open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Габделәхәт мәчете (Бәйрәкә)

**«Габделәхәт» мәчете** () ― Татарстанның Ютазы районы Бәйрәкә авылында урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (мәчет). ТР МДН Ютазы районы мөхтәсибәте карамагында. Авылда 2нче, районда 14нче мәчет.

## Тарих
1859 елда авылда 3 мәчет булган, XX гасыр башында 5 мәчет һәм өченче Җәмигъ мәчете каршында «Гобәйдия» мәдрәсәсе эшләгән . 

Яңа мәчет төзелеше 2019 елның 17 июнендә, беренче нигез ташын салу тантанасыннан башланган һәм биш елдан артык дәвам иткән. Яңа  мәчет бинасы 1810 елда төзелеп, 95 ел элек (1929 елда) эшчәнлеген туктаткан, бинасы сакланмаган ике катлы таш мәчет урынында төзелгән.

Проектны гамәлгә ашыруда «АгроМир» ҖЧҖ җитәкчесе Татарстан Республикасы һәм Россия Федерациясенең атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре Сирин Әхәт улы Галиев (1949 елгы) аеруча зур роль уйнаган.

2024 елның 1 августында яңа мәчеткә манара күтәрү , 2024 елның 5 октябрендә мәчетне ачу тантаналары булган. Тантанада Татарстан мөфтие Камил хәзрәт Сәмигуллин, Ютазы муниципаль районы башлыгы Аяз Шәфигуллин, Татарстанның көньяк-көнчыгыш төбәге казые, Ютазы районы имам-мөхтәсибе, «Фәнис» мәдрәсәсе директоры Марат хәзрәт Мәрданшин, «АгроМир» ҖЧҖ җитәкчесе, мәчет төзү инициаторы Сирин Галиев, шулай ук дин әһелләре һәм җәмәгать эшлеклеләре, район аксакаллары, ТР МДН Көньяк-Көнчыгыш казыят мөхтәсибләре һәм авыл халкы катнашкан.

Яңа мәчеткә мәчет төзү инициаторы Сирин Галиевның әтисе ― Бөек Ватан сугышы ветераны, гомер буе туган авылы Бәйрәкәдә умартачы булып эшләгән Әхәт (*Габделәхәт*) исеме бирелгән. 

## Тасвирлама
Кирпечтән салынган өч катлы мәчетнең  ике уку сыйныфы, хезмәткәрләр өчен бүлмә, исем кушу һәм никах мәҗлесләре, шулай ук Рамазан аенда ифтарлар үткәреләчәк ашханә, беренче катта ир-атлар өчен 120 кеше сыйдырышлы намаз залы, шулай ук имам өчен бүлмә урнашкан. Икенче катта хатын-кызларга намаз уку өчен балкон бүленгән. Хатын-кызларга аерым керү урыны каралган. Мәчетнең гомуми мәйданы 290 квадрат метр тәшкил итә. Газ белән җылылытыла. 

Мәчет территориясен декоратив элементлар белән бизәлгән койма әйләндереп алган. Территориядә газон үләне чәчелгән, тротуар җәелгән, җиһазландырылган парковка каралган. Мәчет янында балалар өчен мәйданчык һәм заманча спорт комплексы бар.

Мәчетнең имам-хатыйбы ― Рөстәм хәзрәт Вахитов.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* В Ютазинском мухтасибате открылась мечеть «Габделәхәт». Сайт ДУМ РТ, 5.09.2024
* *Юлия Давлетбаева*. В Ютазинском районе открылась четырнадцатая мечеть. «Ютазинская новь», 5.10.2024.

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:2024 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Ютазы районы мәчетләре
Чыңгыз хан (китап)

**Чыңгыз хан** - 1998 елда "Матбугат йортында"  Ирәнҗән Хара-Дауанның басылган китабы. Китапны 1929 елда Белградта чыккан русча басмадан Марсель Гали тәрҗемә итте. Фәнни консультант - Миркасыйм Госманов. Басма өчен Фәния Хуҗахмәт һәм Шәех Зәбиров җаваплы.  Китапның тиражы 5000 данә.

2008 елда бу китап Татарстан китап нәшриятында да басылды.
## Эчтәлек
* Үткән зурлыкларга кайту
* Үз-үзеңне өйрән
* Сөрле көч
* Дала кавеме
* Тимучин
* Тимучинның өйләнүе, аның дөньяга карашы
* Тимучин Чыңгыз хан дип игълан ителә
* Тәңре күктә, каган - җирдә
* Монгол армиясенең хәрби төзелеше
* Кытайга яу сәфәре
* Урта Азиягә сәфәр
* Тангытларга икенче сәфәр. Чыңгыз ханның үлеме
* Чыңгыз хан тормышыннан
* "Олуг Яса"
* Тимербәк гаскәренең эчке хасияте һәм төзелеше
* Аурупага сәяхәт
* Болгария һәм Сербиянең вассаллыгы
* Монгол золымының Русиягә йогынтысы
* Йомгаклау
* Монгол яки Юань династиясе
* Чыганаклар

## Сылтамалар
Төркем:1998 ел китапларыТөркем:2008 ел китаплары
Төркем:Татарча китаплар
Төркем:Матбугат йорты нәшриятында басылган китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Төркем:Чыңгызхан
Төркем:Чыңгызлылар
Югары Лужица теле

**Югары Лужица теле** (шулай ук венд теле; үзатамасы: hornjoserbska rěč, hornjoserbšćina) — лужичаннарның, башкача лужица сербларның ике әдәби телләренең берсе, Көнчыгыш Германиядә Бранденбург җирендә Югары Лужицада таралган. Көнбатыш славян телләренең лужица суб-төркеменә карый. Югары лужица телендә сөйләшүчеләр саны 6860 кеше.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча телләр һәм диалектлар
Sarek (milli park)

**Sarek milli parkı** () — Şvetsiä tönyağındağı  provinsiäseneñ  läneneñ  kommunasında milli park.  häm  milli parkları belän çiktäş. Sarek milli parkı turistlar häm alpinistlar arasında populär.

Milli park üzeneñ forması buyınça urtaça diametrı 50 kilometr çaması bulğan tügäräkne xäterlätä. Sareknıñ ike küpere genä bar; parkta salınğan marşrutlar yuq. Monnan tış, ul urnaşqan ölkä Şvetsiädä iñ yañğırlılarnıñ berse bulıp tora, bu park buyınça cäyäw yörüne hawa şartlarına nıq bäyle itä.

Milli parkta 2000 metrdan artıq bieklektäge sigez taw bar, alar arasında Şvetsiädä bieklege buyınça ikençe taw — .

Diñgez öste tigezlegennän 1800 metr bieklektä 1900-yıllar başında  tırışlığı belän tözelgän observatoriä urnaşqan.

Sarek milli parkında yözgä yaqın bozlıq bar. Şvetsiäneñ başqa berniçä milli parkı belän bergä Sarek Awrupadağı iñ borınğı milli park bulıp tora. , Padyelanta häm Stura-Şöfallet milli parkları, şulay uq  häm Stubba tabiği rezervatları belän berrättän, Sarek 1996 yıldan   öleşe bularaq kerä.

Milli park territoriäsendä imezüçelärneñ 24 töre, qoşlarnıñ 142 töre, reptiliälärneñ 2 töre häm balıqlarnıñ 12 töre terkälgän.

## Fotografiälär

Файл:Sarek nationalpark snowsmoke.jpg|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Sarek_nationalpark_snowsmoke.jpg|Tirän qar östendä xäräkät itü öçen çañğı qullana torğan keşelär
Файл:Sarek Skierffe Rapadelta.jpg|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Sarek_Skierffe_Rapadelta.jpg|Sarek yılğası deltası
Файл:Svenonius glacier, Sweden.jpg|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Svenonius_glacier,_Sweden.jpg|Sarek milli parkındağı Svenonius bozlığınıñ könyaq yağı.


## İskärmälär

## Sıltamalar

* . Şvetsiä äylänä-tirä moxitne saqlaw agentlığı.
* Sarek milli parkına cäyäw yörülär.

Төркем:ТСХБ II категориясе
Төркем:Әлифба буенча саклана торган табигый территорияләр
Төркем:1909 елда барлыкка килгән саклана торган табигый территорияләр
Төркем:Швеция милли парклары
Төркем:Лапландия
Malmöhüs

**Malmöhüs** (, ) — Malmöda urnaşqan renessans stilendäge kirmän.

## Tarixı
Malmöhüs urınında berençe kirmän 1434 yılda patşa  tarafınnan nigezlängän. Bu qorılma XVI ğasır başında öleşçä cimerelgän, ä yaña bina anıñ urınında 1530-yıllarda Daniä patşası  boyırığı buyınça tözelgän. Malmöhüs Daniä iñ möhim nığıtmalarınıñ berse bulğan.
Kirmän biş yıl däwamında (1568 yıldan 1573 yılğa qädär) Şotlandiä patşabikäse  öçençe ire , Botwell 4-nçe grafı öçen törmä bulğan. Ceymsnıñ qorabı ştorm waqıtında Bergenda sayğa utırğaç, graf Daniä protestant patşası  boyırığı buyınça saq astına alınğan. Ul Malmö kirmänenä totqınlıqqa cibärelgän, gärçä elegräk Merineñ ikençe ire  üterüdä dälillär bulmaw säbäple  azat itelgän bulsa da. Buydaq bularaq, II Frederik I Elizabetnıñ qulın alırğa tırışqan häm  layıq bulğan. Qayber çığanaqlar grafnı äsirlekkä alunıñ başqa säbäben kürsätä, Daniä patşası Şotlandiädän yolım alırğa ömetlängän dip farazlıy. Ämmä Botwell grafı 1578 yılda Dragsholm kirmänendä, Zelandiädä wafat bulğan, anda ul Daniä äsirlegendä berençe biş yıl totqınlıqta bulğannan soñ küçerelgän, anı azat itü turında Daniä-Şotlandiä söyläşüläreneñ predmetı bulmağan.

1658 yılda Skone provinsiäse çirattağı tapqır Şvetsiägä küçkän. 1662 yılda nığıtma tiräli dürt bastion tözegännär, ä qalğan qorılmalarnı qorallar belän cihazlağannar. Bolar barısı da kirmängä berniçä yıldan soñ daniälelärneñ dürt aylıq qamalışın kiçerergä mömkinlek birgän. Kiläse ğasırda daniälelär häm şvedlar arasında suğışlar tuqtalğan, Malmö üzeneñ elekkege ähämiäten yuğaltqan, ä kirmän qorılmaları qoral häm azıq-tölek skladları sıyfatında qullanıla başlağan. Annarı anda 1909 yılğa qädär törmä bulğan, şunnan soñ Malmöhüs restavratsiälängän häm muzeyğa äyländerelgän. Bastionnar häm annan çittäge qorılmalar sütelgän, ä alar urınında park tözelgän.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* Malmöhus Castle

Төркем:Кирмәннәр
Төркем:Швеция кирмәннәре
Нихон Хиданкё

**Нихон Хиданкё** (Nihon Hidankyō), Атом һәм водород бомбаларыннан зыян күргән оешмаларның Япония конфедерациясе (The Japan Confederation of A- and H-Bomb Sufferers Organizations (日本原水爆被害者団体協議会, Nihon gensuibaku higaisha dantai kyōgi-kai) ― 1956 елда оешкан иҗтимагый оешма. Япониянең Хиросима һәм Нагасаки шәһәрләренә  вакытында исән калган кешеләр тарафыннан Япония хөкүмәтенә басым ясау, зыян күрүчеләргә ярдәмне яхшырту һәм Хөкүмәттә атом-төш коралыннан баш тартуны лоббировать итү максаты белән оешкан.

## Тарих
Нихон Хиданкёга 1956 елның 10 августында Senji Yamaguchi тарафыннан атом бомбасы ташлаудан зыян күрүчеләрнең мәнфәгатьләрен яклау максаты белән нигез салына. 1945 елның 9 августында Senji Yamaguchi, Нагасакидагы Mitsubishi корал заводында 14 яшьлек эшче, көчле радиацион пешүләр ала, бу аның йөзен мәңгегә имгәтә, ул 2013 елда үлә.

Оешма эшчәнлегенә шаһит күрсәтмәләре бирү, резолюцияләр һәм гавәми мөрәҗәгатьләр чыгару, шулай ук атом-төш коралы кулланудан глобаль баш тарту идеясен яклау өчен төрле халыкара оешмаларга, шул исәптән Берләшкән Милләтләр Оешмасына ел саен делегацияләр җибәрү керә.

Оешма 2024 елгы Нобель тынычлык премиясенә лаек була ― «атом-төш коралыннан азат дөньяга ирешү тырышлыгы һәм шаһит күрсәтмәләре белән атом-төш коралының бүтән беркайчан да кулланылырга тиеш булмавын күрсәткән өчен».

## Бүләкләре
* 2024 ― Нобель тынычлык премиясе
* 2010 ― социаль активлык өчен премия (Бөтендөнья тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары саммиты)
* 1985, 1994, 2015 ― Швейцария Халыкара тынычлык бюросы (IPB) Нихон Хиданкёны Тынычлык өчен Нобель премиясенә тәкъдим иткән.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Әлифба буенча оешмалар
Төркем:1956 елда нигезләнгән оешмалар
Төркем:Япония оешмалары
Төркем:Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Япониядән Нобель премиясе лауреатлары
Яңа Җияш мәчете

**«Рафикъ» мәчете** (), *рәсми исеме* Үзәкләшкән дини оешма Татарстан мөселманнарының диния нәзарәте Актаныш районы мөхтәсибәте Яңа Җияш авылы җирле дини оешмасы «Рафикъ» мәчете ― Татарстанның Актаныш районы Иске Богады авыл җирлегенә керүче Яңа Җияш (Каратал) авылында урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (мәчет). ТР МДН Актаныш районы мөхтәсибәте карамагында.

## Тарих
Авылда күп еллар дәвамында мәчет эшләгән, XX гасыр башында (1884 елда) мәчет эшләве мәгълүм. Бүләр волостена кергән Мәчти авылыннан бер йорт алып кайтып, мәчет салганнар. 1932 елда мәчет бинасы янган. Аның урынында мәктәп төзелгән. 2023 елда авылда яңа иман йорты торгызырга карар кылалар. 

Аллаһы йорты 2023 елның 3 мартында төзелә башлаган. 2023 елның май-июнь айларында бинаның нигезен-фундаментын салу, 11 августта диварын күтәрү эшләре башланган. Төзелеш иганәчеләрнең, җирле эшкуар Рафикъ Сәхәбетдинов гаиләсенең (улы, «Чишмә» хуҗалыгы җитәкчесе Ренат Сәхәбетдинов) матди ярдәме белән башкарылган. Төзү эшләрен башлап йөрүче, идарә итүче ― Камил Вагыйз улы Сәхәбетдинов.

2024 елның 11 октябрендә мәчет ачу тантанасы булган. Тантанада Актаныш районы башкарма комитеты җитәкчесе Рөстәм Ильясов, Актаныш районы имам-мөхтәсибе Руслан хәзрәт Мортазин, Рафикъ Сәхабетдиновның улы, «Чишмә» хуҗалыгы җитәкчесе Ренат Сәхабетдинов һ.б. катнашкан.

## Атамасы
Ислам гыйбадәтханәсен җирле эшкуар Рафикъ Вагыйз улы Сәхәбетдинов (1965–2023) хөрмәтенә «Рафикъ» дип атаганнар. Ул танылган һәм ихтирамга лаек кеше булган, үз авылы өчен күп эшләр башкарган: юллар, һәйкәлләр һәм башка социаль объектлар төзүдә ярдәм күрсәткән
.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Татарстанның Актаныш районында яңа мәчет ачылды. Татар-информ, 11.10.2024
* *Ләйсән Газизова*. 90 елдан соң азан тавышы: Яңа Җияштә Рафикъ мәчете ачылды. «Актаныш-информ», 11.10.2024

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:2024 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Актаныш районы мәчетләре
Август-Кайбыч

**Август-Кайбыч** () — Татарстан Республикасының Кайбыч районы Хуҗа Хәсән авылында урнашкан бөртекле (дөгедән тыш), кузаклы культуралар һәм майлы культуралар орлыклары үстерү белән шөгыльләнүче бизнес ширкәте.

## Юридик мәгълүмат
* Хокуки формасы: **ачык акционерлар җәмгыяте**.
* Төп адресы: Татарстан, Кайбыч районы, Хуҗа Хәсән авылы, Краснов урамы, 32 йорт.

## Тарихы
Ширкәт теркәлү вакыты: 15.09.2021

## Эшчәнлеге
* Төп эшчәнлек төре булып бөртекле (дөгедән тыш), кузаклы культуралар һәм майлы культуралар орлыклары үстерү тора.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Авыл хуҗалыгы Төркем:Сәнәгать Төркем:Кайбыч районы икътисады
Милкагро

**Милкагро** () — Татарстан Республикасының Кайбыч районы Корноухово авылында урнашкан атланмай, эретелгән май, май пастасы, сөт мае, спредлар һәм эретелгән атланма-үсемлек катнашмалары җитештерү белән шөгыльләнүче бизнес ширкәте.

## Юридик мәгълүмат
* Хокуки формасы: **[[җаваплылыгы чикләнгән җәмгыять]]**.
* Төп адресы: Татарстан, Кайбыч районы, Корноухово авылы, Бутанин урамы, 57А йорт.

## Тарихы
Ширкәт теркәлү вакыты: 12.02.2020

## Эшчәнлеге
* Төп эшчәнлек төре булып атланмай, эретелгән май, май пастасы, сөт мае, спредлар һәм эретелгән атланма-үсемлек катнашмалары җитештерү тора.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Авыл хуҗалыгы Төркем:Сәнәгать Төркем:Кайбыч районы икътисады
Гильермо Аревало

**Гилье́рмо Аре́вало Валера** ((испан телендә: Guillermo Arévalo Valera) — 1952 елның 3 ноябрендә, Перуда, Яринакочада туган) — курандеро (дәвалаучы  шаман), җәмәгать эшлеклесе, Амазонка сельвасының сыйхәтле үләннәре популяризаторы, «Анаконда рухы» (испан телендә: Espíritu de Anaconda) дәвалау үзәгенең агымдагы җитәкчесе, “Амазониянең Медицина практикасын өйрәнү һәм тарату институты”нда (IDIMA) башкарма мөдир һәм Перу сельвасын өйрәнүнең халыкара ассоциациясендә консультант.

## Тәрҗемәи хәле
Гильермо Аревало Валера 1952 елның 3 ноябрендә Пукальпа (Перу) астында Яринакоча авылында шипибо-конибо кабиләсе гаиләсендә туган.

1970 — 1972 еллар — Яринакочада «Амазонико» хастаханәсендә (хәзерге вакытта — «Апойо № 2» госпитале) эш.

1972 — 1975 еллар —Geopsical Interncontinental компаниясендә эш. Эшләүчеләренең сәламәтлеген саклауга юнәлгән чаралар оештыру.

1977 — 1981 еллар — традицион индей медицинасын өйрәнү һәм популярлаштыру буенча эш башы.

1991 — 1992 еллар — “Барысы өчен дә сәламәтлек – Гватемала” проектында киңәшче вазыйфасында эш, аннан соң —Аметра 2001 проектында (деревня Малдонадо-Ходай Анасы авылы, Перу) консультант буларак эш.

1993 елдан бирле — «Амазония Медицина практикасын өйрәнү һәм тарату институты»нда (IDIMA) башкарма мөдир. «Перу сельвасын өйрәнүнең халыкара ассоциациясе»ндә (:es:Asociación Interétnica de Desarrollo de la Selva Peruana) консультант буларак эш.

## Гаиләсе
**Әтисе**, дон Бенито Аревало Барбаран, шипибо җәмәгатенең дәвалаучысы. Килеп чыгышы —шипибо һәм аймара кабиләләре.

**Әнисе**, донья Мариа Валера Теко. Килеп чыгышы — Шипибо кабиләсе. Хәзерге вакытта “Анаконда рухы” үзәгендә дәвалаучы булып эшли, чигү, тукыма буенча буяу һәм керамика кергән хатын-кыз сызыгы буенча тапшырыла торган шипибо традициясенең вәкиле булып тора.

## Эшчәнлек
Хәзерге вакытта Гильермо Аревало Валера традицион индей медицинасы өлкәсендә эшли. Эшчәнлеге белән туган авылында да, аннан тыш та шаман атын казанган. Шипибо-конибо традициясендә аның исеме — Кестенбетца (испан телендә: Kestenbetsa — Галәм Кайтавазы). Үзенең практикасын курандеро еллык диета-кабул ителүдән башлаган, ул аны Амазонка джунглиенда изоляциядә уздырган. *The Amazonian great medicine* сайты фикере буенча Гильермо Аревало хәзерге көндә яшәүче экспертлар һәм аяваскеро-шаманнардан дөньяда иң бөекләреннән берсе булып тора. Икитос  янында (Перу) «Анаконда рухы» (Espiritu de Anaconda, Anaconda Cosmica) дәвалау үзәгенең җитәкчесе булып тора. Сельваның дару үләннәре турында Амазонка индейләренең традицион белемнәрен тапшырып бөтен дөньядан өйрәнчекләрне кабул итә.

## Фильмография
* 2000 **Башка дөньялар** (Other Worlds) Ян Коунен. Шипибо кабиләсенең курандерос традициясе турында документаль фильмы.
* 2004 **Блуберри** Ян Коунен. Фильмда карт шаман ролен уйнады.

## Библиография
* 
* 
* 
* 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Икарос (целительная песня) в исполнении Гильермо Аревало

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Шаманизм
Доминик Серрес

**Доминик Серрес**, Доминик Серрес Олысы буларак мәгълүм (фр.:Dominique Serres, инг.:Dominic Serres; 1722, Ош, Гасконь — 1793 елның 4 ноябре) —инглиз живопись мәктәбенә нык бәйле Британия рәссам-маринисты. Берләшкән Корольлекнең XVIII гасыр ахырының иң күренекле рәссам-маринистларының берсе.

## Тәрҗемәи хәле
Француз килеп чыгышлы. Яшь чагында рухи карьера белән шөгыльләнмәкче булган, әмма  Дуэда бенедиктин  семинариясендә руханига өйрәнүен туктаткан һәм Испаниягә киткән. Урта Диңгездә сәүдә корабларында эшләгән. Берникадәр вакыт Италиядә яшәгән. Берьюлы Серрес гади диңгезче буларак Көньяк Америкага барган һәм ахыр чиктә Кубада сәүдә судносының капитаны булган, берничә ел Гаванада сәүдәгәр булып эшләгән.
1748 елда үз сәүдә корабында рулевой булып Карибларда тоткынлыкка алынган булган, 1752 елда Англиягә хәрби тоткын буларак килгән булган. Маршалси төрмәсенә утыртылган булган. Төрмәдән чыккач, берникадәр вакыт Нортгемптонширда яшәгән, анда диңгез мотивларына картиналар ясап көн күргән. Башта шул вакытта Англиядә бик популяр булган голланд рәссам-маринистлары Виллем ван де Велде Олысы һәм Виллем ван де Велде Кечесе эшләреннән күчермәләр ясаган.
Моннан тыш Клод-Жозеф Вернедан өйрәнгән. Аның иртә эшләре үк уңышлы булган. Британия җәмгыяте Серресның диңгез пейзажларын ошаткан һәм ул югары абруй казанган. 1760-ынчы еллардан бирле эшләрен рәссамнарның Берләшкән җәмгыятендә күрсәткән, 1765 елда аның әгъзасы булган. Аңа король Георг III игътибар иткән һәм 1780-енче елда аны рәсми сарай яны рәссам-маринисты итеп билгеләгән булган.
1768 елда Король художестволар академиясенең нигезләүче әгъзаларының берсе булган, ә бераз вакыт узгач (1792 елдан үлеменә кадәр) аның китапханәчесе булган.
Рәссамның күп тукымалары Бөекбритания Милли диңгез музеенда саклана.

Image:The Battle of Quiberon Bay.jpg|Киберон кечкенә култыгында бәрелеш, 1759 елның 20 ноябре
Image:PenobscotExpeditionBySerres.jpg|Пенобскотка экспедиция (1779)
File:Halifax1762ByDominicSerres.jpg|Галифакс (Яңа Шотландия) як.1762
File:Halifaxc1762byDominicSerres.jpg|Галифакс (Яңа Шотландия) як.1762
File:British fleet entering Havana.jpg|Гавана камалышы (1762)
File:Dominic Serres - The Capture of Havana, 1762, Taking the Town, 14 August.jpg|Гавананы алу. (1762)
File:Battle of Negapatam, 6 July 1782 RMG BHC0448.jpg|Негапатам янында бәрелеш (1782) 
File:The Defeat of the French Fireships attacking the British Fleet at Anchor before Quebec.jpg|Квебек янында бәрелеш (1759)
File:Bataille de Provédien en 1782 vue par le peintre Dominique Serres.jpg|Провидиен янында бәрелеш (1782)


## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Dominic Serres
* Dominic Serres
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Рәссамнар
Мәлки авыл кулланучылар җәмгыяте

**Мәлки авыл кулланучылар җәмгыяте** () — Татарстан Республикасының Кайбыч районы Мәлки авылында урнашкан икмәк һәм он кондитер әйберләре, тортлар һәм озак сакланмый торган пирожныйлар җитештерү, агач төзелеш конструкцияләре һәм столяр әйберләр җитештерү, бетоннан, цементтан һәм гипстан эшләнмәләр җитештерү, авыл хуҗалыгы чималы һәм тере хайваннар белән күпләп сату белән шөгыльләнүче бизнес ширкәте.

## Юридик мәгълүмат
* Хокуки формасы: **ачык акционерлар җәмгыяте**.
* Төп адресы: Татарстан, Кайбыч районы, Мәлки авылы, Урман урмы, 8 йорт.

## Тарихы
Ширкәт теркәлү вакыты: 25.12.2002

## Эшчәнлеге
* Төп эшчәнлек төре булып икмәк һәм он кондитер әйберләре, тортлар һәм озак сакланмый торган пирожныйлар җитештерү, агач төзелеш конструкцияләре һәм столяр әйберләр җитештерү, бетоннан, цементтан һәм гипстан эшләнмәләр җитештерү, авыл хуҗалыгы чималы һәм тере хайваннар белән күпләп сату тора.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Авыл хуҗалыгы Төркем:Сәнәгать Төркем:Кайбыч районы икътисады
Кайбыч икмәк комбинаты

**Кайбыч икмәк комбинаты** (, ) — Татарстан Республикасының Кайбыч районы Олы Кайбыч авылында урнашкан икмәк һәм онлы кондитер әйберләре, тортлар һәм озак сакланмаган пирожныйлар җитештерү белән шөгыльләнүче бизнес ширкәте.

## Юридик мәгълүмат
* **Хокуки формасы:** ачык акционерлар җәмгыяте.
* **Төп адресы: **422330, Россия Федерациясе, Татарстан Республикасы, Кайбыч районы, Олы Кайбыч авылы, Кояшлы бульвар урамы
* ** ** яки ** **1021606764508 (, ).

## Тарихы
* ИНН/КПП теркәлүе вакыты: 14.05.1993 (Кайбыч районы халык депутатлары шурасы)
* ОГРН теркәлүе вакыты: 24.12.2002 (Федераль салым хезмәте)

## Эшчәнлеге
* Төп эшчәнлек төре булып икмәк һәм онлы кондитер әйберләре, тортлар һәм озак сакланмаган пирожныйлар җитештерү тора.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Авыл хуҗалыгы Төркем:Сәнәгать Төркем:Кайбыч районы икътисады
ТГС

**ТГС** () — Татарстан Республикасының Кайбыч районы Борындык авылында урнашкан архитектура, инженер эзләнүләре өлкәсендәге эшчәнлек һәм бу өлкәләрдә техник консультацияләр бирү, химия сәнәгате һәм минераль ашламалар җитештерү өчен минераль чимал чыгару белән шөгыльләнүче бизнес ширкәте.

## Юридик мәгълүмат
* Хокуки формасы: **ачык акционерлар җәмгыяте**.
* Төп адресы: Татарстан, Кайбыч районы, Борындык авылы, Октябрь урмы, 2 йотрт.

## Тарихы
Ширкәт теркәлү вакыты: 22.08.2014

## Эшчәнлеге
* Төп эшчәнлек төре булып архитектура, инженер эзләнүләре өлкәсендәге эшчәнлек һәм бу өлкәләрдә техник консультацияләр бирү, химия сәнәгате һәм минераль ашламалар җитештерү өчен минераль чимал чыгару тора.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Авыл хуҗалыгы Төркем:Сәнәгать Төркем:Кайбыч районы икътисады
Фишфарм 116

**Фишфарм 116** () — Татарстан Республикасының Кайбыч районы Колаңгы авылында урнашкан кемпингларда, торак автофургоннарда һәм туристик автоприцепларда вакытлыча яшәү өчен урыннар бирү буенча эшчәнлек белән шөгыльләнүче бизнес ширкәте.

## Юридик мәгълүмат
* Хокуки формасы: **ачык акционерлар җәмгыяте**.
* Төп адресы: Татарстан, Кайбыч районы, Колаңгы авылы, Кояшлы урам, 6 йорт.

## Тарихы
Ширкәт теркәлү вакыты: 24.06.2022

## Эшчәнлеге
* Төп эшчәнлек төре булып кемпингларда, торак автофургоннарда һәм туристик автоприцепларда вакытлыча яшәү өчен урыннар бирү буенча эшчәнлек тора.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Авыл хуҗалыгы Төркем:Сәнәгать Төркем:Кайбыч районы икътисады
Агарган кыл. Поседевшая струна

**Агарган кыл. Поседевшая струна** - 1999 елда Дәрдемәнд шигырьләреннән торган Мәгариф нәшриятында басылган китап.  Китапны төзүчесе һәм кереш сүз авторы - Ренат Харис. Җыентыкка кергән шигырьләр русчага да тәрҗемә ителгән. Китапның тиражы - 2000 д.
## Сылтамалар

Төркем:1999 ел китаплары
Төркем:Татарча китаплар
Төркем:Мәгариф нәшриятында басылган китаплар
Төркем:Дәрдемәнд
Шәрык клубы: Тарихи очерк

**Шәрык клубы: Тарихи очерк** - 2013 елда Җәүдәт Миңнуллинның Заман һәм Татарстан китап нәшриятында басылган китабы.  Китапта 1906 елда оешып, татар мәдәнияте, аеруча театр сәнгате үсешенә әһәмиятле роль уйнаган милли мәдәни-агарту оешмасы булган Шәрык клубының күптармаклы эшчәнлеге яктыртыла. Китапның тиражы - 1200 д.
Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар Төркем:Заман нәшриятында басылган китаплар
Төркем:2013 ел китаплары Төркем:Татарча китаплар
Проект:Төбәк тематик атналыгы/Антигуа һәм Барбуда атналыгы

**«Антигуа һәм Барбуда атналыгы»** —  Антигуа һәм Барбуда, төбәк халкы, мәдәнияте һәм тарихы турында мәкаләләр язу өчен төзелгән «Төбәк тематик атналыгы» проектының өлеше. Шулай ук Антигуа һәм Барбуда турында булган мәкаләләрне яхшырту планлаштырыла.

Антигуа һәм Барбуда атналыгы бу төбәк турындагы мәкаләләр буенча бушлыкларны тутырырга тиеш. Атна кысаларында Антигуа һәм Барбуда һәм Антигуа һәм Барбуда мәдәнияте белән бәйле мәкаләләр булдырылачак һәм яхшыртылачак.

**Вакыт:** 15 — 31 октябрь 2024

**Кыйбла:** инглиз Википедиясендә Антигуа һәм Барбуда турында татар Википедиясенә караганда күпкә күбрәк мәгълүмат бар.

## Нәтиҗә
7 төзелгән һәм 0 яхшыртылган мәкалә, 0 калып, 0 рәсем.

## Бүләкләр

### Антигуа һәм Барбуда ордены

### Проекттан рәхмәт
Бер атна эчендә бер яки берничә мәкалә язган катнашучыларның фикер алышу битләрендә атна тәмамлангач, проектның шәхси рәхмәте белдереләчәк.

## Статистика
**Зинһар, кертем мәгълүматларын яңартырга онытмагыз.**

## Ясарга кирәк
Түбәндәге исемлектәге мәкаләләрдән тыш, төбәк белән бәйле теләсә нинди әйберләр турында яза аласыз.

### Шәхесләр

* Элена-Мари Джон en

* Джоанна Хиллхаус en

* Джеймс Карлайл en

* Болдуин Спенсер en

* Лестер Бөрд en

### География

* Сент-Джонс en

* Барбуда en

* Кодрингтон (шәһәр) en

### Мәгариф

* Антигуа Америка университеты en
Markus Vandt

**Markus Vandt** (; *[[1980 yıl|1980 yılnıñ]] [[22 Sentäber|22 sentäbere]], [[Stokholm]]*) — Şvetsiä oçuçı-sınawçısı häm astronavtı, AĞA rezerv astronavtları törkeme äğzası.

## Biografiäse
Marqus Vandt 1980 yılda Şvetsiädä tuğan. 1999 yılda Vandt Sundsta-Elvkullen urta mäktäben tämamlağan. 2000 yılda ul Göteborgtağı Çalmers texnologiä universitetında uqıy başlağan, elektronika häm yasalma intellektta, kommunikatsion texnologiälär häm baza ğälämi injeneriäsendä maxsuslaşqan. 2007 yılda elektrotexnika ölkäsendä magistr däräcäsen alğan. 2004 yılda Vandt Şvetsiä xärbi-hawa köçläreneñ oçu mäktäbenä kergän, baza oçu äzerlegen uzu öçen. 2005 yılda äzerlekne tämamlağan, annarı 2006 yılda oçqıçnı beterüçelär baza äzerlegen tämamlağan. Vandt Şvetsiä xärbi-hawa köçläreneñ hawa operatsiäläre särğäskärläre mäktäbendä äzerlek uzğan häm Halmstad xärbi akademiäsendä kapitan bulğan. 2013 yıldan 2014 yılğa qädär Vandt Pataksent-River xärbi-diñgez aviabazasında AQŞ xärbi-diñgez köçläreneñ oçuçı-sınawçılar mäktäbendä bulğan. Vandt şulay uq eskadrilya komandirı häm qanat komandirı bulğan, Şvetsiä xärbi-hawa köçläre operatsiälär särğäskärläre mäktäbendä oçıp. Markus Vandtnıñ Şvetsiä xärbi-hawa köçläre aviatsiäsendä 20 yıldan artıq eş täcribäse bar.

## Ğälämi oçışı
2023 yılnıñ 12 sentäberendä NASA häm  kompaniäse  kommersiä missiäse ekipajın formalaştırunı tämamlawı turında iğlan itkännär, anıñ sostavına Markus Vandt kertelgän.

2024 yılnıñ 18 ğinwarında Markus Vandt  qorabı bortında SpaceX AX-3 missiäse belgeçe sıyfatında Xalıqara ğälämi stansiägä start alğan. Ğälämi stansiä bortında dürt astronavttan torğan missiä ekipajı 30dan artıq törle fänni-texnik eksperimentlar ütkärgän. Ekspeditsiä 2024 yılnıñ 9 fevralendä tämamlanğan.

## İskärmälär

Төркем:22 сентябрь көнне туганнар
Төркем:1980 елда туганнар
Төркем:Стокһольмда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Швеция астронавтлары
Нефть музее (Шөгер)

**Нефть музее** (, ) ― Татарстанның Лениногорск районы Шөгер авылында (1950―2004 елларда штб) урнашкан мәдәният оешмасы (музей). Татарстан Республикасының беренче нефть тармагы предприятиесе тарихы белән таныштыра. Музей ― сәнәгать мирасы һәйкәле.

## Тарих
2015 елда «Татнефть» компаниясе тарафыннан Лениногорск шәһәре Нефть музее филиалы буларак нигез салынган. Беренче нефть музее 1968 елның 1 октябрендә «Лениногорскнефть» нефть-газ чыгару идарәсе инициативасы белән оештырылган булган. Татарстанның нефть тармагы үсешенә зур өлеш керткән, төбәкнең беренче нефть сәнәгате тармагы предприятиесе булган Шөгер нефть-битум заводы (1877 елда ачылган) урынында ачык һавада нефть музее төзелгән. 2009 елда рентабельле булмавын һәм начар техник халәтен исәпкә алып, заводны консервациягә ябалар. Дүрт елдан соң предприятиене бетерү турында карар кабул ителә. «Татнефть» җитәкчелеге җирле халыкның 140 ел буе эшләгән заводны саклап калу инициативасын хуплаган. 2015 елның 21 августында биредә Нефть музее ачылган.

## Тасвирлама
Музейга килүчеләр алдында куәтле тарихи катлам ачыла: штольня, битум эретү, нефть куу цехлары, нефть технологияләре тарихы паркы һәм остаханәләр. Бер объекттан икенчесенә сәяхәт иткәндә, экскурсиягә килүчеләр  турында беренче язма мәгълүмат алудан башлап, нефть―битум продукциясенең киң спектрын чыгару тарихын белә ала. Музей экспонатлары Татарстан җире нефте турында беренче язмача телгә алынудан (1637 ел) безнең көннәргә кадәр чорны үз эченә ала. Музейның төп экспонаты булып сакланган  тора. Музей нефть эшкәртү сәнәгате барлыкка килгән чорны тирәнтен аңларга һәм тоярга мөмкинлек бирә.

Музей комплексында элеккеге оператор бүлмәсендә урнашкан завод тарихы музее бар. Анда бу төбәктә беренче эре сәнәгать предприятиесенең барлыкка килү һәм үсеш тарихы турында сөйләүче экспозицияләр урнашкан.

Музейга килүчеләрне битум (гудрон) заводы оештырылганда аның хуҗасы булган маҗар чыгышлы Америка эшкуары Ласло Шандор (*László Fülöp Sándor*; 1815/1817 ― 1894 елның 7 октябре) үзенең эш өстәле артында каршы ала. 16 гектарга якын территориядә, Шандор-тау итәгендә, Чишмә елгасы уң кушылдыгы Урман Чишмәсе ярында ул ярымкустар битум заводы төзегән. 1881 елда әлеге битум заводын арзанга сатып җибәреп, ул биредән киткән.

Музейда заводның эш зонасы гына түгел, эшчеләрнең көнкүреше, алар яшәгән йортлар да торгызылган.

Сугышка Шөгер битум заводыннан 180 кеше киткән. Аларның өчесе Советлар Союзы Герое исеменә лаек булган (Ислам Халиков, Ибрай Мурзин, Самат Садриев). Музейда аларның портретлары эленгән һәм биографияләре бирелгән.

Музейда җимерелү булган шахтадан чыгу буенча уен формасында  үтәргә мөмкин.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Путешествия и туризм в Татарстане: музей нефти в Шугурово. Инде
* Музей нефти (с. Шугурово)
*  Музей сайты
* Музей нефти ПАО Татнефть (с. Шугурово), Видео, 1:59

Төркем:Әлифба буенча музейлар
Төркем:Лениногорск районы музейлары
Төркем:Туган якны өйрәнү музейлары
Төркем:Ачык һава астында музейлар
Төркем:Техник музейлар
Төркем:Татнефть
Татар диалектларыннан сөйләү үрнәкләре: Хрестоматия

**Татар диалектларыннан сөйләү үрнәкләре: Хрестоматия** - 2011 елда Дария Рамазанованың Татарстан китап нәшриятында басылган китабы. Татар диалектологиясе дәреслегенә хрестоматия буларак әзерләнгән бу хезмәттә татар халкының җанлы сөйләм телен, авыз иҗатын, риваятьләрен, ырымнарын, гореф-гадәтләрен, тормыш-көнкүрешен һәм йолаларын чагылдырган сөйләү үрнәкләре бирелде. Китапның тиражы 1100 д.
## Сылтамалар
Төркем:2011 ел китаплары   
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Татар театры (1906-1926) (китап)

**Татар театры (1906-1926)**. Тулыландырылган икенче басма.  - 2003 елда Мәгариф нәшриятында басылган китап. Бу китап 1926 елда татар театрының 20 еллык юбилеена багышлап нәшер ителгән зур күләмле һәм бай эчтәлекле мәкаләләр һәм истәлекләр җыентыгының икенче һәм тулыландырылган басмасы. Китапның тиражы 3000 д. 
## Эчтәлек
## Сылтамалар
Төркем:2003 ел китаплары   
Төркем:Татарча китаплар Төркем:Мәгариф нәшриятында басылган китаплар
Төркем:Татар театры тарихы
Луи де Сильвестр

**Луи́ де Сильве́стр** (фр.: Louis de Silvestre; 1675 елның 26 июне, Со — 1760 елның 11 апреле, Париж) — Франция живописецы.

## Тормышы һәм иҗаты
Луи де Сильвестр Франция короле Людовик XIV-нең сарай яны рәссамы һәм гравёры Израэль Сильвестрның кече улы булган. Луиның беренче рәсем ясау остасы әтисе булган. Соңрак яшүсмер чагында инде ул Король живопись һәм сынчылык академиясендә Шарль Лебрен һәм Бон Булонь Олысында шөгыльләнә. Аларның җитәкчелегендә эшләгәндә үк инде яхшы рәсем ясаучы атын казанган, ә соңрак Италиядә Карло Маратти киңәшләрен кулланып камилләшкән булган. Парижга кайткач 1702 елда җирле Король живопись академиясенә “Кешене барлыкка китерү” мифологик картинасын (хәзер Монпелье музеенда) тәкъдим итә һәм шул учреждение әгъзасы итеп кабул ителә һәм соңрак (1706) профессоры итеп сайланган була. 
1712 елда Луи де Сильвестр Парижда Король академиясенең ректоры итеп билгеләнә. 1716 елда Саксония һәм Польша короле Август Көчле чакыруы буенча Дрезденга килә, анда утыз елдан артык тора һәм эшли. Саксониядә Луи де Сильвестр Сарайның обер-рәссамы була һәм дворян дәрәҗәсенә ия була. Күпсанлы портретлардан тыш ул рәт Дрезден сарайлары һәм Цвингерның төрле салоннары өчен декоратив бизәкләр барлыкка китерә. 1727 елда Луи де Сильвестр Дрезден  Художестволар академиясенең директоры була.
Парижга 1752 елда кайтканнан соң живопись Академиясе ректоры постын ала һәм шул вазифаны гомере ахырына кадәр били.

## Галерея

файл:Louis de Silvestre - Christ on the Cross Formed by Clouds - WGA21330.jpg|Гайсә Распятиесе
файл:Silvestre_Elżbieta_Helena_Sieniawska.jpg|Эльжбета Гелена Синявская портреты
файл:Louis de Silvestre-August II.jpg|Король Август II портреты
файл:Louis Silvestre (atribuição) - Cena mitológica com Apolo e Dafne.jpg|Аполлон һәм Дафна
файл:Silvestre-August III.jpg|Король Август III портреты
файл:SilvestreAmorPsycheZwinger.jpg|Амур һәм Психея
файл:Diana und der schlafende Endymion.jpg|Диана һәм йоклаучы Эндимион
файл:La Palatine-Louis XIV.jpg|Король Людовик XIV булачак король Август III-не каршы ала (1715)

## Искәрмәләр

Төркем:Рәссамнар
Тукай белән илһамланып... Фәйзрахман Әминев. Графика. Нәкыш

**Тукай белән илһамланып... Фәйзрахман Әминев. Графика. Нәкыш** - 2011 елда Заман нәшриятында басылган китап. Татарстан Республикасы дәүләт сынлы сәнгать музее тупланмасыннан әсәрләр каталогы. Каталог үз эченә ТАССРның атказанган сәнгать эшлеклесе, РСФСРның атказанган рәссамы Фәйзрахман Әминевның графика һәм нәкыш әсәрләренең тулы җыелмасын ала.  Каталог ике телдә - татар һәм рус телләрендә басыла. Татар теленә тәрҗемәче - Р.Д. Ваккасова. Каталог Габдулла Тукайның тууына 125 ел тулуга багышланган. Китапның тиражы 1000 д. 
Төркем:Заман нәшриятында басылган китаплар
Төркем:2011 ел китаплары Төркем:Татарча китаплар
## Сылтамалар
* Тукай белән илһамланып...  Фәйзрахман Әминев. Графика. Нәкыш. Татарстан республикасы дәүләт сынлы сәнгать музее тупланмасыннан әсәрләр каталогы. – Казан: Заман, 2011.
Төркем:Габдулла Тукай
Колмәт (мәгънәләр)

**Колмәт** ― топоним.
* Колмәт (Башкортстан)
* Колмәт (Татарстан)
* Колмәт (Төмән өлкәсе)
## Моны да карагыз
* Иске Колмәт
Төркем:Топонимнар
Колмәт мәчете (Татарстан)

**Колмәт мәчете**, «Миңнесәйдә» мәчете () ―  Татарстанның Сарман районы Мортыштамак  керүче Колмәт авылында урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (мәчет). Татарстан мөселманнары Диния нәзарәтенең Сарман районы мөхтәсибәте карамагында..

## Тарих
XX гасыр башында Уфа губернасы Минзәлә өязе Әлмәтмулла волостена караган авылда мәчет, мәктәп булган. 
 
Колмәт авылында биш вакыт намаз уку өчен төзелгән мәчеттә 1851 елдан Әхмәтҗан Биктимер улы Әлмәтев (1817―1913) имам һәм мөгаллим булганлыгы мәгълүм.

1875 елда, авылда кеше саны арту сәбәпле, җәмигъ мәчете төзелгән. Әлеге мәчеттә Закирҗан Әхмәтҗан улы (1878 елгы) 1902 елдан имам-хатыйп, Сәлимҗан Әхмәтҗан улы (1884 елгы) 1911 елдан имам, Шәйхелразый Мөхәммәтвәли улы (1874 елгы) 1893 елдан азанчы булып эшләгәннәр. Шәйхелразый Мөхәммәтвәли улы көчле дин әһеле, имам һәм балаларга сабак бирү эшләрен дә башкарган.

Колмәт мулласы Сәлимҗан (Салихҗан?) Әхмәтҗан улы Әхмәтҗанов 1930 елның 6 мартында кулга алынган. Шул ук елның 27 маенда, «совет властеның авыл хуҗалыгы чараларына каршы көрәш»тә гаепләп,  хөкем ителгән, 5 елга хезмәт белән төзәтү лагерена җибәрелгән.

Колмәт авылында 1877 елда туган, 1898 елдан Каташ-Каран мәчете мулласы Мәрданша Мөхәммәтвәли улы Вәлиев 1931 елның 3 апрелендә кулга алынган, шул ук елның 27 июлендә 5 елга концлагерьга җибәрелгән. Авылдаш ике мулла 1990 елда акланган.

2003 елда авылда «Миңнесәйдә» исеме белән аталган яңа мәчет ачылган.

## Тасвирлама
Бер катлы, кирпечтән салынган бина. Манарасы түбәсендә урнашкан. Мәчет 40-50 кешене сыйдыра. Газ белән җылытыла.

## Имам
Ачылганнан алып (2003) имамлык вазыйфасын Рөстәм хәзрәт Закиров алып бара.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Сандугачлар моңы булып Сарман кала хәтердә. К.: АО «ИД Казанская Недвижимость», 2020. ISBN 978-5-6044058-7-1
* *Д. Кашапова, Н. Мәхмүтов, Ф. Салихова*. Гасырларны бәйләүче азан авазы. Сарман, 2022, 94нче бит.
* Бүгенгедән үткәнгә: Колмәт авылы тарихыннан.
## Сылтамалар
* Кульметьево. Татарская энциклопедия TATARICA
* *[[Нәсим Акмал]].* Кемдер калыр барыбер сагынып... «Безнең мирас», 2014, № 11.
## Моны да карагыз
* Мортыштамак мәчете 
* Каташ-Каран мәчете

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:2003 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Сарман районы мәчетләре
Җәүдәт Миңнуллин

**Җәүдәт Сәлим улы Миңнуллин** - тарихчы, галим.  1953 елның 7 ноябрендә Татарстанның Кама Тамагы районы Чаллы авылында туган. 1980 елда Казан дәүләт университетының тарих факультетын тәмамлый. 1988 елда диссертация яклап, тарих фәннәре кандидаты була. Фәнни хезмәтенең темасы - XVII гасыр - XIX гасырның беренче яртысында татарларда хосусый актларның чыганак буларак характеристикасы. Фәнни җитәкчесе - профессор Миркасыйм Госманов. 2008-2011 елларда Казан дәүләт университетының фәнни китапханәсе директоры вазифасын башкара. Соңыннан КФУның Тарих, Шәрекъне өйрәнү һәм халыкара мөнәсәбәтләр институтының татар халкын өйрәнү кафедрасы доценты. Галим татар иҗтимагый-сәяси җәмгыятьләренең тарихын өйрәнде. Җәүдәт Миңнуллин Казан федераль университетының гыйльми совет әгъзасы да булып торды. Шулай ук ТР Милли музее, Милли китапханәсенең дә гыйльми шурасы әгъзасы иде. 2010 елдан "Җыен" фонды "Шәхесләребез" сериясеннән чыгара торган китапларның фәнни редакторы вазифасын башкарды.
Җәүдәт Миңнуллин - 4 китап, татар тарихы һәм мәдәнияте буенча 200 фәнни мәкалә авторы. Аның хезмәтләре урыс, татар, алман, инглиз, төрек, венгр телләрендә басылган.

Галим туган авылы - Татарстанның Кама Тамагы районы Чаллы авылында 11 октябрьдә җирләнде. 
## Китаплары, хезмәтләре
* 2013 ел - Шәрык клубы: Тарихи очерк. 
## Сылтамалар

Төркем:Татар галимнәре
Татар "Әлифба"сы: үткәне һәм бүгенгесе

**Татар "Әлифба"сы: үткәне һәм бүгенгесе** — 2016 елда Татарстан китап нәшриятында басылган китап. Бу хезмәт татар халкының тарихи һәм мәдния ядкяре «Әлифба» китабына багышлана. Төп игътибар XIX гасыр азагы — XXI гасыр башында Казан губернасы, совет чоры, советлардан соңгы чор Татарстанында гамәлдә булган басмаларга юнәлтелә. Китап ике телдә — татар һәм рус телләрендә басыла. Русчадан Х. Г. Фәйзрахманова тәрҗемәсе. Китапның тиражы 2200 д.

## Сылтамалар

Төркем:2016 ел китаплары
Төркем:Татарча китаплар 
Төркем:Татарстан китап нәшриятында басылган китаплар
Ceyms Karlayl

Ser **Ceyms Karlayl** (; *[[1937 yıl|1937 yılnıñ]] [[5 avgust|5 avgustı]],* **) — Antigua häm Barbuda däwlät häm säyäsi eşleklese. İlneñ elekkege , premyer-ministr  tarafınnan 1991 yılda saylanğan häm 2007 yılnıñ iyün ayına qädär eşlägän.  belän büläklängän.

## Biografiäse
1937 yılnıñ 5 avgustında  Bolands awılında tuğan. Başlanğıç belemne Bolands däwlät mäktäbendä alğan, ä annarı  belem aluwın däwam itü öçen Böyekbritaniägä küçengän. Annarı  stomatologiä bakalavrı däräcäsen alğan. Antigua häm Barbudağa qaytqaç, şäxsi praktika belän şöğellänä başlağan. 1991 yılda Amerika lazerlı stomatologiä mäktäben tämamlağan. Antigua häm Barbudada häm Böyekbritaniädä tabib bulğan.

 bulıp tora. Şulay itep, şimbä könne räsmi burıçların ütämägän häm räsmi çaralarda qunaqlarğa alkohol’ birmägän. Anıñ üz süzläre buyınça, bu qayber fiker qarşılıqlarınıñ çığanağı bulğan.

## İskärmälär

Төркем:5 август көнне туганнар
Төркем:1937 елда туганнар
Төркем:Антигуа һәм Барбудада туганнар
Төркем:Данди университетын тәмамлаучылар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Антигуа һәм Барбуда генерал-губернаторлары
Төркем:Изге Михаил һәм Изге Георгий орденының Зур тәре кавалерлары
Mari-Elena Con

**Mari-Elena Con** (; *[[1963 yıl]]*) — Antigua häm Barbuda yazuçısı, afrikanistı, üseş häm xatın-qızlar xoquqları mäs’äläläre buyınça belgeçe. Xäzerge waqıtta «BMO-xatın-qızlar» strukturasında rasa ğädellege mäs’äläläre buyınça ölkän belgeç wazifasın başqara. Anıñ «» romanı 2006 yılda çıqqan.

## Biografiäse
Elena-Mari Antiguada tuwıp üskän. Yazuçılıqtan soñ ul xalıqara üseş häm keşe xoquqları ölkäsendä karyerasın däwam itkän. Ul «BMO-xatın-qızlar»da, gender tigezlekne alğa sörü häm xatın-qızlarnıñ xoquqların häm mömkinleklären kiñäytü buyınça BMO agentlığında eşlägän. Xäzerge waqıtta ul rasa ğädellege mäs’äläläre buyınça ölkän citäkçe wazifasın başqara.

Elegräk ul üseş buyınça belgeç bulğan häm , Rasizmğa qarşı köräş buyınça  programmasında häm  (elek Keşe xoquqları buyınça xalıqara törkem) eşlägän, anda ul Nigeriädä häm Kongo Demokratik Respublikasında demokratik xäräkätne xuplağan.

Mari-Elena Con tarixqa 1986 yılda  berençe qara tänle xatın-qız  bularaq kerep qalğan. Soñraq ul Kolumbiä universitetında  däräcäsen alğan, Afrikada mädäniät häm üseş buyınça maxsuslaşqan.

Con ädäbiätta «Yanmıy torğan» romanı belän debüt yasağan. Xäzerge zaman häm ütkän arasında küçep yörüçe «Yanmıy torğan» berençe çiratta tarixi roman bulıp tora, häm üzendä Karib basseynı tarixın, Afrika mirasın häm afroamerikan xislären berläşterä. Romanda şulay uq Karib diñgezeneñ cirle xalqı,  telgä alına. Romannı  «» häm  «Äniemneñ avtobiografiäse» belän çağıştırğannar.

## Büläkläre häm tanıluwı
«Yanmıy torğan»  versiäse buyınça «2006 yılnıñ iñ yaxşı debütı» dip atalğan, «Debüt näfis ädäbiät» kategoriäsendä  2007 premiäse şort-listına kergän, 2008 yılda  nominatsiälängän.

## İskärmälär


## Sıltamalar

* Marie-Elena John — official website
* Global Rights — human rights advocacy group
* Bryce, Jane. «Unforgettable fire»  (review). *[[Caribbean Review of Books]]*, August 2006.
* Doig, Denise M. «Unburnable» (review). *Black Issues Book Review*, May–June 2006.
* Nicholas Laughlin, «Talking to Marie-Elena John» (interview), *Antilles*, weblog of *The Caribbean Review of Books*, 23 May 2007.

Төркем:1963 елда туганнар
Төркем:XXI гасыр язучылары
Төркем:Антигуа һәм Барбуда язучылары
Төркем:Тарихи романнар авторлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Антигуа һәм Барбудада туганнар
Роберт Стритер

**Роберт Стритер** (инг.: Robert Streater;  1621 — 1679)  — Карл II-нең инглиз  сарай яны рәссамы һәм гравёры. Пейзажлар, натюрмортлар, портретлар ясаган.

## Тәрҗемәи хәле

Лондонның Ковент-Гарден районында 1621 елда (башка бирелгән мәгълүмат буенча 1624 елда) рәссам гаиләсендә туган.
Роберт хезмәт сөючән яшүсмер булган һәм замандашлары тарафыннан югары бәяләнеп сәнгатькә югары нәтиҗәгә ирешкән. Эшләрендә ул Италия нәфис сәнгатенең барокко стилендә эшләгән.
Аның күренекле эшләрнең берсе - Оксфордта архитектор Кристофер Рен проектлаган Шелдон театрының росписе. Башка бизәү эшләрен дә эшләгән, хосусан Оксфордта 
Барлык Җаннар колледжында кәшәнә стеналарын һәм Лондонда Уайтхолл сараеның түшәмнәрен буяган.
Роберт Стритер Франциядән аның бөерләрдә ташлардан дәвалау өчен махсус табиплар чакырган Карл II-нең сарай яны рәссамы булган. Рәссам 1679 елда үлгән һәм корольнең сарай яны живописецы постында аны улы Роберт Стритер-кечесе (инг.:  Robert Streater Jr.) алыштырган.
Аның өйрәнчеге булып рәссам Генри Андертон тора.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Robert Streater

Төркем:Рәссамнар
Boldwin Spenser

**Boldwin Spenser**, Winston Boldwin Spenser (; *[[1948 yıl|1948 yılnıñ]] [[8 oktäber|8 oktäbere]]*) — 2004 yılnıñ 24 martınnan 2014 yılnıñ 13 iyünenä qädär , 1992 yıldan 2018 yılğa qädär Berläşkän progressiv partiä liderı.

2004 yılda parlament saylawlarında partiä ciñgännän soñ premyer-ministr postında  alıştırğan. 2005 yılnıñ 6 ğinwarınnan şulay uq Antigua häm Barbuda tışqı eşlär ministrı.

## Yäşlege
Boldwin Spenser Greys-Grin kommunasında tuğan. Ul Grinbey başlanğıç mäktäbendä häm Prinsessa Margaret urta mäktäbendä uqığan. Böyekbritaniädä, Norvegiädä häm Kanadada yuğarı belem alğan.

## Oppozitsiä liderı
Boldwin Spenser xezmät eşçänlegen eşçe bulıp başlağan. Çirek ğasır eçendä ul Antigua häm Barbuda eşçeläreneñ berläşkän hönäri berlege liderı bulğan. 1989 yılda parlamentqa saylanğan.

1992 yılda Boldwin Spenser Berläşkän progressiv partiädä äydäp baruçı rol’ uynıy başlağan. Şulay uq ul Berläşkän milli demokratik partiä liderı bulğan häm Antigua häm Barbuda liberal’ xäräkätendä qatnaşqan, bu älege partiälärneñ quşıluwına kitergän. Yaña partiädä Spenser şaqtıy tiz lider, şulay uq parlamentta oppozitsiä liderı bulğan.

Oppozitsiä liderı sıyfatında Spenser saylaw sistemasında reformalar öçen demokratik xäräkät oyıştırğan. Ul Antigua häm Barbudanıñ bäysez saylaw komissiäsen tözägän. Şulay uq ul telekompaniä, telekanal (ABS) kebek bäysez media oyıştırırğa tırışqan. Xökem bäxäsläre buyınça Lester Börd xökümätenä möräcäğät itkän, xökümätkä cirle avialiniälärne kiñäytü turında watandaşlarnıñ üteneçlären birgän.

## Premyer-ministr postında
2004 yılda Boldwin Spenser Berläşkän progressiv partiä liderı sıyfatında saylawlarda ciñü yawlağan. Anıñ opponentı bulıp ALP partiäse liderı Lester Börd çığış yasağan.

Xalıqara däräcädä Spenser 2008 yılda ilne Group of 77’ğa kertkän diplomat bularaq bilgele. Spenser Kot-d’İvuar ileneñ xökümätennän  alğan. Ul BMOda eşlägän. Millennium Development Goals Achievement’ta qatnaşqan, Spenser xalıqara üseşkä kertkän öleşe öçen büläk alğan.

2009 yıl saylawlarında Spenser öçen parlamentnıñ 17 äğzasınnan 9ı tawış birgän. Saylawlarğa näticä yasağanda ALP partiäsennän kandidat Geyl Kristiannıñ 1 753 tawışı qarşı Boldwin 2 259 tawış alğan. Spenser premyer-ministr postında saylawçılarğa wäğdä itkän säyäsät alıp barırğa ant itkän.

10 yıl xakimiättä bulğannan soñ Berläşkän progressiv partiä Leyborist partiäsennän 2014 yılnıñ 12 iyünendä uzğan  barışında ciñelgän. Berläşkän progressiv partiä 17 urınnan öçesen genä saqlap qalğan. 13 iyündä premyer-ministr postında anı leyboristlar liderı  alıştırğan.

## Şäxsi tormışı
Spenser öylängän häm ike balası bar.

## İskärmälär

Төркем:8 октябрь көнне туганнар
Төркем:1948 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Антигуа һәм Барбуда премьер-министрлары
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Антигуа һәм Барбудада туганнар
Төркем:Кот-д’Ивуар милли ордены гранд-офицерлары
Чәчкә (халык бию ансамбле)

**«Чәчкә»** ― Татарстанның Кукмара районы Зур Сәрдек мәктәбендә 1982 елда оешкан бию ансамбле, 1997 елдан «халык бию ансамбле».

## Тарих
Зур Сәрдек мәктәбе директоры, РФнең атказанган укытучысы, сәнгатькә мөкиббән Закирҗан Ибраһим улы Сабитовның хәер-фатыйхасы белән мәктәпкә татар теле укытырга килгән Зөмәрә Нихат кызы Фәйзрахманова 1982 елда бию ансамбле оештыра. Ансамбльгә «Чәчкә» дип исем кушыла. Кыска гына вакыт эчендә Зөмәрә Нихат кызы ансамбльне Казан шәһәре сәхнәләрендә чыгыш ясардай бай репертуарлы итә. Зөмәрә ханымнан соң ансамбльне Гөлсинә Азат кызы Арсланова җитәкли. Осталыкны, репертуарны баетып, «Чәчкә»леләр һәр тамашаның матур бизәге булып чыгыш ясыйлар. Ансамбльне яшәтү өчен Гөлсинә Азат кызы бар тырышлыгын куеп эшли. Ансамбль биючеләренә чын сәхнә костюмнарын мәктәп директоры Сабитов З. И. тектерә, сыйфатлы читекләр кайтартыла. 1997 елда ансамбльгә «Халык бию ансамбле» статусы бирелә. Шушы елдан ансамбльнең җитәкчесе булып, Алабуга мәдәният училищесының хореография бүлеген тәмамлаган Гомәрова Альмира Данил кызы эшли башлый. Ул еллардан бирле ансамбльдә биеп киткән егет-кызларның санына чыгарлык түгел, чөнки ел саен ансамбльдә 70-80 бала бию сәнгате серләренә өйрәнә. 

Халыкара фестивальләрдә чыгыш ясап, ЮНЕСКО дипломына лаек «Чәчкә» халык бию ансамбле Россиянең кайсы төбәкләрендә генә булмады икән! Федераль сабантуйларда Кукмара муниципаль районы катнашкан мәйданда мәртәбәле кунакларга капка ачучы һәрвакыт ― «Чәчкә»леләр!

Ансамбльнең алыштыргысыз җитәкчесе Альмира Данил кызы «Мәдәнияттәге казанышлары өчен» күкрәк билгесе иясе, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре.
## Җитәкчеләр
* Зөмәрә Нихат кызы Фәйзрахманова 
* Гөлсинә Азат кызы Арсланова 
* Альмира Данил кызы Гомәрова 
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Зур Сәрдек халык театры
* Зур Сәрдек мәдәният йорты
Төркем:Кукмара районы
Жозе да Кунья Таборда

**Жозе да Кунья Таборда** (португаль телендә: José da Cunha Taborda; 1766 елның 8 апреле, Лиссабон, Португалия — 1836 елның 4 июне, Каштелу-Бранку, Португалия) — Португалия рәссамы, архитекторы һәм педагогы. Сарай яны живописецы. Неоклассицизм вәкиле.
Король рәсем ясау дәресендә белем алган. Архитектор Жозе да Коста-э-Сильва өйрәнчеге. 1788 елда Римга барган. Антонио Каваллуччидан өйрәнгән. “Цинциннатның диктатурага өндәве” картинасына рәхмәтле ат казанган.
Ватанына 1797 елда кайткан, 1799 елда Лиссабон академиясе профессоры итеп билгеләнгән булган. 1803 елда сарай яны рәссамы карьерасын башлаган, сарай өчен берничә эш иҗат иткән.
Тормышының күпчелек өлешен Лиссабонда Ажуда король сараеның һәм кортеслар залының бизәлеше өстендә эшләгән. Күптән түгел барлыкка китерелгән Casa Pia живопись мәктәбендә укыткан.
Рәсем ясау эшчәнлеге белән генә чикләнмичә, “Милли сәнгать тарих язмасында әһәмиятле чор булган иң мәшһүр португаль рәссамнар турында хатирә” дип аталган португаль живописе тарихы буенча эссе язган.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* José da Cunha Taborda
Төркем:Рәссамнар