Фин татарлары сөйләше

**Фин татарлары сөйләше** — Финляндиядә яшәүче татарлар арасында таралган татар теленең мишәр диалектына караган бер сөйләше.

## Таралышы
Финляндиядә яшәүче татарларның сөйләше аның татар тел киңлеге зонасыннан читтә формалашуы белән аерылып тора. Тарихи вакыйгаларга бәйле рәвештә бу сөйләшкә 130 елдан артык.

Сөйләш Финляндиянең якынча 1000 кешедән торучы татарлар арасында таралган. Күпчелеге Һелсинки, Турку һәм Тампере шәһәрләрендә яшиләр.
Финляндия татарларының күбесе чыгышлары буенча Түбән Новгород губернасының Сергач өязеннән булган сәүдәгәрләр булалар. Алар 1870 белән 1920 еллар арасында Финляндиядә төрле сәяси сәбәпләр аркасында төпләнеп калалар.

## Үзенчәлекләре
Финляндия татарларының сөйләше, тарихи үсешнең катлаулы юлын үтеп, фин теле белән үзара бәйләнештә һәм төрек теленең билгеле бер йогынтысы астында мишәр диалектының сергач сөйләше нигезендә формалашкан. Сөйләштә татар теленең мишәр диалекты үзенчәлекләре өстенлек итә һәм бу «Финляндия ислам җәмгыятенә» кергән Финляндия төрки халкының сөйләше мишәр диалектына карый, ләкин татар әдәби теленә таба якынайган дип әйтеп була. Шул ук вакытта сөйләмнең үзенә генә хас үзенчәлекләре дә бар.

### Мишәр диалекты белән уртаклыгы
Мишәр диалекты белән сөйләшнең уртаклыгы түбәндәге сыйфатларда характерлана: тирән арткы «къ, гъ» авазлары урынына һәм йомшак «к, г» куллану; гарәп алынмаларында башлангыч һәм урта увуляр гъ авазы төшү; аффрикатив ч — щ һәм ц — дз саклану, алар параллель рәвештә кулланыла, әмма соңгылары акрынлап кулланыштан чыга бара; тел алды тартыклары алдындагы дифтонгларны монофтонгизацияләү һәм кайбер очракларда арткы рәт сузыклары булган сүзләрдә палаталаштырылган тартыкларны куллану; сузык авазларның сыйфат характеристикасы: «лабиальләшмәгән» а, «у», " в " авазлары алгарак ясалыштырылган угыз тибында; килеш функцияләрендә һәм фигыль белән идарә итүдә татар әдәби теленнән аерылып тору; сыйфатларда сонор дәрәҗәсеннән соң чагыштырма дәрәҗәнең икеләтә аффиксын куллану; «ул» заталашлыгының юнәлеш килешендәге аффиксының варианты: анарга күрә («аңа күрә, шуңа күрә» урынына), җөмләдә логик басым төшкән теләсә нинди сүзгә -мы-ме сорау кисәкчәсен кушу; җөмләләрдә инверсияне актив куллану һ.б.

### Фин теле йогынтысы

Фин теле йогынтысында алынган үзенчәлекләр.

Фин теленең фонематик системага йогынтысы бик аз була, гәрчә сөйләшү 100 елдан артык фин телле халык арасында аерым яшәсә дә. Ул яшьләр сөйләмендә киң фин диафоны «е» куллану, кайбер сүзләрдә басымның беренче иҗеккә күчү һәм таарих, таагын, таатил сүзләрендә икеләтә сузык авазлар булу очракларында чагыла.

Кайбер сүзләрнең (качылар, ачкычлар, күзлеклер) күплек санда кулланылуын, фин телендә дә шулай ук күплек санда гына кулланыла торган берәмлекләрнең мәгънәсен күздә тотып, грамматик дәрәҗәнең үзенчәлекләре дип атарга мөмкин.

«Бар» фигылен исем-хәбәр белән куллану (Ул бармы тәмле?).

Фин элементлары сүзлектә дә очрый: «йоксит» фигыле (фин. yoksa — йөгерү) аша ягу (йөгерү) сүзе кергән; кэннукэ, партор, һисс/хиссии, мои, хей, хей һ. б.

Шулай ук фин менталитетының Финляндия татарлары этикетына йогынтысы сизелә, шуның нәтиҗәсендә таныш булмаган кешеләргә син дигән мөрәҗәгать һәм гаиләдә демократик мөнәсәбәтләр барлыкка килә.

Шунысын да әйтергә кирәк, өйрәнелә торган сөйләмнең лексик системасына шулай ук алынма рәвешендә төрек һәм инглиз телләре дә үз өлешен керткән.

### Әдәби тел йогынтысы

Татар әдәби теле белән сөйләшүнең акрынлап якынаю процессы турында түбәндәге фактлар сөйли: дифтонглар һәрвакытта да монофтонгизацияләнми; параллель рәвештә теләк авышлыгының әдәби вариантлары кулланыла (-ырга/-ерге+телә); сүзләрнең диалекталь вариантлары урынына әдәби вариантларын куллану; саф мишәр характерының үзенчәлекләре кулланыштан чыккан һ. б.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Галиев Н. Казан галиме янәдән Суомида: (Филология фәннәре докторы, профессор X. Миннегулов Суомида лекциялер укып кайтты) //Ватаным Татарстан. 2000.- 25 авг.
* Надиров И. Финляндиядә бер атна: (Финляндия һәм анда яшәүче татарлар тур.) //Мәдәни җомга. 2003. — 19 сентябрь. — Б. 19-23.
* Надиров И. Финляндиядәге милләттәшләребез. //Казан утлары. 1992. -№ 2.-Б. 176—188.
* Надиров И. Финляндия татарлары. //Мирас. 1992. № 2. — Б. 73-81.
* Antero Leitzinger. Mishaarit Suomen vanha islamilainen yhteiso. -Helsinki: Kiija-Leitzinger, 1996. 278 s.
* Halen, Harry. A bibliographical survey of the publishing activities of the Turkic minority in Finland. Helsinki: Studia Orientalia, 1979 — C. 11-51.
* Halen, Harry. Islaminuskoisista Suomessa// Teologinen aikakauskirja 5. -Vammala, 1984. C. 341—353.
* Halen, Harry. Suomen tataarivahemmiston kieleeisesti sopeutumisesta // Sprakmote i Finland Kielet kohtaavat, Medelandenfran institutionen for nordiska sprak och nordisk litteratur vid Helsingfors universitetet В 14. Helsingfors, 1991.-C 73-85.
* Tatarica. Edendum curavait. Abdulla Tukain Kulttuuriseura r. y. Studia in honorem Ymar Daher anno MCMLXX sexagenario. Vammala: Vammalan Kiijapaino Oy, 1987. — 378
* Ахметова Я. М. Сравнительно-историческое исследование языка татар Финляндии / Я. М. Ахметова. — Казань: КГЭУ, 2009. — 136 с.

Төркем:Татар теленең мишәр диалекты
Төркем:Финляндия