Эрот

**Эро́т**, шулай ук **Э́рос** (, ), **Аму́р** (), **Купидо́н** (), — борынгы грек мифологиясендә мәхәббәт алласы. Афродитаның юлдашы һәм ярдәмчесе, Җирдә яшәүне дәвам итүне тәэмин итүче мәхәббәт гәүдәләнеше.

## Барлыкка килүе

Эротның килеп чыгышының күп вариантлары булган:

* Гесиодта — Хаос, Гея һәм Тартар белән беррәттән беренче дүрт космогоник потенцияләрнең берсе (Лосев Алексей Фёдорович буенча): «мәңгелек барлык аллалар арасында иң гүзәл — Эрос. Ул барлык аллаларда һәм җир йөзендәге кешеләрдә. Күкрәктәге җанны буйсындыра һәм барысын да фикер йөртүдән мәхрүм итә» («Теогония», 120—122) (Вересаев Викентий Викентьевич тәрҗемәсендә).
* Алкей буенча, Зефир белән Ириданың улы.
* Сапфо буенча, Афродита һәм Уран улы.
* Симонид буенча, Арес һәм Афродитаның улы.
* Акусилай буенча, Эрот, Эфир һәм Метида — үз чиратында Хаостан килеп чыккан Эреб һәм Нюкта балалары.
* Орфик космогония буенча, Төнлә салган йомыркадан туган яки Хронос тарафыннан ясалган. Бөек даймон дип атала.
* Орфиклар сыман пифагорлылар һәр кешенең җаны ике җенесле һәм анда Эрот һәм Психея дип аталган ир-ат һәм хатын-кыз яртысы бар дип санаганнар.
* Ферекид буенча, «Зевс, демиург булырга ниятләп, Эротка әверелә: галәмне капма-каршылыклардан ясап, ул аны татулыкка һәм мәхәббәткә китерә һәм бөтен нәрсәгә универсумга үтеп керә торган бердәмлек чәчә».
* Парменид үзенең космогониясендә Афродита аны «барлык аллалардан беренче булып» барлыкка китергән дип яза.
* Еврипид буенча, Зевс улы, яки Зевс белән Афродита улы.
* Павсаний буенча, Илифия улы.
* Платон буенча, Порос-байлык һәм Пения-ярлылык улы.
* Хаос улы.
* Эврей буенча, Гефест белән Афродитаның улы.

Котта сүзләренчә, алар өчәү булган:

* Гермес һәм беренче Артемиданың улы.
* Гермес һәм икенче Афродитаның улы.
* Арес һәм өченче Афродитаның улы, ул ук Антэрос.

Нонн буенча, Берои шәһәре янында туган.

## Төп мифлар

Эрос — аллаларны никахлы парларга берләштерүче дөнья илаһы, Хаос (караңгы төн) һәм якты көн яки Күк һәм Җир тудырган нәрсә дип саналган. Ул кешеләрнең һәм аллаларның тышкы табигате өстеннән дә, әхлакый дөньясы өстеннән дә хакимлек итә, аларның йөрәкләре һәм ихтыярлары белән идарә итә. Табигать күренешләренә карата ул игелекле яз алласы булып тора, ул яшәешкә яңа тормыш китереп чыгара. Аны канатлы матур малай итеп күз алдына китергәннәр, борынгырак заманда — чәчәк һәм лира белән, соңрак мәхәббәт уклары белән яки янып торган факел белән.

Феспияларда һәр дүрт ел саен Эрот хөрмәтенә гимнастика һәм музыка ярышлары белән үрелеп барган Эросидия бәйрәме оештырылган. Моннан тыш, Эрот, егетләр һәм кызларны берләштергән мәхәббәт һәм дуслык алласы буларак, гимназияләрдә хөрмәткә казанган, анда Эрот сыннары Гермес һәм Геракл сурәтләре белән янәшә куелган. Спартанлылар һәм критлылар гадәттә сугыш алдыннан Эротка корбан китергәннәр.

## Астрономиядә

* Эрот хөрмәтенә 1898 елда ачылган (433) Эрос астероиды, 1913 елда ачылган (763) Купидон астероиды һәм 1932 елда ачылган (1221) Амур астероиды аталган.
* Мәхәббәт алласы хөрмәтенә шулай ук 2003 елда ачылган Уран иярчене Купидон дип аталган.

## Мәдәнияттә
**Сәнгатьтә**

Эрот фәлсәфәчеләр, шагыйрьләр һәм рәссамнар өчен иң яраткан сюжетларның берсе булып тора, алар өчен дөнья белән идарә итүче җитди көчнең дә, аллаларны һәм кешеләрне коллыкка төшерүче шәхси йөрәк тойгысының да мәңге тере образы булып тора. Соңгы чорларга Эрот һәм Психея (ягъни Мәхәббәт һәм ул әсир иткән Җан) төркеме һәм шушы күзаллаудан үсеп чыккан мәшһүр халык әкиятенең барлыкка килүе карый.

Амурның шәрә бала рәвешендәге образы — путто — түшәмнәрне бизәгәндә кулланыла, сирәк кенә өй җиһазларын Амур сурәте белән бизиләр. Амур-егет образы римлыларда үсү, балачактан һәм яшьлектән җитлеккәнлеккә күчү символы буларак популяр була. Амур һәм Психея турындагы миф кешедә рухи башлангыч өстенлек иткән вакытта рухиның һәм физикның бердәмлеге турында сөйли. Рафаэль, Рубенс картиналары, «галантлы гасыр» рәссамнары күбесенчә нәкъ менә шушы мифны сурәтли.

**Әдәбияттә**

* Гесиод, «Теогония»
* Аполлодор, «Мифологическая библиотека»
* Апулей, «Метаморфозы, или Золотой осёл»
* Платон, «Пир»

## Искәрмәләр


## Әдәбият

* Эрот / Тахо-Годи А. А. // Мифы народов мира : Энцикл. в 2 т. / гл. ред. С. А. Токарев. — 2-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1988. — Т. 2 : К—Я. — С. 668—669.
* 
* Ἔρως // Реальный словарь классических древностей / авт.-сост. Ф. Любкер ; Под редакцией членов Общества классической филологии и педагогики Ф. Гельбке, Л. Георгиевского, Ф. Зелинского, В. Канского, М. Куторги и П. Никитина. — СПб., 1885.
*  «Большая советская энциклопедия»
* *[[Әфләтүн|Платон]].* «Пир»

## Сылтамалар

* Стрелков А. В. Эрот : [арх. 28.05.2024]. — Большая российская энциклопедия: научно-образовательный портал, 2023. — 22 ноября.
* 

Төркем:Әлифба буенча илаһлар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:Борынгы юнан мифологиясе
Төркем:Борынгы юнан аллалары