Сайпан

**Сайпа́н** () — Тын океандагы Мариан утраулары архипелагында зурлыгы буенча икенче утрау, Төньяк Мариан утрауларының башкаласы һәм иң зур утравы. Сайпан муниципалитеты составына керә.

## География

 
 
 
  
Сайпан утравы Мариан утраулары архипелагының көньяк өлешендә урнашкан. Тын океан сулары белән юыла. Утраудан 9,3 км көньяк-көнбатышта ) утравы, 117 км төньякта  утравы, 184 км көньяк-көнбатышта Гуам утравы урнашкан. Иң якын материк, Евразия, 2800 км ераклыкта урнашкан. Якындагы Тиниан утравыннан Сайпан киңлеге 9,3 км булган Сайпан бугазы белән аерыла.

Сайпан утравы катнаш вулкан һәм  утрауларыннан барлыкка килгән/ Утрауның көнбатыш өлешендә комлы пляжлар урнашкан, яр буе рифлары зур лагуна хасил итә. Сайпанның көнчыгыш ягы кыялы һәм текә,  белән әйләндереп алынган. Сайпанның озынлыгы якынча 23 км, киңлеге — 10 км.

Утрауның иң биек ноктасы  тавының () биеклеге 474 метрга җитә һәм, Мариан утрауларының күп кенә тауларыннан аермалы буларак, сүнгән вулкан түгел, известьташ ясалмасы булып тора. Төньякка таба 3,2 км ераклыкта Ачугао тавы (), ул вулкан конусының калдыгы булып тора, аның  үзәге хәзерге түбәдән төньяктарак урнашкан. Сайпанның мәйданы 115,38 км2 тәшкил итә. 

Сайпан утравының көнчыгыш ягы Мариан иңкүлегенә төшүнең башы булып тора.

## Климат
Климаты ― дымлы  климат. Утрау тропик  тәэсирен сизә.

Сайпан ел әйләнәсе һәм тәүлеклек температурасы дөньяда иң тигез булган урын буларак Гиннесс рекордлар китабына кертелгән..
## Тарих
### Испания колониаль чоры
Сайпан утравына кеше, күрше Гуам, Рота, Тиниан утраулары кебек үк, якынча б.э.к. 2000 елда килеп урнашкан. Европалылардан утрауны беренче булып испаннар ачкан, алар XVII гасырда Мариан архипелагы утрауларын тулысынча үзләренә буйсындырган. Сайпан һәм якындагы Тиниан, мөгаен, испаннар тарафыннан Фернан Магеллан экспедициясе вакытында ачылгандыр, алар Мариан утрауларының көньяк өлешенә 1521 елның 6 мартында килеп туктаган. Сайпан утравында, мөгаен, чаморро халкы  арасында сыену тапкан һәм алар белән бергә дүрт ел дәвамында 13 Мариан утравында булган,  корабленнән качкан дезертир Гонсало де Виго булгандыр.

Европалыларның Сайпанда булуы турында беренче төгәл дәлилләрне Маниланың Хуан Мартинес де Гуиллистеги командалык иткән «Санта Маргарита»  экипажы калдырган. Ул 1600 елның февралендә утрау янында һәлакәткә очраган һәм исән калган 250 кеше «Санто-Томас» һәм «Мария Иисусе» кораблары коткарганчы ике ел Сайпанда торган.

Формаль яктан утрау Испаниягә 1668 елда кушылган, ул вакытта утрауга Диего Луис де Сан Виторес миссионерлык экспедициясе төшкән һәм ул утрауны Сан-Хосе дип атаган. 1670 елдан башлап, азык-төлек һәм су запасын тулыландыру өчен, Сайпанга испан һәм, сирәк-мирәк, инглиз, голланд һәм француз кораблары керә башлаган.

Җирле халык саны европалылар алып килгән авырулар аркасында, шулай ук испаннар белән җир өчен конфликтлар барышында нык кимегән, исән калганнарны аларны яхшырак контрольдә тоту һәм ассимиляцияләү өчен 1720 елда Гуамга көчләп күчергәннәр. Испан хакимлеге чорында утрауда Испан галеоннарын Мексикага юл тотканда азык-төлек белән тәэмин итү өчен терлек асрау өчен фермалар төзелгән. 1815 елда Сайпанга Сатавал утравыннан бик күп каролинлылар килеп урнашкан, шул ук вакытта Сайпанның төп халкы,  халкы, Гуам утравына күчерелгән.

### Германия колониаль чоры
1898 елгы Испан-америка сугышыннан соң, Сайпан вакытлыча АКШ тарафыннан оккупацияләнгән. 1899 елның 12 февралендә Мариан утраулары Испания тарафыннан Германиягә сатылган. 1907 елдан утрау  округ офицерына буйсындырылып, Германия  бер өлеше булган. Германия ягыннан аның Сайпанда идарә итүенең бөтен чорында икътисадны үстерү яки идарә структурасын үзгәртү буенча бернинди омтылышлар да ясалмаган. Утрау җирле испан җир хуҗалары контролендә кала биргән.

### Япония кул астында
1914 елның 14 октябрендә, Беренче бөтендөнья сугышы вакытында утрау Германиягә сугыш игълан иткән Япония империясе тарафыннан басып алынган. Рәсми рәвештә Сайпан өстеннән Япония контроле 1920 елда Милләтләр Лигасының Көньяк Тын океан мандаты кысаларында урнаштырылган. Хәрби һәм икътисади планда Сайпан Тын океанның көньяк өлешендә иң мөһим утрауларның берсе булган һәм япон колонизациясе үзәгенә әверелгән. Иммиграция 1920-елларда башланган — утрауга этник японнар, кореялылар, тайваньлылар һәм окинавалылар килгән, алар шикәр камышының эре масштаблы плантацияләрен эшкәрткән. «Нанъё Кохацу Кабусики Кайся» (яп. 南洋興発株式会社, Nan'yō Kōhatsu Kabushiki Kaisha) япон фирмасы Сайпанда шикәр заводлары төзегән.

Япония хакимлеге астында инфраструктураның киң колачлы үсеше, шул исәптән юллар салу, порт һәм гидротехник корылмалар (), электр станцияләре, мәктәпләр, шулай ук мәдәни-күңел ачу йортлары һәм синтоизм  төзү башланган. 1943 елның октябренә Сайпан халкы 29 348 Япониядән күчеп килүчедән, 3926 чаморродан һәм Каролин утрауларыннан күчеп килүчеләрдән торган. 1930-елларда утрауда япон гарнизоннары туплана башлаган, алар 1941 елга 30 мең кешегә җиткән.

### Икенче бөтендөнья сугышы
Япония Сайпанны метрополия өчен оборонаның соңгы сызыгы дип санаган, шуңа күрә аның оборонасына зур игътибар биргән. 1930-еллар ахырыннан утрауда Япония Император  һәм Япония Император  көчәйтелгән. Сайпан гарнизоны күп санлы яр буе артиллерия батареялары, яр буе оборона корылмалары, җир асты фортификация корылмалары һәм очып китү - утыру полосалары төзү белән тулыландырылган.

1944 елның 15 июненнән 9 июленә кадәр барган Сайпан өчен  АКШ өчен Икенче бөтендөнья сугышында иң мөһим сугышларның берсе булган. АКШ диңгез пехотасы һәм  бүлекчәләре утрауның көньяк-көнбатыш пляжларына төшкән һәм өч атнадан артык япон гаскәрләре белән авыр сугышларда үткәргән. Сайпанны алу сугышында 3426 америкалы үтерелгән һәм 10 364е яраланган. Якынча 30 000 япон солдатының күпчелеге сугыш барышында һәлак булган, бары тик 921 кеше әсирлеккә алынган. Япон гаскәрләре утрауны нык саклаганнан соң, исән калганнарның барысына да үз-үзләрен үтерергә, шуның белән Япония императорына мәхәббәт һәм тугрылык тойгысы күрсәтергә дигән боерык килгән. Шулай ук утрауның тыныч халкы арасында да зур югалтулар булган. Утрау өчен сугыш барышында якынча 20 000 япон граждан кешесе һәлак булган, шул исәптән 1000 артык «Үз-үзенә кул салучылар кыясы» һәм «Банзай Клиф»тан сикереп, үз-үзенә кул салган.

Америка гаскәрләре Сайпанда хәрби аэродром төзүгә керешкән. Сайпанны алу белән Америка армиясе Япон утрауларыннан 1300 миль ераклыкта гына булган. Япон шәһәрләренең күбесе Б-29 Америка стратегик бомбардировщиклары барып җитү чикләрендә калган. Сайпанны югалту Япониянең хәрби һәм гражданлык администрациясе өчен авыр удар булган. Япония Премьер-министры отставкага китәргә мәҗбүр булган. Сайпан өчен сугыш истәлегенә утрауда Америка мемориаль паркына нигез салынган. Сугыштан соң исән калган барлык япон күчеп килүчеләре диярлек Япониягә репатриацияләнгән.

### Сугыштан соң
Икенче бөтендөнья сугышы тәмамланганнан соң, Сайпан Кушма Штатлар карамагындагы Тын океан утраулары территориясенең бер өлешенә әверелгән. Сугыштан соңгы елларда утрауның үсешендә элеккечә Америка армиясе зур роль уйнаган. 1978 елдан утрау Төньяк Мариан утраулары берләшмәсенең бер өлеше булган. 1990-елларда туризм үсә башлаган, ул әлегә кадәр җирле икътисадта мөһим роль уйный. 1986 елның ноябрендә Төньяк Мариан утраулары АКШ белән ирекле  кергән.

## Халык
Утрау халкы ― 48 220 кеше (2010), 43 385 кеше (2020), илнең барлык халкының якынча 90% ы. Җирле халыкның төп аралашу теле булып инглиз теле тора, җирле чаморро халкының төп теле  шулай ук көндәлек тормышта кулланыла.

Сайпанда Кытайдан, Бангладештан, Филиппиннан, Таиландтан, Вьетнамнан һәм Камбоджадан чыккан кешеләр бик күп. Япония, Кытай һәм Кореядән иммигрантларның беренче буыны өлеше югары.

## Транспорт
Сайпан утравының көньяк өлешендә Сайпан халыкара  (Saipan International Airport) урнашкан. 

## Мәдәният
Сайпанда Икенче бөтендөнья сугышы Мариан кампаниясе корбаннары хөрмәтенә мемориал буларак төзелгән Америка мемориаль  урнашкан. Анда күңел ачу урыннары, Икенче бөтендөнья сугышы музее һәм 1944 елның июнендә һәлак булган 4000нән артык АКШ хәрби хезмәткәре һәм җирле халык истәлеген саклау өчен флагка һәйкәл бар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар 
Төркем:Океания башкалалары
Төркем:Сайпан
Төркем:Төньяк Мариан утраулары торак пунктлары