Калевала

**Ка́левала ** (*карел. фин.* Kalevala) — карел-фин поэтик эпосы. 50 рунадан тора.

«Калевала» нигезенә карел халык эпик җырлары салынган. Чыганак фольклор материалын эшкәртү белән фин тел белгече һәм табиб Элиас Леннрот (1802—1884) шөгельләнгән: ул аерым халык эпик җырларын бер сюжет белән бәйләгән, бу җырларның үзенчәлекле вариантларын сайлап алган, кайбер кытыршылыкларын шомарткан. Леннрот ике тапкыр эшкәрткән: 1835 елда «Калевала»-ның беренче басмасы, 1849 елда — икенче басмасы чыккан.

Поэманың рус телене тулы тәрҗемәсен Л. П. Бельский эшләгән һәм 1888 елда «Әдәбият пантеоны» журналында бастырган, аерым басма булып ул 1889 елда басылып чыккан. «Калевала» — фин һәм карелларның христиан динен кабул иткәнгә кадәрге дини ышанулары турында мөһим мәгълүмат чыганагы.

## Әдәбият
Поэмага Леннрот биргән «Калевала» атамасы — бу карел халык батырлары яшәгән илнең эпик исеме. *la* суффиксы яшәү урынын аңлата, шуның өчен *Kalevala* — бу яйнямёйнен, Ильмаринен, Лемминкяйнен батырларның мифологик нигез башы, яшәгән җирләрее Калева, һәм аларны кайвакыт Калева уллары диләр.

Леннротка 50 җырдан (рунадан) торган күләмле дастан төзү өчен Леннрот үзе һәм аннан алдагы җыеучылар тарафыннан карел һәм фин крәстияннәре сөйләгәннәрдән язып алган өлешчә эпик, өлешчә моңлы, өлешчә тылсым үзенчәлекле аерым халык җырлары нигез булып торган. Борынгы руналарны (җырларны) рус Карелиясендә, Архангельский (Вуоккиниеми мәхәлләсе — Вокнаволок) һәм Олонецки губерналарында — Реполала (Реболы) һәм Химолала (Гимолы), шулай ук Финляндия Карелиясенең кайбер урыннарында һәм Ладога күленең көнбатыш ярларында, Ингрияга кадәр барысыннан да яхшы белгәннәр.

## Калевала эчтәлеге
Калевалада бөтен җырларны бергә бәйләгән төп сюжет юк, мәсәлән, «Илиада» яки "Одиссея"дагы кебек. Аның эчтәлеге ис киткеч төрлелеге белән аерыла. Ул җирне, һаваны, йолдызларны барлыкка китерү һәм карелларның җирне төзүче, арпа чәчүче төп батыры Вяйнямёйненның һава кызы хасил булуы турында хикәят белән ачыла. Аннары, әйтер кирәк, Төньякның гүзәл кызын очраткан батырның төрле маҗаралар ытурында хикәяләнә: әгәр батыр, могҗиза булып, орчык ярчыкларыннан көймә эшләп бирсә, кыз аңа кияүгә чыгарга риза булуын белдергән. Эшкә тотынган батыр балтасы белән үзен яралый, канын туктата алмагач, белемче картка килә һәм аңа тимернең килеп чыгуы турында риваять сөйли. Өенә кайткач, Вяйнямёйнен, имләп, җил күтәрә һәм тимерче Ильмариненне Төньяк иленә, Похьёлага, күчерә. Һәм анда, Вяйнямёйнен биргән антына ярап, Ильмаринен Төньяк иясенә хәзинә һәм бәхет бүләк итә торган серле зат — Сампо тирмәнен (I—XI) руналар) бирә.

Түбәндәге руналарда (XI—XV) сугышчан сихерче һәм хатын-кызны күрсәтүче Лемминкяйненың күргәннәре турында эпизодлар бирелгән. Аннары Вяйнямёйнен турында хикәя дәвам итә; аның җәһәннәмгә төшүе, Виипунен батыр корсагында булуы, һәм аннан гаҗәп көймәне төзү өчен кирәкле сүзне белә алуы, төньяк кызының ризалыгын алыр өчен Похьёлага йөзеп китүе сурәтләнә; әмма кыз аны түгел, тимерче Илмариненны сайлый, аңа кияүгә чыга. Өстәвенә, аларның туйлары җентекле тасвирлана; хатын һәм ирнең бурычларын аңлатып биргән туй җырлары китерелә (XVI—XXV).

Руналар (XXVI—XXXI) Лемминкяйненның Похьёлада күргәннәрен кабатлый. Куллерво батырның кайгылы язмышы турындагы эпизод, аның бертуган апасын белмичә алдавы һәм шуның аркасында икесе дә, абый-энеләре, үз-үзләрен үтерүе (XXXI—XXXVI руналар), хисләр тирәнлеге буенча чын пафоска үрүе, поэманың иң яхшы бүлекләренә карый. Куллерво батыр турындагы руналар Лённротның ярдәмчесе фольклорчы Даниэль Европеус тарафыннан язылган.

Башка руналар өч карел батырның уртак эше — Похьёлада (Финляндия) Сампо хәзинәләре ничек табылганы, Вяйнямёйнен кантеле ничек эшләгән һәм анда уйнап, бөтен табигатьне сокландырган һәм Похьела халкын йоклаткан, ничек итеп батырлар Сампоны алып киткәннәре турында бик җентекле хикәяләрдән тора. Шулай ук батырларны Төньякның сихри әбисе эзәрлекләгән, Сампоның диңгезгә егылуы, Вяйнямёйненның Сампо ярсыклары ярдәмендә туган якка изгелек итүе, аның Похьёла хуҗасы Калевалага җибәргән төрле бәлаләре һәм гаҗәеп җан ияләре белән көрәшүе, беренче кантеле суга төшү белән югалганнан соң батырның үзе ясаган яңа кантелдә искиткеч матур уйнавы, һәм Похььёла иясе яшергән кояш һәм айны кайтаруы (XXXVI — XLIX) турында да.

Соңгы руна Марьятта-Кызның сокландыргыч бала табуы турындагы халык-апокрифик легендасын җиткерә. Вяйнямёйнен, бу баланың карел батырдан да акыллырак булачагын белгәнгә, аны үтерергә киңәш итә, ләкин ике атналык сабый Вяйнямёненны гаделсезлек өчен гаепли һәм, батыр, ояттан соңгы тапкыр могҗизалы җырны җырлап, Карелиянең танылган йогынтысы булган баласына, урынын калдырып, көймәгә утырып, мәңгегә саубуллаша.

## Калевала сәнгатьтә

* Калевала батырлары турында фин епискобы һәм XVI гасыр китап басучысы Микаэль Агрикола китапларында тәүге тапкыр алына.
* «Калевала» батырына беренче һәйкәл 1831 елда Выборгта куела.
* Поэманы беренче тапкыр рус теленә 1888 елда шагыйрь һәм тәрҗемәче Леонид Петрович Бельский тәрҗемә иткән.
* Рус әдәбиятендә Венеамин образы беренче тапкыр декабрист Ф. Н. Глинканың «Карелия» поэмасында очрый.
* «Калевала» сюжетына башлангыч сынлы сурәт (живопись) 1851 елда швед рәссамы Йохан Баксан язган.
* Фин сәясәтче Алексис Кивиның «Кулер» пьесасы (1860) «Калевала» сюжеты буенча язылган беренче әсәр булган.
* Фин музыкасы классигы Ян Сибелиус "Калевала"ны музыкада гәүдәләндрүгә әһәмиятле өлеш керткән.
* Калевала украин телене телче Евген Тимченко тәрҗемә иткән. Белорус телене беренче тәрҗемәне шагыйрь һәм язучы Михась Ашар башкарган. Иң яңа тәрҗемә авторы — Якуб Лапата.
* Линард Лайен латыш телене тәрҗемә иткән.
* Ненец телене Василий Следков тәрҗемә иткән.
* Бик күп рәссамнарның ижадында «Калевала» сюжетлары чагылыш тапкан. Карелия Республикасының Сынлы сәнгать музеенда «Калевала» эпосы темаларына язылган сынлы сәнгать әсәрләренең уникаль коллекциясе җыелган. Фин рәссамы Аксел Галлен-Калдың «Калевала» күренешләрен үз эченә алган картиналар циклы киң билгеле.


Файл:Gallen-Kallela_The_defence_of_the_Sampo.png|мини|Вяйнямёйнен самонны сихерче Лоухидан яклый. Аксели Галлен-Каллела
Файл:Gallen_Kallela_The_Aino_Triptych.jpg|уңда|мини|Аксел Галлен-Калла. Калевала мотивлары буенча «Айно турында риваять» триптихы
Файл:USSR_1985_5525_3261_0.jpg|мини|200x200пкс|СССР почта маркасы, 1985 ел


## Атаманы куллану

* Карелия Республикасында Калевала милли районы һәм Калевала бистәсе бар.
* Петрозаводск һәм Костомукшада Калевала урамы бар.
* 1858—1872 елларда Россия Империясенең Балтыйк флотында Калевала дигән корвет була
* Калевала — Япония диңгезенең Посьет култыгының көньяк өлешендәге бухта. Кораб 1863-нче елда Калевала корветы экипажы тарафыннан өйрәнелгәннән соң аталган.
* Петрозаводскта «Калевала» кинотеатры һәм «Калевала» китап кибетләре чылбыры бар.
* Сыктывкарда ябык базар бар.
* Калевала — Мәскәүдә урнашкан Россия фольклор-металл төркеме.
* Калевала — Рәсәйнең Мара һәм Химера рок-төркемнәре җыры.
* Калевала кунакханәсе Карелия Республикасының Онега өлкәсендәге Косалма авылында 1970-нче еллардан бирле эшли.
* 1935 елдан Финляндия *Kalevala Koru* бренды астында традицион техника белән милли балтыйк-фин бизәнү әйберләрен җитештерә.
* Калевала эпосы геройларына багышланган чишмә Петрозаводскның Ильяс Леннрот мәйданында урнашкан.


Файл:ФонтанКалевалаПетрозаводск.jpg|мини|267x267пкс|Петрозаводсктагы Калевала фонтаны
Файл:Косалма.отельКалевала.jpg|мини|223x223пкс|Косалмадагы Калевала кунакханәсе


## Искәрмәләр

## Әдәбият

* «Калевала» — памятник мировой культуры: Библиографический указатель. / Сост. Н. Прушинская. Вс. ст. Э. Карху. — Петрозаводск, 1993.
* Карелия: энциклопедия: в 3 т. / гл. ред. А. Ф. Титов. Т. 2: К — П. — Петрозаводск, 2009. — 464 с. — стр. 6—8 ISBN 978-5-8430-0125-4 (т. 2)
* «Калевала» в контексте региональной и мировой культуры / Отв. ред. И. И. Муллонен. — Петрозаводск: Карельский научный центр РАН, 2010. — 554 с.

## Сылтамалар

* Элиас Лённрот (1802—1884) — Создатель «Калевалы» 
* «Калевала» — встреча эпох 
* Текст Калевалы на русском, перевод Л. П. Бельского
* Текст Калевалы на русском, перевод Эйно Киуру и Армаса Мишина 
* Калевала на сайте Финского литературного общества: Введение.
* Отрывки из Калевалы, перевод С. Маршака
* История записи (создания) Калевалы (Тикшерелгән 16&nbsp;февраль&nbsp;2012)
* «Калевала» в творчестве художников 
* Некоторые христианские мотивы «Калевалы» Э.  Лённрота 
* О переводах «Калевалы» в России 
* «Калевала» — поэма Лённрота 

Төркем:Эпос
Төркем:Әлифба буенча әдәби әсәрләр
Төркем:Карелия мәдәнияте
Төркем:Әлифба буенча китаплар