Hans Tirring

**Hans Tirring** (; *[[1888 yıl|1888 yılnıñ]] [[23 mart|23 martı]], [[Avstro-Macarstan]], [[Vena]] — [[1976 yıl|1976 yılnıñ]] [[22 mart|22 martı]], [[Avstriä]], [[Vena]]*) — Avstriä fizik-teoretigı, professorı,  ätise.

## Biografiäse
Hans Tirring 1888 yılnıñ 23 martında Venada mäktäp uqıtuçısı ğailäsendä tuğan. Venağa anıñ babaları Utız yıllıq suğış waqıtında Türingiädän (familiäseneñ kilep çığışı şunnan) küçep kilgännär.

1910 yılğa Hans Tirring Erwin Şrödinger belän bergä  uqığan. Annarı ul Vena universitetınıñ Teoretik fizika institutında eşlägän, anda 1911 yılda  citäkçelegendä dissertatsiä yaqlağan. 1927 yılda professor bulğan häm 1938 yılğa qädär Teoretik fizika institutın citäklägän.

1927 yılda Tirringnıñ ulı  tuğan, soñraq ul tanılğan fizik-teoretik bulğan häm qırnıñ kvant teoriäsenä häm  zur öleş kertkän.

 soñ Tirring wazifasınnan azat itelgän, çönki Albert Aynştayn häm Zigmund Froyd belän akiv elemtädä bulğan,  bulğan häm suğışqa qarşı qaraşlarnı yaqlağan.  iskä töşergänçä, Tirring 1920-yıllar başında uq, ägär leksiälärgä yähüd studentların kertmäsälär, leksiälär alıp barudan baş tartqan. Şunıñ arqasında ul yış qına küp kenä ultrauñ student oyışmaları öçen mişen bulğan. Soñraq eştän azat itelgännän soñ ul küp kenä firmalarda, ayırım alğanda  konsultant bulıp eşlägän. 1946—1947 yıllarda Tirring Vena universitetınıñ fälsäfä fakultetı dekanı bulğan.

1957 yılda Tirring küp kenä dönyaküläm ğalimnärne cıyğan (ayırım alğanda, anda  häm Hideki Yukawa qatnaşqan)  oyıştıruçılarnıñ berse bulğan, anda atom-töş qoralınıñ qurqınıçı, anı qullanunı kontroldä totu, ğalimnärneñ cawaplılığı kebek mäs’älälär kütärelgän.

Hans Tirring Avstriä säyäsätendä aktiv qatnaşqan. Ul  äğzası bulğan häm annan Avstriäneñ  saylanğan, anda ul 1957 yıldan 1963 yılğa qädär deputat bulğan. Tınıçlıq öçen xäräkättä aktiv qatnaşuwı öçen ul ike tapqır Tınıçlıq öçen Nobel premiäsenä nominatsiälängän. 1963 yılda Avstriäne ber yaqlı qoralsızlandıru planın täqdim itkän, ul Tirring planı bularaq bilgele bulğan. Anıñ neytral’ Avstriä kontsepsiäse ilne tulısınça qoralsızlandırunı häm armiäne taratunı üz eçenä alğan, ä çiklärne saqlaw BMOğa täqdim itelgän. Ämmä Avstriä xökümäte häm Bundesratnıñ äydäp baruçı partiäläre mondıy ideyalarnı kire qaqqan.

Hans Tirring 1976 yılnıñ 22 martında wafat bulğan.

## Fänni eşçänlege häm uylap tabuları
Hans Tirringnıñ töp fänni qazanışı bulıp anıñ  belän urtaq 1918 yılğı eşe sanala, anda Koriolis tizläneşenä relätivistik tözätmä qaralğan, ul zur äylänüçe massalar yanında fäza-waqıtnıñ käkrelegen isäpkä ala. Bu tözätmä  isemen alğan. 2004 yılda bu effekt açıq kosmosta Cir tiräli orbitada ütkärelgän  eksperimentında raslanğan.

1928 yılda, Awrupada berençe Amerika tawışlı filmnarı barlıqqa kilgänçe ük, Tirring tawışlı kinonı selen elementları (Tirring elementları bularaq bilgele) yärdämendä citeşterü ısulın täqdim itkän. 1929 yılda Avstriä radiotapşırularınıñ pionerı, RAVAG radiostansiäse direktorı Oskar Çeya belän bergä ul «Selenophon» kompaniäsenä nigez salğan — Avstriädä tawışlı filmnar citeşterü buyınça berençe firma. Firma Venada populär bulğan, läkin tizdän Amerika konkurentları tarafınnan qısrıqlanğan. Tirring elementları şulay uq başqa tarmaqlarda qullanılğan, mäsälän, signalizatsiä öçen  bularaq.

## Publikatsiäläre

* *Kernenergie gestern, heute und morgen.* Verlag Oldenbourg, 1963.
* *Der Weg der theoretischen Physik von Newton bis Schrödinger.* Verlag Springer, 1962.
* *Atomphysik in gemeinverständlicher Darstellung.* Verlag Deuticke, 1954. 2., erg. Auflage.
* *Die Idee der Relativitätstheorie.* Verlag Springer, 1948. 3., verb. u. erg. Auflage.
* *Atomkrieg und Weltpolitik.* Danubia-Verlag, 1948.
* *Der Schwebelauf.* Deutscher Verlag für Jugend und Volk GmbH, Wien und Leipzig 1939.
* Mit O. Halpern: *Grundgedanken der neueren Quantentheorie.* Teil 1, 2. Springer, 1928, 1929. Ergebnisse der Exakten Naturwissenschaften.
* *Mathematische Hilfsmittel der Physik.* Handbuch der Physik, Bd. 3. Berlin 1928.
* Mit Josef Lense: *Über den Einfluss der Eigenrotation der Zentralkörper auf die Bewegung der Planeten und Monde nach der Einsteinschen Gravitationstheorie.* In: *Physikalische Zeitschrift.* Bd. 19, 1918, S. 156—163.
* *Die Geschichte der Atombombe.* In: *Neues Österreich.* Zeitungs- und Verlagsgesellschaft m.b.H., Wien 1946.

## İskärmälär

## Ädäbiät

* G. Kerber, B. Zimmel (Hrsg.): Hans Thirring. Ein Leben für Physik und Frieden. Böhlau, 1992 (Beiträge zur Wissenschaftsgeschichte und Wissenschaftsforschung, Band 1).

## Sıltamalar

* Katalog der Deutschen Nationalbibliothek
* Nachlass Hans Thirring an der Österreichischen Zentralbibliothek für Physik — 3685 Objekte 
* Derstandard.at: Hans Thirrings Nachlass ist Weltdokumentenerbe

Төркем:23 март көнне туганнар
Төркем:1888 елда туганнар
Төркем:Венада туганнар
Төркем:22 март көнне вафатлар
Төркем:1976 елда вафатлар
Төркем:Венада вафатлар
Төркем:Вена университеты укытучылары
Төркем:Вена университетын тәмамлаучылар
Төркем:Вена шәһәренең мактау балдагы белән бүләкләнгәннәр
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Әлифба буенча физиклар
Төркем:Австрия физиклары
Төркем:Австрия социалистлары
Төркем:Австрия Социал-демократик партиясе әгъзалары
Төркем:Австрия Федераль шурасы әгъзалары