиянең тәхеткә утыруы белән килешергә теләмиләр. Раззиянең башкаласын камап алалар, аларга каршы сугышырлык көче җитмәсә дә, оста интригалар ярдәмендә ул аларның лагеренда низаг чыгарырга ирешә (Мәлик Изз әд-Дин Кәбир Хан Аяз һәм Мәлик Изз әд-Дин Мөхәммәд Салари Рәззия ягына күчәләр). Берлек таркала, фетнәчеләр җитәкчеләре таралыша, һәм кайберләре үтерелә (Мәлик Әлә әд-Дин Җани Накаван авылында үтерелә, Мәлик Сәйф әд-Дин Куҗи әсирлектә үтерелә, Низам-ул-Мүлк Мөхәммәд Җүнәйди Сир-Мур Бардара калкулыкларына кача).

Хәзер Лакхнаутидан Дебалага кадәр барлык хакимнәр тыңлаучанлык һәм буйсыну күрсәтә. Бенгал хакиме үзен Дели вассалы дип таный. Раззия үз тарафдарларын бүләкли: Ходжа Мөхәммәтхаб вәзир булып *Низам әл-Мулк* титулын ала, Малик Сәйф ад-Дин баш командующий булып *Кутлуг-хан* титулын ала. Малик Изз ад-Динь Кабир-хан Айяз икта буларак Лахор округын ала, Маликъ Ихтияр ад-Дим Алтуния икта буларак Баран өлкәсен һәм Табархинд ныгытмасын ала, Малык Ихтиярад-Дин Айтегин хәҗиб әмире була, ә эфиоп Малик Җәмал ад-Дина Якута Хаҗины әмирләр әмире итә. Соңгы билгеләнү төрки әмирләренең ризасызлыгын тудыра.

Хатын-кызлар идарәсе мөселманнар өчен яңалык булмаса да һәм алар моны таныса да, Разиягә каршы тискәре карашлар булган, күрәсең, хатын-кыз киемнәрен һәм өйнең хатын-кыз яртысында ялгыз булудан баш тартып, иске караш мөселманнарын рәнҗетә. Ул ирләр киемен киеп, дәүләт эшләрен сараенда да, походта да ачыктан-ачык башкара. Ул вакыттагы төрки дворянлык ябык олигархия булып тора һәм бөтен хакимиятне дәгъва иткән, Рәзия үз өстенлекләреннән баш тартырга җыенмый һәм хакимнең үзәк хакимиятенә буйсынырга теләми.

Рәззия Дели тәхетендә утырган бердәнбер хатын-кыз була. Ул өч ярым ел идарә итә. Тарихчылар аны бөек, зирәк хаким, гадел, мәрхәмәтле, галимнәрнең химаячесе, гаделлек таратучы, үз гражданнары турында кайгыртучы, хәрби талантлы һәм хакимгә кирәкле барлык гаҗәеп сыйфатларга ия булган кеше дип сурәтлиләр.

1240 елның 3 апрелендә Рәззия төрки дворяннар котыртуы белән фетнә күтәргән Бхатинда хакиме Ихтияр ад-Дин Алтуниягә каршы һөҗүм башлый. Бхатиндага барып җиткәч, ул әсирлеккә алына, ә Мәлик Җамалетдин Якут Хаҗи үтерелә. Рәззия Алтуния күзәтүе астында Табархинд ныгытмасында төрмәгә утыртыла. Төрки дворяннар Илтотмышның кече улы Мөиз ад-Дин Бәһрамны тәхеткә утыртырга карар кылалар. Солтанның апасына өйләнгән Ихтияр ад-Дин регент итеп билгеләнә.

1240 елның апрелендә Бәһрам солтан була. Шул ук вакытта, уңышлы фетнәсе аркасында кулдан ычкындырылган Алтуния, әсирлеккә алынган патшабикәсе янына кайта. Ул Рәззияне азат итә, аңа өйләнә һәм аны тәхеткә утырту өчен Делигә юнәлә. Алтуния һәм Рәззиягә Мәлик Изз әд-Дин Мөхәммәд Салари һәм Мәлик Каракуш, шулай ук Хохарлар һәм Җат әмирләре ярдәм итә. Ләкин бу гаскәрне Бәһрамның генералы Мәлик Тегин җиңелә.

Табархиндка чигенеп, яңа гаскәр туплаганнан соң, Рәззия тагын Делигә юнәлә. Ләкин 1240 елның октябрендә ике гаскәр Канталда очрашкач, Рәззиянең кайбер әмирләре үз гаскәрләрен кире кайтаралар. Рәззиянең армиясе тар-мар ителә, һәм ул әсирлеккә алына. Алтуния 1240 елның 13 октябрендә әсирлеккә алына. 1240 елның 14 октябрендә ул һәм Раззия җәзалап үтереләләр.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Синха Н. К., Банерджи А. Ч.. История Индии. / Перевод с английского Л. В. Степанова, И. П. Ястребовой и Л. А. Княжинской. Редакция и предисловие К. А. Антоновой. — М.: Издательство иностранной литературы, 1954.
* Учок Б. Разийя-хатун — султан Делийского мусульманского тюркского государства // Женщины правительницы в мусульманских государствах / Перевод с турецкого З. М. Буниятова, ответственный редактор М. С. Мейер. — М.: «Наука», 1982. — С. 21—36. — 175 с.

Төркем:1240 елда вафатлар
Төркем:1205 елда туганнар
Төркем:Һиндстан тарихы