Эгидий Саделер

**Эгидий Саделер Икенче**, шулай ук **Жиль Саделер** (нидерланд телендә: Egidius (Gilles) Sadeler; чех телендә: Aegidius (Egidius) Sadeler; Jiljí Sadeler, як. 1570, Антверпен — 1629, Прага) — фламанд живописецы, рәсем ясаучысы һәм гравёр, бакырда кискеч гравюра остасы. «Рудольфинлы» —Прагада Рудольф II сарае янында эшләгән. Төньяк яки «рудольфин» маньеризмы остасы.

## Саделер фламанд рәссамнары гаиләсе

Саделер XVI гасыр ахыры — XVII гасыр башы Төньяк Европа сәнгатендә доминирлаган фламанд рәссам-гравёрлары һәм нәширләре династияләре арасында иң эре һәм, мөгаен, иң уңышлысы булган. Осталарның башка гаиләләре - Вирикс һәм Ван де Пасс белән очракта кебек үк – гаилә әгъзалары эше стиле шулкадәр охшаш ки, аларның әсәрләрен имзалар, даталар һәм урнашу шәһадәтләре булмаганга күрә аерырга авыр. Саделерлар күбесенчә репродукцион гравюра белән шөгыльләнгәннәр, ягъни башка рәссамнарның рәсемнәре һәм картиналары буенча аларның әсәрләренең тарату һәм популяризациясендә мөһим роль башкарып гравирлаганнар. Испан Нидерландларында, Германиядә, Италиядә, Богемиядә һәм Австриядә Саделер фамилиясе буенча уннан да ким түгел оста эшләгән булган .
Саделерлар көнчыгыш Фландриядә Алсттан гравёр-осталар һәм сугыш кораллары чеканщикларыннан килеп чыкканнар. Ян де Саеллер яки Саделерның (Jan de Saeyelleer, Sadeleer) өч улы булган, аларны гадәттә «Саделер» дип атаганнар: Ян яки Йохан, I (1550, Брюссель — 1600, Брюссель һәм, мөгаен, Венеция), Эгидий Беренче (як. 1555, Брюссель — як. 1609, Майнада-Франкфурт) һәм Рафаэль Эгидий Беренче (як. 1560, Антверпен — 1628 яки 1632). Башкасы Саделер, Маркус яки Марко Харлемда 1586-1587 елларда эшләгән бастыручы һәм, мөгаен, нәшир булган һәм, мөгаен, шулай ук шул гаиләнең әгъзасы булып тора .
Ян Саделер Беренче (I) яки Олысы Юстусның (як. 1572, Антверпен — як. 1620) һәм Маркус Кристофның (Мюнхен, 1614—1650 елларда эшләгән) әтисе булган. Эгидий I Эгидий II-нең (як. 1570, Антверпен – 1629, Прага) әтисе булган. Рафаэль I  Рафаэль II-нең (1584—1627 яки 1632, икесе дә Антверпенда), Ян II-нең (як. 1588 – 1665 яки соңрак) һәм Филипсның (як. 1600, 1650-нче елга кадәр эшләгән) әтисе булган. Эгидий II Венада 1670 елдан 1675 елга кадәр эшләгән Тобиасның әтисе булган.
Ян (Иоаннес) Саделер Беренче Антверпенда 1572 елдан бирле мәгълүм булган. Шул ук елда ул Изге Лука Гильдиясе остасы булган. 1569 яки 1570 елга ул нәшир Христофор (Кристофер) Плантенга эшләгән. Шунда ук аңа аның энесе Рафаэль Саделер Беренче кушылган алар Кёльнга 1579 ел тирәсендә күчеп, әмма Антверпенга зиярәт кылуларын дәвам итеп тыгыз хезмәттәшлек итүне дәвам иткәннәр. Һолланд восстаниесе тетрәнүләре барлык Антверпен рәссамнарын Төньяк Европа буенча таратканнар, ә Антверпенны 1585 елда испаннар тарафыннан камаудан соң Ян һәм Рафаэль Германиягә киткәннәр, Майнцта, Майнадагы-Франкфуртта, Мюнхенда эшләгәннәр һәм соңыннан Италиягә киткәннәр. Башта алар энеләре Эгидий II белән Веронага, аннан соң 1596-1597 елларда Венециягә барганнар, анда аларның үз остаханәләре булган. 1604 елда Рафаэль Саделер Мюнхенга кайткан һәм соңгы язмасы 1622 ел белән даталанган тормышының ахырына кадәр шунда калган. Янның улы Маркус Италиядә нәшир һәм рәссам буларак калган, гәрчә аның эшләре һәм фараз ителгән туган Маркус олысы арасында буталчык килеп чыгарга мөмкин .

## Эгидий Саделер Икенченең иҗаты
Эгидий Саделер Икенче (кайвакыт Эгидиус яки Жиль дип аталган; як. 1570—1629) төньяк маньеризмның әйдәп баручы һәм иң күренекле гравёры булган. Балачагында Кёльнга (як. 1579), аннан соң Мюнхенга (як. 1588) күчеп ул Антверпенда өйрәнгән. 1589 елда Изге Лука Гильдиясенә кабул ителгән булган, аннан соң Италиягә киткән, Римда эшләгән (1593), Мюнхенга абыйлары Ян һәм Рафаэль белән 1594 елда кайткан. Алар белән Веронага һәм, мөгаен, Венециягә (1595—1597) сәяхәт иткән. Неапольгә (мөгаен, ялгыз) сәяхәттән соң 1597 елда ул Прагага күчкән, анда күбесенчә император Рудольф II Габсбург сарае янында эшләп гомеренең калганын үткәргән.

Берникадәр вакыт Эгидий Саделер әсәрләрен гравюраларга күчергән Бартоломеус Спрангер йортында торган. Ул гравюраларны 1607 ел гравюрасында күрсәтелгән Прага Градының Владислав залында киштәдән саткан. Италиядән сәфәреннән ул Итальян Яңарышы осталары: Рафаэль, Тициан, Тинторетто һәм шулай ук Төньяк Яңарыш осталары, хосусан Альбрехт Дюрер, Пауль Бриль һәм Денис Калверт әсәрләре буенча гравюралар китергән. Соңрак үз композицияләре — Рудольф II тирәлегеннән мәшһүр шәхес портретлары һәм пейзажлары өстендә эшләгән. Иң уңышлы булып аның рәссам Бартоломеус Спрангер һәм аның хатыны Кристина портреты (1600), Владислав залы күренеше һәм Прага шәһәре сурәтләре санала. 1607 елда Праганың (Петрейн тавыннан) зур панорамасы өстендә эшне тәмамлаган.
Прагада ул император Рудольф II-нең сарай яны тарихчысы фламанд гуманисты Якоб Типотий (1540-1601) белән “Илаһи һәм кеше символлары” (Symbola Divina et Humana) эмблемалар китабы өстендә хезмәттәшлек иткән. Саделер бу басмага гравюралар (1601—1603) башкарган. 
1605 елда Эгидий Саделер Чехиянең картасын аның 48°16’ һәм 50°58’ т. о., һәм 29°54’-тән 34°28’ кч. о. кадәр территорияләрен гравирлаган. Чехиянең үзеннән кала карта шулай ук күрше Венгрия һәм Словакиянең чик районнарын колачлаган. 1620 елда ул Чехиянең яңа картасын (Bohemia in suas partes geografice distineta) эшләгән, анда төрле шәһәрләр  (Bohemia in suas partes geografice distineta), елгалар (мәсәлән, Эльба чыганаклары, Рудалы таулар һәм күп башка нәрсә билгеләнгән булган. Карта кырлары төрле персонажлар сурәтләре: патша шәхесләре, халыклар, катламнар һәм һөнәрләр вәкилләре сурәтләре белән бизәлгән булган.
Саделер гравюраларын күп Прага рәссамнары кулланган: интерьер декораторлары, металл буенча чеканщиклар һәм агач буенча кисүчеләр, эмальерлар, шул исәптән аның туганы, шулай ук мәшһүр “рудольфинлы”, пыяла буенча гравёр Каспар Леман кулланган
.

Эгидий Саделер өйрәнчекләре арасыннан иң мәшһүрләре - Венцель Холлар һәм Иоахим фон Зандрарт.

## Эгидий Саделер Икенче гравюралары

SadelerCandid.jpg|*Серле кич. Офорт*
Vladislavský sál.jpg|*Прага градының Владислав залы. Офорт. 1607*
Rudolf2c.jpg|*Император Рудольф II-нең портреты. 1603. Э. Саделер Икенченең Х. фон Аахен оригиналы буенча офорты*
Praha Hrad 1607.jpg|*Прага күренеше. 1607. Офорт*
Titus Vespasian Aegidius Sadeler.jpg|*Тит Веспасиан, Рим императоры. Э. Саделер Икенченең Тициан картинасы буенча офорты*
Christus erscheint Magdalena als Gärtner.jpg|*Бакчачы буларак Христос Мария Магдалина алдында (Noli me tangere). Б. Спрангер рәсеме буенча Э. Саделер Икенче. Як. 1600. Бакырда кискеч белән гравюра*
MihaiViteazul.jpg|*Валахия һәм Трансильвания господаре Михай Кыю портреты. Як. 1600. Офорт*

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Dějiny českého výtvarného umění II/1 (Geschichte der bildenden Kunst II/1). — Prag: Akademia, 1989.
* Neumann J. Rudolfínská Praha. Praha, 1984.
* Тананаева Л. И. Рудольфинцы: Пражский художественный центр на рубеже XVI—XVII веков. — М.: Наука, 1995. — 240 с.
Төркем:Рәссамнар