Фанни Эльслер

**Фанни Эльслер** (, чын исеме *Франциска*, Franziska; 23 июнь 1870 ел, Гумпендорф, хәзер Вена шәһәре читендә — 27 ноябрь 1884 ел, Вена) — Австрия биючесе, Тереза Эльслерның кече сеңлесе. XIX гасырның иң танылган балериналарының берсе, Мария Тальони белән сәхнәдә көндәшлек иткән; 1834—1840 елларда Париж операсының прима-балеринасы.

Эльслер бию техникасын шулкадәр камил үзләштергән, хәтта «Кошчык» («Вольер»), «Тарантула», «Аксак җен» («Хромой бес») һәм башка балетлар махсус аның өчен иҗат ителгән.

Романтизм чорының күренекле балериналарының берсе булган Эльслер бармаклар белән ясалган нечкә хәрәкәтләрне камил дәрәҗәгә җиткерә. Пантoмим осталыгы, темпераменты, җәлеп итүчәнлеге аны драматик вакыйгаларга нигезләнгән Ж. Перро балетларының төп партияләрен башкаруда алыштыргысыз итә. Ул, бигрәк тә, характерлы биюләрдә зур уңышларга ирешә: качуча, тарантелла, мазурка, краковяк һәм башкалар.

## Тәрҗемәи хәле
Франциска Эльслер 1810 елның 23 июнендә Венада гади гаиләдә туган. Аның әнисе алтын тегүче булган, ә бабасы һәм әтисе сәркатип һәм камердинер атаклы композитор Йозеф Гайднта хезмәт иткән. Бию сәнгатенә Фанни Эльслер Вена Бургтеатры каршындагы балет мәктәбендә Тереза апасы белән бергә өйрәнә, 1818 елда сәхнәдә беренче тапкыр күренә. Аның укытучысы балетмейстер һәм педагог Жан Омер () була.

Ул 1824 елда Неапольдәге Сан-Карло театрында сәхнәдә дебют ясый — испан халык биюләрен башкара. Анда балерина Неаполитан короле Фердинанд IV улы Салерно принцы Леопольд белән таныша. Аларның мөнәсәбәтеннән Фанниның Франц исемле улы туа.

1829 елда Фанни үзенән 46 яшькә өлкәнрәк булган министр Клеменс фон Меттернихның секретаре, киңәшчесе, алман-австрия язучысы һәм публицисты Фридрих фон Генц () белән таныша һәм аның белән 1832 елга тиклем, Генц үлгәнче яши. Генц яшь хатынын үстерү һәм белем бирү, аны чит телләргә укыту белән җитди шөгыльләнә, аңа һәрьяклап ярдәм күрсәтә.

Фанни Эльслерның зур уңышы 1830 елда Берлинда, аннары Парижда, һәм аннан соң аның Европа, Төньяк Америка һәм Куба буйлап гастрольләре (1840—1841) белән ныгытыла.

1834 елның сентябрендә Эльслер Король музыка һәм бию академиясенең (бүгенге көндә Париж милли операсы буларак билгеле) балет театрында чыгыш ясый, анда ул сәхнә карьерасының бу этабында көндәше Мари Тальониның өстенлеге белән бәйле шикләре булган .

Ләкин Эльслер һәм Тальони төрле биючеләр була, һәм опера җитәкчелеге Эльслерны эшкә алып, көндәшлекне арттыру мөмкинлеген күрә. Тальони җиңел сикерүчән балет биючесе буларак билгеле булса, Элслер, киресенчә, кечкенә, тиз адымнар ясаудагы төгәллеге белән аерылган. Элслерның биюе «тактик бию» (*danse tacquetée*) дип атала, ләкин аның чыгышлары нәтиҗәләре Эльслер өчен тагын бер җиңү һәм Тальони өчен вакытлыча сүнү булды. Тальони, сәнгатьлелектә өстен булса да, ул вакытта шәхси сөйкемлелек буенча Эльслер белән көндәшлек итә алмай. Бу Испания Качучасында ачык күренә, анда Эльслер барлык көндәшләрен дә узып китә .

1834 елда Париж операсында дебют ясап, күп кенә төп партияләрне башкарганнан соң, Америкада, Лондонда, Брюссельдә, Будапештта, Миланда, Римдә, Неапольда, Флоренциядә, Дублинда, Гамбургта булып, 1843 елда Оксфорд университетында хореография фәннәре докторы дәрәҗәсен ала.

### Россиядә
1848 елның 10 октябрендә Эльслер «Жизель» балетында Санкт-Петербург Зур театры сәхнәсендә дебют ясый. Башта чыгыш тамашачы тарафыннан шактый тыныч кабул ителә. Фанниның таланты тулысынча «Рәссам хыялы» һәм «Җентекле саклык» («Тщетная предосторожность») балетларында ачыла. Санкт-Петербургтан соң биюче Мәскәүгә күченә — аның сүзләренә караганда, бу шәһәр аңа күбрәк ошый. 1850 елга кадәр башкаланың сәхнәләрендә чыгыш ясавын дәвам итә.

Ул Казимир Жидның «Аксак җен» балетында, Луи Герольдның « Ла Филь Маль Бакчасында» *Лиза* партиясендә, Чезаре Пюниның "Эсмеральда"сында *Эсмеральда партиясендә* һәм башка партияләрне башкара. Фанни Эльслерның Санкт-Петербург һәм Мәскәүдәге гастрольләре (1848—1850) рус балеты үсеше өчен зур әһәмияткә ия була.

Аның халык биюләре, мәсәлән, краковяк, полька, качуча һәм башкалар, бик популяр булган. Ул еш кына үзенең сеңлесе, биюче Тереза Эльслер белән бергә чыгыш ясаган, 1850 елга кадәр, Тереза Пруссия принцы Адальбертка кияүгә чыкканчы.

1851 елда, Фанни Эльслер, үзенең иң югары ноктасында, кинәт сәхнәдән китә һәм шәхси тормышына игътибар итә. Аның соңгы чыгышы туган шәһәре Венада була, аннан соң ул 1854 елга кадәр Гамбургта яши. 1854 елда балерина Венага мәңгегә кайта.

Фанни Эльслер 1884 елның 27 ноябрендә, 74 яшендә вафат була һәм Венада Хитцинг зиратында җирләнә.

## Репертуар

#### Ле Пелетье театры

* 1837 16 октябре — *Принцесса*, Жан Кораллиның " Хатын-кызга әверелгән мәче ",  музыкасы, либреттосы Шарль Дювейрье (*Студент* — Джозеф Мазилье).
* 1838 5 мае — *Зои* *, Тереза Элслерның " Кошлар йорты, яки Боккаччо кошлары ", Казимир Жид музыкасы, Эжен Скриб либреттосы (*Бакча хуҗасы, аның сеңлесе* — Тереза Элслер, *Фернан* — Джозеф Мазилье).
* 24 июнь, 1839 — *Лоретта* *, Жан Кораллының " Тарантула ", Касимир Гиде музыкасы, Евгений Скрибның либретто (*Луиджи* — Джозеф Мазилиер, башка рольләрдә — Гипполит Барре, Люсьен Петипа).

#### Ла Скала театры

* 1847 8 гыйнвары — *Катарин* **, Жюль Перроның " Катарина, яки Карак кызы ".
* 1847 16 марты — *Одетта* *, " Одетта, яки Карл VIның акылдан язуы ", Жюль Перро.
* 1848 12 феврале — *Маргарита* *, Жюль Перроның " Фауст "ы (*Мефистофель* — Жюль Перро).

(*) — партиянең беренче башкаручысы. (**) — бу сәхнәдә куелыштагы беренче башкаручы.

## Игътибар
1894 елда Венадагы бер урамга () Эльслер исеме бирелгән. Гамбург һәм Айзенштадт урамнары да аның исемен йөртә.

## Сәнгатьтәге образы

### Рәсем сәнгатендә
« Аксак шайтан» операсындагы чыпчык ролендәге Фанни Эльслерның портреты, аның дебют елы (1834) күрсәтелгән, Гюстав Буланже тарафыннан Анри Греведон литографиясеннән ясалган, "Гранд Опера"ның Бию Фойесы фризында XVII гасыр ахырыннан XIX гасыр уртасына кадәр операның күренекле биючеләренең егерме башка портреты белән беррәттән эленеп тора.

### Театрда
Фанни Эльслер — ике опереттаның төп героинясы:
* «Биюче Фанни Эльслер» — Иоганн Штраус кеченең Ганс Адлер либреттосы буенча куелган өч актлы опереттасы, премьерасы 1934 22 декабрендә Берлинда уза.
* « Шөнбрунндагы Император балы» (*Hofball in Schönbrunn*) — Август Пеппөкның Йозеф Вентер либреттосы буенча язылган опереттасы, премьерасы 1937 3 сентябрендә Венада уза.

### Киноэкранда

* *Die Erlebnisse der berühmten Tänzerin Fanny Elßler* — Фридрих Зельник режиссеры, Лия Мара һәм Эрнст Хоффман (*Зелник-Мара-Фильм*, Берлин, 1920).
* Герцог Рейхштадт / Дер Герцог фон Рейхштадт (Австрия, 1921) — актриса Фит Питтнер
* "  " (Франция, 1931). Фанни Элслер ролендә, актриса Паулетта Фордис
* " Фэнни Эльслер " — Пол Мартин режиссеры булган фильм, төп рольләрдә Лилиан Харви һәм Виллем Биргель уйный (*UFA*, Берлин, 1937).
* "  " (Германия, Франция, 1931) Фанни Элслер ролен актриса  уйный.
* «Балерина Фанни Эльслер» — Артур Рабенралт режиссеры булган фильм (Берлин, 1965).

## Әдәбият
* *Красовская В. М.* Рус балет театры үзенең барлыкка килүеннән XIX гасыр уртасына кадәр. — Л.; М.: Искусство, 1958. — 309 б.
* Рус балеты. Энциклопедия / ред. Э.Белова, Г. Доброволская, В.Красовская. — Мәскәү: Бөек Россия энциклопедиясе нәшрияты; Соглази, 1997. — 632 б., Авыру. — ISBN 5-8527-0099-1
* *Трускиновская Д. М.* 100 Бөек Балет Мейстеры. Мәскәү: Вече, 2010. 650 б. (100 Бөек Балет Мейстеры). ISBN 978-5-9533-4373-2
**Инглиз телендә**
* Эта статья (раздел) содержит текст, взятый (переведённый) из статьи «Elssler, Fanny» (ред. — Chisholm, Hugh) Vol. 9 (11th ed.) p. 300 из одиннадцатого издания «Британской энциклопедии», перешедшего в общественное достояние.
* Elssler, Fanny. Encyclopædia Britannica, Eleventh Edition, 29 volumes, 1910—1911, Cambridge University Press, Volume 9, page 300.
* Guest, Ivor. *Fanny Elßler*. Bloomsbury Publishing Plc., 1970. 284 pages. ISBN 978-0-7136-1061-1

**немец телендә**
* Денк, Лизелотте: *Фэнни Эллер.* *Тәнзерин Джахрхундерц* . Амалтея-Верлаг, Вин 1984, ISBN 3-85002-196-3
* Рааб, Рики: *Фэнни Эллер.* *Эйн Велтфазинация* . Бергланд-Верлаг, Вин 1962
* Вейßенбок, Ярмила: *Фэнни Элßлер.* *Materlialien* . Бохлау, Вин 1984, ISBN 3-205-06301-5

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  Большая российская энциклопедия Эльслер Фанни
*  Д. Трускиновская Эльслер Фанни
* 
* Эльслер Фанни (Франциска) // Элоквенция — Яя. — М. : Советская энциклопедия, 1957. — С. 9. — (Большая советская энциклопедия : [в 51 т.] / гл. ред. Б. А. Введенский ; 1949—1958, т. 49).
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Венада вафатлар
Төркем:1884 елда вафатлар
Төркем:27 ноябрь көнне вафатлар
Төркем:Венада туганнар
Төркем:1810 елда туганнар
Төркем:23 июнь көнне туганнар