open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kaliforniä kondorı

**Kaliforniä kondorı** (**) — Amerika grifları (Cathartidae) ğailälegennän bik siräk oçrıy torğan qoş töre. Kaliforniä, Arizona, Yuta häm Meksika tawlarında oçrıy.

XX ğasırda yuqqa çıqqan diärlek; 1980-yıllardan başlap bu yuqqa çığıp baruçı törneñ sanın torğızu häm anıñ biologiäsen öyränü programması şaqtıy uñışlı tormışqa aşırıla. 

## Taswirlaması
Qanatlar qolaçı 240—305 sm. Tän ozınlığı 109—140 sm. Qoşnıñ awırlığı 7—14,1 kg.

Tomşığı qısqa häm köçle, ul yaña, çeremägän  kisäklärgä bülü öçen caylaştırılğan.

## Tuqlanuwı
Kaliforniä kondorı azıq ezläwne irtä tañnan başlıy. Üläksä belän genä diärlek tuqlana. Aşağannan soñ kondor yıraq tınıç urınğa oçıp kitä häm bik ozaq yal itä.

## Saqlaw statusı
Kaliforniä kondorı qayçandır böten Tönyaq Amerika kontinentı buylap taralğan bulğan. Üzeneñ mähabät oçuwı arqasında ul awçılarnı cälep itä torğan maqsat bulğan, alar arqasında tör yuqqa çığu çigenä citkän. 1987 yılda, irektä yäşäwçe soñğı kondor totılğaç, alarnıñ ğomumi sanı 27 zat täşkil itkän. Ämmä totqınlıqta yaxşı ürçü arqasında, 1992 yıldan alarnı yañadan irekkä çığara başlağannar. 2007 yılğa Kaliforniä, Arizona häm Meksika tıyulıqlarında 127 Kaliforniä kondorı yäşägän. 2019 yılğa zatlar sanı 500dän artıp kitkän, alarnıñ yartısınnan artığı qırğıy tabiğättä yäşi.
## Filateliä häm numizmatika
Kaliforniä kondorına Angola, Benin, Gambiä, Maldivlar, Meksika, BMO, Sent-Vinsent häm Grenadinalar, AQŞ, Togo, Uganda, Fransiä häm Çad poçta markaları bağışlanğan bulğan.

Kondor Kaliforniä ştatı xörmätenä çığarılğan 2005 yılğı AQŞnıñ 25 sentlı täñkäsendä bar. Täñkäneñ reversında   granit qıyası fonında naturalist  sürätlängän. Küktä Kaliforniä kondorı oça. Yazularda «John Muir» (Con Myur), «Yosemite Valley» (Yosemiti üzäne) dip äytelä.

## Fotogalereya

Файл:Kondor1 groß.jpg|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Kondor1_gro%C3%9F.jpg|Olı kondornıñ başı häm öske öleşe
Файл:California condor over grand canyon.jpg|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:California_condor_over_grand_canyon.jpg|Arizona  östendä kondor
Файл:Condor in flight.JPG|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Condor_in_flight.JPG|Yuta ştatınıñ  oçıp yörüçe kondor
Файл:Gymnogyps californianus us fish 3.jpg|ссылка=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Gymnogyps_californianus_us_fish_3.jpg|Kondor botaq östendä utıra


## İskärmälär

## Sıltamalar

* U.S. Fish and Wildlife California Condor Recovery Program
* Ventana Wildlife Society including the Live Condor cams at Big Sur and San Simeon.
* Hunting with Non-Lead
* Vulture Territory Facts and Characteristics: California condor 
* BirdLife Species Factsheet 2008 (archived)

Төркем:Юкка чыгып баручы төрләр
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Америка грифлары
Төркем:Төньяк Америка кошлары
Төркем:1797 елда тасвирланган хайваннар
Төркем:Кошлар монотиплы ыруглары
Габдулла Тукай һәйкәле (Мәлләтамак)

**Мәлләтамак авылында Габдулла Тукай һәйкәле** () ― Татарстанның Мөслим районы Мәлләтамак авыл җирлеге административ үзәге Мәлләтамак авылында урнашкан һәйкәл (бюст). Бөек татар шагыйре Габдулла Тукай (*[[1886 ел|1886]]-[[1913 ел|1913]]*) хөрмәтенә куелган.

## Тарих

 
2024 елда Мөслим районы Мәлләтамак авыл җирлеге һәм «Туган як – родные края» агрофирмасы үзәге Мәлләтамак авылында Тукай урамы 1нче йорт адресы буенча урнашкан мәчет каршында төзелгән.

Һәйкәлне ясатуның иганәчесе ― 1950 елда Мәлләтамакта туган, 1993 елдан «Чаллы икмәге» АҖ генераль директоры, РФ атказанган азык-төлек җитештерү хезмәткәре (2007), Яр Чаллы шәһәренең мактаулы гражданы (2005), «Алтын йөрәкле кеше» мактаулы исеменә ия (1999, 2005, 2006) Рафаэль Сөләйман улы Юнысов. Ул мәчетне, паркны һәм һәйкәлне төзетүне үз өстенә алган, бүген дә иман йортын эшләтү буенча чыгымнарны үзе каплый.

## Урыны
Мәлләтамак авылында, Яр Чаллыдан Мөслимгә баручы юлның уң ягында, тау башында, барлык яктан да күренә торган урында салынган. 

2004 елда Ураза бәйрәменә ачылган мәчет янәшәсендә Тукай исемендәге парк булдырылган. Әлеге паркта 2024 елда бөек татар шагыйре Габдулла Тукайга һәйкәл (бюст) урнаштырылган.

## Тасвирлама
   
Һәйкәл йөзе белән мәчеткә карап тора. Һәйкәл бронзадан эшләнгән бюсттан һәм кара мәрмәрдән ясалган  өч катлы аслыктан гыйбарәт. Бюст Габдулла Тукайның 1908 елдагы фотосурәтендәге образны гәүдәләндерә (Бакый Урманченың Яңа Кырлайда һәм Түбән Камада куелган һәйкәлләрендә дә әлеге фотосурәттәге образ кулланылган).

Шагыйрьнең бронзадан ясалган бюсты кара мәрмәрдән эшләнгән дүртпочмаклы беренче  урнаштырылган. Аслыкка кыеклап, «Г. Тукай» дип язылган. Аслык үз чиратында дүртпочмаклы икенче җирлеккә, әлеге җирлек чәчәк утыртырлык итеп эшләнгән тагы бер киңрәк дүртпочмаклы өченче җирлеккә куелган. Һәйкәлнең тирә-ягы төзекләндерелгән: чәчәкләр, куаклар, яшь чыршылар утыртылган, су сибү көйләнгән үлән чәчелгән, һәйкәл янына Былтыр Шүрәленең бармакларын кыстырган бүрәнәне хәтерләтүче агач эскәмияләр куелган. Шулай ук һәйкәл тирәсендәге мәйдан яктыртылган. Яз көне һәйкәл тирәсендәге паркны чистарту өчен өмәләр оештырыла .

Һәйкәл каршына Мөслим ― Юлтимер (Бакалы ― Яр Чаллы) юлыннан җиңел автомобиль белән кереп туктарга була.

2025 елның 26 апрелендә Тукай һәйкәле янында Габдулла Тукай тууына 139 елга карата әдәби музыкаль чара үткән. Бәйрәмдә район башлыгы Альберт Хуҗин, иганәче Рафаэль Юнысов, халык язучысы, драматург Фоат Садриев, балалар шагыйре Мөҗәһит Әхмәтҗанов, шагыйрә Лилия Садриева һ.б. катнашкан

## Фотогалерея

Файл:Monument to Tukai (Malletamak) 1.jpg|Мәлләтамак авылында Габдулла Тукай һәйкәле
Файл:Сөләйман мәчете (Мәлләтамак).jpg|Мәлләтамак авылының Сөләйман мәчете


## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*   Открытие в селе Мелля-Тамак бюста Великого Тукая. Мәлләтамак авылы китапханәсе, 26.04.2024

## Моны да карагыз

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Тукайга һәйкәлләр
Төркем:2024 елда барлыкка килгәннәр
Төркем:Мөслим районы һәйкәлләре
Габдулла Тукай бюсты (Иске Дөреш)

**Иске Дөреш авылында Габдулла Тукай һәйкәле** () ― Татарстанның Тукай районы Иске Дөреш  административ үзәге Иске Дөреш авылында урнашкан һәйкәл (бюст). Бөек татар шагыйре Габдулла Тукай (*[[1886 ел|1886]]-[[1913 ел|1913]]*) хөрмәтенә куелган. Тукай районында шагыйрь хөрмәтенә куелган беренче һәйкәл.

## Тарих
1976 елдан (49 ел) шагыйрь исемен йөрткән районда бөек татар шагыйренә куелган **беренче** һәйкәл. Икенче һәйкәл Яңа бистәдә 2022 елның 23 августында ачылган (авторы ― скульптор Халит Хәмит улы Мингалиев).

Һәйкәл 1930 елда оешкан Тукай исемендәге күмәк хуҗалык (1998 елдан Тукай исемендәге җитештерү кооперативы, 2006 елдан Тукай исемендәге авыл хуҗалыгы җитештерү кооперативы) көче белән булдырылган.

2014 елда Тукай һәйкәле мәдәният йорты каршысында үз урынын алган, яңартылган һәм авыл җирлеге идарәсе көче белән һәйкәл тирәсендәге территория төзекләндерелгән. Һәйкәл тирәли чәчәк түтәлләре ясалган, агачлар утыртылган.

## Тасвирлама
Иске Дөрештәге һәйкәлне интернет-сервислар  буларак билгели. Шагыйрь образында ТАССРның халык рәссамы Садри Ахун ясаган Тукайның сәнгатьле портреты кулланылган.

Һәйкәл 1976 елда төзелгән Иске Дөреш авылы Мәдәният йортының сул ягында бакчада урнашкан (уң ягында Бөек Ватан сугышында Җиңү хөрмәтенә мәңгелек утлы мемориаль обелиск (ансамбль) тора). Тукай һәйкәле янына аерым керә торган сукмак һәм  да бар. 

Һәйкәл таштан катырып ясалган җирлеккә утыртылган кара торба формасындагы   өстенә куелган алтын (җиз) төсендәге шагыйрь бюстыннан гыйбарәт. Бюсттан астарак «Г. Тукай» дигән язу тора. Габдулла Тукайның бюстын ясаганда аның яланбаш, күлмәге якасына зур бант тагып төшкән 1912 елгы фоторәсемендәге образы файдаланылган.
 

Иске Дөрештә куелган бюст 2013 елда Бардада ачылган һәм Яңа Кырлайдагы бюстка охшаш.

Һәйкәлнең тирә-ягы төзекләндерелгән: клумбалар ясалган,  чәчәкләр, куаклар утыртылган. 1 апрельдән башлап чисталык ункөнлеге кысаларында, Иске Дөреш мәдәният йорты территориясендә өмәләр даими үтеп тора. 

## Кызыклы факт
Яңа бистәдә Тукайга һәйкәл ачу тантанасында әлеге һәйкәлне «районда беренче» дип ялгыш атаганнар. Яңгыраган сүзләр Иске Дөреш авылында яшәүчеләрнең ачуын чыгарган, чөнки шагыйрьгә беренче һәйкәл, аларның сүзләренә караганда, алар авылында куелган. Үзләренең беренчелеген алар матбугатка мөрәҗәгать итеп, халык алдында якларга карар кылган. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*   В Старом Дрюше обновили памятник Тукаю. «Светлый путь», 12.09.2014
*   В Тукаевском районе нашли второй «памятник» Габдулле Тукаю. chelny-biz.ru, 25.08.2022 
* В золоте и на велосипеде: топ-10 необычных памятников Габдулле Тукаю. Татар-информ 

## Моны да карагыз
* Габдулла Тукай һәйкәле (Яр Чаллы)
* Габулла Тукай һәйкәле (п.Новый)

Төркем:Әлифба буенча һәйкәлләр
Төркем:Тукайга һәйкәлләр
Төркем:Тукай районы һәйкәлләре
Тоелган заммә

**Тоелган дәмма** — гарәп телендәге хәрәкә төре, гарәп хәрефе астындагы кыска вертикаль сызык белән күрсәтелгән. Озын вокализациягә туры килә /uː/.

## Моны да карагыз

## Әдәбият

* https://www.unicode.org/L2/L2001/01425-arabic_marks.pdf
* https://www.unicode.org/L2/L2001/01426-arabic_marks_examples.pdf
* http://baobab.informatik.uni-stuttgart.de/arabtex/doc/arabdoc.pdf 

Төркем:Гарәп әлифбасы хәрефләре
Aydaho universitetı

**Aydaho universitetı** () — Aydaho ştatınıñ Moskow şähärendäge ictimaği tikşerenü universitetı. 1889 yılda nigezlängän häm öç yıldan soñ açılğan. 1963 yılğa qädär ştatnıñ berdänber universitetı bulğan.

Moskowdağı töp kampustan tış, Aydaho universitetınıñ Ker-d’Alenda, Boyseda häm Aydaho-Folsta filialları bar.

Universitet kampuslarında 12 000gä yaqın student belem ala, şularnıñ 11 000 — Moskow kampusında.

## Tarixı
Universitet  legislaturası tarafınnan 1889 yılnıñ 30 ğinwarında universitetlarğa cir kişärlekläre tüläwsez bülep birü programması qısalarında oyıştırılğan. 1892 yılnıñ 3 oktäberendä universitet 40 keşelek berençe studentlar törkemen qabul itkän. 1896 yılğı berençe çığarılış ike ir-at häm ike xatın-qızdan ğına torğan.

Universitetta 142 belem birü programması ğämäldä häm ğilmi däräcälär buyınça büleneş bar: bakalavriat, magistratura häm doktorantura. Uqunı tämamlaw turında sertifikatlarnıñ barlığı 30 töre bar. Ğomumän alğanda, universitet profile kübesençä tikşerenü profile bulıp tora. Universitet kampusı ştatta iñ zurısı bulıp tora.

**' jurnalı 2010 yılda universitetnı üzeneñ AQŞ universitetları häm kollecları reytingında 318nçe urınğa urnaştırğan.

== Student tormışı ==
Aydaho universitetı — kampus territoriäsendä saylap alu öçen dürt tulay toraqlı toraq kampusı ul. Xäzerge waqıtta kampusta yäşäw berençe kurs studentları öçen mäcbüri bulıp tora, häm başqa küp kenä ölkän kurs studentları kampusta yäşäwne östen kürä.

=== Studentlar oyışmaları ===
Küp kenä studentlar törle klublarda häm oyışmalarda qatnaşa. Palousafest — ul klublarnı häm studentlarnı berläşterä torğan yarminkä. Yarminkä ğädättä közge semestr başı aldınnan yal könnärendä ütkärelä. Universitetta **' ädäbi jurnalı çığa.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* Yliopiston verkkosivusto 

* University of Idaho Athletics website

Төркем:Әлифба буенча университетлар
Төркем:1889 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Айдаһо университетлары
Проект:Төбәк тематик атналыгы/Фәләстин атналыгы

**«Фәләстин атналыгы»** —  Фәләстин, аның халкы, мәдәнияте һәм тарихы турында мәкаләләр язу өчен төзелгән «Төбәк тематик атналыгы» проектының өлеше. Шулай ук Фәләстин турында булган мәкаләләрне яхшырту планлаштырыла.

Фәләстин атналыгы бу төбәк турындагы мәкаләләр буенча бушлыкларны тутырырга тиеш. Атналык кысаларында Фәләстин һәм Фәләстин мәдәнияте белән бәйле мәкаләләр булдырылачак һәм яхшыртылачак.

**Вакыт:** 14 — 27 июль 2025

**Кыйбла:** инглиз, гарәп Википедияләрендә Фәләстин турында татар Википедиясенә караганда күпкә күбрәк мәгълүмат бар.

## Нәтиҗә
5 төзелгән һәм 0 яхшыртылган мәкалә, 0 калып, 1 рәсем.

## Бүләкләр

### Фәләстин ордены

* Хөрмәтле проектта катнашучылар! Фәләстин атналыгы кысаларында 10 һәм аннан да күбрәк мәкалә язган һәркемгә атналыкта катнашу истәлегенә проект кураторы тарафыннан «Фәләстин ордены» тапшырылачак. **Шартлар**: әһәмиятлелек, язылган мәкаләнең күләме 5000 байттан ким булмаска тиеш һәм мәкаләдәге мәгълүматны раслый торган бер генә булса да абруйлы чыганак булу мәҗбүри.

### Проекттан рәхмәт
Бер атналык эчендә бер яки берничә мәкалә язган катнашучыларның фикер алышу битләрендә атналык тәмамлангач, проектның шәхси рәхмәте белдереләчәк.

## Статистика
**Зинһар, кертем мәгълүматларын яңартырга онытмагыз.**

## Ясарга кирәк
Түбәндәге исемлектәге мәкаләләрдән тыш, төбәк белән бәйле теләсә нинди әйберләр турында яза аласыз.

### Шәхесләр

* 

* 

* 

* 

* 

### Белем

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

### География

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

* 

### Табигать

* 

* 

* 

*
Касыйм сөйләше

**Касыйм сөйләше** — татар теленең урта диалекты сөйләше. Касыйм татарлары арасында таралган.

## Таралышы
Касыйм сөйләше Рязань өлкәсенең төньяк-көнчыгышында — Касыйм шәһәрендә һәм Касыйм районында, касыйм татарлары авылларында таралган була. Моннан тыш, Огородниково (Бардак) авылында керәшен татарларының аерым төркемчәсе булган бардак татарлары яши.

2020 елгы Бөтенроссия халык санын алу нәтиҗәләре буенча, Рязань өлкәсе территориясендә татарлар саны 3071 кеше тәшкил иткән, шул исәптән Касыйм районында — 295 һәм Касыйм шәһәрендә — 191 кеше. Касыймда һәм районның авыл җирлекләрендә 215 кеше татар телен туган теле дип саный. Әмма 2020—2022 елларда үткәрелгән кыр тикшеренүләре күрсәткәнчә, бистәдә һәм шәһәр яны авылларында касыйм сөйләшендә 20-25 кеше генә сөйләшә ала. Касыйм татарларының күпчелек өлеше рус телендә сөйләшә, яки аларның лексикасына мишәр сөйләшнәре йогынты ясаган.

Кайбер авылларда инде сөйләш югалган, һәм җирле татар халкы мишәр диалектына күчкән. Мәсәлән, Шырын авылында сөйләшнең үзгәрүенә Түбән Новгород өлкәсенең Сергач районы Анды авылыннан чыккан кешеләрнең күчүе дә йогынты ясаган. Бүгенге көндә Касыйм шәһәрендә, Яубаш, Карлар, Татарбай авылларында гына сакланып килә.

## Үзенчәлекләре
Кайбер чыганакларга караганда, әлеге сөйләә XV гасырда элеккеге Касыйм ханлыгы территориясендә татарларның төрле төркемнәре (казан, әстерхан, кырым һәм мишәр), нугайлар, шулай ук җирле фин-угор халыклары теле нигезендә формалашкан. Мишәр диалектыныэ (әҗе һәм төмән сөйләшләренең) көчле йогынтысы булса да урта диалектка якынрак катнаш сөйләш булып тора.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Брундуков А. А., Ермолаев Ю. Н. Историческая родословная касимовских татар. М.: Б. и., 2022. 636 с.
* Поливанов Е. Д. Фонетические особенности касимовского диалекта М.: Институт востоковедения. Серия турецких языков. Вып. I. 1923. 28 с.
* Андронов А. В. Е. Д. Поливанов о касимовском диалекте: возвращая в научный обиход библиографическую редкость (к 130-летию со дня рождения) // И. А. Бодуэн де Куртенэ и мировая лингвистика: междунар. конф.: VIII Бодуэновские чтения (Казан. федер. ун-т, 1720 нояб. 2021 г.): тр. и матер.: в 2 томах / под общ. ред. Р. Р. Замалетдинова, Е. А. Горобец, Э. А. Исламовой. Казань: Изд-во Казан. ун-та, 2021. Т. 2. 280 с.
* МахмутоваЛ. Т. Особенности касимовского говора татарского языка: автореф. дис. … канд. филол. наук. Л. Ленингр. гос. ун-т им. А. А. Жданова, 1952. 10 с.
* Арсланов Л. Ш. К вопросу о возникновении гортанно-смычной фонемы в касимовском говоре татарского языка // Советская тюркология. 1976. № 6. С. 60-65.
* Шарифуллина Ф. Л. Касимовские татары. Казань: Татарское книжное изд-во, 1991. 127 с.

Төркем:Татар теленең урта диалекты
Төмән сөйләше (көнчыгыш диалект)

**Төмән сөйләше** — татар теленең тубыл-иртеш диалекты сөйләше. Себер татарлары арасында таралган.

## Таралышы
Төмән сөйләшенә Свердловск өлкәсенең көнчыгышында урнашкан татар авыллары (Кәмешкә, Утырау, Эләң, Йорт-Тәгән), Төмән өлкәсенең Төмән, Заводоуковск, Яркәү районының көньяк-көнбатыш, Яулытура, Түбән Тәүде, Исәт районнары татар авыллары керә. Яркәү районының көньяк, Яулытура районының аның белән чиктәш авылларын аерым яркәү сөйләшенә дә (урынчылыгына) бүләләр.

## Үзенчәлекләре
Сузык авазларда күчешләр бар: [о~у]: тогры ~ туры, тоң ~ туң; [ә~и]: мәләш ~ миләш — рябина, кәбән ~ кибән.

Дифтонглашу күренеше урын алган: сыу — су, тыу — ту, алыу — алу һ.б.

Ай, әй дифтонгы таралаган: уйнайым (уйныйм), эшләйем, парайын (барасың), эшләйен, пармайын.

Килчәчәк заманда -ыр, -эр, -ер, -ар кушымчалары кулланыла: алыр, ешләр (эшләр), килер (киләр), уйнар.

Цыкылдау һәм йылау, [ф>п, х>к,] тиңдәшлеге, яңгырау тартыкларны саңгыраштыру характерлы.

Сингармонизм саклана.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Рамазанова Д.Б. Төмән сөйләше // Татар халык сөйләшләре: Ике китапта. – Икенче китап. –Казан: Мәгариф, 2008. – 252–276 б.
* Әхмәтов В. Тобол-Төмән татарларының диалекты // Совет мәктәбе. — 1940.— № 2—3.— 56—60 б.
* Тумашева Д.Г. Язык татар Западной Сибири (тюменский говор) // Ученые записки Казанского ун-та.— Т. 116.— Кн. 11: Языкознание.— 1956.— С. 101—143.
* Алишина X.Ч. Говоры сибирских татар юга Тюменской области: автореф. дис. … канд. филол. наук.— Казань, 1992. — 22 с
* Тумашева Д.Г. Некоторые фонетические особенности тюменского диалекта татарского языка // Материалы по диалектологии.— Казань, 1955.—С. 158—168.
* Хайрутдинова Т.X. О некоторых названиях посуды и утвари в тюменском говоре сибирских татар // Тюркские народы: Материалы V Сибирского симпозиума «Культурное наследие народов Западной Сибири».— Тобольск; Омск, 2002.— С. 396—397.

Төркем:Тубыл-иртеш диалекты
Mäxmüt Darwiş

**Mäxmüt Darwiş** (; *[[1941 yıl|1941 yılnıñ]] [[13 mart|13 martı]], ,  — [[2008 yıl|2008 yılnıñ]] [[9 avgust|9 avgustı]], [[AQŞ]], [[Texas]], [[Хьюстон|Hyuston]]*) — Fälästin şağire häm yazuçısı. Fälästin milli şağire dip tanılğan. 1988 yılğı  avtorı.

## Biografiäse
Darwiş könbatış   awılında tuğan. Ul Sälim häm Hüriä Darwişnıñ ikençe balası bulğan. Anıñ ätise cir xucası bulğan. Anıñ änise uqıy-yaza belmi ide. Mäxmütkä gramotağa babası öyrätkän. İsrail däwläte barlıqqa kilgäç, ğailä Löbnanğa kitärgä mäcbür bulğan: başta , annarı . Ber yıldan soñ alar  tiräsenä (ul waqıtta inde İsrailgä kergän) qaytqannar häm  urnaşqannar. Darwiş  urta mäktäpkä uqırğa kergän. Berniqädär waqıttan soñ ul  küçkän. 19 yäşendä ul «Qanatsız qoşlar» isemle berençe şiğirlär cıyıntığın bastırıp çığarğan.

1970 yılda Darwiş SSRBğa uqırğa kitkän, anda ber yıl Mäskäw universitetında uqığan, ä soñraq Misırğa kitkän. 1973 yılda  kergäç, aña İsraildä yäşäw tıyılğan.

1983 yılda aña  birelgän. SSRBda anıñ berniçä äsäre basılıp çıqqan.

1995 yılda ul İsrail xakimiätennän üzen dustı  cirläwgä ilgä kertüne sorağan. Aña Xayfada 4 kön bulırğa röxsät itelgän.

Anıñ İsrailgä soñğı vizitı 2007 yılnıñ 15 iyülendä bulğan. Darwiş  häm  arasındağı köçläw küreneşlären ğäyeplägän.

Texas ştatınıñ Hyuston şähärendäge Memorial Hermann xastaxanäsendä wafat bulğan. Ülem säbäbe küptän tügel ütkärelgän yöräkkä xirurgik operatsiä belän bäyle qatlawlanular bulğan.

 citäkçelege Mäxmüt Darwiş üleme uñayınnan öç könlek matäm iğlan itkän.

Darwişnıñ gäwdäse oçqıçta AQŞtan Ürdüngä häm annan Ramallahqa kiterelgän. Şağirne  belän qaplanğan tabutta tantanalı şartlarda, kürenekle Fälästin säyäsätçeläre häm mädäniät eşlekleläre qatnaşında cirlägännär.

## Büläkläre

* Aziä häm Afrika yazuçıları assotsiatsiäseneñ «» premiäse (1969).
*  (1983)
*  komandorı (1993; Fransiä)
* Mädäni azatlıq öçen Lannan fondı premiäse (2001)
* Prins Klaus premiäse (2004)
* «Bosnian stećak» (2007)
*  «»ı (2007)

## İskärmälär

## Sıltamalar

* Mahmoud Darwish at Poetry Foundation
* 
* Essay on Mahmound Darwish at Thought Catalog 
* 
*  Hour-long radio program from Voices of the Middle East

Төркем:13 март көнне туганнар
Төркем:1941 елда туганнар
Төркем:9 август көнне вафатлар
Төркем:2008 елда вафатлар
Төркем:Һьюстонда вафатлар
Төркем:Франция Сәнгать һәм әдәбият ордены командорлары
Төркем:«Халыклар арасында тынычлыкны ныгыткан өчен» Халыкара Ленин премиясе лауреатлары
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:XX гасыр гарәп шагыйрьләре
Төркем:Фәләстин язучылары
Төркем:Фәләстин шагыйрьләре
Төркем:Исраил коммунистлары
Айвар Шәрипов

**Айвар Шәрипов**, Айвар Хантимер улы Шәрипов (*Айвар Хантимерович Шарипов; [[1969 ел]]ның [[5 декабрь|5 декабре]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[ТАССР]], [[Актаныш районы]], [[Әнәк]] – [[2014 ел]]ның [[19 февраль|19 феврале]], [[РФ]], [[ТР]], [[Яр Чаллы]]*) ― табиб―хирург, 2001―2014 елларда Яр Чаллыдагы «Энҗе бөртеге» () шифаханәсенең баш табибы, Татарстан Республикасының атказанган табибы (2008).

## Тәрҗемәи хәле
1969 елның 5 декабрендә Татарстан АССР Актаныш районы Әнәк авылында туган. Чыгышы белән Шәймиевлар нәселеннән: әтисе Хантимер ягыннан бабасы ― күмәк хуҗалык рәисе Шаһишәрип Шәймөхәммәт улы Шәймиев (1901―1967, Минтимер Шәймиевнең әтисе), әбисе Нәгыймә. Әнисе Фәвия (*кибеттә эшләгән*) ягыннан бабасы Сафиулла хәзрәт, әбисе Сәхибҗамал (Усыда яшәгәннәр). Абыйсы Алмаз (1964 елгы), Казан авыл хуҗаалыгы институтын тәмамлаган инженер-механик, 1999 елдан «Яр Чаллы икмәк комбинаты» ААҖ генераль директоры, Татарстан Республикасының атказанган авыл хуҗалыгы хезмәткәре (2003), III―V чакырылыш Татарстан Республикасы Дәүләт Советы депутаты.

Пучы урта мәктәбен, С. В. Курашов исемендәге Казан дәүләт медицина институтын тәмамлаган. Белгечлеге буенча хирург. 
1988―1989 елларда СССР Хәрби-диңгез  хезмәт иткән

Вузны тәмамлаганнан соң, Яр Чаллы шәһәрендәге ашыгыч медицина ярдәме хастаханәсендә интернатура узган. 1995 елдан 2001 елга кадәр ТР Актаныш районының Пучы участок хастаханәсендә баш табиб булып эшләгән. 2001 елдан 2014 елга кадәр ― Татарстан Республикасы Профсоюзлар федерациясе карамагындагы «Жемчужина» шифаханәсенең (*[[Яр Чаллы]], Мәләкәс ур.*) баш табибы. Айвар Хантимер улы «Жемчужина» шифаханәсенең дәвалау һәм матди базасын торгызу, үстерү һәм камилләштерү өчен күп эшләр башкарган. Оештыру сәләтен югары профессионализм, демократик аралашу стиле белән берләштерү аңа 13 ел дәвамында шифаханә белән уңышлы һәм нәтиҗәле җитәкчелек итәргә мөмкинлек биргән. Табиблык һәм административ эшчәнлекне нәтиҗәле берләштергән.

1999 елда «Авиценна» ААҖ (аптекалар челтәре) оештырган (филиаллары Минзәләдә, Актанышта урнашкан) . 2017 елда әлеге ААҖнең кереме 36.9 млн сум тәшкил иткән. 
## Вафаты
2014 елның 19 февралендә озакка сузылган каты авырудан соң 45нче яшендә вафат булган. Туган ягында җирләнгән.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2008 ― Татарстан Республикасының атказанган табибы
## Шәхси тормышы
Улы Рамазан 2023 елдан «Авиценна» ААҖ (аптека челтәре) учредителе булып теркәлгән

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* *[[Ягъсуф Шәфыйков|Ягсуф Шафиков]]*. Актаныш ― начало пути. К.: «Слово», 2010. ― Стр.18. ISBN 978-598356-105-2
* Шәрипов Айвар Хантимер улы (5.12.1969) / *Ф. М. Моратов, Й. Ә. Хуҗин*. Актаныш ― туган җирем. Икенче басма. К.: 2010. ― Б.93.
## Сылтамалар
* Помним, скорбим. Федерация профсоюзов Республики Татарстан, 19.02.2014

Төркем:Әлифба буенча табиблар
Төркем:Хирурглар
Төркем:Татарстанның атказанган табиблары
Төркем:Татар табиблары
Төркем:Казан дәүләт медицина институтын тәмамлаучылар
Юлия Свириденко

**Юлия Свириденко**, Юлия Анатолий кызы Свириденко (, *[[1985 ел]]ның [[25 декабрь|25 декабре]], [[СССР]], [[Украина ССР]], [[Чернигов өлкәсе]], [[Чернигов]]*) ― украиналы сәясәтче һәм дәүләт эшлеклесе. 2025 елның 17 июленнән  премьер-министры.

## Тәрҗемәи хәле
1985 елның 25 декабрендә Украина ССР Чернигов өлкәсе административ үзәге Чернигов шәһәрендә туган. Әтисе Анатолий монополиягә каршы комитетта, әнисе өлкә Советында эшләгән. 

Киев шәһәрендә  тәмамлаган һәм «Монополиягә каршы эшчәнлек менеджменты» белгечлеге буенча магистр дәрәҗәсен алган.

Карьерасын 2008 елда шәхси секторда башлаган. 

2015 елдан Чернигов өлкәсе дәүләт администрациясендә җитәкче вазыйфаларда эшләгән: икътисади үсеш департаментын җитәкләгән, Чернигов өлкәсе дәүләт администрациясе (ӨДА) рәисенең беренче урынбасары вазыйфасын башкарган, 2018 елның июленнән декабренә кадәр ӨДА рәисе вазыйфаларын башкарган.

2019 елның сентябрендә Украина икътисад, сәүдә һәм авыл хуҗалыгы үсеше министрының урынбасары вазыйфасына билгеләнгән, 2020 елның июленнән ― Украина икътисад, сәүдә һәм авыл хуҗалыгы үсеше  беренче урынбасары.

2020 елның 22 декабрендә Украина Президенты  җитәкчесе урынбасары итеп билгеләнгән..

2021 елның 4 ноябреннән Украинаның беренче вице-премьеры ―   вазыйфасын биләгән.

2025 елның 17 июлендә 262 тавыш белән (226 тавыш кирәк) Украина Югары Радасы Украина  вазыйфасына билгеләгән.

## Шәхси тормышы
Кияүдә. Ире бизнесмен Сергей Дерлеменко, төзелеш, ремонт һәм телекоммуникация тармаклары эшкуары. Аның эшчәнлегенең бер өлеше коммуникация челтәрләренә хезмәт күрсәтүгә юнәлтелгән.  Кызлары София.
Инглиз телен белә, шулай ук кытай теле буенча база белеме булуы турында белдерә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Свириденко Юлія Анатоліївна 

Төркем:Әлифба буенча сәясәтчеләр
Төркем:Украина сәясәтчеләре
Төркем:Украина икътисадчылары
Төркем:Украина премьер-министрлары
Төркем:Киев Милли сәүдә-икътисад университетын тәмамлаучылар
Төркем:XXI гасыр сәясәтчеләре
Төрекмәнстан Халык Мәсләхәте

**Төрекмәнстан Халык Мәсләхәте**, Төрекмәнстанның Халык шурасы (, ) ― Төрекмәнстанда халык хакимиятенең югары органы (2023 елның гыйнварыннан).

## Тарих

Халык Мәсләхәте (Халык шурасы) ― Төрекмәнстанның 1992 елдан бирле гамәлдә булган, үз эшен Төрекмәнстан Конституциясе нигезендә турыдан-туры алып баручы һәм 2008 елга кадәр Төрекмәнстан халкы мәнфәгатьләрен яклаучы югары вәкиллекле органы. 2507 әгъзадан торган, өстәвенә аларның кайберләре сайланган, ә калганнары президент тарафыннан билгеләнгән. Формаль яктан «югары дәүләт хакимияте һәм идарә вәкаләтләре»нә ия булган.

2003 елның 7 апрелендә узган сайлауларда барлык кандидатлар да идарә итүче фирка — Төрекмәнстанның  булган.

Орган 2008 елның сентябрендә Конституциягә үзгәрешләр кертеп бетерелгән.

Яңа оешкан Төркмәнстан Халык Мәсләхәтенең беренче утырышы 2018 елда Ашхабадта җыелган булган.

Өлкәләр (вилаятьләр), районнар (әтраплар) һәм шәһәрләр дәрәҗәсендә үзләренең «халык мәсләхәте» җирле советлары булган.

2021 елның 1 гыйнварыннан Төрекмәнстан бер палаталы парламенттан ике палаталы парламентка ―  (Төрекмәнстан Милли советы, , Милли Шура) күчкән. Моңа кадәр илдә бер палаталы парламент булган  аның аскы палатасына, ә югарысы ― моңа кадәр аерым орган буларак яшәгән Халык Мәсләхәтенә әверелә. Яңа парламент рәисе итеп Президент Горбангулы Бәрдемөхәммәдов билгеләнгән.

2023 елның гыйнварында Төрекмәнстанда «халык хакимиятенең югары органы» ― Халык Мәсләхәте булдырылган, ә парламентның шул ук исемдәге югары палатасы бетерелгән һәм бер палаталы парламент ― Мәҗлес торгызылган. Халык Мәсләхәте әгъзалары Төрекмәнстан Президенты, Мәҗлес спикеры, Югары суд рәисе, Дәүләт Иминлек Советы секретаре, Мәҗлес депутатлары, Хөкүмәт әгъзалары, омбудсмен, генпрокурор, юстиция министры, өлкә, район һәм шәһәр администрацияләре, җирле хакимият органнары башлыклары, сәяси партияләр, профсоюзлар һәм башка иҗтимагый берләшмәләр җитәкчеләре була. Халык Мәсләхәте түбәндәге вәкаләтләргә ия була: ил Конституциясен, Конституцион кануннарны кабул итәчәк, аларга үзгәрешләр һәм өстәмәләр кертәчәк, дәүләтнең эчке һәм тышкы сәясәтенең төп юнәлешләрен караячак, ил Президентының еллык мөрәҗәгатьләрен тыңлаячак.

## Халык Мәсләхәте эшчәнлеге принциплары
Халык Мәсләхәте эшчәнлеге түбәндәге принципларга нигезләнгән:
* демократия нигезендә;
* хәбәрдарлык нигезендә;
* гаделлек нигезендә;
* Закон өстенлеге нигезендә;
* халыкара хокукның гомумтанылган нормалары өстенлеге нигезендә;
* кешенең, шулай ук гражданның закон каршында тигезлеге нигезендә;
* кеше хокукларын, шулай ук ирекләрен хөрмәт итү нигезендә;
* ирекле фикер алышу, шулай ук тиешле карарлар кабул итү нигезендә;
* җәмәгатьчелек фикерен исәпкә алу нигезендә.

Халык Мәсләхәтенең утырышлары Рухият сараенда уза.
## Җитәкчелек
Халык Мәсләхәте рәисләре
* Сәфәрморат Ниязов (15.08.2003 — 21.12.2006)
* Горбангулы Бәрдемөхәммәдов (30.11.2007 — 26.09.2008)
* Горбангулы Бәрдемөхәммәдов (14.04.2021 — )

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Газета «Нейтральный Туркменистан». Ашхабад. 11 октября 2017 года. № 276-277 (28626-28627)
## Сылтамалар
* Туркменистан Золотой Век

Төркем:Илләр буенча парламентларның югары палаталары
Төркем:Төрекмәнстан сәясәте
Ramallah

**Ramallah** (, ) —  üzäk öleşendäge Fälästin şähäre. İerusalimnan 13 km tönyaqta urnaşqan.

1993 yıldan  (2013 yıldan — Fälästin Däwläteneñ) başqalası bulıp xezmät itä.

Xalqı — 43 880 keşe (2024).

## Tarixı
, farazlanğança, bu urında Bibliädä telgä alınğan *Rama* () awılı bulğan, ul waqıtta İsrailneñ ruxi üzäge bulğan. Monda sudya  rezidensiäse urnaşqan bulğan, monda ul tuğan häm cirlängän. Borınğı şähär  İerusalimğa qädär strategik yaqtan möhim yulda, şulay uq Ürdün üzänlegen Yar buyı tigezlege belän bäylägän  aşa yulda torğan.

Zamança şähärgä, cirle traditsiä buyınça, XVI ğasır urtasında  küçep kilgän ğäräp xristian ğailäse nigez salğan.

* 1948 yılda,  barışında, Ramallah Transürdün tarafınnan basıp alınğan.
* 1967 yılda,  soñ, İsrail ğäskärläre tarafınnan basıp alınğan.
* 1993 yılda,  qısalarında, Ramallah Fälästin avtonomiäsenä tapşırılğan.
* 2002 yılnıñ mayında, «» operatsiäse tämamlanğannan soñ, İsrail ğäskärläre Ramallahtan çığarılğan.
* 2004 yılda Ramallahta (anda ozaq waqıt anıñ rezidensiäse urnaşqan)  cirlängän.
* 2005 yılda Ramallah merı säyäsi yaqtan neytral’ xristian xatın-qız bulğan.

## Geografiäse häm klimatı
Ramallah şähäre «» dip atalğan zonağa kerä, aña çağıştırmaça qorı, esse cäy häm siräk qar yawa torğan şaqtıy cılı, yañğırlı qış xas. Fälästin meteorologiä direktoriäse mäğlümatları buyınça 2012 yılda urtaça yıllıq yawım-töşem sanı 615 mm täşkil itkän.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* Ramallah City 
* Welcome To The City of Ramallah 
* Survey of Western Palestine, Map 17:  IAA , Wikimedia commons
* Music and Art from Ramallah 
* Al Kasaba Theatre

Төркем:Фәләстин шәһәрләре
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Төркем:Азия башкалалары
Яркәү сөйләше

**Яркәү сөйләше** — татар теленең тубыл-иртеш диалекты сөйләше. Элеккеге Яулытура өязенә караган яулытура татарлары арасында таралган.

## Таралышы

Яулытура татарлары 17-18 гасырларда төмән-тура татарларының көньяк-көнчыгышкарак күченүе нәтиҗәсендә барлыкка килгән. XIX гасыр ахырына 90 % себер, 7 % бохара һәм 3 % Идел буе татарларыннан торганнар.

Яркәү сөйләше Тубыл елгасы ярларында урнашкан авылларда таралган, моңа Яулытора районы Калмаклы, Атйал, Яркәү районы Нусук, Тархан, Корттигән, Карагай, Кала, Кысылгаш, Рәгес, Пурбар, Пурпар, Маран, Шатан, Чичикә (Тархан) дигән татар авыллары керә.

## Үзенчәлекләре
Яркәү урынчылыгы төмән сөйләшеннән Идел буе татар теленең йогынтысы азрак булуы белән аерылып тора.

Халыкның төрле яшьтәге төркемнәренең сөйләмен характерлаучы сузык авазларның күпсанлы күчешләре бар: [ү~ө]: йүрәк~ йөрәк, [ү~и]: үткер~иткер; [у~о]: йулта~йолта — юлда, тубык~тобык, туган ~ тоган, шулай ~ шолай; [и~ү~өй]: ирөнөу~уранеү~өйрәнү; [н~о~ой~ы]: питой ~ потай ~ пойтай~ пытай — бодай.

[П, к] авазлары сузыклар арасындагы позицияләрдә яңгырый: шурба — шурпа, цергэй — черки, төлгө — төлке.

Мишәр сөйләшләрендәге кебек -ыв, -ав ававзлары очрый: сывык — суык, кывырыу — куыру.

Кире киләчәк заман формасы пармам, пармарым (бармам) дип әйтелә һ.б.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Рамазанова Д. Б. Төмән сөйләше // Татар халык сөйләшләре: Ике китапта. — Икенче китап. -Казан: Мәгариф, 2008. — 252—276 б.
* Әхмәтов В. Тобол-Төмән татарларының диалекты // Совет мәктәбе. — 1940.— № 2—3.— 56—60 б.
* Тумашева Д. Г. Язык татар Западной Сибири (тюменский говор) // Ученые записки Казанского ун-та.— Т. 116.— Кн. 11: Языкознание.— 1956.— С. 101—143.
* Алишина X.Ч. Говоры сибирских татар юга Тюменской области: автореф. дис. … канд. филол. наук.— Казань, 1992. — 22 с

Төркем:Тубыл-иртеш диалекты
Кадим Нуруллин

**Кадим Нуруллин**, Кадим Назыйр улы Нуруллин (*Кадим Назырович Нуруллин; [[1975 ел]]ның [[2 июль|2 июле]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[Татарстан АССР]], [[Буа районы]], [[Ташкичү (Буа районы, Бик-Үти авыл җирлеге)| Ташкичү]]*) ― мәдәният эшлеклесе, 2003 елның 3 декабреннән Габдулла Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясе директоры. Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре (2015) һәм атказанган сәнгать эшлеклесе (2021).

## Тәрҗемәи хәле
1975 елның 2 июлендә Татарстан АССР Буа районы Ташкичү авылында җиде балалы гармунчылар гаиләсендә туган. 3нче сыйныфны тәмамлагач, 5 ел буе 7 чакрым ераклыктагы күрше авылга мәктәпкә йөреп укыган.

Хезмәт юлын Буа районында кино күрсәтүче булып башлаган. 1997 елда Казан дәүләт мәдәният һәм сәнгать академиясен тәмамлаган. Юристлыкка өстәмә укып, юрист дипломы алган.

1997―2003 елларда ― Галиәсгар Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры администраторы, баш администраторы. Үзен талантлы оештыручы буларак күрсәтә һәм аны директор урынбасары итеп билгелиләр. 
## Татар дәүләт филармониясе

 
2003 елның 3 декабрендә Кадим Назыйр улы Нуруллин Габдулла Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясенә директор итеп билгеләнә. Филармониягә Концерт залы итеп тапшырылган Киров исемендәге мәдәният сарае бинасына заманча реконструкция ясала. 605 тамашачы сыйдырышлы концерт залы барлыкка килә https://matbugat.ru/news/?id=1760  

Габдулла Тукай исемендәге Татар дәүләт филармониясе канаты астында дүрт зур иҗат коллективы: Татарстан Республикасы халык уен кораллары дәүләт оркестры (сәнгать җитәкчесе һәм баш дирижеры – профессор Анатолий Шутиков, Россиянең халык артисты, Тукай премиясе лауреаты (2001). РСФСР һәм ТАССР атказанган сәнгать эшлеклесе), Татарстан Республикасы фольклор музыкасы дәүләт ансамбле (сәнгать җитәкчесе – Россиянең атказанган, Татарстанның халык артисты профессор Айдар Фәйзрахманов), Татарстан Республикасының Филармония джаз-оркестры (сәнгать җитәкчесе һәм баш дирижер (2018 елдан) — Сергей Васильев), Филармония музыкаль-әдәби лекторие эшли.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2015 ― Татарстан Республикасының атказанган мәдәният хезмәткәре
* 2021 ― Татарстан Республикасының атказанган сәнгать эшлеклесе ― *мәдәният һәм сәнгать өлкәсендәге югары казанышлары өчен* 
## Фикерләр

## Шәхси тормышы
Гаиләле. Туган ягы Буа районы Ташкичү авылында Авыл көне уздыруны оештыра.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
;Мәкаләләр
* *Зилә Мөбәрәкшина*. Кадим Нуруллин – Шәймиевкә биргән җаваплары, хатынының сабырлыгы һәм командасы турында. Интертат, 18.07.2025

## Сылтамалар
*   Нуруллин Кадим Назырович. tatfil.ru

Төркем:Татарстан мәдәнияте эшлеклеләре
Төркем:Татарстанның атказанган мәдәният хезмәткәрләре
Төркем:Татарстанның атказанган сәнгать эшлеклеләре
Төркем:Казан дәүләт мәдәният институтын тәмамлаучылар
Төркем:Шәхесләр:Камал театры
Төркем:Шәхесләр:Татар дәүләт филармониясе	
Төркем:Казан оешмалары җитәкчеләре
Россия Федерациясе субъектларының парламентлары

**Россия Федерациясе субъектларының парламентлары** () — Россия Федерациясе субъектларының төбәк закон чыгару органнары.

## Исемлек

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Россия Федерациясенең икътисади районнары
* Россия Федерациясенең федераль округлары
* Россия Федерациясе субъектларның халык саны буенча исемлеге
* Россия Федерациясе субьектларының КПҮИ күрсәткечләре
* Россия Федерациясе субъектларның мәйдан буенча исемлеге

Төркем:Россия Федерациясе субъектларының канун чыгару органнары
Миначев

**Миначев** ― фамилия.
* Марат Миначев (1996), спортчы (көрәш).
* Мөхәммәт Миначев (1938―2018), милли хәрәкәт эшлеклесе, язучы, мөхәррир.
* Наил Миначев (1964), футболчы, тренер (Тольятти).
* Хәбиб Миначев (1908―2002), галим-химик, СССР ФА һәм РФА академигы.
Төркем:Фамилияләр
Тубыл сөйләше

**Тубыл сөйләше** — татар теленең тубыл-иртеш диалекты сөйләше. Тубыл шәһәре тирәсендә яшәүче себер татарлары арасында таралган. Д. Г. Тумашева тарафыннан аның фәнни хезмәтләрендә аерып алынган һәм тасвирланган.

## Таралышы

Тубыл сөйләше Тубылның түбәнге агымы һәм Иртешнең бөтен агымы буйлап Тубылдан түбәнгә Омск өлкәсе чигенә кадәр таралган. Тубыл сөйләше территориясенә түбәндәге авыллар керә: Яркәү районының Яңа Кәешкүл, Иске Кәешкүл, Ваңгы, Вагай районының Кундан, Убавыл, Тәнбүрән, Ишаер, Татар Вагае, Баеш, Тубысы, Атбаш, Күбәк, Сопра, Рәнчек, Егаер, Селәс, Яркәү, Уба Коллары, Шаңшы Коллары, Коллар, Көмешле, Яланъяр, Катымкуй, Карагай, Икенче Сала, Савыллар һәм бу як татарлары күчеп утырган Птицкое, Томская, Мирный, Лукина авыллары, инде юкка чыккан Комарау авылы, Тубыл районының Үләртеш, Сөкләм, Тубылтора, Күкрәнде, Торбы, Сатылган, Юршак, Өстамак, Акманай, Байкал Убасы, Сабанак, Ханавыл, Бәек, Хуҗайлан, Пушнаш, Шаңшы, Исән, Нурбага Коллары, Урманавыл, һәм татарлар күпләп күчеп утырган Кондызлы, Маслау, Ворогушино авыллары, әремчән татарлары яши торган Түбән Әремчән, Натцы, Иштаман, юкка чыккан Шатцы, Уват районының Өге авыллары да керә.

Көнчыгыш тубыл сөйләшен вагай урынчылыгы дип аералар.

## Үзенчәлекләре
Тубыл сөйләше фонетик яктан түбәндәге билгеләрнең таралуы белән характерлана:

Сузык авазларда күчешләр бар: [о~у]: отыс ~ утыс (утыз); [е~и] келеп ~ килеп.

Калын сузыкларның нечкәрүе яки нечкәләрнең калынаюы күзәтелә: эшәнеү — ышану, йен — йон, пайлау — бәйләү, цацыу — чәчү.

Кайбер сүзләрдә о-лашу: соу — су, йоваш — йуаш, көйәү — кияү, көп — күп һ.б, икенчеләрендә в-лашу күзәтелә: куй вала — куй (сарык) баласы, цевен — чебен һ.б.

Хәзерег замаан хәл фигыль -атыгын, -атын кушымчасы белщн ясала.

Икенче зат күплек санда -сыг, ыс/-сегес кушымчалары ялгана: саласыгыс — салыгыз, пелэсегес — беләсез. Бу күренеш казан арты, Башкортстан, Ырынбур сөйләшләрендә дә күзәтелә.

Киләчәк заман кире кагу формасында үзенчәлекле вариантлары очрый: кайтмасмын, кайтмассым, кайтмастым, кайтмарым — кайтмамын, кайтмам; кайтмаспыс, кайтмастык, кайтмарвыс — кайтмасбыз.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Рамазанова Д. Б. Тубыл сөйләше // Татар халык сөйләшләре: Ике китапта. — Икенче китап. -Казан: Мәгариф, 2008. — 276—300 б.
* Тумашева Д. Г. Тобол сөйләшенең үзенчәлекләре // Татар теле һәм диалектологиясе мәсьәләләре.— Казан, 1959.— 68—95 б.
* Тумашева Д. Г. Диалекты сибирских татар и ареальная лингвистика //Всесоюзная тюркологическая конференция—1976.— Алма-Ата, 1976.— С. 233—235.
* Баязитова Ф. С. Тубыл-иртыш диалектында халык традицияләре лексикасы: цым, цымсалыр (җирле сөйләш һәм фольклор текстлары яссылыгында) // «Занкиевские чтения»: Материалы Всероссийской научно-практической конференции. — Тобольск: ТГСПА им. Д. И. Менделеева, 2011. — 21-23 б.
* Рамазанова Д. Б. Тубыл-иртыш диалектында кием-салым атамалары // Языковая ситуация в Татарстане: состояние и перспективы.— Ч. II.— Казань, 1999.— С. 67-80.
* Дмитриева Л. В. Язык татар Западной Сибири (барабинцев и тобольских татар): автореф. дис. … канд. филол. наук.— Л., 1951.— 12 с.

Төркем:Тубыл-иртеш диалекты
Вагай сөйләше

**Вагай сөйләше** — татар теленең тубыл-иртеш диалекты сөйләше. Вагай елгасы бассейнындадагы сазлыклы җирләрдә яшәүче иштәк-тугыз татарлары арасында таралган.

## Таралышы

Вагай сөйләше Вагай һәм Агыт елгалары арасындагы сазлыклы җирләрдә таралаган. Монда Вагай районы Тугыз, Иштәк, Индәр, Бигәтен, Кече Уват, Ләмчәй, Казанлы, Меткә, Сөләйман, Тубыл районы Ләчек, Аромаш районы Көсәйкүл, Яңавыл, Балыклы, Колмәт, Үткәрмә һәм Чумык авыллары керә.

## Үзенчәлекләре
Вагай сөйләше фонетик яктан тубыл-иртеш диалектыннан аермалы буларак түбәндәге билгеләрнең таралуы белән характерлана:

Сузык авазларда күчешләр бар: [ә~и]: тэрэс ~ тирэс — тәрәзә, пәкцәргә ~ пикцэргэй — (чырайсыз ябалак), мәшкә ~ мишкәләк — гөмбә; [и~ә]: игәр-игәр ~ әгәр-әгәр; [е~э]: пелмәйем ~ белмим; [е~и]: серэңкә ~ сирәңкә — шырпы; [у~а]: йук~йак— юк. Бу аны урта диалектка якынайта. 

Дифтонглар: [ыу, еү]: сыу, тыу, алыу, китеү; [ай, эй]: уйнайым, ешләйем, парайын, ешләйең, пармайын [ца] — бармаенча.

Цыкылдау. Кайбер авылларда киресенчә, себер татарларына хас булмаган чыкылдау таралган.

Й-лаштыру урынына и-лаштыру күзәтелә: ир — җир, иңел — җиңел, иңсес — иңсез, илэк—  җиләк.

Саңгырау [с, ш] авазлары яңгырау: иземле — исемле, кеже — кеше, йәҗертеннән — яшертеннән, ирежә — ирешә һ.б.

Себер татарларына хас булмаган яңгырату: [мк, нк, нк,]: ицкемгэ — һичкемгә, көнгә, аныңгы — аныкы, йалацгул — яланкул.

Тартыкларның икеләнүе: еннә — әнә, анның — аның, төссөлөп — төзелеп һ.б.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Рамазанова Д. Б. Тубыл сөйләше // Татар халык сөйләшләре: Ике китапта. — Икенче китап. -Казан: Мәгариф, 2008. — 276—300 б.
* Тумашева Д. Г. Тобол сөйләшенең үзенчәлекләре // Татар теле һәм диалектологиясе мәсьәләләре.— Казан, 1959.— 68—95 б.
* Тумашева Д. Г. Диалекты сибирских татар и ареальная лингвистика //Всесоюзная тюркологическая конференция—1976.— Алма-Ата, 1976.— С. 233—235.
* Баязитова Ф. С. Тубыл-иртыш диалектында халык традицияләре лексикасы: цым, цымсалыр (җирле сөйләш һәм фольклор текстлары яссылыгында) // «Занкиевские чтения»: Материалы Всероссийской научно-практической конференции. — Тобольск: ТГСПА им. Д. И. Менделеева, 2011. — 21-23 б.
* Рамазанова Д. Б. Тубыл-иртыш диалектында кием-салым атамалары // Языковая ситуация в Татарстане: состояние и перспективы.— Ч. II.— Казань, 1999.— С. 67-80.
* Дмитриева Л. В. Язык татар Западной Сибири (барабинцев и тобольских татар): автореф. дис. … канд. филол. наук.— Л., 1951.— 12 с.

Төркем:Тубыл-иртеш диалекты
Яңадан терелү җәмигы (Яр Чаллы)

**Яңадан терелү кафедраль җәмигы** () ― Татарстанның Яр Чаллы шәһәрендә төзелүче православие гыйбадәтханәсе. Рус православие чиркәвенең Мәскәү патриархлыгы Татарстан митрополиясе Яр Чаллы епархиясе Кама аръягы благочиние округына карый. Яр Чаллы епархиясенең үзәк гыйбадәтханәсе (кафедрасы) булачак. 

## Урыны
Собор төзеләчәк урын Тынычлык проспекты, 18а/1 адресы буенча урнашкан йорт артында сайланган. 9нчы комплекста Тынычлык һәм  проспектлары киселешендә, Europa Tower торак комплексы янында элеккеге автостоянка участогында төзелә. Аны төзү өчен 1,9 га мәйданлы участокны Яр Чаллы мэриясе бүлеп биргән. 

## Тарих
Епархиянең күп санлы руханилары җыелышы өчен күләмле гыйбадәтханә кирәклеге турында фикер, Чаллыда җәмигъ мәчете төзелеше тәмамланганда тагын бер тапкыр күтәрелгән.
 
Гыйбадәтханә турында мәгълүмат ачык кулланылышта юк. Җирле хакимият элегрәк шулай ук ачыктан-ачык аны төзү планнары турында белдермәгән.

Яр Чаллы епархиясенең үзәк гыйбадәтханәсе (кафедрасы) булачак  гыйбадәтханәнең проекты һәм эскизлары әлегә юк, финанслау да юк — иганә җыю нигезенә таш салганнан соң башлана.
### Нигез ташын изгеләндерү
2025 елның 22 июлендә (тарихта беренче тапкыр) Мәскәү һәм бөтен Россия патриархы Кирилл Яр Чаллыга килгән  һәм кафедраль собор нигезенә салынган ташны изгеләндергән. Чарада Татарстан Республикасы Рәисе Рөстәм Миңнеханов, митрополит Кирилл, Яр Чаллы мэры Наил Мәһдиев, Яр Чаллы һәм Алабуга епискобы  (Мельников), иҗтимагый оешмалар вәкилләре, дин тотучылар катнашкан. Нигез ташына истәлек тактасы куелган:

Во имя Отца и Сына и
Святаго Духа основася
Храм сей в честь и память
Славного Воскресения Господа
нашего Иисуса Христа
Патриархом Московским и 
всея Руси Кириллом
в лето от Рождества
Христова 2025


## Тасвирлама
Гыйбадәтханә «уртача» зурлыкта, ~700 кеше сыйдырышлы булачак. Хәзер Чаллыда нигездә бер гөмбәзле гыйбадәтханәләр генә булу сәбәпле,  яңа гыйбадәтханә биш гөмбәзле () булыр дип көтелә.

## Фотогалерея

File:The foundation stone of the Resurrection Cathedral of the Naberezhnye Chelny.jpg|Храмның нигез ташы

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
*  В Набережных Челнах состоится закладка Воскресенского собора. Портал Татарстанской митрополии
* Патриарх Кирилл освятил закладной камень кафедрального собора в Челнах.  chelny-biz.ru, 22.07.2025
*  vk видео, 0:35

Төркем:Яр Чаллы епархиясе чиркәүләре
Төркем:2025 елда нигезләнгән чиркәүләр
Tamim äl-Barğuti

**Tamim äl-Barğuti** (; 1977 yılnıñ 13 iyüne, Misır, Qähirä) — Fälästin-Misır şağire, kolumnistı häm säyäsät belgeçese. «İerusalim şağire» bularaq bilgele.  iñ küp uqıla torğan şağirlärneñ berse. 2004 yılda   buyınça  alğan.

## Biografiäse
Tamim äl-Barğuti Qähirädä 1977 yılda tuğan. Fälästin yazuçısı häm şağire  häm Misır yazuçısı  ulı. Yaqınça Tamim tuğan waqıtta Misır İsrail belän tınıç söyläşülär alıp barğan, alar 1979 yılda  tözügä kitergän. Annarı, Tamimğa biş ay bulğanda, prezident  Misırdan kürenekle Fälästin eşleklelären, şul isäptän Tamimnıñ ätise Murid äl-Barğutinı sörgän. Tamim yış qına änise belän Budapeştta sörgendä yäşägän ätisen kürergä barğan. Tamim ätise belän ayırılışu anıñ säyäsät beleme belän qızıqsınuına yoğıntı yasağan dip äytkän.

Anıñ ädäbiät belän qızıqsınuwı yaqınça 12 yäki 13 yäşendä Abü äl-Färäc äl-İsfähaninıñ «» qısqartılğan versiäse belän başlanğan.

Yäşlegendä ul , Mäxmüt Darwiş, , ,  häm  kebek eşleklelär belän oçraşqan häm alar yoğıntısında bulğan. Soñraq ul yäş buwın şağirläre, şul isäptän ,  häm İbn Ämin Äxmäd belän aralaşqan.

Tamim äl-Barğuti üzeneñ berençe «Xoday Fälästinne yunältsen» şiğiren söyläm  18 yäşendä yazğan. 1999 yılda, 22 yäşendä «Micna» isemle berençe şiğirlär cıyıntığın bastırğan. Anıñ «Äl-Munzir» isemle ikençe şiğirlär cıyıntığı kiläse yılda basılıp çıqqan.

1999 yılda Tamim äl-Barğuti  İqtisad häm säyäsät beleme kollecında säyäsät beleme bakalavrı däräcäsen alğan. Annarı ul  säyäsät beleme häm xalıqara mönäsäbätlär magistrı däräcäsen alğan.

2003 yılda  aldınnan ul Misırdan kitep barğan, ilneñ bu bärep kerügä qarata pozitsiäsenä qarşı protest yözennän. 2003 yıldan 2004 yılğa qädär ul Löbnannıñ **' gäcitendä küzätüçe bulıp eşlägän, anda ğäräp mädäniäte häm tarixı turında mäqälälär yazğan. Annarı ul [[Берләшкән Милләтләр Оешмасы|BMOnıñ]]  , ä 2005 häm 2006 yıllarda —  eşlägän.

2004 yılda ul  säyäsät beleme buyınça doktorlıq däräcäsen alğan**'''.

Ul ike şiğir yazğan, alar aña tamaşaçılar häm tänqitçelär tarafınnan tanılu kitergän: berençese — «Alar minnän soradılar: sin Misırnı yaratasıñmı?», ä ikençese — «Ğiraq ».

Qähirädäge Amerika universitetında säyäsät beleme uqıtqan. 2007 yılda ul  fänni xezmätkäre bulğan. Ul şulay uq  häm Waşiñtondağı  çaqırılğan professor bulıp eşlägän.

2004 yılda ul tänqitçelär tarafınnan tanılu alğan «İerusalimda» poemasın yazğan. «İerusalimda häm başqa şiğirlär» anıñ ingliz telenä tärcemä itelgän berençe şiğirlär cıyıntığı bulğan.

## İskärmälär

## Sıltamalar

* Articles by Tamim Al-Barghouti - Los Angeles Times
* Georgetown University contact page 
* After Tunisia: Tamim Al-Barghouti on Palestine

Төркем:13 июнь көнне туганнар
Төркем:1977 елда туганнар
Төркем:Каһирә университетын тәмамлаучылар
Төркем:Каһирәдәге Америка университетын тәмамлаучылар
Төркем:Бостон университетының Сәнгать һәм фәннәр югары мәктәбен тәмамлаучылар
Төркем:Каһирәдәге Америка университеты укытучылары
Төркем:Джорджтаун университеты укытучылары
Төркем:Фәләстин шагыйрьләре
Төркем:Фәләстин галимнәре
Төркем:Фәләстин язучылары
Изге Болгар җыены

**Изге Болгар җыены** — Татарстан Республикасында һәм башка татар төбәкләрендә яшәүче татарлар тарафыннан Болгар тарихи-мәдәни комплексы территориясендә уздырыла торган һәм татар халкының ислам динен кабул итүенә багышланган ел саен үткәрелә торган милли-мәдәни һәм дини бәйрәм. Җыенның төп максаты — татар халкының рухи мирасы, тарихы һәм мәдәниятен саклау һәм популярлаштыру, шулай ук диннең асылын һәм традицияләрен искәртеп тору.

## Тарихы

Изге Болгар җыенының тамырлары X гасырга барып тоташа, Болгар дәүләте чорына карый. Болгар шәһәре — борынгы татар дәүләте башкаласы, 922 елда беренче мәртәбә рәсми рәвештә ислам динен кабул иткән урын булып санала.

Совет чорында бу бәйрәм уздырылмаган, ә 1989 елдан башлап, Татарстанда милли һәм дини үсеш яңадан тергезелгәннән соң, Изге Болгар җыены яңадан торгызылды һәм ел саен үткәрелә башлый.

Ел саен җыенга 25-30 мең кеше җыела, 2012 елда 50 мең кеше җыелган була.

## Бәйрәмнең уздыру тәртибе

Изге Болгар җыены гадәттә майның 18-21 көннәрендә үткәрелә. Бәйрәмгә Татарстанның төрле районнарыннан, шулай ук Россиянең башка төбәкләреннән һәм чит илләрдән татарлар, мөселманнар җыела.

Җыенда төрле чаралар уздырыла:
* Коръән уку һәм дини дәресләр
* Милли музыка һәм биюләр
* Халык һөнәрчелеге күргәзмәләре
* Тарихи реконструкцияләр
* Мәдәни һәм фәнни конференцияләр

## Мәгънәсе һәм әһәмияте

Изге Болгар җыены — татарлар өчен рухи яңарыш һәм бердәмлек символы. Ул татар халкының ислам динен кабул итү тарихын искә төшерә.

Бәйрәм шулай ук туристлар өчен дә кызыклы, чөнки Болгар комплексы — ЮНЕСКО Бөтендөнья мирас исемлегенә кертелгән тарихи урын.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Татарстан Республикасы Мәдәният министрлыгы рәсми сайты.
* Болгар тарихи-мәдәни комплексы рәсми сайты.
*  ЮНЕСКО Бөтендөнья мирас исемлегендәге Болгар объекты турында мәгълүмат.

## Әдәбият
* Г. Хәбибуллин, «Татар халкының тарихи йолалары», Казан, 2015 ел.
* Р. Әхмәтҗанов, «Ислам дине һәм татар мәдәнияте», Казан, 2018 ел.

Төркем:Татарстан бәйрәмнәре
Төркем:Болгар