Галәм ярышы

**Галәм ярышы** (, ; *космик узыш*) — 1955–1975 елларда Советлар Берлеге һәм Америка Кушма Штатлары арасында галәмне үзләштерү өлкәсендә барган технологик һәм идеологик көндәшлек. Бу процесс ике бөек дәүләт арасындагы "Салкын сугыш"ның мөһим бер өлеше булып тора.

Ярышның төп максатлары булып ясалма иярченнәр җибәрү, кешене галәмгә очыру һәм Ай өслегенә төшү кебек зур фәнни-техник казанышларга беренче булып ирешү тора. Галәм ярышы рәсми рәвештә 1957 елның 4 октябрендә ССРБ тарафыннан беренче ясалма иярчен («Спутник-1») җибәрү белән башланып китә.

Галәм ярышы фән һәм техника үсешенә, заманча телекоммуникацияләргә, санак технологияләренә һәм мәгариф системасына зур этәргеч бирә. Шул ук вакытта ул хәрби-ракета потенциалын арттыру белән дә тыгыз бәйләнгән була.

## Алтарих

Галәм ярышының нигезе Икенче бөтендөнья сугышы елларында Алманиядә салына.  җитәкчелегендәге алман инженерлары дөньяда беренче баллистик ракета — «Фау-2» (V-2) проектын төзиләр. Бу ракета техник яктан галәм киңлегенә якынлашкан (суборбиталь очыш ясаган) һәм кеше кулы белән ясалган беренче аппарат була. Сугыш тәмамлангач, ССРБ һәм АКШ Алманиянең ракета технологияләрен һәм әйдәп баручы белгечләрен үз якларына җәлеп итү өчен зур көрәш башлый.

1940 еллар ахырында һәм 1950 еллар башында ике супердержава да, алман тәҗрибәсенә таянып, үз ракета программаларын үстерә. АКШта Вернер фон Браун җитәкчелегендәге төркем («Кыстыргыч» операциясе кысаларында күчерелгән белгечләр) хезмәт итсә, Советлар Берлегендә Сергей Королёв җитәкчелегендәге конструкторлар бюросы ракета төзелеше өлкәсендә әйдәп баручы көчкә әверелә. Башта ракеталар фәнни максатларда түгел, ә атом-төш коралын ерак араларга илтүче континентара баллистик ракеталар (КБР) буларак проектлана.

Галәмне үзләштерү өчен фәнни нигез 1950 еллар уртасында ныгый. 1955 елда Халыкара геофизика елына (1957–1958) әзерлек кысаларында АКШ та, ССРБ да якын арада галәмгә ясалма иярчен җибәрү ниятләре турында игълан итә. Бу белдерү ике ил арасындагы яшерен хәрби көндәшлекне рәсми һәм ачык "ярыш"ка әйләндерә.

Шул рәвешле, Галәм ярышы бер үк вакытта фәнни кызыксынудан, хәрби куркынычсызлык ихтыяҗыннан һәм ике төрле сәяси идеологиянең үз өстенлеген раслау теләгеннән туа.

## Тарихы

### Совет өстенлеге (1957–1961)

Галәм ярышы 1957 елның 4 октябрендә ССРБ тарафыннан дөньяда беренче ясалма иярчен — «Спутник-1»не җибәрү белән башлана. Бу вакыйга АКШта «Спутник кризисы» дип аталган паника тудыра һәм Американың технологик яктан артта калу куркынычын күрсәтә. ССРБ үзенең өстенлеген ныгытып, 1957 елның ноябрендә Лайка исемле этне галәмгә җибәрә. Ярышның башлангыч этабындагы иң зур казаныш 1961 елның 12 апрелендә була: Юрий Гагарин «Восток-1» корабында дөньяда беренче булып галәмгә күтәрелә һәм Җир шары тирәли әйләнеп чыга.

### Ай өчен көрәш (1961–1969)

ССРБның уңышларына җавап итеп, АКШ президенты Джон Кеннеди 1961 елда ил алдына амбицияле максат куя, ул да булса — унъеллык ахырына кадәр Ай өслегенә кеше төшерергә һәм аны исән-сау Җиргә кайтарырга. Бу чорда ике як та мөһим адымнар ясый. 1965 елда совет галәмчесе Алексей Леонов дөньяда беренче булып ачык галәмгә чыга. Шул ук вакытта Американың «Джемини» һәм «Аполлон» программалары галәм корабларын орбитада тоташтыру һәм озак вакытлы очышлар ясау технологияләрен камилләштерә.

### Айга төшү (1969)

1969 елның 20 июле Галәм ярышының иң югары ноктасы булып санала: АКШның «Аполлон-11» миссиясе Ай өслегенә уңышлы төшә. Нил Армстронг Айга аяк баскан беренче кеше була. Аның *«Бу кеше өчен кечкенә адым, ләкин [[кешелек|инсаният]] өчен зур сикерү»* дигән сүзләре тарихка кереп кала. Бу вакыйга АКШның техник өстенлеген раслый һәм "Ай ярышында" Американың җиңүен билгели. ССРБ үзенең Ай программасын рәсми рәвештә игълан итмичә япса да, орбиталь станцияләр («Салют») төзүгә игътибарны юнәлтә.

### Ярышның тәмамлануы (1975)

1970 еллар башында ике ил арасындагы мөнәсәбәтләр йомшара («Разрядка» чоры). Галәм ярышы символик рәвештә 1975 елның июлендә тәмамлана. Бу вакытта ССРБның «Союз-19» һәм АКШның «Аполлон» кораблары орбитада очрашып, үзара тоташалар (стыковка). Ике ил галәмчеләренең галәмдә кул бирешүе көндәшлек чорының тәмамлануын һәм халыкара хезмәттәшлекнең башлануын гәүдәләндерә.

## Нәтиҗәләр

Галәм ярышы кешелек тарихында фән һәм техника үсешенә иң зур этәргеч биргән чорларның берсе булып тора. Аның төп нәтиҗәләре:

### Фәнни-техник прогресс

Ракета төзү, электроника һәм санак технологияләре өлкәсендә зур алгарыш ясалды. Заманча телекоммуникацияләр, спутник элемтәсе, GPS навигациясе һәм микросхемалар нәкъ менә шушы чордагы эзләнүләр нәтиҗәсендә барлыкка килде.

### Мәгариф һәм фән

Ике ил дә белем бирү системасына, аеруча физика, математика һәм инженерлык өлкәләренә инвестицияләрне арттырды. Бу фәнни тикшеренүләрнең яңа дулкынына китерде.

### Галәмне тыныч максатларда үзләштерү

Көндәшлек акрынлап халыкара хезмәттәшлеккә күчте. Галәм ярышы тәҗрибәсе Халыкара галәм станциясе (МКС) кебек дөньякүләм проектларга нигез салды.

### Җирне өйрәнү

Галәмнән Җирне күзәтү технологияләре экологияне өйрәнү, һава торышын фаразлау һәм авыл хуҗалыгын үстерү өчен яңа мөмкинлекләр ачты.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Chaikin, Andrew (1994). A Man on the Moon: The Triumphant Story of the Apollo Space Program. New York: Penguin Books. ISBN 0-14-027201-1.
* Краснослободцев В.П., Кузьмин Ю.Н., Раскин А.В. и др. Космическая гонка. Завершение противостояния двух сверхдержав // Стратегическая стабильность : журнал. — 2022. — № 3 (100). — С. 3-8.
## Сылтамалар

Нигә ССРБ Ай ярышында җиңелде?

## Моны да карагыз

Төркем:Салкын сугыш
Төркем:Торгынлык чоры
Төркем:XX гасырда АКШ