Şotlandiä patşalığı

**Şotlandiä patşalığı** (, , ) — Tönyaq Awrupada 843 yıldan 1707 yılğa qädär bulğan bäysez däwlät. Anıñ çikläre tarix däwamında üzgärgän, läkin axır çiktä ul Böyekbritaniä utrawınıñ tönyaq öleşen biläp alğan häm  belän urtaq çikkä iä bulğan. 1482 yılda Angliä  yawlap alğaç, Şotlandiä patşalığı territoriäse xäzergegä turı kilä başlağan — könçığıştan anı Tönyaq diñgez, tönyaqtan häm könbatıştan Atlantik okean, ä könyaq-könbatıştan  häm  yuğan. 1603 yılda Şotlandiä patşası  Angliä patşası bulğan, däwlätlärne  berläştergän. Alar berdäm däwlät bulmağannar, urtaq monarxlı bäysez patşalıqlar bulıp qalğannar. 1707 yılda, Angliä häm Şotlandiä parlamentları  qabul itkännän soñ, ike patşalıq ber  oyıştırğan. 1701 yılda Şotlandiä xalqı sanı 1,1 million keşe täşkil itkän.

## Tarixı

Şotlandiä patşalığı tarixı 843 yılda  piktlar häm skottlar patşalıqların berläştergäç başlanğan.  dip atalğan yaña däwlät  häm  yılğalarınnan tönyaqta urnaşqan. Yaqındağı territoriälär Şotlandiädän bäysez bulıp qalğan, mäsälän, , ä xäzerge  häm , şul isäptän Edinburg, başta , annarı , häm, nihayät, Angliä patşalığına qarağan.  buyınça,  Lotiannı , Kennet aña tuğrılıq antı birü şartı belän birgän. Bu II Kennetnıñ bilämälären könyaqqa  yılğasına qädär kiñäytkän.

### Norvegiä belän nizağı
1263 yılda Şotlandiä häm Norvegiä ğäskärläre  oçraşqannar. Suğışnıñ näticäse anıqsız bulıp qalğan, ämmä Şotlandiä anıñ näticäläre buyınça Hebrid utrawların quşqan, alar nizağnıñ säbäbe bulğan. 1266 yılda Norvegiä patşası  utrawlar östennän Şotlandiä xakimiäten tanığan  imzalağan. Şuña da qaramastan,  faktik räweştä bäysez bulıp qalğan.

### İske berlek
1295 yılda  häm  Fransiä-Şotlandiä mönäsäbätlärendä zur rol’ uynağan  nigez salğan kileşüne imzalağan. Başta ul  yawlap alu ambitsiälärennän saqlanu öçen bilgelängän bulğan, ämmä soñraq Angliä Şotlandiä öçen dä, Fransiä öçen dä qurqınıç tudırğan, şuña kürä berlek tarqalmağan. Berlek Angliä belän Şotlandiäne yaqınaytqan  arqasında beterelgän.

### Bäysezlek öçen suğışları
 waqıtında Sterliñ nığıtması zur strategik ähämiätkä iä bulğan. Anıñ territoriäsendä  häm  kebek möhim waqiğalar bulğan. 1320 yılda Şotlandiä dvoränlığınıñ  qarşı protestı () anı  häm anıñ tarafdarların çirkäwdän ayırunı ğämäldän çığarırğa häm Şotlandiä patşasın Angliä patşasına buysındıru turındağı teläsä nindi aktlarnı ğämäldän çığarırğa kündergän, şuña kürä Şotlandiä suverenlığı yañadan Awrupanıñ töp dinastiäläre tarafınnan tanılırğa tieş bulğan.

### Tönyaq utrawlar
1486 yılda Şotlandiä territoriäse soñğı tapqır citdi räweştä artqan.   öylängän häm  häm  utrawların alğan. Alarnıñ ulı  Utrawlar patşalığın tulısınça buysındırğan, alarnıñ xakime  xakimiättän baş tartırğa häm Hebrid utrawların birergä mäcbür itkän.

### IV Ceyms
IV Ceyms idäräse mädäni çäçäk atu çorı dip sanala. Şotlandiä  çorına kergän. Uqu häm mäğrifätçelek şartları şaqtıy yaxşırğan, 1413 yılda , 1450 yılda Glazgo universitetına häm 1494 yılda  nigez salınğan, 1496 yılda mäğrifät turında qanun qabul itelgän.

### XVI ğasır
XVI ğasır protestant reformaları ğasırı bulğan. Ğasırnıñ berençe yartısında Lüter häm  täğlimatları Şotlandiädä zur yoğıntı yasamağan häm  tarafınnan xökem itelgän. Şul uq waqıtta protestant wäğäzçelären cäzalaw xuplaw almağan. İñ bilgeleläre 1527 häm 1546 yıllarda utta yandırılğan lüteran  häm kalvinist  oçraqları bulğan. Cäzalap üterülär Hamilton häm Wişartnı şähitlär itkän häm alarnıñ ideyaların taratunı tizlätkän genä.

Şotlandiä çirkäwen reformalaw mäs’äläse buyınça parlament tawış birü ütkärgän, häm küpçelek kalvinlıqnı saylağan, läkin, şulay da, Rim katoliklığı tulısınça beterelmägän häm Şotlandiäneñ tawlı öleşendä köçle bulıp qalğan.

1560 yılnıñ 6 iyülendä Angliä häm Şotlandiäneñ qarşılığın tämamlağan  imzalanğan. Şul uq yılda  yoğıntısı astında Şotlandiä parlamentı katoliklıqnı tıyunı häm protestantlıqnı Şotlandiäneñ däwlät dine bularaq qabul itüne iğlan itkän.

### Şäxsi uniä
1603 yılda Şotlandiä patşası  Angliä patşası bulğan. Şulay itep, Şotlandiä, İrlandiä häm Angliä  berläşkännär.

XVII ğasır — tärtipsezleklär häm dini qarşılıq çorı. I Çarlznıñ absolütist säyäsäte  buldıru, ,  häm  säbäbe bulğan.

1651—1660 yıllarda Şotlandiäne  citäkçelegendäge  ğäskärläre okkupatsiälägän.

### Monarxiäne torğızu. Danlı inqilab. Yakobitlar
Kromwell ülgäç, monarxiä torğızılğan, häm täxetkä , ä anıñ ülemennän soñ , anıñ enese utırğan. İke patşa da katolik dinen qabul itkän, şuña kürä Şotlandiädä populär tügel.

1689 yılda  häm   näticäsendä xakimiätkä kilgännär. İnqilab berençe çiratta Angliä inqilabı buluğa qaramastan, ul şulay uq Şotlandiä tarixına zur yoğıntı yasağan. Şotlandiä parlamentı Wilyam häm Merinı tanağan, ildä VII Ceyms tarafdarları (alar  isemen alğan) küp buluğa qaramastan. Alar berniçä kütäreleş kütärgännär, xättä Killikranki bäreleşendä ciñgännär, läkin tizdän kütäreleş başlığı Con Grem häläq bulğan, ä anıñ armiäse Dankeld bäreleşendä ciñelügä duçar bulğan. Wilyam  1690 yılda Boyn bäreleşendä tulısınça ciñgän, ä Glenko suyışınnan soñ Taw klannarı qalğan yulbaşçıları, nihayät, telämäsälär dä, Wilyamğa tuğrılıq antı birgännär.

### XVII ğasır axırı — XVIII ğasır başı
Bu waqıt Şotlandiä öçen iqtisadi yaqtan awır bulğan. Uñış bulmaw açlıqqa häm depopulatsiägä kitergän. Angliä protektsionizmı Şotlandiä säwdägärlären yaña koloniälärgä kertmägän, ä Angliä tışqı säyäsäte Fransiä belän säwdäne bozğan. Näticädä, küp kenä şotlandlar Olsterğa küçengännär. Şotlandiä parlamentı iqtisadnıñ awır xäle belän bäyle berniçä aşığıç çaralar kürgän, şul isäptän Şotlandiä bankın buldıru. Yaña qanun qabul itelgän, ul xalıq mäğrifäteneñ yaña sistemasın kertkän, Şotlandiäneñ diñgez aryağı säwdä kompaniäse Afrika häm Hindstan belän säwdä itärgä tırışqan, läkin XVIII ğasır başına il haman da krizis xälendä bulğan. İqtisad 1690 yıllarnıñ uñış bulmawı belän genä tügel, ä  osta bulmağan citäkçelege, kiterelgän tawarlarğa ixtıyac bulmaw, awırular epidemiäläre häm watandaşlar suğışları, şulay uq Ost-Hind kompaniäse, Amsterdamdağı xalıqara finans bazarları häm patşa Wilyam tarafınnan sabotaj belän köçsezlängän. Däwlät bücetınıñ 25% diärlek Daryennı kolonizatsiäläwgä totılğan dip sanala.

## Angliä belän berläşüwe
Şotlandiä monarxı VI Ceyms Angliä täxetenä 1603 yılda I Elizabet ülgäç utırğan. Ğomumi monarxqa qaramastan, Angliä häm Şotlandiä ayırım parlamentların häm administratsiäsen saqlap, berdäm däwlät bulmağannar.

VI Ceyms ike ilne berläşterergä (ul monı tormışqa aşıra almağan), şulay uq Şotlandiä tawlarında saqlanğan kelt traditsiälären yuq itärgä niätlägän. Taw klannarı patşağa buysına başlağan, Orkney utrawlarınıñ avtonomiäse beterelgän. İke ilneñ dä parlamentları 1606, 1667 häm 1689 yıllarda Angliä häm Şotlandiäne berläşterü öçen öç tapqır omtılış yasağan.

1702—1707 yıllarda Britaniä säyäsäteneñ töp maqsatı Hannover liniäse buyınça täxet warislılığın tä’min itü bulğan. 1702 yılda patşa Wilyam ülgäç, täxetkä  utırğan. 1703 yılda Angliä häm Şotlandiäneñ dinastiä berlege qurqınıçta bulğan — täxet warislığı tärtibe üzgärgän şartlarda, şotlandlar Angliäneñ yaña monarxın tanırğa cıyınmağan. Şotlandiä parlamentı  cawap itep 1704 yılğı İminlek turında akt çığarğan, anıñ buyınça, Anna ülgäç, parlament Şotlandiä öçen başqa monarx saylarğa xoquqlı bulğan. Küplär bu aktnı xuplağan, çönki berwaqıt Angliä häm Şotlandiä öçen urtaq bulğan monarx  inde şotlandlar qatnaşmıyça inglizlär tarafınnan cäzalap üterelgän bulğan. Zur Awrupa suğışları —  häm Tönyaq suğış waqıtında möstäqil tışqı säyäsät alıp baru Angliä öçen Şotlandiä täxetendä yakobitlarnı torğızu mömkinlegen, şulay uq Şotlandiäneñ Fransiä yäki  kebek başqa Awrupa illäre belän xärbi yäki säwdä berlege mömkinlegen añlatqan, bu Angliäneñ çit illärdäge mänfäğätlärenä zıyan kiterergä mömkin. İkençe yaqtan, Daryen proyektı Şotlandiä iqtisadın krizisqa töşergän, häm aña yärdäm kiräk bulğan. Şulay itep, ike däwlät tä berlekkä omtılğan, ämmä törle säbäplär arqasında.

1706 yılnıñ 22 iyülendä  imzalanğannan soñ, häm parlamentlar  qabul itkännän soñ, 1707 yılnıñ 1 mayında Angliä häm Şotlandiä patşalıqları berdäm  oyıştırğannar. Berlek kileşüwe buyınça, Şotlandiädä maxsus yuridik sistema häm näseldän kilgän däwlät häm xökem wazifaları saqlanıp qalğan, Lordlar palatasında Şotlandiäne 16 per, ä Cämäğätlär palatasında 45 deputat täqdim itärgä tieş, Şotlandiädä presviterian çirkäweneñ östenlek itüçe urını berketelgän, şulay uq tamğaxanä häm valüta berlege tözelgän.

## İskärmälär


## Ädäbiät

* 
* Sharples, N., and Smith, R., "Norse settlement in the Western Isles" in A. Woolf, ed., *Scandinavian Scotland – Twenty Years After* (St Andrews: St Andrews University Press), .

Төркем:843 елда нигезләнгән дәүләтләр һәм территорияләр
Төркем:1707 елда юкка чыккан дәүләтләр һәм территорияләр
Төркем:Шотландия тарихы
Төркем:Элеккеге патшалыклар
Төркем:Тарихи дәүләтләр