Франсиско де Сурбаран

**Франси́ско де Сурбара́н** (испан телендә: Francisco de Zurbarán, 7 ноября 1598 елның 7 ноябренда чукындырылган, Фуэнте-де-Кантос, Эстремадура — 27 августа 1664 елның 27 августы, Мадрид) — барокко чоры испан живописецы, Севилья живопись мәктәбе вәкиле. Испан сәнгатенең Алтын гасырының контрреформация сәнгатенең күренекле остасы. Франсиско де Сурбаран картиналарында хас яктылык-күләгә кулланылышы өчен «Испан Караваджосы» кушаматын алган. Аның улы Хуан де Сурбаран шулай ук живописец булган.

## Тәрҗемәи хәле
Сурбаран Фуэнте-де-Кантос шәһәрчегендә ( Эстремадура провинциясе) туган. Аның әтисе шул шәһәрдә 1582 елдан бирле торган баск килеп чыгышлы сәүдәгәр Луис де Сурбаран һәм Исабель Маркес булган. Аның документларга кайчак Франсиско де Сурбаран Саласар дип ни өчен имзалаганы мәгълүм түгел. 1614 елның 15 январендә ул Севильяда рәссам Педро Диас де Вильянуэва остаханәсенә кергән.
Аның өйрәнчек булуы 1617 елда Ллеренада Мария Паескага өйләнгәч тәмамланган, хатыны аннан тугыз яшькә олырак булган. Бу никахтан өч бала туган:  Мария (1618), Изабель Паула (1623) һәм яшь булып үлгән сәләтле рәссам Хуан де Сурбаран (1620). Мария Паес 1624 елда өченче бала туганнан соң үлгән. 1625 елда ул янә бай тол хатын Беатрис де Моралеска өйләнгән.

1622 елда Сурбаран инде мәшһүр оста булган, храм һәм монастырьлардан заказлар алган. 1626-1627 елларда Севильяда Сан-Пабло-эль-Реаль монастыре өчен доминиканецлар ордены настоятеле белән контракт буенча сигез ай эчендә егерме бер картина ясаган, шул исәптән мәшһүр “Хачта Гайсә” картинасын. Ундүрт картина изге Доминик тормышын сурәтләгән; калганнары изге Бонанвентураны, изге Фома Аквинолыны һәм Чиркәүнең дүрт остазын чагылдырган .
1628 елның 29 августында Севилья мерседарианецлары Сурбаранга монастырьлары өчен егерме бер картина иҗат итәргә кушканнар. 1628-1630 елларда Сурбаран изге Педро Ноласко турында картиналар циклын һәм Изге Бонавентура турында картиналар циклын ясаган.
Рәссамның әсәрләре шул кадәр югары репутациягә ия була башлаган ки, 1629 елда Севилья аксакаллары Сурбаранны шәһәрләренә күчәргә чакырганнар. Ул чакыруны кабул иткән һәм Севильяга хатыны Беатрис де Моралес, беренче никахтан өч баласы, Изабель де Сурбаран дигән туганы һәм сигез хезмәтче белән күчкән. 1639 елның маенда аның икенче хатыны Беатрис де Моралес үлгән.
1631 елда Сурбаран иң яхшы әсәрләренең берсен – живописецның замандашлары тарафыннан әле шедевр дип танылган “Изге Фома Аквинолы апофеозы” картинасын иҗат иткән .
1634 елда рәссам Мадридка сәфәр кылган, анда ул сарай яны живописецы титулын алган. Мадридта күптән түгел төзелгән Буэн-Ретиро сарае бизәве өстендә эшләгәндә оста дини тематикадан читләнгән – аның тарафыннан Геракл батырлыкларын сурәтләүче ун тукымадан цикл һәм “Кадисны яклау” тарихи-монументаль композицияне ясаган.
Италия живописецларының эшләрен өйрәнү һәм башкалада эшләгән башка күренекле осталар белән аралашу рәссамның иҗатын баеткан. Севильяга кайтканнан соң ул Хереста монастырь өчен картиналар сериясен ясаган – иң мәшһүрләре “Благовещение”, “Раштуа” һәм “Волхвларның иелеше”.
Әкренләп аның даны үскән, Көньяк Америкада яңа нигезләнгән монастырьлар испан монастырьлары белән беррәттән Сурбаранга теләп картиналарга заказлар биргән. 1630-ынчы еллар ахырына рәссамның иҗади активлыгы һәм популярлыгы пигы туры килә. Иҗатның соңгы чорында Сурбаран Гайсәнең һәм бала чагында һәм яшүсмер вакытында Мәрьям Кыз лирик образларына мөрәҗәгать иткән – “Бала белән Мадонна”, “Мадоннаның яшүсмер чагы”.
1658-1664 елларда Сурбаран Мадридта торган. Аның популярлыгы кими барган; дусты Диего Веласкес ярдәм итүенә карамастан, ул матди авырлыклар кичергән. Сурбаран Мадридта 1664 елның 27 августында үлгән.

## Иҗаты
Сурбаранны Хосе де Рибера дәвамчысы дип саныйлар, әмма Риберадан аермалы буларак ул Италиядә булмаган һәм Испаниядән бер дә китмәгән. Эшчәнлегенең иң башында үзенә кагыйдә итеп натурадан гына язарга кирәклеген куйган Сурбаран гомер буе шулай эшләгән. Аның картиналарында композиция, рәсеме дөрес булып, күбесенчә катлаулы түгел һәм гадәттә берничә маһир итеп драпирланган фигурадан гыйбарәт; алар гади, табигый, әмма мәһабәт позалар белән аерылып тора. Колоритта һәм яктылык-күләгәдә Сурбаран Караваджодан үрнәк алган, шуңа күрә “испан Караваджосы” дип аталган булган. Сурбаран живописеның хас алымы: ян яктырту эффекты белән ирешелгән алгы план фигураларының рельефлыгы һәм күләгәгә батырылган, кайвакыт гади итеп кара фонда ерак планның фигуралары һәм предметлары.

Саломон Рейнах билгеләмәсе буенча:
“Сурбаранның живописе гадәти булмаган сылау киңлеге белән кушылган дәртле һәм тупас натурализм мисалы булып тора... Сурбаран монахларны күренеш экстазында ясаган... Лондон милли галереясендә аның “Тезләнгән доминиканецы” курку белән кушылган соклану китереп чыгара һәм аның белән кайчан да булса сокланган шәхес аны беркайчан да онытмас»

Сурбаранның шәхси художество стилен һәм живопись манерасын бәлки гадел түгел итеп “тәкәббер авыр йөклелек” дип билгелиләр:
«Бу шул вакытның католик Испаниянең мистик кәефләре белән натурализм кушылмасы. Сурбаран картиналарында яктылык-күләгә моделировка шулкадәр көчле эффект барлыкка китергән ки, храмда булган кешеләр, аның алтарь картиналарын сыннар дип белгән, яки аның тарафыннан сурәтләнгән фигуралар аларга тере дип тоелган... Шулай да рәссамның шәхси стиле тирәнрәк, рухи һәм монументаль»
Шулай да, шундый очракларда һәрвакыттагыча кебек рәссам турында А. Н. Бенуа язган:
“Ул иң күбе изге хатыннарның сурәтләрен ясарга яраткан, аларны ул заманча Севилья модасы буенча киендергән, һәм шулай ук монахларны, монастырь могъҗизаларын һәм вакыйгаларын, монах булган яки рухани булган изгеләрне ясарга яраткан. Хәзерге фикерләргә шулкадәр ят булган темалар булып та Сурбаран күңелсез түгел – мөгаен, анда икейөзлексез һәм позасыз саф самими ышану һәм нык торучан ихласлылык чагылгангадыр. Шул ук вакытта Сурбаранның живопись системасы terre-à-terre булуын билгеләргә кирәк. Ул барысын да: изгеләрнең йөзләрен дә, ачылган күкләрне дә – башкалар үле натураны ясаган кебек, кырыс пластиклыкта, иң гади иллюзорлык эзләве белән ясый. Шулай да аның сәнгате христианлык барлыкка китергәннең иң рухландырганга карый. Һәм иң рухландырылганга гына түгел, иң олыга
 
Ләкин Сурбаранның тормышы вакытында ук Б. Э. Мурильо җиңел һәм нәфис стиль популяр булып киткән. Сурбаран аны кабатлап караган, әмма уңышсыз булган
. Сурбаранның замандашы тагын бер мәшһүр живописец Алонсо Кано булган.
Санкт-Петербург Эрмитажында Сурбаранның дүрт картинасы (һәм аның остаханәсенең берәү) бар. А. Н. Бенуа шедевр дип “Изге Лаврентий” картинасын һәм “Мадоннаны тәрбияләү” (соңрак атамасы: «Ходай Анасы Яшүсмер чагы» картинасын атаган.
## Галерея

Hércules lucha con la hidra de Lerna, por Zurbarán.jpg|Геркулес Лерна гидрасын җиңә. 1634. Киндер тукыма, май. Прадо, Мадрид
Francisco de Zurbarán 053.jpg|Тезләнгән Изге Франциск. 1635 һәм 1639 арасында. Киндер тукыма, май. Милли галерея, Лондон
Francisco_de_Zurbar%C3%A1n_057.jpg|Изге Франциск экстазы. Як. 1658. Киндер тукыма, май. Иске пинакотека, Мюнхен
Francisco de Zurbarán - Santa Casilda.jpg|Изге Касильда. 1630 һәм 1635 арасында. Киндер тукыма, май. Тиссен-Борнемиса музее, Мадрид
Francisco de Zurbarán 058.jpg| Фра Франциско Зумель портреты. 1633. Киндер тукыма, май. Сан-Фернандо король нәфис сәнгать академиясе, Мадрид
San Serapio, por Francisco de Zurbarán.jpg|Изге Серапион. 1628. Киндер тукыма, май. Уодсворт Атенеум, Хартфорд, Коннектикут, США
Francisco de Zurbarán - Crucifixion - The Art Institute of Chicago.jpg|Гайсә хачта. 1627. Киндер тукыма, май. Сәнгать институты, Чикаго
Francisco de Zurbarán 005.jpg|Көтүчеләрнең иелеше. 1638. Киндер тукыма, май. Нәфис сәнгать музее, Гренобль
The Immaculate Conception - Zurbarán - Prado.jpg|Мадонна Иммакулата. 1628 һәм 1630 арасында. Киндер тукыма, май. Прадо, Мадрид
Saint laurent zurbaran.jpg|Изге Лаврентий. 1636. Киндер тукыма, май. Дәүләт Эрмитажы, Санкт-Петербург
Francisco de Zurbarán 056.jpg|Ходай Анасының яшүсмер чагы. 1658 һәм 1660 арасында. Киндер тукыма, май. Дәүләт Эрмитажы, Санкт-Петербург
Francisco de Zurbarán 033.jpg|Изге Андрей. 1630 һәм 1632 арасында. Киндер тукыма, май. Нәфис сәнгать музее, Зугло, Венгрия
Francisco de Zurbarán 006.jpg|Agnus Dei. 1635 һәм 1640 арасында. Киндер тукыма, май. Прадо, Мадрид
Francisco de Zurbarán 049.jpg|Изге Руфина Севильяле. 1635 һәм 1640 арасында. Киндер тукыма, май. Ирландия милли галереясе, Дублин
Francisco de Zurbarán - Still-life with Lemons, Oranges and Rose - WGA26062.jpg|Лимоннар, апельсиннар һәм роза белән натюрморт. 1633. Киндер тукыма, май. Нортон Саймон музее, Пасадина, АКШ  


## Иң мәшһүр картиналары
* Гайсә хачта (1627; сәнгать институты, Чикаго).
* Изге Педро Ноласко күренешләре (1629; Прадо, Мадрид).
* Изге Бонавентураны күмү (1629; Лувр, Париж).
* Изге Маргарита (1631; Милли галерея, Лондон).
* Изге Фома Аквинолы апофеозы (1631; Сәнгать музее, Севилья).
* Изге Андрей (1632; Будапешт).
* Лимоннар, апельсиннар һәм роза белән натюрморт (1633]; Нортон Саймон музее, Пасадина).
* Геракл батырлыклары (1634; Прадо, Мадрид).
** Геракл Лерна гидрасы белән көрәшә
** Геракл немей арсланы белән көрәшә
** Геракл Кальпе һәм Абила тауларын аера
** Геракл үлеме
* Кадис сагы (1634; Прадо, Мадрид).
* Изге Аполлония (1636; Лувр, Париж).
* Изге Лаврентий (1636 ел; Эрмитаж)
* Көтүчеләрнең иелеше (1639; Нәфис сәнгать музее, Гренобль).
* Изге Бонавентура (1640—1650); Иске осталар галереясе, Дрезден
* Изге Франциск (1658; Мюнхен).
* Ходай Анасының яшүсмер чагы (Якынча 1658—1660; Эрмитаж, Санкт-Петербург).
* Иаков һәм аның унике улы — унөч картинадан серия; 12-се Англиядә, Окленд епископлыгында, Окленд кальгасында һәм берсе Линкольнширда Гримсторп кальгасында урнашкан.

## Шулай ук карарга мөмкин
* Франсиско де Сурбаран картиналары https://commons.wikimedia.org/wiki/Paintings_by_Francisco_de_Zurbar%C3%A1n

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Сурбара́н Франсиско де // Популярная художественная энциклопедия. Архитектура. Живопись. Скульптура. Графика. Декоративное искусство. В 2 т. / Под ред. Полевого В. М. Ред. кол.: В. Ф. Маркузон, Д. В. Сарабьянов, В. Д. Синюков (зам. гл. ред.) — М.: Издательство «Советская энциклопедия», 1986. — Книга II. М—Я, 1986. — С. 269—270. — 432 с, ил., 32 л. ил. — 200 000 экз.

## Сылтамалар
* Картины Франсиско де Сурбарана на сюжеты из жизни Святого Франциска Ассизского
* Francisco de Zurbaran Сайт посвященный художнику (англ. язык)
Төркем:Рәссамнар