Зур сфинкс

**Зур сфинкс** — Нил елгасының көнбатыш ярында, Эль-Гизада, Җирдәге иң борынгы сакланган монументаль скульптура. Ул ком өстендә яткан гаять зур сфинкс формасында монолит известьташ ташыннан уеп ясалган. Аның йөзе якында урнашкан фиргавен Хафренга (якынча б.э.к. 2575—2465) охшаган дип санала. Скульптураның озынлыгы 73 метр, биеклеге 20 метр, бу аны дөньядагы бер иң зур таштан ясалган скульптура итә; алгы тәпиләре арасында зур булмаган келәү йорты урнашкан.

Төзелеш вакыты якынча б.э.к. 2559 ел дип санала.

Сфинкс үзенең яшәеше дәвамында фиргавеннең сакалын, борынын һәм баш киеменең бер өлешен югалткан. Наполеонның Мисырга һөҗүме вакытында француз гаскәрләре аның борынын өзеп алган дип фаразлана.

## Тасвирламасы һәм этимологиясе
Һәйкәл Нил елгасына һәм кояш чыгучы елгага караган. Борынгы Көнчыгыш цивилизацияләренең барысы да диярлек арысланны кояш алласының символы дип санаган. Борынгы заманнардан бирле фиргавенне дошманнарын үтерүче арыслан итеп сурәтләү гадәти күренеш булган. Бу фактларны исәпкә алып, сфинксны аның тирәсендә күмелгән фиргавеннәрнең мәңгелек тынычлыгының сакчысы дип санарга мөмкин. Тирә-юньдәге гыйбадәтханәләр башта кояш алласы Рага багышланган булган, һәм Яңа Патшалык чорында гына скульптура Тау алласы (төгәлрәге, Хоремахет) белән бәйле булып киткән. Шуның нәтиҗәсендә Аменхотеп II аңа сфинкстан төньяк-көнчыгышка таба махсус гыйбадәтханә багышлаган.

Сфинкс табышмагы турындагы мәшһүр мифка сылтама буенча «Сфинкс» сүзе грек теленнән алынган һәм туры мәгънәдә «буып үтерүче» дигәнне аңлата. . Ул  *shezep* «һәйкәл, сурәт, сфинкс» сүзенән килеп чыкканмы, билгесез .

Сфинксның гарәпчә атамасы — **Әбү әл-Хәл** ( тәрҗемәсе: «коточкыч әти») — копт исеменең фоносемантик туры килүе, Әл-Мәкризи тарафыннан гарәпләштерелгән иртә версияләрендә **Белхиб** ( һәм **Белхуайя** ( , , Сфинкс аның белән бәйле булган Ханаан илаһы Хоронның исеме.

## Барлыкка килү вакыты

Сфинксның төзелү шартлары һәм төгәл вакыты сер булып кала. Заманча әдәбиятта кабул ителгән антик авторларның аны төзүче Хефрен (Хафра) булуы турындагы фикере гыйбадәтханә төзегәндә, статуяда күрше пирамида төзегәндәге кебек үк, шул ук зурлыктагы таш блоклар кулланылуы белән генә раслана. Моннан тыш, археологлар Сфинкс янындагы комга күмелгән Хафреның диорит рәсемен тапканнар.

Сфинксның иганәчесе турында башка фикерләр дә бар. 1857 елда Мариетта тарафыннан Гизада табылган һәм, мөгаен, фарсы яулап алуыннан күп тә үтмәс борын ясалган инвентарь стеласында җимерек сынны Хафреның әтисе, фиргавен Хеопс (Хуфу) казып алып, комнан чистарткан дип әйтелә.. Күпчелек галимнәр бу дәлилне соң һәм ышанычсыз дип кире кагарга өстенлек бирә; өлкәнрәк тикшеренүчеләр арасында стеланың чынлыгын яклап француз галиме-египтологы Гастон Масперо гына чыгыш ясый. Күренекле заманча египетолог Райнер Штадельманн, аның сәнгать үзенчәлекләренә нигезләнеп, сынны Хуфу төзелеш эше белән бәйләргә кирәк дигән фикердә. 2004 елда француз галиме Василь Добрев статуя Хуфуны сурәтли һәм аны улы Джедефра куйган, дип белдерә.

Һәйкәлне кем заказлаган дигән сорауны тагын да катлауландыра торган нәрсә — һәйкәлнең йөзендә негроид үзенчәлекләре булуы, бу исә Хафра һәм аның туганнарының башка сакланып калган рәсемнәре белән каршылыклы. Сфинксның йөзен Хафраның имзаланган һәйкәлләре белән чагыштыру өчен компьютер кулланган суд-медицина экспертлары бер үк кешене сурәтли алмыйлар дигән нәтиҗәгә киләләр .

1950 еллардан бирле популяр әдәбиятта Сфинксның Иске Патшалык чорына караганлыгы шик астына алына. Сфинксның аскы өлеше озак вакыт су астында булу нәтиҗәсендә барлыкка килгән эрозиянең классик мисалы дип раслана . Моның кебек яңгыр күләме Мисырда соңгы тапкыр б. э. к. IV һәм III меңъеллыклар чигендә күзәтелгән, бу теория яклы кешеләр фикеренчә, статуяның династиягә кадәрге чорда яисә хәтта аннан да иртәрәк иҗат ителгәнен күрсәтә.

Фәнни әдәбиятта сынның эрозия үзенчәлекләре башка сәбәпләр — икенчел ярылу, кислота яңгырлары тәэсире, известьташ сыйфаты түбән булу белән аңлатыла.

Башның чагыштырмача зур булмавы Бостон геологы Роберт Шохны статуя янында башта арыслан борыны булган, аннан фиргавеннәрнең берсе серле елмаюлы кеше йөзен үзенең кыяфәте охшашлыгында уеп ясарга кушкан, дип фаразларга этәрә. Бу гипотеза фәнни җәмәгатьчелектә кабул ителми. Шулай ук Грэм Хэнкокның Сфинкс 12 000 ел элек төзелгән дигән фаразлары да фән дөньясында танылмый,

## Хәле

Сфинкс үзенең яшәве дәвамында иңбашларына кадәр комга күмелгән. Аны казу омтылышларын борынгы заманнарда Тутмос IV һәм Рамсес II ясаганнар. Беренчесе алгы табаннарын гына азат итә алган, алар арасына түбәндәге язу белән гранит стелла куярга боерган:

Сфинкс шулай ук борынгы греклар һәм римлылар тарафыннан өстәмә блоклар белән ныгытылган.
Сфинксның бөтен күкрәген комнан чистартуны итальяннар 1817 елда гамәлгә ашыра, ә ул меңъеллык ком катламыннан тулысынча 1925 елда тулысынча арындырыла.

2014 елда сфинкс дүрт айлык реставрациядән үтә, аннан соң ул туристлар өчен ачык була .

### Югалтулар

Һәйкәлдә 1,5 метр киңлектәге борын юк. Аның булмавын ташның табигый эрозиясе (гасырлар дәвамында җил һәм дым тәэсире) һәм кеше йогынтысы белән аңлатырга мөмкин. Риваятьләргә караганда, һәйкәлнең бу өлеше Наполеонның төрекләр белән Пирамидалар янында сугышы вакытында (1798) туп ядрәсе белән шартлаган; башка версияләрдә Наполеон урынын инглизләр яки мәмлүкләр биләгән дип әйтелә. 1737 елда ук борынсыз сфинксны күргән Дания сәяхәтчесе Норденның рәсемнәре бу фикерне раслый.

Урта гасырлардагы Каһирә тарихчысы әл-Макризи язганча, 1378 елда бер суфи фанатигы, уңышны арттыру өметендә Сфинкска бүләкләр китергән феллахларны күреп, ачуланган һәм потның борынын сындырган, һәм моның өчен халык аны тукмаклап үтергән.

Әл-Мәкризи хикәясе буенча, җирле халык өчен Сфинкс үзенчәлекле талисман, Нил хакиме булган, аның зур елганың ташу дәрәҗәсен һәм нәтиҗәдә, басуларының уңдырышлылыгын контрольдә тотуына ышанганнар.

Сфинкс бүгенге көнгә кадәр борыны гына түгел, ә ясалма церемониаль сакалы да булмыйча сакланып калган, аның фрагментларын Британия һәм Каһирә музейларында күрергә мөмкин. Сфинкс сакалының барлыкка килү вакыты бәхәсле. Кайбер авторлар аның урнаштырылу вакытын Яңа Патшалык чорына карыйлар . Башкалар сакалның башы белән бергә төзелгән дип саныйлар, чөнки сакалны урнаштыру өчен кирәкле биеклектәге эшнең техник катлаулылыгы ул вакыттагы төзүчеләрнең мөмкинлекләрен арттырып җибәргән.

## Сәнгать әсәрләрендә

### Әдәбиятта

* «Погребённый с фараонами» (1924) («Фараоннар белән күмелгән») (1924) — Говард Лавкрафтның кыска хикәясе, ул Сфинкс башта әле дә пирамидалар астында яшәүче коточкыч җанварны сурәтләгән дигән гипотезага нигезләнгән. Фараон Хефрен идарә иткән чорда җанварның йөзендәге сызыклар Сфинксның йөзеннән алынган һәм аның урынына фиргавеннеке куелган дип фаразлана.

### Рәсем сәнгатендә

Файл:Bonaparte_ante_la_Esfinge,_por_Jean-Léon_Gérôme.jpg|альт=Жан-Леон Жером. «Бонапарт перед сфинксом», 1868 г. Херст-касл, Сан-Симеон, Калифорния, США| Жан-Леон Жером, Бонапарт Сфинкс алдында, 1868, Херст сарае, Сан-Симеон, Калифорния, АКШ
Файл:Konstantin_Makovsky_—_The_Great_Sphinx_and_the_Pyramids_at_Giza_(the_early_1870s).jpg|альт=Константин Маковский. «Большой сфинкс и пирамиды Гизы», начало 1870-х гг. Государственный Русский музей, Санкт-Петербург, Россия| Константин Маковский . "Бөек Сфинкс һәм Гиза пирамидалары", 1870 еллар башы. Дәүләт рус музее, Санкт-Петербург, Россия


## Шулай ук карагыз

* Хафре пирамидасы
* Гиза некрополисы
* Ярданглар — чүлләрдә очрый торган, утырган яки яткан хайваннарга охшаган эрозия формалашулары .

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Орехов Р. А. К пространственной ориентации Великого сфинкса, или Куда смотрит «Отец ужаса» // И земля в ликовании… : сборник статей в честь Г. А. Беловой / отв. ред. С. В. Иванов, Е. Г. Толмачёва. — М.: ЦЕИ РАН, 2015. — С. 265—282. — .
* Сон Тутмоса IV // Панов М. В. Письма мертвым. Избранные тексты 18-20-й династий. Рецензии. — Новосибирск: М. В. Панов, 2016. — С. 77—82. — (Египетские тексты, Т. V). — . — [перевод стелы Тутмоса IV о реставрации Большого Сфинкса].
* Глава 9. Сфинкс // Хавасс З. Магия пирамид : приключения археолога = Magic of the pyramids: My adventures in archeology / Центр палеоэтнологических исследований; науч. ред., предисл., комм.: А. А. Крол, Р. А. Орехов, Е. Г. Толмачева. — М.: ЦПИ, 2021. — С. 102—121. — .
 
* Gnaedinger, John P. Proposed Hypothesis, Testing and Documentation, and Actions to be Taken for the Conservation of the Sphinx // The World of Ancient Egypt. Essays in Honor of Ahmed Abd el-Qader el-Sawi / eds. Khaled Daoud, Sawsan Abd el-Fatah. — Cairo: Supreme Council of Antiquities, 2006. — P. 113—120. — (Supplément aux Annales du Service des Antiquités de l'Égypte, no. 35).
  
* Hawass, Zahi. The Great Sphinx at Giza: Date and Function // Sesto Congresso Internazionale di Egittologia : Atti / eds. Gian Maria Zaccone, Tomaso Ricardi di Netro. — Turin, 1993. — Vol. II. — P. 177—195.
* Hawass Z., Lehner M. The Passage under the Sphinx // Hommages à Jean Leclant / eds. Catherine Berger, Gisèle Clerc, Nicolas Grimal. — Cairo: Institut Français d’Archéolgie Orientale, 1994. — Vol. 1: Études Pharaoniques. — P. 201—216. — (Bibliothèque d'Étude 106/1).
  
* Heick-Hansen, Bent. The Sphinx temple // Sesto Congresso Internazionale di Egittologia : Atti / eds. Gian Maria Zaccone, Tomaso Ricardi di Netro. — Turin, 1993. — Vol. I. — P. 243—247.
* Helal, Hany. Engineering Stability and Conservation of the Sphinx: Diagnosis and Treatment // The World of Ancient Egypt. Essays in Honor of Ahmed Abd el-Qader el-Sawi / eds. Khaled Daoud, Sawsan Abd el-Fatah. — Cairo: Supreme Council of Antiquities, 2006. — P. 147—158. — (Supplément aux Annales du Service des Antiquités de l'Égypte, no. 35).
 
* Lehner, Mark. Documentation of the Sphinx // The First International Symposium on the Great Sphinx : Book of Proceedings / ed. Feisal A. Esmael. — Cairo: American University in Cairo Press, 1992. — P. 55—107.
* Lehner, Mark. Reconstructing the Sphinx // Cambridge Archaeological Journal. — Vol. 2, № 1 (April 1992). — P. 3—26.
* Lehner, Mark. The Sphinx // Treasures of the Pyramids / ed. Zahi Hawass. — Italy: White Star, 2003. — P. 172—189.
* Nakhla, Shawky, H. Hubacek, M. Abd el-Kader and F. el-Gazzar. Modern Consolidants: An Approach to the Consolidation of the Mother Rock of the Sphinx // The World of Ancient Egypt. Essays in Honor of Ahmed Abd el-Qader el-Sawi / eds. Khaled Daoud, Sawsan Abd el-Fatah. — Cairo: Supreme Council of Antiquities, 2006. — P. 201—206. — (Supplément aux Annales du Service des Antiquités de l'Égypte, no. 35).
* Nakhla, Shawky and M. Abd el-Kader. Mortars and Stones for the Restoration of Masonry Works in the Sphinx // The World of Ancient Egypt. Essays in Honor of Ahmed Abd el-Qader el-Sawi / eds. Khaled Daoud, Sawsan Abd el-Fatah. — Cairo: Supreme Council of Antiquities, 2006. — P. 207—215. — (Supplément aux Annales du Service des Antiquités de l'Égypte, no. 35).
* Piankoff, Alexandre. Two Reliefs in the Louvre Representing the Gizah Sphinx // Journal of Egyptian Archaeology. — 1932. — Vol. 18. — P. 155—158.
* Preusser, Frank, Shin Maekawa, Eric Doehne and Charles Selwitz. The GCI/EAO Environmental Monitoring Program at the Great Sphinx of Giza // The World of Ancient Egypt. Essays in Honor of Ahmed Abd el-Qader el-Sawi / eds. Khaled Daoud, Sawsan Abd el-Fatah. — Cairo: Supreme Council of Antiquities, 2006. — P. 217—224. — (Supplément aux Annales du Service des Antiquités de l'Égypte, no. 35).
 

## Сылтамалар

* «Сфинкс сере» документаль фильмы ( (режиссеры Билл Коут, 1993)
* «Борынгылык серләре. Сфинкс» документаль фильмы ( — National Geographic, 2010
* «Сфинкс» документаль фильмы () "Хәзинәләр декоды " сериясеннән (режиссеры Тоби Тракман, 2013)

## Моны да карагыз

* Мисырдагы ЮНЕСКО Бөтендөнья матди мәдәни мирас объектлары

Төркем:Әлифба буенча бөтендөнья мирасы объектлары
Төркем:Мисыр архитектурасы
Төркем:Мисыр истәлекле урыннары
Төркем:Мисыр сәнгате
Төркем:Сыннар