Bişençe täre yawı

**Bişençe täre yawı** (1217—1221) — awrupalılar İerusalimnı häm  qalğan öleşen kire qaytarırğa tırışuwı.

Papa  häm anıñ warisı  Macarstan patşası  häm hersog  citäkçelegendäge täre yörtüçelär armiäseneñ İzge Cirgä poxodın oyıştırğannar, ämmä alarnıñ ğämälläre näticäsendä İerusalim möselmannar qulında qalğan. 1218 yılda  citäkçelegendäge alman armiäse, şulay uq Hollandiä grafı  citäkçelegendäge hollandlar, flamandlar häm frizlarnıñ
berläşkän ğäskäre poxodqa quşılğan. Misırda  höcüm itärgä niätläp, alar Anatoliädä  sälcükläre belän berläşmä tözegännär. Sälcüklär parallel’ räweştä Süriädä Äyübilärgä höcüm itkännär.

Damiettanı yawlap alğannan soñ, täre yörtüçelär 1221 yılnıñ iyülendä könyaqqa Qähirä yağına xäräkät itkän, läkin azıq-tölek häm su zapası kimegänlektän kire qaytırğa mäcbür bulğannar. Soltan  tönge höcüme küp sanlı täre yörtüçelärneñ häläq buluwına häm, axır çiktä, alarnıñ armiäseneñ kapitulätsiäsenä kitergän. Äl-Kamil awrupalılar belän sigez yılğa tınıçlıq kileşüwe tözergä rizalaşqan.

## Äzerlek
Papa  1208 yıldan uq Äyübilär imperiäsen yuq itü häm İerusalimnı kire qaytaru öçen täre poxodın planlaştırğan. 1213 yılnıñ aprelendä ul *Quia maior* bullasın bastırğan, barlıq xristiannarnı yaña täre poxodına quşılırğa çaqırğan. 1215 yılda çaqırılış *Ad Liberandam* bullasında qabatlanğan.

### Fransiä
Fransiädä täre yawı ideyaların kardinal  wäğäzlägän. Ämmä, başqa täre yawılarınnan ayırmalı bularaq, anıñ çaqırularına azlar ğına cawap birgän: Fransiä alparları inde katarlarğa qarşı  cälep itelgän bulğannar.

1215 yılda III İnnokentiy  cıyğan, anda İerusalim patriarxı Raul de Merenkur belän bergä İzge Cirdä xristiannarnıñ pozitsiälären torğızu turında fiker alışqan. III İnnokentiy,  kebek, yawı başında papalıq toruwın telägän. Ul  (anıñ östennän venetsiannar kontrol’ alğan) xatalarınnan qaçarğa omtılğan. Papa täre yörtüçelärneñ köçläre Brindizidä 1216 yılda oçraşuwın planlaştırğan häm täre yörtüçelärneñ qorabları häm qoralları bulaçağına garantiä birü öçen möselmannar belän säwdä itüne tıyğan. Här täre yörtüçegä . Şulay uq gönahlar yawda qatnaşuçılarnıñ çığımnarın tülägän, ämmä üzläre qatnaşmağan keşelärgä kiçerelgän.

### Macarstan häm Almaniä
Almaniädä täre yawın  wäğäzlägän. İmperator  1215 yılda poxodqa quşılırğa tırışqan. Läkin papa 1216 yılda wafat bulğan, häm aña  waris bulğan, ul imperatorğa kampaniädä qatnaşunı tıyğan häm Macarstan patşası  häm Avstriä hersogı  täre yawı citäkçeläre dip iğlan itkän. II Andraş täre yawlar tarixında iñ zur armiä cıyğan.

## Kampaniä

### İerusalim
 berençe bulıp täre qabul itkän. Macarstanğa qaytqançı ul Bişençe täre yawı liderı bulıp qalğan. II Andraş häm anıñ ğäskärläre 1217 yılnıñ 23 avgustında Splitta cıyılğannar. 9 oktäberdä Venetsiä flotı, ul çorda Awrupadağı iñ zur flot, täre yörtüçelärne Kiprğa
kitergän, annan alar  kitkännär. Anda alar  ( xakime),  häm kenäz  ğäskärlärenä Süriädä  qarşı çığu öçen quşılğannar. Oktäberdä täre yörtüçelär liderları II Andraş räislegendä Akrada xärbi şura ütkärgännär.

Täre yörtüçelärneñ töşerüwennän soñ möselman xakimiätläre İerusalimda diwarlarnı häm fortifikatsiä qorılmaların cimergännär, ägär xristiannarğa şähärne yawlap alsalar, anı yaklarğa mömkinlek birmäsennär öçen.

II Andraşnıñ yaxşı äzerlängän armiäse 10 noyäberdä  yılğasında soltan  ğäskärlären tar-mar itkän. Möselmannar üz nığıtmalarına häm şähärlärenä çigengännär.  häm  waqıtında kilmägän, şuña kürä Livan häm  tawındağı nığıtmalarnı yuqqa ğına qamarğa turı kilgän. II Andraş üze waqıtnı törle relikviälär cıyuda ütkärgän. Suğış xäräkätläre sülpän barğan, häm 1218 yılnıñ başında II Andraş citdi awırğan häm Macarstanğa qaytırğa qarar itkän. 1218 yılnıñ fevralendä  häm  dä öylärenä qaytqannar.

### Sälcüklär belän alyans
Tizdän İzge Cirgä  häm Hollandiä grafı  citäkçelegendäge holland, flamand häm friz soldatlarınnan torğan täre yörtüçelärneñ yaña oträdları kilgän. Täre yörtüçelär ul waqıtta Alğı Aziädä möselman qödräte töp üzäge bulğan Misırğa höcüm itärgä qarar itkännär. Äyübilärgä «ikençe front» buldıru öçen alar  soltanı  belän berläşmä tözegännär, aña yaraşlı räweştä sälcüklär Süriädäge Misır ğäskärlärenä höcüm itärgä tieş bulğannar.

### Misır

1218 yılnıñ iyünendä täre yörtüçelär  höcüm itäknnär häm garnizonnıñ qarşılığına qaramastan, 25 avgustta şähärneñ töp manarasın ala alğannar. Alar böten şähärne yawlap ala almağannar, östäwenä ğäskärdä epidemiälär başlanğan, ülgännärneñ berse  bulğan. Soltan Äl-Ädil wafat bula, häm aña ulı  waris bulğan. Şul uq waqıtta  1219 yılda  täre yawın citäklärgä cibärgän. Äl-Kamil täre yörtüçelär belän tınıçlıq turında söyläşülär alıp barırğa tırışqan. Ul  İerusalimğa almaştırırğa täqdim itkän, läkin Payo Galvau bu täqdimnärne qabul itmägän. Bu xaqta işetkäç,  öyenä yözgän. Avgust yäki sentäberdä  täre yörtüçelär lagerenä kilgän häm soltan belän oçraşqan. Noyäber ayında täre yörtüçelär soltannıñ köçen yabıqtırğan häm, nihayät, Damiettanı ala alğannar.

Şähärne basıp alğannan soñ uq täre yörtüçelärneñ liderları arasında kem idärä itäçäge turında bäxäslär başlanğan: dönyawi yäki ruxani keşelär.  1220 yılda üzen şähär xucası dip iğlan itkän. Läkin  monıñ belän rizalaşmağan häm İoannı Akrağa qaytırğa mäcbür itkän. İoannnıñ lagerdän kitüwe öleşçä  almannar belän Misırğa kilüwe belän qaplanğan. Rim legatı Misırğa  armiäse belän kiler dip ömetlängän. Ämmä Fridrix eçke problemalar belän mäşğül bulğan häm kilmägän. Süriädä ber yıl eşsez torğannan soñ, Damiettağa İoann de Brienn qaytqan, häm täre yörtüçelär 1221 yılnıñ iyülendä könyaqqa Qähirä yağına xäräkät itkän. Bu marş Äl-Kamil ğäskärläreneñ küzlärennän yäşerenmägän. Möselmannarnıñ täre yörtüçelärneñ flangalarına höcümnäre alman soldatların höcümne däwam itüdän baş tartırğa häm Damiettağa qaytırğa mäcbür itkän.

Äl-Kamil sälcüklärne tar-mar itkän Süriädäge başqa Äyübilär belän berläşmägä kerä alğan. Şul uq waqıtta täre yörtüçelärneñ Qahirägä xäräkäte häläqät belän tämamlanğan. Alarnı Nil yılğası tuqtatqan. Täre yörtüçelär elek ütkän qorı kanal suw belän tulğan häm çigenüw yulın tomalağan. Näticädä, misırlılar tönge höcüm yasağannar, bu xristian ğäskärlärendä küp sanlı yuğaltularğa häm alarnıñ armiäseneñ kapitulätsiäsenä kitergän. Kapitulätsiä şartları buyınça alar azat çigenüw alğan, läkin Damiettanı häm ğomumän Misırnı çistartırğa tieş bulğannar.

## Näticä
Äl-Kamil awrupalılar belän sigez yıllıq kileşüw tözergä rizalaşqan häm  ber kisäkne kire qaytarırğa wäğdä itkän. Ämmä bilgesez säbäplär arqasında soltan soñğı wäğdäsen ütämägän.

Täre yawınıñ uñışsızlığı oksitan şağire Gilyem Figeyranıñ antipap pamfletları barlıqqa kilüwenä kitergän. Alarğa cawap bulıp Gormonda de Monpesyenıñ *Greu m’es a durar* poeması torğan, anda yawnıñ uñışsızlığı öçen ğayep  yäki papalıqqa tügel, ä bozıqlarnıñ «añğıralığına» yöklängän.

Şul uq waqıtta   häm  qızı  öylängän häm papa aldında yaña täre yawın başlarğa wäğdä itkän.

## İskärmälär


## Ädäbiät

* R. L. Wolff/H. W. Hazard (Hrsg.): ''The later Crusades, 1189—1311 (A History of the Crusades, volume II)''. University of Wisconsin Press, Madison/Wisconsin 1969, S. 377ff.
* Jonathan Riley-Smith (Hrsg.): *Illustrierte Geschichte der Kreuzzüge*. Frankfurt/New York 1999, S. 478 (Index, s.v. Damiette).
* Barbara Watterson. *The Egyptians*. Blackwell Publishing, 1998, S. 260.
* Heinrich von Zeißberg. *Allgemeine Deutsche Biographie* (ADB). Einzelband Nr. 18: Lassus — Litschower. 1. Auflage. Leipzig, Verlag von Dunder & Humblot, 1883, S. 389.
* J. Tolan, *St. Francis and the Sultan: The Curious History of a Christian-Muslim Encounter.* Oxford: Oxford University Press, 2009. [book about Francis of Assisi’s mission to the Egyptian Sultan Al-Kamil at Damietta in 1219]

Төркем:Тәре яулары
Төркем:XIII гасыр сугышлары