Мисыр тарихы

Мисыр цивилизациясе тарихы 5 мең елдан артык чорны били.

## Борынгы Мисыр тарихы

* якынча б.э.к. 3000 ел – Менес фиргавен Мисырны берләштерә.
* якынча б.э.к. 2700 ел – башкаласы Түбән Мисыр Мемфисында булган Иске Патшалык башлана.
* якынча б.э.к. 2000 ел – Мисыр тарихында яңа чор, Урта Патшалык, аның башкаласы Югары Мисыр шәһәре Фивада урнашкан.
* Безнең эрага кадәр 1700 ел - Гиксослар арбалар ярдәмендә төньяк Мисырдан һөҗүм итәләр.
* 1479-1425 еллар б.э.к. - Тутмос III идарә итү чоры.
* 1279-1213 еллар – Рамсес II идарә итү чоры.
* 671 ел – Ассирия патшасы Асархаддон тарафыннан Мисырның яулап алынуы.
* Безнең эрага кадәр 655 ел - Псамметих I тарафыннан ассириялеләрне куып чыгару һәм аның башкаласы Саис шәһәрендә булган соңгы бәйсез Мисыр патшалыгына нигез салуы.
* Б.э.к. 525 ел – Фарсы патшасы Камбиз II тарафыннан Мисырның яулап алынуы.

## Юнан-Рум чоры

* 332 ел – Мисырны Александр Македонский тарафыннан яулап алынуы. Александриягә нигез салына.
* Безнең эрага кадәр 30 ел – Мисырның Рум тарафыннан аннексияләнүе.

## Мисыр Сасанидлар дәүләте составында

* 618-621 еллар - Сасанидлар гаскәре бәреп керү.

## Мисыр Гарәп хәлифәте составында. Тулунилар. Фатимидлар. Әюбидлар. Мәмлүкләр

* 639 - гарәпләрнең басып алуы. Исламны тарату.
* 725 - 733 - копт фетнәсе.
* 868 - Әхмәдә ибн Тулун Мисыр урынбасар итеп билгеләнә. Аның вакытында Мисыр мөстәкыйль биләмәгә әйләнә.
* 969 - Мисырны Фатимидлар яулап ала. Фатимидлар идарә итә башлый. Мисыр габбасид халифәлегенең өлеше булып китми, хәтта номиналь рәвештә дә. Мисыр Багдадтан берничә ел бәйсез була. Каһирәгә нигез салына.
* 972 - Әл-Әзһәр төзелә, ул хәзер дөньяда булган иң борынгы университет.
* 996 - 1021 - Фатимид хәлифе Әл-Хаким идарәсе. Каһирәдә төзелеш эшләре.
* 1036 - 1094 - Фатимид хәлифе Мустансир идарәсе. Авыр икътисади, сәяси һәм иҗтимагый кризис.
* 1073 - 1094 - чын хакимият вәзир Бадр әл-Җамали кулында була. Икътисади, сәяси һәм иҗтмагый хәлне тотрыклы итү.
* 1099 елның 15 июлендә - тәре йөртүчеләр Иерусалимны яулап ала һәм Мисыр чикләренә якынлаша.
* 1171 - Саладин һөҗүме. Әюбидләр идарә итә башлый.
* 1250 - мәмлүкләр революциясе. Солтан булып Айбәк тора.
* 1260 - монголларның басып алуын кире кагу.
* 1261 - мәмлүкләр габбасид хәлифәләрен югары рухи зат вазифасына чакыралар.
* 1347 - "Кара үлем", чума эпидемиясе башлана, ул Мисыр һәм күрше илләрнең халкы һәм икътисадына зур зыян китерә.
* 1382 - 1517 - Бурҗитлар династиясе ("черкес мәмлүкләре").

## Мисыр Госманлы империясенең өлеше

* 1517 - 1914 - Мисыр Госман империясе составында . Госман урынбасарлары - *[[Паша|пашалар]]* идарә итә.
* 1524 - Мисырдагы госман урынбасары Әхмәд-Паша фетнәсе.
* 1527 - беренче тапкыр госман кадастр тикшерүе үткәрелә.
* 1576 - Үрге Мисыр территориясендә турыдан-туры госман хакимиятен урнаштыру. Моңа кадәр Югары Мисырның күп өлеше чынлыкта бедуин шейхлары хакимлегендә була.
* 1798 - 1801 - Наполеон җитәкчелегендә французларның басып алуы. Пирамидалар янындагы сугыш (1798). Әбүкирә янындагы сугыш (1799) .
* 1805 - төрки солтаннар хакимиятен номиналь генә таныган *паша* Мөхәммәт Али (1805 - 1848 елларда идарә итә) хакимияткә килә. Ул реформалар башлый, армияне, хөкүмәтне һәм иң яхшы мисыр тормышын Европа рухында үзгәртергә карар итә.
* 1807 - инглизләрнең Александрия экспедициясенең чагылдыру.
* 1811 - мәмлүкләрне кыйнау.
* 1811-1818 елларда - Гарәп ваххабитләренә каршы сугыш, Мөхәммәт Али армиясе ваххабитләрне тар-мар итә.
* 1819 - 1822 - Суданын яулау.
* 1863-1879 - хәдивә Исмәгыйль-Паша идарәсе. Хакимнең капиталистик үсешенә һәм илне модернизацияләүгә объектив рәвештә ярдәм иткән реформалары.
* 1859-1869 елларда - француз Ф. Лессепс җитәкчелегендә Сүәеш каналын төзү.
* 1875 елның 25 ноябрендә - Мисыр хакиме Исмәгыйль-паша Англиянең Сүәеш каналы акцияләренең 46%ын бурычларын түләү өчен сата. Калган акцияләрне французлар үзләштерә. Шулай итеп, Мисыр Сүәеш каналы белән тулысынча идарә итүен югалта.
* 1881 - 1898 - Суданда мәһдиләрнең Мисырга каршы күтәрелеше.
* 1881 - 1882 елларда - полковник Әхмәт Ораби-Пашаның фетнәсе. Ул "Мисыр мисырлыларга" лозунгы астында Каһирә гарнизоны чыгышын җитәкли, бу хәдив хөкүмәтенең отставкасына китерә, милли хөкүмәт барлыкка килә.
* 1882 елның 11 июленнән 15 сентябренә кадәр - Англия-Мисыр сугышы.
* 1882 - Төркиянең бу территориягә хокукларын рәсми рәвештә саклап калган Англия оккупациясе.
* 1899 елның 19 гыйнварында Бөекбритания һәм Мисыр Суданда уртак идарә урнаштыру турында килешүгә (англо-мисыр кондоминиум) кул куялар. Югары звенода инглизләр, урта звенода мисырлылар хезмәт итә. Судан, асылда, Бөекбритания колониясе булып китә.

* 1908 – Каһирә университеты, беренче заманча Мисыр университетына нигез салына.

## Мисырның хәзерге тарихы

* 1914-1922 - Мисыр солтанлыгы де-юре Британия протектораты.
* 1914 елның 5 ноябрендә Британия оккупация көчләре Мисыр һәм Судан кхедивы Аббас Хилми IIне бәреп төшерә. Яңа төзелгән Мисыр солтанлыгы Британия протектораты дип игълан ителә.
* 1914 елның 19 декабре - Соңгы Хәдивнең абыйсы Хөсәен Камил Мисыр һәм Судан солтаны дип игълан ителә.
* 1919 елның мартыннан апреленә кадәр Мисыр буйлап массакүләм демонстрацияләр һәм забастовкалар уза, либерал-милләтле Вафд партиясенең сәяси лидерларын яклап, көч кулланмыйча гражданнарның буйсынмавы актлары.
* 1922 елның 28 февралендә Бөекбритания берьяклы рәвештә Мисырның бәйсезлеген рәсми рәвештә таный. Дәүләт патшалык (**Мисыр патшалыгы**) дип игълан ителә. Мисыр һәм Судан солтаны (1917 елдан) Фуад I Мисыр һәм Судан патшасы була.
* 1922-1923 еллар - Тутанхамон каберен казу эшләре.
* 1923 - парламент эшчәнлеген тәэмин итүче конституция кертелә.
* 1936 - Англия һәм Мисыр арасында килешү төзелә, аның нигезендә Мисыр тулысынча бәйсез дәүләт була, ләкин Британия гаскәрләре Канал зонасында тагын 20 ел, 1956 елга кадәр кала (бу елда килешү яңадан каралырга һәм озайтылырга тиеш була).

* 1939–1945 — Икенче бөтендөнья сугышы

Икенче бөтендөнья сугышыннан соңгы чорда Мисыр тарихы, нигездә, гарәп-израиль конфликты һәм дөньядагы деколонизация процесслары белән формалаша.

* 1948 — Гарәп-Израиль сугышы (1947–1949) . Мисырның җиңелүе.
* 1951 елның 15 октябрендә Мисыр парламенты 1936 елгы Англия-Мисыр килешүен һәм 1899 елгы Судан турындагы Англия-Мисыр килешүен туктату турындагы законны раслый. Өч елдан соң Британия үз гаскәрләрен Сүәеш каналы зонасыннан чыгарырга ризалаша. Чыгу 1956 елның июлендә тәмамлана, шуңа күрә Британия гаскәрләрен чыгару Мисырның тулы бәйсезлеге гарантиясе дип санала.
* 1952 елда Гамаль Әбдел Насыр җитәкчелегендәге либераль хәрби оешма булган "Ирекле офицерлар" хәрби түнтәрелеш ясап, король Фарук Iне бәреп төшерә. Киләсе елда илдә республика (**Мисыр Республикасы**) төзелә. Генерал Нәҗиб беренче президент булды.

Тышкы сәясәттә ил гарәп милләтенең мәнфәгатьләрен яклау, Сүәеш каналы зонасыннан Британия гаскәрләрен чыгаруны таләп итү һәм Фәләстин гарәпләренең үз дәүләтләренә хокукларын яклау сәясәтен кабул итә. 1950 елларның икенче яртысыннан башлап, Насер, АКШ һәм Бөекбританиядән уңай җавап ала алмагач, Көнчыгыш Европа илләреннән һәм СССРдан финанс ярдәм сорый башлый.

* 1952 елның июль революциясеннән соң Мисыр Судан халкының үзбилгеләнү хокукын таный.
* 1955 елның августында Судан парламенты Англия-Мисыр кондоминиумын туктату турында карар кабул итә, һәм шул ук елны Англия һәм Мисыр гаскәрләре Суданнан чыгарыла.
* 1956 елның 26 июлендә - Сүәеш каналын миллиләштерү һәм аннан соң Сүәеш кризисы (1956 елның октябре - 1957 елның марты) - Англия, Франция һәм Исраилнең Сүәеш каналы зонасындагы хәрби хәрәкәтләре һәм аннан соң Синай ярымутравы Израиль тарафыннан оккупациясе.
* 1958 елның 21 февралендә Мисыр һәм Сүрия Мисыр белән Сүрияне бердәм дәүләт итеп берләштерү турында референдумнар уза, ә Насер Берләшкән Гарәп Республикасы (ААР) президенты итеп сайлана. Илләрне берләштерү турындагы актка аларның президентлары 1958 елның 22 февралендә кул куялар.
* 1960-1970 елларда - СССРның финанс һәм техник ярдәме белән Асуан гидротөенен төзү.
* 1961 елның 28 сентябрендә Сүрия армиясе офицерлары Дамаск хакимиятен басып ала, Насер вәкиле Маршал Абдел Хәким Әмерне кулга ала һәм Сүрияне ОАРдан чыгару турында игълан итә. Насерның шәхси популярлыгына карамастан, Сүрия, Мисырның лидерлык роленә дәгъвалары аркасында, ОАРдан чыгып китә. Берләшкән Гарәп Республикасы (Мисыр 1971 елның сентябренә кадәр бу рәсми исемен саклап кала) унитар дәүләт булып китә.
* 1967 - Израиль белән Алты көнлек сугыш. Синай ярымутравының Израиль тарафыннан оккупациясе.
* 1970 елның 28 сентябрендә Г. А. Насер вафат була һәм 1971 елның маенда хакимлек итүче партиядә фракция көрәше тәмамланганнан соң, аны Аравия социалистик берлеге (так аталган Май төзәтү революциясе) вице-президенты Әнвәр Садат мирас итеп ала.
* 1971 - Мисырның яңа Конституциясе һәм дәүләтнең яңа исеме - **[[Мисыр|Мисыр Гарәп Республикасы]]** кабул ителә. Социалистик юлдан чигенүнең башы.
* 1971 елның 17 апрелендә Ливия башкалаларының берсендә - Бенгази шәһәрендә Мисыр, Сүрия һәм Ливия җитәкчеләре тарафыннан Гарәп республикалары федерациясен булдыру турында килешү имзалана, ләкин ФАР булдыру турында 1971 елның 2 августында гына игълан ителә. 1972 елның мартында барлык өч илдә дә ФАР булдырылу референдумнарда хуплана һәм шул ук елның 1 гыйнварыннан бердәм дәүләт флагы һәм гербы булган федерация рәсми рәвештә гамәлгә керә.
* 1973 - Израиль белән Кыямәт көне сугышы (Йом Кипур сугышы).
* 1977 - Ливия белән чикләр арасындагы низаг.

* 1977 елның ноябре – А. Садатның Израильгә тарихи сәфәре, анда ул Иерусалимда Кнессет алдында чыгыш ясый, шулай итеп яһүд дәүләтенең яшәү хокукын таный. Шулай итеп, Мисыр – иң зур һәм хәрби яктан иң көчле гарәп иле – 1967 елгы Хартум резолюциясендә игълан ителгән “өч юк” принцибын билгели – Израиль белән тынычлыкка “юк”, Израильне тануга “юк” һәм Израиль белән сөйләшүләргә “юк”. Бу гадәти булмаган гамәл җитди тынычлык процессының башлангычын билгеләде. 
* 1978 елның сентябре – Мисыр президенты А. Садат һәм Израиль премьер-министры Менахем Бегин АКШ президентлары резиденциясе булган Кэмп-Дэвидта сөйләшүләр алып баралар. Бу сөйләшүләр нәтиҗәсендә Кэмп-Дэвид килешүләренә кул куела.
* 1979 – Синай ярымутравы өчен Израиль белән тынычлык килешүе төзелә. Мисыр Гарәп Лигасыннан чыгарыла.
* 1981 — Президент Әнвәр Садат дини фундаменталистлар тарафыннан үтерелгәннән соң, Хөсни Мөбәрәк хакимияткә килә.
* 1989 - Гарәп дәүләтләре лигасына кире кайтару.

1990-нчы елларда сугышчан ислам фундаменталистлары туризм индустриясенә каршы берничә террор һөҗүме һәм сәяси эшлеклеләрне үтерү аша Мисырны тотрыксызландырырга тырышалар, ләкин илнең куркынычсызлык министрлыкларының нәтиҗәле кампаниясе аларның эшчәнлеген чикли. 1981 елның 14 октябреннән 2012 елның 1 июненә кадәр илдә төрле вакытка берничә тапкыр озайтылган гадәттән тыш хәл режимы була.

* 2011 елның 11 февралендә, гыйнвар ахырыннан бирле урамнарга чыккан, дәвамлы массакүләм чуалышларга китергән оппозиция басымы астында, Мөбәрәк отставкага китә һәм хакимиятне Хәрби Шурага тапшыра. Премьер-министр Шафик вакытлыча яңа хөкүмәт төзелгәнче үз вәкаләтләрен саклап кала  . Хәрбиләр конституциянең гамәлиятен туктаталар һәм парламентны тараталар . Дәвамлы протестлар йогынтысында , хәрбиләр берничә юл кую ясыйлар: 3 мартта Премьер-министр Шафик отставкага китәргә мәҗбүр була (аның урынына элеккеге транспорт министры Эссам Шәрәф килә ), ә 15 мартта Мөбәрәк режимының төп таянычы дип саналган дәүләт куркынычсызлык хезмәте таратыла. 19 мартта конституциягә үзгәрешләр кертү өчен референдум үткәрелә, ул президентның вәкаләтләрен чикли (6 ел урынына 4 ел, өченче срокны тыю һәм гадәттән тыш вәкаләтләрне бетерү)  .

* 2013 елның 3 июлендә (23:00 тирәсендә) Мисырда хәрби түнтәрелеш була, һәм президент Морси кулга алына. Хәрби түнтәрелешне дөньяви оппозиция, Копт чиркәве һәм Мөхәммәт Әл-Барадей яклый (ләкин ул тиздән бу хуплаудан баш тарта). Конституция суды рәисе Әдли Мансур вакытлыча дәүләт башлыгы була.

* 2014 елның 18 гыйнварында яңа конституция көченә керә. Шуннан соң президент һәм парламент сайлаулары 2014 елның июненә билгеләнә. 2014 елның 24 мартында Морсиның 529 тарафдары үлем җәзасына хөкем ителә, ә Морсиның мәхкәмәсе дәвам итә. Соңгы карардан соң, 492 үлем җәзасы гомерлек төрмәгә алыштырыла, ә 37се үз көчендә кала. 28 апрельдә тагын бер массакүләм протест була, анда 683 Морси тарафдары полиция хезмәткәрен үтерүдә гаепләнеп үлем җәзасына хөкем ителә. 2015 елда Мисыр Йемендагы Согуд Гарәбстаны җитәкчелегендәге интервенциядә катнаша. 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* әл-Җәбарти Әбдер-Рахман. Бонапарт экспедициясе алдыннан Мисыр (1776-1798) / Тәрҗемә, кереш сүз һәм искәрмәләр. Х. И. Килберг. Мәскәү, 1978.
* әл-Җәбәрти Әбд әр-Рахман. Бонапарт экспедициясе вакытында Мисыр (1798-1801) / Тәрҗемә, кереш сүз һәм И. М. Филыштинский язмалары. Мәскәү, 1962.
* 2012 елның 18 июненнән 2012 елның 6 июненә кадәр "Культура" телеканалында "Мисыр планетасы" тапшырулар сериясе

## Әдәбият

* *Бөртекле Д., Тураев Б.* Борынгы Мисыр тарихы. Минск: Уңыш, 2003. ISBN 5-17-031907-X
* *Зеленев Е. И.* Мисыр. Урта гасырлар. Хәзерге заман. ― Санкт-Петербург: Санкт-Петербург университеты нәшрияты, 1999.
* *Зеленев Е. И.* Мисыр һәм Сүриядә дәүләт идарәсе, суд системасы һәм армия (XVI гасыр – XX гасыр башы). ― Санкт-Петербург: Санкт-Петербург университеты нәшрияты, 2003.
* *Исаев Л. М., Шишкина А. Р.* XXI гасырның Мисыр чуалышлары. ― М.: URSS, 2012.
* *Коростовцев М. А.* Борынгы Мисыр язучылары / А. С. Четверухинның гомуми редакциясендә. - Санкт-Петербург: Җәйге бакча, 2001. - 368 б.
* *Кошелев В. С.* Мисыр: Ораби Пашадан Саад Заглулга кадәр. 1879-1924. Мәскәү: Көнчыгышны өйрәнү институты, 1992.
* *Перепелкин Ю.* Борынгы Мисыр тарихы . — Санкт-Петербург: Җәйге бакча, 2000. ISBN 5-89740-011-3
* *Семенова Л. А.* Фатимид Мисыры тарихыннан: Очерклар һәм материаллар. ― М.: Наука, 1974.
* *Семенова Л. А.* Сәлах ад-Дин һәм Мисырдагы мәмлүкләр. Мәскәү: Наука, 1966.

## Сылтамалар

* Мисырның хәзерге тарихы буенча материаллар .
* Көнчыгыш тарихы .
Төркем:Мисыр тарихы