Калпаклы мәче

**Калпаклы мәче** яки **Эшләпәле мәче** (шулай ук *«Эшләпә кигән песи»*, ) — Америка язучысы Теодор «Доктор Сьюз» Гейзель тарафыннан язылган һәм иллюстрацияләнгән 1957 елгы балалар китабы. Әкият кызыллы-аклы буй-буй эшләпә-цилиндр һәм кызыл галстук-күбәләк кигән озын буйлы антропоморф мәче турында сөйли.

## Сюжеты
Балалар — әкиятне сөйләүче малай Конрад һәм аның сеңлесе Салли — балык белән бергә өйдә ялгыз утыралар һәм нәрсә белән шөгыльләнергә дә белмиләр. Кинәт өйгә калпак (эшләпә) кигән зур мәче керә һәм балаларга уйнарга тәкъдим итә. Песи йортка яңгырлы көнне, әниләре өйдә булмаган көнне килә. Ул алар алдында жонглирлый башлый, нәтиҗәдә барлык предметлар егыла. Балык балаларга мәчене куып чыгарырга тәкъдим итә. Мәче чыгып китә һәм зур тартма белән кайта, аннан Бер Әйбер һәм Ике Әйбер (зәңгәр чәчле ике кечкенә шаян кеше) йөгереп чыга һәм өйдә тәртипсезлек оештыралар. Балалар Әйберләрне тоталар һәм мәчене куалар. Мәче бөтен әйберләрне алып куя да китә.

## Тарихы

1950 елда нәшриятларның берсе Доктор Сьюзга нибары 250 иң кулланышлы сүздән торган китап язарга кызыклы тәкъдим белән мөрәҗәгать итә. Китап уку өчен катлаулы булмаска һәм бер үк вакытта кызыклы булырга тиеш була. Бу балалар китабына бөтенләй яңа караш була, һәм Доктор Сьюз килешә. «Cat» (мәче) һәм «hat» (эшләпә) рифмалары язучының күзенә очраклы рәвештә эләгә һәм әкренләп сюжет үсә. Язучыга аны сөйләү өчен нибары 220 сүз җитә.

Доктор Сьюз берничә тапкыр китапны ясау өчен тугыз айдан унсигез айга кадәр вакыт киткән дип белдерә. Дональд Пиз (Donald Pease) билгеләп үткәнчә, хатыны Хелен белән бергә язылган алдагы китаплардан аермалы буларак, Доктор Сьюз китап өстендә нигездә берүзе эшләгән.

Houghton Mifflin басмасы 1957 елның гыйнвар яки февралендә чыга, ә Random House басмасы — 1 мартта. Ике басманың тышлыклары төрле була. Беренче басманы алгы тышлыгының уң өске почмагындагы «200/200» тамгасы буенча белергә була, ул бәяне 2 долларга күрсәтә. Соңрак чыккан басмаларда бәя 1,95 долларга кадәр киметелгән.

Джудит һәм Нил Морганов сүзләренчә, китап шунда ук яхшы сатыла. Башта сәүдә басмасы аена уртача 12 000 данә сатыла, һәм бу сан тиз үсә. Лос-Анджелестагы Bullock’s универмагы, Калифорния штаты, үзенең беренче заказын бер көн эчендә 100 данәгә саткан һәм тиз арада тагын 250гә заказ биргән. Морганнар бу сату күрсәткечләрен «сарафан радиосы» на аңлаталар, балалар китап турында үзләренең дусларыннан белгәннәр һәм ата-аналарын аны аларга сатып алырга күндергәннәр дип раслыйлар.

Өч ел матбугатта булганнан соң, «эшләпәле мәче» китабы миллионга якын тираж белән тарала. Ул вакытка китап француз, кытай, швед һәм Брайль шрифтына тәрҗемә ителгән була. 2001 елда Publishers Weekly журналы аны барлык чорларның иң күп сатыла торган балалар китаплары исемлегендә тугызынчы урынга урнаштырган. 2007 елга "Эшләпәле мәче"нең 10 миллионнан артык нөсхәсе басылган, һәм ул 12-дән артык төрле телгә, шул исәптән латин теленә, «Cattus Petasatus» исеме астында тәрҗемә ителгән.

## Мирас

Рут Макдональд раславынча, «Эшләпәле мәче» — Доктор Сьюзны мәшһүр иткән китап. Мәчесез Сьюз балалар әдәбияты тарихында икенче дәрәҗә персонаж булып калыр иде ди. Дональд Китапның публикациясе һәм популярлыгы Гейзельне Кушма Штатларда грамоталылык турындагы дебатлар үзәгенә куя, аларны Пиз салкын сугыш чорының «иң мөһим академик полемикасы» дип атый. Академик Луи Менанд раславынча, «Эшләпәле мәче» башлангыч белем табигатен һәм балалар китаплары табигатен үзгәртә. Ул укуны фонетика ярдәмендә укытырга кирәк дигән фикерне яклап кына калмый, шулай ук тел күнекмәләрен — һәм башка күп кенә фәннәрне — әлифбалар һәм дәреслекләр ярдәмендә түгел, ә хикәяләр белән иллюстрацияле китаплар ярдәмендә укытырга кирәк дигән фикерне дә яклый. 1983 елда Гейзель Джонатан Коттка: «бу китап мин иң горурланганым, чөнки аның Дик һәм Джейн әлифбаларының юкка чыгуына катнашы бар иде», — ди.

Китап турыдан-туры Beginner Books нәшриятын булдыруга китерә, ул башлап укучылар өчен «Эшләпәдәге мәче» кебек китаплар чыгаруда махсуслашкан була. Джудит һәм Нил Морган сүзләренчә, китап Гейзел нәшире Беннет Серфның хатыны Филлис Серфның игътибарын җәлеп иткәч, ул Гейзел белән очрашу оештырган, анда алар Beginner Books булдыру турында килешкәннәр. Гейзел президент һәм мөхәррир, ә эшләпәле мәче аларның талисманы, Гейзелның хатыны Хелен өченче партнер була. Random House нәшрияты 1960 елга кадәр, Random House Beginner Books сатып алганчы, дистрибьютор булып торган. Гейзел бу серия өчен берничә китап язган, шул исәптән «Эшләпәдәге мәче кайта» (1958), «Яшел йомырка һәм дуңгыз ите» (1960), «Сикер, әти» (1963) һәм «Оекбашлы Төлк» (1965). Башта ул, «Эшләпәле мәче» очрагындагы кебек үк, бу китапларны ясау өчен чикләнгән сүзлек запасы булган сүзләр исемлеген кулланган, ләкин исемлекләрдән баш тарткан, чөнки «бала аңа акрын гына бирсәң һәм китаплар мул итеп иллюстрацияләнгән булса, теләсә күпме сүзне өйрәнә ала» дигән фикергә килгән. Башка авторлар да сериягә үз өлешләрен кертәләр, берничә танылган китап язалар, шул исәптән «Чебен очып китте» (1958), «Сэм һәм тычкан уты» (1958), «Алга, эт! Алга!»(1961) һәм «Бал өчен зур ау» (1962).

Бу китап яки аның фрагментлары Кушма Штатларның сәяси даирәләрендә берничә тапкыр телгә алына. Тәнендә күп предметларны тотып торучы һәм, үз чиратында, тупта баланслаучы мәче сурәте сәяси карикатураларга һәм мәкаләләргә кертелгән. Сәяси карикатуристлар Билл Клинтонны да, Джордж У. Бушны да шулай итеп сурәтләгәннәр.

## Мәдәни йогынтысы
Китапның уңышы шулкадәр зур була ки, автор «Эшләпәле мәче кайта», «Эшләпәле мәченең космик сәяхәте», «Эшләпәле мәче җыры» һәм башка әкиятләр яза. «Эшләпәле мәченең танып белү китапханәсе» дигән тулы бер китаплар сериясе барлыкка килә.

«Эшләпәле мәче» Доктор Сьюз әкиятләре буенча CBS-ның һәр мультфильмы алдыннан күренә башлый. 1973 елда Доктор Сьюзның «Сничи», «Закс» һәм «Яшел йомырка һәм дуңгыз ите» әкиятләре буенча төшерелгән «Борчага утырган Доктор Сьюз» мультфильмында эшләпәле мәче хикәяче сыйфатында бар. ABC каналы өчен «Эшләпәле мәчегә каршы Гринч» мультфильмы-кроссоверы төшерелгән (1982). Ул ике «Эмми» премиясе ала.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Төркем:Әдәби әкиятләр
Төркем:Әлифба буенча әдәби әсәрләр