Трилобитлар

**Трилобитлар**  ** - Җир шарының палеозой катламнары өчен зур әһәмияткә ия булган юкка чыккан диңгез буынтыгаяклылары классы.10 меңнән артык казылма төр һәм 5 мең ыруглары билгеле, алар 150 семьялык һәм 9-10 отрядка берләшәләр. Иң борынгы трилобитлар Кембрий чорында барлыкка килә.

## Ачыш тарихы
Трилобитлар беренче тапкыр Эдуард Ллойд тарафыннан 1698 елда *Trinuclei* исеме астында ачыла. Аннары аларны 1745-нче елда Линней *Entomolithes* ыругы дип тасвирлый. Трилобитлар классын (*Trilobita*) систематикага немец галиме И.Э.Вальх 1771  елда кертә. Латин телендә Trilobitum сүзе "өч өлешле" дигәнне аңлата, чөнки трилобитларның тәне өч бүлектән тора.

## Стратиграфик әһәмият
Геологик елъязмада трилобитлар Кембрий чорында барлыкка килә. Ләкин иң борыңгы трилобитлар регионга карап төрле стратиграфик катламнарда күренәләр.   . Аларның барлыкка килүе - чорларны бүлү өчен әһәмиятле билге.

## Морфология
Трилобитлар организмының морфологиясе буынтыгаяклылар тибы вәкилләре тәненең төзелеше белән тулысынча тәңгәл килә (хәзерге аналоглар - кыргаяклар һәм кылычкойрыклар  ). Трилобитларның тән төзелеше су төбендә яшәү рәвешенә яраклашуның дәлиле булып тора: каты кабырчык (экзоскелет), яссы тән, тәннең өске ягында гипер күзләр, авыз һәм аякларның тәннең вентраль (аскы) ягында урнашуы.

Трилобитларның тән озынлыгы 72 см ( *Изотелус*), хәтта 90 см га кадәр җитә торган була. Тәннәре кабырчык белән сакланган ике күзле баш, сегментларга бүленгән гәүдә (торакс) һәм койрыктан (пигидий) тора.

### Баш
Баш калканы (цефалон) ярым түгәрәк формасына ия. Баш калканның урта өлеше глабель, ян өлешләре яңаклар дип атала (*librigenae*); яңакларның арткы почмаклары еш кына азрак очлаеп тора. Баш калканы бик сирәк очракта бербөтен өлештән гыйбарәт, гадәттә махсус сырлар һәм җөйләр белән бүлгәләнә, шунлыктан еш кына ташка әйләнү барышында баш берничә өлешкә таркала. Бу аерым өлешләргә гипостома (яки өске ирен) дип аталган махсус пластина керә, ул, мөгаен, карын өчен каплау булып хезмәт иткән. Галимнәр әйтүенчә, трилобитлар башында ашказаны, йөрәк һәм ми урнашкан.

### Гәүдә һәм койрык
Тән урта, яки күчәр өлешенә (аксаль бүлем) һәм ян-як өлешләренә (плевра) бүленә, ә койрык калканында, тәннең 3 өлешенең дәвамы буларак, күчәр һәм ян-як бүлемнәре аерылып тора. Тәннең күчәр өлешләре һәм койрык калканының аскы яклары казылма хәлдә ачык, шәрә, чөнки алар тормыш вакытында нечкә тире белән капланганнар, ләкин ян-як өлешендә үзенчәлекле бизәк тудыручы сырлы каты борылыш саклаган

### Очлыклар һәм башкалар
Очлыклар һәм капшавычлар (известьле булмаган өлешләр)  фосилизацияләнгән формада сирәк очрый. Трилобитларның аяклары күп функцияле, ягъни алар берьюлы берничә функция башкарганнар - хәрәкәт, сулыш һәм чәйнәү. Күптән түгел ачылган корсак ягы очлыклары: 1) авыз ян-ягында баш калканы астында урнашкан, 6-7 сегментлы, өлешчә чәйнәү органнары булып хезмәт итүче дүрт пар аяк. Арткы парның соңгы бүлекләре йөзү калагына охшаган; 2) гәүдә як койрык бүлекләре астында урнашкан парлы ике тармаклы, тырнак белән тәмамланучы очлыклар. Тышкы ботак өстендә шулай ук махсус ике тармаклы һәм спираль рәвештә төрелгән очлыклар бар алар саңаклар дип санала.

### Сизү әгъзалары
Трилобитлар катлаулы фасеткалы күзләргә ия булган, ләмгә күмелгән затларда алар сабаклар өстендә утырганнар  .

Агностида отряды вәкилләре күзләрдән бөтенләй мәхрүм, бу, күрәсең, зур тирәнлектә яки болганчык суда яшәүгә бәйле.Кайбер трилобитларда (*[[:ru:Triarthrus|Triarthrus]]*) күренеп торган тоемлау органнары бар - авыз алдында баш өстендә бер пар озын антенналар.

2023-нче елда, *Aulacopleura koninckii* һәм *Cyclopyge sibilla трилобитларында,* күз күзләре арасында калын катикул катламы белән капланган өч гади осель табылды  .

## Яшәү рәвеше
Ирекле йөзүче, шуышучы, казучы төрләре булган. Казылмаларга өстәп, трилобитлар бик күп эзләрен калдырганнар, мәсәлән, *Rusophycus* ыругының ял эзләре һәм *Cruziana* и *Diplichnites* төрләренең шуышу эзләре.

### Онтогенез
Трилобитлар үсеше метаморфоз белән булган: йомырка, личинка, олы зат. Трилобит казылмаларының зур өлеше арка кабырчыкларыннан гыйбарәт. Хайваннар аларны "йон кою" вакытында салып ташлаганнар, шуңа күрә аларда яңакның хәрәкәтчел өлеше җитми. Трилобитларның эзлекле "йон кою"ының дәлилләре бар, һәр коюдан соң аларның тәннәре берничә сегментка арткан.

### Үрчү
Трилобитларның казылма йомыркалары һәм личинкалары сакланган. Бу үрчү ысулы хәзерге кылычкойрыкларга хас. Трилобитлар ике җенесле булган дип санала. Моның дәлиле - токым сумкасы булу.

### Туклану
Трилобитлар арасында кайбер төркемнәр ләм белән, икенчеләре кечкенә умырткасыз хайваннар, һәм кайберләре планктон (*Cryptolithus*) белән тукланган. Күпчелек трилобитлар (*Asaphus kowalewski*), мөгаен, казналыклары булмауга карамастан, ерткычлар булганнар. Азыкны ваклау өчен, алар үзгәртелгән очлыклар - гнатобазалар кулланганнар.

Ачыкланган эзләр трилобит корбаннары арасында билгесез суалчаннарга охшаган җан ияләре булуын күрсәтәләр  .

### Төрелү
Күпчелек трилобитлар тәннәрен кырыгаяклар кебек төрә алганнар, шулай эшләгәндә тәннең бөтен йомшак өлеше кабырчык астында калган. Бу сәләт зуррак ерткычлардан саклаган.

## Таралу

Трилобитлар саны шактый зур.

Бигрәк тә яхшы сакланган трилобит калдыклары Кыйтайның Юньнань провинциясендә (Маотяньшань сланецлары), Канададагы Альбертада (Бёрджес сланецлары), АКШның Нью-Йорк штатында һәм Германиянең Райнланд-Пфальцынңа (  хунсрюк сланецлары) очрый.

Кембрий трилобитларының калдыклары Якутиядәге Лена баганалары өлкәсендә еш очрый.

Ленинград өлкәсендә, Балтыйк-Ладога кыясы буйлап, Ордовик трилобитларының бик күп табылу җирләре бар. Иң еш очрый торган трилобитлар Асафида отряды һәм *Illaenus* ыругына карый. Санкт-Петербургта яшәүче күпләр бу казылмаларны эзләү һәм җыю белән мавыга.

Компьютер моделенә нигезләнеп фаразлаганда, якынча 250 миллион ел элек, уртача еллык температура кискен күтәрелгәч, (хәзергегә караганда 10-20 °C югарырак), су җылына, өч километрга кадәр тирәнлектә кислород дәрәҗәсе нульгә диярлек төшә, күп кенә борынгы организмнар, шул исәптән трилобитлар, буылып үләләр  . Пермь чоры ахырында соңгы трилобитлар юкка чыга.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Трилобитларны сурәтләү өчен морфологик терминнар һәм схема сүзлеге. -  .: Наука, 1982. 60 с.
* Артроподлар. Трилобитлар һәм кабыкча // Палеонтология нигезләре. -  .: Госгеолтехиздат, 1960. - 17—194 б.
* Lieberman B. S. Трилобит филогениясе һәм биогеография ярдәмендә Кембриан нурланышының Дарвин мирасын сынау (Инглиз) // Палеонтология журналы [Инглиз] . - Палеонтологик җәмгыять [Инглиз], 1999. - Том. 73, юк. 2 .
* *Ричард Форти* Трилобитлар: Эволюция шаһитләре. -  Альпина фантастик булмаган, 2014. - 324 б. - ISBN 978-5-91671-274-2 .
* Трилобиты / Drushchits V.V. // Тардиградлар - Ульяново. - М. : Совет энциклопедиясе, 1977. - ( Бөек Совет энциклопедиясе : [30 томда] / ч. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 26).

## Сылтамалар

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
Төркем:Хайваннар сыйныфлары
Төркем:Зоология
Төркем:Палеонтология
Төркем:Буынтыкаяклылар
Төркем:Умырткасызлар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар