open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Хуан Антонио де Фриас-и-Эскаланте

**Хуан Антонио де Фриас-и-Эскаланте** (испан телендә: Juan Antonio de Frías y Escalante; 1633, Кордова — 1669, Мадрид) — Испаниянең Алтын гасыры испан живописецы.

## Тәрҗемәи хәле
Живописьнең беренче сабакларын туган шәһәрендә алган, аннары соң Мадридка барган, анда Франциско Ризиның өйрәнчеге булган. Башкала музеенда мәшһүр осталар картиналарын өйрәнү һәм алардан күчермәләр ясау белән камилләшкән булган, Венеция сәнгате, күбесенчә Тинторетто һәм Паоло Веронезе белән сокланган, соңыннан алар артыннан кабатлаган булган. Алонсо Кано эшләре аңа билгеле йогынты ясаган.

## Иҗаты
Эскаланте — тарихи жанр җимешле рәссамы, мифологик һәм сакраль темаларга, шул исәптән, Богородица иконографиясенең күп картиналар авторы.
Эскалантеның рәсеме еш манералы, ә колориты шартлы. Шулай да ул замандашларында зур хөрмәткә ия булган һәм яшь булуына карамастан испан сарае янында карьера ясаган. Чиркәү бизәү өчен рәт эш барлыкка китергән.
Рәссамның сакланып калган әсәрләренең иң мәшһүрләре — «Изге Гаилә» (Мадрид Прадо музеенда), «Бәбиләр Гайсә һәм Иоанн Чукындыручы» (шунда ук), «Орлыксыз балага уздыру» (Будапешт нәфис сәнгатьләр музеенда), «Изге Иосиф кулында бәби-Гайсә белән» (Эрмитажда) һәм Мадрид де-ла-Тринидад музеенда Тәүрат эчтәлекле ике картина. Моннан тыш аның тукымалары Берлин картина галереясендә, Мадридта Серральбо музеенда һ. б. саклана.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Escalante, Juan Antonio de Frías y
* 
Төркем:Рәссамнар
Оле Петер Хансен Баллинг

**Оле Петер Хансен Баллинг** (норвег телендә: Ole Peter Hansen Balling; 1823 елның 13 апреле , Христиания (хәзер Осло) — 1906 елның 1 мае, шунда ук) — норвег живописецы.

## Тәрҗемәи хәле
Аяк киеме остасы Йохан Фредерик Хансен гаиләсендә туган булган. Әтисенең үлеменнән соң әнисе Йорген Баллингка кияүгә чыккан. Соңрак үги улы үги әтисенең фамилиясен алган — *Хансен Баллинг*.
Дат Король сәнгатьләр мәктәбендә мәшһүр Йоханнес Флинто өйрәнчеге рәссам Фердинанд Йонас Гьостан өйрәнгән. Аннан соң дат рәссам-декораторы Якоб Эмилий Вундерлихтан (1809—1892). Берлинда һәм Копенгагенда художество академияләр студенты булган, Парижда Тома Кутюрдан сабаклар алган.
Ирекмән булып Дат-прусс сугышы (1848—1850)нда катнашкан. Сугыш кырларыннан аның бер картинасын дат короле Фредерик VII сатып алган.
1852 елдан Шарлоттенборгта күргәзмәдә катнашкан. 1856 елда Кушма Штатларга күчкән. 1859 елдан 1861 елга кадәр Нью-Йоркта үз студиясендә фотограф булып эшләгән.
АКШ-ында Граждан сугышы вакытында төньяклылар ягында ирекмән булып сугышкан. Подполковник. 145-енче Нью-Йорк ирекмән пехота полкы белән идарә иткән. Сугыш кырында ук портретлар һәм набросоклар ясаган.
Рәссам-портретист, баталист, пейзажист. Шура армиясенең Улисс Грантны, Филип Шериданны, Джон Седжвикны һәм Джеймс С. Уодсвортны кертеп генераллар портретлары рәтен ясаган. Моннан кала, аның пумаласына президентлар Авраам Линкольн, Честер Алан Артур һәм Джеймс Абрам Гарфилдны кертеп күренекле Америка дәүләт эшлеклеләре портретлары карый.
1874 елда Норвегиягә кайткан, анда Хортенда художество остаханәсе белән җитәкчелек иткән, шул вакытта ул Король норвег флотының төп базасы булган. Монда ул берничә норвег флот офицерлары портретларын ясаган. Моннан кала ул Бернадот король гаиләсенең берничә әгъзасының, шул исәптән корольләр Карла XIV Юханның, Оскар I Швецияленең, Карл XV Швецияленең һәм Оскар II-нең портретларын барлыкка китергән.
1890 елда Христианиядә Мексика консулы булып билгеләнгән булган. Рәссамның берничә эше Милли портрет галереясендә (АКШ) саклана.
## Бүләкләр
* Данеброг ордены

## Галерея

File:Ole Peter Hansen Balling - Portrait of Ulysses S. Grant (1865) - Google Art Project.jpg|Генерал Улисс Грант портреты
File:Ole Peter Hansen Balling - Chester A. Arthur - Google Art Project.jpg|Америка Кушма Штатларының 21-енче президенты Честер Алан Артур портреты
File:Ole Peter Hansen Balling - John Brown - Google Art Project.jpg|Аболиционист Джон Браун портреты
File:Ole Peter Hansen Balling - James Garfield - Google Art Project.jpg|Америка Кушма Штатларының 20-нче президенты Джеймс Абрам Гарфилд портреты 
Ole Peter Hansen Balling Fjellandskap.jpg|Норвег пейзажы 


## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Ole Peter Hansen Balling
* Ole Peter Hansen Balling
Төркем:Рәссамнар
Проект:Төбәк тематик атналыгы/Манҗурия атналыгы

**«Манҗурия атналыгы»** — Манҗурия, аның халкы, мәдәнияте һәм тарихы турында мәкаләләр язу өчен төзелгән «Төбәк тематик атналыгы» проектының өлеше. Шулай ук Манҗурия турында булган мәкаләләрне яхшырту планлаштырыла.

Манҗурия атналыгы бу төбәк турындагы мәкаләләр буенча бушлыкларны тутырырга тиеш. Атналык кысаларында Манҗурия һәм Манҗурия мәдәнияте белән бәйле мәкаләләр булдырылачак һәм яхшыртылачак.

**Вакыт:** 16 — 29 июнь 2025

**Кыйбла:** инглиз һәм кытай Википедияләре.

## Нәтиҗә
9 төзелгән һәм 0 яхшыртылган мәкалә, 0 калып, 0 рәсем.

## Бүләкләр

### Манҗурия атналыгы төп мактаулы бүләге

* Хөрмәтле проектта катнашучылар! Манҗурия атналыгы кысаларында 10 һәм аннан да күбрәк мәкалә язган һәркемгә атналыкта катнашу истәлегенә проект кураторы тарафыннан «Манҗурия ордены» тапшырылачак. **Шартлар**: әһәмиятлелек, язылган мәкаләнең күләме 5000 байттан ким булмаска тиеш һәм мәкаләдәге мәгълүматны раслый торган бер генә булса да абруйлы чыганак булу мәҗбүри.

### Проекттан рәхмәт
Бер атналык эчендә бер яки берничә мәкалә язган катнашучыларның фикер алышу битләрендә атналык тәмамлангач, проектның шәхси рәхмәте белдереләчәк.

## Статистика
**Зинһар, кертем мәгълүматларын яңартырга онытмагыз.**

## Ясарга кирәк
Түбәндәге исемлектәге мәкаләләрдән тыш, төбәк белән бәйле теләсә нинди әйберләр турында яза аласыз.

### Шәхесләр

* 
* 
* 
* 
* 

### Тарих

* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Мәдәният

* 

## Яхшыртырга кирәк

* Манҗурия
* Чиң империясе
Ян ван ден Хукке

**Ян ван ден Хукке** (нидерланд телендә: *Jan van den Hoecke, Johannes van den Hoecke, Jan van der Hoecke*}}; 1611 елның 4 августында чукындырылган булган, Антверпен — 1651, Антверпен яки Брюссель) — фламанд рәссамы, график, барокко чорының гобеленнар проектанты]].

## Тәрҗемәи хәле

Беренче остазы әтисе Гаспар ван ден  Хукке (1555—1648) булган, соңрак рәссам живопись осталыгын Рубенс остаханәсендә өйрәнгән, останың төп ярдәмчеләренең берсе булган.
1635-1644 елларда Италиядә торган һәм эшләгән, аннан соң Венада (1644-1647 тирәсендә) Изге Рим империясе императоры Фердинанд III Габсбург сарае янында. Антверпенга кайтканнан соң ул эрцгерцог Леопольд Вильгельм Австрияленең (1647—1650) сарай яны рәссамы булган.
## Иҗаты
Ян ван ден Хукке — Рубенс һәм А. ван Дейка йогынтысы астында барлыкка китерелгән монументаль картиналар рәте  авторы («Давид триумфы», 1635). Тәүрәт, мифологик һәм аллегорик сюжетларга картиналар, Фландрия чиркәүләре өчен алтарь картиналар һәм шулай ук аңа замандаш булган вакыйгалар сурәтләүче тукымалар, портретлар, баталь күренешләр һәм гобеленнар өчен рәсемнәр ясаган.
Күпчелек Антверпен рәссамнары кебек үк Ян ван ден Хукке башка осталар белән картиналар барлыкка китерүне практикалаган, алар арасында — Адриан ван Утрехт, Пауль де Вос һәм башкалар.
Аның туганы — рәссам-баталист Роберт ван ден Хукке (1622—1668).
## Сайланган картиналар
* Геркулес кимчелек һәм яхшылык арасында
* Леопольд Вильгельм фон Габсбург аллегориясе, (1614—1662, Вена)
* Давид триумфы (1635)
* бәби белән Мадонна
* Дүрт элемент (1651)
* эрцгерцог Леопольд портреты
* Май—июнь (1647—1650)
* эрцгерцог Леопольд Вильгельмның җайдак портреты


The Holy Family (Jan van den Hoecke) - Nationalmuseum - 19840.tif
Equestrian portrait of Archduke Leopold Wilhelm - Van den Hoecke.jpg
Jan van den Hoecke - Archduke Leopold Wilhelm in armor (1614-1662).jpg
Jan van den Hoecke - Sibylla Cimmeria.jpg


## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Биография
* Jan van Hoek
Төркем:Рәссамнар
Дора Хитц

**Дора Хитц** (немец телендә: Dora Hitz; 1856 елның 30 марты, Бавариядә Альтдорф-Нюрнберг — 1924 елның 20 ноябре, Берлин) — немец рәссамы.
## Тәрҗемәи хәле
Дора Хитц Румын корольлегенең сарай яны рәссамы, художество Ноябрь төркеменең әгъзасы һәм Берлин сецессионы хәрәкәте нигезләүчеләренең берсе буларак мәгълүм.
Хитц живописьне 13 яшендә, Мюнхен “Фрау Вебер кызлар мәктәбе”ндә өйрәнә башлаган. Аның остазларының берсе рәссам Вильгельм фон Линденшмидт Кечесе булган.  Мюнхенда исә ул 1876 елда Художество-сәнәгый күргәзмәдә Румыниянең киләчәк королевасы Элизабет цу Вид белән таныша. Элизабет Дора Хитцны Румыниягә сарай яны рәссамы буларак чакыра, анда ул башкалардан кала Синайда король Пелеш кальгасының Музыкаль залында фрескалар барлыкка китерә.
1880 елдан бирле Дора Хитц Парижда тора, анда рәссамнар Эжен Каррьер, Бенжамен-Констан һәм Гюстав Куртуадан өйрәнә. 1886-1887 елларда ул янә Румыниядә, аннан соң Франциягә кайта, Бретаньда (1890) һәм Нормандиядә (1891—1892) тора. 1890 елда *[[Француз рәссамнары Җәмгыяте]]*нә керә, җәмгыятьнең медале белән бүләкләнгән булган. 1891 елда импрессионистик “Марс кыры Җәмгыяте”нә керә. Бельгиядә “Король Бельгия акварелистлар җәмгыяте” әгъзасы була.
1891 елда озак түгел Дрезденда тора, ә 1892-енче елда тәмам Берлинга күчә, анда “Берлин рәссам хатын-кызлар һәм сәнгать дус хатын-кызлары” әгъзасы була; портрет живописе буенча заказларны башкара. 1894 елда Тиргартенда хатын-кыз художество мәктәбен һәм художество ательесын ача. Рәссамнар Макс Бекман һәм Кете Кольвиц белән дус булган.
1892 елдан 1921 елга кадәр – “Берлин рәссамнары Шурасы” әгъзасы. 1898 елдан бирле Дора Хитц - Берлин сецессионы хәрәкәте нигезләүчеләрнең берсе. 1906 елда Вилла Романа премиясен һәм Флоренциягә бару өчен стипендияне ала.
## Иҗаты
Рәссам хатын-кыз гәүдәсе, кызлар һәм аналарның шәп сурәтләве белән аерылып торган. Франциядә булганнан соң импрессионистик манерада язган.
Иң әһәмиятле итеп Дора Хитц эшләре Берлин, Лейпциг һәм Нюрнберг музейларында тәкъдим ителгән.
## Искәрмәләр

Төркем:Рәссамнар
Таң йолдызы (мәгънәләр)

**Таң йолдызы** ― күп мәгънәле сүз.
;Газета
* Таң йолдызы (газета, Казан)
* Таң йолдызы (газета, Чаллы)
;Музыкаль төркем
* Таң йолдызы (төркем) 
;Җыр
* «Таң йолдызы» (Мостафа Ногман сүзләре, Фасил Әхмәтов музыкасы)
;Сурә
* «Әт-Тарикъ» («Таң йолдызы») сүрәсе (86)
## Искәрмәләр
Райнхард Себастиан Циммерман

**Райнхард Себастьян Циммерман** (немец телендә: Reinhard Sebastian Zimmermann, 1815 елның 9 январе, Хагнау-Бодензее, Баден-Вюртемберг — 1893 елның 16 ноябре, Мюнхен) — немец живописецы. Живопись профессоры, рәссам Эрнст Циммерманның әтисе (1852—1901).
## Тәрҗемәи хәле
1840 елдан 1842 елга кадәр  Мюнхен художество академиясендә өйрәнү курсын узган. Юлиус Шнорр фон Карольсфельд, Генрих Мария фон Гесс һәм Клеменс Циммерман өйрәнчеге. Шуннан соң осталыгын Парижда камилләштергән, Лондон һәм Брюссельга сәяхәт кылган.
1847 елда Ватанына кайткан, Мюнхенда тора башлаган. 1848—1849 еллар инкыйлаб вакыйгаларында актив катнашкан.
Кёльнда гомум-немец художество күргәзмәсендә тәкъдим ителгән картинасы өчен 1861 елда алтын медаль белән бүләкләнгән булган.
1873 елда Лондонда Король Альберт-Холлында халыкара күргәзмәдә Р. Циммерман бронза медалена лаек булган. Бер елдан соң Баденның бөек герцогы Фридрих I аны бөек осталарның мирасын өйрәнү өчен Парижга һәм Версальгә җибәргән. Аннан соң Италиядә булган.
1884 елда Р. Циммерман I дәрәҗә Рыцарь хачы (Ritterkreuz I. Klasse) Церинген арсланы ордены белән бүләкләнгән булган.
## Иҗады
Иҗади юлының башында актив рәвештә портретлар ясаган, сәләте күрелгән булган һәм 1862 елда Баденның бөек герцогы Фридрих I Баденлының сарай яны живописецы итеп билгеләнгән булган.
Алга таба Бавария һәм Швабия крестьяннарының көнкүреш тормышына багышланган жанр тукымалар барлыкка китерүенә багышлаган.
Хәзер рәссамның картиналары Виктория һәм Альберта Музеенда (Лондон), Мюнхенда Яңа Пинакотекада һәм күп башка музейларда күрсәтелә.
## Галерея

R S Zimmermann Fröhliche Wirtshausrunde.jpg
Reinhard Sebastian Zimmermann Ein gutes Blatt.jpg
R S Zimmermann Auszug zum Fischfang.jpg
Reinhard Sebastian Zimmermann Badischer Postillon.jpg
R S Zimmermann Portrait einer jungen Frau.jpg
Reinhard Sebastian Zimmermann Sayonardenknabe mit Dudelsack.jpg


## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Reinhard Sebastian ZIMMERMANN

Төркем:Рәссамнар
Tan Yuliñ

**Tan Yuliñ** (; tuğan waqıttağı iseme — **Tatara Yuliñ**; *[[1920 yıl]]nıñ [[11 avgust]]ı, , [[Пекин|Beyciñ]] — [[1942 yıl]]nıñ [[14 avgust]]ı, [[Mancou-guo]], *) — Mancou-guo imperatorı  känizäge.

## Biografiäse
Yuliñ Beyciñda  klanında tuğan, anıñ ğailäse —  dvorän näsele. Anıñ ätise Caosü Beyciñ häm Tiancin tiräsendäge territoriä belän idärä itkän yuğarı däräcäle xärbi citäkçe bulğan. Yuliñnıñ ike tütie imperator Guañsü haremında  häm  bularaq bulğan. Tan Yuliñ keçkenä çağında äti-änisen yuğaltqan, häm anı häm anıñ qärdäşe Tan Ciüannı alarnıñ tütie tärbiälägän. Xätta Çiñ dinastiäse cimerelgännän soñ da Tatara klanı çäçäk atuwın däwam itkän, läkin alar mancur etnik çığışları arqasında diskriminatsiädän qaçu öçen üz familiälären Tanğa üzgärtkännär.

1937 yıl başında, Tan äle Beyciñdağı urta mäktäptä uqığanda, anı Puyinıñ xatını itep saylağannar, häm ul Mancou-guo başqalası  kitkän. 6 apreldä ul Sinciñ sarayında Puyiğa kiäwgä çıqqan. Tuydan soñ ul Puyi belän bik yaqınlaşqan häm tora-bara imperator haremınıñ idäräçese bulğan, çönki imperatritsa  favorit buludan tuqtağan.

Tan 1942 yılda sistitnı däwalağanda, yapon tabibı aña inyeksiä yasağannan soñ ber könnän dä kimräk waqıt ütkäç ülgän. Anıñ üleme şartları şikle bulğan, çönki Tan, äytälärençä, yaponnarnıñ Puyinı kontroldä totuwı arqasında yaponnarğa açulanğan. Mancou-guo imperator sarayı qarşındağı attaşe bulğan Kwantuñ armiäse ştabı ofitserı Yosioka Yasunori berwaqıt Puyinı yapon käläşen alırğa kündergän, läkin Puyi Tanğa öylängän inde, şuña kürä ul Yosiokanı iğtibarsız qaldırğan. Yosioka moña qänäğät tügel ide dip söylilär. Tan ülgännän soñ Yosioka Puyinı yapon käläşen saylarğa künderergä yañadan tırışqan, läkin Puyi baş tartqan.

Tan Yuliñ ülgännän soñ «Zatlı känizäk» («İkençe däräcä cefet») rangına kütärelgän häm ülgännän soñ «Miñsian» isemen alğan. 1945 yılda Mancou-guo cimerelgännän soñ Puyi Tan qaldıqların krematsiälärgä, ä kölne anıñ tuğannarına Beyciñğa cibärergä boyırğan. Puyi Tannıñ fotografiäsen 1967 yılda ülemenä qädär üzendä saqlağan.

## İskärmälär

## Ädäbiät

* 
* 

Төркем:11 август көнне туганнар
Төркем:1920 елда туганнар
Төркем:Бейҗиңда туганнар
Төркем:14 август көнне вафатлар
Төркем:1942 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Кәнизәкләр һәм конкубиналар
Урта Нырты мәчете

**Урта Нырты мәчете** () ― Татарстанның Саба муниципаль районы Олы Нырты  керүче Урта Нырты авылында 2025 елның 14 июнендә ачылган ислам гыйбадәтханәсе (мәчет). ТР МДН Саба мөхтәсибәтенә карый. Саба мөхтәсибәтендә ачылган 61нче мәчет.

## Тарих

XX гасыр башында Казан губернасы Мамадыш өязе Әбде волостена  караган  Урты Нырты (*Чиратнай*) авылында мәчет һәм мәктәп булган.

2021 елда Рамазан аенда авыл халкы мәхәлләне теркәгән, 2022 елның 15 октябрендә мәчеткә беренче нигез ташы салынган . 

Мәчет төзелешендә район халкы да, иганәчеләр дә катнашкан.

2025 елның 14 июнендә мәчет ачылган. Мәчет ачылу тантанасында Татарстанның баш казые Җәлил хәзрәт Фазлыев, Саба муниципаль районы башлыгы Рәис Миңнеханов, Саба районы имам-мөхтәсибе Айнур хәзрәт Әхмәтов, шулай ук район имамнары һәм хәйриячеләр катнашкан. Мәчетне ачу тантанасын Эзмә мәдәният йорты мөдире З. Б. Саматов алып барган. Мәчетне ачу тантанасыннан соң кунаклар һәм мәхәллә кешеләре, мәчеткә кереп, өйлә намазын укыган.

## Бина
50 кеше сыйдырышлы ир-атлар өчен намаз залы, тәһарәт бүлмәләре урнашкан; мәчет инженерлык челтәрләренә: электр энергиясе һәм җылыту системаларына тоташтырылган. 

## Имам
Мәчетнең имамы итеп Элмир хәзрәт Арикиев (*[[Кукмара]]да мәдрәсә тәмамлаган*) билгеләнгән.

2025 елның 1 июненә Урта Нырты авылында 134 кеше яши

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Саба мөхтәсибәтендә яңа мәчет ачылды. Татар-информ, 16.06.2025
*   Саба мөхтәсибәтендә яңа мәчет ачылды. ТР МДН, 16.06.2025

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Саба районы мәчетләре
Төркем:2025 елда төзелгән мәчетләр
Çañ Şuhoñ

**Çañ Şuhoñ** (; *[[1904 yıl]]nıñ [[6 aprel]]e, [[Чиң империясе|Çiñ imperiäse]],  — [[1994 yıl]]nıñ [[23 iyün]]e, [[Кытай Халык Республикасы|QXR]], [[Пекин|Beyciñ]]*) — Qıtay rässamı.   borınğı sänğät äsärlären dokumentlaştıruda, saqlawda häm populärlaştıruda üzeneñ möhim role öçen «Dunhuañnı saqlawçı» bularaq bilgele.

## Biografiäse
Çañ Hañçouda  klanına qarağan   ğailäsendä tuğan. Anıñ ğailäsenä Çiñ dinastiäse waqıtında tübän däräcädäge dvorän titulı birelgän.

1923 yılda Çañ Ceciañ sänäğät mäktäben (xäzerge ) tämamlağan. İke yıldan soñ, 1925 yılda, ul üzeneñ alma-materında näfis sänğät uqıtuçısı bulğan.

Sänğät ölkäsendä belem aluwın däwam itärgä omtılıp, Çañ 1927 yılnıñ iyünendä Qıtaydan Lionğa kitkän. Başta ul Lion Fransiä-Qıtay institutına uqırğa kergän, anda ul üzeneñ xatını, sänğät buyınça kurstaşı Çen Cisünı oçratqan. 1931 yılda Lionda alarnıñ qızı  tuğan.

1928 yılda Çañ  uqırğa kerü öçen Parijğa küçengän. Çen Cisü şulay uq anda uqırğa kergän häm skulpturanı öyrängän.

Parijda  «Dunhuañ mäğäräläre katalogı»n oçraqlı räweştä kürep, Çañ Şuhoñ Qıtayda bulğan sänğätkä bik nıq ğäcäplängän häm üzen Dunhuañ sänğäten öyränügä bağışlaw öçen Qıtayğa qaytırğa qarar itkän.

1936 yılda, Qıtayğa qaytqaç, Çañ Beyciñdağı Milli sänğät institutında uqıta başlağan. 1943 yılda ul Mogao mäğärälären tikşerü öçen ğailäsen Dunhuañğa küçergän. 40 yıldan artıq ul Dunhuañda awıl tormışı belän yäşägän, Mogao mäğärälären qarağan häm üz sänğät äsärlären tudırğan.

1945 yılda Çen Cisü Çañ belän ayırılışqan häm Dunhuañnan kitkän. Alarnıñ qızı Çañ Şana ätise yanında qalğan, Mogao mäğäräläre arasında üskän. Axır çiktä ul ätiseneñ yulı belän kitkän häm tanılğan rässam bulğan.

Çañ Şuhoñ 1994 yılnıñ 23 iyünendä Beyciñ xastaxanäsendä wafat bulğan.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* Chang Shuhong Gallery from the Zhejiang Provincial Museum
* 常书鸿美术馆
* 浙江大学百年发展史之人物篇：常书鸿

Төркем:1904 елда туганнар
Төркем:6 апрель көнне туганнар
Төркем:1994 елда вафатлар
Төркем:23 июнь көнне вафатлар
Төркем:Кытай рәссамнары
Төркем:Әлифба буенча рәссамнар
Төркем:XX гасыр рәссамнары
Төркем:Җеҗиаң университетын тәмамлаучылар
Юстус ван Эгмонт

**Ю́стус ван Э́гмонт** (нидерланд телендә: Justus van Egmont), француз әйтелешендә **Жюст д’Эгмо́н** (француз телендә: Juste d'Egmont; 1601 елның 22 сентябре, Лейден, Берләшкән провинцияләренең Республикасы — 1674 елның 8 январе, Антверпен, Испан Нидерланды) — нидерланд (һолланд) живописецы, Питер Пауль Рубенсның өйрәнчеге, Франциядә һәм Фландриядә эшләгән Нидерландның Алтын гасыр чоры портретисты. Парижда Король живопись һәм сынчылык академиясенең унике беренче академигы – “аксакаллары”ның берсе (1648 елдан бирле).
## Тәрҗемәи хәле
Унөч яшендә Антверпен живописецы Гаспар ван ден Хуккега (як. 1585- 1648 елдан соң) өйрәнчек итеп кергән, аннары соң аннан Рубенска күчкән һәм аңа эшләрен башкаруында ярдәм иткән. 1628 елда Антверпен рәссамнар гильдиясендә Рубенста шөгыльләнүче оста итеп саналган булган. Шул ук елда Парижга күчеп, анда корольләр Людовик XIII һәм Людовик XIV-нең сарай яны рәссамы булган һәм 1648 елда нигезләнгән Париж художество академиясенең беренче 12 әгъзасының берсе булган.

1660 ел тирәсендә Антверпенга кайткан, анда тормышының соңгы елларын үткәргән.

## Иҗаты
Юстус ван Эгмонт күбесенчә нәкъ Рубенс стилендә ясаучы, әмма буяуларның ялтыравыгы һәм пумала сулачлыгы нисбәтеннән аннан калыша торган портретист буларак мәгълүм. Ван Эгмонт әсәрләре Вена музеенда булган (испан короле Филипп IV һәм эрцгерцог Леопольд-Вильгельм портретлары), Шлейсгейм галереясендә (портрет Мария Медичи портреты) һәм башка урыннарда.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 
Төркем:Рәссамнар
Жан Эделинк

**Жан Эделинк**, яки **Ян Эделинк** (француз телендә: Jean Edelinck, Jan Edelinck; як. 1643, Антверпен — 14 1680, Париж) — Людовик XIV-нең “зур стиле” француз рәсем ясаучысы һәм гравёры. Франциядә эшләгән  фламанд рәсем ясаучыларының һәм гравёрларының зур гаиләсенең вәкиле. Күбрәк мәшһүр булган гравёр Герард Эделинкның энесе.
## Тәрҗемәи хәле
Жан Парижга 1665 елда туганы Герардтан иртәрәк килгән. Абыйсы белән рәссам-гравёр Гаспар Уберти (Гейбрехтстан) өйрәнгән. Король гравёры (graveur du roi) званиесенә ия булган һәм гомере ахырында Сен-Жак урамында остаханә ачкан .
Джозеф Страт XVIII гасыр ахырында эшләрен абыйсы Герард Эделинк гравюралары белән ялагайланмыйча чагыштырып ул абыйсы стилена охшатып ясарга тырышса да, “беркайчан да аның белән рәсемдә дә, гравюралар башкаруында да чагыштырылмаячак” дип раслаган
.
Жан Эделинк Версаль бакчасының берничә сынының сурәтләрен гравирлаган, бу Стратт сүзләре буенча “аңа зур намус ясый, гәрчә эффект салкын, ә отделка шактый авыр булып чыккан”. Ул шулай ук Ромейн де Хоге эше анатом Ибандис Димерброекның живопись портреты буенча һәм  Алессандро Туркиның “Туфан” картинасына гравюралар башкарган.
## Галерея

Jan Edelinck -Apollon.jpg|Аполлон һәм нимфалар. Ф. Жирардонның Версальдә Фетида Гроты өчен сынчылык төркеме буенча. 1678
Jan Edelinck - Le déluge.jpg|Су басу. А. Туркиның оригиналы буенча. 1681
Jan Edelinck - Noli me tangere.jpg|Миңа орынма (Noli me tangere). 1666 һәм 1680 арасында. Офорт
Jan Andrzej Morsztyn (17967464).jpg|А. Морстен портреты. 1666 һәм 1680 арасында. Офорт
Jan Edelink - Caroli Ruaei et Société Jesu Carminum libri quatuor.jpg|Кароли Руаи һәм Гайсә Җәмгыяте. 1680. Офорт

## Искәрмәләр

Төркем:Рәссамнар
Сара Садыйкова һәйкәле (Казан)

**Сара Садыйкова һәйкәле** () ― Казанның Иске татар бистәсендә, Татарстан һәм Тукай урамнары кисешкән чатта куелачак һәйкәл. Рада Нигъмәтуллина идеясе нигез итеп алынган проект буенча Рим Акчурин башкара.

## Тарих
 
Мәшһүр татар композиторы, җырчы һәм актриса Сара Садыйковага (1906―1986) һәйкәл кую турындагы карар Татарстан Республикасы Министрлар Кабинеты тарафыннан 1997 елның 13 мартында ук кабул ителгән. Мәсьәләне хәл итү ТР Мәдәният министрлыгына һәм Казан шәһәре администрациясенә йөкләнгән булган.

2004 елда Татарстан Республикасы Министрлар Кабинетының әлеге ансамбль Юнысов мәйданында урнашырга тиеш дигән карары кабул ителгән.

2007 елда Татарстанның халык скульпторы, Татарстанның һәм Россия Федерациясенең атказанган сәнгать эшлеклесе, Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреаты Рада Нигъмәтуллина проекты буенча скульптура ансамбле ясалган (кызлары Россия һәм Татарстан Рәссамнар берлеге әгъзалары, 2007 ел өчен Г. Тукай исемендәге Дәүләт премиясе лауреатлары  Марина һәм Изабелла монументның автордашлары булган).

2020 елда һәйкәлне Тинчурин скверында урнаштыру турында сүз барган. 

2025 елда Казан шәһәре хакимияте композиторга һәйкәл Казанның Иске татар бистәсендә, Татарстан һәм Тукай урамнары кисешкән чатта куелачак дигән нәтиҗәгә килгән. Шәһәр мэры Илсур Метшин Сара Садыйкованың кызы Әлфия Айдарская белән очрашкан. Алар әлеге һәйкәл проекты турында ныклап сөйләшкәннәр. Скульптор Рим Акчурин һәйкәле проекты (Рада Нигъмәтуллина эшен исәпкә алып формалаштырылган) монументаль сәнгать буенча комиссия тарафыннан расланган, ТР ГИСУда берничә тапкыр экспертиза узган. 

Һәйкәл өчен урын (Татарстан һәм Тукай урамнары кисешкән чат) композиторның бөтен гомере Иске татар бистәсе белән бәйле булганга сайланган: ул Париж Коммунасы урамында туган, Камал театрында эшләгән, озак вакыт Тинчурин урамында яшәгән. 

Һәйкәл композиторның тууына 120 ел тулуга ачылыр дип көтелә.

## Тасвирлама

Һәйкәл танылган скульптор Рада Нигъмәтуллина идеясе нигез итеп алынган элеккеге проект буенча эшләнә һәм бу эшне скульптор Рим Акчурин башкара. Эскизда һәйкәл 3 метр биеклектә, композитор татар милли киеменнән рояль артында утыра. Һәйкәл урнашачак сквер тәртипкә китерелә, ял итү зонасына әверелә, утыргычлар куела, агач-куаклар һәм чәчәкләр утыртыла, фонтан ясалачак дип планлаштырыла.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
;Мәкаләләр
* Һәйкәл булачак! Татарстан яшьләре, 11.06.2025, № 23 (12702). – Б.5.
* Ишетми калмагыз. Ватаным Татарстан, 11.06.2025, № 64 (29374). – Б.1.

## Сылтамалар
* Казанда Иске Татар бистәсендә татар композиторы Сара Садыйковага һәйкәл куелачак. Татар-информ, 11.06.2025
*  Сара Садыйковага багышланган сайт 
* *Нурия Фатхуллина, Ева Малиновская*. «Тема давно витает»: дождется ли 100-летняя дочь Сары Садыковой памятника матери в Казани? Бизнес-Онлайн, 10.06.2025

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр 
Төркем:Сара Садыйкова
Төркем:Казан һәйкәлләре
Антонио Мария Эскивель

**Антонио Мария Эскиве́ль-и-Суа́рес де Урби́на** (1806 елның 8 марты, Севилья — 1857 елның 9 апреле, Мадрид) — романтизм чоры испан живописец-портретисты. Севилья живопись мәктәбенең иң күренекле вәкилләренең берсе.
## Тәрҗемәи хәле
1808 елда Байленда сугышта үтерелгән кавалерия офицерының улы.
Севильяда Король нәфис сәнгатьләр академиясендә укыган, анда Севилья мәктәбенең нигезләүчесе Бартоломе Эстебан Мурильо живопись ысуллары белән танышкан.
1831 елда Мадридка күчкән һәм Король Сан-Фернандо нәфис сәнгатьләр академиясенә кергән.
Мадридның интеллектуаль тормышында катнашкан. 1837 елда җирле “Художество һәм әдәбият лицее” барлыкка китерүнең актив катнашучысы булган, анда ул анатомия буенча дәресләр алып барган, бу фәнне ул соңрак Сан-Фернандо нәфис сәнгатьләр Академиясендә укыткан.

1839 елда Эскивель аны сукыр диярлек иткән авырудан интегеп Севильяга кайткан. Тирән төшенке булып ул Гвадалквивир елгасына ташланып үзенә кул салып караган. “Лицей” буенча дуслары һәм коллегалары аңа Франциядә дәвалану белән булышканнар. Аларның тәэмин итүенә күрә 1840 елның ахырына ул күрүен торгызган диярлек.
1843 елдан бирле сарай яны рәссамы, 1847 елдан бирле – Сан-Фернандо нәфис сәнгатьләр Академиясе профессоры була.
“Нәфис сәнгатьләр яклавы җәмгыяте”нең нигезләүчеләренең берсе. Сәнгать буенча «Tratado de Anatomía Pictórica» китабы авторы.
Антонио Мария Эскивель – сәнгать турында язган һәм король сарае янына күчеп кысан җирле кысалардан арына алган һәрьяклы белем алган рәссам. Эскивель живопись һәм Романтизм әдәбияты арасында булган бәйләнешне күрсәткән, ул аны “Хәзерге заман шагыйрьләре. Рәссам остаханәсендә Соррильяны уку” хрестоматия картинасында чагылдырган.
Казанышларын тану билгесе итеп командор Католик Изабелла ордены белән бүләкләнгән булган.
Рәссамның картиналары күп музейларда, хосусан, Прадода, Мадридта Диңгез музеенда һәм романтизм музеенда, Севилья нәфис сәнгатьләр музеенда, Король тарихи академиясендә һ. б. бар.
## Галерея

File:Jose-Zorrilla-Moral-1817-1893.jpg
File:Antonio-Maria-Esquivel-1806-1857.jpg
File:Agustin-Duran-1789-1862.jpg|Агустин Дуран
File:Venus anadiomene.jpg


## Сылтамалар
* Биография
* [Работы А. М. Эскивеля](http://bdh.bne.es/bnesearch/Search.do?field=todos&text=Esquivel%2c+Antonio+Mar%C3%ADa+(1806-1857))

Төркем:Рәссамнар
Виктор Оноре Янссенс

**Виктор Оноре Янссенс** (нидерланд телендә: Victor Honoré Janssens; 1658 елның 11 июне, Брюссель — 1736 елның 14 августы, шунда ук) — фламанд тарихи живописецы, Австрия императоры Карл VI-ның сарай яны рәссамы.
## Тәрҗемәи хәле

Брюссель тегүчесенең улы, балачактан әтисенең һөнәрен дәвам итәргә тиеш булган, әмма рәсем ясауга дәртле мәхәббәте аны живописец Вольдерс остаханәсенә җәлеп иткән, аның җитәкчелеге астында ул сәнгатьтә шулкадәр тиз уңышлар ясаган ки, 23 яшендә Брюссель рәссамнар гильдиясенә оста булып кабул ителгән булган. Шуннан соң тиздән Голштин герцогы Карл Фридрих Гольштейн-Готторплы аны сарае янына чакырган, ә берничә елдан соң аңа үзен камилләштерер өчен Римга барыр өчен акча биргән. Монда Янссенс мәшһүр осталарның, күбесенчә Альбаниның әсәрләрен өйрәнеп һәм күчермәләрен ясап һәм пейзажларда Темпеста гәүдәләрен башкарып 11 ел үткәргән.
Брюссельга кайтканнан соң рәссам зур алтарь образларын барлыкка китерү белән шөгыльләнгән, гәрчә алар анда кечкенә картиналарга караганда уңышсызрак килеп чыккан булса да. 1718 елда ул Австрия императоры Карл VI сарай яны живописецларына чакырылган булган, Венада өч ел үткәргән, ә аннан соң Лондонга зиярәт кылып гомере ахырына кадәр Брюссельдә эшләгән.
Тарихи, дини һәм мифологик тукымалар авторы, гобеленнар дизайнеры. Янссенсның төп эшләре булып Брюссель ратушасы өчен барлыкка китергән картиналар серияләре булып тора.
Офислар өчен күп зур булмаган картиналар авторы, үсүче гаиләсен ашатыр өчен аңа эрерәк һәм табышлырак тукымалар ясарга туры килгән. Аның эшләре хәзергәчә күп һолланд чиркәү һәм кальгаларында саклана.
Янссенсның зур булмаган картиналары рәсемнең төгәллеге, аларда сурәтләнгән башларның затлыгы һәм буяулар тезелүенең яхшылыгы белән аерыла, шул ук вакытта эре картиналарның гөнаһы булып колоритның берникадәр кискенлеге тора. Живописецның иң уңышлы әсәрләренә: «Изге Карл Борромей» (Брюссель музеенда), «Энейның корбан бирүе», «Җиде хатын арасында сугыш» (Гент музеенда), «Дидона Карфаген төзелешендә» (Брюссель музеенда), «Венера һәм Адонис» (Копенгаген музеенда) һәм кайбер башкалар керә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 

## Сылтамалар
* Victor Honoré Janssens

Төркем:Рәссамнар
Ак каен (мәгънәләр)

**Ак каен** ― күп мәгънәле сүз.
;Мәчет
* «Ак каен» (Түбән Кама)
;Сәүдә үзәге
* Ак каен (Әлмәт)
;Бакчачылык җәмгыяте
* Ак каен (Лениногорск)
;Микрорайон
* Ак каен (Өнсә, Биектау районы)
;Шигырь
* «Ак каен» (Х.Туфан) 
;Җыр
* «Ак каен» (Мәсәлим Вәлиев көе, Зыя Ярмәки сүзләре) 
;Фольклор төркеме
* «Ак каен» (1989 елдан, Сафакүл районы)
## Искәрмәләр
Тьюринг премиясе

**Тьюринг премиясе** — исәпләү техникасы Ассоциациясе тарафыннан информатика буенча шул өлкәдә күренекле фәнни-техник кертем өчен бирелә торган иң престижлы премия.
Исәпләү техникасы Ассоциациясе тарафыннан беренче электрон исәпләү машиналары барлыкка килүгә кадәр исәпләнүчәнлек турында беренче тирән нәтиҗәләр алган инглиз галиме Алан Тьюринг хөрмәтенә оештырылган. Һәр ел саен информатика һәм исәпләү техникасы даирәсендә шул сферада кертеме компьютер җәмәгатенә көчле һәм дәвам итүче йогынты ясаган бер яки берничә белгечкә бирелә 
. Премия бер кешегә бер мәртәбәдән артык түгел бирелергә мөмкин. Мәгълүмати технологияләр сферасында Тьюринг премиясе академик дисциплиналарда Нобель премиясенә аналогик статуска ия. Беренче мәртәбә 1966 елда Алан Перлиска компиляторлар барлыкка китерү технологиясе үсеше өчен бирелгән булган.
2007 елдан 2013 елга кадәр премия фонды Intel һәм Google корпорацияләре тарафыннан спонсорланган булган, премиянең ел саен үлчәме 250 мең $ булган, 2014 елдан приз фонды $1 млн га кадәр арттырылган, ә Google компаниясе премиянең бердәнбер спонсоры булган .
Традиция буенча премия лауреаты бүләк ителгәндә “Тьюринг лекциясе” дип аталган доклад белән чыгыш ясый, анда ул аның фикере буенча әһәмиятле информатика һәм исәпләү техникасы проблемалары турында карашын уртаклаша.
## Тьюринг премиясе лауреатлары

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* A.M. Turing Award Winners by Year
* *Полунов Ю. Л*. Лауреаты премии Тьюринга за период с 1966 по 2004 год // История вычислительной техники за рубежом. 14.11.2005
* Лауреаты премии Тьюринга (презентации) // ПетрГУ. 2012—2013 

Төркем:Санак
Төпчек яфраклар

**Төпчек яфраклар** (,  - салам) яфракның аскы өлешендә, яфрак сабының ике ягында урнашкан парлы өстәлмәләр. Күпчелек үсемлекләрдә бөтенләй формалашмыйлар яки озак яшәмиләр һәм иртә коелалар. Төпчек яфракларның формасы һәм зурлыгы, шулай ук аларның функцияләре төрле үсемлекләр арасында аерыла.

Төпчек яфраклар гадәттә Ике өлешле үсемлекләр классы вәкилләрендә очрый һәм яфрак төбендә парлы (капма-каршы) урнашалар. Алар ирекле үсүче, кушылган, яфрак сабына кушылган, сабакка тоташкан, калфаксыман, утыручы, төрле формада, төстә, йонлы һәм йонсыз була алалар. 

Тышкы кыяфәтләренә карап, алар яфраксыман, элпәсыман, энәсыман, мыекчасыман, бизсыман булалар. Төпчә яфракларның зурлыгы күренер-күренмәс кечкенәдән алып яфрак җәймәсеннән дә уздыручы зур күрсәткечләргә җитә ала. 

Гомер озынлыгы буенча, яфрак төпчекләре яфрак коелгач та кала торган, яфракның гомере буена сакланучы, яфрак белән бергә коелучы була алалар.  

Яфрак төпчекләре берләшеп раструб (авызча) барлыкка китерә алалар. Мареначалар (Rubiaceae) семьялыгында очрый торган сап араларында үсүче яфрак төпчекләрен махсус төркемгә берләштерәләр.  

## Әдәбият

* 

## Сылтамалар

* 
Төркем:Ботаника
Төркем:Үсемлекләр морфологиясе
Фазлетдинов

**Фазлетдинов** ― фамилия.
* Илдар Фазлетдинов (1978), газета мөхәррире, фән кандидаты. Камил Фазлыйның улы.
* Камил Фазлетдинов (*[[Камил Фазлый]]*) (1949―2025), укытучы, язучы.
Төркем:Фамилияләр
Күг агач

**Күг агач** () - Каенчалар семьялыгына керүче чагыштырмача зур булмаган агачлар ыругы.

## Таралу һәм экология
Ыруг вәкилләре төньяк ярымшарда үсә, күпчелек төрләрне Азиядә аеруча Кытайда очратырга мөмкин. Европада ике генә төре бар.

Күг агач әкрен үсә, җитәрлек дымланган, известьле, көпшәк һәм бай туфракны өстен күрә; кайбер төрләр коры акбурлы туфракка түзә; баткак һәм кислоталы туфракларга чыдамый.

Күләгәгә чыдамлык дәрәҗәсе буенча төрләр аерыла. Киселгән агач төбеннән бик күп сабаклар үсеп чыга ала. Тамыр белән сирәк үрчиләр.

Күг агачы белән кайбер тәңкәканатлыларның личинкалары, шул исәптән көзге карышлавык, кышкы карышлавык туклана.

Казылма табылдыкларга караганда, бу ыруг Евразиядә гаять киң таралган булган. Ул өченчел период ахырында Азиядә, бераз соңрак Европада пәйда була һәм иң киң таралуына миоценда ирешә. Кайвакыт турыдан-туры *Carpinus* исеме белән аталса, кайчак аны *[[:ru:Carpiniphyllum|Carpiniphyllum]]* кебек вариантлар белән исемлиләр. 

## Ботаник тасвирлау

Агачлар, сирәгрәк зур куаклар. Кәүсәләре буй-буй кабыргалы, шома соры кайры белән капланган. Ябалдашы киң түгел һәм куе, каркасы чагыштырмача нәзек ботаклардан тора. 

Яфраклары ике рәтле, чиратлашып урнашкан. Бөреләре утыручы, очлы, тәңкәләр белән капланган. Яфраклары гади, 3-10 см озынлыкта, овал формасында, киртләч кырыйлы, үзләре һәм төпчек яфраклары коела торган. 

Чәчәкләре ике җенесле, бер өйле, җил ярдәмендә серкәләнәләр, алкадарда урнашканнар, яфраклар белән бер үк вакытта ачылалар. Серкәч чәчәкләрендә чәчәк яны юк, 4-12 серкәчле, нәзек, икегә аерчалы җепләр очында серкәлекләр урнаша. 

Җимешлекле чәчәкләр алкалардагы тәңкәләр куенында утыралар. Җимшән ике оялы, кыска баганачыклы, аның өстендә ике озын, җепсыман танаучык урнаша. Чәчәк яны күзгә күренмәс.

Җимешләре - чикләвекчекләр. 10-30 санында, бер оялы, бер орлыклы, агач кабыклы, буй-буй кабыргалы. Орлыклары эндоспермсыз, итләч орлык өлешләре белән. Ел саен мул җимеш бирә.

## Кулланылышы

Күг агачны паркларда, топиарийлар (тере коймалар, беседкалар) ясаганда кулланалар. Бөтен төрләре кисүгә яхшы яраклашкан, акрын үсү сәбәпле форманы озак саклыйлар. 

Үзагач төсе аксыл-соры. Уртача тыгызлыгы коры халәттә 750 кг/м3

Бринелль буенча катылыгы 3,5 кгс /мм2. Акрын гына кибә, ярылырга мөмкин. Кисү коралы белән эшкәртү кыен. Дөрес эшкәртмәгән очракта черү процессларына начар каршы тора. Полировкага авыр бирелә. Кипкәндә күләм югалту коэффициенты югары.

Күг агачның үзагачыннан музыка уен кораллары, шпон, токарь кораллары, идән япмалары ясыйлар. Электән машина төзелешендә кулланылган. Бонсайлар ясауда кулланыла.

## Төрләр

## Чыганаклар

* Китай флорасы - Ostryopsis davidiana   
Төркем:Төньяк Америка флорасы
Төркем:Ауразия флорасы
Төркем:Табигать
Төркем:Үсемлекләр
Җилпәзәканатлылар

**Җилпәзәканатлылар**   - тулы булмаган әверелешле бөҗәкләр отряды. Элегрәк ул хәзер кулланылмаган ялганчелтәрканатлылар отрядына кергән. Җитлеккән бөҗәкләр җир өстендә яши, күбесенчә яз көне очрыйлар. Озынча йомшак тәннәрендә дүрт үтә-күренмәле канат урнаша. Тыныч халәттә бөҗәк аларны яссы рәвештә аркасына җыя. Тәннең арткы очында гадәттә озын койрык җепләре пары бар. Хәзерге вакытта галимнәр тарафыннан 3833 төр тасвирланган, шул исәптән 120 казылма төр (Zhang, 2013)  .

## Туклану
Вак җилпәзәканатлыларның личинкалары суүсемнәр белән тукланалар, ләкин күбесе черки, озынборын, көнлекче һәм башка Үсеп җиткәч гадәттә ашамыйлар.

## Сулау
Сулыш органнары - күкрәк трахея саңаклары , алар тәннең як-ягына төшеп торучы җеп бәйләмнәрен хәтерләтә. Тәннең калган өлешләре аша сулау икенче урында. Личинкалар кислород белән бай агымсуларны өстен күрәләр. Күпчелек бөҗәкләрдән аермалы буларак, аларның кайбер төрләрендә гемоцианин дип аталган сулыш пигментлары бар  .

## Төс
Личинкаларның төсе сары-коңгырт яки коңгырт-соры. Ул бөҗәкләр яши торган ташлы су төбе төсенә бик яхшы туры килә. Таш өстендә хәрәкәтсез утырган личинканы күрү җиңел түгел. Олы бөҗәкләр коңгырт төстә, гәүдәләре озын, яссы. Яхшы сеңерчәләнгән ике пар элпәле кара канатлары бар, олы бөҗәкләр аны аркаларында яссы рәвештә урнаштыра.

## Үрчү
Җилпәзәканатлыларның үрчүе, гомумән, энә каракларыныкы кебек үк була. Йомыркалары бик вак. Йомыркадан чыкканнан соң,личинкалар үсә, кат-кат тире сала һәм канат үстерә. Личинкалар олы бөҗәкләр белән югары морфологик һәм биологик охшашлыгы аркасында, имагосыман, яки нимфалар дип атала. Зур бөҗәкләргә әверелгәнче, нимфалар су өстендәге әйберләргә (ташлар, агач кәүсәләре) менәләр.

## Классификация

* Antarctoperlaria асотряды

::* Eustheniidae семьялыгы
::* Diamphipnoidae семьялыгы
::* Austroperlidae семьялыгы
::* Грипоптеригида семьялыгы

* Arctoperlaria асотряды

::* Scopuridae семьялыгы
:* Euholognath инфаотряды
:** 
:** 
:**  семьялыгы
:** Notonemouridae семьялыгы
:** 
:*  Систеллогната инфаотряды
:** Pteronarcyidae  семьялыгы
:** Styloperlidae семьялыгы
:** Peltoperlidae семьялыгы
:**   семьялыгы
:**   семьялыгы
:**   семьялыгы
:** Pet Петроперлида ( *Branchioperla ianstewarti* )  семьялыгы

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Бөҗәкләр
Төркем:Зоология
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Хайваннар
Мареначалар

**Мареначалар** () - гентианачалар тәртибенә керүче ике өлешле үсемлекләр семьялыгы, 600 дән артык ыруг һәм 14,000 төрне үз эченә ала.

Мареначалар төрләре алкалоидларга бай (кофеин, хинин, эметин).

## Ботаник тасвирлама
Күпчелек мареначалар - агачлар. Алар арасында биеклеге 40-45 м га кадәр җитә торган агачлар, куаклар, куакчыклар, лианалар, туры басып торучы һәм шуышучы үләннәр бар.

Яфраклары каршыдаш яки сабакка боҗрасыман урнашканнар, гади, бөтен, төпчек яфраклары бар. *[[:ru:Pavetta|Pavetta]]* һәм *[[:ru:Psychotria|Psychotria]]* ыруглары вәкилләренең яфракларында «бактериаль төеннәр» бар. Бактерияләр үсемлекне туклыклы матдәләр белән тәэмин итәләр.

Чәчәкләре берле, 4–5 буынлы, еш кына ике җенесле, дөрес формада, өске чәчәк төркеменә җыйналган. Чәчәге, касәсе җимшән белән кушылып үсү нәтиҗәсендә, тулысы белән диярлек редукцияләнә яки җимшән очында кечкенә тешчекләр рәвешен ала. Таҗ тоташ яфракчыклы, көпчәксыманнан көпшәле-бүрәнкәсыманга кадәр. Чәчәк баганачыгы төбендә нектар түгәрәге урнашкан. Гадәттә, җимшәне түбән һәм ике оялы. Чәчәкләренең ачык төстә, хуш исле булулары белән беррәттән, кайбер мареначаларда аксыл үзәкле чәчәк төркеме яки ак төстәге эре чәчәк яны яфраклары бар.

Чәчәк формуласы:   .

Җимеше — тартмачык, җиләк, икеле чикләвекчек. Орлыклары бик вак.

## Экология һәм таралу
Вәкилләре нигездә тропик илләрдә очрый, ләкин кайберләре уртача һәм салкын төбәкләрдә үсә. Татарстан территориясендә 4 ыругтан (жерардия, сырмавык, йогырт, буяу үләне) 24 төре билгеле.

**Казылма калдыклары табылган вәкилләр:** 
* Саз йогырты *(Galium palustre)* җимешләре, Хопер елгасындагы Ендовский фермасы янындагы Югары Дүртенчел чыганакларда;
* Чын йогырт (*Galium verum*) җимешләре, Иделнең аскы агымындагы Түбән Плейстоцен чыганакларында.
Мареначалар җимешләре белән күгәрченнәр, миләш чыпчыклары туклана.

Сырмавык, йогырт, декоратив; йогыртның кайбер төрләре — баллы үсемлекләр.

Кытыршы сырмавык, өч чәчәкле йогырт, татар буяу үләне ТРның Кызыл китабына кертелгән.

## Классификация

### Ыругларр
Аларның кайберләре:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* , омоним рода пресмыкающихся 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Синонимнар


Файл:Alberta_magna.jpg|альт=Alberta magna| 
Файл:Stephegyne_diversifolia_Blanco1.131b-cropped.jpg| 
Файл:Ophiorrhiza_mungos_Ypey77-cropped.jpg| 
Файл:Cologne_Germany_Flora-Köln-Pentas-lanceolata-01.jpg| 
Файл:Psychotria_elata,_the_Hairless_Hotlips_(9381777100).jpg| *Palicourea elata*


## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
* 
* 

## Сылтамалар

* Rubiaceae   delback-intkey.com сайтындагы 
* Henriquezaceae  delback-intkey.com сайтындагы 
* Dialypetalanthaceaedelta-intkey.com сайтындагы 
* Theligonaceae   delta-intkey.com сайтындагы 
* Naucleaceae  delback-intkey.com сайтындагы 
* Л. Уотсон һәм М. J. Даллвиц (1992 елдан). Чәчәкле үсемлекләр гаиләләре: тасвирламалар, иллюстрацияләр, идентификация, мәгълүмат алу.delta-intkey.com сайтында 
*    мәгълүмат
*  Онлайн - энциклопедия Tatarica
Төркем:Үсемлекләр гаиләләре
Sarı Räsäy

**Sarı Räsäy** () — XIX—XX ğasırlar çigendä qaralğan Räsäy imperiäseneñ tormışqa aşmağan kolonial’ proyektı.

Sarı Räsäy töşençäsen berençe tapqır jurnalist  qullanğan, ul bolay dip yazğan: «Sarı Räsäy digändä min urıs elementı sarı rasa belän quşılğan territoriäne añlıym, bigräk tä Baykaldan Tın okeanğa qädär suzılğan territoriäne. Bu territoriä Räsäydän izolätsiälängän kebek häm anıñ belän nindider urtaqlıq bar».

Köçsezlängän Çiñ Qıtayınnan anıñ tönyaq-könçığış cirläreneñ öleşen, ayırım alğanda Mancuriäne quşu häm alarnı , kazaklarnı häm urıs krestyannarın küçerü xisabına da, cirle xalqınıñ küpläp xristianlıqqa küçüwe xisabına da planlaştırılğan.

1898 yılğı  soñ Räsäy üz faydalanuwına  alğan,  (QKTY) häm  tözägän. Şaqtıy däräcädä urıslaştırılğan Harbin häm  şähärlärenä nigez salınğan, 1901 yılda  xärbi-diñgez bazası ambitsioz tözeleşe başlanğan. 1900 yılda,  basılğannan soñ, Mancuriä urıs ğäskärläre tarafınnan okkupatsiälängän.

Ämmä Räsäyneñ maqsatları şul uq territoriälärgä imperiä däğwaların beldergän Yaponiä mänfäğätläre belän qarşılıqqa kergän. Räsäy-Yaponiä suğışı näticäläre buyınça Yıraq Könçığışta Räsäy ekspansionist proyektı tämam cimerelgän; Räsäy Port-Arturnı yuğaltqan, Yaponiägä şulay uq Liaodoñ yarımutrawın arendalaw xoquqın häm Könyaq Mancuriä timer yulın birgän.

1932 yılda Yaponiä xakimiäte Mancuriädä Mancou-guo marionetka däwlätenä nigez salğan, anıñ sostavına Harbin da kertelgän. 1935 yılda SSRB Yaponiägä QKTY satqan.

## İskärmälär

## Ädäbiät

* **' «[https://cyberleninka.ru/article/n/zheltorossiya-kontsa-xix-nachala-xx-veka-v-geopoliticheskih-planah-russkoy-voennoy-elity/viewer Желтороссия конца XIX — начала XX века в геополитических планах русской военной элиты]». , 2018.
* **' «Желтороссия, как буферная колония». , 1905.
* ** «» / Под ред. В. Ю. Визе и Р. Л. Самойловича: Изд.-во Ленинградского Восточного Института, 1928.

Төркем:Рәсәй-Кытай мөнәсәбәтләре
Төркем:Сары Рәсәй
Сунар

**Сунар**, **ау** яки **аучылык**, **сунарчылык** — кыргый җәнлекләрне һәм кошларны аулау, гадәттә туклану, хайван продуктларын алу, хайваннар популяциясен контрольдә тоту яки трофейлар алу өчен эшләнелә.

Кәсеп өчен аулау — юридик затлар һәм шәхси эшмәкәрләр тарафыннан ау продукциясен әзерләү, җитештерү һәм сату максатларында гамәлгә ашырыла торган ау; хайваннардан (ит, май, тире, сөяк, мөгез, мамык, каләм алу) файдалану өчен хезмәт итә. Аның максаты шулай ук куркыныч, зарарлы яки артык үрчегән хайваннарны юк итү булырга мөмкин. Хайваннарны тере килеш аулау, үрчетү, башка җирләргә тарату, циркларда һәм зоопаркларда куллану, фәнни тикшеренүләр өчен дә ауга керә.

Һәвәскәрләр һәм спорт аулары — ау продукциясен шәхси куллану һәм рекреация максатларында физик затлар тарафыннан башкарыла торган ау.

Бөтендөнья табигать фондының (WWF) «Терек планета — 2018» доклады нигезендә, 1970 елдан алып 2014 елга кадәрге чорда җирдә кыргый хайваннар: имезүчеләр, кошлар, сөйрәлүчеләр, җир-су хайваннары һәм балыклар саны 60 % ка кимегән; төп сәбәпләр арасында аучылык һәм балык тоту аталган.

## Татарстанда

Татарстан территориясендә таш, бронза һәм тимер гасырлар чорында ук халык эшчәнлегенең бер төре булып торган. Соңрак, игенчелек, терлекчелек һ.б. кәсепчелек үсеш алуга карамастан, үз ролен саклый. Идел буе Болгар дәүләте һәм Казан ханлыгы халкының хуҗалык тормышында (бигрәк тә җәнлек тиресе кәсепчелеге) cунарчылык аерым бер урын алып тора.

XVI йөзнең 2 яртысында — XVII йөз башында Казан һәм Зөя өязләрендә, писцовый кенәгәләр буенча, татарлар, чуашлар һәм марилар арасында таралган «кондыз эзәрлекләү» яшәп килә. XVIII йөздә Казан төбәге удел крәстияннәренең бер өлеше патша сунарчылыгын тәэмин итүдә катнаша, алар патша сараена ау кошлары китерәләр. Кайбер мәгълүматлар буенча, XIX йөз ахырында Казан губрнасында 2,5 меңгә якын кәсепче аучы исәпләнә. Сунарчылык объектлары тиен, куян, төлке, боҗыр, көртлек, урман тавыгы һ.б.дан гыйбарәт була. Аучылар күбәю, cунарчылыкны контрольдә тотмау һ.б. факторлар кәсепчелек җәнлекләре һәм кошларының саны кимүгә китерә.

Хәзерге вакытта cунарчылык федераль һәм республика норматив актлары белән җайга салына. Республиканың һәвәскәр сунарчыларын ТРның сунарчылар һәм балыкчылар җәмгыяте берләштерә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Янишевский Э. П. Казанское общество охоты. К., 1869;
* Сухарников А. А. Охота в ТР, как подсобный промысел в крестьянском хозяйстве // Труд и хозяйство. 1923. № 3-4;
* Башкиров И. С., Григорьев Н. Д. Очерк охотничьего промысла Татарии. К., 1931;
* Халиков Н. А. Хозяйство татар Поволжья. К., 1995;
* Алиев И. А., Егоров Л. А. Казанское общество охоты: История, люди, события. К., 2003.

*
Нурулла Баһрамов

**Нурулла Баһрамов**, Нурулла Баһрам улы Баһрамов (*Нурулла Баграмович Баграмов; [[1942 ел]]ның [[14 октябрь|14 октябре]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[Киров өлкәсе]], [[Нократ Аланы районы]], [[Түбән Шөн]] ― [[2025 ел]]ның [[13 июнь|13 июне]], [[РФ]], [[ТР]], [[Яр Чаллы]]*) ― хуҗалык-идарә эшлеклесе, 1984―1990 елларда КПССның Әгерҗе районы комитеты беренче секретаре, 1990―1994 елларда Әгерҗе районы хакимияте башлыгы, ТАССР Югары Советы депутаты.

## Тәрҗемәи хәле
1942 елның 14 октябрендә Киров өлкәсе Нократ Аланы районы Түбән Шөн авылында алты балалы крестьян гаиләсендә туган. Әтисе Баһрам ветеринария табибы булып эшләгән. Бөек Ватан сугышында катнашкан.

Мәктәптә бишлеләргә  укыган. Горький исемендәге Казан авыл хуҗалыгы институтын (2006 елдан университет) тәмамлап (1965), агроном белгечлеге алган.

Хезмәт эшчәнлеген элекке Алабуга (хәзерге Менделеевск) районында башлаган: 1965 елдан «Кама» колхозында баш агроном булып эшләгән. 1971 елдан «Азинский» совхозы белән җитәкчелек иткән. 1976 елдан район авыл хуҗалыгы һәм азык-төлек идарәсе башлыгы, 1980 елдан халык депутатларының Алабуга район Советы башкарма комитеты рәисе булып эшләгән.

1984 елдан Әгерҗе районында: 1984―1990 елларда КПССның Әгерҗе районы комитеты беренче секретаре, 1990―1994 елларда Әгерҗе районы хакимияте башлыгы. Баһрамов Әгерҗе районының социаль-икътисади үсешенә зур өлеш кертә. Аның җитәкчелегендә торак пунктлар төзекләндерелә, социаль-мәдәни объектлар, күпфатирлы йортлар, мәктәпләр, мәдәният йортлары, фермалар төзелә, юллар асфальтлана, агросәнәгать комплексында җитештерү куәтләре булдырыла. Районны газлаштыру буенча документлар эшләүнең башлангыч этабы да Нурулла Баһрамов эшләгән елларга туры килә.

1994 елдан Яр Чаллы, Менделеевск шәһәрләрендә һәм Тукай районында оешма һәм предприятиеләр җитәкчесе булып эшләгән: Чаллыда ит комбинаты директоры, Менделеевскида юл идарәсе башлыгы, Тукай районында кулланучылар хокукларын яклау комитеты рәисе.

Яр Чаллыда улының гаиләсе белән яшәгән. 2025 елның 13 июнендә 82 яшендә вафат булган.

## Җәмәгать эшчәнлеге
XI (1985—1990) һәм XII (1990—1995) чакырылыш ТАССР Югары Советы депутаты.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Хезмәт Кызыл Байрагы ордены
* «Фидакарь хезмәт өчен. В.И.Лениннынң тууына 100 ел тулу хөрмәтенә» медале
* 2022 ― «ТАССР төзелүгә 100 ел» медале
* Татарстан Республикасы Мактау грамотасы

## Шәхси тормышы
Гаиләле. Хатыны Әлфия Зиннур кызы (Менделеевск районы Бәзәкә авылында туган), укытучы. Уллары Раил һәм Розаль.
  
## Искәрмәләр

## Әдәбият
;Мәкаләләр
* Баһрамов Нурулла Баһрам улы (14.10.1942 ― 13.06.2025). Ватаным Татарстан, 18.06.2025, № 66 (29376). ― Б.10

## Сылтамалар
* Әгерҗе районының элеккеге башлыгы Нурулла Баһрамов вафат. Интертат, 16.06.2025.

Төркем:Агрономнар
Төркем:Казан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаучылар
Төркем:Район башлыклары
Төркем:СБКФ әгъзалары
Төркем:«ТАССР төзелүгә 100 ел» медале белән бүләкләнүчеләр