open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Благовар районы татар авыллары

**[[Благовар районы]]** (, ) — Башкортстанда, Бөгелмә-Бәләбәй калкулыгының төньяк-көнчыгыш өлешендә урнашкан район.
Районда барлыгы 87 авыл бар, шуларның 53-е татар авылы.

Районда татар авыллары: 1нче Алкино, Агарды, Әхмәт, Ахун, Болышлы, Бәрсүән, Башбүләк, Баштирмә, Биек Усак, Благовар, Бозаулык, Югары Каргалы, Дүсмәт, Зур Бүләк, Камышлы, Каргалыбаш, Каргалытамак, Кашкалаша, Күгел, Күллекүл, Күчәрбай, Кызыл Чишмә, Кызыл Йолдыз, Ламу, Түбән Каргалы, Яңа Абзан, Яңа Бүләк, Яңа Сынташ, Янбакты разъезды, Сарайлы, Слакбаш, Иске Абзан, Иске Әмир, Иске Усман, Иске Сынташ, Сынташтамак, Такчура, Таллыкүл, Таң, Төркәй, Түрештамак, Өйдрәкбаш, Узыбаш, Олы Әрәмә, Усман, Хәйдәр, Чәтрә, 2нче Чулпан, Шәмәй, Шырлык, Яланкүл, Ямакай, Яңыш, Япаркүл. Кайбер шул татар авыллары халкы тулысынча яки өлешчә башкортлар дип яздырылган.

Моннан тыш, элеккеге 14 рус, украин, алман авылларында да, район үзәге Язикәүдә дә, татарлар хәзер күпчелекне тәшкил итә: Восточный, Голышево, Дмитриевка, Домбровка, Западный, Заречный, Ильинка, Климентовка, Коб-Покровка, Мирный, Моисеево, Нейфельд, Яңа Троицкий, Троицк. Районда 17 генә кечкенә рус, алман, украин авылы калган.

Татар авылларында татар теленең минзәлә (бәләбәй урынчылыгы) һәм стәрлетамак сөйләшләре таралган. Стәрлетамак сөйләше районның көньяк һәм төньяк авылларында, минзәлә сөйләше үзәк авылларда, һәм райондагы Иске Сынны дигән бердәнбер башкорт-татар авылында да таралган. Иске Сынны Илчембәт дигән башкорт һәм Сынны дигән татар авыллары кушылудан барлыкка килгән. Татар телендә инде юкка чыккан Үрнәк, Шарлыкүл дигән башкорт авыллары халкы да сөйләшкән.

Юкка чыккан татар авыллары: Яңа Сынны, Ак Ялан, Таң, Яңа Шарлык, Яңа Күзәй, Чәрмәсән, Икенче Шәйхали.

## Искәрмәләр

Благовар районы
*
Дәүләкән районы татар авыллары

**[[Дәүләкән районы]]** (, ) — Башкортстанның Урал таулары алдындагы дала өлешендә урнашкан район.
Районда барлыгы 92 авыл бар, шуларның 19-ы татар авылы.

Районда татар авыллары: Уртатау, Мөсәгыйть, Батрак, Каратал, Ташлытамак, Ташлы-Шәрип, Имай-Карамалы, Искәндәр, Әлмәт, Бик-Карамалы, Аюхан, Бакча, Заря, Раево, Алга, Солтан, Яскаен, Чуенчы, Күтәмәле. Кайбер шул татар авыллары халкы өлешчә башкортлар дип яздырылган.

Татар авылларында татар теленең стәрлетамак сөйләше таралган. Бер татар-башкорт авылы (Гомәр) халкы да татарча гына сөйләшә.

Юкка чыккан татар авыллары: Идел, Хәсән, Бердәм, Чулпан, Энергия.

## Искәрмәләр

Дәүләкән районы
*
Аваз Марахимов

**Марахимов Аваз Рахимович** (1960 елның 9 октябре, Учкуприк районы, Фәрганә өлкәсе, Үзбәк ССР) — техник фәннәр докторы, профессор, Термез дәүләт университетының ректоры. Үзбәкстанның халык мәгарифе министры (2010—2011).

## Тәрҗемәи хәле
1983 елда Ташкәнт политехник институтын «кулланылышлы математика» белгечлеге буенча тәмамлаган. 1984 елда хезмәт юлын Ташкәнт политехника институтының фәнни хезмәткәре буларак башлаган. 1988—2001 елларда Ташкәнт политехника институтында өлкән мөгәллим, доцент булып эшләгән. 2001—2004 елларда Үзбәкстанның Милли университетында кафедра мөдире, проректор булып эшләгән. 2004—2010 елларда Үзбәкстанның югары һәм махсус урта белем алу Министрлыгында идарә мөдире, министр урынбасары булып, 2010—2011 елларда — Үзбәкстанның халык мәгарифе министры булып эшләгән . 2012—2016 елларда Ташкәнт дәүләт техника университетының профессоры, 2016—2021 — Үзбәкстанның Милли университетының ректоры булган. 2021 елдан бирле Термез дәүләт университетының ректоры булып тора.

Халон технология университетының (Израиль) һәм Сока Университетының (Япония) шәрәфле профессоры, Евразия университет ректорлары ассоциациясе вице-президенты.

## Искәрмәләр

Төркем:Математиклар
Кираметдинов

**Кираметдинов** ― фамилия. Гарәп теленнән кергән «Кирам, Кираметдин» (كرم الدين ― хөрмәтле, затлы, намуслы: данлыклы, кадерле) исеменнән ясалган.
* Риф Кираметдинов (1924―1982), машинист, сугышчан бүләкләргә ия Бөек Ватан сугышында катнашучы.
* Руслан Кираметдинов (1990), җырчы, автор-башкаручы, музыкаль премияләр лауреаты.
## Искәрмәләр

Төркем:Фамилияләр
Бүздәк районы татар авыллары

**[[Бүздәк районы]]** (, ) — Башкортстанның көнбатыш өлешендә урнашкан район.
Районда барлыгы 81 авыл бар, шуларның 68-е татар авылы, аннан кала 3 кечкенә рус һәм 6 татар телле башкорт авылы бар.

Районда татар авыллары: Бүздәк, 2нче Яңа Ахун, Әмир, Арслан, Ахун, Бакча, Батырша-Кобау, Биек, Бәйрәш, Бүздәк, Восточное, Иске Бүздәк, Иске Карбаш, Иске Шыгай, Иске Сабай, Каразирек, Каран, Каранбаш, Картамак, Кәпәй-Кобау, Килем, Комсомол, Кыскаелга, Кыскакүлбаш, Көязебаш, Күбәк, Күзәй, Кызылъелга, Кызылъяр, Түбән Чәтрә, Өчтүбә, Өчтүбә разъезды, Печмәнтамак, Рассвет, Сабанай, Сәвәдебаш, Таулар, Сыртлан, Таллыкүл, Ташлыкүл, Теләкәй-Кобау, Тугай, Туктаркүл, Түреш, Урал, Уран, Урзайбаш, Уртакүл, Усман, Хаҗимән, Заготскот хуҗалыгы, Чәрмәсән, Чишмә, Чулпан, Шарбаш, Шыгайкүлбаш, Шланлыкүл, Йолдызлы, Йөрәктау, Якуп, Ялтыркүлбаш, Яңа Актау, Яңа Килем, Яңа Таулар, Яңа Шыгай, Ярдәм, Идәшбаш, Ишмән, Иштирәк, Иске Актау, Иске Богады, Гафури. Кайбер шул татар авыллары халкы тулысынча яки өлешчә башкортлар дип яздырылган.

Элеккеге 4 рус авылында да (Владимировка, Володарское, Вознесенка, Сергеевка) хәзер татарлар күпчелектә.

Татар авылларында татар теленең минзәлә (бәләбәй урынчылыгы) һәм стәрлетамак сөйләшләре таралган. Стәрлетамак сөйләше Күзәй, Бүздәк авыл советлары авылларында, аннары Сәвәдебаш, Түбән Чәтрә, Иске Бүздәк, Сыртлан, Гафури, Комсомол, Чулпан, Өчтүбә, Өчтүбә разъезды, Шланлыкүл авылларында таралган. Минзәлә сөйләшендә калган татар авылларында һәм Уртакүл совхозының Сарайгир бүлекчәсе, Кузьминка, Каңлы-Төркәй, Келәтаяк, Каранай, Казаклар-Кобау авыллары башкортлары да сөйләшә.

Юкка чыккан татар авыллары: Үзәнбаш, Октябрь, Чәтрә, Кырчын-Тамак, Кыязытамак, Урал, Зиреклекүл, Рэм, Югары Чәтрә.

## Искәрмәләр

Бүздәк районы
*
Кушнаренко районы татар авыллары

**[[Кушнаренко районы]]** (, ) — Башкортстанның үзәк өлешендә урнашкан район.
Районда барлыгы 69 авыл бар, шуларның 56-сы татар авылы, аннан кала 12 кечкенә рус һәм 1 ар (Канлы) авылы бар.

Районда татар авыллары: Кушнарин, Әхмәт, Ахта, Байталлы, Бакай, Бәйки, Югары Акбаш, Югары Сәет, Гомәр, Гөргери, Гуровка, Ибраһим, Илек, Илморза, Ислам, Казарма, Калтай, Каратәкә, Карача-Елга, Көдешлебаш, Купай, Кызылкүпер, Мәүлет, Мәмәк, Марс, Түбән Акбаш, Түбән Сәет, Түбән Акбаш, Яңа Акбаш, Яңа Бакай, Яңа Баскак, Яңа Гомәр, Яңа Кормаш, Яңа Камышлы, Яңа Тукмаклы, Первушино, Рәсмәкәй, Сәет, Урта Акбаш, Иске Мортаза, Иске Гомәр, Иске Кормаш, Иске Йомран, Иске Камышлы, Иске Тукмаклы, Субай, Солтанай, Сүлтеп, Таганай, Тәңребирде, Талбазы, Үгез, Урал, Учхоза сельхозтехникума, Чыршы-Тартыш, Шарипово, Якупово. Кайбер шул татар авыллары халкы тулысынча яки өлешчә башкортлар дип яздырылган.

Авылларны мишәр татралары һәм йомышлы казан татарлары нигезләгән. Татар авылларында татар теленең минзәлә (бәләбәй урынчылыгы) һәм стәрлетамак сөйләшләре таралган. Минзәлә сөйләше Карача-Елга һәм Иске Камышлы авыл советларына карган авылларда таралган. Стәрлетамак сөйләшендә калган татар авылларында сөйләшәләр. Бу төркем урта диалектның көчле тәэсиренә дучар була һәм мишәр диалектыннан [к], [г], [ү], [а] авазларының мишәрчә әйтелешен һәм -гынчы/-генче аффикслары кулланышын гына саклап калган.

Юкка чыккан татар авыллары: Приволье, Торнабасу.

## Искәрмәләр

Кушнаренко районы
*
Чакмагыш районы татар авыллары

**[[Чакмагыш районы]]** (, ) — Башкортстанның көнбатыш өлешендә урнашкан район.
Районда барлыгы 78 авыл бар, шуларның 75-е татар авылы, аннан кала 1 кечкенә рус (Николаевка) һәм 2 чуаш (Юмаш, Яңа Семенкин) авылы бар.

Районда татар авыллары: Чакмагыш, Аблай, Байбулат, Бәрдәсле, Бикмәт, Болгар, Бүләк, Васильевка, Әхмәт, Җәмәй, Игенче, Имәнлекүл, Иске Балак, Иске Бәшир, Иске Биккенә, Иске Ихсан, Иске Калмаш, Иске Почкак, Иске Сөрмәт, Иске Үзмәш, Иске Чупты, Кавказ, Калмашбаш, Каразирек, Каран, Каратал, Каргалы, Кашак, Кашкар, Киндеркүл, Көсекәй, Кызыл Йолдыз, Ленино, Макаровка, Метрә-Әюп, Нариман, Нур, Рапат, Рәҗәп, Рәсмәкәй, Сары Айгыр, Сыерышбаш, Тамъян, Таскаклы, Ташкалмаш, Ташъелга, Тузлыкуыш, Түбән Каръяуды, Туйнаш, Тукай, Уйбулат, Үрнәк, Урта (Иске) Каръяуды, Филипповка, Чишмә-Каран, Чиялекүл, Чуртанбаш, Югары (Яңа) Каръяуды, Югары Аташ, Яңа Балак, Яңа Балтач, Яңа Бәшир, Яңа Биккенә, Яңа Ихсан, Яңа Йомран, Яңа Калмаш, Яңа Каразирек, Яңа Коты, Яңа Мортаза, Яңа Почкак, Яңа Рәсмәкәй, Яңа Сөрмәт, Яңа Туйнаш, Яңабирде, Яшь Көч. Кайбер шул татар авыллары халкы тулысынча яки өлешчә башкортлар дип яздырылган.

Татар авылларында татар теленең минзәлә (бәләбәй урынчылыгы) һәм стәрлетамак сөйләшләре таралган. Стәрлетамак сөйләше Калмашбаш, Рапат, Үрнәк авыл советлары авылларында, аннары Иске Ихсан, Яңа Бәшир, Иске Бәшир, Яңа Ихсан авылларында таралган. Минзәлә сөйләшендә калган татар авылларында һәм райондагы рус һәм чуаш авыллары халкы да сөйләшә.

Юкка чыккан татар авыллары: Ягыртамак, Кызыл Яр.

## Искәрмәләр

Чакмагыш районы
*
Руслан Кираметдинов

**Руслан Кираметдинов**, Руслан Роберт улы Кираметдинов (*Руслан Робертович Кирамутдинов; [[1990 ел]]ның [[29 ноябрь|29 ноябре]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР|ТССР]], [[Яр Чаллы]]*) ― эстрада җырчысы, автор-башкаручы. «Татар моңы», «Татар җыры», «Болгар радиосы» музыкаль премияләре лауреаты.

## Тәрҗемәи хәле
1990 елның 29 ноябрендә Яр Чаллыда туган. Әтисе Роберт ― Менделеевск районы Сарсаз, әнисе Рамилә ― Лениногорск районы Яңа Иштирәк авылыннан. Әтисе башта заводта, аннары башка оешмаларда хезмәт куйган, әнисе 20 еллап КамАЗ заводында эшләгән. Абыйсы Ленар гаиләсе белән Ижауда яши. 

Руслан татар телле балалар бакчасына йөргән, 29нчы татар гимназиясен тәмамлаган. Җырларга яратса да, музыка мәктәбендә укымаган. Мәктәпне тәмамлагач, И. В. Әүхәдиев исемендәге Казан музыка көллиятенә укырга кергән. Аны тәмамлаганнан соң, консерваториягә чакырганнар, ләкин академик вокалга күңеле тартмаган. 2010 елда «Татар моңы» конкурсында катнашып беренче урын алган. Февраль аенда Чаллыда тәүге концертын үткәргән, аннары авыллар буйлап гастрольләргә чыгып киткән. Мәскәү дәүләт мәдәният институтының Яр Чаллы филиалын тәмамлаган.

2020 елда пандемия вакытында урман кисәргә туры килгән.

## Иҗаты
Беренче җырының көен («Бәгырең таш булса») тугызынчы сыйныфта укыганда язган. Җыр «Күңел» радиосында чыккан. Аннары халык яратып кабул иткән «Сөеп туймадым», «Кеше бәхетеннән көнләшмәгез!», «Ташлап китмә» һ.б. җырлары дөньяга чыккан. Ильмира Нәгыймова («Тимә йөрәгемә» һ.б.), Сиринә Зәйнетдинова («Бер җылы сүз») һ.б. белән дуэт итеп башкарган җырлары бар. Русланның беренче иҗат иткән җырларыннан берсе ― «Ак карлар». Күпчелек җырлары туган як, әти-әни кадере турында, мәхәббәт турында да берничә җыры бар . Руслан Кираметдинов концертларының оештыру мәсьәләләре, финанс яклары концерт директоры Айдар Сәфәргалин өстендә.

## Альбомнар
* Сары чәчәк көнбагыш (2025)
* Мәтрүшкәләр (2025)
* Кадеремне белдең микән? (2025)
* Үтми торчы, гомер (2025) 
* Кайтарып булмый яшьлекне (2025)
* Хыянәт (2024) 
* Сөюемне аңларсыңмы (2022)
* Тимә йөрәгемә (2021)
һ.б.
## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2010 ― «Татар моңы» конкурсы (беренче урын)
* 2025 ― «Татар җыры» фестивале лауреаты («Алтын Барс» премиясе)
 
## Шәхси тормышы
23 яшендә өйләнгән булган. 2021 елда аерылган. Элекке хатыны җырчы Ильмира Нәгыймова (1992 елда Ижевкада туган). Уллары Камил (2013), кызлары Ясминә (2016)

## Кызыклы факт
Башкортстанның Иглин районында яңа төзелеп килгән Завидово Village поселогының төп урамына исеме бирелгән. Махсус таныклыгы да бар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Руслан Кирамутдинов на Яндекс Музыке 
*  Руслан Кирамутдинов-OFFICIAL GROUP. VK
* Руслан Кирамутдинов – Telegram

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Татарстан җырчылары
Төркем:«Алтын Барс» премиясе лауреатлары
Төркем:Казан музыка көллиятен тәмамлаучылар
Төркем:Мәскәү дәүләт мәдәният институтын тәмамлаучылар
Төркем:«Татар моңы» конкурсы лауреатлары
Кызыл Кама районы татар авыллары

**[[Кызыл Кама районы]]** (, ) — Башкортстанның төньяк өлешендә урнашкан район.
Районда барлыгы 68 авыл бар, шуларның 30-ы татар авылы.

Районда татар авыллары: Иске Уразай, Яңа Уразай, Савыз, Савызбаш, Яңа Кабан, Кузгау, Әшет, Яңавыл, Бачкытау, Иске Җанҗегет, Яңа Җанҗегет, Иске Мошты, Уртавыл, Яңа Мошты, Сабанчы, Яңавыл, Яңа Татыш, Барьязыбаш, Куян, Иске Әшит, Такталачык, Ялгызнарат, Яңа Бөртек, Иске Бөртек, Мерәс, Яңа Хаҗи, Яңа Нугай, Яңа Чуганак, Шәрип кишәрлеге, Күпербаш, Чишмә.

Кайбер шул татар авыллары халкы тулысынча яки өлешчә башкортлар дип яздырылган. Район үзәге Николо-Берёзовкада да, элеккеге рус авыллары Саклау, Раздолье авылларында да, һәм район составына кермәгән, тик район эчендә урнашкан Нефтекама, Агыйдел шәһәрләрендә, Энергетик бистәсендә, Хмелёвка, Ташкын, Әмҗә авылларында да татарлар күпчелекне тәшкил итә.

Татар авылларында татар теленең минзәлә сөйләше (яңавыл урынчылыгы) таралган. Яңа Хаҗи, Яңа Бөртек, Иске Бөртек, Мерәс авылларында минзәлә сөйләшеннән бөре сөйләшенә таба күчеш бар. Татар телендә генә Яңа Каенлык, Иске Каенлык дигән ике башкорт авылы да, Әшмән дигән чирмеш авылы халкы да сөйләшә.

Юкка чыккан татар авыллары: Буйтамак, Иске Кабан, Яңа Такталачык, Иске Нугай, Иске Аткүл, Янәй-Иткенә, Яңа Карт, Урал.

## Искәрмәләр

Кызыл Кама районы
*
Хәтмуллин

**Хәтмуллин** ― фамилия.
* Илдар Хәтмуллин (1979), биюче, «Агыйдел» дәүләт җыр һәм бию ансамбле балетмейстеры. БР (2023) һәм ТР (2025) атказанган артисты.
* Флүр Хәтмуллин (1941), нефтьче. Чакмагыш НГДУ башлыгы.
----
;Хәтмуллина
* Көнсылу Хәтмуллина (1985), галим, химия фәннәре кандидаты.
Төркем:Фамилияләр
Эрнст Леонард Линделёф

**Эрнст Леонард Линделёф** (1870—1946) — фин математигы. Лоренца Линделёф улы. Император Александр университетын тәмамлаган (1890), шулай ук Гёттингенда һәм Парижда (1893—1894), Стокгольмда (1901) укыган. Гельсингфорста (соңыннан — Хельсинки) университетында (1903—1938 елларда — профессор) эшләгән. 1934 елда — Фин фәнни җәмгыятенең зарурый сәркатибе.
Төп эшләре дифференциаль тигезләмәләр теориясе, рәтләр теориясе һәм аналитик функцияләр теориясе өлкәсендә. Рәт эшләре конформ чагылышлар теориясенә багышланган. Мөһим рольне аның "Тотып калуларны исәпләү һәм аның функцияләр теориясенә кулланылышы" (1905) эше уйнаган. Шулай ук математика тарихы өлкәсендә эшләгән. Югары математика буенча дәреслекләр авторы.

## Шулай ук карагыз
* Регуляр функцияләр үсеше турында Фрагмен — Линделёф теоремалары

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 

Төркем:Математиклар
Томас Маклир

Сэр **Томас Маклир** (инглиз телендә: Thomas Maclear; 1794—1879) — инглиз математигы һәм астрономы.

## Тәрҗемәи хәле
Томас Маклир 1794 елның 17 мартында Ирландия төньягында Тирон графлыгында туган. Башта әтисе аны чиркәүгә багышларга теләгән, әмма яшь Маклир моны теләмәгән һәм Англиягә күчеп медицина белән шөгыльләнгән.

Табип-практик булганда инде Маклир математика һәм астрономия белән мавыга башлаган һәм хәтта үзенең кечкенә обсерваториясен оештырган. 1834 елда ул мәшһүр Дж. Гершель белән якынлашкан һәм аның Яхшы Өмет мысына барырга тәкъдимен шатлык белән кабул иткән. Монда, күпсанлы астрономик күзәтүләрдән тыш, ул градус үлчәмен башкарган, моның өчен Лондонда Король медален һәм Француз академиясеннән Лаланд медален алган («Verification and extension of La Caille’s arc of Meridian at the Cape of Good Hope», 2 т., 1866).
Маклирның метеорология, Җир магнетизмы, су күтәрелешләре һәм чигенүләре, кометалар һәм башкаларны күзәтүе күбесенчә Лондон король җәмгыяте мемуарларында бастырылган. Көньяк Африкада бөтен булганы вакыты дәверендә Маклир Англиягә бик сирәк барган һәм 1870 елда хезмәтеннән киткәч, Капштадтан бер миляда Моубрайда тора башлаган, колониянең санитар торышын караган һәм медицина белемен ярлыларны дәвалауда кулланган.
Томас Маклир 1879 елның 14 июлендә Кейптаун шәһәрендә үлгән.

## Эпонимнар
Маклир хөрмәтенә Айда кратер аталган.

## Әдәбият
* 
* «*Monthly Notices*», том 40.

Төркем:Математиклар
Илдар Хәтмуллин

**Илдар Хәтмуллин**, Илдар Булат улы Хәтмуллин (*Ильдар Булатович Хатмуллин; [[1979 ел]]ның [[26 ноябрь|26 ноябре]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Дуван районы]], [[Арый]]*) ― мәдәният эшлеклесе, биюче–балет артисты, «Агыйдел» дәүләт җыр һәм бию ансамбле балетмейстеры, элегрәк «Сармат» халык биюе ансамбле җитәкчесе, «Сибай» халык биюе ансамбле репетиторы.  Башкортстанның (2023) һәм Татарстанның (2025) атказанган артисты. 

## Тәрҗемәи хәле
1979 елның 26 ноябрендә Башкортстан АССР Дуван районы Арый авылында туган 

Стәрлетамакта республика мәдәният техникумын тәмамлаган (2012 елдан мәдәният һәм сәнгать көллияте).

1997―2000 елларда Фәйзи Гаскәров исемендәге дәүләт академия халык биюләре ансамбле балет артисты.

2000 елдан Сибай филармониясенең «Сибай» халык биюләре ансамбле биючесе, соңрак ансамбль репетиторы (ансамбль ― 2017 елда «Байык» телевизион бию конкурсында Гран-при иясе)
 
Хәзерге вакытта ― Актанышта «Агыйдел» дәүләт җыр һәм бию ансамбле балетмейстеры.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2017 ― «Байык» телевизион бию конкурсында «Иң яхшы репетитор» номинациясендә җиңүче
* 2023 ― Башкортстан Республикасының атказанган артисты 
* 2025 ― Татарстан Республикасының атказанган артисты 

## Шәхси тормышы
Гаиләле. Хатыны ― биюче, «Сибай» бию ансамбле репетиторы Лариса Шәйнур кызы, Башкортстанның атказанган артисты (2023) .
* Улы Илнар Илдар улы (05.04.2000–30.06.2023), 2017 елдан Сибай театр-концерт берләшмәсенең бию ансамбле солисты, 2023 елда Махсус хәрби операциядә һәлак булган  . Илнарның хатыны Фидалия, улы Аслан (2023).
* кызы
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* «Агыйдел» дәүләт җыр һәм бию ансамбле рәсми сайты
* *Гөлназ Хәбибуллина*.   Украинада һәлак биюче Илнар турында: «Әтисе биеп өлгермәгән биюләрне улы биеп үсәр...». Интертат, 13.07.2023

Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Биючеләр
Төркем:Хореографлар
Төркем:Балетмейстерлар
Төркем:Башкортстанның атказанган артистлары
Төркем:Татарстанның атказанган артистлары
Төркем:Стәрлетамак мәдәният һәм сәнгать көллиятен тәмамлаучылар
Пәрвиз Шәһрияри

**Пәрви́з Шәһрияри́** (фарсы телендә: پرویز شهریاری) ; (1926 елның 23 ноябре, Кирман — 2012 елның 11 мае, Тәһран) — атәшпәрәст килеп чыгышлы Иран математигы, тәрҗемәче, журналист һәм җәмәгать эшлеклесе. Шәһрияри Иранда фәнни эчтәлекле чит ил китаплары тәрҗемәчесе һәм математика дәреслекләре авторы буларак киң мәшһүр.

## Тәрҗемәи хәле
Кирман шәһәрендә атәшпәрәст гаиләдә туган. Белемен Тәһран университетында алган. Яшь вакытында Әхмәд Кесрави фикерләре белән мавыккан. Туде коммунистик фиркасенә кушылган оппозицион сәяси карашлар тарафдары буларак күп мәртәбә арестланган булган. Төрмәдә булганда рус телен өйрәнгән. Соңгы вакытта инде исламист хөкүмәт тарафыннан арестланган булган, арест астында 18 ай уздырган һәм пенсиядән мәхрүм ителгән булган.
Фәнне популярлаштыруга кертеме өчен күп бүләк алган. Мөгаллим эшчәнлеге вакытында күп мәшһүр галим әзерләгән. Пәрвиз Шәһрияри укучылары арасында НАСА-ның мәртәбәле хезмәткәре Фируз Надери.

## Сылтамалар
* Биография
Төркем:Математиклар
Луис Сантало

**Луис Антонио Сантало́ Сорс** (1911—2001) — испан математигы.

## Тәрҗемәи хәле
Мадрид университетын тәмамлаган.
Аннан соң Һамбург университетында укыган, анда ул 1936 елда диссертацияне яклаган.
Аның җитәкчесе Вильгельм Бляшке булган.
Испаниядә граждан сугышына күрә ул Аргентинага күчкән, «Дель — Литораль» Милли университетында, Ла-Плата Милли университетында һәм Буэнос-Айрес Университетында эшләгән.

## Кертем

*Сантало формуласы — Крофтон формуласының Риман күптөрлелекләре өчен юрамасы.

## Публикацияләр
**Рус теленә тәрҗемә ителгән китаплары**
* 	
*

## Искәрмәләр

Төркем:Математиклар
Арый

**Арый** (, ) ― Россия Федерациясе Башкортстан Республикасы Дуван районында урнашкан торак пункт (авыл). «Арый авыл советы»  административ үзәге. 2010 елның 14 октябренә халык саны 385 кеше. Почта индексы — 452539.

## География
Авыл Әй елгасы кушылдыгы  елгасы ярында, район үзәге Мәсәгут авылынннан төньякка 18 километр һәм Силия (Чиләбе өлкәсе) тимер юл станциясеннән төньяк-көнбатышка 93 километр ераклыкта урнашкан.

* Район үзәгенә кадәр (Мәсәгут): 18 км
* Якындагы тимер юл станциясенә (Силия): 93 км

## Тарих
Бирегә беренче килеп урнашучы Арый чыганаклар буенча күзәтелми. Ләкин аның уллары һәм оныклары 1816 елның VII ревизиясендә исәпкә алынган: өлкән улы Әмин Арыев ― 1776 елгы (улы Сафиулла), кече улы Нигъмәтулла Арыев ― 1779 елгы (балалары: Мөлхия һәм Алмашәкәр). Алар 1894 елда әле исән булган.

Уфа губернасының Златоуст өязе составына кергән.

1795 елда Арый авылындагы 13 йортта 76 кеше, 1816 елда 14 йортта — 114 кеше, 1834 елда 30 йортта — 188 кеше яшәгән.

Авылда яшәүчеләр арыш, солы, арпа һәм бодай чәчкән. Ашлык үстерү бик файдалы булган. Аны атлар белән көнчыгыш төбәкләргә алып барып сата торган булганнар. Көнбатышка исә Әй елгасындагы  пристаненнән су юлы белән озатканнар. Бәрәңге утырту да күпләрнең хәлен җиңеләйткән.

Арыйда 1 суккыч һәм җилгәргеч, тегермән булган. Халык күпләп мал тоткан.

1906 елда 1878 елда ук төзелгән мәчет, мәдрәсә, мануфактура кибете теркәлгән.

Авылда 1нче санлы Мәсәгут лицее филиалы — Арый төп мәктәбе, балалар бакчасы, фельдшер-акушерлык пункты, Мәдәният йорты, китапханә бар.

## Халык

Күпчелек милләт ― башкортлар (96%).

## Инфраструктура
Авыл хуҗалыгы файдалану зонасы булган шәхси ярдәмче хуҗалык, утар тибындагы индивидуаль төзелеш.

## Транспорт
Авылга автотранспорт белән барып була. « ― Арый ― » төбәк әһәмияттәге автомобиль юлында «Арый» җәмәгать транспорты тукталышы (идентификация номеры 80 ОП МЗ 80Н-251) .

## Шәхесләр
*  (*Зиннәт Котыйп*, 1918―1944), Бөек Ватан сугышында һәлак булган шагыйрь.
* Илдар Хәтмуллин (1979), биюче, «Агыйдел» дәүләт җыр һәм бию ансамбле балетмейстеры. БР (2023) һәм ТР (2025) атказанган артисты.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Арый, Дыуан районнындағы ауыл. Төбәк энциклопедик портал «Башҡортостан»
 

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Дуван районы торак пунктлары
Андреа Арголи

**Андреа Арголи** (итальян телендә: Andrea Argoli, 1570, Тальякоццо, Абруцци — 1657 елның 27 сентябре, Падуя) — итальян галиме, математигы, астрономы, астрологы, медикы, педагогы.

## Тәрҗемәи хәле
Неаполитан университетында медицина, математика һәм астрономияне өйрәнгән.

1621 елда Римга күчкән, анда аның яклаучысы кардинал Лелио Биша булган. 1622 елда Римның Сапиенца университетында математика профессоры дәрәҗәсенә ия булган.
Дәртләнеп астрология белән мавыккан, шуңа бәйле рәвештә илдән аның сәләтләре яки астрология белән мавыгу өчен дошман мөнәсәбәтенә күрә китәргә мәҗбүр булган. Венециягә күчкән. 1632 елда Падуя университетында математика кафедрасына ия булган.

Эрудициясенә рәхмәтле замандашлары арасында ат казанган һәм «Марсаның Евклиды» дип аталган булган.

Сенат Венето аның тәгълиматы белән шулкадәр канәгать булган ки, аңа «Сан-Марко тугърасы» бүләк иткән.

1700 елга кадәр үк астрономик Эфемеридалар нәшер иткән. Логарифмнар гади операцияләрне шактый җиңеләйтә, әмма катлаулыларны катлауландыра дигән фикер әйткән.

Күп фәнни эшләр авторы.

## Сайланган хезмәтләре
* Tabulæ Primi Mobilis , Рим, 1610.
* Secundorum Mobilium Tabulæ , Падуя, 1634.
* Pandosium Sphæricum , Падуя, 1644.
* Pandosion sphaericum (на латыни). Падуя. 1653.
* Exactissimae caelestium motuum ephemerides ad longitudinem almae urbis et Tychonis Brahe (на латыни). Падуя. 1648.
* De Diebus Criticis , Падуя, 1652 .
* Ptolemaeus parvus (на латыни). Лион. 1652.
* Brevis dissertatio de cometa (на латыни). Падуя. 1653.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* [Argoli, Andrea](https://www.treccani.it/enciclopedia/andrea-argoli_(Dizionario-Biografico))
Төркем:Математиклар
Чезаре Арцела

**Чезаре Арцела** (итальян телендә: Cesare Arzelà, 1847 елның 6 марты, Санто-Стефано-ди-Магра — 1912 елның 15 марты, шунда ук) — итальян математик. Төп эшчәнлек сфералары: алгебра, функцияләр теориясе, математик физика. Болонья фәннәр академиясе әгъзасы, деи Линчеи Милли академиясе әгъза-корреспонденты.

## Тәрҗемәи хәле
Ярлы гаиләдән чыгышлы булып Арцела математик сәләтләрен иртә күрсәткән. 1869 елда Пизада Югары нормаль мәктәпне тәмамлаган. Шунда ук (1871 елдан бирле) Энрико Бетти һәм Улисс Дини лекцияләрен тыңлаган.

1875—1878 елларда Флоренциядә Техник институтта укыткан. 1878 елдан бирле Палермо Университетының алгебра кафедрасын җитәкләгән, 2 елдан соң (1880) Болонья университетына на кафедру математик анализ кафедрасына күчкән. Аның студентлары арасында Леонида Тонелли булган.

Арцеланың беренче эшләре сыгылмалылык теориясенә багышланган (сыгылмалы эллипсоид деформациясен өйрәнүенә). Соңрак ул алгебраик функцияләрнең экстремумнарын өйрәнү һәм функциональ рәтләр теориясе белән шөгыльләнгән. Арцела квазибертөрле чиктә туры килү төшенчәсен керткән һәм кисемтәдә чиктә туры килә торган тоташ функцияләрнең рәте тоташлыгының кирәкле һәм җитәрлек шартларын бирә торган теореманы исбатлаган. Ул шулай ук бер үзгәрүчән функциясенең вариациясенең күп үлчәмле анализын тәкъдим иткән (Арцела вариациясе). Функциональ анализда һәм дифференциаль тигезләмәләрдә мөһим роль уйнаучы Асколи — Арцела теоремасы яхшы мәгълүм. Аның исеме белән интеграл тамгасы астында чик күчеше турында теорема аталган.

1992 елда Италиядә Чезаре Арцеланың ике томда тулы хезмәтләр тупланмасы нәшер ителгән булган.

## Шулай ук карарга мөмкин
* Арцела леммасы

## Әдәбият
* *Боголюбов А. Н.* Математики. Механики. Биографический справочник. Киев, Наукова думка, 1983.
* 

## Искәрмәләр

Төркем:Математиклар
Джулио Асколи

**Джулио Асколи** (итальян телендә: Giulio Ascoli, 1843 елның 20 ноябре, Триест, Италия — 1896 елның 12 июле, Милан, Италия) — итальян математик. Үзенең математик анализга кертеме белән билгеле.

## Тәрҗемәи хәле
Функцияләрнең тигез дәрәҗәле тоташлыгы төшенчәсен керткән һәм тоташ функцияләрнең компактлыгының җитәрлек шартларын билгеләгән. Шул ук вакыт тирәсендә Чезаре Арцела компактлыкның кирәкле шартларын билгеләгән. Аларның ахырдагы нәтиҗәсе хәзер Асколи — Арцела теоремасы буларак билгеле.

## Әдәбият
* 

## Сылтамалар
* краткая биография Джулио Асколи на сайте проекта «Società italiana di storia delle matematiche»
* Biography.
* By Their Fruits Ye Shall Know Them: Some Remarks on the Interaction of General Topology with Other Areas of Mathematics by T. Koetsier, J. Van Mill, an article containing a history of Ascoli’s work on the Arzelà-Ascoli theorem.

Төркем:Математиклар
Бернардино Бальди

**Бернардино Бальди** (итальян телендә: Bernardino Baldi; 1553 елның 5 июне, Урбино — 1617 елның 10 октябре, шунда ук) — итальян шагыйре һәм галиме.

## Тәрҗемәи хәле

Бернардино Бальди филология һәм математиканы өйрәнгән Падуя университетын тәмамлаганнан соң Ферранта Гонзаго сарае янында торган, ул аны 1586 елда Гвасталлага аббат итеп билгеләгән. Шул ук елда ул папа тарафыннан апостол протонотарие итеп билгеләнгән булган. Соңыннан Урбинога киткән, аннан 1612 елда илче булып Венециягә киткән.

Шагыйрь һәм галим буларак Бальди бик мәшһүр булган. Сөйләнелгәнчә ул 16 телдә ирекле сөйләшкән. Аның шигырьләренең формасы шактый ясалма: аның «La nautica» и «Il diluvio universale», «Sonetti Romam» дидактик шигырьләре шундый; ул шулай аталган sonetti intrecciati-ны уйлап чыгарган, аларда һәр юлның беренче өч иҗеге махсус шигырь төзи, ул башка шигырьләр белән рифмалаша. Аның күбрәк күренекле әсәрләре булып түбәндәгеләр санала: «Versi e prose» (Венец., 1590 г.), «Vitae fatti di Guidobaldo I di Montefeltro duca d’Urbino. Libri XII» (2 т., Милан, 1821 г.), «Vita e fatti di Federigo di Montefeltro duca d’Urbino» (3 т., Рим, 1824 г.).

## Иншалар
* *Cronica de matematici: overo Epitome dell' istoria delle vite loro*. Urbino, Angelo Antonio Monticelli 1707 (on-line)
* *Versi e prose scelte di Bernardino Baldi*, annotate e ordinate da Filippo Ugolini e Filippo Luigi Polidori. Firenze : Felice Le Monnier, 1859 (on-line)

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Ireneo Affò (1783), Vita di Monsignore Bernardino Baldi da Urbino, primo abate di Guastalla.  
* 
* Bernardino Baldi 
Төркем:Математиклар
Булгаков (мәгънәләр)

**Булгаков** ― күп мәгънәле сүз.
* Булгаков ― фамилия.
* Булгаков ― торак пункт.
Энрико Бомбиери

**Энрико Бомбие́ри** (итальян телендә: Enrico Bombieri; 1940 елның 26 ноябрендә, Миланда туган) — итальян математигы.

деи Линчеи Милли академиясе (1976), АКШ Милли фәннәр академиясе (1996) әгъзасы, иностранный член Французской академии наук (1984).

## Тәрҗемәи хәле
Энрико Бомбиери Джованни Риччи җитәкчелеге астында Ph.D. дәрәҗәсенә ия булып Милан университетын тәмамлаган һәм Кембридж Тринити-колледжына кергән, анда Гарольд Дэвенпорт өйрәнчеге булган. Аннан соң ул Кальяри Университетында һәм Пиза Университетында укыткан, ә аннан соң АКШ-ка иммиграцияләгән, анда ул Нью-Джерси штатында, Принстонда перспектив тикшеренүләр Институтында эшли башлаган.
Энрико Бомбиери үзенең саннар теориясе, алгебраик геометрия һәм математик анализ өлкәседә эшләре белән мәшһүр. Саннарның аналитик теориясенең төп нәтиҗәләренең берсе 1960-ынчы елларда исбатланган Бомбиери-Виноградов теоремасы, ул арифметик прогрессиядә гади саннар турында Дирихле теоремасын гомумиләштерә.

## Бүләкләнүе һәм аерылып чыгулары
* Каччиополи премиясе (1966)
* Филдс премиясе (1974)
* Фельтринелли премиясе (1976)
* Соломон Лефшец мемориаль премиясе (1977)
* Бальцан премиясе (1980)
* Король Фәйсалның халыкара премиясе (2010)
* Крафорд премиясе (2020)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
Төркем:Математиклар
Харальд Хельфготт

**Харальд Андрес Хельфготт** (испан телендә: Harald Andrés Helfgott Seier;1977 елның 25 ноябрендә, Лимада, Перуда туган) — Перу килеп чыгышлы Америка математигы. 2013 елда Гольдбахның тернар проблемасын чишкән.

## Тәрҗемәи хәле
Лимада 1977 елда туган. Балачагында ук гадәттән тыш математик сәләт күрсәткән, Халыкара математик олимпиадада ике мәртәбә чыгыш ясаган. 1993 елда әти-әнисе Америка Кушма Штатларына күчкән. Бакалавр дәрәҗәсенә ул 1998 елда Брандей университетында ия булган, ә фәлсәфә докторы дәрәҗәсенә Хенрик Иванец һәм Питер Сарнак җитәкчелеге астында 2003 елда Принстон университетында ия булган.

2003—2006 елларда — постдокторантурада Йель университетында һәм Монреаль университетында; 2006—2010 елларда Бристоль университетында. 2010 елдан бирле Парижның Югары нормаль мәктәбендә CNRS-ның (*Centre National de la Recherche Scientifique*) тикшеренүчесе булып тора.

2008 елда Филипп Леверхульм премиясе белән, 2010 елда — Уайтхед премиясе белән, 2011 елда - Адам премиясе белән бүләкләнгән булган.
2013 елда Гольдбахның тернар проблемасы исбатлавын тасвирлаган ике мәкалә бастырган. 2013 елның августында Лимада Сан-Маркос Университеты аңа шәрәфле профессор дәрәҗәсен биргән.

## Гаиләсе
Әти-әнисе — математиклар, Көнчыгыш Теннеси Дәүләт университеты профессорлары Эдит Сейер Зуньига һәм Мишель (Михел) Хельфготт Лернер, аның гаиләсе Лимага (Перу) из Бессарабия Новоселица урыныннан (хәзер Украинаның Черновцы өлкәсе) күчкән. Аның абыйсы - үсемлекләр физиологиясе өлкәсендә күренекле Перу галиме Саломон Хельфготт Лернер, La Molina дәүләт авыл хуҗалыгы университетының агрономия факультетының профессоры һәм деканы. Хельфготт шулай ук төньяк Перуда мәгариф өлкәсендә җирле активист Сифредо Суньиганың (*Sifredo Zuñiga Quintos*) оныгының улы.

## Искәрмәләр

Төркем:Математиклар
Давид Бессо

**Давид Бессо** (итальян телендә: Davide Besso) (1845 елның 28 июле, Триест — 1906 елның 8 августы, Фраскати) — итальян математигы, Модена университеты профессоры, «Periodico di Matematiche» математик журналы нигезләүчесе.

## Тәрҗемәи хәле
1866 елда Пизада укуын тәмамлаган һәм башлангыч мәктәптә укыта башлаган. 1871 елдан 1888 елга кадәр Римда Техник институтта укыткан. 1888 елда Моденада математик анализ кафедрасына ия булган. 1896 елда отставкага чыккан. 1886 елда Римда «Periodico di Matematiche» математик журналын нигезләгән, ул әле дә бар.

## Фәнни кертеме
Математик анализ, 5-енче һәм 6-ынчы дәрәҗә алгебраик тигезләмәләр, сызыкча дифференциаль тигезләмәләр һәм геометрия буенча алтмыш тирәсе эш нәшер иткән.
*Беренче булып тигезкырлы тетраэдрны өйрәнгән.

## Сайланган басмалары
* D. Besso, *Di una classe d’equazioni differenziali lineari del terz' ordine integrabile per serie ipergeometriche*, Rom. Acc. L. Mem. (3) XIX., Rom. Acc. L. (3) VIII (1884).
* D. Besso, ''Sul tetraedro a facce eguali'', Besso Per. I. 1—12 (1886).
* D. Besso, *Di alcune proprietà del triangolo*, Besso Per. mat. II. 1—6 (1887).
* D. Besso, *Sulla ricerca del volume della piramide triangolare quando sono date le lunghezze dei suoi spigoli*, Besso Per. mat. IV. 144—145 (1889).
* D. Besso, *Sull' eguaglianza <math>a^b=b^a</math> con <math>a</math> e <math>b</math> interi e positivi*, Besso Per. mat. V. 12—15 (1890).

## Сылтамалар
* R. Marcolongo, *Davide Besso (Biografia)*, Periodico di Mat. (3) **4**, 147—156 (1907).

Төркем:Математиклар
Чишмә районы татар авыллары

**[[Чишмә районы]]** (, ) — Башкортстанның көнбатыш өлешендә урнашкан район.
Районда барлыгы 104 авыл бар, шуларның 53-е татар авылы. Болардан тыш 3 мордва, 15 башкорт, 3 украин һәм 24 рус-украин катнаш авылы бар.

Районда татар авыллары: Абрай, Ар, Аргы утар, Арслан, Бакча, Балагыш, Бабиково, Бәкәй, Бәрсүәнбаш, Бильязы, Бишкәҗә, Борискино, Бүләкбаш, Чияле, Дим, Әмин, Ибраһим, Иганай, Илкәш, Ирек, Иске Муса, Калмаш, Карамалы, Каранъелга, Келәш, Кушкуак, Кызылга, Өйдрәк, Сабурово, Сәйрән, Салих, Сафар, Слак, Тәпәреш, Түбән Тирмә, Узытамак, Уразбахты, Урта Усман, Чишмә (Башкортстан), Чишмә авылы, Чуалкип, Шиңгәккүл, Югары Тирмә, Югары утар, Яңа Абдулла, Яңа Муса, Яңа Опты, Яңа Сайран, Яңа Сафар, Яңа Усман, Яңавыл, Ярми, Яшекәй. Кайбер шул татар авыллары халкы тулысынча яки өлешчә башкортлар дип яздырылган.

Моннан тыш, 2нче Алкино, Алкин санаторие, Исаковка, Пасяковка, Новотроицкое дигән элеккеге рус, катнаш авылларда да хәзер татарлар күпчелектә.

Татар авылларында татар теленең минзәлә (бәләбәй урынчылыгы) һәм стәрлетамак сөйләшләре таралган. Стәрлетамак сөйләше районның төньягында Бишкәҗә, Әмин, Арслан, Яңавыл, Калмаш, Бакча, Салих, Уразбахты, Ирек, Яңа Сафар, Ярми, Яшекәй, Сафар, Кушкуак, Карамалы, Өйдрәк авылларында һәм көньякта урнашкан Бүләкбаш, Чуалкип, Абрай, Кызылга, Иске Муса, Тәпәреш, Бәкәй, Чияле, Ибраһим авылларында таралган. Минзәлә сөйләшендә калган татар авылларында һәм райондагы Күчем, Таулы һәм Караякуп дигән башкорт авыллары халкы да сөйләшә.

Юкка чыккан татар авыллары: Күзембәт, Игенъелга.

## Искәрмәләр

Чишмә районы
*
Валентин Афраймович

**Валенти́н Се́ндерович Афраймо́вич** (инглиз телендә: Valentin Afraimovich; 1945 елның 2 апреле — 2018 елның 21 феврале) — Совет һәм Россия математигы, динамик системалар һәм гади дифференциаль тигезләмәләр өлкәсендә эшләгән.. 1998 елда Мексикага эмиграцияләгән.

## Тәрҗемәи хәле
1945 елның 2 апрелендә Кировта еврей гаиләдә туган. Әтисе — Бөек Ватан сугышы катнашучысы, агротехник Сендер Исаакович Афраймович (1921—?), «Агротехника многолетних трав» монографиясе (1984) авторы.

Горький өлкәсендә, Богородскта үскән, анда № 3 мәктәпне тәмамлаган, аннан соң Н. И. Лобачевский исемендәге Түбән Новгород дәүләт университетын тәмамлаган. Горький кулланылышлы математика һәм кибернетика фәнни-тикшеренү институтына эшләргә юнәлтелгән булган. 1974 елдан бирле фәннәр кандидаты, 1990 елдан бирле фәннәр докторы (Н. Г. Чернышевский исемендәге Сарытау дәүләт университетында якланган).

1991 елда Джорджия Технология институтына, (Атланта, Джорджия штаты, АКШ) чакырылган булган, аннан соң шунда 1992—1995 елларда эшләгән. 1995—1996 елларда Төньяк-Көнбатыш университетта (Эванстонда (Чикаго шәһәр яны), Иллинойс штаты) эшләгән. 1996—1998 елларда — *National Tsing Hua University* университетында, Синьчжу, Тайвань.

1998 елдан бирле Мексикада торган, *Universidad Autónoma de San Luis Potosí* университетында, Сан-Луис-Потоси шәһәрендә эшләгән. Хәзерге вакытта университетның бер аудиториясе аның исемен йөртә.

Балалары: улы Евгений, Түбән Новгородта тора; кызы Александра әнисе Людмила белән Бостонда тора.

2012 ел *Lagrange Award* лауреаты.

## Монографияләр
* *В. И. Арнольд, Ю. С. Ильяшенко, В. С Афраймович, Л. П. Шильников* Теория бифуркаций. М.: ВИНИТИ, 1986. — 218 с.
* *В. С. Афраймович, А. В. Гапонов-Грехов, М. И. Рабинович*. Устойчивость, структуры и хаос в нелинейных сетях синхронизации. Горький: Институт прикладной физики АН СССР, 1989.
* *I. S. Aranson, V. S. Afraimovich, M. I. Rabinovich*. Multidimensional Strange Attractors and Turbulence. Routledge, 1989.
* *V. I. Arnold, V. S. Afrajmovich, Yu. S. Il’yashenko, L. P. Shil’nikov*. Dynamical Systems V: Bifurcation Theory and Catastrophe Theory. Springer, 1994. — 274 p.
* *V. S. Afraimovich, V. I. Nekorkin, G. V. Osipov, V. D. Shalfeev*. Stability, Structures and Chaos in Nonlinear Synchronization Networks. World Scientific, 1994. — 260 p.
* *Valentin Afraimovich, Sze-Bi Hsu*. Lectures on chaotic dynamical systems. American Mathematical Society, 2003.
* *Valentin Afraimovich, Edgardo Ugalde, Jesus Urias*. Fractal Dimensions for Poincare Recurrences. Elsevier, 2006.
* *В. Афраймович, Э. Угальде, Х. Уриас*. Фрактальные размерности для времён возвращения Пуанкаре. Пер. с англ. М.—Ижевск: Институт компьютерных исследований, 2011.

## В. Афраймович халыкара премиясе

2020 елда Nonlinear Science and Complexity җәмәгате тарафыннан В. Афраймович исемендәге халыкара премия оештырылган булган, ул ел саен нә-сызыкча динамика өлкәсендә күренекле яшь галимнәргә бирелә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 

## Сылтамалар
* Афраймович Валентин Сендорович. Публикации в информационной системе Math-Net.Ru.
* Список публикаций  
Төркем:Математиклар
Людвиг Бервальд

**Людвиг Бервальд** (немец телендә: Ludwig Berwald, 1883 елның 8 декабре, Прага — 1942 елның 20 апреле, Лодзь) — чех һәм немец математигы. Төп хезмәтләре дифференциаль геометриягә, хосусан, Финслер геометриясенә карый. Финслер пространстволарының гомуми теориясенә хәйран кертем ясаган, аның исеме белән
Бервальд — Моор пространствосы аталган.

## Тәрҗемәи хәле
Людвиг Бервальд 1883 елда шәһәр үзәгендә китап кибетләренә ия немецча сөйләшә торган еврей гаиләдә туган. Белемен Прага, ә аннан соң Мюнхен гимназиясендә алган (гаиләнең 1900 елда Мюнхенга күчүеннән соң).

Мюнхенның Людвиг-Максимиллиан университетын 1908 елда доктор диссертациясен яклап тәмамлаган. Аннан соң Бервальд немец математигы Генрих Буркхардның ассистенты булып эшләргә чакыру алган, әмма шул чакыру белән файдалана алмаган, чөнки сәламәтлеге проблемалары булган. Берничә елдан соң ул Прагада Немец университетында лектор булган, анда башта экстраординар профессор урынын (1922), ә ике елдан соң — тулы профессор урынын алган. 1929 елда пенсиягә чыккан Георг Пикны шул урында алмаштырып шул университетның математик факультетның башы булган.

1941 елның октябрендә хатыны Хедвига белән Лодзь геттосына этапланган булган, анда Хедвига 1942 елның 27 мартында, ә Людвиг — шул ук елның 20 апрелендә үлгән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Ludwig Berwald (MacTutor)
* *M. Pinl*. In memory of Ludwig Berwald (English). — Scripta Math. 27 (1964), 193—203
* *M. Pinl*. In memory of Ludwig Berwald (Czech). — Casopis Pest. Mat. 92 (1967), 229—238
* *R. Fritsch*. Georg Pick und Ludwig Berwald — zwei Mathematiker an der Deutschen Universität in Prag (German)
Төркем:Математиклар
Мирам Челеби

**Мирам [[Челеби]]** исеме астында мәгълүм **Мәхмүд ибн Мөхәммәд ибн Кази-заде ар-Руми**, (??, Сәмәркәнд — 1524, Адрианополь) — Тимуридлар дәүләтенең математигы, астрономы һәм закон белгече, төрек-үзбәк килеп чыгышлы, әтисе ягыннан Кази-заде ар-Руми оныгы һәм әнисе ягыннан ал-Кушчи оныгы. Олугъбәкнең үлеменнән соң Төркиягә киткән, Галлиполида, Адрианопольдә һәм Бруссада эшләгән. Сәмәркәнд мәктәбенең традицияләрен үстерергә дәвам иткән.

"Гурганиның Зиджы"на комментарий язган (анда, хосусан, ал-Кашиның 1°-ның синусын билгеләү турында трактат тасвирланган),ал-Кушчиның "Яулап алу трактаты"на комментарий, «Синус һәм хорда турында трактат», «Кыйбланың азимутын төгәлрәк табу турында трактат», «Алмукантарат квадрант турында трактат», «Синус-квадрант турында квадрант», «„Шиказия“ астролябиясе квадранты белән гамәлләрне белү трактаты», «„Заркала“ астролябиясе турында трактат» язган.
Аның төп китабы оптика турында булган.

## Әдәбият
* *Матвиевская Г. П., Розенфельд Б. А.* Математики и астрономы мусульманского средневековья и их труды (VIII—XVII вв.) В 3 т. — М.: Наука, 1983.

Төркем:Математиклар
Исидор Милетлы

**Иси́дор Милетлы** (юнан телендә: Ἰσίδωρος ὁ Μιλήσιος; VI гасыр) — Византия математигы һәм архитекторы.

Милетта туган булган. Гаиләсе турында мәгълүмат әз. 530-ынчы еллар уртасында ук күренекле галим булган, Мисыр Александриясендә һәм Константинопольдә укыткан. Юстиниан I чакыруы буенча Траллыдан Анфимий белән 532-537 елларда Изге София соборын төзегән, ә аннан соң, Константин Родослының бәхәссез түгел шәһадәте буенча, Константинопольдә Изге Апостоллар чиркәвен. Исидорның алга таба язмышы турында мәгълүмат юк. Аның Исидор дигән улы булган, шулай ук сәләтле архитектор булган.

Исидор стереометрия һәм физика сораулары өстендә эшләгән. Параболаның тоташ сызылуы өчен корал уйлап тапкан, аның ярдәме белән кубны икеләтү турында мәсьәләне чишкән. Бу корал, Евтокий сүзләре буенча грек «λ» хәрефенә охшаган булган.

Исидор мәктәбеннән шулай аталган «XV „Башлангычлар“ китабы» чыккан, чөнки аның төзүчесе Исидорны остазы дип атый.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *[[Шаль, Мишель]]*. Исторический обзор происхождения и развития геометрических методов. Гл. 1, § 45. М., 1883.
* Зубов В. П. Анфимий Тралльский и Исидор Милетский // Зубов В. П. Труды по истории и теории архитектуры. М., 2000. С. 28-31.
Төркем:Математиклар
Леонт (математик)

**Леонт** (юнан телендә: Λέων, б.э.к. IV гасырның икенче яртысы) — Борынгы Греция математигы, Неоклид өйрәнчеге.

Прокл тарафыннан китерелгән «геометрлар каталогы» буенча гына мәгълүм.
Прокл игълан иткәнчә, Леонт исбатланганның микъдары буенча да, файдалыгы буенча да шактый җентекле *Башлангычлар* төзегән һәм ул чишеләсе мәсьәлә чишелә ала һәм алмый торган булганда чикләүләрне тикшергән. Леонтның иншасы соңыннан Евклидның ''Башлангычлары''н төзегәндә кулланырга мөмкин булган.

## Әдәбият
* *Прокл Диадох*. Комментарии к первой книге «Начал» Евклида. Введение. Перевод и комментарии Ю. А. Шичалина. М.: ГЛК, 1994.
Төркем:Математиклар
Август Адлер

**Август Адлер** (немец телендә: August Adler, чех телендә: August Adler; 1863 елның 24 январе, Опава, Австрия империясе — 1923 елның 17 октябре, Вена, Австрия) — Австрия һәм Чехия математикы, геометры, астрономы һәм геодезисты. Педагог, профессор (1909 елдан бирле).

## Тәрҗемәи хәле
1879 елдан 1884 елга кадәр Вена университетында укыган. 1885—1887 елларда Венада сферик астрономия һәм геодезия өлкәсендә эшләгән. Соңрак Венаның, Клагенфуртның, Пльзеньнең һәм Праганың мәктәпләре һәм гимназияләрендә укытучы булган. Стажированиесен Берлинда Берлин техник университетында һәм Гёттинген университетында дәвам иткән.

1907 елдан бирле — Венада гимназия мөдире.

## Фәнни эшчәнлеге
Сызма геометрия һәм аның урта мәктәпләрдә укытылуы буенча егермедән артык эш авторы.
Аның «Геометрик төзелешләр теориясе» китабы киң популярлык казанган (рус теленә тәрҗемә ителгән).

## Сайланган эшләре
* *Zur Theorie der Mascheronischen Konstruktionen*. Wien, 1890
* *Über die zur Ausführung geometrischer Konstruktionsaufgaben 2. Grades notwendigen Hilfsmittel*. Wien, 1890
* *Zur graphischen Rechnen*. Прага, 1896
* *Zur Theorie der Zeicheninstrumente*. 1902
* *Zur sphärischen Abbildung der Flächen und ihrer Anwendungen in der Darstellenden Geometrie*. 1902

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Адлер Август 
* Биография

Төркем:Математиклар
«Перспективасыз» авылларны бетерү

**«Перспективасыз авылларны» бетерү** — 1960—1970 елларда СССРда дәүләт сәясәтенең юнәлеше, аның кысаларында авыл торак пунктлары челтәрен үзгәртеп кору: перспективасыз дип каралган авыл һәм авылларның бер өлешен бетерү һәм «агрошәһәрләр» төзү гамәлгә ашырыла.

Сәясәт вак авыл торак пунктларыннан халыкны эре торак пунктларга күчерүне һәм анда авыл халкының төп өлешен, авыл җитештерү һәм социаль-көнкүреш объектларын туплауны үз эченә алган. Бу сәясәтнең иң тискәре социаль нәтиҗәсе авыл инфраструктурасына китерелгән зур зыян була..

## Искәрмәләр

Төркем:СССР икътисады
Джон Крэг

**Джон Крэг** (инглиз телендә: John Craig; 1663, Дамфрис, Шотландия корольлеге — 1731 елның 11 октябре, Лондон, Бөекбритания) — шотланд математигы һәм каһин-теолог.

Шотландиядә туган, белемен Эдинбург университетында алган, аннан соң Англиягә күчкән, анда Англикан чиркәвенең викар каһине вазифасына керешкән, соңыннан Солсберида пребендарий булган .

Исаак Ньютонның укучысы һәм дусты булган.
Кәкреләрнең квадратурасы турында иншасы белән ул Лейбницның дифференциаль һәм интеграль исәпләүнең тасвирлавы белән таныштырган.
Крэгның эшләренә күпсанлы полемик җаваплар аны «Христиан теологиясенең математик принциплары» (*Theologiæ Christianæ Principia Mathematica*, 1699) әсәрен нәшер итәргә этәргән, ул әсәр рәт математик һәм фәйләсуф, шул исәптән Даламбер тарафыннан тәнкыйтькә дучар булган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 

Төркем:Математиклар
Төркем:Бөекбритания математиклары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Мөхәммәт Рәхимов

**Мөхәммәт Рәхимов**, Мөхәммәт Заһит улы Рәхимов (*Мухаммад Загитович  Рахимов, [[1956 ел]]ның [[18 март]]ы, [[СССР]], [[Кыргызстан ССР]], [[Чуй өлкәсе]], , Сретенка*) ― дин әһеле, 2010 елдан Ставрополь крае мөселманнары Диния нәзарәте рәисе, мөфти. 2010―2013 елларда Россия Ислам килешүе ассоциациясе (Бөтенрәссия мөфтияте) рәисе.

## Тәрҗемәи хәле
1956 елның 18 мартында Кыргызстан ССР Фрунзе (1990 елдан Чуй) өлкәсе Сталин (1964 елдан Мәскәү) районы  авылында туган.

1972 елда Теберда шәһәрендә урта мәктәпне тәмамлаган. 1974―1976 елларда СССР стратегик билгеләнештәге  хезмәт иткән (Загорск (1990 елдан Сергиев Посад)).

1982―1986 елларда Чиркәс төзелеш институтында укыган («инженер-төзүче» белгечлегенә). 1983 елда Бохараның Мир Араб мәдрәсәсенә  укырга кергән, аны 1988 елда тәмамлаган. 1990 елдан ― Карачай-Чиркәсиянең  өлкән имамы. 2006 елдан Пятигорск җәмигъ мәчетен җитәкли .

2010 елның 27 апрелендә яңа төзелгән «Ставрополь крае мөселманнары Диния нәзарәте» үзәкләштерелгән дини оешмасының рәисе, Ставрополь крае мөфтие итеп сайланган. М. Рәхимов Ставрополь краеның беренче мөфтие була, ул җитәкләгән Диния нәзарәте төбәкнең рәсми теркәлгән 100дән артык җәмгыятен берләштерә.

Ставрополь краенда мәчетләр төзү һәм торгызу буенча эш алып бара; Ставрополь крае имамнарының квалификациясен күтәрүгә аерым игътибар бирә.

2010 елның 8 декабрендә «Россия Ислам килешүе ассоциациясе (Бөтенроссия мөфтияте)» үзәкләштерелгән дини оешмасы рәисе,  Ставрополь мөфтие итеп сайланган.

2013 елның июлендә Ставрополь крае мөселманнары Диния нәзарәте Бөтенроссия мөфтиятеннән чыга, һәм мөфти Мөхәммәт хаҗи Рәхимов бу оешманың рәисе вазыйфасыннан китә. 2016 елның 14 мартында суд карары буенча Бөтенроссия мөфтияте бетерелгән.

2022 елның июлендә  (2021 елның 9 июнендә ФБК экстремистик оешма дип танылган) аңа каршы халыкара санкцияләр кертү тәкъдиме белән чыккан.

2010―2024 елларда ― Төньяк Кавказ мөселманнары Координация үзәге башкарма комитеты рәисе.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2023 ― Россия Федерациясе Президентының  ― *динара һәм милләтара мөнәсәбәтләрне гармонияләштерүгә зур өлеш керткән өчен*.
* күп санлы Мактау кәгазьләре, юбилей медальләре
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
* 

Төркем:Мир-Гарәп мәдрәсәсен тәмамлаучылар 
Төркем:Россия Федерациясе Президентының Почет грамотасы белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Россия мөфтиләре
Төркем:Шәхесләр:Ставрополь крае
Петер-Людвиг Мейделль Сюлов

**Петер Людвиг Мейделль Сюлов** (күбрәк **Силов** буларак мәгълүм; норвег телендә: Peter Ludvig Mejdell Sylow; 1832 елның 12 декабре, Христиания (Осло) — 1918 елның 7 сентябре, Осло) — норвег математигы. Эллиптик функцияләр теориясе һәм төркемнәр теориясе буенча берничә эш авторы.

1858 елдан 1898 елга кадәр Халден шәһәрендә укытучы булган. 1862 елда Силов Осло университетында Галуа теориясе буенча профессорны алыштырган һәм шул университетта аны тормышында иң әһәмиятле нәтиҗәгә китергән мәсьәләне куйган - 1872 елда нәшер ителгән Силов теоремаларын. 1873—1881 елларда ул Софус Ли белән бергә Абельнең эшләренең тулы тупламасын нәшер итү өстендә эшләгән. 1898 елда ул Осло университетының профессоры булып билгеләнгән булган.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 

## Сылтамалар
* 
* 
Төркем:Математиклар
Аксель Туэ

**Аксель Туэ** (1863 елның 19 феврале — 1922 елның 7 марты) — комбинаторика һәм Диофант тигезләмәләре өчен ат казанган норвег математигы.

1906 елда комбинаторика буенча эшләрендә соңрак Морс-Туэ дәвамлыгы дип аталган *«10010110011010010110100110010110…»* бит агымының хасиятләрен тасвирлаган . Кимендә өч хәрефтән торган теләсә нинди әлифба өстендә чиксез квадратсыз сүзләр булуын исбатлаган. Шулай ук Туэ теоремасын исбатлаган, аның буенча  тигезләмәсе, (кайда  — дәрәҗәсе 3-тән дә ким түгел китерелми торган бертөрле күпбуын, ә  — рациональ сан) чикледән дә артык түгел бөтенсанлы чишелешкә ия.

Туэның бердәнбер диссертанты Туральф Скулем булган, ул фәнни җитәкчесе үлеменнән соң 4 елдан соң — 1926 елда якланган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Математиклар