Тарихнамә

**Тарихнамә**, **тарих белеме**, **историография** (борынгы грекча ἱστορίογραφία; ἱστορία — үткән заман турында хикәя + γράφω — язам) — сүзнең тар мәгънәсендә нинди дә булса аерым бер темага яисә тарихи чорга багышланган тарих өлкәсендәге тикшеренүләр җыелмасы (мәсәлән, Тәре яулары чоры тарихнамәсе), яисә идеологик, тел яки милли җәһәттән эчке бердәмлеккә ия булган тарихи хезмәтләр тупланмасы (мәсәлән, марксистик, инглиз телле яки француз тарихнамәсе).

Киңрәк мәгънәдә тарихнамә — тарих фәннәре тарихын өйрәнүче махсус тарихи дисциплина. Тарихнамә тарихи хезмәт язганда фәнни методның никадәр дөрес кулланылуын тикшерә; моның өчен автор шәхесенә, аның чыганакларына, фактларны интерпретациядән (аңлатмадан) аеруга, шулай ук стилистикага, авторның карашларына һәм хезмәтнең нинди аудитория өчен язылуына игътибар ителә.

Тарихнамә Грециядә  һәм Һеродоттан башлана. Һеродот үзенең «Тарих» хезмәтен ни өчен язуын болай аңлаткан: ул кешеләрнең батырлыклары турындагы хәтер гасырлар тирәнлегендә югалмасын өчен тырышкан. Ул греклар һәм  кылган гамәлләр турындагы истәлекне саклап калырга теләгән.
Антик чорның башка тарихчыларында иҗат мотивлары башкачарак була:
* , мәсәлән, хакимият өчен мәңгелек көрәшне күрсәтергә омтылган, чөнки, аның фикеренчә, бу кеше табигатенең аерылгысыз сыйфаты;
*  бөтен дөнья тарихы үсешенең соңгы һәм иң югары ноктасы — Рим империясе, дип раслаган. Тарихны өйрәнү аша тупланган тәҗрибә — тормышның иң яхшы «юл күрсәткече» дигән фикергә таянып, ул үз хезмәтләрен иҗат иткән.
*  тарихта «безнең үзебез һәм илебез өчен үрнәкләр (модельләр)» эзләгән.

XIX гасырдан башлап тарихнамә бик мөһим роль уйный башлый. Көнбатыш мәдәниятендә тарихнамә аша үткәннәрне яңадан торгызуга (анамнезга) зур игътибар бирелә. Тарихнамә хронологик һәм географик яктан ерак булган экзотик җәмгыятьләрнең үткәнен, Якын Көнчыгышның борынгы тарихын һәм юкка чыгу алдында торган «кыргый» халыкларның мәдәниятләрен ачыкларга, «уятырга» һәм торгызырга тырыша.

Шунысы да мөһим: тарихнамә Ауропа халыкларының тарихи хәтерен формалаштыруда төп чыганакка, «милләтләрне төзү» коралына әверелә.

## Тарих фәне тарихы

II меңьеллыкның икенче яртысында, ягъни бронза гасыры ахырында, Месопотамиядә текстлар саны арта; алар ерак үткәнгә мөрәҗәгать итәләр, детальләрне җентекләп тасвирлыйлар һәм күптөрле темаларга кагылалар.  (б.э.к. XIV гасырның беренче яртысы) хетт телендәге патша елъязмаларында (мәсәлән, «Суппилулиума гамәлләре») үткән заман беренче тапкыр тарихнамә предметына әверелә.

### Борынгы грек тарихнамәсе

Безнең көннәргәчә сакланган иң иске тарихи хезмәт Борынгы Грециядә барлыкка килә. Әлеге хезмәт — соңрак Цицерон тарафыннан «тарих атасы» дип аталган Һеродотның «Тарих» хезмәте. Һеродот үзенә мәгълүм булган тарихи вакыйгаларны бәян итү белән генә чикләнә, ул хикәяләнгән вакыйгаларның никадәр дөрес булуын ачыклау бурычын куймый.

Һеродоттан соң ул калдырган үрнәк буенча күп кенә тарихчылар эшли. Мәсәлән,  кебек авторлар, нигездә шәһәр архивын кулланып, үз шәһәрләренең тарихын тасвирлыйлар. Кайбер авторлар аерым урын алып тора:  олимпия уеннары исемлеген төзи һәм шуның белән киләсе буыннарга тасвирланган вакыйгаларны даталау өчен бердәм хронологик нигез бирә.  кебек авторлар аерым тарихчыларның хезмәтләрен гомуми тарихи елъязмаларга берләштерәләр; шуның ярдәмендә без бүгенге көндә югалган күп кенә антик кулъязмаларның эчтәлеге турында мәгълүмат ала алдык. ,  тасвирлаганда, аллалар ихтыярына таянмый диярлек; ул вакыйгаларның барлык сәбәпләрен кешеләрнең гамәлләреннән эзли. Бу адым белән ул рационалистик карашлы киләсе буын тарихчылары өчен үрнәккә әверелә.  беренче булып автобиография яза башлый һәм вакыйгаларны гына түгел, кешеләрнең холыкларын да өйрәнә.

Борынгы грек үрнәген соңрак башка халыклар да үзләштерә. Мәсәлән,  греклар һәм римлыларның тарихка карашларын якынайтырга тырыша.  грек телендә "Вавилония тарихы"н яза, ә  беренче христиан тарихчысы була.

### Борынгы Рим тарихнамәсе

Римлылар Ауропа халыклары арасында беренчеләрдән булып тарихны грек үрнәге буенча, әмма грек телендә түгел, ә үз туган телләрендә — латинча яза башлыйлар.  бу традициягә нигез салучыларның берсе була, соңрак аны Цицерон һәм Цезарь дәвам итә. Антик авторлар арасында түбәндәгеләр аерылып тора:
*  — тарих белән географияне берләштерүе белән;
*  — Александр Македонскийның Римны яулап алу мөмкинлеге турындагы фаразга таянып, «альтернатив тарих» тудырырга омтылуы белән;
*  һәм  — биографик хезмәтләре белән;
*  — варвар халыкларын тасвирлавы, алманнарны «изге күңелле кыргыйлар» буларак сурәтләве белән.

### Борынгы Кытай тарихнамәсе

Кытай тарихы буенча иң борынгы текстлар — *«Шу-цзин»*, *«Чуньцю»* һәм *«Цзо-чжуань»* китаплары. Беренче ике китапның авторы Конфуций дип санала, ә соңгысы алар өчен язылган шәрех булып тора.

Тарихны конфуцийчылык фәлсәфәсеннән аерган беренче профессиональ кытай тарихчысы — Сыма Цянь. Ул «Тарихи язмалар» («Ши-цзи») хезмәтенең авторы. Аның хезмәтендә император династиясе әгъзаларының да, гади кешеләрнең дә күпсанлы биографияләре урын алган.

### Христиан тарихнамәсе

Константин I идарә иткән чордан башлап, Рим империясендә христиан чиркәвенең статусы күтәрелә, һәм бу яңа гына формалаша башлаган христиан тарихнамәсенең борынгы антик тарихнамәдән аерылуына китерә. Әгәр борынгы авторлар тарихи вакыйгалар турындагы телдән сөйләнгән хикәяләрне язып алган булсалар, христиан авторлары, иң элек, язма чыганакларга — беренче чиратта, әлбәттә, Библиягә таяналар. Аларның бәяны үзәгендә сугышлар һәм сәясәтчеләр биографияләре түгел, ә җәмгыятьнең дини халәте тора. Беренче христиан тарихчысы  була. Христианнар тарихны Ходай планы тормышка ашу нәтиҗәсе буларак күзаллыйлар. Бу карашка караганда, җәмгыять циклик модель буенча түгел (мәсәлән, кытай тарихчыларына хас булганча), ә сызыклы рәвештә үсә. Шуңа күрә алар үз хикәяләренә, гадәттә, үткән заманның иң мөһим вакыйгаларының кыскача тасвирламасын кертәләр, шуннан соң гына турыдан-туры үзләре язган чорга күчәләр.

Урта гасырларда елъязмалар язу монахлар һәм руханиларның популяр шөгыленә әверелә. Алар Гайсә Мәсих, чиркәү һәм аның изгеләре тарихы, шулай ук җирле хакимнәр нәселенең тарихы турында язалар. Елъязма, тарихи жанр буларак, иртә Урта гасырларда аеруча мәшһүр була. Мондый хезмәтләргә түбәндәгеләр мисал була ала:  «Франклар тарихы», «Англосаксон хроникалары», «Замана еллары повесте».

Тарих язу традициясе  (Ренессанс) чорында алга таба үсә һәм Мәгърифәтчелек чорында җитди үзгәрешләр кичерә. Нәкъ менә шул вакытта тарих фәне, гомумән алганда, хәзерге заман рәвешен ала.

#### Византия тарихнамәсе

Византия әдәбиятында классик борынгылык әсәрләрен торгызу һәм аңлату, шулай ук соңрак яшәгән авторларның өзекләре һәм цитаталары аша безгә килеп җиткән борынгы авторлар турындагы мәгълүматны тулыландыру өчен гаять бай материал тупланган. Озак вакыт дәвамында галимнәр Византия әдәбиятына нәкъ менә ярдәмче, икенчел роль генә биреп килгәннәр. Мондый караш тикшеренү нәтиҗәләренә тискәре йогынты ясаган, чөнки әлеге әдәбият реаль тарихи контексттан аерылып каралган. Шуның нәтиҗәсендә күп кенә галимнәр Византия әдәбиятының мөстәкыйль, оригиналь төрләрен һәм жанрларын я бөтенләй исәпкә алмаганнар, я аларга тиешле бәя бирмәгәннәр. Галимнәр әдәбиятның үзаллы үсешен, заман шартларына һәм сәяси вәзгыятькә сизгер реакциясен чагылдырган процессларны, күтәрелеш һәм төшенкелек чорларын, гомумән, әдәби иҗатка хас булган үзенчәлекле билгеләрне игътибарсыз калдырганнар.

Византия әдәбиятын проза һәм шигърият күзлегеннән карап чыгу бу ике юнәлешнең тамырдан аермалы булуын ачык күрсәтә. Тарихи төркемгә исә турыдан-туры тарихчылар хезмәтләреннән тыш, изгеләр тормышын тасвирлаган әсәрләр (житияләр), ораторлык чыгышлары, хатлар, шулай ук археологиягә багышланган хезмәтләрне дә кертү зарур.

### Әрмән тарихнамәсе

Әрмән тарихнамәсе V гасырдан башлап барлыкка килә һәм үсә башлый. Бу процесс  тарафыннан әрмән әлифбасын булдыру белән турыдан-туры бәйле. Инде V гасырда ук Әрмәнстан һәм аның белән чиктәш илләр тарихына багышланган шактый күп саф тарихи хезмәтләр языла. Иртә Урта гасырлар чорындагы иң күренекле әрмән тарихчыларына *Мовсес Хоренаци, Лазарь Парпеци, Фавстос Бузанд, Егише, Себеос* һәм башкалар керә. Әлеге авторларның хезмәтләрендә Әрмәнстанның үз тарихы гына тасвирланмый, күрше дәүләтләр һәм төбәкләр тарихы буенча да әһәмиятле мәгълүматлар сакланган.

Әрмән тарихнамәсенең яңа күтәрелеше X—XIV гасырлар чорына туры килә. Бу дәвердә *Ованес Драсханакертци, Степанос Таронеци, Киракос Гандзакеци, Вардан Аревелци* кебек авторларның әһәмиятле тарихи хезмәтләре иҗат ителә.

### ССРБда

Советлар Берлегендә тарихны өйрәнү марксизм-ленинизм фәлсәфәсе белән тыгыз бәйләнештә алып барылды һәм шактый дәрәҗәдә идеологияләштерелгән булды. Барлык тарихи вакыйгалар, хәтта иң катлаулы мәдәни процесслар да бары сыйнфый көрәш күзлегеннән генә аңлатылды. Шул ук вакытта гасырлар дәвамында барган эволюцион процесслар тиешенчә бәяләнмәде; нәкъ менә әлеге процесслар Рәсәйне Ауропаның һәм гомумән дөньяның иң зур дәүләтләренең берсенә әйләндергән иде.

ССРБга кагылышлы фикерләргә килсәк, 1980 еллардагы совет тарихнамәсендә *"Союзда дөньядагы иң алдынгы һәм прогрессив җәмгыять — [[социализм]] төзелә"* дигән концепция өстенлек итә иде. Рәсми караш буенча, социализм капитализмны табигый рәвештә алыштырды һәм үз үсешендә «совет гомумхалык дәүләте»ннән «үсеш алган социализм» этабына кадәр юл үтте. Хакимиятнең барлык төп карарлары я ихтыяҗ (мәсәлән, коллективлаштыру), я мәҗбүри чара (продразвёрстка) буларак тәкъдим ителде, әмма һәр очракта да алар стратегик максатка ирешү өчен дөрес адымнар дип бәяләнде. Совет тарихының тискәре яклары я бөтенләй телгә алынмады, я сыйнфый көрәш логикасы кысаларында аңлатылды; әлеге логика буенча, элеккеге «эксплуататор сыйныфлар» хакимиятне һәм милекне эшчеләргә каршылыксыз гына тапшыра алмый иде.

### Рәсәй Федерациясендә

 фикеренчә, марксистик идеологиядән котылганнан соң да, постсовет киңлекләрендәге тарих фәне һәм күп кенә тарихчылар совет чорында ук үзләштерелгән иске, инде актуальлеген югалткан принципларга һәм танып-белү ысулларына таянып эш итүне дәвам иткәннәр.
Рәсәй Федерациясендә тарих фәне хакимият тарафыннан көчле сәяси басым кичерә дигән фикер дә бар. Шулай итеп, Рәсәй Фәннәр Академиясе академигы, тарихчы  болай дип белдерә:

## Татар тарихнамәсе (XIX гасырдан башлап)

Заманча татар тарихнамәсенә нигез салучы булып Шиһабетдин Мәрҗани санала. Аның XIX гасырның икенче яртысында басылып чыккан «Мөстәфадел-әхбар фи әхвали Казан вә Болгар» дигән хезмәте татар тарихын өйрәнүдә принципиаль яңарыш була. Мәрҗани беренче тапкыр тарихны риваятьләр һәм легендалар җыелмасы буларак түгел, ә язма чыганакларга, эпиграфик һәйкәлләргә һәм нумизматикага нигезләнгән фәнни дисциплина буларак тәкъдим итә. Ул татар халкының борынгы Болгар һәм Алтын Урда дәүләтчелеге традицияләрен дәвам итүче милләт икәнен исбатлап, милли үзаңны үстерүгә зур өлеш кертә. Бу традицияне XX гасыр башында Ризаэддин Фәхреддин, Һади Атласи һәм Газиз Гобәйдуллин кебек галимнәр дәвам итә; алар тарихны өйрәнүдә биографик методны һәм социаль-икътисади анализны киң куллана башлыйлар.

Совет чоры татар тарихнамәсе катлаулы һәм каршылыклы юл үтә. 1920 елларда татар тарихын марксистик идеология нигезендә яңадан бәяләү омтылышлары күзәтелсә, Татарстан АССРына кагылышлы ВКП(б) Үзәк Комитетының 1944 елгы карары тарих фәненә кырыс идеологик чикләүләр кертә. Бу чорда Алтын Урда һәм татар ханлыклары тарихын өйрәнү «милләтчелек» дип тамгалана, һәм галимнәрнең игътибары күбрәк Идел буе Болгар дәүләте чорына яисә революцион хәрәкәтләргә юнәлтелә. Шуңа да карамастан, совет чорында татар тарихының материаль нигезен өйрәнү өлкәсендә зур казанышлар ясала: Альфред Халиков җитәкчелегендәге археологик экспедицияләр Идел буе Болгар дәүләте тарихын яңа мәгълүматлар белән баета. Мөхәммәт Сәфәргалиев һәм Хәйри Гыймади кебек тарихчылар академик тарих язу традициясен саклап калалар, ә Миркасыйм Госмановның чыганак белеме өлкәсендәге хезмәтләре борынгы кулъязмаларны фәнни әйләнешкә кертүдә мөһим роль уйный.

Хәзерге Рәсәй чоры татар тарихнамәсе (1990 еллардан бүгенге көнгә кадәр) татар тарихын өйрәнүдә шартлы рәвештә «алтын гасыр» буларак бәяләнә ала. Татарстанның дәүләт суверенитеты игълан ителү белән идеологик барьерлар җимерелә һәм элек тыелган яки чикләүләргә дучар булган темалар — Алтын Урда тарихы, татар аристократиясе, дин тарихы һәм чит илләрдәге татар диаспорасы — киң колач белән өйрәнелә башлый. 1996 елда Ш. Мәрҗани исемендәге Тарих институтының оештырылуы бу тикшеренүләрне системалы һәм максатчан рәвештә алып барырга мөмкинлек бирә. Соңгы дистә елларның иң зур казанышларының берсе — җиде томлык «Татарлар тарихы» фундаменталь хезмәте. Әлеге хезмәт татар халкының этногенезын һәм бүгенге халәтен бөтендөнья тарихы контекстында яктырта. Хәзерге татар тарихчылары халыкара фәнни җәмгыять белән тыгыз хезмәттәшлектә эшли, генетик тикшеренүләр, цифрлы архивлар кебек яңа төр чыганакларны актив кулланып, алар татар тарихнамәсен халыкара дәрәҗәгә күтәрә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Ловягин А.М. Историография // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Историография // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Историография / И. Л. Беленький, Г. Р. Наумова и др. // Исландия — Канцеляризмы [Электронный ресурс]. — 2008. — С. 105—. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 12). — ISBN 978-5-85270-343-9.
* Анкерсмит Ф. Р. История и тропология: взлёт и падение метафоры / Переводчики: М. Кукарцева, Е. Коломец, В. Кашаев. — М.: Канон+, Реабилитация, 2009. — 400 с. — (Гуманитарное знание — XXI век). — 1000 экз. — ISBN 978-5-88373-177-5.
* Барг М. А. Эпохи и идеи: становление историзма. М., 1987.
* Бердинских В. А. Уездные историки: русская провинциальная историография. — М.: Новое литературное обозрение, 2003. — 528 с. — (Historia Rossica). — 1500 экз. — ISBN 5-86793-204-4.
* Блок М. Апология истории / Пер. Е. М. Лысенко; Примеч. А. Я. Гуревича. — М.: Наука, 1973. — 232 с. — (Памятники исторической мысли). — 21 500 экз.
* Вайнштейн О. Л. Западноевропейская средневековая историография. — М.—Л.: Наука, 1964. — 482 с.
* Вайнштейн О. Л. Историография Средних веков в связи с развитием исторической мысли от начала Средних веков до наших дней. — М.—Л.: Соцэкгиз, 1940. — 372 с..
* Вебер Б. Г. Историографические проблемы. М., 1974.
* Вернадский Г. В. Русская историография. М., 1998.
* Вирський Д. Росколани серед Сарматів: річпосполитська історіографія України (кінець ХV ст. — 1659) (укр.). — Київ: Інститут історії України НАН України, 2013. — 295 с.  
* Гуревич А. Я. Исторический синтез и школа «Анналов». М, 1993.
* Гуревич А. Я.. Историк конца XX века в поисках метода // Одиссей: Человек в истории : журнал. — М., 1996. — С. 5–10.
* Гутнова Е. В. Историография Средних веков: середина XIX в. — 1917 г. М., 1974. (2-е изд. 1985)
Зверева В. В., Парамонова М. Ю., Репина Л. П. История исторического знания. М., 2004. (2-е изд. 2006)
* Зевелев А. И. Историографическое исследование: методологические аспекты. М., 1987.
* Иконников В. С. Опыт русской историографии: В 2 тт. — Киев: Тип. Императорского Университета св. Владимира, 1891—1908.
* Историография античной истории / Под ред. В. И. Кузищина. — М.: Высшая школа, 1980. — 416 с. — 20 000 экз.
* Историография истории Древнего Востока: Иран, Средняя Азия, Индия, Китай / Под ред. В. И. Кузищина. — СПб.: Алетейя, 2002. — 304 с. — (Востоковедение: учебные пособия и материалы). — 1000 экз. — ISBN 5-89329-497-1.
* Историография истории Нового времени стран Европы и Америки / под ред. И. П. Дементьева. М., 1990.
* Историография истории южных и западных славян / отв. ред. И. В. Созин. М., 1987.
* Историография Нового времени стран Европы и Америки / отв. ред. И. С. Галкин. М., 1967.
Историография новой и новейшей истории стран Европы и Америки / отв. ред. И. С. Галкин. М., 1968. (2-е изд. 1977)
* История мысли. Историография / под ред. И. П. Смирнова. М., 2002.
* Карев Д. В. Белорусская и украинская историография конца XVIII — начала 20-х гг. XX в. в процессе генезиса и развития национального исторического сознания белорусов и украинцев. — Вильнюс: ЕГУ, 2007. — 312 с.
* Копосов Н. Е. Как думают историки. М., 2001;
* Косминский Е. А. Историография Средних веков (V — середина XIX вв.). М., 1963.
* Кроче Б. Теория и история историографии. М., 1998.
* Машкин М. Н. Очерки историографии всеобщей истории / Под редакцией М. С. Бобковой. М.: ИВИ РАН, 2015.
* Милюков П. Н. Главные течения русской исторической мысли / ГПИБ России. — М.: ГПИБ, 2006. — 400 с. — 500 экз. — ISBN 5-85209-166-9.
* Полетаев А. В., Савельева И. М. История и время. М., 1997.
* Полетаев А. В., Савельева И. М. О пользе и вреде презентизма в историографии // «Цепь времён»: проблемы исторического сознания. — М.: ИВИ РАН, 2005. — С. 63—88.
* Репина Л. П. «Новая историческая наука» и социальная история. М., 1998.
* Репина Л. П., Зверева В. В., Парамонова М. Ю. История исторического знания. 2-е изд. М., 2004;
* Тойнби А. Постижение истории. М., 2006;
* Февр Л. Бои за историю. М., 1991;
* Чернобаев А. А. Историография истории России: Учебное пособие для академического бакалавриата / Под ред. А. А. Чернобаева. 2-е изд., перераб. и доп. — М.: Юрайт, 2017;
* Шапиро А. Л. Историография с древнейших времен по XVIII в. Л., 1982.
* Baraclough G. Turning points in world history. L., 1979.
* Iggers G. G. Historiography in the twentieth century. Middletown, 2005.
* Татар тарихчылары / Сәлам Алишев. Казан: Татар. кит. нәшр., 2006. 206 б.: рәс. б-н. ISBN 5-298-04036-5
## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Тарих
Төркем:Тарихнамә
Төркем:Тарихчылар
Төркем:Дөнья тарихы