open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Салым ставкасы

**Салым ставкасы, салым нормасы** — салым базасының берәмлегенә салым күләме. Ставка салым салу элементларының берсе.

*Салым ставкасы* — салым түләүче тарафыннан (салым салу берәмлегенә туры китереп) дәүләт кеременә кертелергә тиешле түләү зурлыгы, салым берәмлегенә (акча кереме, җир мәйданы яки товарларны үлчәү берәмлегенә) салым күләме. Салым күләме гадәттә икътисади эшчәнлек масштабы белән бәйле булганлыктан, ставка куллану зарур. Бер тапкыр бирелә торган салым искәрмәсе булып тора (), ул билгеле бер күләмдә салына һәм салым базасының зурлыгына бәйле түгел.

## Салым салуда ставкалар төрләре
Салым ставкасы — абсолют түләү суммасы яки шушы салым нәрсәгә салына (мәсәлән, керемнәр яки мөлкәт бәясе), шуның бәясенең бер өлеше ул. Әлеге ставканың сан зурлыгы нинди булырга тиеш, ул бердәм буламы яки нинди дә булса схема буенча үзгәрәме — болар гаять бәхәсле мәсьәләләр.

Дөньядагы илләр тәҗрибәсендә салым ставкалары төрләренең өч системасы:

— прогрессив;

— пропорциональ;

— регрессив ставкалар кулланыла.

Прогрессив системада салым ставкасы, салым салына торган керемнең яки мөлкәт бәясенең зурлыгы арткан саен үсә. Россиядә әлеге система, мәсәлән, XX гасырның 90 нчы елларында шәхси керемнәргә карата кулланыла иде. Ул системага бай гражданнар, байлыгы азрак булганнарга караганда, салымнар рәвешендә үз керемнәренең күбрәк өлешен түли дигән сүз.

Пропорциональ системада салым салу базасыньш зурлыгына бәйсез рәвештә салым салуның бердәм ставкасы (нормасы) файдаланыла. Россиядә мондый салым салу юридик затлар табышына салымнарда күренә.

Регрессив системада салымнарны исәпләү прогрессив системага капма-каршы рәвештә башкарыла: анда салым салына торган керем яки мөлкәтнең абсолют зурлыгы арткан саен салым ставкасы түбәнәя (кими).

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Лазурина О. М., Лазурин Е. А., Юрченко А. В. Налоги и налогообложение. — Ярославль: МФЮА, 2004. — 220 с.
* Юткина Т. Ф. Налоги и налогообложение. — Мю: Издательский Дом" Инфра-М", 2001. — 220 с.

Төркем:Салымнар
Анеля Кадикова

**Анеля Хәниф кызы Кадикова** (, 2001 елның 13 маенда Казан шәһәрендә туган) — Россия футболчысы һәм сакчысы .

## Биография
Анеля Кадикова 2001 елның 13 маенда Казан шәһәрендә туган.

Казан СДЮСШОР-14 чыгарылыш укучысы, аның беренче тренеры Елена Дремова була. Олы карьерасының башында ул «Мирас» (Казан) командасында уйный.

2021 елда ул яңа оешкан «Рубин» Казан клубына кушыла. Ул Россия югары дивизионында дебютын 2021 елның 21 мартында ЦСКАга каршы матчта ясый, 82 нче минутта Анастасия Диюнны алыштыра. Гомумән алганда, 2021 елның мартыннан июленә кадәр ул тугыз югары лига матчында һәм бер Россия Кубогы уенында катнашуга ирешә, аның командасы соңгы урында була.

Соңрак ул Казан федераль университетын тәкъдим итеп, төбәк һәм студентлар футболы һәм мини-футбол ярышларында катнаша.

Россиянең яшүсмерләр җыелма командасына чакырыла (2017) һәм Төркия клубына каршы бер дуслык матчында катнаша.

Ул Казан федераль университетының Физика институтын тәмамлаган (2025) һәм соңрак шунда укытуга күчә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* WFL сайтындагы профиль.
* RFU сайтындагы профиль.

Төркем:Казанда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:2001 елда туганнар
Төркем:13 май көнне туганнар
Айшә Диттанова

**Айшә Диттанова** ( (1918 елның 27 феврале, Дерек, РСФСР - 2015 елның 15 ноябре, Нью-Йорк, АКШ) - Кырымтатар актрисасы, Кырымтатар драма театрын торгызу инициаторы, Украинаның атказанган артисты (1993).

## Биография
Айшә Диттанова Ялта янындагы кечкенә Дерек авылында туган, хәзерге вакытта ул шәһәрнең бер районы. 1933 елда ул Симферополь театр техникумын тәмамлый, аннан соң Кырым драма театры труппасында эшли башлый. Аның иң мөһим рольләренең берсе "Бахчисарай фонтаны" пьесасында уйнау була.

Кырым татарларын сөргенләү вакытында ул Таҗикстанга килеп җитә, анда 1946 елда профессиональ театр сәхнәсенә кайта. Совет сәясәте аркасында Диттанова, Кырым татар нәселеннән булган башка актерлар кебек үк, милли сәнгать белән шөгыльләнә алмый.

Айшә ханым 1988 елда Кырымга кайта, шунда ук Кырымтатар театрын торгызу эшенә керешә, анда 1990 елдан 1996 елга кадәр эшли, мәдәният үсешенә керткән зур өлеше өчен "Украинаның атказанган артисты" дигән мактаулы исемгә лаек була.

1996 елдан үлгәнчегә кадәр ул Нью-Йоркта яшәгән, ләкин Кырымга кат-кат барган әйләнеп кайткан. 2014 елда ул БМО штаб-фатирында узган Кырым татарларын сөргенләүнең 70 еллыгына багышланган тантанада чыгыш ясаган. Ул 2015 елның 15 ноябрендә вафат булган.

## Бүләкләр

* Украинаның атказанган сәнгать эшлеклесе (1993) 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
Төркем:XX гасыр актрисалары
Төркем:Нью-Йоркта вафатлар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:2015 елда вафатлар
Төркем:15 ноябрь көнне вафатлар
Төркем:1918 елда туганнар
Төркем:27 февраль көнне туганнар
Людмила Крутакова

**Людмила Борис кызы Крутакова** (, 1958 елның 22 августында Казанда туган) — совет йөзүчесе. Ике тапкыр СССР чемпионы (1975, 1976). СССР спорт мастеры.

## Биография
Ул «Динамо» җәмгыяте (Харьков) флагы астында чыгыш ясый (1973—1976). Ул Н.Кожух белән шөгыльләнә.

Ул ирекле йөзү буенча махсуслашкан.

800 м ирекле стильдә йөзүдә СССР чемпионы (1975, 1976). 400 м ирекле стильдә (1974, 1976) һәм 800 м ирекле стильдә йһзү буенча (1973, 1974) СССР вице-чемпионы.

1974 елгы Европа чемпионаты һәм 1975 елда йөзү буенча дөнья чемпионаты катнашучысы. 800 м ирекле стильдә йөзү буенча Европа Кубогының көмеш призеры (1976).

400 һәм 800 м ирекле стильдә йөзүдә СССР рекордчысы. Бу рекордлар 1974 елда Венада узган Европа чемпионатында куелган, анда ул ике дистанциядә дә 5 нче урынны яулый.

Харьков дәүләт университетын тәмамлаган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
* 

## Сылтамалар

* Спортивная Страна сайтында Людмила Борисовна Крутакова.

Төркем:Харьков университетын тәмамлаучылар
Төркем:ССРБ спортчылары
Төркем:Казанда туганнар
Төркем:ССРБ халыкара класслы спорт осталары
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1958 елда туганнар
Төркем:22 август көнне туганнар
Надежда Николаева

**Надежда Сергеевна Николаева** (1922 елның 22 марты, Казан - 1988 елның 9 ноябре, Мәскәү) - совет музыка белгече.

## Биография
Ул 1922 елның 23 мартында Казан шәһәрендә туа.

Музыка белгече; бу вазифада ул 1950 елдан 1988 елга кадәр Мәскәү дәүләт консерваториясендә эшли.

1941 елда ул Мәскәү консерваториясенә укырга керә һәм 1948 елда аны кызыл диплом белән тәмамлый, ике юнәлеш буенча белгечлек ала:

* "музыкага кереш" ( Р. И. Грубер тарафыннан); диплом эше "XX гасыр рус фортепиано сонатасы тарихыннан" дип атала;
* "фортепиано" ( Я. И. Зак әсәре буенча).

1948-1951 – аспирантурада уку; җитәкчесе - Р. И. Грубер.

1958 – Сәнгать тарихы кандидаты; диссертациясе "Чайковский симфонияләре. "Кышкы төшләр"дән "Патетика"га кадәр" дип атала.

1971 — профессор; Мәскәү консерваториясенең чит ил музыкасы тарихы кафедрасында белем бирә.

1988 елның 9 ноябрендә Мәскәүдә вафат була.

## Фәнни эшчәнлек
Надежда Сергеевна Николаева - зур музыка-тарихи мәктәпкә нигез салучы.

Аның укучылары арасында:
* Е. Царёва,
* И. Коженова,
* Е. Гордина,
* Н. Гаврилова,
* Е. Гуревич,
* Н. Миронова,
* Е. Сысоева,
* М. Филимонова,
* О. Фадеева,
* Н. Зив,
* Л. Пешкова,
* Т. Плюскова-Борисова,
* В. Аксёнов,
* А. Филиппов.

Надежда Сергеевна иҗади мираска багышланган халыкара фәнни конгрессларда актив катнаша:

* 1970 — Людвиг ван Бетховен (Берлин)
* 1983 - Рихард Вагнер (Лейпциг).

## Фәнни кызыксынулар
Ул симфонизм, сәнгать методы һәм стиль проблемалары белән кызыксына.

## Басмалар
Надежда Сергеевна - П. И. Чайковский симфонияләре турында китаплар (1958), XIX гасыр немец һәм австрия композиторлары иҗатына багышланган күпсанлы очерклар һәм мәкаләләр, Н. А. Римский-Корсаков, Чайковский, Н. Я. Мясковский, Г. Г. Галынин музыкасы авторы.

Н. С. Николаеваның әсәрләре чит телләргә тәрҗемә ителгән.

## Хәтер
Н.С. Николаева исеме Мәскәү консерваториясенең күренекле чыгарылыш сыйныф укучыларының мәрмәр тактасына язылган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Царева Е. М.: Николаева Н. С. // Мәскәү консерваториясе барлыкка килүеннән алып бүгенге көнгә кадәр. 1866-2006. Биографик энциклопедик сүзлек. Мәскәү, 2007. 381 нче бит.

## Сылтамалар

* Надежда Сергеевна Николаевааша 
* Николаева Надежда Сергеевна 
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:1988 елда вафатлар
Төркем:9 ноябрь көнне вафатлар
Төркем:Казанда туганнар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:1922 елда туганнар
Төркем:23 март көнне туганнар
Виктория Михайлова

**Виктория Андрей кызы Михайлова** (, 2000 елның 24 октябрендә Казанда туган) — Россия теннисчысы һәм Россиянең спорт мастеры (2018). Ул алты ITF парлы разряд турнирында җиңүче; парлы разрядта Россия чемпионы (2023); һәм Россия чемпионатының ике тапкыр финалисты: ялгыз разрядта (2023) һәм катнаш разрядта (2023).

## Гомуми биография
Виктория Михайлова 2000 елның 24 октябрендә Россиянең Казан шәһәрендә туа.

Югары белемне Идел буе дәүләт физик культура, спорт һәм туризм университетында ала.

## Спорт карьерасы
2018 елның апрелендә «Россиянең спорт мастеры» мактаулы исемен ала.ref name="msrf-1">

2019 елдан 2024 елга кадәр ул алты ITF парлы турнирында җиңүгә ирешә. Бу турнирларда аның партнерлары Андрей Присэкариу, Мария Ткачева (ике тапкыр) һәм Анастасия Поплавская (өч тапкыр) була.

2021 елның октябрь башында Россия чемпионатында Екатерина Маклакова белән парлы разрядта бронза медаль яулый.

2023 елның октябрь башында Казанда ул Екатерина Казионова белән бергә парлы разрядта Россия чемпионы була, финалда Мария Головина һәм Дарья Шадчнева парын җиңүгә ирешә. Анда ул шулай ук ике тапкыр көмеш медаль иясе була: ялгыз разрядта финалда Мария Ткачевага оттыра; һәм катнаш разрядта Владимир Королев белән бергә финал матчында Мария Ткачева һәм Егор Агафонов парына оттыра.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Профиль (англ.) на сайте WTA
* Профиль (англ.) на сайте ITF
Төркем:Россиянең спорт мастерлары
Төркем:Казанда туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:2000 елда туганнар
Төркем:24 октябрь көнне туганнар
Алёна Михайлова

**Алена Дмитриевна Михайлова** (*[[1995 ел]]ның [[11 октябрь|11 октябр]], [[РФ]], [[Пермь]]*) ― Россия театр һәм кино актрисасы.

## Биография
Ул 1995 елның 11 октябрендә Пермь шәһәрендә туган. Балачакта ул спорт белән актив шөгыльләнгән — гимнастика, ишкәк ишү, җиңел атлетика, футбол һәм баскетбол — ләкин җәрәхәт аркасында спорт карьерасын ташларга мәҗбүр була . Мәктәп елларында ук ул мәктәп спектакльләрендә катнашкан һәм актерлык белән кызыксыну күрсәткән, шуңа күрә ул мәктәпне тәмамлаганнан соң, Пермь дәүләт мәдәният институтына театр һәм кино актерлыгы белгечлеге буенча укырга кергән (Татьяна Жаркованың остаханәсе). Укуын тәмамлаганнан соң, ул Мәскәүгә күченгән, анда аның кино карьерасы башланды.

Ул бию белән җитди кызыксына, ләкин ул беркайчан да биергә өйрәнмәгәнлеген таный .

Алена үзенең беренче төп ролен 2019 елгы Кинотавр конкурсында күрсәтелгән «Аларның бөтенесен ярат» фильмында башкарган . Актриса киң җәмәгатьчелеккә " Чики " (2020) телесериалындагы Марина роленнән соң таныла. Фильм Кино һәм телевидение продюсерлары ассоциациясеннән биш бүләккә лаек була, 2020 елның иң популяр һәм фикер алышуларга лаек булган сериалы, шулай ук more.tv онлайн сервисындагы иң уңышлы проект булып, 13 миллионнан артык карау җыйган .

2022 елда Михайлова Кирилл Серебренниковның " Чайковскийның хатыны " драмасында Антонина Милюкова ролен башкарды. Фильм Канн кинофестиваленең төп конкурс программасына кертелде , һәм Михайлованың югары дәрәҗәдәге уенын хәтта фильмның үзенә шикләнеп караган тәнкыйтьчеләр дә билгеләп үттеләр .

 

## Музыкаль проектларда катнашу
2018 елда ул Tesla Boy төркеменең «Compromise» музыкаль клипында төшкән.

2021 елда ул «Tasty» музыкаль клипында төшкән, җырны актер Евгений Цыганов һәм Санкт-Петербург музыканты Невестина иҗат иткәннәр.

## Бүләкләр һәм номинацияләр
«Аларның бөтенесен ярат» фильмындагы роле өчен 2020 елгы Chopard талантлар премиясе лауреаты булган .

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Пермь дәүләт сәнгать һәм мәдәният институтын тәмамлаучылар
Төркем:Россия телевидение актрисалары
Төркем:XXI гасыр актрисалары
Төркем:Русия актрисалары
Төркем:Әлифба буенча актрисалар
Төркем:Пермьдә туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1995 елда туганнар
Төркем:11 октябрь көнне туганнар
Ольга Лишева

**Ольга Викторовна Лишева** (*Лишева-Булаковская*; 1889–1947) - совет скульпторы. 1910 елларда ул революцион эшчәнлек белән шөгыльләнә, шуның өчен төрмәгә хөкем ителә. Ул скульптор С.Ф. Булаковскийның хатыны була.

## Биография

Ольга Лишева 1889 елда Казан дару заводларында артиллерия полковнигы Виктор Александрович Лишева гаиләсендә туа. Ул Югары хатын-кызлар курсларында укый, ләкин аны тәмамламый.

1907 елдан ул Киевта Социалистик революционерларның хәрби оешмасында "Надя" кушаматы астында эшли. Ул Киевта, аннары Киев губернасының Шостка шәһәрендә әдәбият тарату белән шөгыльләнә. Шул ук елны ул Киевка кайта һәм "Олег" кушаматы астында партиясез хәрби-революцион берлектә техник һәм пропаганда эшләрен башлап җибәрә.

1907 елның октябрендә ул кулга алына һәм Лукьяновка төрмәсенә утыртыла. 1908 елның апрелендә Киев хәрби округ суды аны 2 ел һәм 8 айга кадәр авыр эшкә хөкем итә һәм Лукьяновка төрмәсенә утырырга мәҗбүр итә. Соңрак ул Иркутск губернаторлыгындагы Улан-Удэ шәһәренең бер поселогына сөрелә һәм 1911 елда чит илгә кача.

1917 елга кадәр ул Парижда Россия Рәсем һәм Скульптура академиясендә укый. Ул академиянең скульптура бүлеген җитәкләгән скульптор С.Ф. Булаковскийга кияүгә чыга. Февраль революциясеннән соң ул Булаковский белән Мәскәүгә кайта. 1920 еллар башында ул китап иллюстрациячесе булып эшли башлый һәм сәяси карикатуралар ясый. Сухумда Абхазия "РОСТ тәрәзәләре "ндә эшли. Ул рәсем сәнгатен өйрәтә (аның укучылары арасында язучы Г.Д. Гөлия дә була). О.В. Лишева болай дип язган: "*Әгәр сезнең палитрагызда җиде төс булса, киндердә дә җиде төс булдырырга тырышыгыз, чөнки сезне әйләндереп алган дөнья - төсләр кайнавы. Югыйсә, күмер яки карандаш белән рәсем ясагыз*". Соңрак, профессиональ скульптура белеме булмаса да, ул үзен скульптурага багышлый.Соңрак ул элеккеге сәяси тоткыннар һәм сөргенгә җибәрелгән күченүчеләр җәмгыяте әгъзасы булган.

1947 елда вафат була. Ул ире янына Новодевичье зиратында (2 нче җирлек) җирләнә.
Файл:Relief_of_the_Central_house_of_hard_labor_and_exile_3_(Lisheva).jpg|альт=Левая плоскость| Сул як
Файл:Relief_of_the_Central_house_of_hard_labor_and_exile_1_(Lisheva).jpg|альт=Фасадная плоскость| Фасад яссылыгы
Файл:Relief_of_the_Central_house_of_hard_labor_and_exile_2_(Lisheva).jpg|альт=Разрушение тюрем и освобождение рабочих| Төрмәләрне юк итү һәм эшчеләрне азат итү


## Искәрмәләр

Төркем:ССРБ скульпторлары
Төркем:Эсерлар
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:1947 елда вафатлар
Төркем:Казанда туганнар
Төркем:1889 елда туганнар
Хадижат Кабидова

**Хадижат Магомедовна Кабидова** (1910 елның августы, Казан, Россия империясе – 1994) – совет укытучысы, Дагстан педагогия институты ректоры (1958–1964).

## Биография
Ул 1910 елның августында Казанда туа, ләкин гаиләсе тиздән туган авыллары Телетлга (хәзерге Дагстанның Шамил районы) әйләнеп кайта. Ул әтисен иртә югалта, әнисе дә тиздән вафат булган, аны Буйнаксктагы балалар йортына тапшырганнар. Ул Беренче Дагстан педагогия училищесын тәмамлый. Аннары Мәскәүдәге марксизм-ленинизм югары курсларында укый. Бу курсларны тәмамлаганнан соң, ул инструктор, аннары комсомолның Дагстан өлкә комитетында бүлек мөдире булып эшли. Бөек Ватан сугышы вакытында, Бөтенсоюз Коммунистлар (большевиклар) партиясенең Дагстан өлкә комитетының беренче секретаре Азиз Мәмәт улы Алиев тәкъдиме белән, 1943 елда ул Дагстан АССРның Социаль тәэминат халык комиссары итеп билгеләнә, Дагестанның беренче хатын-кыз халык комиссары була, бу вазифаны ул 1945 елга кадәр били. 1958 елдан 1964 елга кадәр Кабидова Дагстан дәүләт хатын-кызлар педагогия институты директоры булып эшли. 1973 елда ул Дагстан педагогия институтының тарих факультетын тәмамлый. 1994 елда вафат була.

## Бүләкләр һәм мактаулы исемнәр

* Ике Хезмәт Кызыл Байрагы ордены;
* "Кавказны обороналаган өчен" медале
* РСФСРның халык мәгарифе отличнигы (1964);
* Дагстан АССР Югары Советы Президиумының Мактау грамоталары.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Хадижат Кабидова - Дагстанның халык комиссары булып эшләгән беренче хатын-кыз.
Төркем:ССРБ педагоглары
Төркем:РСФСР халык мәгарифе отличниклары
Төркем:Хезмәт Кызыл Байрагы ордены кавалерлары
Төркем:1994 елда вафатлар
Төркем:Казанда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1910 елда туганнар
Әзербайҗанда ислам

Әзербайҗанлыларның күпчелеге мөселманнар ; Pew тикшеренү үзәге мәгълүматлары буенча, 2009 елда халыкның якынча 99,2 проценты мөселманнар булган Кавказ мөселманнары идарәсе мәгълүматларына караганда, аларның мөселман динен тотучыларының 85 %ы — шигыйлар (Җәгъфәри мәзһәб), калган 15 %ын сөнниләр (яшәреп Шәфиғи мәзһәб) тәшкил итә.

## Тарихы
Ислам хәзерге Әзербайҗан территориясенә VII гасыр уртасында гарәпләрнең Кавказ артына һөҗүме вакытында кергән. 642 елда, хәлиф Гомәр ибн әл-Хаттаб идарә иткән вакытта, гарәпләр Иран Әзербайҗаныннан Фарсы Әрмәнстанының Нахчыван өлкәсенә бәреп кергәннәр, басып алганнар һәм талаганнар. Ирләрнең күбесе үтерелгән, ә кайберләре, хатыннары һәм балалары белән, Джульфин үткеле аша Аракс аръягына алып әсирлеккә кителгән. Гарәп тарихчысы әл-Баладири сүзләренчә, 654 елда, '''Госман ибне Гаффән''' хәлифәнең боерыгы буенча гарап полководецы Сәлмән ибн Рабигә әл-Бахили күп төбәкләрне яулап алган.

### Хиҗәп йөртү тирәли низаг
2010 елның Әзербайҗан мәгариф министры Мисир Мәрданов урта мәктәп укучыларына мәктәпкә хиҗап кияргә ярамый дип игълан итә. Мәгариф министры сүзләренчә, мәктәпләрдә кием кагыйдәләре турында ачык билгеләнгән милли законнар бар. Ләкин бу диндарлар арасында канәгатьсезлек тудырда һәм хиҗапны яклап протестларга китерә.

2011 елның 2 гыйнварында Әзербайҗан ислам партиясе Мөвсүм Самедов мәктәпләрдә хиҗап киюне тыюга кискен каршы чыга һәм хакимият сәясәтен тәнкыйтьли, «әзербайҗан халкы күтәрелергә һәм җәллад режимын урнаштырырга нокта куярга тиеш» дип белдер. Берничә көндән соң партиянең берничә әгъзасы кулга алына. Алар хулиганлыкта, террор һөҗүме әзерләүдә, законсыз корал һәм шартлаткыч матдәләр саклауда һәм хакимиятне басып алырга омтылуда гаепләнә. Шул ук елның октябрендә суд Әзербайҗан ислам партиясенең җиде әгъзасын, партия рәисен дә кертеп, төрле срокларга, 10 елдан алып 12 елга кадәр иректән мәхрүм итүгә хөкем итә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Әзербайҗанда Ислам. Әзербайҗан Республикасы Президент Китапханәсенең Президент Китапханәсе материаллары
* Әзербайҗанда исламның таралуы һәм үсеше (кыскача тарихи һәм мәдәни күзәтү)
* Әзербайҗанда дин
* Әзербайҗанда Ислам факторы
* «Мухтарнамә» һәм «Хәзрәти Йосыф» фильмнары Әзербайҗанда популяр.
* Бәйсез Әзербайҗанда Ислам, Дәүләт һәм Җәмгыять. Тарихи мирас һәм Совет чорыннан соңгы чынбарлык арасында — Баку һәм аның тирә-ягына аерым игътибар биреп, Руфат Саттаров, Рейхерт Верлаг, Висбаден, 2009 ISBN 978-3-89500-692-0

Төркем:Әзербайҗанда ислам.
Төркем:Ислам
Идрис

**Идрис** ()) — Коръәндә искә алынган һәм библиядәге Ханох (Енох) белән тиңләштерелүче пәйгамбәр. Исламда ул каләм белән язучы, тегүче һәм тегелгән киемнәр киүче, вакытны исәпли белүче һәм Адәм һәм Шиснең (Ситх) борынгы язмаларын белүче беренче кеше дип санала.

## Искә алулар
Идрис Коръәндә ике тапкыр искә алына.

## Ислам традицияләрендә Идрис

* Мөхәммәт пәйгамбәр мигъраҗ вакытында күкнең дүртенче катына күтәрелгәч, анда Идрис пәйгамбәр белән очрашуы турында хәдис бар. Имам әл-Бохари хәдисләре җыентыгында Мөхәммәт пәйгамбәрнең югарыга күтәрелүе (мигъраҗ) турында бердәнбер хәдис китерелә. Анда соңгы пәйгамбәрнең берничә пәйгамбәр белән вакыттан тыш метафизик очрашуы искә алына, алар арасында Идрис, Муса, Гайсә һәм Ибраһим бар.
* Кайберәүләр Идриснең Аллаһ боерыгы буенча күккә тере килеш күтәрелгәнен әйтә.
* Имам әт-Табари китергән тарих буенча, бервакыт Идрис ышанычлы фәрештә дустыннан аны күккә алырга сораган. Ул ризалашып, пәйгамбәр белән бергә югарыга күтәрелә башлаган. Дүртенче күк дәрәҗәсендә үлем фәрештәсе очраган һәм алар аннан: «Әйт әле, зинһар, Идрискә күпме гомер калды?» — дип сораганнар. — Ә ул кайда? — дип сораган үлем фәрештәсе. «Менә ул!» — дип кычкыра Идриснең дусты. «Чынлап гаҗәп, миңа аның җанын дүртенче күктә алырга боердылар, гәрчә ул җирдә булырга тиеш иде?!» ди. Һәм фәрештә Идриснең җанын ала.
* Кайбер мөселман галимнәре Идрис пәйгамбәрнең язуны барлыкка китергән һәм кием тегә башлаган беренче кеше дип әйтәләр.
* Ибн Кутайба әйткәнчә, «Идрис өч йөз илле яшьлек чагында фәрештә тарафыннан күтәрелгән»
* Әбү-әл-Фәдел Алләми Идриснең югары исемнәре арасында Хармасу-л-Харамас (Гермес, яки Гермес Трисмегист) булган дип хәбәр итә, һәм ул шулай ук аны Өченче Хөрия дип атый.
Төркем:Калыплар:Ислам

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
Төркем:Ислам
Төркем:Пәйгамбәрләр
Шис

**Шис** (- Аллаһның бүләге) — Адәм белән Хаваның өченче улы. Ислам традицияләрендә беренче пәйгамбәрләрнең берсе һәм, әтисе кебек үк, Аллаһ вәхиләрен кабул итүче. Ул Коръәндә искә алынмый, ләкин *пәйгамбәрләр хикәяләрендә* (кыйсас әл-әнбия) мөһим роль уйный. Ул Инҗилдәге Сифка туры килә.

## Биография
Риваять буенча, Шис Адәмнең хатыны Хавадан, Кабил көнчелек хисе аркасында Һабилне үтергәннән соң, әтисенең 130 яшендә туган. Аның исеме "Аллаһыдан бүләк урынына" дигәнне аңлата, чөнки ул Һабил урынына бирелгән. Ислам традициясендә аны кайвакыт шулай ук **Һибәтулла** (гарәпчә: هبة الله) дип тә атыйлар. Гарәп-мөселман риваятьләрендә Адәмнең сакаллы булмау турында әйтелә, Шис сакал үстергән беренче кеше була.

Адәм  Шисне төрле белемнәр һәм серләргә өйрәтә, үзенең варисы итә һәм үзенең барлык варисларының башлыгы итеп куя. Адәм үлгәннән соң, Аллаһ Шисне үзенең пәйгамбәре итеп сайлый. Аңа 50 төргәк (сөхеф) җибәрелә, аларда шулай ук фәнни  белемнәр дә була.

Шис пәйгамбәрдән  соң Аллаһ Тәгалә Идрис галәйһиссәламне пәйгамбәр итеп җибәрә.

Төркем:Калыплар:Ислам
## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
* S̲h̲īt̲h̲ / Huart, Cl. and Bosworth, C.E. // Encyclopaedia of Islam. 2 ed. — Leiden : E. J. Brill, 1997. — Т. 9. — P. 489—490. (түләүле)
Төркем:Ислам
Төркем:Каһинлек
Химар

**Химар** ( *пәрдә, япма (хатын-кызлар); вуаль*) — мөселман хатын-кызлары башларын һәм күкрәкләренең алгы өлешен каплый торган яулык, ләкин йөзләрен түгел . Кайвакыт ул яулыкны гына түгел, ә гомумән теләсә нинди каплауны да аңлата ала.

Ислам дине буенча гаурәт урыннар гына капланырга тиеш. Хатын-кызның йөзе, беләкләренә кадәр ике учы һәм тубыкларына кадәр аяк башларыннан кала бар җирләре дә гаурәт.

Гарәпстанда хатын-кызлар ислам килгәнче үк химар яулыклары кигәннәр, ләкин гадәттә муеннарын һәм күкрәкләрен капламаган. Бу *[[хиҗаб]]* төшенчәсе белән бер үк түгел, ләкин кайвакыт «хиҗаб» сүзе «баш яулыгы» дип тә тәрҗемә ителә. «Нур» сүрәсенең 31 нче аятендә яңа гына мөселман булган хатын-кызларга карата таләп бар: «…һәм пәрдәләрен күкрәкләренә япсыннар…». Бу аятьтә химар сүзе күплек санда кулланыла ( *хумур*).

Хиҗап — яшәү рәвеше, иман һәм уй-фикерләрнең киемдә чагылышы итеп кабул ителә. Кием үтә күренмәле булмасын һәм тәнгә сыланып, ябышып тормасын. Ислам билгеле бер төстәге кием кияргә куша. Мөселманнар өчен иң яхшысы — ак төс.

## Шулай ук карагыз

* Хиҗаб

## Искәрмәләр

Төркем:Ислам терминнары
Төркем:Исламда кием

## Сылтамалар
* Мөселман хатын-кызның киеме нинди була?
Лут пәйгамбәр

**Лут** () - Изге Язмаларда Лот белән чагыштырыла торган Ислам пәйгамбәре. Аның исеме Коръәндә 27 тапкыр искә алына. Ул Ибраһим пәйгамбәрнең замандашы булган. Лут Ибраһим пәйгамбәрнең ир туганының улы булган һәм хәтта аның озын сәяхәтенең бер өлешендә аны озатып та йөргән.

## Лут пәйгамбәр тарихы
Лут Ибраһим белән бергә *Нәмруд* патша җирен (Месопотамия) ташлап китә. Алар Левантка (Шамга) җиткәч, Аллаһ Лутны Содом халкына пәйгамбәр сыйфатында җибәрә. Алар әхлаксыз һәм азгын тормын алып барган, гомосексуализм белән шөгыльләнгән. Лут вәгазь сөйли, кешеләрне гөнаһларыннан чистартынырга һәм Аллаһка  ышанырга өйрәтергә тырыша. Содом халкының күпчелеге, шул исәптән Лутның хатыны да, пәйгамбәрне тыңлаудан баш тарта. Лутка һәм аның белән бергә иман китерүчеләргә  куылу белән яныйлар.  Ходайдан киләчәк җәза белән куркыту да аларга тәэсир итми.

Аллаһы Тәгалә Содом халкын җәзалау өчен кешеләр кыяфәтендә фәрештәләр җибәрә.  Фәрештәләр башта Ибраһим пәйгамбәргә киләләр һәм Исхак туачак дигән хәбәр китерәләр. Аннары фәрештәләр Содомга китәләр һәм Лутның йортында тукталалар. Шәһәр халкы аларның килүен белгәч, Лутның йортын чолгап алалар һәм кунакларны аларга уйнашка бирүен сорыйлар. Лут кешеләр янына чыгып, аларга хатын-кыз алырга тәкъдим итә, ләкин  содомлылар баш тарталар, кунакларны таләп итәләр. Шуннан соң фәрештәләр әйттеләр: «Әй Лут, без синең Раббыңның илчеләре. Төннең бер өлеше үткәч, гаиләң белән юлга чык һәм хатыныңнан башка беркем дә артка әйләнеп карамасын, чөнки аларга кагылган нәрсә хатыныңа да кагылачак дип әйт. Алар өчен билгеләнгән вакыт - таң. Иртәнге сәгать якын түгелме?» - диләр  . Җәбраил фәрештә кунаклар арасында басып,  пәйгамбәргә ишекне ачып, аларны эчкә кертергә куша. Содом кешеләре керү белән  фәрештәләр аларны сукырайталар.

Шул төнне Лут һәм бер төркем мөэминнәр шәһәрдән чыгып китәләр. Алар китәкәннән соң,  Аллаһы Тәгалә шәһәрне һәм аның халкын юк итә. Шәһәр урынына Лут күле яки  Үле диңгез дип аталган зур күл барлыкка килә. Риваятьләр буенча, Лут Ибраһим пәйгамбәр белән бер ел яши, аннары Мәккә янына (Хиҗазга) күченә һәм анда  вафат була.
Төркем:Калыплар:Ислам

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Пиотровский М. Б. Лот // Ислам: энциклопедик сүзлек / Җавап. ред. С. М. Прозоров. — М. : Фән, GRVL, 1991. - Б. 148. - 315 б. — 50 000 данә. — ISBN 5-02-016941-2 .
* Али-заде А. А. Лут // Ислам энциклопедия сүзлеге. — М. : Ансар, 2007. - ISBN 978-5-98443-025-8 (CC BY-SA 3.0)
* Lūṭ / Хеллер, Б.; Вайда, Г. // Ислам энциклопедиясе .
Төркем:Каһинлек
Төркем:Ислам пәйгамбәрләре
Төркем:Ислам
Макарем Ширази

**Насер Макарем Ширази** ( 1924 елның 3 декабрендә туган, Шираз) — Иран ислам дине белгече, Бөек аятулла. Аятулла барлыгы 100 дән артык китап язган. Эшләре дөньяның күп телләренә тәрҗемә ителгән, авторның исеме Ираннан еракта да билгеле.

## Биографиясе
Ул 1924 елда (һиҗри буенча 1345 елда) Ширазда дини гаиләдә туган. Башлангыч һәм урта мәктәпне туган шәһәре Ширазда тәмамлаган. Мәкарем Ширазига унсигез яшь тулгач, ул туган шәһәре Шираздан китеп, белемен Ком һәм Нәҗәф шәһәрләрендә дәвам иткән.

Нәҗәфтән кайткач, Мәкарем Ширази Комда урнаша һәм дини һәм укыту эшчәнлеген башлый .

## Теологиягә багышланган әсәрләре һәм керткән өлеше
Аятулла Мәкарем Ширази ислам тәгълиматы, ислам хокукы, ислам фәннәре, Коръән тәфсире һәм башка күп темалар буенча күп санлы хезмәтләр авторы. Аның китапларының күбесе башка телләргә тәрҗемә ителгән. Ул шулай ук Коръән тәрҗемәләре белән дә билгеле.

Аятолла Мәкарем Ширази барлыгы 100 дән артык китап язган.

## Сәяси карашлары
Ул шулай ук 2010 елда Иранның дәүләт карамагындагы IRNA мәгълүмат агентлыгына биргән интервьюсында Холокостны «ихрафат» дип атавы һәм сионистларның аның дөресме-юкмы икәнен ачыкларга тырышучыларны төрмәгә утыртулары, яһүдләр үзләрен корбан итеп күрсәтә алулары турында әйтүе белән дә билгеле.

Ширази Иран демократия активисты Рузбех Фараханипурны (ислам режимы урынына дөньяви һәм демократик хөкүмәт урнаштыруга омтылучыны) үтерүгә чакырып фәтва чыгара. Ул шулай ук зина кылучылар һәм гомосексуалистларны таш белән атып үтерүне хуплый..

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Аятолла Макарем Ширазиның рәсми сайты
* Мәкарем Ширазиның фәтвалар җыентыгы, «Шәригать кагыйдәләрен аңлату»
* Макарем Ширазиның «Хаҗ һәм Умра» фатвалары җыентыгы
* Мәкарем Ширазиның шәригать сорауларына җаваплары

Төркем:Иран аятуллалары
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1924 елда туганнар
Төркем:3 декабрь көнне туганнар
Проект:Үзәк һәм Көнчыгыш Европа хатын-кызлар чарасы 2026/Ilsina Ilgizovna белән очрашу-дәресләр

* Вики-Кайбыч вики-клубы  кысаларында **[[:commons:Category:CEE Women Campaign 2026 in Tatar Wikipedia|беренче дәресләр]]**.
Ифтар

**Ифтар** (гәр. إفطار) — Рамазан аенда уразадан соң кичке аш. Авызачу җирле вакыт белән иртәнге намаз (мәгъриб) башлануга туры килә. Татарча ешрак «авыз ачу» фигыле кулланыла. Ул «ифтар» сүзенең синонимы булып тора.

## Ифтар тәртибе

Ифтар кояш баегач башлана. Аны соңга калдырырга ярамый. Хәдистә әйтелгәнчә, Мөхәммәд Пәйгамбәребез ахшам намазын укыганчы яңа пешерелгән яки киптерелгән хөрмә җимеше (финик) белән авызын ачкан, ул булмаса — гади су эчкән. Хәдис шәриф:Авызны ачу өчен, хөрмәдән башларга кирәк, әгәр таба алмасагыз, су эчәргә кирәк, чөнки ул чыннан да тазарта. 

Шуңа күрә ифтарын хөрмә яки су белән башлау сөннәт санала.

## Татар-башкортларда
Татар һәм башкорт халкында тоз яки хөрмә (финик) һәм башка җимешләр белән авызны ачу да гадәти хәл.

Шулай ук башкорт халкында авыз ачу вактында кышкы юлда булып, кул астында башка ризык булмаганда кар кабып булса да авыз ачканнар, чөнки уразадан чыгуны соңга калдыру ярамый.

Авыз ачу мәҗлесенә чакыру йоласы туганнар һәм дуслар белән араларны якынайта, тәрбияви мәгънәгә ия.

## Авыз ачканда укыла торган дога

* *Транскрипция:*

Аллааһүммә ләкә сүмтү үә бикә әәмәнтү үә галәйкә тәүәккәлтү үә галәә ризкыйкә әфтартү фәгъфирлии йәә гаффәәрү мә каддәмтү үә мәә әххартү

* *Мәгънәсе:*

Я, Аллаһ, бу уразамны мин синең өчен генә тоттым вә мин сиңа гына иман китердем, вә сиңа тәвәккәл кылдым, вә синең ризыгың белән авызымны ачам. Әй, гөнаһларны гафу итүче Аллаһ, инде минем элекке гонаһларымны да, хәзерге гонаһларымны да ярлыка.

## Туклану тәртибе
Көне буе ризык капмый, су эчми йөргән кеше бигрәк тә җәй көне ифтарны нык көтеп ала. Гадәттә, табын мул әзерләнә. Тик мөселман саулыгына зыян китермәслек итеп туенырга тиеш.

Башта җимеш кабып, су гына эчеп куярга да акшам намазын укып алырга тәкъдим ителә. Бу ашказанга стресс эшләмәү өчен кирәк. Намаздан соң гына башка ризык кабул итә башлау яхшы. Оеган сөт, катык кебектән башламаска киңәш ителә, бу ашказанга авыр булачак.

Камыр ризыкларын, газлы суларны бик аз куллану киңәш ителә. Ашаганнан соң да суны күп кенә вакыттан эчү яхшырак, чөнки ашказаны суын сыегайтып ризыкның эшкәртелүгә комачаулаячак. Иң яхшысы — тәравих намазы вакытында бүлеп-бүлеп эчү. Су әкренләп үзләштереләчәк һәм көндез сусамаска ярдәм итәчәк.

Иң мөһиме — артыгын ашамаска кирәк.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Али-заде, А. А. Ифтар (архив) // Исламский энциклопедический словарь. — М.: Ансар, 2007.
* Гогиберидзе Г. М. Исламский толковый словарь. — Ростов н/Д: Феникс, 2009. — 266 с. — (Словари). — 3000 экз. — ISBN 978-5-222-15934-7.
* Ньюби Г. Краткая энциклопедия ислама = A Concise Encyclopedia of Islam / Пер. с англ.. — М.: Фаир-пресс, 2007. — 384 с. — 3000 экз. — ISBN 978-5-8183-1080-0.

Төркем:Ислам терминнары
Төркем:Шәригать
Төркем:Исламның биш баганасы
Милана Кутякина

**Милана Александровна Кутякина** (2004 елның 18 маенда Зеленодольск шәһәрендә туа) — Россияның авыр атлеты . Ул 2025 елгы Россия чемпионатында 55 кг авырлык категориясендә бронза медаль һәм 2026 елгы Россия Кубогы иясе. Ул Россиянең спорт остасы.

## Биография
Ул 2004 елның 18 маенда Зеленодольск шәһәрендә туган. Әнисе аны авыр атлетика белән шөгыльләнергә дәртләндергән. 2024 елдан бирле ул Яр Чаллы дәүләт педагогия университетының физик тәрбия һәм спорт факультетында укый .

Спортчыга «Россиянең спорт остасы» исеме бирелде.

2025 елда Южно-Сахалинск шәһәрендә узган Россия чемпионатында ул 55 кг авырлык категориясендә Россия дәүләтенең чемпионы булды .

2025 елның августында Санкт-Петербургта узган Россия чемпионатында Милана 55 кг авырлык категориясендә гомуми нәтиҗәсе 181 кг белән бронза медаль яулады. Ул 100 кг авырлыкны күтәреп, этеп күтәрүдә икенче урынны, ә ыргылып күтәрүдә өченче урынны яулап алды .

2026 елның февралендә Люберцыда узган Россия Кубогында ул 55 кг авырлык категориясендә ике күнегүдә барлыгы 182 кг җыйды һәм җиңү яулады.

## Төп нәтиҗәләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Россиянең спорт мастерлары
Төркем:Яшел Үзәндә туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:2004 елда туганнар
Төркем:18 май көнне туганнар
Bathyporeia guilliamsoniana

***Bathyporeia guilliamsoniana*** — Bathyporeiidae гаиләсеннән булган кечкенә амфиподлар (амфиподлар) төре.

Аталарда икенче антенналар (антенналар) бик озын булырга һәм тәннең очына кадәр барып җитәргә мөмкин, ә аналарда алар беренче антенналардан якынча ике тапкыр озынрак.

## Искәрмәләр

Төркем:Bathyporeia
Төркем:Кысласыманнар
Мария Минаева

**Мари́я Вячесла́вовна Мина́ева** (2005 елның 19 апрелендә туа) — россия спорт гимнасткасы. Россия җыелма командасы әгъзасы. 2022-Россия чемпионатында шәхси күпборчмада көмеш призер була.

## Биография

### 2021 ел
2021 елда Пензада узган Россия чемпионатында ул күпкырлы күнегүләрдә бишенче, ә тигез булмаган брусьяларда дүртенче урынны алды . Россия Кубогында ул күпкырлы һәм ирекле күнегүләрдә алтынчы урынны алган.

Сентябрь аенда Минаеваның алдагы Дөнья чемпионатында Ангелина Мельникова, Владислава Уразова һәм Яна Ворона белән бергә көч сынашачагы игълан ителде . Ул бары тик тигез булмаган брусьяларда гына чыгыш ясады. Ул квалификация раундында җиденче урынны алды, ләкин Мельникова һәм Уразова югарырак балл җыйганга күрә Мария финалга чыга алмады.

### 2022 ел
Март аенда ул Дохада узган Дөнья кубогында катнашты. Ул тигез булмаган брусьяларда һәм ирекле күнегүләрдә сайлап алынды. Ярышның финалында ул тигез булмаган брусьяларда көмеш медаль яулады, ватандашы Виктория Листуновага юл биреп. Дохадагы чыгышы вакытында, 7 марттан башлап, Россия һәм Беларусь спортчыларына Россиянең Украинага бәреп керүе аркасында FIG санкцияләре буенча ярышларда катнашу тыелачагы игълан ителде . Ул ирекле күнегүләр финалында алтын медаль яулады.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Россия спорт гимнастикасы федерациясе сайтындагы профиль
Төркем:Россия гимнастлары
Төркем:Яшел Үзәндә туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:2005 елда туганнар
Төркем:19 апрель көнне туганнар
Исхак

**Исхак** ()  - Ислам пәйгамбәре, Ибраһим пәйгамбәрнең икенче улы, Инҗилдәге Исаак белән тиңдәш. Аның исеме Коръәндә искә алына. Исхак пәйгамбәр Фәлестин һәм Сүрия халкына җибәрелгән.

## Тарихы
Аның әнисе Сара була. Күп еллар дәвамында ул бала таба алмый, һәм Ибраһим үзенең хезмәтчесе Һаҗәргә өйләнә. Аларның уллары Исмәгыйль туа. Сараның көнчелеге аркасында Аллаһ Ибраһимга аларны чүлгә алып барырга һәм шунда калдырырга  куша.

Вакыт узу белән Аллаһы Ибраһим белән Сарага ул бирә,  аның тууы турында фәрештәләр хәбәр итәләр. "Әс-Саффат" сүрәсендә Ибраһимгә "тәкъва ул" бирелгәнлеге һәм Аллаһ аңардан улын корбан итәргә сораганлыгы әйтелә. Ибраһим буйсынырга әзер була, ләкин Аллаһ аның корбанын  сарык биреп алыштыра. Аллаһ Пәйгамбәрне шулай сыный. Ибраһимнең улын корбан итү тарихы Инҗилдәге тарихка барып тоташа, ләкин анда аның улының исеме әйтелмәгән. Коръән контекстына караганда, бу ул Исмәгыйль (Измаил) һәм Исхак булырга мөмкин. Коръән тәфсирчеләренең күбесе аның Исмәгыйль булган дип саный, ләкин башкалар аны Исхак булган  дип саный.

Ибраһим үлгәннән соң, Аллаһ Тәгалә Исхакны исән чагында пәйгамбәр итеп сайлаган булырга мөмкин. Исхак Фәләстин һәм Сүрия халкын Аллаһка ышанырга өндәгән һәм Ибраһимгә бирелгән кануннар буенча хөкем иткән. Исхакның ике улы булган: Исав һәм Ягъкуб. Исав Исмәгыйльнең кызына өйләнгән, һәм Аллаһ аңа күп токым биргән. Әтисе кебек үк, Ягъкуб та пәйгамбәр итеп сайланган. Күпсанлы Исраил пәйгамбәрләре аның варислары булган.

Аллаһ Исхакка могҗизалар күрсәтү сәләтен биргән. Бервакыт, Иерусалимда вәгазь вакытында, Исхактан пәйгамбәрлек миссиясен раслау өчен тауларны күчерергә сораганнар. Дога кылганнан соң, Исхак  ризалашкан.

Исхак Фәләстиндә ихтимал 120 яшендә  бакыйлыкка күчә.
Төркем:Калыплар:Ислам
## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Пиотровский М. Б. Исхак // Ислам: энциклопедик сүзлек / Җавап. ред. С. М. Прозоров. — М. : Фән, GRVL, 1991. - Б. 116. - 315 б. — 50 000 данә. — ISBN 5-02-016941-2 .
* Али-заде, А. А. Ислам энциклопедия сүзлеге. — М : Әнсар, 2007. — 400 с. — (Ислам фикеренең алтын фонды). — 3000 данә. —  (Русча)
Төркем:Ислам пәйгамбәрләре
Төркем:Ислам
Проект:Үзәк һәм Көнчыгыш Европа хатын-кызлар чарасы 2026/Сурәтләр

* Татарстанда узучы ел хатын-кызы бәйгесе **[[:commons:Category:Woman of the Year-2016|фотосурәтләре]]**.
Өбәй ибн Кәгъб

**Өбәй ибне Кәгъб әл-Хәзрәж** ( туган ?. Мәдинә, үлгән 649, шунда ук.) — Мөхәммәдт Пәйгамбәрнең сәхабәсе һәм аның кятибе (сәркатибе).. Коръәнне матур итеп уку осталыгы өчен аңа **Сәййид әл-Курра** ((карыйларның карыйы) дигән кушамат бирелгән. Корьәнне матур итеп укый белгән өчен Әл-Кура (карыйларның карый) дигән исем алган

## Биографиясе
Аның тулы исеме: Өбәй ибн Кәгъб ибн Кайс әл-Хазраҗи. Мәдинәдә туган һәм Хәзраҗи кабиләсеннән чыккан. Мосолманнарның Мәдинәгә күченгәненә чаклы (һиҗрәт) ислам динен кабул итә, Гәкабәда чакта икенче антта катнаша. Бәдер, Өхүд, Ур сугышларында һәм мосолманнарның мөшрикләргә каршы башка яуларында катнаша. Үхүд янындагы сугышта Үбә авыр яралана

Ислам динен кабул иткәнче, Өбәй ибн Кәгъб укый-яза белгән аз санлы кешеләрнең берсе була. Һиҗрәттән соң, ул Мәдинә халкы арасыннан аның беренче сәркатибе була. Ул Мөхәммәткә җибәрелгән илаһи вәхиләрне язып ала һәм Коръәннең иң яхшы укучысы булган. Мөхәммәд пәйгамбәр аны Муаз ибн Җәбәл, Зәйд ибн Сабит һәм Әбү Зәйд кебек Коръән галимнәре арасында урнаштыра. Ул Мәдинә мәчетендә Коръән укытучысы итеп билгеләнә. Өбәй шулай ук Коръән тәфсирендә (тәфсир) зур белгече һәм Мәдинәдә Коръән тәфсиренең тулы бер мәктәбенә нигез салган  .

Өбәй фикһ галиме булган һәм хәтта Мөхәммәт пәйгамбәр заманында да фәтвалар чыгапган. Бу хөрмәткә лаек булганнар арасында Гомәр ибнел әл-Хаттаб, Госман ибне Гаффан, Гали ибне Әбү Талиб, Муаз ибне Җәбәл һәм Зәйд ибнел Сабит бар. Мөхәммәт шулай ук Өбәйне хөкүмәт вазыйфаларына билгеләгән. Ул Бали, Үзрә һәм Бәнү Сәгъд кабиләләреннән зәкят җыючы булган  .

Өбәй күп кенә яхшы сыйфатлары белән аерылып торган, аскет тормыш рәвеше алып барган, тәкъва һәм Аллаһтан куркып яшәгән кеше булган. Пәйгамбәр үлгәннән соң, ул җәмәгать һәм дәүләт эшчәнлеген дәвам иткән. Ул хәлифәләр Әбу Бәкер һәм Гомәрнең якын сердәше һәм киңәшчесе булган. Аның риваятьләреннән берничә дистә хәдис тә билгеле .

Өбәй ибн Кәгъб якынча 649 елда вафат була.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 

## Сылтамалар
* Мөхәммәт пәйгамбәрнең сәхәбәләре
Төркем:Сәхабәләр
Төркем:Мәдинәдә вафатлар
Төркем:VII гасырда вафатлар
Төркем:649 елда вафатлар
Төркем:1 меңъеллыкта туганнар
Моҗтаба Хаменеи

Аятулла сәет **Моҗтаба Хаменеи** (; *[[1969 ел]]ның [[8 сентябрь|8 сентябре]], [[Иран]], [[Мәшһәд]]*) ― Иран Ислам Республикасының дини, сәяси һәм дәүләт эшлеклесе. Иранның 3нче югары рухание. Ант иттерү тантанасы 2026 елның 9 мартында Тәһранда узган.

## Тәрҗемәи хәле
1969 елның 8 сентябрендә Иранның Рәзави-Хөрәсән устаны административ үзәге Мәшһәд шәһәрендә туган. Иранның элеккеге югары җитәкчесе Әли Хаменеиның алты баласының икенчесе, өлкәнлек буенча икенче улы. Урта белемне Тәһран шәһәрендә Алави исемле дини мәктәптә алган.

Иран медиасы мәгълүматларынча, яшь чакта ул  вакытында кыска вакыт армиядә хезмәт иткән. 

1999 елда ул дини тикшеренүләрен дәвам итү өчен шигый теологиясенең мөһим үзәкләренең берсе саналган Ком изге шәһәренә киткән. Заманында Ком шәһәренең дини үзәгендә дин гыйлеме укыткан.

Элеккеге Иран Президенты Мәхмүт Әхмәдиниҗатның эзлекле тарафдары булган, 2005 һәм 2009 еллар сайлауларында аны хуплаган.

Ул беркайчан да дәүләт оешмаларында рәсми вазыйфалар биләмәгән, җәмәгать алдында чыгышлар ясамаган һәм әңгәмәләр бирмәгән. Шулай да ул ике дистә ел дәвамында әтисенең идарәсендә эшләп, руханилар белән Ислам инкыйлабы сакчылары  арасындагы мөнәсәбәтләрне координацияләгән.

Иран дин эшлеклеләре шурасы илнең югары рухание итеп АКШ һәм Израильның Иранга  нәтиҗәсендә үтерелгән Әли Хаменеиның улы Моҗтаба Хаменеины сайлаган .

 таблоидына сылтама биргән ММЧ хәбәрләре буенча, 2026 елның 12 мартында авиация һөҗүме нәтиҗәсендә авыр тән җәрәхәтләре алган һәм комага киткән. Ул интенсив терапия бүлегенә урнаштырылган.

## Шәхси тормышы
Моҗтаба Хаменеиның хатыны Зәһрә Хаддад Гадел Әли Хаменеи кебек үк АКШ белән Израильның һөҗүме вакытында үтерелгән. Аларның өч баласы булган. 18 яшьлек олы уллары Әли шулай ук һөҗүм нәтиҗәсендә һәлак булган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Иран аятуллалары
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Иран сәясәтчеләре
Төркем:Гамәлдәге дәүләт башлыклары
Төркем: Иран-Гыйрак сугышында катнашучылар
Хаменеи

**Хаменеи** ― фамилия.
* Әли Хаменеи (1939—2026), Иран дәүләт һәм дин эшлеклесе, Иранның югары рухание (1989―2026).
* Моҗтаба Хаменеи (1969), Иран дәүләт һәм дин эшлеклесе, Иранның югары рухание (2026 елдан). Әли Хаменеиның улы.
Төркем:Фамилияләр
Хәлимә Газизова

**Хәлимә Хисаметдин кызы Газизова** (1933 елның 26 гыйнвары, Варзи-Омга, Татар АССР - 2020 елның 29 июле, Әлмәт, Татарстан) - совет төзелеш сәнәгате алдынгысы, СССР Нефть һәм газ сәнәгате предприятиеләре төзелеше министрлыгының 8 нче трестының 41 нче төзелеш-монтаж бүлеге ташчысы, Татар АССРның Әлмәт шәһәре, Хезмәт Даны орденыны кавалеры (1986).

## Биография
Ул 1933 елда Әгерҗе районының Варзи-Омга авылында туа, хәзерге Башкортостан Республикасы составында. Әтисе фронтта һәлак булган, әнисе дүрт бала белән калган. Аның игезәк апасы Әминә Хисаметдин кызы бар. Ул башлангыч мәктәпне тәмамлый һәм җирле колхозда эшли.

1957 елда ул мәңгелеккә Әлмәт шәһәренә күченеп килә. Кирпеч коючы һөнәрен сайлагач, ул тиз арада нигезләрне үзләштерә һәм төзелеш бүлегендә эшли башлый. 1954 елдан 1961 елга кадәр ул "Әлмәтнефтьстрой" трестында эшли. 1961 елдан 1963 елга кадәр ул 6 нчы трестның 42 нче төзелеш-монтаж идарәсендә, ә 1963 елдан 1988 елга кадәр 8 нче трестның 41 нче төзелеш-монтаж идарәсендә эшләвен дәвам итә. 1971 елда ул бик яхшы эше өчен "Почет билгесе" орденына тәкъдим ителә.

Ул югары осталыклы ташчыга әверелә, яшь буынны бу өлкәдә һөнәргә өйрәтә. Ул шәһәрдәге күп торак микрорайоннарын төзүдә катнаша һәм драма театры төзелешендә дә катнаша. Аңа "Бишьеллык яхшы эшчесе" билгесе бирелә. Аның исеме шәһәр һәм предприятие Мактау такталарына кат-кат телгә алына.

СССР Югары Советы Президиумының 1976 елның 5 мартындагы Указы белән аңа 3 нче дәрәҗә Хезмәт Даны ордены бирелә.

СССР Югары Советы Президиумының 1981 елның 25 декабрендәге Указы белән ул 2 нче дәрәҗә Хезмәт Даны ордены белән бүләкләнә.

1986 елның 13 июнендә СССР Югары Советы Президиумы Указы белән Хәлимә Хисаметдин кызы Газизовага күренекле җитештерү нәтиҗәләре һәм төзелеш проектларына керткән зур өлеше өчен Беренче дәрәҗә Хезмәт Даны ордены бирелә. Ул Хезмәт Даны орденының тулы кавалеры була.

Ул 1988 елдан бирле пенсиядә. Бөтенсоюз әһәмиятендәге шәхси пенсионер булып санала.

Ул Татарстан Республикасының Әлмәт шәһәрендә яши.

## Бүләкләр һәм мактаулы исемнәр

* «Почет билгесе» ордены (1971 елның 30 марты);
* 1 нче дәрәҗә Хезмәт Даны ордены (13.06.1986);
* 2 нче дәрәҗә Хезмәт Даны ордены (25.12.1981);
* 3 нче дәрәҗә Хезмәт Даны ордены (05.03.1976);
* медальләр.
* Әлмәт шәһәренең мактаулы гражданины.

## Хәтер

* Әлмәт шәһәренең үзәк паркындагы Геройлар аллеясына аның бюсты куелган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Социалистик Хезмәт Геройлары һәм Хезмәт Даны орденының тулы кавалерлары - безнең якташларыбыз. — Казан, 2003.

## Сылтамалар

* Авыл кызы

Төркем:Төзүчеләр
Төркем:«Хезмәт ветераны» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Хезмәт Даны орденының тулы кавалерлары
Төркем:«Хөрмәт Билгесе» ордены кавалерлары
Төркем:Әлмәттә вафатлар
Төркем:2020 елда вафатлар
Төркем:29 июль көнне вафатлар
Төркем:Әгерҗе районында туганнар
Төркем:1933 елда туганнар
Төркем:26 гыйнвар көнне туганнар
Әсма бинт Әбү Бәкер

**Әсма бинт Әбү Бәкер әл-Кураеш** (  595, Мәккәдә, хәзерге Согуд Гарәбстаны — 692, шунда ук) —  беренче хәлиф, Мөхәммәт пәйгамбәрнең дусты Әбү Бәкер әс-Сиддикның кызы.

## Биографиясе
Әсма Мөхәммәт пәйгамбәрнең иң якын дусты Әбу Бәкер әс-Сиддикның кызы була. Аның әнисенең исеме Котайла бинт Габдел-Уза. Абдулла ибн Әбү Бәкер исемле энесе, Гайшә һәм Өммегөлсем исемле апалары, һәм тагын ике туганы - Габдрахман һәм Мөхәммәт була. Үги әнисе Өммүруман бинт Әмир исемле, тагын  Әт-Туфайл ибн әл-Хариса әл-Азди исемле апасы була.

Әсманың әти-әнисе Мөхәммәт пәйгамбәр миссиясе башланганчы ук аерылган булалар.  Әти-әнисе аерылышканнан соң, Әсма әтисе йортында калган.  .

Әсма Ислам динен кабул итүчеләрнең беренчеләреннән була. Әсма Ибн Исхакның Әбү Бәкер чакыруы буенча Ислам динен кабул итүчеләр исемлегендә 15-нче урында тора. Мөхәммәт пәйгамбәр һәм Әбү Бәкер Мәдинәгә (Ясриб) күченгәч, Әсма аларга Сәур мәгарәсенә ризык алып килгән. Пәйгамбәр һәм Әбу Бәкер мәгарәдән чыккач, Әсма Мөхәммәд пәйгамбәрдән ике билбауга йөк бәйләгәне өчен Зату-Нитакайн (ике билбау иясе) титулын алган.

Мәдинәгә күченер алдыннан ул әз-Зүбәйр ибн әл-Әввамга кияүгә чыга, һәм ире күченгәннән соң берничә айдан соң  аның янына Мәдинәгә килә. Алар Мәдинәдә бик начар яшиләр. Әбү Бәкер аларга кол биргәннән соң, Әсма  Бу мине азат итүгә тиң иде", - ди.

Беркөнне Әсманың әнисе Котайла бинт Габдел-Уза Мәдинәгә кызын күрергә килгән. Әсма аны эчкә керткән һәм әнисе Гайшә сеңлесен Мөхәммәткә киңәш сорап җибәргәннән соң гына аның бүләкләрен кабул иткән. Мөхәммәт пәйгамбәр Әсмага әнисенә кунакчыллык күрсәтергә киңәш иткән, чөнки Котайла беркайчан да мөселманнарга дошманлык күрсәтмәгән. Тәфсирчеләр  Коръәннең "Әл-Мүмтәхәнә" сүрәсенең 8-нче һәм 9-нчы аятьләре, нәкъ менә шул уңайдан җибәрелгән дип саныйлар.

Оригиналь текст (гар.): 

Әсма һәм әз-Зүбәйрнең 8 баласы булган:

* Абдуллаһ ибн әз-Зүбәйр - һиҗрәттән соң  Мәдинәдә беренче мөселман булган.
* Әл-Мүнзир ибн әз-Зүбәйр,
* Гәсим,
* Әл-Мөҗәһир,
* Хәтиҗә,
* Өммүлхәсән,
* Гайшә,
* Урва ибн әз-Зөбәер 

Әз-Зүбәйр "көнчеләрнең көнчесе" булганга, Әсманың никахы бәхетсез булган. Мәдинәдә ул тагын өч хатын-кызга өйләнгән. Беркөнне Әсма әтисенә иренең рәхимсезлеге турында сөйләгән, ләкин Әбү Бәкер аңа киңәш биргән: "Кызым, сабыр ит. Әгәр хатынның хак ире булса һәм ул башка иргә кияүгә чыкмаса, хәтта ул үлсә дә, алар җәннәттә очрашачаклар".   Әз-Зүбәйрнең Өммүгөлсем бинт Укба исемле хатыны да булган. Берничә ай никахтан соң, ул  аларның аерылышулары турында үтенгән. Әз-Зүбәйр ахыр чиктә Әсмадан аерылган  .

Әсма Ярмук сугышында катнашкан (636)  

## Искәрмәләр

Төркем:Мәккәдә туганнар
Төркем:Ислам
Бәрзах

**Бәрзах, барзах** (гарәб. برزخ‎ — киртә) — Ислам эсхатологиясендә кеше җаны үлем белән терелү көне арасында урнашкан арадаш халәт. Коръәндә искә алына.

## Этимология
Гарәп телендә «*бәрзах»* сүзе «су бүлгече», «тар канал», «диңгезләрне аеручы» дигәнне аңлата  . Бу мәгънәдә «бәрзах» сүзе Коръән аятендә кулланыла: «*Ул ике диңгезне бер-берсенә кушты. Аларның арасында пәрдә (бәрзах)бар, алар аннан үтә алмаслар.* *Раббыгызның кайсы нигъмәтләрен инкяр итә аласыз?*» .

## Тасвирлама
Ислам эсхатологиясендә кеше җанының дүрт этабы бар:

# туганчыга кадәрге тормыш;
# җирдәге тормыш (дөнья);
# үлемнән соңгы тормыш (бәрзах);
# соңгы тормыш, ул җәннәттә яки җәһәннәмдә мәңгелек тормыштан тора (ахирәт).

«Бәрзах» дип шулай ук үлгәннәрнең җаннары Сорау алу көненә кадәр (кыямәт) яши торган урын да атала. Кешенең кылган гамәлләренә карап, аның җаны Кыямәт көненә (бас бад әл-мәут) кадәр "бәрзах"та, рәхәттә яки газапта (газаб әл-кабр) калачак. Бу мәгънәдә *«бәрзах»* термины Коръән аятендә очрый: "*Аларның берсенә үлем якынлашса, ул: «Раббым! Мине элеккеге тормышыма кайтар. Бәлки, мин ташлаган изге гамәлләрне эшләрмен», — ди. Ләкин юк! Бу сүзләр аның әйтә торган сүзләре генә. Кыямәт көненә кадәр аларның артында киртә булачак* ". Бу аять шулай ук мәрхүмнәрнең җаннары үз тәннәреннән чыгып, «бәрзах» дип аталган махсус урында яшәячәген аңлата. Кыямәт көнендә җаннар үз тәннәренә кайтачак һәм Аллаһның хөкеме алдында күренәчәк .

Әгәр дә бу дөньядагы кешеләр үлгән туганнары өчен дога кылсалар, ул калдырган изге гамәлләр белән файдалансалар һәм дәвам итсәләр, Бәрзахтагы җанның газаплары тукталып торырга яки бөтенләйгә тәмамланырга мөмкин. 

Бакыйлыкка күчкәннәр рухына кылына торган дога: 

Гарәпчә транскрипциясе:

*«Аллахуммә-гъфир лихәййинәә, вә мәййитинәә, вә шәәһидинәә, вә гааибинәә, вә сагыйринәә, вә кәбииринәә вә з̣әкәринәә вә әнс̣әәнәә. Аллаһуммә мән әхйәйтәһү миннәә фә әхйиһи галәл-исләәми вә мән тәуәффәйтәһү миннәә фәтәуәффәһү галәл-имәән».*

Татарча:

*«Йә Аллаһы! Безнең исәннәребезне һәм үлеләрбезне, (биредә) булучыларны һәм булмаучыларны, картларны һәм яшьләрне, ирләрне һәм хатын-кызларны гафу ит. Йә Аллаһы! Исәннәргә ислам дине буенча яшәргә, ә бакый дөньяга күчүчеләргә иман белән китәргә насыйп кыл»*.

Исламның беренчел чыганакларында бәрзахтагы җаннар тормышы турында мәгълүмат бик аз, шуңа күрә бу тормышның чын асылы һәм нечкәлекләре мөселманнар өчен аңлаешсыз .

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
Төркем:Ислам эсхатологиясе
Төркем:Ислам