open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Надежда Ковалёва

**Надежда Тихоновна Ковалева** (1940 елның 10 сентябре, Тимашево, Азнакай районы, Татар АССР, РСФСР, ССРБ – 2009 елның 16 мае, Йошкар-Ола, Марий Эл, Россия) – совет театр актрисасы, солист һәм вокалист. Мари музыкаль театры (хәзерге Э. Сапаев исемендәге Мари дәүләт академия опера һәм балет театры ) солисты (1973-2009). РСФСРның атказанган артисты (1980). Мари АССРның халык артисты (1977).

## Биография
Ул 1940 елның 10 сентябрендә хәзерге Татарстанның Азнакай районы Тимашево авылында крестьян гаиләсендә туган.

1960 елда ул Чиләбе мәдәни-агарту училищесын тәмамлый, аннары Воронеж музыка көллиятенә укырга керә, анда 1 ел укый. 1967 елда Киев консерваториясенең вокал бүлеген кызыл диплом белән тәмамлый.

1961-1962 елларда ул Воронеж музыкаль театрында, ә 1967 елдан Чиләбе опера һәм балет театрында һәм Оренбург музыкаль комедия театрында эшли.

1969 елда ул Йошкар-Олага килә һәм Яков Эшпай исемендәге Мари филармониясендә эшли. 1973 елдан соңгы көннәренә кадәр ул Мари музыкаль театрында (хәзерге Э. Сапаев исемендәге Мари дәүләт академия опера һәм балет театры ) солист булып эшли. Театрда эшләгән чорында ул 50 дән артык роль башкара, шул исәптән 30 дан артык опереттада, анда аны "үзгәртү остасы" дип атыйлар. Аның тавышы - лирик колоратура сопрано. Тамашачылар да, тәнкыйтьчеләр дә аның бик яхшы җырлау осталыгын, саф, экспрессив тавышын, искиткеч хәрәкәтен һәм артистлыгын билгеләп үтәләр. Аның репертуары төрле була: ул беренче Мари операларында җырлый - Э. Сапаевның "Акпатыр"ында Эвика, И. Молотовның "Элнет"ында Чачи. Тел киртәсен җиңеп, җырчы персонажларны психологик һәм вокаль яктан тутыра тулы итеп ача ала.

1975 елдан ул И. С. Палантай исемендәге Йошкар-Ола музыка көллиятендә вокал укытучысы булып эшли. Аның укучылары арасында консерваторияне тәмамлаган һәм хәзерге вакытта солист булып эшләүчеләр бар: Т. Романова (Эстония консерваториясе, Тарту театры), Л. Чуенкова (Саратов консерваториясе, Россия Эчке эшләр министрлыгы оркестры солисты) һәм башкалар.

1983 елда ул Мәскәүнең Зур театрында стажировка үтә (режиссеры - П. Лисицян).

1977 елда аңа «Мари АССРның халык артисты» исеме, ә 1980 елда «РСФСРның атказанган артисты» дигән мактаулы исем бирелә.

Ул кияүдә була, ире - Мари Эл Республикасының атказанган артисты Ю. А. Тупиков.

Ул 2009 елның 16 маенда Йошкар-Олада вафат була.

## Төп рольләр
Түбәндә Н.Т. Ковалеваның төп рольләре исемлеге:

* Татьяна ("Евгений Онегин", П. Чайковский )
* Марфа ("Патша кәләше", Н.Римский-Корсаков)
* Маргарита ("Фауст", Ч. Гуно)
* Мария ("Мазепа", П. Чайковский)
* Розалинда ("Ярканат", И. Штраус) 

## Танылу

* РСФСРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1980 елның 27 октябре) 
* Мари АССР халык артисты (1977) 
* Мари АССРның атказанган сәнгать эшлеклесе (1974) 

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Ковалёва Надежда Тихоновна // Энциклопедия театров Марий Эл: иллюстрированное научно-популярное издание. ― Йошкар-Ола, 2019. — С. 166. — ISBN 978-5-6043759-4-5.
Төркем:Мари АССР халык артистлары
Төркем:РСФСР атказанган артистлары
Төркем:Азнакай районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1940 елда туганнар
Төркем:10 сентябрь көнне туганнар
Мөстәнфирә Ракеева

**Мөстәнфирә Тагировна Ракеева** (1927 елның 24 ноябре, Күл Черкене авылы, Татар Автономияле Совет Социалистик Республикасының Буа кантоны - 2023 елның 25 ноябре, Чебоксар) - совет татар табибы, анатом, медицина фәннәре докторы (1969), профессор. 70 фәнни хезмәт авторы.

## Биография
1927 елның 24 ноябрендә РСФСРның Буа кантоны, Күл Черкене авылында туган.

1945 елда ул Казан дәүләт медицина институтына укырга керә һәм аны 1952 елда тәмамлый. Диплом алганнан соң, ул институтның нормаль анатомия кафедрасында эшли башлый. 1955 елда аспирантураны тәмамлый. Шул ук елны Казан медицина институтында укыта башлый.

1969 елда Ракеева медицина фәннәре докторы дәрәҗәсен алу өчен диссертация яклый. Аның диссертациясенең темасы: “Кешеләрдә һәм умырткалыларда арка миенең нечкә кан тамырлары (Чагыштырма-морфологик тикшеренү)”.

1973 елда ул Барнаулдагы Алтай дәүләт медицина институтында нормаль кеше анатомиясе кафедрасы мөдире итеп билгеләнә һәм бу вазифаны 1986 елга кадәр башкара. 1983 елда ул профессор итеп сайлана.

1986 елдан башлап ул И. Я. Яковлев исемендәге Чуаш дәүләт педагогия институтының физик тәрбиянең теоретик нигезләре кафедрасында эшли. Монда ул төп академик дисциплиналарны укыта: "Анатомия", "Физик тәрбия һәм спорт гигиенасы".

Ракеева кан тамырлары анатомиясе проблемаларын, арка миен кан белән тәэмин итү мәсьәләләрен өйрәнә һәм бу темалар буенча 70кә якын хезмәт яза, мәсәлән, “Кайбер хайваннар һәм кешеләрнең симпатик кәүсәсе төеннәренең нечкә кан тамырлары белән бизәлеше” (Казан, 1955), “Үзәк нерв системасы һәм аның үткәрүчәнлеге” (1982), “Актив озын гомерлелекнең алты компоненты” монографиясе (2005), “Терәк-хәрәкәт системасы” дәреслеге (2008) һ.б.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Ракеева, Мостанфирия Тагировна.
Төркем:Россия табиблары
Төркем:Казан дәүләт медицина институтын тәмамлаучылар
Төркем:2023 елда вафатлар
Төркем:25 ноябрь көнне вафатлар
Төркем:Буа районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1927 елда туганнар
Төркем:24 ноябрь көнне туганнар
Мөәз ибне Җәбәл

**Мөәз ибне Җәбәл әл-Ансари** ( туган. 603, Ятриб — 639, Аш-Шуна аш-Шамалийя, Иордания) — Мөхәммәт пәйгамбәрнең сәхәбәсе, фәкыйһ, хафиз һәм мөхәддисе

## Биографиясе
Мөәз ибне Җәбәл Мәдинәдә туган . Ул Хәзраҗ кабиләсенең бәнү әддә нәселеннән. 18 яшендә ул ислам динен кабул иткән һәм Гәкабада икенче ант бирүдә катнашкан. Мөселманнарның мөшрикләргә каршы сугышларында катнашкан. Ул бөтен Коръәнне яттан белгән. Муаз ибне Җәбәл мөселман хокукы (фикһ) буенча оста белгеч булган һәм Пәйгамбәр исән чакта фәтвалар чыгарган. Ислам традициясе буенча, Мөхәммәт пәйгамбәр Муазны Коръән буенча иң яхшы белгечләр арасында атаган. Ул Пәйгамбәр тарафыннан Йәмәнгә кешеләрне исламга чакыру өчен җибәрелгән. Йәмәнгә илче итеп җибәрү алдыннан, Аллаһының илчесе Мөәзгә кыйммәтле киңәшләр һәм идарә итү буенча күрсәтмәләр бирә. Мүгәз ибн Җәбәл хәбәр иткәнчә, Аллаһның Илчесенә ул: «И, Аллаһның Илчесе! Миңа үгет-нәсыйхәт бир әле» — дип әйтә. Ул аңа: «Сәлам тарат һәм кешеләрне ашат, үзенең туганнарыннан һәм якыннарыннан оялган кеше төсле [син дә] Аллаһтан оял. Әгәр дә син начар гамәл кылгансың икән, шул ук мизгелдә яхшысын кыл һәм булдыра алганча үзеңнең холкыңны үзгәрт».

Йәмәндән Мөәз хак юлдан баручы хәлифә Әбү Бәкер әс-Сиддик идарә иткән вакытта гына кайткан. Ул Сүриягә киткән, тагун -чума авыруын йоктырган һәм 38 яшендә үлгән. Мөәзның риваятьләрендә 150 дән артык хәдис билгеле .

Пәйгамбәребезнең хөрмәтле сәхәбәсе Мөгәз ибне Җәбәл әйтә:

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 

## Сылтамалар
* 
* Мөәз ибне Җабальнең күз яшьләре: ни өчен Пәйгамбәр аны елатырга мәҗбүр иткән?
* Тәкъва
Төркем:Сәхабәләр
Төркем:Сүриядә вафатлар
Төркем:638 елда вафатлар
Төркем:Википедия:Кулланылган геомәгълүмат чылбырында шик тудыручы урыннар булган битләр
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:600-елларда туганнар
Гатаулла Әбделмәликов

**Гатаулла Әбделмаликов** (туган исеме *Гатаулла Абдулмаликович Әлибаев* ; 1836 ел, Орски өязе Түңгәүер улусы, Вәлит авылы  — 1914 ел, шунда ук) — дин әһеле, суфыйлыкка иярүче ишан.

## Биографиясе
Гатаулла Әбделмәликов 1836 елда Оренбург губернасының Орски өязе Түңгәүер улусы составындагы Вәлит авылында туган. Туган авылында урнашкан мөселман башлангыч мәктәбендә укыган. Аннары белемен Истанбулда дәвам иткән. Истанбулда Нәкшбанди тарикатье тәгълиматын укытырга рөхсәт алган. Өйгә кайткач, ул Мөхәммәд Баһаветдин Нәкшбанди әл-Бохари исемле XIV гасыр ахырында шушы исемне алган суфичыл туганлык, (тарикат) кардәшлеге тәгълиматлары укытылган мәдрәсә ачкан. Аны дини җитәкчеләр бидгатьтә гаепләгәннәр, шуннан соң 1873 елда хакимият Әбделмәликовны дусты һәм көрәштәше Зәйнулла Рәсүлев белән бергә сөргенгә җибәргән. 1881 елда ул кире кайткан, үзе ачкан мәдрәсәдә эшен дәвам иткән һәм Россия империясендә мөселман мәгариф системасын реформалаштыру өчен хәрәкәттә катнашкан. Ул табиб буларак та билгеле булган. Ул 1914 елда туган авылында вафат булган, шунда җирләнгән.

Ул Зәйнулла Рәсүлевның дусты һәм көрәштәше иде, алар бергә укыганнар һәм бергә хаҗ кылганнар.

## Хәтер
2009 һәм 2017 елларда Хайбуллин районында Гатаулла Әбделмәликов истәлегенә зур йыйин үткәрелә .

## Искәрмәләр

Төркем:Башкортстан дин әһелләре
Төркем:1914 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1836 елда туганнар

## Чыганаклар
* Әбделмәликов Гатаулла
Марина Чуксеева

**Марина Викторовна Чуксеева** (1985 елга кадәр — **Таранова**) — Совет союзы һәм Казахстан волейболчысы .

## Биография
Марина Таранова 1963 елның 26 октябрендә Казакъстан ССРның Көнчыгыш Казакъстан өлкәсенең Лениногорск шәһәрендә туган. Ул волейбол карьерасын ADK (Алма-Ата) командасында башлаган. 1980 елда Казакъстан ССР җыелма командасы составында тренер Нелли Щербакова җитәкчелегендә мәктәп укучылары арасында СССР Спартакиадасында җиңү яулаган. 1982 елда СССР яшьләр командасы составында Европа чемпионатында алтын медальләр яулаган.

1983—1984 елларда ул Ленинградның «Экран» командасында уйнады, аннары Алма-Атага кайтты. ADK составында ул СССР чемпионатларында биш көмеш медаль алган (1985, 1988—1991), 1990 елгы СССР Кубогында, 1985 елгы европа чемпионнары Кубогында һәм өч тапкыр Кубок ияләре Кубогында (1989—1991) җиңү яулады.

1991 елда ул Германиягә күченә, анда ул бу илнең берничә клубында чыгыш ясый. Германия чемпионатында өч бронза медаль яулый (1997, 1999, 2003). Шулай ук ул Казакъстан җыелма командасы өчен дә чыгыш ясый, аның составында ул 1995 елның сентябрендә Ташкентта (Үзбәкстан) үткәрелгән 1 нче Урта Азия уеннарында җиңү яулап ала.

2007 елда уеннан киткәннән соң, ул тренер булып эшли башлый. 2012 елга кадәр ул WiWa командасында (Гамбург) эшләде. 2012 елда ул Гамбургның тагын бер клубы — Aurubis (элеккеге Fishbökk)ка күчә.

## Уенчы карьерасы

### Клуб

* 1980—1983, 1984—1985, 1986—1991 — ADK (Алма-Ата)
* 1983—1984 — " Экран " (Ленинград)
* 1991—1994 — " Baern-Lochhof " (Унтершлайсхайм)
* 1994—1999 — " Кәрбәх " (Кәрбәх)
* 1999—2005 — " Фишбэк " (Гамбург)
* 2006—2007 — WiWa (Гамбург)

### Җыелма командалар белән

* 1982 — СССР яшьләр командасы
* 1992—1995 — Казакъстан җыелма командасы

## Казанышлар

### Клублар белән

* СССР чемпионатларының 5 тапкыр көмеш призеры (1985, 1988—1991)
* СССР Кубогы иясе (1990)
* Европа Чемпионнары Кубогы җиңүчесе (1985)
* Кубок ияләре кубогының 3 тапкыр җиңүчесе (1989—1991)
* Германия чемпионатының 3 тапкыр бронза призеры (1997, 1999, 2003)

### Җыелма командалар белән

*  яшьләр командалары арасында Европа чемпионы 1982
*  Үзәк-Азия уеннары чемпионы 1995

## Гаилә
Аның кызы — Наталья Чуксеева — Германия Бундеслигасында чыгыш ясаучы VfB 91 Suhl командасында волейбол уйный. Ул 2009 елда Германия яшьләр җыелма командасы составында яшүсмерләр арасында дөнья чемпионатында җиңү яулады.

## Сылтамалар

* Марина Чуксеева — Гамбургтагы безнең команда
* Бундеслигада әни белән кыз уйнаганда.сайтында .

## Әдәбият

* Волейбол. Энциклопедия / *Комп.* *В. Л. Свиридов, О. С. Чехов.* Томск: Янсон компаниясе — 2001.
Төркем:Лениногорскида туганнар
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1963 елда туганнар
Төркем:26 октябрь көнне туганнар
Жан Фредерик Огюст Дельсарт

**Жан Фредерик Огюст Дельсарт** (француз телендә: Jean Frédéric Auguste Delsarte; 1903 елның 19 октябре — 1968 елның 28 ноябре) — француз математигы, Бурбаки математиклар төркеменең нигезләүчеләренең берсе.

Төп нәтиҗәләр:
* функциональ анализда,
* төркемнәр теориясендә,
* физикада алынган.

Гармоник анализда Дельсарт уртада периодик функцияләрнең гомумиләштерүен (1934), ә аннан соң Тейлор формуласының киң гомумиләштерүен биргән. Ул гомумиләштерелгән күчеш операторлары теориясенең барлыкка китерүчеләренең берсе булып тора.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Математиклар
Юго Дюминиль-Копен

**Юго Дюминиль-Копен** (француз телендә: Hugo Duminil-Copin; 1985 елның 26 августында, Шатне-Малабри, Франциядә туган) — француз математигы, ихтималлылык теориясе буенча белгеч, Филдс премиясе лауреаты (2022). Доктор, югары фәнни тикшеренүләр Институты (IHES) һәм Женева университеты профессоры.

## Тәрҗемәи хәле
Людовик Бөек Лицее (2003—2005) һәм Париж-көньяк XI (2006—2007) Университетында укыган, соңгысында магистр дәрәҗәсенә ирешкән. Шулай ук Париж югары нормаль мәктәбендә «агреже» фәнни дәрәҗәсен алган, анда ул шуңа кадәр 2006—2008 елларда шөгыльләнгән. 2008—2012 елларда доктор диссертациясе өстендә эшләнгән, Женева университетында Станислав Смирновта постдокторант булган. 2013—2014 елларда — Женева университетының ассистент-профессоры. 2016 елның сентябреннән IHES-ның тулы профессоры.

## Бүләкләре һәм дәрәҗәләре
* Vacheron Constantin премиясе (2012)
* Ролло Дэвидсон премиясе (2012,  белән бергә)
* Обервольфах премиясе (2013)
*  (Коллеж де Франс, 2015)
* Иртә карьера өчен премия (Халыкара математик физика ассоциациясе, 2015)
* Европа математика җәмгыяте премиясе (2016)
* Математикада еру өчен премия (2017)
* Эрбран премиясе (2017)
* Лоэв премиясе (2017)
* Халыкара математиклар конгрессында чакырылган доклад (2018)
* Филдс премиясе (2022)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Персональная страница, CV
* UNIGE
* Hugo Duminil-Copin, a mathematician at the interface

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Математиклар
Лиана Ганиева

**Лиана Альберт кызы Ганиева** (, 1997 елның 20 декабрендә туган, Иске Байсар, Актаныш районы, Татарстан) — Россия хоккейчысы, «Динамо-Нева» Россия җыелма командасы уенчысы.

## Биография
2012/13 сезонында ул Россия чемпионатында Ухтадан «Арктик-Университет» командасы өчен дебют ясый, команда капитаны булып эшли. 2017/2018 сезонында ул «Горный» спорт клубында уйный. 2020 елның ноябреннән «Динамо-Нева» командасы әгъзасы.

Алкалы хоккей буенча дөнья чемпионатларында Россия юниорлар җыелма командасы өчен чыгыш ясап 2015 елда бронза медаль яулый.

2017 елда алкалы хоккей буенча дөнья чемпионатында 5 матч уйный.

Кышкы Универсиадада чыгыш ясый, команда составында турнирның алтын медальләренә ия була.

2018 елда Пхенчхандагы Олимпия уеннарының хоккей турнирында 6 матч уйный, көндәшләре капкасына 1 алка кертә.

2025/2026 сезонына мәгълүматлар буенча, Ганиева — «Динамо-Нева» командасы сакчысы (Санкт-Петербург).

### Җыелма командада
Хоккей буенча дөнья чемпионатында Россия яшүсмерләр командасы өчен уйный, 2015 елда бронза медале яулый. 2017 елда ул хоккей буенча дөнья чемпионатында биш матч үткәрә. Шулай ук, ул Кышкы Универсиадада да уйный, анда ул алтын медальләр яулаган команда составында була. 2018 елда ул Пхенчхан Олимпия хоккей турнирында алты матч үткәрә һәм бер гол кертә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Динамо-Нева сайтындагы профиль
* WHL сайтындагы профиль
* Россия хоккей федерациясе сайтындагы профиль

Төркем:Актаныш районында туганнар
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1997 елда туганнар
Төркем:20 декабрь көнне туганнар
Мөкалләф

**Мөкалләф** () — Ислам хокукы — фикһ терминологиясендә: шәригать күрсәтмәләрен үтәргә тиешле һәм шул ук вакытта мөҗтәһид — фикһ һәм башка дини фәннәр өлкәсендә белгеч булмаган балигъ булган мөселман (яки мөслимә).

## Тасвирлама
Мөкалләф — балигълык яшенә җиткән, үз аңындагы, Ислам дине турында һәм аның шәһәдәтләре турында үзенә аңлаешлы телдә ишеткән кеше (шулай ук җеннәргә дә кагыла). Ул Кыямәт көнендә кылган гамәлләре, әйткән сүзләре һәм карашлары өчен җаваплы.

Мөкалләфның мөкәллид булуы, ягъни билгеле бер мәзһәбкә (сөннилеккә) яки мөҗтәһидкә (шигыйлеккә) тәкълид кылуы күздә тотыла.

Ислам күзлегеннән караганда, тәкълиф — шәригатьне барлык яктан да үтәү, ягъни фарызларны (ваҗиб) үтәү һәм хәрәмнән тыелу.

## Мәгънәсе
«Мөкаләф» — «кәлләфә» («тапшыру», «йөкләмә», «билгеләү») фигыленнән алынган пассив юнәлешнең бер өлеше. Шулай итеп, мөкалләф — билгеле бер төрдәге бурычлар йөкләнгән кеше.

## Тәкълифнең шартлары
Хәнәфи мәзһәбе буенча, Һиҗри календаре буенча, ир балалар өчен 18 яшь, ә кызлар өчен 17 яшь *балигълык яше* була. Ләкин, башка сөнни мәзһәбләр буенча (Мәлики, Шәфигый һәм Хәнбәли мәктәпләре), ир балалар да, кызлар да 15 яшьләрендә балигъ булалар. Балигълык яше иртәрәк җитәргә дә мөмкин: кызлар өчен ул беренче күрем башлану, ә ир балалар өчен беренче поллюция вакытыннан исәпләнә.

Балигълык яшенә җиткәнче үлгән, яки балигълык яшенә җиткәнче аңыннан язган һәм гомере буе шул халәттә яшәп, бакыйлыкка күчкән, шулар мөкалләф булып саналмый.

Балигълык яшенә җитеп тә, Исламга чакыруны: Аллаһтан башка илаһ булмау һәм Мөхәммәт аның илчесе булу турындагы шәһәдәтне ишетмәгән кеше шулай ук мөкалләф булмый.

## Шулай ук карагыз
Хөкем

Мөбах

Шәригать

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Сәид Али Хусейн һәм Хаменеи. Ислам кануннары. Мәскәү, «Исток»,
* Сәййид Али Хусейн Систани. Ислам кануннары .
* Аятолла Макарем Ширазиның шәхси сайты. 
Төркем:Ислам терминнары
Төркем:Ислам
Идел (мәгънәләр)

**Идел** ― күп мәгънәле сүз.

* Идел, елга

;Матбугат
* Идел (гәҗит, 1907)
* **[[«Идел» журналы]]** (1989 — ), Казанда татар телендә чыгучы әдәби-нәфис, иҗтимагый журнал.
* Идел (газета, 1990–2019)

;Топоним
* Идел (Белорет районы)

;Төрлесе
* Идел (футбол клубы, Казан)
* Идел Тауэр
Эрнест Вессио

**Эрнест Вессио** (француз телендә: Ernest Paul Joseph Vessiot, рус телендә: Эрнест Поль Жозеф Вессио;  1865 елның 8 марты, Марсель — 1952 елның 17 октябре, Ла-Бош, Савойя департаменты) — француз математигы.

Парижда Югары нормаль мәктәп мөдире (1927—1935). Франция фәннәр академиясе әгъзасы (1943).

## Фәнни эшчәнлеге

### Тикшеренүләрнең төп юнәлешләре
* Ли төркемнәренең тәкъдим ителүләренең теориясе.
* Дифференциаль Галуа теориясе
* хосусый чыгарылмаларда дифференциаль тигезләмәләргә Фредгольм теориясенең кулланылышы.
* Бөренче бөтендөнья сугышы вакытында баллистика буенча эшләр.

### Төп публикацияләр
* Leçons De Géométrie Supérieure (Hermann, 1919)
* 

## Шулай ук карагыз
* Теория Пикара — Вессио

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Математиклар
Төрки дөньяның мәдәни башкаласы

**Төрки дөньяның мәдәни башкаласы** () ― ТӨРКСОЙның  төрки дөньяның мәдәни үсешенә игътибар җәлеп итү максатында ел саен теге яки бу шәһәрне аның мәдәни тормышы үзәге итеп сайлаудан гыйбарәт булган .

ТӨРКСОЙ әгъзасы булган илләр шәһәрләренең берсен төрки дөньяның мәдәни башкаласы дип игълан итү карары 2010 елда төрки телле дәүләт башлыкларының X саммитында кабул ителгән.

Төрки дөньяның беренче мәдәни башкаласы итеп 2012 елда ТӨРКСОЙ Советы Казакъстан башкаласы Астананы сайлаган. Шулай ук Искешәһәр, Казан, Мары, Шәке, Төркистан, Кастамону, Ош, Хивә, Бурса, Шуша, Актау (2025), Әндиҗан (2026) башкала булган.

## Төрки дөньяның мәдәни башкалалары исемлеге


File:Baiterek.jpg|Астана (Казакъстан), 2012 елгы башкала
File:Eskişehirdetekne.JPG|Искешәһәр (Tөркия), 2013 елгы башкала
File:Kazan skyline view.jpg|Казан (Россия), 2014 елгы башкала
File:Mary with Hajji Gurbanguly Mosque (2) (46050578652).jpg|Мары (Tөрекмәнстан), 2015 елгы башкала
File:Street in "Yukhari-Bash" Historic-Architectural Reserve in Shaki.JPG|Шәке (Aзәрбайҗан), 2016 елгы башкала
File:Туркестан.jpg|Төркистан (Казакъстан), 2017 елгы башкала
File:Kaleden Cumhuriyet Meydanı ve Çevresi.JPG|Кастамону (Төркия), 2018 елгы башкала
File:Osh 03-2016 img25 view from Sulayman Mountain.jpg|Ош (Кыргызстан), 2019 елгы башкала
File:View from the city walls, Khiva (4934484894).jpg|Хивә (Үзбәкстан),   2020-21 елгы башкала
File:Hudavendigar Park in Bursa Turkey.jpg|Бурса (Төркия), 2022 елгы башкала
File:Shushi, NKR.jpg| (Азәрбайҗан), 2023 елгы башкала
File:Anau Mishin.jpg|Әнәү (Tөрекмәнстан), 2024 елгы башкала
File:Aktau panorama at day.jpg|Актау (Казакъстан), 2025 елгы башкала
File:Bogʻi Bobur.jpg|Әндиҗан (Үзбәкстан), 2026 елгы башкала


## Искәрмәләр

Төркем:Төрки халыклар
Төркем:Исемлекләр:Мәдәният
Төркем:Төрки дөньяның мәдәни башкалалары
Gazzä genotsidı

**Gazzä genotsidı** — Gazzä suğışı vaqıtında İzrail tarafınnan Gazzä sektorında Fälästin xalqın dävamlı, maqsatçan häm sistemlı räveştä yuq itü. Bu küpläp üterülärne, añlı açlıqnı, jiddi tän häm psixik järäxätlär kiterüne, şulay uq bala tabunı buldırmawnı üz eçenä ala. Başqa ğämällärgä blokada yasaw, grajdanlıq infrastrukturasın jimerü, sälamätlek saqlaw uçrejdeniyälären jimerü, meditsina xezmätkärlären häm yardım sorap kilüçelärne üterü, küpläp mäjbüri küçerü, jensi köçläw, mäğärif, dini häm mädäni obyektlarnı jimerü kerä.

## Iskärmälär
Бабчин (авыл)

**Бабчин** () — Беларусьның Гомель өлкәсе Хойники районында урнашкан юкка чыгарылган авыл. 1986 елда Чернобыль АЭС ындагы һәлакәттән соң халкы эвакуацияләнгән.

Хәзерге вакытта Полесское дәүләт радиацион-экологик тыюлыгы составына керә. Биредә тыюлыкның фәнни базасы һәм КПП урнашкан.

## Тарихы
Авыл XVI гасырдан бирле Бөек Литва кенәзлеге кулъязмаларында телгә алына. 1986 елның маенда радиация куркынычы аркасында 97 гаилә Жлобин районына күчерелә.

## Халык саны
* 1986 ел — 0 кеше (эвакуациягә кадәр якынча 700 кеше яшәгән).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Хойники районы башкарма комитеты рәсми сайты

Төркем:Гомель өлкәсе авыллары
Төркем:Хойники районы авыллары
Төркем:Чернобыль зонасындагы торак пунктлар
Атын

**Атын** яки **Отын** ( ;  ;  ; ) — Фәрганә үзәнлегендә һәм аның тирәсендә киң таралган хатын-кыз ислам дини титулы. Атыннар, нигездә, кызлар ислам өй мәктәпләрендә эшләгән үзлегеннән өйрәнгән укытучылар, алар Урта Азиядә Совет хакимияте килгәнче бөтен төбәктә, ләкин нигездә, Фәрганә үзәнлегендә һәм аның тирәсендә киң таралган була. Совет чорында бу мәктәпләр рәсми рәвештә тыелган, ә атыннар СССРның хокук саклау һәм разведка органнары тарафыннан эзәрлекләнгән. Ләкин, СССРда мондый мәктәпләрнең яшерен яшәве билгеле.

Фәрганә үзәнлегендә дини белем алган хатын-кызлар, шулай ук ислам һәм аның законнарын яхшы белгән хатын-кызлар атыннар дип аталганнар һәм хәзер дә шулай йөртеләләр. Җеназалар, туйлар, төрле дини бәйрәмнәр һәм тантаналар атыннарсыз үткәрелмәгән. Атын титулы гадәттә хатын-кыз исеменә кушылган, мәсәлән, Газизә-атын, Мәкъсуда-атын, Фатыйма-атын һәм башкалар Атыннар Фәрганә үзәнлегендә һәм аның тирә-ягында әле дә кулланыла, ләкин рәсми булмаган һәм хәтта яшерен рәвештә, чөнки Урта Азия республикалары дөньяви дәүләтләр, һәм рөхсәтсез дини укыту законсыз. Атыннар, нигездә, үзбәкләр, шулай ук көньяк һәм көнбатыш кыргызлар, кайберләре көньяк казакълар, кайберләре төньяк таҗиклар арасында киң таралган. Югарыда телгә алынган барлык халыклар да Фәрганәа үзәнлегендә һәм аның тирә-ягында яшиләр.

## Моны да карагыз

* Абыстай — мөселман дини мәктәбендә укытучы.

## Әдәбият

* Отин / Национальная энциклопедия Узбекистана / Ташкент, 2000—2005.
* В. В. Парахневич, Атыны в Средней Азии, Ташкент. 1988.
* Rasanayagam, Johan (2010-11-08). Islam in Post-Soviet Uzbekistan: The Morality of Experience. Cambridge University Press. ISBN 9781139495264.
* Corcoran-Nantes, Yvonne (2013-07-04). Lost Voices: Central Asian Women Confronting Transition. Zed Books Ltd. ISBN 9781848137295.
* Northrop, Douglas (Spring 2001). «Subaltern Dialogues: Subversion and Resistance in Soviet Uzbek Family Law». Slavic Review. The American Association for the Advancement of Slavic Studies. 60 (1): 115—139. doi:10.2307/2697646. JSTOR 2697646.
* Corcoran-Nantes, Yvonne (2005). Lost Voices: Central Asian Women Confronting Transition. London, New York: Zed Books. p.&nbsp;141. ISBN 1-84277-537-5.
* Kamp, Marianne R. (Summer-Autumn 2001). «Three Lives of Saodat: Communist, Uzbek, Survivor». The Oral History Review. 28 (2): 21-58
Төркем:Казакъстанда ислам
Төркем:Кыргызстанда ислам
Төркем:Таҗикстанда ислам
Төркем:Үзбәкстанда ислам
Төркем:Исламда рухани дәрәҗәләре
Сосновая Горка

**Сосновая Горка** () — Россиянең Ленинград өлкәсе Выборг районында урнашкан посёлок. Каменногорск шәһәр җирлеге составына керә.

## География
Посёлок район үзәге Выборг шәһәреннән 45 км төньяк-көнчыгыштарак, Вуокса елгасының сул ярында урнашкан. Посёлок аша 41К-185 (Комсомольское — Приозерск) автоюлы уза.

## Тарих
1948 елга кадәр посёлок Выборг губернасының (Финляндия) Антреа мәхәлләсенә караган һәм **Лоттола** () дип аталган. 1948 елның гыйнварында посёлокка «Сосновая Горка» исеме бирелә.

## Халык саны
Посёлокта халык саны динамикасы:

Халык саны турында мәгълүмат рәсми статистикадан алынган.

## Урамнар
Посёлокта рәсми рәвештә түбәндәге урамнар теркәлгән:
* **Урман урамы** ()
* **Никифоров урамы** ()
* **Сосновогорская урамы** ()
* **Затон тыкрыгы** ()

## Искәрмәләр

Төркем:Ленинград өлкәсе торак пунктлары
Төркем:Выборг районы
Төркем:Вуокса елгасы буендагы торак пунктлар
Франсуа Жакье

**Франсуа Жакье** (француз телендә: François Jacquier; 1711, Витри-ле-Франсуа — 1788, Рим) — француз математигы.

Минимнар орденына кергән һәм Италиягә күчкән, анда Рим коллегиясендә профессор булган. Үзенең «Elementi di Perspettiva»-да (1755) Жакье әле Ньютон тарафыннан ачылган барлык өченче тәртип кыеклар аларның өчесенең генә перспективалары белән тәкъдим ителә дигән теореманың нәфис исбатлавын биргән. 1739—1742 елларда Женевада үз комментарийлары белән «Isaaci Newtoni philosophiae naturalis principia mathematica»-ны нәшер иткән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* *[[Шаль, Мишель|Шаль М.]]* Исторический обзор происхождения и развития геометрических методов. — Гл. IV, n. 4. — , 1883.
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Математиклар
Милли гвардия (Татарстан)

**Милли гвардия** яки **Милли армия** — 1990нчы еллар башында Татарстан Республикасының дәүләт суверенитетын яклау һәм милли мәнфәгатьләрне саклау максаты белән Татар иҗтимагый үзәге (ТИҮ) гамәлгә ашырырга тырышкан хәрби-сәяси проект. Бу хәрәкәт Татарстанның милли-азатлык хәрәкәте тарихында мөһим урын алып тора.

## Тарихи вазгыять
Милли гвардия төзү мәсьәләсе 1991 елның октябрендә, Татарстан Югары Советында бәйсезлек турындагы Актны кабул итү таләбе куелган чорда, аеруча кискенләшә. 15 октябрьдә Казанның Ирек мәйданында суверенитет яклы чаралар вакытында Милли гвардия вәкилләре халык ихтыярын яклаучы көч буларак катнаша. 

Парламенттагы бәхәсләр барышында Иттифак партиясе лидеры Фәүзия Бәйрәмова үз армиясе булмаган дәүләтнең мөстәкыйльлеге формаль булып кына калачагын белдерә. Аның Югары Совет трибунасыннан Татарстанны "Россия тырнакларыннан йолып алырга" чакырган чыгышы һәм *"Безгә үз армиябез кирәк!"* дигән таләбе оешманың идеологик юнәлешен билгели.

## Төп максатлар
Оешманың эшчәнлеге берничә стратегик юнәлешкә нигезләнә:
* Татарстан территориясендә хәрби хезмәтне оештыру һәм республика егетләрен Россия чикләреннән тыш «кайнар нокталарга» җибәрмәүне тәэмин итү;
* Татарстан Республикасының конституцион корылышын һәм суверенитетын тышкы басымнан саклау;
* Милли армия нигезләрен булдыру өчен хәрби кадрлар әзерләү.

## Казан бүлекчәсе
1990 елда, сәяси киеренкелек чорында, Рамил Абзалимов җитәкчелегендә Казан ТИҮенә бәйле коралсыз Милли гвардия төркеме төзелә. Әлеге гвардия чын мәгънәсендәге хәрби оешма түгел, ә дисциплиналы җәмәгать оешмасы характерында була. Абзалимов сүзләренчә, анда теркәлгән кешеләрнең күпчелеген элеккеге совет армиясе хәрбиләре тәшкил итә.

Абзалимов җитәкчелегендәге төркем дәүләт органы статусын алырга омтыла. Ләкин 1992 елда Татарстанның беренче Президенты Минтимер Шәймиев, Чаллы ТИҮе көчләренә каршы куллану мөмкинлеген күздә тотып, аларны канун нигезендә рәсми дәүләт армиясе итеп танырга тәкъдим иткәч, гвардия әлеге тәкъдимнән баш тарта һәм мөстәкыйль оешма булып калуны өстен күрә.

## Яр Чаллы бүлекчәсе
ТИҮнең Яр Чаллы бүлекчәсе каршындагы хәрби оешма Рәфис Кашапов җитәкчелегендә эш итә. Казан бүлекчәсеннән аермалы буларак, Чаллы төркеме тәртипкә салынган хәрби төзелеш формасындагы көч була: аларның хәрби киемнәре, машиналары һәм кораллары була. Әлеге төркем, Мәскәү тарафыннан Татарстанга хәрби басым ясалу ихтималы туса, Казанны яклаячагын ачыктан-ачык белдерә.

## Эшчәнлекне туктату
1992 елның февралендә Татарстан Президентының хәрбиләштерелгән оешмаларны тыю турындагы указы чыга. Бу карар Мәскәү белән Казан арасындагы мөнәсәбәтләрне җайга салу барышының бер өлеше була. Милли гвардия рәсми дәүләт гаскәре статусын ала алмый һәм 1993 елдан соң иҗтимагый мәйданнан читләшә. Татарстан тарихында бу хәрәкәт милли саклану системасын төзү юлындагы мөһим омтылыш булып кала.

## Искәрмәләр


## Сылтамалар
* Татарстан суверенитеты һәм хәрби мәсьәләләр — БИЗНЕС Online
* 1991 елгы вакыйгалар хроникасы — Ed Glezin

Төркем:Татарстан тарихы
Төркем:Милли-азатлык хәрәкәте
Төркем:1990 елларда Россия
Төркем:Татар иҗтимагый үзәге
Камиль-Кристоф Жероно

**Камиль-Кристоф Жероно** (француз телендә: Camille-Christophe Gerono, 1799, Париж — 1891, Париж) — геометрия һәм Диофант анализы проблемалары белән шөгыльләнгән француз математигы.

Политехник мәктәп (Париж) профессоры булган; тасвирый һәм аналитик геометрия һәм тригонометрия буенча рәт дәреслек авторы. (1842 елдан бирле 1862 елда үлеменә кадәр О. Теркем белән) 1927 елга кадәр чыккан *Nouvelles Annales de Math é matiques* журналының бергә нигезләүчесе һәм нәшире булган.

Аның тарафыннан өйрәнелгән *[[Жероно лемнискатасы]]* аның хөрмәтенә аталган.

## Дәреслекләр
* Gerono, C. C. Eléments de trigonométrie. — Paris, 1845.
* Gerono, C. C. Géométrie analytique. — Paris, 1854.
* Gerono, C. C. Eléments de géométrie descriptive, 2nd ed. — Paris, 1866.

## Сылтамалар

* Gérono Camille Christophe 
* Gerono, Camille Christophe {{ref|en
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Математиклар
Воротово

**Воротово** () — Россиянең Новгород өлкәсе Мошенское районында урнашкан авыл. Долгое авыл җирлеге составына керә.

## География
Авыл Новгород өлкәсенең көнчыгыш өлешендә, Мошенское авылыннан көньяк-көнчыгышка таба якынча 33 километр ераклыкта урнашкан. Воротово Меглино күленең төньяк ярында тора.

**Сәгать поясы**
Воротово Мәскәү вакыты (Moscow Time Zone, MSK) сәгать поясында урнашкан. UTC белән аермасы +3:00 тәшкил итә.

## Тарих
Революциягә кадәр авыл Новгород губернасының Боровичи өязе Волок волостена кергән. 2004 елдан 2021 елга кадәр авыл Долгое авыл җирлеге составында иде, 2021 елдан Мошенское муниципаль округына керә.

## Халык саны
Бөтенроссия халык санын алу (2010) мәгълүматлары буенча милли состав: руслар — 100 %.

## Инфраструктура
Авылда «Меглино» ял базасы эшли, ул туризм һәм балык тоту өчен кулланыла. Төп транспорт бәйләнеше җирле автомобиль юллары аша башкарыла.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Мошенское муниципаль районы рәсми сайты
* 

Төркем:Новгород өлкәсе авыллары
Төркем:Мошенское районы авыллары
Вәҗия Кашка

**Вәҗия Кашка** (, ; 1935 елның 1 июле, Ускут – 2017 елның 23 ноябре, Симферополь) Кырымтатар милли хәрәкәте активисты. "Новая газета" һәм башка Кырымтатар активистлары аны "символ", "Ватанга юл ачкан", "Халкыбызның Тереза-анасы" дип атыйлар һәм өлкән яшьтәге хатын-кызның гомеренең соңгы елларында югары абруен билгеләп үтәләр. Активистның соңгы кулга алунуы һәм үлеме күп бәхәсләр тудыра. Бер версия буенча, ул Төркия ватандашына карата шантаж ясаган, моңа хокук саклау органнары эш ачканнар; икенче версия буенча, бу вакыйга эзәрлекләү булган. Шул ук көнне берничә кеше шул ук эш буенча кулга алынган.

## Биография
1944 елда, тугыз яшендә, ул башка Кырым татарлары белән бергә Кырымнан Үзбәкстанга депортацияләнә. 1950 елларда Кырым татарлары хәрәкәтенә кушыла. 1960 еллар ахырында ул кире кайтырга омтыла, ләкин теркәлмәгәнлектән куыла. 1969 елда тарих яңадан кабатлана. 1974 елда, Андрей Сахаровның ярдәменнән соң, ул Кырымда урнаша ала. Совет һәм постсовет чорында Кырым татар активистлары Вәҗия Кашка йортында җыелалар. Ул хәрәкәт эшчәнлегендә катнаша, Мәскәүгә һәм Төркиягә эшләр белән бара, массакүләм чаралар оештыруда катнаша. 2014 елгы вакыйгалардан соң Кырымны блокадалау өчен көрәшә.

2012 елда аның ире вафат була. Гомеренең соңгы елларында ул авырып китә һәм дәвалану өчен Төркиягә китә.

### Үлем шартлары
2017 елның 23 ноябрендә Симферополь кафесында кулга алынганда, яман шеш белән интегә дип хәбәр ителгән 83 яшьлек Вәҗия Кашка авырый башлый. Ашыгыч ярдәм чакыралар, ләкин ул хастаханәгә алып барганда юлда үлеп китә.

Берничә кеше кулга алынгач, Кашканы кулга алырга тырышканнан соң, Кырым матбугаты бу кешеләрнең В. Кашканың оныгы белән мөнәсәбәттә булган Төркия ватандашыннан акча таләп итүләре турында язып чыга. 

"Кырым чынбарлыклары" хәбәр итүенчә, Рифат Чубаров активистка карата көч куллану турында хәбәр иткән. 

Җеназада күп кеше катнаша. Украина Тышкы эшләр министрлыгы кайгы уртаклашу белдерә. Украина президенты Петр Порошенко бу вакыйга өчен Россияне гаепли.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* 
* Максим Кошелев. Велика роль маленької жінки — Веджиє Кашка
Төркем:2017 елда вафатлар
Төркем:23 ноябрь көнне вафатлар
Төркем:1935 елда туганнар
Төркем:1 июль көнне туганнар
Нәзиуллин

**Нәзиуллин** ― фамилия.
* Артур Нәзиуллин (1988), музыкант (кларнет). Г. Г. Нәзиуллинаның улы.
----
* Гөлнара Нәзиуллина (1967), музыкант (альт), педагог.
Төркем:Фамилияләр
Нина Ли

**Нина Алексеевна Попова** (**Нина Ли** псевдонимы белән билгеле; 1905 елның 14 гыйнвары, Казан губернасы, Бөгелмә ― 1992 елның 27 апреле, Мәскәү) ― совет театр һәм кино актрисасы.

## Биография
Актрисаның балачагы һәм яшьлек еллары Гражданнар сугышы елларына туры килә. Яшүсмер чагында Нина әти-әнисе белән Оренбургка килеп җитә, анда әнисе тиздән вафат була. Нина Н. П. Анненкова-Бернард театр студиясендә укый һәм 1921 елда актерлык карьерасын башлый. 1922 елның җәендә ул Мәскәүгә килә. Беренче дәүләт кино мәктәбендә укый һәм О. И. Преображенскаяның актерлык студиясендә укый. Нина Попова истәлекләренә караганда, студиядә аңа Америка кино йолдызы Лилиан Гишка гашыйк булганы өчен Нина Ли кушаматын бирәләр. Нина 1924 елда фильмнарда төшә башлагач, бу кушамат аның экран исеменә әйләнә.
В один чудесный майский день к нам в квартиру раздался звонок. Вприпрыжку я побежала и открыла дверь. Стоял незнакомый человек. Он спросил: «Вы Нина Ли?»… Этим прозвищем я никогда ещё себя не называла. Поэтому не очень решительно, но все же утвердительно я кивнула головой и, запнувшись, произнесла что-то вроде: «Я Ли на».

Незнакомец, прищурившись и даже несколько откинувшись назад, внимательно осмотрел меня с головы до ног:
— Я из киностудии «Межрабпом-Русь». Преображенская Ольга Ивановна рекомендовала нам посмотреть вас на роль в кинокартине режиссёра Гардина, — сказал незнакомец и решительно протиснулся между мной и дверью в переднюю.

Так вошла в мою жизнь кинематографическая судьба.

Тавышлы кино барлыкка килү белән, Нина Попова кинотеатрдан китә.

1938 елда ул Р. Н. Симонов җитәкчелегендәге театр училищесын тәмамлый. Бөек Ватан сугышы вакытында ул фронт сызыгындагы бригадалар составында солдатлар өчен чыгыш ясый. 1949 елдан 1957 елга кадәр ул М. Н. Ермолова исемендәге Мәскәү театры сәхнәсендә чыгыш ясый.

## Гаилә
Ире - Абрам Петрович Штеренберг, фотограф.

## Фильмография

* 1924 — Дүрт һәм биш (Корыч торналар) — *Наташа Гай*
* 1924 - Голубин сарае - *Нелли*
* 1925 — Кросс һәм Маузер — *Марийка*
* 1926 — Хыянәтче
* 1927 — Монастырь дивары артында — *Настя Левина*
* 1927 - Бер чынаяк чәй - *Кыз*
* 1928 — Дамба шартлау (, кыска) - *Леся*
* 1928 — Давыл законнары — *Галина Мюллер*
* 1928 — Лавина — *Галина, Нестеренко кызы*
* 1930 — Дэвид Горелик — *офицер хатыны, опера артисты*
* 1930 — Музей кураторы — *Мария, профессорның кызы*
* 1943 — Салават күпере
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 
## Сылтамалар

Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:1992 елда вафатлар
Төркем:27 апрель көнне вафатлар
Төркем:Бөгелмәдә туганнар
Төркем:1905 елда туганнар
Төркем:14 гыйнвар көнне туганнар
Даишев

**Даишев** ― фамилия.
* Мидхәт Даишев (1925―2001), шикәрле матдәләр технологиясе белгече, техник фәннәр докторы (1976), профессор (1977) (*[[Краснодар]]*).
----
* Альбина Даишева (1961), архитектор, дизайнер, реставрацияче. Габдулла Тукай премиясе лауреаты (2012).
Төркем:Фамилияләр
Мостовица

* Мостовица — Россиядәге елга, Луза кушылдыгы.
* Мостовица — Россиядәге елга, Дубяна кушылдыгы.
* Мостовица — Россиядәге елга, Чужга кушылдыгы.
Роза Шихаа

**Роза Аталлах Шиһа** () - Сирия-Ливан феминисты.

Шихаа Көнчыгышта хатын-кызлар хәрәкәтенең пионерларының берсе буларак билгеле, ул хатын-кызлар хокукларын язу һәм алга сөрү белән шөгыльләнгән, үз заманының берничә журналында һәм газетасында мәкаләләр язган, Мисырдан алып Сириягә кадәр гарәп илләрендәге берничә университетта лекцияләр укыган.

## Эшчәнлек
Шихаа, Ләбибә Сабит, Ибтиһаҗ Каддура, Адель Наху, Эвелин Бустрос, Лора Табет, Найла Сааб һәм Эмиль Фарес Ибаһим белән бергә, Сирия-Ливан хатын-кызлар хәрәкәтенең пионерларының берсе дип санала. Алар Көнбатыш миссионерлары тарафыннан белем алган, пәрдәсен алып ташлаган һәм колониаль хакимияттән бәйсезлекне яклаган, ләкин хәзерге гарәп милләтчеләре кебек үк, яңа бәйсез милләтнең актив гражданнары арасында хатын-кызларны кертмәсә, уңышка ирешә алмаячагына ышанган мәгърифәтчел, дөньяви хатын-кызлар төркеменә кергәннәр.

Шихаа Сирия һәм Ливандагы берничә хатын-кыз оешмасын җитәкләгән, шул исәптән 1944 елда Ливан Хатын-кызлар Шурасын да. Ул Мисырдан алып Сириягә кадәр гарәп илләрендәге берничә университетта лекцияләр укыган, Ливанда һәм бөтен дөнья буенча хатын-кызлар конференцияләрендә катнашкан, чыгышлар ясаган.

## Басмалар
Роза Шихаа хатын-кызлар хокукларын яклаучы язучы була. Ул үз чорының берничә журналы һәм газетасы өчен мәкаләләр язган, шул исәптән *"әл-Әрус"* ("Кияү") һәм *"Саут әл-Мараа"* ("Хатын-кызлар тавышы"). Шихааның китапларының берсе, *"Вахи әл-Омума"* ("Әнилек илһамы"), биограф һәм танылган хатын-кызлар хокукларын яклаучы Герги Баз тарафыннан тупланган мәкаләләр һәм чыгышлар җыентыгы булган.

## Сылтамалар

* Ливандагы хатын-кызлар хәрәкәте тарихы

## Шулай ук карагыз

* Сирия-Ливан хатын-кызлар берлеге
* Көнчыгыш хатын-кызларының беренче конгрессы
* Көнчыгыш хатын-кызларының икенче конгрессы
* Халыкара хатын-кызлар тарихы тикшеренүләре федерациясе

## Әдәбият

* Пернилл Аренфельдт, Навар Әл-Хәссән Голли: *[https://books.google.se/books?id=GmpjEAAAQBAJ&pg=PT280&dq=General+Union+of+Yemeni+Women+(GUYS)&hl=sv&sa=X&ved=2ahUKEwjl0dO18Yv7AhW6SfEDHS4oCjIQ6AF6BAgLEAI#v=onepage&q=General%20Union%20of%20Yemeni%20Women%20(GUYS)&f=false Гарәп хатын-кызлары хәрәкәтләрен картага төшерү: бер гасырлык үзгәрешләр]*
* Хәнифә Али әл-Катиб العربي, 1800-1975, Бейрут: Дар әл-Хадата, 1984.

* Фигуи, Жерар., Саба Сайег, Рита. Femmes du Liban. Ливан: Антология, 1997.

## Искәрмәләр

Төркем:Шәхесләр:Сүрия
Төркем:Шәхесләр:Ливан
Ирене-Жюль Бьенеме

**Ирене́-Жюль Бьенеме́** (Irénée-Jules Bienaymé, 1796—1878) — француз статистигы һәм администраторы.

## Тәрҗемәи хәле
Политехник мәктәптә бер ел үткәреп финанс министрлыгына кергән һәм монда баш инспектор вазыйфасына кадәр эшләп үскән. Гаять зур сәләтләре булып, чиратлап бөтен диярлек кеше белеме тармаклары белән шөгыльләнгән, аеруча ихтималлыклар теориясен һәм аның финанс фәннәрендә кулланылышын яраткан. 1852 елда ул фәннәр академиясе әгъзасы булып сайланган булган.

## Хезмәтләре
* «De la durée de la vie depuis le commencement du XIX siècle» («Annales d’hygiène», 1835);
* «Probabilité des erreurs dans la méthode des moindres carrés» (Париж, 1852);
* «Remarques sur les differences qui distinguent l’interpolation de Cauchy de la méthode des moindres carrés» (Париж, 1853);
* «Considérations à l’appui de la découverte de Laplace» (Париж, 1853);
* «Sur les fractions continues de M. Tchebychef» (Париж, 1858).

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Математиклар
Төркем:Статистиклар
Альбина Даишева

**Альбина Даишева**, Альбина Кен кызы Даишева (; *[[26 июль|26 июль,]] [[1961 ел|1961]], [[Казан]], [[Татарстан Автономияле Совет Социалистик Республикасы|Татар Автоном Совет Социалистик Республикасы]], [[Россия Совет Федератив Социалистик Республикасы|РСФСР]], [[Совет Социалистик Республикалар Берлеге|СССР]]*) ― Россия архитекторы, дизайнеры, реставрациячесе. Габдулла Тукай исемендәге Татарстан Республикасы Дәүләт премиясе лауреаты (2012).

## Биография
Альбина Кеновна Даишева 1961 елның 26 июлендә Казанда туган. Аның әтисе - Кен Фатыйх узлы (1930-2014), ул Татар нефть инженериясе фәнни-тикшеренү һәм проектлау институты хезмәткәре.

1992 елда ул Казан төзелеш институтын тәмамлый, аннан соң "Сәнгать" иҗади-җитештерү партиясендә декоратив-кулланма сәнгать рәссамы (1992-1996), Казан шәһәре администрациясе башлыгының архитектура һәм шәһәр төзелеше баш идарәсе белгече (1996-2001), Татарстан Республикасы Сәнгать фонды менеджеры һәм дизайнеры (2001-2004) һәм "Забир" ҖЧҖ директоры (2004-2005) булып эшли. 2005 елда ул Казан дәүләт архитектура һәм төзелеш университетының интерьер дизайны бүлегендә ассистент булып хезмәт итә. Шул ук вакытта, 2009 елдан бирле ул "Казан Кремле" дәүләт тарихи, архитектура һәм сәнгать музей-тыюлыгында эшли, анда мониторинг, саклау һәм реставрация бүлегендә баш белгеч вазифасын башкара  .

Россия Дизайнерлар Берлеге әгъзасы (2012) . Казан Кремле ансамблен саклау, реставрацияләү һәм куллану концепциясен булдыруда һәм аны ЮНЕСКО Бөтендөнья мирасы объекты статусына тәкъдим итүне әзерләүдә  , Туп ишегалдының төп (көнчыгыш) бинасын реставрацияләүдә  , Губернатор сараеның фасадларын реставрацияләүдә һәм анфилад планлаштыру системасын яңартуда  , Александр Пассажы, Кекин йорты өчен реставрация проектларын эшләүдә, шулай ук Самарадагы Собор мәчете (1994) һәм Әстерхандагы Ак мәчет (2008) интерьерларын проектлауда катнашкан, анда ул ире белән бергә эшләгән  .

1997―2005 елларда ул Кол-Шәриф мәчетенең интерьерларын булдыруда катнаша , витражлар, гөмбәз бизәкләре, гөмбәз җилкәннәре, хатын-кызлар бүлмәсе рәшәткәләре һәм коймалар авторы һәм эшләүчесе була  , моның өчен 2012 елда аңа Габдулла Тукай исемендәге Татарстан Республикасының Дәүләт премиясе бирелә . Ул шулай ук Казан ханнары төрбәсе өчен витражлар ясауда , мәчеттәге Ислам мәдәнияте музее экспозициясен эшләүдә  һәм Благовещение соборында Изге Гурия изгеләре белән изге урын өстендәге чатырны торгызуда катнаша.

## Бүләкләр

* Габдулла Тукай исемендәге Татарстан Республикасының Дәүләт премиясе (2012) - *"Кол Шәриф мәчете" архитектура комплексын булдырган өчен* . Г. Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры каршындагы мәйданда узган тантанада ТР Президенты Р. Н. Минниханов тарафыннан тапшырыла.

## Шәхси тормыш
Ире - архитектор Рөстәм Зәбиров, кызы бар.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
* 
* 
* 
* 

## Сылтамалар

* 

Төркем:Казан архитекторлары
Төркем:Казан дәүләт төзүче-инженерлар институтын тәмамлаучылар
Төркем:Тукай премиясе лауреатлары
Төркем:Казанда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Замандашлар биографиясе
Төркем:1961 елда туганнар
Төркем:26 июль көнне туганнар
Люк Иллюзи

**Люк Иллюзи** (француз телендә: Luc Illusie, 1940 елның 2 маенда туган) — алгебраик геометриядә махсуслашкан француз математигы.

## Тәрҗемәи хәле
Люк Иллюзи Парижда югары нормаль мәктәптә укыган, аның остазларының берсе Анри Картан булган. 1963 елда Иллюзи CNRS-та фәнни хезмәткәр вазыйфасына ирешкән. 1964 елдан бирле Александр Гротендик җитәкчелеге астында эшләгән; SGA 6 өстендә эштә катнашкан. 1970 елда, Даниель Квилленнан бәйсез рәвештә коорынучы комплекс төшенчәсен керткән, ә 1971 елда *Complexe cotangent et déformations* диссертациясе өчен доктор дәрәҗәсен алган. 1976 елдан бирле Париж-көньяк университетында эшли, 1978 елдан бирле — профессор. 1993 елда Уайлсның Бөек Ферма теоремасы исбатлавы белән эшнең рецензияләвендә катнашкан. 2005 елда профессор-эмерит вазыйфасында отставкага киткән.

2012 елда Люк Иллюзи «коорынучы комплекслар, Пикар-Лефшец формуласы, Ходж теориясе һәм логарифмик геометрия буенча фундаменталь эшләр өчен» Француз фәннәр академиясенең Эмиль Пикар Премиясе белән бүләкләнгән булган.

## Сайланган эшләр
* 
: 
* 
* 
* 
* 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Домашняя страница на сайте университета Парижа
* Конференция в честь Люка Иллюзи , 2005
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Математиклар
Найла Сааб

**Найла Сааб** (, 1908–1971) - Ливан феминисты.

Сааб Якын Көнчыгышта хатын-кызлар хәрәкәтенең пионерларының берсе буларак билгеле.

## Эшчәнлек
Найла Сааб 1908 елда Ливанның Айн Кани шәһәрендә туган. Ләбибә Сабит, Ибтихадж Каддура, Адель Наху, Эвелин Бустрос, Роза Шихаа, Лора Табет һәм Эмили Фарес Ибраһим белән бергә ул Ливандагы хатын-кызлар хәрәкәтен җитәкләгән . Алар Көнбатыш миссионерлары тарафыннан белем алган дөньяви хатын-кызлар төркеменә кергәннәр, алар пәрдәне алып ташлаганнар һәм колониаль хакимияттән бәйсезлекне яклаганнар. Алар яңа бәйсез милләт, хатын-кызларны актив гражданнар буларак кертмәсә, уңышка ирешә алмаячак дип ышанганнар. 

## Демонстрацияләр
1943 елның ноябрендә Ливанда җиде айлык йөкле Найла Сааб җитәкчелегендәге хатын-кызлар төркеме көн саен урам демонстрацияләре үткәрә, шәһәр күләмендәге забастовканы хуплый һәм Ливанның сайланган президентын Франция төрмәсенә утыртуга каршы ачык протест белдерә .

## Белем
Сааб Ливанның Al-Sirat урта мәктәбенә нигез салучы һәм мәктәпнең директоры була .

## Искәрмәләр

Төркем:1971 елда вафатлар
Төркем:31 май көнне вафатлар
Төркем:1908 елда туганнар
Әсма бинт Умайс

**Әсма бинт Умайс әл-Хасамия** (; 660 елдан соң үлгән) — Мөхәммәд пәйгамбәрнең юлдашы. Әсма Хәбәшстанга, аннары Ясрибка (Мәдинә) күченгән, шуңа күрә ул «ике тапкыр күченгән юлдаш» буларак билгеле булган ().

## Биография
Аның әтисе, Умайс ибн Маад, Кахтан кабиләсенә кергән Бану Хасам ибн Анмар кабиләсеннән, ә әнисе Һинд, Әүф ибн Зөһәйр әл-Химьяри кызы булган. Аның туган көне төгәл билгеле түгел, ләкин ул ире Җәгъфәр ибн Әбү Талиб белән бергә Ислам динен кабул иткән һәм шуңа күрә беренче мөселман хатын-кызларының берсе дип санала. 615 елда ул ире белән Эфиопиягә күченгән. Бу вакытта аның өч улы булган: Абдулла, Мөхәммәд һәм Әүн.

628 елда ул башка мөһаҗирләр белән бергә Мәдинәгә кайта һәм 629 елда аның ире Мута сугышында үлә. Аннары ул Әбу Бәкергә кияүгә чыга һәм 632 елда Мөхәммәд исемле ул таба. Ул Пәйгамбәрнең соңгы авыруы вакытында аның янында була . Соңрак ул Хак юлындагы хәлиф Алиның хатыны була һәм Ибн әл-Калби сүзләренчә, бу никахтан аның тагын ике улы була: Яхъя һәм Әүн. Яхъя балачакта үлә, ә Әүн турында төрле фикерләр бар, бу, мөгаен, Әун ибн Җәгъфәр белән буталыш аркасында килеп чыккандыр. Аның үлеменең төгәл көне дә билгесез: кайбер чыганакларда 658 ел һәм 690 елдан соңгы даталар күрсәтелә. Башка бер җирдә аның Али ибн Әбү Талибтан да озак яшәгәне турында әйтелә.

Әсманың әһәмияте, нигездә, аның хәлиф Али гаиләсе белән мөнәсәбәтләренә бәйле: ул Фатиманың төнлә үткәрелгән яшерен җеназасында катнашкан аз санлы кешеләрнең берсе була. Ул шулай ук Фатима белән Алинең никахында катнашкан дип тә әйтелә, ләкин Әсманың Эфиопиядән кайтуын һәм туй көнен исәпкә алганда (623 ел), бу ихтимал түгел кебек тоела. Шуңа күрә шигый чыганаклары аны Пәйгамбәр кызы белән якын һәм тугъры мөнәсәбәтләре өчен мактаганнардыр. Кайбер чыганаклар буенча, имамнар Мөхәммәд әл-Бакир һәм Җәгъфәр әс-Садик аны югары бәяләгәннәр.

Әсма Пәйгамбәрдән хәдисләр җиткергән, ә үз чиратында аның улы Абдулла ибн Җәгъфәр, Сәгыйд ибн Мусайяб һәм Урва ибн әз-Зүбәйр аннан хәдисләр китергән. Әл-Якуби Әсма бинт Умайсның «китабын» искә ала, ул, күрәсең, Мөхәммәд пәйгамбәрнең сүзләренең кыскача эчтәлегеннән торган.

## Искәрмәләр

Төркем:Википедия:Татар телендә имзаланмаган Викимәгълүмат элементларына сылтамалары булган мәкаләләр
Төркем:Дамаскта вафатлар
Төркем:Википедия:Кулланылган геомәгълүмат чылбырында шик тудыручы урыннар булган битләр
Төркем:660 елда вафатлар
Төркем:Мәккәдә туганнар