Әбү-Симбел

**Әбү- Симбел** (башка транскрипциядә **Әбу Симбил**) — Нилның көнбатыш ярындагы кыя, анда Рамсес II идарә иткән чорда (якынча б.э.к. 1279—1213) ике борынгы Мисыр гыйбадәтханәсе уеп салынган. Ул Нубиядә, Асуаннан 285 км көньякта, хәзерге Мисыр-Судан чиге янында урнашкан.

Елгага диярлек чыгып торган 100 метр биеклектәге, вак бөртекле комташ кыясы иероглиф язмаларында «изге тау» дип атала, һәм, фаразларга мөмкин булганча, ныгытмалар белән ныгытылган, шуңа күрә бу урын язмаларда «Рамсессополис ныгытмасы» дип атала. Хәзерге Әбү Симбел исеме борынгы, мөгаен, нублы **Ипсамбулдан** килә. Гыйбадәтханә Европада 1810 елларда Иоганн Людвиг Буркхардт тасвирламалары аша билгеле була.

Әбу Симбел Бөтендөнья мирасы исемлегенә кертелгән .

## Гыйбадәтханәләр
Гыйбадәтханәләрнең берсе, 'зурысы, фиргавен Рамесес II хөрмәтенә төзелгән һәм Амун, Ра-Хорахти һәм Птах аллаларына багышланган; икенчесе, кечерәксе, Рамесес II-нең беренче хатыны, патшабикә Нефертари Меренмут хөрмәтенә төзелгән һәм Хатхор алиһәсенә багышланган.

Хеттларны җиңгәннән соң төзелгән һәм яхшы сакланган мөһим тарихи сурәтләр һәм язулар белән аерылып торган беренче гыйбадәтханәда үз-үзенә табынучы патша, ягъни аның кеше-патша табына торган илаһи образы сурәтләнгән. Башка илаһлар тарафыннан уратып алынган бу кеше кыяга аркасы белән әйләндерелгән гаять зур гәүдә рәвешендә аерылып тора. Көнчыгыш фасадта, гыйбадәтханәгә керү юлында, өч алланың — Амун, Ра-Хорахти һәм Птахның — һәм патшаның үзенең дүрт гаять зур образы ташка уеп ясалган, ләкин дүрт сын да якынча 20 метр биеклектә Рамсес II-нең үзе кыяфәтендә бирелгән. Фиргавеннең зур сыннары астында аның гаилә әгъзаларының — әнисенең, хатыны Нефертариның һәм аларның балаларының сыннары урнашкан. Эчке стеналар ритуаль һәм Кадеш сугышы һәм башка хәрби күренешләрне сурәтләгән рельефлар белән бизәлгән.

Гыйбадәтханә елына ике тапкыр — 22 октябрьдә һәм 22 февральдә иртәнге 6-да — кояш нуры 65 метр озынлыктагы коридор аша үтә һәм дүрт утырган алла сынын яктырта. Амун һәм Ра-Хорахти сыннары кояш белән 6 минут яктыртыла, ә Рамзес II сыны (үзәктә) 12 минут яктыртыла. Кояш беркайчан да Птах алласына төшми. Гыйбадәтханәнең эчке бүлмәләрендә ике гипостиль, дога бүлмәләре һәм Амун, Ра-Хорахти, Птах сыннары (барысы да, керү урынындагы сыннар кебек үк, Рамсес II һәм Рамсес II сыннары белән бизәлгән) һәм Рамсес II сыннары урнаштырылган изге урын бар .

*Кече гыйбадәтханә* каршында биек рельефта уеп ясалган алты һәйкәл тора, атап әйткәндә, һәр якта ике патша һәм бер патшабикә сурәте; һәйкәлләрнең биеклеге якынча 10 м . Гыйбадәтханәнең көньяк өлешендәге икенче колосс (гаять зур статуя яки архитектура корылмасы) фигурасында, Псамметих II (б.э.к. 595—589) җитәкчелегендә бирегә килгән Иония ялланган гаскәриләре калдырган грек язмасы уеп язылган, ул Элефантинадан Эфиопиягә чигенүче сугышчыларны куып барганда язылган.

Вакыт узу белән гыйбадәтханәләр җимерелгән һәм ахыр чиктә ком астында калган. Безнең эрага кадәр VI гасырда Псамметих II походына кадәр, төп гыйбадәтханәнең сыннарын тезләренә кадәр ком каплаган була. Аннары швейцар көнчыгыш белгече Иоганн Людвиг Буркхардт төп гыйбадәтханәнең өске фризын тапканчы, 1813 елга кадәр, гыйбадәтханә онытылып тора., Буркхардт үзенең ачышы турында итальян сәяхәтчесе һәм маҗарачы Джованни Бельзонига сөйләгән, ул бу урынга килгән, ләкин гыйбадәтханәгә керү юлын казый алмаган. Бельзони 1817 елда кире кайткан, бу юлы гыйбадәтханә комплексы эченә уңышлы кергән.

### Күчерү (1964—1968)

1952 елгы революциядән соң, Асуан янындагы Нил елгасында икенче дамба проектлау эшләре башлана. Нил ярында урнашкан гыйбадәтханәләргә Нассер сусаклагычы комташ корылмаларын җимерү куркынычы тудыра. 1959 елда тарихи мирасны саклап калу кампаниясе башлана.

Бер идея һәйкәлләрне куркынычсызрак урынга күчерү, ә икенчесе — аларны үз урыннарында калдыру була. ЮНЕСКО бу мәсьәлә буенча ЮНЕСКО генераль директоры, консультатив комитет җитәкчесе һәм өч эксперттан торган махсус комиссия җыя. Комиссия әгъзалары изге хәрабәләрне 30 тоннага кадәр авырлыктагы кисәкләргә бүлеп, башка урынга күчерергә һәм реконструкцияләргә планлаштырылган швед-Мисыр проектын хупллый.

Халыкара ярдәм аркасында гыйбадәтханә хәрабәләре аларны яңа урынга — гыйбадәтханәнең башлангыч урыныннан 180 метр ераклыктагы иске Нил елгасы янындагы кыяга күчерү юлы белән коткарыла.

Дамба төзелеше 1960 елда башлана. Һәйкәлне күчерү процессы 1964 елдан 1968 елга кадәр дәвам итә. Гыйбадәтханәләр 30 тоннага кадәр авырлыктагы (уртача 20 тонна) блокларга киселгән, яңа урынга күчерелгән һәм яңадан җыелган. Комплекс 1968 елда Варшава университетындагы Польша Урта диңгез археологиясе үзәгеннән поляк археологы Казимеж Михаловский җитәкчелегендә, Нубия мирасын саклап калу буенча ЮНЕСКО кампаниясендә халыкара катнашу кысаларында тулысынча күчерелгән. Асуан биек дамбасы төзелеше вакытында һәйкәлне күчерү артта калган. Шуңа күрә иске гыйбадәтханә тирәли елгадан саклагыч дивар төзелгән. Алга таба эшләр Нил елгасы дәрәҗәсеннән 12 метр түбәнрәк башкарылган.

Гыйбадәтханәләрнең яңа урыны 65 метр биегрәк һәм елгадан 200 метр ераграк урнашкан. Әбу Симбел һәм Фила һәйкәлләрен күчерү дөньядагы иң зур инженерлык һәм археологик операцияләрнең берсе дип санала.

## Мәдәнияттә

* «Әбу Симбел» — Мисыр бальзамы (тоник үзлекләргә ия табигый үләннәрнең 30 процентлы спиртлы төнәтмәсе), этикеткасында Рамсес гыйбадәтханәсе сурәте бар. Ул 1970—1980 елларда СССР кибетләрендә вакыт-вакыт сатылган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 100 чудес света: Величайшие сокровища человечества на пяти континентах / Пер. с нем. — М.: Мир книги, 2002. — 208 с. — (Величайшие сокровища человечества). — ISBN 5-8405-0169-7.
* *Павел Густерин.* Әбу-Симбелда нәрсә эшләргә ярамый // Урта Азия.

## Чыганаклар
* Абу-Симбел — храм, который строили дважды

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Мисырдагы ЮНЕСКО Бөтендөнья матди мәдәни мирас объектлары

Төркем:Алфавит буенча бөтен дөнья мирасы
Төркем:Археология объектлары
Төркем:Гыйбадәтханәләр
Төркем:Мисыр истәлекле урыннары
Төркем:Мисыр архитектурасы
Төркем:Сыннар