open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аятулла

**Аятулла** ( гарәп араб. آية الله) — шигый теологларының (мөҗтәһидләрнең) мактаулы исемнәре, алар Җәгъфәри юридик мәктәбенә (мәзһәбенә) нигезләнеп, Ислам хокукы мәсьәләләре буенча мөстәкыйль карарлар кабул итү хокукына ия  Аятуллаларның күбесе Иранда, Гыйракта һәм Ливанда яши .

## Тарих

«Аятулла» термины X гасырда кулланылышка керә. XVII гасыр ахырына һәм XVIII гасыр дәвамында аятуллалар шигый теологлары арасында мөһим роль уйныйлар. XIX гасыр ахырына шигый теологлары арасында тагын да аерымлану аларның берсенең «таклид чыганагы» (*марҗа әт-тәкълид*) буларак танылуына китерё. XIX гасырда иң күренекле мәрҗән аятулла дип атала башлый  . 1940 еллардан бирле бу термин киң кулланыла .

Бу титул гадәттә башка мөҗтәһидләр арасында аерым абруйга ия булган мөҗтәһидләргә кулланыла. Бу титул Иранда иң киң таралган, анда Ислам революциясе вакытында якынча 30 аятулла булган. Соңрак аларның саны кимегән. Иран режимы җитәкчесе Хомейни югары рухи титулларны (беренче чиратта, хөҗҗәт әл-Ислам) бирүне һәм гамәлдән чыгаруны үзенең өстенлеге иткән .

Аятулла күренекле сыйфатларга һәм абруйга ия булырга тиеш. Ул ислам фәннәре, юриспруденция, этика һәм фәлсәфә өлкәсендә белгеч булырга тиеш. Аятулла "яшерен имам " (Мөхәммәд әл-Мәһди) вәкиле һәм аның, ул кайтканчы, урынбасары булып санала. Шигыйләрдә гомерләре буена мөҗтәһидләрнең берсенең генә рухи җитәкчелегенә буйсыну гадәте бар. Алар еш кына дини фәннәр мәктәпләрендә (*[[Хавза|хауза]]*) укыталар .

## Бөек Аятулла
Беренчеләр арасында Бөек әятулла (әятолла әл-'узма) исеме белән хөрмәтләнүче соңгы «имам вәкилләреннән» (на’иб әл-имам) һәм «тәкълид чыганакларының» (марҗаәт-тәклид) берсе — Хоссейн Буруджерди булды. Бу исемне шулай ук Рухолла Мусави Хомейни (Тәһрән), Хоссейн-Али Монтазери (Кум),Али Хаменеи (Иран) , Садик Ширази (Иран), Макарем Ширази (Иран), Юсеф Саанеи (Иран), Әли Систани (Гыйрак), Мөхәммәд Шәриятмадари (Иран/Көньяк Әзербайҗан) һәм башка күп дини эшлеклеләр йөртте.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 

* Кушев В. В. Айат Аллах // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 16. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* 

}

Төркем:Аятуллалар
Төркем:Ислам
Карина Амбарцумова

**Карина Львовна Амбарцумова** (1989 елның 17 августында   Казанда туган) — Россия шахматчысы, халыкара мастер (2019), хатын-кыз гроссмейстер (2011) һәм Россиянең спорт мастеры.

## Биография
Ул 4 яшеннән шахмат уйный башлый һәм яшьләр шахмат турнирларында уңышлы чыгышлар ясый. 2002 елда Испаниядә узган 14 яшькә кадәрге яшүсмерләр арасында Европа яшьләр чемпионатында бронза медальгә ия була. 2003 елда Черногориядә узган 16 яшькә кадәрге яшүсмерләр арасында Европа яшьләр чемпионатында 3-5 нче урыннарны яулый. 2005 елда Сочида узган Россия яшьләр чемпионатында 18 яшькә кадәрге яшүсмерләр арасында 2-5 нче урыннарны ала. 2010 елда Мәскәүдә узган Россия студентлар чемпионатында җиңүче дип табыла. 2011 елда ул Шэньчжэньда узган 26 нчы җәйге Универсиадада Россияне тәкъдим итә.

2008 елда ул Мәскәү хатын-кызлар арасында тиз шахмат буенча чемпионатта җиңүче дип табыла. 2012 елда Мәскәү блиц чемпионы була. 2014 елда ул Мәскәү хатын-кызлар чемпионатында өченче урынны ала. 2014 елда ул Даниядә узган Lady Chess халыкара хатын-кызлар турнирында җиңә. Ул SK Schwäbisch Hall командасы составында Германия шахмат бундеслигасы җиңүчесе. 2015 елда ул Санкт-Петербургта узган Россия хатын-кызлар арасында тиз шахмат буенча чемпион исеменә лаек була. Ул 2017 һәм 2018 елларда Россия хатын-кызлар арасында тиз шахмат буенча чемпионатның бронза призеры. 2016 елда ул Европа хатын-кызлар команда кубогында катнаша.

2011 елда ул Россия дәүләт социаль университетын социаль педагогика белгечлеге буенча тәмамлый. Ул шахмат буенча тренер булып эшли.

## Искәрмәләр

Төркем:Россиянең спорт мастерлары
Төркем:Россия дәүләт социаль университетын тәмамлаучылар
Төркем:Россия шахматчылары
Төркем:Казанда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1989 елда туганнар
Төркем:17 август көнне туганнар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Өммегөлсем (мәгънәләр)

**Өммегөлсем**:

* **[[Өммегөлсем (исем)]]** — хатын-кызлар исеме.

## Танылган шәхесләр
* **[[Өммегөлсем бинт Мөхәммәт]]** (603/604-630) — Мөхәммәт пәйгамбәр һәм Хәдиҗә бинте Хувәйлиднең кызы.
* **[[Өммегөлсем бинт Гали]]** (627-68?) — Мөхәммәт пәйгамбәрнең оныгы, сәхабә Гали ибне Әбү Талибның һәм Исламны китергән Аллаһ пәйгамбәре кызы Фатыйманың иң кечкенә кызы. Кәрбәлә сугышыннан исән калган кеше буларак билгеле.
* **[[Өммегөлсем солтан]]** (1670-1720) — Госман империясе солтаны IV Мәхмәт һәм Кәния хатынның кызы, II Мостафа һәм III Әхмәт солтаннары кардәше.
* **[[Өммегөлсем Камалова-Акчурина]]** (1889 — 1957) — татар милли һәм феминизм хәрәкәте эшлеклесе.
* **[[Өммегөлсем]]** (1898/1904-1975) — Мисыр җырчысы, җырлар авторы һәм актрисасы. Ул гарәп җырларын башкаруы белән дан казана. Гарәп дөньясындагы иң танылган башкаручыларның берсе.

## Шулай ук карагыз
* **[[Гөлсем Болгарская]]**, тулы исеме **Өммегөлсем Муса кызы Әжимова-Колмәмәт-Мостафина** (1891-1968) — татар сәхнәсенең күренекле остасы, ТАССР халык, РСФСР атказанган артисты (1926).
* **[[Гөлсем Мөхәммәдова]]**, тулы исеме **Өммегөлсем Даут кызы Мөхәммәдова** (1903-1988) — татар язучысы, тәрҗемәче, биология фәннәре кандидаты (1956), Галимҗан Ибраһимовның беренче хатыны, аклануына аның язмышын документлару белән шөгыйльләнүчесе.
* **[[Гөлсем Сөләйманова]]**, тулы исеме **Сөләйманова (Еникиева) Өммегөлсем Нурмөхәммәт кызы** (1907 ел — 1968 ел) — җырчы, Татарстан АССРның атказанган (1939) һәм халык (1957 ел) артисты.
Әминә Вәдуд

**Әминә Вәдуд** ( ; Әминә Вәдуд — АКШта имам буларак мөселман дини йолаларын үткәргән беренче хатын-кыз һәм Виргиния Бердәмлеге университеты ислам фәннәре профессоры.

Афроамерика гаиләсендә туган, 1972 елда ислам динен кабул иткән.

2005 елның 18 мартында Әминә Вәдуд тарихта җомга көнне җәмәгать намазын () имам сыйфатында укыган беренче хатын-кыз була . Тантана Нью-Йорк шәһәрендәге Изге Иоанна епископаль чиркәвендә уза. Өч мәчет янаулар аркасында, чараны үткәрүдән баш тарта. Чарада якынча 100 кеше катнаша, ә урамда зур протест демонстрациясе үза.

1994 елда Әминә Вәдуд җомга хөтбәсен ( Кейптаундагы (Көньяк Африка) Клермонт Мейн Роуд мәчетендә укыган, бу да протестларга китерә.

2005 елның октябрендә Әминә Вәдуд Барселонада узган Халыкара ислам феминизмы конгрессында чыгыш ясый,һәм аңа 30 әгъзадан торган җәмгыятьнең имамы вазифасын тәкъдим итәләр.

Әминә Вәдуд — гендер һәм Коръән тикшеренүләре буенча белгеч. Ул Мичиган университетында докторлык дәрәҗәсен алган һәм Мисыр, Америка , Каһирә университетларында һәм Әл-Әзһәр университетында гарәп телен өйрәнгән.

«Коръән һәм хатын-кыз: *Изге текстны хатын-кыз* күзлегеннән яңадан уку» («Коран и женщина. Перечитывая Коран с женской точки зрения» *Qur’an and Woman: Rereading the Sacred Text from a Woman’s Perspective*) китабы авторы.

## Уңай һәм тискәре яклары
Мөселман даирәләре Әминә Вәдудны эшеннән азат итәргә тырыша. Әминә Вәдудның фикерләре мөселман дөньясында киң протест тудыра. Мөселман теологлары хатын-кызның мөселман дини йолаларын үткәрергә омтылышына каршы чыгыш ясыйлар Шулай да, аның тарафдарлары да бар, аеруча АКШтагы прогрессив мөселманнар хәрәкәте арасында.

## Әдәбият
* 
* 
* 

## Искәрмәләр

## Шулай ук карагыз
* Ассия Джебар

Төркем:Каһирә университетын тәмамлаучылар
Төркем:Әл-Әзһар университетын тәмамлаучылар
Төркем:Пенсильвания университетын тәмамлаучылар
Төркем:Имамнар
Төркем:Ислам дине белгечләре
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1952 елда туганнар
Төркем:25 сентябрь көнне туганнар
Төркем:Ислам феминизмы эшлеклеләре
Төркем:АКШ дин эшлеклеләре
Һаҗәр (Коръән)

**Һаҗәр** (  - Ибраһим пәйгамбәрнең хатыны һәм аның өлкән улы Исмәгыйльнең әнисе. Ул Инҗилдәге Агарь белән тиңдәш.

## Тарих

Сара белән Ибраһим Бабылдан Мисырга килгәч, Мисыр фиргавене аңа Һаҗәрне бирә, ә ул аны үзенең хезмәтчесе итә. Сара озак вакыт баласыз булган, шуңа күрә Сара Ибраһимгә Хаҗәргә өйләнергә тәкъдим итә. Хаҗәр Ибраһимнең улы Исмәгыйльне тапкач, Сара сабыйдан да, Хаҗәрдән дә көнләшә башлый. Шуңа күрә Аллаһ Ибраһимгә ана белән улын Мәккәгә алып китәргә һәм анда калдырырга боера. Ибраһим буйсына һәм аларны сусыз чүлгә күчерә, ә үзе өенә кайта. Берникадәр вакыттан соң Һаҗәрнең су чыганагы бетә, һәм ул су эзләргә мәҗбүр була. Бик озак вакыт Сафа һәм Мәрва таулары арасында йөгергәннән соң, кечкенә Исмәгыйльнең аяклары астында Зәмзәм дип аталган чишмә барлыкка килә  . Су чыкканда, Һаҗәр аңа "җыел, җыел!" дип кычкыра, ә гарәпчә бу "зәмзәм" дип яңгырый, чыганакның атамасы да шуннан килеп чыга. 

Бу вакыйгалар истәлегенә Хаҗ һәм Гомрә кылучылар Сафа һәм Мәрва таулары арасында 7 тапкыр йөгерергә тиешләр. Һаҗәр дә су эзләгән чакта 7 тапкыр йөгереп узган, дип исәпләнә.

Һаҗәр белән Исмәгыйль Зәмзәм янында урнашалар, һәм берникадәр вакыттан соң Йәмәннән җөрһүмиләр кабиләсе Мәккә төбәгенә якынлаша. Алар Һаҗәрдән анда урнашырга рөхсәт сорыйлар, һәм ул аларга калырга рөхсәт итә. Балигъ булгач, Исмәгыйль җөрһүм хатынына өйләнә, аның 12 улы була. Һаҗәр үлә һәм Кагъбә янында, хәзерге вакытта Хиҗр Исмәгыйль дип аталган урында күмелә  .

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:Мисырда туганнар
Төркем:Ислам
Мәсүмә Эбтекар

**Мәсүмә Эбтекар** ( 21 сентябрь 1960 ел, Тәһран) — Иран сәясәтчесе һәм дәүләт эшлеклесе. Иранның хатын-кызлар һәм гаилә эшләре буенча вице-президенты (2017—2021).

## Тәрҗемәи хәле
Мәсүмә Эбтекар ((тугандгыа исеме — Нилуфар) 1960 елның 21 сентябрендә Иранның Тәһран шәһәрендә туган. Өч яшьлек чагында Америка Кушма Штатларына килә, чөнки әтисе Пенсильвания университетында укыган була. АКШта урта мәктәп тәмамлый. Аның исеме «гөнаһсыз су лаләсе» дип тәрҗемә ителә. Мәсүмә югары белемне Иранда алган, иммунология буенча докторлык дәрәҗәсен яклый. 1979 елда Мәсүмә Эбтекар Америка илчелегендә дипломатларны аманатка алган студентларның матбугат секретаре булып хезмәт иткән; матбугат аңа «Мәрьям» кушаматын биргән. 1981 елда Мөхәммәт Хатами аны инглиз телендәге «Кайхан интернешнл» («Kayhan International».) газетасының мөхәррире итеп .билгели. Хатами гәҗит белән 1982 елда Иран мәдәният министры вазифасына билгеләнгәнче үзе җитәкчелек иткән була.

1997 елда Мөхәммәт Хатами Иран президент сайлауларында җиңә һәм Мәсүмә Эбтекарны илнең вице-президенты итеп билгели, бу вазифаны биләгән беренче хатын-кыз. 2002 елның декабрендә Мәсүмә, илдәге башка күренекле хатын-кызлар белән беррәттән, Иран Хатын-кызлар партиясен оештыручыларның берсе иде. Партия Ислам Иран фронты бүлекчәләренең берсе булып тора. Мәсумә Эбтекар Тәһранда һава пычрануына каршы көрәш һәм Фарсы култыгындагы экологик проблемаларны хәл итү өчен чаралар күрә. 2005 елда Мәхмүд Әхмәдинежад Иран президент сайлауларында җиңә, һәм Мәсумә Эбтекар вице-президент вазифасыннан алына.

2013 елда Хәсән Рухани Иран президент сайлауларында җиңә һәм Мәсүмә Эбтекар икенче тапкыр илнең вице-президенты вазифасын ала.

2016 елның декабрендә ул «Әл-Җәзирә» телеканалына Иранның Сүрия гражданнар сугышындагы роле турында интервью бирә.

Иран тарихында вице-президент булган беренче хатын-кыз бүгенге көнгә кадәр сәясәттә кала.
Хәзер Мәсүмә Эбтекар Тәһран шәһәр шурасының әгъзасы булып тора, анда экологик мәсьәләләр белән шөгыльләнүен дәвам итә. Мәсүмә Эбтекар кияүдә, ике баласы бар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Мәсүмә Эбтекар: ялкынлы инкыйлабчыдан сәяси реформаторга
* Мәсумә Эбтекарның биографиясе bbc.co.uk сайтында. аша Архивная копия . (ингл.)
* pr.aljazeera.com сайтында Мәсумә Эбтекар белән әңгәмә.  Архивная копия аша. (ингл.)
* Мөселман илләренең иң уңышлы хатын-кызлар-сәясәтчеләре
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1960 елда туганнар
Төркем:21 сентябрь көнне туганнар
Төркем:Иран хатын-кыз сәясәтчеләре
Төркем:Иран вице-президентлары
Төркем:Шаһит Бәхешти исемендәге университетны тәмамлаучылар
Хиҗр Исмәгыйль

**Хиҗр Исмәгыйль** ( [х̣и́җру Исмә‘и́ль], [ḥijru Ismā'il] — «Исмәгыйль ташы» дип тәрҗемә ителә) — Кагъбәнең төньяк дивары белән ярымтүгәрәк Хәтим дивары арасындагы мәйдан. Мөселманнар Исмәгыйль һәм аның әнисе Һаҗәр (Агарь) Кагъбә белән әл-Хәтим арасында күмелгән дип саныйлар. Аларның каберләренә «Шәфкатьлелек улагы» (гарәп. ميزاب الرحمة ‎- *мизаб әр-рәхмәт)* юнәтелгән, шулай итеп, сирәк яңгырлар вакытында Кәгъбә түбәсеннән агып төшүче су каберләргә юнәлтелә һәм бәрәкәт символлаштыра.

## Әл-Хәтим

Әл-Хәтим () — Кәгъбәнең төньяк (Гыйрак) һәм көнбатыш (Сүрия) почмакларын тоташтыручы ярымтүгәрәк формасындагы ак мәрмәр дивар калдыклары. Аның биеклеге якынча бер метр, калынлыгы бер ярым метр. Ярымтүгәрәкнең озынлыгы 17,75 метр.

## Тарихы
Диварны төзүче Исмәгыйль пәйгамбәр дип санала. Исмәгыйль һәм Ибраһим пәйгамбәрләр Кагъбәне төзегән чакта, Хиҗр Исмәгыйль аның мәйданына керә торган була. Ибраһим төзегән Кагъбә дивары Хиҗр исмәгыйльнең тышкы чигенә кадәр җитә. Бу дивар белән Кагъбә капкалары арасындагы ара элек изге урынның бер өлеше булганга күрә, ул да изге урын. Шуңа күрә хаҗ вакытында хаҗиләр тәваф кылганда Кагъбә белән Хиҗр Исмәгыйль арасына кермиләр.

Соңрак, көчле су басу һәм янгыннан соң кураешлар Кагъбәне яңартып коралар. Моның өчен алар сәфәр вакытында җимерелгән корабларның үзагачын кулланалар. Агач нигезнең төзелеше Бакум исемле оста күзәтүе астында бара. Башлангыч план буенча, Хиҗр Исмәгыйль Кагъбә мәйданына керергә тиеш була, ләкин кураешларның акчалары җитми. Кагъбә шакмак рәвешенә керә, ә Хиҗр Исмәгыйль тышкы якта, ярымтүгәрәк рәвешендә сакланып кала. 

Гайшә болай дип сөйли: «Мин Йортка кереп, анда намаз укырга теләгән идем. Аллаһның илчесе минем кулымнан алып, әл-Хиҗргә кертте. Ул миңа: «Йорт эченә керәсең килсә, намазны биредә укы, чөнки бу Йортның өлеше, тик синең халкың (кураешлар) төзелеш вакытында аны кечерәйттеләр», диде» (Әбү Давыд, ән-Насаи).

## Сылтамалар

* Һиҗри Исмәгыйльнең (галәйһиссәлам) хөрмәте / Islam.Ru
* Кәгъбә сүзлеге (сылтама мөмкин түгел) / Ислам һәм Гаилә. Ком
Төркем:Ислам
Сафа һәм Мәрва

**Сафа һәм Мәрва** — Әл-Харам мәчетенең эчке ишегалдындагы ике калкулык. Алар хакында Коръәндә искә алына (2:158). Ике калкулык арасындагы ара 450 метр. Алар арасында 7 кат йөгерү хаҗ һәм гомрә кылуның мәҗбүри өлеше. Хаҗилар башта Сафа калкулыгына менәләр, Кагъбәгә борылып, рәхим-шәфкать һәм гөнаһлары гафу ителүен сорыйлар. Аннары хаҗилар калкулык итәгендәге баганага төшеп, Мәрва калкулыгы итәгендәге баганага таба йөгерәләр. Алар калкулыкка менеп, Кагъбәгә борылып, рәхим-шәфкать һәм гөнаһлары гафу ителүен сорыйлар. Алар тагын Сафа калкулыгына таба йөгерәләр. Бу гамәл — сагый () дип атала.

Ислам риваятьләренә караганда, бу йоланың килеп чыгышы турында берничә гипотеза бар.

Берсендә бу таулар — Адәм белән Һава ял иткән калкулыклар диелә. Сагый шушы истәлек өчен башкарыла диләр.

Икенчесенә караганда, Ибраһим пәйгамбәр Аллаһыга гыйбадәт кылганда шайтан белән очрашкач, кире качарга һәм калкулыклар арасында йөгерергә мәҗбүр булган.

Иң еш очрый торган фараз — ул Һаҗәр һәм аның улы Исмәгыйльнең газапларын искә алу. Һаҗәр үлем хәлендәге улы Исмәгыйль өчен су эзләп Сафа һәм Мәрва калкулыклары арасында җиде тапкыр йөгергән.

Риваятьләр буенча, улы Исмәгыйль елап утырганда, аның үкчәсе астыннан чишмә агып чыга. Ул җирне каплый башлагач, суны туктатырга тырышып, Һаҗәр: «зәм-зәм» (җыел, җыел) дип әйтә һәм агымны чикли.

## Коръән аяте

## Әдәбият

* Ермаков Д. В. Сай // Ислам: энциклопедический словарь / отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, 1991. — С. 202.
* Али-заде, А. А. Саай (архив) // Исламский энциклопедический словарь. — М.: Ансар, 2007.
* * 
* Гүзәл Ситдиҡова. Йәннәт баҡсаһы — Өфө: Уфимский полифграфкомбинат ДУП. 2014. — 232 бит (баш.)
Төркем:Ислам терминнары
Төркем:Ислам
Пьер Дюгак

**Пьер Дюгак** (француз телендә: Pierre Dugac, 1926 елның 12 июле, Босния и Герцеговина — 2000 елның 7 марты, Париж) — француз математигы.

Франция Институтының фәннәр Академиясенең әгъза-корреспонденты (Париж, 1990 ел); Халыкара фән тарихы академиясе әгъзасы (1986 ел, 1981 елдан бирле әгъза-корреспондент).

Франциянең фәннең тарихы һәм фәлсәфәсе буенча милли комитетның вице-президенты (1979 елдан бирле Комитет әгъзасы); Бөек Люксембург герцоглының фәннәр секциясенең шәрәфле әгъзасы (1992 ел).

1971—1988 елларда математика тарихы буенча Халыкара комиссиянең Башкарма комитеты сәркатибе вазыйфаларын үтәгән.

Пенсиягә чыкканчыга кадәр Париж Пьер һәм Мари Кюри ис. университеты математика факультетының профессоры.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* «Дело» Лузина и французские математики 

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Математиклар
Мөрәбит

**Мөрәбит** ( murābiṭ] яки  marbūṭ];  — Көнбатыш Африкада (һәм элек Мәгърибтә) рибатта («кунакханә») яшәүче кеше яки мөселман изгесе. Мондый изгеләр күмелгән гөмбәзле төрбәләр (каберләр) шулай ук мәрабут дип аталган.

Португалия һәм Испания диварлары аша үтеп кергән бу термин шулай ук XVII гасыр Урта Европа сәяхәт хикәяләрендә дә очрый.

## Тасвирлама

Мөрәбит дингә тугры кеше, изге (бу мәгънәдә *мәрабут* дип атала), яки көферләргә каршы чик буе сугышында исламның чын тарафдары була ала, һәм ахыр чиктә үзен дәрвишлеккә һәм дингә буйсынуга багышлай, фетнәче һәм Аллаһның тагын бер дошманы була ала.

## Марокко
Мароккода суфи үзәкләре танылган, ил күләмендә күренекле шәхесләрнең каберләре тирәсендә тупланган. Комплекслар еш кына агартылган төрбәләр белән характерлана.

## Көнбатыш Африкада
Мавританиянең традицион иерархик социаль структурасында мөрабитлар, сугышчылар (*хәсәннәр*) белән бергә, җәмгыятьнең ике югары катламының берсен тәшкил итәләр. Мавритания мәрабуты рухани кастасы әгъзалары булган, күбесенчә бербер чыгышлы булганнар. Аларга балаларга укырга һәм язарга өйрәтү, Коръән эчтәлеген аңлату һәм дини йолалар башкару хокукы бирелгән. Мәрабутлар Мавритания халкының иң белемле өлеше булган. XX гасырда Сенегалда дини эшчәнлекләреннән тыш, сәясәттә дә актив булган яңа мөрабитылар төркеме барлыкка килгән. Бу «сәяси маратлар» га *Амаду Бамба Бабакар Си* мисал булып тора. Муридия һәм Тижаниядә мирас итеп алынган хәлифәлекләрнең барлыкка килүе башка мөрабитларның роле кимүенә китерә. Алар, гадәттә, бу тарикать өчен зур булмаган функцияләрне башкаралар.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Эдмонд Шөбһә: *Магреб Ислам турында искәрмәләр.* *Марабутлар.* Лерукс, Париж 1900. (Французча)
* Кристиан Кулон: *Сенегалда Маработик көч һәм сәяси көч.* Париж университеты, Париж 1976. (Французча)
* Лилиан Кучински: *Париждагы Африка марабутлары.* CNRS редакцияләре, Париж 2003, ISBN 2-271-06087-7 . (Французча)
* Фабиен Самсон: *Сәяси Исламның Марабутлары.* *Dahiratoul Moustarchidina wal Moustarchidaty, Сенегалдагы яңа Конфедерация хәрәкәте.* Картала, Париж 2005, ISBN 2-8458-6663-1 (*Hommes et sociétés*). (Французча)

}

Төркем:Ислам терминнары
Шөгаеб (пәйгамбәр)

**Шөгаеб** (  гарәпчә әйтелеше [ʃuʕajb]) - Ислам пәйгамбәре, Мәдьяннар (مَدْيَن) һәм Әйкиләргә (أصحاب الأيكة‎) җибәрелгән. Инҗилдәге Иофор белән тиңләштерелгән. Коръәндә ул 10 тапкыр искә алына.

## Тарих
Мәдьян кабиләсе көньяк Фәләстиндә урнашкан булган. Бу кабиләнең барлык кешеләре дә сату һәм сатып алу вакытында хәрәмләшүчеләр булганнар. Мәдьянлылар сәяхәтчеләргә һөҗүм иткәннәр һәм талау белән шөгыльләнгәннәр. Алар Аллаһтан курыкмаган, чөнки алар ялган илаһларга табынганнар, кешеләрне алар яраткан дип уйлаганнар.

Аллаһ аларга бер Аллаһка гыйбадәт кылырга, башкаларга яхшылык эшләргә һәм намуслы сәүдә итәргә өйрәтер өчен Шөгаебне җибәрә. Мәдьян халкы пәйгамбәрне кире кага һәм хәтта туганнары булмаса, аны үтерергә дә җыена. Шөгаеб аларга Аллаһ аларны юк итә алачагын искә төшерә, ләкин Мәдьян халкы аңа ышанмый.

Аннары Шөгаеб сәүдәдә алдашмаска вәгъдә итеп, үтенеп Әл-Әйкәт халкына бара. Әйкиләр дә пәйгамбәрне кире кагалар һәм аны ялганчы дип атыйлар. Пәйгамбәрлек миссиясен исбатлау өчен, алар күктән кыйпылчыклар җибәрүне таләп итәләр.

Кайбер кешеләр иман китереп, Шөгаебкә кушыла һәм Мәдьянга киләләр. Пәйгамбәр Шөгаеб Мәдьян һәм Әл-Әйкәт халкына, әгәр алар җирдә фетнәне туктатмасалар, Аллаһы Тәгалә аларны җәзалаячагын аңлата. Халыкның аксакаллары, Шөгаеб тарафдарларын, әгәр алар үз диннәренә кайтмасалар, шәһәрдән куып чыгарачакларын әйтәләр. Шөгаеб мәҗүсилеккә күчүдән баш тарта, һәм аларга карата мөнәсәбәт начарая бара.

Кешеләрнең беркайчан да ышанмаячагын аңлап, Шөгаеб Аллаһтан аларны хөкем итүен сорый. Җиде көн дәвамында түзә алмаслык эсселектән соң, җир тетрәү нәтиҗәсендә барлык мәдьянлылар җимерек йортлары астында һәлак була, һәм берсе дә котыла алмый.

Шөгаеб һәм аның тарафдарлары җир тетрәүдән исән калалар. Шуннан соң Шөгаеб озак яши. Аллаһы Тәгалә аны юмартлык белән бүләкли. Шөгаебнең меңләгән кәҗәсе һәм сарыклары була, аларны пәйгамбәр үзе карап көтә.

## Шөгаеб каберләре
Коръәндә Пәйгамбәрнең үлем урыны күрсәтелмәгән, һәм аның күмелгән урыны турында ким дигәндә дүрт версия бар.

* "Пәйгамбәрләр тарихы" (*ОН. Топбаш*) китабы буенча, Шөгаеб пәйгамбәр Мәккәдәге Кәгъбә янында күмелгән.
* Көрд версиясе — Вираншәһәр янындагы Шәһри Шөгаеб дигән урында.
* Иордания версиясе — Вади-Шөгаеб үзәнлегендә.
* Друзлар версиясе —  Фәләстиндәге Нәби Шөгаебтә. 
Төркем:Калыплар:Ислам
## Әдәбият

* 
* Пиотровский М. Б. Шу’айб // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 301. — 315 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-02-016941-2.
* Шөғәйеп / Пиотровский, М. Б. // Мифы народов мира : Энцикл. в 2 т. / гл. ред. С. А. Токарев. — 2-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1988. — Т. 2 : К—Я. — С. 646.
Төркем:Каһинлек
Төркем:Ислам пәйгамбәрләре
Төркем:Ислам
Төркем:Википедия:Татар телендә имзаланмаган Викимәгълүмат элементларына сылтамалары булган мәкаләләр
Төркем:Википедия:Карточкада даталары кулдан викиләштергән мәкаләләр
Әл Ясәгъ

**Әл Ясәгъ, Әл-Ясаг**, **Әльясаг** () - Ильяс пәйгамбәрдән соң Исраилгә җибәрелгән Ислам пәйгамбәре, Ильяс пәйгамбәрнең шәкерте. Христиан динендәге *Елисей,* яһүд динендәге *Элиша* белән тиңләштерелгән. Коръәндә  ике тапкыр искә алына. Сахих Бохари һәм Сахих Мөслим хәдисләрендә аның турында хәдисләр юк. Туган елы - якынча б.э.к. 9нчы ел. Үлгән елы билгесез.

## Биография
Әл Ясәгъ - Сафаның улы, Ильяс пәйгамбәр һәм Исраил патшалары: *Йорам, Ииһу, Иоахаз һәм Йоаш* заманнарында яшәгән. Ул гаиләдә бердәнбер бала була һәм әнисе белән үсә. Алар бик ярлы тормыш кичерәләр. Әл Ясәгъ ачлыктан үлем дәрәҗәсенә җиткән чакта аның әнисе янына Ильяс пәйгамбәр килгән һәм ризык бирергә сораган. Пәйгамбәрнең анасы өйдә бернинди ризык та юк һәм баласы ачтан үләргә якын булуы турында әйтеп бирә. Ильяс бала янына керә һәм аның инде үле булуын ачыклый. Ильясның үтенече буенча Аллаһ Әл Ясәгъне терелтә. Терелгәч, ул шәхадәтне әйтә, Ильяс Аллаһның илчесе булуны раслый. Ильяс аңа пәйгамбәрлек эшен йөкли. Соңрак фәрештә аша Әл Ясәгъ Аллаһтан әмер ала. Аллаһ аңа исраиллеләрне ислам диненә күндерүне йөкли. 

Ильяс үз халкыннан куылганнан соң, ул башка яһүд кабиләләренә вәгазь сөйли башлаган, аларның кайберләре аны кабул иткән.  Әл Ясәгъ гомеренең ахырына кадәр Ильяс җитәкчелегендә Тәүратны өйрәнгән. Ислам галиме Ибн Касир Әл Ясәгънең әтисе ягыннан шәҗәрәсен тикшергән һәм аның нәселен Һарун белән тоташтырган. 

Ильяс пәйгамбәр үлгәннән соң, Әл Ясәгъ пәйгамбәр яһүдләрне Муса кануннарын үтәргә өндәүне дәвам итә, ләкин ул кире кагыла. Исраил кабиләләре арасындагы низаглар аларны көчсезләндерә, бу Ассириялеләргә аларның җирләрен яулап алырга мөмкинлек бирә һәм күбесе коллыкка алып кителә. 

Әл Ясәгъ  могҗизалар күрсәтә алган.

Әл Ясәгъ Зөлкәфилне үзенең варисы итеп билгели, Фәләстиндә бакыйлыкка күчә. Аның кабере Әл-Катифа шәһәре янындагы Әл-Әүҗәмдә (Көнчыгыш Согуд Гарәбстаны) урнашкан.

Төркем:Калыплар:Ислам

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Изге Коръән - Ф.Н.Байишев тәрҗемәсе, ред. Д.Д. Махазиев

## Әдәбият

* 
Төркем:Ислам
Төркем:Каһинлек
Төркем:Ислам пәйгамбәрләре
Яхъя пәйгамбәр

**Яхъя ибн Зәкәрия** () - Гайсә ибн Мәрьямнең пәйгамбәрлеген раслау өчен Исраил халкына җибәрелгән Ислам пәйгамбәре. Зәкәрия пәйгамбәрнең улы, Гайсә пәйгамбәрнең икетуган абыйсы. Гайсә пәйгамбәрдән алты ай алдан дөньяга килә. Ул Инҗилдәге Чумдыручы Иоанн пәйгамбәр белән бәйле. Исеме Коръәндә биш тапкыр искә алына. Ислам традициясе буенча, Яхъя Гайсәнең пәйгамбәрлеген алдан әйткән, аңа ышанган һәм яһүдләр арасында вәгазь сөйләргә ярдәм иткән беренче кеше булган. Исеме гарәп теленнән "һәрвакыт тере" дип тәрҗемә ителә.

## Биография

### Туу
Зәкәрия пәйгамбәр һәм аның хатыны озак вакытбала таба алмыйлар, һәм Зәкәрия Аллаһтан ул сорап дога кыла башлады. Аллаһ аның догасын кабул итә һәм фәрештәләр аша аларга ул туу турында сөенечле хәбәр бирә. Аннары йөз яшьләр тирәсендә булган карт Зәкәрия үз сүзләрен раслау өчен билге сорый. Бу билге Зәкәриянең өч көнлек сөйләшү сәләтен югалту була . Исламда Яхъя пәйгамбәр турындагы хикәя Аллаһның көчен һәм кешеләргә картлыкта да бала бирү сәләтен раслый.

### Исеме
Коръәндә Яхъя пәйгамбәр тормышы турындагы хикәя Лука Инҗилендә сурәтләнгән Чумдыручы Яхъя хикәясе белән күп охшашлыкка ия (1:57—80).

### Холкы
Яхъя пәйгамбәр изгелекле кеше булган, Коръәндә ул Гайсә һәм Ильяс белән бер дәрәҗәдә тәкъва  кеше дип атала  . Яхъя балачактан ук акыллы, Аллаһтан куркып яшәүче һәм әти-әнисенә карата йомшак мөгамәләдә булган.

## Сөннәттә Яхъя
Риваятьләр буенча, Яхъя пәйгамбәр Гайсә пәйгамбәр белән бер үк елда туган. Яхъя әтисе тәрбиясендә үскән һәм кечкенәдән үк Иерусалимдагы гыйбадәтханәдә яшәгән, Аллаһка тугры хезмәт иткән. Ул ялгызлыкны яраткан һәм көндәлек тормышындагы аз гына нәрсә белән канәгать булып, заһит тормыш рәвеше алып барган.

Яхъя пәйгамбәр балигъ булгач, Исраил халкы арасында үзенең пәйгамбәрлек миссиясен башлый, Муса пәйгамбәрнең динен вәгазьли. Гайсә пәйгамбәрнең миссиясе турында белгәч, ул аны таный һәм халкын яңа дингә һәм Инҗил белән җитәкчелек итәргә чакыра башлый. Исраил халкының күбесе яңа динне кабул итми, Тәүратны дәвам итә.

Яһүд патшасы Һируд башта Яхъя пәйгамбәргә яхшы мөгамәләдә булган, ләкин Яхъя Һирудның туганына өйләнүен танырга теләмәгәч, Һирудның Яхъяга карашы үзгәргән. Яхъя башы киселеп үтерелгән. Шулай итеп, якынча 35 яшендә Яхъя пәйгамбәр үз дине хакына шәһит киткән. Яхъя пәйгамбәрнең башы Димәшктәге Өмәви мәчетендә күмелгән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
* Пиотровский М.Б. Йахйа // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 120. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* *M. Gaudefroy-Demombynes*. 383—384t. // Mahomet . P.: Albin Michel, 1969. — 698 pp. (фр.)
* Yaḥyā b. Zakariyyāʾ / Rippin, A. // Encyclopaedia of Islam. 2nd ed :[англ.] : in 12 vol. / ed. by P. J. Bearman, Th. Bianquis, C. E. Bosworth, E. van Donzel, W. P. Heinrichs et al. — Leiden : E.J. Brill, 1960—2005. (платн.)
Төркем:Википедия:Карточкада даталары кулдан викиләштергән мәкаләләр
Төркем:Ислам
Төркем:Пәйгамбәрләр
Якуб пәйгамбәр

**Ягъкуб**, **Я'куб** (), **Исраил**  **—** Ислам пәйгамбәре, Ибраһим пәйгамбәрнең улы Исхакның оныгы. Ягъкубның 12 улы булган, алардан Исраилнең 12 кабиләсе һәм күп кенә пәйгамбәрләр - Муса, Давыт, Сөләйман, Гайсә, Йосыф һәм башкалар туган. Инҗилдәге *Иаков* белән тиңдәш.

Коръәндә Ягъкуб пәйгамбәр турында болай дип әйтелә:

## Йосыф пәйгамбәрнең кыйссасы
Ягъкуб пәйгамбәр төшләрне аңлый алган. Сөекле улы Йосыф аңа төш күргәнен, анда унбер йолдыз, ай һәм кояш аңа табынганын әйткәч, Ягъкуб аңа пәйгамбәрлек биреләчәк һәм зур яхшылык эшләнәчәген әйткән. Ягъкубның Йосыфка мәхәббәте ачык күренгән, һәм башка уллары аннан көнләшкән. 

Беркөнне Ягъкубның уллары Йосыфны үзләре белән алып, коега ташлыйлар. Йосыфның күлмәге канга буялган. Туганнары күлмәкне әтиләренә алып киләләр, һәм аны бүре талаган дип әйтәләр. Ягъкуб алданганын аңлый һәм сөекле улын кире кайтаруны таләп итә. Ягъкуб күз яшьләре һәм улын югалту аркасында еллар буе кайгырудан сукырайган. 

Йосыфны үтеп баручы кәрваннар коткаралар һәм Мисырга алып китәләр. Анда ул финанс эшләре өчен җаваплы җитәкче вазифасына ирешә. Йосыфның тырышлыгы аркасында Мисыр җиде еллык корылыктан котыла. Беркөнне Ягъкубның уллары Мисырга сәяхәт иткәндә, Йосыф аларны күргән. Аннары ул абыйларын гафу иткән. Ягъкуб  турында белгәч, башка уллары белән Мисырга күченгән.

## Ягъкубның күрә башлавы
Йосыф абыйларын гафу иткәч, аларның берсенә биреп, әтисенә күлмәк җибәрә. Ягъкуб йөзен күлмәк белән каплагач, ул күрә башлый. Бу хакта Коръәннең "Йосыф" дип аталган 12 нче сүрәсендә әйтелә.

## Шулай ук карагыз

* Йосыф сүрәсе
Төркем:Калыплар:Ислам

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Изге Коръән - Ф.Н.Байишев тәрҗемә иткән Д.Д. Махазиев ред.

## Энциклопедик мәкаләләр

* Пиотровский М.Б. Якуб // Ислам: энциклопедик сүзлек / Җавап. ред. С. М. Прозоров. — М.: Фән, GRVL, 1991. - Б. 119–120. - 315 б. — 50 000 данә. —  .
* 
* Yaʿḳūb / Файрстоун, Р. // Ислам энциклопедиясе .
Төркем:Википедия:Татар телендә имзаланмаган Викимәгълүмат элементларына сылтамалары булган мәкаләләр
Төркем:Мисырда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Карточкада даталары кулдан викиләштергән мәкаләләр
Төркем:Ислам
Төркем:Пәйгамбәрләр
Сепанта Никнам

**Сепанта Никнам** (фарсы телендә:سپنتا نیکنام) - ул Йәздтә 2013 елдан бирле киңәшче булып хезмәт иткән Иран сәясәтчесе. Ул шәһәрдә киңәшче булып хезмәт иткән беренче һәм бердәнбер Зәрдөштлек тарафдары һәм Иран Шәһәр һәм Авыл Шураларында бердәнбер мөселман түгел кеше.
Төркем:Шәхесләр:Зәрдөштлек
Һуд (пәйгамбәр)

**Һуд** () - Ислам пәйгамбәре, Иске Гаһедтә *Евер* белән тиңләштерелә.

## Гадләр
Гад (Гадләр) кабиләсе халкы Гарәбстан ярымутравының көньягындагы Әхкәф дигән урында яши. Алар бик озын буйлы булганнар, иң биек гадләрның буе якынча 30 м булган, ә иң озын буйлысы, Җәли Җан (халыкны җәберләүче тиран), 100 фут булган. Алар шулкадәр озак яшәгәннәр ки, аларның кабиләләрендә йөз елга бер кеше үлгән. Алар физик яктан көчле, оста игенчеләр һәм терлекчеләр буларак билгеле булганнар. Ләкин алар потларга табынганнар һәм әхлаксызлык кылганнар.

Гад исеме "комлы калкулыклар" дигәнне аңлата һәм аның Гарәбстанның төрле өлешләрендә тупланган булырга мөмкин. Фаразлаучылар гадәттә аларны Һадрамаут янындагы чүлләргә урнаштыралар. Башка пәйгамбәрләр кебек үк, Һуд үз халкын Аллаһка ышанырга, күпаллалыктан сакланырга һәм аның әмерләренә буйсынырга чакырган.

## Коръәндә
Коръәндә Һуд пәйгамбәр җиде урында искә алына, пәйгамбәр белән аның халкы арасындагы вакыйгалар сурәтләнә. Һуд үз халкына ничек кенә мөрәҗәгать итмәсен, алар дошманлык белән җавап бирәләр һәм баш тарталар. Һуд халкы, Гадләр, үзләренең бөеклекләре һәм байлыклары белән тәкәббер булалар. Пәйгамбәр аларга бу байлыкларның Аллаһ мәрхәмәтлелеге аркасында булуын әйтте. Ул вакытта бу җирләр уңдырышлы була, каты климатны  урманнар йомшарта һәм яшәү өчен уңайлы итә торган була. Аллаһының рәхмәтенә карамастан, алар  бу юмартлыклар өчен Ходайга рәхмәт әйтмиләр. 

Болыт күренгәч, ул яңгыр болыты кебек кабул ителә.  . Изге Коръән буенча, Һуд халкы "шау-шулы җил белән" юк ителә. Бу җил сигез көн һәм җиде төн исеп ,гадләр кавемен тулысынча юк итә. Нәтиҗәдә, Аллаһ аларны борынгы халыкларны кебек җәзалый. Уңдырышлы җирләр, сугару каналлары һәм дамбалар ком белән каплана, ә шәһәр үзе һәм аның халкы тере килеш күмелә. Коточкыч ком давылы Гадләрны җир йөзеннән юк итә. Вакыт узу белән,  чүлдә һәлак булган кешеләрнең эзе дә калмый.

## Шулай ук карагыз

* Якуб пәйгамбәр
Төркем:Калыплар:Ислам

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* **[[Коръән]]**
* Гадлеләргә бирелгән нигъмәтләр: 7: 69, 26: 133–134, 89: 7–8
* Гадләрнең тәкәбберлеге: 41:15, 26:128–129,
* Һудның пәйгамбәрлеге: 7:65–72, 11:50–57, 23:32 26:124–127, 26:131–132, 26:135, 46:21–23
* Эзәрлекләү: 7:66–67, 11:53–55, 14:9, 26:136–137 38:12, 46:21, 50:13, 54:18
* Гадләрне юкка чыгару: 7:72, 11:58, 11:89, 23:41, 25:38, 26:139, 29:38, 29:40, 40:31, 41:13, 41:16, 41:50-24,45-25 54:19–20, 69:6–8, 89:6
Төркем:Каһинлек
Төркем:Ислам
Төркем:Ислам пәйгамбәрләре
Гәкабә (уба)

**Гәкабә** (  — Мәккә белән Мина үзәне арасындагы уба (калкулык). 620 елда Мөхәммәт пәйгамбәр Мәдинәдәге бәнү әл-Хәзрәж һәм бәнү Аус кабиләләреннән Гәкабә янында ант иткән.

## Тарихы
Монда ислам диненең таралуында мөһим роль уйнаган вакыйгалар булган. Монда, 621 елда, хаҗ вакытында, Мәдинәдән 10 хаҗи һәм 2 аусилы Мөхәммәт пәйгамбәр белән очрашкан, аңа тугрылык анты биргән һәм аның җитәкчелеген таныган. Алар бер Аллаһка ышанырга, урламаска, зина кылмаска, яла ягмаска балаларын үтермәскә вәгъдә биргәннәр Бу вакыйга «Гәкабәнең беренче анты» яки «Хатын-кызлар анты» дип атала.

Бер елдан соң, яшерен очрашуга Мәдинәдән 500 кеше килә, шул исәптән 75 мөселман (73 ир-ат һәм 2 хатын-кыз). Бу вакыйга «Гәкабәнең икенче анты» дип атала, яки «сугыш анты»  Бу вакыйгалардан соң мөселманнар Мәккәдән Мәдинәгә күченәләр*(* (*[[:ba:Һижрәт|һижрә]]*).

Берничә елдан , яңа бәйләнешләр һәм йөкләмәләр урнашу, шулай ук исламның үсүе аркасында ике килешү дә үз көчен югалткан. Кайбер көнбатыш ислам галимнәре Гәкабәда бер генә очрашу булган дип саныйлар, чөнки *әт-Тәбари* беренчесен генә «хатын-кызлар антын» гына искә ала..

Хәзерге вакытта Гәкабә хаҗ вакытында шайтаннарга таш ату йоласы белән бәйле.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Большаков О. Д. Әл-Әнсар // Ислам: Энциклопедик сүзлек / Җавап. ред. С. М. Прозоров. — М. : Фән, GRVL, 1991. — Б. — 315 б. — 50 000 данә. —  .
* 
* 
* al-ʿAḳaba / Ватт В. Монтгомери // Ислам энциклопедиясе .

Төркем:Хаҗ
Төркем:Мәккә
Төркем:Ислам дине тәгълиматы
Мәдьян халкы

**Мәдьян халкы, Мәдьяннар** ( Мидиан, , ) — Инҗилдә һәм Коръәндә искә алынган ярым күчмә халык (Әгъраф сүрәсе, Һуд сүрәсе һәм башкалар). Алар Ибраһим пәйгамбәрнең варислары дип саналганнар (аның өченче хатыны Хаттурадан туган улы Мәдьян аша). Алар Синай ярымутравында һәм Гарәбстанның төньяк-көнбатышында яшәгәннәр . Яһүд Инҗиленең Хөкемдарлар китабында (Суд. 8:24) Мәдьянлылар Исмәгыйль токымы белән тиңләштерелә.

### Мәдьян халкын юк итү
Аллаһ Муса пәйгамбәргә мәдьянлыларны Ваал-Фегорга табынганнары өчен эзәрлекләргә куша, һәм яһүдләр мәдьянлыларның барлык өлкән хатын-кызларын, ирләрен һәм ир балаларын юк иттеләр.Муса аларга болай диде: «Ни өчен сез барлык хатын-кызларны исән калдырдыгыз?  Барлык ир балаларны һәм ирләренең түшәгендә ирләрен белгән барлык хатын-кызларны үтерегез; һәм ирләрнең түшәген белмәгән барлык хатын-кызларны үзегез өчен исән калдырыгыз». — Чис. 31:15-18675 000 вак мөгезле эре терлек, 72 000 эре мөгезле эре терлек, 61 000 ишәк һәм 32 000 кыз. (Чис. 31:32-35). Бу табышның бер өлеше, шул исәптән 32 мәдьян кызы, Аллаһ хакы өчен калдырылган. Аллаһка алтын һәм акча рәвешендә дә корбан китерәләр.

Изге Язмаларның кайбер аңлатмалары буенча, мәдьян кызларын яңадан укыту һәм аннан соң ассимиляцияләү өчен исән калдырганнар, калган табыш яһүд җәмгыятенең барлык әгъзалары арасында бүленгән.

## Сәнгатьтә
Кремльнең Алтын палатасындагы картиналарның берсендә мәдьянлыларның кырылуы сурәтләнгән. Бу сюжет, мөгаен, рәссам тарафыннан Явыз Иванның төрле милләт ханлыкларын яулап алуы белән ассоцияләштерелгән булырга мөмкин.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 2019 елның 
* Изге Язмаларда геноцид Homo economicus’ның веб-блогы
* Тарихтагы геноцид citizendia.org
* *Эндрю Десницкий* Изге Язмалар геноцидка чакырамы? pravkniga.ru
* Инҗилдә сурәтләнгән геноцидлар һәм вәхшилекләр турында уйланулар // Ислам апологетикасы. Исламны тәнкыйтьләүчеләргә җаваплар. // Айдина Али-задә сайты, Баку: Идрак, 2008 (420 б.)
* 
Төркем:Ислам
Һарун пәйгамбәр

**Һарун** () **Әбү әл-Фәраҗ** («юаныч атасы») — Ислам пәйгамбәре, Муса пәйгамбәрнең абыйсы. Инҗилдәге беренче рухани *Һарун* (Аарон) белән тиңләштерелә.

Һарунның пәйгамбәрлек хезмәте аның абыйсы Мусаның тормышы белән тыгыз бәйле булган. Мәсәлән, Муса Тәүратны алырга баргач, Һарунны яһүдләрнең хакиме итеп калдырган һәм Муса белән Фиргавен янына киткән.

Гайсә пәйгамбәрнең әнисе Мәрьям Һарун нәселеннән булган.

Мөселманнар Һарун тавында җирләнгән Һарун пәйгамбәрнең каберен бик хөрмәт итәләр.

Һарунның исеме Коръәндә 20 тапкыр очрый.

Йосыф пәйгамбәрнең үлеменнән соң, Мисырда яшәүче Исраил халыклары күпмедер вакыт ул күрсәткән юл белән яшиләр. Әмма аннары алар тәкъвалыкны оныталар. Ә шул ук вакытта Мисырда коптлар идарә итә башлый, алар һолдызларга һәм потларга табына торган булалар. Коптлар Исраил халкына тәкәбберлек белән карыйлар, аларга иң авыр хезмәтләрне тапшыралар.

Исраил халкы бик күпсанлы була. Аларның саны арту коптларны һәм фиргавенне борчый. Бер күрәзәче алар арасында фиргавен хакимиятенә зыян салачак бала тууы турында фараз ясый. Шуннан соң фиргавен Исраил балалары арасында туган барлык ир-балаларны үтерергә әмер бирә. Муса пәйгамбәр нәкъ шул чорда туа. Аны үтермәсеннәр өчен, әнисе аны сандыкка салып, елгага ыргыта. Шуның нәтиҗәсендә Аллаһ ярдәме белән Муса фиргавен сараенда үсә. Ә Һарун пәйгамбәр бу вакыйгалардан иртәрәк туа.
Төркем:Калыплар:Ислам

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
* Пиотровский М. Б. Харун // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 275. — 315 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-02-016941-2.
* Hārūn b. ʿImrān / Eisenberg, G.; Vajda, G. // Encyclopaedia of Islam. 2 ed. — Leiden : E. J. Brill, 1960—2005. (түләүле)
* Ҡөрьәндең башҡортсаға тәржемәһе https://wikisource.org/wiki/%D0%90%D1%81-%D0%A1%D0%B0%D1%84%D1%84%D0%B0%D1%82_%D1%81%D2%AF%D1%80%D3%99%D2%BB%D0%B5
Төркем:Каһинлек
Төркем:Ислам пәйгамбәрләре
Төркем:Мисырда туганнар
Төркем:Ислам
Мәчеләрдә уролитиаз

**Мәчеләрдә уролитиаз** (*urolithiasis, [[Латин теле|лат]]. urolithiasis)* — аскы сидек юллары авыруы, ул гематурия (сидектә кан булу), дизурия (авыртулы сидек бүлү), сидек функциясенең бозылуы, странгурия (сидек бүлеп чыгару теләге), поллакиурия (еш кына сидек бүлеп чыгару теләге) һәм кайвакыт уретраль тыгылу (үлемгә китерергә мөмкин) белән озата бара. Барлык мәчеләрнең якынча 50 % ы бу авыруга бирешүчән.

## Искәрмәләр

Төркем:Мәче авырулары
Bathyporeia pelagica

**Bathyporeia pelagica** - Bathyporeiidae гаиләсенә кергән кечкенә диңгез амфиподлары төре.

## Искәрмәләр

Төркем:Bathyporeia
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Анри Дюлак

**Анри́ Дюла́к** (француз телендә: Henri Dulac; 1870 елның 3 октябре, Файанс, Франция — 1955 елның 2 сентябре, Файанс) — француз математигы, Франция фәннәр академиясенең әгъза-корреспонденты. Төп эшләре гади дифференциаль тигезләмәләрнең сыйфат теориясенә, шул исәптән, аларның махсус нокталарын һәм чикле циклларын өйрәнүгә карый.

Анри Дюлак (һәм Анри Пуанкаре) хөрмәтенә дифференциаль тигезләмәсенең үзенең махсус ноктасы тирәсендә нормаль формасы аталган: Пуанкаре — Дюлакның нормаль формасы. Шулай ук Дюлакның йомык траекторияләр һәм яссылыкта гади дифференциаль тигезләмә траекторияләреннән торган йомык контурларның булмавы критерие бар, соңгысыннан хосусый нәтиҗә буларак Бендиксонның йомык траекторияләр булмавы турында теоремасы килеп чыга.

## Төп эшләр
* Recherches sur les points singuliers des équations différentielles (*Journal de l'École Polytechnique*, 1904).
* Intégrales d’une équation différentielle (*Annales Université de Grenoble*, 1905).
* Sur les Points dicritiques (*Journal de mathématiques*, 1906).
* Sur les séries de Mac-Laurin à plusieurs variables (*[[Acta Mathematica]]*, 1906).
* Détermination et intégration d’une classe d'équations différentielles (*Bulletin des sciences mathématiques*, 1908).
* Intégrales passant par un point singulier (*Rendeconti del Circolo*, 1911).
* Sur les points singuliers (*Annales de Toulouse*, 1912).
* Solutions d’un système d'équations différentielles (*Bulletin de la société mathématique*, 1913).
* Sur les cycles limites (*Bulletin de la société mathématique*, 1923). — Русский перевод: *Дюлак А.* О предельных циклах. — М.: Наука, 1980.
* Points singuliers des équations différentielles (*Mémorial des sciences mathématiques*, 1932).
* Courbes définies par une équation différentielle du premier ordre (*Mémorial des sciences mathématiques*, 1934).

## Шулай ук карагыз
* Дюлакның чик цикллары саны чиклелеге турында теоремасы
* Гильбертның уналтынчы проблемасы

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* *Gaston J.* Notice nécrologique sur Henri Dulac. — C. R. Acad. Sci. Paris 241 (1955), 913—916.
* *Monastyrsky M.I.* History of Mathematics from a working mathematician’s view. — Preprints IHES (2011).
* *Dobrovolsky V. A.* Sur l’histoire de la classification des points singuliers des équations différentielles. — Rev. Histoire Sci. Appl. 25 (1972), no. 1, 3-11.
* ''Moussu R.'' Henri Dulac 1870—1955. — Gazzette des Mathématiciens (1994).
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Математиклар
Рибат

**Рибат** (гарәпчә кунакханә) — башта өлкәнең күп урыннарында булган каравыл йорты яки ныгытмасы дигәнне аңлата, аннары ислам кергән төбәкләрдә аларның чиген саклау, яклау өчен булдырыла.

## Тарих
Рибатлар ул вакытта суфи мистик мәдәнияте үзәкләре булып хезмәт итүдән тыш, аралашуны тәэмин итү өчен дә кулланылган.

Суфиларның беренче очрашулары рибатта үткәрелгән, алар гыйбадәт кылу белән генә чикләнмәгән, ә фидакарь сугышчылар да булган. Беренче рибатты 767 елда *Габдел Вахид ибн Зәйд* нигезләгән дип санала. Башка чыганаклар буенча, ул IX гасырда Рамләдә күфәле Әбү Хашим хөрмәтенә салынган төзелгән. Рибәтләрдәге җыелышлар тәҗрибәсе ислам дөньясының күп кенә төбәкләрендә тарала.

### Саклану тотымнары
Әбу Исхак әл-Казаруни Иранда 65 рибатка нигез салганлыгы билгеле. Рибат халкы ислам территорияләрен кылыч йөртүчеләрнең, Һиндстан мәҗүсиләреннән, Испания реконкистасының тышкы һөҗүмнәреннән саклауда актив катнаша.

## Шулай ук карагыз

* Мөрәбит — суфи дәрвиш
* Мәлик рибаты — Үзбәкстандагы урта гасыр рибаты хәрабәләре

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* Hassan S. Khalilieh. The Ribat System and Its Role in Coastal Navigation // *Journal of the Economic and Social History of the Orient*, Vol. 42, No. 2 (1999), pp. 212—225 (Focusing on a coastal ribat system on the eastern Mediterranean and Indian Ocean which provided refuge for traders from pirates and hostile fleets).
* Majid Khadduri. *War And Peace in the Law of Islam*. Johns Hopkins Press, (1955) ISBN 1-58477-695-1. p.81.

* 2008 елның 24 июлендә архивланган  дан: *Аль-Имра Аль-Магрибия ва’т-Тасаввуф* (XI гасырда Марокко хатын-кызы һәм Тасаввуф) Мостафа Абду-Салам әл-Махма тарафыннан)
* Сусса рибаты, кабырга белән сикерүнең мөселманнар тарафыннан уйлап табылуымы? muslimheritage.com сайтында, 2003 елның 23 февралендә.

Төркем:Ислам тарихы
Төркем:Ислам архитектурасы
Төркем:Үзәк Азия архитектурасы
Төркем:Ислам терминнары
Әт-Тәхият

**Әт-Тәхият** - (  *тәшәһһүд)* (  *шаһитлек итү*) — *сәламләү* ) — намазда икенче сәҗдәдән соң һәм соңгы рәкәгатьтә укыла торган дога.

## Дога
**Гарәпчә текст:** 
**التحيات لله والصلوات والطيبات، السلام عليك أيها النبي ورحمة لله وبركاته، السلام علينا و على عباد الله الصالحين، أشهد أن لا إله إلا الله، وأشهد أن محمدا عبده و رسوله** 

**Транскрипция:** Әт-тәхийәтү лилләһи вәс салауату үәт тәбиятү әс-сәләмү галәйкә әййүһән нәбиййү үә рәхмәтуллаһи вә бәрәкәтүһ. Әс-сәләмү галәйкә үә галә гыйбәделләхис-салихин. Әшһәдү әллә иләһә илләллаһу үә әшһәдү әннә Мүхәммәдән габдүһү үә рәсүлүһ. **Тәрҗемәсе:** “Тел гыйбадәтләре дә, тән гыйбадәтләре дә, мал гыйбадәтләре дә Аллаһ өчен. Әй Пәйгамбәр, сиңа Аллаһның сәламе һәм рәхмәте булсын. Безгә һәм Аллаһның барлык изге колларына сәлам булсын. Мин йөрәгемнән шаһитлек бирәм ки, Мөхәммәд Аллаһның колы һәм илчесе”.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Праздничная молитва — ДУМЕР МРОМ Тамбова, 29 июля 2009 года
Төркем:Дин
Төркем:Ислам терминнары
Төркем:Ислам
Иҗмәгъ

**Иҗмәгъ** ( «фикер берлеге»; ) — абруйлы шәхесләрнең (фәкыйһләрнең) берәр мәсьәлә буенча килешүе, консенсусы яки карары. Мөселман хокукы — фикһ чыганакларының берсе  .

Традиция иҗмәгънең барлыкка килүен беренче хокук белеме галимнәре (мөхтәҗидләр) эшчәнлеге белән бәйли. Алар VII гасырның икенче яртысына карый һәм «Мәдинәнең 7 факиһе» дип тә аталалар. Алар арасына Сәгыйд ибн әл-Мөсәййиб, Урва ибн-әз-Зөбәер, Касыйм ибн Мөхәммәд, Гобәйдулла ибн Габдулла, Сөләйман ибн Ясар, Хариҗә ибн Зәед һәм Әбү Бәкер ибн Гобәйд-әл-Харис керә. Алар төрле бәхәсле сорауларны карау тәртибен урнаштырганнар.

## Сөнни мәзһәбендә иҗмәгъкә мөнәсәбәт
Мәзһәб вәкилләренең иҗмәгъкә карашы төрлечә. Хәнәфиләр хәдисләре дөрес дип саналган сәхабәләрнең эшләрен генә таныганнар, ә мәликиләр Мәдинә мөҗтәһидләренең кайбер эшләрен генә таныганнар. Шәфигыйләр иҗмәгъне мөстәкыйль хокук чыганагы буларак түгел, ә Коръән һәм Сөннәткә өстәмә буларак таныганнар. Хәнбәлиләр Мәдинә мөҗтәһидләренең барлык категорияләрен дә кабул иткәннәр.

## Иҗмәгъ бүлекләре
Иҗмәгъ тасвирлау һәм күрсәтү ысулы буенча түбәндәге категорияләргә бүленә  :

* *әл-иҗмәгъ әл-каули* () — тавыш белән, ягъни ачык бәхәсләрдә кабул ителгән карар;
* *әл-иҗмәгъ әл-гамәли* () — булган хәлләргә нигезләнгән, ягъни тикшерелмәгән, ләкин бер үк шартлардагы бер төрле карарлар һәм гамәлләр нәтиҗәсендә килеп чыккан карар;
* *әл-иҗмәгъ әс-сукути* () — әйтелмәгән, әмма барысына да билгеле булган, каршылыклар белдерелмәгән карары.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
* Иджма / Бобровников В. О. // Железное дерево — Излучение. — М. : Большая российская энциклопедия, 2008. — С. 699. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 10). — .
* Боголюбов А. С. Иджма // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 91. — 315 с. — 50 000 экз. — .
* 
Төркем:Шәригать
Төркем:Ислам терминнары
Төркем:Ислам хокукы чыганаклары
Салават (дога)

**Салават** ( — *мактау, данлау*) — намазда ахыргы рәкагатьтә тәшәххүдне (Әт-Тәхият) укыгач, Аллаһка багышланган догa. Салләллаһу галәйһи вәәссәләм (ғәр. صلى الله عليه وسلم, «ана Аллаһның рәхмәте һәм сәламе булсын!») — мөселманнар тарафыннан Мөхәммәт пәйгамбәрнең исеме телгә алынганнан соң әйтелә торган фраза. Текстларда күбесенчә с.г.в.кә кадәр кыскартыла. Гарәп текстларында «сад» (ص) хәрефенә кадәр кыскартыла.
Юникодта бу фраза өчен махсус символ бар — U+FDFA ﷺ (Arabic Ligature Sallallahou Alayhe Wasallam).

## Салават — башкорт, татар телләрендә
Салауат дога булараҡ та, исем булараҡ та, фразеологизм булараҡ та кергән. Дини мәгънәсе мактау, данлау булса ***үткән эшкә салават*** гибәрәсе ***булган эш булган, хәерлегә булсын*** тигән мәгънәдә әйтелә. Башкорт халыкының милли герое — Салават Юлаевның исеме дә шушы изге сүздән алынган.

## Иҫкәрмәләр

## Сылтамалар
*  Татарстан Республикасы мөселманнарының дини нәзарәте «Намазда тәшәххүд урынына „әл-Фатиха“ сүрәсен ук» 20 декабрь 2022 ел 
* 
* Башкорт теленең сүзлеге. 2 том. — М., 1993. — 163 че бит

Төркем:Ислам терминнары
Салым салу

**Салым салу** — законда билгеләнгән тәртиптә җыела торган салымнар һәм җыемнар җыелмасы.

## Билгеләмә
ЗРЭ буенча, макроикътисади караш ягыннан *салым салу* — дәүләт тарафыннан җәмәгать товарлары белән тәэмин итү өчен кирәкле финанс ресурсларын формалаштыру максатыннан ТЭПны яңадан бүлү процессы (милли оборона хезмәтләре, җәмәгать тәртибе, суд системасы һәм башкалар); микроикътисади караш ягыннан караганда, бу салым түләүче (шәхси зат яки оешма) тарафыннан закон белән билгеләнгән салымнарны исәпләү һәм бюджетка түләү процессы .

## Салым салу төрләре
Салым салу — дәүләт белән бергә туган иң борьшгы икътисади механизмнарның берсе. Салымнардан башка дәүләт, гомумән, яши алмый, ә үз армиясен тотудан, хәтта үз милли валютасыннан башка да кайбер очракларда ул эш итә ала. Салым салуның түбәндәге төрләре аерылып тора :

1) йорт хужалыкларыннан һәм оешмалардан дәүләт шушы ил законнары нигезендә үз керемнәрен булдыру өчен ала торган салымнар җыелмасы;

2) салымнарның аерым төрләре буенча түләүләрнең күләмен билгеләү ысуллары;

3) салымнар җыю һәм алардан файдалану ысуллары;

4) салымнар җыю белән шөгыльләнә торган дәүләт оешмалары.

Салымнар билгеләүнең озак вакытлар дәвам иткән һәм еш кына каршылыклы булган тәҗрибәсе икътисад фәненә салымнар системасының өч төп принцибын формалаштырырга мөмкинлек биргән. Аның буенча ул:

1) нейтраль (бер як мәнфәгатьләренә дә кушылмый торган);

2) гадел һәм

3) дәүләт өчен (керемнәр алу чыганагы буларак) нәтиҗәле булырга тиеш.

Салымнар җыю механизмы кешелек дөньясы тарафьшнан меңнәрчә еллар дәвамында камилләшеп килгән.

## Искәрмәләр

Төркем:Бухгалтерия
Төркем:Салымнар