Топкапы

**Топкапы́** яки **Топкапи́** ( «Cannon gate» сүзеннән top «cannonball; ball; ball» + kapı «капка, ишек»), устар. Сералье ( ←  «palace» ← Серай сарае (Serai; سرای ‎ serai] «зур йорт, сарай») — XIX гасыр урталарына кадәр Госманлы империясенең төп сарае булган. Ул Истанбулның тарихи үзәгендә, Сарайбурну борынында, Босфор һәм Алтын Мөгезнең Мәрмәр диңгезенә кушылган урында урнашкан.

Госманлы империясе җимерелгәннән соң, сарай музейга әйләндерелә — мәйданы буенча дөньядагы иң зур музейларның берсе. Күргәзмәгә куелган экспонатлар саны 65 000 берәмлеккә җитә (һәм бу коллекциянең уннан бер өлеше генә). Анда ислам пәйгамбәре Мөхәммәднең кылычы һәм плащы бар, алар иң изге мөселман ядкарьләренең берсенә карый…

Биек диварлар белән әйләндереп алынган сарай һәм парк комплексының гомуми мәйданы, барлык янәшәдәге бакчалар һәм хуҗалык корылмаларын да кертеп, 700 000 квадрат метрдан артык. Бу — Истанбулның тарихи районнарының берсе, 1985 елда Бөтендөнья мирасы исемлегенә кертелгән.

## Исеме
«Топкапы» «Туп капкасы» дип тәрҗемә ителә — солтан үз йортыннан чыккан саен туп тавышлары яңгырарга тиеш була.

## Тарихы
Христианлыкка кадәрге чорда бу урында борынгы Византия акрополисы урнашкан булган. IV гасыр башында акрополь территориясендә борынгы Афродитаның хәрабәләре урынында Константинопольнең беренче христиан базилигы — Изге Ирина чиркәве төзелгән. Изге София корылмасына төзелгәнгә кадәр, ул шәһәрнең төп гыйбадәтханәсе булган.

1453 елда, төрекләр Константинопольне яулап алганнан соң, Госманлы солтаны Мәхмәт II башта аның өчен бүгенге Баязид мәйданы тирәсендә (Үгезләр мәйданы урынында) төзелгән сарайда урнаша. Бу сарайдан бернәрсә дә сакланмаган, ләкин иске сарайның гаремы башта булачак Топкапы сарае янында, Чилиткалы павильон дип аталган урында урнашкан булган.

1475 һәм 1478 еллар арасында Мәхмүд II яңа сарай, Топкапы төзелешен башлый. Беренче ярты гасырда Топкапы солтаннар өчен эш урыны гына булып хезмәт итә (Баязид сарае булган чордагы кебек): гарем урнашкан «Чилиткалы павильон» сарай комплексы читендә урнашкан. XVI гасырда Хүррем (Сөләйман I хатыны) гаремны солтанга якынрак булсын өчен Топкапы сараена күчерүне тәэмин итә. Бөек Сөләйман җитәкчелегендәге Топкапы гаремы төзелеше сарай оешканнан бирле аның иң зур реконструкциясе була.

Киләсе гасырларда Топкапы сарае киңәйтелгән һәм баетылган. 400 елга якын сарай Госманлы империясенең төп сарае булып калган, анда 25 солтан яшәгән һәм идарә иткән. 1854 елда Солтан Әбделмәҗит I яңа, европалаштырылган резиденциягә — Долмабахче сараена күченгән.

1924 елда, республика төзелгәч, Топкапы, башка сарайлар кебек үк, Мостафа Кемаль Ататөрекнең указы белән музей дип игълан ителә. Долмабахче сарае Төркия дәүләт башлыгының резиденциясе булып кала.

Бүгенге көндә сарайга ел саен якынча 2 миллион турист килә, бу Истанбулдагы иң популяр истәлекле урын һәм Төркиядә иң күп йөри торган икенче музей (Коньядагы Мәвлана музее — беренчесе).

Топкапы сараена керү түләүле. 2024 елда сарайга, гаремга һәм элеккеге Айя Ирина чиркәвенә чит ил кунаклары өчен гомуми керү бәясе 1500 төрек лирасы тәшкил итә. Туристлар сишәмбе һәм кайбер бәйрәмнәрдән кала көн саен иртәнге 9:00 дән кичке 5:00 гә кадәр керә ала.

## Тасвирлама

Топкапы сарае дүрт ишегалды (*авлу*) принцибы буенча төзелгән, дивар белән әйләндереп алынган һәм үзара бүленгән:

* Төп капка — Хаким капкасы яки Баб-ы Хүмайүн (госманчә Bab-ı Hümayun‎) беренче бакчага алып керә, анда хезмәтләндереү һәм ярдәмчы хуҗалык бүлмәләре, шулай ук Изге Ирина борынгы чиркәве урнашкан. Бу дүрт бакчаның иң зурысы, Янычарлар бакчасы дип атала. Солтандың мәрмәр капкасы аша төрек солтаннары резиденциягә кергән. Нәкъ менә шуннан госманлы падишаһлары Айя-Софиягә җомга намазына чыга. Монда солтаннар төрле бәйрәм чаралары, шулай ук җомга намазларын уздырдылар. Шунысы кызык, сарайның бу өлеше генә башка кешеләр өчен ачык булган: падишаһ аудиенциясен биредә чит ил илчеләре һәм югары дәрәҗәле дәүләт эшлеклеләре көткән. Бигрәк тә мөһим кунакларга атка атланып эчкә керергә дә рөхсәт ителгән.
* Сәламләү яки Баб-ус-селем (госман. Babü’s-selâm‎), икенче ишегалдында Diwan һәм казна канцеляриясе урнашкан. Биредә Diwan һәм Хөкем эше бинасы урнашкан. Сөләйман I идарә иткәндә гади агач бинадан колонналар, аркалар, рәшәткәләр һәм барельефлар белән бизәкләнгән корылмага әверелә.Утырышта Диван визаирилары катнашкан, ләкин госманлы падишаһы үзе залда булмаган. Солтан Башнянән Хокук судьясы киңәшен күзәтеп тора, әгәр ул чиновниклар фикере белән килешмәсә, тәрәзәне яба, шуның белән җыелышны бүлдерә һәм бөтен министрларны үзенә чакыра. Монда тышкы Казначылыкның сигез гөмбәзле бинасы урнашкан, ул XIX гасыр уртасына кадәр эшләгән. Хәзер ул төрле коралларны күрсәткән галерея буларак хезмәт итә. Моннан тыш, Топкапының бу өлешендә хезмәтчеләр биналары, сүлтанның ат абзары, хәмәм, сарай мичләре һәм мәчет урнашкан. Сарайның шул ук өлешендә хәрәм (гарем) ишеге урнашкан, ул хәзерге көндә аерым музей булып тора. Кайчандыр гарем дүрт секциядән торган: беренчесе — евнух өчен (Көнчыгыш илләрендә патша сараеның хатын-кызлар бүлмәсендә хезмәт итүче печтерелгән ир кеше), икенчесе — кәнизәкләргә, өченчесе — падишаһның анасына, дүртенчесе — төрек хакименә. Гомумән алганда, биредә 300 гә якын бүлмә, берничә мунча, ике мәчет һәм хатын-кызлар госпитале бар. Күпчелек бүлмәләр шактый кечкенә һәм интерьер да гади, Хюрремның атаклы бүлмәләре турында алай әйтеп булмый.
* Өченче ишегалдына үтү булып Бәхет капкасы (яки Ләззәт) яки Баб-ус-саадет (осман. Babü’s-sadet‎) хезмәт итә. Биредә гарем, шимширлик (самшит агачлары сарае һәм Кафес урнашкан, анда бикләнеп тәхетнең потенциаль варислары яшәгән) һәм эндерун (эчке тынычлык) урнашкан. Төрле эчке бүлмәләрдә идарә кадрларын әзерләү үзәге — Эндерун мәктәбе урнашкан .Капкалар артында ук Тәхет залы урнашкан, анда солтан үз эшләрен алып барган һәм чит ил илчеләрен кабул иткән. Шунысы игътибарга лаек, корылмада берьюлы ике ишек бар: берсе бары тик падишаһ өчен, икенчесе — башка кешеләр өчен билгеләнгән .Өченче йортның үзәгендә китапханә урнашкан, ул сарай мәктәбе укучылары өчен билгеләнгән, хәзерге көндә китапханәдә султаннарның шәхси коллекцияләреннән китаплар тәкъдим ителә. Шулай ук анда өченче секция корылмаларыннан Топкаптагы иң борынгы корылмаларның берсе саналган Хәзинәләр палатасы — ул Солтанның барлык асылташларын саклау өчен җаваплы булган, һәм Төркия идарәчеләренең шәхси йорты булган Яшерен павильон урнашкан. Сарайның иң зур мәчете — Агалар мәчете. Падишаһ үзенең паждары һәм коралланучылары белән шунда гыйбадәт кылырга килгән.
* Дүртенче ишегалдында Реван, Софа һәм Мәджидиә павильоннары, Башлала манарасы, Софа мәчете, сөннәткә утырту өчен павильон, гардероб һәм башка бүлмәләр бар.

## Галерея

Файл:Istanbul_asv2020-02_img14_Topkapı_Palace.jpg|альт=Врата приветствия XV—XVI вв.| Сәламләү капкасы, XV-XVI гасырлар
Файл:Imperial_Council_Hall_Topkapi_2007a.jpg|альт=Зал Диван-и-Хумайун (Высшего совета)| Диван-и-Хумаюн (Югары Шура) залы
Файл:Istanbul.Topkapi036.jpg|альт=Врата Баб-ус-сааде (Врата Счастья, или Врата белых евнухов). XV в., декорированы в XVIII в.| Баб-ус-Сааде капкасы (Бәхет капкасы, яки Ак евнухлар капкасы). XV гасыр, XVIII гасырда бизәлгән.
Файл:Дворец_Топкапы2.JPG|альт=Врата Счастья| Бәхет капкалары
Файл:Istanbul_asv2020-02_img23_Topkapı_Palace.jpg|альт=Хюнкар софасы (Комната повелителя). XVI в., перестроена в XVIII—XIX вв.| Хөнкар Софасы (Хуҗалар бүлмәсе). XVI гасыр, XVIII–XIX гасырларда яңадан торгызылган.
Файл:Дворец_Топкапы.JPG|альт=Вход в зал заседаний Дивана| Диванның очрашу бүлмәсенә керү
Файл:Топкапы8.JPG|альт=Библиотека| Китапханә
Файл:Palacio_de_Topkapı,_Estambul,_Turquía,_2024-09-30,_DD_66.jpg|альт=Золотая беседка султана| Солтанның алтын беседкасы
Файл:Топкапы14.JPG|альт=Фонтан в саду| Бакчадагы фонтан
Файл:Топкапы11.JPG|альт=Великий павильон или киоск Абдул-Меджида I| Габделмәҗид I нең Зур Павильоны яки Киоскы
Файл:Топкапы15.JPG|альт=Галерея Зала приемов султана| Солтан кабул итү залы галереясе
Файл:Дворец_Топкапы6.JPG|альт=Павильон Завоевателя. Сокровищница.| Яулап алучы павильоны. Хәзинә.


## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Рәсми сайт
* Топкапы сарае — тарихы, ишегаллары һәм истәлекле урыннары
* Топкапи сарае: аның тарихы һәм илләр порталында тасвирламасы

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* Төркиядәге ЮНЕСКО Бөтендөнья матди мәдәни мирас объектлары

Төркем:Әлифба буенча бөтендөнья мирасы объектлары
Төркем:Госман империясе
Төркем:Истанбул музейлары