open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Урэчча (мәгънәләр)

* Урэчча (Славгарадский районы)
* Урэчча (Любанский районы)
* Урэчча (Лунинецкий районы)
* Урэчча (Вилейский районы)
Урыс Сарсазы (мәгънәләр)

* Урыс Сарсазы (Чистай районы)
* Урыс Сарсазы (Менделеевск районы)
Уршулин (мәгънәләр)

* Уршулин (Рицкий повяты)
* Уршулин (Люблинский повяты)
* Уршулин (Лодзь воеводалыгы)
* Уршулин (Козеницкий повяты)
* Уршулин (Гродзиский повяты)
* Уршулин (Володавский повяты)
Урши (мәгънәләр)

* Урши (Стойлешть, Вилча)
* Урши (Попешть, Вилча)
* Урши (Олт)
Урта Чаллы (мәгънәләр)

* Урта Чаллы (Түбән Кама районы)
* Урта Чаллы (Норлат районы)
Урта Рассоха (мәгънәләр)

* Урта Рассоха (Рудянка кушылдыгы)
* Урта Рассоха (Нытва кушылдыгы)
* Урта Рассоха (Зур Шалюга кушылдыгы)
Урсоая (мәгънәләр)

* Урсоая (Ясси)
* Урсоая (Олт)
* Урсоая (Муреш)
* Урсоая (Кыушени)
* Урсоая (Кахул)
* Урсоая (Долж)
* Урсоая (Горж)
* Урсоая (Вранча)
* Урсоая (Вилча)
* Урсоая (Васлуй)
* Урсоая (Бузеу)
* Урсоая (Бакеу)
* Урсоая (Арджеш)
Урсай (мәгънәләр)

* Урсай (Шаран районы)
* Урсай (Зәй районы)
* Урсай (Азнакай районы)
Урсуло Галван (мәгънәләр)

* Урсуло Галван (Энсенада)
* Урсуло Галван (Успанапа)
* Урсуло Галван (Урсуло Галван, Веракрус)
* Урсуло Галван (Тиватлан)
* Урсуло Галван (Тезонапа)
* Урсуло Галван (Татавикапан де Хуарез)
* Урсуло Галван (Сан Рафаел)
* Урсуло Галван (Сан Андрес Тустла)
* Урсуло Галван (Пахапан)
* Урсуло Галван (Папантла)
* Урсуло Галван (Пануко)
* Урсуло Галван (Манлио Фабио Алтамирано)
* Урсуло Галван (Лас Чоапас)
* Урсуло Галван (Лас Вигас де Рамирез)
* Урсуло Галван (Коскоматепек)
* Урсуло Галван (Коазинтла)
Урожайное (мәгънәләр)

* Урожайное (Магҗан Җомабаев районы)
* Урожайное (Костанай өлкәсе)
* Урожайное (Караганды өлкәсе)
* Урожайное (Габит Мүсерепов районы)
Урмениш (мәгънәләр)

* Урмениш (коммуна)
* Урмениш (Марамуреш)
* Урмениш (Бистрица-Несеуд)
Урманчы (мәгънәләр)

* Урманчы (Салават районы)
* Урманчы (Мамадыш районы)
* Урманчы (Биектау районы)
Урман Асты (мәгънәләр)

* Урман Асты (Лениногорск районы)
* Урман Асты (Бөгелмә районы)
Урма (мәгънәләр)

* Урма (Сөлил кушылдыгы)
* Урма (Киров өлкәсе)
* Урма (Зур Кокшага кушылдыгы)
Урекешть (мәгънәләр)

* Урекешть (коммуна, Вранча)
* Урекешть (коммуна, Бакеу)
* Урекешть (Долж)
* Урекешть (Горж)
* Урекешть (Бакеу)
* Урекешть (Арджеш)
Имәнәй

**Имәнәй** (, ) — Удмуртиянең Юкамен районында урнашкан татар авылы. Дасис авылы җирлегенә керә.

## Географиясе

Авыл республиканың төньяк-көнбатышында, район үзәгеннән көньяк-көнчыгышка таба турыдан якынча 9 километр ераклыкта урнашкан.

## Сәгать поясы
Имәнәй авылы, бөтен Удмуртия кебек үк, МСК+1 сәгать зонасында урнашкан. Кулланыла торган вакытның UTC-ка карата күчеше +4:0 тәшкил итә.

## Атамасы

Авылның татарча атамасы имана (җан башына салынган салым) сүзеннән килеп чыккан яки кеше исеменә барып тоташадыр. Удмуртча атамасы - Бигерӝуам (Татар Җуамы), җуам сүзе удмуртчадан янган дигәнне аңалата. 

## Тарихы

Авылны XVIII гасырда Җуам дигән күрше бисермән авылыннан чукынырга теләмәгән мөселман-бисермәннәр нигезли.  Жувамской (Иманаева) пүчинкәсендә 1859 елда 295 кеше яшәгән. 1891 елда биредә 45 йортта 289 кеше, 276 татар һәм 1 йортта 13 бисермән яшәгән. 1959 елда 270 кеше исәпләнгән, барысы да татарлар.

## Халкы

Халык саны — 51 кеше (2010).

2002 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча, татарлар 83 кешенең 92 % тәшкил иткән.

## Мәгариф
1950 елларга кадәр башлангыч татар мәктәбе эшләгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Юкамен районы торак пунктлары
Төркем:Удмуртия татар авыллары
Абастеседора Пекуария (Теотивакан)

**Абастеседора Пекуария** — Мексиканың Мехико штатында урнашкан торак пункт.  муниципалитеты составына керә.

## Географиясе

Абастеседора Пекуария Мексиканың үзәк өлешендә урнашкан.

Мексиканың башкаласы Мехикодан көньяк-көнчыгышка таба 62 чакрым ераклыкта тора.

## Климаты

Җирлек климаты тулаем алганда уртача субгумид, җәйге яңгырлар хас. Уртача температура 10-16&nbsp;°C. Явым-төшем җәй айларында июньнән сентябрьгә кадәр ява, ә уртача еллык явым 900 мм тәшкил итә.

## Тарихы
Биредә якынча безнең эрага кадәр 20 000 елдан башлап Азиядән Беринг бугазын кичеп килгән борынгы кешеләр яши башлаган. Бу районда табылган археологик дәлилләргә караганда, алар күчмә тормыш рәвеше алып барганнар, мамонт кебек эре хайваннарны аулаганнар һәм җиләк-җимеш җыйганнар. XVI гасырдан Ацтеклар империясе составында. Европалылар килеп җиткән вакытка бу якларда җирле халыкның ацтек, пурепеча, чичимек, акольуа, масауа кабиләләре яшәгән.

Хәзерге дәүләтнең барлыкка килүе 1521 елда Ацтек империясен испаннар басып алганнан соң башланган ацтек җирләрен үзгәртеп оештыру белән бәйле. Ацтеклар империясен яулап алганнан соң хәзерге Мехико штаты территориясе Мексика корольлеге составына кертелә.

1823 елның 20 декабреннән Мехико штаты составында.
## Халкы
2010 ел мәгълүматлары буенча, биредә 3 кеше яшәгән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Alvarez, Jose Rogelio (2003). Distrito Federal. Enciclopedia de Mexico (in Spanish). Vol. IV. Sabeco International Investment Corp. pp.&nbsp;2293–2314. ISBN 1-56409-063-9.
* Novo, Gerardo; Jorge de la Luz (2002). The State of Mexico. Mexico City: Ediciones Nueva Guia SA de CV. pp.&nbsp;49–53. ISBN 968-5437-26-2.

## Сылтамалар
* Bizarro Radio, Radio Station form the zone.

Төркем:Мексика торак пунктлары
Төркем:Мехико торак пунктлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Мартин Хуго Лёб

**Мартин Хуго Лёб** (немец телендә: Martin Hugo Löb) — математик, математик мантыйк буенча белгеч.

## Тәрҗемәи хәле
Германиядә туган, 1939 елда Бөекбританиягә күчкән, немец подданые буларак сугыш башлану белән 1940—1943 еллар периодына Австралиягә күчәргә мәҗбүр булган. Лондон университетын тәмамлаган, 1948 елда Рубен Гудстейн җитәкчелеге астында фәлсәфә докторы дәрәҗәсенә ирешү өчен «Конструктив математиканың методологик характеристикасы» темасына диссертация яклаган. Алдагы фәнни җитәкчелегендә Лёб кызыксынулары игътибары үзәгендә шулай ук конструктив математика һәм математик мантыйк проблемалары торган.

1951 елдан 1970 елга кадәр дәвердә Лидс Университетында эшләгән (башта лектор булып, соңыннан профессор дәрәҗәсенә ирешкән), эшчәнлегенең бу чорында төп нәтиҗәләргә ирешкән. Шулай, 1955 елда Лёб теоремасы буларак мәгълүм расламаны формулировать иткән һәм исбатлаган.

1970 елдан 1985 елда пенсиягә чыкканчыга кадәр үк Амстердам университетында математик мантыйк профессоры вазыйфасын биләгән.

## Шулай ук карагыз
* Лёб теоремасы

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
Төркем:Математиклар
Александр Островский (математик)

**Алекса́ндр Ма́ркович Остро́вский** (1893 елның 12 (24) сентябре, Киев, Россия империясе — 1986 елның 20 ноябре, Лугано, Тичино, Швейцария) — еврей килеп чыгышлы Германия һәм Швейцария математигы.

## Тәрҗемәи хәле
(Иске стиль буенча) 1893 елның 12 сентябрендә  Киевта, еврей гаиләсендә туган . Әти-әнисе — Васильков мещаны Мордко Шмулевич Островский һәм Вера Островская (кыз фамилиясе Рашевская).

Алтын медаль белән Киев коммерция училищесын (1911) тәмамлаган, Германиядә Марбург университетында укыган. 1922 елда күпбуыннарның боҗралары модульләре турында диссертацияне яклаган һәм Гёттинген университетының приват-доценты булган. Кембридж, Оксфорд һәм Эдинбург университетларында стажировка үткән. 1927 елдан бирле — Базель университетының математика профессоры.
Алгебра, саннар теориясе, геометрия, топология, функцияләр теориясе, дифференциаль тигезләмәләр буенча хезмәтләр авторы. 1956 елда Базель университетында фәнни эшчәнлекне дәвам итеп отставкага чыккан. Франция, Швейцария һәм Канада университетларының шәрәфле докторы.

## Истәлеге
Швейцариядә 1989 елдан бирле Островский Премиясен бирә торган аның исеме хөрмәтенә аталган фонд барлыкка китерелгән булган..

## Шулай ук карагыз
* Островский теоремалары
* Островский нумерациясе

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 
* Сайт Фонда имени А. М. Островского
* Островский Александр Маркович
Төркем:Математиклар
Булат Хисмәтов

**Булат Хисмәтов**, Булат Әсхәт улы Хисмәтов (*Булат Асхатович Хисматов; [[1985 ел]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Казан]]*) ― баянчы, заманча халык инструменталь башкару мәктәбенең күренекле вәкиле, виртуоз музыкант, педагог, композитор, аранжировщик. Казан шәһәр филармониясенең «Казан нуры» оркестры солисты, «ВИА ХИТ» кавер-төркеме һәм JIVE төркеме катнашучысы. Аның исеме 300 баянчы һәм аккордеончы берьюлы милли әсәрне башкарган зур музыкаль проектта катнашканы өчен Гиннес рекордлар китабына кергән. Халыкара һәм бөтенроссия конкурслары лауреаты. Татарстан Республикасының атказанган артисты (2025) .

## Тәрҗемәи хәле
1985 елда Казанда Камал театры артисты Әсхәт Хисмәтов (Әлки районы Түбән Әлки авылыннан) һәм әнисе Камал театры гримеры Рәшидә Хисмәтова (Питрәч районының Шәле авылыннан) гаиләсендә туган. Бертуган сеңлесе Илсөяр, КФУ тәмамлаган. Әти бер, әни башка туганнары Гүзәлия, Гөлшат Казанда яшиләр.

Ике яшьтән  күмәк рольләрдә катнаша башлаган. 5 яшьтә әтисе музыка мәктәбенә баян классына биргән (5нче музыка мәктәбендә укытучысы Любовь Семеновна). Казан музыка училищесын (остазы Рафаэль Шәйхиев) тәмамлаган. 2008 елда Казан дәүләт консерваториясенең халык уен кораллары факультетына (доцент Александр Протасов сыйныфы) укырга кергән. «Татарика» оркестрында уйнаган (оркестрның сәнгать җитәкчесе һәм дирижеры — профессор Ринат Халитов). Музыка мәктәбендә шәхси дәресләр биреп караган. Камал театрында режиссёр Айдар Җаббаров куйган «Хуш авылым» һәм «Хуш авылым. Хыял» спектакльләре өчен артистларны баянда уйнарга өйрәткән. I курс студенты Булат Хисмәтов «Петропавловские ассамблеии―2009» VI Халыкара халык уен коралларында башкаручылар музыкаль фестиваль―конкурсында (24―30 апрель) I премия лауреаты исемен яулаган .
## Иҗаты
Төп эш урыны ― «Казан шәһәр филармониясе» муниципаль бюджет мәдәният учреждениесе «Казан» бию ансамбленең халык уен кораллары оркестры артисты (оркестрның сәнгать җитәкчесе һәм дирижеры — доцент Рәсим Әдһәм улы Ильясов (1973), ТР атказанган артисты).

Репертуар: рус, татар популяр инструменталь композицияләре.

2018 елда оешкан «ВИА ХИТ» кавер төркемендә эшли.

### Чикләвек төркеме
CheekLaWeek яки Чикләвек төркеме вокалистка Зарина Вильданова җитәкчелегендә чыгыш ясый. Коллектив татар халык һәм автор җырларын яңартып уйный. Төркемнең иҗаты ― ул акустикада уйналган латино һәм регги элементлары булган заманча world music. Төркемдә җиде музыкант: вокалистка Зарина Вильданова, гитарачы Ринат Рысьмятов, баянчылар Алмаз Әсхәдуллин һәм Булат Хисмәтов, перкуссионистлар Альберт Садретдинов һәм Александра Борисова, шулай ук контрабасчы Айдар Закиров. Uf Yoragem исемле альбом чыгарганнар.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2015 ― «Татар моңы» халыкара яшь башкаручылар телевизион конкурсы («Инструменталь башкару» номинациясе) ― 3нче урын
* 2025 ― Татарстан Республикасының атказанган артисты 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Баянчылар
Төркем:Татарстан музыкантлары
Төркем:Казан музыка училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Казан дәүләт консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Шәхесләр:Казан шәһәр филармониясе
Төркем:«Татар моңы» конкурсы лауреатлары
Хисмәтов

**Хисмәтов** ― фамилия.
* Әсхәт Хисмәтов (1952), Камал театры артисты, Татарстанның халык артисты (2003 ел).
* Булат Хисмәтов (1985), баянчы. Татарстан Республикасының атказанган артисты (2025). Ә. Ә. Хисмәтовның улы.
Төркем:Фамилияләр
Хәсәнчә

**Хәсәнчә** (, , ) — Румыниянең Констанца жудецында урнашкан татар авылы.  коммунасына карый.

## Географиясе

Диңгез дәрәҗәсе өстеннән  биеклектә урнашкан.

## Тарихы

Торак пункт 1967 елда яңа административ-территориаль бүленеш нигезендә Хәсәнчә () һәм Өмүрчәй () дигән татар авылларыннан барлыкка килгән, алар, үсеш һәм интенсив төзелеш темплары аркасында, кушылып якыная башлаганнар. Ике авыл арасындагы Коры Үзәндә (алманча *Omurtscha*) шулай ук евангелист динен тоткан добруҗа алманнары яшәгән. Авыл үскәндә бирегә күпләп румыннар күченеп килә башлый.

## Халкы

2002 елгы җанисәп буенча авылда 8823 кеше яши, шуларның 14,9 % татарлар, калганнары — румыннар. 14,9 % туган теле дип татар телен атаган.

## Дин

Авылдагы хәзерге мәчет якынча 1860 ел белән даталанган иске мәчет урынында төзелгән.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 
* 

## Тышкы сылтамалар
* 
* 

Төркем:Румыния авыллары
Төркем:Констанца жудецы авыллары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Румыния татар авыллары
Михаил Кац

**Михаил Гершевич Кац** (инглиз телендә: Mikhail G. Katz; 1958 елда, Кишинёвта туган) — Израиль математигы, Бар-Илан Университеты профессоры. Төп эшләре дифференциаль геометрия һәм топология, бигрәк тә систолик геометрия өлкәсендә.

Кишинёвта туган, анда сугыш алдыннан Липканыдан аның әти-әнисе Герш Кац (1974 елда үлгән) һәм Хайка (Клара) Ландман (1921—2006) күчкән. 1976 елда әнисе һәм сеңлесе белән АКШ-ка күчкән. 1980 елда Һарвард университетын һәм Колумбия университетын (Ph.D., 1984, фәнни җитәкчеләре — Т. Йоргенсен һәм М. Л. Громов) тәмамлаган. Колледж-Паркта Мэриленд университетында, Стоуни-Брукта Нью-Йорк штатының Университетында, Блумингтонда Индиана университетында, Югары фәнни өйрәнүләр институтында, Ренн I Университетында, Нанси I Университетында һәм Тель-Авив университетында эшләгән. С 1999 года — в Университете имени Бар-Илана в Рамат-Гане.

Систолик геометрия һәм топология буенча монографияне язган («Systolic geometry and topology», 2007). Соңгы елларда шулай ук математика тарихы һәм математика белем бирүе белән шөгыльләнә.

Математиклар Борис Кац һәм Виктор Кац иртуганы. Хатыны һәм автордашы — математик Карин Марла Усади (кияүгә чыккач фамилиясе Кац, инглиз телендә: Karin Usadi Katz, PhD).

## Монографияләр
* Metric Structures for Riemannian and Non-Riemannian Spaces (приложение). Бостон: Birkhäuser, 1999.
* Systolic Geometry and Topology (Mathematical Surveys and Monographs, vol. 137). Провиденс: American Mathematical Society, 2007.

## Искәрмәләр

Төркем:Математиклар
Русиньш Мартыныш Фрейвалдс

**Русиньш Мартыньш Фрейвалдс** (латыш телендә: Rūsiņš Mārtiņš Freivalds; 1942 елның 10 ноябре, Цесвайне — 2016 елның 4 январе, Рига) — Латвия һәм Совет галиме.

## Фәнни эшчәнлеге
1971 елда — Новосибирск дәүләт университетында кандидат диссертациясен яклаган (фәнни җитәкче — Б. А. Трахтенброт). 1985 елда — Мәскәү дәүләт университетында доктор диссертациясен (Латвиядә хаб. фәннәр докторы).

* 1992 елдан бирле — Латвия университеты профессоры,
* 1992 елдан бирле — Латвия фәннәр Академиясенең гамәлдәге әгъзасы,
* 1998 елдан бирле — Латвия университетының математика һәм информатика институтының әйдәп баручы тикшеренүчесе.

1992 елдан 2010 елга кадәр Латвия Фәнни шурасының эксперт комиссиясендә эшләгән. Матрица тапкырламасының верификациясе өчен Фрейвалдс алгоритмын эшләгән.

## Бүләкләре
* Латвия фәннәр Академиясенең Зур Медале (2003 ел)
* A/S GRINDEX (2003 ел)
* «Эффектив ихтималлылык алгоритмнары» хезмәтләр циклы өчен Латвия фәннәр Академиясеннән Эйжен Ариньш исемендәге бүләк (2000 ел)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Rusins Freivalds, LU MII.
* Rusins Martins Freivalds, Latvian Scientists, LZA.
* Rūsiņš Mārtiņš Freivalds, LU.
* Rusins Martins Freivalds TCS Genealogy.
* DBLP un arXiv.org Публикации.
Төркем:Математиклар
Владас Сидоравичюс

**Владас Сидоравичюс** (литва телендә: Vladas Sidoravicius; 1963, Вильнюс — 2019 елның 23 мае, Шанхай) — ихтималлыклар теориясен өйрәнүендә махсуслашкан Литва-Бразилия математигы.

## Белем алуы һәм карьерасы
Владас Сидоравичюс Вильнюс университетында математиканы өйрәнгән, анда 1985 елда диплом һәм 1986 елда магистр дәрәҗәсен алган. Шул ук елны Мәскәү дәүләт университетына кергән, анда 1990 елда доктор дәрәҗәсенә ия булган. Аның фәнни җитәкчесе физика-математика фәннәре докторы Вадим Малышев булган. 1991 елдан 1993 елга кадәр Сидоравичюс Гейдельберг университетында һәм Париж-Дофин Университетында аспирант булган. 1990-ынчы еллар башында дөнья галимнәре арасында ихтималлыклар теориясе өлкәсендә тикшеренүләренә күрә ат казанган. 1993 елда Сидоравичюс Бразилиягә күчкән, анда натуральләшкән граждан булган һәм 1999 елдан 2015 елга кадәр Рио-де-Жанейрода Пура-э-Апликада Милли математика институтының тулы хокуклы профессоры булган, аннан соң ул Кытайга күчкән. Шанхайның Нью-Йорк университетында (*NYU Shanghai*) ул математика профессоры булып эшләгән һәм шулай ук 2015 елдан 2019 елда 55 яшендә үлеменә кадәр Шанхай математика фәннәре институтының (Көнчыгыш-Кытай педагогика университеты) мөдир урынбасары вазифасын биләгән.
Сидоравичюс рецензияләнгән журналларда йөздән артык мәкаләнең авторы яки автордашы булып тора. Ул еш математик Гарри Кестен белән хезмәттәшлек иткән. 2008 елда аларның «Инфекция таралышы турында форма теориясе» мәкаләсе иң резонанслы булган..
2014 елда Сидравичюс Сеулда Халыкара математиклар конгрессында чакырылган чыгыш ясаучы булган. 2019 елда XXIII Бразилия ихтималлык мәктәбе (португаль телдә: XXIII Escola Brasileira de Probabilidade) аның истәлегенә багышланган булган.

## Кайбер басмалары

### Мәкаләләр
* 
* 
* 
* 
* 
*  2009
* 
* 

### Китаплар
* 
* 
* 
** 
** 
** 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 
* 
Төркем:Математиклар
Томас Клаузен

**Томас Клаузен** (шулай ук **Клаусен**, *Thomas Clausen*, 1801—1885) — Дания астрономы һәм математигы.

## Тәрҗемәи хәле
Клаузен Шлезвиг янында утрауда торган Дания крестьян балыкчының улы булган. 11 яшенә кадәр укый-яза белмәгән һәм бары тик җирле пастор белән очраклы сөйләшүгә рәхмәтле (кыска вакытта) математика һәм телләрне өйрәнгән һәм әле көтүче буларак инде Лапласның "Күк механикасы"н укыган. 1820 елда Клаузен яклаучысы пастор аны Альтонда Шумахерга киңәш иткән. Соңгысы анда кайнар катнашу кабул иткән һәм тиздән исәпләүчене Утшнейдерның мәшһүр Мюнхен оптика остаханәсенә эшкә керткән.
Тыйнак халәтенә карамастан, Клаузен фәнни хезмәтләре белән үзенә игътибар җәлеп иткән һәм 1841 елда Юрьевка (Дерпт) Медлерга ассистент итеп кабул ителгән булган, анда обсерваториядә күзәтүләр белән шөгыльләнеп һәм университетта лекцияләр укып калган гомерен уздырган. 1865 елдан 1871 елга кадәр Дерпт обсерваториясенең мөдире булган.
Клаусенның фәнни хезмәтләре саф математиканың һәм теоретик астрономиянең күп бүлекләренә карый һәм "Astronomische Nachrichten"да, Крель журналында, Санкт-Петербург фәннәр академиясенең язмаларында (ул аның әгъза-корреспонденты булган) һәм башкалар басылган булган. Клаузен беренче булып Гаусс ысулы буенча кометалар хәрәкәтендә ачу килүләрне исәпләгән, Лапласның Кояш системасы буенча эшләренә өстәгән, механика, оптика һәм башкасы белән шөгыльләнгән, мәсәлән, пи санының 250-нче тамгага кадәр исәпләве белән (шулай да, аларның икесендә хата киткән). 1840-ынчы елда үзенең немец коллегасыннан бәйсез рәвештә фон Штаудт-Клаузен теоремасын ачкан. Клаузенның кометалар хәрәкәте теориясе буенча иң әһәмиятле эше "Дерпт Күзәтүләре"нең XVI томында нәшер ителгән булган.

## Шулай ук карагыз
* Клаузен функциясе

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 

Төркем:Математиклар
Төркем:Астрономнар
Ват Томо

Шулай ук **Оум Моунг** буларак мәгълүм **Ват Томо** — ул Лаоста Ват Пхоу янында Ангкор гыйбадәтханәсе.
Ул 13-енче яки 14-енче гасырда төзелгән булган.

Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Һинд дине гыйбадәтханәләре
Айк Казарян

**Айк Гега́мович Казаря́н** (әрмән телендә: Հայկ Ղազարյան, 1940 елның 8 августы, Лчап авылы, Нор-Баязет районы) — әрмән сәяси һәм дәүләт эшлеклесе.

* 1963 — Ереван дәүләт университетын тәмамлаган. Математика укытучысы. Физика-математика фәннәре докторы, профессор.
* 1963—1965 — шул ук университетта ассистент булып эшләгән.
* 1965—1968 — РФА В. А. Стеклов исемендәге математика институты аспиранты.
* 1969—1971 — Ереван дәүләт университетының механика-математика факультетында өлкән мөгаллим.
* 1972—1984 — шул ук факультетның доценты.
* 1985—1987 — профессор, математика факультетының цифрлы анализ кафедрасы мөдире.
* 1987—1988 — Хачатур Абовян исемендәге Әрмән дәүләт педагогика университетының проректоры.
* 1989—1991 — Ереван дәүләт университетының математика факультеты профессоры. 38 фәнни мәкалә һәм ике дәреслек авторы.
* 1991—1992 — Ереван дәүләт университетының информатика факультеты деканы.
* 1992—1994 — Әрмәнстанның мәгариф министры булган.

Анания Ширакаци медале белән бүләкләнгән булган (15.09.2017).

## Искәрмәләр

Төркем:Математиклар
Эли Маор

**Эли Маор** (*Мецгер*, инглиз телендә: Eli Maor-Metzger; 1937 елда туган) — Израиль һәм АКШ математика тарихчысы, математика тарихы буенча берничә китап авторы. Технионда PhD-га ия булган. Чикаго Лойола университетында математика тарихын укыта. *[[Энциклопедия Британника|Encyclopædia Britannica]]*да тригонометрия буенча мәкалә мөхәррире булган. Хобби — астрономия, фәнни журналларда астрономия буенча мәкаләләр бастырган, Венераның Кояш дискы буенча баруы турында китап язган.

Германиядән качаклар гаиләсендә туган, хокук белгече Эрнест Штифель (1907—1997) һәм инженер-уйлап табучы Руди Штифельнең (1917—1989) энесе. Аның әти-әнисе, Луиза Мецгер (туганда фамилиясе Штифель, 1910—?) һәм Рихард Мецгер (1901—1982), Мангеймнан килеп чыгышлы.

## Сайланган хезмәтләр
* *To Infinity and Beyond: A Cultural History of the Infinite*, 1991, Princeton University Press. ISBN 978-0-691-02511-7
* *e:The story of a Number*, by Eli Maor, Princeton University Press (Princeton, New Jersey) (1994) ISBN 0-691-05854-7
* *Venus in Transit*, 2000, Princeton University Press. ISBN 0-691-04874-6
* *[https://web.archive.org/web/20060414195120/http://www.pupress.princeton.edu/books/maor/ Trigonometric Delights]*, Princeton University Press, 2002 ISBN 0-691-09541-8. Ebook version, in PDF format, full text presented.
* *The Pythagorean Theorem: A 4,000-Year History*, 2007, Princeton University Press, ISBN 978-0-691-12526-8
* *The Facts on File Calculus Handbook* (Facts on File, 2003), 2005, Checkmark Books, an encyclopedia of calculus concepts geared for high school and college students

## Искәрмәләр

Төркем:Математиклар
Ласло Мерё

**Ласло Мерё** (венгр телендә: Mérő László, 1949 елның 11 декабрендә, Будапештта туган) — венгр математигы, психолог, видеоуеннар эшләүчесе, Лоранд Этвeш исемендәге Будапешт Университеты һәм клуж Бабеш — Бойяи Университеты профессоры, *Могъҗизалар мантыйгы* китабы авторы.

## Тәрҗемәи хәле
Ласло Мерё Будапештта туган. 1974 елда Лоранд Этвеш исемендәге Будапешт университетын тәмамлаган. В 1980 елда Венгрия фәннәр академиясенең техник фәннәр буенча кандидат гыйльми дәрәҗәсенә ия булган.
Аның эшләре престижлы халыкара басмаларда нәшер ителгән булган. Венгриянең үзендә дә, бөтен дөньяда да мәшһүр һәм шәрәфле галим булып тора. Уеннар теориясе, ихтималлыклар теориясе, психология һәм башкалар буенча 13 тирәсе фәнни-популяр китап авторы.

## Бүләкләр
* «Mondrian Blocks», «Ноб Йошигахар башваткычлар дизайны конкурсы» (2019) өчен жюриның беренче призы

## Библиография
* *Ways of Thinking : The Limits of Rational Thought and Artificial Intelligence*, 1990. 
* *Moral Calculations : Game Theory, Logic and Human Frailty*, 1998, )
* *Rubik’s Puzzles : The Ultimate Brain Teaser Book*, 2000. )
* Mérő, László. *The Logic of Miracles*, Yale University Press, New Haven, CT, 2018.
* 

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 

## Сылтамалар

* 

Төркем:Математиклар
Золтан Сабо

**Золтан Сабо** (венгр телендә: Szabó Zoltán, 1965 елның 24 ноябрендә туган) — венгр математигы, халыкара премияләр лауреаты.

## Тәрҗемәи хәле
1965 елда Будапештта туган. 1990 елда Будапешт университетында бакалавр дәрәҗәсе, 1994 елда АКШ-ында Ратгер университетында Ph.D. дәрәҗәсен алган.

## Фәнни кертеме

## Бүләкләре
* Геометрия буенча Веблен премиясе (2007)
* Венгрия фәннәр академиясенең шәрәфле әгъзасы (2010)

## Искәрмәләр

Төркем:Математиклар
Иштван Фари

**Иштван Фари** — графны турылайту турында теоремасы һәм нә-тривиаль төеннәр өчен борылыш вариациясенә аскы бәяләмә турында Фари — Милнор теоремасы ярдәмендә мәшһүр венгр математигы.

## Тәрҗемәи хәле
Иштван Фари 1922 елның 30 июнендә Венгриядә, Дьюла шәһәрендә туган булган.
Будапешт университетында магистр дәрәҗәсенә ия булган, аннан соң Сегед университетына күчкән, анда 1947 елда диссертацияне яклаган. Аннан соң Сорбоннада укыган. 1955 елда Монреаль университетында позицияне кабул иткән.
1958 елда Берклида Калифорния университетына күчкән, анда 1962 елда профессор булган.
1984 елның 2 ноябрендә Калифорниядә Эль-Серритода үлгән булган.

## Сайланган басмалары

* .
* .

## Искәрмәләр

Төркем:Математиклар
Кешелек

**Кешелек** яисә **инсаният** — Җирдә яшәгән һәм яшәүче барлык кешеләр җыелмасы, шулай ук бербөтен буларак кеше җәмгыяте. Ул якынча 300 мең ел элек Африкада барлыкка килгән *[[Акыллы кеше|Homo sapiens]]* төренең озакка сузылган биологик һәм социаль эволюциясе нәтиҗәсендә формалашкан.

Кешелекне гомуми биологик үзенчәлекләр, фикерләү, сөйләм һәм максатчан эшчәнлек алып бару сәләте берләштерә. Тарихи үсеш барышында кешеләр иҗтимагый тормышның, мәдәниятнең, диннең, фән һәм сәнгатьнең төрле формаларын булдырганнар. Телләр, гореф-гадәтләр һәм яшәү рәвешендәге аермаларга карамастан, барлык халыклар бер үк биологик төргә карый.

Инсаният тарихы борынгы җәмгыять этапларын, игенчелек һәм дәүләтләр барлыкка килү дәверен, цивилизацияләр үсешен, фәнни-техник прогрессны һәм заманча глобаль чорны үз эченә ала. Хәзерге вакытта кешелек әйләнә-тирә мохитне саклау, тынычлыкны тәэмин итү, тотрыклы үсеш һәм кеше хокукларын яклау кебек гомуми проблемалар белән очраша.

Кешелек, мәдәниятләр, белемнәр һәм технологияләрнең үзара хезмәттәшлегенә нигезләнгән уртак киләчәк формалаштырып, үсешен дәвам итә.

## Галерея

Файл:"WE THE PEOPLES OF THE UNITED NATIONS" - NARA - 516086.jpg|thumb|right|250пкс|*Без, [[БМО|Берләшкән Милләтләр]] халыклары, киләчәк буыннарны сугыш афәтләреннән азат итәргә ныклы ният белән тулы…* (БМО Низамы преамбуласы)
Файл:New York, USA (50915408067).jpg|thumb|right|250пкс|БМО штаб-фатиры бинасында Норман Роквеллның 1961 елгы иллюстрациясе нигезендә эшләнгән мозаика (*«Кешеләрнең сезгә карата нинди мөнәсәбәттә булуын теләсәгез, үзегез дә аларга карата шундый мөнәсәбәттә булыгыз»*)


## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Кеше
Төркем:Җәмгыять
Кесшур (Юкамен районы)

**Кесшур** (, ) — Удмуртиянең Юкамен районы урнашкан татар авылы, Дасис авыл җирлегенә керә.

## Географиясе

Юкамен авылыннан 13 км көнчыгышка, Глазовтан 28 км көньякка һәм Ижевскидан 125 км төньяк-көнбатышка таба Кесшур елгасы (Убыть елгасы кушылдыгы) буенда урнашкан.

Каты юл юк. Кече Вениж авылы ягыннан (Глазов — Парзи — Юкаменск җирле автоюлы) балчыктан керү юлы бар.

## Сәгать поясы
Кесшур авылы, бөтен Удмуртия кебек үк, МСК+1 сәгать зонасында урнашкан. Кулланыла торган вакытның UTC-ка карата күчеше +4:0 тәшкил итә.

## Атамасы
Авыл атамасы удмуртчадан «кес шур» — «коры елга» дип тәрҗемә ителә.

## Тарихы

Ключевской (Кескур, Кещурский) пүчинкәсе беренче тапкыр 1802 елда телгә алына, ул вакыт биредә 5 йортта 12 ир кеше яшәгән, барысы да бисермәннәр. 1859 елда 163 кеше яшәгән. 1891 елда биредә 40 йортта 297 кеше, шул исәптән 174 татар һәм 123 бисермән яшәгән. 1959 елда 173 кеше исәпләнгән, инде авыл тулысынча татарлашып беткән.

## Халык саны

## Искәрмәләр

Төркем:Юкамен районы торак пунктлары
Төркем:Удмуртия татар авыллары
Мулла авыл (Удмуртия)

**Мулла авыл** (, ) — Удмуртиянең Юкамен районында урнашкан татар авылы, Ертем авыл җирлеге составына керә.

## Географиясе
Авыл Пажма елгасы ярында, районның административ үзәге Юкаменское авылыннан көнбатышка таба 10 км (туры юлдан) ераклыкта урнашкан.

## Сәгать поясы
Мулла авылы, бөтен Удмуртия кебек үк, МСК+1 сәгать зонасында урнашкан. Кулланыла торган вакытның UTC-ка карата күчеше +4:0 тәшкил итә.

## Атамасы
Авыл атамасы мулла сүзеннән килеп чыккан.

## Тарихы

Мульлинской пүчинкәсе беренче тапкыр 1859 елда телгә алына, ул вакыт биредә 8 йортта 192 кеше яшәгән. 1891 елда биредә 30 йортта 151 кеше, татарлар яшәгән. 1959 елда 178 кеше исәпләнгән, татарлар.

## Халык саны

2002 елгы җанисәп буенча 38 кешенең 95 % халкы татарлар булган.

## Шәхесләр

* Һадияр Әсмәндияр улы Бикмансуров — биология фәннәре кандидаты. Алабуга университеты мөгалиме, Татарстан Республикасының Алабуга шәһәрендә яши.

## Искәрмәләр

Төркем:Юкамен районы торак пунктлары
Төркем:Удмуртия татар авыллары
Максут

**Максут, Максөт**  (, ) — Удмуртиянең Юкамен районында урнашкан татар авылы. Дасис авыл поселогы составына керә.

## Географиясе
Авыл республиканың төньяк-көнбатышында, район үзәгеннән турыдан-туры көньяк-көнчыгышка таба якынча 15 километр ераклыкта урнашкан.

## Сәгать поясы
Максут авылы, бөтен Удмуртия кебек үк, МСК+1 сәгать зонасында урнашкан. Кулланыла торган вакытның UTC-ка карата күчеше +4:0 тәшкил итә.

## Атамасы
Татарча атамасы мәк суы дигәнне аңалата дип уйланыла. Удмуртча Вениж атамасы удмуртчадан вень — энә, иж — сулык дигәнне аңлата, ягъни энә кебек туры су буенда урнашканнан килеп чыккан.

## Тарихы

Маловенижский (Максют) пүчинкәсе беренче тапкыр 1802 елда телгә алына, ул вакыт биредә 2 йортта 6 ир кеше яшәгән, барысы да бисермәннәр. 1859 елда 97 кеше яшәгән. 1891 елда биредә 28 йортта 263 кеше, татарлар яшәгән. 1959 елда 202 кеше исәпләнгән, татарлар.

## Халык саны

; Милли составы

2002 елгы җанисәп нәтиҗәләре буенча, татарлар 221 кешедән 77 % тәшкил итә.

## Дин

1907 елда авылда мәчет, аның каршында мөхтәсибәт мәктәбе төзелә, анда балаларны догалар укырга, Коръән укырга һәм гарәп әлифбасына нигезләнеп язарга өйрәтәләр. Беренче мулла итеп Мөхәммәт Харис Әхмәт Вәлиев Таипов раслана. 1930 еллар башында мәчет ябыла. Бөек Ватан сугышына кадәр кече авылда җәйге сезонга татар телендә белем бирүче балалар мәйданчыгы ачылган, башлангыч мәктәп эшләгән, анда 34 бала татар телендә белем алган. Мәктәп мөдире булып 1910 елгы Әмиров Гата (Гатаулла) Габдулла улы, Дасис авылы мулласы Габделхак Идрисов Әмировның улы торган.

## Искәрмәләр

Төркем:Юкамен районы торак пунктлары
Төркем:Удмуртия татар авыллары
Норайр Аракелян

**Нора́йр Уна́нович Аракеля́н** (әрмән телендә: Նորայր Հունանի Առաքելյան) — әрмән һәм совет галиме, югары мәктәп педагогы, мәгариф оештыручысы һәм җәмәгать эшлеклесе.

## Тәрҗемәи хәле
1936 елның 17 июлендә Казанчи авылында туган (хәзер Әрмәнстанда Меграшен авылы).
* 1958 — Ереван дәүләт университетын тәмамлаган.
* 1964—1980 — Әрмәнстанның Милли Фәннәр Академиясенең математика Институтының кафедра мөдире.
* 1971 — физика-математика фәннәре докторы.
* 1971—1989 — Әрмәнстанның Милли Фәннәр Академиясенең мөдире урынбасары һәм бүлек мөдире.
* 1974 — Әрмән ССР фәннәр Академиясе әгъза-корреспонденты.
* 1989 — профессор.
* 1990 — Әрмән ССР фәннәр Академиясе академигы.
* 1989—1991, 1997 — Әрмәнстан Милли Фәннәр Академиясенең математика институтының мөдире.
* 1991—1993 — Ереван дәүләт университетының мөдире.
* 2006 елдан бирле — математика, механика һәм информатика бүлегенең академик-сәркатибе, Әрмәнстанның Милли фәннәр академиясенең президиумы әгъзасы.

## Бүләкләре һәм премияләре
* Изге Месроп Маштоц Ордены (2013 елның 14 октябре) — *Әрмәнстан Республикасы Милли фәннәр академиясе 70 еллыгы уңаеннан, фән һәм мәгариф өлкәсендә алдынгы хезмәтләре өчен*.
* Әрмәнстан Республикасының ат казанган фән эшлеклесе (2003).
* Ленин комсомолы премиясе (1970) — *функцияләр теориясе буенча тикшеренүләр циклы өчен*.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* Персоны Армении
* Персональная страница на сайте Института математики НАН Армении 
Төркем:Математиклар
Байгазы (Удмуртия)

**Байгазы** (, ) — Удмуртиянең Юкамен районында юкка чыккан татар авылы.

## Географиясе

Авыл республиканың төньяк-көнбатышында, район үзәгеннән төньяк-көнбатышка таба турыдан якынча 6 километр ераклыкта урнашкан.

## Сәгать поясы
Байгазы авылы, бөтен Удмуртия кебек үк, МСК+1 сәгать зонасында урнашкан. Кулланыла торган вакытның UTC-ка карата күчеше +4:0 тәшкил итә.

## Атамасы
Авылның татарча атамасы «бай Газиз» дигән кеше исеменнән, удмуртча Мамлей дигәне удмурт кеше исеменнән килеп чыккан.

## Тарихы

Авыл беренче тапкыр Нижнесолшурской (Машлеевцы) пүчинкәсе буларак 1859 елда телгә алына, ул вакыт биредә 10 йортта 94 кеше яшәгән. 1891 елда 24 йортта 191 татар яшәгән. 1959 елда 56 кеше, 1970 елда 30 кеше, татарлар яшәгән.

1978 елның 20 апрелендә УАССР ПВС Указы белән исәптән төшерелә.

## Искәрмәләр

Төркем:Юкамен районы торак пунктлары
Төркем:Удмуртия татар авыллары
Төркем:Удмуртиянең юкка чыккан торак пунтлары
Одинцы (Удмуртия)

**Одинцы** (, ) — Удмуртиянең Юкамен районы урнашкан татар авылы, Юкамен авыл җирлегенә керә.

## Географиясе

Юкамен авылыннан 13 км көньякка һәм Ижевскидан 125 км төньяк-көнбатышка таба Югары Сөрҗе елгасы буенда урнашкан.

## Сәгать поясы
Одинцы авылы, бөтен Удмуртия кебек үк, МСК+1 сәгать зонасында урнашкан. Кулланыла торган вакытның UTC-ка карата күчеше +4:0 тәшкил итә.

## Тарихы

Одинцовской пүчинкәсе буларак беренче тапкыр 1859 елда телгә алына, ул вакыт биредә 9 йортта 63 кеше яшәгән. 1891 елда биредә 16 йортта 117 кеше, руслар яшәгән. 1959 елда 56 кеше исәпләнгән, руслар. 1970 елда 106 кешегә кадәр үсә, төп халкын татарлар тәшкил итә башлый. Хәзерге вакытта да Одинцы сакланып калган, әмма бу авылның күпчелек халкы хәзер инде юкка чыккан Югары һәм Түбән Кошопи дигән татар авылларыннан чыккан кешеләр тәшкил итә, руслар барысы да диярлек авылдан күчеп киткәннәр.

## Халык саны

2002 елгы җанисәп буенча 60 кешенең 49 % халкы татарлар, 33% руслар булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Юкамен районы торак пунктлары
Төркем:Удмуртия татар авыллары
Түбән Кошопи

**Түбән Кошопи** яки **Түбән Кушупи** (, ) — Удмуртиянең Юкамен районында юкка чыккан татар авылы.

## Географиясе

Авыл республиканың төньяк-көнбатышында, район үзәгеннән көньякка таба турыдан якынча 11 километр ераклыкта урнашкан булган.

## Сәгать поясы
Түбән Кошопи авылы, бөтен Удмуртия кебек үк, МСК+1 сәгать зонасында урнашкан. Кулланыла торган вакытның UTC-ка карата күчеше +4:0 тәшкил итә.

## Атамасы
Авылның татарча «Кошопи» атамасы удмуртчадан «саескан баласы» дигәнне аңлата, удмуртча «Юнусенки» дигәне Юныс исемле татар кешесе исеменнән килеп чыккан, борынгы семит телендә күгәрчен дигәнне аңлата.

## Тарихы

Авыл беренче тапкыр Зашудской пүчинкәсе буларак 1859 елда телгә алына, ул вакыт биредә 3 йортта 33 кеше яшәгән. 1891 елда 12 йортта 58 татар кешесе яшәгән. 1959 елда 36 кеше, 1970 елда 15 кеше, татарлар яшәгән.

Узган гасырның 70-нче елларында перспективасыз авылларны бетерү шаукымында җирле татар халкы тулысынча диярлек Одинцы авылына күчеп китә, өлешчә Глазов шәһәренә дә күченәләр.

УАССР ПВСның 31.07.1984 елгы Указы нигезендә авыл учеттан төшерелә.

## Искәрмәләр

Төркем:Юкамен районы торак пунктлары
Төркем:Удмуртия татар авыллары
Төркем:Удмуртиянең юкка чыккан торак пунтлары
Бела Сёкефальви-Надь

**Бела Сёкефальви-Надь** (венгр телендә: Szőkefalvi-Nagy Béla; 1913 елның 29 июле, Коложвар, хәзер Клуж-Напока — 21 декабря 1998 елның 21 декабре, Сегед) — венгр математигы.

1956 елдан бирле Венгрия фәннәр академиясенең академигы (1945 елдан бирле әгъза-корреспондент); Россия фәннәр академиясенең чит ил әгъзасы (1991; ССРБ фәннәр Академиясенең 1971 елдан бирле чит ил әгъзасы). Ике Кошут ис. премия (1950, 1953), Венгриянең дәүләт премиясе (1978), ССРБ ФА М. В. Ломоносов исемендәге зур алтын медале (1979) һәм Венгрия фәннәр академиясенең алтын медале (1987) белән бүләкләнгән. Сегед шәһәренең шәрәфле гражданы (1991).

## Тәрҗемәи хәле
Беланың әтисе, Дьюла Сёкефальви-Надь, шулай ук мәшһүр математик булган. Балачагын Бела Коложварда, (хәзер Клуж-Напока) Румыниягә 1920 елның Трианон тынычлык килешүе буенча бирелгән Трансильваниядә уздырган; аннан соң ир туганы белән Сегедта торган. Сёкефальви-Надьның эшчәнлеге Сегед университеты белән бәйле, ул аны 1936 елда тәмамлаган һәм анда 1948 елда профессурага ия булган. 1970 елда президент буларак Венгрия ФА Сегед комитетының җитәкчесе булган. Төп хезмәтләре функцияләрнең якынлаштыру теориясе, рядам Фурье рәтләре һәм функциональ анализ буенча, шул исәптән Гильберт пространствосында операторларның киңәйтү теориясе буенча. Сёкефальви-Надьның соңгы проблема буенча румын математигы Ч. Фояш белән бергә язылган 1942 елда чыккан китабы Венгриядә дә, чит илдә шактый уңыш казанган. Рус телендә операторлар теориясе өлкәсендә рәт хезмәт авторы совет математигы Юрий Шмульян тәрҗемәсендә чыккан.

## Библиография
* *[[Рис, Фридьеш|Рис Ф.]], Сёкефальви-Надь Б. Лекции по функциональному анализу / Пер. с фр. Д. А. Василькова; под ред. [[Фомин, Сергей Васильевич|С. В. Фомина]]. — М.: [[Издательство иностранной литературы|Изд-во иностр. лит.]], 1954. — 499 с.*
* *Сёкефальви-Надь Б., Фояш Ч. Гармонический анализ операторов в гильбертовом пространстве / Пер. [[Шмульян, Юрий Львович|Ю. Л. Шмульяна]]. — М.: Мир, 1970. — 432 с.*

## Искәрмәләр

Төркем:Математиклар
Вячеслав Абрашин

**Вячеслав Николаевич Абрашин** (белорус телендә: Вячаслаў Мікалаевіч Абрашын) — совет белорус математигы, физика-математика фәннәре докторы (1979), профессор (1981).

## Тәрҗемәи хәле
1966 елда Белорус Дәүләт Университетын тәмамлаган, Белоруссия Милли фәннәр академиясенең математика институтында эшләгән. Доктор дәрәҗәсен 1979 елда «Математик физиканың нә-сызыкча нә-стационар тигезләмәләре өчен аермалы схемалар теориясенә» хезмәте өчен алган, профессор дәрәҗәсенә 1981 елда ия булган. Исәпләү математикасы һәм математик модельләштерү буенча белгеч, хосусый чыгарылма функцияләрендә дифференциаль тигезләмәләр өчен нә-сызыкча аерма схемалары теориясен үстергән, математик физиканың күп үлчәмле мәсьәләләренең чишелешенең икътисади ысулларын үстергән.

## Кайбер фәнни хезмәтләре
* О некоторых разностных схемах для задач лучистой теплопроводности // Докл. АН СССР. 1976. Т. 230, № 4.
* Об экономичных итерационных методах решения многомерных задач математической физики. II (совм. с Т. А. Дзюба) // Дифференц. уравнения. 1994, Т. 30, № 2.
* Об устойчивости разностных схем многокомпонентного метода переменных для параболических уравнений и систем // ДУ. 1999. Т. 35, № 2.
* Об одном классе разностных методов решения уравнений Навье-Стокса // Изв. вузов. Сер. Математика. 1999. № 5.
* Об одном классе разностных схем для уравнений вязкой несжимаемой жидкости в переменных скорость — давление / *В. Н. Абрашин, С. Л. Лапко*. — Минск : ИМ, 1992. — 24 с. — (Препринт. АН Беларуси, Институт математики; № 1(479))

## Әдәбият
* Матэматычная энцыклапедыя / Гал. рэд. *В. Бернік*. — Менск: Тэхналогія, 2001. — С. 411. — 1000 ас. — ISBN 985—458-059-8

## Сылтамалар
* 

Төркем:Математиклар
Борис Комраков

**Бори́с Петро́вич Комрако́в** — Россия математигы, Ли төркемнәре теориясе һәм бертөрле пространстволар теориясе буенча белгеч, Н. И. Лобачевский исемендәге медаль белән бүләкләнгән.

## Тәрҗемәи хәле
1948 елның  30 октябрендә Ивано-Франковскта туган булган.
1971 елда Белорус дәүләт университетының механика-математика факультетын тәмамлаган. 1971-1975 елларда Белорус ССР-ның ФА геохимия һәм геофизика Институтында, 1977 елдан 1988 елга кадәр Белорус политехник институтта, 1991 елдан 1998 елга кадәр - Белорус дәүләт университетында эшләгән.
1991 елда Тарту университетында (Эстония) доктор диссертациясен яклаган, ә 1994 елда профессор гыйльми дәрәҗәсенә ия булган.
1996 елдан бирле Казан дәүләт университеты каршында Н. И. Лобачевский исемендәге механика һәм математика Институтында эшли.
## Бүләкләре
* Беларусьның Ленин комсомолы Премиясе (1980)
* Н. И. Лобачевский исемендәге Медаль (1997)

## Сылтамалар
* 
* 
* 
* 
Төркем:Математиклар
Абрам Турецкий

**Абрам Хаимович Турецкий** (белорус телендә: Турэцкі Абрам Хаімавіч, 1905 елның 13 сентябре, Петриков, Могилёв губерниясе — 1975 елның 1 марты, Минск) — совет математигы.

## Тәрҗемәи хәле
Укытучы гаиләсендә туган. 1929 елда Белорус дәүләт университетының педагогик факультетының физика-математика бүлеген, 1935 елда ССРБ ФА каршысында С. Н. Бернштейн җитәкчелеге астында аспирантураны тәмамлаган. Витебск (1935—1941 елларда) һәм Ульяновск (1941—1944 елларда) педагогик институтларында кафедра мөдире булган. 1944 елдан бирле Белорус дәүләт университетында эшләгән. 1958 елда ул доктор диссертациясен яклаган, 1961 елда югары математика һәм математик физика кафедрасын җитәкләгән, 1968 елдан 1973 елга кадәр функцияләр теориясе һәм функциональ анализ кафедрасы мөдире булган. Профессор (1963).

### Сайланган хезмәтләре
* «О классах насыщения для некоторых методов суммирования рядов Фурье непрерывных периодических функций» (1960)
* «Теория интерполирования в задачах» / (Ч.1, Учебное пособие для студентов мех.-мат. фак. ун-тов), Турецкий А. Х., Минск, «Вышейш. школа», 1968. — 318 с. 8000 экз.
* «Теория интерполирования в задачах» / (Ч.2, Учебное пособие для студентов мех.-мат. фак. ун-тов), Турецкий А. Х., Минск, «Вышейш. школа», 1977. — 256 c. 2500 экз.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 

Төркем:Математиклар
Әлшәй районы татар авыллары

**[[Әлшәй районы]]** (, ) — Башкортстанның көньяк-көнбатыш өлешендә Дим елгасының урта агымында урнашкан район.
Районда барлыгы 105 авыл бар, шуларның 31-е татар авылы.

Районда татар авыллары: Габдрәшит, Кече Габдрәшит, Нигъмәтулла, Игенче, Ярташлы, Үрәзмәт, Үрнәк, Фән, Ирек, Сарай, Торынтаиш, Каран, Ташкичү, Хәнҗәр, Бикчагыл, Ыслак, Шафран, Әүрезтамак, Мәндән, Түбән Әүрез, Югары Әүрез, Иске Васильевка, Айдагыл, Никифар, Иршат, Гайниямак, Бөдәньяр, Тукмакбаш, Айтуган, Балкан, Сартбаш. Кайбер шул татар авыллары халкы өлешчә башкортлар дип яздырылган.

Моннан тыш элекекеге тагын 8 рус авылында да татарлар хәзер күпчелекне тәшкил итәләр: Хрустали, Кырым авылы, Кармыш-Михайловка, Воздвиженка, Әкчин, Осоргино, Ким, Михайловка.

Татар авылларында татар теленең минзәлә (бәләбәй урынчылыгы) һәм стәрлетамак сөйләшләре таралган. Стәрлетамак сөйләше Габдрәшит, Кече Габдрәшит, Кырым авылы, Михайловка, Нигъмәтулла, Игенче һәм Хәнҗәр, Бикчагыл, Ыслак, Шафран, Әүрезтамак, Мәндән, Түбән Әүрез, Югары Әүрез, Иске Васильевка авылларында таралган. Минзәлә сөйләшендә калган татар авылларында һәм Кече Акколай, Иске Акколай авыллары башкортлары, Александровка чуашлары, Устьевка урыслары да сөйләшә. Гайниямак, аннан аерылып чыккан Иршат, Айтуган, Тукмакбаш, Бөдәньяр авылларын пермь татарлары нигезләгән булган.

Юкка чыккан татар авыллары: Бакыртау, Яңа Мәскәү, Сабанчы, Дәүләт, Зәрәгәт, Сәгадәт, Берлек, Кызыл Яр һәм Мәндән, Алдар разъезд бистәләре.

## Искәрмәләр

Әлшәй районы
*
Авыргазы районы татар авыллары

**[[Авыргазы районы]]** (, ) — Башкортстанның үзәк бер өлешендә урнашкан район.
Районда барлыгы 137 авыл бар, шуларның 57-се татар авылы.

Районда татар авыллары: Толбазы, Сәмән, Байкал, Балыклыкүл, Балыклыкүл-Чишмә, Солтанморат-Чишмә, Өршәк-Чулпан, Талбазы-Чулпан, Кушкүл, Усман, Ибрай, Кәбәч, Ермолаевка, Иске Карамалы, Яңа Атҗитәр, Яңа Мостафа, Мостафа, Сабанчы, Зәет, Югары Лекәнде, Түбән Лекәнде, Татар Нугазагы, Яңа Карамалы, Иске Итекәй, Кәлчербуран, Кешәнле, Бакай, Чобайтал, Солтанморат, Иске Әпсәләм, Корманай, Иске Тимешкә, Надеждино, Төбәк, Абдрахман, Әхмәт, Тукай, Мөхсин, Иске Күзәк, Әхмәр, Ишле, Яңа Тимешкә, Арыслан, Исмәгыйль, Якты Юл, Кече Ибрай, Иске Ибрай, Баеш, Берлек, Марс, Дүртөйле, Собханкол, Уксынны, Хәсән, Яңа Кәлчер, Түбән Бәгәнәш. Кайбер шул татар авыллары халкы өлешчә башкортлар дип яздырылган.

Татар авылларында татар теленең стәрлетамак сөйләшләре таралган. Яңа Итекәй, Ситдыйк-Мулла, Миңнебай авыллары башкортлары, Нагадак чуашлары да татар теленә күчкән.

Юкка чыккан татар авыллары: Бүләк, Тукай-Чишмә, Индом, Урал.

## Искәрмәләр

Авыргазы районы
*
Баһавиев

**Баһавиев** ― фамилия.
* Илназ Баһ (*[[Илназ Баһавиев]]*, 1983), җырчы, композитор, Татарстанның атказанган артисты (2018).
----
;Баһавиева
* Гүзәл Баһавиева (*[[Гүзәл Идрисова]]*, 1979), җырчы, Татарстанның атказанган артисты (2023).
Төркем:Фамилияләр
Бакалы районы татар авыллары

**[[Бакалы районы]]** (, ) — Башкортстанның көнбатышында, Татарстан чигендә урнашкан район.
Районда барлыгы 137 авыл бар, шуларның 64-е татар авылы. Боларының 47-се мөселман-татар 17-се керәшен татарлары авылы.

Районда татар авыллары: Бакалы, Яңа Урсай, Юрми, Галиулла, Яңа Әҗми, Яңа Сасыкүл, Яңа Тымытык, Куштирәк, Сөендек, Урманай, Камай-Урманай, Мирзаһит, Наратъелга, Мостафа, Камышлытамак, Үстем, Чүмәлә, Түбән Яңа Кәстәй, Иске Балыклы, Иске Куян, Яңа Балыклы, Әхмәр, Корыч-Каран, Яңа Корыч, Иске Корыч, Мунчаелга, Килкабыз, Иске Катай, Яңа Катай, Иске Маты, Мулланур, Туктагол, Гүрдебаш, Камай, Кандалакбаш, Кызыл Бүләк, Зирекле, Яңа Әгъбәз, Яңа Әлмәт, Яңа Шуган, Яңа Сарлы, Чәкәт, Михайловка, Орловка, Урман, Плодовое, Сосновка.

Моннан тыш керәшен татарлары авыллары: Боҗыр, Акман, Көрчәй, Иске Әҗми, Утар, Георгиевка, Иске Шәрәшле, Югары Троицкое, Үмер, Яңа Илек, Сазанлы, Дубровка, Ворсинка,Красная Горка, Петровка, Әрнәш.

Кайбер шул татар авыллары халкы өлешчә башкортлар дип яздырылган.

Татар авылларында татар теленең минзәлә (төп урынчылыгы) һәм Түбән Кама керәшеннәре (бакалы урынчылыгы) сөйләшләре таралган. Нарат-Чокыр авылы чирмешләре дә, Акман чуашлары да, Николаевка урыслары да күптән бакалы сөйләшенә күчкәннәр.

Юкка чыккан татар авыллары: Тырыш, Нурыйбәк, Пушкино, Гайсар, Матытамак, Мөслим, Яңа Көч.

## Искәрмәләр

Бакалы районы
*
Бәләбәй районы татар авыллары

**[[Бәләбәй районы]]** (, ) — Башкортстанның көнбатышында, Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгынын уртасында урнашкан район.
Районда барлыгы 90 авыл бар, шуларның 19-ы татар авылы.

Районда татар авыллары: Байморза, Ыкбаш, Берек-Алга, Шалкан, Әзекәй, Чаганлы, Байрак, Тузлыкуыш, Ирек, Каенъелга, Кушъелга, Исмәгыйль, Акбасар, Мәтәүбаш, Казанлытамак, Яңа Сарай, Яңа Казан, Яңа Көч, Красная Заря.

Моннан тыш элекекеге тагын элекекеге 7 рус, украин яки катнаш авылларда да татарлар хәзер күпчелекне тәшкил итәләр: Яңа Николаевка, Рәбаш разъезды, Федоровка, Сердюки, Михайловский, Пыжьяновский, Игенче, Мочилки.

Кайбер шул татар авыллары халкы өлешчә башкортлар дип яздырылган.

Татар авылларында татар теленең минзәлә сөйләше (бәләбәй урынчылыгы), Байморза авылында гына стәрлетамак сөйләше таралган.

Юкка чыккан татар авыллары: Шәфи, Кайбирде, Кайбирде бистәсе, Ташкичү, Чулпан.

## Искәрмәләр

Бәләбәй районы
*
Бөре районы татар авыллары

**[[Бөре районы]]** (, ) — Башкортстанның үзәк өлешендә урнашкан район.
Районда барлыгы 78 авыл бар, шуларның 10-сы татар авылы.

Районда татар авыллары: Яңа Баеш, Яңа Биктимер, Яңа Яндыз, Чишмә, Үгез, Романовка, Мансур, Шестыково, Яңатау, Үрнәк. Кайбер шул татар авыллары халкы өлешчә башкортлар дип яздырылган.

Татар авылларында татар теленең минзәлә (бәләбәй урынчылыгы) һәм байкыбаш сөйләшләре таралган. Байкыбаш сөйләше Чишмә, Үгез, Романовка, Шестыково, Яңатау авылларында таралган. Минзәлә сөйләшендә калган татар авылларында һәм районда булган ике башкорт-татар авылы (Түбән Лачынтау, Югары Лачынтау) халкы да сөйләшә.

Юкка чыккан татар авыллары: Салкын Чишмә, Нур, Шадый.

## Искәрмәләр

Бөре районы
*
Калтасы районы татар авыллары

**[[Калтасы районы]]** (, ) — Башкортстанның төньяк-көнбатышында урнашкан район.
Районда барлыгы 79 авыл бар, шуларның 17-се татар авылы.

Районда татар авыллары: Илчебай, Шәрип, Яңа Әшит, Күчкән Гәрәй, Бурсык, Яңа Әткүл, Буралы, Чумара, Кучаш, Татар Бикшеге, Яңа Тукран, Солтанай, Ваныш, Күгәрчен, Нарат, Куян. Кайбер шул татар авыллары халкы тулысынча яки өлешчә башкортлар дип яздырылган. Район үзәге Краснохолмскида да татарлар күпчелекне тәшкил итә.

Татар авылларында татар теленең байкыбаш һәм минзәлә (яңавыл урынчылыгы) сөйләшләре таралган. Районның көнчыгышында, ягъни Чумара, Кучаш, Татар Бикшеге, Яңа Тукран, Солтанай, Ваныш, Күгәрчен, Нарат, Куян авылларныда байкыбаш, көнбатыш татар авылларында минзәлә сөйләше таралган.

Юкка чыккан татар авыллары: Иске Шилек, Октябрьский.

## Искәрмәләр

Калтасы районы
*
Мишкә районы татар авыллары

**[[Мишкә районы]]** (, ) — Башкортстанның төньяк-көнбатышында урнашкан район.
Районда барлыгы 77 авыл бар, шуларның 19-ы татар авылы.

Районда татар авыллары: Кызыл Юл, Калмазан, Олы Шады, Кече Шады, Карасим, Юбайкүл, Иштыбай, Татарбай, Иске Атнагыл, Тирәкәй, Кыйгазытамак, Мәүлет, Карач, Бабай, Баш-Байбак, Субай, Өрьяды, Яңакош, Яңа Сафар. Кайбер шул татар авыллары халкы тулысынча яки өлешчә башкортлар дип яздырылган. Район үзәге Краснохолмскида да татарлар күпчелекне тәшкил итә.

Татар авылларында татар теленең байкыбаш сөйләше таралган.

Юкка чыккан татар авыллары: Байкаш, Спартак, Урал.

## Искәрмәләр

Мишкә районы
*