Төн күгәрченнәре

**Чын төн күгәрченнәре**  - Caprimulgiformes отрядына керүче кошлар семьялышы, күбесенчә төнге яки эңгер-меңгер яшәү рәвеше алып баралар.

## Гомуми үзенчәлекләр

### Тышкы күренеш
Кечкенә яки уртача зурлыктагы кошлар. Чын төн күгәрченнәренең үзенчәлекләре - чагыштырмача зур баш, зур күзләр, бик киң авыз ярыгы белән бер үк вакытта кыска һәм зәгыйфь, очы бөгелгән томшык, озын, тар канатлар һәм койрык. Chordeilinae ассемьялыгыннан тыш күпчелек төрләрнең, авыз почмакларында каты кыллары бар. 10 төп очу каурыйлары бар. Түш сөягендә ике кисем бар.

Гәүдә озынлыгы 25–30 см, авырлыгы 70–80 г.  Канаты һәм койрыгы озын, ата затларның каурый капламы төнлә дә күренә торган зур ак таплы. 

Аяклары зәгыйфь, кыска бармаклар белән, җирдә йөрергә начар җайлашканнар. Тышкы бармаклары 4 фалангалы. Урта бармакның тырнагы эчке яктан киртләч. 

Каурыйлары йомшак, соры, коңгырт, ком төсе кебек камуфляж төсләрендә, кошны агач кайрысы яки туфрак фонында яшерә. Аркасы кара һәм аксыл буй сызыклы соргылт-көрән төстә, корсагы кара тимгелле җирән-көрән. Африканың коры төбәкләрендә яшәүче искиткеч төн күгәрчене (Caprimulgus eximius) кебек ярымчүл төрләре тирә-як ландшафт фонына туры килүче җирән-кызгылт төстә .

Төньяк төрләр күчмә, ә кайбер көньяк төрләр, мәсәлән, Америка ак тамаклы төн күгәрчене (*Phalaenoptilus nuttallii*), гипотермия кичерә, ул 85 көнгә кадәр дәвам итә ала, бу вакытта кошның тән температурасы 18-19 ° C ка кадәр төшә. Кыска вакытлы йокыга талу гади төн күгәрченендә дә сурәтләнгән  .

### Яшәү рәвеше
Бу кошлар төнлә һәм эңгер-меңгердә ауга чыгалар. Алар төрле еш кына агачлар һәм куаклар, ачык мәйданнар белән чиратлашучы төрле ландшафтларда яшиләр. Бик озын канатлары чагыштырмача әкрен, ләкин хәрәкәтчән һәм тавышсыз очарга мөмкинлек бирә. Ике-өч канат җилпүдән соң, алар еш кына канатларын җәеп, хәрәкәтсез күктә йөзә, яисә бер урында эленеп тора алалар. Беренче чиратта төнлә яки эңгер-меңгердә очучы бөҗәкләр белән тукланалар. Аларны беренче чиратта очышта, шулай ук җирдән, үсемлекләрдән, куаклардан да тоталар, ятьмә кебек авызлары ярдәмендә аларны җиңел аулыйлар. 

Каурыйларының төрле төсләре, хәрәкәтсез утыру гадәтләре аркасында җирдә яки ботакларда утыручы кошларны күрү авыр. Кайбер төрләр, күпчелек кошлар кебек, агач ботаклары уңаена түгел, ә аркылыга утыралар. Бу механизм аларга көндез яхшырак яшеренергә мөмкинлек бирә. Алар сирәк һәм теләмичә хәрәкәт итәләр, тыгыз, биек үләннәр эченә утырмыйлар, ачык җирләрне өстен күрәләр.

Моногамияле, ләкин парлы бәйләнешләр гел гомерлек түгел. Махсус оя кормыйлар.Турыдан-туры туфракка, еш кына нарат энәләренә, узган елгы яфракларга яки черегән агач валчыкларына кара тимгелле ике соры йомырка салына. Йомырка салынган урында, кош аның өстендә утыру дәверендә кечкенә батынкылык барлыкка килә  .  Йомыркадан июнь ахыры — июль башында зәгыйфь, формалашып җитмәгән, мамыксыз кошчыклар чыга. 

## Таралу
Семьялыкка якынча йөз төр керә, шуларның алтысы юкка чыгу куркынычы астында һәм IUCN (Бөтендөнья табигатьне саклау союзы) куркыныч янаган төрләренең Кызыл исемлегенә кертелгән  . Аерым алганда, Пуэрто-Рико төнге күгәрчене һәм Ямайкада яшәүче *Siphonorhis americana* төре критик куркыныч астында.  Төн күгәрченнәре бөтен дөньяда таралган, ләкин төньяк тайга һәм поляр төбәкләрдә, иң кайнар чүлләрдә һәм ерак океан утрауларында очрамыйлар.

50 дән артык төрдән торган *Caprimulgus* ыругы бөтен дөньяда диярлек таралган. Көнчыгыш Европада һәм Төньяк Азиядә төн күгәрченнәренең өч төре генә таралган, аларның барысы да бу ыругка карый  .

Россиянең орнитофаунасында ике төр төн күгәрчене бар: гади (*Caprimulgus europaeus*) һәм зур (*Caprimulgus indicus*). Беренчесе илнең Европа өлешендә һәм көньяк Себернең көнчыгышында Монголия чигенә кадәр, икенчесе Байкал артыннан Диңгез буена кадәр таралган. 

Татарстан территориясендә бер төре — гади төн күгәрчене (*Caprimulgus europaeus*) очрый. Республиканың бөтен территориясендә таралган. Урманнарда, урман буйларында, кисенделәрдә һәм аланнарда яши. Оя коручы күчмә кош. Майда очып килә. Республика урманнарында рекреацион йөкләнеш һәм көтү йөрү сәбәпле, саны кими бара.

Гади, һәм шулай ук Төньяк Америкада Канадага кадәр таралган виргиния төн күгәрчене (*Chordeiles minor*) ерак араларга очучы мигрантлар. Алар кышын Африка һәм Көньяк Американың тропик өлкәләренә күченәләр. Бөек Тигезлекләрдә табылган Американың ак тамаклы төн күгәрчене берничә атнадан берничә айга кадәр йокыга талып торып тору уникаль сәләтенә ия  . Җылырак киңлектә яши торган башка төрләр я күчмә, яисә кышлаучы, яки үрчү урыннарыннан чагыштырмача аз ераклыкка очып китәләр. Соңгылары арасында Иберия ярымутравыннан һәм Төньяк Африкадан кызыл муенлы төн күгәрченен һәм Көньяк Африкадан җирән яңаклы төн күгәрченен игътибарга алырга мөмкин. 

Зарарлы бөҗәкләрне юк итәләр. Август ахырында кышларга очып китәләр.

Гади төн күгәрченнәре ТРның Кызыл китабына кертелгән.

## Классификация
2022 елның февраленә семьялыкка 20 ыруг һәм 98 төр керә  :

*  — 7 төр
*  — 2 төр
*  - 1 төр
** 
* Эңгер-меңгер төн күгәрченнәре (Chordeiles) — 6 төр
* Ярыммуенчаклы төн күгәрченнәре (Lurocalis) — 2 төр
* Тасмалы төн күгәрченнәре (Nyctiprogne) — 2 төр
* Nyctipolus — 2 төр
* Пораке-төн күгәрченнәре (Nyctidromus) — 2 төр
* Setopagis — 4 төр
* Уракканатлы төн күгәрченнәрн (Eleothreptus) — 2 төр
* Буй-буй канатлы төн күгәрченнәре (Systellura) — 2 төр
* Карчыгасыман төн күгәрченнәре (Uropsalis) — 2 төр
* Очлы койрыклы төн күгәрченнәре (Hydropsalis) — 4 төр
* Лирасыман койрыклы төн күгәрченнәре (Macropsalis) — 1 төр
** 
* Гаити төн күгәрченнәре (Siphonorhis) — 2 төр
* Күзчекле төн күгәрченнәре (Nyctiphrynus) — 4 төр
*  — 1 төр
** 
*  — 12 төр
*  - 1 төр
** 
* Төн күгәрченнәре (Caprimulgus) — 39 төр

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* 
* 

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

Төркем:Биология
Төркем:Умырткалылар
Төркем:Кошлар гаиләлекләре
Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Төркем:Хайваннар
Төркем:Зоология