open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фотос Политис

**Фотос Политис** (; 1890, Афина — 1934, шунда ук) — грек режиссёры, Греция милли театрының беренче сәнгать җитәкчесе (1932 елдан).

## Тормыш юлы
Фотос Политис грек этнографы Косма Политис гаиләсендә туа. Афина университетының юридик факультетында укый, аннары Алманиядә хокукны өйрәнә. Туган иленә кайткач, үзе идарә иткән театрда театр тәнкыйтьчесе була, шул үк вакытта шигырьләр, шулай ук театр куелышлары өчен сценарийлар яза. Фотос Политис грек театр сәнгате инкыйлабының актив көрәшчесе була, анда актёрлар башкаруында декламация һәм ясалма пафос өстенлек итә.

1918 елда Политис Грек драматурглары җәмгыятенең «Hellenic Theater Co» оештыруда катнаша. 1919 елда 29 яшендә ул Эсхилның «Патша Эдип» трагедиясенең адаптациясен ясый, үз пьесасында төп рольне Эмилий Веакиска бирә. 1925 елда, Греция актёрлар берлеге «Профессиональ драма мәктәбе»н төзергә карар кылгач, Политис репертуар һәм актёрлык осталыгы профессоры итеп билгеләнә, ә 1927 елдан ул спектакльләр куя башлый. 1932 елда ул Греция Милли театрының беренче режиссёры була һәм шуннан бирле театр җәмәгатьчелегендә күренекле һәм шул чорның танылган кешеләре белән эш итә. Репертуарда Политис гомер буе классика тарафдары була. Бу традицияне Милли театрның киләсе режиссёрлары Ронитирс һәм Минотис дәвам итә. Фотос Политис барлык чорларның иң күренекле драматургларының пьесаларын куйган. Аның репертуарында Эсхил, Софокл, Еврипид, Шекспир, Мольер, Гольдони, Шиллер, де Мюссе, Ибсен, Цвейг, Шоу, О'Нил, шулай ук замандаш грек драматурглары Деметриос Византиос, Григориос Ксенопулос, Пантелис Хорн һ.б. әсәрләре була.

Бөек грек режиссёрының талантын һәм истәлеген тану билгесе буларак, күренекле грек режиссёрларына бирелә торган *Фотос Политис премиясе* булдырыла.

## Сылтамалар

* ΦΩΤΟΣ ΠΟΛΙΤΗΣ 
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Афинада вафатлар
Төркем:1934 елда вафатлар
Төркем:Афинада туганнар
Төркем:1890 елда туганнар
Төркем:Илләр буенча режиссёрлар
Төркем:Греция режиссёрлары
Греция милли китапханәсе

**Греция милли китапханәсе** () — Грециянең милли китапханә, үзәк матбугат саклагычы, милли библиография (эллинистика) үзәге, Грециянең ISBN, ISSN һәм ISMN үзәге. Китапханәнең төп бинасы, Каподистрия исемендәге Афина университеты һәм Милли академия белән беррәттән, архитектор Теофил фон Хансен проекты буенча төзелгән неоклассик Афина трилогиясенең состав өлеше булып тора. Дорик ордерда башкарылган.

## Тарих

Милли китапханә булдыру идеясен танылган Швейцария филэллины Якоб Мейер уйлап таба. Ул 1824 елның августында Мейерның Месолонгион шәһәренең «Грек хроникасы» газетасы өчен язган мәкаләсендә басылып чыга. Бу идеяне Иоанн Каподистрия җитәкләгән яңа грек хөкүмәте күтәреп ала, ул аның тирәсендә мәгариф оешмалары, милли музейлар һәм нәшрият йортлары кебек интеллектуаль институтларны туплый. Турыдан-туры җитәкчесе Андреас Мустоксидис була, ул шул рәвешле Милли археология музее һәм Милли мәктәп директоры була.

1830 ел ахырында Мустоксидис Милли китапханә дип атаган китапханәдә греклар яки филэллиннар тарафыннан җыелган 1018 том басма китап була. 1834 елда китапханәне яңа башкалага — Афинага күчерәләр.

Китаплар саны бик тиз үсә. Димитрис Постолакас ярдәме белән шәхси китапханәләрдән 1995 том сатып алынган. Шулай ук китапханә Христофорос һәм Константинос Сакеллариосовлар китапханәсеннән 5400 том һәм Маркос Рениерис китапханәсеннән 3401 том кабул итә.

1842 елда китапханә Афина университеты китапханәсе белән берләшә һәм король Оттон инициативасы буенча төзелгән яңа университет бинасында урнаштырыла. Киңәйтелгән институтның яңа директоры итеп Георг Козакис-Типалдос билгеләнә, ул бу вазифада 1863 елга кадәр кала. 1866 елгы король Хартиясе нигезендә ике китапханә дә рәсми рәвештә «Грециянең милли китапханәсе» исемле бер китапханәгә берләштерелә.

1888 елның 16 мартында Кефалониядән чыккан бертуган Панагис, Маринос һәм Андреас Валлианосларның грек диаспорасы вәкилләре финанс ярдәме белән неоклассик стильдәге мәрмәрдән яңа бина төзелә башлый. Китапханә университет бинасында 1903 елда калган, чөнки ул инде Феофил Гансен проекты буенча һәм архитектор Эрнст Зиллер җитәкчелегендә төзелгән яңа корпуска күчкән.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча китапханәләр
Төркем:Милли китапханәләр
Төркем:Греция мәдәнияте
Нәй (музыка коралы)

**Нәй** ( ; әрм. նայ;  от перс. نی; *"камыш»*) Кавказ, Көнбатыш, Үзәк Азия халыкларында һәм татарларда таралу тапкан озынча ачык флейта.

Беренче тапкыр борынгы фарсыларда, аннан төрле тарихи чорларга фарсы музыкаль мәдәнияте йогынтысы астына эләккән башка халыкларга тарала. Иранда үзенең тәүге кыяфәтен һәм төзелешен саклап калган халык коралы.

## Тарихы
Нәй үзенең тарихын безнең эрага чаклы ук башлаган борынгы музыка коралларының берсе дип санала. Нәйнең төрләре Якын һәм Урта Көнчыгыш халыклары арасында киң таралган булган. Әзербайжанда нәйнең берничә төре булган.

XIV-XV гасырларда яшәгән фарсы галиме һәм музыка белгече Әбделкадыйр Мәрәгый үзенең «Мәгасид әл-алхан» (мелодия максатлары) хезмәтендә ул вакытта булган нинең ике төре турында хәбәр итә: «ак нәй» һәм «кара нәй».

## Төзелеше
"Ак нәй" төрле зурлыктагы камыштан ясалган. Алгы ягында 5 авыз, ә арткы ягында бер тишек булган.

Озынлыгы 550-600 мм, диаметры 20 мм.

Диапазон беренче октаваның "до"сыннан икенче октаваның "сол"енә чаклы тавышларны үз эченә ала.

Хроматик тавыш тәртибе стволның өске очына кабызу сөземтәсендә барлыкка килә, бу очракта уң һәм сул кул бармаклары белән тишекләр йә ачыла, йә ябыла (тулысынча яки өлешчә). "Ак нәй"дә уйнаганда башкаручы, корал башына кигән нечкә бакыр көпшә аша, аны алгы өске һәм аскы тешләре арасында тотып, һава өрә; тел һәм иреннәр ярдәмендә коралдан тавыш чыгара.

Анда мугам, җырлау һәм башка музыкаль әсәрләр әйтү мөмкинлеге бар.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Най // Большая российская энциклопедия. Том 21. — М., 2012. — С. 700.
* Най (1) // Музыкальные инструменты. Энциклопедия. — М.: Дека-ВС, 2008. — С. 398—401. — 786 с.
* Най // Музыкальная энциклопедия. Том 3. — М.: Советская энциклопедия, 1976. — Стб. Ҡалып:-..
* Най // Музыкальный энциклопедический словарь. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 369—370. — 672 с.
Төркем:Фарсы мәдәнияте
Сантур

**Сантур** (фарс. سنتور, , әрм. Սանթուր, , төр. Santur) – кыллы бәрмә музыка коралы, цимбал төре. Азәрбайҗан, Әрмәнстан, Гөрҗистан, Һинд, Иран, Ирак, Төркия Һәм Көнчыгышның башка илләрендә таралган.

Сатурның үзенчәлеге шунда: анда ике җиңел чүкеч — мизрәбләр белән уйныйлар. Шуңа күрә ул берьюлы кыллы һәм бәрмә корал дип санала.

## Этимологиясе һәм килеп чыгышы
«Сантур» атамасы, тарихи мәгълүматларга караганда, юнан телендәге «псантерина»дан, яки юнан телендәге «żαλτήριον» (псалтерион, "чиртмә корал" ( кылларны чиртеп алу)) сүзеннән килеп чыккан. Риваять буенча, сатурның барлыкка килүе берничә музыка коралын уйлап чыгарган яһүди пәйгамбәр һәм патша Давыт исеме белән дә бәйле.

## Тасвирламасы

Сантур – ул трапеция калыбындагы агач тартма, аның өлешләре сайланган чикләвек агачыннан, ә колаклары һәм кыл тоткасы тимердән эшләнә. Рамадан, өске һәм аскы агач капкалардан тора. Кыллары тимердән ясала. Һәр терәк аша бер көйләүдәге 4 кыл үтә. Коралның аскы декасы 7 мм калынлыктагы тоташ, ә өске декасы 5 мм калынлыктагы тактадан гыйбарәт.

* 12 терәкле сатурның озынлыгы 892 мм
* Киңлеге 315 мм
* Биеклеге 69 мм
* Кыллар саны 96.

Инструментның көйләү тибына бәйле, сөйләшү мөхитендә "сантур соль", "сантур ля" һәм "сантур си" кебек атамалар кулланыла.

Сантурда уйнау Бакы сәнгать гимназиясендә һәм Бакы музыка академиясендә өйрәтелә.

## Искәрмәләр

Төркем:Кыллы кораллар
Төркем:Хордофоннар
Организмнар арасындагы үзара мөнәсәбәтләр

Экологиядә **биологик үзара бәйләнешләр** — экосистемаларда бергә яшәгән организмнарның бер-берсенә йогынтысы. 

## Типлары
Тере организмнар арасында гаять күп төрле үзара бәйләнешләр бар. Аларның кайбер типлары төрле систематик группалар өчен уртак.

*1. Нейтральлек* — бу очракта бер территориядә яшәүче организмнар бер-берсенә йогынты ясамый, затлар бер-берсе белән бәйләнештә тормый. Мәсәлән, тиен белән поши бер урманда бер-берсе белән контактка керми.

*2. [[Симбиоз]]* — бергә яшәү (грекча сим — бергә, биос — тереклек). Бу формада партнерларның икесе дә яисә берсе генә булса да моннан файда ала. 

*3. [[Антибиоз]]* — үзара тәэсир итүче популяцияләрнең икесе дә яисә берсе генә тискәре йогынты ала. Симбиоз һәм антибиоз — табигый сайланышның әһәмиятле факторлары.

Төрләр арасындагы биологик бәйләнешләрнең санап үтелгән формалары биоценоздагы үсемлек һәм хайваннар санын көйләргә мөмкинлек бирә һәм биоценозның тотрыклылыгын билгели.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Мамонтов, Сергей Григорий улы. Биология.Гомуми закончалыклар: 9 сыйныф : гомуми белем мәктәпләре өчен дәреслек / С.Мамонтов .— М. ; Казан : Дрофа : ТаРИХ, 2003 .

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Экология
Төркем:Организмнарның үзара мөнәсәбәте
Антибиоз

**Антибиоз**, шулай ук антагонизм - үзара тәэсир итүче организмнарның яки популяцияләрнең икесе дә яисә берсе генә тискәре йогынты ала торган үзара мөнәсәбәт төре. 

Антибиоз төрләренә ерткычлык (шул исәптән каннибализм), паразитлык,  

## Ерткычлык
Биоценозларның үзкөйләнүендә зур әһәмиякә ия булган антибиозларның иң күп таралган формасы — ерткычлык. Башка хайваннарны ашау исәбенә яшәүче хайваннарны ерткыч хайваннар диләр. Ерткычлык кайбер үсемлекләр арасында да бар. Ерткычларның ау объектлары гаять күптөрле. Азык табу күп көч һәм энергия таләп итә, еш кына ау уңышсыз да булып чыга. Тар специальләшү, ягъни бер генә төр азык ашауга күчү, ерткычларны ул төре санын бәйлелеккә китерер иде. Шуңа күрә ерткычларның күбесе бер азыктан икенчесенә — бу вакытта күбрәк очраган яисә тотуы ансатрак булган азыкны ашауга күчә ала. Специальләшү булмау ерткычларга иң күп төрле азыктан файдаланырга да мөмкинлек бирә. Әлбәттә, һәр ерткычның үзе яраткан азыгы бар, ләкин ул ияләнмәгән, ашау өчен типик булмаган организмнар массакүләм үрчегән очракта, ерткыч шушы организмнар белән туенырга да мәҗбүр була. Мәсәлән, лачын-сапсан гадәттә азыкны һавада тота. Ләкин лемминглар массакүләм үрчеп китсә, лачыннар ауны җирдән башлый. 

## Паразитлык
Организмнар башка төрләрне яшәү урыны итеп кенә түгел, ә даими азык чыганагы итеп тә файдалана. Бергә яшәүнең мондый формасы паразитлык дип атала. Аларның тереклек эшчәнлеген, таралу юлларын, аларга каршы көрәш чараларын паразитология фәне өйрәнә. Паразитлыкның вакытлы һәм даими формаларын аералар.

## Конкуренция
Төрләр арасындагы тискәре мөнәсәбәт формаларының берсе булып конкуренция тора. Ул бер-берсенә охшаш ике төрнең уртак ихтыяҗлары булган очракта күзәтелә. Андый төр вәкилләре бер үк территориядә яшәсәләр, алар өчен уңайсызлык туа: азык ресурслары, яшеренү урыны, үрчү урыннары һ.б. биләү мөмкинлеге кими.

## Чыганаклар
Мамонтов, Сергей Григорий улы. Биология. Гомуми закончалыклар: 9 сыйныф : гомуми белем мәктәпләре өчен дәреслек / С.Мамонтов .— М. ; Казан : Дрофа : ТаРИХ, 2003 .
Төркем:Организмнарның үзара мөнәсәбәте
Төркем:Биология
Төркем:Экология
Конкуренция (биология)

**Конкуренция -** организмнар яки төрләр арасындагы үзара бәйләнеш. Төрләр арасындагы тискәре мөнәсәбәт формаларының берсе. Ул бер-берсенә охшаш ике төрнең уртак ихтыяҗлары булган очракта күзәтелә. 

## Тасвирлама

Конкурент мөнәсәбәт формалары төрлечә — физик көрәштән алып бергә тату яшәү рәвешләрендә дә булырга мөмкин. Шулай булуга да карамастан бер үк ихтыяҗлы ике төр организмнары бер үк бергәлектә яшәсә, кайчан да булса бер конкурент икенчесен кысрыклап чыгарачак. Кагыйдә буларак, үрчү интенсивлыгы һәм тизлеге түбәнрәк булган төр вәкилләре кысрыклап чыгарыла. Бу закончалыкны безнең ил галиме Г. Гаузе ача һәм ул «конкурент кысрыклау кагыйдәләре» дип атала.

## Эволюциядәге әһәмияте
Ч. Дарвин конкуренцияне яшәү өчен барган төрара көрәш эволюциясендә зур роль уйнаучы күренешләренең берсе дип исәпләгән. Конкуренция нәтиҗәсендә, яшәү шартларына булган таләпләре аерылып торучы төрләр генә биоценозда бергә яши ала. Мәсәлән, Африка саванналарындагы тояклылар көтүлек азыгын төрлечә файдалана: зебралар үлән очларын гына өзә, антилопалар алардан калган үлән белән туена, анда да әле барысын рәттән түгел, ә сайлап кына ашый, газельләр үләннең иң аскы өлешен кимерә, ә топпи антилопалары башка үлән ашаучылардан калган коры сабакларны ашыйлар. Төрләр арасындагы биологик бәйләнешләрнең санап үтелгән формалары биоценоздагы үсемлек һәм хайваннар санын көйләргә мөмкинлек бирә һәм биоценозның тотрыклылыгын билгели.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
Мамонтов, Сергей Григорий улы. Биология. Гомуми закончалыклар: 9 сыйныф : гомуми белем мәктәпләре өчен дәреслек / С.Мамонтов .— М. ; Казан : Дрофа : ТаРИХ, 2003 .

## Сылтамалар

* http://www.encyclopedia.com/topic/Competition_%28Biology%29.aspx
* "Җиңү трилллары" өчен биологик нигезләр.

## Моны да карагыз

Төркем:Этология
Төркем:Организмнарның үзара мөнәсәбәте
Төркем:Конкуренция
Төркем:Биология
Төркем:Экология
Михраб

**Михраб** ( — «доганың юнәлеше») ― мәчетләрнең мулла намаз укыр өчен аерым, уемлы итеп эшләнгән урыны, түре (күчермә мәгънәдә «Изге урын, трибуна»)  . Мәчет диварындагы Мәккәгә (кыйблага) юнәлеш күрсәтүче куыш ().

Гадәттә, ảрка формасында була, бизәкләр, сырлар белән бизәлә. Коръәндә искә алына (3:37). Михрабның өске өлешендә Коръән аятьләре урнаштыралар. 

Мөхәммәд пәйгамбәр заманында мәчетләрдә хәзерге аңлавында михраб булмаган, Кыйбланы күрсәтү өчен аерым билгеләр белән ташлар (яки башка тамгалар) куела торган булган.

Михрабны төзү традициясен беренче булып кем керткәнлеге турында фикер каршылыклары бар. Тик шунысы гына билгеле: 709 елда, хәлифә  (668—715) идарә иткән чорда, Пәйгамбәр мәчетен реконструкцияләгәндә, михраб төзелгән.

Михраб еш кына мәчетнең түрендә, кыйблага караган дивары уртасында урнашкан була. Тавыш акустикасы тигез таралсын өчен уйланылган. Намаз башында торучы һәм аңа җитәкчелек итүче имам михрабка йөзе белән карап гыйбадәт кылсын өчен билгеләнгән, чөнки намаз вакытында имам барлык башка гыйбадәт кылучылардан алда булырга тиеш. 

Михрабны кайвакыт христиан храмы апсидасы белән чагыштыралар, ләкин аның мәзбәх () белән бернинди уртаклыгы юк.

Михраблар Гарәп архитектурасында VII гасыр ахырында барлыкка килгән, VIII гасырда киң тарала башлаган. Иң борынгы үрнәге — ясалма уксыман ảрка рәвешендә ― Иерусалимдагы  Куббат әс-Сахрада сакланган (691). Тора-бара михрабларны як-ягына колонналар, кәрәзле гөмбәзле (сталактит, ), дагасыман ảркалар белән бизи башлаганнар, бизәкле , кафель белән тышлаганнар,  һәм асылташлар белән инкрустацияләгәннәр. Михраб эченә утлы лампа элгәннәр, ул яктылыкны символлаштырган: «*Аллаһ ― җир вә күкләрнең яктысы. Диндар кешенең күңелендә аның яктысы шәм урнашкан куышка охшаган*» (Коръән, 24:35).

## Әдәбиятта куллану
;Габдулла Тукай
* «Иптәшең шагыйрь генә бассын аяк михрабыңа» (Г. Тукай. ...гә (Ядкяр))  

## Фотогалерея

File:Mihrab, Umayyad Mosque.jpg|Өмейяд мәчете михрабы. Дамаск 
File:Haga Sofia RB5.jpg|Айя Суфия михрабы. Истанбул
File:Esrefoglu3.jpg|Әшрәфоглу мәчете михрабы. Бейшеһир, Төркия
File:Lahdenmoskeijanmihrab.jpg|Лахти мәчете михрабы. Финляндия
File:Bukhara Kalyan Mosque mikhrab.jpg|Пои-Калян мәчете михрабы. Бохара


## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* *Т. Х. Стародуб*.   Михраб.  БРЭ
*      ИЭС / Михраб

Төркем:Мәчет архитектурасы
Төркем:Ислам терминнары
Төркем:Юнәлеш табу
Проект:Төбәк тематик атналыгы/Бөекбритания атналыгы

**«Бөекбритания атналыгы»** —  Бөекбритания, төбәк халкы, мәдәнияте һәм тарихы турында мәкаләләр язу өчен төзелгән «Төбәк тематик атналыгы» проектының өлеше. Шулай ук Бөекбритания турында булган мәкаләләрне яхшырту планлаштырыла.

Бөекбритания атналыгы бу төбәк турындагы мәкаләләр буенча бушлыкларны тутырырга тиеш. Атналык кысаларында Бөекбритания һәм Бөекбритания мәдәнияте белән бәйле мәкаләләр булдырылачак һәм яхшыртылачак.

**Вакыт:** 2 — 15 июнь 2025

**Кыйбла:** инглиз, шотланд, скотс, ирланд, корн, велс Википедияләрендә Бөекбритания турында татар Википедиясенә караганда күпкә күбрәк мәгълүмат бар.

## Нәтиҗә
11 төзелгән һәм 1 яхшыртылган мәкалә, 1 калып, 1 рәсем.

## Бүләкләр

### Бөекбритания ордены

* Хөрмәтле проектта катнашучылар! Бөекбритания атналыгы кысаларында 10 һәм аннан да күбрәк мәкалә язган һәркемгә атналыкта катнашу истәлегенә проект кураторы тарафыннан «Бөекбритания ордены» тапшырылачак. **Шартлар**: әһәмиятлелек, язылган мәкаләнең күләме 5000 байттан ким булмаска тиеш һәм мәкаләдәге мәгълүматны раслаучы бер абруйлы чыганакның булуы мәҗбүри.

### Проекттан рәхмәт
Бер атналык эчендә бер яки берничә мәкалә язган катнашучыларның фикер алышу битләрендә атналык тәмамлангач, проектның шәхси рәхмәте белдереләчәк.

## Статистика
**Зинһар, кертем мәгълүматларын яңартырга онытмагыз.**

## Ясарга кирәк
Түбәндәге исемлектәге мәкаләләрдән тыш, төбәк белән бәйле теләсә нинди әйберләр турында яза аласыз.

### Шәхесләр

* Ричард Ле Гальенн en

* Томас Уолкер Арнольд en

* Джордж Кэдбери en

* Пол Рота en

* Самуил Котелянский en

* Джозеф Гримальди en

* Фредерик Джордж Кеньон en
* Эдмонд Һэлли en

### Белем

* Ланкастер университеты en
* Кардифф университеты en
* Глазго университеты en

### Тарих

* Дженкинс колагы өчен сугыш en
* Англия-Занзибар сугышы en
* Стюартларны реставрацияләү en
Мәдинә мәчете (Сокуры)

**Мәдинә мәчете** () ― Татарстанның Лаеш районы Сокуры авылында (Яңа Сокуры-2 коттеджлар бистәсендә ) урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (мәчет). 2025 елның 1 июнендә ачылган.

## Тарих

Мәчет төзелеше 2022 елның 30 июлендә башланган. Мәчет хуҗалык ысулы белән төзелгән: төп эшләрне җирле халык башкарган, катлаулы этапларга белгечләр чакырылган.

Төзелеш өчен акча инвесторлардан һәм авыл кешеләреннән җыелган. Крестьян-фермер хуҗалыгы башлыгы (Габишево), 2025 елда II дәрәҗә «Ватан алдындагы казанышлары өчен» ордены медале белән бүләкләнгән Илсур Гомәр улы Дияров һәм аның гаиләсенең өлеше кергән.

Мәчет ачылу тантанасында район башлыгы Илдус Зарипов, Лаеш районы мөхтәсибе Бари улы Наил хәзрәт Әбелханов һ.б. кунаклар катнашкан 

## Тасвирлама
Мәчет Борһан Шаһиди урамы, 1 адресы буенча урнашкан. Мәйданы 283,2 кв. метр булган ике катлы бина 1 мең кв. метрлы җир кишәрлегендә төзелгән. 

Мәчет барлыгы ~230 кешене сыйдыра. Беренче катта 200 кешелек ир-атлар өчен намаз залы, гардероб бүлмәләре, имам кабинеты, икенче катта 30 кешелек хатын-кызлар өчен намаз залы һәм уку сыйныфы урнашкан. 

Комплекс территориясендә төзекләндерелгән чишмә бинасы бар.

## Имам
Яңа мәчетнең имам-хатыйбы Наил улы Марат хәзрәт Гайнетдинов.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Сокуры авылында яңа «Мәдинә» мәчете ачылды. ТР МДН, 1.06.2025
* В селе Сокуры торжественно открыли новую мечеть «Мадиня». Laishevoofficial, 1.06.2025

## Моны да карагыз
* Юлчы (мәчет, Сокуры)

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Лаеш районы мәчетләре
Төркем:2025 елда төзелгән мәчетләр
Дунгуань мәчете

**Дунгуань мәчете** () ― Кытайның Цинхай (Чиңхәй) өлкәсе административ үзәге  (Шинин) шәһәрендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (җәмигъ мәчете). Шәһәрдәге иң зур мәчет һәм Кытайда иң зур мәчетләрнең берсе..

## Тарих
1380 елда Мин династиясе чорында төзелгән һәм күптән түгел генә реставрацияләнгән. Яшел гөмбәзле мәчет архитектурасы Кытай һәм Урта Азия архитектурасы катнашмасыннан гыйбарәт булган. Мәчет XIX гасыр ахыры ― XX гасыр башында төзекләндерелгән. Шуннан соң мәчет сәяси бәхәсләр нәтиҗәсендә җитди зыян күрә. Әмма аны XX гасыр ахырына кадәр реставрацияләүне дәвам иткәннәр.

Генераллар  (1869–1931) һәм аның улы  (1903—1975, мөселман динендәге  милләтеннән) Цинхайның хәрби губернаторлары булганда мәчетне контрольдә тотканнар
.

Мәчет 1986 елдан Цинхай провинциясе  исемлегенә һәм 2013 елдан Кытай Халык Республикасының  исемлегенә (7нче исемлеккә) кертелгән.

1989 елда дистәләгән мең мөселман ислам һәм Кытай мөселманнарына карата кимсетүле язылган китапка каршы протест белдереп, мәчет тирәсенә җыелган. 1993 елның октябрендә мәчеттә мөселманнар башка китапка каршы протест белдерә; аннары Кытай армиясе мәчеткә бәреп керә һәм протест белдерүчеләрне куып чыгара.

2000 елда реконструкция барышында мәчетнең яшел гөмбәзе һәм манаралары сүтелгән. Кайбер мәгълүматлар буенча, бу корылмага күбрәк «кытай» кыяфәтен бирү өчен  инициативасы буенча эшләнгән (имеш, мәчет үзенең беренчел «кытай» стилендә торгызылган). Мәчет җитәкчелеге сүтелгән өлеш мәдәният һәйкәле буларак беренчел корылманың өлеше булмавы турында белдергән.

 (1936―2018) озак вакытлар мәчет имамы булган. Аны җирләү вакытында мәчеткә өч йөз меңнән артык мөселман килгән, һәм ул Сининдагы мөселман зиратына җирләнгән.

## Архитектура
Мәчетнең мәйданы 11 940 квадрат метр тәшкил итә. Мин династиясе идарә иткән чорда мәчет намаз залы һәм күп катлы ике манаралы бер ишегалдыннан торган. Хәзерге заман мәчете Кытай Ислам архитектура стилендә төзелгән һәм анда көнбатыш архитектурасы элементлары бар.

## Галерея

File:东关清真大寺文保碑.jpg|«Бу саклана торган төп тарихи һәм мәдәни объект»
File:东关清真大寺拱门01.jpg| Мәчет ảркасы
File:西宁市东关清真大寺.jpg|Мәчет
File:Prayers at Dongguan mosque.jpg|Михраб
File:China May 2007 232.jpg|Мәчет
File:东关清真大寺礼拜场景01.jpg|Мәчет
File:东关清真大寺礼拜场景02.jpg|Мәчет


## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*Great Mosque of Xining, Dongguan - China
*Film
*Imame 

## Моны да карагыз
* Кытайда ислам
Төркем:Мин династиясе
Төркем:Кытайның истәлекле урыннары
Төркем:Кытай мәчетләре
Төркем:КХРның саклана торган һәйкәлләре
Төркем:Кытай архитектурасы
Төркем:Чиңхәй
Үсемлек тукымалары

**Тукыма** - килеп чыгышлары уртак булган, бер яки берничә функцияне башкаручы, үсемлек организмында билгеле бер урынны биләгән һәм күзәнәкара матдәләре булган күзәнәкләр җыелмасы. Үсемлек органнары төрле тукымалардан барлыкка килә.

## Тукыма төрләре.

Үсемлек тукымаларын берничә төргә бүләләр: япма, төп, механик, үткәргеч һәм ясалгы тукымалар.

### Япма тукымалар
Саклагыч функцияне үти. Алар бер-берсенә тыгыз орынып урнашкан, калынайган тышчалы тере яки үлгән күзәнәкләрдән тора. Бу тукымалар тамырлар, сабаклар, яфраклар өслегендә урнаша. 

### Механик тукымалар
Үсемлекләргә ныклык бирә. Алар калын тышчалы күзәнәкләр төркеменнән тора. Кайбер күзәнәкләрнең тышчалары агаччыллана. Тамырның механик тукымалары күзәнәкләр эчендәге матдәне бик иртә югалталар һәм күзәнәкләре һава белән тулган була.

### Үткәргеч тукымалар
Көпшәчекләр яки каналлар рәвешендәге тере яки үлгән күзәнәкләрдән барлыкка килә. Алар суда эрегән туклыклы матдәләрне үткәрәләр. Каналлар  буйлап туфрактан туклыклы матдәләр эрегән су күтәрелә. Яфракларда һәм сабакларда барлыкка килгән органик матдәләрне үзләре буйлап тамырга үткәрә торган күзәнәкләр дә үткәргеч тукымада урнашкан. Төп ике үткәргеч тукыма: ксилема һәм флоэма. 

### Төп тукымалар
Япма, механик һәм үткәргеч тукымалар арасындагы пространствоны алып тора. Күзәнәкләре нинди функция үтәүләренә бәйле рәвештә, бу тукымаларның берничә төрен аерып йөртәләр. Аларның төп функциясе — төрле матдәләрне синтезлау һәм запаска туплау. 

### Ясалгы тукыма
Күзәнәкләре вак, юка тышчалы һәм чагыштырмача эре төшле була. Алар яңа күзәнәкләр барлыкка китереп бүленәләр, бу яңа күзәнәкләрдән башка тукымалар формалаша.

## Әдәбият

* Биологический энциклопедический словарь / Гл. ред. М. С. Гиляров; Редкол.: А. А. Баев, Г. Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др. — М. : Сов. энциклопедия, 1986. — С. 633. — 831 с. — 100 000 экз.
* Корчагина, В.А. Биология : Үсемлекләр,бактерияләр,гөмбәләр,лишайниклар:Урта мәкт. 6-7 кл.өчен д-лек — Казан : Мәгариф., 1995.
* Пасечник В. В. Биология. Бактерияләр, гөмбәләр, үсемлекләр : Татар урта гомуми белем бирү мәкт. 6 нчы сыйныфы өчен дәреслек / В. В. Пасечник; Русчадан Р. 3. Закирова, Ф. Г. Иштирәкова тәрж,. — Казан : Мәгариф, 2009.
Төркем:Биология
Төркем:Ботаника
Tomas Wolker Arnold

Ser **Tomas Wolker Arnold** (; *[[1864 yıl]]nıñ [[19 aprel]]e, [[Böyekbritaniä]], [[Плимут|Plimut]],  — [[1930 yıl]]nıñ [[9 iyün]]e, [[Böyekbritaniä]], [[London]]*) — Britaniä şärıqçısı, fälsäfäçese, islam belgeçese, sänğät belgeçe, sänğät tarixçısı.  häm  buyınça belgeç.  xaqiqi äğzası.  kavalerı. «»neñ berençe ingliz telle möxärrire.

## Biografiäse
Tomas Wolker Arnold 1864 yılnıñ 19 aprelendä Devonportta, Plimut şähäre rayonında cirle biznesmen ğailäsendä tuğan. Mäktäpne tämamlağaç, ul Kembric universitetınıñ  uqırğa kergän. Başta ul  beleme alğan, läkin alğa taba  belän mawıqqan häm şärıq fäne fakultetına küçkän. Uquwın tämamlağaç, ul   uqıtuçı wazifasın alğan, anı aldağı 10 yıl başqarğan. Monda ul Hindstan möselmannarı belän tığız elemtä urnaştırğan häm möselman tormışında reformalar östendä eşlägän.

1898 yılda Tomas Lahordağı  fälsäfä professorı wazifasın alğan, anda 1904 yılğa qädär eşlägän, şunnan soñ Angliägä qaytqan. Hindstannan studentlar beleme mäs’äläläre buyınça kiñäşçe däwlät wazifasın alğan. 1921 yılda Tomas   ğäräp tele häm orientalistika professorı bulıp eşkä urnaşqan, ülgänçe şunda eşlägän. Şul uq yılnı patşabikä anı . 1924 yılda Tomas islam räsem sänğäten aktivraq öyränä başlağan, ayırım alğanda «Farsı ile räsem sänğätendä Sasanid häm manixey sänğäte qaldıqları» digän zur bulmağan xezmäten bastırıp çığarğan. 1926 yılda anı Britaniä akademiäseneñ xaqiqi äğzası itep saylağannar. 1928 yılda «İslamda räsem sänğäte» digän xezmäte, ä ber yıldan soñ Avstriä ğäräpçese, doktor  belän xezmättäşlektä «İslam kitabı» digän xezmäte dönya kürgän. Anı sänğät tarixçısı häm Tomasnıñ biografı  anıñ tormışında iñ möhime dip atağan.

Tomas Wolker 1930 yılnıñ 9 iyünendä Londonda wafat bulğan.

## İskärmälär

Төркем:19 апрель көнне туганнар
Төркем:1864 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Плимутта туганнар
Төркем:9 июнь көнне вафатлар
Төркем:1930 елда вафатлар
Төркем:Лондонда вафатлар
Төркем:Лондон университеты укытучылары
Төркем:Магдалина колледжын (Кембридж) тәмамлаучылар
Төркем:Әлифба буенча галимнәр
Төркем:Һиндстан империясе ордены кавалер-компаньоннары
Төркем:Әлифба буенча шәрыкчылар
Төркем:Бөекбритания шәрыкчылары
Төркем:Әлифба буенча ислам белгечләре
Төркем:Бөекбритания ислам белгечләре
Төркем:Әлифба буенча фәлсәфәчеләр
Төркем:XIX гасыр фәлсәфәчеләре
Төркем:XX гасыр фәлсәфәчеләре
Төркем:Бөекбритания фәлсәфәчеләре
Төркем:Әлифба буенча сәнгать белгечләре
Төркем:Бөекбритания сәнгать белгечләре
Төркем:Британия академиясе әгъзалары
Төркем:Лондон университетының Шәрык фәне һәм африканистика мәктәбе укытучылары
Төркем:Алигарһ мөселман университеты укытучылары
Пол Рота

**Пол Рота** (; 3 июнь, 1907, Лондон — 7 Март, 1984, Воллингфорд, Оксфордшир) — инглиз режиссер-документалисты, тарихчы һәм кинотәнкыйтьче.

## Биографиясе
Чын исеме Пол Томпсон, ул Лондонда туган һәм Хайгейт мәктәбендә һәм Слейд нәфис сәнгать мәктәбендә белем алган.

Рота Джон Грирсон белән тыгыз хезмәттәшлек итә, ә Вольфганг Сушицки аның кинематографистларының берсе була. Ул дистәләгән документаль фильмның режиссеры һәм продюсеры була, шул исәптән «Контакт» (1933), «Һава форпосты» (1937), «Британия йөзе» (1935), «Муллык дөньясы» (1943), «Вәгъдә ителгән җир» (1947), «Шәһәр сөйли» (1947) һәм башкалар. «Дөнья бай» (1947) һәм «Даһи бишеге» (1961) фильмнарsның икесе дә «Оскар» премиясенә номинацияләнгән. 1953—1955 елларда BBC телекомпаниясенең документаль кино бүлеге җитәкчесе.

1962 елда «Адольф Гитлер тормышы» документаль фильмын булдыра.

Дөнья киносы тарихы буенча төп хезмәтләре: «Безнең көннәргә кадәр кино тарихы» (1949), «Документаль фильм» (1936, 1952), «Кино турында Рота» (1958), Сергей Эйзенштейн (автордашы; 1948) һәм Роберт Флаэрти (1983) турында биографик китаплар авторы.

## Шәхси тормышы

1974 елда Рота ирланд актрисасы Констанс Смитка өйләнә. Смитка ике тапкыр (1961 һәм 1968 елларда) Ротага һөҗүм итүдә һәм аңа пычак җәрәхәтләре ясауда гаепләүләр белдерелгән.

Рота 1984 елның 7 мартында Уоллингфордта, Оксфордширда вафат була.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Bfi screenonline entry
* BFI DVD Land of Promise  with several Rotha productions
* BFI DVD with ''The Face of Britain'' * *(1935)
* 
* Paul Rotha’s papers at The University of California
* Paul Rotha and Japanese documentary

Төркем:Бөекбритания кинорежиссёрлары
Төркем:Бөекбритания сценаристлары
Фатыйма мәчете (Көек)

**Көек авылының «Фатыйма» мәчете** () ― Татарстанның Питрәч районы Богородское  составындагы Көек авылында урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (мәчет). Питрәч районы мөхтәсибәтендә 25нче, Көек авылында 3нче мәчет. ТР МДН Питрәч районы мөхтәсибәтенә карый.

## Атамасы
Мәчет әлеге төзелешнең беренче инициаторларының берсе ― Рафис Сафинович Вәлиәхмәтовның әнисе хөрмәтенә аталган, мәчет төзү өчен җирне ул биргән. Өстәвенә, Мөхәммәд пәйгамбәрнең Хәдичә (555―619) исемле беренче хатыныннан туган кызы Фатыйма исемле (604/605―632) булган.

## Тарих
Мәчет төзелеше 2023 елда башланган. Төзелешкә акча керткән иганәчеләр арасында генераль подрядчы һәм төп инвесторларның берсе, «Успех төзелеш компаниясе» ҖЧҖ директоры Дамир Ринат улы Гыйниятов, «Идел буе күчмә механикалаштырылган колоннасы» ҖЧҖ генераль директоры Рафис Сафинович Вәлиәхмәтов һәм башкалар бар.

2025 елның 1 июнендә мәчет манарасына ярым ай куелган. Тантанада районның имам-мөхтәсибе Аббяс хәзрәт Кадыйров катнашкан

## Тасвирлама
~500 кеше сыешлы ике катлы мәчетнең территориясе 340 квадрат метр тәшкил итә. Мәчеттә беренче катта ир-атлар өчен зур гыйбадәт залы, хатын-кызлар өчен кече намаз залы, икенче катта ике уку сыйныфы, имам бүлмәсе, шулай ук ир-атлар һәм хатын-кызлар өчен аерым тәһарәтханәләр урнаштырыла.

Төзелешнең төп этабы инде төгәлләнгән, алда эчке бизәү эшләре, гыйбадәт залларын, уку сыйныфларын һәм имам бүлмәләрен төзекләндерү эшләре бар. Шулай ук бина янәшәсендә балалар өчен уен мәйданчыгы булдыру планлаштырыла.

## Имам
Яңа мәчетнең имам-хатыйбы Салават хәзрәт Арсланов.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* *Алина Бикбова*. Көектә «Фатыйма» мәчете манарасына ярым ай куйдылар. «Алга», 1.06.2025
* В Куюках на минарет мечети «Фатыйма» установили полумесяц. ТР МДН, 26.05.2025
* На новой мечети в Пестречинском районе установили полумесяц. vk.com/video, 3:04

## Моны да карагыз
* Фәрүәз мәчете (Көек) (Умырзая ур., 24)

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Питрәч районы мәчетләре
Төркем:2025 елда төзелгән мәчетләр
Фатыйма (мәгънәләр)

**Фатыйма́** (), **Фатима** ― күп мәгънәле сүз, ислам динен тотучы күп халыкларда таралган популяр гарәп хатын-кыз исеме. Гарәп булмаган халыкларда фонетик кануннар тәэсирендә исем төрле формаларга кереп үзгәргән һәм мөстәкыйль исемнәргә әйләнгән: Фату́ма, Фату́ (лезгиннарда), Фатма (кумыкларда), Патима́т, Патина, Пати́ (аварларда), Батимат (даргиннарда) һ. б.

## Тарихи шәхесләр
* Фатыйма (604/605―633), Мөхәммәд пәйгамбәрнең Хәдичә (555―619) исемле беренче хатыныннан туган кызы.
* Фатыйма Солтан (?―1681), Касыйм ханлыгының соңгы идарәчесе (1679―1681), Арслан хан хатыны.

## Татар хатын-кызлары исеме
* Фатыйма Вәлифф
* Фатыйма Габитова
* Фатыйма Ганиева
* Фатыйма Җамалиева
* Фатыйма Ибраһимова
* Фатыйма Ильская
* Фатыйма Камалова
* Фатыйма Минһаҗетдинова
* Фатыйма Мостафина
* Фатыйма Мохтарова
* Фатыйма Сираева
* Фатыймаи-Фәридә Ваһапова-Нәүрүзова

## Топоним
* Фатима (Португалия), шәһәр.
* Фатима (Баия), Бразилиядә урнашкан муниципалитет.
* Фатима (Португалия), фрегезия.
* Фатима (Токантинс), Бразилиядә урнашкан муниципалитет.
* Фатима-ду-Сул, Бразилиядә урнашкан муниципалитет.

## Башкалар
;Китап
* Морза кызы Фатыйма 
;Кратер
* Фатыйма (кратер), Венера планетасында.
;Мәчет
* Фатыйма мәчете (Көек, Питрәч районы)
## Искәрмәләр
Франциско Риси

**Франсиско Риси де Гевара** (испан телендә: Francisco Rizi de Guevara; 1614, Мадрид, Испания — 1685, Эскориал) — Испаниянең Алтын гасыры испан живописецы, рәсем ясаучысы. XVII-енче гасыр Мадрид югары бароккосы башлаучыларның берсе.
## Тәрҗемәи хәле
Итальян рәссамы Антонио Риччиның (итальян телендә: Ricci) 11 баласының берсе булган. Аның фамилиясе Риси (испан телендә: Rizi) дип испанлаштырылган булган. Аның әтисе тумышы белән Болоньядан булган һәм Испаниягә Федерико Цуккаро белән монастырь Эскориал сараенда эшләү өчен килгән. Аның ир туганы Хуан Андрес шулай ук рәссам һәм сәнгать теоретигы булган.

Винченцо Кардуччидан өйрәнгән. 1638 елда, ихтимал, Кардуччига рәхмәтле король сарае янында, ә 1639 елда — Мадридта над украшением Алькасары бизәү өстендә эшләгән. 1648 елда Педро Нуньез белән Мадрид Алькасарында театрны буяган.
1658 елда король Филипп IV-нең сарай яны живописецы булып билгеләнгән булган, 1665-1671 елда Кареньо, өйрәнчеге Эскаланте һәм Мантуано белән Толедо соборы бизәве өстендә эшләгән; шуннан соң Мадридта король сараенда “Көзге заласы һәм дамалар галереясе”н стена живописе (мифологик күренешләр) белән бизәгән һәм Мадрид Сан-Антонио де-лас-Португез чиркәвендә гөмбәзне буяган. Шулай ук Буэн-Ретиро театры өчен декорацияләр эшләү белән шөгыльләнгән. 1683 ел тирәсендә аның тарафыннан хәзер Мадрид музеенда сакланган күбесе – портретлар булган 3000-гәчә кеше фигурасын керткән «Мадридта 1680 елда Аутодафе» картинасы башкарылган булган.

ЭСБЕ фикере буенча Риси бик җитез, әмма пөхтә булмаган рәсем ясаучы булган, манерасы белән Испаниядә живопись төшенкелеген шактый дәрәҗәдә китереп чыгарган булган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Rosa Giorgi, Velázquez, Warszawa: Arkady, 2001 (Geniusze Malarstwa), ISBN 83-213-4201-9
* Muzeum Prado. Arcydzieła malarstwa, A. Bettagno i inni, Warszawa: Arkady, 2011, ISBN 978-83-213-4421-8, ISBN 978-83-213-4735-6, OCLC 802065916.

## Сылтамалар
* 
* 
Төркем:Рәссамнар
Александр Воронежский

**Александр Воронежский**,  Александр Валерий улы Воронежский (; *[[1975 ел]]ның [[4 август]]ы, [[СССР]], [[Казакъ ССР]], [[Алматы өлкәсе]]*) ― Башкортстан Республикасы буенча Эчке эшләр министры (2025 елның 3 июненнән), полиция генерал-майоры, 2022 елдан ― Россия Эчке эшләр министрлыгының Свердловск өлкәсе, 2019 елдан ― Курган өлкәсе буенча идарәсе башлыгы урынбасары – полиция башлыгы.

## Тәрҗемәи хәле
1975 елның 4 августында Алматы өлкәсендә туган. 1995 елда Ф. Э. Дзержинский исемендәге Алматы югары хәрби чик буе команда училищесын (2012 елдан ) тәмамлаган һәм Казакъстан Республикасы чик буе гаскәрләрендә командирлык вазифаларында хәрби хезмәт үткән.

2001 елда Россия Федерациясе эчке эшләр органнарының җинаятьчеләрне эзләү бүлегенә эшкә кергән. Полициядә оператив һәм җитәкче вазифаларда хокук саклау эшчәнлеге чорында Тверь шәһәрендә Экология һәм хокук институтын () тәмамлаган.

Россия Федерациясе Эчке эшләр министрының 2019 елның 3 октябрендәге боерыгы белән Россия Эчке эшләр министрлыгының Курган өлкәсе буенча идарәсе башлыгы урынбасары – полиция башлыгы вазифасына билгеләнгән.

Россия Федерациясе Президентының 31.01.2022 ел № 28 Указы белән Россия Эчке эшләр министрлыгының Свердловск өлкәсе буенча Баш идарәсе башлыгы урынбасары вазифасына билгеләнгән.

Россия Президенты Указы нигезендә 2025 елның 3 июненнән Башкортстан буенча Эчке эшләр министры итеп билгеләнгән.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
Россия Эчке эшләр министрлыгының I, II, III дәрәҗә , «Хәрби бердәмлек өчен» медальләре һәм салкын корал ― кортик белән бүләкләнгән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Воронежский Александр Валерьевич.  мвд.рф

Төркем:III дәрәҗә «Хезмәттәге отличие өчен» медале (ЭЭМ) белән бүләкләнүчеләр
Төркем:II дәрәҗә «Хезмәттәге отличие өчен» медале (ЭЭМ) белән бүләкләнүчеләр
Төркем:I дәрәҗә «Хезмәттәге отличие өчен» медале (ЭЭМ) белән бүләкләнүчеләр
Төркем:«Хәрби бердәмлек өчен» медале (ЭЭМ) белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Полиция генерал-майорлары (Россия Федерациясе)
Төркем:Алматы чик буе училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Тверь Экология һәм хокук институтын тәмамлаучылар
Умырткасызлар

**Умырткасызлар**  - Ж. Ламарк тарафыннан бөҗәкләр, моллюсклар һәм суалчаннарны үз эченә алучы гомуми төркем исеме буларак кертелгән термин. Умырткасызлар умырткалылар  - балыклар, сөйрәлүчеләр, кошлар һәм имезүчеләргә капма-каршы куелганнар. Умырткасызлар - хайваннарның системалы булмаган төркеме, ул беренчел авызлыларга да, икенчел авызлыларга да караган организмнарны берләштерә.

Хәзерге таксономиядә бу төркем тулы хокуклы таксон дип танылмый, чөнки ул "калдык принцибы буенча" формалашкан. Бирегә умырткалыгы булмаган барлык хайваннар да эләккән. Заманча систематика күзлегеннән караганда, бу парафилетик төркемнең классик мисалы (катгый монофилетик умырткалылардан аермалы буларак). 

Заманча карашлар буенча, Ламарк умырткасызлар дип классификацияләнгән хайваннар егермедән артык тигез дәрәҗәдәге төркемнәр арасында бүленә - типлар (аларның иң зуры буынтыгаяклылар, йомры суалчаннар һәм моллюсклар ). Шул ук вакытта умырткалылар Хордалылар тибындагы астипларның берсен генә тәшкил итә, калган ике астип (личинка-хордалылар һәм башсөяксезләр) традицион рәвештә умырткасызлар классификациясендә карала. Тасвирланган хайван төрләренең якынча 97 проценты умырткасызларга керә.

Шул ук вакытта, "умырткасызлар" атамасы зоологларның профессиональ бәйләнешен сурәтләгәндә әле дә үз мәгънәсен саклый. Дөньяның күп университетларында һәм институтларында умырткасыз зоология () кафедралары һәм бүлекчәләре бар.

## Аш-су максатларында кулланылучы умырткасызлар
Умырткасызларның күп төрләре кешеләр тарафыннан ризык буларак кулланыла  . Мәсәлән, устрицалар, мидияләр, әкәм-төкәмнәр, краблар, лобстерлар һ.б. Вьетнамда һәм башка бик күп илләрдә төрле бөҗәкләрне ашыйлар. XXI гасырда күп компанияләр тарафыннан чебен личинкаларыннан һәм башка бөҗәкләрдән җитештерелгән ит аналоглары эшләнә башлады.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Зоология
Төркем:Биология
Төркем:Умырткасызлар
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Хайваннар
Фәлсәфи төшенчәләр

**Фәлсәфи төшенчә** (, , , ) — фәлсәфә фәне һәм өйрәнелгән вәзгыять-процессларны аңлату ысулы.
 
## Исемлек

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Фәлсәфә
Төркем:Исемлекләр:Фән
Пыяла мәчет (Һиндстан)

**Пыяла мәчет**, шулай ук **Мәдинә мәчете** (, ) ― Һиндстанның Мегһалайя штатының башкаласы Шиллонг шәһәрендә урнашкан, Һиндстанда беренче һәм бердәнбер пыяла мәчет, бу Һиндстанны пыяладан төзелгән мәчете булган өченче ил итә.  Мәдинә мәчете илнең төньяк-көнчыгышында иң зур мәчет булып тора.

## Тарих
Мәчет ел ярым дәвамында, Шиллонг мөселманнары берлеге акчасына һәм аерым мөселманнарның иганә акчасына төзелгән. Мәчет төзелешенә үз өлешләрен кертүчеләр арасында христианнар һәм индуистлар да булган.

2008 елда нигезләнгән Шиллонг мөселманнары берлегенең (генераль секретаре ) ир-атлар һәм хатын-кызлар өчен ачык, гает намазлары уку өчен гыйбадәт залы гына булган.

2012 елның 18 октябрендә Пыяла мәчетнең тантаналы ачылышы булган.

## Тасвирлама
Дүрт катлы мәчет, традицион төзелеш материаллары белән чагыштырганда, чагыштырмача арзан булу сәбәпле, пыяладан төзелгән. Гыйбадәт йортының гөмбәзе һәм манаралары тулысынча пыяладан эшләнгән. Мәчет биеклеге 36 метр (120 фут) һәм киңлеге 18 метр (61 фут) булган дүрт катлы бинадан гыйбарәт. Бина ~2000 кеше сыйдырышлы. Проектлау вакытында ир-атлар һәм хатын-кызлар өчен аерым заллар каралган. Мәчетнең үзенчәлеге ― шулай ук төнге яктырту. Төзүчеләр уйлаганча, мондый бизәк мәчетне мәхәллә кешеләре өчен генә түгел, яңа туристлар өчен дә кызыклы итә.

Мәчет барлык диннәрнең бердәмлеге символы буларак төзелгән.  Бинада үзәк гыйбадәт залы, берничә кечкенә гыйбадәт бүлмәсе һәм эчке ишегалды бар. Территориядә «Марказ» теология институты урнашкан, анда булачак имамнар белем ала, ачык лекцияләр һәм дәресләр уза. Мәдинә мәчете заманча Ислам китапханәсе белән җиһазландырылган. Мәчет комплексына шулай ук «Мехера» исемле ятим балалар өчен приют керә, анда инде 51 бала урнашкан.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Стеклянная мечеть Индии // islamisemya.com
* Мадина Масджид на Викимапии

## Моны да карагыз
* Һиндстанда ислам
* Таҗ Махал
Төркем:Әлифба буенча мәчетләр 
Төркем:Сөнни мәчетләре
Төркем:Һиндстан мәчетләре
Төркем:2012 елда төзелгән мәчетләр
Роберт Сәлахиев

**Роберт Сәлахиев**, Роберт Фәссәх улы Сәлахиев (*[[1951 ел]]ның [[18 февраль|18 феврале]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Актаныш районы]], [[Татар Суыксуы (Актаныш районы)|Татар Суыксуы]] ― [[2025 ел]]ның [[4 июнь|4 июне]], шунда ук*) ― Татарстан Язучылар берлеге әгъзасы, шагыйрь, җырлар авторы. Саҗидә Сөләйманова исемендәге премия лауреаты (2020). 
## Тәрҗемәи хәле

1951 елның 18 февралендә Актаныш районы Татар Суыксуы авылында биш балалы колхозчы гаиләсендә туган. Әтисе Фәррәх (1962 елда 45 яшендә вафат), әнисе Зөләйха. Туган авылында урта мәктәпне, агроном белгечлеге буенча Казан дәүләт авыл хуҗалыгы институтын (университет) (1989) тәмамлаган. 1970 елдан Совет Армиясендә хәрби хезмәттә: кранчы буларак, Казакъстан далаларында хәрби аэродромнар төзүдә катнашакан. Озак еллар туган ягында баш агроном булып эшләгән . 

## Иҗаты
Биш китап авторы. 2007 елдан башлап яза. 2011 елда «Офыкларга карап» дип исемләнгән шигырьләр җыентыгы дөнья күрә. Аның шигырьләрендә туган туфракка, табигатькә, дөньяга мәхәббәт чагыла. Балалар өчен күп яза. Кайбер лирик шигырьләренә композиторлар Инсаф Хәбибуллин (Тыныч картлык телим, Әле һаман кайгыртасың), Вил Усманов (Ялгыз аккош), Альфред Якшимбетов (Сагынганда, Кайда син), Язилә Галләмова (Сары чәчәк) һ.б. көй язган. Аның сүзләренә язылган җырлар Зөфәр Билалов (Алып калчы, яшьлек), Филүс Каһиров (Кайда син), Илгәрәй (Көтәрсеңме язгы таңда), Шамил Шәемов (Аермаса ак кышлар), Наил Сәлахиев (Моңлы көем идең) кебек танылган җырчылар репертуарында бар. Үзе дә матур җырлый. Аның һәр шигыре туган якка, туган авылга, үзе белән бергә көн күрүче якташларына, дусларына, туганнарына ярату хисе белән сугарылган. Ул табигатьне шул дәрәҗәдә нечкә итеп сурәтли белә, бу матур манзара күз алдына гына килеп калмый, ә, дәвамлы булып, күп вакытка күңелгә сеңеп кала. Бала чагын, яшьлеген сагынуы да, үткән тормышына нәтиҗә-йомгак ясавы да табигый: уртаклашыр тәҗрибәсе бар, укучыга әйтер сүзләре шактый, ләкин ул күңеле белән һаман яшь. 

## Китаплары
* Өмет таңнарым (шигырьләр) / Роберт Сәлахиев. — Казан : Сүз, 2013. — 207 б.; 21. — ISBN 978-5-98356-194-6.
* Йөрәгемдә яшисең (шигырьләр) / Роберт Сәлахиев. — Казан : Татарстан китап нәшрияты, 2018. — 142, 1 с. : портр. : 17 см.; ISBN 978-5-298-03554-5.

## Шәхси тормышы
Гаиләле. Балалары, оныклары (Камилә) бар.

2025 елның 4 июнендә вафат.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2020 ― Саҗидә Сөләйманова премиясе ― *«Йөрәгемдә яшисең» шигырьләр җыентыгы өчен кызыксындыру премиясе* 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*     salakhiev51 Вконтакте
*   Сәләхиев Роберт. Татарстан Язучылар берлеге
*  Кайбер шигырьләре
* Тукайга багышланган шигыре

Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Татарстан шагыйрьләре
Төркем:Саҗидә Сөләйманова премиясе лауреатлары
Төркем:Казан авыл хуҗалыгы институтын тәмамлаучылар
Төркем:Агрономнар
Рашель Рюйш

**Рашель Рюйш** (нидерланд телендә: Rachel Ruysch; 1664 елның 3 июне, Амстердам — 1750 елның 12 августы, шунда ук) — барокко чорының нидерланд рәссам хатын-кызы, натюрморт остасы.
## Тормышы һәм иҗады
Рашель Рюйш мәшһүр нидерланд медигы һәм табигать тәҗрибәчесе Фредерик Рюйшның (1638−1731) кызы булган. Әтисе җитәкчелеге астында ул беренче рәсем ясау һәм ботаника сабакларын ала. Анатомия профессоры Фредерик Рюйшның Амстердамда медицина практикасыннан сирәк экземплярлар һәм аномалияләр тупламасы булган, ул аннан тулысынча диярлек Пётр Беренче тарафыннан Санкт-Петербургта кунсткамера өчен сатып алынган булган. Унбиш яшендә Рашель беренче чиратта үсемлекләр һәм чәчәкләр сурәтләгән рәссам Виллема ван Алсттан живопись өйрәнә башлаган. Иң элек ул чәчәкләрдән һәм җимешләрдән кала шулай ук бөҗәкләр һәм сөйрәлүчеләрне ясый.
1695 елда рәссам кыз портретист Юриан Полга кияүгә чыга. Бу никахта Рашель үзе тәрбияләгән һәм үстергән 10 бала туган булган. 1701 елда ул Гаага рәссамнары гильдиясенә кабул ителгән беренче хатын-кыз була. Шул ук елда бу гильдиягә ире дә керә. 1708-1716 елларда Рюйш Дюссельдорфта Пфальц курфюрсты Иоганн Вильгельмда сарай яны рәссамы булып хезмәт итә. 1723 елда ул төньяк Нидерландның дәүләт лотереясе уйнатылуында 75 мең гульден ота. Рашель Рюйш художество иҗаты белән 65 елдан артык шөгыльләнгән – аның беренче картинасы 1681 ел белән, соңгы картинасы – 1747 ел белән даталана.
Рюйшның тукымалары аның тормышы вакытында ук сөючеләрдә зур популярлык һәм сорауга ия булган; аларга бәяләр шактый югары булган. Рәссам үзенең живописец сәләтенә югары таләпләр куеп алар өстендә озак һәм җентекле эшләгән. Аның живописе Катарина Баккер иҗатына йогынты ясаган.

## Искәрмәләр

## Галерея

файл:Bloemstilleven met vlinders op een stenen bank by Rachel Ruysch.jpg|Таш эскәмиядә чәчәкләр һәм күбәләкләр белән натюрморт (як. 1700)
файл:Ruysch, Rachel - Blumenstrauß - 1708.jpg|Чәчәк букеты (1708)
файл:Rachel Ruysch - Basket of Flowers - WGA20551.jpg|Чәчәк кәрзине (1711)
файл:Rachel Ruysch - Bouquet in a Glass Vase - WGA20552.jpg|Пыяла вазада букет (1703)
файл:Ruysch, Rachel - Flower Still-Life.jpg|Җимешләр һәм хайваннар белән натюрморт


## Әдәбият
* Erika Gemar-Költzsch: *Holländische Stillebenmaler im 17. Jahrhundert*, Lingen 1995
* Marianne Berardi: *Science into Art. Rachel Ruysch’s early development as a still-life painter*, Pittsburgh 1998
* Christina Haberlik; Ira Diana Mazzoni: *50 Klassiker — Künstlerinnen, Malerinnen, Bildhauerinnen und Photographinnen*. Gerstenberg, Hildesheim 2002, ISBN 978-3-8067-2532-2

## Сылтамалар
* Работы в музеях мира
* 
* 
* 
Төркем:Рәссамнар
Түш сөяге

**Түш сөяге**, яки **күкрәк сөяге** (,  — «стернум», «күкрәк») — коры җирдә яшәүче күпчелек умырткалыларның скелеты элементы. Аңа иңбаш поясы таяна. Амфибияләрдә һәм сөйрәлүчеләрдә түш сөяге гадәттә кимерчәктән ә, кошларда һәм имезүчеләрдә сөяктән гыйбарәт . Очуга сәләтле яки кайбер җир казучы хайваннарда мускулларны беркетү өчен күкрәк сөяге уртасында чыгып торучы өлеш — киль бар.

Кеше түш сөяге — күкрәк уртасында урнашкан озын, яссы сөяк. Ул кимерчәк ярдәмендә кабыргалар белән тоташа, алар белән бергә үпкә, йөрәк һәм иң эре кан тамырларын тышкы йогынтыдан саклый торган күкрәк читлеген барлыкка китерә.

Йөрәккә хирургик операцияләр ясаганда (стернотомия) организмга керү өчен түш сөяге кайвакыт урталай киселә.

## Гомуми тасвирлау
Кеше түш сөяге — күкрәк читлегенең алгы диварының үзәк өлешен тәшкил итүче озынча, яссы сөяк. Аның өске очы умрау сөякләрен тотып тора, ә кырыйлары кимерчәк ярдәмендә беренче җиде пар кабыргага тоташа. ярдәм итә, Күкрәк сөягенең өске өлеше шулай ук стерноклеидомастоид мускулына тоташкан. Күкрәк сөяге өч өлештән тора (өстән аска):

* Тоткыч ()
* Тән ()
* Кылычсыман үсенте ()

Гадәти хәлендә түш сөяге өстән, аска һәм эчкә авыш. Алгы өслеге җиңелчә кабарынкы, арткы ягы батынкы. Өске ягы киң, аска, тоткычның тәнгә тоташкан урынына таба тарая, соңыннан тән уртасына кардәр җиңелчә киңәя һәм аскы очына кадәр тарая. Олы кешенең күкрәк сөягенең уртача озынлыгы якынча 17 сантиметр; ирләрдә хатын-кызларга караганда озынрак.

Яшәүнең беренче чорында түш сөяге өч сегментка бүленә, латин телендә алар *стернебралар* дип атала.

## Структурасы
Кеше түш сөяге — озын көпшәк сөяк, ягъни ул сөякнең компакт катламы белән капланган көпшәк матдәдән тора. Компакт сөяк матдәсенең иң калын өлеше манубриумда, умрау сөякләренең кимерчәкләре арасында урнашкан.

## Тоташу
Ике яктан умрау сөякләр һәм беренче җиде пар кабырга белән тоташа.

## Түш сөяге сыну
Түш сөягенең сынуы чагыштырмача сирәк очрый. Бу төр сыну, мәсәлән, машина бәрелеше вакытында машина йөртүченең күкрәге рульгә бәрелгәндә, нигездә, травма аркасында булырга мөмкин,. Гадәттә кыйпылчыклар рәвешендә сына, ягъни сөяк берничә кисәккә бүленә.

Кайбер тикшеренүләр күрсәткәнчә, түш сөяге өлкәсенә еш кат-кат сугу, кыйнау шулай ук аның ватылуына китерергә мөмкин. Түш сөягенең сынуы еш кына эчке тукымаларның зарарлануына, мәсәлән, контузия яки үпкә җәрәхәтенә китерә, .

## Рәсемнәр

Файл:Gray115.png|альт=Передняя поверхность грудины и рёбер.| Түш сөяге һәм кабыргаларның тышкы өслеге.


## Искәрмәләр

Төркем:Анатомия
Төркем:Биология
Төркем:Кеше анатомиясе