Мөселман галимнәренең уйлап табулары

Мөселман дөньясында, аеруча Исламның Алтын дәверендә, һәм шулай ук Госманлы империясе һәм Бөек Могол империясе кебек дары империяләрендә ясалган фәнни уйлап табулар, ачышлар һәм фәнни казанышлар исемлеге.

Исламның Алтын дәвере мәдәни, икътисади һәм фәнни чәчәк ату чоры булган, аны гадәттә 780 елдан 1258 елга кадәр (монгол һөҗүменә кадәр) дип исәплиләр, кайбер галимнәр алтын чорның ахырын XV яки XVI гасырда дип саныйлар . Исламның Алтын дәвере Габбасилар императоры Харун Рәшит (786—809) идарә иткән чорда Багдадта Акыл Йорты фәнни академиясе оештырылу белән башланган, анда төрле мәдәни килеп чыгышка ия булган, дөньяның төрле почмакларыннан килгән галимнәргә дөньяның барлык классик белемнәрен җыю һәм гарәп теленә тәрҗемә итү бурычы йөкләнгән, бу исә фәннең төрле өлкәләренең үсешен башлаган. Ислам дөньясындагы фән һәм технология хәзерге һәм элеккеге цивилизацияләрнең, шул исәптән Фарсы, Һиндстан һәм Юнан-Рум антик чорының белемнәрен һәм технологияләрен үзләштергән һәм саклаган, шул ук вакытта күпсанлы яхшыртулар, инновацияләр һәм уйлап табулар керткән.

## Уйлап табулар исемлеге

### Иртә хәлифәтләр

; VII гасыр

* **[[Газәл (жанр)|Газәл]]**: VII гасыр ахырында Гарәп ярымутравында барлыкка килгән ислам шигърияте төре.

; VIII гасыр

* Арабеска: Арабесканың үзенчәлекле өслүбе XI гасырга төзелеп беткән, ә VIII яки IX гасырда ул Мшатта фасады кебек хезмәтләрдә күренә башлый.
* Почмаклы шкалалы Астролябия: безнең эрага кадәр 200 һәм 150 еллар арасында уйлап табылган астролябия урта гасыр ислам дөньясында алга таба үсеш алган, аңа мөселман астрономнары горизонтта азимутлар күрсәтүче түгәрәкләр кушып, конструкциягә почмаклы масштабларны керткәннәр.
* **Химик матдәләр классификацияләү**: Җәбир ибн Хәйян (язмалары 850—950 еллар тирәсендә башкарылган) һәм Мөхәммәд ибн Зәкәрия ар-Разинеке (865—925 еллар) дип саналган материалларда, химик матдәләрнең иң иртә билгеле классификацияләре тупланган.
* **Димәшк корычы**: Димәшк кылычлары беренче тапкыр Якын Көнчыгышта Һиндстаннан килүче вутц-корычтан ясала.
* Хәзерге әл-үд (уд, музыкаль уен коралы): Исламга кадәр кыллы уен кораллары булса да, уд ислам музыкасында үсеш алган һәм Европадагы лютня өчен ата-баба булган.
* Металлларның күкерт-терекөмеш үзара катнашуы теориясе: беренче тапкыр «*Сирр аль-халик» хезмәтендә (750—850 еллар тирәсе) чагыла. Бу теория псевдо-Аполлоний Тианский һәм Джабирун ибн Хайянныкы (язмалары 850—950 еллар тирәсендә) дип исәпләнгән хезмәтләрдә расланган. Күкерт һәм терекөмеш хезмәттәшлеге теориясе XVIII гасырга кадәр металллар составының барлык теорияләренең нигезендә кала.*
* Кургашын глазурь: иң борынгы кургашын каплам, күрәсең, VIII гасырда Габбаси Ирагында / Месопотамиядә ясалган. Бүгенге көнгә табылган иң борынгы фрагментлар Багдадтан төньякта 80 километр ераклыктагы Самәрраэ сараенда табылган.
* **Панемон җил тегермәне**: җил тегермәненең билгеле конструкцияләрнең иң иртәсе фарсы килеп чыгышына ия һәм якынча VII—IX гасырда уйлап табылган.

### IX гасыр

* **Алгебра:** Әл-Харәзми алгебраның атасы булып санала. «Алгебра» сүзе аның «Ilm al-jabr wa’l-muḳābala» китабы исеменнән гарәпчә الجبر (al-jabr) сүзеннән килә. Ул алгебраны мөстәкыйль дисциплина итеп карый башлый.
* **Алгебрада гадиләштерү һәм тигезләү, кыскарту һәм моңа охшаш терминнар:** Әл-Харәзми алгебрага гадиләштерү һәм тигезләүне керткән. Бу әгъзаларны тигезләмәнең икенче ягына күчерүгә, ягъни тигезләмәнең каршы ягындагы охшаш әгъзаларны киметүгә карый, бу башта al-jabr (алгебра) термины белән күздә тотылган.
* **Автоматлы җайланмалар:** Бану Мусаларның юнан модельләренә таянуына карамастан, гарәп җайланмалары аларны узып китә. Автомат җайланмалар белән мавыгулары аларны греклар арасында гына түгел, ислам тарафдарлары арасында да аерып тора.
* **Табигый берләшмәнең химик синтезы:** Органик матдәләрдән (мәсәлән, үсемлекләрдән, кан һәм чәчләрдән) органик булмаган берләшмә (аммоний тозы яки аммоний хлориды) алу буенча иң борынгы билгеле инструкцияләр Җәбир ибн Хайянга (якынча 850—950 ел) караган хезмәтләрдә очрыйлар.
* Шахмат кулланмасы: Иң борынгы билгеле шахмат кулланмасы гарәп телендә 840—850 елларда Kitab ash-shatranj (Шахматлар турында китап) хезмәтендә язылган. Аның авторы, танылган гарәп шахматчысы Әл-Адли ар-Руми (800—870). Исламның Алтын гасыры вакытында шахмат буенча күп кенә хезмәтләр язылган, алар беренче тапкыр башлангыч хәрәкәтләр анализлауны, шахмат бурычларын, рыцарь туры һәм хәзерге шахмат китаплары өчен уртак булган башка темаларны теркәгән.
* **Автоматик кривошип**: Автоматлы булмаган кривошип абыйлы-энеле Бану Мусалар тарафыннан "Акыллы җайланмалар китабы"ндә сурәтләнгән берничә гидравлик җайланмада очрый. Автомат рәвештә идарә ителә торган кривошиплар берничә җайланмада барлыкка килә, аларның икесендә кривошип функциясенә якынрак эшчәнлек бар. Ул Әл-Җәзариның уйлап табуын берничә гасыр алдан һәм аның Европада беренче тапкыр барлыкка килүен биш гасырдан артык вакытка кадәр алдан билгели. Шулай да Бану Мусалар тасвирлаган автомат кривошип тулы әйләнешкә юл бирмәгән, ләкин аны кривошипка әйләндерер өчен кечкенә генә үзгәрешләр таләп ителгән.
* **Коник клапан:** Бану Мусаларның эшләнгән механизмы, киләчәк эшләнмәләр өчен аеруча мөһим, коник клапан булган, ул төрле җайланмаларда кулланылган.
* **Криптуализ һәм ешлык анализлары:** Криптоанализның беренче билгеле аңлатмасын Әл-Кинди (Европада «Алькиндус» дип тә атала) *Криптографик хәбәрләрне шифрлау турында* кулъязмасында бирә. Бу трактатта ешлыкларны анализлау ысулын беренче тапкыр тасвирлау да бар.
* **Ике төрле клапан:** Бану Мусалар уйлап тапкан, һәм аларның "Күрәятле җайланмалар китабы"нда заманча күренешкә ия.
* **Люстрлы керамика:** 9 гасырда Месопотамиядә керамикада люстрланган глазурь кулланыла; бу техника тиздән Фарсы һәм Сүриядә тарала.
* **Каты сабыннар:** Каты хуш исле юыну сабыннары Якын Көнчыгышта Исламның Алтын гасыры вакытында җитештерелә, чөнки сабыннар җитештерү инде билгеле тармакка әйләнә. Сабын рецептларын Мөхәммәт ибн Закири әл-Рази (865—925 еллар тирәсе) тасвирлый. Якын Көнчыгышта сабын селте белән майлар арасындагы үзара бәйләнеш аша җитештерелә. Сүриядә сабынны зәйтүн мае белән бергә селте һәм эзбиз белән ясаганнар. Сабын Сүриядән мөселман дөньясының башка өлешләренә һәм Европага экспортланган.
* **Психиатрия хастаханәсе:** 872 елда Әхмәт ибн Тулун Каһирәдә психиатриягә кагылышлы дәваханә төзи, ул психиатриядә тайпылышлары булган кешеләргә музыкаль терапия белән карый.
* **Керросинны дистилляцияләү:** Кытайлылар нефтьне чыгару һәм чистартуда керосинны кулланган булсалар да, чиста нефтьне керосинга әйләндерү, шулай ук башка углеводород берләшмәләренә дистилляциялау процессы беренче тапкыр 9 гасырда фарсы галиме Рази (яки Әр-Разес) тарафыннан тасвирлана. Табиб һәм химик Рази үзенең «Серләр китабы» нда керосинны җитештерүнең ике ысулын тасвирлый. Ул керосинны беладжад («ак нефть») дип атый һәм алхимик эретү дип аталган аппаратны куллана.
* **Керосин лампасы:** Чиста минераль нефть кулланган гади лампаның беренче тасвирламасы 9 гасырда Багдадта фарсы химигы Әл-Рази (Разес) тарафыннан бирелгән, ул аны «нафта» дип атаган.
* **Манара:** Беренче билгеле манаралар 9 гасыр башында Габбасилар идарәсе вакытында барлыкка килә.
* **Музыка уен кораллары һәм механик музыка кораллары:** Автоматик музыка коралларының тарихы, Фарсы уйлап табучылары абыйлы-энеле Бану Мусалар автомат флейталы гидроприводлы орган уйлап тапканнан соң, 9 гасырдан башлана. Бу иң иртә механик музыкаль инструментлар һәм беренче программаланган музыкаль секвенсорлар булалар.
* **Кәмәл:** Кәмәлне 9 гасыр ахырында гарәп диңгезчеләре уйлап тапкан. Аны уйлап табу географик киңлекне үлчәүне тормышка ашырырга мөмкинлек бирә, шулай итеп навигациядә санлы алымнарны куллануга беренче адым була.
* **Программалаучан машина һәм автомат флейта**: Бану Муса кардәшләре программалаучан автомат флейтаны уйлап тапканнар, аны үзләренең "Күрсәткеч җайланмалар китабы"нда тасвирлаганнар. Бу беренче программалау машинасы була.
* **Ширбәт һәм хәмер булмаган эчемлекләр:** Урта гасырларда Якын Көнчыгышта төрле җиләк-җимеш эчемлекләре, мәсәлән ширбәтләр әзерләнгән, алар еш кына шикәр, сироп һәм бал кебек ингредиентлар белән тәмләндерелгән. Башка уртак ингредиентлар — лимон, алма, анар, тамаринд, зизифус, сумах, мускус, бөтнек һәм боз булган. Якын Көнчыгыш эчемлекләре соңрак урта гасыр Европасында популярлык казана, «сироп» сүзе дә гарәп теленнән килеп чыккан.
* **Синусоидлы квадрант:** Урта гасырлар гарәп астрономнары тарафыннан кулланылган квадрант төрен Мөхәммәт ибн Муса әл-Харәзми 9 гасырда Багдадта тасвирлый.
* **Скимитар:** Авыр кылыч яки «скимитар» Якын Көнчыгышта аз дигәндә Госманлы чорынан башлап киң таралган, Хөрәсәндә Габбаси чорына караган иртә мисаллары бар.
* **Шикәр тегермәне:** Шикәр тегермәне беренче тапкыр урта гасыр ислам дөньясында барлыкка килә. Алар башта 9 нчы һәм 10 нчы гасырларда су тегермәннәре, ә аннары җил тегермәннәре белән хәрәкәткә китерелә торган булганнар. Хәзерге Әфганстан, Пакыстан һәм Иран территорияләрендә барлыкка килгәннәр.
* **Системалы алгебраик чишү һәм квадратны тәмамлау:** Әл-Харәзминең алгебра буенча популярлаштыручы трактаты (Кушу һәм тигезләү юлы белән исәпләүләр буенча җыелма китап, якынча 813—833 ел) сызыклы һәм квадрат тигезләмәләрнең беренче системалы чишелешен тәкъдим итә. Алгебрада аның төп казанышларының берсе — квадратны тәмамлау юлы белән квадрат тигезләмәләрне чишү күрсәтмәсе була, моның өчен ул геометрик нигезләмәләр бирә.
* **Сабит саннары:** Сабит ибн Курра хөрмәтенә аталган.
* **Регулятор клапан:** Беренче тапкыр Бану Мусаларның могҗизалы җайланмалар китабында күренә.
* **Үзгәрешле структура белән идарә итү:** Сыеклыклар өчен дәрәҗәләр контроле, үзгәрешле структура белән дискретлы идарә итү формасы, Бану Муса кардәшләре тарафыннан эшләнгән.
* **Җил тегермәне:** Беренче җил тегермәне 9 һәм 10 гасырда хәзерге Пакыстан һәм Иран территорияләрендә төзелгән булган.
* **Җил насосы:** Җил насослары суны суыртуда, ким дигәндә, 9 гасырдан бирле, хәзерге Иран һәм Пакистан территорияләрендә кулланыла.

## Искәрмәләр
Төркем:Фән тарихы