open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Казан арты керәшеннәре сөйләшенең мишә урынчылыгы

**Казан арты керәшеннәре сөйләшенең мишә урынчылыгы** — татар теленең урта диалектына караган казан арты керәшеннәре сөйләшенең Питрәч районы Мишә елгасы буендагы керәшен-татар авылларында таралган урынчылыгы.

## Тарихы

Казан арты сөйләшендә Питрәч районы керәшеннәренең Мишә елгасы буендагы керәшен-татар авылларында таралган сөйләм ачык аерылып тора. Монда борынгы Нугай юлы буйлап урнашкан Янсуар, Нырсувар, Талкыш, Тегермән Тавы, Кибәч, Кәвәл, Әлбәдән, Көлкәмәр, Керәшен Сәрдәсе, Иксуар, Керәшен Казысы авыллары керә.

## Үзенчәлекләре

Бу сөйләштә барлык керәшен сөйләмнәренә дә хас сыйфатлардан тыш (ф~п, й~җ, х~қ, һ авазы булмау һ.б.), башка үзенчәлекләр дә бар.

Фонетика. Сузык авазлар. А авазы арткы рәттәге, түбән күтәрелешле сузык авазы, бик ачык әйтелә, икенче һәм өченче иҗекләрдә ирен сузыкларыннан соң а авазы бик нык лабиальләшә, кайбер очракларда о-лаша: озоқ (озак). Ə авазының сөйләмдә ике варианты бар: киң (әдәби телдәге кебек) ə һәм ябыгырак, таррак ə варианты тар и, е сузык авазлары булган иҗекләрдән соң кулланыла, мәсәлән: пешерә', килә'лә'р.

Тартык авазлар. Сүз һәм иҗек ахырында йомык-шартлау к, къ авазлары урынына бугаз йомык саңгырау тартык ' (хәмзә) кулланыла: бүлә'- бүләк, чәйне' — чәйнек. Җ һәм ч тартыклары сүз башында һәм уртасында яңгырап очрыйлар: тчақырым — чакырым, тчилә' — чиләк'; дҗаңа'- яңак һ.б.

Аваз туры килүләре. Әдәби телнең т урынына ч, ш туры килә: тушы — шушы, тушылай — шушылай, тишенә — чишенә, тишмә — чишмә. Шулай ук ч~с/с' туры килүе дә бар: пысра' — пычрак, ақса — акча.

Морфология. Зат алмашлыклары мин, син зат килештә мәңә/минә/мана/маа, сиңә/сәңә/саа/саа формаларына ия. Өлкән буын сөйләмендә боерык ялганышының борынгы формасы -гын/-ген сакланып калган: этчеген тчәй дҗасыйым тагын.

Лексикада нугай, кумык һәм каракалпак телләре белән уртак сүзләр шактый күп, мәсәлән: аптый — апа (нуг. аптей), тчечекей — чәчәк бизәкле чынаяк нуг. шешекий); айбағар — көнбагыш каракалп. айгабагар) һ.б.

Бу сөйләшнең Казан арты дөбъяз сөйләше белән уртак яклары бар (мәсәлән, бик ачык а, дҗ, тч аффрикатлары, ч~с тәңгәллеге һ.б.), шулай ук татар теленең касыйм һәм бастан сөйләшләре белән уртак яклары да очрый, алар бөтенесе дә нугай теле йогынтысында формалашкан.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Керәшеннәр ничек сөйләшә?

## Әдәбият

* Татар халык сөйләшләре: Ике китапта: Беренче китап / Ф. С. Баязитова, Д. Б. Рамазанова, Т. Х. Хәйретдинова һ.б. — Казан: Мәгариф, 2008. — 463 б.
* Баязитова Ф. С. Говоры татар-кряшен в сравнительном освещении. — М.: Наука, 1986. — 248 с. 2. Баязитова Ф. С. К истории формирования говоров крещеных татар // В кн.: Исследования по исторической диалектологии татарского языка. — Казань: Казан. филиал АН СССР, ИЯЛИ, 1979. — С.105-138.
* Баязитова Ф. С. Керәшеннәр. Тел үзенчәлекләре һәм йола иҗаты. — Казан: Матбугат йорты, 1997. — 248 б.
* Ercan Alkaya, Zoya Kirillova. Kreşin Tatar Türkçesi (Dil, Tarih, Kültür). — İstan-bul: Kesit Yay., 2018. — 670 s.

Төркем:Казан арты керәшеннәре сөйләше
Руслан Йосыпов

**Руслан Рафаил улы Йосыпов** () — Татарстан Республикасы Дәүләт Советының Торак сәясәте һәм инфраструктура үсеше комитеты һәм «ЛДПР» партиясе әгъзасы, «Байлык № 3» ҖЧҖ директорының беренче урынбасары, ЛДПР Татарстан региональ бүлеге координаторы вазыйфаларын башкаручы, 2025 елда Татарстан Республикасы Рәисен сайлауда кандидат.

## Биографиясе

1975 елның 23 декабрендә туган. Югары белемле, «инженер» белгечлеге буенча Туполев исемендәге Казан дәүләт техник университетын 2010 елда, «юриспруденция» белгечлеге буенча Икътисад, идарә һәм хокук институтын 2014 елда тәмамлаган.

V чакырылыш Татарстан Республикасы Дәүләт Советы депутаты итеп сайланган (2014 −2019 еллар).

## Бүләкләре
* Казан шәһәре Авиатөзелеш районы Администрациясе башлыгының Мактау грамотасы (2008 ел),
* Россия Федерациясе Президенты Грамотасы (2014 ел),
* Татарстан Республикасы Транспорт һәм юл хуҗалыгы министры Рәхмәте (2014 ел),
* Казан Мэры Мактау грамотасы (2014 ел),
* «Казан хакына мактауга лаеклы хезмәте өчен» аерым хөрмәт билгесе (2014 ел).

## Искәрмәләр

Төркем:Татарстан Республикасы Дәүләт Советының 5 нче чакырылыш депутатлары
Төркем:Казан авиация институтын тәмамлаучылар
Төркем:ЛДПР әгъзалары
Гамәли алтычылык

**«Гамәли алтычылык»** яхуди «**Урта имля» хәрәкәте** яхуди «**алтычылык**». 10 сузык авазны билгеләү өчен 6 гына хәреф куллану, башлыча, практик сәбәбтән хәрефләр санын күбәйтмәү максаты белән белдермәк. Бер төркем тел һәм имля галимләре тарафыннан әлифбага 5-6 сузык хәреф кертү хәрәкәте. Хәрәкәтнең төп алып баручысы Галимҗан Ибраһим. Нигез салучы Урта имлягә Һади Максуди.

## Тарихы
Урта имля хәрәкәтен Һади Максуди башлап җибәрә. Һади Максуди татар әлифбасын 2 сузык авазга артыра. Алар: о-ө өчен п һәм ә өчен һәи-рәсмия. Һади Максуди үзенең «Йолдыз» газетасына шул орфографияне кертә.

Һади Максуди хәрәкәтенә Галимҗан Ибраһимов да кушыла. Ул 1911 елда «**Татар сарыфы**» һәм «**Татар хәхүе**» урта имля белән бастыра. Бу китапларда татар телендә 6 сузык дип яза.

Галимҗан Ибраһимов ы һәм е(э) азазлар дип танымый. Ул аларны «калкалә» дип атый. Чапкын چابقن, төзгеч توُزگچ, сизгеч سيزگچ тәге گ, ق дулкынлары кеби. Шуңа күрә бу хәрефләр өчен аерым хәреф билгеләү ләзем түгел Сүз ахырындагы е-ы билгеләүне хуп күрде.Без, — ди ул 1924 елда, Мөхетдин Корбангалиев абзыйдан бер турында зур файда иттек: كشى كيلدىُ кеше килде дигән кебек сүз ахырындагы «кыска йа» белән بارمي бармый توقتامي туктамый дигәнне «озын йа» өчен тик бер ى галәмәте йөри иде. ٌКорбангали менә шуңа башлап бер галәмәт ясады, ى ның өстенә «кыска йа» булганда бер өтер куеп, ىُ рәвешендә чыгарды. Безгә, ягъни имля реалистларына, моның белән бик күп җиңеллек туды. Без аның ىُ сен алдык та калганнарын ташладык Галимҗан Ибраһим «Татар сарыфы» һәм «Татар имлясе» татар телендә сүз тулаем каты әйтелешле яки тулаем нечкә әйтелешле сәбәбеннән 10 сузык булуы кирәкми. Сүзнең катылыгын белдерү өчен آ яки ط, ص, غ язу белән күрсәтелергә мөмкин. Шулай ук саф гарәп хәрефләрен татар әлифбасыннан алып ташларга ярамый, чөнки имлябезның график принципыбызны боза һәм принципны бозу буталчыкларга китерергә мөмкин.

Гамәли алтычылык чигенүләр һәм үзгәртүләр белән Фатих Сәйфи, Җәмал Вәлиди, Габдрахман Сәгъди төзегән нәхү һәм дәреслек китапларына керә.

Соңа таба Һади Максуди унчылыкка авыша.

Яңа алтычылык барлыкка килде Әхмәтҗан Мостафа тарафындан. Әхмәтҗан Мостафа «фәнни алтычылыгы» аерылып торды «гамәли алтычылыктан». Моның турында Г. Ибраһим:Әхмәтҗан хәзрәт Мостафа лаихәләре, гыйльми тикшерүгә кыймәтле материал булып калды.1915 елда Уфада Уфа земствосы тарафындан тел, имля һәм дәреслекләр мәсьәләсе буенча җыелган гыйльми мәҗлес була.

## Искәрмәләр


Төркем:Иске имля әлифбасы
Төркем:Татар гарәп язуын кулланган мәкаләләр
Төркем:Иске имля
Төркем:Имля
Фәнни алтычылык

**Фәнни алтычылык** Фәнни нигезгә таянган, ягъни телдә ничә сузык булса булса, шуның санынча ук сузык аваз харефен алырга тәкъдим итә. "Урта имля" яхуди "алтычылыкның" бер төркеме. Нигез салучы Әхмәтҗан Мостафа.

## Төп фикере
Әхмәдҗан Мостафа фикере буенча татар телендә сузык авазлар 6 гына:

Калган авазлар мөстәкыль гади авазлар түгел, бәлки кушмалар:

Әхмәдҗан Мостафа мөрәккәб авазларга(кушыклары) һәм гади басит(алты мөстәкыйль) сузыкларны тафсирлый.

Бу "фәнни алтычылык" үзенең башлангыч чорында җәмәгатьчелек тарафындан кабул ителмәй.

## Искәрмәләр:


Төркем:Иске имля әлифбасы
Төркем:Татар гарәп язуын кулланган мәкаләләр
Төркем:Иске имля
Төркем:Имля
Проект:Төбәк тематик атналыгы/АКШ көнбатыш штатлары атналыгы

**«АКШ көнбатыш штатлары атналыгы»** —  АКШ көнбатыш штатлары, төбәк халкы, мәдәнияте һәм тарихы турында мәкаләләр язу өчен төзелгән «Төбәк тематик атналыгы» проектының өлеше. Шулай ук АКШ көнбатыш штатлары турында булган мәкаләләрне яхшырту планлаштырыла.

АКШ көнбатыш штатлары атналыгы бу төбәк турындагы мәкаләләр буенча бушлыкларны тутырырга тиеш. Атналык кысаларында АКШ көнбатыш штатлары һәм АКШ көнбатыш штатлары мәдәнияте белән бәйле мәкаләләр булдырылачак һәм яхшыртылачак.

**Вакыт:** 30 июнь — 13 июль 2025

**Кайсы территорияләрне исәпкә алырга?**: Америка көнбатышы чикләренең төрле вариантлары бар. Атналык кысаларына АКШ халык санын алу бюросы шушы төбәккә керткән штатларны кертергә тәкъдим ителә: Айдаһо, Аляска, Аризона, Вайомиң, Вашиңтон, Һавайи, Калифорния, Колорадо, Монтана, Невада, Нью-Мексико, Орегон, Юта

**Кыйбла:** инглиз Википедиясендә АКШ көнбатыш штатлары турында татар Википедиясенә караганда күпкә күбрәк мәгълүмат бар.

## Нәтиҗә
4 төзелгән һәм 0 яхшыртылган мәкалә, 0 калып, 0 рәсем.

## Бүләкләр

### АКШ ордены

* Хөрмәтле проектта катнашучылар! АКШ көнбатыш штатлары атналыгы кысаларында 10 һәм аннан да күбрәк мәкалә язган һәркемгә атналыкта катнашу истәлегенә проект кураторы тарафыннан «АКШ көнбатыш штатлары ордены» тапшырылачак. **Шартлар**: әһәмиятлелек, язылган мәкаләнең күләме 5000 байттан ким булмаска тиеш һәм мәкаләдәге мәгълүматны раслаучы бер абруйлы чыганакның булуы мәҗбүри.

### Проекттан рәхмәт
Бер атналык эчендә бер яки берничә мәкалә язган катнашучыларның фикер алышу битләрендә атналык тәмамлангач, проектның шәхси рәхмәте белдереләчәк.

## Статистика
**Зинһар, кертем мәгълүматларын яңартырга онытмагыз.**

## Ясарга кирәк
Түбәндәге исемлектәге мәкаләләрдән тыш, төбәк белән бәйле теләсә нинди әйберләр турында яза аласыз.

### Шәхесләр

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Белем

* 
* 
* 

### Табигать

* 
* 
* 
* 
* 

### Тарих

* 
* 
* 

### Мәдәният

*
Казан арты керәшеннәре сөйләшенең ташкирмән урынчылыгы

**Ташкирмән урынчылыгы** — татар теленең урта диалектына караган казан арты керәшеннәре сөйләшенең Лаеш районы Ташкирмән авылы керәшен-татарларында таралган урынчылыгы, икенче яктан аны көнбатыш диалектның мордва-каратай сөйләшенә дә кертәләр.

## Тарихы

Ташкирмән авылында яшәүчеләр – XVII йөздә Иделнең сул ярына күченгән каратайлар, алар шул ук диалектта сөйләшәләр, ләкин мордва үзаңын югалтканнар, үзләрен керәшен татарлар дип исәплиләр.

## Үзенчәлекләре

Бу сөйләш тел үзенчәлекләре буенча мордва-картай сөйләше белән якын булса да, аңа мишә буе керәшеннәре сөйләше дә якын, әмма кайбер аермалары да бар.

Фонетика. А авазы - арткы рәттәге, аскы күтәрелештәге иренсез сузык авазы, бик ачык әйтелә, мишәр диалекты сөйләшләрендәгечә. К, г – тирән-арткы тел авазлары, сүз башында бигрәк тә тирән-арткы телдә әйтелә. Кайбер сүзләр һәм иҗекләр азагында тирән арткы телдәге қ һәм арткы телдәге к авазы урынына ' (хәмзә бугаз авазы) әйтелә: Ни' чәй эчмийең? - Нигә чәй эчмисең?; И'мә' пешердем - икмәк пешердем. Җ, ч – аффрикат тартыклары сүз башында һәм уртасында очрый: дҗитен, мырдҗа, Мәрдҗә - Мария; тчилә' - чиләк.

-гач хәл фигыль аффиксында  – ч~с алышына: барғас - барғач.

Морфология. 2 нче затның белдерү фигыльләрендә берлек санның -сың/-сең әдәби формасы урынына кыскартылган -ң варианты кулланыла: Тыннап тораң (торасың) əле син «Кала башы» дҗырларын.

Бу авылның сөйләмендә -тчәре бәйлеге кулланыла: өчкə тчəре саный - өчкә кадәр саный.

Лексика. Ташкирмән сөйләшенең кайбер диалектизмнары: гомбақты - көнбагыш; гөбө сөтө – май әйрәне; ылақша – токмач; дҗəшсри - нардуган; əйдегиде - уен төре; дҗағалық - муенса; эт терсəге – күзгə чыккан арпа; петчеп тегү – кисеп тегү,; тчəй түбере – чəй чүбе; тыуған-игəтч – туған-тумача; ардақлау – кадерлəү; ардақлы – кадерле.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Керәшеннәр ничек сөйләшә?

## Әдәбият

* Татар халык сөйләшләре: Ике китапта: Беренче китап / Ф. С. Баязитова, Д. Б. Рамазанова, Т. Х. Хәйретдинова һ.б. — Казан: Мәгариф, 2008. — 463 б.
* Баязитова Ф. С. Говоры татар-кряшен в сравнительном освещении. — М.: Наука, 1986. — 248 с. 2. Баязитова Ф. С. К истории формирования говоров крещеных татар // В кн.: Исследования по исторической диалектологии татарского языка. — Казань: Казан. филиал АН СССР, ИЯЛИ, 1979. — С.105-138.
* Баязитова Ф. С. Керәшеннәр. Тел үзенчәлекләре һәм йола иҗаты. — Казан: Матбугат йорты, 1997. — 248 б.
* Ercan Alkaya, Zoya Kirillova. Kreşin Tatar Türkçesi (Dil, Tarih, Kültür). — İstan-bul: Kesit Yay., 2018. — 670 s.

Төркем:Казан арты керәшеннәре сөйләше
Казан арты керәшеннәре сөйләшенең пакшин урынчылыгы

**Пакшин урынчылыгы** — татар теленең урта диалектына караган казан арты керәшеннәре сөйләшенең Мамадыш районы Керәшен Пакшин авылында таралган урынчылыгы, икенче яктан аны көнбатыш диалектның чистай керәшеннәре сөйләшенә дә кертәләр.

## Тарихы

Бу авылга XVIII йөздә бүгенге Татарстанның Чистай районы территориясеннән керәшеннәр килеп урнашкан дип санала.

## Үзенчәлекләре

Бу сөйләм тел үзенчәлекләре буенча чистай сөйләше белән якын булса да, аңа казан арты керәшеннәре сөйләше дә йогынты ясаган. Бу сөйләмдә мишәр һәм урта диалект үзенчәлекләре үрелеп бара һәм Казан артында сирәк очрый торган *ә* авазының тулы ассимиляциясе, *а* авазының көчле позицион о-лашуы, интерденталь d куллану һ. б. фонетик үзенчәлекләр саклана.

Фонетика. А авазы — түбән күтәрелешле арткы рәтнең авызсыз сузыгы. Сөйләмдә аның позиция ягыннан нык о-лашуы күзәтелә: тулойок — тула ойык, озотолор — озаталар.
Ә авазы — алгы рәттәге, аскы күтәрелештәге иренсез сузык аваз — и, э (е), ө, ү сузыклары булган иҗекләрдән соң *ә* авазы тулысынча диярлек ассимиляцияләнә: җирги — җиргә , шикир — шикəр. Калган сузык авазлар артикуляция характеры буенча татар әдәби теленең тиешле авазларыннан аерылмыйлар.

Тартык авазларны куллануда түбәндәге үзенчәлекләр бар: к, г авазлары, әдәби телдән аермалы буларак, арткы тел авазлары, къ, гъ юк; өлкән буын сөйләмендә әдәби *з* урынына интерденталь *d* (минзәлә сөйләшендә таралган) әйтелә: оdон — озын, dəңгəр — зәңгәр.

Морфология. Пакшин сөйләшендә керәшеннәрнең башка сөйләмнәренә караганда тартымның икеләтә аффиксы активрак кулланыла: *кар базысы (базы) өйөнде, газы өйөнде*.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Керәшеннәр ничек сөйләшә?

## Әдәбият

* Татар халык сөйләшләре: Ике китапта: Беренче китап / Ф. С. Баязитова, Д. Б. Рамазанова, Т. Х. Хәйретдинова һ.б. — Казан: Мәгариф, 2008. — 463 б.
* Баязитова Ф. С. Говоры татар-кряшен в сравнительном освещении. — М.: Наука, 1986. — 248 с. 2. Баязитова Ф. С. К истории формирования говоров крещеных татар // В кн.: Исследования по исторической диалектологии татарского языка. — Казань: Казан. филиал АН СССР, ИЯЛИ, 1979. — С.105-138.
* Баязитова Ф. С. Керәшеннәр. Тел үзенчәлекләре һәм йола иҗаты. — Казан: Матбугат йорты, 1997. — 248 б.
* Ercan Alkaya, Zoya Kirillova. Kreşin Tatar Türkçesi (Dil, Tarih, Kültür). — İstan-bul: Kesit Yay., 2018. — 670 s.

Төркем:Казан арты керәшеннәре сөйләше
Әлмәт курчак театры

**«Радужка» курчак театры** () ― Татарстанның Әлмәт шәһәрендә 1987 елдан эшләп килүче мәдәният оешмасы (театр). Тамашаларын балалар һәм өлкәннәр өчен рус телендә күрсәтә.

Театрның сәнгать  җитәкчесе ― Татьяна Сергеевна Алексеева.

## Тарих
 

1987 елда оештырылган. 2012 елдан «Әлмәт» иҗтимагый (милли-мәдәни) үзәге каршында эшли

## Тасвирлама
Театр нигез салынганнан бирле балалар һәм өлкәннәр өчен мавыктыргыч тамашаларга басым ясый. Театр репертуарында, классик әкиятләр һәм заманча пьесаларны да кертеп, күп спектакльләр бар, мәсәлән, «Крошечка-Хаврошечка», «Дюймовочка», «Аленький цветочек», «Снежные человечки», «Сказки из чемодана», «Волк и теленок», «Сказка с поворотами» (Юлларда үз-үзеңне тоту кагыйдәләре турында), «Доктор Неболейкин» һәм башкалар. Репертуар атна саен үзгәреп тора. Коллектив шәһәр мәйданчыкларында уйный, шулай ук гастрольләрдә йөри. Театр Россия һәм халыкара фестивальләрдә актив катнаша. Театр халыкара театр труппалары белән актив хезмәттәшлек итә һәм спектакльләр кую өчен танылган режиссерларны чакыра, бу исә репертуарның актуальлеген һәм югары сыйфатын саклап калырга мөмкинлек бирә. 

«Радужка» театрының үзенчәлеге — труппаның югары профессионализмы гына түгел, курчак йөртү стильләренең һәм техникасының төрлелеге дә. Мәсәлән, кайбер спектакльләрдә планшет һәм перчаткалы курчаклар кулланыла, бу исә балаларга курчак театры сәнгатен яхшырак аңларга һәм тоярга мөмкинлек бирә. 

Моннан тыш, театр мастер-класслар һәм интерактив дәресләр оештыра, анда тамашачылар курчаклар белән идарә итү нигезләрен өйрәнә һәм үзләрен курчакчы (кукловод) ролендә сынап карый ала.

## Бина

Театр Әлмәтнең «Здоровье» паркында урнашкан җыйнак йортта урнашкан. Балалар белән йөргәндә, курчак театрына керергә була. Театр холлының диварын Татарстанның атказанган рәссамы Галина Чикляукова куллары белән ясалган паннолар бизи. 

Театр актерлары универсаль. Алар бу театрда уйнап кына калмыйлар, шулай ук курчаклар ясыйлар, тегәләр, декорацияләр төзиләр. Декорацияләрне А. Н. Алексеев, курчакларны Лариса Попова ясый ( ысулын куллана). 

Бинада Яңа ел бәйрәмнәрендә Кыш бабай резиденциясе урнаша.

## Уңышлары
* «Magic Universe» балалар, яшүсмерләр һәм өлкәннәр иҗатының күп жанрлы халыкара конкурс-фестивале лауреаты
* 2025 – «Звезды Пекина» халыкара фестиваль-конкурсы (Пекин, КХР) ― «Спектакль» номинациясендә I дәрәҗә Диплом

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Театр кукол «Радужка». Официальный сайт/информационный портал города Альметьевска
* Театр кукол «Радужка» ВКонтакте
*  Клипы театра
 
## Моны да карагыз
* Әлмәт татар драма театры
* Әлмәт урам театры
* «Аулак» театры
 
Төркем:Курчак театрлары
Төркем:Әлифба буенча театрлар
Төркем:Әлмәт театрлары
Төркем:1987 елда нигезләнгән театрлар
Төркем:Татнефть
Казан арты керәшеннәре сөйләшенең нократ урынчылыгы

**Казан арты керәшеннәре сөйләшенең нократ урынчылыгы** — татар теленең урта диалектына караган казан арты керәшеннәре сөйләшенең Мамадыш районының төньягында, Нократ елгасы буендагы керәшен-татар авылларында таралган урынчылыгы.

## Таралышы

Бу урынчылыкка Мамадыш районы Шәдче Башы һәм Тышлыяр (Мучалы), Дүсмәт, Комазан Башы, Әҗмәк, Җөри авыллары керә, бу авыллар Нократ елгасы янында элеккеге Җөри юлы буенча урнашканнар.

## Үзенчәлекләре

Фонетика. Бу сөйләмнең үзенчәлеге булып тешара интерденталь *d*-ны актив куллану тора, ул татар әдәби теленең *з* авазына туры килә, мәсәлән: dабут — завод, үдем — үзем, бодау — бозау . Аерым аваз туры килүләре: л~н: үренә — үрелә; ч~с: әтәс — әтәч; х~к: хәбер — кабер.

Морфология. Морфологиядә бу сөйләмгә генә хас үзенчәлекләр юк диярлек. Ләкин рәвешләр ясалышында -лай/-ләй, -лый/-лей/-ли аффиксларын активрак куллануны билгеләп үтәргә кирәк: икенчелей тағын чақыра 'икенче тапкыр тагын чакыра'. Хәл фигыльләрнең -гачын/-гәчен формалары актив кулланыла: Сез кигәчен күңелем ачылды. — Сез килгәч, минем кәефем күтәрелде.

Лексика. Башка сөйләмнәрдә билгеләнмәгән түбәндәге диалектизмнар кулланыла: чүб итеү (башка керәшеннәрдә чүк итү — кыр догасы); әпрән — әрекмән, җисерләнү — азаплану. Кием атамалары (мәләнчек, чигәчә, сүрәкә, сақал, кәсилә һ.б.) башка керәшеннәрнекеннән аерылмый.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Керәшеннәр ничек сөйләшә?

## Әдәбият

* Татар халык сөйләшләре: Ике китапта: Беренче китап / Ф. С. Баязитова, Д. Б. Рамазанова, Т. Х. Хәйретдинова һ.б. — Казан: Мәгариф, 2008. — 463 б.
* Баязитова Ф. С. Говоры татар-кряшен в сравнительном освещении. — М.: Наука, 1986. — 248 с. 2. Баязитова Ф. С. К истории формирования говоров крещеных татар // В кн.: Исследования по исторической диалектологии татарского языка. — Казань: Казан. филиал АН СССР, ИЯЛИ, 1979. — С.105-138.
* Баязитова Ф. С. Керәшеннәр. Тел үзенчәлекләре һәм йола иҗаты. — Казан: Матбугат йорты, 1997. — 248 б.
* Ercan Alkaya, Zoya Kirillova. Kreşin Tatar Türkçesi (Dil, Tarih, Kültür). — İstan-bul: Kesit Yay., 2018. — 670 s.

Төркем:Казан арты керәшеннәре сөйләше
Нократ сөйләше (мәгънәләр)

**Нократ сөйләше** — татар телендәге сөйләшләр атамасы.

* Нократ сөйләше — татар теленең урта диалектына карган сөйләш, Киров өлкәсенең һәм Удмуртиянең төньягында, Чүпче елгасы бассейнында, нократ татарлары арасында таралаган.

* Нократ сөйләше  — татар теленең урта диалектына караган казан арты керәшеннәре сөйләшенең Мамадыш районының төньягында, Нократ елгасы буендагы керәшен-татар авылларында таралган урынчылыгы.
Төмән сөйләше

**Төмән сөйләше** — татар телендәге сөйләшләр атамасы.

* Төмән сөйләше — татар теленең көнбатыш диалектына караган бер сөйләше, Мордовия һәм Пенза өлкәсенең көнбатышында, һәм шул төбәкләр чикләрендә таралган.
* Төмән сөйләше — татар теленең тубыл-иртеш диалектына караган бер сөйләше, Төмән һәм Свердловск өлкәләрендә таралган.
Казан арты керәшеннәре сөйләшенең шушма урынчылыгы

**Казан арты керәшеннәре сөйләшенең шушма урынчылыгы** — татар теленең урта диалектына караган казан арты керәшеннәре сөйләшенең Шушма елгасы буендагы керәшен-татар авылларында таралган урынчылыгы.

## Таралышы

Шушма урынчылыгы Балтач районы Биктәш, Дорга, Иске Чепья, Югары Субаш, Кукмара районы Югары Чура, Кече Чура, Поршур, Пчеловод, Югары Чәти, Малмыж районы Носла, Марий Элның Мари-Төрек районы шушма керәшеннәре XX гасыр башында килеп төпләнгән Дружино, Кече Нослы, Яңа Мир, Шора, Новопавловский авылларында таралган.

## Үзенчәлекләре

Фонетика. Сингармонизм күренеше ирен гармониясендә ачык чагыла, ягъни о, ө авазлары тәэсирендә алдагы иҗекләрдә ы, е авазлары түгәрәкләнә: боронғо — борынгы, , қош қөнө — кыш көне. Сүзнең яки иҗекнең ахырында *қ*, һәм *л, н* авазлары алдыннан *т* авазы — ' (хәмзә бугаз авазы) фонемасын белән алыштырыла: коча’лый — кочаклый, рә'ле — рәтле. Ике сузык арасында *гъ* авазы төшеп кал: таын — тагын.

Морфология. Керәшеннәрнең башка сөйләмнәре белән чагыштырганда -ма(ғ)а/-мə(г)ə инфинитивы активрак кулланыла: *Май җазмага менəм дигəн ийе. — Май яздырырга менәм дигән иде.*

Лексика. Әлеге сөйләмдә лексик үзенчәлекләр барлык тематик төркемнәрдә дә күзәтелә: тоҗом — гөслә кылы, бутый — ботка, дурчый — дурочмак, күзей — күзикмəк, та(ғ)ан асты — яшьләр уены, тəтə — апа, җыра’ тəтə — əнисенең апасы, җырағай>җырақ ағай — əнисенең абыйсы, бейем — кайнана, ызур əней, ызур əтей (башка керәшеннәрдә — урсəти, урсəнəй) крестныйлар; нəнə/нəнəй — əни; нини — əтисенең абыйсы (удмуртча нюнь, нюньи, нюня — абый).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Керәшеннәр ничек сөйләшә?

## Әдәбият

* Татар халык сөйләшләре: Ике китапта: Беренче китап / Ф. С. Баязитова, Д. Б. Рамазанова, Т. Х. Хәйретдинова һ.б. — Казан: Мәгариф, 2008. — 463 б.
* Баязитова Ф. С. Говоры татар-кряшен в сравнительном освещении. — М.: Наука, 1986. — 248 с. 2. Баязитова Ф. С. К истории формирования говоров крещеных татар // В кн.: Исследования по исторической диалектологии татарского языка. — Казань: Казан. филиал АН СССР, ИЯЛИ, 1979. — С.105-138.
* Баязитова Ф. С. Керәшеннәр. Тел үзенчәлекләре һәм йола иҗаты. — Казан: Матбугат йорты, 1997. — 248 б.
* Ercan Alkaya, Zoya Kirillova. Kreşin Tatar Türkçesi (Dil, Tarih, Kültür). — İstan-bul: Kesit Yay., 2018. — 670 s.

Төркем:Казан арты керәшеннәре сөйләше
Казан арты керәшеннәре сөйләшенең кукмара урынчылыгы

**Казан арты керәшеннәре сөйләшенең кукмара урынчылыгы** — татар теленең урта диалектына караган казан арты керәшеннәре сөйләшенең Кукмара районында керәшен-татарлары һәм удмуртлар кушылып яки якын аралашып яшәгән авылларында таралган урынчылыгы.

## Таралышы

Кукмара урынчылыгы Җумыя, Сәрдәүч, Үрəчбаш, Түбән Үрәс, Танькино, Кызыл Тау авылларында таралган. Моннан тыш кукмара керәшеннәре нигезләгән авыллар Удмуртиядә дә очрый, араларында Кизнәр районы Балдейка авылы сакланып калган.

## Үзенчәлекләре

Бу авыллар элек — электән удмуртлар белән күршелектә яшәгән. Бу якларда удмуртлар да татар телен яхшы беләләр, шул ук вакытта кушылып яшәүче авылларда керәшеннәр дә удмуртча иркен сөйләшәләр.

Фонетика. *А* сузыгы ачык әйтелә, *к, г* авазлары, әдәби телдән аермалы буларак, арткы тел авазлары, миишәр диалектындагыча әйтеләләр. Кайбер сүзләрдә *ы, е ~ и* авазлары алышышына: ичә — эчә, иченә — эченә; а ~ ә: җәйдәк — җайдак. Үз исемнәрендә басым соңгысына төшә: Галя', Вача', Одо’к.

Морфологик үзенчәлекләре юк.

Лексикада удмурт теленнән кергән сүзләр күп очырый, бу аны нократ сөйләше белән якынайта . Аеруча туганлык сүзләре удмуртчадан кергән: анай, атай — әни, әти, апай — апа, шулай ук гореф-гадәт сүзләре дә күп: пучы бəйрəме — бəрмəнчек (удм. пучы — бөре); кечтун көн — искә алу көне (удм. кисьтон карон — үлеләрне искә алу), бужы чабу — нардуган чабу (нократ татарлары һәм бисермәннәрдә — божо йачкылау).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Керәшеннәр ничек сөйләшә?

## Әдәбият

* Татар халык сөйләшләре: Ике китапта: Беренче китап / Ф. С. Баязитова, Д. Б. Рамазанова, Т. Х. Хәйретдинова һ.б. — Казан: Мәгариф, 2008. — 463 б.
* Баязитова Ф. С. Говоры татар-кряшен в сравнительном освещении. — М.: Наука, 1986. — 248 с. 2. Баязитова Ф. С. К истории формирования говоров крещеных татар // В кн.: Исследования по исторической диалектологии татарского языка. — Казань: Казан. филиал АН СССР, ИЯЛИ, 1979. — С.105-138.
* Баязитова Ф. С. Керәшеннәр. Тел үзенчәлекләре һәм йола иҗаты. — Казан: Матбугат йорты, 1997. — 248 б.
* Ercan Alkaya, Zoya Kirillova. Kreşin Tatar Türkçesi (Dil, Tarih, Kültür). — İstan-bul: Kesit Yay., 2018. — 670 s.

Төркем:Казан арты керәшеннәре сөйләше
Казан арты керәшеннәре сөйләшенең кама урынчылыгы

**Казан арты керәшеннәре сөйләшенең кама урынчылыгы** — татар теленең урта диалектына караган казан арты керәшеннәре сөйләшенең Кама елгасы бассейнындагы керәшен-татар авылларында таралган урынчылыгы.

## Таралышы

Кама буе сөйләме Мамадыш районы Чиябаш, Кече Берсут, Олы Әрнәш, Югары Әрнәш, Түбән Әрнәш, Албай, Урманчы, Кылыччы, Яңа, Әҗмәк, Тәкәрлек; Балык Бистәсе районы Зур, Кече Мəшлəклəр, Шомыртбаш, Үри, Алан-Полян, Тупылат, Бирдебәк, Казак Чаллысы, Керәшен Казысы; Теләче районы Субаш, Кылбагыш, Тəмте, Әбде, Олы Мирәтәк, Югары Мирәтәк, Карабаян, Питрау, Лаеш районы Мирәтәк авылларында таралган.

## Үзенчәлекләре

Фонетика. *Ә* авазының ике варианты бар: әдәби телдәге кебек киң һәм и, э (е) авазлары булган сүзләрдә ябыкрак, таррак *э*-гә охшатып кулланыла: шикә'р, чилә'к.
Рус теленнән алынган сүзләрдә шулай ук тирән арткы телдә *қ* кулланыла, мәсәлән: Луқа — Лука, лақ — лак, қарауат — кровать, қапитан — капитан.

Морфология. Төшем килешендәге 1-нче һәм 2-нче зат тартым аффиксыннан соң, аеруча өлкән буын вәкилләре сөйләмендә, угыз формасы кулланыла: әйберең — әйбереңне. Чыгыш килешендә еш кына айрақ (кадәр) бәйлеге кулланыла: Моннан айрақ тәңкәй, чәчүрем ийе. — Моннан кадәр тәңкә, чәч үреме иде.

Лексика. Сөйләмгә генә хас сүзләр очрый: бит җаулығы — сөлге; чақ — начар, чыңқый — чынлап, кейекчелəр — аучылар; кейемче — тегүче, алачық — мунча өялды, ағай/ағачай — абый, абзый, пуҗым — нигез.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Керәшеннәр ничек сөйләшә?

## Әдәбият

* Татар халык сөйләшләре: Ике китапта: Беренче китап / Ф. С. Баязитова, Д. Б. Рамазанова, Т. Х. Хәйретдинова һ.б. — Казан: Мәгариф, 2008. — 463 б.
* Баязитова Ф. С. Говоры татар-кряшен в сравнительном освещении. — М.: Наука, 1986. — 248 с. 2. Баязитова Ф. С. К истории формирования говоров крещеных татар // В кн.: Исследования по исторической диалектологии татарского языка. — Казань: Казан. филиал АН СССР, ИЯЛИ, 1979. — С.105-138.
* Баязитова Ф. С. Керәшеннәр. Тел үзенчәлекләре һәм йола иҗаты. — Казан: Матбугат йорты, 1997. — 248 б.
* Ercan Alkaya, Zoya Kirillova. Kreşin Tatar Türkçesi (Dil, Tarih, Kültür). — İstan-bul: Kesit Yay., 2018. — 670 s.

Төркем:Казан арты керәшеннәре сөйләше
Игорь Лерманның камера оркестры

**Игорь Лерманның камера оркестры**, *рәсми исеме* Яр Чаллы шәһәренең муниципаль автономияле мәдәният учреждениесе Игорь Лерманның камера оркестры (*Муниципальное автономное учреждение культуры города Набережные Челны Камерный оркестр Игоря Лермана, МАУК Камерный оркестр Игоря Лермана*), 2013 елга кадәр — **«Провинция»** ― Татарстанның Яр Чаллы шәһәрендә 1988 елдан эшләп килүче сәнгать коллективы, муниципаль автономияле мәдәният учреждениесе. 

Оркестрны нигезләүче, директоры, дирижеры һәм сәнгать җитәкчесе ― Татарстан Республикасының халык артисты Игорь Михайлович Лерман (1952 елгы, Түбән Новгород  1978 елда скрипка классы буенча тәмамлаган). 

## Тарих

1988 елда Игорь Лерман «Провинция» дип аталган камера оркестры оештырган (2013 елдан ― Игорь Лерманның камера оркестры). Оркестрның беренче чыгышы 1989 елның 25 февралендә булган. 2012 елдан «КАМАЗ» ГАҖ Игорь Лерманның камера оркестрының хәйриячесе һәм иганәчесе булып тора . Хәзерге вакытта Игорь Лерманның камера оркестры ― Татарстан Республикасының һәм Россия Федерациясенең әйдәп баручы музыкаль коллективларының берсе.

Оркестрның партнерлары һәм солистлары ― төрле вакытта Елена Образцова, Николай Петров, Борис Березовский, Денис Мацуев, Сиприан Кацарис, Виктор Третьяков, Александр Князев, Сергей Накаряков, Бородин исемендәге квартет, Д. Ойстрах исемендәге квартет, Яңа Рус квартеты, «Мәскәү виртуозлары» камера оркестры, «Kremlin» камера оркестры, «Санкт-Петербург солистлары» камера ансамбле, А. А. Юрлов исемендәге Россия дәүләт академия хор капелласы. 2007 елның 21 ноябрендә Лерманның камера оркестры һәм Мәскәүнең «Виртуозлар» камера оркестрының бергә чыгышы булган. Ансамбль белән Владимир Спиваков җитәкчелек иткән. 2013 елның 23 ноябрендә Лерманның камера оркестрының 25 еллыгы уңаеннан Мәскәү консерваториясенең Зур залында камера оркестры концерты булып узган. 

Оркестр Россия шәһәрләрендә һәм якын һәм ерак чит илләрдә (Молдовада, Украинада, Польшада, Германиядә, Испаниядә) уңышлы чыгыш ясаган, Россия шәһәрләрендә (Санкт-Петербург, Кисловодск, Калининград, Пермь, Сембер, Владивосток), Швейцариядә, Израильдә халыкара музыка фестивальләрендә катнашкан.

Камера оркестрының репертуары стиль һәм жанрларның төрлелеге белән аерылып тора һәм берничә чор әсәрләрен үз эченә ала — барокко музыкасыннан алып безнең замандашларыбызның әсәрләренә кадәр. Репертуарның шактый өлешен Игорь Лерманның дөнья музыка мирасын камера оркестры өчен эшкәртмәләре һәм транскрипцияләре тәшкил итә.

## Дискография
30 га якын компакт-диск яздырылган.

## Адрес
Яр Чаллы шәһәренең Комсомол районы ГЭС бистәсе  Габдулла Тукай яр буе урамы, 31нче йорт, «Энергетик»  мәдәният сарае.  

Яр Чаллының Орган залында, шулай ук җәй көне Азатлык мәйданында концертлар белән чыгыш ясый.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Камерный оркестр Игоря Лермана Вконтакте
*   Камерный оркестр Игоря Лермана

Төркем:Татарстан оркестрлары
Төркем:Яр Чаллы оешмалары
Кунакбаев

**Кунакбаев** ― фамилия.
* Сабирҗан Кунакбаев (1901—1996), галим-селекция белгече, Социалистик Хезмәт Каһарманы (1987).
* Хөсәен Кунакбаев (*[[Хөсәен Кунакбай]]*, 1912―1943), шагыйрь, журналист. Бөек Ватан сугышында һәлак булган.
Төркем:Фамилияләр
Сэй-лакханг

** Сэй-лакханг**, шулай ук **Секагуртхо**, тулы атамасы — **Лодрак Сэйкхр Драцанг** — Бумтангта (көнчыгыш Бутан) Буддачылык монастырь-семинариясе. Джакар шәһәре һәм Джамбей-лакханг монастыреннан ерак түгел урнашкан. Атама «Алтын гыйбадәтханә» дигәнне аңлата.

Монастырь мәктәбе монда 1963 елда нигезләнгән булган, кагью мәктәбенең күренекле остазы тәрҗемәче Марпага багышланган. Семинариядә якынча 25 монах укый.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* 
Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Буддизм
Бәгәрәк татарлары

**Бәгәрәк татарлары** — Чиләбе өлкәсе Коншак районы Бәгәрәктамак һәм Усман авылларында яшәүче татарларның субэтносы, көнкүрештә татар теленең урта диалектының эчкен сөйләшен кулланалар. Себер һәм Урал яклары татарларының күпчелеге кебек үк, үзләрен аерым этник җәмгыять буларак аермыйлар һәм татарлар дип саныйлар.

## Тарих

Бу якларга татарлар XVII гасыр ахырында, 1675 елларда килеп төпләнгән. Беренче булып Усман авылы нигезләнә, һәм чыганакларда Асман, Осман дип тә бирелә. Бәгәрәктамак авылы Сәнәр (Бәгәрәк, Түбән Авыл), Яңа (Давыт) һәм Ключики дигән татар авыллары кушылудан барлыкка килә, Яңа авылга 18 гасыр башында ук аңа нигез салынган. 1708 елгы рәсми документларда ул Пермь губернасы Шадрин өязе Катай вулыска караучы Яңа авыл буларак искә алына. Бу ел авылның туган елы булып санала. Ә Түбән авыл якынча 50 ел үткәч барлыкка килә. Түбән авыл Сәнәр елгасының түбән ягында урнашкан. Аны яңа килгән кешеләр нигезләгән. Аларны таулылар дип атыйлар, мөгаен алар Мордовиядәге Таула авылыннан чыкканнардыр. Түбән авыл («Нижняя») белән Яңа авыл («Новая») халыкларының гадәтләре, холыклары, сөйләшүләре арасында да аерма бар.

Бу якларда бу иң борынгы торак пунтклар булып саналалар, алай да аларга кадәр дә монда берничә татар авылы була, тик 17 гасыр ахрында, башкорт күтәрелешләре вакытында, эчкен татарлары янына күченәләр һәм берничә елдан соң гына кире кайтып төпләнәр. Бу татарларның чыгышлары Уфа һәм Алатыр өязләреннән була. Соңыннан монда зур булмаган санда эчкен татарлары да күченә. Әмма үзләрен 1920 елларга чаклы күберәк мишәрләр дип билгеләгәннәр, чыгышларын җирле халык белән дә, килеп төпләнгән халык белән дә бәйлиләр.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Исхаков, Д. М. Этнографические группы волго-уральских татар : опыт системного анализа // Этнотерриториальные группы татар Поволжья и Урала и вопросы их форми- рования. Казань : Дом печати, 2002. С. 75-96, 110—130.
* Зограф, Н. Ю. Антропологический очерк мещеряков Зауральской части Пермской губернии. М., 1879. С. 1, 13.
* Карцев В. Г. Очерк истории народов Северо-Западной Сибири. — Москва, 1937. Курганская область. — Курган, 1993.
* Меньшиков В. В. Особенности межэтнических контактов в Южном Зауралье в XVII—XVIII веках // Россия и Восток: Проблемы взаимодействий. — Челябинск, 1995. 4. II Русская колонизация Урала.

Төркем:Чиләбе өлкәсе
Төркем:Татарлар
Фарсы әлифбасы

**Фарсы әлифбасы** (фарси الفبای فارسی) яки **Әлифбаи фарси** ― Гарәп әбҗәде нигезендә ясалган фарсы лисаны әбҗәде. Фарсы әбҗәде 32(33) хәрефтән тора, Ул 28(29 һәмзә белән) гарәп хәрефе вә 4 фарсы хәрефе. 

Ошбу әбҗәд фарсы лисаны өчен стардарт булып тора. Кулланыла:
* Иран(фарсы) телендә
* Дари(Авганистан) ләһҗендә
* 1928 сәнәгә кадәр Таҗик ләһҗендә кулланылган. Таҗик кирилл әбҗәде хәзер куллануда.
* Алфавит Октября кертүгә кадәр Талыш телендә.
Ошбу фарсы әбҗәде башка фарсы булмаган лисаннар өчен әбҗәд стандарты һәм имляләргә тәэсир иткән. Алар:
* Иске имлягә һәм Гарәп әлифбасы нигезендә татарча әлифбага
* Госманлы төрекчәсе имлясенә
* Үзбәк гәрәп язуына
* Уйгыр гәрәп язуына
* Иран төрекчәсенә 
## Мөтәрәттиб ителүе
Фарсы теленә хас булган авазларны белдерер өчен фарсы әбҗәдендә яңа хәрефләр өстәлде. Алар:

## Моны да карагыз
* Иске имля
* Фарсы теле
* Гарәп язуы

## Чыганаклар
## Әдәбият
## Сылтамалар

## Искәрмәләр

Төркем:ӘлифбаларТөркем:Фарсы теле
Sandens

**«Sandens» kinofestivale** () — bäysez kino milli Amerika kinofestivale. Yuta ştatınıñ Park-Siti şähärendä här yılnıñ ğinwar axırında ütkärelä.

## Tarixı
Kinofestivalneñ oyıştıruçısı bulıp  tora, aña 1981 yılda aktör  häm anıñ dusları häm fikerdäşläre nigez salğan. Kinofestival Redford uynağan «» filmı personajı xörmätenä atalğan.

1981 yılnıñ yazında un başlawçı kinematografist berençe «Sandens» kinofestivalenä çaqırılğan, anda İnstitutnıñ icadi laboratoriälärendä äydäp baruçı ssenaristlar häm rejissörlar belän oçraşqannar, alar bäysez ssenaristlarğa häm kinorejissörlarğa yazarğa, töşerergä häm töşerelgän materialnı strukturalaştırırğa yärdäm itkännär.

1984 yılda institut eşçänlegen kiñäytü turında qarar qabul itelgän, häm şul waqıttan birle Sandens institutı programmalarına teatr sänğäten üsterü programmaları da kergän. Xäzer Sandensqa yäşlär programmaları, interaktiv kürgäzmälär häm muzıkal’ konsertlar kerä. Sandens institutı icadi häm ğämäli seminarlar ütkärä, mäsälän, kinofilmnarnıñ muzıkal’ bizäleşe buyınça, häm teatr quyılışlarına bağışlanğan däreslär, şulay uq bäysez sänğät eşleklelärenä stipendiälär birep finans yärdäme kürsätä. İnstitut «Sandens kolleksiäse» bäysez filmnar tarixı arxivın alıp bara, ul  urnaşqan.

İnstitut programmasına yıl sayın ütkärelä torğan «Sandens» festivale kerä, ul Yuta ştatınıñ Park-Siti şähärendä här yılnıñ ğinwar axırında uza.

Berençe «Sandens» xalıqara festivale 1985 yılda Park-Sitida uzğan.

2025 yılnıñ martında festival’ oyıştıruçıları anıñ 2027 yılda Kolorado ştatına küçenüwe turında iğlan itkännär.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* 
* 
* 
* 

Төркем:Әлифба буенча кинофестивальләр
Төркем:Сандэнс
Әнгам Атнабаев премиясе

**Әнгам Атнабаев премиясе**, Әнгам Атнабаев исемендәге премия (, ) ― әдәбият-сәнгать премиясе,  Башкортстанның Тәтешле районы хакимияте (муниципаль) бүләге. 2003 елда булдырылган.

Күренекле татар шагыйре, драматург, РСФСР (1988) һәм БАССР-ның (1977) атказанган сәнгать эшлеклесе, Г. Сәләм исемендәге республика премиясе лауреаты (1971), Башкортстанның халык шагыйре (1997) Әнгам Касыйм улы Атнабаев (1928―1999) исемен йөртә.

## Тарих
  
2003 елда Тәтешле районы хакимияте тарафынан булдырылган.

Тәтешле район Советы һәм җәмәгатьчелек тарафыннан расланган Нигезләмә (Положение) буенча, Әнгам Атнабаев исемендәге премия район тарихына, аның икътисади-мәдәни үсешенә җитди өлеш керткән, әдипнең иҗатын өйрәнүче һәм пропагандалаучы язучылар, галимнәр, сәнгать әһелләренә тапшырыла.
 
## Статуc

Премия ел саен 23 февральдә, шагыйрьнең туган көнендә тапшырыла.

Лауреатларга акчалата бүләк, лауреат Дипломы һәм күкрәк билгесе тапшырыла.

Тәтешле муниципаль район Советы Президиумының 2023 елның 3 февралендә кабул ителгән № 235 Карары нигезендә, премия күләме **30 мең сум** тәшкил итә.

## Ә. Атнабаев премиясе лауреатлары
*Моны да карагыз*: :Төркем:Әнгам Атнабаев премиясе лауреатлары

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Улар был ерҙе матурлай. Әнғәм Атнабаев исемендәге премия лауреаттары / Халыҡ шағиры Атнабай (төзүчесе филология фәннәре докторы Р. К. Әмиров). Уфа: Китап, 2023. ― Б.258-259. ISBN 978-5-295-07972-6 

## Сылтамалар
*   Башкортстанның халык шагыйре Әнгам Атнабаев (Атнабай) (1928-1999) иҗатын яратучылар төркеме
* Положение о присвоении звания Лауреата ежегодной районной премии имени Ангама Атнабаева 

Төркем:Әлифба буенча бүләкләр
Төркем:2003 елда барлыкка килгән бүләкләр
Төркем:Әдәби премияләр
Төркем:Башкортстанның әдәби премияләре
Төркем:Әнгам Атнабаев премиясе лауреатлары
Төркем:Әнгам Атнабаев
Виталий Смирнов (1950)

**Виталий Смирнов**, Виталий Николай улы Смирнов (; *[[1950 ел]]ның [[1 декабрь|1 декабре]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Казан]]*) ― радиофизик, гыйльми хезмәткәр, сәясәтче, «Гаделлек өчен Россия пенсионерлар партиясе» сәяси партиясенең Татарстан төбәк бүлеге идарәсе рәисе (2012 елның декабреннән). 2025 елда Татарстан Республикасы Рәисен сайлауларда «Гаделлек өчен Россия пенсионерлар партиясе» сәяси партиясенең Татарстан төбәк бүлегеннән күрсәтелгән кандидат.

## Тәрҗемәи хәле
1950 елның 1 декабрендә Казанда туган. 
Югары белемле: 1976 елда В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Казан дәүләт университетын радиофизика белгечлеге буенча тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
1969 елның март―июне ― Казан шәһәренең 46нчы урта мәктәбендә физика һәм химия кабинетлары лаборанты.

1969 елның сентябре―ноябре ― Казан инженерлык-төзелеш тресты эзләнүләре топогеодезия экспедицияләре эшчесе.

1970―1971 елларда ― Казан органик синтез заводында КИП слесаре.

1971―1972 елларда ― ВНИИФТРИ Казан филиалында техник.

1972―1978 елларда ― СССР ФА Казан филиалы ИОФХ лаборанты.

1978―1980 елларда ― КИСИ физика кафедрасы буенча өлкән инженер.

1980―1987 елларда ― КДУ кече фәнни хезмәткәре.

1987―1990 елларда ― КазНИИтехфотопроект гыйльми хезмәткәре.

1990―1992 елларда ― СНПП «Сувар» маркетинг бүлеге башлыгы.
 
1992―1997 елларда ― «Алия-Алсу» СП генераль директоры урынбасары.

1997―2016 елларда ― «Технология» ҖЧҖ директоры.

2012 елның декабреннән ― «Гаделлек өчен Россия пенсионерлар партиясе» сәяси партиясенең Татарстан төбәк бүлеге идарәсе рәисе  
.

2017 елның 21 сентябреннән ― Татарстан Республикасы Үзәк сайлау комиссиясе әгъзасы

## Сайлауларда катнашу

* Яшел Үзән районы Олы Җәке  Советы депутаты (даими булмаган нигездә)
* 2021 ― Татарстанда VIII чакырылыш Дәүләт Думасына  28нче бермандатлы Түбән Кама сайлау округы буенча кандидат булып катнашкан
* 2025 ―  сәяси партиясенең Татарстан төбәк бүлеге тарафыннан 2025 елда Татарстан Республикасы Рәисен сайлауда кандидат итеп тәкъдим ителгән.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* ТР Рәисе вазифасына кандидатлар инде дүртәү: Татарстанда сайлау кампаниясе ничек бара. Интертат, 5.07.2025
*   Партия пенсионеров определилась с кандидатом на выборы раиса. Бизнес-Онлайн, 4.07.2025

Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Радиофизиклар
Төркем:Пенсионерлар партиясе әгъзалары
Төркем:Татарстан сәясәтчеләре
Диләрә Маликова

**Диләрә Маликова**, Диләрә Мансур кызы Маликова (*Диляра Мансуровна Маликова; [[1984 ел]]ның [[6 май|6 мае]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[Удмурт АССР]], [[Ижау]]*) ― хуҗалык-идарә эшлеклесе, икътисад фәннәре кандидаты (2009), Владивосток дәүләт университеты доценты. Диңгез буе крае Губернаторы һәм Хөкүмәте аппараты җитәкчесе (2022 елның 1 июненнән). «Бердәм Россия» сәяси партиясенең төбәк сәяси советы президиумы әгъзасы.

## Тәрҗемәи хәле
1984 елның 6 маенда Удмурт АССР башкаласы  Ижау шәһәрендә туган.
Ике югары белемле: М. Т. Калашников исемендәге Ижевск дәүләт техник университетын 2006 елда «предприятиедә икътисад һәм идарә» белгечлеге буенча, 2009 елда «юриспруденция» белгечлеге буенча тәмамлаган. Икътисад фәннәре кандидаты: Удмурт дәүләт университетында якланган диссертациясенең темасы: «Сәнәгый яктан үскән регионның социаль өлкәсе белән идарә итүнең икътисадый базисы» (; фәнни җитәкчесе икътисад фәннәре докторы профессор Олег Иванович Боткин (1937―2023), доцент.

2023 елда Ерак Көнчыгыш федераль университетының Икътисад һәм менеджмент мәктәбе Идарә академиясен тәмамлаган.

## Хезмәт юлы
2008―2010 елларда Ижауда сәүдә-икътисад көллиятендә (*хәзер* техникум) укыткан.

2010―2011 елларда ― «Ижевск дәүләт техник университеты» югары һөнәри белем бирү ФДБМУ укытучысы.

2012―2017 елларда ― Ижевск дәүләт техник университетының «Предприятие икътисады» кафедрасы доценты.

2017―2019 елларда ― «Ижевск дәүләт техник университеты» югары һөнәри белем бирү ФДБМУ фәнни-тикшеренү эшләре идарәсе башлыгы (берьюлы — «Предприятие икътисады» кафедрасы доценты).

2019―2022 елларда ― Удмуртия Республикасы Башлыгы һәм Хөкүмәте хакимиятенең проект идарәсе башлыгы.

2022 елның марты―мае — Диңгез буе крае Губернаторы һәм Диңгез буе крае Хөкүмәте аппараты җитәкчесе урынбасары.

2022 елның 1 июненнән ― Диңгез буе крае Губернаторы һәм Диңгез буе крае Хөкүмәте аппараты җитәкчесе.

Владивосток  Икътисад һәм идарә кафедрасы доценты.

## Кызыклы фактлар
* 2022 елның 1 ноябрендә Д. М. Маликова җитәкчелегендәге Диңгез буе крае делегациясе Татарстанга дәүләт структуралары эшен оештыру тәҗрибәсен өйрәнү өчен килгән.
* 2025 елның 11 февралендә Владивостокта Бөтендөнья татар конгрессы Милли шурасы рәисе Васил Шәйхразиев белән Ерак Көнчыгыш федераль округының татар иҗтимагый оешмалары вәкилләре белән очрашуда катнашкан . 

## Шәхси тормышы
Әтисе (мәрхүм), әнисе, энесе Дилфат.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Маликова Диляра Мансуровна.  primorsk.er.ru
* Аппарат Губернатора Приморского края и Правительства Приморского края
*  Официальный канал руководителя аппарата губернатора Приморского края и правительства Приморского края

Төркем:Икътисад фәннәре кандидатлары
Төркем:Ижау техник университетын тәмамлаучылар
Төркем:Бердәм Россия фиркасе әгъзалары
Төркем:Шәхесләр:Диңгез буе крае
Төркем:Ижау техник университеты укытучылары
Илдар Хәйруллин (1965)

**Илдар Хәйруллин**, Илдар Индус улы Хәйруллин (*Ильдар Индусович Хайруллин; [[1965 ел]]ның [[30 сентябрь|30 сентябре]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Казан]]*) ― табиб-хирург, медицина фәннәре кандидаты (2000), доцент. 2022 елдан Мәскәүнең Н. И. Пирогов исемендәге Беренче шәһәр хастаханәсе баш табибы, Татарстан Республикасының атказанган табибы (2011).

## Тәрҗемәи хәле
1965 елның 30 сентябрендә Казанда табиблар гаиләсендә туган. Әтисе неврапатолог, әнисе табиб-гинеколог булган, сеңлесе шулай ук табиб.

1988 елда С. В. Курашов исемендәге Казан дәүләт медицина институтын (1994 елдан  университет, КДМУ) дәвалау факультетын отличие белән тәмамлаган. Укуын Яр Чаллының 7нче шәһәр клиник хастаханәсе интернатурасында дәвам иткән. 1994―1996 елларда КДМУ клиник ординатурасында «хирургия» белгечлеге буенча укыган

2015 елда Россия Федерациясе Президенты каршындагы Россия халык хуҗалыгы һәм дәүләт хезмәте академиясендә «Менеджмент» белгечлеге буенча магистратура тәмамлаган.

2000 елда медицина фәннәре кандидатлыгына диссертация яклаган.

## Хезмәт юлы
1989 елда Алабуга үзәк район хастаханәсенә онкология стационары табиб-хирургы булып урнашкан.

1990 елда Яр Чаллы шәһәренең 2нче клиник хастаханәсенең гастрохирургия бүлегендә эшли башлаган. Ординатура тәмамлагач, стационарның хирургия бүлеге мөдире вазыйфасына чакырылган.

2003―2004 елларда Казан дәүләт медицина университетының 1 нче хирургия авырулары кафедрасында онкология, анестезиология һәм реаниматология курсын укыткан. 

2004 елдан ― Яр Чаллы шәһәренең 5нче клиник хастаханәсендә баш табиб урынбасары, 2007 елдан ― баш табиб. 2008 елда ашыгыч медицина ярдәме хастаханәсенең баш табибы.

2015 елдан ― Татарстан Республикасы Сәламәтлек саклау министрлыгының профессор М. З. Сигал исемендәге Республика клиник онкология диспансеры баш табибы.

2018 елдан ― Икътисад югары мәктәбенең Сәламәтлек саклау идарәсе һәм икътисады кафедрасы доценты  һәм  Халыкара медицина кластеры Фонды генераль директорының беренче урынбасары, 2019 елдан ― Фондның генераль директоры.

2022 елның 27 октябреннән ― Мәскәүдә Н. И. Пирогов исемендәге Беренче шәһәр хастаханәсенең () баш табибы.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2010 ― Россия Федерациясе Сәламәтлек саклау министрлыгының Мактау грамотасы 
* 2011 ― Татарстан Республикасының атказанган табибы
* 2020 ―  Мәскәү шәһәре мэры С. С. Собянинның Рәхмәт хаты

## Шәхси тормышы
Гаиләле. Өч баласы бар. Велоспорт белән мавыга.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Хайруллин Ильдар Индусович. ГКБ №1 им. Н. И. Пирогова. Первая Градская больница
* *Ирина Краснопольская*. Ильдар Хайруллин: Мы выходим на новый уровень - лечение конкретного человека, а не его болезни. Российская газета, 30.01.2025

Төркем:Хирурглар
Төркем:Казан дәүләт медицина институтын тәмамлаучылар
Төркем:Татарстанның атказанган табиблары
Төркем:Медицина фәннәре кандидатлары
Kaliforniä universitetı

**Kaliforniä universitetı** (), **UC** — Amerikanıñ Kaliforniä ştatında   universitetları sisteması. 1868 yılnıñ 23 martında nigezlängän. Ştab-fatirı Oklendta urnaşqan, sistema , , , , , , , ,  häm  şähärlärendäge un kampustan, şulay uq küpsanlı tikşerenü häm akademik üzäklärdän tora.

1900 yılda Kaliforniä universitetı  nigez saluçılarnıñ berse bulğan. Kaliforniä universitetı uqıtuçıları häm tikşerenüçeläre 2021 yılğa 71 Nobel premiäse alğan.

Kaliforniä universitetınıñ iñ yaña kampusı Mersedta 2005 yılnıñ közendä açılğan. San-Fransiskoda urnaşqan  yuridik yaqtan Kaliforniä universitetı belän bäyle häm anıñ isemen yörtä, ämmä başqa yaqtan avtonomiäle bulıp tora.

Kaliforniä universitetı Regentlar şurası tarafınnan idärä itelä, anıñ ştat xökümäteneñ qalğan öleşennän avtonomiäse ştat konstitutsiäse belän yaqlanğan.

## Universitet strukturası

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

şulay uq:

* 
* 
* 

## Näşriätı

Universitet qarşında akademik ädäbiät çığaru belän şöğellänüçe University of California Press (UC Press) näşriätı bar. 1868 yılda universitet xezmätkärläre tarafınnan fänni ädäbiät näşer itelä başlağaç barlıqqa kilgän, ä näşriät bularaq 1893 yılda nigezlängän. Tabışsız oyışma bulıp tora, universitet häm Kaliforniä ştatı tarafınnan finanslana. Näşer itelä torğan avtorlarnıñ öçtän bere — universitet xezmätkärläre. Nigez salınğannan birle räsmi räweştä universitetnıñ  urnaşa. Administratsiä — Oklendta, möxärriät — Los-Ancelesta, ä satu bülege Nyu-Yorkta urnaşqan.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* University of California
* 

Төркем:Әлифба буенча университетлар
Төркем:1868 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Калифорния университеты системасы
Төркем:Калифорния университетлары