open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Эль Манзо (Энсенада)

**Эль Манзо** — Мексиканың Түбән Калифорния штатында урнашкан торак пункт.  муниципалитеты составына керә.

## Географиясе

Эль Манзо Мексиканың төньяк-көнбатыш өлешендә, Калифорния ярымутравының төньягында урнашкан.

## Климаты

Климаты эссе ярым коры, еллык явым-төшем күләме 231 мм (9,09 дюйм) һәм тулаем алганда ел әйләнәсендә йомшак яки җылы һава торышы. Ул Урта диңгез климаты характеристикасына ия, өстәвенә еллык явым-төшемнең күп өлеше кыш көне, ноябрь һәм март арасында ява.

## Тарихы
Беренче кешеләр бу территориядә 11 000 ел элек күренә башлаганнар, мөгаен, Аляска ягыннан Тын океан яры буйлап хәрәкәт иткәннәрдер. Европалылар килеп җиткән вакытка ярымутрауда җирле халыкның төп ике төркеме яшәгән. Көньяктарак — кочими, монки, гуайкура һәм перику кабиләләре индеецлары, төньяктарак хокан тел төркеме кабиләләре: киливи, паипаи, кумеяй, кокопа һәм квечаннар яшәгән.

Беренче европалылар бу территориядә 1539 елда, испан диңгезчесе Франсиско де Уоа Калифорния култыгының көнчыгыш һәм көнбатыш яр буйларын Седрос утравына кадәр тикшергәндә күренә башлыйлар.

1810 елдан Калифорния җирләре составында. 1952 елда федераль җирләрдән Түбән Калифорния Мексиканың 29-нчы штаты итеп оештырыла, 1952 елның 26 ноябреннән Түбән Калифорния штаты составында.
## Халкы

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Castillo-Muñoz, Verónica (November 2016). The Other California: Land, Identity, and Politics on the Mexican Borderlands. Oakland, CA: University of California Press. ISBN 9780520291638.
* Schantz, Eric M. (February 2010). Behind the Noir Border: Tourism, the Vice Racket, and Power Relations in Baja California's Border Zone, 1938–65. In Berger, Dina; Wood, Andrew Grant (eds.). Holiday in Mexico: Critical Reflections on Tourism and Tourist Encounters. Durham, NC: Duke University Press. pp. 130–160. ISBN 978-0-8223-4571-8.

## Сылтамалар
* Мексика халкы. 

Төркем:Мексика торак пунктлары
Төркем:Түбән Калифорния торак пунктлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Фернандо де ла Тоба Лоте 87 (Комонду)

**Фернандо де ла Тоба Лоте 87** — Мексиканың Көньяк Түбән Калифорния штатында урнашкан торак пункт.  муниципалитеты составына керә.

## Географиясе

Фернандо де ла Тоба Лоте 87 Мексиканың төньяк-көнбатыш өлешендә, Калифорния ярымутравының көньягында урнашкан.

## Климаты

Штатның климаты коры, уртача еллык температура 18-22 °C, уртача еллык явым-төшем 200 мм-дан кимрәк. Ул Урта диңгез климаты характеристикасына ия, өстәвенә еллык явым-төшемнең күп өлеше кыш көне, ноябрь һәм март арасында ява.

## Тарихы
Беренче кешеләр бу территориядә 11 000 ел элек күренә башлаганнар, мөгаен, Аляска ягыннан Тын океан яры буйлап хәрәкәт иткәннәрдер. Европалылар килеп җиткән вакытка бу якларда җирле халыкның кочими, монки, гуайкура һәм перику кабиләләре индеецлары яшәгән.

Беренче европалылар бу территориядә 1533 елда күренә. Күп санлы тикшеренүләргә карамастан, төбәкнең ераклыгы XVII гасырга кадәр колонизацияләүгә комачаулый.

1821 елда Мексика бәйсезлеккә ирешкән, тик Калифорниядә испан хакимияте әле 1822 елга кадәр булган. 1888 елда Түбән Калифорния Федераль территориясе төзелә. 1974 елда федераль җирләрдән Көньяк Түбән Калифорния Мексиканың 31-нче штаты итеп оештырыла, 1974 елның 8 октябреннән Көньяк Түбән Калифорния штаты составында.
## Халкы

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Chapman, Charles E. A History of California: The Spanish Period (New York: The MacMillan Co., 1921).
* Caughey, John W. California, second edition (Englewood: Prentice-Hall, 1953).

## Сылтамалар
* Мексика халкы. 

Төркем:Мексика торак пунктлары
Төркем:Көньяк Түбән Калифорния торак пунктлары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Семён Алескер

**Семён Виктор улы Але́скер** (1972 елның 16 июлендә Мәскәүдә туган) — Израиль математигы. Тель-Авив университеты профессоры.

## Тәрҗемәи хәле
1989—1992 елларда Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетында укыган. Фәлсәфә докторы диссертациясен 1999 елда Тель-Авив университетында Виталий Мильман җитәкчелеге астында яклаган.

Европа математика җәмгыяте премиясе (2000) һәм Эрдёш премиясе (2004) лауреаты.

Төп хезмәтләре кабарынкы һәм интеграль геометрия өлкәсендә.

Хатыны — Маша Алескер (тумыштан Крылова), химик һәм материаллар белгече (Бар-Илан исемендәге Университет).

## Басмалар
* *Semyon Alesker, Joseph H.G. Fu*. Integral Geometry and Valuations. New Structures on Valuations and Applications. Birkhäuser Basel — Springer Basel, 2014. — 120 pp.
* *Semyon Alesker*. Introduction to the Theory of Valuations. American Mathematical Society, 2018. — 83 pp.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Semyon Alesker’s site
* Irreducibility Theorem

Төркем:Математиклар
Леонид Полтерович

**Леонид Виктор улы Полтерович** (1963 елның 30 августында Мәскәүдә туган) — ССРБ һәм Израиль математигы, Тель-Авив университетының математика фәннәре мәктәбе хезмәткәре, динамик системалар теориясе, симплектик геометрия буенча белгеч.

## Тәрҗемәи хәле
Икътисади фәннәр докторы Виктор Меерович Полтерович гаиләсендә туган, ир туганы — математик Иосиф Полтерович. 1984 елда Мәскәү дәүләт университетының механика бүлеген тәмамлаган. 1987 елга кадәр Г. М. Кржижановский исемендәге Энергетика институтында инженер булып, аннан соң 1989 елга кадәр — Метрологик хезмәтенең бөтенсоюз фәнни-тикшеренү институтында кече фәнни хезмәткәр булып эшләгән, шул ук вакытта динамик системалар теориясе өлкәсендә фәнни хезмәтләрен бастыра башлаган.

1990 елда Тель-Авив университетында Яков Синай һәм Виталий Мильман җитәкчелеге астында фәлсәфә докторы диссертациясен яклаган, темасы — «Лагранж салынмаларының топологик инварианталары һәм Гамильтон динамикасы».

1991 елдан бирле — Тель-Авив университетының өлкән остазы, 1994 елдан бирле — доценты, 1996 елдан бирле — профессоры, 2005—2007 елларда университетның саф математика бүлеге белән җитәкчелек иткән.

Европа математика җәмгыяте премиясе (1996), Эрдёш премиясе (1998) белән бүләкләнгән булган. Өйрәнчекләре арасында — Паул Биран.

## Хезмәтләре

* Polterovich, Leonid «The geometry of the group of symplectic diffeomorphisms.» Lectures Math. ETH Zürich Birkhäuser Verlag, Basel, 2001. xii+132 pp. ISBN 3-7643-6432-7
* Polterovich, Leonid; Rosen, Daniel «Function theory on symplectic manifolds.» CRM Monogr. Ser., 34 American Mathematical Society, Providence, RI, 2014. xii+203 pp. ISBN 978-1-4704-1693-5
* Polterovich, Leonid; Rosen, Daniel; Samvelyan, Karina; Zhang, Jun «Topological persistence in geometry and analysis.» Univ. Lecture Ser., 74 American Mathematical Society, Providence, RI, [2020], ©2020. xi+128 pp. ISBN 978-1-4704-5495-1

## Искәрмәләр

Төркем:Математиклар
Роман Головинский

**Роман Головинский** (инглиз телендә: Roman Holowinsky; 1979 елның 26 июлендә АКШ-ында туган) — Америка математигы, саннар теориясе һәм модуляр функция өлкәсендә эшли. Хәзерге вакытта Огайо штаты университетының математика кафедрасы доценты.

## Тәрҗемәи хәле
Ратгер университетында фәннәр бакалавры дәрәҗәсенә (2001) лаек булган, шунда ук Хенрик Иванец җитәкчелеге астында доктор диссертациясен яклаган.

2011 елда Головинский «даһи Шринивас Рамануджан йогынтысы астында математика өлкәсендә» эше өчен SASTRA Ramanujan премиясе белән бүләкләнгән булган, Каннан Соундарараджан белән квант уникаль эргодиклык гипотезасын исбатлаган. 2011 ел Слоун стипендиаты.

2006—2008 елларда чакыру буенча Торонто университетында һәм 2009—2010 елларда Перспектив өйрәнүләр институтында эшләгән.

## Бүләкләнүе
* SASTRA Ramanujan премиясе (2011)
* Слоун стипендиясе (2011)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* 
* 
Төркем:Математиклар
Максим Радзивилл

**Максим Радзивилл** (инглиз телендә: *Maksym Radziwill*; 1988 елның 24 февралендә туган) — саннар теориясендә махсуслашкан Канада математигы. 2016 елның августыннан бирле Канадада, Монреальдә МакГилл Университетында эшли.

## Тәрҗемәи хәле
Радзивилл 1988 елның 24 февралендә Совет Социалистик Республикалар Берлегендә, Мәскәүдә туган булган. Аның гаиләсе 1991 елда Польшага, ә аннан соң Канадага күчкән булган. Радзивилл 2009 елда Монреальдә Макгилл Университетын тәмамлаган, ә 2013 елда Калифорниянең Стэнфорд университетында Кэннэн Сундараджан җитәкчелеге астында диссертацияне яклаган булган һәм математика буенча фәлсәфә докторы дәрәҗәсенә ирешкән. 2013-2014 елларда ул чакыру буенча Нью-Джерси штатында Принстон Перспектив өйрәнүләр институтына килгән булган. 2014 елда Ратгер университетында профессор Хиллның ассистенты булган.

## Бүләкләнүе
2016 елда Максим Турку университетыннан Кайса Матомяки белән SASTAR Ramanujan бүләген алган. 2017 елның февралендә Радзивилл арттырылган стипендия белән бүләкләнгән булган.

## Басмалары
* mit K. Matomäki: *Multiplicative functions in short intervals*: In: *[[Annals of Mathematics]]*. Band 183, 2016, S. 1015—1056 1501.04858.
* mit K. Matomäki, Terence Tao: *An averaged form of Chowla’s conjecture*: In: *Algebra & Number Theory*. Band 9, 2015, S. 2167—2196 1503.05121.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* Homepage, McGill University
* Finnish, Russia-born mathematicians to jointly receive 2016 Ramanujan Prize
Төркем:Математиклар
Аскаров

Аскаров ― фамилия.
* Айнур Аскаров (1987), режиссёр, продюсер, сценарист.
* Сәлимгәрәй Аскаров (1936―1991), Социалистик Хезмәт Герое (1976).
----
;Аскарова
* Гөлсем Аскарова (1942), колхозчы.
* Чулпан Аскарова (1973), хореограф.
## Моны да карагыз
* Әскаров
* Гаскәров
Төркем:Фамилияләр
Татарчылык

**Татарчылык** () — татар халкының барлык этнографик төркемнәрен берләштерүгә юнәлтелгән идеология һәм тарихи концепция. Хәзерге заманда татарчылык идеяләре күпчелек татар галимнәре, җәмәгать эшлеклеләре һәм милли хәрәкәт тарафыннан хуплау таба. Татарчыларның «милләт концепциясе»-Идел-Урал, Себер, Кырым, Әстерхан татарларын һәм башка төркемнәрне «бердәм татар милләте» кысаларында берләштерүне күздә тота. Татарчылык белән болгарчылык — татар тарихын, халыкның барлыкка килүен өйрәнүдә ике төп тәгълимат булып торалар.

XIX гасырның ахырында «татарчылык» термины башта «татар» этнонимын алга сөрүчеләргә карата кулланылган, ә якынча 1917 елдан башлап — Рәсәйдә мөселман халыклары өчен территориаль автономия булдыруны яклаган сәясәтчеләргә һәм җәмәгать эшлеклеләренә карата кулланыла башлаган. 

Тарихи концепция буларак татарчылык СССР таркалганнан соң формалаша, шул вакытларда (ягъни 1990нчы елларда) үзләрен «татарчылар» дип атаган галимнәр барлыкка килә: Дамир Исхаков, Равил Фәхретдинов, Искәндәр Измайлов һәм Марсель Әхмәтҗанов. Татарчылар, нигездә, татар халкы тарихында иң мөһим чор буларак Идел буе Болгарстанын түгел, ә Атлын Урда дәверен күрәләр, һәм татар милләте нәкъ менә әлеге чорда формалашкан дип исәплиләр.

Татарчы галим-тарихчы Дамир Исхаков фикеренчә рус тарихы болгар тарихын "буйсындыра" ала. Ул болай дип язган:

«Әгәр без татар тарихыннан болгар чорын алып ташласак, һәм аны турыдан-туры Бату, һәм бәлки хәтта Чыңгызхан татарлары белән бәйләп карасак, ул чакта рус тарихы татар тарихын “үзләштерә” алмый, чөнки Алтын Урда чорындагы рус тарихы үзе дә Җучи Олысы тарихының бер өлеше генә, димәк ки, хәзерге татарлар тарихының өлеше дә була. Әгәр дә татарларның этник тарихын Идел буе Болгары тарихыннан чыгарып алсак, рус тарихы безнең тарихныбызны “эченә йота” ала».

ТР ФА академигы Мирфатыйх Зәкиев фикеренчә, бу идеология Татарстанда төбәк тарихын укытуда кулланыла, шулай ук республиканың рәсми тарих белемендә һәм татар фәнни җәмәгатьчелегендә өстенлек итә башлаган (Мәсәлән ТР ФА тарих иснституты).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
http://www.tataroved.ru/publication/npop/1

Төркем:Татар мәдәнияте
Төркем:Кемлек сәясәте
Чулпан Аскарова

*Чаллы театр актрисасы [[Чулпан Әскәрова]] белән бутамагыз*.

**Чулпан Аскарова**, Чулпан Раил кызы Аскарова (, *[[1973 ел]]ның [[3 ноябрь|3 ноябре]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Баймак]]*) ― биюче, хореограф, Хөсәен Әхмәтов исемендәге Башкорт дәүләт филармониясенең баш режиссеры (2017 елдан), Башкортстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе (2023), Башкортстан Республикасының Салават Юлаев исемендәге дәүләт премиясе лауреаты (2025).

## Тәрҗемәи хәле
1973 елның 3 ноябрендә Башкортстан АССР Баймак шәһәрендә туган. Баймак үзешчәннәре коллективы белән Мәскәү кремлендә дә чыгыш ясаган әти-әнисе кебек балачактан биегән . 

Баймакның 3нче санлы мәктәбендә белем алган (1979―1990). Ленинград өлкә мәдәни-агарту училищесына кабул ителгән, анда укымаган. Башкортстан республика мәдәният техникумының хореография бүлеген (1993 елда), «балетмейстер-педагог» белгечлеге буенча Мәскәү дәүләт мәдәният һәм сәнгать университетын (2014 елдан соң ; профессор  курсы, 2000) тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
1993 елдан 2001 елга кадәр ― Сибай дәүләт филармониясендә балет артисты.

2002 елга кадәр ― Башкортстан филармониясендә балет буенча репетитор.

2002―2006, 2012―2017 елларда ― Мәҗит Гафури исемендәге Башкорт дәүләт академия драма театрының балетмейстеры һәм хореографы. 30 дан артык спектакльдә бию һәм сәхнә хәрәкәтләрен куйган.

2006―2012 елларда – Башкортстан Мәдәният министрлыгының Республика халык иҗаты үзәге генераль директорының халык белән эшләү буенча урынбасары.

2017 елдан ― Хөсәен Әхмәтов исемендәге Башкорт дәүләт филармониясенең эстрада сәнгать җитәкчесе.

Халык күпләп катнашкан масштаблы чаралар режиссеры һөнәрен үзләштерә, концертлар, театрлаштырылган тамашалар, сәхнә осталарының юбилей кичәләрен оста сәхнәләштерүче режиссер буларак киң танылу ала.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2023 ― Башкортстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе
* 2023 ― Бөтендөнья башкортлар корылтаеның «Ал да нур чәч халкыңа» медале
* 2025 ― Башкортстан Республикасының Салават Юлаев исемендәге дәүләт премиясе ― *«Салават варислары» театрлаштырылган тамашасы (2024 елда куелган) өчен*

## Шәхси тормышы
Ире Илшат Яхин (1973―2022), композитор, баянчы, Башкортстанның атказанган сәнгать эшлеклесе (2016). Кызлары Азалия һәм Нәргизә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* «Баймакская энциклопедия»/гл.ред. И. Х. Ситдиков — Уфа: Баш.энцикл., 2013.- 215с.:ил.карты, ноты. ISBN 978 — 5-88185-084-5
## Сылтамалар

Төркем:Биючеләр 
Төркем:Башкортстан биючеләре
Төркем:Башкортстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Салават Юлаев премиясе лауреатлары 
Төркем:Мәскәү дәүләт мәдәният институтын тәмамлаучылар
Төркем:Шәхесләр:Гафури театры
Төркем:Шәхесләр:Башкортстан дәүләт филармониясе
Глобаль геопарклар челтәре

**** (, , , , , ) — ның махсус агентлыгы һәм тематик халыкара шурасы таныган  берләшмәсе. 2004 елда  белән хезмәттәшлектә  саклау, бәйле җәмгыятьләр тарафыннан тотрыклы тикшеренү һәм куллануны тәэмин итү максатында булдырылган. 

## Кабул итү критерийләре

Глобаль геопарклар челтәренә кертелү өчен каралуы өчен, ил хөкүмәте тәкъдим иткән геопарк түбәндәге ЮНЕСКО билгеләгән критерийларга туры килергә тиеш:
* тотрыклы социо-икътисади үсешне тәэмин итәрлек идарә планы барлыгы ( һәм  нигезләнүләре ихтимал);
* геологик  саклау һәм баетуны, геофәнни дисциплиналарны һәм киңрәк әйләнә-тирә мохит мәсьәләләрне укыту-танытуны тәэмин итүче ысул-методлар кулланышы күрсәтелгән;
* Җир мирасын саклау һәм тотрыклы үсеш стратегияләренә интеграцияләнүе өлкәсендә алдынгы практикаларны күрсәтүче дәүләт структуралары, җирле җәмгыятьләр һәм шәхсиләр тарафыннан ясалган уртак тәкъдимнәр. Боларның үрнәге буларак Норвегиядә барлыкка килеп, хәзер дөнья буйлап төрле геопаркларда җирле җитештерүне үстерүдә кулланылган GEOfood инициативасы булып тора.

## Исемлек

2024 ел өчен 213 геопарк үз хисабын тапшырды.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Бөтендөнья мирасы
* Матди булмаган мәдәни мирас
* Дөнья хәтере
* Бөтендөнья кыргый табигать фонды

Төркем:Глобаль геопарклар
Төркем:ЮНЕСКО
Төркем:2004 елда барлыкка килгәннәр
Төркем:2004 елда нигезләнгән оешмалар
Мария Корина Мачадо

**Мари́я Кори́на Мача́до Пари́ска** (; *[[1967 ел]]ның [[7 октябрь|7 октябре]], [[Венесуэла]], [[Каракас]]*) ― венесуэлалы сәясәтче, җәмәгать эшлеклесе, , Венесуэланың  депутаты (2011―2014 елларда).

Демократик хәрәкәт активисты, ил президенты (2013 елдан) Николас Мадуро хөкүмәтенә оппозициядә. Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреаты (2025).

## Тәрҗемәи хәле
1967 елның 7 октябрендә Венесуэла башкаласы Каракаста туган. Әтисе ― Энрике Мачадо Сулоага (), «Sivensa» компаниясе белән бәйле эшмәкәр; әнисе ― Корина Париска Переса (), психолог. Мария гаиләдә дүрт кызның иң олысы, католик дине традициясендә тәрбияләнгән. Венесуэлада шәхси мәктәпне тәмамлаган, аннары АКШта интернат-мәктәпләрдә укыган, Европа илләре буенча берничә сәфәр кылган. Мачадоның бабасының әтисе доктор  ― Венесуэла сәясәтчесе һәм язучысы, «Каһарман Венесуэла» романы авторы (1881), Венесуэла диктаторы  каршы баш күтәрү вакытында үтерелгән.

Каракаста «Сәнәгать машина төзелеше» белгечлеге буенча шәхси университет ― Андрес Бельо католик  тәмамлаган, Башкалада идарә өлкәсендә перспектив тикшеренүләр институтының финанс өлкәсендә магистр дәрәҗәсенә ия.

1992 елда Мачадо Каракасның караучысыз балаларына ярдәм итү өчен Атенеа хәйрия фондын оештырган. Автомобиль сәнәгатендә эшләгән.

2001 елда Венесуэлада сайлауларны күзәтеп торган Sumate оешмасын гамәлгә куючыларның берсе була. Ул Президент Уго Чавесны тәнкыйтьли һәм аның отставкага китүен таләп итә.

Йель университетын тәмамлаганнан соң, 2010 елда ул, рекордлы санда тавыш җыеп, Венесуэланың Милли ассамблеясенә сайланган. 2011 елда ул президентлыкка сайлану нияте турында игълан итә. Әмма оппозиция праймеризында президентлыкка кандидат итеп Уго Чавеска оттырган  сайланган.

Мачадо Венесуэлада массакүләм протестлар () вакытында әйдәүче фигураларның берсе булган.

2023 елда ул оппозициядән президентлыкка тәкъдим итү буенча чираттагы кампания башлануы турында игълан иткән. Әмма 2023 елның 30 июнендә аңа киләсе 15 елга сайлауларда катнашуны тыялар, аны халык алдында массакүләм тәртипсезлекләргә өндәүдә һәм Венесуэланың халыкара икътисадый блокадасына ярдәм итүдә гаеплиләр.

## Шәхси тормышы
Мачадо иреннән аерылган, өч баласы бар.

## Бүләкләре
* 2014 ― Халыкара сайлау системалары фонды (IFES) тарафыннан бирелгән Чарльз T. Манатт исемендәге Демократия өчен премия;
* Сахаров исемендәге  ( белән бергә);
* 2025 ― Тынычлык өчен Нобель премиясе ― *куерган караңгылык шартларында демократия ялкынын хуплаучы тынычлык өчен көрәшкә батыр һәм тугры хатын-кызга бирелә*.
### Реакция
Венесуэла хөкүмәте оппозиция лидеры Мария Корина Мачадога Нобель тынычлык премиясе бирелгәннән соң Австралия һәм Норвегиядәге илчелекләрен ябарга карар иткән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Тынычлык өчен Нобель премиясе лауреатлары
Төркем:Хатын-кыз хокук яклаучылар
Төркем:Венесуэла сәясәтчеләре
Төркем: Венесуэла җәмәгать эшлеклеләре
Төркем:Сахаров исемендәге премия лауреатлары
Сирс Кук Уолкер

**Сирс Кук Уолкер** (инглиз телендә: Sears Cook Walker; 1805 елның 28 мартта Массачусетста, Уилмингтонда туган булган — 1853 елның 30 январендә Огайода, Цинциннатида үлгән булган) — АКШ астрономы.
1825 елда Гарвард университетын тәмамлап 1835 елга кадәр укытучы булып эшләгән. 1835—1845 елларда актуарий булган, ә аннан соң Вашингтонда обсерватория хезмәткәре булган. 1847 елда АКШ Яр буе сагының озынлык билгеләү бүлеге җитәкчесе булган, анда ике станция арасында озынлык аермасын билгеләү максаты белән электрик телеграфны кулланган беренчеләрдән берәү булган; ул шулай ук хронограф ярдәмендә күзәтүләрнең аермасын электрик теркәү ысулын керткән. Ул шулай ук шул мизгелгә яңа ачылган (1846 елда) Нептун планетасының орбитасын өйрәнгән.
Кимендә җиде телдә сөйләшкәне мәгълүм. 1837 елда АКШ Фәлсәфи җәмгыятенең әгъзасы булып сайланган булган. Аның иртуганы Тимоти Уолкер (1802—1856) Огайоның баш юристы булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Математиклар
ЮНЕСКО Глобаль геопарклары исемлеге

Бу биттә ның махсус агентлыгы булган  Глобаль геопарклар челтәре берләшмәсенең әгъза- күрсәтелә. 2024 ел өчен 213 геопарк үз хисабын тапшырды. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* ЮНЕСКО Бөтендөнья мәдәни мирас объектлары исемлекләре
* Кешелекнең матди булмаган мәдәни мирасының репрезентатив исемлеге
* Дөнья хәтере исемлеге
* Бөтендөнья кыргый табигать фонды экотөбәкләре

Төркем:Глобаль геопарклар
Төркем:ЮНЕСКО
Төркем:2004 елда барлыкка килгәннәр
Бөтендөнья кыргый табигать фондының экотөбәкләре исемлеге

Бу биттә  Бөтендөнья кыргый табигать фонды классификациясе буенча  исемлеге күрсәтелә.

Болар 867 , 232  һәм 426  бүленә. 

Кайберәүләре  исемлегенә дә кертелгән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Шулай ук кара
* ЮНЕСКО Бөтендөнья мәдәни мирас объектлары исемлекләре
* ЮНЕСКО Глобаль геопарклары исемлеге
* Кешелекнең матди булмаган мәдәни мирасының репрезентатив исемлеге
* Дөнья хәтере исемлеге

Төркем:Бөтендөнья кыргый табигать фонды
Төркем:Экотөбәкләр
Лиза Лоренцен

**Лиза Лоренцен** (норвег телендә: Lisa Lorentzen), шулай ук **Лиза Якобсен** (норвег телендә: Lisa Jacobsen) — норвег математигы, өзлексез вакланмалар өстендә эше өчен мәшһүр. Ул Норвегия табигать һәм техника фәннәре университетының математика фәннәре кафедрасының шәрәфле профессоры булып тора.

## Китаплар
Хокон Вааделанд белән бергә Лоренцен «Кушымталар белән өзлексез вакланмалар» китабының авторы булып тора (Studies in Computational Mathematics 3, North-Holland, 1992; 2nd ed., Atlantis Studies in Mathematics for Engineering and Science, Springer, 2008).

Ул шулай ук норвег телендә ике дәреслек: *Kalkulus for ingeniører* [Инженерлар өчен исәп] һәм *Hva er matematikk* [Нәрсә ул математика?] китапларының авторы һәм Арне Холе һәм Том Луи Линдстрем белән бергә *Kalkulus med én og flere variable* [Бер һәм берничә үзгәрүчән белән исәпләү] китабы авторы булып тора.

## Танылу
Лоренцен Норвегия патша фән һәм әдәбият җәмгыяте әгъзасы булып тора. 1986 елда Норвегия патша фән һәм әдәбият җәмгыятенең академик премиясенең лауреаты булган.

## Искәрмәләр

Төркем:Математиклар
Нур (мәчет, Мөслим)

**Мөслимнең «Нур» мәчете** — Татарстанның Мөслим районы административ үзәге Мөслим авылында урнашкан ислам гыйбадәтханәсе. 2008 елның 15 июнендә рәсми төстә ачылган. Җирле мөселман дини оешмасы ― Үзәкләштерелгән дини оешма ― Татарстан Республикасы мөселманнары Диния нәзарәте Мөслим районы мөхтәсибәте Мөслим авылындагы «Нур» мәчете мәхәлләсе карамагында. 2023 елның 25 сентябренә Мөслимдә 4 (бишенчесе төзелә), районда 37 мәчет эшли.

## Тарих
Мөслим (Базарлы Вәрәш) авылы 1748 елдан бирле билгеле. XX гасыр башында анда мәчет, мәктәп, су һәм җил тегермәннәре, 6 ярма җыю, 3 алачык, ашлык киптерү җайланмасы эшләве мәгълүм.

1848 елда авылда мәчет, 1905 елда ике мәчет һәм мәдрәсә булган. 1870 елдан Мөслимдә мәктәп эшләгән .

Хәзерге Мөслим районы авылларында Октябрь инкыйлабына кадәр 65 мәчет булган.

## Яңа заман
«Нур» мәчете 2008 елның 15 июнендә рәсми төстә ачылган.

Мөслим авылындагы «Нур» мәчете мәхәлләсе 2017 елның 24 октябрендә рәсми теркәлү үткән .

2008 елдан 2017 елга кадәр биредә Мөслим районы мөселманнары мөхтәсибәте эшләгән.

Мөслим районы хакимияте башлыгы (2001―2013 елларда) Ришат Рәшит улы Хәбипов кайгыртучанлыгында төзелгән.

## Тасвирлама
Бина ике катлы. Мөслимнән Чаллыга китә торган юлга якын, юлчылар өчен дә уңайлы. Магазины да бар.

Мәчеттә сыйныфлар оештырылган, балалар һәм өлкән буын өчен дини дәресләр алып барыла. Җәмигь мәчете төзелгәнче барлык ифтарлар «Нур» мәчетендә үткәрелгән. 

## Имамнар
* 2008―2017 елларда ― Фирзал улы Мөнир хәзрәт Борһанов (1979 елгы, Мөслимдә туган,  Чаллы шәһәренең «Йолдыз» мәдрәсәсендә (1997―2000), АДПИның филология факультетында (2010―2015), Казанда Россия Ислам университетының икътисад факультетында (2015―2018) белем алган), районның имам-мөхтәсибе (2002―2017 елларда), хәзер Мөслим Җәмигъ мәчетенең музей-кабинет («Вакыт комы» мәгърифәт үзәге) җитәкчесе.
* 2009―2013 елларда ― Ринар улы Ринас хәзрәт Нәбиев (1987 елгы, Чаллының «Ак мәчет» мәдрәсәсен бетергән), 2013 елдан Мөслим мәчете имам-хатыйбы.
* 2018―2023 елларда имам-хатыйб ― Җәлил улы Муса (*Ленар*) хәзрәт Шамилов (1983 елгы, Мәдинә шәһәрендәге Ислам университетында дини белем алган, ТР МДН шәһадәтнамәсе).
* Равил улы Наил Моратов (1972 елгы), ислам хокуrлары буенча юрист.
* Марат улы Булат Фәрдиев (1988 елгы, Әлмәт шәһәре Ислам институтын тәмамлаган, ТР МДН шәһадәтнамәсе), мөгаллим, азанчы.
* 2023 елдан имам-хатыйб ― Альберт улы Салават хәзрәт Мортазин (2003 елгы, Исламны кабул итүнең 1000 еллыгы исемендәге мәдрәсә, ТР МДН шәһадәтнамәсе).

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Мөслим районы мәчетләре һәм имамнары (*автор-төзүче* Габдулла улы Миңнулла хаҗи Абдуллин). К.: «Халкыбыз мирасы» нәшрияты, 2025, 208 б. ISBN 978-5-905160-38-7
## Сылтамалар
* Мечеть «Нур» села Муслюмово Муслюмовского района. rutube видео

## Моны да карагыз
* Мөслим җәмигъ мәчете
* Мөслим мәчете 
* Разалия мәчете (Мөслим районы)

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Мөслим районы мәчетләре
Төркем:2008 елда төзелгән мәчетләр
Тәскирә мәчете (Әлмәт)

**«Тәскирә» мәчете** () ― Татарстанның Әлмәт шәһәрендә, Петуховка микрорайонында урнашкан ислам гыйбадәтханәсе. Татарстан мөселманнары Диния нәзарәтенең Әлмәт район мөхтәсибәте карамагында.

## Урыны
Ислам гыйбадәтханәсе Әлмәт шәһәренең Петуховка микрорайонында Сәет Кальметов урамында (Ватанны саклаучылар урамы белән кисешкән урында) урнашкан.

## Тарих
Элек шәһәрнең Петуховка микрорайонында яшәүчеләр хәләл-кафеның икенче катында төзекләндерелгән залда гыйбадәт кылган, хәзер бина хуҗалары инициативасы белән янәшәдә аерым бина торгызганнар. Мәчетнең архитекторы ― Искәндәр Зөфәр улы Насыйров (1985―2024). 

Мәчет төзелешен башлап җибәрүчеләр ― Рәйханә һәм Фәрит Ханнановлар. Аларның икесенең дә Тәскирә исемле әниләре хөрмәтенә (берсе Иске Баграждан, икенчесе Күтәмәледән) мәчет «Тәскирә» дип аталган.

Төзелеш 2019 елда башланган, алга таба бу башлангычны битараф булмаган мөселманнар да күтәреп алган. Коронавирус вакытында төзелеш туктап торган. Төзелеш алты ел алып барылган һәм 36 миллион сумга төшкән.

## Тасвирлама
«Тәскирә» мәчете ― ике катлы, ике манаралы, гомуми мәйданы ― 400 кв. метр, ир-атлар өчен намаз уку залы 150, хатын-кызлар залы 50 кеше сыйдырышлы. 

Мәчеттә, ир-атлар һәм хатын-кызлар өчен намаз залыннан тыш, уку сыйныфлары, гардероб һәм имам өчен кабинет бар. Монда балалар, ир-атлар һәм хатын-кызлар өчен ислам нигезләре буенча мәчет каршындагы курслар оештырылган.

Мәчеттә видеокүзәтү, җилләтү системалары урнаштырылган, су, электр энергиясе һәм газ белән тәэмин итү өчен инженерлык челтәрләренә тоташтырылган.

Мәчетнең тирә-ягы матурланган, ишегалдында тәһарәтханә төзелгән.

## Имам
Мәчетнең имамы ― Әлмәт шәһәре мәдрәсәсенең кичке бүлеген тәмамлаган Фәрит хәзрәт Ханнанов. Малайлар өчен якшәмбе мәктәбе эшли, кызларны да укыту планлаштырыла.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Әлмәттә «Тәскирә» мәчете ачылды. Татар-информ, 15.10.2025
* Әлмәттә яңа «Тәскирә» мәчете ачылды. ТР МДН, 15.10.2025
* В Альметьевске открыли новую мечеть «Тазкира». Vkvideo, 2:35

Төркем:Әлмәт мәчетләре
Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:2025 елда төзелгән мәчетләр
Дамо (фәйләсуф)

**Дамо** (грек телендә: Δαμώ; б. э. к. як. 500 ел) — борынгы грек фәйләсуф-пифагореец һәм математигы, аны Пифагор һәм Феано кызы дип саныйлар.
Дамо тормышы турында әз мәгълүм. Риваять буенча ул Пифагор һәм Феано кызы булган. Бер кыйсса буенча Пифагор иншаларын Дамога мирас итеп тапшырган һәм ул аларны зур акчага сатудан баш тартып саклаган, «алтыннан ярлылыкны һәм ата васыятен күбрәк хуп күргән». Үз чиратында Дамо әтисенең хезмәтләрен кызы Виталага тапшырган.
Дамоның чынлыкта булуында ихтимал шөбһәләргә карамастан, риваятьнең мәгънәсе хатын-кыз фәйләсуфларның Пифагор мәктәбендә мөһим роль уйнавында.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *[[Диоген Лаэртский]]*. О жизни, учениях и изречениях знаменитых философов. / Пер. и прим. М. Л. Гаспарова. Общ. ред. и вступ. ст. А. Ф. Лосева. (Серия «Философское наследие»). М.: Мысль, 1979. 624 стр.
** 2-е изд., испр. М.: Мысль. 1986. 570 стр. 100000 экз. переиздавался: 1995, 1998, 2009.
* *[[Ямвлих]]*. Жизнь Пифагора. / Пер., вступ. ст. и прим. В. Б. Черниговского. М.: Алетейа. 1997. 179 стр. 5000 экз.
** 2-е изд., перераб. М., Алетейа-Новый акрополь. 1998. 248 стр.
* *[[Шюре, Эдуард|Шюре Э.]]*, Великие посвящённые. 1914 год, 305 стр
* Régine Pietra, *Les femmes philosophes de l’antiquité gréco-romaine*, l’Harmattan, 1997.
Төркем:Математиклар
Портчара

**Портчара** (, ) ― Мари Ил Республикасының Бәрәңге районы Мазарбашы авыл җирлегенә керүче татар авылы.

## География
Авыл республиканың көнчыгыш өлешендә, ылыслы-киң яфраклы урманнар зонасында урнашкан, Район үзәге Бәрәңге бистәсеннән (турыга) 11 км төньяк-көнчыгышта урнашкан.

## Климат
Климат уртача континенталь, уртача салкын кыш һәм чагыштырмача җылы җәй белән аерылып тора. Уртача еллык һава температурасы ― 2,2 °C. Иң җылы айның (июль) уртача һава температурасы ― +18,5 °C; иң салкын (гыйнвар) ― −14 °C. Тотрыклы салкыннар белән период озынлыгы уртача 127 көн. Атмосфера явым-төшеменең уртача еллык саны 496 мм, шуларның якынча 70 % апрельдән октябрьгә кадәр төшә.

## Вакыт зонасы

Портчара, барлык Мари Ил торак пунктлары кебек үк, Мәскәү вакыты (MSK) булган вакыт зонасына карый. Кулланылыштагы вакытның UTCка карата күчеше +3:00 тәшкил итә.

## Атамасы

Мари теленнән тәрҗемә иткәндә «йорттан калган буш урын» дигәнне аңлата. Риваятьтә әйтелгәнчә, татарлар килгәнче монда марилар яшәгән, алар чукындырудан баш тартып, үз торакларын ташлап киткәннәр. Татарлар, урманны сөрү өчен чистартып, Койла елгасының биек ярында йортлар салганнар.

## Тарих
XIX гасыр башыннан 10 кеше яшәгән ике йортлы ял итү урыны буларак телгә алына. 1836 елда биредә 22 гаилә, 163 кеше яшәгән.

1876 елда басылып чыккан 1859—1873 еллар мәгълүматлары буенча торак урыннар исемлегендә торак пункт Нократ губернасының Уржум өязе Порчара казна авылы буларак телгә алына. Койла елгасы буенда, Иске Казан коммерция юлының уң ягында, өяз шәһәре Уржумнан 54 чакрым һәм казна авылы Төрек авылындагы станоклы фатирдан 5 чакрым ераклыкта урнашкан. Авылда, 17 йортта 257 кеше (117 ир-ат һәм 140 хатын-кыз) яшәгән, мәчет, кәгазь фабрикасы булган.

1926 елда 821 кеше, барысы да татарлар яши, 1952 елда 119 йорт һәм 500 кеше яши. 2003 елда авылда 47 йорт исәпләнә. Совет чорында «Чулпан» һәм «Ленин» колхозлары эшләгән.

XVIII гасырда авыл Нократ губернасының Өрҗем өязе Бәрәңге, XIX гасырда ― XX гасыр башында Төрек волостьлары составына кергән. 1920 елда Мари автономияле өлкәсе составына керә, Сернур, аннары Мари-Төрек кантоннарына карый. 1931 елның апреленнән Бәрәңге районы карамагында.

## Халык

Милли состав (2002): 75 кешенең 99 % ы — татарлар.

## Шәхесләр

## Дин
Нократ губернасы Уржум өязенең мөхтәсибәт мәктәпләре турында ведомость мәгълүматларына караганда, Нократ губернасы Уржум өязенең Ирмучаш һәм Төрек волостьларындагы татар торак пунктларында 19 гасыр ахыры — 20 гасыр башында 18 мәчет эшләгән. Аларның берсе Пурчар (Портчара) авылында булган.

1932 елда Портчардагы мәчет янып бетә. Мәчет булмаса да, авылда рухи мәгърифәтчелек эше туктамый, аны күрше авылларның имамнары үткәрә. 1997 елда авылда яшәүче Илһам Ибраһимов мәчет төзелешенә нигез сала. Төрле сәбәпләр аркасында төзелеш озакка сузыла һәм 2011 елда гына тәмамлана.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Куянково, деревня. ABOUTMARI.COM
* Документы территориального планирования Алашайского сельского поселения.  Администрация Параньгинского муниципального района Республики Марий Эл

Төркем:Бәрәңге районы торак пунктлары
Төркем:Мари Иле татар авыллары
Карл XII

**Карл XII** (; 17 Июнь 1682 – 30 Ноябрь 1718) — 1697 елдан 1718 елга кадәр Швеция императоры. Карл XI патшаның бердәнбер исән калган улы була. Унбиш яшендә бөтен Швед империясе белән идарә итә башлый.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Швеция сәясәтчеләре
Ишем (Октябрьский районы)

**Ишем** () ― Пермь краеның Октябрьский районындагы (муниципаль округ) авыл. Ишем  керә . 2006 елның гыйнварына кадәр авыл советы үзәге булган.

## Халык саны
878 кеше (2010 елгы җанисәп буенча). 875 кеше теркәлгән (татарлар, башкортлар). Җирлек буенча (Самар авылын кертеп) хуҗалыклар саны ― 410.

## Урнашуы
Авыл Октябрьский муниципаль районының (округ) төньягында, район үзәге ― Октябрьский эшчеләр бистәсеннән 39 км ераклыкта, Чусовая елгасына коя торган Сылва елгасының сул кушылдыгы  елгасы буенда урнашкан. Торак пунктта буа бар.

Пермь ―  автомобиль юлы авылдан 12 км ераклыкта уза.

## Климат
Торак пункт территориясенә континенталь климат хас. аның характерлы билгеләре ― бураннар еш була торган салкын озын кыш һәм кыска җәй.

Авыл Россиянең Европа өлешендәге ылыслы―киң яфраклы урманнар зонасында урнашкан.

## Тарих
1679 елдан *Япарова* авылы буларак билгеле. 1704 елда авыл исеме *Елкыбайга* () үзгәргән булган.

1928 елның февралендә биредә җиде хуҗалык берләшүдән «Бедняк» коммунасы барлыкка килгән. 1929 елда «Кызыл Ишем» колхозы, соңрак, 1950 елдан башлап, «Кызыл Ирән» колхозы оешкан. 2006 елның гыйнварына кадәр авыл Ишем авыл советы үзәге булган.

## Икътисад
«Дуслык» ҖЧҖ авыл хуҗалыгы предприятиесе, универмаг, кибетләр, почта элемтәсе бүлекчәсе.

Җирлек территориясендә 2007 ел ахырында эксплуатацияләнә башлаган Мохово нефть ятмасы урнашкан.

XX гасыр уртасында авылда җирле кирпеч заводы булган.

Торак пункт территориясе Пермь краеның Октябрьский урманчылыгы составына керә.

## Мәгариф
Мәгариф учреждениеләренә Ишем төп гомуми белем бирү мәктәбе (1982 елдан урта мәктәп буларак эшләгән; мәктәптә 1989 елда оешкан авыл тарихы музее бар) һәм балалар бакчасы керә.

2025 елның 10 октябрендә узган халык җыенында Ишем төп гомуми белем бирү мәктәбен рус авылы  урта мәктәбенә кушу мәсьәләсенә багышланган җыенда катнашкан 167 кешедән 157 кеше каршы, 10 кеше уңай тавыш биргән .

## Мәдәният
* «Ишем авыл мәдәният йорты» муниципаль казна учреждениесе (директор Резидә Раффас кызы Сабирова) . 
* Китапханә.

## Сәламәтлек саклау
Фельдшерлык пункты.
 
## Дин
Авылда сөнни мөселманнар яши. Мәчет эшли (1998 елның октябреннән).

## Истәлекле урыннар
Гражданнар сугышы корбаннарына һәм Бөек Ватан сугышында катнашучыларга һәйкәлләр.

## Санлы тапшыруларга күчү программасы
2013 елда DVB-T2 стандарты буенча цифрлы тапшыруларга күчүнең федераль программасы нигезендә, авылда төп телеканаллар, шул исәптән Россия цифрлы телевидениесенең беренче мультиплексы һәм Россия цифрлы телевидениесенең икенче мультиплексы тапшырулары җиһазландырылган.

## Урамнар

* Механизаторлар ур.
* Колхоз ур.
* Болын ур.
* Укытучылар ур.
* Решетов ур.
* Муса Җәлил ур.
* Җиңүнең 40 еллыгы ур.
* Яр буе ур.

* Тынычлык ур.
* Мәктәп ур.
* Совет ур.
* Яшьләр ткр.
* Ленин ур.
* Тракт ур.
* Бакча ур.

## Шәхесләр
* Әлфиз Сабиров (1985), скульптор, Бакый Урманче премиясе лауреаты (2017).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Ишимовское сельское поселение
* Ишимово Вконтакте
* Сайт Ишимовской Средней Общеобразовательной школы 

Төркем:Октябрьский районы торак пунктлары (Пермь крае)
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Эдуард Сакс

**Эдуард Сакс** () — совет хәрби инженеры, подполковник, «Химстрой» трестының (Тум) 5 нче төзеле-монтаж идарәсе башлыгы (1949), Казан электр-техника заводы директоры (1960-1962), СССР элемтә чаралары промышленносте министрлыгының телевидение баш идарәсе башлыгы (197?).
## Искәрмәләр
Анна Барбара Рейнхарт

**Анна Барбара Рейнхарт** (немец телендә: Anna Barbara Reinhart; 1730 елның 12 июле, Винтертур,  Цюрих кантоны, Швейцария — 1796 елның 5 январе, шунда ук) — швейцарияле математик.

## Тәрҗемәи хәле
Бала чагында аттан егылып төшү нәтиҗәсендә җитди җәрәхәт алган һәм гомере азагына кадәр озак дәверләр буена караватта яткан. Аны дәвалаган табип Аннаның математикага һәвәслеген күреп алган һәм аның белән шөгыльләнә башлаган. Математиканы Леонард Эйлер, Габриэль Крамер, Питер ван Мушенбрук, Жером де Лаланд һәм башкалар китаплары буенча өйрәнгән.
Хатлар язышкан булган, кайвакыт аңа үз вакытының мәшһүр галимнәре килгән. Математика дәресләрен биргән.
Вакыт белән үз өлкәсендә абруй булып танылган булган.
Рейнхарт иншаларының кулъязмалары сакланып калмаган. Берничә замандашының фәнни эшләрен мөхәррирлек кылган. Исаак Ньютонның «Табигый фәлсәфәнең математик башлангычлары» фундаменталь хезмәтенә комментарий язган, шулай да ул үлеменнән соң югалтылган булган.

Кайбер замандашлары, мәсәлән, Даниил Бернулли, Рейнхартның фәнни эшләрен югары бәяләгән һәм аны Эмили дю Шатледан югарырак куйган.
1796 елда 65 яшендә тоз утыру авыруы катлаулануыннан һәм балачагында алган җәрәхәт нәтиҗәләреннән үлгән.

## Истәлеге
* 2003 елда туган шәһәре Винтертурда аның исеме белән урам аталган булган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Anna Barbara Reinhart

## Сылтамалар
* Anna Barbara Reinhart
* Reinhart, Barbara, Mathematikerin, 1730—1796 
Төркем:Математиклар
Хедвига Луиза Беата Петрен-Овертон

**Хедвига Луиза Беата Петрен-Овертон** (швед телендә: Hedvig Louise Beata Petrén-Overton, 1880 елның 28 августы — 1977 елның 14 январе) — швед математигы. Математика буенча беренче швед хатын-кызы фәлсәфә докторы булуы белән мәгълүм.

## Тәрҗемәи хәле
Луиза Петрен-Овертон (туганда бирелгән исеме — Хедвига Луиза Беата Петрен) Хальмстадта пастор Эдвард Петрен һәм Шарлотта Йоранссон кызы булган. Ул тугызы малайлар булган унике баланың берсе булган. Гаиләдә иң кечесе булып (аның апалары аннан 15 һәм 20 яшькә олырак булган), Луиза өй эшләреннән азат ителгән булган һәм игътибарны үз белемендә туплый алган. Аның ир туганнары һәммәсе югары белем алган һәм җәмгыятьтә югары торыш биләгән.

1889 елда мәктәпне тәмамлагач, Луиза Петрен Лундның кафедраль мәктәбе студенткасы булган. 1910 елда ул бакалавр дәрәҗәсенә ия булган, в 1912 елда "Лаплас ысулының тигезләмәләргә киңәйтелүе" (француз телендә: Extension de la méthode de Laplace aux équations) темасына диссертация яклап Швециядә доктор дәрәҗәсе белән беренче хатын-кыз булган.

Шул ук 1912 елда Луиза Петрен Лундта беренче фармакология профессорына кияүгә чыккан. Бу никахта дүрт бала туган һәм өченче угыл, Максвелл, Лундта мәңге студент буларак мәгълүм булган - ул географ булган һәм үз тикшеренүләрен алып барган, әмма доктор дәрәҗәсенә ирешә алмаган.

Луиза Петрен-Овертон Лунд университетына эшкә урнаша алмаган — ул вакытта хатын-кызларга андый вазыйфаларда эшләргә рөхсәт ителмәгән. Шуңа күрә ул кызлар өчен шәхси дәресләр бирә башлаган, ә 1912 елдан бирле тормышны иминләндерү компаниясендә актуар бүлектә эшләгән.

1977 елда вафат булган. Лундта зиратта күмелгән булган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Hedvig Louise Beata Petrén-Overton

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча математиклар
Төркем:Математиклар
Төркем:Хатын-кызлар
Вена (анатомия)

**Вена** - йөрәккә кан ташучы кан тамыры. Веналар посткапилляр венулалардан кан ала. Веналар йөрәк-кан тамырлары системасының бер өлешен тәшкил итүче веноз системага берләшәләр. Канны йөрәктән ташучы тамырлар артерияләр дип атала.

Барлык веналар да углерод диоксидына бай веноз кан йөртмиләр, артерияләр дә гел кислородка бай артериаль кан белән тулы булмый. Мәсәлән, үпкә веналары йөрәккә артериаль кан китерә, ә үпкә артериясе йөрәктән үпкәгә веноз кан йөртә. Бу шулай ук яралгыдагы кендек тамырларына кагыла.

Берничә системада тамырларның капилляр челтәренә бүленү һәм вена системасына яңадан берләшү күренеше бар. Бу  - "могҗизалы веноз челтәр" дип атала - мәсәлән, бавырның капка системасында (капка венасы) һәм гипоталамуста. Могҗизалы челтәрләрнең мәгънәсе алардагы кан агымын әкренләштерүдә тора.

Кан тамырларын флебология дип аталган медицина тармагы өйрәнә. Ул тамырларның структурасын һәм эшләвен, аларның авыруларын һәм патологик хәлләрен, диагностикалау, профилактикалау һәм дәвалау ысулларын тикшерә  .

## Гомуми үзенчәлекләр
Артерияләрдән аермалы буларак, тамырлар организмга һәм тукымаларга кан таратмыйлар, ә алардан канны җыялар һәм кире йөрәккә кайтаралар. Веналар диварлары артерия диварлары белән бер план буенча төзелгән. Ләкин, тамырларның диварлары артерияләрнекенә караганда нечкәрәк һәм сыгылмалыклары азрак (шуның аркасында буш веналар "шиңә"). 

Веналардагы кан басымы түбән ( терекөмеш баганасының 15-20 мм). Веналар бер-берсе белән анастомозлар аша тоташып, веноз үрелмәләр барлыкка китерәләр (гадәттә органнар янында). Бер-берсенә кушылып, кечерәк тамырлар ахыр чиктә зур вена кәүсәләрен - йөрәккә баручы веналарны барлыкка китерәләр.

Канның кирегә агуын булдырмас өчен, веналарда клапаннар бар.

## Классификация
Вена диварлары өч катламнан, яки тышчадан тора: эчке яки эндотелий (тоташтыргыч тукымалар катламында урнашкан эндотелий күзәнәкләреннән тора), урта (эластик тукымалар һәм шома мускул җепселләре), һәм тышкы катлам, адвентиция (тоташтыргыч тукымалардан). Бу тышчаларның үсеше һәм аларның структурасы үзенчәлекләре төрле тамырларда аерылып тора  .

Вена стеналарындагы мускул элементлары үсешенә нигезләнеп, алар ике төркемгә бүленәләр: мускулсыз (җепселле) һәм мускуллы веналар. Мускуллы веналар, үз чиратында, мускул элементларының зәгыйфь, уртача һәм көчле үсешенә ия тамырларга бүленәләр  .

## Иң мөһим веналар
Тәннең иң мөһим веналары:

* Муен венасы
* Үпкә веналары
* Капка венасы
* Өске куыш вена
* Аскы куыш вена
* Кабырга белән эч арасындагы вена
* Бот венасы
* Тез асты венасы
* Аякның зур тире асты тамыры
* Аякның яшерен кече венасы

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
* 
* Вены // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред.  А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.

## Шулай ук карагыз

* Гемодинамика
* Варикоз
* Тирән тамырлар тромбозы

Төркем:Анатомия
Төркем:Йөрәк-кан тамырлары системасы
Родриго Пас Перейра

**Родриго Пас Перейра** (; *[[1967 ел]]ның [[22 сентябрь|22 сентябре]], [[Испания|Испания дәүләте]], [[Галисия]], [[Сантьяго-де-Компостела]]*) ― боливияле сәяси эшлекле, 2025 елның 8 ноябреннән  Күпмилләтле Боливия Дәүләтенең сайланган президенты.

## Тәрҗемәи хәле
1967 елның 22 сентябрендә Франко Испаниясенең автоном җәмгыяте Галисиянең административ үзәге Сантьяго-де-Компостела шәһәрендә туган. Балачагы һәм яшьлеге әтисенең 1970 һәм 1980-еллар башында хәрби диктатуралар вакытында сәяси эшчәнлеге нәтиҗәсе булган сәяси сөргендә үткәргән. Төрле илләрдә күпсанлы иезуит мәктәпләрендә укыган. Боливиядә демократия торгызылгач, Ла-Паста Сан-Игнасио мәктәбенә укырга кергән. Соңрак АКШта Вашингтонда (Колумбия округы)  укыган, анда икътисадта махсуслашу белән халыкара мөнәсәбәтләр өлкәсендә бакалавр дәрәҗәсен һәм сәяси менеджмент өлкәсендә магистр дәрәҗәсен алган.  президентлыгы вакытында (1997―2002) Боливиянең Испаниядәге илчелегендә коммерция атташесы булып эшләгән һәм Бөтендөнья сәүдә оешмасында вакытлыча ышанычлы вәкил булган.

## Сәяси карьерасы
2020 елдан  департаментыннан Боливия сенаторы. Элегрәк (2015 елдан 2020 елга кадәр) Тариха мэры һәм 2010 елдан 2015 елга кадәр Тариха муниципаль советы рәисе вазыйфасын биләгән. 2005 елдан 2010 елга кадәр 46нчы һәм 2002 елдан 2006 елга кадәр 49нчы округлардан Боливиянең сул сәяси фиркасе (лидеры ― әтисе, элеккеге (1989–1993) Президент )  фиркасе әгъзасы буларак, Тарихадан Боливия  әгъзасы булган.

Родриго Пас Перейра ― 2025 елгы  Президентлыкка «Христиан-демократлар партиясе»ннән (PDC) кандидат. Вице-президент постына элеккеге полиция капитаны  сайланган. 32% тавыш җыеп, 17 августта тавыш бирүнең беренче турында беренче урынны яулаган, 19 октябрьдә икенче турда 54,61 % тавыш җыйган һәм элеккеге Президент (2001–2002)  (45,39 %) өстен чыккан.

## Шәхси тормышы
Өйләнгән. Өч бала атасы.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Senate profile  Chamber of Senators (Bolivia).
* Biography by CIDOB 

Төркем:Әлифба буенча сәясәтчеләр
Төркем:Боливия сәясәтчеләре
Төркем:Боливия президентлары
Төркем:Америка университетын тәмамлаучылар
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Тоштоял

**Тоштоял** (яки *Искеавыл*, , ) — Мари Ил Республикасының Бәрәңге районында урнашкан татар авылы. Мазарбашы авыл җирлеге составына керә.

## Географиясе
Авыл республиканың көнчыгыш өлешендә, ылыслы-киң яфраклы киң урманнар зонасында, Ләж елгасы буенда,  автомобиль юлы янында, районның административ үзәге Бәрәңгедән төньяк-көнчыгышка якынча 3 километр ераклыкта урнашкан. Абсолют биеклек — диңгез дәрәҗәсе өстеннән 142 метр.

### Климаты
Климаты уртача континенталь, уртача салкын карлы кыш һәм чагыштырмача җылы җәй белән билгеләнә. Һаваның уртача еллык температурасы — 2,2 °С . Иң җылы айның (июль) уртача температурасы — 18,5 °C; иң салкын (январ) — −14 °C. Салкын чорның озынлыгы — уртача 127 көн. Атмосфера явым-төшемнәре ел саен уртача 496 мм тәшкил итә, шуларның 70 %ы апрельдән октябрьгә кадәр була.

### Сәгать поясы

Тоштоял, барлык Мари Ил торак пунктлары кебек үк, Мәскәү вакыты (MSK) булган вакыт зонасына карый. Кулланылыштагы вакытның UTCка карата күчеше +3:00 тәшкил итә.

## Тарихы
Риваять буенча, бу мари авылы булган («тоштоял» мари теленнән тәрҗемә иткәндә «иске авыл» дигәнне аңлата). Моннан 460 ел элек хәзерге Татарстан Республикасының Әтнә районының Олы Мәңгәр авылыннан күчеп килгән Мортаза, Мостафа, Бикчәнтәй, Яхия исемле кешеләр урман аша шушы җирләргә килеп җитеп, үзләренә торак төзегәннәр. Шуннан соң мариларның бер өлеше елга аша көнчыгышка күчеп китә һәм яңа авыллар — Мари-Кошпай, Чекманур авылларын нигезли.

Архив документлары халык риваятьләрен раслый. 1719 елгы җанисәп хәзерге Бәрәңге районы территориясенә татар күченүчеләренең булуын теркәгән. XVIII гасыр азагында төзелгән «Урҗум өязенең икътисади искәрмәләрендә» Бәрәңге олысының Иләт Кукморе авылында (Тоштоял) 26 татар йорты, 145 кеше булуы турында әйтелә.

1876 елда басылып чыккан «1859-1873 еллар мәгълүматлары буенча торак урыннар исемлегендә» торак пункт Нократ губернасы Урҗум өязенең Тоштоял казна авылы буларак телгә алына. Иләт-Кукшора елгасының ике ягында, өяз шәһәре Урҗумнан 54 чакрым һәм казна авылы Төрек авылындагы станок фатирыннан 11 чакрым ераклыкта урнашкан. Авылда, 41 йортта 404 кеше (208 ир-ат һәм 196 хатын-кыз) яшәгән, мәчет, авыл идарәсе булган..

## Халык саны

### Милли состав
2002 елгы җанисәп нәтиҗәләре буенча, халыкның милли структурасында татарлар 85 кешедән 99 % тәшкил иткән.

Биредә нигездә пенсионерлар яши. Бәрәңге бистәсендә яшәүче элеккеге тоштояллылар ата-ана йортларын җәйге дача буларак файдаланалар.

## Шәхесләр

## Социаль өлкә

Авыл халкы газны баллоннарда куллана, суны коедан ала. Суүткәргеч челтәре дә бар. Урамнар асфальтланмаган, авылда медпункт юк, медицина хезмәте Куян медпункты шәфкать туташлары тарафыннан тәэмин ителә.

Авылда мөселман йолалары һәм гореф-гадәтләре генә саклана, мәчет юк.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 

## Сылтамалар
* Куянково, деревня. ABOUTMARI.COM
* Документы территориального планирования Алашайского сельского поселения.  Администрация Параньгинского муниципального района Республики Марий Эл

Төркем:Бәрәңге районы торак пунктлары
Төркем:Мари Иле татар авыллары