open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ossewabrandwag

**Ossewabrandwag** ([ˈɔsəˌvɑːˌbrantvaχ]; **OB**) — 1939 yılnıñ 4 fevralendä Könyaq Afrikada  nigezlängän   oyışması. Könyaq Afrikanıñ İkençe bötendönya suğışında qatnaşuwına qarşı kisken çığış yasağan häm açıqtan-açıq Natsist Almaniäsen xuplağan. 1940 yılnıñ axırında Ossewabrandwag premyer-ministr  qarşı Almaniä yaqlı kütäreleşne niätlägän, gärçä plan özelgän bulsa da.

OB däwlät infrastrukturasına qarşı sabotaj kampaniäsen uzdırğan, bu xökümät repressiälärenä kitergän. Bu repressiälärneñ populär bulmawı 1948 yılda Könyaq Afrikada  Milli partiäneñ ciñüwenä häm aparteidnıñ barlıqqa kilüwenä kitergän faktor bularaq täqdim itelgän.

## Tarixı
Oyışmanıñ liderı  bulğan, ul elegräk Yan Smets kabinetında yustitsiä ministrı urının bilägän häm Almaniädäge natsistlar xökümäten xuplağan advokat.

OB  qarşı çığış yasağan, xätta Berlek 1939 yılnıñ sentäberendä Böyekbritaniägä yärdäm itü öçen suğış iğlan itkännän soñ. 1941 yılğa Ossewabrandwagta yaqınça 350 000 äğza bulğan.

OB äğzaları Berlek saqlanu köçlärenä kerüdän baş tartqan häm qaywaqıt xärbi xezmätkärlärne ezärleklägännär. Bu 1941 yılnıñ 1 fevralendä Yohannesburgta açıq tärtipsezleklärgä kitergän; 140 soldat citdi cäräxätlär alğan.

Ossewabrandwagnıñ xärbiläşterelgän qanatı bulğan — Stormjaers. Stormjaers xolığı yaña xärbilär alıp kilgän ant belän raslanğan: «Ägär min çigensäm, mine atıp üteregez. Ägär min ülsäm, minem öçen üç alığız. Ägär min höcüm itsäm, minem arttan iäregez» (). Şiğärneñ avtorı bulıp Fransiä royalistı  sanala, ämmä ul şulay uq 1930-yıllarda Benito Mussolini faşistlarınıñ populär lozungı bulğan.

1940 yılnıñ avgustında Ossewabrandwag  alar Yan Smetsqa qarşı baş kütärergä äzer dip xäbär itkän. Oyışma alarnıñ 160 000 äğzası häm höcüm yasarğa äzer 15 000 soldatı barlığın beldergän. Alar almannarnıñ qoralların  yäki  taşlawların täqdim itkännär. «Könbatış plan» küpkä yaxşıraq planlaştırılğan ide.

Plan barıber tormışqa aşırılmağan, çönki OB citärlek qoral ala almağan. Şuña da qaramastan, ayırım äğzalar Berlek xökümätenä qarşı sabotaj aktların başqarunı däwam itkän. Stormjaers äğzaları elektr tapşıru sızıqların häm timer yullarnı şartlatqannar, şulay uq telegraf häm telefon sızıqların kiskännär.

Berlek xökümäte OB häm Stormjaers’qa qarşı qatğıy çaralar kürgän, meñnärçä keşene suğış waqıtında  öçen lagerlärgä urnaştırğan. Şuña da qaramastan, internlaştırılğannarnıñ kübese, bulaçaq premyer-ministr  da kertep, aparteid waqıtında idärä itüçe Milli partiäneñ liderları bulğannar. Monnan tış, internlaştıru afrikanerlarnıñ xökümätkä oppozitsiäsen uyatqan häm MPğa  ciñärgä yärdäm itkän.

Suğış azağında Ossewabrandwag Milli partiä sostavına kergän häm ayırım organ bularaq yäşäwdän tuqtağan.

## İskärmälär

Төркем:Әлифба буенча оешмалар
Төркем:КАР сәяси оешмалары
Төркем:Африканер милләтчелеге
Төркем:Расизм
Төркем:Нацист оешмалары
Төркем:Ультрауңнар
Төркем:1939 елда нигезләнгән оешмалар
Төркем:1952 елда ябылган оешмалар
Антонио Карнисеро

**Антонио Карнисеро Мансио** (испан телендә: Antonio Carnicero Mancio; 1748 елның 10 январе, Саламанка — 1814 елның 21 августы, Мадрид) — неоклассик стиле испан рәссамы, график һәм театраль декоратор. Берничә испан короленең сарай яны рәссамы.
## Тормышы һәм иҗаты
Сынчы Александр Карнисеро гаиләсендә туган. Тумышыннан соң киләсе елда әтисе король сарае өчен сыннар сериясен башкару өчен Мадридка күчә. Художество иҗатының беренче сабакларын Антонио әтисе җитәкчелеге астында ала, аннан соң, 1758 елда Сан-Фернандо король нәфис сәнгатьләр академиясендә укуын башлый. 12 яшендә ир туганы Исидро белән Римга живопись өйрәнергә бара. 1766 елда Антонио Мадридка кайта, анда дөньяви һәм дини оешмаларның һәм шулай ук шәхесләрнең заказларын башкара. 1775 елдан бирле король Театро де ла Крус һәм Театро дель Принсипе спектакльләре өчен сәхнә оформлениесе өстендә театраль рәссам буларак эшли. 1780 һәм 1782 еллар арасында Король академиясе заказы буенча «Дон Кихот» басмасын иллюстрацияләү буенча эшли. Ул беренче чиратта “Испанияләр һәм Һиндстаннар костюмнары” төсле рәсемнәр сериясе өчен ат казана (Испаниянең Латин Америка биләмәләре ул вакытта “Һиндстан” дип аталган). Рәссамның иң мәшһүр эшләреннән берсе булып «*Альфонс XI һәм хатыны, королева Мариянең таҗ киюе*» зур тукымасы тора. Шулай ук шул вакытта яңа хәрәкәт итү ысулы – һавада очуга багышланган ике картинасы мәшһүрлек казанган, бу яңа хәрәкәт ысулы 1784 елның 5 июнендә испан король сарае булуында Аранхуэс паркында күрсәтелгән булган.
1796 елда Антонио Карнисеро король Карл IV-тә сарай яны рәссамы дәрәҗәсенә ия була. Бу вакыттан бирле ул күбесенчә король фамилиясе әгъзалары, министрлар һәм сарай янындагылар портретларын ясый. Аның заказ бирүчеләре арасында - фаворит Мануэль Годой һәм Педро Родригес Кампоманес һәм шулай ук Астурия Принцы Фердинанд, киләчәк король Фердинанд VII. Король Карл IV-не бәреп төшерү максаты белән заговор белән бәйле рәвештә 1807 елның 7 ноябрендә арестланган булган һәм төрмәдә 10 көннән артык, аның бу эшкә катнашы булмавы исбатланганчы үткәргән. Испанияне француз гаскәрләре биләп алгач Карнисеро, Франциско Гойя ярдәме белән сарай яны рәссамы вазыйфасын инде яңа ил хөкемдары Жозеф Бонапарт чорында саклап кала. Бурбоннар хөкеме торгызылуыннан соң рәссам дошманнар белән хезмәттәшлеге өчен сарай яныннан читләтелгән булган. Король Фердинанд VII тарафыннан рәсми гафу ителгәненә кадәр берничә көн элек үлгән булган.

CarlosIVConArmadura.jpg|*Чарльз IV кораллы* (1789)
Vicente de Emparan y Orbe.jpg|*Висенте де Эмпаран һәм Орбе* (1777)
FernandoVII1808.jpg|*Фердинанд VII* (1808)
Carnicero - María Luisa of Parma, Bilbao Fine Arts Museum.jpg|Мария Луиза Пармалы портреты (1789)
San Francisco predicando a las aves, de Antonio Carnicero.jpg|*Кошларга дәгъва итүче Изге Франциск* (1788-1789)
Selma-quijote-regreso-1778.jpg|М. Сервантес әсәренә иллюстрация (1778) *Дон-Кихот кайтуы*

## Әдәбият
* Madrazo, Pedro de (1872). Catálogo Descriptivo e Histórico del Museo del Prado de Madrid (Parte Primera: Escuelas Italianas y Españolas). Calle del Duque de Osuna #3; Original from Oxford University, Digitized May 1, 2007: M. Rivadeneyra. p. 374.
Төркем:Рәссамнар
Леонхард Керн

**Леонхард Керн** (немец телендә: Leonhard Kern; 1588 елның 22 ноябре, Форхтенберг — 1662 елның 4 апреле, Швебиш-Халль) — немец  сынчысы, Германиянең XVII гасыр иң күренекле сынчыларының берсе.

## Тормышы һәм иҗаты
Л. Керн кечкенә немец графлыгы Гогенлоэда (хәзерге Баден-Вюртемберг федераль җирендә) таш юнучы гаиләсендә туган. Эринген шәһәренең гимназиясендә укыган. Ә 1603-1609 елларда абыйсы Михаэль Керн остаханәсендә сынчылык сәнгатен өйрәнгән. 1613-1614 елларда Италиягә уку сәфәренә барган, аннан соң Төньяк Африкага зиярәт кылган, 2 ел Римда торып XVI гасыр итальян сынын өйрәнгән. Любляна һәм Горний Град аша (анда Л. Кернның 1613 ел белән даталанган беренче эше мәгълүм) сынчы туган ягына кайткан.
Кайтканнан соң, аңа ундүрттән дә ким түгел бала тудырган чиновник кызы Амалия Цёльнерга өйләнгәч беренче вакыт ир туганы Михаэль остаханәсендә эшләгән, аннан соң Гейдельбергка курфюрст Фридрих V Пфальцлы сарае янына күчкән. Әмма Пфальцның Утыз еллык сугышка керүеннән соң сынчы 1620 елда Гейдельбергтан киткән һәм Швебиш-Халльга күчкән, анда киң ассортимент кече форматлы фигуралар ясау буенча сынчылык остаханәсен ачкан. Гадәти тематикадан – мифологик һәм дини һәм шулай ук жанр сәхнәләреннән кала сынчы әсәрләрендә Швебиш-Халль да зыян күргән сугыш китергән дәһшәт һәм газапларны чагылдырган. Стилистик яктан сынчы немец бароккосының классик-реалистик юнәлешнең вәкиле булган. Л. Керн эшәре пластиканың нәзеклеге һәм характерларның чагылышы осталыгы белән аерылып тора. Сынчының иҗаты замандашлары танылуына ирешкән һәм аны матди яктан бай кеше иткән. Аның күп әсәрләре кенәз һәм король тупланмаларында һәм шулай ук Европаның иң эре музейларында булган.
1648 елда Л. Кернга Бранденбург курфюрстының сарай яны сынчысы дәрәҗәсе бирелгән булган.
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *Elisabeth Grünenwald*. Leonhard Kern. Ein Bildhauer des Barock. // Forschungen aus Württembergisch Franken. — Bd. 2. — Schwäbisch Hall, 1959.
* Leonhard Kern (1588—1662). Meisterwerke der Bildhauerei für die Kunstkammern Europas. (= Kataloge des Hällisch-Fränkischen Museums Schwäbisch Hall; Bd. 2). / Harald Siebenmorgen (Hrsg.). — Sigmaringen, 1988. — ISBN 3-7995-3301-X
* Leonhard Kern (1588—1662). Neue Forschungsbeiträge. (= Kataloge des Hällisch-Fränkischen Museums Schwäbisch Hall, Bd. 2 — Supplement). / Harald Siebenmorgen (Hrsg.). — Sigmaringen, 1990. — ISBN 3-7995-3302-8

## Галерея

файл:Leonhard Kern Die Muse Kalliope um 1640.jpg| Каллиопа музыкасы
файл:Leonhard Kern Menschenfresserin.jpg|Кеше ашаучы
файл:Kern Bogenspannende Diana.jpg|Җәя тартучы Диана
File:1650 Kern Die drei Grazien anagoria.JPG|Өч грация
файл:Kern Adam und Eva Sündenfall.jpg|Адәм һәм Һава, гөнаһка чуму
файл:Kern Adam und Eva Sündenfall detail2.jpg| Адәм һәм Һава (фрагмент)
файл:Kern Adam und Eva Einzelfiguren.jpg| Адәм һәм Һава
файл:Kern Hebe.jpg|Геба
файл:Kern Kleopatra.jpg|Клеопатра
File:1642 Kern Steigendes Pferd anagoria.JPG|Арт аягына торучы ат
файл:Kern Vision des Ezechiel.jpg| Иезекииль күргән шәүлә
файл:Leonhard Kern - Adam und Eva - Kolumba Köln.jpg| Адәм һәм Һава

Төркем:Рәссамнар
Фәхразыев

**Фәхразыев** ― фамилия.
* Зөлфәт Фәхразыев (1991), музыкант (пианист), КДК укытучысы, Җәлил премиясе иясе (2025). Т. М. Фәхразыевның улы
* Сәйдәш Фәхразыев (1994), музыкант (баянчы), педагог, КДК укытучысы. Т. М. Фәхразыевның улы, З. Т. Фәхразыевның энесе.
* Тәлгат Фәхразыев (1949―2018), музыкант (баянчы), педагог, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (1992).
Төркем:Фамилияләр
Фәрхуллин

**Фәрхуллин** ― фамилия.
* Илнат Фәрхуллин (1991),  җырчы, автор-башкаручы, ТР атказанган артисты (2025).
* Ильяс Фәрхуллин (2000), музыкант-мультиинструменталист, этно-фолк музыкасын башкаручы, композитор, шагыйрь. 
* Ринат Фәрхуллин, техник фәннәр кандидаты (2003, «Татнефть»), ТР фән һәм техника өлкәсендәге Дәүләт бүләге иясе (2016).
## Искәрмәләр

Төркем:Фамилияләр
Антуан Карон

**Антуан Карон** (француз телендә: Antoine Caron, 1521, Бове — 1599, Париж) — француз рәссам-маньеристы, китап иллюстраторы, Фонтенбло мәктәбенә караган.

## Тәрҗемәи хәле
Карон Боведа туган булган. Яшүсмер вакытында чиркәүләр өчен фрескалар ясап рәсем ясый башлаган. 1540—1550 елларда Фонтенблода Приматиччо һәм Никколо дель Аббате белән эшләгән. 1561 елдан бирле Екатерина Медичи һәм Генрих II Валуа сарае янында булган. Сарай яны рәссамы буларак Парижда Карл IX таҗ кию һәм Генрих IV-нең Маргарита де Валуа никахы оештыручысы булган (XX гасырда аларның аллегорик образлыгы Ф.Йейтс игътибарын җәлеп иткән). Ул Парижда 1599 елда үлгән.

## Иҗады
Аның эшләренең әзе генә сакланып калган. Тарихи һәм аллегорик сюжетлар, сарай яны церемонияләрен ясаган. Франциядә XVI гасырда дини сугыш вакытларында Валуа сарай янының киеренке һәм уалучан атмосферасын нәфислек белән торгыза.

## Әсәрләре
Карон картиналары Луврда, Фонтенбло Музеенда, Мюнхенның берничә музеенда, Яңа Дөнья тупламаларында, шәхси тупламаларда саклана.

## Әдәбият
* Ehrmann J. Antoine Caron: peintre des fêtes et des massacres. Paris: Flammarion, 1986.

## Галерея

Изображение:Antoine_Caron_001.jpg|Император Август һәм тибуртин сивилласы. Якынча 1580. Париж, Лувр
Изображение:Caron-Antoine-triumph-of-winter.jpg|*Кыш Җиңүе*, як. 1568, Фонтенбло Музее


## Сылтамалар

* Работы в музеях мира
Төркем:Рәссамнар
И-Та вакыйгасы

**И-Та вакыйгасы** — 1962-нче ел башында Кытайдан Советлар Союзына халыкның күпләп күчүе булды. Ким дигәндә 60 000 Кытай гражданины Шенҗаң-Уйгыр автономияле районы һәм Казакъстан Совет Социалистик Республикасы чиген кичеп, 1962-нче елның мартыннан май аена кадәр күчте. Бу мигрантлар «Совет милләтләре» дип аталган. Алар Советлар Союзының этник төркемнәренә кергән, шул исәптән казакълар, руслар, татарлар һәм үзбәкләр.

Күчеп китү паника һәм Кытай-Совет бүленеше тирәсендәге билгесезлек шартларында булды. Шенҗаң халкы арасында, башка хәбәрләр белән беррәттән, Кытай-Совет чиге ябылачак һәм ике ил арасында сугыш башланачак дигән имеш-мимешләр таралды. Китү Кытай хакимияте совет хезмәттәшләренә чикне ябарга басым ясаганнан соң тәмамланды. Шенҗаңның ул вакыттагы де-факто сәяси һәм икътисади үзәге булган Йининда протестлар башланды.

Бу вакыйга «И-Та вакыйгасы» дип аталган, чөнки ул Или Казакъ автоном префектурасында һәм Таченг префектурасында булган. Кытай хакимияте Йининдагы протестларны «29 май контрреволюцион тәртипсезлекләре» дип тасвирлый.

## Моны да карагыз
* Мәргуб Исхаков
* Зунун Таипов
* Әхмәтҗан Касыйми
* Сәйфетдин Газизи

## Чыганаклар

* 
* 

Төркем:Кытай тарихы
Төркем:Казакъстан тарихы
Сәлимова

**Сәлимова**

* Дания Сәлимова – телче-галим, филология фәннәре докторы (2001)
* Роза Сәлимова ― педагогика фәннәре кандидаты (2000), доцент
Фирдәвес Әһлия

**Фирдәвес Әһлия** (тугандагы исеме *Фирдәвес Әсәдулла кызы Әһлиуллина*; ; 11.10.1954, Казан, ТАССР, РСФСР, СССР) — балалар язучысы, Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (2002), Татарстан язучылар берлеге әгъзасы (1993), Абдулла Алиш исемендәге премия лауреаты (2023).

## Биографиясе
Фирдәвес Әһлия 1954 елның 11 гыйнварында Казанда эшче гаиләсендә туган.

Урта мәктәпне тәмамлагач, 1972—1977 елларда Мәскәүдә А. М. Горький исемендәге Әдәбият институтында укый.

1978—1979 елларда Казан курчак театрында, 1981—1985 елларда Татарстан китап нәшриятында кадрлар бүлеге инспекторы, «Татарстан» журналы редакциясендә редактор-тәрҗемәче, 1996—1999 елларда «Мәдәни җомга» газетасы редакциясендә сәнгать бүлеге мөдире һәм корреспонденты вазифаларын башкара. 2000—2007 елларда ул — Татарстан Язучылар берлегенең әдәби консультанты була. Хәзерге вакытта лаеклы ялда.

## Иҗаты
Әсәрләре табигать матурлыгы тәэсирендә туган һәм символик мәгънәгә ия булган поэтик образларга бай, кайбер шигырьләренә көйләр язылган.

; Китаплары

* Йолдыз язмышы: докум. повесть һәм хикәяләр / кереш сүз авт. Р.Мостафин. -Казан: Татар. кит. нәшр., 1986. — 144 б. — 5000 д.
* Ак күгәрчен: әкиятләр. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1990. — 48 б. — 30000 д.
* Кояш баласы: шигырьләр. — Казан: Татар. кит. нәшр., 1999. — 64 б. — 2000 д.
* Әлмәндәрләр әманәте: докум. повесть. — Казан: Татар. кит. нәшр., 2001. — 47 б. — 2000 д.
* Ай тулган төндә: докум. повесть. — Казан: Идел-Пресс, 2001. — 62 б. — 2000 д.
* Йөрәкнең соңгы кылы: докум. повестьлар, шигырьләр. — Казан: Татар. кит. нәшр., 2004. — 270 б. — 2000 д.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре

* Татарстан язучылар берлеге әгъзасы (1993)
* Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәре (2002)
* Абдулла Алиш исемендәге премия лауреаты (2023)

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Сафиуллин Ә. Фирдәвеснең «Кояш баласы» // Ватаным Татарстан. — 1999. — 13 окт.
* Мингалим Р. Әйе… // Мәдәни җомга. — 1999. — 12 нояб.
* Сафиуллин Ә. Әлмәндәр яши, Әлмәндәрләр яши… // Ватаным Татарстан. — 2001. — 23 нояб.
* Әхмәтҗанов М. Фирдәвес Әһлия иҗатына бер караш // Шәһри Казан. — 2004. — 22 окт.

Төркем:Татар шагыйрьләре
Төркем:Әдәбият институтын тәмамлаучылар
Төркем:Абдулла Алиш премиясе лауреатлары
Төркем:Татарстан язучылар берлеге әгъзалары
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Константинос Тасулас

**Константинос Тасулас** (, *[[1959 ел]]ның [[17 июль|17 июле]], [[Греция]], Эпир, Янина*) ― Греция дәүләт һәм сәясәт эшлеклесе, 2025 елның 12 февралендә Греция Республикасытпрезиденты итеп сайланган, 2025 елның 13 мартында вазыйфасына керешкән. 2019―2025 елларда Греция парламенты спикеры.

Республика Президенты Греция дәүләтенең югары лидеры булып тора. 1975 елдан республика Президенты Греция парламенты тарафыннан биш елга сайлана. Һәр сайланган Президент бер генә тапкыр яңадан сайланырга хокуклы.

## Тәрҗемәи хәле
1959 елның 17 июлендә Грециянең  перифериясендәге Янина шәһәрендә туган.

Афина университетының юридик факультетын тәмамлаган.

1988―1989 елларда Лондондагы юридик фирмада Британия Шурасы әгъзасы сыйфатында эшләгән.

1990 елдан 1993 елга кадәр Грециянең экспортка һәм тышкы сәүдәгә ярдәм итүче дәүләт органы Тышкы сәүдә оешмасы (Ελληνικός πργανισμός εɪωτερικού Εμπορίου āπε Α.Ε.) президенты булган.

1994 елда  шәһәре мэры итеп сайланган.

2000 елда беренче тапкыр Янина округында «Яңа демократия» фиркасеннән Греция парламенты депутаты итеп сайланган. 2004, 2007, 2009, 2012 (ике тапкыр), 2015 (ике тапкыр), 2019 һәм 2023 (ике тапкыр) елларда яңадан сайланган.

2006 елда «Яңа демократия» парламент вәкиле урынбасары итеп билгеләнгән.

2007 елда Греция милли оборона министры урынбасары итеп билгеләнгән.

2010 елның февралендә «Яңа демократия» парламент фракциясенең генераль сәркатибе итеп сайланган.

2014 елның 10 июнендә  хөкүмәтендә («Яңа демократия») Грециянең мәдәният министры итеп билгеләнгән.

2019 елның 18 июлендә парламент рәисе итеп сайланган. 2023 елның 29 маенда кабат сайланган.

2025 елның 12 февралендә Греция парламенты дүрт тур тавыш бирүдән соң Константинос Тасуласны ил президенты итеп сайлаган, 300дән 160 тавыш җыйган. Яңа президентны ант иттерү 13 мартта була.

## Шәхси тормышы
Өйләнгән, ике баласы бар.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Греция сәясәтчеләре 
Төркем:Греция президентлары
Төркем:Афина университетын тәмамлаучылар
Төркем:Гамәлдәге дәүләт башлыклары
Төркем:Греция парламенты спикерлары
Таипов

**Таипов** – фамилия.
* Зунун Таипов (1917―1984), уйгыр чыгышлы Кытай хәрбие.
* Шәһит Таипов (1937), шәрәфле нефтьче (Әлмәт).
Төркем:Фамилияләр
Оз (елга)

**Оз** елгасы () – Пенза һәм Сарату өлкәләре аша агып уза, Сура елгасының сул тармагы.

Төркем:Саратов өлкәсе елгалары
Төркем:Пенза өлкәсе елгалары
Шәйхразиев

**Шәйхразиев**, Шәйхразыев ― фамилия.
* Васил  Шәйхразиев (1963), Татарстан премьер-министры урынбасары (2014 елдан), БТК Милли Шурасы рәисе (2017 елдан).
* Илгиз Шәйхразиев (1988), җырчы, автор-башкаручы.
Төркем:Фамилияләр
Рзаев

**Рзаев** ― фамилия.
* Анар Рзаев (*Анар*; 1938), язучы.
* Хөсәенкули Рзаев (*Сарабский*; 1879―1945), опера җырчысы.
Төркем:Фамилияләр
Анар (мәгънәләр)

**Анар** ― күп мәгънәле сүз.

;Шәхесләр
* Анар, язучы.

;Үсемлекләр
* Анар, җимеш куагы, җимешнең үзе (гранат).

;Мәдәният
* , балет (1941).

;Топонимнар
* Анар, авыл (Казакъстан).
* Вали-ду-Анари, муниципалитет (Бразилия)

;Гидронимнар
* Анар-Юган, елга.
Төркем:Топонимнар
Туганов

**Туга́нов** ― фамилия.
* Николай Туганов (1950), фотожурналист, Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре. 
*  (1920―2007), эстон һәм Совет мультипликаторы, режиссер һәм сценарист.

## Моны да карагыз
* Туган, елга.
Төркем:Фамилияләр
Шарль Николя Кошен (Олысы)

**Шарль-Николя, башка язылыш буенча — Шарль-Никола, Кошен**, әдәбиятта **Олысы** дип атала (француз телендә: Charles Nicolas Cochin; 1688 елның 29 апреле, Париж, Франция корольлеге — 1754 елның 5 июле, шунда ук) — француз рәсем ясаучысы һәм гравёры, Король живопись һәм сынчылык академиясе академигы (1731 елдан бирле); зур художество гаиләсенең олы вәкиле, рококо стиле китап иллюстрациясенең күренекле остасы.
## Тәрҗемәи хәле
Шарль-Николя Кошен Олысы — Труадан зур француз рәссамнары, күбесенчә гравёрлар гаиләсе вәкиле. Шулай ук Николас Кошен Олысы (1610—1686) дип аталган Николя Кошенның улы (башка мәгълүмат буенча энесе), Шарль Николя Кошен (Кечесенең) (1715—1790) әтисе. Бу гаиләдән шулай ук соңгы елларында Венециядә эшләгән һәм үлгән, шуңа күрә Ноэль Венецияле (Noël de Venise) дип аталган Николя Кошен Олысының ир туганы, рәсем ясаучы һәм гравёр Ноэль Кошен (1622—1695) мәгълүм.
Шарль-Николя Кошен Олысы яшь чагыннан живопись белән шөгыльләнә башлаган, бу соңрак аның график әсәрләрендә дә чагылдырылган булган. Беренче осталык сабакларын гаиләдә алган. 22 яшендә Ш.-Н. Кошен живописьтән баш тарткан һәм үзен тулысынча гравюра сәнгатенә багышлаган. Франция короле Людовик XIV-нең сарай яны рәссамы булган.

1729 елда Ш.-Н. Кошен беренче мәртәбә эшләрен Академиядә күргәзмәгә куйган һәм 1731 елда Король живопись һәм сынчылык академиясе әгъзасы булган. Академиягә кабул ителү уңаеннан Академия нигезләүчесе Жак Саразен һәм француз живопись һәм сынчылык Академиясенең аксакалларының берсе рәссам Эсташ Лесюэрның гравирланган портретларын барлыкка китергән.
Кошен Олысы Антуан Ваттоның живопись оригиналлары буенча гравирлаган, хосусан, башка мәшһүр гравёрлар белән мәшһүр «Жюльен тупламасы» (Ваттоның тулы картиналар һәм рәсемнәр тупламасы; 1728—1734) өчен. Ачык рәсем һәм штрих төгәллеге белән аерылып торган гравюраларында Лемуан, Лафосс, Жувене, Парросель, Шарден, Ланкре һәм күп башкалар кебек замандаш яки замандаш диярлек живописецларның оригиналларын кабатлаган. Соңгы елларында, күбесенчә, улы Шарль Николя Кошен (Кечесе) остаханәсендә һәм типографиясендә эшләгән, шуның җитәкчелеге астында аларның остаханәсе Европада төп репродукцион гравюралар җитештерүчеләренең берсенә әверелгән.
Шарль-Николя Кошен 1754 елда Парижда, Лувр галереясендә урнашкан фатирында үлгән булган. Олы художество һәм техник сыйфат белән аерылып торган әсәр калдырган.

## Гаилә
Хатыны - Мадлен Хортемельс (1686—1767), ул шулай ук якынча илле ел дәвамында күренекле Париж гравёры булган. Улы - гравёр Шарль Николя Кошен (Кечесе) (1715—1790).

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Сылтамалар
* 
* Работы Шарля-Николя Кошена-старшего
Төркем:Рәссамнар
Гаспар де Крайер

**Гаспар (Каспар) де Крайер** (нидерланд телендә: Gaspar de Crayer) — фламанд рәссамы; тарихи һәм портрет живописе остасы; Антверпен мәктәбе вәкиле; барокко сәнгате нигезләүчеләренең берсе Питер Пауль Рубенс стиле таралышына ярдәм иткән.
## Тәрҗемәи хәле
Гаспар де Крайер 1584 елның 18 ноябрендә Антверпен шәһәрендә рәссам-декоратор һәм сәнгать әсәрләре сатучысы Гаспар де Крайер Олысы гаиләсендә туган булган . Аның әнисе Кристина ван Абшовен (или Апшовен) шул вакытта билгеле ат казанган рәссамнар гаиләсеннән булган, әмма хәзерге вакытта аларның эшләре мәгълүм түгел диярлек. 

Антверпенда калу урынына, Крайер башкала Брюссельдә мөмкинчелекләр эзләгән. Ул Испан Нидерландлары Альберт VII, Австрия эрцгерцогы һәм Изабелла Клара Евгениянең сарай яны рәссамыРафаэль Коксидан өйрәнгән дип санала. Ул 1607 елда Изге Лука Гильдиясе остасы булган. 1611 елдан 1616 елга кадәр Гильдия деканы вазифасын биләгән һәм  1626–1627 елларда Брюссельнең шәһәр шурасы әгъзасы булган.
1635 елдан 1641 елга кадәр Гаспар де Крайер корольнең сарай яны живописецы булып торган; соңыннан ул Гентка күчкән һәм анда гомеренең соңгы елларын уздырган
. 

А. А. Неустроев Брокгауз һәм Ефронның Энциклопедик сүзлеге битләрендә К. де Крайер иҗадын түбәндәге сүзләр белән тасвирлаган:

«*Аңа Рубенс ясаган йогынтыга карамастан, ул шулай да, гомумән, [[эклектик]] дип саналырга тиеш. Рубенстан универсальлектә, шигърилектә һәм сәләт көчендә калышып, ул үзенең күпсанлы әсәрләренең иң яхшыларында, шулай да, дәрәҗә нисбәтендә бик төрле, хиснең тыныч затлыгы, композициянең һәм драпировкаларның киң, ирекле стиле, рәсемнең тырышып ясалуы, экспрессиянең табигыйлыгы һәм матурлыкка омтылуы белән аерылып тора; аның колориты, әлбәттә, Рубенсныкына караганда зәгыйфьрәк. Ул күбесенчә дини живопись белән шөгыльләнгән*».

Гаспар де Крайерның иң мәшһүр эшләре арасында: “Богородица данда” (Альста Изге Мартин чиркәвендә) зур алтарь образы, «*Тереләй күмелүче газап чигүчеләр*», «*Изгеләр белән Богородица*», «*Пастырьларның иелеше*», «*Изге Екатеринаны күккә алуы*», «*Табутка салу*»,  «*Изге Розалия Апофеозы*», «*Изге Лаврентий газаплануы*» һәм тәмамланмыйча калган «*Изге Власий газаплануы*».

Гаспар де Крайер 1669 елның 27 январендә Гент шәһәрендә үлгән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* Crayer, Kaspar de // Allgemeine Deutsche Biographie .
* *Kurt Zoege von Manteuffel*. Crayer, Jaspar oder Caspar de. In: Ulrich Thieme (Hrsg.): Allgemeines Lexikon der Bildenden Künstler von der Antike bis zur Gegenwart. Begründet von Ulrich Thieme und Felix Becker. Band 8: Coutan–Delattre. E. A. Seemann, Leipzig 1912, S. 70–72 (Textarchiv – Internet Archive).
* *Traude Castor*. Crayer (Craeyer), Gaspard (Caspar; Gaspard II; Jasper). In: Allgemeines Künstlerlexikon. Die Bildenden Künstler aller Zeiten und Völker (AKL). Band 22, Saur, München u. a. 1999, ISBN 3-598-22762-0, S. 208–210.

## Сылтамалар

* CRAYER, Gaspard de.
Төркем:Рәссамнар
Альберт Җәлилов

**Альберт Җәлилов**:
* Альберт Җәлилов (1935), офицер. Муса Җәлилнең улы (әнисе Рауза).
* Альберт Җәлилов (1983), опера җырчысы.
## Искәрмәләр
Алмаз Фәйзуллин

**Алмаз Фәйзуллин**, Алмаз Равил улы Фәйзуллин (*Алмаз Равилевич Файзуллин; [[1968 ел]]ның [[10 апрель|10 апреле]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Казан]]*) ― дәүләт хезмәткәре, тарих фәннәре кандидаты, 2013 елдан РФ Президентының Эчке сәясәт идарәсенең Дини оешмалар белән хезмәттәшлек департаменты башлыгы урынбасары.

## Тәрҗемәи хәле

1968 елның 10 апрелендә Казан шәһәрендә шагыйрь Равил Фәйзуллин (1943 елгы; Балык Бистәсе районының Балтач (Юлсубино) авылыннан) гаиләсендә туган. Әтисе ягыннан бабасы Габдрахман, әбисе Әминә . Әнисе укытучы, шагыйрә, тәрҗемәче мөхәррир булып эшләгән Бикә (''Миңлебикә'') Рәхимова (1939―2011; Әлки районы Чуаш Кичүе авылыннан) . Әтисенең икенче никахыннан энесе Газиз бар (2001 елгы; КФУның Халыкара багланышлар институтын тәмамлаган).

1987 елда Совет Армиясе сафларында хезмәт иткән. Казан дәүләт университетын (1992 елда) һәм РФ Тышкы эшләр министрлыгының  (2008 елда) тәмамлаган.

Татарстан Республикасы Фәннәр академиясенең структур бүлекчәсе Ш. Мәрҗани исемендәге Тарих институтында «Совет хакимиятенең беренче елында (1917-1918) вәисовчылар хәрәкәте лидерлары һәм Казан большевикларының үзара мөнәсәбәтләре» темасына кандидатлык диссертациясе әзерләгән (2019).

2004―2013 елларда ― Мәскәүдә Татарстан Республикасының Россия Федерациясендәге тулы вәкаләтле вәкиленең җәмәгатьчелек һәм ММЧ белән эшләү буенча урынбасары. 

2013 елдан ― Россия президенты   Дини оешмалар белән хезмәттәшлек департаменты башлыгы (Евгений Владимирович Еремин) урынбасары. Нәкъ менә ул Кремльнең мөселманнар белән эшләү буенча сәяси линиясен турыдан-туры башкаручы булып тора. Фәйзуллин үз канаты астына ислам буенча яхшы һәм компетентлы белгечләр җыя алган: тарих фәннәре докторы,  профессоры Юлия Гусева һәм МДУның дин фәлсәфәсе һәм дин гыйлеме кафедрасының өлкән укытучысы Павел Костылев.

2013 елдан ― «Ислам мәдәниятен, фәнен һәм мәгарифен яклау фонды» коммерцияле булмаган фондының (директоры Жданов Александр Владимирович) Иҗтимагый советы әгъзасы .

 советы Рәистәше.  

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* «Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале 
* РФ Дәүләт Думасының Мактау грамотасы 
* 2015 ―  ― *Кырым Республикасы халкының  конституцион хокукларын һәм ирекләрен яклаган өчен һәм Россия Федерациясе Конституциясе көне уңаеннан*
* 2018 ― «Фидакарь хезмәт өчен» медале (Татарстан) ― *рухи-әхлакый кыйммәтләрне саклауга һәм үстерүгә, тынычлыкны һәм конфессияара татулыкны ныгытуга керткән зур өлеше өчен* 

## Шәхси тормышы
Гаиләле. Хатыны Алия, кызы Чулпан, уллары Ильяс, Камил .

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*   Файзуллин Алмаз Равилович. Справочник персоналий 
* Выступление А. Р. Файзуллин на открытии шатра Рамадана в Москве, 2013 год.  rutube video, 2:40

Төркем:«Казанның 1000 еллыгы истәлегенә» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:РФ Чит ил эшләре министрлыгы Дипломатия академиясен тәмамлаучылар
Төркем:«Фидакарь хезмәт өчен» медале (Татарстан) белән бүләкләнүчеләр
Төркем:«Кырымны яклаган өчен» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Россия Президенты администрациясе хезмәткәрләре
Африкаанс теленә һәйкәл

**Африкаанс теленә һәйкәл** () — КАҖ-ендә Көнбатыш-Кап провинциясендә Парл шәһәрендә, 1975 елда африкаанс теленең Көньяк Африка Җөмһүриятенең нидерланд теленнән аерым булган рәсми теле итеп танылуының илле еллыгына корылган монумент.
Һәйкәлгә илтүче сукмакның бер тактасында «DIT IS ONS ERNS» фразасы кисеп ясалган моны «без [моның турында] җитдибез» яки «бу безнең җитдилегебез» дип тәрҗемә итәргә була. Керү янында тактада шулай ук мәшһүр көньяк Африка шагыйрьләренең африкаанс теле турында ике фразасы гравирланган. Гравюра өлгесенең иске татар үрнәкләренә берникадәр охшашлыгы игътибарга лаек.

## Шулай ук карарга мөмкин
* Нидерланд теленә һәйкәл

## Искәрмәләр

Төркем:АфрикаансТөркем:Көньяк Африка Республикасы һәйкәлләре
Давид фон Крафт

**Давид фон Крафт** (немец телендә: David von Krafft; 1655, Гамбург — 1724 елның 20 сентябре, Стокгольм) — немец-швед живописецы.
## Тормышы һәм иҗаты
1675 елда абыйсы һәм сарай яны рәссамы Давид Эренштраль тарафыннан Швециягә чакырылган булган һәм аның остаханәсендә эшләгән. Швеция королевасы Ульрика Элеонора матди тәэминатында 10 ел чит илдә укып үткәргән, шул ук вакытта рәссам өч ел Дания, Германия һәм Италиядә сәяхәт кылган. Бу өч ел дәвамында Дхерд Крафт Дания король гаиләсе портретларын иҗат иткән. Италиядә Венеция, Флоренция һәм Римга зиярәт кылган, анда аңа тәхеттән ваз кичкән Швеция королевасы Кристина позалаган. Аннан соң оста Болоньяда һәм Неапольдә булган – ә аннан Венага барган, анда ул император фамилиясенең портретын ясаган. Венада да абыйсының Стокгольмда үлеме турында белгән. Д. Крафт (Вюртемберг, Швейцария, Париж һәм Нидерланд аша) Швециягә кайткан. 1696 елда Швеция короленең сарай яны рәссамы булган.
Рәссамның беренче хатыны Юстина София Фриденрайх булган, аңа рәхмәтле Д. Крафт король киңәшчесе Иоахим фон Дюбен (Олысының) ышанычлы шәхесләр даирәсенә кергән, бу аның сарай янында торышын шактый ныгыткан. Д. Крафтның икенче хатыны тол Елизавета Шпет булган. Король гаиләсе алдында казанышлары өчен 1719 елда живописец королева Ульрика Элеонора тарафыннан дворян дәрәҗәсенә кертелгән булган. 1720 елда сарай яны интенданты булып билгеләнгән булган.
Король гаиләсе һәм сарай яндагылар портретларыннан тыш, Д. Крафт Кальмарда собор өчен алтарь картинасын ясаган. Аның әсәрләрен хәзер Швециянең күп дәүләт живопись тупламаларында (Стокгольм милли музеенда, Мальмёхуста, Гётеборгның художество музеенда, Грипсхольм кальгасында күрергә мөмкин. Күпсанлы өйрәнчекләре булган.

## Галерея

David von Krafft (workshop or circle) Charles XII of Sweden.jpg|*Король Карл XII Швецияле портреты*
David von Krafft - King Charles XII of Sweden 002.jpg|*Король Карл XII Швецияленең җайдак портреты*
Stanislaw I Leszczynski of Poland.jpg|*Польша короле Станислав Лещинский портреты*
David von Krafft (ateljé) - Drottning Ulrika Eleonora dy.jpg|*Королева Ульрика Элеонора портреты*
David von Krafft - Porträt der Prinzessin Hedwig Sophia von Schweden, Herzogin von Holstein-Gottorf.jpg|*Принцесса Хедвига София Швецияле портреты*

## Искәрмәләр

Төркем:Рәссамнар
Кирсти Ковентри

**Кирсти Ковентри**, Кирсти Ли Ковентри Сьюард (; 1983 елның 16 сентябре, Зимбабве, ) ― спорт функционеры, Халыкара олимпия хәрәкәте эшлеклесе (2013 елдан ХОК әгъзасы),  2025 елның 23 июненнән  президенты.
Зимбабве йөзүчесе һәм сәясәтчесе, ике тапкыр Олимпия уеннары чемпионы, җиде тапкыр дөнья чемпионы, 14 тапкыр Африка уеннары җиңүчесе, күп тапкыр дөнья рекордчысы. Зимбабве тарихында иң титуллы спортчы.

## Тәрҗемәи хәле
1983 елның 16 сентябрендә Зимбабве башкаласы  (1982 елга кадәр *Солсбери*) шәһәрендә туган. Әти-әнисе ― Роб Ковентри һәм Линн Ковентри. 1999 елда Хараредагы Доминикан монастыре каршындагы урта мәктәпне тәмамлаган. Балачактан ук йөзүдә сәләте күренә, бу аңа спорт карьерасын туган иленнән читтә дәвам итәргә мөмкинлек бирә. 

Алабамадагы Оберн шәһәрендә яшәгән, җирле университетта укыган һәм университет ярышларында катнашкан. 2004 елда Афинада узган Җәйге Олимпия уеннарында өч олимпия медале: алтын, көмеш һәм бронза, 2008 елда Пекинда узган Җәйге Олимпия уеннарында — дүрт: алтын һәм өч көмеш медаль яулаган. Соңыннан Зимбабве Олимпия комитеты рәисе Пол Чингока Кирсти Ковентрины «безнең милли байлыгыбыз» дип, Зимбабве президенты (1987―2017)  ― «алтын кыз» дип атаган һәм шәхсән 2008 елгы Олимпиадада чыгыш ясаган өчен 100 000 АКШ доллары белән бүләкләгән.

2016 елда Кирсти Ковентри үзенең бишенче олимпиадасыннан соң йөзү буенча карьерасын тәмамлаган; ул Олимпия уеннары тарихында хатын-кызлар йөзүендә иң күп индивидуаль медальләр яулаган. Ковентри 2013 елдан Халыкара Олимпия комитеты (ХОК) әгъзасы булып тора, 2018 ел башында бөтен дөньяда Олимпия спортчыларын тәкъдим итүче орган ― Халыкара Олимпия комитеты атлетлары комиссиясе рәисе булган.

2025 елдан Халыкара Олимпия комитеты президенты ― Ковентри тарихта бу вазыйфага сайланган беренче хатын-кыз һәм Африканың беренче вәкиле булган. 2018 елның сентябреннән Зимбабве Министрлар Кабинетында Яшьләр, спорт, мәдәният һәм ял министры вазыйфасын биләгән. 

## Олимпиадаларда чыгышлары

## ХОК президенты
2025 елның 20 мартында Халыкара Олимпия комитетының яңа (унынчы) президенты итеп сайлана, вәкаләтләре срогы сигез ел. Аның өчен Халыкара Олимпия комитетының 97 әгъзасыннан 49ы тавыш биргән. Шул рәвешле ул ХОК президенты постында беренче хатын-кыз һәм Африканың беренче вәкиле булган. Президент вәкаләтләрен аңа 2013 елдан бирле бу вазыйфаны биләгән Томас Бах тапшыра.

## Шәхси тормышы
Ире Тайрон Сьюард (Tyrone Seward), аның менеджеры. 2013 елның 10 августында өйләнешкәннәр. Ике балалары бар: беренчесе Элла (2019).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Сайт Кирсти Ковентри 
* 

Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Төркем:Халыкара Олимпия комитеты президентлары
Төркем:Шәхесләр:Спорт
Төркем:Спорт функционерлары
Төркем:Йөзүчеләр
Төркем:Олимпия чемпионнарыТөркем:Дөнья чемпионнары
Төркем:Оберн университетын тәмамлаучылар
Төркем:Зимбабве сәясәтчеләре
Марат Сираҗетдинов (1948)

**Марат Сираҗетдинов**, Марат Фәрит улы Сираҗетдинов (*Марат Фаритович Сиразетдинов; [[1948 ел]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Уфа]] ― [[2025 ел]]ның [[26 март]]ы, [[РФ]], [[ТР]], [[Казан]]*) ― музыкант, виртуоз пианист, концертмейстер, симфоник оркестр солисты. Татарстанның халык артисты. Татар фортепиано музыкасы (*[[Татар фортепиано музыкасы буенча хрестоматия|хрестоматияне]] кара*) үсеше өчен зур өлеш керткән, татар композиторларының иҗатын пропагандалаучы шәхес

## Тәрҗемәи хәле
1948 елда Уфада туган. Әтисе Фәрит Сираҗетдинов ― зур музыкант, баянист. Марат балачактан талантлы булган, көйләрне тиз эләктереп алган, шундук яттан өйрәнгән. 2 ел эчендә музыка училищесын тәмамлаган. Мәскәү консерваториясенең махсус фортепиано классын тәмамлаган (педагогы РСФСР халык артисты  профессор  (1942―2014). Мәскәүдә укыганда концертта СССР халык артисты Наталия Гутманга да аккомпаниатор булган. Аннары Нәҗип Җиһанов аны Казанга чакырып китергән. Уфада фатир тәкъдим итсәләр дә, Марат Казанда калган, укытучы булып Казан дәүләт консерваториясенә килгән, талантлы музыкантлар тәрбияләгән. Симфоник оркестрда уйнаган, әйдәп баручы солист булган. Казан педагогика университетының музыка факультетында фортепиано укытучысы вазыйфасын башкарган.
## Иҗаты
1970-еллар башында ук Татарстанның иң танылган виртуоз пианистларының берсе булып таныла. Репертуарында ― Фредерик Шопен, Роберт Шуман, Сергей Рахманинов, Сергей Прокофьев һәм дөньякүләм танылган башка легендар композиторларның әсәрләре. Татар фортепиано музыкасы үсеше өчен зур өлеш керткән: Рөстәм Яхин, Нәҗип Җиһанов, Ренат Еникиев кебек композиторларның әсәрләрен иң яхшы итеп башкаручы булган. Рөстәм Яхин үзе пианист булуга карамастан, әсәрләрен Марат Сираҗетдиновка ышанып тапшырган, чөнки ул фортепиано концертларында гаять оста концертмейстер булган. Фасил Әхмәтов үзенең фортепиано концертын Марат Сираҗетдиновка багышлаган. Үзенең иҗат тормышында уникаль репертуар булдырган, 200 дән артык концерт биргән. 

2025 елның 26 мартында 76 яшендә инсульт нәтиҗәсендә вафат булган. Мамадыш трактындагы татар зиратында җирләнгән. 

## Шәхси тормышы
Беренче никахыннан улы Илгиз, оныгы Эмир.
1985 елдан икенче никахы җырчы Регина Сәйфи, уллары Алмаз, Алан, бер оныгы.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Сиразетдинов Марат Фаритович. ayaris.ru
* *[[Гөлнар Гарифуллина]]*. «Әз генә калды» дип сизенә иде» – уникаль хәтерле пианист Марат Сираҗетдинов вафат. Интертат, 28.03.2025

Төркем:Әлифба буенча музыкантлар
Төркем:Татар музыкантлары
Төркем:Татарстан музыкантлары
Төркем:Татарстанның халык артистлары
Төркем:Уфа сәнгать училищесын тәмамлаучылар
Төркем:Мәскәү консерваториясен тәмамлаучылар
Төркем:Казан дәүләт консерваториясе укытучылары
Төркем:Татар дәүләт гуманитар-педагогика университеты укытучылары
Төркем:Казанның мөселман зиратында җирләнгән шәхесләр
Марат Сираҗетдинов

**Марат Сираҗетдинов**:
* Марат Сираҗетдинов (1948―2025), пианист, концертмейстер. Татарстанның халык артисты.
* Марат Сираҗетдинов (*Марат Серажетдинов*, 1957), язучы, актер, рәссам.
## Искәрмәләр
İzge Panteleimon ğibadätxanäse (Afina)

**İzge Panteleimon ğibadätxanäse** () — Afina iñ zur pravoslaw ğibadätxanäse häm Yunanstannıñ iñ zur pravoslaw ğibadätxanäläreneñ berse, Patradağı  belän berrättän.  rayonında  uramında urnaşqan. Ğibadätxanäne tözü 1920-yıllarda başlanğan, 1980-yıllar başında tämamlanğan.

## Tarixı
Bu rayonda izge  bağışlanğan berençe ğibadätxanä xäzerge ğibadätxanädän beraz könyaqtaraq urnaşqan bulğan. Ğibadätxanäneñ öç  bulğan, härqaysınıñ ayırım  bulğan. 

Yaña ğibadätxanägä 1910 yılnıñ 12 sentäberendä Yunanstan patşası  nigez salğan, läkin anı tözü arxitektor İoannis Papadakis proyektı buyınça XX ğasırnıñ yegermençe yıllarında ğına başlanğan. 1929—1930 yıllarda ğäyät zur beton gömbäzneñ karkası tözelep betkän. Gömbäz 1600 m² mäydannı bili.

1930 yılda iske ğibadätxanä anıñ urını aşa elektrlaştırılğan timer yul salu säbäple sütelgän (soñınnan bu öleş yuqqa çığarılğan). «Yunanstan elektr timer yulları» oyışması yaña çirkäw tözeleşenä kompensatsiä sıyfatında 400000  tülägän. 1930 yılnıñ 22 iyünendä yaña tözelä torğan ğibadätxanäneñ gömbäze astındağı waqıtlı çirkäw Afina häm böten Yunanstan arxiepiskobı Xrizostom Papadopulos tarafınnan açılğan.

Ğibadätxanäneñ azaqqı proyektın arxitektor Ğeorğios Nomikos başqarğan. Ğibadätxanäneñ maksimal’ ozınlığı 58 metr, kiñlege 45 metr täşkil itä. 1951 yılda gömbäz astındağı waqıtlı ğibadätxanä sütelgän. Ğibadätxanäneñ zur buluwı säbäple, anı tözü siksänençe yıllar başına qädär däwam itkän. 1984 yıldan başlap 23 yıl däwamında rässam Yanis Karusos ğibadätxanäne bizäklägän.

Töp kerü basqıçı astında urnaşqan izge   şimbä kiçendä häm yakşämbe irtäsendä çirkäw-slavän telendä iske stil’ buyınça ğibadät qılular ütkärelä.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* İzge Panteleimon ğibadätxanäse (Axarnon) // İzge Afina arxiepiskoplığı
* Ναός // Ο Ιερός Ναός του Αγίου Παντελεήμονος 
* Church of Agios Panteleimon 

Төркем:Әлифба буенча гыйбадәтханәләр
Төркем:Афина правослау гыйбадәтханәләре
Төркем:Изге Пантелеимон гыйбадәтханәләре
Төркем:Афина архиепископлыгы гыйбадәтханәләре
Näcmiä Pagaruşa

**Näcmiä Pagaruşa** (; *[[1933 yıl|1933 yılnıñ]] [[7 may|7 mayı]], [[Югославия корольлеге|Yugoslaviä patşalığı]],  — [[2020 ел|2020 yılnıñ]] [[7 fevral|7 fevrale]], [[Kosovo Respublikası|Kosovo]], [[Priştina]]*) — Yugoslaviä häm Kosovo cırçısı häm aktrisası (milläte buyınça ), anı yış qına «alban muzıkası patşabikäse» dip atıylar.

## Biografiäse
Kosovonıñ  şähäre tiräsendäge zur bulmağan Pagaruşa awılında tuğan. Başlanğıç mäktäpne Malişevoda tämamlağan, annarı Belgradqa kitkän, anda öç yıl muzıka mäktäbendä solo başqaruwı klassı buyınça uqığan. Üzeneñ muzıkal’ karyerasın cırçı sıyfatında 1948 yılda Priştina radiosında başlağan.

Üzeneñ qırıq yılğa yaqın muzıkal’ karyerası däwamında cırçı törle janrlardağı äsärlärne başqarğan: xalıq muzıkasınnan alıp klassika häm opera partiälärenä qädär. Muzıka tänqitçeläreneñ retsenziälärendä «Kosovo sanduğaçı», «alban muzıkası patşabikäse», «madam Butterfly» häm başqa şundıy quşamatlar alğan.

Kosovoda ğına tügel, başqa Awrupa illärendä, şul isäptän Albaniä, Makedoniä, Büsnä-Härsäk häm Bolgariädä zur populärlıq qazanğan. Bu illärdä *Shota* muzıkal’ ansamble belän berlektä berniçä gastrol’ turları uzdırğan. Kosovoda «Yöz yıllıq başqaruçısı» digän maqtawlı isemgä layıq bulğan.

*Baresha* kompozitsiäse cırçınıñ iñ populär cırlarınıñ berse bulıp tora. Andağı muzıkanı Näcmiäneñ ire Reco Mulliki yazğan, tekstnıñ avtorı Rifat Kukay bulğan. Monnan tış, Pagaruşa törle spektakllärdä häm filmnarda küp rollär başqarğan häm üzeneñ aktörlıq eşläre öçen küp büläklär alğan.

Pagaruşa üzeneñ muzıkal’ karyerasın 1984 yılda Sarayevoda zur konsert uzdırğannan soñ tämamlağan. 2000 yılda, estradadan kitkännän soñ 16 yıl uzğaç, berazğa säxnägä qaytqan, Albaniä teleşowında *Për ty* cırın başqarğan. Ğömereneñ soñğı yıllarında Priştinada urnaşqan *Radio Kosova* häm *Radio Blue Sky*’da muzıka buyınça ölkän kiñäşçe bulıp eşlägän.

2012 yılnıñ noyäberendä Albaniä prezidentı Buyar Nişani qulınnan  alğan.

## İskärmälär

Төркем:7 май көнне туганнар
Төркем:1933 елда туганнар
Төркем:7 февраль көнне вафатлар
Төркем:2020 елда вафатлар
Төркем:Приштинада вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча җырчылар
Төркем:XX гасыр җырчылары
Төркем:Югославия җырчылары
Төркем:Албан телендә җырчылар
Төркем:Контральто
Төркем:Сопранолар
Төркем:«Милләт намусы» Албания ордены кавалерлары
Идегәй Таҗетдинов

**Идегәй Таҗетдинов**, Идегәй Борис улы Таҗетдинов *(Идгай Борисович Тазетдинов; [[1933 ел]]ның [[13 гыйнвар]]ы, [[СССР]], [[Үзбәкстан ССР]], [[Ташкент]] ― [[1979 ел]]ның [[11 август]]ы, [[СССР]], [[Украина ССР]], [[Днепропетровск өлкәсе]], [[Днепродзержинск]]*) ― совет футболисты, ярымсакчы, тренер. СССР спорт мастеры (1962). Үзбәкстан ССР атказанган тренеры (1977). 

## Тәрҗемәи хәле
1933 елның 13 гыйнварында Үзбәкстан ССР башкаласы Ташкент шәһәрендә татар гаиләсендә туган.
## Клуб карьерасы
Ташкентның «Медик» балалар командасында уйный башлаган, аннары — «Труд»та уйнаган. 1953―1955 елларда «Б» классында  өчен чыгыш ясаган. 1956 елдан ― «Пахтакор» клубында. Дүрт ел эчендә «Б» классында 108 матч уйнаган, 21 гол керткән, 1958 елдан — команда капитаны. «А» классында 1960―1963 елларда 94 матч уйнаган, 12 гол керткән. 

1956 елда СССР халыклары Спартакиадасының футбол турында Үзбәкстан ССР җыелмасы составында катнашкан.

## Тренерлык карьерасы
1964―1965 елларда ―  (*1996—2003 елларда «Дустлик»*) командасында уйнаучы тренер, 1969 елга кадәр «Политотдел»да тренер.  (1971―1972),  (1973),  (1974) командаларының өлкән тренеры. «Янгиер» командасы җитәкчесе (1976).

1977 елдан ― «Пахтакор» клубы тренеры. 

1979 елда СССР халыклары Спартакиадасының футбол турнирында Үзбәкстан ССР җыелмасы тренеры.

Команда белән бергә 1979 елның 11 августында Днепродзержинск өстендә  һәлак булган. Ике Ту-134 самолеты бәрелешүендә шулай ук «Пахтакор» клубының 13 уенчысы һәм тренерлар штабының тагын 2 әгъзасы һәлак булган. 1979 елгы «Пахтакор» фаҗигасе ― совет футболының иң коточкыч фаҗигаләренең берсе, ундүрт футболчы, табиб, тренер һәм клуб администраторы авиаһәлакәттә һәлак булган.  

Ташкентның беренче шәһәр  «Пахтакор» командасы футболчылары мемориалында җирләнгән.

## Шәхси тормышы
1961 елның гыйнварында өйләнгән. Хатыны Алла Сергеевна Шулепина-Таҗетдинова, «Киноактер» иҗади җитештерү берләшмәсе җитәкчесе булып эшләгән.

## Казанышлары
### Уенчы буларак
; 
*  СССРның  
**  Бронза призер (1): 1964

### Мактаулы исемнәре
*  СССР спорт мастеры: 1962
*  Үзбәкстан ССР атказанган иренеры: 1977

И. Б. Таҗетдинов (*үлгәннән соң*) «Шөһрәт» медале (*Shuhrat medali, [[Үзбәкстан]]*) белән бүләкләнгән.
## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Спортчының профиле teams.by 
* Профиль findagrave.com
* Тазетдинов Идгай Борисович (1933.13.I −1979.11.VIII)  

Төркем:Әлифба буенча спортчылар
Төркем:Әлифба буенча футболчылар
Төркем:Футбол тренерлары
Төркем:ССРБ футболчылары
Төркем:Үзбәкстан спортчылары
Төркем:Үзбәкстан ССР атказанган тренерлары
Төркем:ССРБ спорт осталары
Төркем:Авиаһәлакәтләрдә үлүчеләр
Төркем:«Шөһрәт» үзбәк медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Үзбәкстан татарлары
Роберт Эйдеман

**Эйдеман Роберт Петрович** ( ; ; Лифляндия губернасы Валка өязе Леясциемс — ; Мәскәү) — совет хәрби эшлеклесе, комиссар.

## Биографиясе
Роберт Петрович Эйдеман Лифляндия губернасы Валка өязе Леясциемс шәһәрендә туган. Укытучы улы. 1914 елда ул Валка реаль училищесын тәмамлый. Петроград урман хуҗалыгы институтында укыган (тәмамламаган). Киев хәрби училищесында укыган, 1916 елда тәмаүлый. 16 нчы резерв полкында хезмәт итә. Беренче бөтендөнья сугышында катнаша.

1934 елның 5 августында Осоавихим артиллерия дивизиясе начальнигы А. С. Нахаев җитәкчелегендәге курсантлар отряды Мәскәү үзәгендәге Мәскәү пролетар ату дивизиясенең 2 нче пехота полкының казармасын яулап ала. Нахаев үз солдатларын корал алырга һәм хакимиятне җимерергә өнди, ләкин аның боерыгы үтәлми, һәм Нахаев үзе әзерләнгән агуны эчкәнче кулга алына. 1934 елның 22 августында Үзәк Комитетның КПСС «Осоавихим эшчәнлеге турында» карар кабул ителә һәм җитәкчеләрне җәзага тарталар.

## Әдәби эшчәнлеге
Бик күп әдәби хезмәт белән шөгыльләнә, пропагандистик һәм хәрби-тарихи эшләр, шулай ук нәфис повестьлар һәм хикәяләр, шигырьләр иҗат итә. СССР Язучылар союзы идарәсе әгъзасы һәм латыш секциясе (латыш пролетар язучылар оешмасы) рәисе була.

## Репрессияләр
1937 елның 22 маенда Мәскәү партия конференциясе эше барышында кулга алына. 1937 елның 12 июнендә Тухачевский, Якир, Уборевич һәм башка хәрби җитәкчеләр белән бергә атып үтерелә. 1957 елда аклана.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* *Панков Д. В.* Комкор Эйдеман. — М., 1965.
* *Панков Д. В.* В моем сердце — Отчизна одна. — Москва: Издательство ДОСААФ, 1977. — 88 с.
* 
* *[[Лазарев, Сергей Евгеньевич|Лазарев С. Е.]]* Эйдеман Роберт Петрович // Россия в Гражданской войне. 1918—1922: Энциклопедия: в 3 т. / отв. ред. А. К. Сорокин. Т. 3: Р—Я. М.: Политическая энциклопедия, 2021. С. 764—765.
* *Панков Д.* Крупный военачальник Красной Армии. // Военно-исторический журнал. — 1963. — № 7. — С.47—61.

Төркем:27 апрель көнне туганнар
Төркем:1895 елда туганнар
Төркем:12 июнь көнне вафатлар
Төркем:1937 елда вафатлар
Төркем:Мәскәүдә вафатлар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Кызыл Байрак ордены кавалерлары
Төркем:Кызыл Йолдыз ордены кавалерлары
Төркем:Россия революционерлары
Төркем:Большевиклар
Төркем:Бөтенрусия оештыру җыелышы депутатлары
Төркем:Латвиядә туганнар
Төркем:Википедия:Татар телендә имзаланмаган Викимәгълүмат элементларына сылтамалары булган мәкаләләр
Төркем:Мәскәүдә җирләнгәннәр
Төркем:Россия империясендә туганнар
AY YOLA

**AY YOLA** () — башкорт традицион мотивлары һәм заманча электрон аранжировкалар нигезендә әсәрләр иҗат итеп башкаручы Россия музыкаль коллективы, Уфадан этно-поп трио. 2025 елның мартыда «Урал батыр» музыкаль альбомыннан «Homay» дигән җырлары хит булып миллионнарча тыңлаулар җыюга ирешә.

## Төркем составы
***Адель Шәйхетдинова** — вокал, гитара, думбрачы. Җырчы, музыкант, җырлар авторы. Радио алып баручысы Руслан Шәйхетдиновның кызы. «Илһам» халыкара конкурсының гран-при лауреаты. Башкортстан Республикасының атказанган артисты (2025).

***Руслан Шәйхетдинов** — клавишлар, бас-гитара, кыл-кубызчы. Музыкант, тавыш режиссеры, продюсер. «Maximum» радиосында «Electroshock» радио-шоу алып баручысы (Мәскәү). Шулай ук Dj Ruslan Sever буларак та билгеле. Башкортстан Республикасының атказанган артисты (2025).

***Ринат Рамазанов** — вокал, курайчы. Музыкант, мультиинструменталист, җәмәгать эшлеклесе. Башкортстан Республикасының атказанган артисты, «Аргымак» этно-төркеме солисты һәм җитәкчесе, 2016—2025 елларда башкорт яшьләр корылтае рәисе. И.Иванов исемендәге республика яшьләр премиясе лауреаты. Шәйхзадә Бабич, Согуд Гарәбстанында Nomad Аiverse халыкара конкурсының гран-при лауреаты. Башкортстан Республикасының халык артисты (2025).

## Исеме

Төркем атамасында латин транскрипциясендә башкортча «AY» (баш. ай) һәм «YOLA» (баш. йола) сүзләре кулланылган. «AY» сүзе (баш. Ай) берничә мәгънәгә ия, шул исәптән мифологик мәгънәсе дә бар — «югары көч, Алла, Тәңре», ә «YOLA» сүзе (баш. йола) «йола» дип тәрҗемә ителә.

Ринат Рамазанов аңлатмасы буенча, «AY YOLA» башкортчадан галәм кануннары, дөнья төзелеше кагыйдәләре җыелмасын, мәңгелек кыйммәтләрне: үтермә, урлама, өлкәннәрне хөрмәтлә, кечеләрне якла дигәнне аңлата.

## Тарихы
«AY YOLA» музыкаль төркеме башка ике коллектив вәкилләреннән төзелгән. Әтиле һәм кызлы Шәйхетдиновлар 2010 елдан бирле «Musume» проектында иҗат белән шөгыльләнәләр, ә Ринат Рамазанов — солист һәм «Аргымак» этно-төркеме җитәкчесе. Руслан белән Ринат 2024 елда Башкортстан Республикасының хәзерге башкаласына нигез салынуга 450 ел тулуга багышланган «Уфа моя» җырын иҗат иткәндә танышканнар. Соңыннан җыр «бөтен Уфа» телекомпаниясе оештырган конкурста җиңүче була. Танышу һәм уртак эш музыкантларны яңа проект төзергә рухландыра, анда заманча яңгыраш этник мотивлар һәм «Урал Батыр» эпосы белән бергә кушыла. Шулай итеп, 10 ай эчендә башкорт эпосы белән бәйле музыкаль альбом булдырыла. 2025 елның февралендә «Batyr» дигән беренче трек чыгарыла. 14 мартта чыккан «Homay» җыры бер атна эчендә миллионлы тыңлаулар җыя..

2026 елда AY YOLA беренче Европа туры турында игълан иткән. Төркемнең беренче чыгышы Сербия башкаласы Белградта уза (28 февраль). Аннары AY YOLA Болгария, Маҗарстан һәм Германиягә бара. Берлиндагы 7 мартка билгенләнгән AY YOLA төркеменең концерты булмаячак. Бу хакта коллективның менеджеры хәбәр иткән. Сәбәбе итеп ул «тиешле документацияне килештерү һәм рәсмиләштерү белән бәйле процедура чикләүләрен» атаган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

*  часть 1.

* 

* 

Төркем:Башкорт җырчылары
Төркем:Музыкаль коллективлар
Төркем:Башкортстанның халык артистларыТөркем:Башкортстанның атказанган артистлары