Рифхәт Якупов

**Рифхәт Якупов**, Рифхәт Госман улы Якупов (*Рифхат Гусманович Якупов; [[1944 ел]]ның [[29 июль|29 июле]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[Удмурт АССР]], [[Ижау]]*) ― фотограф, фотожурналист, Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе (2018). Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе лауреаты (2025).

Россия фоторәссамнар берлеге әгъзасы (2001 елдан), Россия Федерациясе Театр эшлеклеләре берлеге әгъзасы, Татарстан Журналистлар берлеге әгъзасы (1976 елдан), аның фотосекциясе рәисе (1974―1979).

## Тәрҗемәи хәле
1944 елның 29 июлендә Удмурт АССР башкаласы Ижау шәһәрендә татар гаиләсендә туган. Рус мәктәбендә укыган.

Унынчы сыйныфны тәмамлаганнан соң, Ижевск телевидениесенә оператор ассистенты булып урнашкан, параллель рәвештә шәһәр газеталарында спорт темаларына үз язмалары һәм фотосурәтләре белән басыла килгән. Кичке мәктәптә өлгергәнлек аттестатын алгач, югары белем алу өчен, Казанга киткән. 1967 елда В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Казан дәүләт университетының тарих-филология факультетының журналистика бүлеген тәмамлаган.

Журналист дипломын алгач, университетта калган һәм кафедра фотолабораториясендә эшләгән. 1968―1973 елларда «Кооператор Татарии», «Яшь ленинчы», «Комсомолец Татарии» газеталарында, 1973 елдан — «Азат хатын» журналында фотохәбәрче булган. 

Казанның «Волга» фотоклубы эшендә катнашкан, 1975 елда аннан аерылып чыккан «Тасма» фотоклубын оештыручыларның берсе була. Үз фотографияләрен матбугатта кулланудан канәгать булмаган фотожурналистларның әлеге формаль булмаган берләшмәсе күргәзмәләрендә актив катнашкан, асылда Казан фотография мәктәбенә нигез салган. Берничә тапкыр иҗади командировкаларга Балтыйк буена, Кавказга, Төркиягә барган .

1987 елдан тәнәфесләр белән Г. Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында фотограф булып эшләгән. 1989 елда Швециянең Фотографлар берлеге чакыруы буенча Стокгольм һәм Гетеборг фотомәктәпләрендә мастер-класслар алып барган, шулай ук Бөекбританиядә, Финляндиядә, АКШта берничә халыкара фотопроектларда һәм күргәзмәләрдә катнашкан. Чит ил проектларыннан кергән керемнәргә Кырымда участок сатып алган, йорт төзегән, 1992―1998 елларда шунда яшәгән һәм эшләгән. 1996 елда БМО миссиясе заказы буенча депортацияләнгән халыклар ― Кырымда яшәгән татарлар, болгарлар, әрмәннәр, греклар, немецлар тормышы турында фоторепортажлар әзерләгән. Эшсезлек һәм Кырымда татарларга карата милли билге буенча дискриминация булганлыктан, хәтта район газетасына да эшкә урнаша алмаган, нәтиҗәдә, таксист, официант, экскурсовод булып эшләгән, аннары Татарстанга кайткан. Казанда яши.

Якупов Татарстан профессиональ фотография мәктәбе үсешенә зур өлеш керткән, ул үзен документаль фотография, фоторепортаж, экспозицион фотография остасы буларак таныткан, алга таба нәфис фотографиягә мөрәҗәгать иткән. Әйләнә-тирә дөньяны һәм кешеләрне фотографияләр ярдәмендә танып белүгә, кешенең яшәү урыны белән бәйләнешләрен, кеше типларын, табигатьне, торакны, үзенчәлекне формалаштыручы гореф-гадәтләрне һәм бәйрәмнәрне өйрәнүгә аеруча зур кызыксыну күрсәтә.

## Шәхси күргәзмәләре
Шәхси күргәзмәләре 1990 (Тампере, Финляндия), 1991 (Стокгольм, Швеция), 1994 (Люблин, Польша), 1995 (Берлин, Германия), 1997 (Перчах-ам-Вертерзе, Австрия), 2005 (Хельсинки, Финляндия), 2006, 2011 (икесе дә — Казан), 2014 (Күвәйт), 2015 (Әстерхан), 2022 (Казан) елларда булган. Хезмәтләре Санкт-Петербургтагы Россия этнография музее, Татарстан Республикасы Дәүләт сынлы сәнгать музее, Татарстан Республикасы Милли музее, Нью-Йорктагы «Коркоран» галереясе, Стокгольмдагы, Берлиндагы этнография музейлары һәм башка урыннардагы коллекцияләрдә саклана.

Фотосурәтләре «Казан» (1976), «Советский Татарстан» (Мәскәү, 1978), «Другая Россия» (Оксфорд, 1986), «Инаковидящие» (Хельсинки, Финляндия, 1988), «Меняющаяся реальность» (Рочестер, АКШ, 1991), «Театр им. Г. Камала» (1996), «Азнакай тамчылары» (2000), «Тысячеликая Казань» (2005), «Татарстан — наш общий дом» (2007), «100 лет Татарскому театру» (2009), «Путь к истокам» (Күвәйт, 2014), «100 фотографий из СССР» (2020) альбомнарында урын алган. Шулай ук берничә фотоальбом нәшер итүдә катнашкан (мәсәлән, Кырым татарлары турында яки рәссам Әхсән Фәтхетдинов иҗаты турында).

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре

* 2002 ― «Бәллүр каләм» конкурсы җиңүчесе («Журналистикада исем» номинациясендә)
* 2003 ― Дамир Сираҗиев премиясе .
* 2017 ― «Татар халкының этнографик бизәкләре» фотоконкурсы җиңүчесе
* 2018 ― Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе ― *рәсем сәнгатен үстерүгә зур өлеш керткәне һәм нәтиҗәле иҗади эшчәнлеге өчен*.
* 2025 ― Татарстан Республикасының Габдулла Тукай исемендәге дәүләт премиясе – *Татарстанның фото сәнгатен үстерүе һәм үз иҗатында татар халкының рухи һәм мәдәни тормышын чагылдыруы, аның мәдәни мирасын саклауга зур өлеш кертүе һәм «Сабантуй»фотоальбомы өчен*

## Шәхси тормышы
Өйләнгән. Хатыны Эльмира (Бәйрәм-Али), Камал театрында синхрон тәрҗемәче (инглиз теленә), кызлары Зарифа.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Сылтамалар
* 

Төркем:Казан фоторәссамнары
Төркем:ССРБ журналистлары
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Татарстан журналистлары
Төркем:Татарстан фотографлары
Төркем:Шәхесләр:Камал театры
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Казан дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:«Бәллүр каләм» бәйгесе җиңүчеләре
Төркем:Дамир Сираҗиев премиясе лауреатлары