open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Калтыравык башак

**Калтыравык башак** (  ) - кыяклылыр семьялыгыннан бер- яки күпьеллык үләнчел үсемлекләр ыругы.

## Атамасы
Ыругның фәнни атамасы (Briza) борынгы грек теленнән килеп чыккан һәм Рим табибы Гален (б. Э. II-III гасыр) хезмәтләреннән алынган. Алар өчен бу атама билгеле бер ярма ашлыгын - ихтимал, арышны аңлаткандыр .

Халык арасында бу үсемлекнең исемнәре - "күке күз яшьләре"  һәм "Мәрьям ана күз яшьләре". Мондый фитонимнар, шулай ук ыругның татарча исеме ("калтыравык") катлаулы чәчәк төркеме төзелеше белән аңлатыла, ул нечкә сабакларда һавада эленеп торган тамчыларга охшаган һәм аз гына җил искәндә дә селкенә башлый. Испан телендә дә урта калтыравык башак һәм зур калтыравык башакны "Мәрьямнең күз яшьләре" дип атыйлар.

## Таралуы
Ареалы Европа, Көнбатыш Азия, Төньяк Африка һәм Көньяк Американы үз эченә ала. Кайбер төрләр Төньяк Америкада чит үсемлекләр буларак очрый.Татарстан территориясендә бер төре – урта калтыравык башак (B. media) Кама алдында очрый. Дымлы болыннарда, урман аланнарында үсә. 

Калтыравык башакның кайбер төрләре - бөҗәкләр өчен азык, мәсәлән *Амара* ыругына керүче коңгызлар аның белән туклана .

## Биологик тасвирлау
Кыска тамырчасы булган яисә тамырчасыз берьеллык яки күпьеллык үсемлекләр.

20-60 см биеклектәге күпьеллык үсемлек. Сабагы туры. Яфрак пластинкалары кыяк, яссы, өске ягы кытыршы; яфрак җиңсәсе төбенә кадәр ачык, шома; яфрагының вак телләре элпәле, кыска. Чәчәк төркеме – эре башакларны берләштерә торган җәенке себеркәч. Башакчыклары түгәрәк-йөрәксыман, ян-яктан кысылган, яшькелт ак яки шәмәхә төстә, нәзек сапта утыралар. Май-июньдә чәчәк ата. Җимешләре июль-августта өлгерә. Нигездә, орлыклардан үрчи.

## Куллану
Кайбер төрләре терлек өчен азык.

Зур калтыравык башак (Briza maxima), урта калтыравык башак (Briza media) һәм кече калтыравык башакны(Briza minor)  декоратив үсемлекләр буларак чәчәләр. Кипкән чәчәкләрен коры букетлар — үсемлекләрдән төзелгән флористик композицияләр төзү өчен кулланалар.

## Төрләр
The Plant List (2013) базасы мәгълүматлары буенча, ыругка 22 төр керә  :
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Бу ыругның тагын ун төре The Plant List *үсемлекләр исемлегендә* (2013) *чишелмәгән исем* статусына ия, ягъни бу исемнәргә карата, алар башка төрләр белән синонимнарга әверелергә тиешме, яки бәйсез төр исемнәре буларак кулланылырга тиешме, бер сүз белән әйтеп булмый.

## Искәрмәләр
''Briza'' // The Plant List (2013). Version 1.1.

## Әдәбият

* Трясунка // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
* Некрасова В. Л. Род 161. Трясунка — Briza L. // Флора СССР: в 30 т. / гл. ред. В. Л. Комаров. — Л. : Изд-во АН СССР, 1934. — Т. 2 / ред. тома Р. Ю. Рожевиц, Б. К. Шишкин. — С. 354—357. — 778, XXXIII с. — 5175 экз.
* 

## Сылтамалар

* 
Төркем:Көньяк Америка флорасы
Төркем:Төньяк Африка флорасы
Төркем:Төньяк Америка флорасы
Төркем:Ауразия флорасы
Төркем:Кыяклылар
Төркем:Ботаника
Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Цинна (үсемлек)

**Цинна** (лат. *Сinna*) - кыяклылар семьялыгыннан күпьеллык үләнчел үсемлекләр ыругы.   

## Таралуы
4 төре билгеле, Төньяк ярымшарның уртача поясында һәм Көньяк Америка тауларында таралганнар.

Татарстан территориясендә бер төре — киң яфраклы цинна (С. latifolia), Кама алдында очрый. Күләгәле ылыслы һәм катнаш урманнарда үсә.

## Ботаник тасвирлама
60-130 см биеклектәге үсемлек. Тамырчасы шуышма. Сабагы туры, шома. Яфраклары киң кыяк, озын. Чәчәк төркеме – кытыршы иенке ботакчыклы җәенке себеркәч. Җимеше – бөртекчә. Июльдә чәчәк ата. Җимешләре августта өлгерә. Орлыктан һәм вегетатив юл белән (тамырчалардан) үрчи.

## Куллану
Терлек азыгы.

ТРның Кызыл китабына кертелгән (2006).

## Төрләр

* *Cinna arundinacea* - көнчыгыш Канада, көнчыгыш һәм үзәк АКШ
* *Cinna bolanderi* - Боландер агачлары - үзәк Калифорния (Фресно, Туларе, Марипоса округлары)
* *Cinna latifolia* -   Норвегиядән Япониягә һәм Магаданга кадәр Төньяк Евразия; Канада; төньяк һәм көнбатыш АКШ
* *[[Cinna poiformis]]* - Мексика, Үзәк Америка, Венесуэла, Колумбия, Перу, Эквадор, Боливия  

*

## Искәрмәләр

Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Ботаника
Цетрария

**Цетрария** (лат. *Cetraria*) - пармелиячәләр семьялыгыннан лишайниклар ыругы. - Фотобионт ролен үтәүче яшел суүсемне үз эченә алучы куакчыл лишайниклар.

## Таралуы
Якынча 45 төре билгеле, Төньяк һәм Көньяк ярымшарларда таралганнар.  Күпчелек төрләре төньяк поясларда очрый.

Татарстанда бер төре – Исландия цетрариясе (C. islandica) бар, Идел-Кама саклаулыгының Раифа һәм Саралан участоклары территориясендә очрый. Комлы ачык урыннарда, коры нарат һәм каен-нарат урманнарында очрый.

## Ботаник тасвирлама
5-10 см биеклектәге яфраксыман куаклы күпьеллык лишайник, туфракка яки агач кайрысына берегеп үсә, яшькелт-коңгырт төстәге тармаклы катламалы. Калаксыман яфраклары яссы батынкы, кыска кара керфекчекле, аскы ягына төрле формадагы аксыл таплар сибелгән. Тәлинкәсыман, көрән, яссы яки җиңелчә батынкы дисклы үрчү өлеше нык кына киңәеп киткән калаклары төбендә барлыкка килә. Катламасы дымлы һава булганда йомшак тиречел, корыда – каты, көрән-соры. Нигездә, вегетатив юл (таллом кисәкләре) белән үрчи.

## Куллану
Цетрария – әйләнә-тирә мохитнең чисталыгын күрсәтүче үсемлек.

ТРның Кызыл китабына кертелгән (2006).

*Cetraria islandica*, Исландия мүге, ачлык вакытында Төньяк Европа кешеләре ашаган берничә азык лишайникларының берсе.

Тагын бер төре бүген традицион һинд ашларында кулланыла.

## Төрләре

* *Cetraria aculeata* 
* *[[Cetraria arenaria]]* 
* *[[Cetraria australiensis]]* 
* *[[Cetraria corrugata]]* 
* *[[Cetraria endochrysea]]* 
* *[[Cetraria ericetorum]]* 
* *[[Cetraria flavonigrescens]]* 
* *[[Cetraria isidiigera]]* 
* *Cetraria islandica* 
* *[[Cetraria kamczatica]]* 
* *Cetraria laevigata* 
* *[[Cetraria minuscula|Etетрия минускуласы]]* 
* *[[Cetraria muricata]]* 
* *[[Cetraria nigricans]]* 
* *[[Cetraria odontella]]* 
* *[[Cetraria racemosa]]* 
* *[[Cetraria sepincola]]* 
* *[[Cetraria sinensis]]* 
* *[[Cetraria wangii]]* 
* *[[Cetraria weii]]* 

## Искәрмәләр

## Галерея

Файл:Cetraria_arenaria-4.jpg| *[[Cetraria arenaria]]*
Файл:Cetraria_islandica_300808.jpg| *Cetraria islandica*
Файл:Cetraria_laevigata.jpg| *Cetraria laevigata*
Файл:Cetraria_laevigata-2.jpg|альт=Marginal projections on C. laevigata| *C. laevigata*

Төркем:Лишайниклар
Төркем:Ботаника
Мөхәррәм (мәгънәләр)

**Мөхәррәм** ― күп мәгънәле исем. **[[Мөхәррәм]]** () ― мөселман (ай) календарендагы беренче ай.

;Шәхесләр
* '''Мөхәррәм''' Әбелханов
* '''Мөхәррәм''' Бикбов
* '''Мөхәррәм''' Галимов
* '''Мөхәррәм''' Инҗә

;Мәчет
* Мөхәррәм (мәчет, Ленинск-Кузнецкий)

## Моны да карагыз
* Мөхәррәмов
Магомед Рамазанов

**Магомед Рамазанов**, Магомед Мусалав улы Рамазанов (, *[[1936 ел|1936 елның]] [[27 март|27 марты]], [[СССР]], [[РСФСР]], Дагестан АССР, Ботлих районы, Түбән Инхело — [[2008 ел|2008 елның]] [[7 май|7 майы]], [[Россия]], [[Дагстан|Дагестан]]Хасавюрт районы, Могилёвское*) — Дагестан язучысы, прозаик, драматург, публицист, журналист һәм укытучы. Рус телендә дүрт китап авторы. 

## Биография
Магомед Рамазанов 1936 елның 27 мартында, Дагыстан Автоном Совет Социалистик Республикасының Ботлих районының Түбән Инхело авылында ярлы крестьян гаиләсендә туган. Ул милләте буенча авар. 

Түбән Инхело авылындагы җиде еллык мәктәпне тәмамлагач, Ботлих авылындагы урта мәктәпкә укыган керә һәм 1953 елда аны тәмамлады. 

1954 – 1959 елларда Максим Горький исемендәге колхозда Донбасс шахталарында һәм Гөрҗистан төзелеш мәйданнарында звеньевой булып эшләде. Ул Үзбәкстанга гыйффәтле һәм түбән җирләрне үстерү өчен китте, һәм нәкъ шунда булачак хатыны Нина белән танышты.

Гөлстан шәһәрендә Ташкент өлкәсенең (хәзер — Сырдәрья өлкәсенең) ул башлангыч сыйныф укытучылары өчен укытучылар әзерләү классын тәмамлады. Филология факультетында Ленин исемендәге Ташкент дәүләт университетына укырга керде, ләкин гаилә шартлары аркасында дүрт курсны да тәмамлый алмады. Хәсәүйорт шәһәрендә укуын дәвам итте, һәм анда имам Шамил исемендәге Кавказ халыклары университетын тәмамлады филолог һәм журналист квалификациясе белән. Хатыны белән ул башта Алибекотар кутанында, аннары Могилевское авылында яшәргә күченде. Могилевское авылындагы мәктәптә башлангыч сыйныф укытучысы булып эшкә урнашты.

Ул каты авыру аркасында 2008 елның 7 маенда үлде. Авыл зиратында күмелгән.

## Иҗат
Ул 1980-нче елда яза башланды һәм рус телендә дүрт китап бастырды. 

Аның бер китабы Россия Федерациясе президенты җитәкчелегендә дәүләт примиясе алу өчен кабул ителде, ләкин «алтын уртада» калды. 

Ул хикәяләр, әкиятләр, легендалар, риваятьләр язды. Ул үз әсәрләрендә эшне, туган җирнең матурлыгын, тулаем Ватанны, халык традицияләрен данлады. Ул рухи, әхлакый, патриотик һәм эстетик тәрбия турында язды.

## Искәрмәләр
Бүрекле тургай

**Бүрекле тургай** (, ) — чыпчыксыманнар отрядыннан, тургай кошлар (Alaudidae) семьялыгына керүче сайрар кошлар төре. Сирәк кенә Казан әйләнә-тирәсендә очрый.

## Тасвирлама
Чыпчыклардан бераз зуррак. Күмәкләшеп җир өстендә йөриләр. Башлыча җирдә сайрый. Башында очлаеп торучы зур гына көрән бүреге бар. Сырт ягы соргылт-көрән, ак һәм кара таплар белән чуарланган. Түше көрән тимгелле, соргылт җирән, корсагы ак. Койрыгының ике ягыннан ак буй үтә. Сабан тургаеннан бүреге булу белән аерылып тора.

## Тавышы
Тавыш моңлы, ягымлы гына: «ири-тири-рриә» һәм тонык: «жүйт». Сайравы сабан тургаена охшаш. Әмма бик яңгыравыклы түгел.

## Яшәү рәвеше
Авыл тирәсендәге ачык урыннарда яши. Бөҗәкләр, үлән орлыклары белән туклана. Утырак кош. Сирәк очрый. Оясын җирдә кора. 3 — 5 данә соргылт ак йомырка сала.

## Галерея

Файл:Galerida_cristata_Chaabi.jpg
Файл:Crested_Lark_(Galerida_cristata)_at_Sultanpur_I_Picture_118.jpg
Файл:Galerida_cristata_(Marek_Szczepanek).jpg
Файл:Galerida_cristata_MHNT_232_Sbekia_Algérie.jpg


## Әдәбият

* Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ № 3478 28.693.35 И 90
* Hans-Günther Bauer, Einhard Bezzel und Wolfgang Fiedler (Hrsg): Das Kompendium der Vögel Mitteleuropas: Alles über Biologie, Gefährdung und Schutz. Band 2: Passeriformes — Sperlingsvögel, Aula-Verlag Wiebelsheim, Wiesbaden 2005, ISBN 3-89104-648-0

## Моны да карагыз
Тургай кошлар
Төркем:Кошлар
Төркем:Куркыныч янамаган төрләр

## Искәрмәләр

Төркем:Зоология
Төркем:Умырткалылар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Нәсыйха (мәчет, Прокопьевск)

**«Нәсыйха» мәчете** () ― Кемерово өлкәсе Прокопьевск шәһәрендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (*[[мәчет]]*). Россия мөселманнары Дини җыены составындагы Кемерово өлкәсе мөселманнарының Диния нәзарәтенә караган мөселманнарның җирле «Нәсыйха»  мәхәлләсе карамагында. 

Прокопьевск шәһәрендә (1931 елда нигез салынган) 177 819 кеше яшәгән (2021), татарлар 7 412 (2010) кеше  тәшкил итә.

## Тарих
Мөселманнар (татарлар һәм башкортлар) 1920-елларда Татарстаннан һәм Башкортстаннан килгәннәр, кемдер үз теләге белән, кемдер мәҗбүри рәвештә күчерелгән. 1946–1949 елларда шәһәрдә мәчет эшләгән.

Мөселманнарның икенче күченү дулкыны 1950―1960 елларга туры килә. Алар, нигездә, төрле уку йортларыннан юнәлтү буенча хезмәт практикасына килгән яшьләр, гаилә төзегәннәр, торак алганнар һәм Прокопьевскида яшәп калганнар.

Прокопьевск шәһәре мөселманнарының дини җәмгыяте тарихы 1994 елда инициатив төркем шәһәрнең Зенковский микрорайонында «Рамазан» мәхәлләсен булдырганнан соң башлана.
Васил Харисов имамы булган беренче мәчет  урамында ачылган. Мәхәллә идарәсендә Дамир Идиятуллин рәислек иткән. Әлеге мәчет бинасында татарларның гамәли сәнгате һәм көнкүреше музее урнашкан. Вакыт узу белән, мәчет бинасы барлык диндарларны сыйдыра алмый, шуңа күрә тагын бер мәчет төзергә карар итәләр.

Прокопьевск шәһәренең «Нәсыйха» җирле мөселман җәмгыяте 2017 елда оештырылган. 2019 елда мәчет төзелә башлаган. 2023 елның 29 июнендә ачылган. Яңа мәчет ачылу тантанасында Россия мөселманнары Дини җыены рәисе Әлбир хәзрәт Крганов, Кузбасс мөфтие Таһир хәзрәт Бикчәнтәев, Прокопьевск шәһәре башлыгы (2022 елдан) , Кузбасс мәчетләренең имамнары һәм дини җәмгыятьләр рәисләре, шәһәр халкы, шулай ук башка конфессия вәкилләре катнашкан.

## Бина
Ике катлы кирпеч бина ~700 кешене сыйдыра. Ир-атлар өчен, хатын-кызлар өчен аерым намаз бүлмәләре, тәһарәтханә, уку бүлмәсе, ашханәсе бар. «Нәсыйха» мәчете шәһәрнең бизәге, Прокопьевскиның һәм бөтен Көньяк Кузбасс мөселманнары өчен бердәмлек, рухи, дини-агарту үзәге, мәдәни үзәк булып тора. «Нәсыйха» гарәп теленнән тәрҗемә иткәндә «ихласлык», «яхшы киңәш» дигәнне аңлата.
## Имам
* Җирле дини җәмгыять (мәхәллә) рәисе Әкрәм Абдулкадыйр улы Гаттаров.
* Имам-хатыйб Парвиз хәзрәт Җураев.

Прокопьевск районы  бистәсендә «Сәҗдә» мәчете эшли (*Степная ур., 21*).

## Моны да карагыз
* Мөнирә (мәчет, Кемерово)
* Чулпан (мәчет, Новокузнецк)
* Нур Ислам (мәчет, Осинники)
* Ислам (мәчет, Киселевск)
* Мөхәррәм (мәчет, Ленинск-Кузнецкий)
## Шулай ук карагыз
* Гамирҗан Исламхуҗин

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*   На Кузбассе открыли новую мечеть. dsmr.ru, 29.06.2023
* Открытие мечети Насыха. Видео 
* Мечеть Насыха.  kuzbassvera360.ru

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:2023 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Кемерово өлкәсе мәчетләре
Сәҗдә (мәчет, Верх-Егос)

**«Сәҗдә» мәчете** () ― Кемерово өлкәсе Прокопьевск районы Верх-Егос авылында урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (*[[мәчет]]*).  Россия мөселманнары Дини җыены составындагы Кемерово өлкәсе мөселманнарының Диния нәзарәтенә караган мөселманнарның җирле «Сәҗдә»  мәхәлләсе карамагында. 

Верх-Егос авылында 1 039 кеше яшәгән (2010), күпчелеге мөселманнар (татарлар).

## Тарих
2010 елның 15 гыйнварында Прокопьевск районы мөселманнары җыелышында бертавыштан мөселман дини җәмгыятен (мәхәллә) булдыру турында карар кабул ителә, аңа «Сәҗдә» исеме бирелә, ул Кемерово өлкәсе мөселманнарының Диния нәзарәте () составына керә

2010 елның 7 июлендә дәүләт теркәлүе узган Кемерово өлкәсе Прокопьевск муниципаль районының җирле «Сәҗдә» мөселман мәхәлләсе әлеге торак пунктта мәчет төзү башлангычы белән чыккан.

Мәчет мманарасы ерактан ук күренә, чөнки мәчет Прокопьевск районының иң биек урынында урнашкан (диңгез өсте тигезлегеннән 432 метр).

Мәчет төзелеше район башлыгы Ринат Флюр улы Әхмәтгәрәев җитәкчелегендә шахталар, район һәм өлкә спонсор-эшмәкәрләре акчасына, шулай ук мәхәллә кешеләренең, шәһәр һәм район мөселманнарының иганәләренә башланган һәм алып барылган, ике елда төзелгән.

2011 елда мәчет мәхәллә кешеләре өчен үз ишекләрен ачкан. Аны ачу тантаналы шартларда 2012 елның 16 сентябрендә узган.

Мәчет янәшәсендә (375 м читтәрәк) мөселман зираты өчен 12,5 гектар җир участогы бүлеп бирелгән.

## Бина
Бер катлы мәчет бинасы таштан эшләнгән, эчке яктан зәңгәр гөмбәз йолдызлы күкне хәтерләтә. Тышкы яктан мәчетнең гөмбәзенә һәм аның манарасына алтыннан ярымай урнаштырылган. Намаз залында кондиционерлар эшли. Мәчет янында каты ягулыкта эшли торган заманча миникотельная бар.

Бина тирәсендәге территория һәм керү юллары асфальтланган. Территория периметры буенча матур итеп төзекләндерелгән һәм яшел төскә буялган һәм татар орнаментлары булган койма тотылган, шулай ук территория буенча төнге яктырту фонарьлары куелган.

## Имам
* Имам Миңнегали улы Александр (*Миңнулла*) хаҗи Солтанов, 1951 елгы, Кузбасста туган. Мәчет төзелгән вакытта ук ул һәр җомга көнне җомга намазлары үткәреп килгән. 
* Мәчетнең мөәзине Ришат Лотфулла улы Гайфуллин, Арча районы тумасы, Прокопьевск шәһәренең «Рамазан» мәхәлләсе мәчете өлкәннәр советы рәисе. 
* Мәхәллә идарәсе рәисе (2011 елның 1 февраленнән) Рөстәм Наил улы Шакирҗанов, «Автосельхозснаб»  предприятиесе директоры.

## Моны да карагыз
* Мөнирә (мәчет, Кемерово)
* Чулпан (мәчет, Новокузнецк)
* Нур Ислам (мәчет, Осинники)
* Ислам (мәчет, Киселевск)
* Мөхәррәм (мәчет, Ленинск-Кузнецкий)
* Нәсыйха (мәчет, Прокопьевск)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*     Мечеть "Сәҗдә"(вид с высоты птичьего полета ). YouTube, видео 02:45 
* Ммро «Сажда» в Прокопьевске. prokopevsk.ya42.ru
*   «Сажда» Прокопьевского района Кемеровской области. dumko42.ru
*  Мечеть в с.Верх-Егос. Кемеровская область.  YouTube, видео 01:28
Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:2012 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Кемерово өлкәсе мәчетләре
Сәҗдә (мәгънәләр)

**Сәҗдә** ― күпмәгънәле сүз.   () гарәп теленнән — намаз, Коръән укыган вакытта мөселманнарның Аллаһы тәгаләгә шөкер итеп җиргә иелүе, маңгаен җиргә тидерүе. 
;Мәчет
* Сәҗдә (мәчет, Красный Бор), Әгерҗе районы Красный Бор (Пәнҗәр) авылында 2017 елда ачылган.
* Сәҗдә (мәчет, Верх-Егос), Кемерово өлкәсендә 2012 елда ачылган.
## Искәрмәләр
Яфрак коючы үсемлекләр

**Яфрак коючы үсемлек** — ботаникада елның билгеле бер вакытында яфраклары коела торган агач яки куак. Кайбер очракларда, бу уртача яки арктик климат булган өлкәләрдә кышның түбән температурасы белән бәйле; явым-төшемнәр җәдвәле ел фасыллары буенча көйләнгән башка өлкәләрдә яфраклар корылык сезонында коела.

Яфрак коючы үсемлекләргә капма-каршы, яфраклары берьюлы төшми торган мәңге яшел дип аталганнары бар. Моннан тыш, арадаш цикллы үсемлекләр бар — алар ярым яфрак коючы дип атала.

Күпчелек яфраклы үсемлекләр сабаклары яфрак белән капланганчы чәчәк ата — бу серкәләнү нәтиҗәсен арттыра: җил ярдәмендә серкәләнүче үсемлекләрдә яфрак булмау бу процессны гадиләштерә, бүтәннәрдә шул ук фактор бөҗәкләр өчен чәчәкләрнең күренүен яхшырта. Ләкин, бу стратегия куркыныч та булырга мөмкин, чөнки көчле салкыннар яки корылык орлыкларны юкка чыгарырга мөмкин.

Яфракларын коеп, агачлар һәм куаклар үзләренең дымга ихтыяҗын киметә: салкын һавада су бозланып ката. Моннан тыш, яфрак булмаганда, үсемлекләрнең һава агымы арта, бу аларның кәүсәләрен һәм бәбәкләрен кар бураннары китергән зыяннан саклый.

## Татарстанның яфраклы урманнары
Татарстанда киң яфраклы урманнар Көнбатыш Кама алдының көньяк өлешендә, Идел алдында һәм Кама аръягында таралганнар. Имән, юкә, очлы яфраклы өрәңге, карама һәм элмә агачлары белән формалаша. Куаклыкта чикләвек куагы, сөялле кабар агачы, гади зелпе, мурт эт шомырты, Кама аръягында дала чиясе, күгән өстенлек итә. Туфрак өслегенең тере капламы урман флорасыннан: гади сәрдә, күпьеллык зибык уты, Европа тайтоягы, язгы кырлы борчак һәм башкалар, шулай ук эфемероидлар: Галлер сәрдәнәсе, казаяксыман җилдәк, каз юасы һәм башка үсемлекләрдән тора.

## Яфрак коючы кайбер агачлар һәм куаклар
Өрәңге

Каен

Миләш

Карама

Карагай

Имән

Усак

Тал

Тирәк

Алмагач

Шомырт

Чия

Гөлҗимеш

Карлыган

Кура җиләге

Юкә

Кәстәнә

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Лимон, П. C. (1961). Боз бураннарының урман экологиясе. *Торрей ботаник клубы бюллетене* 88: 21.
* Яфраклы урман фактлары
* Яфраклы урман биомы
Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Ботаника
Төркем:Агачлар
Xose Migel Benyaran

**Xose Migel Benyaran**, Xose Migel Benyaran Ordenyana (; *[[1949 yıl]]nıñ [[7 mart]]ı, [[İspaniä]], [[Арригорриага|Arrigorriaga]] — [[1978 yıl]]nıñ [[21 dekäber|21 dekäbre]], [[Fransiä]], [[Англет|Anglet]]*), **Argala** (*argala* bask telennän yabıq) bularaq kübräk bilgele — bask inqilabçı-antifrankist,  töp figuralarınıñ berse, frankist premyer-ministrı  üterüdä qatnaşuçı.

## Biografiäse
1949 yılnıñ 7 martında Arrigorriagada yarlı eşçe ğailäsendä tuğan. Ber-bersenä qunaqqa kilgän barlıq tuğannarı bask telendä genä aralaşqanğa, ä alarnıñ balaları — Xose Migelneñ dusları — keçkenädän eşlärgä mäcbür bulğanğa kürä, Benyaran bask mäs’äläse belän qızıqsına başlağan.

Xose Migel Benyaran Ordenyana, yarlılarğa häm awırularğa niçek tä bulsa yärdäm itärgä tırışıp, Legión de María katolik xäyriä oyışmasına quşılğan. 1960 yıllar başında eşçelärneñ eş birüçelär belän nizaglarına häm däwlät tarafınnan bu çığışlarnı bastıruğa şahit bulğan. Bu çorda ul marksist teoriäsenä möräcäğät itkän.

Başqa yäş basklar belän bergä ETAğa quşılğan. 1968 yılda qulğa alular häm ezärlekläwlär näticäsendä tuğan cirlären taşlap Onyateğa küçenergä mäcbür bulğan. Annarı Basklar İleneñ Fransiä öleşenä kitkän, anda oyışmanıñ evolütsiä plannarın eşläwdä aktiv qatnaşqan.

1973 yılnıñ dekäbrendä Madridta legal’ bulmağan xäldä, Frankonıñ eşçelärgä häm milli azçılıqlarğa qarata repressiä säyäsäten däwam itkän öçen neofrankist premyer-ministr Luis Karrero Blankonı üterüne äzerlägän häm oyıştırğan. Üterü  demokratiägä borılu kiräklegen tanırğa mäcbür itkän.

Benyaran yañadan Basklar İleneñ Fransiä öleşendä bulğan, anda ul ETA reorganizatsiäse östendä eşlägän. Oyışmadağı eçke qarşılıqlar legal’ partiä oyıştıru tarafdarlarına häm yäşeren qorallı köräşne däwam itü tarafdarlarına bülenügä kitergän. Soñğıları belän Argala citäkçelek itkän.

1976 yılnıñ oktäbrendä,  utrawına deportatsiädä bulğanda, Benyaran öylängän häm materikqa qaytqaç, Angletta tuqtalğan. 1978 yılnıñ 21 dekäbrendä «» äğzaları tarafınnan anıñ avtomobilenä urnaştırılğan bomba şartlawdan häläq bulğan.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* José Miguel Beñaran Ordeñana «Argala» Archivo 
* Argala: autobiographie politique (1977) 

Төркем:7 март көнне туганнар
Төркем:1949 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:21 декабрь көнне вафатлар
Төркем:1978 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча сәясәтчеләр
Төркем:Марксистлар
Төркем:ЭТА әгъзалары
Хосеба Агирреазкуэнага

**Хосеба Агирреазкуэнага**, Хосеба Агирреазкуэнага Зигоррага (; *[[1953 ел]]ның [[2 февраль|2 феврале]], [[Испания]], [[Билбао|Бильбао]]*) — тикшерүче һәм тарихчы. Ул Басклар Иле тарихы буенча белгеч булып тора.

## Биографиясе
Агирреазкуэнага Бильбаода туган, әмма балачагын Бустуриядә, Бискайя провинциясендәге кечкенә авылда үткәргән. 1976 елда ул Деусто университетының фәлсәфә һәм сәнгать факультетын география һәм тарих белгечлеге буенча тәмамлаган. Аның Бустуриядә этнография буенча беренче тикшеренү проекты 1972 елда  җитәкчелегендә гамәлгә ашырылган. Ул Берләшкән Латин Америкасы комитеты (Невада университетында һәм Деусто университетында) программасында фәнни хезмәткәр булган һәм 1985 елда докторлык дәрәҗәсен алган. Ул Баск Иле университеты профессоры булган. 1995 елдан ул тикшеренү комиссиясе (*2006—2017*) һәм Баск телен үстерү буенча комиссия (*1994—2006*) әгъзасы булган.

Ул Оксфорд университетында (*1989—1990, 2006—2007*), Флоренциядәге  (*1993*) һәм  Баск тикшеренүләре үзәгендә (*2013—2014*) чакырылган профессор, шулай ук 2007 елдан Итуна баск икътисади килешүе һәм финанс федерализмы тикшеренүләре документациясе үзәге директоры булган.

Ул Баск Иле университетының Prosoparlam тикшеренү төркеменең төп тикшерүчесе булып тора. Төркем 1989 елда оештырылган һәм Вәкиллекле һәм парламент оешмалары тарихы буенча халыкара комиссия әгъзасы булып тора.

2010 елдан төркем шулай ук Парламент тарихы буенча Европа мәгълүмати һәм тикшеренү челтәрендә катнаша.

## Библиографиясе
Аның кайбер басмалары:

* . // *On the history of the Basque Country* (1985) Rafael Lopez Atxurra.
* *Vizcaya in the 19th century: the public finances of an emerging State* (1987)
*  // *War and peace in the Basque Country. Politics in the crisis of the Ancient Regime* (1993)
*  // *Unable to start the industrial revolution (1789-1876)* (1993)
*  (1995)
* Manu Ziarsolo, Abeletxe (1902-1987) 199814
* *Biographical Dictionary of General Deputies of Álava* (2003; egilekidea)
* *History of Euskal Herria* (2005, Lur, sei liburuki; koordinatzailea)
* *Biographical Dictionary of Parliamentarians of Vasconia*. 1876-1939 (2007, hiru liburuki; zuzendarikidea)
* *Biographical dictionary of the mayors of Bilbao and municipal management during the Franco dictatorship (1937-1979)* (2008, zuzendarikidea)
* *Biographical Dictionary of Spanish Parliamentarians. Courts of Cadiz. (1810-1814)* (2010, hiru liburuki; zuzendarikidea)
* *Barne-muinetako Sabin Arana Goiri. Gutunak I* //  *Sabino Arana Goiri: Letters I (*1876-1903) (2010; arduraduna)
* *The Making of the Basque Question: Experiencing Self-Government, 1793-1877* (Reno, Center for Basque Studies, 2011)
*  // *The independence of the Basques. Evolution of the conflict of self-government in 1793-191*9 (2012)

## Искәрмәләр

Төркем:Испания тарихчылары
Төркем:Тарихчылар
Очкылык үләне

**Очкылык үләне** (  ), **кыркырый** - әвернә чәчәклеләр семьялыгыннан бер-, ике- яки күпьеллык үләнчел үсемлек ыругы.

## Таралуы
8 төре билгеле. Европа һәм Азиядә таралганнар һәм Төньяк Америкага китерелгәннәр. Чүп үләне буларак ташландык урыннарда үсә. Рәсәйнең урта өлешендә майдан октябрьгә кадәр чәчәк ата. 

Татарстан территориясендә бер төре — соры очкылык үләне (B. incana) бар; республиканың бөтен территориясендә таралган. Коры тау битләрендә, юл буйларында, шулай ук чүп үләне буларак чәчүлекләрдә үсә.

## Ботаник тасвирлама

20–50 см биеклектәге соргылт төстәге бер-, ике- яки күпъеллык үсемлек, йолдызсыман төкчәләр белән капланган. 

Тамыры — үзәк. 

Сабагы туры, тармакланган.

Яфраклары бөтен, чиратлашкан, чит-читләре вак тешле, озынча яки ланцетсыман. 

Чәчәкләре вак, ак төстә, куе башчалы чукка җыйналаган. Серкәчләре озын.

Җимешләре — ике капкачлы, озынча түгәрәк, кузакча, йөнтәс-йомшак. 

Орлыклары — яссы, көрән. Май–сентябрьдә чәчәк ата. Орлыктан үрчи (бер үсемлек 1,5 меңгә кадәр орлык бирә, шыту сәләтен туфракта берничә ел саклый).

## Куллану
Үсемлектә органик кислоталар, алкалоидлар, флавоноид, кумарин, дуплау матдәләре, майлар бар.

Халык медицинасында үлән төнәтмәсе ялкынсынуга каршы чара буларак кулланыла.

Баллы үсемлек.

## Исеме
Ыругның фәнни исеме (Berteroa) Италия ботанигы Карло Бертеро хөрмәтенә бирелә. Ул Көнбатыш Индиядә һәм Чилида  флораны өйрәнү һәм гербарий үрнәкләрен җыю белән данлыклы.

Татар телендәге "очкылык үләне" исеме үсемлекнең халык медицинасында тын кысылу һәм көзән җыеруларны дәвалау өчен кулланылышын чагылдыра  .

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Буш Н. А. Род 636. Икотник — Berteroa DC. // Флора СССР = Flora URSS : в 30 т. / гл. ред. В. Л. Комаров. — М. ; Л. : Изд-во АН СССР, 1939. — Т. 8 / ред. тома Н. А. Буш. — С. 338—340. — 696, XXX с. — 5200 экз.
Төркем:Кешеләр хөрмәтенә аталган үсемлекләр таксоннары
Төркем:Ауразия флорасы
Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Ботаника
Төркем:Үләннәр
Төркем:Дару үләннәре
Төркем:Кызыл китап
Казан уенчыклар фабрикасы

**Казан уенчыклар фәбриге** () ― Казан җиңел сәнәгать оешмасы.

1950 дә *«33-я годовщина [[Үктәбер түнтәрелеше|Октября]]»* әртиле буларак барлыкка килә. 1960 та Казан уенчыклар фәбригенә үзгәртеп корыла.  1990 еллар башында биредә йомшак уенчыклар, күбөлеш(полимер)ләрдән уенчыклар ясаганнар, 200 гә якын кеше эшләгән. 1994 тә ТР Дәүләт милке белән идарә итү комитеты боерыгы белән «Тауен» ябык төрдәге акционерлык җәмгыятенә үзгәртеп корыла. 2000 дә банкротлыкка очрап ябыла.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан ширкәтләре
Тарко-Сале мәчете

**Тарко-Сале мәчете** () — Россия Федерациясенең Төмән өлкәсе Ямал-Ненец автономияле округы Пур районы үзәге Тарко-Сале шәһәрендәге ислам гыйбадәтханәсе (*[[мәчет]]*). ҮДН составындагы төбәк Диния нәзарәтенә караган җирле «Инам» дини җәмгыяте (мәхәллә) карамагында.

Тарко-Сале шәһәрендә (1976 елдан штб, 2004 елдан шәһәр) 20 398 кеше, ш.и., татарлар (5,6%), комыклар (2,0%), башкортлар (1,2%), азәриләр (1,2%)  яшәгән (2010).
## Тарих
1998 елда Синеманская (хәзерге Геофизиклар) урамындагы җылытылмый торган кечкенә бинада урнашкан ислам гыйбадәтханәсе урынында ике катлы мәчеткә нигез салынган. Тарко-Сале шәһәренең «Иман» җирле мөселман дини җәмгыятенә караган үзәк мәчете төзелеше 2000-елларда башланган. Төзелеш озакка сузылган. Ел саен халыктан иганә акчалары җыелган. Җыеп алган суммага төзелеш материаллары сатып алганнар, профессионал төзүчеләрнең эшенә даими түләп барганнар. Күп кенә эшләрне, мәсәлән, бетон салу, кирпеч салу эшләрен мәхәллә кешеләре үзләре эшләгән.
  
Яңа мәчеттә җомга намазлары 2010 елның Рамазан аенда ук укыла башлаган. Мәчет 2012 елда ачылган.
 
Башта мәчет Россиянең Азия өлеше мөселманнары Диния нәзарәтенә (мөфти Нәфигулла Әширов) караган, 2017 елның 12 декабреннән ҮДН составындагы төбәк Диния нәзарәтенә карый.

«Инам» дини җәмгыяте 2012 елның 7 октябрендә теркәлү узган (мәхәллә рәисе Жанбулат Пайзулаевич Умаханов).

## Бина
250 дән артык кеше сыйдырышлы мәчетнең 2 катлы бинасы бар. Башта беренче кат хатын-кызлар өчен билгеләнгән булган, ләкин вакыт узу белән ул балаларга  Коръән таныту һәм Ислам нигезләренә өйрәтү урыны булып киткән. Икенче катта ир-атлар өчен намаз уку залы урнашкан. Тәһарәтханәсе бар.

2023 елда төзекләндерү эшләре башкарылган. Брусчатка алыштырылган, 14 яктырту баганасы монтажланган, койма урнаштырылган. Эшләр Ямал губернаторы Дмитрий Артюховның финанс ярдәме белән башкарыла.
 
Манарасына ярымай куелмаган, түбәсендә гөмбәзе юк.
## Имам
* Дини җәмгыять оешканнан бирле Тарко-Сале имамы булып Багман Исмаилов хезмәт иткән.
* 2014 елдан имам-хатыйб Мухаммад ариф хәзрәт Умаханов (1987 елгы, Дагестанда туган).
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *Алексей Старостин.* Мусульмане на берегах Ледовитого океана (К 20-летию РДУМ ЯНАО в составе ЦДУМ России). Екатеринбург, 2022.
## Сылтамалар
* Тарко–Сале мәчете 
*   В Тарко-Сале завершается благоустройство территории мечети. YouTube, 1:54
Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:2012 елда төзелгән мәчетләр 
Төркем:Ямал-Ненец автономияле округы мәчетләре
Кырлыкча

**Кырлыкча** (  ) - канәферчәләр семьялыгыннан бер-, ике- һәм күпьеллык үләнчел үсемлекләр ыругы  .

## Таралуы
30 га якын төре билгеле, бөтен Җир шары буйлап диярлек, нигездә, тозлы туфракларда таралган.

Татарстан территориясендә 2 төре бар. Кызыл кырлыкча (S. rubra) ара-тирә барлык районнарда үсә, көтүлек җирләрдә, юл буйларында, чәчүлекләрдә, еш кына көзге культуралар арасында чүп үлән буларак очрый. Тозлак кырлыкча (S. salina) Көнчыгыш Кама аръягында тозлы туфраклы болыннарда үсә.

## Ботаник тасвирлау
8-20 см биеклектәге бер- һәм күпьеллык үсемлек. Сабаклары җәенке яки туры. Яфраклары тар кыяк, парлашып үскән элпәле вак төпчек яфраклы. Чәчәкләре алсу-җете кызыл төстә, чук чәчәк төркемендә. Җимеше – өч капкачлы тартмачык. Май-сентябрьдә чәчәк ата. Җимешләре август-сентябрьдә өлгерә, ботакларда кышка кадәр саклана. Орлыктан һәм вегетатив (тамырчалардан) юл белән үрчи.

## Куллану
Кызыл кырлыкча – терлек азыгы. 

### Төрләр

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Канәферчәләр
Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Ботаника
Өчкырлык

**Өчкырлык** ( ) - оешма чәчәклеләр семьялыгыннан бер- һәм икееллык үләнчел үсемлекләр ыругы. Көндәлек тормышта аларны ялгышлык белән "ромашка" дип атыйлар, ләкин аларның ромашкага хас булган исләре юк.

Күпчелек төрләр Евразиядә килеп чыккан, Төньяк Африка һәм Төньяк Америкада берничә төре бар. Яңа Зеландиягә кертелгән, бер төре чүп үләне буларак киң таралган  .

30 га якын төре билгеле. Төньяк ярымшарның тропиктан тыш өлкәләрендә таралганнар.

Татарстан территориясендә бер төре – тишкәләнгән яфраклы өчкырлык (T. inodorum) бар, барлык районнарда да очрый. Елга ярларында, юл буйларында, яшелчә һәм җиләк-җимеш бакчаларында, кырларда, болыннарда үсә.

## Атамасы
Ыругның фәнни исеме **Tripleurospermum**   (“tres” - өч) +   (“плеура” - кабырга, ягы) +   ("сперма" - орлык) сүзләреннән килеп чыга һәм орлыкларында өч кабыргы булуны аңлата. 

## Ботаник тасвирлау
Бер, ике яки күпьеллык үсемлекләр, 8-60 см биеклектә.

Тамыры нечкә, орчыксыман. 

Сабагы туры, тармаклы, яфраклы. 

Яфраклары чиратлашкан, икешәр, өчәр каурыйсыман-теленмә. 

Чәчәкләре сабак очында кәрзингә җыйналган, алар 12-50 мм диаметрлы, кырый чәчәкләр – телле-телле бер рәтле, ак; уртадагылар – көпшәле, сары. 

Җимешләре – үткен өч кырлы (исеме шуннан) куе көрән төстәге яньчек орлыкчалар. 

Май-сентябрьдә чәчәк ата. Җимешләре июнь-октябрьдә өлгерә. Орлыктан үрчи. Дым яратучы, туфракка талымсыз (орлыклар туфракта шыту сәләтен 6-7 ел саклыйлар).

Бөртеклеләр һәм күпьеллык үлән чәчүлекләрен чүплиләр. Көрәш чаралары: урылган кырны йомшарту, туңга сөрү, чәчү алдыннан культивация, чәчү материалын чистарту, чәчү әйләнешен саклау.

Инсектицид үсемлек. 

## Төрләр
Ыруг вәкилләре тышкы яктан Ромашка (Matricaria) ыругына охшаш, кайбер авторлар бу үсемлекләрне шунда урнаштырганнар. Шуңа бәйле рәвештә, күп кенә  синонимнары билгеле.

Исемлек 2023 елның июненә булган Бөтендөнья флорасы үсемлекләре исемлеге сайтындагы мәгълүматларга нигезләнеп төзелгән һәм 43 расланган төрне үз эченә ала. Билгесез статуслы төрләр искә алынмый.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Искәрмәләр

Төркем:Ботаника
Төркем:Үсемлекләр
Robustiana Muxika Eganya

**Robustiana Muxika Eganya** (), şulaq uq **Errobustene, Tene** (*[[1888 yıl]]nıñ [[24 may]]ı, [[İspaniä]], [[Дева (Гипускоа)|Deva]] — [[1981 yıl]]nıñ [[16 sentäber]]e, [[İspaniä]], [[Дева (Гипускоа)|Deva]]*) — İspaniä (bask) yazuçısı, cämäğät eşleklese, tärcemäçese.

## Biografiäse
1888 yılnıñ 24 mayında Devada ere azıq-tölek kibete xucaları Xuan Xose Muxika Esnaola häm Xosefa Xuliana Eganya Garate ğailäsendä tuğan. Şul uq yılnıñ 25 mayında İtsiar sanktuariendä çuqındırılğan. Aña qädär ğailädä tuğız ul tuğan. Üz isemen izge Robustian xörmätenä alğan. Üz isemenä bask koloritı birü öçen, Robustiana *Errobustene* yäki qısqartılıp *Tene* formasın qullana başlağan. Yazuçı bulğaç, Muxika *Tene* isemen psevdonim bularaq qullana başlağan, ul waqıtta bask yazuçıları arasında kiñ taralğan traditsiä buyınça.

Altı yäşendä ispan telendä uqıtu mäktäbendä uqıy başlağan, läkin yaşüsmer çağında uquwın taşlarğa häm kibettä eşli başlarğa mäcbür bulğan. Soñraq şulay uq balawız şämnäre yasarğa öyrängän. Yäştän ük bask ädäbiätı belän qızıqsınğan häm säyäsätkä cälep itelgän.

1909 yılda, möğayın, avır fizik eş arqasında, Robustiananıñ arqa awırtuwı başlanğan, şunıñ arqasında ul un yıl däwamında öydän çığa almağan. Bu çorda ul şiğirlär yaza başlağan, ä sälamätlängäç, dramaturg ta bulğan. 1923 yılda berençe kitabın bastırğan. 1928 yılda anıñ *Udazken-ala* şiğri cıyıntığı ingliz telendä basılıp çıqqan.

Orator sıyfatında  küpsanlı çaralarında qatnaşqan. 1935 yılnıñ 7 iyülendä Xatın-qız-patriotlar berlege räise bulğan.  waqıtında qärdäşe Xose belän  küçengän. Suğış waqıtında anıñ suğışqa qädärge küp kenä äsärläre yuğalğan (alarnıñ qayberlären cäzadan qaçarğa tırışıp, Muxikanıñ keçe señlese yandırğan). Devağa qaytqaç, xikäyälär häm mäqälälär bastıra başlağan.

Suğıştan soñ Muxikanıñ säyäsi eşçänlege kimägän. 1968 yılda Robustiana Muxika ** jurnalında üzeneñ berdänber saqlanıp qalğan näfis tärcemäsen,  şiğıren bastırğan.

1975 yılnıñ iyülendä Robustiana Muxika  maqtawlı äğzası bulğan.

## İskärmälär

Төркем:24 май көнне туганнар
Төркем:1888 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:16 сентябрь көнне вафатлар
Төркем:1981 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шагыйрьләр
Төркем:XX гасыр шагыйрьләре
Төркем:Әлифба буенча драматурглар
Төркем:XX гасыр драматурглары
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:XX гасыр язучылары
Триния

**Триния** (лат. *Trinia*) — чатыр чәчәклеләр (Apiaceae) семьялыгыннан ике- һәм күпьеллык үләнчел чәчәкле үсемлекләр ыругы. Европадан Иранга һәм Көнбатыш Себергә кадәр таралган. Ыруг беренче тапкыр 1814-нче елда Георг Франц Хоффман тарафыннан тасвирланган.

## Төрләр
2022 елның ноябренә караган Plants of the World Online исемлеге буенча шушы 12 төрне кертә:

* *[[Trinia biebersteinii]]* Fedor.
* *[[Trinia castroviejoi]]* Gómez Nav., Roselló, E.Laguna, P.P.Ferrer, Peris, A.Guillén,
* *[[Trinia crithmifolia]]* (Willd.) H.Wolff
* *[[Trinia dalechampii]]* (Ten.) Janch.
* *[[Trinia esteparia]]* Uribe-Ech.
* *[[Trinia frigida]]* (Boiss. & Heldr.) Drude
* *Trinia glauca* (L.) Dumort.
* *[[Trinia guicciardii]]* (Boiss. & Heldr.) Drude
* *[[Trinia hispida]]* Hoffm.
* *[[Trinia kitaibelii]]* M.Bieb.
* *[[Trinia leiogona]]* (C.A.Mey.) B.Fedtsch.
* *[[Trinia multicaulis]]* (Poir.) Schischk.
* *[[Trinia muricata]]* Godet

Татарстан территориясендә 2 төре бар: күпсабаклы триния (T. multicaulis) һәм кытыршы триния (T. muricata) Көньяк-Көнчыгыш Кама аръягында очрыйлар. Далаланган тау битләрендә үсәләр.

## Ботаник тасвирлау
10-45 см биеклектәге күпьеллык үсемлек. Күпсанлы сабаклары ялангач, төбеннән үк диярлек тармаклы. Яфраклары сабакны чорнап алучы җиңсә рәвешендәге киң сапларда, өчпочмаклы-йомыркасыман, буй яки җепсыман-буй өлешле икешәр, өчәр каурыйсыман. Җимеше — вакланган чикләвек. Июнь-июль башында чәчәк аталар. Чәчәк атканнан соң ук ата чәчәкләр үлә, ә ана чәчәкләрдә җимешләр барлыкка килә. Җимешләре июнь-августта өлгерә. Орлыктан үрчиләр.

ТРның Кызыл китабына кертелгәннәр (2006).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Ботаника
Төркем:Кызыл китап
Төркем:Ауразия флорасы
Татмебель

**Татмебель** ― Казан мебель җитештерү оешмасы. 

1931 дә Казан тара фәбриге буларак барлыкка килә. 1946 да исеме Казан мичкә ясау заводы (*Казанский бондарный завод*) дип үзгәртелә. 1955 тә 1941 дә барлыкка килгән Казан кәгазь кою заводына кушыла. 1961 дән Казан мебель-тара комбинаты. 1962 дә эченә 2 нче санлы Казан мебель фәбpиге, 1963 тә 1 нче санлы, Октябрьнең 15-еллыгы исемендәге һәм «Новый путь» мебель фәбрикләрe керәләр; шул ук елда Казан мебель-тара комбинаты *Казан мебель комбинаты*на, аннан соң *Казан мебель берләшмәсе*нә үзгәртеп корыла. 1966 дан «Татмебель» мебель фирмасы, 1975 тән шул ук исемле җитештерү берләшмәсе. Совет чоры азагында карамагында 4 фабрика, 1 комбинат, фирма кибете, 289 нчы санлы балалар бакчасы, «Салют» балалар аланы, «Мебельщик» гәҗите һ.б.н. булган; 1993 тә 1480 кеше эшләгәнлеге билгеле.

1997 дән дәүләт унитар предприятиесе, 1999 дән ачык акционерлык җәмгыять.

2004 тә банкротлыкка очрап эшчәнлеген туката. 

## Искәрмәләр

Төркем:Казан ширкәтләре
Стройдеталь-1

**Стройдеталь-1** ― Казан оешмасы. 

1950-елларның икенче яртысында барлыкка килә. Башта Казаньхимстрой трестының бер өлеше булса, 1960-еллардан Татстройның Промстройматериалы тресты өлеше; ул 1989 да юкка чыгарылгачтын Татстройның туры буйсынуында. Завод агач материалларын, ишек һәм тәрәзә чыгырларын җитештергән, 1993 тә 400 гә якын кеше эшләгәнлеге билгеле. Карамагында 286 нчы балалар бакчасы, ким дигәндә 4 торак йорт була.

1990-елларда җаваплылыгы чикләнгән җәмгыятькә үзгәртеп корыла. 

2010 да банкротлыкка очрап эшчәнлеген туката. 2020-елларда завод корыламларының кайберләре «Династия» торак комплексын төзү өчен сүтелә.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан ширкәтләре
Чатыр чәчәклеләр

**Чатыр чәчәклеләр** (  ), яки **кәрәфесчәләр (сельдерейчалар)** (  ) - ике өлешлеләр классындагы *Apiales* рәтеннән үсемлекләр семьялыгы .

## Ботаник тасвирлау
Кагыйдә буларак, чатыр чәчәклеләр күпьеллык (ләкин еш кына монокарпик - бер тапкыр җимеш бирүче) үләннәр, кайвакыт ике еллык яки берьеллык, кайберләре куаклар яки кечкенә агачлар.

Гаилә вәкилләрен үзенчәлекле чәчәк төркемнәре - катлаулы чатыр, гади чатырлар яки башсыман чәчәк төркемнәре буенча җиңел таныла.

Чәчәкләр вак, күбесенчә ак төстә, еш кына сары яки зәңгәр, гадәттә төзек, ике җенесле, касәләре күренер-күренмәс, биш таҗ яфракчыгы, бер җимешлекләре бар, җимшәне ярымаскы, ике оялы. 

Чәчәк формуласы }}   .

Җммеше - иешлек, өлгергәндә ике өлешкә бүленә

Яфраклары чиратлаша, нык теленмә, еш кына зур кабарынкы җиңсәле. Төпчек яфраклары юк. 

Сабагы туры, еш кына буын аралары куыш.

## Таралу һәм экология
Чатырчәчәклеләр гаиләсендә дүрт йөздән артык ыруг һәм якынча өч ярым мең төр билгеле, алар бөтен дөнья буенча таралган, нигездә Европа, Азия һәм Төньяк Американың уртача климатларында очрыйлар. Көньяк ярымшарда *Hydrocotyloideae* ассемьялыгы әгъзалары өстенлек итә.

ТР территориясендә 37 ыругтан 44 төре билгеле. Бер-, ике- һәм күпьеллык үләнчел үсемлекләр. Кыр кишере, мәкә, кишер үләне, шомалак, кишер, сельдерей киң таралганнар.

## Кулланылышы
Чатырчәчәклеләрнең җимешлек тышчаларында, кайвакыт үрчү органнарында эфир майлы кечкенә каналлар бар. Чатырчәчәклеләр семьялыгында, нигездә, азык, тәмләткеч һәм эфир майлы культуралы үсемлекләр (кишер, пастернак, сельдерей, петрушка, кориандр, әнис) шактый, кайбер төрләре дәвалау үзлегенә ия (балтырган, мәкә, курай үләне, шома көпшә, кисәр үлән һәм башка), азык культуралары бар (им үләне, әнис, мәкә, сәрдә, балтырган һәм башка). Мәкә, әнис — баллы үсемлекләр. Кискеч үлән, елан көпшәсе, пастернак — чүп үләннәр; балтырган, им үләне, чәнчү үләне — декоратив; түндербаш, су балтырганы — көчле агулы үсемлекләр. 5 төре ТРның Кызыл китабына кертелгән.

## Классификация
Ыругларның гомуми саны дүрт йөздән артык  . Аларның кайберләре:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
* Цатурян Т. Г. Palynogia caucasica II. Пыльца кавказских представителей семейства зонтичных // Труды Ботанического института Академии наук Армянской ССР. — Ереван: Изд-во АН Арм. ССР, 1948. — Т. 5. — С. 157—198.
* Сем.CXIX Зонтичные — Umbelliferae Moris. // Флора СССР = Flora URSS : в 30 т. / начато при рук. и под гл. ред. В. Л. Комарова. — М. ; Л. : Изд-во АН СССР, 1950. — Т. 16 / ред. тома Б. К. Шишкин. — С. 36—584. — 648 с. — 3500 экз.
* Флора СССР = Flora URSS : в 30 т. / начато при рук. и под гл. ред. В. Л. Комарова. — М. ; Л. : Изд-во АН СССР, 1951. — Т. 17 / ред. тома Б. К. Шишкин. — С. 1—314. — 390 с. — 3500 экз.
*  
*  
* 

## Сылтамалар

 
## Моны да карагыз

* Балтырган 
* Сәрәтә 

Төркем:Үсемлекләр гаиләләре
Төркем:Чатыр чәчәклеләр
Төркем:Ботаника
Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Кугалып үлән

**Кугалып үлән**  (  ) -  кугалыпсыманнар семьялыгыннан күпьеллык үләнчел үсемлекләр ыругы.

## Ботаник тасвирлау

Яфраклары барысы да тамыр янында (розеткада), тар, озынча. Чәчәк сабагы яфраксыз.

15-90 см биеклектәге үсемлекләр. Тамырчасы юан, кыска. Сабагы туры, цилиндрсыман, калын. Тамыр яны яфраклары тар кыяк. 

Чәчәкләр ике җенесле, вак. Чәчәк тирәлеге гади, алты коела торган яфракчыктан тора. 5 серкәчек, 6 яки 3 тоташ җимеш яфракчыгы, һәркайсында берәр җимеш бөресе.

Саз кугалып үлән җимеше озынча кыяклы, безсыман 3 очлы өлешкә аерыла, диңгез кугалып үлән – озынча йомыркасыман, 6 озынча эллипсыман җимешчектән тора. Май-августта чәчәк ата. Җимешләре июнь-сентябрьдә өлгерә. Күбрәк орлыктан үрчи.

## Таралу һәм экология
15 кә якын төре билгеле. Кугалыплар бөтен дөнья буенча таралган, ләкин нигездә Австралиядә һәм Көньяк Американың уртача өлкәләрендә очрыйлар.

Иске Дөньяда 3-4 төре бар.

Татарстан территориясендә 2 төре бар. Саз кугалып үлән (T. palustres) – барлык районнарда, диңгез кугалып үлән (T. maritima) – Кама аръягында очрый. Дымлы һәм тозлы туфраклы болыннарда, торфлы сазлыкларда үсә.

## Кулланылышы
Татарстанда үсүче ике төр дә көтүлек өчен яхшы азык; җимешләре йорт казлары һәм үрдәкләр өчен ризык булып хезмәт итә.

Кайбер төр Күбәләк личинкаларына ризык булып хезмәт итә.

Диңгез кугалып үлән ТРның Кызыл китабына кертелгән (2006).

### [[Төр (биология)|Дөньядагы төрләр]]
Исемлек Кьюдагы Король Ботаника бакчалары базасына нигезләнгән 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

 
## Моны да карагыз

Төркем:Көньяк Америка флорасы
Төркем:Төньяк Америка флорасы
Төркем:Ауразия флорасы
Төркем:Ботаника
Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Нәҗметдин (мәчет, Салих)

**«Нәҗметдин» мәчете** () ― Татарстан Республикасының Баулы районы Салих авылында урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (*[[мәчет]]*). Татарстан мөселманнары Диния нәзарәтенең Баулы районы һәм шәһәре мөхтәсибәте карамагында. Баулы мөхтәсибәтендә ачылган 16нчы мәчет.

## Тарих
1859 елда авылда 43 хуҗалыкта 281 кеше яшәгән, мәчет эшләгән.

Революциягә кадәр Самар губернасы Бөгелмә өязе Салих волосте үзәге булган Салих авылында ике мәчет (Урта һәм Югары мәчетләр) булган, мәктәп эшләгән. Революциядән соң һәм манаралар җимерелгәннән соң, гыйбадәтханә төзелмәгән. Мөселман гыйбадәтханәсе бинасында клуб ачылган, ул 1988 елда гына сүтелгән. Яңа мәчет шул ук урында төзелгән. 

Мәчетне Мәскәү өлкәсенең беренче вице-губернаторы (2018 елдан) Илдар Нурулла улы Габдрахманов (1974 елда Баулыда туган) төзеткән, аның бабасы шушы авылдан булган. Авыл халкы да читтә калмаган, алар да матди ярдәм күрсәткән. Һәр җомга авылда яшәүче хатын-кызлар төзелеш хезмәткәрләренә өй ризыгы алып килеп торган.

2023 елның декабрендә манара урнаштырылган.

2024 елның 16 гыйнварында мәчет каршындагы дини җәмгыять (мәхәллә) рәсми теркәлү узган. 

Яңа мәчет бинасы 2024 елның 24 маенда ачылган. Мәчетне ачу тантанасында Татарстан мөфтиенең мөхтәсибәтләр белән эшләү буенча урынбасары Равил хәзрәт Зөфәров, Баулы районы башлыгы, Баулы шәһәре мэры Ильяс Гозәеров, Татарстанның көньяк-көнчыгыш төбәге казые, Ютазы районы имам-мөхтәсибе, Урыссуның «Фәнис» мәдрәсәсе җитәкчесе Марат хәзрәт Мәрданшин, дин әһелләре, төзелеш эшен башлап йөрүчеләр һәм хәйриячеләр катнашкан.

## Бина
Яңа ачылган «Нәҗметдин» мәчете 30-40 кешегә исәпләнгән. Гыйбадәт йорты ир-атлар һәм хатын-кызлар өчен намаз уку залы, тәһарәтханә, барлык уку кирәк-яраклары белән тәэмин ителгән, бинага электр уты һәм җылыту системасы кертелгән. Мәчетнең әйләнә-тирәсе төзекләндерелгән. 

## Имам
2014 елның 16 гыйнварыннан имам-хатыйб Сәгыйть улы Исмәгыйль хәзрәт Закиров.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Баулы мөхтәсибәтендә яңа мәчет ачылды. Татар-информ, 25.05.2024

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:2024 елда төзелгән мәчетләр
Төркем:Баулы районы мәчетләре
Мәскәүдә Татарстан мәдәнияте көннәре (1995)

**Мәскәүдә Татарстан мәдәнияте көннәре** — Русия Федерациясе халыклары дуслыгын ныгыту максаты белән үткәрелгән чара. 1995 елның 30 маенда башланган.

Чара барышында «Россия» Дәүләт концерт залында Татарстан сәнгатькәрләре гала-концерты уза. Гала-концерт аеруча Хәмдүнә Тимергалиева  чыгышы белән истә кала. Измайлово паркында татар Сабантуе үткәрелә. Мәскәүдә беренче тапкыр Татарстанның Дәүләт гимны яңгырый. 

Чараны үткәрү Русия хөкүмәте башлыгы Виктор Черномырдин имзалаган карарга нигезләнә. Оештыру һәм финанслау мәшәкатьләре Русиянең Мәдәният министрлыгы, Милләтләр һәм төбәк сәясәте министрылыгы һәм Татарстанның Министрлар Кабинеты арасында бүленә. 

Татарстан мәдәнияте көннәрен уздыру традициясе кабат 2011 елда торгызыла. 

## Искәрмәләр

Төркем:Мәскәү татарлары
Төркем:Татарстан мәдәнияте
Төркем:1995 ел
Промстройматериалы (Казан)

**Промстройматериалы** ― Казан оешмасы. 

1958 дә 1 нче санлы тимер-бетон эшләнмәләре комбинаты нигезендә барлыкка килә. 1958-62 дә Татарстан халык хуҗалыгы советының төзелеш һәм сәнәгать төзелеш материаллары идарәсенә, 1962-67 дә Главсредневолжскстройга, 1967 дән — Татстройга буйсына. Эченә тимер-бетон конструкцияләре заводы, 70 нче тимер-бетон конструкцияләре заводы, 2, 3, 4 нче санлы (Казан) һәм 5 нче (Яшел Үзән) тимер-бетон эшләнмәләре заводы, керамзит гравие заводы, «Нерудматериалы» җитештерү берләшмәсе, «Стройдеталь-1» һәм эксперименталь ремонт-механика заводлары керә торган булган. Карамагында «Светлячок» балалар аланы булган.

1989 да юкка чыгарыла, бүлекләре Татстройның туры буйсынуына күчә.

## Искәрмәләр

Төркем:Казан ширкәтләре
Шаһтүрә

**Шаһтүрә**, яки **Эт петрушкасы**  () — Чатыр чәчәклеләр семьялыгына караган үсемлекләр ыругы. Ыругка бер полиморфик төр — **Гади шаһтүрә** (Aethusa cynapium) керә.

## Ботаник тасвирлау

Берьеллык (кайвакыт икееллык) үсемлекләр. Биеклеге 1 метрга җитә.

Сабаклары тармаклы, көпшәсыман.

Яфраклары икеләтә һәм өчләтә тармакланган, өчпочмаклы формада; яфрак өслекләре ромбик яки өчпочмаклы диярлек, тирән итеп бүлгәләнгән, аерчалы.

Шаһтүрә июнь-октябрь айларында чатырларга җыелган бик күп ак чәчәкләр ата. Касәләре күренер-күренмәс, таҗ биш ак таҗ яфракчыгыннан тора.

Җимеше -  шар-йомырка формасында, аркылы кисемендә түгәрәк (озынлыгы 3 мм һәм киңлеге 2,5 мм); кабыргалары калын, очлы; орлык эчке ягында бөтенләй яссы, дуга сыман юллар белән; баганасы икегә бүленгән.

Үсемлекнең исе юк (башка мәгълүматлар буенча үзенчәлекле җиңел яки көчле ис). Петрушкага охшаш. Ләкин чын майданустан (петрушка) ялтырап торган яфраклары һәм төргәк (сабау тышчасы) төзелеше белән аерылып тора.

## Таралу
Ул Кече Азиядә һәм Европада, чит үсемлек буларак — Төньяк Америкада очрый; Россиядә — Кавказда һәм Европа өлешенең барлык төбәкләрендә диярлек очраучы сирәк үсемлек. Казан шәһәре тирәсендә очрый.

Еш кына туклыклы матдәләргә бай, йомшак, карбонатлы туфракта, чүп үләннәре булган урыннарда, тораклар янында, бакчаларда, үсә.

## Кулланылышы
Агулы. Чүп үләне. Ул болыннарда һәм көтүлектә агулы үсемлек буларак очрый, терлекләр өчен куркыныч була ала. Олы мөгезле эре терлек өчен үлем китерә торган авырлыгы — бер хайванга 15 кг. Атларга да агулы. Тычканнарда яки Гвинея дуңгызларында агулы эффектлар күзәтелмәде.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Проверено 31 января 2009 г.

## Сылтамалар

 

## Моны да карагыз

Төркем:Чүп үләннәре
Төркем:Монотип үсемлекләр
Төркем:Агулы үсемлекләр
Төркем:Ауразия флорасы
Төркем:Ботаника
Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Төркем:Чатыр чәчәклеләр