Кыйбла

***<span lang="ar" style="font-size: 110%; font-style: normal; line-height: 1em;"><span class="ts-comment-commentedText" title="к̣ибла">Кыйбла</span></span>*** (гарәп. قِبْلَة - туры юл; каршыда урнашкан) - Мәккәдәге Әл-Харам мәчетендәге Кагъбә ягына юнәлеш, мөселманнар тарафыннан төрле дини йолаларда, аеруча намаз вакытында кулланыла. Исламда Кагъбә Ибраһим һәм Исмәгыйль пәйгамбәрләр төзегән изге урын буларак хөрмәт ителә, аның кыйбла буларак кулланылышы Аллаһ тарафыннан Һиҗринең икенче елында Мөхәммәдкә иңдерелгән берничә Коръән аятьләрендә алдан билгеләнгән. Моңа кадәр Мөхәммәд һәм аның иярченнәре Мәдинәдә намаз вакытында Иерусалимга йөзтүбән мөрәҗәгать иткәннәр. Күпчелек мәчетләрдә кыйбланың юнәлешен күрсәтүче *[[Михраб]]* (дивардагы уем) бар.

Кыйбла шулай ук *[[Ихрам|ихрамга]]* керү юнәлеше (*[[Хаҗ]]* кылучының изге халәте); *корбан* чалу вакытында хайваннарның борылу юнәлеше; *[[Дога (Ислам)|дога]]* кылу өчен тәкъдим ителгән юнәлеш; бәдрәфкә чыкканда яки төкергәндә читләшергә кирәк булган юнәлеш; һәм мәрхүмнең кабергә куелу юнәлеше. Кыйбла төгәл рәвештә Кәгъбәгә (*әйн әл-кәгъбә*) яки гомуми юнәлешкә (*җиһат әл-кәгъбә*) юнәлтелгән булырга мөмкин. Күпчелек Ислам галимнәре, төгәлрәк *айн әл-кәгъбәне* билгеләү мөмкин булмаганда, *җиһат әл-кәгъбә* кабул ителә дип саныйлар.

Мөселман астрономнары тарафыннан урынны билгеләү өчен кулланыла торган иң еш очрый торган техник билгеләмә - билгеле бер урын һәм Кәгъбә аша үтүче Җир шарының зур түгәрәге юнәлеше. Бу юнәлеш билгеле бер урыннан Кәгъбәгә кадәр иң кыска юл һәм билгеле бер урынның һәм Кәгъбәнең координаталарын керү мәгълүматы итеп кабул итүче сферик тригонометрик формула ярдәмендә кыйбланы төгәл исәпләүләргә (*хисаб*) мөмкинлек бирә. Бу ысул мөселманнар өчен мобиль кушымталар һәм вебсайтлар эшләү, шулай ук кыйбла компасы кебек коралларда кулланыла торган кыйбла таблицаларын төзү өчен кулланыла. Кыйбланы шулай ук елына ике тапкыр кояш турыдан-туры Мәккә өстендә булганда вертикаль таяк күләгәсен күзәтеп, урында билгеләргә мөмкин: 27 һәм 28 майда 12:18 сәгатьтә (Гарәп вакыты буенча 09:18) һәм 15 һәм 16 июльдә 12:27 сәгатьтә (Гарәп вакыты буенча 09:27).

Астрономия үсеш алганчы мөселман дөнясында кыйбланы билгеләүнең традицион ысулларын кулланганнар. Аларга шул исәптән Мөхәммәт пәйгамбәрнең сәхабәләре кулланган ысуллар да керә: Ай һәм Кояшның чыгу һәм баю юнәлешләрен, җил юнәлешләрен, Мөхәммәтнең Мәдинәдә кыйбласы булган көньякны куллану. Иртә Ислам астрономиясе Һинд, Юнан галимнәре, шул исәптән Птолемей хезмәтләрен исәпкә ала, һәм IX гасыр уртасыннан алып, мөселман астрономнары кыйбланың якынча юнәлешен исәпләү ысулларын уйлап табалар. 

IX һәм X гасыр ахырында мөселман астрономнары кыйбланы төгәл билгеләүче ысул эшлиләр, ул заманча формуланың эквиваленты булып тора. Башта әлеге «астрономнар кыйбласы» башка традицион ысуллар белән беррәттән кулланыла, бу зур төрлелеккә китерә. 

Моннан тыш, төгәл нәтиҗә өчен кирәкле географик ераклыклар һәм башка мәгълүмат XVIII һәм XIX гасырдарга кадәр билгеле булмый.Төрле кыйблалы тарихи мәчетләр һаман да Ислам дөньясы буйлап таралган. Мөселман космонавты Шәех Мозаффар Шөкрнең Халыкара галәми станциягә 2007 елда очышы Җир орбитасыннан кыйбланы билгеләү мәсьәләсен тудыра. Бу аның туган иле Малайзиядәге фәкыйһ белгечләрен космонавтлар өчен кыйбла билгеләү соравын чишүгә этәрә.

## Урын
Кыйбла - Кагъбәнең юнәлеше, ул Согуд Гарәбстанының Хиҗаз төбәгендәге Мәккәдәге Әл-Харам мәчете үзәгендәге куб формасындагы бина. Кыйбла роленнән тыш, ул мөселманнар өчен иң изге урын, шулай ук Аллаһы йорты (*Бәйтуллаһ*) дип тә атала һәм аның тирәли хаҗ һәм гомрә хаҗлары вакытында *таваф* (йола әйләнеше) үткәрелә. Кагъбә якынча турыпочмаклы формада, аның дүрт почмагы дүрт дөнья тарафына карап урнашкан.  Коръән буенча, аны Исламдагы ике пәйгамбәр - Ибраһим һәм Исмәгыйль төзегән.  Ислам барлыкка килгәнче Кагъбә тарихын җентекләп күрсәтүче тарихи язмалар аз, ләкин Мөхәммәд пәйгамбәргә кадәрге буыннарда Кагъбә исламга кадәрге гарәп диненең изге урыны буларак кулланылган. 

Кагъбәнең (яки ул урнашкан Әл-Хәрам мәчетенең) кыйбла буларак статусы "Әл-Бәкара" сүрәсенең 144, 149 һәм 150 нче аятьләренә нигезләнгән, аларның һәрберсендә: "Шуңа күрә йөзеңне Хәрам мәчетенә бор" ( فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ ٱلْمَسْجِدِ ٱلْحَرَامِ ) дигән әмер бар.  Ислам традициясе буенча, бу аятьләр Һиҗринең икенче елында (624) Рәҗәб яки Шәгъбан аенда, яки Мөхәммәд пәйгамбәрнең Мәдинәгә күченүеннән якынча унбиш яки уналты ай үткәч иңгән. Моңа кадәр Мөхәммәд пәйгамбәр һәм Мәдинәдәге мөселманнар Иерусалимга карап кыйбла итеп дога кылганнар, бу Мәдинә яһүдләре кулланган намаз юнәлеше - мизра белән бер үк юнәлеш. Ислам традициясе буенча, бу аятьләр намаз җыелышы вакытында иңгән; Мөхәммәд пәйгамбәр һәм аның тарафдарлары намаз йоласы уртасында шунда ук Иерусалимнан Мәккәгә юнәлешләрен үзгәрткәннәр. Бу вакыйга үткәрелгән урын әл-Кибләтайн мәчете ("Ике Кыйбла мәчете") иде. 

Мөхәммәд пәйгамбәрнең Мәккәдә яшәгән вакытында (Мәдинәгә күченгәнче) кыйбла юнәлеше турында төрле хәбәрләр бар. Тарихчы әт-Табари һәм тәфсирче (текст тәрҗемәчесе) әл-Байдави сүзләре буенча, Мөхәммәд Кагъбәгә карап дога кылган. Әл-Балазури һәм әт-Табари китергән башка бер хәбәрдә Мөхәммәднең Мәккәдә булганда Иерусалимга карап дога кылганы әйтелә. Мөхәммәд ибн Хишамның тормышында искә алынган башка бер хәбәрдә Мөхәммәднең Кагъбәгә дә, Иерусалимга да карап дога кылганы әйтелә.  Бүгенге көндә барлык мәзһәбтәге мөселманнар, шул исәптән сөнниләр һәм шигыйлар, Кагъбәгә карап дога кылалар. Тарихта төп искәрмәләрнең берсе - Кагъбәне кыйбла итеп кире каккан, хәзер юкка чыккан синкретик шигый мәзһәбе булган Карматиялеләр; 930 елда алар Мәккәне талаганнар һәм вакытлыча Кагъбәнең Кара Ташын Исламда яңа чор башлау нияте белән Әл-Хәсәдә үзләренең хакимият урынына күчергәннәр.  

## Дини әһәмияте

Этимологик яктан, кыйбла () гарәп сүзе, ул "юнәлеш" дигәнне аңлата. Ислам йолаларында һәм кануннарында бу мөселманнар намаз, догалар вакытында һәм башка дини контекстларда очраган аерым юнәлешкә карый. Искәрмә буларак курку яки сугыш чорындагы догалар, шулай ук сәяхәт вакытында мәҗбүри булмаган догалар карала. *[[Хәдис]]* (Мөхәммәднең истәлеге) шулай ук мөселманнар хаҗ вакытында хаҗга кергәндә, уртача *таш атып куудан* соң кыйблага карасыннар дип куша. Ислам этикеты (әдәб) мөселманнарны корбан хайваннары башын кыйбла ягына әйләндерергә, ә үлгән хайваннарның йөзләрен күмгәндә кыйбла ягына каратырга чакыра. Кыйбла дога кылуда иң яхшы юнәлеш булып тора, һәм аңа борылудан бәдрәф вакытында саклану кирәк.

Кыйбла мәчет эчендә гадәттә михраб - кыйблага караган стенада урнашкан уем белән билгеләнә. Җәмәгать намазы вакытында имам анда яки аның янында калган мәхәллә кешеләре алдында тора. **'Михраб**' мәчетнең өлеше булып Өмәвиләр хәлифәте чорында урнашкан, ә аның формасы Габбасилар чорында стандартлаштырылган; моннан элек мәчетнең кибласы аның стеналарының берсе, кыйбла стенасы дип аталган ориентация буенча билгеле булган. Михраб дигән термин Коръәндә бер тапкыр гына очрый, ләкин мәчетнең бер өлешенә түгел, ә израильлеләр намаз укыган урынга карый. Фустаттагы Амра ибн әл-Аса мәчете, Мисырның иң борынгы мәчетләренең берсе, башта михрабсыз төзелгән, әмма соңрак михраб өстәлгән.

## Кыйбланы билгеләү ысуллары

### Теоретик нигез: зур түгәрәк

Олы түгәрәк, шулай ук ортодрома дип атала, сфераның үзәге белән бер үк булган сферадагы теләсә нинди түгәрәкне аңлата. Мәсәлән, барлык озынлык сызыклары Җирнең Зур түгәрәген тәшкил итә, ә экватор - бер үк вакытта зур түгәрәк һәм киңлек сызыгы (башка киңлек сызыклары Җир үзәгеннән төньякка яки көньякка тупланган). Зур түгәрәк кыйбланың җирдәге юнәлешен математик яктан билгеләргә тырыша торган күпчелек модельләрнең теоретик нигезендә ята. Мондый модельләрдә кыйбла җирлек һәм Кагъбә аша үткән зур түгәрәкнең юнәлеше буларак билгеләнә. Зур түгәрәкнең бер үзенчәлеге шунда: ул түгәрәктәге теләсә кайсы парны берләштерүче иң кыска юлны күрсәтә - бу аның кыйбланы билгеләү өчен кулланылуның нигезе. Ул шулай ук ике урынны берләштерүче иң кыска очыш юлын табу өчен кулланыла, шуңа күрә зур түгәрәк методы ярдәмендә исәпләнгән кыйбла гадәттә Мәккәгә табарак килеп чыга. Эллипсоид Җирнең идеаль сферага караганда төгәлрәк формасы булганга күрә, хәзерге тикшеренүчеләр кыйбланы исәпләү өчен эллипсоидаль модельләрне кулланып, зур түгәрәкне эллипсоидта геодезик әйләнәләр белән алмаштыралар. Бу катлаулырак исәпләүләргә китерә, ә төгәллекне арттыру мәчет билгеләүнең яки намазлыкны урнаштыруның төгәллеге чикләрендә тора. Мәсәлән, GRS80 эллипсоидалы моделен кулланып исәпләүләр Сан-Франциско өчен кыйбла юнәлешен 18°47′06′′ итеп бирә, ә зур түгәрәк ысулы 18°51′05′′ бирә.

## Аңлатмалар

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 

Төркем:Ислам терминнары
Төркем:Тәрҗемәләре тикшерелмәгән битләр
Төркем:Ислам