open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бенуа Одран Олысы

**Бенуа Одра́н (Олысы)** (француз телендә: Benoît Audran dit le Vieux) — король Людовик XIV-нең “зур стиле” чоры француз рәсем ясаучысы һәм гравёры. Лионнан килеп чыккан, әмма Парижда эшләгән зур нәсел француз гравёрлары гаиләсе әгъзасы: Клод Одран Беренче (1597—1677) оныгы, Шарль Одранның (1594—1674) бертуганның оныгы, Жермен Одранның (1631—1710) улы, Жерар Одранның энесе (1640—1703), Жан Одранның (1667—1756) бертуганы.

## Тәрҗемәи хәле
Бенуа Одран Олысы 1661 елда туган булган. Энесе һәм крестнигы Бенуа Одран Кечесеннән аеру өчен “Олысы” дип аталган. Гаилә сәнгатен әтисеннән, соңыннан абыйсыннан өйрәнгән булган. 1709 елның 27 июлендә Бенуа Одран Клод Лефевр картинасы буенча “Ж. Б. Кольбер портреты” һәм Шарль Лебрен оригиналы буенча “Хач кую”ын тәкъдиме буенча Король живопись һәм сынчылык академиясенә кабул ителгән булган. 1715 елның 26 октябрендә ул Академия киңәшчесе һәм король Людовик XIV-нең пенсия белән гравёры булып билгеләнгән булган. Аның Ж. Вивьен буенча портретын энесе Бенуа Одран Кечесе гравирлаган.

Аның репутациясе тарихи сюжетларга гравюралар һәм портретлар белән бәйле. Бенуа Одран абыйсы Жерар Одраннан гравирлау осталыгында берникадәр дәрәҗә калышкан дип санарга кабул ителгән. Шулай да аның стилен “кыю һәм ачык”, живопись оригиналларының тапшыруын “бик төгәл”, портретланучыларның чырайларын “оста итеп чагылдырылган” дип тасвирлыйлар..

Одран Олысы Парижда Люксембург сарае галереясе өчен Рубенсның мәшһүр «Мария Медичи тормышы» сериясе картиналарын гравирларга алынгач П. П. Рубенсның әсәрләре белән чын рәвештә илһамланган икәнен күрсәткән. Бу эш шулай ук Гаспар Дюшан, аның иртуганы Жан Одран, Антуан Трувен һәм Жан-Батист Массе кергән (Рубенсның картиналары хәзер Луврда саклана) гравёрлар төркеменә кушылган булган.

Аның энесе Бенуа Одран (Кечесе) шулай ук уңышлы гравёр булган һәм, хосусан, (Ж. Вивьенның живопись оригиналыннан) абыйсының портретын гравирлаган.

## Галерея

Файл:Jean-Baptiste_Colbert_-_Audran_01.jpg|Жан-Батист Кольберның портреты. К. Лефевр картинасы буенча. 1676. Офорт, кискеч
Файл:Henry_de_Beringhen_Premier_Ecuyer_du_Roy_et_Chevalier_de_ses_Ordres_Gouverneur_des_Citadelles_de_Marseille,_1710_MET_DP832714.jpg|Анри де Беринген портреты. Р. Нантёйль картинасы буенча. 1710. Офорт
Файл:Johann_Friedrich_Ignaz_Karg_Freiherr_von_Bebenburg.jpg|Кёльн архиепископы Иоганн Фридрих Карг фон Бебенбург портреты. Ж. Вивьен оригиналы буенча. Як. 1700. Офорт, кискеч
Файл:Moses_Defending_the_Daughers_of_Jethro_(after_Le_Brun)_MET_DP874071.jpg|Муса Иофор кызларын яклый. Ш. Лебрен оригиналы буенча. 1686–1701 арасында. Офорт
Файл:Le_serpent_d_'airain_=,_PK-P-126.086.jpg|Бакыр елан. По оригиналу Ш. Лебрена. Офорт, резец
Файл:David_and_Goliath_PK-P-126.729,_PK-P-128.380.tiff|Давыт һәм Җалут. Микеланджело-Даниеле да Вольтерра буенча
Файл:S._Paul_préchant_a_Ephèse_=,_PK-P-126.088.jpg|Павлның Эфеста вәгазе. Э. Лесюэр оригиналы буенча. 1710-е. Офорт, кискеч
Файл:Architecture_MET_DP874039.jpg|Архитектура аллегориясе. 1690. Офорт


## Искәрмәләр

Төркем:Рәссамнар
Nintendo

**Nintendo** ()- уенчыклар һәм компьютер уеннары җитештерүче Япония компаниясе.Штаб-фатиры Кьото шәһәрендә урнаша.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча компанияләр
Төркем:Япония компанияләре
Osaka Kansai Xalıqara hawa alanı

**Osaka Kansai Xalıqara hawa alanı** (yapunça *関西国際空港*, inglizçä *Kansai International Airport*, IATA: **KIX**, ICAO: **RJBB**) — Осакада урнашкан Япония аэропорты.

Yapunstanğa xalıqara oçışlar zurraq öleşe Kansai hawa alanı aşa bara. Aziädän Amerikağa qädär tranzit hawa alanı.

## Transport

*Nankai Electric Railway , JR West* digän timer yul şirkätläre yärdämendä, *Haruka, Nankai* ekspressı belän häm avtobus belän hawa alanına qädär barıp citep bula.

## Sıltamalar
* https://www.kansai-airport.or.jp/en/  Räsmi säxifä

Төркем:Япония һава аланнары
Төркем:Әлифба буенча һава аланнары
Hankyu

**Hankyu** ()-Япониянең шәхси тимер юл компаниясе, төньяк Кансай өлкәсенә юл һәм шәһәрара хезмәт күрсәтә.
Тимер юлның төп терминалы Осакадагы Умеда станциясендә.Hankyu машиналарының имза төсе марун.
Hankyu челтәре атна саен 1,950,000 кешегә хезмәт күрсәтә һәм өстәмә түләүсез берничә экспресс хезмәт тәкъдим итә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча компанияләр
Төркем:Япония компанияләре
Ит (җыр)

**«Ит»** — УСАЛ рэп башкаручысы җыры. Җырны тирән символикалы әсәр дип атап була, анда җәмгыятькә, дәүләткә һәм кешенең эчке халәтенә тәнкыйть аша мөрәҗәгать ителә. Җырдагы «мәгарә», «Иблис», «туфрак», «ит» кебек образлар аша шагыйрь шәхеснең үзе белән көрәшен, җәмгыяви басым астында сындырыла баруын сурәтли. «Мин бары тик ит» дигән гыйбарә — шәхеснең дегуманизацияләнүен, рухи яктан бөлүен күрсәтә.

Җыр азагында Илгиз Шәйхразыев тавышын ишетеп була.

## Җыр сүзләре

Төркем:Әлифба буенча җырлар
Төркем:Җырлар
Төркем:Татар телендә җырлар
Төркем:Татар музыкасы
Арынсаз (авыл)

**Арынсаз** () — Новосибирск өлкәсенең Венгерово районында урнашкан авыл.

## Географиясе
Авыл Арынсаз елгасы ярында урнашкан (Тартас елгасы кушылдыгы), мәйданы 56 гектар.

## Тарихы

Рәсми рәвештә Новосибирск өлкәсендәге иң борынгы торак пункт дип санала, авылны 1418 елда бараба татарлары нигезләгән.

1911 елда Филошенка авылында 2 май заводы һәм сәүдә кибете булган. Ул Богданскийныкы була, аннары тагын бер кибет ачыла, бер май заводы Фрейманныкы була. 1926 елда авыл советы оештырыла. Советның беренче рәисе М. Тилшунов була. Бер баскычлы (3 еллык) мәктәп ачыла. Башта балаларны өйдә укытканнар. Ата-аналар чиратлашып үз өйләрендә балалар белән дәресләр үткәрергә рөхсәт иткәннәр. Беренче укытучылар Романовлар була. Аннары балаларны Лидия Васильевна Новак һәм Корней Никитович Новак укыталар. 1927 елда беренче мәктәп бинасы төзелә.

## Халык саны

## Инфраструктурасы
Авылда мәдәният үзәге, урта мәктәп, Бөек Ватан сугышында һәлак булган солдатларга һәйкәл бар.

## Искәрмәләр

Төркем:Венгерово районы торак пунктлары
Суза (авыл)

**Суза** () — Новосибирск өлкәсенең Бараба районындагы авыл, Суза авыл советы үзәге.

## Географиясе
Чан күленең төньяк ярында урнашкан.

Авылның мәйданы 150 гектар.

## Этимологиясе

Авылның исеме татарча суза сүзеннән килеп чыккан, сузылып урнашкан урамнары белән бәйле. Рус телендә зюзя дип үзгәргән.

## Тарихы

Авыл 1700 елда нигезләнгән.

Сузада беренче коллектив хуҗалык 1930 елда оештырылган. Колхоз «Беренче май» дип аталган. Беренче председатель Михаил Иванович Елистратов була.

## Халык саны

## Инфраструктурасы
2006 елдагы мәгълүматларга караганда, авылда 1 сәламәтлек саклау учреждениесе һәм 2 мәгариф учреждениесе эшләгән .

## Искәрмәләр

Төркем:Бараба районы торак пунктлары
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Минсәлим Тимергазиев

**Минсәлим Вәлиәхмәт улы Тимергазиев** (, , Кызыл Яр авылы, Яулытура районы, Төмән өлкәсе) — тубыл татарларыннан чыккан сөяктән сыннар ясау остасы. Жанр һәм тематик композицияләр авторы. Төмән өлкәсенең Мактаулы гражданины (2020).

## Биографиясе
Минсәлим Тимергазиев Төмән өлкәсе Яулытура районының Себер татарлары авылы Кызыл Ярда туган. Тубылда әти-әнисен югалткан татар балалары өчен «Красный Восток» балалар йортында тәрбияләнгән.
А. И. Метелев җитәкчелегендәге Тубыл сөяктән сыннар кисү фабрикасында (1967—1969), һәм А. М. Ферапонтова җитәкчелегендәге Абрамцево училищесында укый.

1967—1981 елларда Минсәлим Тимергазиев шәһәрнең сөяктән сыннар кисү фабрикасында эшли, балалар сәнгать-сәнәгать мәктәбендә укыта. Шәһәр балалар сәнгать мәктәбендә укыта (1981—1986). 1991 елда Тубыл дәүләт тарихи-архитектура музей-тыюлыгы каршында «Минсәлим» сәнгать-сәнәгать артеленә нигез сала. Шәһәр, өлкә, зона, республика, Бөтенсоюз, халыкара күргәзмәләрдә катнаша.

1983 елдан СССР рәссамнары берлеге әгъзасы. Тубылда яши.

## Төп эшләре
* «Болан булып уйнау» (1974),
* «Нефтепровод» (1977),
* «Боланда» (1982).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* *Р. Умитбаева*. Тубылның горурлыгы булган Минсәлим. Яңарыш (Төмән).
* Валов А. А., Сезева Н. И.., Шайхтдинова Н. Н. *Художники Тюмени*. Тюменская областная организация Союза художников России, 1994.
* Тимергазеев Минсалим Валиахметович
* Мастер-косторез Минсалим Тимергазеев
* Тимергазеев Минсалим Валиахметович
* Тимергазеев Минсалим Валиахметович
* Композиция «Выпускающие птиц». 1996
* Шурале и батыр. Минсалим Валиахметович Тимергазеев
* Минсалим Тимергазеев передал в дар Ялуторовскому музейному комплексу новые косторезные изделия 
* Близкий мир Минсалима
* 01.03.2011. В гости к Минсалиму
* Минсалим в мастерской 

Төркем:Шәхесләр:Тубыл
Төркем:Төмән өлкәсе мәдәнияте
Төркем:Татар рәссамнары
Төркем:Яулытора районында туганнар
Төркем:Төмән өлкәсенең мактаулы гражданнары
Лео XIV

**Лео XIV** (), *туганда бирелгән исеме* **Роберт Фрэнсис Превост** (; *[[1955 ел]]ның [[14 сентябрь|14 сентябре]], [[АКШ]], [[Иллинойс (штат)|Иллинойс штаты]], [[Чикаго]]*) ― Католик чиркәве епискобы, 2025 елның 8 маенда сайланган Рим папасы һәм Ватикан башлыгы, 2023 елдан кардинал, 2025 елдан кардинал-епископ.

## Тәрҗемәи хәле
1955 елның 14 сентябрендә АКШның Иллинойс штаты Чикаго шәһәрендә туган. Әнисе Милдред (*тумышы белән* Мартинес) китапханә белгече (Гаити мөһаҗирләре гаиләсеннән), әтисе Луи Мариус Прево, Икенче бөтендөнья сугышында АКШ хәрби-диңгез көчләре ветераны һәм мәктәп округы директоры булган (Италия мөһаҗирләре галәсеннән). Превоның ике өлкән абыйсы бар: Луи (пенсиядәге хәрби) һәм Джон (католик мәктәбенең элеккеге директоры).

Прево 1977 елда  нигез салган Вилланова университетында математика буенча фәннәр бакалавры дәрәҗәсен алган. 1982 елда Чикагодагы католик теология берлегеннән дин гыйлеме магистры дәрәҗәсен алган, Канун хокукы лицензиаты (1984), аннан соң Римдагы Изге Фома Аквинский папа университетында Канун хокукы докторы дәрәҗәсе (1987) алган. Аның докторлык диссертациясе «Изге Августин орденында җирле приор роле» дип аталган. 2014 елда Вилланов университеты аңа гуманитар фәннәрнең мактаулы докторы исемен биргән. Ул инглиз, испан, итальян, француз һәм португал телләрендә сөйләшүче полиглот, шулай ук латин һәм алман телләрендә укый ала.

Үзенең башлангыч чиркәү карьерасын (1978 елдан)  багышлаган 1985 елдан 1986 елга кадәр һәм 1988 елдан 1998 елга кадәр Перуда эшләгән, анда мәхәллә рухание, епархия түрәсе, семинария укытучысы һәм администратор булып хезмәт иткән. 2001 елдан алып 2013 елга кадәр Изге Августин орденының генераль приоры итеп сайланып, соңрак Перуга Чиклайо епископы сыйфатында кайткан (2015―2023). 2023 елда Рим Папасы Франциск аны епископлар эшләре буенча дикастерия префекты һәм Латин Америкасы буенча папа комиссиясе президенты итеп билгеләгән һәм шул ук елда кардинал иткән (2025 елдан католик-епископ) . Бу вазыйфалары аның папа тәхетенә кандидат буларак әһәмиятен арттырган.

Ике (АКШ һәм Перу) гражданлыгы булган шәхес буларак, Лео Кушма Штатлардан яки Перудан сайланган беренче папа булып тора. Ул Изге Августин орденыннан беренче папа һәм Изге Августин кагыйдәсен үтәүче орденнардан җиденче папа булып тора.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Рим папалары
Төркем:Шәхесләр:Ватикан
Икътисади күрсәткечләр

**Икътисади күрсәткечләр** (, , , ) — икътисади вәзгыять һәм процессларны сан ягыннан тасвирлаучы үзенчәлекләр.
 
## Исемлек

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Икътисади статистика
Төркем:Исемлекләр:Икътисад
Түбән Кама керәшеннәре сөйләше

**Түбән Кама керәшеннәре сөйләше** — татар теленең урта диалектына караган сөйләше, Кама елгасының түбән агымы бассейнында яшәүче керәшен татарлары арасында таралган.

## Үзенчәлекләре
Түбән Кама буе керәшен татарлары элекке Казан ханлыгының үзәк районнары территориясеннән күчеп килүчеләр булып санала, алар бу җирләргә XVI–XVII гасырларда күченгән. Алабуга керәшеннәре генә җирле төп халык булып санала. Көнчыгыш районнарга күченүнең сәбәпләре буш җирләр булу, табигый байлыкларны үзләштерү, шулай ук патша хөкүмәте тарафыннан дини эзәрлекләүләрнең көчәюе булган.  Уфа епархиясенең архив документларында һәм язмаларында бу якларда яшәүче керәшен татарлары иске керәшеннәр дип күрсәтелә. 

Түбән Кама буе керәшеннәренең сөйләме казан арты, минзәлә, шулай ук күрше чистай (мишәр) сөйләшләренең үзенчәлекләре булуы белән характерлана. Бу сөйләштә алабуга, чаллы, зәй һәм бакалы урынчылыклары аерылып тора.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Керәшеннәр ничек сөйләшә?

## Әдәбият

* Татар халык сөйләшләре: Ике китапта: Беренче китап / Ф.С. Баязитова, Д.Б. Рамазанова, Т.Х. Хәйретдинова һ.б. - Казан: Мәгариф, 2008. - 463 б.
* Рамазанова Д.Б. Татар теленең Урта Кама тирәсендә таралган сөйләшләре: дис.канд. филол. наук. Казан, 1968. 519 б.
* Баязитова Ф. С. Говоры татар-кряшен в сравнительном освещении. – М.: Наука, 1986. – 248 с. 2. Баязитова Ф. С. К истории формирования говоров крещеных татар // В кн.: Исследования по исторической диалектологии татарского языка. – Казань: Казан. филиал АН СССР, ИЯЛИ, 1979. – С.105–138.
* Баязитова Ф. С. Керәшеннәр. Тел үзенчәлекләре һәм йола иҗаты. – Казан: Матбугат йорты, 1997. – 248 б.
* Ercan Alkaya, Zoya Kirillova. Kreşin Tatar Türkçesi (Dil, Tarih, Kültür). – İstan-bul: Kesit Yay., 2018. – 670 s.

Төркем:Түбән Кама керәшеннәре сөйләше
Демблин (ныгытма)

**Демблин ныгытмасы** (, ) ― Польшаның Люблин воеводалыгы Демблин шәһәрендәге XIX гасыр ныгытмасы. Ныгытманың бер өлеше музей буларак кулланыла, территориясе поляк хәрбиләренә карый.

Икенче бөтендөнья сугышы вакытында совет хәрби әсирләре тотылган «Шталаг 307» () концлагере урнашкан булган.
## Тарих
 

1832 елда Варшавадагы патша наместнигы  (1782―1856) инициативасы белән Висла елгасы ярында ныгытма төзелә башлый. Ныгытма төзү белән 1832―1847 елларда хәрби инженер-полковник  (1805―1878) җитәкчелек итә. Ныгытма планын Модлин һәм Варшава ныгытмаларын төзегән хәрби инженер  (1786―1859) эшләгән. Демблин ныгытмасы баштарак биш почмаклы форт рәвешендәге зур ныгытмадан гыйбарәт булган. Соңыннан өч аерым  төзелеп бетә. Ныгытмага керү Николай, Владимир, Георгий капкаларыннан өч күпер аша башкарылган.

1840 елда император Николай I әлеге ныгытмага Иван Паскевич хөрмәтенә Ивангород дип исем кушарга куша. Демблин шәһәре Ивангородка әйләнә.

Беренче бөтендөнья сугышы вакытында, 1915 елдан башлап, ул австриялеләр, аннары алманнар тарафыннан оккупацияләнә. Сугыш тәмамлану белән, Польша яңадан бәйсезлек ала, һәм ныгытма Поляк армиясенә күчә. Сугышара чорда ул Польшаның «Вилков» 15нче пехота полкы () гарнизоны була.

Беренче бөтендөнья сугышының иң зур бәрелешләреннән берсе ― Варшава-Ивангород операциясе ныгытманы кулга төшерү өчен бәрелешне дә эченә алган. Әлеге операция вакытында ныгытма рус гаскәрләренең терәк пункты була. Алман гаскәре ныгытманы ала алмый, рус гаскәрләренең контрһөҗүменнән соң чигенергә мәҗбүр була.

## Хәрби әсирләр өчен лагерь
Польшаның алман оккупациясе (Икенче бөтендөнья сугышы) вакытында алман нацистлары ныгытмада хәрби әсирләр өчен лагерь тотканнар, ул төрле вакытта «Шталаг 307» һәм «Офлаг 77» дип аталган. Анда поляк, француз, голландияле, бельгияле, сенегаллы, совет (шул исәптән, татарлар) һәм итальян хәрби әсирләре тотылган. Хәрби әсирләр өчен лагерь 1941 елның җәеннән алып 1944 елда совет гаскәрләре тарафыннан ныгытма азат ителгәнгә кадәр булган.

Исән калган әсирләрнең берсе легионер Фәрит Солтанбәков Демблин ныгытмасында Гайнан Кормаш, аның аркылы Абдулла Баттал һәм Зиннәт Хәсәнов белән танышуларын, «ихлас күңелле чын дуслардан торган дүртлек союзын» төзүләре турында искә ала.

Сугыштан соңгы чорда ныгытмада Поляк хәрби инженерлары урнашкан.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*Twierdza Dęblin
*Twierdza Dęblin 

Төркем:Крепостьлар
Төркем:Россия хәрби тарихы
Төркем:Беренче бөтендөнья сугышы
Төркем:Икенче бөтендөнья сугышы
Төркем:Люблин воеводалыгы тарихы
ي

ي (гарәб ياء"йәэ", "я", "яй") хәрефе гәрәп әлифбасында егерме сигезенче хәреф. Урта аңкау авазның барлыкка килмәк буенча. Аерым килгәндә 10 санын билгели.

Мәхъраҗы:

# Тел уртасыннан чыга
# Сузган вакытта авыз куышлыгыннан чыга,

## Төрләре

### Әлиф максура ىٰ
Гарәп телендә кайбер сүзләрдә "Әлиф" укылып "Яй" язылыр

### Һәмзәле яй ئ
Һәмзәле "яй" сүз уртасында килсә кушып китмичә укып китүне белделә, чөнки һәмзәле яй тартык авазның юклыгын белдерә. Мәсәлән файда, гаилә сүзләре. Мөхетдин Курбангалиев "аст һәмзәле яй"не ы фонемасын билгеләүдә кулланган. 

### Зәммәле яй ىُ
Хуп гарәп лисанында [йу], [йү] фонемасын белделә. Уртаимлядәчыла проектында е яки ы авазлары.

## Тагын кара

* Иске имля
* Иске имлянең җәдиди чоры

## Чыганаклар


Төркем:Гарәп әлифбасы нигезендә татарча әлифба
Төркем:Татар гарәп язуын кулланган мәкаләләр
ة

**ة** (гарәб. تَاء مَرْبُوطَة тәэ-марбута)Гәрәп телендә ة"та-мәрбура" исемдә җенес төрләрен билгеләгән "һә"нең төре. 

## Язуда
Гарәп телендә билгеләнгән булса, фарсы телендә «Тә-мәрбута» язылмаган, ул ه «һәи-рәсмия» белән чикләнгән. Мәсәлән: җөмлә(جمله), җөрга(جرعه), һибә(هبه), һидая(هدايه).

### Тә-мәрбутаның [т] азазын белдергән очрагы.
Татар тенең сарыфы вә имля кагыйдәләре гәрәп вә фарсы теленең имля кагыйдәләрен саклау принцибы сакланып барган. "Тә-марбута"ның [т] азазын белдергән очрагында тә-мәрбута алышынган «әлиф» вә "тә"гә. Мәсәлән: хикәят(حكايات), хикәя(حكايه)нең күплек саны.

## Тагын кара

* Иске имля
* Иске имлянең җәдиди чоры

## Чыганаклар


Төркем:Иске имля әлифбасы
Төркем:Татар гарәп язуын кулланган мәкаләләр
گ

**گ**(татарчадан كاف فارسي "фарсы кәф") Фарсы теленнән кергән хәреф. Йомшак (г) авазын белдерә. 

## Чыганаклар


Төркем:Иске имля әлифбасы
Төркем:Татар гарәп язуын кулланган мәкаләләр
آ

**آ** (гарәп *Мәд муттасыйль*)Мәдле әлиф. Ике әлиф яхуди дүрт хәрәкә микдарында сузылучы Әлиф хәрефе. Язуда әлиф өстенә дулкынлы сызык аша күрсәтелә.

## Гарәп телендә
Гарәп телендә 2 әлиф микдарында сузылучы әлиф.

## Иске имлядә
Татар-төрки сүзләрендә дулкынлы сызыклы әлиф каты а авазын белдерә. Каюм Насыйри тарафындан [а] авазын белдерү өчен әлифнең төре. Күпчелек тел галимләре тарафындан хуплана.

## Тагын кара

* ا
* اَ
* إ
* اُ
* أ

## Тагын кара

* Иске имля
* Иске имлянең җәдиди чоры

## Чыганаклар


Төркем:Иске имля әлифбасы
Төркем:Татар гарәп язуын кулланган мәкаләләр
ز

ز (гарәб. **الزاي** "зәй") хәрефе гәрәп әлифбасында унберенче хәреф. Татар теленең з авазына туры килә. Аерым килгәндә 7 санын билгели.

## Чыганаклар


Төркем:Иске имля әлифбасы
Төркем:Татар гарәп язуын кулланган мәкаләләр
Габделхак Кафиятуллин

**Габделхак Кафиятуллин**, Габделхак Мирьякуп улы Кафиятуллин (*Абдулхак Миръякупович (Мирьякупович, Мирякупович ) Кафиятуллин; [[1924 ел]]ның [[20 гыйнвар]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[Нижгар губернасы]], [[Кызыл Октябрь районы]], [[Актук]] ― [[2003 ел]]ның [[2 сентябрь|2 сентябре]], [[РФ]], [[ТР]], [[Казан]]*) ― Бөек Ватан сугышында катнашкан СССР Кораллы Көчләре ветераны, запастагы полковник, «Татарстан» кунакханәсенең элеккеге директоры. Фронтовик-шагыйрь Фатих Кәримнең (вафат булгач) барлык әйберләрен, кулъязмаларын Казанга җибәргән шәхес.

## Тәрҗемәи хәле
1924 елның 20 гыйнварында Нижгар губернасы (1990 елның 22 октябреннән Түбән Новгород өлкәсе) Кызыл Октябрь районы Актук авылында туган. Хезмәт эшчәнлеген колхозда башлый. 1943 елның 17 мартында Кызыл Октябрь районы хәрби комиссариаты (военкомат) тарафыннан хәрби хезмәткә алынган 3нче Белорус фронты 5нче армиянең   226нчы аерым сапер батальонында сапер булып сугышкан. Кафиятуллин хезмәт иткән взводның командиры татар шагыйре Фатих Кәрим (1909―1945) була. Габделхак үзе дә шигырьләр яза. 1945 елның 19 февралендә Кенигсберг янында саперлар батальоны составында атакага күтәрелеп, Фатих Кәримнең каты яралануын үз күзләре белән күргән, шагыйрьнең вафатыннан соң анын шинелен һәм кыр сумкасын Казанга, «Совет әдәбияты» журналы редакциясенә җибәргән шәхес.

«Кызыл Йолдыз» һәм «Ватан сугышы» орденнары белән бүләкләнгән. Кенигсбергка кадәр барып җитә. Кенигсбергны алуда катнашканы өчен ефрейтор Кафиятуллин «Кенигсбергны алган өчен» медале белән бүләкләнгән. Ул шулай ук Япония белән  катнаша (1945 елның 12 августыннан 2 сентябрьгә кадәр).

Сугыштан соң СССР Кораллы Көчләре сафларында хезмәт итүен дәвам итә һәм, гомумән алганда, 28 ел хезмәт итә. Рядовойдан полковникка, бригаданың политбүлек начальнигына кадәр юл үтә.

1970 елдан башлап хезмәт эшчәнлеге Казан белән бәйле. 1973 елдан 15 ел дәвамында ул «Татарстан» кунакханәсе (хәзер 3 йолдызлы «Татарстан» кунакханә комплексы.) директоры булып эшли. Соңгы елларда Түбән Новгород татарларының «Якташлар» Казан җәмгыяте эшендә катнаша.

2003 елның 2 сентябрендә 80нче яшендә каты авырудан соң вафат була.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 1945 ел, 24 апрель ― Кызыл Йолдыз ордены
* 1954 ел, 30 апрель ― Сугышчан хезмәтләре өчен медале
* I дәрәҗә Ватан сугышы ордены

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Кафиятуллин Абдулхак Мирякупович. Память народа
*   Кафиятуллин Абдулхак Мирякупович. «Республика Татарстан», № 176 (24992), 2.09.2003

Төркем:ССРБ хәрбиләре
Төркем:Полковниклар (ССРБ)
Төркем:Бөек Ватан сугышында катнашучылар
Төркем:Совет-япон сугышында катнашучылар
Төркем:Кызыл Йолдыз ордены кавалерлары
Төркем:I дәрәҗә Ватан сугышы ордены кавалерлары
Төркем:«Кенигсбергны алган өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Фатих Кәрим
Мөттәсалә

**Мөттәсалә**(гарәп. متصله) ягъни кушылып языла торган хәрефләр. Алар: ب, ث, ت, ج, ح, خ, س, ش, ص, ض, ط, ظ, ع, غ, ف, ق, ك, ل, م, ن, ه, ي. Бу хәрефләр элек килгән хәрефкә һәм соң килгән хәрефкә кушылып язылалар. Соң килгән хәрефкә тоташмаган хәрефләрне хуруф монфәсалә.
## Шулай ук
Мөттәсалә хәрефләренә киләсе хуруф фарси керә: پ,  چ,  گ
## Мисаллар
Барча мөттәсалә хәрефләрен бер берсе артыннан язып китеп була. Аңар мисал: 
بثتجحخسشصضطظعغفقكلمنهي
## Тагын кара
* Иске имля
* Гарәп язуы

## Чыганаклар


Төркем:Иске имля әлифбасы
Төркем:Татар гарәп язуын кулланган мәкаләләр
Төркем:Иске имля
Төркем:Имля
Төркем:Гарәп әлифбасы нигезендә татарча әлифба
پ

پ [татарчадан پاء فارسى "бәэ фарси"] татар әлифбасында фарсы телендән кергән хәреф. Татар һәм фарсы телендә сүзләрдә нечкә хәреф [п] авазын белдерә..

## Чыганаклар


Төркем:Иске имля әлифбасы
Төркем:Татар гарәп язуын кулланган мәкаләләр
چ

**چ** (гарәб. جيم فارسي "җим фарсы") Фарсы теленнән кергән кергән хәрефләрдән берсе. Татар теленең ч авазына туры килә.

## Чыганаклар


Төркем:Иске имля әлифбасы
Төркем:Татар гарәп язуын кулланган мәкаләләр
Пикшень

**Пикшень** () ― Түбән Новгород өлкәсе Зур Болдино районы әрҗән авылы. Пикшень  административ үзәге. Халык саны 508 (2010).

## Гомуми физик-географик характеристика
### Географик урнашуы
Автомобиль юллары буенча өлкә үзәге Түбән Новгород шәһәренә кадәр ара 210 км, район үзәге  авылына кадәр — 5 км. Диңгез өсте тигезлегеннән абсолют биеклеге 162 метр.

### Сәгать поясы
Пикшень, бөтен Түбән Новгород өлкәсе кебек үк, МСК (Мәскәү вакыты) сәгать зонасында урнашкан. Кулланыла торган вакытның UTC ка карата күчеше +3:00 тәшкил итә.

## Тарих
Нижгар губернасының «Торак урыннар исемлеге»ндә () 1859 ел мәгълүматлары буенча Лукоянов өязенең икенче станында Элә елгасы буенда, Лукояновтан 53 чакрым ераклыкта, төрле ведомстволардагы авыл буларак күрсәтелә. Авылда 122 йорт һәм 1111 кеше (516 ир-ат һәм 595 хатын-кыз) исәпләнә.

Пикшень ― Зур Болдино районында әрҗәннәр яшәүче 2 авылның берсе. 

## Халкы

;Милли составы
2002 елгы җанисәп нәтиҗәләре буенча, халыкның милли структурасында әрҗәннәр 548 кешедән — 60 %, руслар – 38% тәшкил иткән.

## Кызыклы факт
1830, 1833―1834 елларда бу якларда Александр Пушкинның йөргәнлеге билгеле. Ул күршесе алпавыт Аникеев белән дус булган. Пикшень мордвалары турында да язып калдырган.

## Истәлекле урыннар
* Мордва мәдәнияте һәм көнкүреше музее.
* 1891-1892 елгы ачлыкта Пикшень авылында ачларны коткару өчен җәмәгать ашханәләре оештырган Владимир Короленко (1853-1921) хөрмәтенә куелган истәлекле билге (таш).
* Никольский чиркәве. 1864―1869 елларда мәхәллә кешеләре һәм алпавыт Василий Аникиев тырышлыгы белән төзелгән. 1869 елның 11 гыйнварында изгеләндерелгән. Бина агачтан, таш фундаментта, колокольнясы бар.

## Социаль объектлар
* Мәдәният йорты, китапханә.
* Тугызъеллык мәктәп, анда 34 бала рус телендә белем ала (2025).

## Шәхесләр
*  (1919—2013) ― эрзя шагыйре, тәрҗемәче, Россия Язучылар берлеге әгъзасы (1949), Мордва АССР атказанган язучысы (1980), Бөек Ватан сугышында катнашучы.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *Василий Любаев*. Пикшень. Саров, 2009.
;Мәкаләләр
* *[[Фәүзия Бәйрәмова|Фәүзия Бәйрәмова-Аймал]]*. Әрҗән авылында Туган тел көне. «Татарстан яшьләре», 7.05.2025, № 18 (12697) ― Б.8.
## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Зур Болдино районы торак пунктлары
لا

**لا** (гәрәп. لام اليف "ләм әлиф") Гарәп әбҗәдендә булган лигатура. Ләм вә Әлифне тоташтору әбҗәд берәмлеге. Укыла [лә] яки [ля] дип. Үзеннән соң килгән хәрефкә тоташмый.

## Мәгънәсе

لا(ля)

# , 
# Юклыкны, инкарьне белдерә торган ма-мә, сыз-сез кушымчалары мәгънәсендә йөри.

## Язылышы

Әгәр дәل хуруфендән соң "Әлиф" ا килсә, ул لا языла. لـا язмак шрифтлы язмак дип кала.

## Чыганаклар


Төркем:Иске имля әлифбасы
Төркем:Иске имля
Төркем:Татар гарәп язуын кулланган мәкаләләр
Монфәсалә

**Монфәсалә**(гарәп. منفصله) Гарәп графикасында аерым языла торган хәрефләр. Алар ا, د, ر, ز, و, لا. Монфәсалә хәрефләренә ике яктан тоташучы хәрефләр мөттәсалә дип атала.

## Мисаллар:

## Чыганаклар


Төркем:Иске имля әлифбасы
Төркем:Татар гарәп язуын кулланган мәкаләләр
Төркем:Иске имля
Төркем:Имля
Төркем:Гарәп әлифбасы нигезендә татарча әлифба
ث

**ث** (гарәп. ثاء сә) гарәп әлифбасында 4 хәреф. Башкорт теле ҫ хәрефенә туры килә. Фәкать ләһҗәи кәлимәләрдә вә гарәп алынма сүзләрдә языла. Язуда сакау ҫ авазын белдерә. Нечкә тартык хәреф.

## Мисаллар
Гарәп лисанында булган сүзләр, гарәп имлясе белән язылыр.

## Искәрмәләр


Төркем:Гарәп әлифбасы нигезендә татарча әлифба
Төркем:Татар гарәп язуын кулланган мәкаләләр
اَ

**اَ** (татар. اوُستلىُ آلف Өстле әлиф, Фәтхәле әлиф) Гарәп әлифбасы нигезендә татарча әлифбада нечкә ә авазын белдерүче әлиф хәрефенең төре. 

Каюм Насыйри тарафыннан кертелгән а вә ә һәм ы вә э не аеру осулы. Чөнки ә, а, э, ы авазларын сүз башында язганда әлиф кегә кулланылган. Сүздәге әлифкә дулкынлы вә өст сызыгы кертелгән. Дулкынлы сызыклы әлиф آ а сузыгын белдергән һәм сызыклы әлиф اَ ә сузыгын белделә башлаган.

## [Ә] авазын белдерү

#### [Ә] авазын сүзнең башында вә уртасында вә ахырда белдерү зарурияты
Татар сүзләрендә [ә] авазы киң таралган. Ул: - Сүз башында; Сүз уртасында; Сүз ахырында очрый. Кадими чорда ул: фәкать ا (әлиф) белән күрсәтелгән. Әлифнең ике аваз белдерү сыйфаты булганлыктан, ә вә а аеру зарурияты туган. Бу проблеманы Каюм Насыйри آ вә اَ аермак белән чишкән.

## Мисаллары

## Тагын кара

* Дулкынлы сызыклы әлиф
* Әлиф

## Чыганаклары


Төркем:Иске имля әлифбасы
Төркем:Татар гарәп язуын кулланган мәкаләләр
Бизнес мәктәпләре

**Бизнес мәктәбе** (, , , ) — бизнес белән идарә итү буенча белем бирүче оешма.

### Исемлек

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Икътисад юнәлешле уку йортлары
Төркем:Исемлекләр:Икътисад
Төньяк Кавказ

**Төньяк Кавказ** () — Россиянең тарихи һәм мәдәни төбәге.

Ул Олы Кавказ сыртының төньяк өлешен һәм Кавказ алдын, Псу елгасына кадәр көньяк тауларны (Россия дәүләт чиге үтә) үз эченә ала. Бу Россия Федерациясенең иң күп халыклы төбәге. Россиядә яшәүче Төньяк Кавказ халыкларының вәкилләренең гомуми саны якынча 6 миллион. Мәйданы 258,3 мең км2 (илнең 1,5 %). Халык саны 14,8 миллион (2010 елның 1 гыйнварына), яки Россия халкының 10,5 % .

Физик география күзлегеннән Төньяк Кавказ Европага да, Азиягә дә керергә мөмкин. Бу Европа белән Азия чиген үткәрү вариантына карый: күбесенчә Европа-Маныч тигезлеге буйлап Төньяк Кавказны бөтен Россиянең Европа өлешеннән чыгарырга мөмкин. Олы Кавказны сулар белән аерылганда (бу версия Америкада киң таралган), Төньяк Кавказны бөтенләй Европа дип санарга мөмкин (Сочи, Туапсе, Геленджик, Новороссийск һәм Кара диңгез ярындагы Анападан кала). [XVI гасыр|XVI гасыр]]дан алып, Төньяк Кавказ өлешчә Рәсәй дәүләтенең өлеше булып тора һәм 1864-нче елда, Кавказ сугышы беткәч тулысынча яулап алына.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Орехов С. Я., Молодкин П. Ф., Дугуян Д. К. По Северо-Западному Кавказу. — Ростов-на-Дону: Изд-во Ростовского ун-та, 1968.
* Сафронов И. Н. Геоморфология Северного Кавказа. — Ростов-на-Дону: Изд-во Ростовского ун-та, 1969.
* Сафронов И. Н. Геоморфология Северного Кавказа и Нижнего Дона. — Ростов-на-Дону: Изд-во Ростовск. ун-та, 1983. — 160 с.
* Чупахин В. М. Физическая география Северного Кавказа. — Ростов-на-Дону: Изд-во Ростовского ун-та, 1974.
* Шапи Казиев, Карпеев Игорь. Повседневная жизнь горцев Северного Кавказа в XIX в.
* Ефремов Ю. В. Голубое ожерелье Кавказа. — Л., Гидрометеоиздат, 1988. — 160 с.
* Новицкий И. Я. Управление этнополитикой Северного Кавказа. — Краснодар, 2011. — 270 с.

## Сылтамалар

* Дон һәм Төньяк Кавказ 
* Төньяк Кавказда югалган кешеләрне эзләүгә багышланган сайт  Миротворческая миссия имени генерала Лебедя.
* *Елена Жупикова* 1920-1 елларда Төньяк Кавказдагы фетнәчеләр хәрәкәте

Төркем:Төньяк Кавказ
Төркем:Россиянең тарихи-мәдәни өлкәләре
Әрмәнстанның милли яшьләр шурасы

**Әрмәнстанның милли яшьләр шурасы** () — Әрмәнстанда дистәләгән студент һәм яшьләр структураларын берләштерүче иң эре яшьләр оешмаларының берсе. Ул 1997 елда нигезләнгән, штаб-фатиры Ереванда урнашкан.

## Тарих
Әрмәнстанның милли яшьләр шурасы 1997 елның 12 декабрьендә бөтен Әрмәнстан буенча 70 студент һәм яшьләр структураларын берләштерүче оешма буларак төзелде. Шура максаты ― бөтен Әрмәнстан буенча яшьләр һәм аларның хокукларын яклау. Оешма бөтен ил буйлап конференцияләр, чаралар, дебатлар, презентацияләр һәм семинарлар уздырырга планлаштыра.

Шура 2002 елда Европа яшьләр форумының тулы хокуклы әгъзасы була һәм оешманың барлык программаларында һәм җыелышларында катнаша. Шура Әрмәнстандагы «AEGEE Yerevan» кебек башка яшьләр оешмалары белән тыгыз хезмәттәшлек итә. 2015 елда шура әгъзалары Әрмәнстанда Европа Берлеге вәкиллегенең финанс ярдәме белән «AEGEE Yerevan» оештырган «Armenia Model EU 2015» конференциясендә катнашты.

## Эш
2013 елда шура Әрмәнстан һәм Европа Берлеге арасындагы сәяси һәм икътисади мөнәсәбәтләрне үстерүгә һәм Әрмәнстан яшьләренең Европа интеграциясе процессындагы роленә багышланган конференция уздырган.

2015 елның октябрендә БДБ илләренең яшьләр оешмалары лидерлары хезмәттәшлекне киңәйтү турында фикер алышу өчен Мәскәүдә җыелды.

2015 елның ноябрендә шура делегатлары Киевта, Украинада Көнчыгыш хезмәттәшлекнең яшьләр төбәк берлеге (EPYRU) эшендә катнашты.

2016 елның апрелендә шура әгъзалары Брюссельдә, Бельгиядә узган Европа яшьләр форумы Советы утырышында катнашалар. Очрашу кысаларында шура вәкилләре чыгыш ясап Арцахның үзбилгеләнүен хупларга чакырган.

2016 елның 12 сентябрендә шура Тбилисида, Грузиядә көнчыгыш-Кара диңгез төбәк хезмәттәшлеге конференциясендә катнаша. Катнашучылар төбәк хезмәттәшлеге мөмкинлекләре һәм Кара диңгез төбәге яшьләре очраша торган проблемаларны хәл итү юллары турында фикер алышалар. Чарада шулай ук Көнчыгыш хезмәттәшлек илләренең Европа берлеге белән якынаю мөмкинлеге турында да фикер алышынган.

## Искәрмәләр

Төркем:Әрмәнстан
ج

**ج** (гәрәп. جيم җим) гарәп һәм татар әлифбасында 5нче хәреф. Мәхъраҗы буенча алгы аңкау. Телнең уртасын өске аңкауга якын китергәндә чыга. Тартык нечкә хәреф, әммә татар телендә каты әйтелншле очрагы бар. 

## Мисаллар
Ишелгәнчә языла

## Хәреф төрләре

* Җим фарси

## Тагын кара

* Иске имля
* Иске имлянең җәдиди чоры

## Чыганаклар

Төркем:Гарәп әлифбасы нигезендә татарча әлифба
Төркем:Татар гарәп язуын кулланган мәкаләләр
ـّ

**Тәшдид** яхуди **Шәддә** (гарәп**.الشَّدَّة** لغة)— хәрефкә басым, бер хәреф күләмендә уку түгел, икеләтеп уку тәләп итүче билге. Бу билге хәреф өсенә куела. Татар сүзләрендә ошбу билге кулланылмый.

## Мисаллар
Тәшдидле сүзләр

## Тагын кара

* Иске имля

## Чыганаклар

Төркем:Гарәп әлифбасы нигезендә татарча әлифба
Төркем:Татар гарәп язуын кулланган мәкаләләр
ص

**ص** хәрефе гарәп әлифбасында ундүртенче хәреф. Мәхъраҗе буенча теш арты каты әйтелешле хәреф. Телнең очын алгы аскы тешләрнең очына якын китергәндә чыга.

## Охшаш хәрефләр
* س "Син" теш арты хәрефе.
* ث "Сә" Теш арасы хәрефе.

## Тагын кара

* Иске имля
* Иске имлянең җәдиди чоры

## Чыганаклар

Төркем:Иске имля әлифбасы
Төркем:Татар гарәп язуын кулланган мәкаләләр
ط

**ط** (гәрәп. طا та) гарәп һәм татар әлифбасында 8нче хәреф. Мәхъраҗы буенча каты әйтелешле. Телнең очы алгы өске тешләрнең төбегә тигәндә чыга. Тартык нечкә хәреф. 

## Мисаллар
Ишелгәнчә языла

## Капма-каршы хәреф
## Чыганаклар


Төркем:Иске имля әлифбасы
Төркем:Татар гарәп язуын кулланган мәкаләләр
ل

**ل** (гәрәп. لام ләм) гарәп һәм татар әлифбасында 23нче хәреф. Мәхъраҗы буенча алгы аңкау хәрефе,  нечкә әйтелешле. Телнең очы алгы өске аңкауга тигәндә чыга. Татар һәм фарсы телендә каты вә йомшак очрагы бар. 

## Мисаллар
Ишелгәнчә языла

## Капма-каршы хәреф
## Чыганаклар


Төркем:Гарәп әлифбасы нигезендә татарча әлифба
Төркем:Татар гарәп язуын кулланган мәкаләләр
و

**و** (гарәп. واو «үәү») ирен-ирен авазларын белдерә. Ирен хәрефе. Хисап әбҗәде 6 санын йөртә. Иске имлядә [w], [у], [ү], [о], [ө] авазларын белдерә

Мәхъраҗы:
# Ике ирен арасыннан чыга
# Сузган вакытта авыз куышлыгыннан чыга.

## диграфлары او
**او** сүз башында у, ү, о, ө сузык авазларын белдерә.

### ئو
ئو Рәсми иске имлягә кертелмәгән фонема. Сүз башында ү وٖٓ азазы аеру осулы. Солтан Рахманкулый кулланган үзенең Русча-татарча мөкәммәл лөгать ендә ү وٖٓ фонемасы өчен.

## Сузыкларны билгеләү осулы
Үәү(уау) хәрефе татар телендә 4 сузык авазны белдерә һәм w тартык авазын белдерә. Сузыкларны аерыр өчен ишәраләр бар.

### وٓ

**وٓ (''мәдле уау, дулкынлы сызыклы уау'')** Каюм Насыйри у авазын билгеләгән галәмәте. Шулай ук Хәсән Гали үз китапларында язган.

### Мисаллар

Зарурияты

### وٰ
**وٰ (''Өст әлифле уау'')** Каюм Насыйри о авазын билгеләгән галәмәте. Соңыннан Хәсән Гали, Гыймад Нугайбәк, Мөхетдин Курбангалиев яклаганнар ошбу осулны.

### وٰٖ
**وٰٖ (Өст-аст әлифле уау)** Каюм Насыйри ө авазын билгеләгән гәләмәте.

### وٖٓ
**وٖٓ (Өст сызыклы, аст әлифле уау)** Каюм Насыйри ү авазын билгеләгән гәләмәте.

#### ۋ

Өч төрткеле вав татар телендә Мәхмүд Кашгари вә Мөхәммәдьяр кулъязмаларында очратып була. Ошбу хәреф тартык و авазын белдерә.

## Тагын кара

* Иске имля
* Иске имлянең җәдиди чоры

## Чыганаклар

Төркем:Гарәп әлифбасы нигезендә татарча әлифба
Төркем:Татар гарәп язуын кулланган мәкаләләр
ژ

**ژ** (гәрәп. زاء فارسي а) Фарсы һәм татар әлифбасында өстәмә хәреф. Хәреф фәкать алынма телләрдән кергән сүзләрдә языла. Мәхъраҗы буенча. ж авазына туры килә.

## Мисаллар
Ишелгәнчә языла

## Тагын кара

* Иске имля
* Иске имлянең җәдиди чоры

## Чыганаклар

Төркем:Гарәп әлифбасы нигезендә татарча әлифба
Төркем:Татар гарәп язуын кулланган мәкаләләр
ف

**ف** (гәрәп. فا фә) гарәп һәм татар әлифбасында 20нче хәреф. Мәхъраҗы буенча ирен хәрефе, нечкә әйтелешле.Алгы өске тешләрнеңочы  аскы иреннеңэчке ягына тигәндә чыга. Тартык нечкә хәреф. 

## Мисаллар
Ишелгәнчә языла

## Капма-каршы хәреф
## Тагын кара

* Иске имля
* Иске имлянең җәдиди чоры

## Чыганаклар


Төркем:Иске имля әлифбасы
Төркем:Татар гарәп язуын кулланган мәкаләләр
ك

**ك** (гәрәп. كاف кәф) гарәп һәм татар әлифбасында 22нче хәреф. Мәхъраҗы буенча урта аңкау, нечкә әйтелешле. Телнең төбе өске аңкауга тигәндә чыга. Тартык нечкә хәреф. 

## Мисаллар
Сүз башында язылышы

## Охшаш хәрефләр

* ق
* خ

## Тагын кара

* Иске имля
* Иске имлянең җәдиди чоры

## Чыганаклар


Төркем:Иске имля әлифбасы
Төркем:Татар гарәп язуын кулланган мәкаләләр
ن

**ن**(гарәп "نون") 25нче хәреф гарәп әбҗәде хәрефе. Истифәлә хәрефләрнең берсе. Телнең очы алгы өске аңкауга тигәндә чыга. Гарәп телендә нечкә хәреф. Татар вә фарси сүзләрендә нечкә вә калын булу очраклары бар. Ирен хәрефе

## Мисаллар
График, традицион-тарихи принциплар 

## Охшаш хәреф

## Тагын кара

* Иске имля
* Иске имлянең җәдиди чоры

## Чыганаклар

## Чыганаклар


Төркем:Иске имля әлифбасы
Төркем:Татар гарәп язуын кулланган мәкаләләр
ت

**ت** (гарәп. تاء тәэ) гарәп әбҗәдендә 3 хәреф. Нечкә әйтелешле. Телнең очы алгы өске тешләрнең төбенә тирәндә чыга. Сан әбҗәдендә 400 санын билгели.

## Язуда

### Ихтар очраклары
Әлифтән соң Т авазы ишетелсә "та" язылмас, бәлки "тә язылыр.

### Бутамагыз
"Тә" Авазы галәмәтләре белән охшаш хәрефләр:

* "Тәэ-марбута" җенес төрләрен билгеләгән гарәп әбҗәде берәмлеге. "Тә" вә "Та" авазын билгеләгән очраклары бар.
* "Тә" хәрефенә капма-каршы хәреф "Та" хәрефе

## Тагын кара

* Иске имля

## Чыганаклар

Төркем:Иске имля әлифбасы
Төркем:Татар гарәп язуын кулланган мәкаләләр
Хоҗачылык

**Хоҗаизм** яки **ходжаизм** (алб. *Hoxhaizmi*), шулай ук **әнвәризм** — албан сәяси теориясе һәм практикасы, ул 1960-нчыларның икенче яртысында — XX гасырның 1970 еллар башында Әнвәр Ходжа марксизм-ленинизм идеяларны үсеше буларак формалашкан һәм Албаниянең Халык Социалистик Республикасында 1990 елга кадәр гамәлгә ашырылган. ССРБда һәм Көнчыгыш блок илләрендә идарә итүче коммунистик партияләр һәм дәүләт куркынычсызлыгы органнары тарафыннан эзәрлекләүләргә дучар ителгәннәр, әмма өченче дөнья ФРГ һәм өченче дөнья илләрендә билгеле бер популярлык алганнар, анда ходжаист юнәлешле күп кенә оешмалар эшләгән (һәм эшли).

## Төп принциплар
* Башлыча крестьянлыкка (маоизмдагы кебек) эшче сыйныфының җитешсезлеге (яки булмавы) шартларында таяну;
* Титоизмны кискен кабул итмәү һәм Югославияне анархо-синдикализм элементлары булган капиталистик дәүләт буларак карау;
* И. В. Сталин эшчәнлегенең уңай бәяләмәсе;
* Н. С. Хрущёв һәм Л. И. Брежневның начар бәяләве;
* Ходжа социалистик илдә ревизионизм аның социал-фашист һәм социал-империалистик дәүләткә яңадан тууына китерә дип саный — ССРБ һәм КХҖ белән булган хәл кебек.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Албания тарихы
Польша Халык Республикасы

**Польша Халык Республикасы** (ләх. Polska Rzeczpospolita Ludowa, PRL) — Үзәк Европада 1952—1989 елларда яшәгән унитар социалистик республика хәзерге Польша Республикасына кадәр бара. ССРБның союздашы булган — коммунистик Поляк эшчеләр партиясе (PPR), аннары Поляк Берләшкән эшчеләр партиясе (PZPR) кагыйдәләр. ПХР Варшава шартнамәсе оешмасында төп катнашучыларның берсе була.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* БСЭдагы Польша Халык Республикасы
* *Косинова Т.* 1956-нчы елда Польшада булган вакыйгалар Совет диссидентлары күзлегеннән
* PRLTube.com 
* *Гордиенко А. Н.* ХХ йөзнең икенче яртысы сугышлары. — Минск : әдәбият, 1998. — ISBN 985-437-507-2
* PRL Czas-PRL.pl
* PolskaLudowa.com сайтында Internetowe Muzeum Polski Ludowej 
* PRL музее
* Komunizm, socjalizm i czasy PRL-u 
* Коммунистик пропаганда
* PRL Tube, Польша Коммунистик чорындагы видеолар җыелмасы 

Төркем:Польша тарихы
Луис Парет-и-Алькасар

**Луис Паре́т-и-Алька́сар** (испан телендә: Luis Paret y Alcázar) — рококо чоры испан рәссамы.
## Тәрҗемәи хәле
Каталон чыгышлы француз һәм испан хатын-кызы гаиләсендә туган. Башлангыч художество белемен француз зәркән остасы Огюстен Дюфло һәм монах Бартоломе де Сан-Антониодан алган, аннан соң дүрт ел Мадридта Антонио Гонсалес Веласкес идарәсе астында Король нәфис сәнгать академиясендә өйрәнгән булган. 1760 елда Академиянең икенче премиясен ота, 1766 елда – беренче премиясен. Моннан тыш француз рәссамы Шарль де ла Траверстан сабаклар алган. 1763-1766 елларны рәссам Испания короле Карл III туганы Луис Антонио де Бурбон (1727—1785) яклавын яулап Римда үткәрә, анда белем алуын тәмамлый. Мөгаен, шул елларда шулай ук Франциягә дә барган. 1775—1778 елларда Пуэрто-Рикода сөргендә булган — үзенең яклаучысы инфант дон Луис мәхәббәт интригаларында катнашу белән бәйле. Монда аның өйрәнчеге җирле рәссам Хосе Кампече (1751—1809) була. Башкалада яшәргә рөхсәт алмаган килеш Ватанына кайтып ун ел Бильбаода үткәрә. Бары тик 1788 елда оста король сарай янына кайта.
1780 елда Лаэрт Диогенын сурәтләүче картинасын тәкъдим иткәннән соң Сан-Фернандо король нәфис сәнгать академиясе әгъзасы була. Шул ук вакытта король аны архитектура буенча Комитет сәркатибе итеп билгели
Бильбаода булганда Парет дини эчтәлекле күп санлы тукыма иҗат итә. Әмма моннан кала ул беренче чиратта күбесе король заказы буенча эшләнгә картиналар, король кабул итүләре һәм тантаналар сурәтләрен калдырган Мадридның сарай яны тормышы хронисты буларак мәгълүм. Шулай ук диңгез гаваньнары күренешләрен – шулай ук король теләге буенча (1786), чәчәкләр белән натюрмортлар, пейзажлар, жанр әсәрләрен, мифологик тематикага картиналар ясаган. Мария Луиза Пармалы, король Карла IV-нең (аның Астурия принцы булган вакытында) һәм башкалар портретлары авторы булган.
Соңгы вакытта Вианa шәһәрендә (Наварра) Сан-Хуан дель Рамо капелласы росписьләре белән шөгыльләнгән, әмма ярлылыкта яшәгән
Луис Парет-и-Алькасар Мигель Сервантес һәм Франсиско де Кеведо әсәрләрен иллюстрирлаган. Ул үзе дә гадәти булмаган әдәби сәләткә ия булган.

## Әдәбият
* J. Vaquero in Kindlers Malereilexikon, dtv 1982

## Искәрмәләр

## Галерея

Luis Paret y Alcázar - La Puerta del Sol en Madrid.jpg|*Мадридта Пуэрта-дель-Соль мәйданы*, 1773
Luis Paret - Circunspección de Diógenes - Google Art Project.jpg|*Уяу Диоген*, 1780
Jura de Fernando VII como Príncipe de Asturias.jpg|* Фердинанд VII-нең Астурия герцогы буларак хәрби антка китерелүе*, 1791, Прадо
Carlos III comiendo ante su corte.jpg|*Карл III һәм Дәүләт советының төшке ашы*, якынча 1775
Luis Paret y Alcázar - The Shop - Google Art Project.jpg|*Кибеттә*, 1772
Paret y Alcázar, Luis - Still-Life with Fruit.jpg|*Җимешләр белән натюрморт*

Төркем:Рәссамнар
Албания Халык Социалистик Җөмһүрияте

**Албания Халык Социалистик Республикасы** (алб. *Republika Popullore Socialiste e Shqipërisë*), 1946—1976 елларда — **Албания Халык Республикасы** (алб. *Republika Popullore e Shqipërisë*) 1944 елның 20 октябреннән яки 1946 елның 10 гыйнварыннан 1991 елның 29 апреленә кадәр булган, бер партияле социалистик республика чоры, коммунистик Албан хезмәт партиясе (АХТ) контроле астында булган дәүләт.

АХР/АХСР тарихының күпчелек өлеше — 1944 елның октябреннән 1985 елның апреленә кадәр — Әнвәр Хоҗа идарә иткән чорга карый. Ул Албаниядә тоталитар сталинист дәүләте, аннары хоҗаист атеист дәүләте булдырды. Ул идарә иткән вакытта зур масштаблы социаль-икътисади реформалар үткәрелде: белемсезлек бетерелде, сәнәгать үсеш алды, һәм албаннарның яшәү дәрәҗәсе күтәрелде.

Тышкы сәясәттә Хоҗа 1948 елга кадәр ССРБ һәм Югославиягә йөз тоткан, ләкин СССР һәм Югославия арасындагы мөнәсәбәтләрнең начараюыннан соң, ул Югославия белән мөнәсәбәтләрен өзә. 1955 елда, Албания Варшава килешүенә кушыла, ләкин 1968 елда кире чыга. ССРБ белән мөнәсәбәтләр КПССның 20-нче съездынан соң начарлана башлый, чөнки анда Никита Хрущев Сталинның шәхес культын тәнкыйтьли. 1961 елдан соң Албания икътисады Кытайга йөз тоткан, ләкин Мао Цзэдун үлеменнән соң, 1978 елда КХР белән дә ара өзелгән. Әнвәр Хоҗа Албаниянең  басым ясый башлый.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 

Төркем:Элекке социалистик дәүләтләр
Төркем:Албания тарихы
Дан (мәгънәләр)

**Дан** ― күп мәгънәле сүз. Дан ― шөһрәт, атаклылык, репутация. 
;Фамилия
* Никушор Дан
;Топонимия
* Дан, коммуна, Алмания.
## Искәрмәләр
Марат Әхмәтшин (1967)

*Бу [[композитор]] турында мәкалә, хәрби турында [[Марат Әхмәтшин (1980)| биредә]] укыгыз*.

**Марат Әхмәтшин**, Марат Үзбәк улы Әхмәтшин (*Марат Узбекович Ахметшин; [[1967 ел]]ның [[26 март]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Бөгелмә]]*) ― композитор, сценарист, продюсер. Татарстан һәм  (2016 елдан) Кинематографистлар берлекләре әгъзасы, Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе.

## Тәрҗемәи хәле
1967 елның 26 мартында Бөгелмәдә туган. 1986 елда И. Әүхәдиев исемендәге Казан музыка училищесын (хәзер көллият) тәмамлаган. 1986―1988 елларда Совет Армиясе сафларында хезмәт иткән.

1994 елда Н. Җиһанов исемендәге Казан дәүләт консерваториясен тәмамлаган. Г. Кариев исемендәге Казан яшь тамашачы театрында,  Г. Тукай исемендәге Әтнә драма театрында музыкаль бүлек мөдире булып эшләгән.

2001 елда Камал театрында эшли, оркестрда бас-гитарада уйный һәм синтезаторларда музыка аранжировкасы белән мавыга.

Рамил Төхфәтуллин башлангычы белән уртак «Рамай» киностудиясе барлыкка килгән, анда «Упкын», «Зөләйха», «Бөркетләр», «Дилемма» фильмнары төшерелгән.

Илдар Ягъфәров чакыруы буенча, Татарстан Кинематографистлар берлегенең  булып эшләгән. Аннан киткәч, «Афәрин» («Браво») милли мәдәниятне үстерү хәйрия фонды оештырган.

М. Әхмәтшин күбрәк компьютер технологияләре һәм тере инструментлар кулланып төрле пландагы музыка язучы композитор буларак билгеле. Ул бик күп музыкаль номерлар иҗат иткән, 100 дән артык спектакльгә һәм җиде кинофильмга, музыкаль әкиятләр өчен шактый күп музыка язган.

«Печән базарында» цирк тамашасына музыка язган.

«Фәридә-Алсу» дуэтының продюсеры.  

## Фильмография
;Композитор
* 2005 – Зөләйха
* 2007 – Дилемма
* 2009 – Бөркетләр
* 2018 – Байгал
* 2018 – Мулла
;Сценарист
* 2019 – Волчий яр
;Продюсер
* 2018 – Мулла
* 2019 – И это все Роберт
;Кинода роле
* 2018 – Мулла

## Шәхси тормышы

Өйләнгән. Хатыны Фәридә Шамил кызы (Утякова, 1975 елгы, Бакалыда туган), җырчы, ТР халык артисты (2025). Уллары Самат (2001) һәм Фәрхәд (2007) икесе дә музыка мәктәбен кызыл [диплом белән тәмамлаган, кызы Әлфия (2014) Казан шәһәр филармониясенең концерт программаларында катнаша.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Кинокомпозиторлар
Төркем:Татар композиторлары
Төркем:Татарстан композиторлары
Төркем:Татарстан кинематографистлары
Төркем:Россия кинопродюсерлары
Төркем:Россия сценаристлары
Төркем:Казан дәүләт консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:Казан музыка училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Шәхесләр:Кариев театры
Төркем:Шәхесләр:Әтнә театры
Төркем:Шәхесләр:Камал театры
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Россия Кинематографистлар берлеге әгъзалары
Никушор Дан

**Никушор Дан** (;*[[1969 ел]]ның [[20 декабрь|20 декабре]], [[Румыния]], Брашов жудецы, Фэгэраш*) — румын сәясәтчесе һәм дәүләт эшлеклесе, галим (математик), 2025 елның 19 маеннан  Румыниянең сайланган президенты.

## Тәрҗемәи хәле
1969 елның 20 декабрендә Фэгэрэш (Брашов жудецы) шәһәрендә туган, туган шәһәрендә Раду Негру исемендәге урта мәктәптә укыган. 1987 һәм 1988 елларда Халыкара математика олимпиадаларында беренче урыннарны алып, абсолют нәтиҗәләр күрсәткән. Бухарестка 18 яшендә күчеп килә, Бухарест  математика өйрәнә.

1992 елда математиканы өйрәнүне дәвам итү өчен Франциягә күчеп килә: Франциянең иң абруйлы Зур мәктәпләренең берсе булган Париж Югары нормаль мәктәбендә курслар уза, анда магистр дәрәҗәсен ала. 1998 елда *Université Sorbonne-Paris-Nord* университетында математика буенча докторлык дәрәҗәсен ала, Кристоф Суле һәм Даниэль Барски җитәкчелегендә язылган «Courants de Green et prolongement méromorphe» диссертациясен яклый. Шул ук елда Бухарестка кайта, үзенең кайту сәбәпләре итеп француз мәдәниятенә яраклашмаганлыгын һәм Румынияне үзгәртү теләген атый.

Никушор Дан Румыния академиясенең математика институты кысаларында, Париж Югары нормаль мәктәбе үрнәгендә Булдырылган Școala Normală Superioară Bucuresti университетын оештыручыларның берсе һәм беренче административ директоры һәм 2011 елда математика профессоры була.

Румыния депутатлар палатасының элеккеге әгъзасы, шулай ук уң үзәкчел Румыния коткару берлеге сәяси партиясенә нигез салучы һәм элеккеге лидеры. 2020 елда Румыниядә җирле сайлауларга нәтиҗә ясаганнан соң Бухарест примары булган.

2025 елда Румыниянең президент  катнашкан, анда  фиркәсе тарафыннан хупланган һәм  белән икенче турга чыккан. 2025 елның 18 маенда узган сайлауларның икенче турында 54% тавыш җыйган һәм Румыниянең яңа президенты булып җиңү яулаган.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Әлифба буенча математиклар
Төркем:Әлифба буенча сәясәтчеләр
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төркем:Румыния галимнәре
Төркем:Румыния математиклары
Төркем:Румыния сәясәтчеләре
Төркем:Румыния президентлары
Төркем:Бухарест университетын тәмамлаучылар
Төркем:Бухарест примарлары
Малов

**Малов** ― фамилия.
* Александр Малов
* Ананий Малов (*[[Ямаш Игәнәй]]*)
* Евфимий Малов
* **Сергей Малов**
** Сергей Малов (1880)
** Сергей Малов (1904)
## Топоним
* Бланкенфельде-Малов, коммуна,  Германия (Бранденбург).
Төркем:Фамилияләр
Яңа имля(мәгънәләр)

*[[Татар теле имлясе|Татар имлясе(Орфографиясе) фәне]]*:

* Яңа имля(10 сузык) — Татар теленең гарәп язуы нигезендә 10 сузык авазны билгеләү тәҗрибәсе вә хәрәкәте.
* Яңа имля(хәреф реформасы) - 1920 елда татар теленең гарәп язуы нигезендә әлифбаның вә язуның үзгәрүе.

*[[Китап|Китап]]*:

* Яңа имля(китап) - Татар теленең гарәп язуы нигезендә язу кагыйдәләре китабы.

## Моны да карагыз

* Урта имля
* Иске имля
## Шулай ук карагыз
Маҗарстан Халык Җөмһүрияте

**Маҗарстан Халык Республикасы** () Маҗарстаның рәсми исеме 1949 елның 20 августыннан — 23 октябрь 1989 . Социалистик дәүләт, Варшава килешүе әгъзасы (1955 елдан) һәм үзара икътисадый ярдәм советы (1949 елдан). Ул төньякта Чехословакия, төньяк-көнчыгышта ССРБ, көнчыгышта Румыния, көньякта Югославия һәм көнбатышта Австрия белән чиктәш.

## Сылтамалар

* 1949 елгы Венгрия Конституциясе аның оригиналь версиясендә
* Венгрия Конституциясе, 1983 елда үзгәртелгән
Төркем:Маҗарстан тарихында дәүләтләр