open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Джеймс Юм

**Дҗеймс Юм** (инглиз телендә: James Hume) — алгебра үсешенә кертеме өчен ат казанган XVII гасыр шотланд математигы. Хосусан, ул беренче булып дәрәҗәгә күтәрү операциясенең соңрак Декарт тарафыннан камилләштерелгән хәзерге замандагыга якын язып куелуын тәкъдим иткән.

## Тәрҗемәи хәле
Аның тормышының тәфсиллекләре мәгълүм түгел. Галимнең әтисе шотланд публицисты, шагыйрь һәм тарихчы Годскрофттан Дэвид Юм (*David Hume of Godscroft*) булган. Джеймс үзе Франциядә торган.

## Хезмәтләре
* 1624: *Grammatica Hebræa*, Гамбург. Бу борынгы яһүд теленең грамматикасы.
* 1625: *Arithmetique nouvelle contenant une briève methode pour toutes operations tant astronomiques, & géometriques, que supputations des marchands, sans fractions vulgaires. Avec un petit traité pour construire les tables de sinus, le rayon étant posé*.
* 1633: *Pantaleonis Vaticinia Satyra*, Руан. Романтик повесть.
* 1634: *Prœlium ad Lipsiam*, *Gustavus Magnus*, *De Reditu Ducis Aureliensis ex Flandria* — әтисенең *De Unione Insulæ Britanniæ*, Париж китабына кушымталар. Бу тупламада математик Жан-Батист Моренны (*Jean-Baptiste Morin*, 1583—1656) плагиатта гаепләүче шигырьләр бар — янәсе Марен Джеймс Юм Неперга хатында китергән берничә теореманың исбатлавын нәшер иткән.
*  1635: *Le traité d'algèbre* (Алгебра буенча трактат), Париж.
* 1636: *Algèbre de Viète d'une Méthode nouvelle, claire et facile* (Виет алгебрасы), Париж. Бу һәм алдагы иншалар — Юмның төп алгебраик хезмәтләре, анда ул Виетның алгебрасының фикерләрен һәм формализмын үстерә.
* 1636: *Un traité de la trigonometrie, pour résoudre tous les triangles rectilignes et sphériques. Avec les démonstrations des deux célèbres propositions du baron de Merchiston, non encores demonstrées*. Китап өчпочмаклар чишелеше ысулларына багышланган, барон Мерчистон — ул Юм актив хат алышу алып барган Непер. Трактатның ахырында Юмның тугыз латин хезмәте исемлеге китерелә.
* 1639: *Méthode universelle et très facile pour faire, et d'écrire, toutes sortes de quadrans et d’horloges*.
* ?: *Fortifications Françaises d'une Méthode facile*
Шулай ук әтисенең иншалары тупламасын *De Unione insulae britannicae, tractatus I, per Davidem Humium* (1639) нәшер иткән.

## Әдәбият
* 
* 
* 

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Математиклар
Татар Парҗысы

**[[Татар Парҗысы]]** (, ) — Удмуртиянең Глазов районындагы нократ татарлары авылы, Урак авыл җирлеге составына керә.

## Географиясе
Глазов шәһәр районы үзәгеннән турыдан якынча 13 км көньякка таба урнашкан.

## Тарихы
XVII йөз ахырында удмуртлар (Жуйковлар, Баженовлар, Владыкиннар) нигезләгән. Беренче күчеп килүченең исеме Парҗы (Парзи) була. 1782 елда Кистем авылыннан күчеп килүче чүпче татарларыннан өч гаилә дә исәпләнгән.

XIX гасыр уртасында Парзинская (Парзи, Чебер гурт) авылында 29 хуҗалыкта 229 кеше яшәгән дип теркәлгән. XIX гасыр ахырына авыл халкының якынча 75 % ын татарлар тәшкил иткән. Аларның күбесендә борчак кесәле, төймә һәм яулык сатучы кибетләр булган. Авылның үз кирпеч заводы да булган. 1901—1902 елларда татарлар акча җыю һәм мәчет төзергә карар кылганнар. Нократ губернаторы барлык удмуртлар авылдан күченгәннән соң гына мәчет төзелешенә ризалык биргән. Ул вакытта авылда бары 15 удмурт гаиләсе генә була. Аннары татарлар удмуртларга җир бүлеп биргәннәр, 1905 елда анда удмурт гаиләләре күченеп килгәннәр һәм Удмурт Парҗысы авылы барлыкка килгән. 1906 елда авыл үзәгендә мәчет ачылган. 1930 елларда авылда «Яңа тормыш» (русча «Яңа тырмыш») колхозы оешкан.

## Халкы

Даими халык саны 2002 елда 129 кеше (татарлар 69 %), 2012 елда 132 кеше тәшкил иткән.

Авыл халкы игенчелек, терлекчелек, һөнәрчелек, сәүдә белән шөгыльләнә.

## Дин
1906 елдан икенче гильдия Глазов сәүдәгәре М. И. Арысланов иганәсенә төзелгән мәчет эшли.

Парза Җәмигъ мәчетенең беренче имамы итеп авылга 1900 елда Казан губернасы Кукмара ягыннан күчеп килгән крестьян Әхмәт Гариф Рәхимов билгеләнә. Ул ХХ гасырның 30-нчы еллары башына кадәр имам булып хезмәт итә, аннары кулак итеп төньякка урман эшкәртүгә сөрелә.

## Социаль өлкә
1991 елда ук авыл урамнары асфальт белән түшәлгән, йортларга телефоннар кертелгән, су уздырылган.

1931—1945 елларда — башлангыч, 1946—1971 елларда җидееллык татар мәктәбе була. Балалар бакчасы, клуб, медпункт булган. Тик болар барысы да бер-бер артлы ябылганнар.

Авыл халкы тырышлыгы белән клуб төзекләндерелеп килә, анда 2022 елның декабрендә инициативалы бюджет конкурсында җиңү нәтиҗәсендә татар мәдәнияте үзәге ачылган.
Үзәктә Глазов районы тарих-туган якны өйрәнү музей комплексы фондларыннан, шулай ук шәхси коллекцияләрне җәлеп итеп, вакытлы музей күргәзмәләре эшли. Татар мәдәнияте үзәгендә XIX гасыр ахыры — XX гасырның беренче яртысы белән даталанган күп кенә борынгы җиһазлар һәм кирәк-яраклар, фотографияләр һәм документлар саклана, аларны авыл халкы вакытлы күргәзмәләрдә күрсәтү өчен биргән. Татар үзәге каршында «Кыңгырау» ансамбле бар.

## Урамнары
Авылның планы XIX гасыр ахырыннан үзгәрмәгән диярлек. Авыл алты өлешкә бүленгән: Абаул як, Югары як, Тау урам, Түбән як, Ар Парза урам, Мулла урамы. Мондый бүленеш бүгенге көнгә кадәр сак­ланып калган.

## Искәрмәләр

Төркем:Удмуртия татар авыллары
Төркем:Глазов районы торак пунктлары
Кече Парҗы

**Кече Парҗы** яки **Яңа Парҗы** (, ) — Удмуртиянең Глазов районындагы юкка чыккан нократ татарлары авылы, Урак авыл җирлеге составына кергән.

## Географиясе
Глазов шәһәр районы үзәгеннән турыдан якынча 15 км көньякка таба урнашкан.

## Тарихы
Яңа Парҗы авылы һәм нигез салучы Нәзир Мөэмин улы турында беренче тапкыр 1841 елның 20 апрелендә Кистем мәчетенең метрика китабында телгә алына. Рәсми рәвештә беренче тапкыр Сепыч волостеның соңгы ревизия язуларында 1858 елда телгә алына. Кистем авылыннан күчеп килүче чүпче татарлары нигезләгән. Беренче булып починкага Глазовның III гильдия сәүдәгәре Госман Мөсәлим улы Касыймовның өч оныгы — Нәзир Габделмөхәммәд улы белән энесе Габделгани һәм аларның икетуган энесе Мәхәммәтрәхим Зәйнелгабетдин улы күчеп килә. Әлегә кадәр җирле зиратта «Нәзир 1867» язуы уеп ясалган түгәрәк тегермән ташы фрагментыннан һәйкәл тора.

XIX гасыр уртасында Россия империясе торак урыннары исемлегендә өяз шәһәреннән 15 чакрым ераклыкта урнашкан Кече Парҗы вылы теркәлгән, анда 5 йортта 69 кеше яшәгән.

1935 елда Лудошур авыл Советының Кече Парҗы авылында «1 Май» колхозы оештырыла. Колхозның беренче рәисе Касыймов Хатыйм Җәббар улы була.

1946—1960 елларда авылда 50 хуҗалык исәпләнә. 1950 елда «1 Май» колхозы Татар Парҗысы һәм Удмурт Парҗысы авыллары колхозлары белән берләштерелә, ә 1958 елда Кочишево авылы колхозы белән икенче берләшмә була. ХХ гасырның 70-нче елларында авыл перспективасыз авыллар рәтенә кертелә. Соңгы гаилә авылны 1975 елда ташлап китә.

1976 елда яшәүдән туктый. УАССР Югары Советы Президиумының 1976 елның 3 июнендәге Указы нигезендә Кече Парҗы авылы исәптән төшерелә.

## Халкы
1859 елда 5 йортта 69 кеше яшәгән. 1892 елда 21 йортта 138 кеше, 1924 елда 33 йортта 201, 1959 елда 190, 1970 елда 74 кеше яшәгән.

## Шәхесләр

* Рәшит Касыймов — Глазов районында Удмурт Республикасы секретариаты җитәкчесе.
* Кәрим Касыймов — Глазов шәһәренең мактаулы гражданы, меценат.
* Валерий Касыймов — Удмурт Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе.

## Дин

1904 елның сентябреннән авыл халкы акчасына башлангыч мөселман мәктәп-мәктәбе ачыла.

1905—1965 (яки 1968) елларда мәчет эшләп килгән. 1905 елда авыл үзәгендә төзелгән була.

## Мәдәният

2012—2015 елларда Кече Парҗы авылы җирендә «Туган авыл» районара җыр һәм нәфис сүз фестивале уза, чараны оештыручы һәм иганәчесе — бу авылда туып үскән Кәрим Касыймов була. Сабан туе үткәрелә.

## Искәрмәләр

Төркем:Удмуртия татар авыллары
Төркем:Глазов районы торак пунктлары
Рамил Касыймов

**Рамил Касыймов** (1977 елның 23 феврале, Глазов, Удмуртия) — күренекле сценарист, режиссер, клиплар авторы.

## Биографиясе

Рамил Касыймов 1977 елның 23 февралендә Удмуртиянең Глазов шәһәрендә татар гаиләсендә туган. Әнисе — Рәйсә Кукмара районына керүче Яңа Чәбия авылыннан. Яңа Чәбиягә кайтып йөргәндә татар телендә сөйләшергә өйрәнгән. Әтисе Нәхыйп — нократ (чүпче) татарларыннан, чыгышы белән Глазов районы Парҗы авылыннан. Бүгенге көндә ата-анасы Татар Парҗысы авылында яши.

Глазов шәһәрендәге 14-нче гимназияне тәмамлый. Аннары Глазов дәүләт педагогия институтында тарих укытучысына укып чыга. 2008 елда Мәскәүгә күченә, шул елдан бирле Россия телевидениесендә («Первый канал», «Россия», «НТВ», «Культура», «Ру. ТВ», «СТС», «Пятница», «Карусель» һәм башкалар) сценарист булып эшли. Шул исәптән "НТВ"дагы «Маска», Ты супер" тапшырулары сценаристы.

## Гаиләсе
Гаиләдә ике бала үсәләр, апасы бар.

Ике тапкыр өйләнгән. Икенче хатыны — Виктория, блогер, удмурт кызы, уртак балалары — Тимур. Беренче никахтан Асия исемле кызы бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Сценарийчылар
Иоганн II Бернулли

**Иоганн II Бернулли** (1710—1790) — Швейцария математигы һәм физигы.

Базель университетында хокук һәм физика-математика фәннәрен өйрәнгән. Риторика профессоры булган, аннан соң әтисенең — Иоганн I Бернуллиның кафедрасының варисы булып Базель университетында математика профессоры булган.
Төп хезмәтләре физика өлкәсенә карый. Җылылык, магнетизм, яктылык таралышын өйрәнгән. Әтисенең хезмәтләре тупланмасын нәшер иткән (Opera omnia, т. 1—4, 1742).

Франция фәннәр академиясе һәм Пруссия фәннәр академиясенең (1746) чит ил әгъзасы.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Храмов Ю. А. Бернулли Иоганн II // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и доп. — М. : Наука, 1983. — 400 с. — 200 000 экз.
* Джон Дж. О’Коннор и Эдмунд Ф. Робертсон. Бернулли, Иоганн II (англ.) — биография в архиве MacTutor.

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Физиклар
Төркем:Математиклар
Иоганн III Бернулли

**Иоганн Берну́лли** (немец телендә: Johann Bernoulli, 1744 елның 4 ноябре, Базель— 1807 елның 13 июле, Берлин янында Кёпеник) — Иоганн Бернулли оныгы, Швейцария астрономы һәм математигы, сәяхәтче.

## Тәрҗемәи хәле
Иоганн Базельдә (Швейцария) туган, әтисе — Иоганн Бернулли II (Иоганн Бернулли улы). Юрист белемен алган. Берлин фәннәр академиясенең астрономы, шунда ук математик сыйныф мөдире.
Берникадәр вакыт Санкт-Петербургта торган, анда 1776 елның 23 декабрендә Петербург фәннәр академиясенең шәрәфле әгъзасы дәрәҗәсенә ия булган. Хатирәләрендә Бернулли башкала һәм аның шәһәр яннары, императрица, кенәз Потёмкин, Григорий Орлов, Иван Шувалов, Бецкой һәм башкалар белән очрашулар турында купшы язмалар калдырган.
Бернулли король астрономы вазыйфасында үлгән.

## Хезмәтләре
Аның күпсанлы иншаларыннан иң күренекләре: «Recueil pour les astronomes» (1772—1776); «Sammiung kurzer Reisebeschreibungen» (1782—1793); «Archiv zur neueren Geschichte, Geographie, Naturund Menschenkenntnis» (1783—1788).

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 
* *Лишевский В. П.* Рассказы об учёных. — : Наука, 1986.
* 
* Математический энциклопедический словарь. М., Сов. энциклопедия, 1988
* *Иван Коренев*. Семья Бернулли — российские остановки. // Наша Газета. — 31.03.2010
Төркем:Әлифба буенча шәхесләрТөркем:МатематикларТөркем:Астрономнар
Әбделмән

**Әбделмән** (, ) — Удмурт Республикасының Кече Пурга районындагы бердән бер татар авылы.

## Географиясе
Авыл республиканың көньяк өлешендә, катнаш урман зонасында,  автомобиль юлының көнбатышында, районның административ үзәге Кече Пурга авылыннан төньяк-көнбатышка турыдан якынча 2 километр ераклыкта урнашкан.

### Климаты
Климат уртача континенталь дип характерлана, озын, салкын, карлы кышлар һәм кыска, чагыштырмача эссе җәйләр хас. Иң җылы айның (июль) уртача һава температурасы 18,9 °C; иң салкынның (гыйнвар) −14,3 °C. Үсеш чоры 160—170 көн дәвам итә. Уртача еллык явым-төшем күләме 538 мм, шуның 353 ммы апрель һәм октябрь айлары арасында ява. Кар капламы 160—165 көн дәвам итә.

## Тарихы
Әбделмән авылын 1875 елда Ижевск Заводы поселогыннан күчеп килүчеләр нигезли. Халкы игенчелек һәм аучылык, Ижевск металлургия заводы өчен агач күмере әзерләү белән шөгыльләнгән.

1884 елда авылда 9 йортта 43 кеше яшәгән, барысы да татарлар. 1905 елда 25 йортта 153, 1924 елда 46 йортта 226, 1959 елда 270, 1979 елда 160 кеше яшәгән.

## Халык саны

### Милли составы
2002 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча, 79 кешенең 82 % ын татарлар тәшкил иткән.

## Шәхесләр
* Закир Солтанов — Советлар Союзы Герое.

## Мәгариф

1920 елларның икенче яртысыннан 1970 еллар башына кадәр авылда татар мәктәбе эшләгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Удмуртия татар авыллары
Төркем:Кече Пурга районы торак пунктлары
Шаһимәрданов

**Шаһимәрданов** ― фамилия.
* Галимҗан Шаһимәрданов, ТАССР Югары Шурасының 1нче чакырылыш (1938—1947)  депутаты.
* Равил Шаһимәрданов (1936―2023), ТР ФА фәнни-тикшеренү институты директоры.
* Фазыйл Шаһимәрданов (1906―1968), БАССР Халык Комиссарлары Советы рәисе (1937―1940)
## Моны да карагыз
* Шәймәрдәнов
Төркем:Фамилияләр
Тауҗамал

**Тауҗамал** (, ) — Удмурт Республикасының Кыяс районындагы татар авылы.

## Географиясе
Авыл республиканың көньяк өлешендә, ылыслы-киң яфраклы урманнар зонасында, Сарапул калкулыгы эчендә, районның административ үзәге Кыяс авылыннан якынча 14 километр (туры сызык буенча) көньяк-көнбатышта урнашкан. Абсолют биеклек диңгез өслегеннән 98 метр биеклектә .

### Климаты
Климат уртача континенталь дип характерлана, озын, салкын кышлар, кар аз ява һәм җәй чагыштырмача җылы була. Уртача еллык һава температурасы 2,3 °C. Иң җылы айның (июль) уртача һава температурасы 18,9 °C (абсолют максимум — 38 °C); иң салкынныкы (гыйнвар) −14,3 °C (абсолют минимум — 48 °C). Актив үсү чоры 130—135 көн дәвам итә. Уртача еллык явым-төшем күләме 500—600 мм, шуның 371 ммы апрель һәм октябрь арасында ява. Кар капламы 160—165 көн дәвам итә .

## Тарихы

Авылны 1834 елда Әгерҗе авылы крестияннары нигезләгән. 1859 елда авылда 4 йортта 25 кеше яшәгән.

Тауҗамалның 1 нче «башкорт» кантонының 24-нче йортына кергән ирләре 1812 елгы Ватан сугышы чорында ук барча Европа буенча яу йөргән, Әгерҗедәге Исәнбай авылы есау­лы Габделлатыйф Карабай улы Тутаев кул астында Парижны алуда катнашканнар.

1939 елга кадәр Әгерҗе районына караган.

## Халык саны

## Милли составы
2002 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча, 249 кешенең 90%-ын татарлар тәшкил иткән. Авыл картаюга таба бара, халкы Алабуга, Чаллы шәһәрләренә күченә.

## Дин

2001 елдан мәчет эшли. Мәчет салуда Тауҗамал авы­лыннан тыш, Мүшәк, Байсар, Кыяс авыллары халкы да катнашкан. Авылда имам булмаганлыктан, гает намазлары, вәгазьләр уку өчен Ижау Җәмигъ мәчете имамнары килә.

## Мәдәният

Район Сабан туе Тауҗамал авылында үткәрелә.

## Икътисады

Күмәк хуҗалык­лары 90-нчы елларда таралып бетә. Җирле фермер Ф.Мәҗитов зур агрофирма оештыруга ирешкән, аның савымчылык фермалары Тауҗамал, Мүшәк һәм Байсар авыллары буйлап таралган, бүген шулар авыл халкын эш урыны һәм хезмәт хакы белән тәэмин итә. Чәчүлекләре, ашлык складлары, комбикорм әзерләүче цехлары бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Удмуртия татар авыллары
Төркем:Кыяс районы торак пунктлары
Getmany

**Getmany** — онлайн хезмәт базарларында, аеруча Upwork платформасында эшләүче агентлыклар һәм фрилансерлар өчен автоматлаштыру коралларын тәкъдим итүче программа тәэминаты (SaaS) платформасы. Getmany АКШта теркәлгән «Getmany Software LLC» компаниясе тарафыннан идарә ителә.

Сервис машина өйрәтү модельләрен (machine learning) кулланып, кулланучыларга эш эзләү, тәкъдимнәр (proposals) әзерләү һәм аутрич нәтиҗәлелеген анализлауда ярдәм итә.

## Тарихы
Getmany платформасы 2023 елда Украина нигез салучылары Кирилл Козак һәм Виталий Дроздин тарафыннан оештырыла. Платформа фриланс мәйданчыкларында тәкъдимнәр җибәрү процессындагы бер төрле (рутин) эшләрне җиңеләйтү максатыннан төзелә.

Соңрак компания үз функцияләрен киңәйтә: эш эзләү системасы, аналитика кораллары һәм автоматлаштырылган планлаштыру функцияләре өстәлә. 2024 елда компания GDPR таләпләренә туры китереп мәгълүмат эшкәртү сәясәтен бастырып чыгара.

2025 елга булган мәгълүматлар буенча, сервисның 150-дән артык бизнес-клиенты бар, алар арасында «Kyivstar.Tech» компаниясе дә бар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рәсми сайт

Төркем:SaaS
Төркем:Ясалма интеллект
Төркем:2023 елда нигезләнгән компанияләр
Бутуанон халкы

**Бутуанон** шулай ук синоним атама буларак **Лапакнон** буларак мәгълүм, ул күбесенчә Филиппиннарның Карага төбәгендә торучы этнолингвистик төркем.

Алар киңрәк төркем Бисайя халкының өлеше булып тора.

## Даирә
Бутуаноннар Агусан дель Норте һәм Агусан дель Сур провинцияләрендә тора. Кайберәүләр Мисамис Ориентальдә яки Суригао дель Нортеда тора, боларның барысы да Минданаоның төньяк-көнчыгыш почмагында.

## Демография

Бутуаноннар саны якынча 1,420,000. Алар Тимер Чор вакытында Көньяк Кытайдан килгән Австронезий телендә сөйләшүче иммигрантлар токымы.

Бутуаноннарның туган теле Бутуанон теле, әмма күпчелек яшьрәк Бутуаноннар хәзерге вакытта беренче тел итеп Минданаога Чебуано яшәүчеләренең масса агымына күрә Чебуано телендә сөйләшәләр һәм икенче яки өченче тел итеп Филипино һәм Инглиз телендә сөйләшәләр.

Алар 10-ынчы гасырда Бутуан патшалыгын нигезләгәннәр.

Тарихи Һиндулар, Буддистлар һәм анимистлар булып хәзерге вакытта күбесе Испан колонизациясе астында миссионерлык активлыгына күрә Рим католиклары һәм кайберәүләре протестантлар (Филиппин бәйсез чиркәвен кертеп).

## Шулай ук карагыз

* Бутуанон теле
* Карага

* Бутуан
** Бутуан (тарихи берлек)

* Филиппиннарда этник төркемнәр

## Искәрмәләр

## Өстәмә укырга мөмкин

* 
* 

* Висаяннар
** Суригаонон халкы
** Таусүг халкы

Төркем:Филиппиннарда этник төркемнәр
Төркем:Минданаода этник төркемнәр
Николай Бернулли (1687-1759)

**Никола́й Берну́лли** (немец телендә: Nicolaus I Bernoulli, 1687 елның 21 октябре, Базель — 1759 елның 29 ноябре, шунда ук) — Швейцария математигы, Лондон король җәмгыяте әгъзасы (1714). Бернулли гаиләсе күп күренекле вәкилләренең берсе, Якоб Бернулли һәм Иоганн Бернуллиның энесе.

## Тәрҗемәи хәле
Ул Базельнең рәссамы һәм олдермены Николай Бернуллиның улы булган. Якоб Бернулли кураторлыгы астында булып 1704 елда Базель университетын тәмамлаган. Ә биш елдан соң 1709 елда ихтималлык теориясе буенча эшенә рәхмәтле фәлсәфә докторы дәрәҗәсенә ирешкән. Аның диссертациясе «Хокук мәсьәләләрендә фаразлар сәнгате кулланылышы турында инавгурацион математик-юридик диссертация» *(Dissertatio Inauguralis Mathematico-Juridica de Usu Artis Conjectandi in Jure)* дип аталган.

1716 елда Бернулли Падуя университетында Галилей кафедрасына ия булган, анда дифференциаль тигезләмәләр һәм геометрия өстендә эшләгән. 1722 елда ул Швейцариягә кайткан һәм Базель университетында логика кафедрасына ия булган.

1714 елның мартында Николай I Бернулли Лондон король җәмгыятенең әгъзасы булып сайланган булган.

Аның иң әһәмиятле кертемен аның хатларында, хосусан, Пьер Ремон де Монморга хатларында табарга була. Бу хатларда ул, мәсәлән, шактый дәрәҗәдә ихтималлык теориясе ысулларын һәм нигезләмәләрен аңлатучы «Санкт-Петербург парадоксын» тәкъдим иткән (1713). Николай I Бернулли шулай ук хосусый чыгарылмалар кыйммәтләренең дифференциацияләү тәртибеннән бәйсезлеге турында теорема өстендә эшләгән һәм Риккати тигезләмәсе белән шөгыльләнгән. Башкалардан кала ул Готфрид Вильгельм Лейбниц һәм Леонард Эйлер белән фәнни хат алышу алып барган.

## Шулай ук карагыз
* Бернулли шәҗәрәсе (тулы)
* Математика тарихы
* Математик анализ тарихы

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 
* 
* 

## Сылтамалар
* 
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Математиклар
Николай Бернулли (1695-1726)

**Николай Бернулли** (немец телендә: Nikolaus II. Bernoulli; 1695 елның 6 феврале, Базель — 1726 елның 31 июле, Санкт-Петербург) — Швейцария юристы һәм математигы.

## Тәрҗемәи хәле
Николай Бернулли 1695 елның 6 февралендә Базель шәһәрендә туган; Иоганн Бернулли улы. Бала чагыннан акыл җитезлеге һәм гадәттән тыш сәләтләр белән аерылып торган һәм сигезенче яшендә голландча, немецча, французча һәм латинча сөйләшкән. 
Базельдә гимназия курсын тәмамлагач Бернулли университетка кергән һәм 1711 елда уналты яшендә фәлсәфә магистры дәрәҗәсен алган. Әтисе теләге буенча хокук белемен өйрәнү белән шөгыльләнеп 1715 елда Бернулли лиценциант дәрәҗәсенә диссертацияне яклаган.
Шуның белән бергә әтисе җитәкчелеге астында Бернулли математика белән шөгыльләнгән; 1716 елның январендә ул Лейбниц тәкъдим иткән ортогональ траекторияләр турында мәсьәләне чишә алган һәм шуның белән математиклар арасында ат казанган. 1723 елда Италия һәм Франция буенча сәяхәттән соң Бернулли Базельдә хокук профессоры итеп билгеләнгән булган.
1725 елның октябрендә Петербург фәннәр Академиясе президенты Блументрост чакыруы буенча Петербургка килгән һәм Академиядә механика кафедрасын биләгән. Төп хезмәтләре дифференциаль тигезләмәләр һәм механика буенча.
Петербургта сигез ай торганнан соң Николай Бернулли авырып киткән һәм 1726 елның 31 июлендә үлгән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 

## Сылтамалар
* 
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Математиклар
Юрг Питер Бузер

**Юрг Питер Бузер** — дифференциаль геометрия белән шөгыльләнүче Швейцария математигы.

## Тәрҗемәи хәле
1976 елда Базель университетында Хайнц Хубер җитәкчелеге астында диссертацияне яклаган.

Лозанна политехника мәктәбендә профессор.

## Кертеме
* Изоспектраль өслекләрнең мисалларын төзегән һәм шулай итеп Марк Кацның «Барабан формасын ишетергә мөмкинме?» сорау юрамасына тискәре җавап биргән.
* Чигер-Бузер тигезсезлеге.

## Танылуы
* 2004 елдан 2005 елга кадәр Швейцария математика җәмгыятенең президенты булган.
* Хельсинки университетының шәрәфле докторы (2003).

## Эшләр
* Buser, Peter; Karcher, Hermann Gromov’s almost flat manifolds. Astérisque, 81. Société Mathématique de France, Paris, 1981. 148 pp.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Математиклар
Максим Горький исемендәге премия

**Максим Горький исемендәге премия** ( ) ― А. М. Горький хөрмәтенә аталган һәм 2003 елдан бирле әдәбият өлкәсендәге хезмәтләр өчен  тапшырыла торган Татарстан премиясе.

## Тарих
М. Горький исемендәге премия 2002 елда Казан шәһәренең мәдәният идарәсе, М. Горький музее (2018 елдан А. М. Горький һәм Ф. И. Шаляпин музее) һәм Казанның Вахитов районы администрациясе тарафыннан гамәлгә куелган. Ел саен ике номинациядә бирелгән: «Намус һәм дәрәҗә өчен» () (күпьеллык нәтиҗәле әдәби, педагогик, иҗтимагый эшчәнлеге өчен) һәм «Иң яхшы китап өчен» (зур резонанс тудырган иң әһәмиятле әдәби әсәргә). Казанда яшәүче язучылар һәм шагыйрьләр лауреат була алган. 2003 елда премиянең беренче лауреатлары дип шагыйрьләр Марк Зарецкий (үлгәннән соң) һәм Роза Кожевникова аталган. 2009 елда премия тапшыру туктатылган.

2018 елда Татарстан Республикасы Язучылар берлеге (рәисе Данил Салихов) һәм М. Горький исемендәге музей инициативасы һәм Татарстан Республикасы Президенты Р. Н. Миңнеханов ярдәме белән премия тапшыру торгызылган. Хәзер премия Татарстан Республикасы Мәдәният министрлыгы тарафыннан тапшырыла. Премияне тапшыру тантанасы ел саен 28 мартта Горький музеенда язучының туган көнендә уза. Әдәби җәмәгатьчелектә киң танылу һәм югары бәя алган шигърият, проза, драма әсәрләре, шулай ук публицистика, тәнкыйть мәкаләләре җыентыкларын иҗат иткән өчен бирелә.

## Лауреатлар
*Моны да карагыз: [[:Төркем:Максим Горький исемендәге премия лауреатлары]]*

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 

## Сылтамалар
* 

Төркем:Әлифба буенча бүләкләр
Төркем:2002 елда барлыкка килгән бүләкләр
Төркем:Россия әдәби премияләре
Төркем:Татарстанның дәүләт премияләре 
Төркем:Максим Горький
Казан (Омск өлкәсе)

*[[Казан (Томск өлкәсе)]] белән бутамагыз*

**Казан** () ― хәзерге Омск өлкәсе  районында Казан губернасыннан күченгән татарлар төзегән авыл. Биредә кешеләр 1909 елдан башлап 1930-еллар азагына кадәр яшәгән. Колхозлар оештыру башлангач, авыл мәҗбүриләп таратылган.

## Урнашуы
Казан авылы Иртышның сул ягында, Иртыштан 15 чакрым эчтәрәк урнашкан. Авылга иң якын урнашкан торак пункты ― рус-татар авылы  булган. Административ яктан  Тара өязе (1925 елдан Себер крае )  волостена караган.

## Халык саны
1926 елда 61 хуҗалыкта 295 кеше яшәгән (татарлар): ир-атлар 155, хатын-кызлар 140 кеше.

## Тарих
Тубыл губернасы Тара өязе Такмык волостенә караган Казан исемле күченүчеләр авылына () Казан губернасы татарлары нигез салган. Күченүчеләр авылда 1909 елдан күренә башласа да, авылга исем 1912 елда гына бирелгән: авылга гел Казан тирәсе халкы гына җыелганга күрә, «Казан» (русча документларда: Казанскiй) дип исем биргәннәр.

Татарларның Казан губернасыннан Себергә күченү сәбәпләре: XX гасыр башында Столыпинның  һәм  1911 елгы ачлык нәтиҗәсендә Казан губернасындагы җире аз крестьяннар Себергә килеп төпләнә. Тәтеш өязе Күккүз (Зур Күккүз) авылыннан күченгән 8 гаилә кешеләре Себергә башлап килеп, бу авыл булачак участокны билгеләгәннәр һәм шунда утырганнанр. Авылда беренче землянка казып тора башлаган кешенең исеме дә мәгълүм ― Күккүздән Миңлевәли Насыйбулла улы (Бөек Ватан сугышында хәбәрсез югалган). Шулай ук, Тәтеш өязе Әҗем, Дүртөйле, Барыш (өчесе дә хәзерге Апас районы авыллары), Алабирде (хәзерге Тәтеш районы), Тургай авылларыннан кешеләр килгән. Берничә гаилә Чистай өязеннән, бер гаилә Мамадыш өязеннән күченгән. 1921 елда башланган  качып, кайбер гаиләләрнең туганнары да биредә сыену урыны тапкан. 

1930-еллар башында, ялгыз хуҗалыкларны көчләп күмәкләштерүләр башлангач, авылның җирләрен якында оештырылган совхоз алып, авылны таралырга мәҗбүр итә. Авыл кешеләренең күбесе 20 чакрым җиргә ― Тусказан авылына барып, колхозга кергән. Бер хуҗалык ― Ризаэддин Хәмидов гаиләсе Үләнкүл авылына күчеп, колхозга кергән (1930 елда ул гаиләсе белән  сөрелгән).

1937 елда әле авылда кешеләр яшәве билгеле. Мәсәлән, балта остасы Гарифулла Гибаруллин 1937 елның 21 июлендә кулга алынган, шул ук елның 17 сентябрендә Омск өлкәсенең НКВД идарәсе «өчлеге» тарафыннан иң югары җәзага хөкем ителгән, 19 сентябрендә атып үтерелгән.

## Социаль инфраструктура
Авылда инкыйлабка кадәр үк мәктәп эшләве мәгълүм. Новониколаевскида (1925 елдан Новосибирск) ВКП(б)ның Көнбатыш Себер край комитеты һәм революцион комитеты органы буларак татар телендә чыгып килгән «Азат Себер» төбәк газетасының (газетаның баш мөхәррире Муса Йосыпов, җаваплы мөхәррире Сарим Фәхри) 1924 елның 22 марты санында «Казан авылында» дигән мәкаләдә Казан авылындагы алтмыш бала укыган мәктәп хәлләре бәян ителгән:

## Искәрмәләр

## Әдәбият
;Мәкаләләр
* *Наилә Галиева*. Себернең югалган Казаны. «Безнең мирас», 2021 ел, № 8 (332). ―  Б.13―15.
## Сылтамалар
*   Список населенных мест Сибирского края. Том I округа Юго-Западной Сибири 

Төркем:Большеречье районы торак пунктлары
Төркем:Омск өлкәсе татар авыллары
Төркем:Омск өлкәсенең юкка чыккан торак пунктлары
Байсар (Удмуртия)

**Байсар** (, ) — Удмурт Республикасының Кыяс районында урнашкан татар авылы.

## Географиясе
Авыл республиканың көньяк өлешендә, ылыслы-киң яфраклы урманнар зонасында, Сарапул калкулыгы эчендә, районның административ үзәге Кыяс авылыннан көньяк-көнбатышка таба якынча 7 километр ераклыкта (туры сызык буенча) урнашкан. Абсолют биеклек диңгез өслегеннән 130 метр биеклектә.

### Климаты
Климат уртача континенталь дип характерлана, озын, салкын кышлар, кар аз ява һәм җәй чагыштырмача җылы була. Уртача еллык һава температурасы 2,3 °C. Иң җылы айның (июль) уртача һава температурасы 18,9 °C (абсолют максимум — 38 °C); иң салкын (гыйнвар) −14,3 °C (абсолют минимум — 48 °C). Актив үсү чоры 130—135 көн дәвам итә. Уртача еллык явым-төшем күләме 500—600 мм, шуның 371 ммы апрель һәм октябрь арасында ява. Кар капламы 160—165 көн дәвам итә.

## Тарихы

Авыл 1929 елда Әгерҗе районындагы Акхуҗа авылыннан бүленеп чыккан.

Акхуҗалыларның әле революциягә кадәр үк Карамас-Пельга белән Унур-Кыясово (Очкыр) авыллары янәшәсендә дә имана җирләре булган. Колхозлаштыру заманында Себергә сөрелүдән котылу һәм имана җирен дә саклап калу өчен, Акхуҗаның Нуретдин, Хөснетдин, Фәрахша, бертуган Шакир һәм Нури Бакировлар, Бәхти Җәмилев, Хаҗиәхмәт, Фәерша, Галләм Габдрахманов, Лотфулла атлы 10 ире җигүле атлары белән Очкыр янындагы басуга күчеп килә.

1939 елга кадәр Әгерҗе районына караган.

1946 елда авылда 120 кеше гомер иткән. 1959 елда 155 кеше яшәгән.

## Авыл атамасы
Авыл оешкач та, яз көне Галләм исемле кешене Сөн елгасы буена орлык артыннан җибәрәләр. Ә ул волость үзәге булып торган Иске Байсарга килеп җитә дә дүрт мәчетле авылның төзеклеген, матурлыгын күреп соклана. Кайткач, шушы Галләм агай тәкъдиме буенча, яңа авылга да Байсар дип исем кушалар.

## Халык саны

### Милли составы
2002 елгы халык санын алу нәтиҗәләре буенча 102 кешенең 77 %-ын татарлар тәшкил иткән. 1946 елда авылда 120 кеше гомер итсә, бүген барыбер 28 хуҗалыкта 64 кеше яши.

2022 елда 28 хуҗалыкта 64 кеше яшәгән.

## Дин

Авылда мәчет юк, халкы Тауҗамал авы­лы мәхәлләсенә карый.

## Инфраструктура
Йортларга газ һәм су кертелгән. Күмәк хуҗалык­лары 90-нчы елларда таралып бетә. Җирле фермер Ф.Мәҗитов зур агрофирма оештыруга ирешкән, аның савымчылык фермалары Тауҗамал, Мүшәк һәм Байсар авыллары буйлап таралган, бүген шулар авыл халкын эш урыны һәм хезмәт хакы белән тәэмин итә. Чәчүлекләре, ашлык складлары, комбикорм әзерләүче цехлары бар.

## Мәдәният
Байсар авылында мәдәният йорты эшли, аның каршында «Нур» үзешчән фольклор коллективы бар, музей эшләнгән, ел саен «Карга боткасы» бәйрәме үткәрелә.

## Искәрмәләр

Төркем:Удмуртия татар авыллары
Төркем:Кыяс районы торак пунктлары
Йост Бюрги

**Йост Бю́рги** (*Jost Bürgi*; 1552 елның 28 феврале, Лихтенштейг — 1632 елның 31 январе, Кассель) — швейцар һәм немец математигы һәм астрономы, сәгать остасы һәм прибор төзүче. Маятник белән сәгаьнең беренче уйлап табучыларның берсе, шулай ук логарифмик таблицалар авторы буларак мәгълүм, аларны ул Непер белән бер үк вакытта диярлек эшләгән.

## Тәрҗемәи хәле
1552 елда Швейцариядә туган. 1579 елдан 1604 елга кадәр Гессен-Кассель ландграфы Вильгельм IV-нең сарай яны астрономы булган. 1604 елдан 1630 елга кадәр Прагада император Рудольф II-дә хезмәттә торган, анда сарай яны астрономы Иоганн Кеплер булган. 1631 елда үлгәненә кадәр бер ел кала ул Кассельгә кайткан.

## Уйлап табулары

1585 елда Бюрги ландграф Вильгельм IV өчен өч уклы сәгать конструирлаган. Сәгатьләрдә беренче мәртәбә сәгать һәм минут угыннан тыш секунд угы да эчтә корылган булган. Бу сәгать ярдәмендә яңа вакыт берәмлеген - секундны үлчәргә мөмкин булган. Шулай итеп Йост Бюрги секундның беренче ачучысы булып санала.

1588 елда Бюрги логарифмнарны ача, аларның таблицаларын ул 1620 елда нәшер иткән (Джон Непердан бәйсез рәвештә). Бюрги таблицалары инде киң мәшһүр булган Непер таблицаларына караганда җайсызрак булган, шуңа күрә Бюрги публикациясе практик рәвештә күренеп алынмаган булган, тиздән онытылган булган һәм янә бары тик 1856 елда табылган булган.

1594 елда Антониус Эйзенхойт белән XVI йөзьеллыкка мәгълүм йолдызлыклар сурәте белән автоматик күк глобусын барлыкка китерә.

Ротманн белән бергә 121 йолдыз каталогын төзегән, шул ук вакытта вакыт үлчәве беренче мәртәбә итеп йолдызларның урынын билгеләү чарасы булган.

1604 елда императордан Пражский Градта остаханә һәм ике ярдәмче кабул иткән.

## Эпонимнар
Бюрги хөрмәтенә Айда кратер аталган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* *Denis Roegel.* Bürgi’s «Progress Tabulen» (1620): logarithmic tables without logarithms, 2010, Digitalisat
* *Voellmy, Erwin.* Jost Bürgi und die Logarithmen. Beihefte zur Zeitschrift «Elemente der Mathematik» / Band 5 (1948)

## Сылтамалар
* 

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Математиклар
Төркем:Астрономнар
Ролен Луи Вавр

**Роле́н Луи́ Вавр** (француз телендә: Rolin-Louis Wavre; 1896 елның 25 марты, Невшатель — 1949 елның 9 декабре, Женева) — француз телле Швейцария математигы, математик астрофизика буенча белгеч.

## Тәрҗемәи хәле
Невшательдә француз телле Невшатель кантонының (Швейцария) административ үзәгендә туган. Шәһәр гимназиясендә укыган, анда соңыннан мәшһүр психолог булган Жан Пиаженың һәм шулай ук күренекле математик булып киткән Гюстава Жювеның сыйныфташы һәм якын дусты булган.

Гимназияне тәмамлаганнан соң Вавр Сорбоннада белем алган. Швейцариягә кайтып, 1921 елда Женева университетында Анри Фера җитәкчелеге астында доктор диссертациясен яклаган һәм шул университетта укытырга да калган. Диссертациянең темасы: «Хакыйкый өзлексез функцияләренең дәвамлылыкларының кайбер хасиятләре турында…». 1922 елдан бирле Вавр адъюнкт-профессор вазыйфасын, ә 1934 елдан бирле — ординар профессор вазыйфасын биләгән (Шарль Кайлер варисы булган).

Ваврның башка тикшеренүләре арасында математик мантыйк һәм математика фәлсәфәсе буенча эшләр аерылып тора, аларда ул интуиционизм тезисларын һәм ысулларын үстереп Лёйтзен Брауэр дәвамчысы буларак эш иткән. Леон Лихтенштейннан бәйсез рәвештә һәм аның белән бер үк вакытта диярлек Ролен Вавр астрофизикада куллану максаты белән сыек җисемнәрнең, хосусан планеталарның, шул исәптән Җирне формасына һәм хәрәкәтләнүенә куллану максаты белән тигезләнешле әйләнүенең формулалары белән шөгыльләнгән.

Ролен Вавр башта 1920 елда Страсбургта, аннары соң 1928 елда Болоньяда һәм ахыр чиктә 1936 елда Ослода Математикларның халыкара конгрессында (ICM) чакырылган доклад ясаучы булган . 1932 елда Цюрихта Математикларның халыкара конгрессында (ICM) пленар утырышта Ролен Вавр "Планетар фигуралар проблемасының аналитик аспекты" доклады белән чыгыш ясаган. Ике ел дәвамында, 1936 һәм 1937 елда ул Швейцария математика җәмгыяте президенты постын биләгән.

## Искәрмәләр

## Кайбер публикацияләр
* «La logique amusante». Geneva: Editions du Mont-Blanc. 1946; 80 pages
* «Is there a crisis in mathematics?». American Mathematical Monthly. 41 (8): 488—499, 1934;
* «L’imagination du réel, l’invention et la découverte dans la science des nombres». Neuchâtel: Baconnière. 1948; 132 pages
* «Figures planétaires et géodésie». Gauthiers-Villars. 1932; with foreword by Jacques Hadamard; 194 pages

## Сылтамалар
* Wavre, Rolin Louis (1896-….) — Notice documentaire IdRef, SUDOC
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Математиклар
Төркем:Швейцария математиклары
Пьер Габриэль

**Пьер Габриэ́ль** (француз телендә: Pierre Gabriel, шулай ук **Пе́тер Га́бриэль**, немец телендә: Peter Gabriel буларак мәгълүм; 1933 елның 1 августы, Бич, Мозель департаменты, Франция — 2015 елның 24 ноябре, Санкт-Галлен, Швейцария) — алгебраик геометрия, гомологик алгебра, төркемнәр теориясендә нәтиҗәләре белән мәшһүр француз һәм швейцар математигы.
Коллеж де Франста Жан-Пьер Серра курсында математикада махсуслашу алган, укуы дәверендә «Локаль алгебра. Күплекләр» (1957—1958) курсының беренче юрамасын язган.
1960 елда Париж университетында Кан киңәйтелүенә багышланган доктор диссертациясен яклаган, ә 1961 елда — Абель төркеменә багышланган тагын берне, ул «Бюллетене Француз математика җәмгыяте»нең (француз телендә: Bulletin de la Société Mathématique de France) бюллетенендә нәшер ителгән булган.

Александр Гротендик белән хезмәттәшлектә Буа-Марида алгебраик геометрия буенча беренче һәм өченче семинарда эшләгән. Михаэль Цисман белән бергә чылбырлы гомотопия теориясен барлыкка китергән. Мишель Демазюр белән автордашлыкта гомологик алгебра чаралары белән аңлатылган алгебраик төркемнәр буенча дәреслекне чыгарган. 1970 елда чикле типтагы ук савытлары (чикле сан бүленми торган чагылышлар белән) Дынкин диаграммасына туры килүен исбатлаган.

1980 һәм 1981 елларда Швейцария математика җәмгыяте рәисе итеп сайланган булган. 1986 елдан бирле — Франция фәннәр академиясенең әгъза-корреспонденты. Шул ук елда - Берклида Халыкара математиклар конгрессында чакырылган доклад ясаучы, анда ул нәзек алгебраик чагылышлар буенча нәтиҗәләрне тәкъдим иткән.

Страсбург университеты Поль Верлен университеты, Бонн университеты һәм Цюрих университеты профессоры.

Эльзас һәм Лотарингиядә франко-немец билингвизмы тарафдары.

## Библиография
* (avec Michel Demazure) *Groupes algébriques, vol. 1*, Masson, Paris, 1970. Édition anglaise du chapitre 1 : *Introduction to Algebraic Geometry and Algebraic groups*, North Holland, 1980
* (avec Michel Zisman) *Calculus of Fractions and Homotopy Theory*, Springer, Berlin 1967 (*Ergebnisse der Mathematik und ihrer Grenzgebiete*, vol. 35).
* (avec Friedrich Ulmer) *Lokal präsentierbare Kategorien*, Springer, Berlin, 1971 (*Lecture notes in Mathematics*, vol. 221).
* (avec Walter Borho et Rudolf Rentschler) *Primideale in Einhüllenden auflösbarer Liealgebren. Beschreibung durch Bahnenräume*, Springer Verlag, 1973 (sous le nom de Peter Gabriel)
* *Matrizen, Geometrie, Lineare Algebra* (Birkhäuser Advanced Texts, Basler Lehrbücher), 1996 — traduit en français par G. Arnaudiès, J.-M. Arnaudiès, J.-D. Eiden et P. Gabriel et complété, Éditions Cassini, Paris, 2000, 723 p.
* (avec A. V. Roiter et Bernhard Keller) *Representations of finite dimensional algebras*, Springer Verlag, 1997
* En collaboration avec Raimundo Bautista, A.V. Roiter et Leonardo Salmeron il démontra en 1983 l’existence de bases multiplicatives dans les algèbres de représentation finie (paru dans les *Inventiones mathematicae* en 1984).

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Математиклар
Кызылбаш (мәгънәләр)

**Кызылбаш** — күп мәгънәле сүз.
## Топоним
* Кызылбаш — Казакъстандагы авыл.
## Биологик атама
* Кызылбаш (үсемлек) — үсемлек атамасы.
## Моны да карагыз

Төркем:Топонимнар
Кызылбаш (үсемлек)

**Кызылбаш** () — розачалар семьялыгына караган күпьеллык үләнчел тамырчалы үсемлекләр, сирәгрәк ярымкуак һәм куаклар ыругы, якынча 40 ботаник төрне үз эченә ала. Аның ареалы Төньяк ярымшарның барлык урта климатлы төбәкләрен диярлек үз эченә ала.

## Атамасы
Ыругның латинча исеме  — *кан* һәм  — сеңдерү сүзләреннән килеп чыккан. Бу үсемлекнең традицион Европа һәм Азия медицинасында эчке һәм тышкы кан китүдән саклану чарасы буларак кулланылуын чагылдыра. Кайбер төрләрнең чәчәкләре кызыл төстә булганлыктан, татарча кызылбаш дип атала .

## Ботаник тасвирлама

20-200 см биеклектәге күпьеллык тамырчалы үләнчел үсемлекләр . Тамыр системасының аскы өлешендә күпсанлы, яхшы үсеш алган, орчыксыман тамырлары бар.

Бердән башлап унга кадәр, яки аннан да артык сабагы бар, алар туры, ялангач яки сирәк кенә төкле.

Яфраклары сусыл, үләнсыман, төпкә һәм сабакка тоташалар. Төпчек яфраклары ачык күренә, яфрак сабы белән тоташ. Яфрак җәймәсе озынча-эллиптик, озынлыгы 5-55 см, аскы яфраклары иң эреләре, ә өске яфраклары тамырдан ераклашкан саен кечерәя. Яфраклары сыңар каурыйсыман, (3-)7-21 яфраклы, йомры, овал яки озынча, утырма яки кайвакыт саплы. Яфрак кырые шома, түгәрәк тешле яки тешле, өслеге шома яки сирәк төкләргә ия.

Чәчәк оешмалары сабак очында яки өске яфракларның култыксаларында урнашкан, күп чәчәкле, 50-500 дән артык чәчәк тыгыз башакта җыелган, формасы цилиндриктан алып эллиптикка кадәр төрлечә. Төкләре юк яки төрле дәрәҗәдә була.

Чәчәкләре вак, кара кызыл, башаксыман тыгыз чәчәк төркемендә. Җимеше — саргылт көрән 4 кырлы чикләвекчек. Июнь-июльдә чәчәк ата. Җимешләре август-сентябрьдә өлгерә. Орлыктан үрчи.

## Таралу һәм экология
Табигый ареалы Азия, Европа һәм Төньяк Американы үз эченә ала. Кытайда җиде, шул исәптән бер эндемик төре, үсә; элеккеге СССРда якынча 10 төр үсә. Татарстан территориясендә бер төре — дарулы кызылбаш (S. officinalis) таралган. Кече елгаларның тугайларында, куаклар арасында, урман буйларында һәм аланнарда үсә.

## Икътисади әһәмияте һәм кулланылышы

Традицион һәм рәсми медицинада, шулай ук ветеринария фәнендә дару үсемлекләре буларак кулланыла .Тамыр һәм тамырчаларында дуплау матдәләре, крахмал, эфир мае, сапониннар, органик кислоталар, микроэлементлар бар.

Халык медицинасында тамыр һәм тамырчаларыннан әзерләнгән төнәтмә кан туктату, ялкынсынуга каршы һәм бөрештергеч чара буларак кулланыла.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Sanguisorba // Ботанический словарь / сост. Н. И. Анненков. — СПб.: Тип. Имп. АН, 1878. — XXI + 645 с.
Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Ботаника
Төркем:Биология
Төркем:Дару үләннәре
Сәгыйть Гыйбашев

**Сәгыйть Гыйбашев**, Сәгыйть Корбан улы Гыйбашев (*Сагит Курбанович Гибашев, [[1959 ел]]ның [[19 август]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[Свердловск өлкәсе]], [[Әҗегол]]*) ― популяр җырлары белән танылган татар җырчысы. Татарстан Республикасының атказанган артисты (2026). Аның иҗаты татар музыка мәдәниятендә хит булган композицияләрне үз эченә ала.

## Тәрҗемәи хәле
1959 елның 19 августында Свердловск өлкәсе Әҗегол авылында дүрт балалы (барысы да малайлар) гаиләдә үскән (бер энесе вафат). Җырчы Ильяс Вәлишаһ, шагыйрә Зөһрә Гафурҗанова, Кариев театры артисткасы Рузанна Хәбибуллинаның авылдашы, җырчы Гайфулла Афзаловның якташы (Гайфулла Үрмәкәйдән).

1985 елда Казанга музыка училищесында (2007 елдан көллият) укырга килгән.

Армиягә кадәр балта остасы булып эшләгән, ит саткан, йөк төяүче, каравылчы булган.

## Иҗаты
Җырчының иң танылган хитларының берсе ― «Әниемнең туган көне бүген» җыры (музыкасын Зөфәр Хәйретдинов, сүзләрен Резеда Хәлилова язган). Бу җырда ике популяр тема (туган көн һәм ата-аналар турында) бергә кушылып, *комбо* иҗат ителгән. 

Тагын бер популяр трегы, гомумән, беренче татар клипларының берсе саналучы — «Син сөюдән чибәр», аның клибы 1998 елда чыккан.

2025 елда «Ин яхшысы» альбомын, шулай ук Оскар Усманов белән берлектә «Оныт әле» синглын чыгарган .

Танылган җырлары: «Нигә ялгыз соң син, әйт, аккошым»; «Утлы яшьлек», «Иң матур җыр» (Төшемдә, өнемдә); «Мин эзләдем сине»; «Безнең сөю онытырлык түгел»; «Курай»; «Каз тавышларыннан аңла»; «Кермә минем төшкә», «Соң түгел»; «Май», «Оныт әле»; «Ашытбаш кызлары»; «Кичер»; «Сары яфрак»; «Туган як»; «Сабыр ит»; «Әй гомерләр» һ.б.

Сәгыйть Гыйбашев җырларын төрле музыкаль платформаларда, мәсәлән, ,  һәм  тыңларга мөмкин.

Берара иҗаттан бөтенләй туктап торган. Ул елларда төзелеш, сату эшләре белән шөгыльләнгән. Кабат иҗатка әйләнеп кайткан. 2025 ел бик бәрәкәтле иҗади сезон булган. «Туган тел» каналында чыгыш ясап, «Халык мәхәббәте» дигән премиягә лаек булган.

Тере тавышка гына җырлаган һәм җырлый.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2026 ― Татарстан Республикасының атказанган артисты ― *музыка сәнгатен үстерүгә өлеш керткәне өчен* 

## Шәхси тормышы
Гаиләле. Хатыны (яшь аермасы 12 ел) Фәридә Азнакай районы Тымытык авылыннан, укытучы, институтта куратор. Казан бистәсендә ике катлы йортта яшиләр. Олы улы Альгиз хирург-стоматолог булып эшли, үз клиникасы бар. Өйләнгән (хатыны табиб). Икенче улы Айнур юридик институтны тәмамлаган, Эчке эшләр министрлыгы системасында эшли.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Сагит Гыйбашев слушать онлайн. Музыка Mail.Ru

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татарстан җырчылары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Казан музыка училищесын тәмамлаучылар
Илдар Арсланов (1947)

*Спортчы (велоузыш) [[Илдар Арсланов (1994)|Илдар Арсланов]] (1994) белән бутамагыз.*

**Илдар Арсланов**, Илдар Нури улы Арсланов (*Ильдар Нуриевич Арсланов; [[1947 ел]]ның [[26 гыйнвар]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Казан]] ― [[2021 ел]]ның [[7 апрель|7 апреле]], [[РФ]], [[ТР]], [[Казан]]*) ― виртуоз музыкант (пианист), педагог. Казан дәүләт мәдәният институтының халык биюе кафедрасы концертмейстеры. Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе (2018).

## Тәрҗемәи хәле
1947 елның 26 гыйнварында татар шагыйре Нури Арслановның (1912―1991) шагыйрә Әминә Бикчәнтәева (1913―1986) белән беренче гаиләсендә туган. Әтисе, Бөек Ватан сугышында катнашкан Нури Газиз улы 1943 елның языннан 1946 елның җәенәчә Татарстанның Буа һәм Яшел Үзән шәһәрләре хәрби комиссариатларында өлкән инструктор булып хезмәт иткән, әнисе Әминә Әхмәт кызы 1945―1947 елларда  Казан химия заводы тулай торагында тәрбияче, мәктәптә китапханәче, Татарстан китап нәшриятында мөхәррир булып эшләгән. Кыз туганы Зөбәрҗәт.
 
Казан дәүләт консерваториясен тәмамлаган. Шамил Тимербулатов, булачак мари композиторлары Сергей Маков, Анатолий Незнакин белән бер курста укыган.

Казан дәүләт мәдәният институтының халык биюе кафедрасында концертмейстер булып эшләгән. Виртуоз пианист, зур профессиональ багажлы тәҗрибәле концертмейстер, татар музыкасы белгече, педагог буларак билгеле була.

Казанның Мәскәү районында 2014 елда ачылган «Шарм» сәнгать үзәге () өстәмә белем бирү муниципаль бюджет учреждениесендә эшләгән. 2017 елның 9 декабрендә югары профессионализмы, осталыгы һәм хореография сәнгатен үстерүгә өлеш кертүе өчен  балалар һәм яшүсмерләр иҗатының «Йолдызлы Барс 2017» Ачык Бөтенроссия фестиваль-конкурсының Рәхмәт хаты белән бүләкләнгән.

2021 елның 7 апрелендә Казанда COVID‑19 коронавирус авыруыннан вафат булган. Әнисе Әминә Бикчәнтәева кабере янәшәсендә җирләнгән.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2018 ― Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе  

## Шәхси тормышы
Гаиләле. Хатыны Рәисә Рәшит кызы Минһаҗетдинова, Казанның 96нчы мәктәбендә башлангыч класслар укытучысы. 

## Искәрмәләр

## Әдәбият
;Мәкаләләр
* *[[Ләбиб Лерон|Л. Лерон]]*. Нури Арсланов васыяте. «Идел», 2017 ел, № 9. ― Б.8.
* *Гүзәл Камал*. Зөбәрҗәт Арсланова: «Әнинең төше чынга ашты». «Акчарлак», 4.10.2018. ― Б.11.

## Сылтамалар

Төркем:Татар музыкантлары
Төркем:Татарстан музыкантлары
Төркем:Казан консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:Казан мәдәният институты укытучылары
Төркем:Педагоглар
Төркем:Пианистлар
Төркем:Концертмейстерлар
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Нури АрслановТөркем:COVID-19 коронавирус авыруыннан вафат булучылар
AZTEX

**AZTEX** - электрон коммерция өлкәсендә эшләүче Эстония өй тукымасы компаниясе. Компаниягә 2022 елда Фәрид Исмаыйлов нигез салган. AZTEX өй тукымасы продуктларын, нигездә, онлайн каналлар аша сата һәм берничә Европа базарында эшли.

Тарих

Өй тукымасы өлкәсендә эшләүче электрон коммерция компаниясе AZTEX фәкать онлайн сату каналлары аша эшчәнлек алып бара. Компания 2022 елда нигезләнгән, ә 2024 елда aztex.ee домены астында электрон коммерция эшчәнлеген башлаган.

Эшчәнлек эшчәнлеге

AZTEX үз бизнесын онлайн сату платформалары аша алып бара. Компания күп кенә Европа илләрендәге клиентларга өй тукымасы продуктларын тәкъдим итә. Аның эшчәнлеге чик аша электрон коммерциягә нигезләнгән.

## References

## External links

* www.aztex.ee
Шамил (фамилия)

**Шамил** ― фамилия.
* Заһид Шамил (1868―1920), нашир, журналист, библиограф. Имам Шамил оныгы.
* Касыйм Шамил (1892-1981) — татар театрына нигез салучылардан. ТАССР халык артисты (*[[1940]]*).
* Шами́л, имам (1797—1871) — Кавказ таулыларының сугыш хәрәкәтләре (*[[1817]]-[[1864]]*) вакытында хәрби җитәкче.
----
* Нәфисәт Шамил
## Моны да карагыз
* Шамил (мәгънәләр)
* Шамил (исем)
Төркем:Фамилияләр
Карл Генрих Греффе

*Карл Генрих Греффе*' (немец телендә: Karl Heinrich Gräffe; 1799 елның 7 ноябре, Брауншвейг — 1873 елның 2 декабре, Цюрих) — Швейцария математигы, Цюрих университетының профессоры. Аның эшләрен алгебрага, бигрәк тә алгебраик тигезләмәләргә карый дип әйтәләр. Тарих (1825 ел) язган.

## Тәрҗемәи хәле

1799 елның 7 ноябрендә Брауншвейгта туган булган. Бременнан зәркән остасы улы булган һәм зәркән осталыгына Ганноверда өйрәнгән булган. Аның әтисе АКШ-ка эмиграцияләгәнгә күрә аңа гаиләсен ашатыр өчен башта әтисенең эшен дәвам итәргә туры килгән. Бары тик 1821 елда ул сәләтенә туры китерерлек итеп Брауншвейг Collegium Carolinum-га кергән (нем.), хәзер — Брауншвейг техника университеты), ә 1824 елдан бирле Гёттинген университетында Карл Фридрих Гаусстан, Иоганн Тобиас Майердан һәм Бернгард Фридрих Тибодан математика өйрәнгән. 1825 елда доктор дәрәҗәсенә ия булгач («Вариацион исәпләүнең дифференциаль һәм интеграль исәпләү барлыкка килүдән хәзерге көнгә кадәр тарихы») ул әле генә нигезләнгән Цюрихта Техник институтта укыткан, анда ул берничә дәреслек язган.
1833-1868 елларда Цюрихта Югары индустриаль мәктәптә профессор булган. Бер үк вакытта 1833 елдан бирле Цюрих университетында укыткан, 1860 елдан - доцент, аннан соң математика профессоры.
Уку-укыту әдәбиятында аның исеме белән тамырлар исәпләвенең якынча ысулы аталган. Бу ысулны Н. И. Лобачевский эшләгән (1832) һәм нәшер иткән (1834). Греффе үз ысулын 1837 елда нәшер иткән (Die Auflösung der höheren numerischen Gleichungen). Берникадәр иртәрәк (1826 ел) аналогик ысулны, әмма әзрәк камил булган формада Бельгия математигы Ж. Данделен тәкъдим иткән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
*  — С. 148.
* Греффе Карл Генрих/ — : Большая российская энциклопедия, 2007. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 7). 
* 
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Математиклар