Аватара

**Авата́ра** (санскрит телендә: अवतार, IAST:avatāra, «иңү»), шулай ук инглиз телле мәдәни йогынты астында **авата́р** юрамасында киң кулланыла под англоязычным культурным влиянием (инглиз телендә: avatar) — Һинд дине фәлсәфәсендә гадәттә Ходайның җиргә иңүе, аның шул исәптән кеше кыяфәтендә материаль формада чагылышы өчен кулланылган төшенчә (хосусан, вайшнавизмда Вишнуның Вайкунтхадан иңүе)..

«Аватара» төшенчәсе иң ешы Вишну һәм аның ун төп аватары белән ассоциирлана. Аларның иң популярлары Кришна, Рама, Будда. Вишнуның ун аватары исемлеге рәт Пуранада китерелә. «Бхагавата-пурана»да Вишнуның 22 төп аватары тасвирламасы бар һәм Вишну - чиксез күплек дип раслана. Аватарлар Һинд диненең киң таралган юнәлеше вайшнавизмда үзәк рольне уйный. Вайшнавизмның күпчелек традицияләрендә барлык аватарларның иң элек чыганагы булып һәм Нараяна санала. Чыгарылма булып гаудия-вайшнавизм, Нимбарка-сампрадая һәм Валлабха-сампрадая кебек кришнаит традицияләр булып тора, аларда аватарларның чыганагы булып Кришна санала.

«Ганеша-пурана» һәм «Мудгала-пурана» кебек текстларда, Ганеша аватарының иңүе тасвирлана, шулай ук Шива аватарлары мәгълүм (күбесенчә дәрвиш яки йогада остаз буларак). Гәрчә, чыганакларның тирәнрәк анализында Ганеша һәм Шива аватарлары турында мифлар Вишнуның аватарлары турында борынгырак хикәяләрдә нигезләнгән дигән нәтиҗәгә килергә мөмкин. Аватарлар турында иң иртә искә алуларның берсе «Бхагават-гита»да, анда Кришна аватарларның төп функцияләрен тасвирлый — дхарма принципларын торгызу, иҗтимагый һәм Галәми тәртипне тәэмин итү.

Рәт тикшеренүчеләр фикеренчә Вишну аватарларының концепцияләре инде «Шатапатха-брахмана»да бар (Праджапати чагылышлары).

## Этимология
Санскрит *аватара* сүзе (санскрит телендә:अवतार, IAST:avatāra) туры тәрҗемәдә «иңәргә» (*аватарати*) дигәнне аңлата һәм Ходайның билгеле максат белән тормышның түбәнрәк сфераларына иңүен күздә тота..

## Вишну аватарлары
Һинд динендә аватарларның иң традицион формалары булып Вишну аватарлары тора, алар Пураналарда тәфсилләп аңлатыла. Вишнуның төп аватарлары булып ун **маха-аватар** (бөек аватар) тора — шулай аталан **[[дашаватар]]лар** (санскрит телендәге: दश, daśa, «ун» сүзеннән).

### Дашаватары Вишну

Дашаватарларның исемлеге «Гаруда-пурана»да (1.86.10-11) бирелә. Бу исемлектә күпчелек аватар *лила-аватарлар* буларак сыйфатлана. Беренче дүрте Сатья-югада (һинд дине вакыт циклында дүрт юга яки беренче эпохасында) иңгән. Киләсе өч аватара Трета-югада иңгән, сигезенче чагылыш Двапара-югада һәм тугызынчы Кали-югада. Унынчы аватара - Калки - хәзерге Кали-юга эпохасының ахырында, якынча 427 000 елдан соң пәйда булачак дип алдан әйтелгән.

# **[[Матсья]]** («балык») — Сатья-югада иңгән
# **[[Курма]]** («ташбака») — Сатья-югада иңгән
# **[[Вараха]]** («кабан») — Сатья-югада иңгән
# **[[Нарасимха]]** («кеше арслан») — Сатья-югада иңгән.
# **[[Вамана]]** («кәрлә») — Трета-югада иңгән.
# **[[Парашурама]]** («балталы Рама») — Трета-югада иңгән
# **[[Рама (индуизм)|Рама]]** яки **Рамачандра**, Айодхьяның патшазадәсе һәм патшасы, Трета-югада иңгән. Вишнуның идеаль патша һәм ир буларак чагылышы.
# **[[Кришна]]** («кара») — Двапара-югада ир туганы **[[Баларама]]** белән иңгән.
# **[[Будда Гаутама|Будда]]** («яктыртылган», «уятылган» дигәнне аңлата) — Кали-югада Капилавасту патшазадәсе (Сиддхарта Гаутама буларак) иңгән.
# **[[Калки]]** («мәңгелек», яки «вакыт», яки гөнаһны «бетерүче») — ак атка атланган гаскәри. Ул Һинд дине вакыт циклында хәзерге эпоха Кали-юга ахырында пәйда булачак дип көтелә.

### «Бхагавата-пурана»да Вишнуның Аватарлары
«Бхагавата-пурана»ның беренче җырында Вишнуның 22 аватары китерелгән:

# **[[Кумарлар]]** — Брахманың дүрт улы
# **[[Вараха]]** — «кабан»
# **[[Нарада]]** — «сәяхәт итүче хәким»
# **[[Нара-Нараяна]]** — «игезәкләр»
# **[[Капила]]** — «фәйләсуф»
# **[[Даттатрея]]** — берләштерелгән тримурти аватары
# **[[Яджна]]** — вакытлыча Индраның ролен уйнаган Вишну
# **[[Ришабха]]** — Бхарата патшасының әтисе
# **[[Притху]]** — җирне матур һәм күркәм иткән патша
# **[[Матсья]]** — «балык»
# **[[Курма]]** — «ташбака»
# **[[Дханвантари]]** — Аюрведа нигезләүчесе
# **[[Мохини]]** — матур, гүзәл хатын
# **[[Нарасимха]]** — кеше арслан
# **[[Вамана]]** — «кәрлә»
# **[[Парашурама]]** — «балта белән Рама»
# **[[Вьяса]]** — Веда төзүчесе
# **[[Рамачандра]]** — Айодхья патшасы
# **[[Баларама]]** — Кришнаның абыйсы
# **[[Кришна]]** — көтүче
# **[[Гаутама Будда|Будда]] **— «яктыртылган»
# **[[Калки]]** — «җимерүче»

Бу 22 аватардан кала, соңрак «Бхагавата-пурана» текстында тагын өч аватара тасвирлана:
# **[[Пришнигарбха]]** («Пришнида туган»)
# **[[Хаягрива]]** («ат»)
# **[[Хамса (мифология)|Хамса]]** («аккош»)

Калки аватараны тасвирлаганнан соң «Бхагавата-пурана»да Вишну аватарлары чиксез дип әйтелә. Шулай да өстә санап үтелгән 25 аватар барысы тарафыннан иң әһәмиятлеләр буларак кабул ителә.

гаудия-вайшнав традициясе тарафдарлары «Бхагавата-пурана»да искә алынган аватарлар санына вайшнав изге һәм реформатор Чайтаньяны (1486—1534) кертәләр. Гаудия-вайшнав текстларда Чайтанья «Алтын Аватара» (вайшнав риваять буенча аның тиресе алтынсу төстә булган) һәм аватараларның иң рәхимлесе буларак тасвирлана. Чайтанья дәгъва иткәнчә тормышның иң югары максатына Ходайга саф мәхәббәткә иҗтимагый яки милли кемлегеннән бәйсез рәвештә теләсә нинди кеше ала. Үзләренең позицияләренең исбатлавына буларак кришнаитлар «Бхагавата-пурана»дан түбәндәге шигырьгә сылтама ясый:
 

Чайтаньяның аватара буларак статусы исбатлавына шулай ук «Махабхарата»дан һәм башка пураник һәм ведик әдәбияттан текстлар китерелә.

### Вайшнавизмда аватарларның башка төрләре
Вайшнавизмда Вишнуны башка аватарларның чыганагы дип санарга кабул ителгән. Шулай да, Һинд диненең бу традициясендә Вишну Ходай формаларының берсе булып кына тора — Нараяна һәм Кришна аватарлар формасында иңүче башка Ходай формалары буларак кабул ителә. Вайшнавизмда Кришна шәхесен ике төрлечә аңлау бар. Кришна Вишнуның ун аватары исемлегендә сигезенче аватара булудан кала, Һиндстанда һәм бөтен дөнья буенча миллионнарча Һинд дине тарафдарлары аңа Ходайның башлангыч формасы һәм барлык аватарларың чыганагына буларак табыналар. Шуңа өстәп, Һинд динендә «аватара» төшенчәсенең башка билгеләмәләре һәм хасиятләре бар.

#### Пуруша-аватарлар
Пуруша-аватарлар һәр Галәмдә Вишну яки Кришнаның башлангыч аватарлары буларак тасвирлана (Шримад Бхагаватамта шулай әтелгән). Пуруша-аватарлар санына түбәндәгеләр карый:
* **[[Маха-Вишну]], яки Каранодакашайи Вишну,**
* **[[Гарбходакашайи Вишну]],**
* **[[Кширодакашайи Вишну]].**

#### Гуна-аватарлар

Тримурти (Һинд дине өчлеге) шәхесләрен **гуна-аватарлар** дип атарга кабул ителгән, чөнки аларның һәрберсе материаль табигатьнең билгеле гунасы (сыйфатын) контрольдә тота. Алар, шулай да, бу сүзнең киң кабул ителгән мәгънәсендә аватарлар булып тормыйлар.

* **[[Вишну]]** — игелек гунасы белән идарә итә (саттва)
* **[[Брахма]]** — дәрт гунасы белән идарә итә (раджас)
* **[[Шива]]** — наданлык гунасы белән идарә итә (тамас)

#### Манвантара-аватаралар
Манвантара-аватаралар төрле Ману хөкем итү периодларында (манватарларында) иңә. Ману үзләре тумыш алмаган булып тора дип әйтелә.

#### Шактьявеша һәм авеша аватарлар
Аватарлар ике төрле була:
* **Сакшат** — туры
* **Авеша** — турыдан-туры булмаган
Вишну үзе турыдан-туры иңгәндә, аны  **сакшат** яки **шактьявеша-аватара** дип атыйлар — Ходайның туры чагылышы. Әмма ул турыдан-туры килмәгәндә, ул көч һәм вәкаләтләрне аңа салынган миссияне башкарыр өчен нинди дә булса азат ителгән шәхескә бирә — мондый шәхес турыдан-туры булмаган яки **авеша**, аватарасы дип атала.
Күп санлы авеша аватарлар бар дип әйтелә. Алар арасында Нарада Муни, Шакьямуни Будда һәм Парашурама. Парашурама - ул дашаватарлардан Вишнуның туры чагылышы булмаган бердәнбере.

Вайшнав традициясендә төп агымнарның берсе шри-вайшнавизм буенча Вишнуның ике тип төп яки туры аватары бар — пурна-аватарлар һәм амшарупа-аватарлар:

# **[[Пурна-аватарлар]]** - ул Вишну үзе турыдан иңгән һәм аларда аның барлык рухи сыйфатлары һәм атрибутлары чагылган аватарлар. Бу төр аватарларга шри-вайшнавлар Кришна һәм Раманы кертәләр.
# **Амшарупа-аватарлар** — алар шулай ук Вишнуның үзе туры иңгән туры аватарлары, әмма ул үзенең хасиятләренең кайберләрен генә чагылдыра. Бу аватарларга дашаватарларның беренче бишесе — Матсья, Курма, Вараха, Нарасимха һәм Вамана карый.

(Һинд дине фәлсәфәсендә двайта яки дуализмның төп тарафдары) Мадхве буенча Вишнуның барлык аватарлары бер тигез куәт һәм сыйфатларга ия. Алар арасында нинди дә булса аерма юк. Мадхва буенча аватарлар арасында аермалар барлыкка китерү мәңге каһәргә китерергә мөмкин. Ул моның турында «Катха-упанишада»да һәм үзенең хезмәтләренең башкасы — «Махабхарата-татпарья-нирная»да әйтә.

## Шива аватарлары
Шиваизмда аватар фикере гаять чикле тәкъдим ителгән: бер яктан, пураник әдәбиятта Шива аватарлары исемлекләре бар (Маха-пураналарда да, упапураналарда да) - текстлар бу аватарларның төрле саны турында әйтә (18, 28, 64, 108 һ. б.); бүтән яктан Адвайта-веданта фәлсәфи мәктәбенә таянучы шиваизмның күпчелек юнәлешләре Шиваның аватарлар булуын инкарь итә һәм әдәбиятта искә алынган аватарларны бары тик Шиваның формалары яки күрсәтелүләре буларак кабул итә.

Иң мәшһүр булып Линга-пуранадан 28 аватардан исемлек санала, б. э. I—II гасырларында торган Пашупатья традициясенең нигезләүчесе яки реформаторы Лакулиша искә алынган соңгысы. Шиваның аватарасы дип Адвайта-веданта фәлсәфи мәктәбенең нигезләүчесе Шанкараны саныйлар; һинд диненең хәзерге заман эшлеклеләре арасында үзләрен Шива автарлары дип атау тенденциясе бар.

Мифологик персонажлар арасында Шива аватарлары дип: риши Дурвасаны; Вишнуның сигезенче аватары Раманың ярдәмчесе Хануманны; Дакшаның корбан бирүен бетерүче Вирабхадраны,; ярсынган Нарасимханы тынычландырган Шарабханы атыйлар. Кайбер җирле Ходайлар шулай ук кайвакыт Шива аватарлары дип кабул ителәләр.

## Ортодоксаль Һинд диненнән тыш аватарлар
Һинд диненең пураник һәм Ведик әдәбиятында искә алынган автарларыннан тыш, кайбер индуслар үзләрен аватар дип игълан иткән һәм/яки башкалар тарафыннан аватарлар буларак кабул ителгән булган. Аларга бу эпоханың аватары булган дип әйтелгән Мехер Баба (1894—1969),, һәм үзен Шива һәм Шакти, Рама һәм Сита, Кришна һәм Радха аватары дип игълан иткән Сатья Саи Баба (1926—2011) кебек шәхесләр.

Кайбер Һинд дине тарафдарлары аватарлар дип башка дини традицияләрнең аватарларын кабул итә. Бу контекстта аватарларга Иисус Христос һәм Зәрдөшт кертелә.

Будда Һинд динендә Вишнуның тугызынчы аватары дип санала.

## Шулай ук карагыз
* Ходай кеше
* Илаһилаштыру
* Фана һәм Бака
* Кумари
* Сваям-бхагаван
* Лила
* Ипостась
* Чагылыш

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 
* 
* 

## Сылтамалар

Төркем:Вишнуизм
Төркем:Һинд дине төшенчәләре
Төркем:Һинд дине
Төркем:Һинд динендә Ходайның форма һәм образлары
Төркем:Һинд дине дини тәгълиматы
Төркем:Һинд дине мифологиясе