Сөлес язуы

***Сөлес*** (гарәп. ثُلُث сөлес, خَطُّ الثُّلُثِ хат-әс-сөлес, фарсыча: ثلث *солс*; Төрекчә: *Sülüs* с*үлүс*, ** «өчтән бер») — Гарәп язуының Ислам каллиграфиясе төре. Күфинең туры почмаклы формалары агымлы һәм  сызыклар белән алыштырыла. *Сөлестә* һәр хәрефнең өчтән бер өлеше авыш, һәм исеме шуннан килеп чыккан (гарәпчә «өчтән бер» дигәнне аңлата). Бу мәгънәгә альтернатив теория — хәрефнең иң кечкенә киңлеге аның иң киң өлешенең өчтән бер өлеше. Бу — урта гасырларда мәчет бизәкләрендә кулланылган нәфис, курсив язу. *Сөлестән,* форманың бераз үзгәрүе аша төрле каллиграфик стильләр үсеш алган.

## Тарих
*Сөлесне* беренче тапкыр Исламның Алтын гасырында галим һәм оста каллиграф Ибне Мөкълә уйлап тапкан.

Госманлы империясендә *сөлес* язуы эволюциясенә зур өлеш керткәннәр, Госманлы сәнгать тарихчылары аларны «каллиграфия инкыйлаблары» дип атыйлар:

* Беренче инкыйлаб XV гасырда була һәм аны оста каллиграф Шәех Хәмдулла башлап җибәрә.
* Икенче инкыйлаб XVII гасырда Госманлы каллиграфы Хафиз Госманның хезмәте нәтиҗәсендә барлыкка килгән.
* Ниһаять, XIX гасыр ахырында Мәхмәд Шәүки әфәнде язуга бүгенге көндәге үзенчәлекле форманы бирә.

## Рәссамнар
*Сөлес* язуын иң югары ноктасында язган иң танылган рәссам Мостафа Рәким Әфәнде (1757—1826) дип әйтелә, ул Госманлы каллиграфиясендә бүгенге көнгә кадәр иң югары дәрәҗәдә дип санала торган стандарт урнаштырган рәссам.

## Куллану
*Сөлес,* нигездә, сүрәләрнең исемнәрен, Коръән бүлекләрен, шулай ук мәчетләрдәге гарәп язмаларын язу өчен кулланыла. Коръәннең иң борынгы күчермәләренең кайберләре тулысынча *сөлес* белән язылган. Соңгырак күчермәләр *сөлес* һәм нәсех яки мөхаккак белән бергә язылган. XV гасырдан соң бары тик нәсех кулланыла башлаган.

Бу язу Согуд Гарәбстаны һәм Әфганстан флагларында кулланыла, андагы Тәүһид Шәхәдәте, *сөлес* стилендә язылган.

## Стиль
*Сөлеснең* мөһим аспекты — сузык авазларны күрсәтү өчен *хәрәкәтләр* (*«хәрәкә»*) һәм язуны матурлау өчен башка кайбер стилистик билгеләрне куллану. Беренчесен көйләүче кагыйдәләр теләсә нинди гарәп язуы кагыйдәләренә охшаш. Стилистик билгеләрне урнаштыру һәм төркемләүгә карата үз кагыйдәләре бар, алар форма һәм юнәлеш ягыннан зур иҗадилык бирә. Мәсәлән, төркемләүнең бер ысулы — хәрефләр астында язылган билгеләрне югарыда язылганнардан аеру.

## ''Сөлестән'' үсеш алган язулар
*Сөлес* барлыкка килгәннән бирле каллиграфиядә кулланылган башка төрле язуларны барлыкка китергән һәм вакыт узу белән күпсанлы үзгәрешләргә юл куйган.  зур панельләрдә, мәсәлән, кабер ташларындагы кебек язуларда, куллану өчен эшләнгән. *Мөхаккак* язуы горизонталь кисемтәләрне киңәйтү юлы белән эшләнгән. *Сөлес* хәрефләренә ''Нәсех'' язуы берничә үзгәреш керткән, нәтиҗәдә, үлчәм кечерәк һәм нәфисрәк булган. *Тәукый* — сөлеснең кечерәк версиясе.

*Рокъгә язуы* *Сөлүс* һәм *Нәсех* язмаларыннан килеп чыккан булырга мөмкин.

## Галерея

Файл:Thuluth_-_Yaqut_al-Mustasimi.jpg|альт=Line in thuluth written by Yaqut al-Musta'simi (d. 1298). Library of Congress.| Якут әл-Мостасими язган сөлес графикалы текст (1298 д.). Конгресс китапханәсе .
Файл:محراب_اولجایتو.jpg|альт=Mihrab in the winter prayer hall of the Jameh Mosque of Isfahan with inscription in carved stucco in thuluth designed by Haydar (d. 1325/1326)| Исфаханның Җәмигъ мәчетенең кышкы намаз залындагы михраб, аның өстендәге сөлес стилендәге уеп ясалган язу. Хәйдәр (1325/1326 елда үлгән) тарафыннан эшләнгән.
Файл:Khalili_Collection_Islamic_Art_gls_0172.4.jpg|альт=Mamluk enamelled flask. Its shoulder bears a wide band with a dedication to an unnamed sultan in thuluth. Egypt or Syria, first half of the 14th century. Khalili Collection of Islamic Art.| Мәмлүкләрнең эмаль белән капланган савыты. Аның җилкәсендә сөлес язмасындагы текст исемсез солтанга багышланган. Мисыр яки Сүрия, XIV гасырның беренче яртысы. Хәлили ислам сәнгате коллекциясе .
Файл:Illuminated_opening_of_the_Mamluk_Qur'an_(National_Library_of_Egypt_Masahif_Rasid_14,_ff.1b-2a).jpg|альт=Opening pages from the Mamluk Qur'an with first verse of Al-Fatiha in monumental thuluth script. Egypt, late 1350s. Egyptian National Library.| Мәмлүкләр Коръәненнән башлангыч битләр, монументаль сөлес шрифты белән язылган "Әл-Фатиха" сүрәсенең беренче аяте. Мисыр, 1350 еллар ахыры. Мисыр милли китапханәсе .
Файл:Album_leaf_(CBL_T_426,_f.1a).jpg|альт=Album leaf from muraqqa by Sheikh Hamdullah in thuluth (upper panel) and naskh script. Istanbul, between 1500–1520 (illumination from 18th century). Chester Beatty Library.| Шәех Хәмдулланың "Муракка" китабыннан алынган альбом бите, сөлес (өске панель) һәм нәсех шрифты белән. Истанбул, 1500–1520 еллар арасында (XVIII гасыр яктырткычы). Честер Битти китапханәсе.
Файл:Southern_Portal_-_Taj_Mahal_-_Agra_2014-05-14_3793.JPG|альт=Inscription in thuluth at the Southern Portal of Taj Mahal, designed by Amanat Khan Shirazi. Agra, between 1631–1638.| Таҗ-Махалның көньяк порталындагы сөлес язуы, Аманат Хан Ширази тарафыннан эшләнгән. Агра, 1631–1638 еллар арасында.
Файл:Album_leaf_from_a_Muraqqa_by_Hafiz_Osman_(MIK_I._1985.11.9).jpg|альт=Album leaf from muraqqa by Hâfiz Osman in thuluth (upper panel) and naskh script. Istanbul, 1693/1694. Museum of Islamic Art, Berlin.| Хафиз Госманның "Муракка" әсәреннән алынган альбом бите, сөлес (өске панель) һәм нәсех шрифты белән. Истанбул, 1693/1694. Берлиндагы Ислам сәнгате музее.
Файл:Signed_Mustafa_Rakım_-_Levha_(calligraphic_inscription)_-_Google_Art_Project.jpg|альт=Levha (calligraphic inscription) in jeli thuluth by Mustafa Râkim. Istanbul, between 1809 –1826. Sakıp Sabancı Museum.| Ләүхә (каллиграфик язма) Мостафа Рәхимнең Җәли сөлесендә. Истанбул, 1809 –1826 арасында. Сакып Сабанчы музее.


## Сылтамалар

Төркем:Ислам