Çoson

**Çoson** — 1392 yıldan 1897 yılğa qädär bulğan  däwläte. Bu çorda il belän  dinastiäse idärä itkän. Räsmi atama — **Böyek Çoson däwläte**. 1897 yılda  itep üzgärtelgän.

Däwlätkä  (wañ Taeco) nigez salğan, ul yarımutrawğa höcüm itkän  qarşı köräşe belän tanılğan xärbi başlıq bulğan.

## Tarixı

### İrtä tarixı
Dinastiä idärä itä başlağanda başqalası Seul (ul waqıtta Hanyañ) bulğan. 1394 yılda  sarayı tözelä başlağan. Wañ  Qıtay imperatorına ilneñ isemen ike varianttan saylawın sorap möräcäğät itkän. Qıtay çığanaqlarında telgä alınğan «Çoson» («irtänge saflıq») saylanğan.

Xökümät däwlät ideologiäse bularaq konfutsiyçılıq faydasına saylaw yasağan, bu buddaçılıq monastırläre belän mönäsäbätlärne kiskenläştergän. 1443 yılda wañ Secoñ korey tele öçen  qatnaşında eşlängän hangıl älifbasın raslağan. Moña qädär qıtay ieroglifları nigezendä yazu (hança) ğına qullanılğan.

### Böyek Secoñ
1418 yılnıñ avgustında,  waz kiçkännän soñ, täxetkä Secoñ utırğan. 1419 yılda Secoñ, ätise Taecoñ kiñäşe buyınça, Tsuşima utrawınnan xäräkät itkän  qarşı könçığış  oyıştırğan. Şul uq yılnıñ sentäberenä Tsuşima  kapitulätsiälängän. 1443 yılda Tsuşimağa yasaq häm piratlarğa qarşı köräştä yärdäm itügä almaşqa säwdä xoquqları birgän Gehe kileşüwe imzalanğan.

Tönyaq çiktä Secoñ curcennärdän saqlanu öçen dürt nığıtma häm altı post tözägän. 1433 yılda Kim Conso citäkçelegendäge xärbi kampaniä Koreya territoriäsen xäzerge Qıtay çigenä qädär torğızğan.

Secoñ idäräse fändä, awıl xucalığında, ädäbiätta, meditsinada häm injeneriädä uñışlar belän bilgelängän. Bu qazanışları öçen ul «Böyek Secoñ» titulına layıq bulğan.

### Yaponnarnıñ irtä basıp kerüläre
Koreya tarixında yaponnarnıñ diñgezdän ilgä yış höcümnäre bulğan. Yapon diñgezendäge  zur öleşen brigadalarğa berläşkän  täşkil itkän.

1592 yılda Yaponiä xakime Toyotomi Xideyoşi, şulay uq Qıtaynı buysındırırğa niätläp, Koreyağa  başlağan. Kinätlek, saray intrigaları häm  faydalanu näticäsendä yaponnar tiz arada yarımutrawnıñ könyağın, Pyoñyañ häm Hansonnı (Seul) yawlap alğannar.

Läkin alğa baru partizan qarşılığın tuqtatqan, ä admiral  bronälı «» (kobuksonnar) qullanıp, diñgez östennän kontrolne saqlap qalğan. 1593 yılda suğışqa Miñ dinastiäseneñ Qıtay ğäskärläre quşılğan. Urtaq tırışlıq belän yaponnarnı tar-mar itkännär.

Ciñü bäyäse ğäyät zur bulıp çıqqan: iqtisad töşenkelektä, xalıq sanı kimegän, küp kenä mädäni qimmätlär Yaponiägä alıp kitelgän. Yaponnar, qolaqların kisep, 20 meñgä yaqın koreynı imgätkän. Mönäsäbätlär un yıldan soñ ğına, 1607 yılda diplomatik missiä cibärelgäç kenä normalläşkän.

### Alğa taba üseşe
Yaponiä basıp kerülärennän soñ Koreya  yöz totqan häm Qıtayda yaña Çiñ dinastiäse belän çikne nığıtqan, läkin kürşeläre belän säwdäne saqlap qalğan.

XVII ğasırda il mancur höcümnärenä duçar bulğan ( häm ) häm Çiñğa yasaq tüli başlağan.

 (1583—1626), Ciancou curcennäreneñ yulbaşçısı, Mancuriäneñ curcen qäbilälären köçle koalitsiägä berläştergän, anı anıñ ulı  (1626—1643) axır çiktä «mancurlar» dip üzgärtkän. Wañ  curcennär belän Çosonnı Hideyoşidan qotqarğan Miñ dinastiäse konfliktında neytralitet saqlarğa tırışqan, läkin 1623 yılda Qıtay yaqlı  tarafınnan bärep töşerelgän.

Yaña wañ Yi Kwal fetnäsen (1624) bastırıp, tönyaq çiklärne köçsezländergän. 1627 yılda curcennär saqlawnı özgän häm Koreyağa «tuğanlıq mönäsäbätlären» köçläp taqqan. İnconıñ mancurlarğa qarşı ücät säyäsäte arqasında 1636 yılda 120-meñlek Çiñ armiäse anı Çiñ süzerenlığın tanırğa häm Miñ dinastiäse belän elemtälärne özärgä mäcbür itkän.

 (1649—1659) revanş öçen armiä tözergä omtılğan, läkin uñışsız.

Mancur Çiñ dinastiäsenä yasaq tüläw sistemasına kertelügä qaramastan, Koreya intellektualları mancurlarnı ozaq waqıt varvarlar dip sanağannar häm xätta XIX ğasırda da yäşeren räweştä bärep töşerelgän Miñ dinastiäseneñ yıl sanawınnan faydalanğannar.

### Dinastiäneñ cimerelüwe
1863 yılda, wañ  ülgännän soñ, täxetkä baliğ bulmağan  utırtalar. Anıñ waqıtında regent bulıp anıñ ätise — taewongun  bulğan, ul izolätsion säyäsät häm xristiannarğa qarşı repressiälär ütkärgän.

Türä Pak Kü Su täqdim itkän könbatış yaqlı reformalar aqrın barğan häm anıñ üleme belän tuqtalğan.  (1866) häm  (1871) Koreyanı köç qullanıp açu omtılışları uñışsızlıqqa oçrağan.

1873 yılda taewongunnı  xakimiättän çitläştergän. 1875 yılda,  utrawı yanında konflikt tudırıp, Yaponiä Koreya portların açqan tigez xoquqlı bulmağan  (1876) imzalawğa ireşkän. Tizdän Koreya AQŞ häm Awrupa däwlätläre belän şundıy uq kileşülär tözegän.

1882 yılda Taewongun  barışında xakimiätne qısqa waqıtqa kire qaytarğan, läkin Qıtayğa alıp kitelgän, häm patşabikä Min üz pozitsiälären torğızğan.

 (1893—1894) Koreyanı Qıtaydan yärdäm sorarğa mäcbür itkän. Qıtay ğäskärlären kertü Yaponiäneñ cawabın kiterep çığarğan, bu Yaponiä-Qıtay suğışına (1894—1895) kitergän. Qıtaynıñ ciñelüwe Koreyanıñ Çiñnan bäysezlegen nığıtqan, läkin Yaponiä yoğıntısın köçäytkän.

Asılda Koreya Yaponiä protektoratı bulğan. 1895 yılda yaponnar patşabikä Minnı ütergännär. 1897 yılda, , Kocoñ  buldırunı iğlan itkän häm imperator titulın qabul itkän, ämmä real’ xakimiätkä iä bulmağan.

Yaponiä tarafınnan anneksiä Yi dinastiäseneñ 519 yıllıq xakimlegenä çik quyğan.

## Cämğiäte
Çoson çorınıñ tögäl demografik mäğlümatları ışanıçlı tügel. Bilgele bulğança, 1810 häm 1850 yıllar arasında xalıq yaqınça 10%qa kimegän häm annarı totrıqlılanğan. XX ğasırğa qädär ğadi keşelärneñ urtaça ğömer ozınlığı 24—26 yıl täşkil itkän.

Cämğiät berniçä töp qatlamğa bülengän:

*  — watanşdaşlıq häm xärbi türälärneñ idärä itüçe qatlamı. XVIII ğasırğa alar miras elitasına äwerelgän, läkin formal’ yaqtan alarnıñ statusı  (qatlawlı küp basqıçlı sistema) imtixannarın tapşıru aşa raslawnı taläp itkän. Ägär ğailä öç buwın däwamında türälär birmägän bulsa, ul yanban statusın yuğaltqan. 1800 yılğa xalıqta yañbannarnıñ öleşe 30%qa citkän, gärçä alarnıñ zur oleşe yuğarı statuslı, läkin tıynaq keremle cirle dvorännar bulğan.
*  — irekle krestyannar, säwdägärlär, hönärçelär. Alar xärbi burıçlı bulğan, salımnar tülägännär häm däwlät cirlärendä bülemtek bilägännär.
*  (nobi) — bäyle xalıq. Statusı näseldän kilgän yäki cäza forması bulğan. Nuhi däwlät häm xosusıylarğa (alarnı satıp alırğa, satarğa häm miras buyınça tapşırırğa mömkin bulğan) bülengän. Ämmä alar milekkä (mäsälän, cirgä) iä bula alğannar. Alarnıñ öleşe xalıqnıñ urtaça 10% (qayber yıllarında — öçtän berenä qädär) täşkil itkän. Bu törkemgä şulay uq «näfrätlängän» hönär wäkilläre (itekçelär, itçelär, ) kergän.

Däwlät cirlärendä nominal’ renta uñışnıñ 1/10 täşkil itkän, ämmä cıyımnarnı isäpkä alıp, 30%qa qädär citkän. Ekspluatatsiä qanunnar belän genä çiklänmägän şäxsi cirlärdä krestyannar uñışnıñ 50—70% birgännär.

Xalıqnıñ küpçelegen (40—50%) krestyannar täşkil itkän, läkin başqa törkemnär dä zur rol’ uynağan: säwdägärlär, hönärçelär, çuñinnar (däwlät xezmätendä eşläwçe texnik belgeçlär). Soñğı Çoson yıllarında sotsial’ ierarxiä qırıslanğan: konfutsiyçılıq normaları qanunnar (şul isäptän xatın-qızlarnıñ xoquqların çikläwçe häm kiem-salımnı cayğa saluçı) belän berketelgän qatğıy qatlam differensiatsiäsenä tigezlänä başlağan.

## Fäne häm mädäniäte

Çoson dinastiäse waqıtında  (ğalim-türälärneñ) sarayda häm armiädä töp role bulğan administrativ sistema raslanğan.

Çor ike mädäni çäçäk atu belän bilgelängän: ,  formalaşqan, ensiklopediälär tözelgän, nığıtmalar häm saraylar tözelgän.

### Keramikası
XV—XVI ğasırlardan aq farfor tanılu alğan. Citeşterü patşa administratsiäse tarafınnan qatğıy kontroldä totılğan.

Kobalt räsemle (anı saray rässamnarı yış yasağan)  Qıtay ürnäklären imitatsiälägän. Cirle kobaltnı açqannan soñ (1463) ostalar anıñ tübän sıyfatı arqasında qimmätle çit ilnekenä östenlek birgännär, bu konfutsiyçılıq tıynaqlığına qarşı kilgän.

### Astronomiäse
Koreya astronomiäseneñ çäçäk atuı Çosonğa turı kilä. Kük globusları häm mexanik privodlı säğätlär (mäsälän, Soñ Yi Yeoñnıñ , 1669) yasalğan. 1442 yılda Çilceoñsannıñ astronomik xezmäte kük cisemnäreneñ xäräkäten häm totılularnı isäplärgä mömkinlek birgän.

## İskärmälär


## Ädäbiät

* 
* 
* 
* 
* 
* *[[:ru:Курбанов, Сергей Олегович|Курбанов О. С.]]* История Кореи с древности до начала XXI века. — : Изд-во СПбГУ, 2009. — ISBN 978-5-288-04852-4.
* *Тихонов В. М., Кан Мангиль.* История Кореи. Т. 1. С древнейших времен до 1904 г. — : Наталис, 2011. — (Orientalia et Classica: Труды Института восточных культур и античности). — ISBN 978-5-8062-0343-5.

## Sıltamalar

* Çoson dinastiäse

Төркем:1390-елларда нигезләнгән дәүләтләр һәм территорияләр
Төркем:1897 елда юкка чыккан дәүләтләр һәм территорияләр
Төркем:Чосон
Төркем:Корея тарихындагы дәүләтләр
Төркем:Тарихи дәүләтләр