Анна Франк

**А́нна Франк** ( , *<span lang="nl" style="font-style:italic;">Anne Vrank</span>* [ˈʔɑnə ˈfrɑŋk]; чын исем Аннелиз Мария Франк) 12 июнь 1929 ел, Франкфурт-на-Майне, Веймар республикасы — февраль 1945 ел, Берген-Бельзен, Германия**;** — Германиядә туып-үскән яшь яһүд кызы, Гитлер хакимияткә килгәч, нацистлар террорыннан интегә. Нидерландта гаиләсе белән качып йөргәндә, ахыр чиктә тоткарланып, Освенцимга җибәрелә, аннан соң Берген-Бельзенгә күчерелә һәм анда сугыш азагында тифтан үлә.

«Анна Франк көндәлеге» — нацизмны фашлаған, донъяның күп телдәренә тәржемә ителгән документ. Бу китап шунда ук дөнья күләмендә бестселлерга әйләнә; ул бер кызның язмышында Холокост белән бәйле миллионнарча кешелек трагедияләрен берләштерә. Анна Франк һәм аның гаиләсе нацизмның иң танылган корбаннарының берсе булып санала.

Көндәлегенең әдәби адаптациясендә Анна башта үзен *Анна Робин* псевдонимы астында күрсәтергә теләгән (), ләкин соңрак үзен *Анна Аулис* дип атый ().

## Тәрҗемәи хәле

### Балачагы
Анна Франк 1929 елның 12 июнендә Франкфурт-на-Майне шәһәрендә, «Эшенхеймер» фабрикасындагы Ватанпәрвәр хатын-кызлар берлеге хастаханәсендә, ассимиляцияләнгән яһүд гаиләсендә туган. Аннаның әтисе, Отто Франк, отставкадагы офицер, ул вакытта эшкуар булып эшләгән; ә әнисе, Эдит Франк-Голлендер, өй хуҗабикәсе булган. Аннның 1926 елның 16 февралендә туган Марго Франк исемле апасы була.

Франклар либераль яһүдләр була һәм яһүд диненең гореф-гадәтләрен һәм йолаларын катгый үтәмәгәннәр. Гаилә яһүд һәм яһүд булмаган гражданнарның ассимиляцияләнгән җәмгыятендә яши, аларның балалары католиклар һәм протестантлар белән бергә яшәгән. Ике яшенә кадәр Анна Дорнбуш районындагы Марбахвегның 307 нче йортында яши, ләкин аннары Франк гаиләсе шул ук райондагы Гангхоферштрассеның 24 нче йортына күченгән.

Гитлер хакимияткә килгәннән һәм 1933 елгы Франкфурт муниципаль сайлауларында NSDAP җиңү яулаганнан соң, Анна, әнисе һәм апасы белән бергә, әбисе Роза (Эдитның әнисе) янына яшәргә Ахенга күченә. Отто Амстердамга күченә, анда ул Opekta (варенье өстәмәләре җитештерүче компания) менеджеры вазифасын башкара, Риверенбурт районындагы 37/2 Мерведеплейн йортына урнаша. Шул елның сентябрендә Эдит Амстердамга күченә, аннан соң декабрьдә — Марго, ә 1934 елның февралендә — Анна.

Алты яшенә кадәр Анна Франк Монтессориның 6нчы мәктәбендәге балалар бакчасына йөри, аннары анда беренче сыйныфка укырга керә. 1940 елның маенда Германия Нидерландны басып алганнан соң, Анна Монтессорида алты сыйныфны тәмамлап, яһүд лицейына күчәргә мәҗбүр була.

1938 һәм 1941 елларда Аннаның әтисе гаиләсе өчен Америка Кушма Штатларына яки Кубага күченү өчен виза алырга тырыша. 1941 елның 1 декабрендә аңа Кубага бердәнбер виза бирелә, ләкин ун көннән соң Германия һәм Италия Америка Кушма Штатларына сугыш игълан итәләр (Германиянең АКШ сугышларын игълан итү турында декларациясе (1941)), һәм Гавана визаны гамәлдән чыгара.

### Сыену урынындагы тормыш
Аннары Отто, хезмәттәшләре (Виктор Кюглер, Йоханнес Клейман, Миеп Гиз, аның ире Ян Гиз һәм Элизабет (Беп) Воскуйл) ярдәме белән , Принсенграхт 263 нче бинаның арткы өлешендә («Опекта» биләгән) яшерен урын урнаштырган — Принсенграхттагы башка җәмәгать биналары кебек үк, 263 нче бинаның бер гомуми беренче катында «Опекта» ның җитештерү склады биләгән), ә икенче каттан башлап бина ике өлешкә бүленгән: бер өлешендә, яр буена караган урында, "Опекта"ның офислары биләгән, ә икенче өлештә еш кына буш торган. Сыену урыны бинаның икенче өлешендәге 3нче, 4нче һәм 5нче катларны биләгән, һәм аңа бердәнбер керү урынны документлар белән шкаф астына яшергәннәр. Бинаның икенче өлешендәге 2нче катта дв беренче катка керү урыны булган, ләкин өске катларга керү урыны булмаган.

1942 елның 12 июнендә Аннага 13 яшь тула. Туган көненә аз гына кала ул әтисенә кибет витринасында тукымага төрелгән кечкенә автограф альбомын күрсәтә. Аннага ул шулкадәр ошый ки, ул аны көндәлек итеп кулланырга була; шул ук көнне анда беренче язмасын ясый.

Отто һәм Эдит башта приютка — сыену урынына күченү өчен 1942 елның 16 июленә планлаштырганнар, ләкин 5 июльдә аларның кызлары Марго яһүд эмиграциясе буенча Үзәк бюродан гестапо чакыруын ала, анда аңа Вестерборк транзит концентрацион лагерьга җибәрү өчен килергә кушыла. Икенче көнне, 6 июльдә, таң аткач (ул вакытта көчле яңгыр ява, һәм Франклар мондый һава торышында урамнарда гестапо офицерлары аз булыр дип өметләнгәннәр), Анна һәм аның әти-әнисе (Марго приютка элегрәк күченгән була) Принсенграхтка җәяү бара. Ул вакытта яһүдләргә җәмәгать транспортыннан файдалану тыелган була. Багажсыз дигән иллюзия тудыру өчен, өчесе дә берничә комплект кием кигән.

13 июльдә аларга Оснабрюктан килгән ван Пелс гаиләсе кушыла, алар арасында Герман ван Пелс, аның хатыны Августа һәм улы Питер була. Күп тә үтмәстән, ван Пелс, Франкларның яшеренгәнен белгән, танышлары арасында гаиләнең Швейцариягә киткәнлеге турындагы имеш-мимеш тарата. 1942 елның 16 ноябрендә сыену урыны үзенең сигезенче резидентын, теш табибы Фриц Пфефферны кабул итә.

Сыену урынында Анна нидерланд телендә көндәлеген алып барган (аның туган теле немец теле, ләкин нидерланд телен ул кечкенәдән үк өйрәнә башлаган һәм шуңа күрә аңарда әти-әнисенә караганда яхшырак сөйләшкән). Ул бу хатларны үзенең уйдырма дусты Киттига язган. Аларда Киттига үзе һәм башка приютта яшәүчеләр белән көн саен булган бар нәрсәне сөйләгән. Анна үзенең көндәлеген *«Het Achterhuis»* («Арткы йортта») дип атаган. Рус телендә ул «*Убежище*». («Сыену урыны») дип атала.

**1942 елның 19 ноябреннән кертелгән язма:**

Башта Анна көндәлекне бары тик үзе өчен генә яза. 1944 елның язында ул «Оранье» радиосында Нидерланд мәгариф министры Геррит Болкештейнның чыгышын ишетә (бу радио редакциясе Англиягә эвакуацияләнгән була, анда ул сугыш ахырына кадәр тапшырулар алып барган). Үз чыгышында министр гражданнарны немец оккупациясе вакытында халыкның газаплануын раслаучы документларны сакларга өндәгән. Иң мөһим документларның берсе булып көндәлекләр атала.

Министр чыгышынан илһамланып, Анна үзенең көндәлеге нигезендә роман язарга була. Ул шунда ук көндәлеген яңадан яза һәм редакцияли башлый, шул ук вакытта беренче көндәлегенә яңа язмалар өсти. Анна соңгы язмасын 1944 елның 1 августында ясый.

### Кулга алу һәм депортация
Алар сыену урынында 25 ай яшеренгәннәр. 1944 елда гестапо билгесез кешедән бер төркем яһүдләрнең яшеренүе турында донос алган, һәм 4 августта Нидерланд полициясе һәм Карл Зильбербауэр җитәкчелегендәге гестапо агентлары Принсенграхт урамындагы 263 нче йортка кинәт килеп керә. Сигез кеше дә кулга алына. Ветерингшанс төрмәсендә дүрт көн тоткандан соң, алар Вестерборк лагерына күчерелә, анда хәрби хезмәттән качканнар буларак, "штраф бүлеге"нә урнаштырганнар һәм иң авыр эшкә билгеләгәннәр. Аз гына ризык бирелгән һәм еш кына башка тоткыннардан аерып тотарга тырышканнар. Алар, нигездә, ватык самолёт батареяларын сүтү белән шөгыльләнгәннәр. Эш бик пычрак булган, һәм Отто Аннаны Вестерборк тоткыннары стандартлары буенча иң пычрак эшне башкаручы Рашель ван Амеронген-Франкфордер ярдәмчесе итеп эшкә урнаштырырга тырышкан (ул бәдрәфләрне чистарткан һәм форма бирү өчен җаваплы булган), ләкин лагерь җитәкчелеге баш тарткан.

3 сентябрьдә сигез законсыз мигрантның барысы да Освенцимга депортацияләнгән. 1019 кешедән торган бу 93нче колонна Нидерланд яһүдләрен үлем лагеренә алып барган соңгы транспорт була; аннан соң яһүдләрне Вестерборктан Освенцимга депортацияләү туктатыла. Сыену урынында яшәүчеләр 1944 елның икенче яртысында, немец концлагерьларында яһүдләрне юк итү аеруча көчәйгән вакытта, Освенцимга җибәрелү бәхетсезлегенә дучар булалар.

Анна, әнисе һәм апасы әтиләреннән, шулай ук Аугуста ван Пелс иреннән һәм улыннан аерылган. Барысы да сайлап алу өчен доктор Йозеф Менгеле янына җибәрелә, ул лагерьга кемне кертәчәген хәл иткән. 1019 кешенең 549ы, шул исәптән 15 яшькә кадәрге барлык балалар, газ камераларына җибәрелә. Берничә ай элек 15 яшен тутырган Анна, шушы составтагы иң яшь кеше булып чыга, ул яше аркасында бу сайлауга дучар ителми. Августта Эдит, Марго һәм Анна 20нче баракка озатыла, анда өч атна карантинда уздырдылар. 7 октябрьдә Фрэнклар тоткарланган блокта корал заводында эшләргә хатын-кызлар сайлап алына. Эдит һәм Марго сайланганнар арасында, ләкин Анна сайлап алуга кертелми, чөнки ул вакытта аның корчаңгы чире башланган була, шуңа күрә Эдит һәм Марго Аннаны калдырырга теләмәгәннәр, һәм алар тәкъдимне кире кага.

30 октябрьдә, совет гаскәрләре лагерьдан якынча 100 километр ераклыкта булганда, Йозеф Менгеле Освенцимның хатын-кызлар бүлегендә чираттагы сайлап алуны уздыра. Анна һәм Марго әниләренән аерыла һәм 634 башка хатын-кыз белән бергә Берген-Бельзенга күчерелә. Көнчыгыш һәм Көнбатыш фронтларының алга китүе аркасында, башка лагерьлардан тоткыннар Берген-Бельзенга җыела, гәрчә ул мондый күп санлы тоткыннар өчен тәгаенләнмәгән булса да. Нәтиҗәдә, яңа килгәннәр төркеме, шул исәптән апалы-сеңелле Франклар, башта зур вакытлыча чатырда яшиләр, ләкин ахыр чиктә төзелеп бетмәгән казармага күчереләләр. Башта апалы-сеңелле Франклар аяк киеме казармасында эшлиләр, ләкин Анна ахыр чиктә бу эштән китә, чөнки күп тоткыннар анда кан агулануын йоктыралар. Эш булмау аны өстәмә ризыклардан мәхрүм итә. Анна мөмкин булган саен лагерь кухнясыннан ялынып ашарга сораган яки азык урлап йөргән. Авыр шартларга карамастан, ул һәм Марго, яңа дуслары белән бергә, азат ителгәннән соң нәрсә эшләячәкләре турында планнар төзиләр. Ноябрь аенда Аугуста ван Пелс аларга кыска вакытка кушыла, ләкин 1945 елның башында аны тагын депортацияләгәннәр.

Оешканлык булмау һәм тоткыннарның даими агымы, аларның күбесе үлемечле авыру булу, 1945 елның февралендә Берген-Бельзенда тиф эпидемиясе башлануга китерә, һәм апалы-сеңелле Франклар санитар блокта кала. Анда аларга казармадагы иң начар урыннар бирелә: керү ишеге эчендәге аскы кат. Шул ук чорда Анна өч дусты белән кыска вакытка очраша: Ханнели Гослар (аның гаиләсе Фәләстин паспортларын тотканга күрә, лагерьның яхшырак шартлардагы өстенлекле өлешендә тотыла, шуңа күрә Анна аның белән койма аша аралаша), Наннетт Блитц (Анна белән бер үк бүлектә) һәм Кристина Неетер. Соңрак Блитц Аннаны чәче коелган, арыган һәм калтыраган итеп тасвирлый, ә Гослар аларның очрашулары 1945 елның гыйнвар ахырында яки февраль башында булганын искә ала. Анна дусларына әти-әнисенең үлгәненә ышануын һәм шуңа күрә яшәргә теләге булмавын әйтә. Соңрак Ханнели Гослар, әгәр Анна Оттоның исән икәнен белсә, азат ителгәнче чыдап тора алыр иде, дигән нәтиҗәгә килә. Кристина Неетер, үз чиратында, Аннаның 1945 елның гыйнварына бик начар хәлдә булуын хәбәр итә. Яңа тоткыннар даими агымы аркасында, Анна һәм Марго тиздән лагерьның башка өлешенә күчерелә, шуңа күрә Гослар, Бильц һәм Нитер Анна белән элемтәләрен югалталар.

## Үлеме

Вестерборкта апалы-сеңелле Франклар белән дуслашкан Янни һәм апалы-сеңелле Лин Бриллеслейпер, гомеренең соңгы көннәрендә Марго караватыннан цемент идәнгә егылып төшкәнен һәм шунда ятканлыгын, ләкин аны күтәрергә беркемнең дә көче җитмәгәнен хәтерлиләр, ә Аннаның исә температурасы югары, һәм ул еш кына саташып елмая иде, дип искә төшерәләр. 1945 елның февраль башында Марго, берничә көннән соң Анна үлә. Аларның үлеменең төгәл даталары билгесез. Озак вакытлар март аенда үлгән дип санала, ләкин 2015 елда Анна Франк музее хезмәткәрләре моның бер ай алдан, февральдә булган дигән нәтиҗәгә киләләр. Апалы-сеңелле Франкларда тифның беренче билгеләре 7 февральдә үк сизелгән дигән мәгълүматлар бар. Бу мәсьәләне өйрәнгән Нидерланд сәламәтлек саклау органнары мәгълүматлары буенча, Берген-Бельзендагы күпчелек тоткыннар тифтан беренче симптомнар күренгәннән соң, 12 көн узгач, үлгән. Нидерланд хакимияте тарафыннан сугыштан соң ук төзелгән рәсми документларда Аннаның үлем датасы 31 март буларак билгеләнгән.

1945 елның 15 апрелендә инглизләр Берген-Бельзенны азат итә.

Нацист лагерьларыннан исән калган бердәнбер гаилә әгъзасы — Аннаның әтисе Отто Франк. Сугыштан соң ул Амстердамга кайта һәм 1953 елда Швейцариянең Базель шәһәренә күченә. Ул 1980 елда вафат була.

Карл Джозеф Сильбербауэр гестапо офицеры, ул 1944 елда Амстердамда яшеренгән Анна Франкны, аның гаиләсен һәм башка яһүдләрне кулга алуны күзәткән. Соңрак ул кулга алуда катнашуын таныган. Сугыштан соң ул хөкем ителмәгән, чөнки суд боерыкларны үтәүдән тыш җинаятьчел гамәлләр турында бернинди дәлил тапмаган. Аннаның әтисе Отто Франк та аны кызының үлеме өчен җаваплы дип санамый, махсус тыңлауда ул төп гаеп беренче чиратта донос ясаган кешедә дип белдергән.

## Хәбәр итүче
Ул көнне кулга алу турында бернинди документ сакланмаган. Легаль булмаган мигрантларның бер яки берничә кешенең әләкләве аркасында табылу-табылмавына бәйле мәсьәлә рәсми рәвештә хәл ителмәгән, шул ук вакытта гестапоның чыннан да легаль булмаган мигрантларга донос аркасында килеп чыкканмы-юкмы икәне дә ачык түгел. Ләкин Отто Франк һәм аның хезмәттәшләре озак вакыт Гестапо тикшерүенең шул көнне үткәрелүенә донос сәбәп булган дип саныйлар, чөнки немец оккупациясе чорында бу иң киң таралган күренеш булган.

Иң еш очрый торган версия буенча, шул көнне, 4 августта, Гестапо аноним телефон шалтыратуы алган. 1963 елда Симон Визенталь үзенең шәхесен ачыклагач, кулга алуны күзәткән Карл Зильбербауэр башта язмача белдерүендә бу хәбәрнең җирле телефон шалтыратуыннан килгәнен раслаган. Соңрак Зильбербауэр моны кире каккан, ул чыннан да хәбәрнең чыганагын белмәвен әйткән — ул кулга алу турындагы боерыкны үзенең начальнигы, СС лейтенанты Юлиус Деттманннан алган, ул аңа мәгълүматның «ышанычлы чыганактан» алынганлыгын кыскача гына хәбәр иткән (Деттман сугыштан соң хәрби әсирләр лагеренда үз-үзенә кул салган). 1944 елның җәендә Амстердамда даими өзеклекләр аркасында телефон элемтәсе бөтенләй булмаган диярлек.

1948 елда Амстердам полициясе хыянәтчене эзли башлый. Полиция хәбәрләренә караганда, мондый кеше булган, ләкин аның исемен беркем дә белмәгән. Бары тик аның һәр яһүд өчен җиде ярым гульден күләмендә бүләк алуы гына билгеле була. Отто Франк тикшерүдә катнашудан баш тартканлыктан (бу кешенең гаиләсенең үлеме өчен җаваплы булуына шиксез ышануына карамастан), ул ябылган, ләкин 1963 елда кабат ачылган. Ул вакытка көндәлек дөньякүләм танылу алган, һәм гаепсез кешеләрнең үлеменә китергән хыянәтчене табу һәм җәзалау таләпләре һәр яктан да күтәрелә.

Хәбәр итүче табылмый һәм, мөгаен, беркайчан да табылмаячак, чөнки бу вакыйгаларның барлык шаһитлары хәзер вафат. Соңгы булып Мип Гиз 2010 елда, 101 яше тулганчы вафат була.

2016 елда Анна Франк йорты яңа тикшерү бастырып чыгара, анда полицияны 263нче йортка бөтенләй дә донос белән түгел, ә азык-төлек талоннары белән алдашу китерелгән булуы һәм «Опекта» оккупация вакытында кара базар белән хезмәттәшлек итәргә мәҗбүр булуы фаразлана, гәрчә донос версиясен дә кире какмый.

Гестапо телефон аша хәбәр алган дигән версиядә еш кына шалтыратучы хатын-кыз булуы әйтелә, ләкин бу фаразның төгәл чыганагы беркайчан да ачыкланмаган.

## Көндәлек басмалары

Законсыз мигрантлар кулга алынганнан соң, Мип Гиз сейфтан Аннаның көндәлеген һәм таралган битләр өемен урларга өлгерә. Кызыл Хач 1945 елның июлендә апалы-сеңелле Франклар үлемен раслагач, Гиз көндәлекне аларның әтисенә бирә.

Көндәлек беренче тапкыр Нидерландта 1947 елда басылып чыккан. АКШ һәм Бөекбританиядә көндәлек тәүге тапкыр 1952 елда «Кызның көндәлеге» (инглиз. The Diary of a Young Girl). исеме белән нәшер ителгән. Көндәлек нигезендә берничә фантастик әсәр иҗат ителә.

Язмалар беренче тапкыр рус телендә, кайбер кыскартулар белән, 1960 елда «Анна Франк көндәлеге» исеме астында басылып чыга (тәрҗемәчесе Рита Райт-Ковалёва, кереш сүзне Илья Эренбург язган).

## Хәтер һәм мәдәни йогынты

* Анна Франкның көндәлеге ЮНЕСКО Бөтендөнья мирасы исемлегенең «Дөнья хәтере» реестрына кертелгән 35 объектның берсе була.
* Амстердамда, ул яшеренгән һәм көндәлеген язган бинада Анна Франк йорт музее оештырылган .
* Израильнең берничә шәһәрендәге: Бат -Ям, Петах Тиква, Ашкелон, Хадера һәм Рамат- Ган урамнар аның исеме белән атала,
* Астероид, (5535) Аннафранк, Анна Франк хөрмәтенә аталган.
* Россиянең «Вече» нәшрият йорты мәгълүматлары буенча, ул йөз бөек хатын-кыз исемлегенә кертелгән (карагыз: *Семашко И. И.* Йөз бөек хатын-кыз // «100 бөек» сериясе. — , 2000. — 541—545 битләр).
* Германиядә Гюстров һәм Штутгартта Анна Франк исемендәге мәктәпләр бар.
* Анна Франкка багышланган күп кенә сәнгать әсәрләре бар.

### Кино һәм телевидение
* Анна Франк көндәлеге (1959) — 180 мин.
* Анна Франкны искә алу (1995) — 122 мин.
*  (2001) — мини-сериал, 2 эпизод, 190 мин.
* Анна Франк көндәлеге (2009) — 30 минуттан 150 минутка кадәр 5 эпизод.
* Минем кызым Анна Франк (2015) — 90 мин.
* Анна Франк көндәлеге (2016) — 210 мин.
* Анна Франк: Параллель хикәяләр (2019) — 95 мин.
* Америка коточкычлар тарихы: Психбольница — 4 нче эпизод «Мин — Анна Франк: 1 нче өлеш» һәм 5 нче эпизод «Мин — Анна Франк: 2 нче өлеш» (2012) — 85 мин.
* «Кечкенә яктылык» (2023) мини-сериал, һәрберсе 50 минуттан торган 8 эпизод.

### Анимация
* Анна Франк көндәлеге (1995) — 103 мин.
* Анна Франк көндәлеге (1979) — 82 мин.
* Анна Франк кайда? (2021) — 99 мин.

## Шулай ук карагыз
* Таня Савичева
* Этти Хиллезум
* Хана Брэди
* Лена Мухина
* Маша Рольникит

## Әдәбият
* Франк А. Убежище. Дневник в письмах — М.: Текст, 2010. — 360 с. — , 978-5-9953-0094-6
* 100 великих женщин
*  Франк А. Убежище. Дневник в письмах

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*  Анастасия Никушина «Кто донёс на семью Анны Франк? История о расследовании предательства длиной в 70 лет» 
* Амстердамдагы Анна Франк музее (Инглизчә) (Анна Франк йортының рәсми сайты)
* «Татлы мәче»
* Анна Франкның үги сеңлесе Ева Шлосс
* Анна Франк турында документаль фильм төшерү .
Төркем:Псевдоним астында билгеле әдипләр
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:1945 елда вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1929 елда туганнар
Төркем:12 июнь көнне туганнар
Төркем:Нацизмнан яһүд качаклары
Төркем:Холокост корбаннары
Төркем:Нидерланд язучылары
Төркем:Нацист Германиясе концлагерьларында үлгән балалар