Bämbın Rinçen

**Yenşööbü Bämbın Rinçen** (, ; şulay uq **Rinçen Bimbayev**, **Rinçin-Dorji Radnajapoviç Bimbayev** bularaq bilgele; *[[1905 yıl|1905 yılnıñ]] [[25 dekäber|25 dekäbere]], [[Чиң династиясе|Çiñ imperiäse]], Bulsaray — [[1977 yıl|1977 yılnıñ]] [[4 mart|4 martı]], , *) — Mongoliä yazuçısı, ğalime, tärcemäçese, professorı, Mongoliäneñ berençe akademigı, Mongoliä däwlät premiäse laureatı. Çığışı buyınça burät, borınğı aristokratik  ıruğınnan bulğan.

## Biografiäse
1905 yılda Räsäy häm Mongoliäneñ çik buyı ölkäsendäge Bulsaray urınında (xäzerge  aymağınıñ  somonı) tuğan. Anıñ ätise Radnajab Budayeviç Bimbayev (1874—1921) Käxta çik buyı komissariatında mancur telennän tärcemäçe bulıp eşlägän. YKR çorında Çikoy aymaq idäräsendä xalıq mäğärife bülege mödire bulıp eşlägän. Anıñ änise Dulam Samdanova  ıruğınnan bulğan. Ul  toqımı bulğan.

Rinçen balaçağında urıs, mongol häm mancur tellären üzläştergän. 1914—1920 yıllarda Aleksey real’ uquxanäsendä uqığan. 1920-yıllar başında Troitskosavsk mongol revolütsionerları  häm  revolütsion eşçänlek üzägenä äwerelgän. 1921 yılnıñ 1-3 martında Troitskosavskta  1-nçe qorıltayı uzğan, anda Rinçen tärcemäçe bulıp eşlägän. Şul uq waqıtta ul Qızıl Armiäneñ 35-nçe kavaleriä polkı belän citäkçelek itüçe Konstantin Rokossovskiy belän dä tanışqan.

1923—1924 yıllarda Bämbın Rinçen Verxneudinskidağı Burät pedagogiä texnikumında uqığan. 1924 yılda mongol studentları belän Leningradqa uqırğa cibärelgän, anda Könçığış telläre institutına uqırğa kergän. , , , , V. V. Bartold,  kebek tanılğan şärıqçılardan belem alğan.

Şärıqçı diplomın alğaç, B. Rinçen Mongoliä ğilmi komitetında eşli başlağan.

Eşçänlegeneñ berençe adımnarınnan uq ul üzen iñ elek filolog — lingvist häm ädäbiät belgeçe bularaq tanıtqan. Şul uq waqıtta belemneñ başqa ölkäläre, ayırım alğanda, etnografiä häm din ğileme belän dä qızıqsınğan. Bu çorda üzeneñ berençe şiğirlären häm xikäyälären yazğan.

Ğilmi komitetta B. Rinçen  katalogın (soñraq Hindstanda 4 tomda basılıp çıqqan), şulay uq  kataloğın tözü belän şöğellängän. B. Rinçen mongollarnıñ xalıq awız icatı häm ğöref-ğädätläre buyınça materiallar cıyu belän şöğellängän.

1936 yılda MXR xökümäte tarafınnan Üzäk däwlät näşriätı oyıştırılğaç, B. Rinçen näşriätnıñ cawaplı särqätibe itep bilgelängän. 1937 yılnıñ sentäberendä B. Rinçen Yaponiä faydasına şpionlıqta ğäyeplängän häm qulğa alınğan. Biş yıldan soñ 1942 yılda azat itelgän; 1963 yılda tulısınça reabilitatsiälängän.

1942 yıldan 1958 yılğa qädär B. Rinçen «» gäcite möxärriätendä eşlägän.

Borınğı mongol ädäbiätın öyränüçelärneñ iñ zurlarınnan berse. Könbatışta Mongoliä turındağı belemnärne irtä populärlaştıru öçen küp eşlär başqarğan, fransuzça yazğan, ingliz, esperanto, qıtay, mancur, urıs, läx, çex häm alman tellären belgän.

M. Gorkiy, V. Mayakovskiy, , , M. Şoloxov, , N. Xikmät h. b. äsärlären mongol telenä tärcemä itkän. 1920 yıldan alıp 1970 yılğa qädär ul yegerme ildän 70tän artıq avtornıñ 240 äsären mongol telenä tärcemä itkän.

Anıñ küp kenä romannarı häm novellaları mongol ädäbiätınıñ klassikasına äwerelgän häm Mongoliä mäktäplärendä mäcbüri uqıtu programmasına kertelgän, mäsälän, «Ану хатан» (Patşabikä Anu), «Заан Залуудай», «Гүнж» (Prinsessa), «Сандоо амбан», «Их нүүдэл», «Бэр цэцэг» (Käläş çäçäge), «Нууцыг задруулсан захиа», «Шүхэрч Буниа» (Paraşutçı Bunia) kebeklär.

Şulay uq «» kinofilmı ssenariyen yazğan, anıñ nigezenä  biografiäse salınğan. Filmnıñ rejissörı  bulğan. Filmnıñ zur uñışınnan soñ Rinçen başqa avtorları belän bergä 1946 yılda Däwlät premiäsenä layıq bulğan. Premiäne ul blokadadağı Leningradnıñ yatim balalarına küçergän.

1956 yılda B. Rinçen  mongol tel beleme buyınça doktorlıq dissertatsiäse yaqlağan. 1958 yıldan B. Rinçen MXR FA Tel häm ädäbiät institutında xezmät itkän. Akademik däräcäsendä ul akademik basmalar seriäsen çığaru öçen cawaplı bulğan. Anıñ fänni citäkçelegendä «Studia Mongolica», «Tel häm ädäbiät buyınça tikşerenülär», «Folklor buyınça tikşerenülär» näşer itelä başlağan.

V. Hayssig yärdäme belän B. Rinçen Visbadenda «Aziä tikşerenüläre» seriäsendä «Mongol folklorı» cıyıntığın bastıra başlağan. Anıñ tarafınnan bastırılğan mongollar tele häm etnografiäse buyınça atlası fängä zur öleş kertkän.

B. Rinçen küp yıllar däwamında  professor bulıp eşlägän

Bambın Rinçennıñ ulı, paleontolog Rinçengiyn Barsbold şulay uq Mongoliä fännär akademiäse akademiğı bulğan.

## Xäter
1997 yılda Rinçengiyn Barsbold üzeneñ ätise xörmätenä ** dinozavrın atağan.

2005 yılnıñ iyünendä Ulaanbaatar  qapqası yanında tantanalı räweştä ğalimgä häykäl açılğan (skulptorı Tsevegmidiyn Amgalan).

## İskärmälär

## Ädäbiät

* Хохлов Н. Грани алмаза// «Известия», 1972, 10 янв.;
* Ярославцев Г. Поэзия Монголии — «свод вдохновенных слов» // «Проблемы Дальнего Востока», 1972, № 3;
* Яцковская К. [Предисл.], в кн.: Ринчен Б., Заря над степью, М., 1972.

Төркем:25 декабрь көнне туганнар
Төркем:1905 елда туганнар
Төркем:4 март көнне вафатлар
Төркем:1977 елда вафатлар
Төркем:Монголия дәүләт университеты укытучылары
Төркем:Будапешт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Ленинград көнчыгыш педагогика институтын тәмамлаучылар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Рус теленнән тәрҗемәчеләр
Төркем:Монголия язучылары
Төркем:Монгол язучылары
Төркем:Монголия сценаристлары
Төркем:Монголия шагыйрьләре
Төркем:Монгол шагыйрьләре
Төркем:МХРда репрессияләнгәннәр
Төркем:Монголия шәркыятьчеләре
Төркем:Монголия лингвистлары
Төркем:Монгол белгечләре
Төркем:Диалектологлар