Baster Kiton

**Baster Kiton** () çın iseme — **Cozef Frenk Kiton** (; *[[1895 yıl|1895 yılnıñ]] [[4 oktäber|4 oktäbere]], [[Amerika Quşma Ştatları|AQŞ]], [[Канзас|Kanzas]], [[Пиква (Канзас)|Pikwa]] — [[1966 yıl|1966 yılnıñ]] [[1 fevral|1 fevrale]], [[Amerika Quşma Ştatları|AQŞ]],* **) — Amerika kämit aktörı, rejissörı, kinoprodüserı, ssenaristı häm kaskadörı.  iñ böyek  berse. Üzeneñ telsez filmnarı belän ayıruça tanılğan, alarda anıñ firma bilgese  bulğan, şunıñ öçen «Böyek taş yöz» quşamatı alğan.

Ul  belän kontrakt imzalağaç häm üzeneñ sänğät bäysezlegen yuğaltqaç, anıñ karyerası kimügä kitkän. Xatını belän ayırılışqannan soñ ul alkoholgä bäylelekkä eläkkän, annan 1940-yıllarda qotılğan. Bu çorda ul yañadan öylängän häm üzeneñ karyerasın atqazanğan kämit başqaruçı sıyfatında torğızğan, 1959 yılda   tübändäge formulirovka belän alğan — *«telsez kinokämitneñ ülemsezlegen tä’min itkän unikal’ talant öçen»*.

Kitonnıñ 1920-yıllardağı küp kenä filmnarı xäzer dä yuğarı bäyälänä, mäsälän, «» (1924), «» (1926) häm «» (1928). «General» filmın küplär şedevr dip sanıy:  anı «qayçan da bulsa icat itelgän iñ böyek kämit... häm, bälki, qayçan da bulsa icat itelgän iñ böyek film» dip sanağan.

1996 yılda  Kitonnı böyek rejissörlar isemlegendä 7-nçe dip tanığan, ä 1999 yılda  anı ir-atlar arasında klassik Holliwud kinosınıñ 21-nçe böyek yoldızı dip atağan. 

## Biografiäse

### Vodevildä irtä tormışı
Baster Kiton (çın iseme — Cozef Frenk Kiton) Kanzas ştatınıñ Pikwa şähärendä vodevil ğailäsendä tuğan. Anıñ ätise, ,  belän küçmä şowğa iä bulğan, änise,  (qız familiäse Katler), şulay uq säxnädä çığış yasağan.

«Baster» quşamatın bulaçaq kämitçe imgänülärsez basqıçtan yığılıp töşkännän soñ yıl yarımğa yaqın yäştä alğan. Ğailä dustı äytkän: «Ul xuligan ğına!». Versiälärneñ berse buyınça, quşamatnı Harri Hudini birgän.

Öç yäşendä Baster äti-äniläre belän «Öç Kiton» kämit nomerında çığış yasıy başlağan. Nomer fizik kämittän ğibärät ide: malay ätisen ürtägän, ä tegese cäza itep anı dekoratsiälärgä, orkestr çoqırına yäki tamaşa zalına ırğıtqan. Irğılış uñaylılığı öçen Kitonnıñ kiemenä çemodan totqası tegelgän ide.

### Telsez kino çorı
1917 yılnıñ fevralendä Kiton Nyu-Yorktağı Talmadge studiäsendä Rosko «Yuan» Arbakl belän oçraşqan, anda Arbakl Cozef M. Şenk belän kontrakt buyınça bulğan. Ätiseneñ kinoğa skeptik mönäsäbätenä häm üz şiklärenä qaramastan, Kiton köçen töşüdä sınap qararğa rizalaşqan. Anıñ «İtçe yärdämçese» filmında improvizatsiäse şundıy tä*’*sir qaldırğan ki, anı kiçekmästän yallağannar.

Şul uq könne Kiton öyränü öçen kamera sorağan häm irtängä anı tulısınça sütep cıyğan. Soñraq Kiton tizdän Arbaklnıñ rejissördaşı buluwın häm böten trüklar bülege mödire buluwın raslağan.

1920 yılğa qädär Kiton Arbaklnıñ 14 qısqa metrajlı filmında töşkän. «Böyek taş yöz» soñğı ampluasına qaramastan, bu irtä filmnarda ul yış yılmayğan häm kölgän (mäsälän, «Anıñ tuy töne» häm «Konni-Aylend»ta). Aktörlar arasında nıqlı duslıq urnaşqan: soñraq Kiton Virciniä Rapp üleme belän bäyle cäncal waqıtında Arbaklnı yaqlağan bik azlarnıñ berse bulğan.

1920 yılda «The Saphead» filmı — «Yaña Genrietta» pyesasınıñ adaptatsiäse çıqqan. Berençe ekranizatsiädä uynağan Duglas Ferbenks Kitonnı kämit remeykında töp rolgä täqdim itkän. Bu eş Kitonnıñ tulı metrda debütı bulğan.

Arbakl belän xezmättäşlekneñ uñışı prodüser Cozef Şenknıñ Kitonğa üz citeşterü berämlegen — Buster Keaton Productions birüwenä kitergän. 20 minutlıq qısqa metrajlı filmnar seriäsennän başlap («Ber atna», 1920; «Teatr», 1921; «Koplar», 1922; «Elektr yortı», 1922), Kiton tizdän tulı metrajlı filmnar yasawğa küçkän.

#### Tulı metr
Filmnar yasawda ssenaristlar (Klayd Brukman, Cozef Mitçell, Cin Çavez) qatnaşsa da, iñ uylap tabuçan trüklar häm şayartularnı Kiton üze uylap tapqan. Kämit rejissörı Leo Makkeri iskä töşergän: «Bez barıbız da ber-berebezdän şayartular urlarğa tırıştıq. Läkin bezgä Kiton belän bäxet yılmaymadı, çönki ul üzeneñ iñ yaxşı trükların üze uylap tapqan, ä bez alarnı urlıy almadıq».

Niätlärneñ qıyulığı qurqınıç trüklar başqarunı taläp itkän, alar yış qına sälämätlek öçen qurqınıç bulğan. «Şerlok-keçese» (1924) filmın töşergän waqıtta Kiton su manarasınnan su ağımı töşkändä muyınına citdi cäräxät alğan (diagnoz yıllar uzğaç qına quyılğan). İñ tanılğan trük säxnäse — «Paroxod Billı» (1928) filmında binanıñ ike tonnalı fasadınıñ yığıluwı, anda aktör berniçä düym aralıq bulğan berdänber täräzä uyımı arqasında zıyan kürmägän.

«Paroxod Billı» (1928) filmınnan tış, Kitonnıñ iñ uñışlı tulı metrajlı filmnarına «Bezneñ qunaqçıllıq» (1923), «Navigator» (1924), «Şerlok-keçese» (1924), «Cide şans» (1925), «Kinooperator» (1928) häm «General» (1926) filmnarı kerä. AQŞ watandaşlar suğışı waqıtında barğan «General» üzendä Kitonnıñ poyezdlarğa mäxäbbäte belän kämitne berläşterä.

«General»nıñ Kiton icatınıñ iñ yuğarı noqtası dip tanıluwına qaramastan, film zamandaşlarınıñ törle mäğnäle bäyälämälären alğan. Tamaşaçılar ciñel kämit kötkän, ä dramatik ton häm xärbi tematika tänqitçelärneñ aptıraşın uyatqan (xäyer, alar filmda «beraz kölü» bilgeläp ütkännär).

Qimmätle uñışsızlıq icadi kontrolne yuğaltuğa kitergän. United Artists distribyutorı bücetlarnı häm süjetlarnı kontroldä totuçı menecer bilgeläwne taläp itkän. Mondıy şartlarda töşerelgän ike filmnan soñ Kiton bötenläy bäysezlektän baş tartqan häm iñ ere Metro-Goldwyn-Mayer (MGM) studiäsenä küçkän. Bu tawışlı kino çorı başlanu, şäxsi problemalar häm karyeranıñ kisken kimüwe belän turı kilgän.

### Tawış çorı
1928 yılda Baster Kiton Metro-Goldwyn-Mayer belän kontrakt imzalağan. Soñınnan ul anı üz ğömerendä iñ naçar qarar dip atağan. MGM studiä sisteması anıñ icadi iregen qatğıy çiklägän: aña «Spite Marriage»nı tawışlı film itü mömkinlegennän baş tartqannar.

Kontrakt buyınça berençe proyekt telsez «Operator» (1928) bulğan, anda Kitonğa älegä icadi protsessta qatnaşırğa röxsät itkännär. Anıñ artınnan kilgän tawışlı filmnar studiä kontrolendä töşerelgän. Alarnıñ qayberläre finans yaqtan uñışqa ireşkän (ayırım alğanda, Cimmi Durante belän seriä: «Därtle suütkärgeççe», «Ciñel söylä», «Närsä?! Sıra yuqmı?»), läkin Kiton üze bik qänäğät tügel ide. 

MGM, investitsiälärne yaqlarğa omtılıp, Kitonnı berençe tapqır qurqınıç küreneşlärdä dublörlarnı qullanırğa mäcbür itkän, elek ul härwaqıt trüklarnı üze başqarğan.

Baster Kiton karyerasınıñ axırı tawışlı kino çorı başına turı kilgän bulsa da, bu Kiton tawışqa «yaraqlaşa» almağanğa tügel. Ul yağımlı tawışqa iä ide, bik yaxşı cırlağan häm biegän. Kiton karyerasınıñ cimerelüwe näq menä rejissörlıq bäysezlegen yuğaltu häm qatğıy studiä kontrole belän bäyle. Bu anı tirän depressiägä häm alkoholizmğa kitergän. «Närsä?! Sıra yuqmı?» (1933) filmın töşergän waqıtta Kiton şulqädär demoralläşkän bulğan ki, MGM citäkçelege anı töşerü tämamlanğannan soñ uq eştän çığarğan, kontraktqa häm kassa uñışına qaramastan. Studiä başlığı Luis Mayer belän şäxsi konflikt ta bilgele ber rol’ uynağan.

1934 yılda Kiton Parijda «Le Roi des Champs-Élysées» bäysez filmın töşerü täqdimen qabul itkän. Bu çorda Angliädä ul tağın ber «İlbasar» filmın töşergän (AQŞta 1936 yılda «İske ispan ğädäte» bularaq çığarılğan).

### AQŞqa qaytuwı
1934 yılda Kiton Holliwudqa qaytqaç, ul ekranğa Educational Pictures öçen töşerelgän kämitlärdä qaytqan. Bu 16 filmnıñ kübese ğadi vizual’ kämitlärdän ğibärät, alarnıñ kübese anıñ ğailä vodevilennän yäki irtäräk bulğan telsez filmnardan ideyalarnı qabatlağan. Bu çornıñ kulminatsiäse bulıp «Zur şlem operası» (1936), Baster Kitonnıñ üz ssenarie häm anda töp role bulğan serialı tora.

Educational studiäse filmnarı seriäse kinoteatr xucaları häm kino tamaşaçılarında zur uñış qazanğan, ä Kiton studiäneñ iñ möhim kämitçese bulğan. Ul şulay uq iñ qimmätle kämitçe bulğan, häm 1937 yılda Educational Pictures çığımnarnı qısqartırğa mäcbür bulğaç, kompaniä üzenä ike studiä totarğa röxsät itä almağan. Educational Pictures üzeneñ Holliwud studiäsen yapqan, şul räweşle Kitonnı yuğaltqan, häm üzeneñ arzanraq Nyu-York studiäsen saqlap qalğan.

#### Kiton-ssenarist
1937 yılda Kiton MGM’ğa ssenarist sıyfatında qaytqan, bertuğan Markslarnıñ soñğı öç filmı («Sirkta» (1939) «Könbatışqa yul» (1940) häm «Zur kibet» (1941)) öçen material tudırğan, läkin alar Marksnıñ «Metro-Goldwyn-Mayer» öçen aldağı eşläre kebek uñışlı bulmağan.

#### Columbia Pictures
1939 yılda Columbia Pictures Kitonnı 10 kämittä töşü öçen yallağan. Rejissör ğädättä Jül Wayt bulğan, anıñ farsqa basım yasawı bu filmnarnıñ kübesen Waytnıñ tanılğan qısqa metrajlı filmnarına oxşağan itkän. Kinotamaşaçılar Kitonnıñ yaña kämitlären sälämlägännär, kämitçe tamaşaçılar öçen üzeneñ cälep itüçänlegen yuğaltmağanlığın isbatlağannar, ämmä rejissör Waytnıñ kisken häm räximsez şayartularda üzsüzlelege Columbia studiäseneñ qısqa kämitläreneñ uylap tabuçan bulmawına kitergän. Soñğı şundıy eş «She’s Oil Mine» (1941), Kitonnıñ 1932 yılğı «Därtle suütkärgeççe» filmınıñ remeykı bulğan. Columbia häm Wayt Kiton belän yaña qısqa metrajlı filmnar çığaruğa kontrakt tözergä telägännär, läkin kämitçe baş tartqan.

#### 1940-yıllar näfis filmnarı
Kitonnıñ şäxsi tormışı 1940 yılda anıñ MGM biüçese Eleonora Norris belän nikaxınnan soñ totrıqlanğan. Columbia kinostudiäsen MGM öçen şayartular tözüçe sıyfatında azraq kierenke eş öçen qaldırğan. «Qızıl skelet» filmı öçen material birgän häm Lüsil Boll konsultatsiä birgän.

Kiton «A» kategoriäsendäge filmnarda da, «B» kategoriäsendäge filmnarda da törle rollärne üz östenä alğan. Ul az bücetlı «El Moderno Barba Azul» (1946) Meksika filmında töp rolne başqarğan.

Tänqitçelär üzläre öçen Kitonnı 1949 yılda yañadan açqannar, ä prodüserlar waqıt-waqıt anı ereräk «abruylı» filmnar yasaw öçen yallağannar. Anıñ «Yaxşı iske cäy» (1949), «Sanset bulvarı» (1950) häm «Dönya tiräli 80 köndä» (1956) kebek filmnarda epizodları bulğan. «Yaxşı iske cäy»dä Kiton şäxsän Cudi Garland häm Van Conson kebek yoldızlar belän alarnıñ uramda ber-bersenä bäreleşkän berençe urtaq säxnäsendä citäkçelek itkän. Kiton kämit süjetları buldırğan, alarda Conson açulı Garland aldında ğafu ütenergä tırışa, läkin axır çiktä anıñ taraşın boza häm anıñ külmägen yırta.

Kiton şulay uq Çarli Çaplinnıñ «Rampa utları» (1952) filmında kämit küreneşendä dä kürengän. 1922 yılda töşerelgän zur bulmağan reklama filmı «Seeing Stars»tan tış, «Rampa utları» Kiton häm anıñ iske köndäşe Çaplin kinoekranda bergä kürengändä berdänber tapqır bulğan.

### Yañadan tanu
Barı tik 1950-yıllar axırında ğına, ike distä yıl trüklar quyuçı häm ssenarist bulıp eşlägännän, xarakterlı häm epizodik rollär başqarğannan soñ, Baster Kitonnıñ populärlığınıñ yaña dulqını başlanğan. Tanılğan kolleksioner häm filmnar prokatçısı Reymond Rohawer «General»ğa häm Kitonnıñ başqa telsez filmnarına xoquqlarnı satıp alğan, alar bu yıllar däwamında «Metro-Goldwyn-Mayer» studiäse saqlağıçlarında äkrenläp cimerelgän. Kiton kämitlären tamaşaçılarnıñ yaña buwını kürgän. Kitonnı şunduq geniy dip tanğannar, häm 1959 yılda aña «telsez kämitneñ ülemsezlegen täemin itkän unikal’ artistik säläte öçen» maxsus «Oskar» premiäsen birgännär. 1962 yılda «General» zur uñış belän kinoekrannarda anıñ filmnarınıñ retrospektivası qısalarında qabat kürsätelgän.

### Üleme
Kiton üpkä yaman şeşennän 1966 yılnıñ 1 fevralendä 70 yäşendä Kaliforniädä wafat bulğan. Tabiblar awırunı 1966 yılnıñ ğinwarında tapqan, läkin Kiton üzeneñ çın diagnozı turında belmi qalğan. Ul bronxittan däwalana dip uylağan.

## Şäxsi tormışı
1921 yılda Kiton aktrisa Natali Tolmacğa öylängän, ul Norma häm Konstans Tolmacnıñ qärdäşe bulğan. Alarnıñ ike ulları tuğan — Ceyms (1922—2007) häm Robert (1924—2009). Robert tuğannan soñ nikax tarqala başlağan, Natali başqa bala tapmasqa qarar qılğan häm axır çiktä irenä üze belän ber yoqı bülmäsendä yoqlarğa röxsät itmägän. Ul waqıtta Kiton aña bu oçraqta ul öydän tış seksual’ mönäsäbätlär ezläyäçäk dip yanağan. Natali anıñ şayarmawın añlağaç, ul anıñ artınnan şpionlıq itkän şäxsi detektivlarnı yallağan. Şulay itep, äle öylängän waqıtta, 1920-yıllarda Kiton aktrisalar Ketlin Ki häm Doroti Sebastyan belän qatlawlı romannar äyländergän. Tolmac belän ayırılışunıñ tağın ber säbäbe anıñ modağa mäxäbbäte bulğan; ul Basternıñ gonorarınıñ öçtän ber öleşen diärlek kiemgä sarıf itkän. Nihäyät, 1932 yılda alar ayırılışqannar. Ayırılışqan çaqta Natali anıñ böten mölkäten alıp kitkän häm aña ulları belän küreşergä röxsät itmägän. Ceyms belän Robert ayırılışqannan soñ äniseneñ familiäsen yörtä başlğannar. Kiton ulları belän ikesenä dä 18 yäş tulğaç qına quşılğan. Uñışsız berençe nikaxı häm üzeneñ rejissörlıq bäysezlegen yuğaltu arqasında, Kiton alkoholne çiktän tış küp qullana başlağan. Alğa taba Kiton üzeneñ tormışınıñ bu çorı turında berni dä xäterlämäwen raslağan.

1933 yılda Kiton şäfqät tutaşı Mey Skrivenğa öylängän, soñraq ul alarnıñ nikaxı axırına qädär elekkege kino yoldızına kiäwdä buluwın belmäwen dä raslağan. Alarnıñ nikaxı 1935 yılnıñ 4 iyülendä tämamlanğan, Mey iren xıyanättä totqan. Alarnıñ 1936 yılda ayırılışuwı şulay uq Kitonnıñ finans xäle buyınça zıyan salğan. 1940 yılda Kiton üzennän 23 yäşkä yäşräk bulğan Eleonor Norrisqa öylängän. Anıñ ire kebek ük, Eleonora Kiton üpkä yaman şeşennän 1998 yılda 80 yäşendä wafat bulğan.

## İskärmälär

## Ädäbiät

* 
*