Пелота

**Пело́та** (, , , ) — туп белән уен, баскларның милли спорт төре, хәзерге заман  прототибы.

## Уен кагыйдәләре
Уенчы (*пелотари*) бөтен көченә диаметры 6,5 см булган каты тупны ялан кулы белән ыргыта яки аңа 9 м биеклектәге диварга ракета-тозак  (томшык кебек бераз бөгелгән, «хиестра», «чистера» битасы) белән суга. Көндәше тупны һавада килеш сугып яисә мәйданчык (60×16 м) өслегенә бер тапкыр бәргәннән соң кире кайтарырга тиеш.

Туп каты каучуктан эшләнгән, тыгыз киндер материя белән тышланган һәм тыгыз күн белән тарттырылган. Ул «пелота» дип атала, һәм нәкъ менә туп исеменнән уен «пелота» исемен алган. Әгәр уенчыларның берсе тупны уздырып җибәрсә һәм ул кырның каршы ягындагы металл бүлемгә шалтырап бәрелсә, аның көндәше очко алачак. Уен барышында көндәшләрнең бер-берсенә комачауларга хакы юк. Һәр хата штраф очкосы буларак исәпләнә, уйнау 60 очкога кадәр алып барыла. Хөкемдар уенчыларга карамый диярлек. Ул тавыштан кем сугуын, ә кем тотып алуын, һәр сугуны аерып — җиңелме яки авырмы икәнен билгели.

Пелотада, теннис кебек үк, ялгыз уенчылар һәм парлар, шулай ук дүрт һәм хәтта алты кешедән торган командалар уйный ала. Мондый зур командалар өчен 60 м га кадәр озынлыктагы һәм 16 м га кадәр киңлектәге мәйданчыклар бүлеп бирәләр, шул ук вакытта дивар 18 м киңлектә һәм 9 м биеклектә була, арткы сызык мәйдан өстеннән 80 см га күтәрелгән, арткы сызыктан тупны бәрү урынына кадәр 16-20 м ара була.

1900 елгы Олимпия уеннарына ир-атлар ярышларында кертелгән булган һәм 1992 елда Барселонада узган Җәйге Олимпиадада күрсәтелгән.

## Төрләре
 
### Кул пелотасы
Кул пелотасын (баск. *esku-pilota*, исп. *pelota a mano*) XIII гасырдан башлап Басклар илендә, Мексикада, Көньяк Америкада, Италиядә, Кубада, АКШның күп кенә штатларында уйныйлар. Кул пелотасы сквошка охшаган: уенчылар минималь саклану кулланалар яки гомумән ялан кул уйныйлар. Традицион рәвештә (профессиональ нигездә кебек үк) бу төрне ир-атлар уйный. Зур булмаган өч яклы мәйданчыкта бер-берсенә каршы яки парлап уйныйлар. Уен тактикасы тупны көндәш кулы җитмәслек итеп читкә чыгара торган удар ясаудан гыйбарәт. Традицион туп йоннан эшләнгән, анда каты  урнашкан, туп өсте күн белән капланган. Тупның стандарт массасы ― 92-95 грамм. Бу төрнең кимчелеге булып уенчыларның сугучы кулларында шешләр барлыкка килү тора.

### Палета (резина туп белән)
Палетага (исеме баск һәм испан телләрендә бертөрле) резина тупны кыска, ләкин киң агач ракетка белән бәреп уйныйлар. Ирләр дә, хатын-кызлар да уйный. Палетаның бу төре беренче тапкыр Аргентинада барлыкка килгән, җирле ир-ат уенчылар халыкара ярышларда өстенлек иткән.

### Палета (күн туп белән)
Палетаның бу төре югарыда тасвирланганга охшаш, ләкин монда резина туп урынына традицион күн туп кулланыла, бу төрдә башлыча ир-атлар уйный.

## Дөнья чемпионатлары
1952 елдан башлап, Халыкара баск пелотасы федерациясе баск пелотасы буенча дөнья чемпионатларын оештыра.

## Максималь тизлек
Бу спорт төрендә тупның рекордлы тизлеге сәгатенә 188 миль (302 км/сәг) тәшкил иткән.

### Чемпионат медальләре
Чемпионат медальләре:

## Сәнгатьтә
Пилотта палаццосы () ― Парманың (Эмилия-Романья, Италия) тарихи үзәгендә урнашкан биналар комплексы; исеме палаццода булганда ишегалдында испан солдатлары уйнаган баск пелотасы уеныннан алынган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *Волкова Г. И.* pelota vasca // Учебный испанско-русский лингвострановедческий словарь-справочник. — М.: Высш. шк., 2006. — С. 458. — 656 с. — ISBN 5-06-004248-0.
* *Л. Ольгин*. Рука, корзинка и бита // "Вокруг света", № 12, 1984. стр.58.

## Сылтамалар
* International Federation of Basque Pelota
* Social network in english for pelota players and fans world wide 
* http://www.manista.com/
* «The History of Basque Pelota in the Americas» by Carmelo Urza
* Pelota vasca in the Spanish-language Auñamendi Encyclopedia, with sections on the game and history.
* 1959’s film ''Thunder in the Sun'' in IMDb

Төркем:Әлифба буенча спорт төрләре
Төркем:Элекке олимпия спорт төрләре
Төркем:Басклар иле мәдәнияте
Төркем:Пелота