Җинниләр таифәсе

**Җинниләр** (**Цин/Чен**) — төрки телле һәм төрки чыгышлы кабилә. Алар урта гасырларның баш чорында хәзерге Ереван һәм Грузия территорияләрендә яшәгәннәр, шулай ук әзербайҗан төрекләренең этногенезында да билгеле бер роль уйнаганнар.

Чыганакларга караганда, төрки чорның башыннан алып XVIII гасырга кадәр Җинни кабиләләре Грузия территориясеннән Шамкирга кадәр, Кура елгасы буйлап урнашып яшәгән. XVIII гасыр ахырында исә алар, Грузия патшасы хакимлегеннән чыгып, кангар халкы белән бергә Карабах төбәгенә күченгәннәр.

Горанбой төбәгендәге Чинли-Болуслу (хәзерге Болуслу) һәм Чинли-Зейналлы авылларында Җинни кабиләләре яшәгән. Мирза Адыгөзел бәйнең тарихи чыганагы саналган «Гарабагънамәләр» хезмәтендә Җинниләр Шуша ханы Пәнаһали ханга ахырына кадәр тугры калган, хыянәт итмәгән һәм сугышчан табигате белән аерылып торган батыр халык буларак телгә алына.

Кайбер тикшеренүчеләр фикеренчә, Җинни кабиләләре Төньяк Кавказ һуннары белән бәйле булырга мөмкин дип санала.

## Гомуми мәгълүмат

Көньяк Кавказда Җинниләр III—IV гасырлардан башлап хәзерге Әрмәнстан һәм Грузия территорияләрендә урнашканнар. Әрмәнстандагы Җинниләр IV гасырда христиан динен кабул иткән. VIII гасырга кадәр әрмән гаскәрләренең баш җитәкчеләре, чыганакларга караганда, Җинни кабиләсеннән чыккан. Алар Җинни башлыгы Мамигунның бабасы хөрмәтенә әрмән тарихында Мамиконяннар (әрмәнчә *«Мамигуннар»*) исеме белән мәгълүм булганнар. 

Грузиядә, Кура елгасы буенда яшәгән Җинни кабиләләре исә башта христиан динен кабул итмәгәннәр. Алар яшәгән ныгытма соңрак грузин телендә Шамшвилде дип атала башлаган. Бу атама «Ух Үгез» исеменең тәрҗемәсе булып санала (*грузин телендә* «сами» — «өч», «швилде» — «ук»).

«Сисакан тарихы» әсәренең авторы Степан Орбелиан мәгълүматларына караганда, Орбелианнар нәселенең башында төрки чыгышлы җин торган. Аның әтисенең исеме Тарсанҗ булган; әлеге исем Византия чыганакларында искә алынган хәзәр хәрби җитәкчеләренең берсе Тарманҗ исеме белән чагыштырыла.

III гасырда Чин-Бакур җитәкчелегендәге җинниләр Төньяктан Грузиягә Дарьял үткеле аша килгәннәр. Бу топоним төрки *дар / дәрыскал* һәм *ял* сүзләреннән барлыкка килгән дип аңлатыла; соңрак ул ялгыш рәвештә фарсыча Дар-алан («Алан капкасы») буларак аңлатылган, әмма бер генә чыганакта да әлеге атаманың «Даралан» формасы очрамый.

Грузин патшасы җинниләрне хөрмәт белән кабул иткән һәм аларга урнашу өчен Орбети кальгасын («бөркет йорты») биргән. Әлеге кальгада яшәү сәбәпле, җинниләрнең идарә итүче нәселе Орбели дип атала башлаган. Бу династия якынча мең ел дәвамында идарә иткән һәм 1117 елда таркалган.

XIX гасырга кадәр Грузиядә билгеле булган Орбели кенәзләр династиясе дә үз исемен төрки җинниләрдән алган. Әрмән тарихчысы Н. Г. Адонс XIX гасыр башында Грузиядәге Орбелиан кенәзләренең үз нәселләрен җинниләр белән бәйләгәннәрен һәм Чин-Бакурны үзләренең бөек бабалары дип санаганнарын язып калдырган.

1117 елда Орбелиан ханлыгы Грузиядә Лори ныгытмасын төзегән, әмма христиан әрмәннәр һәм грузиннар Орбелианнарга каршы көрәш алып барган. Нәтиҗәдә, бу нәселнең бер өлеше үз гаскәрләре белән Сисаканга күченгән, христиан динен кабул иткән һәм соңрак анда хакимиятне үз кулына алган.

XIII гасырда Сисакан хакиме Степан Орбелиан булган. Аның 1290 елда язылган «Сисакан династиясе тарихыннан» исемле хезмәте грабар телендә язылган. Бу табигый күренеш булып саналган, чөнки ул чорда Сисакан чиркәве башта Албан чиркәвенә, ә гарәп хәлифе аша соңрак Әрмән чиркәвенә буйсындырылган. Шул сәбәпле, христиан кавказ албаннары арасында барлык язма чыганаклар һәм рәсми хат алышулар грабар телендә алып барылган. Христиан динен кабул иткән Степан Орбелиан да үз хезмәтен әрмән телендә язарга мәҗбүр булган.

## Географик исемнәрдә

«Җинни» дигән географик атама Әзербайҗанда гына түгел, ә күрше илләрдә һәм башка төбәкләрдә дә очрый. Әлеге кабилә вәкилләре нигезләгән торак пунктлар, гадәттә, аларның этнонимы буенча «Җинни» дип атала.

Нахчыван территориясендәге «Җиннәр» топонимы турында Г. Гейбуллаев билгеләп үтә: Кытай Төркестаныннан килгән төрки этник төркемнәр башта «Чинлиләр» дип аталган, ә берникадәр вакыт узгач, бу исем ассимиляцияләнеп, «Җинни» формасына әйләнгән. Әлеге топонимның булуы, чыганакларча, Кытай Төркестаныннан төрки этник төркемнәрнең вакыт-вакыт Нахчыванга килүен күрсәтә.

XVIII гасыр ахырында Газах районыннан Карабахка күченгән Җинни кабиләсенә караган гаиләләрнең урнашуы нәтиҗәсендә барлыкка килгән «Җинни» этнотопонимы Хачинчай елгасы буенда, тау итәгендә, Агдам районының Әлимададлы административ-территориаль берәмлегендә урнашкан.

Борынгы әрмән чыганакларында әлеге кабиләнең исеме «Чен» дип бирелә. Бу «ч» авазының булмавы һәм этнонимдагы «и» авазының «е» белән алышынуы нәтиҗәсе булып тора; шул ук этнонимның борынгы грузин чыганакларында «Джин» дип язылуы да бу фикерне раслый.

Әрмән тикшеренүчеләре (Г. Сандалчян, Геворк Аслан һәм башкалар) бу кабиләнең телгә бәйлелеге турында киң язырга теләмиләр. Шулай ук алар бу кабиләнең Джин иленнән килеп чыкканлыгын, кайберләренең этник чыгышы буенча җин булуын исбатларга тырышалар. Кызганычка каршы, кайбер әзәрбайҗан тикшеренүчеләре дә бу мөмкинлекне хуплый (мәсәлән, Фәридә Мәммәдова).

Чынлыкта, Җинли Җин — Төркестаннан килеп, III гасырда Әрмәнстанда яши башлаган борынгы төрки кабиләләрнең берсе. Аларның төрки телле булуын раслый торган ике факт бар:

# Кабилә җитәкчеләренең — Мамигун һәм Конаг — исемнәре борынгы төрки чыгышлы.
# Мамигун исеменең ахырындагы «гун» компоненты төрекләр һәм монголлар арасында патшалар һәм әмирләр исемнәрендә очрый. А. Бакиханов язуынча, III гасырда Албаниягә төньяктан бәреп кергән төрки телле базиликлар патшасының исеме Катаргун булган

Бу топоним XVIII гасырда Грузиядәге Болус (хәзерге Болниси) төбәгеннән Карабахка күчкән Җинли кабиләсенә бәйле. Ягъни, топонимның мәгънәсе — «Болустан / Болнисидан килгән Җинли». Авылның элеккеге исеме Җинли Болуслу булган, ә 2011 елның 30 сентябрендә ул Болуслу дип үзгәртелгән.

Монгол ханы Чыңгызханның генералы — Чурмакун, ә аның улы — Абукун дип атала. Элханидлар династиясеннән (XIII—XIV гасырлар) бер каганның исеме Аргун булган.

Конаг исеменә килгәндә, ул борынгы төркиләрдә Конак, Кунак формаларында еш очрый. Мәсәлән:

* Кара диңгезнең төньяк ярындагы скифлар патшасы грек чыганакларында Ксунаксис дип атала (грекча -ис кушымчасы белән).
* Албан тарихчысы Муса Каланкатлы хазарлар арасында бер каганның исемен Хонак дип яза.
* Идел буе болгарлары арасында Конак, V гасырда Көньяк Россия далаларында яшәгән төрки телле аварлар арасында Кунак билгеле булган.

Бу исем төрки сүзләрдән килеп чыккан: «хунак», «баган» яки «конак» — «төн куну урыны» дигән мәгънәгә ия.

Икенчедән, Ченлилар иртә урта гасырларда Грузиядә дә яшәгәннәр. Борынгы грузин чыганакларында алар ачык рәвештә «төрекләр» дип аталган. Әрмән тарихчысы П. К. Патканов Ченлиларның кытайлар түгел, ә төрекләр булуын ачык билгеләп үтә. Аның фикеренчә, бу кабилә Әрмәнстанга Идел буеннан килгән, һәм Идел буенда Кытайдан килгән кытайлар булуы мөмкин түгел, чөнки бу бары тик өстән-өстән охшашлык кына.

Шулай ук V гасыр әрмән авторлары Ченлиларның төньяк-көнчыгыш илләреннән килгәннәрен билгеләп үтә. Борынгы грузин чыганаклары да Җиннарның Грузиягә Төньяктан, Җин-Бакур җитәкчелегендә, Дарьял үткелен кичеп килгәннәрен күрсәтә. Борынгы төрки телләрдә шәхси исемнәр башындагы «җин» сүзе «көчле», «нык» дигән мәгънәгә ия.

## Шулай ук карагыз

* Идел буенда
* Кавказ Албаниясе

## Искәрмәләр

Төркем:Төрки кабиләләр
Төркем:Гөрҗистан тарихы
Төркем:Әрмәнстан тарихы