Нәфисәт Шамил

**Нәфисәт Шамил**,  Нәфисәт Мөхәммәт-Шәфи кызы Шамил (*беренче ире буенча фамилиясе* Дахадаева; ; *[[1895 ел]]ның [[28 ноябрь|28 ноябре]], [[Россия империясе|РИ]], [[Казан губернасы]], [[Казан]] ― [[1940 ел]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[Ленинград]]*) ― Казан сәүдәгәрләре Апаковлар нәселеннән. Кавказдагы азатлык хәрәкәте җитәкчесе Имам Шамил (1797―1871) оныгы. Инкыйлаб чорында Төньяк Кавказда хәрби җитәкче булган  (икенче) хатыны.

## Тәрҗемәи хәле

 

1885 елның 28 ноябрендә Казанда I гилдия сәүдәгәр, миллионер, Казанның шәрәфле ватандашы Ибраһим Исхак улы Апаков гаиләсендә туган. Әтисе ― Имам Шамилнең Фатимат исемле беренче хатыныннан туган (дүртенче) улы Мөхәммәт-Шәфи (1839—1906), генерал-майор (1885). Кызына Имам Шамилнең Калугада вафат булган яраткан кызы хөрмәтенә Нәфисәт дип исем кушканнар. 1884 елда 45 яшендә (өченче никахы) Казан сәүдәгәре (йортлар, җәмәгать биналары хуҗасы) Ибраһим Исхак улы Апаковның (1822―1880-еллар) 18 яшьлек бердәнбер кызы Бибимәрьямбануга өйләнгән  һәм туй бүләге сыйфатында Казанның Иске Татар бистәсендәге Юнысов мәйданында урнашкан ике катлы таш йортны кабул итеп алган (1986 елдан әлеге бинада Габдулла Тукай әдәби музее урнашкан). Сәүдәгәр Ибраһим Исхак улы Апаков киявенә уртак сәүдә эшен башларга тәкъдим иткән. Моның өчен Воскресение урамындагы семинариянең беренче катында уку өчен кирәкле товарлар белән сәүдә итү буенча кибет ачылган. Ләкин Ибраһим Исхак улы кинәт вафат булган һәм шуның белән, башланмыйча диярлек, Мөхәммәт-Шәфинең коммерция эшчәнлеге тәмамланган.

Мөхәммәт-Шәфи белән Бибимәрьямбануның бергә яшәгән беренче көннәреннән үк яшь хатын гаилә тормышына сизелерлек йогынты ясаган. Җитәрлек матди нигезгә ия булган хәлдә — Мөхәммәт-Шәфи еллык 6000 сум хәрби пенсия, хатыны Бибимәрьямбану үз йортларын арендалаудан 25000 сум алып торган – Шамилләр йортында яшәү рәвеше Европа үрнәгендә төзелгән (гаилә европача яшәгән, мәсәлән, Яңа елны зурлап бәйрәм иткән). Аларда Франциядән җибәрелгән фонарьлы экипаж, ливрея һәм цилиндрлы кучер барлыкка килгән. Гаиләдә беренче кыз Фатыйма-Зөһрә туганнан соң, гаилә Казан читендә дачаны арендага алган. Әлеге участокта җиләк-җимеш бирә торган зур бакча һәм матур чәчәклек булдырылган. Бибимәрьямбану русча чиста, бернинди акцентсыз диярлек сөйләшкән. Мөхәммәт-Шәфи дә русча бик яхшы сөйләшкән, татарча начар сөйләшкән. Шуңа күрә өйгә хезмәтчеләр руслардан алынган. 

Казанга күчеп килгән, ата бер, ана икенче булган туганы Мөхәммәт-Заһит Мөхәммәт-Шәфи улы Шамил (*[[Заһит Шамил]]*, 1868—1920) 1907 елда Мәскәүдә балалар өчен «Тәрбияи-әтфаль» журналын нәшер итүче буларак мәгълүм.

1906 елда Мөхәмәт-Шәфи Шамил Кисловодскида йөрәк өянәгеннән кинәт вафат булган. 1907 елда Бибимәрьямбану кызлары Фатыйма-Зөһрә һәм Нәфисәт белән Санкт-Петербургга күчкән. Шамил йортын 25 яшьлек II гилдия сәүдәгәр Ибраһим Вәлиуллинга саткан.

Санкт-Петербургта (Лиговский пр., 6) зур булмаган яхшы йорт сатып алынган. Петербург мөселман җәмгыятендә яңа танышлар һәм дуслар барлыкка килгән. Алар арасында Император Александр I исемендәге Петербург  тәмамлаган, соңыннан күренекле революционер, милләте буенча авар  та булган. 1910 елда Махач институтны тәмамлаган һәм 1916 елга кадәр Майкоп тимер юлында инженер булып хезмәт иткән. 1912 елның көзендә 30 яшьлек Махач Дахадаев 25 яшьлек, Казанда Родионов затлы кызлар институтын тәмамлаган Фатыйма-Зөһрәгә (Дагстанда: Патимат-Заграт) өйләнгән (бу никахта уллары Гаделгәрәй / Адильгерей туган). Озакка сузылмаган никахтан соң аерылышканнар. Махач вафатыннан соң (1918 елда) апасы Фатыйма-Зөһрә Темир-Хан-Шурадан 3 чакрым ераклыктагы  авылынннан Мамак дигән кешегә кияүгә чыккан, кызы Наида туган. Фатыйма-Зөһрә Буйнакскида үпкә чиреннән үлгән.

1913 елдан Апаковлар гаиләсе Петербургның Суворов проспекты 13нче йорт, 9нчы квартирада яшәгән.

## Белем алуы
 
Нәфисәт 1906 елның 22 августында Казанда Бөек княгиня Ксения Александровна исемендәге хатын-кыз гимназиясен Похвальный лист белән тәмамлаган (әлеге гимназия ― архитектор Ф. И. Петонди проекты буенча төзелгән элеккеге кенәз Баратаев йорты. 1870 елда аны Нәфисәтнең бабасы Казан сәүдәгәре Ибраһим Апаков сатып алган, аннары ул йортны 50 мең сумга Казан губернаторы хатыны О. С. Гейнска саткан. Ул ханым 1880 елда бинаны шәһәргә 2нче Ксения хатын-кызлар гимназиясе оештыру өчен бүләк итеп биргән). 1913 елда Петербургта  шәхси өйләрдә  булып эшләү хокукы белән тәмамлаган (81нче чыгарылыш, аның белән бергә Мәдинә Ибраһим кызы Ваһапова (1895—197?) тәмамлаган. 1913 елда  генерал-майорның тол хатыны булган әнисенең Смольный институты башлыгы княжна  (*Elena Fürstin von Lieven*, 1842―1915) үтенече буенча Нәфисәтне Смольный институтының педагогика классына француз телен махсус (тирәнтен) өйрәнү өчен кабул иткәннәр (1915 елның 29 маенда тулы курсларны тәмамлау турында, барлык ир-ат һәм хатын-кыз урта уку йортларының барлык классларында француз телен укыту хокукын бирүче аттестат алган).

## Кияүгә чыгуы

1912 елның көзендә өйләнешкән Махач Дахадаев белән апасы Фатыйма-Зөһрә аерылгач (аерылу сәбәбе төгәл билгеле түгел), Махач Дахадаев беренче хатынының сеңлесе Нәфисәткә (Дагстанда: Нафисат) өйләнгән. М. Дахадаев бер үк вакытта апалы-сеңелле ике буртуганга өйләнгән, ислам һәм тау кешеләре менталитеты буенча, бу ― мөмкин булмаган хәл. Бирнә сыйфатында Махач Темир-Хан-Шурадагы хәнҗәр заводын алган һәм Беренче бөтендөнья сугышы елларында коммерция белән уңышлы шөгыльләнгән: хәрби ведомство белән килешү буенча, Россия империясе армиясен хәнҗәрләр белән тәэмин иткән. 

Махач белән Нәфисәт 1916 елның башыннан Темир-Хан-Шурада яшәгән. Нәфисәт белән булган никахтан Махачның балалары булмаган.

1901 елда ук РСДРПга кергән Махач Дахадаев патша хөкүмәте тарафыннан ике тапкыр кулга алынган. Хөкем ителгән, ләкин 1906 елда каенатасы Мөхәммәт-Шәфи Шамилнең акча залогы белән азат ителгән. 

1917 елның май ахырында Махач «Дагстан Социалистик төркеме» составына кергән. Дахадаев Дагстанда революцион хәрәкәт җитәкчеләренең берсенә (хәрби җитәкче) әверелә. Нәфисәт иренә һәр эштә булышкан. 1918 елда төшкән фотосурәт буенча, Нәфисәт Шамил-Дахадаева да «Дагстан Социалистик төркеменә» кергән булган. Ире белән Темир-Хан-Шурада М. Мавраев типографиясендә рус телендә «Время» исемле программа газетасын чыгара башлаганнар. Аның беренче саны 1917 елның 3 апрелендә дөнья күргән. «Время» газетасының барлыгы егерме саны чыккан.

1918 елның 20 сентябрендә (4 октябрендә) ире  Темир-Хан-Шурадан 19 чакрым ераклыктагы  авылы янында аклар ягындагы кешеләр тарафыннан кулга алынып, арттан башына ике тапкыр атып үтерелгән.

Ире үтерелгәч, Нәфисәткә дуслары ярдәмгә килгән, ул үзе дә, кеше баррикадаларның кайсы ягында (кызыллар яклы, аклар яклы) булуына карамастан, ул куркыныч елларда күпләргә  булышкан.

Дахадаевтан соң апасы Нәфисәтне милләте буенча татар һәм  вәкиле булган,  армиясе полковнигы, чыгышы белән борынгы татар кенәз нәселеннән Сөләйман Кугушев белән  таныштырган. 22 яшендә акгвардияче белән никахлашкач, Нәфисәттән берничә дусты ваз кичкән. Нәфисәт белән Сөләйманның бер уллары (Әнвәр) туган. 1920 елда Күгушевны большевиклар атып үтергән һәм Нәфисәт икенче тапкыр тол калган.

## Петроградта
Нәфисәт әнисе Бибимәрьямбану белән Петроградка күчкән. Монда әнисе үлгәч, Нәфисәт управдом булып эшләүче Сырутович фамилияле латышка кияүгә чыккан, өченче иреннән ике баласы туган. 1932 елда Буйнакскига кайтканнар. Тарихчы Булач Гаджиев мәгълүматы буенча, аның өченче ире үзен сәер тоткан, мәсәлән, көпә-көндез Буйнакскида урамда яланаяк йөргән. Нәфисәт моңа бик оялган, шуңа күрә урамның икенче ягыннан атлаган. Петроградка кайткач, Сырутович Нәфисәт өйдә булмаудан файдаланып, аның барлык кыйммәтле әйберләрен урлап юкка чыккан.

1930-елларда берничә чит тел белгән Нәфисәт Ленинградта  кунакханәсендә өлкән горничная булып эшләгән, чит илдән килгән кунакларга хезмәт күрсәткән. Монда ул ике төрек белән очрашкан, алар үз илләре Кавказны яулагач, аны, имам Шамил оныгын, ханбикә итәргә вәгъдә иткәннәр. Бу сөйләшүдән соң Нәфисәткә ике ел төрмәдә утырырга туры килгән.

Махачның якын дусты булган, Дагстан АССРның Халык комиссарлары шурасы рәисе (1921―1931) милләте буенча кумык Җәләлетдин Курыкмасов (1877―1937) Нәфисәткә инкыйлаб юлында һәлак булган ире Махач өчен пенсия юллап биргән.

Нәфисәт Ленинградта 1940 елда вафат булган.

Нәфисәтнең Әнвәр исемле улы (Сөләйман Кугушевтан туган) Бөек Ватан сугышында катнашкан, Сталинград сугышында аягы яраланган, сугыштан соң Ленинградта, аннары Азәрбайҗанда яшәгән, бик яхшы агач остасы булган. Әнвәрнең улы Игорь Ленинградта (Санкт-Петербургта) яшәгән. Әнвәрнең кызы Эльмира, Баку университетының геология факультетын тәмамлагач, курсташы ― Сүриядән килгән гарәп егетенә кияүгә чыгып, Сүриягә күчеп киткән, Дамаскта яшәгән. Әнвәр 1995 елда Азәрбайҗаннан кызы янына күчеп киткән, Дамаскта вафат булган.

Аерылышканнан соң элекке ире Сырутович белән калган балаларының язмышы билгесез.

Санкт-Петербургтагы  фондларында Смольный институты укучысы Нәфисәт Шамилнең шәхси делосы сакланган (ф.2, оп.1, Т.1-4).

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *[[Шамил Әхмәтшин|Ахметшин Ш. К.]]*   Августейшие воспитанницы Смольного института благородных девиц // «Гасырлар аваазы – Эхо веков», 2025, № 4. ― С.173―190.
 
## Сылтамалар
* *Гульнара Асадулаева, Маржанат Гаджиахмедова*.  «Мы – дети страшных лет России…»(Нафисат Шамиль и Махач Дахадаев). «Женщина Дагестана»
* *Гаджиев Булач Имадутдинович*.  Внучки Шамиля. Дочери Дагестана

## Моны да карагыз
* Имам Шамил, әтисе ягыннан бабасы.
* Заһид Шамил (1868―1920), ата бер, ана икенче ир туганы.
* Шамил йорты

Төркем:Татар сәүдәгәрләре
Төркем:Смольный институтын тәмамлаучылар
Төркем:Әнисе татар, әтисе башка милләттән булган шәхесләр
Төркем:Шәхесләр:Буйнакск
Төркем:Шамил