Манҗурлар

**Манҗурлар** (**маньчжурлар**, манҗ.:  манҗу; ; ) — тунгус-манҗур халкы, Манҗуриянең төп халкы (хәзерге вакытта — Төньяк-Көнчыгыш Кытай). Саннары — 10,682 млн, шуларның 5,39 млн — Ляонин провинциясендә, 2,12 млн — Хэбэй, 1,04 млн — Хэйлунцзян, 990 мең — Цзилинь провинциясендә һәм 500 меңе Эчке Монголиядә яши. Кечкенә санлы төркемнәре Монголиядә, КХДРда, Амур өлкәсендә бар. Хәзерге вакытта кытай телендә сөйләшәләр. Б. э. XVII гасырыннан башлап алар шактый кытайлашкан, аларның зур булмаган өлеше генә манҗур телен саклап калган, тагын да кечерәге — манҗур язуын саклый алган.

## Атамалары
Манҗурларның ата-бабалары тарихта чжурчжэнь исеме белән билгеле. Чжурчжэнь, дөресрәге, нюйчжэнь исемен манҗур кабиләләренә кытайлар биргәннәр. Нюйчжэнь сүзе-манҗур телендәге «алтын» сүзенең кытайча транскрипциясе.

Манҗур этнонимы манҗоу кабиләсе исеменнән килеп чыккан. Манҗур чжурчжэнь кабиләләренә яңа исемне Хуантайцзи (Абахай) императоры биргән. Ул 1635 елда «манҗоу, хада, ула, еэ һәм хойха кабиләләре Бердәм дәүләт — Манҗоу дип саналырга тиеш, һәм надан кешеләр аларны чжушеннар дип атыйлар, ләкин чжушень атамасы чаоморгень сибо токымнарына гына кагыла» дигән указ чыгара. Шулай итеп, чжурчжэнь сүзе экзоэтноним булып тора, ә «манҗур» сүзе — манҗурлар мохитендә барлыкка килгән үзатама.

## Тарих

Моннан 600 ел элек Көнчыгыш Манҗуриядә күп санлы тунгус-манҗур кабиләләре яши башлаган, аларның бер өлеше XII гасырда ук, 1234 елда монголлар тарафыннан юк ителгән Чжурчжэнь империясен — Цзиньны оештырган.

Дүрт гасыр элек бу халыклар, Төньяк Кытайны яулап алып, яңадан куәтле дәүләт төзегәннәр. Яңа династия Да Цзинь (Да Цин) — «Бөек алтын», яки Хоу Цзинь — «соңгы Алтын» исемен ала, чөнки Беренче, яки Алдагы дип, 1115—1234 еллардагы чжурчжэнь династиясе санала.

1616 елда XVI гасыр ахыры — XVII гасыр башында аларның таркау кабиләләрен берләштергән Чжурчжэнь Хакиме Нурхаци рәсми указ белән үз халкына яңа исем — манҗурлар дип исем куша һәм Чжурчжэнь дәүләтенең яңадан торгызылуын игълан итә (тарихта «соңгы Цзинь» буларак билгеле була), ә үзен хан дип игълан итә. 1621 елда Мукден, Ляоян һәм башка җитмеш шәһәр яулап алына, һәм манҗурлар беренче тапкыр шул вакыттан бирле чит ил кешеләре Манҗурия исемен биргән тулы бер территориядә контроль урнаштыралар.

1644 елда Кытайны буйсындырганнан соң төзелгән Цин империясендә манҗурлар өстенлекле урын алып торалар, армия һәм дәүләт идарәсе структурасының нигезен тәшкил итәләр. Этник кытайлар империядә югары вазифаларны XIX гасырның икенче яртысыннан гына били башлыйлар. Империя гаскәрләренең зур өлешен тәшкил иткән өстенлекле төркем буларак, манҗурлар Кытай территориясендә киң таралып урнашканнар, эре шәһәрләрдә милли кварталлар барлыкка китергәннәр. 1911 елда Цин империясе җимерелгәч, аларның күбесендә күп кеше корбаннары булган манҗурларга каршы погромнар була.

Икенче бөтендөнья сугышы елларында японнар Төньяк-Көнчыгыш Кытайда 1911 елда әле бала чагында ук бәреп төшерелгән манҗур императоры Пу И җитәкчелегендә Манҗоу-Го манҗур дәүләтен төзиләр. КХРда Манҗурия Ляонин, Хэбэй, Хэйлунцзян һәм Цзилинь провинцияләренә бүленә. Манҗурия территориясенең бер өлеше Эчке Монголия составына кертелә.

1953 елгы халык санын алу барышында 2,5 миллион кеше үзләрен манҗурлар дип таный. 1970 елда манҗурларның саны 3 млн кеше дип бәяләнгән. 1982 һәм 1990 еллар арасында манҗурларның рәсми саны 4 299 159 дан 9 821 180 гә кадәр ике тапкырга арткан, бу аларны Кытайның иң тиз үсә торган этник азчылыгы итә. Әмма асылда бу үсеш табигый үсеш аркасында килеп чыкмаган, моның урынына элек ханьцлар буларак теркәлгән кешеләр аларны рәсми рәвештә манҗур буларак яңадан классификацияләүне сораганнар, алар элек тә чынлыкта кем булган. 2000—2010 елларда КХРда манҗурлар саны 10682,26 мең кешедән 10387,95 меңгә кадәр кимегән.

## Россиядә манҗурлар
Россия империясенә 1858 елгы Айгун килешүе буенча Амур елгасының сул ярында Зея елгасыннан Хормолдзин авылына кадәр манҗурлар яшәгән территорияләр керә. Килешү аларга «аларның элеккеге яшәү урыннарында мәңге» яшәү хокукын һәм факттагы экстерриториальлекне гарантияли, чөнки манҗурлар Цин Хөкүмәте юрисдикциясе астында кала.

Зея һәм Амур елгаларында руслар беренче тапкыр күренгәндә (1643—1644 елларда Поярков экспедициясе) манҗурлар бу елга ярларында булмый. Алар кытайлылар кебек үк 500—600 км көньяктарак та булмаган, чөнки Цин Хөкүмәте этник кытайларга Манҗуриягә үтеп керүне тыйган.

## Мәдәният һәм дин

Манҗурларда шаманизм һәм ата-бабаларга табыну булган; шаманлык кодификацияләнгән һәм күп очракта үзенең табигатен үзгәрткән, сарай дине булып киткән. Тибет буддачылыгы шулай ук күп яктан империя территориясендә үз урынын торгызган, бу Монголиядә аеруча сизелгән; конфуцианлык дәүләт төзелешенең мөһим коралы булып калган, күп очракта конфуцианлыкның схоластик һәм формаль ягы көчәйтелгән. Хәзерге манҗурлар авыл төбәкләрендә шаман традицияләрен саклыйлар, монголлар белән элемтәдә яшәүчеләре Тибет буддачылыгына бирелгәннәр.Li L. Mystical Numbers and Manchu Traditional Music: A Consideration of the Relationship between Shamanic Thought and Musical Ideas // British Journal of Ethnomusicology , Vol. 2 (1993), p. 99

## Тел

Манҗур теле тунгус-манҗур телләр гаиләсенә керә һәм манҗур язуы ярдәмендә языла.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Кычанов Е. И. История, приграничных с Китаем древних и средневековых государств (от гуннов до маньчжуров). — 2-е изд., испр. и доп. — СПб. : Петербургское лингвистическое общество. — 364 с. — (Nomadica). ISBN 978-5-4318-0005-4
* Li L. Британский журнал этномузыковедения = British Journal of Ethnomusicology. — 1993. — С. 99. — 115 с.
* Norman J. Журнал Американского восточного общества = Journal of the American Oriental Society. — 2003. — С. 483. — 491 с.
* Williams F. W. Журнал о развитии рас = The Journal of Race Development. — 1913. — С. 152. — 167 с.

## Сылтамалар

Төркем:Манҗурлар
М
Төркем:Әлифба буенча халыклар