open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фашизмга каршы көрәш көне (Хорватия)

**Фашизмга каршы көрәш көне** () — Хорватиядә уздырыла торган дәүләт бәйрәме. 1991 елда гамәлгә куела. Ул 1941 елның 22 июнендәге вакыйгаларны искә алу көне буларак билгеләп үтелә. Хорватиядәге беренче партизан отряды Сисак шәһәре янындагы Брезовица урманында оештырыла, бу оккупацияләнгән Ауропа территориясендәге беренче антифашистик оешма була.

Беренче сисак партизан отрядында 77 кеше исәпләнелә. Отряд командиры Владо Янич-Цапо, комиссары Мариян Цветкович була. Хорватия армиясенең булачак генералы Янко Бобетко да отряд әгъзасы булып тора. Беренче бөтендөнья сугышы тәмамланганда отрядның 30 әгъзасы исән була.

Сисак партизан отрядының оешуы Хорватиядәге антифашистик көрәшнең башлангычы булып тора, әлеге көрәштә ярты миллион хорват катнаша.

Бәйрәм Хорватия Югославия составыннан аерылып чыкканнан бирле гамәлдә. Элегрәк бу көн Югославия Республикасында 27 июльдә — Күтәрелеш көнендә — Сербиядәге беренче ату тавышы яңгыраган көнне искә алу буларак билгеләп үтелә.

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Хәтер көне

Төркем:Бәйрәмнәр
Төркем:Дәүләт бәйрәмнәре
Төркем:Хорватия
Төркем:Югославия
Төркем:Истәлекле көннәр
Төркем:Хорватия бәйрәмнәре
Татарстан Республикасы бәйрәмнәре

**Татарстан Республикасы бәйрәмнәре** — Татарстанда рәсми рәвештә билгеләнгән эш көне булмаган бәйрәм көннәре, милли бәйрәмнәр һәм истәлекле даталар. Барлык рәсми бәйрәмнәр Татарстан Республикасы кануннары белән билгеләнә.

"Татарстан Республикасы бәйрәм көннәре һәм истәлекле даталары турында"гы Канун Республика Югары Советы тарафыннан 1992 елның 27 февралендә кабул ителә.

## Эш көне булмаган бәйрәмнәр

## Башка бәйрәм көннәре

Туган тел көне — татар шагыйре Габдулла Тукайның (1886—1913) туган көненә туры китереп, һәр ел 26 апрельдә билгеләп узыла.

Татарстан Республикасында язгы кыр эшләре тәмамлану уңаеннан татар халык бәйрәме Сабан туе һәм рус халык бәйрәме Каравон уздырыла.

Шулай ук милли бәйрәмнәрдән: төрки халыклар бәйрәме Нәүрүз (21 мартта), мари мәдәнияте бәйрәме Семык (15 июньдә), удмурт мәдәнияте бәйрәме Гырон Быдтон (29 июньдә), чуаш мәдәнияте бәйрәме Уяв (6 июльдә), керәшен мәдәнияте бәйрәме Питрау (12 июльдә), славян мәдәнияте бәйрәме Иван Купала (5 июльдә), мордва мәдәнияте бәйрәме Валда Шинясь (30&nbsp;июньдә) оештырыла.

Әлеге бәйрәмнәрне уздыру вакытлары ел саен Татарстан Республикасы Рәисе указы белән билгеләнә *(2023 елның 6 апрелендәге 24-ТРЗ номерлы Татарстан Республикасы Законы редакциясендә).*

## Истәлекле көннәр

Идел Болгарстанының Ислам динен рәсми кабул иткән көне 21 майда билгеләп үтелә. Искә алу чаралары Татарстанның Болгар ш. «Изге Болгар җыены» кысаларында уза. Чара, 1989 елдан башлап, Идел буе болгарлары тарафыннан 922 елда дәүләт дине сыйфатында Ислам динен кабул итү көне һәм болгар ханы Алмушның Ибне Фадлан җитәкчелегендәге Багдад хәлифе делегациясе белән очрашуы истәлегенә үткәрелә. «Изге Болгар җыены» бөтен илдән дистәләгән мең кешене һәм чит илдән күп ватандашларны җәлеп итә.

Шулай ук Татарстан Республикасының Россия Федерациясе субъекты законнары белән билгеләнгән башка әһәмиятле даталары да билгеләп үтелә.

## Шулай ук карагыз
* Россия бәйрәмнәре

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан бәйрәмнәре
Социаль хезмәткәрләр көне

**Социаль хезмәткәрләр көне** — Россия Федерациясендә ел саен 8 июньдә билгеләп үтелә торган халыкка социаль хезмәт күрсәтү оешмалары хезмәткәрләренең һөнәри бәйрәме.

Социаль хезмәткәрләр көне Россия Федерациясенең рәсми һөнәри бәйрәмнәр календарендә 2000 елның 27 октябрендә Россия Федерациясе Президенты В.В. Путинның «Социаль хезмәткәрләр көнен 8 июньгә билгеләү һәм бәйрәм итү турында»гы 1796 номерлы Указы нигезендә барлыкка килә».

Социаль хезмәткәрләр көненең 8 июньгә туры килүе Россиядә формалашкан социаль хезмәт тарихы белән турыдан-туры бәйләнгән. 1701 елның 8 июнендә Россия императоры Петр I  «Изге Патриархат биналарында ярлылар, авырулар һәм картлар өчен сыену урыннары ачу турында»гы 1856 номерлы Фәрман чыгара. Аның нигезендә «ун авыру кешегә бер сәламәт кеше беркетелергә һәм ул, авыруларны карарга, аларның булган ихтыяҗларын канәгәтьләндерегә тиеш» була.

2007 елда, Владимир Путин, социаль хезмәт күрсәтү оешмалары хезмәткәрләрен һөнәри бәйрәмнәре белән котлап:*«Сез үзегез өчен авыр, әмма бик мөһим*  *–* *мохтаҗларга нәтиҗәле ярдәм күрсәтү һөнәрен* *сайлагансыз. Социаль хезмәткәрләрнең һөнәри осталыгына һәм компетентлыгына, югары шәхси сыйфатларына илебездә миллионлаган кешеләрнең тормыш сыйфаты, аларның социаль хәле, иртәгесе көнгә ышанычы бәйле... Ышанам ки, сез алга таба да,* *үз эшегезгә тугры* *калып, үзегездән алдагы*  *буыннар* *корган* *искиткеч традицияләрне кадерләп сакларсыз һәм* *үстерерсез...*»**, дип белдерә.Социаль хезмәткәрләр көне ял көне булып саналмый.

## Искәрмәләр

Социальная сфера
Социальная сфера
Төркем:Социаль өлкә
Экологлар көне

**Экологлар көне** —барлык Россия табигать саклаучыларының, әйләнә-тирә мохитне саклау белгечләренең, җәмәгать эшлеклеләренең һәм эколог-активистларның һөнәри бәйрәме. Ел саен 5 июньдә, Бөтендөнья әйләнә-тирәне саклау көнендә, билгеләп үтелә.

## Бәйрәмнең тарихы
Россиядә «Экологлар көне» 2007 елның 21 июлендә, РФ Президенты Владимир Путин Указы нигезендә, РФ Дәүләт думасының Экология комитеты инициативасы буенча гамәлгә куелды.

Бөтендөнья әйләнә-тирәне саклау көне Европаның бөтен илләрендә дә диярлек билгеләп үтелә. Бу бәйрәм 1972 елның 15 декабрендә Берләшкән милләтләр оешмасының Генераль ассамблеясе инициативасы белән, «җәмгыятьнең игътибарын тирә-якны саклауга һәм яхшыртуга юнәлтү» өчен урнаштырыла. Вакыты да очраклы түгел: 1972 елның 5 июнендә Берләшкән милләтләр оешмасының әйләнә-тирәне саклау мәсьәләләре буенча беренче тапкыр махсус конференциясе үткәрелә.

«Бердәм Россия» сәяси партиясе координаторы Владимир Грачев Экологлар көне датасын сайлауны түбәндәгечә шәрехли:

… Экологлар көне Россиядә ел саен 5 июньдә билгеләп үтелә торган "Бөтендөнья әйләнә-тирә мохит көне"нә расланды. Шулай итеп, Россия экологлары бәйрәме төп халыкара экологик дата белән туры килә, һәм хәзер планетаның табигый мохитын якларга чакырган күп кенә акцияләр һәм чаралар бөтен дөнья белән бергә бер үк вакытта Россиядә дә уза.

## Вакыйгалар
Мәскәү Хөкүмәте һәм «Транснефть» компаниясе катнашында «Тормыш синнән башлана!» дигән экологик акция оештырыла. Акция дәвамында волонтерлар Мәскәү халкына, шәһәрне төзекләндерүгә һәм яшелләндерүгә мөстәкыйль өлеш кертү өчен, яшел тасмалар һәм чәчәк орлыклары салынган 400 меңнән артык пакет өләшәләр.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Указ «о Дне эколога»
* В России впервые отметят День эколога
* День эколога в России 
Төркем:5 июнь бәйрәмнәре
Төркем:Россия бәйрәмнәре
Экология
Төркем:Россиядә 2007 елда барлыкка килгән
Долотказин

**Долотказиннар** — татар морзалары фамилиясе. Чыкмышлары буенча Мордва Республикасы Иса авылыннан. 

Күренекле вәкилләре:
* Хәмзә Долотказин (1890-1979), мәгърифәтче, Пенза татар педагогия техникумы һәм Камышлы татар педучилищесы директоры.
* Гали Долотказин (1901-1988, Байдек), ТАССР профсоюзлары башлыгы. 
* Кәрим Долотказин (1935-2022, Дыгыль) — татар галиме, 1990 нчы елларда дәүләтсез Татар милли университетын оештыру төркеме әгъзасы.

Төркем:Татар фамилияләре
Motoyuki Takabatake

**Motoyuki Takabatake** (; *[[1886 yıl|1886 yılnıñ]] [[4 ğinwar|4 ğinwarı]], [[Маэбаси|Maebaşi]] — [[1928 yıl|1928 yılnıñ]] [[23 dekäber|23 dekäbre]], [[Yaponiä]]*) — Yaponiä jurnalistı häm säyäsi aktivistı. Karl Marksnıñ «Kapital» berençe tulı yapon tärcemäsen tämamlağan.

## Biografiäse
Eşçe ğailäsendä tuğan, xristian bulğan, ämmä soñınnan xristian universitetın taşlağan. Yäş çağında ul keçkenä Yaponiä anarxist xäräkäte äğzası bulğan. 1908 yıldan sotsialistik eşçänlege öçen ezärlekläwlärgä duçar bulğan. Anarxistik häm (şulay uq antietatistik) ortodoksal’-marksistik ütkänenä qaramastan, Räsäy inqilabı waqıtında ul  xuplap awışa başlağan. Kürenekle marksistlar Sovet Räsäyendä däwlätne kommunistik cämğiät (sıynıfsız häm däwlätsez) tözü öçen kiräkle waqıtlı häm qotılğısız yawızlıq dip sanasalar da, Takabatake inqilabnı näq menä ul köçle üzäkläşterelgän däwlätkä kiteräçäk dip xuplağan. Bu anıñ häm başqa Yaponiä marksistları arasında kierenkelekkä säbäp bulğan.

Takabatake Yaponiädä  berençe teoretiklarınıñ berse bulğan. Ul «Kokka şakay şugi» terminın kertkän, ul milli häm däwlät komponentları bulğan sotsializmnı añlata. 1918 yılda yäş radikallar  häm  belän bergä İske köräşçelär cämğiate (Rosokay) diskussiä klubı oyıştırğan. Bu klub millätçe orientatsiäle «uñ» häm «sul» radikallarnı berläşterergä çaqırılğan. Şul uq yılnıñ ğinwarında ul «Säyäsi xäräkät häm iqtisadi xäräkät» dip atalğan xezmäten bastırğan. Ul 1924 yılda «Kapital»nıñ yapon telenä berençe tärcemäsen tämamlağan, ämmä 1926 yılğa ul tulısınça marksizmnı qaldırğan,  faşist oyışmasına nigez salğan häm  oyıştıruğa äzerlängän.

1928 yılda üz eşçänlegeneñ pikında Takabatake kinät qatı awırğan. Ul 23 dekäberdä öydä wafat bulğan. Cirläwgä  kebek küp kenä sul säyäsätçelär, şulay uq ,  häm Kanbey Umezu kebek uñ dairä wäkilläre cıyılğan.

## İskärmälär

Төркем:4 гыйнвар көнне туганнар
Төркем:1886 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:23 декабрь көнне вафатлар
Төркем:1928 елда вафатлар
Төркем:Япониядә вафатлар
Төркем:Япония марксистлары
Төркем:Япония анархистлары
Төркем:Япония социалистлары
Төркем:Япон теленә тәрҗемәчеләр
Төркем:Япон милләтчелеге
Төркем:Тәрҗемәчеләр
Төркем:Әлифба буенча журналистлар
Төркем:Япония милләтчеләре
Покачи җәмигъ мәчете

**Покачи җәмигъ  мәчете** () ― Россия Федерациясенең Хант-Манси — Югра автономияле округы Покачи шәһәрендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (*[[җәмигъ мәчете]]*). Россия мөселманнары Дини җыены составындагы округ Диния нәзарәтенә керүче җирле дини җәмгыять (мәхәллә) карамагында.

2010 елда татарлар шәһәр халкының (17 171 кеше) 7,55% ын (1 296 кеше), ләзгиләр 5,46% ын (937 кеше), комыклар 2,70% ын (463 кеше), азәриләр 2,49% ын (428 кеше), башкортлар 2,48% ын (425 кеше), чеченнар 2,36% ын (405 кеше), даргиннар 1,65% ын (285 кеше), аварлар 0,60% ын (103 кеше) тәшкил иткән.

## Тарих
Мәчет 2002 елда файдалануга тапшырылган. Юридик затларның бердәм дәүләт реестрында 2012 елның 10 апрелендә теркәлгән.

Мәчетнең тышкы беренчел кыяфәте башка төрле, үзенчә нәфис һәм матур булган, әмма мәчетнең сыйдырышлылыгы 100 кешедән артмаган, хатын-кызлар өчен намаз уку урыны бөтенләй каралмаган.

2013―2016 елларда  нефть компаниясенең финанс ярдәме белән мәчет реконструкцияләнә. Сыйдырышлылыкны арттыру максатыннан,  ясаганнар, керү юлын үзгәрткәннәр, хатын-кызларга намаз уку бүлмәсе булдыру  өчен өстәмә кат төзегәннәр, тәһарәтханәләр җылытылгаган. Реконструкциядән соң мәчетнең сыйдырышлылыгы 500 кеше була, шулай ук аның тышкы һәм эчке кыяфәте үзгәрә. Покачи  мәчете өчен михраб махсус заказ белән ясатылган.

2022 елда уздырылган Җәмигъ мәчетен ремонтлау ― «Лукойл» компаниясе һәм Югра хөкүмәте хезмәттәшлеге нәтиҗәсе . 

2022 елның октябрь аенда Покачи шәһәре мөселманнары мәчетнең егерме еллыгын билгеләп үтә. Юбилейга чираттагы реконструкция тәмамланган. Мәхәллә бәйрәме Балалар сәнгать мәктәбенең концерт залында үткәрелгән. Тантанада Дагстан мөфтияте вәкилләре дә катнашкан. Покачи шәһәре Җәмигъ мәчетенең 20 еллыгы Мөхәммәд пәйгамбәрнең туган көне – Мәүлид ән-Нәби мөселман бәйрәме белән туры килгән .

## Бина
Мәчет архитектурасында манара аеруча аерылып тора. Төзелештә «Лукойл» нефть компаниясе нефтьчеләре катнашканга күрә, төзелешне тизләтү өчен, алар манара өчен  тәкъдим иткәннәр.

## Җитәкчелек
* 2022 елның 17 октябреннән имам-хатыйб Джабраил Абдулвагабович Лагабов 
* имам ярдәмчесе Рамазан Рәсүлов
* имам урынбасары Мөхтәр Омаров

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*    Мечеть Покачи ВКонтакте
* *Галина Ткаченко*. Торжественное собрание, посвященное 20-летию Соборной мечети города Покачи. ПокачиИнформ,  09.10.2022
* Юбилей мечети в Покачах.  видео, 03:02

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Хант-Манси автономияле округы мәчетләре
Төркем:2002 елда төзелгән мәчетләр
Satendra Nandan

**Satendra Nandan** (*[[1939 yıl]], *) — Hind-Fici akademigı, yazuçısı häm elekke säyäsätçese. Ficinıñ äydäp baruçı yazuçılarınıñ berse.

## İrtä tormışı
Nandan Ficinıñ Nadi şähärendä tuğan. Urta belemne tämamlağaç, ul  uqığan, anda injener däräcäsen alğan. Soñınnan ul  sänğät magistrı däräcäsen häm  fälsäfä doktorı däräcäsen alğan. Ul Hindstannıñ törle mäktäplärendä, şul isäptän Dehradundağı  malaylar öçen mäktäp-internatında uqıtqan.

## Säyäsi karyerası
Nandan berençe tapqır  1982 yılda Ficida uzğan   kandidat bularaq saylanğan. Ul  külägä kabinetına mäğärif wäkile itep bilgelängän, läkin 1985 yılda, Milli federatsiä partiäse tarqala başlağaç, otstavkağa kitkän. Soñraq ul partiädän çıqqan häm bäysez bulğan. Ul   kandidat bularaq qatnaşqan häm yañadan saylanğan. Ul  xökümätendä sälamätlek saqlaw, sotsial’ tä’min itelü häm xatın-qızlar eşläre ministrı itep bilgelängän, läkin 1987 yılda Ficida  näticäsendä wazifasınnan kitkän.

## Aldağı tormışı
1987 yılğı tüntäreleştän soñ ul Avstraliägä emigratsiälängän häm Kanberradağı Avstraliä milli universitetında wazifa bilägän. Ul ädäbiät professorı häm Yazu üzäge direktorı bulıp eşlägän. Ul Ficiğa 2005 yılda qaytqan, anda Fici universitetın oyıştırırğa yärdäm itkän.

2006 yılda Ficida däwlät tüntäreleşennän soñ ul xärbi rejimnıñ mediaindustriäsen üsterü idäräse waqıtlı räise itep bilgelängän, ämmä sälamätlege buyınça annan baş tartqan. 2012 yılda ul 2013 yılğı Fici konstitutsiäse proyektın eşlägän Konstitutsiä komissiäsenä bilgelängän.

## Bibliografiäse

* Nandan, Satendra P. (2018). 1987: Six Nights in May - Death in Paradise. Suva, Fiji: USP Press. . OCLC 1088425955. 0-85174-111-8.
* Nandan (2001). Requiem for a rainbow : a Fijian Indian story. Pacific Indian Publications, Canberra. . OCLC 1057994370.
* Nandan, Satendra P. (1991). Faces in a village : poetry from Fiji. Adelaide: Pacific Indian Publications. OCLC 946490038.
* Nandan, Satendra P. (1977). Lines across black waters. Adelaide: Centre for Research in the New Literatures in English. . OCLC 38816534.
* Nandan, Satendra P. (2000). Faces in a village: Poetry from Fiji. Sydney.
* Nandan, Kavita (2005). Stolen Worlds: Fijiindian Fragments. Ivy Press International. .

## İskärmälär

Төркем:Фиджи язучылары
Төркем:1939 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча сәясәтчеләр
Яшьләр көне (Россия)

**Яшьләр көне (Россия)** — яшьләрнең милли бәйрәме, Россия Федерациясендә 2023 елга кадәр 27 июньдә , 2023 елдан — июнь аеның соңгы шимбәсендә билгеләп үтелә.

Бәйрәмнең тарихы 1958 елның 7 февралендә Советлар Союзында башланып китә, ул ССРБ Югары Советы Президиумының «Совет яшьләре көнен билгеләү турында»гы Указы  нигезендә  июнь аеның соңгы якшәмбесендә уздырыла башлый.

1993 елның 24 июнендә, ССРБ таркалганнан соң, Россиянең беренче Президенты Б.Н. Ельцин, Россия Федерациясенең яшьләр эшләре буенча дәүләт комитеты һәм  Россиянең яшьләр һәм балалар берләшмәләре Милли Советы  тәкъдиме белән, 459-рп номерлы «Яшьләр көнен бәйрәм итү турында»гы боерыкнамәсенә кул куя, аның нигезендә бәйрәм 27 июньгә билгеләнә. Россия дәүләте башлыгы боерыгы буенча: 

«Россия *Федерациясе составындагы республикалар, край, өлкә, автономияле оешмалар, Мәскәү һәм Санкт-Петербург шәһәрләре башкарма хакимият органнарына, Яшьләр көненә багышланган очрашулар, концертлар, күргәзмәләр, яшьләр сәнгать коллективлары чыгышлары һәм башка акцияләр оештырырга...   Россиянең Мәгълүмат һәм матбугат министрлыгына массакүләм мәгълүмат чаралары тарафыннан киң яктырту эшен оештырырга һәм  һәм тормышка ашырырга...  Бөтенроссия дәүләт телевизион һәм радиотапшырулар компаниясенә* «*Россия*» *каналы аша бәйрәмнең барлык чараларын киң яктыртырга...*»


Бәйрәм датасы Борис Ельцин тарафыннан 27 июньгә күчерелсә дә, кайбер шәһәрләрдә төп тантаналар «искечә» июньнең соңгы якшәмбесендә  уздырыла, чөнки ул еш кына эш көненә туры килә. Бу көнне бөтен Россия буйлап бәйрәм чаралары, концертлар, викториналар, спорт ярышлары, дискотекалар, конкурслар һәм башка күңел ачу чаралары уздырыла. Белоруссия белән Украинада да яшьләр көннәрен элеккечә, ССРБ чорындагы кебек үк, июньнең соңгы якшәмбесендә билгеләп үтәләр.

Көньяк Осетиядә дә, Россия белән бергә, Яшьләр көне 27 июньдә уздырыла.

2022 елда «Росмолодежь» федераль агентлыгы «Яшьләр көне» фестивален оештыра. Анда күренекле йолдызлар чыгыш ясаган  концерт мәйданчыгыннан тыш, төрле актив чаралар: мастер-класслар, тематик киңлекләр, проектлар һәм берләшмәләр презентацияләре, оештырыла.

## Искәрмәләр

Төркем:27 июнь бәйрәмнәре
Төркем:Әлифба буенча бәйрәмнәр
Төркем:Россия бәйрәмнәре
Төркем:Россиядә 1993 елда барлыкка килгән
Төркем:Яшьләр көннәре
Муса Җәлил һәйкәле (Барда)

**Муса Җәлил һәйкәле** () ― Пермь крае Барда районы административ үзәге Барда авылында  күренекле татар шагыйре, Советлар Союзы Герое, Ленин премиясе лауреаты Муса Җәлилгә (1906―1944) 2024 елның 15 июнендә ачылган һәйкәл (*бюст*).

## Тарих
Һәйкәлнең авторы ― Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (2012) скульптор Винера Абдуллина (*[[Санкт-Петербург]]*). Муса Җәлил бюсты Пермь краена 2024 елның маенда җибәрелгән.

Һәйкәл 2024 елның 15 июнендә, Барда районында узучы XIV Бөтенроссия татар авыллары Сабантуе кысаларында ачылган. Һәйкәлне ачу тантанасында Пермь крае губернаторы , БТК Милли шурасы рәисе, ТР премьер-министры урынбасары Васил Шәйхразиев, Пермь крае Барда муниципаль округы хакимият башлыгы Хәлил Алапанов, Россия Федерациясенең төрле төбәкләреннән татар активы һәм башкалар катнашкан. Татарстан Республикасы Рәисе Рөстәм Миңнеханов һәйкәлгә чәчәкләр салган .

2013 елда Бардада Бөтендөнья авыл Сабантуе көннәрендә бөек татар шагыйре Габдулла Тукайга (1886―1913) район администрациясе бинасы каршында һәйкәл ачылган булган.

## Тасвирлама

Һәйкәл район үзәгендә яңа ачылган һәм татар шагыйре хөрмәтенә аталган скверда урнаштырылган. Баскычлап күтәртелгән коңгырт төстәге мәрмәрдән ясалган  шагыйрьнең бронза бюсты урнаштырылган. Шагыйрь хәрби киемнән итеп ясалган. Бюсттан астарак, аслыкның алдына татар (*өстә*) һәм рус телләрендә шагыйрь турында мәгълүмат язылган табличкалар урнаштырылган:

Муса Җәлил
(1906–1944) 
Советлар Союзы Герое,
татар халкының бөек шагыйре

Муса Джалиль
(1906–1944) 
Герой Советского Союза,
великий поэт татарского народа

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* В селе Барда Пермского края откроется памятник великому поэту Мусе Джалилю. Всемирный конгресс татар, 14.06.2024

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Пермь крае һәйкәлләре
Төркем:Муса Җәлилгә һәйкәлләр
Чайка (балалар аланы, Биектау районы)

**«Чайка»** — элек Казан йортлар салу комбинатына караган балалар аланы. Татарстанның Биектау районында, Казан — Аргы Бакчалар юлыннан бераз читтәрәк урнашкан. 1949 да нигезләнә. 1980 дә 1250 бала ял иткән, аларга 183 кеше хезмәт күрсәткән. 2000-елларның беренче яртысында шәһәр милкенә күчерелә.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан балалар аланнары
Хәниф Минһаҗев

**Хәниф Минһаҗев** (*Мингазов Ханиф Хайдарович*) —  җитештерү оештыручысы, икътисад фәннәре докторы (1994), профессор (1996), Чуашиянең, Рәсәйнең атказанган машина төзүчесе (1992, 1994). Чиләбе политехника институтын бетергән (1965), моңынчы бер ел Сәрвә авылында укытучы булып эшләгән. 1966-1986 елларда Чиләбе трактор заводында, 1982-1986 дә завод директоры. 1986-1994 тә Чабаксар сәнәгый тракторлары җитештерү берләшмәсе директоры. 1994 тән янә Чиләбедә, «ЧТЗ-Уралтрак» оешмасының директорлар советы рәисе.
 

## Искәрмәләр
Тынычлык (мәчет, Байлар Сабасы)

**«Тынычлык» мәчете** () ― Татарстанның Саба районы административ үзәге Байлар Сабасы шәһәр тибындагы бистәсендә 2024 елның 14 июнендә ачылган ислам гыйбадәтханәсе (*[[мәчет]]*). Татарстан Республикасы мөселманнарының Диния нәзарәтенә караучы Саба районы мөхтәсибәте карамагында. Бу Саба районында 61нче мәчет.

## Тарих
Төзелешнең башы ― 2018 ел. Мәхәллә 2019 елның 22 гыйнварыннан рәсми теркәлгән . 2019 елның март ахырында мәчет төзелешенә рөхсәт алу өчен проект документациясе әзерләнгән. 2019 елның 10 апрелендә төзелешкә рөхсәт алынган. «Тынычлык» мәчете төзелешен 2019 елның июнендә, «Шоколад» балалар бакчасы янында башлау планлаштырылган. 2021 елның 14 октябрендә манарасына ярымай куелган . Ул тулысынча халыктан җыелган сәдака  акчасына һәм эшмәкәрләр, иганәчеләр ярдәме белән төзелә. Мәчет биш елда сафка баскан.

2024 елның 14 июнендә, Корбан бәйрәме көнендә ачылган.
. Тантанада Татарстан Республикасының Баш казые Җәлил хәзрәт Фазлыев, Саба муниципаль район башлыгы урынбасары Расих Закирҗанов, Саба районы мөхтәсибе Айнур хәзрәт Әхмәтов, башка дин әһелләре  катнаша .

## Бина
Мәчет ― бер манаралы, аксыл-кызыл кирпечтән күтәрелгән бина. Мәчет бик муллык, байлык белән салынган. Түбәсендә гөмбәзе юк. Тәрәзәләренең өске ягы ярымтүгәрәкләнеп килә. Әйләнә-тирәсенә күптөрле куак-агачлар, аллы-гөлле чәчәкләр утыртылган, янәшәгә җыйнак кына беседка да ясап куйганнар.

## Җитәкчелек
Имам-хатыйб Камил улы Илнур хәзрәт Галимҗанов

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*  Сабада «Тынычлык» мәчете ачыла. YouTube видео, 1:32

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Саба районы мәчетләре
Төркем:2024 елда төзелгән мәчетләр
Тынычлык мәчете

**Тынычлык мәчете**:
* Тынычлык (мәчет, Казан), *[[Казанның Идел буе районы|Идел буе районы]], Мирный , Мелитополь ур., 15* 
* Тынычлык (мәчет, Яшел Үзән)
* Тынычлык (мәчет, Байлар Сабасы)
## Искәрмәләр
Кәрим Долотказин

**Кәрим Долотказин** (,  — , ) — Казан педагогика институты укытучысы, икътисадчы, экономика фәннәре кандидаты. 

## Тәрҗемәи хәл
Мөхәммәткәрим Ибраһим улы Долотказин 1935 елда Мордва Республикасы, Иса авылында игенче гаиләсендә туа. 

Туган авылында урта мәктәпне тәмамлый. Ләмберә татар педагогия училищесында, 1953-58 елларда КДУның рус филологиясе һәм әдәбияты бүлегендә укый. 

Диплом алгач, Казан трамвай-троллейбус идарәсенең күптиражлы гәзитәсенең җаваплы сәркатибе. 
1960-62 елларда ВЛКСМ Өлкә комитетының пропаганда һәм агитация бүлегендә инструктор, Татарстан коммунисты журналында өлкән әдәби хезмәткәр. 1966-69 елларда МДУның политэкономия кафедрасында аспирант. 1970 елда МДУда икътисад буенча фән кандидаты дәрәҗәсенә диссертация яклый.

1973-82 елларда Казан педагогика институтында: политэкономия кафедрасында өлкән укытучы, доцент. 
1982-91 елларда Казан һөнәри-техник педагогика институтында (Мирза Мәхмүтов оештырган һәм җитәкчелек иткән алдынгы фәнни оешма), икътисади белем бирү һәм тәрбия лабораториясе мөдире.

1990 елларда милли хәрәкәттә катнаша, татар милли мәгарифне торгызу максаты куйган «Мәгариф» ассоциациясен оештыручыларның берсе була. Дәүләтнеке булмаган Татар милли университетын оештыру белән мәшгуль була. Теркәлеп, ләкин бинасыз көенчә, аерым галим һәм укытучыларның фидакярлеге белән генә эшләгән берничә хосусый югары уку йортында проректор, декан, кафедра мөдире булып хезмәт куя. Татар милли университеты идеясе Татарстан җитәкчелегендә һәм мәгариф чиновникларында аңлау, кызыксыну һәм ярдәм тапмаганга, ул уку йортлары уңышлы эшләп китә алмыйлар. 

К. Долотказин ССРБ журналистлар берлеге әгъзасы була. 2005 елдан Саранскида Мордовия татарларының Юлдаш (Спутник) гәзите чыга башлагач, редакциясе белән даими хезмәттәшлек итә. Мәкаләләре туган ягының шәхесләренә һәм аерым нәселләрне барлауга багышлана. Язмаларында Усман Кильдеев, Абдулла Кротов, Сөләйман Еналеев, Али Долотказин, Фәрит Ямбушев кебек шәхесләрнең тормыш юлларын барлый һәм тарихи вакыйгаларга ачыклык кертә.

## Чыганак
* Казанский университет, 1804-2004 : Биобиблиогр. слов. / Гл. ред. Г.Н. Вульфсон. - Казань : Изд-во Казан. ун-та, 2002-. [ . 2: 1905-2004 (А-М). Т. 2. - 2004. - 877, 2 с.]

Төркем:Икътисад фәннәре кандидатлары
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Татар милли хәрәкәте шәхесләре
Энергетик (балалар аланы)

**«Энергетик»** — Казанның 2 нче җылылык электр үзәгенә караган балалар аланы. Кадыш бистәсе тирәсендә, Кадыш–Чарбаку юлыннан бераз читтәрәк урнашкан булган. Ким дигәндә 1950 елларда нигезләнә. 1980 дә 480 бала ял иткән, аларга 87 кеше хезмәт күрсәткән. 1990 елларның башында ташландыклыкка китерелеп үз эшен туктата.  

## Искәрмәләр

Төркем:Казан балалар аланнары
Атетоз

**Атетоз** ( — *тотрыксыз*) — аяк-кулларның, йөзнең, гәүдәнең акрын тоник көзән җыеруыннан гыйбарәт гиперкинез (патологик ирексез хәрәкәтләр). Ул дистония белән хорея арасында тора һәм бу гиперкинезларның үзенчәлекләрен берләштерә.

Аяк-кулларның дисталь бүлекләрендә акрын, ирексез, стереотиплы, хәрәкәтләр белән аерылып тора, алар аяк-кулларның проксималь бүлекләренә, шулай ук баш, тел, йөз мускулларына (иреннәрне сузу, авызны янтайту, гримасалар ясау) таралырга мөмкин.

Көзән җыеру дәрәҗәсе төрле, ул әле бер, әле икенче мускул төркемнәрендә өстенлек итә, нәтиҗәдә бу мәҗбүри ирексез хәрәкәтләр акрын, суалчан сыман, мускуллар буйлап йөзгән кебек. Атетозның мөһим билгеләре булып мускулларның үзгәрүчән тонусы, вакытлыча контрактуралар формалашуы тора.

Атетоз баш мие өлешләре: базаль ганглийлар, койрыклы төш янында сызыклы тәнчек зарарланганда барлыкка килә һәм кабык параличының бер төре булып тора. Гадәттә бу балачакта (тугандагы җәрәхәт, сары төшү, инсультларда һ.б.) килеп чыга. Аны эффектив дәвалау ысуллары әле эшләнелмәгән.

Беренче тапкыр 1870 елда америка табибы Уильям Хаммонд тарафыннан тасвирлана һәм кайвакыт аның исеме белән атала.

## Сылтамалар

* 
* 
* Атетоз — статья из Большой советской энциклопедии. 
* Атетоз на «Медикпортале»
Төркем:Медицина
Төркем:Авырулар
Климатология

**Климатология** (  - авышлык һәм  - укыту, фән) — күпьеллык чорда билгеле бер урынга яки тулаем Җир шарына хас булган һава торышы характеристикалары, ягъни климатныөйрәнүче метеорология бүлеге фәне. Климатология климат формалашу закончалыкларын, аларның җир территориясе буенча бүленешен, тарихи һәм киләчәктә үзгәрешләрне өйрәнә.

## Методлар

Климат үзенчәлекләре турында нәтиҗә ясау өчен күпьеллык һава торышын күзәтү кирәк. Уртача киңлекләрдә 25-50 еллык, тропикларда азрак дәвамлы  трендлар кулланыла.
Климат характеристикалары метеорологик элементларны күзәтүләрдән чыгарыла, аларның иң мөһимнәре: атмосфера басымы,  җил тизлеге һәм юнәлеше, эсселек һәм һава дымлылыгы, болытлылык һәм атмосфера явым-төшемнәре. Моннан тыш климатология фәне кояш радиациясенең, бозсыз чорның дәвамлылыгын, күрү ераклыгын, туфрак һәм сулыкларнаң өске катламнары температурасын, суның җир өслегеннән парга әйләнүен, кар катламы биеклеге һәм торышын, һәртөрле атмосфера күренешләрен, гомуми кояш нурланышы, радиация балансы һәм башка күп нәрсәләрне өйрәнә.

Климатологиянең гамәли тармаклары үз максатлары өчен кирәкле климат характеристикаларыннан файдалана:

* агроклиматологиядә вегетация чоры температуралары суммасы;
* биоклиматологиядә һәм техник климатологиядә нәтиҗәле (эффектив) температуралар;

Шулай ук берничә төп метеорологик элементлар буенча билгеләнгән комплекслы күрсәткечләр, атап әйткәндә, төрле коэффициентлар (континентальлек, корылык, дымлылык), факторлар, индекслар кулланыла.

Метеорологик элементларның күпьеллык уртача кыйммәтләре һәм аларның комплекслы күрсәткечләре (еллык, сезонлы, айлык, тәүлеклек һ. б.), аларның суммалары, кабатлану чоры климат нормалары дип санала. Алар белән туры килмәү конкрет чорларда бу нормалардан тайпылышлар дип санала.

## Тарих
Ихтимал, климат турында иң беренче трактат - б. э. к. якынча 400 елда Гиппократ язган "Һава, су һәм урыннар" булгандыр. Бу эш климатның кеше сәламәтлегенә тәэсире, Европа һәм Азиянең мәдәни аермалары турында аңлатма бирә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* *Алисов Б. П., Полтораус Б. В.* Климатологиясе.  Тәрҗемәсе 2 нче, эшкәртү һәм тулыландыру.  М.: Мәскәү университеты нәшрияты, 1974.  188194 бит.  210 б. 9600 данә
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Табигать фәннәре
Төркем:Климат
Төркем:Атмосфера
Елховой урта гомуми белем бирү мәктәбе

**Елховой урта гомуми белем бирү мәктәбе** () — ның   Әлмәт районы Иске Баграж () авылында урнашучы урта гомуми белем бирү учреждениесе, мәктәп. 1986 елда нигезләнгән. Директоры — Гөлфирә Әсхәт кызы Гафиятуллина.

## Мәктәп тормышы

## Тарихы

## Мәктәпнең танылган укытучылары

## Мәктәпнең танылган укучылары
* Эльза Газизова — журналист

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлмәт районы мәктәпләре
Эльза Газизова

**Эльза Әсхәт кызы Газизова** ( / , *[[1988 ел]]ның [[8 гыйнвар]]ы, [[Яр Чаллы]], [[Татарстан Автономияле Совет Социалистик Республикасы|ТАССР]], [[Россия Совет Федератив Социалистик Республикасы|РСФСР]], [[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|ССРБ]]*) — россияле татар журналисты, «Мәдәни җомга» газетасының веб-редакторы, Татарстан Республикасы Журналистлар берлеге әгъзасы (2024 елдан).

## Тәрҗемәи хәле
1988 елның 8 гыйнварында Яр Чаллы шәһәрендә автомеханик һәм пешерүче-кондитер гаиләсендә туа. Әтисе Әсхәт Әхмәт улы тумышы белән Татарстанның Чирмешән районы Иске Кади, әнисе Җәүрия Кәниф кызы Свердловск өлкәсенең Кызылъяр округы Татар Яманъелга авылларыннан. 

1996 елның 25 июлендә әнисе яман шештән вафат була. Әтисе икенче мәртәбә өйләнә. 6 нчы сыйныфка кадәр Яр Чаллы шәһәренең Мулланур Вахитов исемендәге 2 нче татар гимназиясендә белем ала. Аннары гаиләсе белән Әлмәт районының Иске Баграж авылына күченә, анда Елховой урта гомуми белем бирү мәктәбен көмеш медальгә тәмамлый. 

2005-2010 еллар арасында Казан дәүләт университетының журналистика һәм социология факультетында көндезге бүлектә укый. 

## Беренче адымнары
Университет елларында «Мин татарча сөйләшәм» акциясенең координаторы итеп сайлана. Шул ук вакытта актив рәвештә яза башлый. Яр Чаллы шәһәрендәге «Шәһри Чаллы», «Көмеш кыңгырау», Тукай районының «Якты юл», Казанда нәшер ителүче «Юлдаш» һәм Мәскәүдә урнашкан «Татар дөньясы» газеталарында мәкаләләре дөнья күрә. «Шәһри Казан» газетасы мәгълүмати жанрларның кулланылуы», «Юлдаш» газетасында эпистоляр стильнең кулланылуы», шулай ук «Юлдаш» газетасында интервью жанрның кулланылуы» исеме астында курс эшләрен башкара. Диплом эше итеп, «Юлдаш» газетасы мисалында газета укучыларга йогынты ясау ысулларын сайлый һәм аны «5»ле билгесенә яклый.

## Хезмәт юлы
* 2010-2014 — «Юлдаш» газетасы
* 2015-2016 — «Акчарлак» газетасы
* 2017-бүгенгәчә — «Мәдәни Җомга» газетасында журналист, веб-редактор. 
* 2022 елдан «Татарстан» дәүләт телеканалында «Әйдә халыкка хезмәткә» исемле авторлык тапшыруын алып бара. Татарстанның халык артисты Әзһәр Шакиров, Татарстанның атказанган җырчысы Гөлдания Хәйруллина, танылган татар модельеры Ләйсән Хаҗиева, язучы Вахит Имамов, биюче пар Айгөл һәм Раил Ганиевлар кебек шәхесләр белән интервьюлары дөнья күрә. 

## Бүләк-премияләр
* 2008 — Казан дәүләт университетының журналистика һәм социология факультеты «Алтын бөртек» () фестивале премиясендә «Чын журналист» () номинациясендә җиңә.

## Кызыклы фактлар
* Җыр белән мавыга. «Күргәзмәдә», «Тик минеке» җырлары радио-телевидение һәм башка музыкаль мәйданчыклардан яңгырый. 2020 елның мартында «Барс-Медиа» продюсерлык үзәге төшергән «Күргәзмәдә» җырына клибы дөнья күрә. Клипны бер тәүлек эчендә Казан океанариумында, «Корстон» сәүдә-күңел ачу үзәгенең бассейнында һәм фотостудиядә төшерәләр. Ул «TMTV», «Мәйдан» телеканалларында бүгенге көнгә кадәр ротацияләнә.

## Искәрмәләр

*

## Сылтамалар

* : Эльза Газизова белән әнгәмә, «Татарстан» дәүләт телеканалы, 6.09.2022

* Интертат.руда басылып чыккан язмалары 
*  

## Моны да карагыз

Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Татарстан журналистлары
Азат Ярмөхәммәтев

**Азат Ярмөхәммәтев** (*Ярмухаметов Азат Усманович*) —  мәгълүмат-элемтә эшкәртү чараларын-системнарын эшләү өлкәсендә белгеч. 1968 дә Казан авиация институтын бетергәчтен Казан электрон-исәпләү машиналары заводының махсус конструкторлык бюросында: инженер, әйдәп баручы инженер, конструкторлык бюросы башлыгы, бүлек башлыгы. 1988-1991 дә Казан исәпләү системнары фәнни-тикшеренү институтында бүлек башлыгы. М-220М, М-222, ЕС-1033 электрон-исәпләү машиналарын, микроэшкәрткечле зур берек (интеграль) схемаларның бердәм системын ​эшләүдә катнашкан.  Казан электрон исәпләү машиналары заводында 1984-1995 елларда чыгарылып килгән ЕС-1007 электрон-исәпләү машинасының баш конструкторы.

1991-1994 дә санлы әбүнә челтәрләре һәм электрон үзэшләгеч телефон станцияләре ассоциациясеендә директор урынбасары, 1993-1994 КИСҖБның *«Идел»* инженер-җитештерү кооперативында баш конструктор, 1995-2004 тә *«ICL-КПОВС»* ААҖның телебагланышлар буенча директоры, 2004-2005 тә ТР мәгариф министрының информатизация буенча киңәшчесе. 2005 тән янә *«ICL-КПОВС»* ААҖсында эшли.

## Искәрмәләр
Равил Җиһаншин

**Равил Җиһаншин**, Равил Хәбибулла улы Җиһаншин (*[[1963 ел|1963 елның]] [[7 апрель|7 апреле]], [[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|ССРБ]], [[Россия Совет Федератив Социалистик Республикасы|РСФСР]], [[Татарстан Автономияле Совет Социалистик Республикасы|ТАССР]], [[Казан]]*) — төзелеш эшлеклесе, Татарстанның, Рәсәйнең атказанган төзүчесе (2004, 2015).

## Биографиясе
Казан төзүче инженерлар институтын бетергәчтен 1985—1986 да «Казтрансстрой» трестында инженер булып эшли. 1986 дан Татстройның 2 нче санлы төзелеш трестында: 8 нче төзелеш-монтаж идарәсендә участка башлыгы, кече механизациянең хуҗалык исәбе участогында төзелеш эшләре җитәкчесе (прораб). 1991 дән башлап «Тан» (1991—1994), «Лаек» (1994—1998) предприятияләре директоры. 1998—2005 тә «Татгазинвест» ЯАҖдә департамент башлыгы. 2005 тән башлап «Казан» җитештерү-төзелеш берләшмәсе баш директоры.

ТР Дәүләт Советының өченче, дүртенче, бишенче чакырылышлары депутаты.

2021 дә 1,3 млрд сум салым түләмәгән өчен кулга алына, тик 100 млн сум түләп иреккә чыгарыла; 2022 дә Җиһаншинга карата аеруча зур күләмдә (2,7 млрд сум) салым түләмәү өчен җинаять эше кузгатыла. 2024 тә Югары Ослан районында машинасы белән 64 яшьлек әбине бәрдереп үтерә, әлеге факт буенча *билгесез зат*ка карата җинаять эше ике ай үткәч ябыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстанның атказанган төзүчеләре
Юлдаш (газета, Казан)

**Юлдаш** — татарча атналык мәгълүмати-күңел ачу басма газетасы. 

Казанда 1992 елдан бирле атнага 2-3 тапкыр чыга. Татар журналистлары Ранис (1959-2020) һәм җефете Нурания Газизовалар тарафыннан нигезләнгән.

## Сыйфатламасы
Татарларның мәдәни һәм иҗтимагый тормышны яктырта: иҗат, шәһәр һәм авыл тормышы, журналист тикшеренүләре, укучылар хатларына җаваплар.
 
2024 елда ике төрле ешлык һәм форматта чыга: 
* ярты елга 24 тапкыр - атналык телепрограммалы "Дулкын" кушымтасы белән (30 бит, индексы П3332) 
* ярты елга 48 тапкыр - "Дулкын", "Дин вә йола", "Сәламәт булыйк" һәм "Тормыш гыйбрәтләре" кушымталы (30 бит, индексы П2306) 

## Структурасы
Баш мөхәррире — Альберт Ранис улы Газизов (9.12.2020). «Юлдаш» җаваплылыгы чикләнгән җәмгыятьнең (2002) юридик нигезләүчесе — Нурания Харис кызы Газизова. Устав капиталы — 10 000 сум. Офислары Казанның Яңа Савин районында Хөсәен Ямашев проспектының 37 нче йортта урнаша.

## Тарихы
Беренче мөхәррире - Ранис Рәхимҗан улы Газизов. 

Танылган авторлары арасында М.Абдуллин, Н.Вахитов, Ф.Ибраһимова, Р.Мәүзиев, З.Мусина, Ә.Сафиуллин.

Газетада Эльза Газизова һәм башка татар журналистлары һөнәри осталык мәктәбен үткән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Казан гәҗитләре
Төркем:Атналык газеталар
Юлдаш (газета, Саранск)

**Юлдаш** — Мордовия татарларының тормышын күзәтүче русча-татарча атналык дәүләт иҗтимагый сәяси газетасы.  башкаласы  Саранск шәһәрендә чыга. 2024 елда атна саен чыгып Мордовия буйлап кына таратыла (8 бит, индексы ПР729).

## Сыйфатлама

1997 елда Мордовия татарлары берлеге «Якташлар» карары белән Татар газетасы чыга башлый. Мөхәррире һәм нашире — Ирек Биккинин. Газетаның матди ягы нык түгел, даими чыгу булмаган. 2003-2004 елларда газета электрон версиягә генә кала.

2005 елның 19 апрелендә Мордовия хөкүмәте «Юлдаш» газетасын оештыра. Беренче баш мөхәрире — журналист Альмира Габунова (1946). 
2011 елда аны Мордовия халык язучысы, русча шигырь язучы Камил Абидулла улы Тангалычев алыштыра (9.09.2011). Журналистлар коллективының төшен Эльвира Байбекова, Альбина Давыдова, укытучыларның белемен күтәрү институтының методисты Найлә Насыйрова тәшкил итәләр.

## Структура
«Юлдаш» газетасы дәүләт бюджет учреждениесенең (16.12.2011) юридик нигезләүчесе — РФ субъекты Мордовия республикасының башлыгы администрациясе булып тора. Офислары Саранскның Советская урамы 22 нче йортта урнаша.

2012 елдан гәзитнең электрон версиясе чыгарыла. Анда кәгазь версиянең материаллары даими эленә. 
 
## Тарихы

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Мордовия газеталары
Төркем:Атналык газеталар
Төркем:2005 елда барлыкка килгән басмалар
Якты юл (газета, Тукай районы)

**Якты юл** () — Тукай районының татарча һәм русча атналык иҗтимагый-сәяси муниципаль басма газетасы. 

Чаллыда 1976 елның августыннан бирле атнага 1-2 тапкыр чыга. 

## Сыйфатламасы
 2024 елда ике төрле ешлык һәм форматта чыга: 
* атнага 1 тапкыр (җомга, 16 бит) - татарча (индексы П9511) һәм русча (П9510) 
* атнага 2 тапкыр (4 һәм 16 бит) - татарча (П9499) һәм русча (П9497) 

## Структурасы
Офислары Яр Чаллы шәһәре, Мусы Җәлил проспекты, 46 йортта урнаша.

## Тарихы
### Мөхәррирләр
* 1976-1996: Дамир Харрас улы Вагыйзов
* 1996-2004: Халидә Гумерова
* 2002/2008-2017: Инзилә Маннур кызы Әхмәтгәрәева 
* 2017-2018: Гөлчәчәк Вәлиева
* 2018-2021: Резидә Мәхмүт кызы Йосыпова
* 2021-бүгенгәчә: Рөстәм Монавир улы Зәкиев

### Танылган авторлары
* Гамир Гайфетдинов, Хәниф Хөснуллин, Заһидә Нәбиуллина, Әлфия Сөнгатуллина, Лариса Васильева, Равил Вәлиев, Наил Хәбибуллин, Ирек Диндаров, Заһидә Нәбиуллина, Резидә Юсупова, Лилия Мәхмүтова һ.б.

### Хәбәрчеләр
* Иске Абдул — Зөфәр Дәүләтшин, 
* Князево — Тамара Тузеева, 
* Комсомолец — Тамара Лобова, 
* Суровка — Резеда Шмелева, 
* Калмия — Ләйсирә Сәхибҗанова
* Боерган — Флүзә Сәлимова, Гөлфия Әһлиева, 
* Күзкәйдән — Тәнзилә Шәйхнурова, 
* Бикләннән — Рәзинә Сәетгәрәева, 
* Чаллыдан — Гөлшат Харисова.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча гәҗитләр
Төркем:Татарча гәҗитләр
Төркем:Тукай районы
Төркем:Атналык газеталар
Төркем:Татарстан гәҗитләре
Татколхозпроект

**Татколхозпроект** ― төзелеш оешмасы.

1960 ның маенда нигезләнә. Төп максаты булып авыл төзелеше, төзелешне машиналаштырып һәм алгарышлы ысул-коралларын кертеп сәнәгыйләштерү торган. Шуннан тыш, оешма төзелеш агачы, кирпеч, бут ташы, агач материаллар һ.б.ларны эшкәртү-әзерләү белән шәгыльләнгән. Эченә күмәк хуҗалык-ара төзелеш оешмалары, сәнәгый предприятияләр идарәсе, җитештерү-техника комплектациясе идарәсе, проектлау институты, 10 нче махсуслаштырылган төзелеш-монтаж тресты кергән. 1986 да «Татсельстрой» оешмасы белән берләштерелеп юкка чыгарыла.
Төркем:Казан оешмалары
Азат Кадыйров

**Азат Кадыйров**, Азат Рифкать улы Кадыйров (*Азат Рифгатович Кадыров, [[1973 ел]]ның [[29 август]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Казан]]*) — Татарстанның сәяси эшлеклесе. 2025 елның 22 сентябреннән Татарстан Республикасы яшьләр эшләре министры. 2024―2025 елларда Татарстан Республикасы җир һәм мөлкәт мөнәсәбәтләре министры. 2020―2024 елларда Россия Федерациясе спорт министрының беренче урынбасары.

## Тәрҗемәи хәле
1973 елның 29 августында Казанда туган. Казан дәүләт химия-технология университетын «инженер» (1996) һәм «дәүләт һәм муниципаль идарә» белгечлекләре буенча, аннары Дәүләт идарә университетын «спортның уен төрләрендә менеджмент» белгечлеге буенча (2003) тәмамлаган. 

## Хезмәт юлы
1993―1999 елларда Казанның төрле предприятиеләрендә эшләгән.

1999―2001 елларда ― ТР Балалар һәм яшьләр эшләре дәүләт комитетының социаль-икътисади проблемалар бүлеге баш белгече. 

2001―2005 елларда ― ТР Яшьләр эшләре һәм спорт министрлыгының стратегик үсеш, бюджетны планлаштыру һәм контроль бүлеге баш белгече.

2006―2009 елларда ― ТР Яшьләр эшләре, спорт һәм туризм министрлыгының туриндустрияне үстерү бүлеге баш белгече, әйдәп баручы киңәшчесе, программаларны үстерү һәм рекламацияләү бүлеге башлыгы урынбасары.

2009―2020 елларда ― «XXVII Бөтендөнья җәйге Универсиадасы башкарма дирекциясе» (соңрак исеме «Спорт һәм социаль проектлар дирекциясе» коммерцияле булмаган автоном оешмасы итеп үзгәртелгән) директор урынбасары, генераль директорның беренче урынбасары һәм генераль директоры. Дирекция тарафыннан Казанда уңышлы гамәлгә ашырылган проектлар арасында 2013 елгы XXVII Бөтендөнья җәйге универсиада, 2015 елгы Су спорт төрләре буенча XVI дөнья чемпионаты, 2017 елгы Футбол буенча Конфедерацияләр Кубогы, 2018 елгы Футбол буенча FIFA дөнья чемпионаты һәм спорт төрләре буенча башка эре халыкара һәм гомумроссия ярышлары бар.

2020 елның февраленнән 2024 елның 17 маена кадәр ― Россия Федерациясе  (Олег Матыцин) беренче урынбасары.

2024 елның 19 июнендә Татарстан Республикасы Рәисенең 473нче санлы указы белән Татарстан Республикасы җир һәм мөлкәт мөнәсәбәтләре министры итеп билгеләнә. Аңа кадәр республика җир һәм милек мөнәсәбәтләре министры булган Фәнил Әһлиуллин (Лисичанск һәм Рубежное шәһәрләрен торгызуга кураторлык итүче) ТР вице-премьеры  итеп билгеләнгән.

2025 елның 22 сентябреннән Татарстан Республикасы яшьләр эшләре министры.
## Бүләкләре
Дәүләт һәм ведомство бүләкләре бар.

## Шәхси тормышы
Өйләнгән, ике ул тәрбияли.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Азат Кадыйров Татарстан җир һәм милек мөнәсәбәтләре министры итеп билгеләнде. Татар-информ, 19.06.2024 

Төркем:Министрлар
Төркем:Казан химия-технология институтын тәмамлаучылар
Төркем:Бердәм Россия фиркасе әгъзалары
Утырып уйлар уйладым: Көндәлекләр

**«Утырып уйлар уйладым**: Көндәлекләр» ― Туфан Миңнуллинның 2005 елда Татарстан китап нәшриятында басылып чыккан китабы. Әлеге китапка Туфан Миңнуллинның публицистикага кагылышлы язмалары һәм Дәүләт Советы сессияләре трибунасыннан ясаган кайбер чыгышлары тупланган.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:2005 ел китаплары  
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Төркем:Туфан Миңнуллин
Әтәч кикриге (үсемлек)

**Әтәч кикриге** () — Кыяклылар (Poaceae) семьялыгының Кындырак (Bromus) ыругына керүче үләнчел үсемлек төре.

## Ботаник тасвирламасы

Берьеллык үләнчел үсемлекләр. Сабаклары берничә, туры яки аскы өлешендә буынлы-өскә күтәрелүчән. Өске өлешендә, чәчәк төркеме тармаклары белән бергә нечкә һәм төкле. 20-50, сирәк очракта 60 см биеклектә. Яфраклары туры кыяклар, бераз очлайган, 1,5-4, сирәгрәк 5 мм киңлектә, җиңсәләре белән бергә кыска нәзек төкләр белән капланган. Телчек 2-3 мм озынлыкта, аерчалы.

Чәчәк төркеме - себеркәч. Ул 6-12 см озынлыкта һәм 4-7 см киңлектә. Нәзек, озын, дугасыман аска бөгелгән, 2-5 иелгән башак күтәреп торучы сабаклардан тора.

Башаклары кыска һәм нечкә төкле, туры яки чөй рәвешендә, нигезләренә таба әкренләп тараялар, яшел яки шәмәхә төстә, 4-9 чәчәкле. Якынча 15 мм озынлыкта һәм өске өлешендә 5 мм киңлектә. Башак тәңкәләре ланцет формасында, кырыйлары аксыл элпәле, шуларның аскы, таррак һәм 1 җепселле, очлысыле, өске 3 җепсел тәңкәдән өчтән бер өлешкә кыскарак, ул 8-12 мм озынлыкта. Тышкы чәчәк яны тәңкәсе ланцет формасында, очында нечкә 2 тешле, 5-7 җепселле, кыска төкле, озынлыгы 11-12 мм һәм киңлеге якынча 2 мм.  14-20 мм озынлыктагы, тешчәләр нигезеннән чыга торган һәм нечкә чәнечкеле кытыршы күчәр белән. Эчке чәчәк яны тәңкәсе туры, тышкы тәңкәдән дә кыскарак, 8-9 мм озынлыкта һәм якынча 1 мм киңлектә, кильләре буенча озын керфекле. Серкәлекләре озынча, озынлыгы 1 мм тирәсе. Җимеше - бөртекчә. Ул көрән, ланцет формасында диярлек, ике яктан да очлы, озынлыгы 9 мм һәм киңлеге 1,5 мм тирәсе. 2n=14.

## Таралу һәм экология
Төньяк Африка һәм Евразия. Ташлы һәм вак туфраклы тау битләрендә, комнарда, ташлыкларда, дала һәм ярымчүлләрдә, юллар янында үсә.

## Синонимнар

* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
һәм башкалар.

## Әдәбият

* 
## Искәрмәләр
Төркем:Ауразия флорасы
Төркем:Төньяк Африка флорасы
Төркем:Кыяклылар
Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Ботаника
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Алевролит

**Алевролит** (  - *он* һәм λίθος -  *таш*) - каты утырма тау токымы. Алевриттан литификация нәтиҗәсендә ясала.

## Составы
0,01-0,1 мм зурлыктагы (башка мәгълүматлар буенча 0,005-0,05 мм) дөрес булмаган формадагы бөртекләрдән тора. Алевролитларның өч төре бар: эре бөртекле, төрле бөртекле һәм вак бөртекле. Алевролитның нигезе - кварц, шулай ук аңа кыр шпаты, балчыклы минераллар, кайвакыт карбонатлар һәм тимер гидроксидлары да керергә мөмкин.

## Табу
Алевролитны башлыча  цемент һәм бакча юллары җитештерү өчен алалар. Аны күмер шахталарында ташкүмер катламнары арасында табарга мөмкин. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Алевролит // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Алевролит в Каталоге Минералов
Төркем:Утырма тау токымнары
Төркем:Геология
Төркем:Тау токымнары
Төркем:Файдалы казылмалар
Төркем:Ташлар
Ортоклаз

**Ортоклаз** ( «туры» +  «ярык»: исеме 1823 елда Август Брейтгаупт тарафыннан катламнар яссылыклары арасында туры почмак (90°) барлыкка китерүе өчен бирелгән) — силикатлар сыйныфыннан киң таралган токым барлыкка китерүче минерал, кыр шпатларының бер төре (калийлы кыр шпаты).

Ортоклаз составына керә: калий оксиды (K2O) — 16,9 %, алюминий оксиды (Al2O3) — 18,4 %, кремний диоксиды (SiO2) — 64,7 %, шулай ук еш кына берничә процент натрий оксиды (Na2O). Үз эченә изоморфлы кушылмалар: Na, Ba, Rb, Fe<sup>2+</sup>, Ca һәм башкаларны алырга мөмкин.

## Килеп чыгыш
Башка калий-натрийлы кыр шпатлары кебек үк, ортоклаз башлыча кислоталы, кайвакыт кислоталылыгы буенча уртача токымнарда очрый. Гранитлар, сиенитлар, кайбер борынгы эффузивлар һәм гнейсларның таш барлыкка китерүче минералы. Кайвакыт сиенитлыпегматитларда (Уралдагы Илмән һәм Чияле таулары) очрый.

## Формалар
Сирәк очракта чиста, үтә күренмәле, бераз сары төстәге камил кристалллар рәвешендә була. Бу формасы башлыча Мадагаскарда табыла.

Игезәкләр хасил итә: алар бавен, карлсбад һәм манебах. Лейцит буенча псевдоморфоз барлыкка китерергә мөмкин. Трансформация вакытында ортоклаздан ешрак каолинит барлыкка килә.

## Гамәли әһәмияте
Фарфор һәм электр керамикасы җитештерү өчен чимал буларак кулланыла. Зәркән һәм бизәк материалы буларак зур әһәмияткә ия түгел. Ачык, төсе булмаган яки сары ороклазларга кайвакыт сирәк очрый торган коллекция элементы буларак карыйлар.

## Әдәбият
* 
* 

## Искәрмәләр
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:Геология
Төркем:Ташлар
Төркем:Файдалы казылмалар
Төркем:Тау токымнары
Когалым җәмигъ мәчете

**Когалым җәмигъ мәчете** () ― Россия Федерациясе субъекты Хант-Манси — Югра автономияле округының Когалым шәһәрендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (*[[җәмигъ мәчете]]*). Россия мөселманнары Дини җыенына керүче округ Диния нәзарәтенә караучы җирле дини җәмгыять (мәхәллә) карамагында.

2010 елда шәһәрдә татарлар (шәһәр халкының 9,3% ы), азәриләр (3,8% ы), башкортлар (3,7% ы), комыклар (2,1% ы), чеченнар (1,7% ы), аварлар (1,0% ы), ләзгиләр (0,87% ы) яшәгән.

## Тарих
Когалымда (1985 елдан шәһәр) мөселманнар бергәләп җомга намазы укырга һәм дини бәйрәмнәр уздырырга 1990-еллар азагында җыела торган булган. Элек мәхәллә кешеләре мәктәпләрнең берсендә спорт залында намаз укырга мәҗбүр булганнар.

Җәмигъ мәчете (нефть төбәгенда беренче мәчет) комплексы 1997 елның 7 гыйнварында ачылган. Җәмигъ мәчетен «Лукова» төрек фирмасы төрек мәчетләрен төзү мәктәбе стилендә төзегән, эчке бизәлеше дә төрек рәссамнары тарафыннан бизәлгән. Диварларда Аллаһының мактаулы исемнәре язылган матур полотнолар эленгән. Төзелешне «ЛУКОЙЛ»нефть компаниясе финанслый. 

2010 елда мәчетне «Лукойл» ААҖ һәм ХМАО-Югра Хөкүмәте арасында хезмәттәшлек турында Килешү кысаларында бүленгән акчага реконструкциялиләр. Мәчет территориясе киңәя, 1000 кв.м. га җитә. 

Мәчет комплексы территориясендә ир-атлар (1нче катта) һәм хатын-кызлар (2нче катта) өчен аерым намаз уку заллары булган манаралы Җәмигъ мәчете бинасы, торак йорт, балалар өчен Коръәнне укырга өйрәтүче, Ислам нигезләрен һәм, гарәп теле кагыйдәләрен өйрәтүче җомга (якшәмбе) мәктәбе бинасы, дини йолаларны башкару өчен махсус бина урнашкан.

Җомга намазларына мәчеткә, кагыйдә буларак, 200-300 кеше йөри.

Җәмигъ мәчетендә XII гасыр башында язылган кулъязма Коръән бар, ул «Лукойл» ААҖ президенты  тарафыннан бүләк ителгән. Бу Юграда бердәнбер тарихи мөселман реликвиясе .

## Бина
Мәчет Когалым читендә, карагай урман-парк зонасында, автостанциядән ерак түгел урнашкан. Затлы ишегалды бар.

Мәчет ярты меңгә якын дин тотучыны сыйдыра ала.

## Җитәкчелек
* Имам-хатыйб Габделхак улы Хәлил хәзрәт Саматов
* Мәчет имамы урынбасары Турахон хәзрәт Нуралиев

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Мечеть Когалым. YouTube
*    В соборной мечети Когалыма югорчане смогут изучить арабскую грамоту и Коран.  Окружная  Югра, 08.06.2020
*  В Когалыме реконструируют старую соборную мечеть. ansar.ru

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Хант-Манси автономияле округы мәчетләре
Төркем:1997 елда төзелгән мәчетләр