open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мөхәммәт әл-Бәшир

**Мөхәммәт әл-Бәшир** (; *[[1983 ел]]ның июле, [[Сирия]], Идлиб өлкәсе, Җабал-Завия районы, Машун*) ― сирияле дәүләт һәм сәяси эшлеклесе. Сириянең 70нче премьер-министры, 2024 елның 10 декабреннән Сириянең Күчеш хөкүмәтен җитәкли. 2024 елның 13 гыйнварыннан 10 декабренә кадәр Сирияне коткару хөкүмәтенең премьер-министры вазыйфасын биләгән.

## Тәрҗемәи хәле
1983 елның июлендә Сирия Гарәп Республикасының Идлиб өлкәсе Җабал-Завия районында урнашкан Машун авылында туган. 2007 елда Хәлеб   белгечлеге буенча тәмамлаган. 2011 елда Сирия газ компаниясенең газ заводында төгәл приборлар бүлеге җитәкчесе итеп билгеләнгән. Сириядә гражданнар сугышы башланганнан соң, ул сугыштан зыян күргән балалар укый торган «Әл-Әмәл» уку йорты директоры булган. 2021 елда  шәһәрендә урнашкан  шәригать һәм хокук өлкәсендә гыйльми дәрәҗә, шулай ук административ оештыру һәм  өлкәсендә сертификатлар алган.

## Сәяси карьерасы
Премьер-министр вазыйфасына билгеләнгәнче, Әл-Бәшир ике ел ярым дәвамында Вакыф министрлыгында Ислам мәгарифе буенча директор, Үсеш һәм гуманитар мәсьәләләр министрлыгында ассоциацияләр белән элемтә буенча директор урынбасары, аннары директор вазыйфаларын башкарган.

2024 елның гыйнварында Сирияне  Шура советы Әл-Бәширне премьер-министр итеп сайлау өчен тавыш биргән. Аның сайлау алды платформасы  һәм дәүләт идарәсен автоматлаштыруга юнәлтелгән булган. Аның администрациясе күчемсез милек өчен түләүне киметкән, планлаштыру кагыйдәләре йомшартылган һәм Идлиб шәһәрен зоналаштыру планын киңәйтү буенча консультацияләр башлаган.

2024 елның 5 мартында Идлибта  (ХТШ) каршы демонстрацияләр башлану һәм Рамазан ае җитү сәбәпле, Әл-Бәшир авыр җинаятьләр өчен хөкем ителмәгән тоткыннарга амнистия турында Указга кул куйган.

2024 елның ноябрь ахырында ХТШ һәм башка оппозицион төркемнәр Сириянең төньяк-көнбатышында  башлаган, ул Хәлебне басып алуга һәм Коткару хөкүмәте контролендәге территорияләрне зурайтуга китергән. Матбугат конференциясендә Әл-Бәшир һөҗүм Сирия хөкүмәт гаскәрләренең  тыныч халыкка каршы юнәлтелгән һәм «дистәләгән мең» тыныч халыкны качарга мәҗбүр иткән һөҗүмнәренә җавап итеп башлануын белдергән. 2024 елның 4 декабрендә Әл-Бәшир дәүләт учреждениеләренең эшен яңадан торгызуны контрольдә тоту өчен Хәлебка килгән һәм алдагы хөкүмәтнең кире эшкә кайткан хезмәткәрләрен мактаган.

2024 елның 9 декабрендә Бәшәр Әсәд режимы җимерелгәннән һәм ХТШ лидеры Әхмәд әш-Шара һәм отставкага китүче Сирия премьер-министры  белән очрашудан соң, Әл-Бәширга Сүриянең күчеш  оештыру эше йөкләнгән. Икенче көнне аңа рәсми рәвештә Күчеш хөкүмәтен 2025 елның 1 мартына кадәр җитәкләү бурычы куелган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Гамәлдәге дәүләт башлыклары
Төркем:Сүрия сәясәтчеләре
Төркем:Сүрия премьер-министрлары
Төркем:Сөнниләр
Төркем:Хәлеб университетын тәмамлаучылар
Икътисадый төркем

**Икътисадый төркем** — реаль тормышта булган икътисадый, барыннан да элек, сәнәгать мөнәсәбәтләренең теоретик чагылышы, уй формасы..

* Икътисади процессларның һәм күренешләрнең төп аспектларының теоретик чагылышы.
* Икътисади процессларны һәм күренешләрне сурәтләү өчен кулланган махсус икътисад терминнары җыелмасы.

## Икътисади төркем мисаллары

* кыйммәт
* бәя
* хезмәт

## Искәрмәләр

Төркем:Икътисад терминологиясе
Тайыр Тимкки

**Тимофей Семёнов**, Тимофей Семёнович Семёнов (; *15 гыйнвар 1889, [[Россия империясе]], [[Сембер губернасы]], , [[Шәмәк (Буа районы)|Шәмәк]] ― 1917 елның 8 декабре, билгесез*) ― чуаш шагыйре, тәрҗемәчесе.

## Тәрҗемәи хәл
Ярлы чуаш крестьян гаиләсендә туган. Булачак шагыйрьнең әтисе Та́эр Симу́не () гомере буе авыл байларында эшләгән һәм Тимофейга ике яшь булганда үлеп киткән. Җиде елдан соң әнисе дә үлгән. Ятимне Чуаш Биморзасы авылыннан крестьян Тихон Васильев алган.

Боерган авылыннан вак түрәнең язма эшләре белән идарә итүче һәм үги улын укырга һәм язарга өйрәтергә теләгән Тихон Тимофейны 1898 елда башлангыч мәктәпкә җибәрә, ләкин икенче елда үлә. Т. С. Семеновка туганнары һәм дуслары янында яшәргә туры килгән.

Дүртенче сыйныфта укыганда, ул рухани Белозерский гаиләсенә кабул ителгән, ул малайның үз эшен дәвам итүен теләгән. 1902 елда Тимофей ике еллык мәктәпкә укырга кергән, ләкин тиздән чиркәү белемен алырга теләмәве аркасында куылганнар исемлегенә эләккән. 1903 елда Тайер Тимкки Сембер чуаш укытучылар мәктәбенә укырга кергән һәм анда Константин Иванов белән бер партада ике ел укыган.

1905 елда, ул булачак укытучыларны әзерләү өчен беренче сыйныфка күчә, ләкин билгесез сәбәп аркасында, укытучылар советы аны куып чыгарырга булган (бер версия буенча ― ярлылыгы аркасында, икенчесе буенча ― аның революцион ышанулары мәктәпнең калган студентларына тәэсиреннән куркып).

Шуннан шагыйрь Казанга Н. В. Никольский янына күченгән, аның типографиясендә хәреф җыючы булып эшләгән. Шул ук елларда ул РСДРПның Казан комитеты белән элемтәләр урнаштырган. Ул «Хыпар» чуаш газетасының беренче саннарында басыла башлаган. Революция тарафдары  белән ул патша режимына каршы брошюралар һәм мәкаләләр яза һәм бастыра.

## Хәтер
* Чабаксар шәһәрендәге Тайер Тимки урамы;
* Чуаш шагыйре Василий Миттаның «Таер» шигыре

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Некоторые произведения Таэр Тимкки на чувашском языке;
* Библиография изданий Таэр Тимкки, трудов о его творчестве .

Төркем:Чуаш язучылары
Төркем:Тәрҗемәчеләр
Төркем:Татарстан шагыйрьләре
Төркем:Чуашстан шагыйрьләре
Марат Фәйзрахманов

**Марат Фәйзрахманов**, Марат Җәүдәт улы Фәйзрахманов (*Марат Джаудатович Файзрахманов; [[1973 ел]]ның [[18 май|18 мае]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[Татарстан АССР]], [[Биектау районы]], [[Константиновка (Казан)| Константиновка]]*) — Татарстанның дәүләт эшлеклесе, Татарстан Республикасы Финанс министры (2025―). Икътисад фәннәре кандидаты.

## Тәрҗемәи хәле
1973 елның 18 маенда Татарстан АССР Биектау районы Константиновка авылында (2008 елның 1 гыйнварыннан Казан составындагы шәһәр бистәсе, торак массив) туган. Әтисе ― икътисад фәннәре докторы, профессор Җәүдәт Фәйзрахманов (1948 елның 27 июнендә Арча районы Носы авылында туган), 1996―2018 елларда (22 ел) Казан дәүләт аграр университеты ректоры булган.

Казан дәүләт финанс-икътисад институтын (1995), Татарстан Республикасы Президенты каршындагы Дәүләт хезмәте институтын (2005) тәмамлаган. Икътисад фәннәре кандидаты. Инглиз телендә иркен сөйләшә.

## Хезмәт юлы
1992 елдан ― Казан шәһәре телефон станциясендә электромеханик, электромонтер.

1993―1995 елларда ― «Татплодоовощпром» берләшмәсендә икътисадчы.

1997―1998 елларда ― Ак Барс банкның кичектерелгән бурычларны мәҗбүри түләттерү һәм аны гамәлгә ашыру бүлегенең баш белгече.

1998―1999 елларда ― Идел-Кама акционерлар банкы (ВКАБ) идарәсе рәисе урынбасары .

1999 елда ― Кредитлар бирү һәм клиентлар белән эшләү мәсьәләләре департаменты директоры.

1999―2000 елларда ― Ак Барс банкның Яшел Үзәндәге филиалы директоры.

2000―2004 елларда ― Идел-Кама акционерлар банкы (2005 елның 20 июненнән «БТА-Казань» АКБ (ААҖ), 2015 елның 10 мартыннан «Тимер Банк» (ПАО)) идарәсе рәисе.

2004―2007 елларда ― коммерциягә карамаган Татарстан Республикасының Инвестиция-венчур фонды дәүләт оешмасы директоры.

2007 елның маеннан ― Татарстан Республикасы финанс министрының беренче урынбасары ― Татарстан Республикасы Финанс министрлыгының Татарстан Республикасы Казначылык департаменты директоры.

2025 елның 18 гыйнварыннан Татарстан Республикасы Финанс министры.

## Шәхси тормышы
Өйләнгән, улы бар. Спорт белән мавыга.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*   Татарстан Республикасы финанс министры

Төркем:Икътисад фәннәре кандидатлары
Төркем:Казан дәүләт финанс-икътисад институтын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның финанслар министрлары
Төркем:Татарстан Куркынычсызлык Шурасы әгъзалары
Төркем:Гамәлдәге Татарстан хөкүмәте әгъзалары
Varg notıqları

**Varg notıqları** () — tanılğan Norvegiä black-metal-muzıkantı Varg Vikernesnıñ berençe kitabı. Kitap ingliz, urıs, şved, alman, italyan, xorvat häm serb tellärenä tärcemä itelgän.

## İseme
Kitap borınğı skandinav xikäyätlärenä oxşatıp atalğan (mäsälän, *Grimnismål* — «Grimnir notıqları»).

## Kitapnı yazu häm bastırıp çığaru
Kitap Varg Vikernes tarafınnan 1994 yılnıñ axırında, ul törmädä utırğanda yazılğan häm törle temalarğa mäqälälär cıyıntığı bulıp torğan. Avtor raslawınça, törmä citäkçelege kitap qulyazmasın konfiskatsiälägän, häm berniçä yıl däwamında aña anı tözätergä dä röxsät itmägännär. Axır çiktä Vikernes anı niçek bar şulay bastırıp çığarırğa qarar itkän. «Varg notıqları» maxsus norvegiälelär öçen, MMÇ materiallarınnan saqlanu sıyfatında yazılğan.

Kitapnıñ originalı norveg telendä (bukmolda) yazılğan, 83 mäqälädän tora häm 1997 yılda İtaliädä basılıp çıqqan.

## Eçtälege
«Varg notıqları» — üzara az bäylängän mäqälälär cıyıntığı, üzenä kürä Vikernesnıñ berniçä temağa fikerlär cıyıntığı. Ul Skandinaviä mifologiäse, Norvegiä tarixı, zamança Awrupa qullanu cämğiäte problemaları, Awrupağa çit il immigratsiäse häm başqalar turında yaza. Vikernes xristianlıqnı häm xäzerge materializmnı ayawsız tänqitli, ul xäzerge cämğiätneñ barlıq problemaları öçen cawaplılıqnı alarğa yökli. Şulay uq satanizm häm muzıkal’ black-metal säxnäse tänqitlänä, rasizmğa qarşı muzıkal’ turne şeltälänä. Xristianlıqqa da, materializmğa da berdänber alternativa sıyfatında avtor ata-babalarnıñ mäcüsi dinenä kire qaytırğa täqdim itä.

Kitapta Vikernes üzen millätçe dip atıy, läkin üzen uñ dip atawdan baş tarta, kübräk inqilabçı yözenä awışa.

Kitapta antimasonlıq («Rasanıñ iñ qırıy xıyanätçeläre Mason ordennarında. Masonnar soñraq „yasalma yähüdlär“ sıyfatında tuu öçen üz-üzlären üterergä röxsät itä») häm antisemit belderüläre, Holokost masştabların inqär itü bar.

Vikernes borınğı mädäniätlärgä näq menä germannar nigez salğan dip raslıy: iranlılar, tönyaq hindlar, rimlılar häm borınğı yunannar yanäse «Aq ariylılar» bulğan. Ul şulay uq rasa higienasın propagandalıy.

## Kitap turında qayber faktlar

* Kitap avtorğa nibarı 21 yäş bulğanda yazılğan.
* Originaldagı qayber mäqälälärneñ isemnäre borınğı norveg telendä.
* «Armiä-färeştä» mäqäläse kitapnıñ çeltär versiäsendä genä bar. Originalnıñ basma küçermäsendä ul yuq.
* Räsäy Federatsiäsendä «Varg notıqları» häm «Varg notıqları II» kitapları räsmi räweştä ekstremistik dip tanılğan (Yujno-Saxalinsk şähär xökemeneñ 2012 yılnıñ 11 oktäberendäge qararı, ekstremistik materiallarnıñ federal’ isemlegeneñ 1642, 1643 nomerlı yazmaları).

## İskärmälär

## Sıltamalar

* Александр Хайне. Нелепое смешение. Рецензия на книгу "Речи Варга" Варга Викернеса // Журнал «Ablaze» (№13, 1996 г.)

Төркем:Әлифба буенча китаплар
Төркем:Публицистика
Төркем:Герман неомәҗүсилеге
Төркем:Расизм
Төркем:Антисемит әдәбият
İştvan Çukaş

**İştvan Çukaş** (; *[[1936 yıl]]nıñ [[2 aprel]]e,* *, ,  — [[2020 ел|2020 yılnıñ]] [[24 fevral]]e, [[Macarstan]], [[Budapeşt]]*) — Macarstan yazuçısı, ädäbi premiälär laureatı. 25 şiğri cıyıntıq, 55 roman häm povest’, 5 pyesa, kinofilmnar öçen 20 ssenariy avtorı.

## Biografiäse
Kişuysallaşta timerçe ğailäsendä tuğan. Ğailädä ölkän ul.

 skripka sıynıfı buyınça muzıka mäktäben tämamlağan. Ul imtixannarsız  kerä alır ide, läkin dokumentların yuridik institutqa tapşırğan. Berniqädär waqıttan soñ sänğät fakultetına küçkän, läkin 1956 yılda taşlağan häm näticädä yuğarı belem almağan.

1953 yılda  student şağirläre bäygesenä üzeneñ berniçä şiğiren täqdim itkän häm berençe premiä alğan. 1962 yılda anıñ «Elmondani adj erőt!» isemle berençe şiğri cıyıntığı çıqqan. Balalar öçen «Egy szürke kiscsacsi» isemle berençe poveste 1967 yılda basılıp çıqqan.

Yuğarı uqu yortın taşlağannan soñ, Macarstan Xalıq Respublikasınıñ sänğät fondında, berniqädär waqıt Xezmät ministrlığınıñ gäcitendä, ä annarı ike yıl däwamında «Néphadsereg» gäcite jurnalistı bulıp eşlägän. 1968 yıldan 1971 yılğa qädär  balalar seksiäsendä dramaturg bulıp eşlägän. Annarı — «Hétmérföldes kamera» balalar yañalıqlar programması xezmätkäre. 1978 yıldan 1985 yılğa qädär «Móra Ferenc» yäşlär kitap näşriätınıñ baş möxärrire bulğan.

1985 yıldan üz äsärlärennän honorarlarğa yäşägän.

2020 yılnıñ 24 fevralendä 83 yäşendä wafat bulğan. Budapeşttağı Farkaşret ziratında rässamnar bülemtegendä cirlängän.

## Büläklär

* 10-nçı Hollywood televizion festivalendä anıñ äsärläre buyınça töşerelgän «Kaska häm bäräñge borını» näfis filmı töp büläk häm 1975 yılnıñ iñ yaxşı balalar filmı isemen alğan.
* Attila Yojef (1977, 1987), Andersen (1984), «Yıl kitabı» (1987), Tibor Deri (1989, 1995) premiäläre häm Macarstannıñ töp ädäbi büläge — Koşut premiäse (1999) laureatı.
* Budapeşt maqtawlı watandaşı (2011).
* Macarstan Qazanışlar ordenınıñ urta tärese belän büläklängän (2016).

## İskärmälär


## Sıltamalar

* Csukás István profilja a Digitális Irodalmi Akadémia honlapján
* Béládi Miklós, Rónay László: A magyar irodalom története 1945-1975 /II./1-2. KÖTET; A KÖLTÉSZET Életrajzi jegyzetek — 1981—1990
* Csukás István: A díj a gyerekirodalomra irányítja a figyelmet, szinhaz.hu/MTI — 2014. augusztus 28.
* Csukás István: Egymillió gyermeket neveltem fel — az Origo interjúja. 2010. november 29.
* Bense Róbert: Jó reggelt kívánok, Festéktüsszentő Hapci Benő! — Interjú Csukás Istvánnal  Manoprogram.hu — 2012. január
* *Az öröm ujjhegyén Csukás Istvánnal*; interjú Marton Mária; Könyvmolyképző, Szeged, 2009
* *Örökké él, amit láttam. Visszaemlékezések Csukás Istvánról*; Önkormányzat, Kisújszállás, 2022 (*Helytörténeti füzetek*)

Төркем:2 апрель көнне туганнар
Төркем:1936 елда туганнар
Төркем:24 февраль көнне вафатлар
Төркем:2020 елда вафатлар
Төркем:Будапештта вафатлар
Төркем:Маҗарстан Казанышлар ордены командорлары
Төркем:Кошут премиясе лауреатлары
Төркем:Аттила Йожеф исемендәге премия лауреатлары
Төркем:Будапешт мактаулы ватандашлары
Төркем:«Маҗарстан мирасы» премиясе лауреатлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Маҗарстан язучылары
Лумбов култыгы

**Лумбов култыгы** — Ак диңгездәге култык.

Кола ярымутравының төньяк-көнчыгышында урнашкан. Озынлыгы 16 км, киңлеге 5 км-га кадәр. Култык сай сулы — тирәнлеге 4 м га кадәр генә. Ярлары кыялы текә. Яр буенда Лумбовка авылы урнашкан. Култыкка Лумбовка һәм Каменка елгалары коя. Диңгезгә чыгу урынында Лумбов утравы урнашкан, ул ике бугаз хасил итә: Зур Капка һәм Кече Капка. Төньяк-көнбатыш ягыннан — Каковиха борыны.

Кола ярымутравының Тре ярындагы иң зур култыгы.

## Искәрмәләр

Төркем:Мурманск өлкәсе култыклары
Фриуллар

**Фриуллар** яки **Фурланнар** () — Италиядә яшәүче халык. Халык саны 800 меңнән 1,5 миллионга кадәр, шуларның 530 меңе илнең төньяк-көнчыгышындагы Фриули-Венеция-Җулия өлкәсендә ― Удине, Порденоне һәм Гориция муниципалитетларында, шулай ук  провинциясендә яши. Фриул телендә сөйләшәләр, барлык фриуллар диярлек итальян телен белә. Дин тотучы фриуллар ― католиклар. Италиядә сөйләшүчеләр саны буенча икенче милли азчылык булып тора. Тагын 170,000 фриул Италиянең башка урыннарында яши һәм якынча 800,000 фриул Италиядән читтә (АКШ, Канада, Аргентина, Бразилия, Австралия, Бельгия) яши.

## Тарих
Фриул атамасы латинча «Foroiulani» — Форум-Юлия (Forum Iulii) шәһәре халкы сүзеннән килеп чыккан, хәзер Чивидале-дель-Фриули. Үзатамалары *Фурлан*.

Фриуллар тарихи яктан  өлкәсендә яшәгән кабиләләр: , ,  кабиләсе нәселеннән. Территория б.э. к. I гасырга тулысынча Рим империясе составына керә. IV-V гасырга кадәр халык тулысынча романлаштырылган була. Алга таба фриулларның этногенезында вестготлар, һуннар, остготлар, , шулай ук славян  кабиләләре катнашкан.

XV гасырдан фриуллар көчле итальян йогынтысын кичерәләр, аларның җирләре Берләшкән Италия составына кергәч, 1866 елда итальяннар белән ассимиляцияләнәләр диярлек.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Фриулы. Энциклопедия народов мира

Төркем:Әлифба буенча халыклар
Төркем:Роман халыклары
Төркем:Италия халыклары
Калинкин

**Кали́нкин** ― фамилия.
* Борис Калинкин (1913―1945), Советлар Союзы Герое (1944).
* Виталий Калинкин (1925―1999), сәнәгать эшлеклесе, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1981).
* Георгий Калинкин (1915—1983), совет рәссамы. 
* Денис Калинкин (1974), сити-менеджер, 2020 елдан Казан шәһәре муниципаль берәмлеге башлыгының беренче урынбасары.
* Иван Калинкин (1935―2012), совет эрзә язучысы, шагыйрь.
Төркем:Фамилияләр
Әлмәт сәүдә-икътисад техникумы

**** (, ) — 1968 елдан Татарстанның Әлмәт шәһәрендә эшләп килүче, Татарстан Республикасы Мәгариф һәм фән министрлыгы карамагындагы урта махсус һөнәри белем бирүче дәүләт автоном белем бирү оешмасы.

## Тарих
### Әлмәт дәүләт муниципаль хезмәт институты өлеше
2010 елда Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының 2010 елның 22 февралендәге 90нчы санлы карары белән Әлмәт ДМХИга урта һөнәри белем бирүче «Әлмәт сәүдә-икътисад техникумы» кушыла. Институт структурасында урта һөнәри белем бирүче Сәүдә-икътисад факультеты барлыкка килә. Берләшү уңай нәтиҗәләргә китерә: төбәкнең демографик шартларын һәм мөмкинлекләрен исәпкә алып, баскычлы белем бирү формалаштырыла; эшче белгечлекләр әзерләү алып барыла; төбәк, республика белем бирү системалары, чит ил партнерлары белән мәгълүмат алмашу оптимальләштерелә; хезмәт базарының билгеле бер сегментында берләштерелгән заказны тәэмин итүче сыгылмалы модульле программалар эшләнә; фәнни-методик эш активлаштырыла.

2018 елда Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының 2018 елның 23 маендагы 392нче санлы карары белән институт Әлмәт сәүдә-икътисад техникумы () итеп үзгәртелә.

## Белгечлекләр
## Шәхесләр
### Директорлар
* 1968-???? — ...
* 2018- — *профессор* Зөлфия Гыйльфан кызы Мостафина

### Укытучылар

### Тәмамлаучылар

## Искәрмәләр


## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча көллиятләр
Төркем:1968 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Татарстан урта һөнәри уку йортлары
Төркем:Әлмәт мәгарифе
Төркем:Ризаэддин Фәхреддин премиясе лауреатлары
Жан-Луи Вуаль

**Жан-Луи Вуа́ль**, *Вуалль*, *Вьолле* (француз телендә: Jean-Louis Voille, 1744 елның 4 мае, Париж — 1829 елның 20 ноябре, Лонс-ле-Сонье), — туган ягында мәгълүм булмаган диярлек, Санкт-Петербургта эшләгән француз живописец-портретисты; бер вакыт Павел I-нең сарай яны живописецы булган.

## Тәрҗемәи хәле
Париж зәркән остасы гаиләсендә туган. Король живопись һәм сынчылык Академиясендә Франсуа Друэ-кечесеннән өйрәнгән.
Санкт-Петербургка актёр буларак килеп, 1760-ынчы елларда инде портретист буларак дан казанган; Гатчина сараена ирешү рөхсәте алган; 1780-енче елда соңыннан император Павел I бөек кенәз Павел Петровичның сарай яны рәссамы булган. Россиядә утыз елдан артык эшләп 1795 елда Франциягә кайткан һәм әсәрләрен Париж салонында тәкъдим иткән. Хөкемгә император Наполеон Бонапарт килгәч ул янә Петербургка кайткан, анда аның эзе югала.
## Иҗаты
Монохром көмешсу гаммада, эмоциональ корылышы белән сентиментализмга якын камера портретларының авторы. Алар арасында түбәндәге портретлар аерылып тора:
* цесаревич Павел Петровичның,
* бөек кенәз Константин Павловичның,
* император Александр I-нең,
* имп. Марии Феодоровнаның,
* княгиня Юсупованың,
* имп. Екатерина II-нең,
* театр эшлеклесе И. П. Елагинның (Герасимов тарафыннан гравирланган),
* барон Николаиның (Гутенберг тарафыннан гравирланган).
* граф С. Р. Воронцовның, 1774
* Е. А. Нарышкинаның (1787, А. С. Пушкин исемендәге нәфис сәнгать музее, Мәскәү),
* зәңгәрсу күлмәктә мәгълүм булмаганның (1791, Третьяков галереясе).

## Галерея

Ivan Perfilevich Elagin by Jean-Louis Voille.jpg|И. П. Елагин. 1789 елдан да иртәрәк түгел
Изображение:Elisabeth Alexandrovna Stroganoff by Jean-Louis Voille.jpg|Баронесса Е. А. Строганова. 1791–1792 тирәсендә
A Portrait of Count Paul Alexandrovich Stroganoff, Aged 15 by Jean Voille.jpg|Граф П. А. Строганов. 1787
Изображение:Maria Fedorovna by Voille (1790s, Russian museum).jpg|Бөек княгиня Мария Фёдоровна. 1790-ынчы еллар
Изображение:Портрет Анны Лопухиной.jpg|Иң балкучы княжна А. П. Лопухина. 1800-енче еллар башы
Eudokia Romanovna Orlova-Chesmenskaya.jpg|Арап баласы белән графиня Е. Н. Орлова-Чесменская (башка юрама буенча — М. С. Бахметьева). 1780-енче еллар ахыры
Valerian Alexandrovich Zubov by Jean-Louis Voille.jpg|Граф В. А. Зубов. 1791–1792 тирәсе


## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 
* 
* *Руднева Л. Ю.* Жан-Луи Вуаль в России. Автореф. дисс. на соискание учен. степ. канд. искусствовед. М., 1994
* *Сингаевский В. Н.* Русский музей: музей Александра III. — М.: АСТ, 2006

## Сылтамалар
* 
Төркем:Рәссамнар
Денис Калинкин

**Денис Калинкин**, Денис Геннадьевич Калинкин (*[[1974 ел]]ның [[16 ноябрь|16 ноябре]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Түбән Кама]]*) ― хуҗалык эшлеклесе, сити-менеджер, 2020 елдан Казан шәһәре муниципаль берәмлеге башлыгының беренче урынбасары. «Казэнерго» АҖ Директорлар советы рәисе. 1нче класслы хакыйкый муниципаль киңәшче. IV чакырылыш Казан шәһәр Думасы депутаты . 

## Тәрҗемәи хәле
1974 елның 16 ноябрендә Түбән Кама шәһәрендә туган. 1991 елдан 1993 елга кадәр РФ Кораллы Көчләрендә хезмәт иткән. 1998 елда «юриспруденция» белгечлеге буенча В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Казан дәүләт университетын (2009 елдан Казан (Идел буе) федераль университеты) тәмамлаган. Дәүләт университеты ― Югары икътисад мәктәбендә (Мәскәү) «сәясәттә һәм икътисадта коммуникацион менеджмент» программасы буенча укыган. «Югары икътисад мәктәбе» Милли тикшеренү университетын (Мәскәү) «эшлекле администрацияләү мастеры ― Master of Business Administration (MBA)» өстәмә квалификациясе белән тәмамлаган. 

## Хезмәт юлы
1998 елда ― «КамАЗ Сәүдә-финанс компаниясе» акционерлык җәмгыятенең сату буенча менеджеры, Татарстан Республикасында сату бүлеге башлыгы.

1999―2000 елларда ― Түбән Кама районының һәм Түбән Кама шәһәренең Техник инвентаризация бюросы () башлыгы урынбасары.

2000―2003 елларда ― Түбән Кама районы һәм шәһәре администрациясе башлыгы аппаратында оештыру бүлеге мөдире урынбасары, торак мәйданын исәпкә алу һәм бүлү бүлеге мөдире.

2003―2005 елларда ― Түбән Кама шәһәре администрациясе башлыгы урынбасары.

2005―2006 елларда ― Казан шәһәре администрациясе башлыгы аппараты җитәкчесе.

2006―2014 елларда ― Казан шәһәре муниципаль берәмлеге Башкарма комитеты аппараты җитәкчесе.

2014―2020 елларда ― Казан шәһәре Башкарма комитеты җитәкчесе (сити-менеджер)

2020 елдан ― Казан шәһәре башлыгының беренче урынбасары.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2005 ― «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале
* 2006, 2017, 2018 ― Татарстан Республикасы Президентының Рәхмәте 
* 2009 ― II дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлары өчен» ордены медале 
* 2012 ― «Фидакарь хезмәт өчен» медале
* 2014 ― Россия Федерациясе Президентының Рәхмәте
* 2016 ― «Дуслык» ордены
* 2022 ― «Татарстан Автономияле Совет Социалистик Республикасы төзелүгә 100 ел» медале 
* 2025 – Почет ордены (Россия)

## Шәхси тормышы
Өйләнгән, ике ул һәм ике кыз атасы.
## Факт
Денис Калинкин иҗтимагый оешмаларга (ш.и. БТИҮ, ЛГБТ, Навальный яклылар һ.б.) Казан үзәгендә митинг, йөреш, пикет үткәрүне килештерүдән баш тартуы белән мәгълүм.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Калинкин Денис Геннадьевич. realnoevremya.ru
*  Калинкин Денис Геннадьевич. Официальный портал Казани

Төркем:Казан (Идел буе) федераль университетын тәмамлаучылар
Төркем:«Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:«ТАССР төзелүгә 100 ел» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Дуслык ордены (Татарстан) кавалерлары
Төркем:«Фидакарь хезмәт өчен» медале (Татарстан) белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Почет ордены кавалерлары 
Төркем:II дәрәҗә «Ватан алдында казанышлар өчен» орденының медале белән бүләкләнгәннәр
Төркем:Бердәм Россия фиркасе әгъзалары
Мальталылар

**Мальталылар** () ―  халкы, Мальтаның төп халкы (395 мең кеше). Шулай ук Австралиядә (163 мең кеше), Бөекбританиядә (40 мең кеше), АКШта (50 039 кеше)Канадада (38 780 кеше) һәм кайбер Африка илләрендә яшиләр. Гомуми саны ― 740 мең кеше.

## Тел
Телләре ― мальта теле (рәсми де-факто), инглиз теле (рәсми де-юре), итальян теле (киң таралган). Мальта теле афразия тел макрогаиләсенең семит гаиләсе гарәп тел төркеменә керә. Гарәп теленә якын, әмма итальян һәм башка Европа телләренең көчле йогынтысын кичергән.
## Дин
Ил халкының 95 %ы Рим католик чиркәвенә карый. Илдә яшәүче Бөекбритания пенсионерлары — протестантлар. Шулай ук Иегова шаһитләре, мормоннар, баптистлар, евангелистлар, Яһүд динен тотучылар, буддистлар, бахаистлар җәмгыятьләре бар. 2014 елда рәсми саннарда 10 мең мөселман исәпләнә. 2020 елга мөселманнар саны 55 мең. 

## Тарих

Килеп чыгышы буенча мальталылар борынгы заманда Мальтаны колонияләштергән  токымнары дип фаразлана. Аннары, төрле гасырларда, алар карфагенлылар, римлеләр, византиялеләр (395―870), гарәпләр (870―1201), норманнар (1201 елдан Сицилиягә кушылган) хакимлеге астына эләгәләр.

Соңрак вакытларда Мальтага  яки  (1530 елдан) орденнары хуҗа булган, 1800 елдан Бөекбритания колониясенә әйләнгән. 1964 елда Мальта Милләтләр Дуслыгы кысаларында үзидарә ала, 1974 елда республика дип игълан ителә.

## Хуҗалык һәм мәдәният
Мальталылар яшелчәчелек, терлекчелек, балыкчылык, диңгезчелек белән шөгыльләнәләр. Һөнәрләрдән челтәрләр ясау, филигран эшләү, саламнан үрү аеруча киң таралган. Авыл хуҗалыгында виноградчылык һәм бакчачылык мөһим роль уйный. Бәрәңге экспортка китә.

Йорт төзелешенең үзенчәлекле тибы ― фасад каршында галереялы йортлар. Шәһәрләрнең һәм торак пунктларның планировкасы ― Көньяк Европа өчен типик. Башкала архитектура һәйкәлләренә бай, нигездә төзелешкә Мальта ордены ярдәм иткән.

Киемнәре европалыларныкына якын. Хатын-кыз киеменең традицион детале ― каты каркас өстеннән кара япма ().

Җәмгыятьтә патриархаль традицияләр көчле.

 

## Шәхесләр
*  (1974) ― Мальта Премьер-министры (2013―2020).
*  (1948) ― Мальта Президенты (2009―2014).
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча халыклар
Төркем:Аурупа халыклары
Төркем:Мальта халыклары
Иоганн Николаус Гроот

**Иоганн Николаус Гроот** (1723 яки 1721, Штутгарт – 1797, Мемминген) – немец живописец–портретисты.

Беренче осталык сабакларын әтисеннән алган. Венада, Мюнхенда һәм Россиядә эшләгән. Бавария эрцгерцогларының сарай яны портретисты булып, аннан соң Базельда һәм Бернда хезмәт иткән. 
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 

Төркем:Рәссамнар
Фәүзи Йосыпов

*артист һәм конферансье [[Фәйзи Йосыпов]] белән бутамагыз.*
 
**Фәүзи Йосыпов**, Фәүзи Садри улы Йосыпов (*Фаузи Садриевич (Фаузей Садреевич) Юсупов; [[1926 ел]]ның [[16 октябрь|16 октябре]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Зөя кантоны]], [[Әрә]] ― [[1982 ел]]ның [[8 апрель|8 апреле]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Казан]]*) ― табиб, травматолог-ортопед, медицина фәннәре докторы (1973), ТАССР атказанган табибы (1981). В. И. Ленин исемендәге Казан табибларны камилләштерү дәүләт институты профессоры.

## Тәрҗемәи хәле
1926 елның 16 октябрендә ТАССРның Зөя кантоны (Татарстанның хәзерге Яшел Үзән районы  Күгеш ) Әрә (Тугай) авылында туган. Чыгышы белән сәүдәгәрләр һәм иганәчеләр Хәлфиннәр нәселеннән: әнисе Хәдичә ― Шакир Хәлфинның оныгы. Шакир Хәлфин — сәнәгатькәр. 1916 елда Николай II дән Бөгелмә―Чаллы тимер юлын салдырырга рөхсәт алган. Ике мәчет төзеткән.

Казан медицина институтын тәмамлаган (1949).

1973 елда «Терәүле спицалар белән компрессия остеосинтезы» () дигән темага медицина фәннәре докторлыгына диссертация яклаган.

## Хезмәт юлы
1949 елдан Казан травматология һәм ортопедия фәнни-тикшеренү институтында эшләгән: 1963 елдан өлкәннәр травматологиясе бүлеге мөдире, 1976 елдан патент белеме һәм мәгълүмат бүлеге җитәкчесе, 1979 елдан өлкәннәр травматологиясе бүлеге җитәкчесе. Меңнәрчә кешегә (ш.и. рәссам- Бакый Урманчега (1897―1990)) сәламәтлекләрен торгызырга ярдәм иткән. 

## Хезмәтләре
Хезмәтләре сөяк сынуларын терәүле ятакта дәвалау ысулларына карый. Сөяк сынган урыннарны дәвалау буенча Ф. С. Йосыпов буенча хезмәтләре бар:
* Компрессионный остеосинтез спицами с упорными площадками при косых и винтообразных переломах костей голени. Казань, 1969.
* О лечении переломов заднего края большеберцовой кости // Ортопедия, травматология и протезирование. 1977. № 5 (автордаш) 
* Биомеханика компрессионного остеосинтеза косого диафизарного перелома двумя спицами с упорами // Труды Свердловского НИИ травматологии и ортопедии. 1978.

Остеосинтез өчен фиксатор һәм аңа шпонка кертү җайланмасына уйлап табуга патент алган (автордаш). 

1982 елның 8 апрелендә Казанда каты авырудан соң вафат булган

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1967 ― СССР халык хуҗалыгы казанышлары күргәзмәсенең көмеш медале ― *компрессион остеосинтез өчен терәк мәйданлы яңа энә конструкцияләрен эшләгәне өчен*
* 1981 ― ТАССР атказанган табибы
## Шәхси тормышы
Кызыксынулары: йөздән артык сортлы 200 төп розадан торучы  булдырган һәм сирәк очрый торган күбәләкләр коллекциясе туплаган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
;Мәкаләләр
* *[[Зөфәр Мөхәммәтшин]]*. Бакый Урманче язмаларында Сарман төбәге. «Безнең мирас», 2025 ел, № 1 (373). – Б.27–31.

## Сылтамалар
* Йосыпов Фәүзи Садри улы. Татарская энциклопедия TATARICA

Төркем:Медицина фәннәре докторлары
Төркем:Табиблар
Төркем:Профессорлар
Төркем:Татарстан АССР атказанган табиблары
Төркем:Казан дәүләт медицина институтын тәмамлаучылар
Ив Берту

**Ив Берту́**, туганда исеме **Эрва́н** (Эруан) **Берту** (француз телендә: Yves / Erwan Berthou; 1861—1933), — француз-бретон язучысы һәм шагыйре (бард); бретон неодруидизмы вәкиле, друидларның төбәк җәмгыяте – шулай аталган Gorsedd-ның җитәкчесе. Аның друид исеме **Каледвул’ш** (бретон телендә: Kaledvoul'ch) булган.
1899 елда ул Кардиффка барган һәм валий Горседы тарафыннан кабул ителгән егерме ике бретонның берсе булган. Регионалист хәрәкәтендә катнашкан, Регионалист бретон берлеге (l’Union régionaliste bretonne) әгъзасы булган. Бретон Горседының барлыкка китерелүенең барлык этапларында катнашкан, аның җитәкчесе (Бөек Друиды) башта Жан Ле Фюстэк булган. . Соңгысы Борынгы Мисыр таш һәйкәлләре һәм тарихка кадәр мегалитлар, хосусан, Бретаньныкылар белән билгеле охшашлык тапкан. Аңа алмашка Берту килгән, ул 1903 елдан 1933 елга кадәр Каледвул’ш исеме астында Бөек Друид булган.
1918 елда Берту әти-әнисенең фермасы белән идарә итү өчен туган Плебианына кайткан. Ул сугыштан соң инфляция сәбәпле банкрот булган.
Берту хөрмәтенә Бретаньда берничә калада урамнар аталган, мәсәлән, Ланьонда, Нантта, Плёбьянда яки Трегьеда.

## Иҗаты
* «Бретон йөрәге» / Cœur breton, беренче шигырьләр (1892)
* «Чәчәк атучы җир» / La Lande fleurie, 1894
* «Могъҗиза кылучы фонтаннар» / Les Fontaines miraculeuses, 1896
* «Гади җаннар» / Âmes simples, поэма, 1896
* «Яңгырда соң пәнҗешәмбе көнне» / La Semaine des Quatre Jeudis, балладалар, 1898
* «Сөйләшүче ил» / Le Pays qui Parle, поэма, 1903
* «Арфа һәм хәрби быргы белән» / Dre an delen hag ar c’horn-boud. — Par la harpe et par le cor de guerre, 1904
* «Британия утравының бардлар триадалары» / Triades des Bardes de l’île de Bretagne, 1906
* Istor Breiz, 1910.
* Kevrin Barzed Breiz, бретон шигырь тезү турында трактат, 1912.
* Les Vessies pour des Lanternes, 1913.
* Lemenik, skouer ar Varzed, 1914; 2001 елда янә нәшер ителгән
* Ivin ha Lore, gwerziou, 1914.
* «Соңгы тәкыя» / Dernière Gerbe, шигърият, 1914.
* Avalou Stoup, rimadellou, 1914.
* Hostaliri Surat, 1914.
* Daouzek Abostol, 1928.
* «Друидлар имәне астында» / Sous le chêne des druides (1931) — неодруидларның рухи документы, аның документларын француз теленнән бретон теленә тәрҗемә итүдә Филеас Лёбег катнашкан
* En Bro-Dreger a-dreuz parkoù (1910—1911), 1985 елда янә бастырылган.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Әлифба буенча шагыйрьләр
Эдвард Дейес

**Эдвард Дейес** (инглиз телендә: Edward Dayes;  якынча 1763 — 1804, Лондон) — инглиз живописецы, гравёры һәм акварелисты. Меццо-тинто техникасында гравировка остасы.

Уильям Петер өйрәнчеге. 1786 елдан бирле Король художестволар академиясендә күргәзмәләр ясаган. Алдагы өч елда күргәзмәгә миниатюралар да, пейзажлар да тәкъдим иткән. Үлеменә кадәр үк эшләрен Академиядә күрсәтеп, күргәзмәгә 64 әсәр тәкъдим иткән. Бөекбританиянең рәссамнар Җәмгыяте әгъзасы.

Фредерик, Йорк герцогы сарае янында рәссам булып хезмәт иткән. Аның өйрәнчекләре арасында Томас Гёртин булган. Аның хатыны миниатюралар ясаган һәм 1797 һәм 1800 еллар арасында Король художестволар академиясе өчен дүрт эшне күргәзмәгә тәкъдим иткән.
Рәссам 1804 елның мае ахырында үзенә кул салган.
## Иҗат
Дейесның иртә эшләре инглиз пейзаж зарисовкалар мәктәбе өчен традицион, әмма тора-бара ул романтик пейзажның масштаблырак стилен эшләп чыгарган.
1798 елдан бирле классик һәм Тәүрат сюжетларына «Фәрештәләрнең төшүе» (1798), «Иоаннның сахрада вәгазе» (1799), «Матурлык триумфы» (1800) кебек тукымалар ясаган. Аның күп картиналары фигуралар тулы булган, ул аларны нәзек итеп һәм камил ләззәт белән ясаган. Аның күп әсәрләре гравюра итеп үзе һәм дәвамчылары тарафыннан ясалган. Дейес Бөекбританиянең күл төбәген һәм Уэльсны кертеп Англиянең төрле өлешләрендә күп эшләгән, ә соры төсмерләрдә шәп итеп ясалган эскизлар зур табигать хисен күрсәтә һәм Дейеска инглиз акварель мәктәбенең алдан килүчеләре арасында күренекле урынга хак бирә.

A festive procession in honour of George III in St. Paul's C Wellcome V0048280.jpg
Queen Square, London 1786 by Edward Dayes.tif
The New Weir on the River Wye.jpeg
Salisbury Publ 1798 JUKES, Francis (1745-1812) after Edward DAYES (1763-1804) edited.jpg


## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* [Dayes, Edward](https://en.wikisource.org/wiki/Dayes,_Edward_(DNB00))
* Картины Дейеса

Төркем:Рәссамнар
Джироламо да Карпи

**Карпидан Джироламо ди Томмазо Селлари (Ливиццани)** (итальян телендә: Girolamo da Carpi; 1501, Феррара — 1556 елның 1 августы, Феррара) — Яңарыш чорыннан маньеризмга күчеш чорының Феррара живописецы һәм архитекторы. Феррара һәм Модена хөкемдарларының сарай яны рәссамы. Феррара живопись мәктәбе вәкиле.

## Тәрҗемәи хәле
Сарай яны рәссамы һәм декораторы Томмазо да Карпи гаиләсендә туган, аннан да беренче живопись сабакларын алган. Соңыннан — Гарофало өйрәнчеге.
Егерме яшендә Феррарадан киткән һәм Болоньяга эшкә күчкән. Иҗытының иртә чорында Болонья чиркәүләрендә сакланып калган рәт дини картина барлыкка китергән («Волхвларның иелеше», «Изге Екатеринаның мистик ярәшүе» һ. б.).
Феррарадан һәм Болоньядан тыш, Модена һәм Пармада яшәгән һәм эшләгән, анда Корреджо иҗаты белән танышкан. Шулай ук Римда иҗат иткән, анда Джулио Романо стилендә Рим маньеризмы йогынтысын кичергән.
Озак вакыт Феррара д’Эсте герцоглары сарай янында булган, анда живописец (фрескалар һәм портретлар) һәм архитектор буларак эшләгән.
1549 елда кардинал Ипполито д’Эсте киңәше буенча Римга чакырылган булган. Павел III булуда Джироламо папа сарайларында архитектура эшләрен җитәкләгән. Соңрак папа Юлий III белән төрле карашлар булганга күрә Феррарага кайткан, анда үлгән дә.

## Иҗаты
Фрескалар, дини һәм аллегорик картиналар, портретлар авторы.
Аның живописендә шуның әсәрләреннән күчермә ясаган Корреджоның йогынтысы сизелә. Хәзерге вакытка кадәр Джироламоның рәт күчермәләрен Корреджоның оригиналлары дип беләләр.
Рәссамның эшләре арасында «Изге Иероним» (Феррара, Сан-Паоло чиркәве) һәм «Изге Рух Иңүе» (Ровиго, Сан-Франческо чиркәве) картиналарын билгеләп үтәргә кирәк.
Джироламо да Карпи иҗатында Феррара (Гарофало һәм Доссо Доссидан), Рим (Рафаэль, Джулио Романо һәм Микеланджелодан) һәм Венеция элементлары кушыла.
Джорджо Вазари тарафыннан «Иң мәшһүр живописецлар, сынчылар һәм төзүчеләр тормышлары» китабында искә алынган.
## Галерея

Файл:Girolamo da Carpi 003.gif|«Мәгълүм булмаганның беретта күкрәгендә алтын чылбыр белән портреты»
Файл:'Ruggiero Saving Angelica', tempera on wood panel painting attributed to Girolamo da Carpi (Girolamo Sellari), El Paso Museum of Art.jpg|«Анджеликаны коткару» (Ариостоның «Тынгысыз Роланд» әсәре буенча), Эль-Пасо сәнгать музее
Файл:Girolamo da Carpi 004.jpg|«Биндо Альтовитиның өлкән яшендә портреты»
Файл:Ippolito de' Medici and Mario Bracci.jpeg|«Монсеньор Марио Браччи һәм кардинал Ипполито де Медичи»
Файл:Daniele da Volterra (formerly attributed to Girolamo da Carpi) - Portrait of a Gentleman.jpg|« Альфонсо II д’Эсте портреты», Прадо, Мадрид
Файл:Girolamo da Carpi - The Rape of Ganymede - WGA04392.jpg|«Ганимедның Зевс бөркете тарафыннан урлануы» Дрезденда иске осталар галереясе 
Файл:Girolamo da Carpi - Portrait of a virile man - Google Art Project.jpg|Ир-ат портреты. Капитолий музейлары
Файл:Holy Family with the Young Saint John the Baptist and an Angel, Girolamo da Carpi, Bologna, 1540s, oil on panel - Blanton Museum of Art - Austin, Texas - DSC07734.jpg|Яшь Иоанн Чукындыручы һәм фәрештә белән изге гаилә


## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Джироламо да Карпи

Төркем:Рәссамнар
Николя-Франсуа Дан

**Николя-Франсуа Дан** (француз телендә: Nicolas-François Dun; 1764, Люневиль, Франция корольлеге — 1832, Неаполь) — француз рәссам-портретисты һәм миниатюрист.

## Тәрҗемәи хәле

Люневильда (Лотаринг герцоглыгы) хезмәт иткән музыкант гаиләсендә туган. Кайда һәм кемнән өйрәнгәне билгеле түгел, әмма 1790 елда Н.-Ф. Дан Неапольдә торган, анда шул вакытта шәһәрдә торган британ дипломаты, илче У. Гамильтон хатыны мәшһүр леди Гамильтонның якын дуслар даирәсенә кергән. Нәкъ менә аның йортында рәссам Гёте, Я. Гаккерт, Ангелика Кауфман, Г. Ф. Фюгер һәм башка сәнгать эшлеклеләре белән танышкан.
Тиздән Н.-Ф. Дан мәшһүр сарай яны рәссам-миниатюристы һәм портретисты булып киткән. Неаполитан корольлегенең Бурбоннарны һәм И. Мюратны кертеп кырык ел дәвамында барлыкка китерелгән рәт мәшһүр шәхесләр портретлары авторы
Рәссамның эшләре Лувр, Метрополитен-музее, Шантийида Конде музеенда, Гота, Лондон Уоллес тупламасында, берничә рус музеенда һ. б. саклана.  

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Nicolas François Dun
Төркем:Рәссамнар
Яков Ефремов

**Яков Ефремов** () — дәүләт-партия эшлеклесе.

Ревоюциягәчә Сормовода яшәгән һәм эшләгән. Ватандашлар сугышларында катнашкачтын Самар, Нижгар шәһәрләрендә партия эшендә. 1924-26 да Бандүкта җиткәкче урында. ВКП(б)ның Сукунный (1926) Бауман (1926-27) РКлары беренче секретаре. 1927-29 да Казан шәһәр советы президиумы рәисе. Шуннан соң Сарытау, Мәскәү шәһәрләрендә партия һәм хуҗалык эшендә. 

## Искәрмәләр
Ачьюта Пишарати

**Ачью́та Пишара́ти** (1550—1621) — һинд санскрит белгече,  астролог һәм математик. Джьештадеваның өйрәнчеге булган һәм Сангамаграмадан Мадхаваның Керала астрономия һәм математика мәктәбенә караган. Иң күбе көньяк һинд шагыйре Нараяна Бхаттатириның   гуруы буларак һәм санскрит поэмасы «Нараяниям» язуда роле өчен ат казанган.
Ачьюта Пишарати астрономия буенча «Спхута-нирная», «Рашигола-спхутанити», «Караноттама» (1593) һәм ай һәм кояш тотылулары турында «Упарагакриякрама» трактаты авторы.
Ачьюта Пишарати тарихка риваять шагыйрь Нараяна Бхаттатири гуруы буларак кергән, ул аны рухи практикага илһамландырган һәм санскритка һәм башка фәннәргә өйрәткән. Пишарати ревматизм белән авырып киткәч (башка юрама буенча — параличы булган), Нараяна Бхаттатири остазы газаплануына чыдый алмыйча авыруын үзенә алырга дип дога кыла башлаган. Нәтиҗәдә Пишарати тазарган һәм авыру өйрәнчегенә күчкән. Аннан соң каты авырый торган Бхаттатири Гуруваюрга барган, анда Гуруваюрда Кришна илаһына - Гуруваюраппанга тугърылыгы белән мәшһүр галим брахманны Тунджатту Эжуттаччанны очраткан. Тунджатту Эжуттаччан аңа Гуруваюраппан өчен Матсьядан башлап Вишну аватарлары турында поэманы язарга киңәш иткән. Авыруыннан тазарырга өметләнеп 100 көн дәвамында Бхаттатири көн саен 10 шлока инша иткән һәм аларны Кришна муртисы алдында укыган. Һәр ун юллык шигырь Нараяна Бхаттатири Кришнаны дәвалануы турында сораган дога белән тәмамланган. Соңгы ун юллык шигырь 1586 елның 27 ноябрендә язылган булган, аннан соң Кришна аның алдына шәхсән пәйда булган. «Нараяниям» буларак мәгълүм булган поэмасының соңгы шлокаларында Нараяна Бхаттатири тәфсилләп һәм ләззәт белән күрелгән Кришна формасын тасвирлый. Шул ук көнне ул авыруыннан тулысынча тазарган булган. Шуннан бирле бу көн Гуруваюрда «Нараяниям-динам» буларак бәйрәм ителә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
*  
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Математиклар
Төркем:Астрономнар
Урман анасы

**Урман иясе** — Нократ, Мари Ил татарларында очрый торган ия, урман белән бәйле. Нократ татарлары мифологиясендә очраган бу зат казан татарларының шүрәлесен, чуашларның арчурасын бик тә хәтерләтә.

## Тасвирлама
Алар гадәттән тыш зур хатын-кызлар булып күз алдына китерелә. Күкрәкләре озын, алга салынып төшкән. Бала имезеп йөргәннәре дә очрый. Бер күкрәген бала имгән чакта икенчесен җилкә аша аркага таба төшереп җибәрәләр дип уйланыла.

Урман аналарының кешеләргә әллә ни зыяны юк, әмма алар бик кызыксынучан — авыл читләренә чыккалыйлар, читән, койма буйларында йөриләр дип ышанганнар.

## Моны да карагыз
* Шүрәле

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Урманче Ф. И. Татар халык иҗаты / Фатих Урманче.— Казан: Мәгариф, 2005.— 383 б. ISBN 5-7761-1464-0.
* Ендеров В. А. Проблемы классификации демонических персонажей: Учеб. пособие. Чебоксары, 2002.
* Ендеров В. А. Образ лешего (арсури) в чувашском фольклоре // Исследования по чувашскому фольклору: сборник статей. Чебоксары: ЧНИИ, 1984. С. 49-73.

Төркем:Татар мифологиясе
Төркем:Урман ияләре
Mişima insidentı

**Mişima insidentı** () — 1970 yılnıñ 25 noyäberendä Yaponiädä yazuçı  häm anıñ dürt köräştäşe tarafınnan başqarılğan däwlät tüntäreleşe omtılışı. 

## Waqiğalar barışı
1967 yıl axırında yazuçı Yukio Mişima   «şuwışuçı agressiäsenä» qarşı torırğa yärdäm itärgä çaqırılğan watandaşlar armiäsen buldıru ideyasın täqdim itkän. Ul studentlar häm waq xezmätkärlär arasınnan ireklelär xärbi äzerlek uzsın dip täqdim itkän. Şulay itep, kiräk bulsa, alarnıñ härqaysı bäreleştä 20 keşe alıp bara alır ide. 1968 yılnıñ martında Mişima Üz-üzen saqlaw köçläre bazasına uqırğa kitkän 23 keşedän torğan berençe törkemne şäxsän üze citäklägän.

1968 yılnıñ 4 noyäberendä Mişima press-konferensiäse cıyğan, anda ul «» xärbiläşterelgän oyışmasın buldıru turında beldergän. Anıñ cıyılışlarında ğämällärneñ törle variantları turında fiker alışqannar. Mişima planı buyınça, ägär sullar köçläwne başlasa, premyer-ministr Üz-üzen saqlaw köçlären häm «Qalqan cämğiäten» mobilizatsiälärgä mäcbür bulaçaq. Şulay uq «Qalqan cämğiäte»  Yuğarı baş särğäskär xoquqlarında torğızunı häm Yaponiä Konstitutsiäseneñ xärbi ğämällär alıp barudan baş tartu turındağı  yañadan qarawnı taläp itü öçen  şturmın citäklärgä tieş bulğan ssenariy qaralğan, anda Üz-üzen saqlaw köçläre dä qatnaşır ide.

1970 yılnıñ 25 noyäberendä irtänge säğät 11dä Mişima «Qalqan cämğiäte»nnän dürt student belän Tokionıñ İçigaya rayonındağı Üz-üzen saqlaw köçläreneñ Könçığış diviziäse bazasına kilgän. Mişima Könçığış diviziäseneñ ştabı başlığı general Kenri Maşita belän tanış bulğan, şuña bäyle räweştä anı bazağa kertkännär. Generalnı Mişimanıñ  belän qorallanğan dürt yeget belän bazağa kilüwe borçımağan, çönki «Qalqan cämğiäte» äğzaları xärbi obyektlarda qoral bulğanda bulırğa xoquqlı ide.

Annarı Mişima häm anıñ köräştäşläre Maşitanıñ kabinetına bärep kergännär häm anı känäfigä bäyläp quyğannar, şul uq waqıtta alarğa qomaçawlarğa tırışqan altı ofitsernı qılıç belän yaralağannar. Şawğa qaçqan personalğa generalnı üterü qurqınıçı astında tübändäge taläplär quyılğan:

* Töş waqıtına ştab binası qarşına tulı sostavta Könçığış diviziä cıyılırğa tieş;
* Soldatlar tawışsız ğına Mişima häm anıñ köräştäşläreneñ çığışın tıñlarğa tieş;
* Yaqında ğına urnaşqan İçigaya Kaykan zalında cıyılğan «Qalqan cämğiäte» äğzalarına bazağa kerü mömkinlege birelergä tieş;
* Berkem dä bu xälgä 13:10ğa qädär tıqşınırğa tieş tügel.

Ştab qarşındağı platsqa aşığıç räweştä 32nçe polknıñ 800 soldatı cıyılğan. Mişima balkonğa çıqqan häm konstitutsiäne üzgärtü häm köçle armiä buldıru turında söyli başlağan. Läkin soldatlar: «Töşep kit annan!», «Citär qaharman uynarğa!», «Särğäskärne cibär!» dip qıçqıra başlağannar.

Şunnan soñ Mişima general kabinetına qaytqan, idängä utırğan häm üzeneñ köräştäşe Morita Masakatsu yärdämendä  yasağan. Annarı Morita Masakatsu da üz-üzenä qul salğan. «Qalqan cämğiäte»neñ qalğan öç äğzası general Maşitanı azat itkännär häm birelgännär. Qalğannarnıñ härqaysı dürt yılğa iregennän mäxrüm itelgän.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* Japan Fears Reaction Abroad to Writer's Suicide

* «Mişima» insidentı 

Төркем:Япониядә дәүләт түнтәрелешләре
Төркем:1970 ел Япониядә
Төркем:Юкио Мишима
Чуаш Республикасының халык артисты

**Чуаш Республикасының Халык артисты** — ЧР мактаулы исемнәренең берсе. 2005 елда булдырылган.

## Бүләкләнү нигезе

## Ияләре
* Алфёрова Надежда Валентиновна
* Большаков Геннадий Арсентьевич
* Вельяминов Пётр Сергеевич
* Галкина Елена Николаевна
* Савельева Светлана Рюриковна
* Садальский Станислав Юрьевич
* Уляндина Августа Васильевна
* Христофоров Иван Иванович

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Чуаш Республикасы дәүләт бүләкләре

Төркем: Чуаш Республикасының мактаулы исемнәре
Яңа Борнак

**Яңа Борнак** — Удмурт Республикасы Кизнер районында урнашкан татар авылы.

## География
Удмуртиянең көньяк-көнбатыш өлешендә район үзәге Кизнердан турыдан-туры төньяк-көнчыгыш якка якынча 35 км ераклыкта урнашкан.

## Тарих
Татар авылына 1935 елда Татарстанның Балтач районы Борнак авылыннан күчеп килгән кешеләр нигез сала. Авылда Тельман исемендәге колхоз эшләгән, соңрак колхозлар зурайтылганнан соң Муркозь-Омга колхозының җитештерү бүлеге була. 2021 елга кадәр Муркозь-Омгы авыл җирлеге составына кергән.

Элек борнаклылар кап, лента сугып көн күргәннәр. Бу эш бик тузанлы, пычрак булганга, аның өчен тагын бер йорт салганнар. Бүгенге көндә авылда лента сукмыйлар. Ләкин элеккечә һәр хуҗалыкта ике йорт сакланган. Хәзер аның берсе җәйге ашханә ролен үти.

## Халык саны
2002 елда даими халык саны 136 кеше тәшкил итә (татарлар 98 %), 2012 елда 99 кеше.

2021 елга 30лап хуҗалыкта 60ка якын кеше яши.  

## Шәхесләр

## Инфраструктура

Ир-атлар урманда хезмәт куя, калган халык авыл советы үзәгенә йөреп эшли. Алты кеше Муркузь-Омга мәктәбенә барып эшли. Анда эшкә күбрәк татарларны алалар.

Авылда медпункт, кибет бар. Элек башлангыч мәктәп, клуб эшләгән, фәннәр татар телендә укытылган. Авылда бүгенге көндә бер бала да юк. Мәктәп тә, клуб та ябылганнар. Авыл газлаштырылмаган

## Искәрмәләр

Төркем:Кизнәр районы торак пунктлары
Төркем:Удмуртия татар авыллары
Хоакин Домингес Беккер

**Хоакин Домингес Беккер** (1817—1879) —XIX гасыр рәссам һәм живописецы, испан костумбризмы вәкиле. Севилья нәфис сәнгатьләк Академиясе әгъзасы (1847 елдан бирле).
## Тәрҗемәи хәле
Рәссамнар гаиләсендә туган. Аның кузены рәссам Хосе Домингес Беккер күренекле испан язучы--романтикның һәм живописец Валериано Домингес Беккерның әтисе булган. Ир туганының 1841 елда вакытсыз үлеменнән соң энеләренең тәрбиясен һәм белем алуын үзенә алган.
Севильяда нәфис сәнгатьләр Академиясен тәмамлаган, анда соңыннан профессор һәм мөдир булган.
## Иҗаты
Эшләрен *Беккер* тәхәллүсе белән имзалаган – бу XVI гасырда Испаниягә Фландриядән күчкән әнисе ягыннан бабаларының берсенең фамилиясе.
Андалусия һәм хосусан Севилья белән бәйле күп картиналарның авторы. Портретист, пейзажист, жанрист, тарихи темаларга рәт картина барлыкка китергән.
Королева Изабелла II заказы буенча король Севилья Алькасарын бизәве белән шөгыльләнгән. Соңрак сарай яны рәссамы һәм королева энеләренең рәсем остазы булып билгеләнгән булган.
Хәзерге көндә аның күп эшләре Севилья нәфис сәнгатьләр Музеенда саклана.

Файл:JoaquinDominguezBecquer.jpg| «Андалузиядә күренеш»
Файл:Joaquín Domínguez Bécquer The Seville Fair.jpg| «Севильядә ярминкә»
File:Fernando el Católico (Ayuntamiento de Sevilla).jpg|Арагон короле Фердинанд II портреты
File:Isabel la Católica (Ayuntamiento de Sevilla).jpg|Кастилия королевасы Изабелла I портреты


## Сылтамалар
* Domínguez Bécquer, Joaquín
* Х. Домингес Беккер картиналары

Төркем:Рәссамнар