open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мишель Андре Кервер

**Мише́ль Андре́ Керве́р** (1927 елның 26 апреле, Ченстохова —  2007 елның 19 ноябре, Женева) — топология һәм алгебрага әһәмияткә ия зурлыкта кертем ясаган француз математигы.

## Фәнни кертеме
* Шома структурасыз күптөрлелекләр булуын исбатлаган.
* Джоном Милнор белән бергә дүрттән югарырак барлык үлчәмнәрдә экзотик сфералар санын тапкан.
* Шулай ук югары үлчәм төеннәр теориясенә кертеме белән мәгълүм.

## Тәрҗемәи хәле
Француз промышленнигы Андре Кервер һәм Нелли Деранкур улы.
Франциядә урта мәктәпне тәмамлаганнан соң, Кервер укуын Цюрихның Швейцария югары техника мәктәбендә дәвам иткән (1947—1952). 
Диссертацияне 1955 елда Хайнц Хопф җитәкчелеге астында яклаган.

Курант институты 1959—1971, ә соңыннан 1971—1997 елларда Женева университеты профессоры.

1997 елда пенсиягә чыккан. Швейцария математика җәмгыятенең шәрәфле әгъзасы булган.

## Сайланган басмалары
* 
*  This paper describes the structure of the group of smooth structures on an ''n''-sphere for *n* > 4.
* 
* 
* 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* Michel Kervaire’s work in surgery and knot theory (Slides of lectures given by Andrew Ranicki at the Kervaire Memorial Symposium, Geneva, February 2009)

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Математиклар
Герман Кинкелин

**Герман Кинкелин** (немец телендә: Hermann Kinkelin; 1832 елның 11 ноябре, Берн — 1913 елның 2 январе, Базель) — Швейцария галим математигы һәм сәясәтчесе.

## Тәрҗемәи хәле
Килеп чыгышы буенча Бавария немецы (гаиләсе тумышы белән Линдаудан). 1854 елда Цюрих университетын тәмамлаган, 1865 елдан 1895 елга кадәр Базель университетында укыткан. 1867 елдан бирле даими рәвештә Базельдә торган в Базеле. Швейцария статистика җәмгыяте һәм Базельдә Швейцария статистика-икътисад җәмгыяте нигезләүчесе, 1870 елдан 1880 елга кадәр Базель кантонының федераль халык санын алуын оештырган.
1867 елдан 1902 елга кадәр Базель кантонының зур шурасына кергән, 1877 елдан 1879 елга кадәр кантон президенты вазыйфасын биләгән. 1890 елдан 1899 елга кадәр Швейцариянең милли шурасында торган.

## Эшчәнлеге
Кинкелинның төп тикшеренүләре геометриягә, чиксез рәтләр теориясенә, ихтималлыклар теориясенә, математик статистикага, аксонометрик проектлауга карый. Ул шулай ук иминләндерү теориясендә рәт хезмәтләр авторы булып тора. Кинкелин исемен Кинкелин эшләрендә кулланган даими зурлык йөртә. Ул шулай ук Гауссның Олы көн датасын исәпләү алгоритмын анализлаганы һәм һәр адымын нигезләве белән мәгълүм.

## Истәлеге
Кинкелин хөрмәтенә Базельдә урам, чиркәү мәктәбе һәм спорт комплексы аталган.

## Хезмәтләре
### Мәкаләләр
### Монографияләр
* *Allgemeine Theorie der harmonischen Reihen mit Anwendung auf die Zahlentheorie.* Schweighauser, Basel 1862 (Google books).
* *Die gegenseitigen Huelfsgesellschaften der Schweiz im Jahr 1865. Les sociétés de secours mutuels de la suisse en 1865.* Bonfantini, Basel 1868 (https://books.google.de/books?id=qVg_AAAAcAAJ; Rezension bei Google books).
* *Kurze Belehrung über das metrische Maß und Gewicht.* 1876. Nachdruck: Mächler, Riehen 2006.

## Әдәбият
* Johann Jakob Burckhardt: Kinkelin. Hermann. In: Neue Deutsche Biographie (NDB). Band 11, Duncker & Humblot, Berlin 1977, S. 625 (Digitalisat).
* Hermann Wichers: Kinkelin, Hermann im Historischen Lexikon der Schweiz

## Сылтамалар
* Профиль на сайте Личности 
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Математиклар
Бофорт диңгезе

**Бофорт диңгезе** (, ) — Төньяк Боз океанының кырый диңгезе.

## Географиясе
Диңгез Канаданың Төньяк-Көнбатыш территориялары һәм Юкон территориясе, АКШ-ның Аляска штаты төньяк яр буйларын юа. Бофорт диңгезенә Канада Арктика архипелагының көнбатыш өлеше янәшә ята. Диңгезнең төньяк-көнбатыш чикләре дип Барроу (Аляска) борыныннан Ленд Энд борынына (Принс-Патрик утравы) тиклемгә кадәр юл исәпләнә. Көнчыгышта Банкс утравы белән чиктәш.

Диңгезе мәйданы якынча 476 000 км2. 1826 елда котып эзләнүче Джон Франклин британ гидрогрофы һәм адмирал Фрэнсис Бофорт хөрмәтенә диңгезгә аның исемен бирә.

Бофорт диңгезе агымнары циклониаль әйләнеш барлыкка китерәләр. Диңгезгә зур Маккензи елгасы, һәм шулай ук уртача озынлыктагы елгалар (Андерсон, Кугалук, Конгакут, Хулахула, Сагаваниркток, Иткиллик, Колвилл, Икпикпук) һәм бик күп вак чишмәләр суларын коя. Маккензи елгасы күп кенә вак утраулардан һәм сазлыклардан торган зур дельта барлыкка китереп Маккензи култыгына коя. Бофорт диңгезенең иң зур утраулары — Херел (11 км2) һәм Бартер (8 км2) Маккензи елгасы тамагыннан көнбатыштарак урнашкан.

Бофорт диңгезенең бухталары һәм култыклары: Диз, Смит, Гаррисон, Прадо, Камден, Маккензи, Кугмаллик, Ливерпул, Амундсен.

Тозлылыгы 28-32 ‰. Су температурасы февральдә 0°С-тан түбән һәм августа 4°С-ка кадәр.

Елның күп өлешендә Бофорт диңгезенең бөтен акваториясе диярлек боз астында була, тик августта гына бозлык яр буеннан 50 — 100 км га ерагая. Төньяк өлеше даими бозлыклар белән капланган.

2006 елга Бофорт диңгезе буйлап чик буенча АКШ һәм Канада арасында бәхәс бар.

## Табигать байлыклары
Диңгезнең төп табигый байлыклары булып шельфтагы карамай яткылыклары булып тора. 1986 елда беренче карамай чыгаручы платформа ачыла.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 
* 
* 
* 

## Сылтамалар
* 
* 
* 
* 
* 
* 

Төркем:Америкада бәхәсле территорияләр
Төркем:Кеше исемнәре бирелгән диңгезләр
Төркем:Төньяк Боз океан диңгезләре
Төркем:Канада географиясе
Төркем:АКШ географиясе
Залог (хокук)

Гражданлык хокукында **залог** — йөкләмәләрне үтәүне тәэмин итү чарасы. Теләсә нинди милек, шул исәптән әйберләр һәм милек хокуклары, залог предметы була ала, ләкин тартып алуга дучар ителмәгән милек, кредиторның шәхесе белән аерылгысыз бәйле таләпләр, мәсәлән, алимент түләү, гомергә яки сәламәтлеккә китерелгән зыян өчен компенсация таләп итү һәм закон белән башка кешегә күчү тыелган башка хокуклар кала.

 . Банклар күбесенчә акча салучылар ышанып тапшырган акчаны бурычка биреп тора. Бу акчаларны югалтулардан саклау өчен, банклар заемчының кире кайтару сәләтен тикшерү белән беррәттән, саклануның тагын бер юлын уйлап тапканнар. Алар заемчыдан саткан очракта, аның кредитын кире кайтаруны тәэмин итәрлек милке булу турындагы дәлилләр китерүен, яки хәтта аны залогка салуын таләп итәләр.

Залог — заемчының (бурычка акча алучының) уз бурычын кайтара алмау очрагын аста тотып, аның тарафыннан банк контроленә яки карамагына сатарга рохсәт итеп тапшырылган милке.

Мәсәлән, коммерция фирмасы үз кибете өчен товарлар алырга дип банктан ссуда сорый. Бу очракта банк әлеге товарларның ссуда буенча залог буларак теркәлүен һәм хәтта аның хезмәткәрләре контроле астына тапшырылуын таләп итә ала. Әгәр дә фирма бурычын вакытында түли алмаса, банк аның бу товарларын үзенә алырга һәм, түләргә сәләтсез заемчы аркасында килеп чыккан югалтуларын каплау өчен, аларны мөстәкыйль рәвештә үзе сатарга мөмкин, һәрхәлдә, кредит һәрвакыт залогны сатудан алыначак керемгә караганда азрак суммада бирелә. Монда товарларның начар сатылып, аларның бәяләрен төшерү ихтималы истә тотыла.

Мәсәлән, торак алырга кредит (ипотека кредитлары) биреп. Россия банклары заемчы кредит хисабына алган фатирны үзләренә алу хокукын шартнамәдә искәртәләр. Шулай итеп, банк залогка салынган фатирны яңа хуҗага сатып җибәрергә һәм акча салучыларның беренче эшлексез заемчыга кредит итеп бирелгән акчаларын кире кайтарырга мөмкин.

## Искәрмәләр

Төркем:Хокук
Төркем:Мәҗбүри хезмәт
Яшәү минимумы

**Яшәү минимумы** — кеше организмының нормаль эшләвен тәэмин итү һәм аның сәламәтлеген саклау өчен җитәрлек азык-төлек продуктлары җыелмасының, шулай ук кешенең төп социаль һәм мәдәни ихтыяҗларын канәгатьләндерү өчен кирәкле азык-төлек булмаган товарлар һәм хезмәтләрнең минималь җыелмасының бәясе.

Яшәү минимумы — кешенең туклану өчен физиологик нормалардан түбән булмаган күләмдә азык-төлек алуы, шулай ук аның киемгә, аяк киеменә, торакка, транспорт хезмәтенә, санитария-гигиена предметларына ихтыяҗын минималь күләмдә канәгатьләндерүе өчен кирәкле акча суммасы.

Хезмәт белән хәлләр башкачарак тора: аның бәясенең — хезмәт хакы ставкасының — объектив бәя төшү чиге бар. Бу чик илдә урнашкан бәяләр буенча минималь кирәк-ярак "кәрзин"ең алу өчен түләргә тиешле сумма белән билгеләнә. Мондый "кәрзин"гә кешегә җан асрау өчен, һичшиксез, кирәкле әйберләр генә керә. Әлеге "кәрзин"нең бөясе «яшәү минимумы» дип атала.

Яшәү минимумы зурлыгын билгеләүне түбәндә әйтеп үтелгән кайбер сәбәпләр гаять катлауландыра:

1) яшәү минимумы «кәрзиненә» нәрсәләр керергә тиешлек турында төрле карашлар яши (иң элек эш бирүчеләр һәм профсоюзларда);

2) «кәрзингә» кертелгән әйберләрне куллануның минималь күләмен билгеләүдә бердәм фикергә килү җиңел түгел;

3) төрле регионнардагы бәяләрнең төрле булуы яшәү минимумындагы территориаль төрлелекләргә сәбәп була. Мәсәлән, товар ташуга киткән югары транспорт чыгымнары аркасында, Ерак Көнчыгыштагы һәм Россия көньягындагы бәяләр илнең үзәк өлкәләренә караганда шактый югарырак була.

Шуңа күрә төрле илләрдә яшәү минимумы зурлыгын билгеләүгә төрлечә якын киләләр. Россиядә әлегә төрле әйберләрне минималь нормаларда куллануга нигезләнгән якын килү өстенлек итә.

Шушы нигездә яшәү минимумы зурлыгын билгеләгәндә, туклану буенча белгечләр кешегә ачлы-туклы яшәүдән авырмас өчен кирәкле азык күләмен исәпләп чыгаралар.

Германиядә 1909—1914 еллар арасында эшченең атналык чиста хезмәт хакы 28 марка, ә яшәү чыгымнары 31,1 марка тәшкил иткән, бу күпчелек эшче сыйныф гаиләләренең хатыннарын һәм эшкә яраклы балаларын эшләргә мәҗбүр иткән. Америка Кушма Штатларындагы эшчеләр яхшырак хәлдә булган. Массачусетс Хезмәт Статистикасы Бюросы мәгълүматлары буенча, биш кешелек гаилә өчен яшәү минимумы атнага 14,50 доллар тәшкил иткән, ә Нью-Йорк Хезмәт Бюросы яшәү минимумын атнага 10 доллар дип бәяләгән. Уртача алганда, ир-атлар 1899 елда 11,20 доллар, ә 1914 елда 15,40 доллар эшләгәннәр. Ләкин хатын-кызларның хезмәт хакы түбәнрәк булган — ике очракта да 6 һәм 8,20 доллар. Африка-Америка эшчеләренең хезмәт хакы яшәү минимумыннан түбәнрәк булган — 1911 елда, тармакка карап, 10,60 доллардан 12,30 долларга кадәр.

Яшәү минимумы хәзерге хезмәт базарында минималь хезмәт хакы ставкасын исәпләп чыгарганда нигез итеп алына.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Прожиточный минимум // Словарь финансово-правовых терминов / Под. ред. д. ю. н., проф. Л.&amp;nbsp;К.&amp;nbsp;Вороновой. — 2 изд., перераб. и доп. — М .: Алерта, 2011—558 с.

Төркем:Икътисади статистика
Төркем:Икътисад терминологиясе
Хезмәт контракты

**Хезмәт контракты** — эш бирүче белән эшкә ялланучы арасында хезмәтнең эчтәлеге, аның шартлары, шулай ук аңа түләү күләме һәм үзара башка йөкләмә-бурычлар турында аерым" сөйләшүләр нәтиҗәсендә ирешелә торган килешү, хезмәт килешүенең махсус формасы, анда түбәндәгеләр күрсәтелә:

* аның гамәлдә булу вакыты;
* хокуклар ;
* якларның вазыйфалары һәм җаваплылыгы (шул исәптән финанс);
* хезмәткәрнең матди тәэминаты һәм эшен оештыру шартлары;
* килешүне өзү шартлары, шул исәптән вакытыннан алда өзү;

якларның килешүе нигезендә билгеләнергә мөмкин.

Бүгенге көндә, индивидуаль контрактлардан тыш, коллектив шартнамәләр дә бик еш кулланыла. Мондый шартнамә:

1) эш бирүчеләр һәм әлеге предприятиедәге яллы хезмәткәрләрнең кайбер төркемнәре мәнфәгатьләрен кайгыртучы оешма арасында төзелгән һәм

2) бу төркем хезмәткәрләрнең хезмәтен оештыру һәм түләүнең бердәм принципларын билгеләүче документ ул.

Коллектив шартнамә фирма персоналының хезмәт шартларына кагылышлы бихисап мәсьәләләрне колачлый, аларны көйли һәм хәл итә. Мондый шартнамә, билгеле бер мәгънәдә, фирмадагы хезмәт мөнәсәбәтләрен коручы закон буларак та карала. Яхшы итеп төзелгән шартнамә шулкадәр киң колачлы мәсьәләләрне хәл итә ки, хәтта аны фирманың «хезмәт конституциясе» дип тә атап булыр.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Контракт трудовий // Юридична енциклопедія : [у 6 т.] / ред. кол.: Ю. С. Шемшученко (відп. ред.) [та ін.]. — К. : Українська енциклопедія ім. М. П. Бажана, 2001. — Т. 3 : К — М. — 792 с. — ISBN 966-7492-03-6.

Төркем:Хезмәт хокукы
Икътисади актив халык

**Икътисади актив халык** — билгеле бер вакыт эчендә товарлар һәм хезмәтләр җитештерүдә катнашкан ил халкының өлеше, илдә эшле булган яки эшле була алган хезмәткә сәләтле яшьтәге гражданнарның гомуми саны. Икътисади яктан актив халык «гадәттә актив халык» (озак вакыт эчендә) һәм «хәзерге вакытта актив халык» (кыска вакыт эчендә) дип бүленә. Икътисади яктан актив халык милли хисаплар системасына кертелгән. Икътисади яктан актив халыкны билгеләү критерийлары төрле илләр өчен төрле булырга мөмкин . Эшсез булып, ләкин эшсез дип классификацияләнмәгән халык өлеше икътисади яктан актив булмаган халык дип классификацияләнә.

Эшсезлек — иң алга киткән илләр өчен дә иң авыр проблемаларның берсе. Эшсезлек мәсьәләсенең аеруча җитдилеген кайбер сәбәпләр китереп чыгара..

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Hussmanns R., Mehran F., Verma V. Surveys of economically active population, employment, unemployment and underemployment: An ILO manual on concepts and methods. Gen., 1990.
* Гимпельсон В. Е. Экономическая активность населения России в 1990-е годы. М., 2002.
* Капелюшников Р. И. Структура российской рабочей силы: особенности и динамика. М., 2006.
* Экономическая активность населения России — 2014. Статистический сб. М., 2014.

## Сылтамалар

* Численность экономически активного населения России. (сводная таблица на портале Федеральной службой государственной статистики).

Төркем:Икътисади статистика
Төркем:Халык
Төркем:Икътисад терминологиясе
Габделганиев

**Габделганиев** () ― фамилия.
* Фәрит Габделганиев (1976), Татарстан икътисад министры (2018–2020).
----
;Габделганиева
* Диана Габделганиева (1975), табиб, КДМУ ректоры 
## Моны да карагыз
* Ганиев
Төркем:Фамилияләр
Версаль (шәһәр)

**Версаль** () — Франциянең Ивелин департаментында урнашкан шәһәр, коммуна.

## Халкы

## Тышкы сылтамалар

* 

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Франция шәһәрләре. 

Төркем:Франция коммуналары
Төркем:Ивелин департаменты коммуналары
Төркем:Әлифба буенча торак пунктлар
Генрих Клейсли

**Ге́нрих Кле́йсли** (немец телендә: Heinrich Kleisli, 1930 елның 19 октябре — 2011 елның 5 апреле, Марли) — Швейцария математигы, төркемнәр теориясе буенча рәт хезмәт авторы, педагог. Экстраординарный профессор Оттава университетының экстраординар профессоры (1960 елдан 1966 елга кадәр), Фрибур университетының вице-ректоры, ординар профессоры (1967—2000), математика һәм табигый фәннәр факультеты деканы (1972—1973), Швейцария математика җәмгыятенең президенты (1966—1967).

1960 елда Цюрихның Швейцария югары техника мәктәбендә Бено Экман һәм Эрнст Шпекер җитәкчелеге астында Абель төркемнәрендә гомотопия турында диссертацияне яклап гыйльми дәрәҗәгә ия булган. Клейси хөрмәтенә информатикада һәм төркемнәр теориясендә рәт конструкция аталган, Клейсли төркемен һәм Пенсильвания университетында гетероген бирелмәләр базалары интеграциясе өчен корал Клейсли сорау системасын (Kleisli Query System) кертеп.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Математиклар
Фредерик Мула

**Фредерик (Фридрих) Мула** (француз телендә: Frédéric Moula, Moulart, Mula, Mulla.) — рус хезмәтендә Швейцария математигы, Санкт-Петербург фәннәр академиясе адъюнкты (1735).

## Тәрҗемәи хәле
Л. Эйлер үтенече буенча 1736 елда югары математика кафедрасы буенча академия адъюнкты булып билгеләнгән булган. Эйлер күрсәтмәсе буенча җитәкче фикере буенча "беркайда да җитәрлек эшкәртелмәгән" предмет - туры сызыклы фигураларга иң зур һәм иң кечкенә зурлыклар ысулы кулланылышлары эшләве белән шөгыльләнгән һәм бу сорауга 1737-1738 елларда Академия утырышларында укылган ике доклад багышлаган. Аларның берсе «De maximis in figuris rectilineis» башлыгы астында (138—159 битләр)«Commentariorum Academiae scientiarum Petropolitanae» IX томында нәшер ителгән.
Фәнни эштән кала беренче елларда француз теленә тәрҗемәләр белән шөгыльләнгән. 1739-1742 елларда Академик гимназиядә геометрияне укыткан, 1742-1744 елларда Академик университет студентлары өчен лекцияләр укыган. Әсбап булып «Volffii elementa matheseos» хезмәт иткән. 1744 елда Мула лекцияләрендә ике тыңлаучы булган: А. Протасов һәм булачак академик С. Котельников.

И. Д. Шумахер белән гаугага күрә 1744 елда отставкага чыккан һәм Берлинда гимназия каршында профессор булган.

1749 елда Россиягә янә зиярәт кылган.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 
* 

## Сылтамалар

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Математиклар
Йозеф Людвиг Раабе

**Йозеф Людвиг Раабе** (немец телендә: Joseph Ludwig Raabe, 1801 елның 15 мае, Броды — 1859 елның 22 январе, Цюрих) — Швейцария математигы. Хезмәтләре математик анализ, функцияләр теориясе, рәтләр теориясе, алгебра, геометрия, кулланылышлы математика, күк механикасы өлкәсендә.

Раабе исемен рәтләрнең килешүенең әһәмиятле критерийларның берсе йөртә (Раабе билгесе). Ул шулай ук сферик тригонометриянең рәт формуласын чыгарган.

## Тәрҗемәи хәле
Йозеф Людвиг Раабе 1801 елның 15 маендаа Броды шәһәрендә (Австро-Венгрия, хәзер Украинада) ярлы гаиләдә туган. Белемен Вена Политехникумында алган, анда 1820 елда кергән. Диссертацияне яклап, ул Цюрих университетында укыткан, ә 1855 елдан Цюрих политехникумының профессоры булган. Чиксез кечкенә зурлыклар анализы белән шөгыльләнгән, аңа 20 инша багышлаган. Аннан соң дәвам итеп: 12 инша белән функцияләр теориясе һәм рәтләр турында тәгълимат, 9 инша белән геометрия, бер инша белән — алгебра һәм өч инша белән — кулланылышлы математика. Бу иншаларның күбесе (37) Крелльнең «*Journal für die reine and angewandte Mathematik*»-та (I-L, 1826–55) урнаштырылган.

Раабеның бу басмада урнаштырылган беренче мәкаләсе «Allgemeine Theorie der Epicyclen» булган. Аерым итеп ул: «Die Differential- und Integralrechnung mit Functionen einer Variablen» (Цюрих, 1839-47), «Die Jacob-Bernoulli’sche Function», (Цюрих, 1848), «Mathematische Mittheilungen» (Цюрих, 1857≈58), «Ueber die fortschreitende Bewegung d. Schwerpuncte d. Planeten unseres Sonnensystems etc.» (Цюрих, 1858)-ны нәшер иткән.

Йозеф Людвиг Раабе 1859 елның 22 январендә Цюрихта үлгән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 

## Сылтамалар
* 

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Математиклар
Иоганн Ран

**Иога́нн Ран** (немец телендә: Johann Heinrich Rahn, латин телендә: Rhonius; 1622 елның 10 марты, Цюрих — 1676 елның 27 мае) — **÷** (обелюс) тамгасын керткән Швейцария математигы. Тапкырлау тамгасы **∗** белән бергә ул аның 1659  ел «Teutsche Algebra» 1659 китабында пәйда булган.

1655-1669 елларда Цюрих мэры булган Ганс Ран (1593—1669) һәм Урсула Эшер (1591—1663) гаиләсендә туган. Иоганн Ран шулай ук Цюрих администрациясендә берничә вазыйфа биләгән. В 1654 елда Цюрихка Джон Пелль килгән һәм Ран 1658 елда Кибург башы вазыйфасына кергәнче аның өйрәнчеге булганв 1658 году. 1659 елда Ран немец телендә Франсуа Виет һәм Рене Декарт алгебраик ысулларын тасвирлаучы беренче эшне *Teutsche Algebra*ны нәшер иткән. 1668 елда Томас Брэнкер аның инглиз тәрҗемәсен нәшер иткән, бу басма өстендә эштә Джон Пелль катнашкан. Ран шулай ук Диофант мәсьәләләренә багышланган эшне һәм безнең көннәргә барып җитмәгән оптика буенча ике эшне нәшер иткән.

## Хезмәтләре
* 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* 
* *Florian Cajori*. *A History of Mathematical Notations*. 2 volumes. Lasalle, Illinois: The Open Court Publishing Co., 1928—1929 vol. 2, page 211.
* Rahn, Hans Heinrich

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Математиклар
Пауль Финслер

**Пауль Финслер** (немец телендә: Paul Finsler) — немец һәм швейцар математигы.
Иң күбесе Финслер геометриясе барлыкка китерүчесе буларак ат казанган.

## Карьерасы

Штутгартның югары техника мәктәбен тәмамлаган.
Гёттинген университетының аспирантурасына кергән, анда 1919 елда Константин Каратеодори җитәкчелеге астында диссертацияне яклаган.
хабилитации в Кёльн университетында хабилитациягә әзерләнгән, аны 1922 елда яклаган.
1927 елда Цюрих университетына кергән һәм эшли башлаган, ә 1944 елда анда ординар профессор дәрәҗәсенә ирешкән.

## Кертеме
* Финслерның диплом эше дифференциаль геометрия һәм Финслер пространстволарына кагылган; алар аның хөрмәтенә 1934 елда Эли Картан тарафыннан аталган.
* Хадвигер — Финслер тигезсезлеге — Евклид яссылыгында өчпочмакның яклары озынлыгы һәм мәйданы арасында нисбәт Финслер һәм аның автордашы Хьюго Хадвигер хөрмәтенә аталган һәм шулай ук уртак түбәсе булган ике башка квадраттан барлыкка китерелгән квадрат турында Финслер — Хадвигер теоремасы.
* Шулай ук математика нигезләре буенча эшләре белән мәшһүр.

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Математиклар
Тулы булмаган эшлелек

**Тулы булмаган эшлелек** — хезмәткәрнең эш вакыты эш бирүче тарафыннан билгеләнгәннән кыскарак булган мәшгульлек формасы, кеше рәсми рәвештә эшле булып саналып та, мәҗбури ялда булу аркасында, хезмәт хакы алмый, яки тулы эш көне эшләмәгәнгә курә, тиешле хезмәт хакының бер өлешен генә ала торган ситуация. Гадәттә, өлешчә эшчеләр дип атнага 6-15 сәгатьтән кимрәк, гадәттә 4 сәгать эшләүчеләр билгеләнә. Халыкара хезмәт оешмасының соңгы 20 елдагы мәгълүматларына караганда, Күпчелек үсеш алган илләрдә, Америка Кушма Штатларыннан кала, өлешчә эш белән шөгыльләнүчеләр саны дүрттән бер өлештән яртыга кадәр арткан . Бу эш формасының таралуының күп сәбәпләре бар, мәсәлән, эшченең шәхси ышанулары, эш бирүче тарафыннан эш вакытының кыскаруы яки тулы вакытлы эш таба алмау. Өлешчә эш көне турындагы конвенция нигезендә, өлешчә эш белән шөгыльләнүчеләр тулы вакытлы эшчеләр белән бер үк хезмәт хокукларына ия.

## Россиядә
Тулы булмаган эшлелекнең Россиядә иң киң таралган төрләре түбәндәгеләр:

— хезмәткәрләрне түләнми торган ялга җибәрү;

— кыска эш көне яки кыска эш атнасы кертү.

Мондый хәлдә калган кешеләр эш белән тәэмин итү хезмәтләрендә исәптә тормыйлар һәм эшсезлек буенча ярдәм алмыйлар. Икътисад фәнендәге критерийлар буенча караганда, аларны эшсезләр дип атап булмый. Әмма хезмәт активлыгы һәм хезмәт хаклары буенча алар теркәлгән эшсезләргә караганда авыррак хәлдә калалар.

## Сылтамалар
Икътисади хезмәттәшлек һәм үсеш оешмасының эш сәгатьләрестатистикасы сайтында .

## Искәрмәләр

Төркем:Хезмәт хокукы
Төркем:Хезмәт
Фирма

**Фирма** () яки **ширкәт**— төрле байлыклар булдыру һәм аларны сату, шуның нигезендә табыш алу максатында җитештерү факторларын сатып яки арендага алучы коммерция оешмасы.

Ширкәт сүзе гарәп теленнән кергән һәм «уртак» дигәнне аңлата. 

Сатып алучы карашынча, фирмалар базарга (сатуга) сорала торган байлыклар чыгару өчен кирәк. Димәк, сорау булмаган әйберләр җитештерүче фирманың эшчәнлеге, сатып алучы карашынча, мәгънәсезлек. Товарны сату һәм табыш алу мөмкинлеге булмаса, фирманың эшчәнлеге аның хуҗасы өчен дә мәгънәсен югалта.

Эшмәкәр карашынча, фирма табыш рәвешендә керем яки башка төрле файда (шул исәптән яхшы эшли торган бизнес төзү максатын иҗади, уңышлы хәл итә алудан канәгатьләнү хисе кичерү һәм башкалар) алу өчен кирәк.

Хосусый яки дәүләт фирмасы булуга карамастан, базар икътисадындагы фирма эшчәнлегенең мантыйгы әнә шундый. Командачыл системада хосусый фирмалар юк, бары тик дәүләт предприятиеләре генә бар; алар эшчәнлегенең барлык яклары Госплан яки министрлыклар йөкләмәләре белән билгеләнә. Әлеге йөкләмәләрне үтәү предприятиенең төп максатына әверелә. Шуларны уңышлы үтәгән өчен, предприятие җитәкчеләрен дә, хезмәткәрләрне дә бүләклиләр, ә табьпп алу мәсьәләсе икенче планда кала.

Әмма нәкъ менә табыш алу предприятие үсеше һәм тулаем ил икътисады өчен табигый чыганак булып хезмәт итә. Әгәр дә предприятиеләр табышсыз эшли икән, илнең хуҗалыгы үз үсешен тәэмин итү өчен кирәкле акчадан мәхрүм була, һәм аны бернәрсә белән дә тәэмин ителмәгән «буш» акчалар белән алмаштырырга туры килә. Бу исә котылгысыз рәвештә инфляциягә китерә.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* 
* 
* 
* 

Төркем:Оешмалар
Карл Кульман

**Карл Кульман** (немец телендә: Carl Culmann; 1821 елның 10 июле, Бергцаберн, Бавария — 1881 елның 9 декабре, Цюрих, Швейцария) — инженер һәм математик, график статика нигезләүчесе.

Карлсруэда Политехник мәктәптә укыган, Баденда тимер юл төзелешләре белән шөгыльләнгән, 1849 елдан 1852 елга кадәр фәнни максат белән Франция, Англия һәм Төньяк Америка буенча сәяхәт иткән, шуннан соң Германиядә күпер төзелешенә зур йогынты ясаган Англия һәм Америка күперләренең киң тасвирламасын калдырган. Цюрихта Политехникум оешудан соң анда профессор булып чакырылган булган һәм шул вазыйфада вафат булганына кадәр торган.

Аның төп фәнни хезмәте *Die graphische Statik* Цюрихта ике басма итеп 1866 һәм 1875 елда чыккан.

Кайбер рус телле чыганакларда хаталы итеп Карл Кульман чертёжный прибор кульман сызым әсбабын уйлап чыгарган дип язылган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Culmann, Carl (статья из «Encyclopædia Britannica»)
* 
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Математиклар
Гүнәш Төркол

**Гүнәш Төркол** (, , *[[1981 ел]], [[Төркия]], [[Әнкара]]*) ― Төркиядә яшәп иҗат итүче татар чыгышлы рәссам. Төркия заманча сәнгате вәкиле.

## Тәрҗемәи хәле
1981 елда Әнкарада туган. Гаиләсе чыгышы белән Пенза якларыннан, атаклы Терегуловлар нәселеннән. Татар әкиятләрен, җырларын ишетеп үскән. Әби-бабалары Кытайда (күпчелек Маньчжуриядә) яшәгән, аннары 1950-елларда Төркиягә күчеп килгән.

2004 елда Истанбулның Мимар Синан исемендәге  рәсем бүлегендә белем алган, аннары 2008 елда  сәнгать дизайны буенча магистратураны тәмамлаган, әлеге университетта дисциплинаара сәнгать буенча докторлык диссертациясе яклаган.

Истанбулда яшәп, иҗат итә. 2005 елдан шәхси сәнгать эшеннән тыш, ул шулай ук Ha Za Vu Zu һәм GuGuOu рәссамнар берлекләре белән уртак проектлар өстендә эшли. Гүнәш Төркол *Oğuz Erdin* һәм *Güçlü Öztekin* белән бергә GuGuOu берлегенә нигез салган, алар шулай ук Ha Za Vu Zu әгъзалары булып торалар.

## Иҗаты

Гүнәш ― рәсем, тукыма, буяулар, видео, аудио белән эшләүче рәссам. Мифология, шаманизм белән кызыксына. Әлеге ике теманы чигеш аша берләштерә. Рәссам үз эшләрендә тукыма, тегү, тавыш һәм бизәкләр ярдәмендә сексуаль тәңгәллекләр арасындагы аралашуны яктырта. Аның хезмәтләре хатын-кызларның теләктәшлеге, бер-берсен игътибар белән тыңлый һәм ишетә белү, кул хезмәте аша үз-үзеңне белдерү, бер социаль төркем кысаларында үзара ярдәмләшү турында. Рәссамга рамга тарттырылган киндер, буяулар кирәк түгел, ул күбрәк марляда эшли. Аның эшләре агрессив түгел, алар гаҗәпләндерә, уйланырга мәҗбүр итә. Күпчелек эшләре ак-кара төстә, төсле эшләре дә бар.

Ул ― 2016 елда Сан-Паулу шәһәрендә биенналедә, 2024 елда Венециядәге биенналедә катнашкан сәнгатькәр. Италиядә дә ул мөһаҗирләр белән эшләгән, мөһаҗир хатын-кызларны тасвирлаган зур баннерлар ясаган. Гомумән, Гүнәшнең эшләрендә хатын-кыз темасы аерым урын алып тора.

2017 елда бер эше Екатеринбургта узган Урал заманча сәнгать биенналесында катнашкан.

## Кызыклы факт
2026 елда әнисе Элмира Төркол белән Истанбул шәһәренең тарихи үзәгендә, Salt Galata галереясендә (ул урнашкан бина Госманлы империясе банкының элеккеге штабы, 1892 елда ачылган) «Әпипә» дип исемләнгән күргәзмә оештырган. Күргәзмә Россия империясеннән Кытайга, 1950-еллар башында Кытайдан Төркиягә килеп урнашкан татар мөһаҗирләре турында сөйли. Татар мөһаҗирләренең тарихы күбрәк хатын-кызлар аша тапшырыла. Күргәзмәнең үзәк эше — «AnaBala» — татар хатын-кызларының тавышларын берләштергән проект. Анда Филиз Аги, Нәркиз Акчура, Нәркиз Акыш, Талия Чураки, Сузан Дәүләтшах, Айнур Фомин, Садия Кириш, Элмира Төркол, Дениз Тиниш һәм Һалинур Агиш катнашкан. Аларның һәрберсенең кыйммәтле өлеше, аерым тарихлары бердәм текстиль паннога — татар келәменә әверелгән.

## Шәхси күргәзмәләре

## Күмәк күргәзмәләр

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Гюнеш Терколь Güneş Terkol: 5 современных турецких художника, который стоит знать. «Вопросы и увлечения», 20.04.2024. Rutube video, 09:26
 

Төркем:Төркия рәссамнары
Төркем:Мимар Синан исемендәге нәфис сәнгатьләр университетын тәмамлаучылар
Төркем:Хатын-кыз рәссамнар
Төркем:Татар милләтле төркиялеләр
Икътисади чыгымнар

**Икътисади чыгымнар** () — ресурсларны җәлеп итүгә киткән чыгымнар, шул исәптән бухгалтерия исәбендә чагылган ачык чыгымнар һәм бухгалтерия документларында чагылыш тапмаган мөмкинлек чыгымнары.

Икътисади чыгымнар — фирманың товарлар җитештерүгә һәм хезмәт күрсәтүләргә гомуми чыгымнары (товарлар җитештерү һәм сатуны оештыруга турыдан-туры, шулай ук альтернатив чыгымнарны, ягъни фирманың ресурсларын башка төр эшчәнлек вариантларына файдаланмау сәбәпле алынмаган файданы да кертеп).

Тышкы ресурслардан альтернатив файдаланудан алынмаган керемнәр фирманың табышын, тышкы (сатып алына торган) ресурсларга чыгымнар кебек үк киметә. Бу исә фирма өчен барлык эчке ресурсларның да кыйммәтле булуын белдерә һәм шуңа күрә аның чыгымнарының гомуми күләме:

— тышкы (ачык билгеле) һәм

— эчке (ачык билгеле булмаган) чыгымнар суммасыннан тора.

Башкача әйткәндә, икътисад фәне раславынча, фирманың гомуми чыгымнарына фирма туплаган һәм җитештерүне оештыру өчен файдаланган (фирманың үз милкең дә кертеп) барлык төр ресурсларны алуга чыгымнар һәм аның хуҗасының эшмәкәрлек таланты да керә.

Шундый мәгънәдәге гомуми чыгымнар икътисади чыгымнар дип атала. «Икътисади» сүзе бу очракта чыгымнарны икътисадчылар, бухгалтерлар һәм дәүләт салым хезмәтенең төрлечә аңлавы белән бәйле.

Бухгалтерлар да, салым хезмәтләре дә фирманың эчке (ачык билгеле булмаган) чыгымнарын исәпкә алмыйлар. Алар чынлыкта гамәлгә ашырылган чыгымнарны гына саныйлар.

## Икътисади табыш
Әгәр предприятиенең гомуми кереме *икътисади чыгымнардан* артып китсә, калган өлеше эшкуарга икътисади табыш буларак бирелә :

: *Икътисади табыш = Керем — Икътисади чыгымнар* .

Икътисади табыш чыгымнарга кертелми, чөнки ул эшкуарны билгеле бер бизнеста саклап калу өчен кирәкле гадәти табыштан артык табышны күрсәтә. Хәтта икътисади табыш нульгә тигез булса да, эшкуар гадәти табышны да кертеп, барлык ачык һәм яшерен чыгымнарны каплый .

## Искәрмәләр

Төркем:Икътисад
Бухгалтерлык чыгымнары

**Бухгалтерлык чыгымнары** (бухгалтерия чыгымнары;  (АC)) — чыгымнарның акчалата күләме, аларның чынбарлыктагы сатып алу бәяләрендә кулланылган ресурслар, билгеле бер вакыт эчендә фирма товарлар җитештерүгә һәм хезмәт күрсәтүләргә тоткан тышкы (ачык билгеле) чыгымнарның гомуми суммасы. Аларны ачык чыгымнар яки җитештерү чыгымнары дип атарга мөмкин.

К. Р. МакКоннелл һәм С. Л. Брю фикеренчә, *бухгалтерия чыгымнары -* *ачык чыгымнар* .

## Бухгалтерия һәм икътисади табыш
К. Р. МакКоннелл һәм С. Л. Брю фикеренчә, *бухгалтерлык табышы* гомуми керемнән *бухгалтерлык чыгымнарын* (ачык чыгымнар) алып ташлауга тигез:

: *Бухгалтерлык табышы = Керем — Бухгалтерлык чыгымнары* .
: *Икътисади табыш = Керем — Икътисади чыгымнар* ,
: монда *икътисади чыгымнар = ачык чыгымнар + яшерен чыгымнар* .

## Искәрмәләр

Төркем:Икътисад
Никанор Сегундо Парра Синдоваль

**Никанор Сегундо Па́рра Сандова́ль** (испан телендә: Nicanor Segundo Parra Sandoval; 1914 елның 5 сентябре, Сан-Фабиан-де-Алико, Чили — 2018 елның 23 январе, Эль-Табо, Сан-Антонио, Вальпараисо, Чили) — Чили шагыйре, галим (физик һәм математик), педагог.

## Тәрҗемәи хәле
Артистлар гаиләсеннән, мәшһүр җырчы Виолетта Парраның абыйсы. Исабель Парра (1939) һәм Анхель Парраның (1943—2017) абыйсы. Чили университетының (1933—1938) педагогик институтын тәмамлаган, математика һәм физика мөгаллиме дипломын алган. Браун университетында укыткан,Оксфордта укыган. 1946 елда Чилидан кайткан, 1952 елдан Чили университетында теоретик физиканы укыткан. Шигырьләре укуы белән дөньяның төрле илләрендә (АКШ, Бөекбритания, Франция, Мексика, Куба, ССРБ) күп мәртәбә чыгыш ясаган.

В годы хәрби диктатура елларында соңыннан терроризм өчен хөкем ителгән ДИНА серле полициясе хезмәткәре мәшһүр язучы Мариана Кальехас әдәби остаханәсенә зиярәт иткән.

2011 елда испан телендә хәзер торучы авторган иң эре ел саен бүләк «Мигель де Сервантес» премиясенә лаек булган.

## Творчество
Шигырьләрен "шома" шигырьнең гадәти формалары һәм салон романтизмы риторикасыннан китәргә омтылып еш кына антишигърият дип атаган.

## Китаплары

* *Cancionero sin nombre* (1937)
* *Poemas y antipoemas* (1954, ингл. тәрҗ. 1968)
* *La cueca larga* (1958)
* *Versos de salón* (1962)
* *Manifiesto* (1963)
* *Canciones rusas* (1967)
* *Obra gruesa* (1969)
* *Los profesores* (1971)
* *Artefactos* (1972)
* *Sermones y prédicas del Cristo de Elqui* (1977)
* *Nuevos sermones y prédicas del Cristo de Elqui* (1979)
* *El anti-Lázaro* (1981)
* *Plaza Sésamo* (1981)
* *Poema y antipoema de Eduardo Frei* (1982)
* *Cachureos, ecopoemas, guatapiques, últimas prédicas* (1983)
* *Chistes para desorientar a la policía* (1983)
* *Coplas de Navidad* (1983)
* *Poesía política* (1983)
* *Hojas de Parra* (1985)
* *Poemas para combatir la calvicie* (1993)
* *Páginas en blanco* (2001)
* *Lear Rey & Mendigo* (2004)
* *Obras completas I & algo +* (2006)
* *Discursos de Sobremesa* (2006, ингл. тәрҗ. 2009)
* *Obras completas II & algo +* (2011)

## Рус телендә басмалары һәм публикацияләре

* Из разных книг / Перевод и предисловие Маргариты Алигер. М.: Издательство «Прогресс», 1964. — 94 с.
* Стихотворения / Перевод М. Алигер, М. Самаева // Поэты Чили. М.: Художественная литература, 1972. С. 255—276.

## Танылуы
Иң эре әдәби бүләкләр — Чилиның әдәбият буенча Милли премиясе (1969), Хуан Рульфо премиясе (1991), Королева Софиянең ибероамерикан шигърият буенча премиясе (2001), «Мигель де Сервантес» премиясе (2011).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Официальный сайт
* Никанор Парра на сайте Чилийского университета
* В Виртуальном центре Сервантеса
* В ''Виртуальной библиотеке Сервантеса''

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Әлифба буенча шагыйрьләр
Төркем:Математиклар
Гомуми чыгымнар

**Гомуми чыгымнар** ( , еш кына *TC* дип билгеләнә) яки **тулаем чыгымнар** — үзгәрүчән чыгымнар суммасыннан торган товарлар җитештерү, хезмәт күрсәтү, эш башкару өчен кирәкле чыгымнарны күрсәтүче икътисади категория ( , еш кына *VC* яки *TVC* (гомуми үзгәрүчән чыгымнар) һәм даими чыгымнар дип атала ( билгеле бер күләмдәге продукция өчен кирәкле (еш кына *FC* яки *TFC* (гомуми даими чыгымнар) дип атала). Гомуми чыгымнар — билгеле бер күләмдә продукция җитештерүне оештыру өчен, фирма файдаланган яки файдаланачак ресурсларның тулы күләмен алуга тотылган чыгымнар.

Фирма эшчәнлеге, хуҗалар табыш рәвешендә керем алганда гына, үзен аклый. Ә табыш — товар сатудан кергән акчаның аны җитештерү һәм сатуны оештыруга киткән чыгымнар суммасыннан артып китүе ул.

Әмма бу билгеләмә бик үк төгәл түгел, чөнки гомуми чыгымнарның зурлыгын төрлечә исәпләргә мөмкин. Теләсә кайсы фирма үз эшчәнлегендә ике төрле ресурстан файдалана:

— тышкы ресурслардан;

— эчке ресурслардан.

Тышкы ресурсларга фирма башка коммерция оешмаларыннан яки гражданнардан сатып ала торган барлык нәрсәләр (материаллар, детальләр, энергия, эшче көче һәм башкалар) керә. Алар билгеле бер күләмдә продукция җитештерү өчен тотыла, ә алдагы партияне җитештерү өчен аларны тагын алырга кирәк. Мәсәлән, хезмәт хакы бер айга исәпләнә, һәм ул ялланган хезмәткәрләргә шушы вакыт эчендә җитештергән продукция яки хезмәт күрсәтү күләме өчен түләнә. Яңа ай килеп җитә, һәм хезмәт иткән өчен яңадан түләргә кирәк.

Эчке ресурслар — фирманың үз карамагындагы һәм аның тарафыннан үз эшчәнлеген оештыру өчен файдаланыла торган нәрсәләр. Мондый ресурсларның иң әһәмиятлеләре — биналар, җиһаз, җир, фирма хуҗасының аны төзүгә киткән акчасы.

## Искәрмәләр

Төркем:Чыгымнар
Төркем:Бухгалтерия
Роберт Фрухт

**Роберт Вертхаймер Фрухт** (соңрак **Роберто Фрухт** буларак мәгълүм) (1906 елның 9 августы — 1997 елның 26 июне) Германия-Чили математигы, аның фәнни белгечлеге графлар теориясе һәм графлар симметриясе булган.

## Тәрҗемәи хәле
1908 елда Фрухт гаиләсе ул туган Брно шәһәреннән, Австро-Венгрия (хәзер Чехиядә), Берлинга күчкән. 1924 елда Фрухт Берлин университетына кергән, анда дифференциаль геометрия белән кызыксына башлаган, әмма доктор киңәшчесе Иссай Шур йогынтысы астында төркемнәр теориясенә күчкән. 1931 елда доктор дәрәҗәсенә ия булган. Ул Германиядә яһүд килеп чыгышына күрә академик эш таба алмаган, шуңа күрә Триестта актуарий булган, әмма Италиядән шул вакытта гамәлгә кергән раса законнарына күрә 1938 елдан киткән. Ул хатыны туганнары торган Аргентинага күчкән һәм шуннан Америка Кушма Штатларына күчеп караган, ләкин аның академиядән тыш эше аңа кирәкле визаны алырга комаучалаган. Шул ук вакытта Чилида өч ел буена эшләгән немец математигы Роберт Бройш АКШ-ка күчәргә җыенган һәм Фрухтка Чилида, Вальпараисода Федерико Санта-Мария ис. Техника университетында вазыйфасын биләргә чакырган, Фрухт шунда 1939 елда академик оешмада урынын тапкан. Санта-Мариядә Фрухт 1948 елдан 1968 елга кадәр физика-математика факультеты деканы вазыйфасын биләгән һәм 1970 елда шәрәфле профессор булыр өчен пенсиягә киткән.

Фрухт һәрбер төркем ориентланмаган шул исәптән нинди дә булса нә-тривиаль симметрияләрсез иң кече биш кубик графның берсе Фрухт графы өчен граф симметрияләре төркеме булрак реализациянә ала дигән Фрухт теремасы белән мәгълүм. Кубик Гамильтон графлары тасвирлау ысулы LCF-кодның аббревиатурасы аның төп эшләүчеләре Джошуа Ледерберг, Гарольд Коксетер һәм Фрухт инициаллары буенча расшифрлана.

Фрухт 1979 елда Чили фәннәр Академиясенә әгъза-корреспондент буларак сайланган булган. 1982 елда графлар теориясе журналының махсус чыгарылышы Фрухт хөрмәтенә нәшер ителгән булган. Аның сиксән еллыгы хөрмәтенә 1986 елда Scientia журналының махсус нөсхәсе чыгарылган булган, серия A (Федерико Санта-Мария исемендәге Техник университетының математика факультетының журналы).

## Искәрмәләр

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Математиклар
Петр Крумханзл

**Петр Крумханзл** (чех телендә: Petr Krumphanzl; 1966 елның 6 маенда, Градец-Кралове, ЧССР-да туган) — чех математигы, банкир. 2018 елның 10 январеннән 2021 елның 23 январенә кадәр «ПриватБанк» идарәсе рәисе булып тора. 

## Тәрҗемәи хәле
Югары белемне Прагада Карлов университетта алган, анда 1984—1989 елларда укыган. Шунда ук математика буенча доктор диссертациясен яклаган.

1992 елдан 1996 елга кадәр Япониядә көрәшүләрне һәм телне өйрәнгән, сугыш сәнгатьләрен укытырга хокукы бар һәм айкидоның бер тармакларының Чехия федерациясенең җитәкчелегенә керә.

2004 елның апреленнән 2008 елның январенә кадәр Чехиянең Raiffeisenbank CZ-та операцион мөдир булып эшләгән.

2008 елдан 2011 елга кадәр Украинаның Райффайзен банк Аваль-ендә операцион мөдир булып эшләгән, анда банкның операцион чыгымнары оптимизациясе белән шөгыльләнгән.

2011 елдан 2013 елга кадәр Европа Берлегенең берничә илендә финанс хезмәтләре сферасында идарә һәм консалтинг белән шөгыльләнгән.

2013-енче елда Heta Asset Resulotion-ның проблемалы активлары белән идарә буенча Австрия ширкәтенең филиалының мөдирләр шурасы әгъзасы һәм операцион мөдире булып Словениягә күчкән.

2016 елның җәеннән 2017 елның декабренә кадәр Home Credit China (Кытай)-ның операцион сораулары буенча идарә әгъзасы вазыйфасында эшләгән.

2018 елның январеннән «ПриватБанкның» идарә рәисе булып тора.

Крумханзл биш тел белә: туган чех теленнән кала, инглиз, рус, немец һәм япон телен яхшы белә.

## Сылтамалар
* Петр Крумханзл профиль на LinkedIn
* Кто такой новый глава Приватбанка // Espreso.TV, 11.01.2018

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Математиклар
Рәхилә Терегулова

**Рәхилә Терегулова**, Рәхилә Ибраһим кызы Терегулова; *ире фамилиясе буенча* **Хаҗибабабәкова** (; *[[1882 ел]], [[РИ]], [[Тифлис губернасы]], [[Тифлис]] ― [[1954 ел]], [[СССР]], [[Азәрбайҗан ССР]], [[Бакы]]*) ― Азәрбайҗан хатын-кызлары арасында беренче мәгърифәтчеләрнең берсе.

## Тәрҗемәи хәле
 
1882 елда Тифлис губернасы Тифлис шәһәрендә Ибраһим Сәфәр улы Терегулов гаиләсендә туган. Ибраһим Сәфәр улының ике кызы булган: Рәхилә һәм Зөләйха. Рәхилә Терегулова иҗтимагый-сәяси эшлекле, Азәрбайҗан бәйсезлеге өчен көрәштә актив катнашучыларның берсе  (1871-1925) кияүгә чыккан. Зөләйха Терегулова мөфти  улы Османбәккә кияүгә чыккан (бу никахтан Мәмәдбәк белән Хәдиҗә туган. Мәмәдбәк соңрак Төркиягә күчеп киткән. Хәдиҗә Мөфтизадә аннан соңгы мөфти  улы Надирга кияүгә чыккан).

Тбилисида Рәхилә Изге Нина мәктәбен тәмамлаган (әлеге мәктәп 1846 елда ачылган булган). 1902 елда Кавказдагы беренче мөселман кызлар өчен уку йорты  ― Баку мөселман кызлар  укытучылык эшчәнлеген башлаган (әлеге мәктәп 1901 елда миллионер  акчасына ачылган. Мәктәп башлыгы ярдәмчесе һәм арифметика укытучысы ― Мәрьям Сулькевич).

1910 елда Рәхилә Хаҗибабабәкова  белән Азәрбайҗан мөселман кызлары өчен ике еллык мәктәп ачылган. 1914 елда әлеге уку йорты башлангыч мәктәп итеп үзгәртелгән. Рәхилә Хаҗибабабәкова бу мәктәпнең директоры итеп билгеләнгән.

1925 елда Рәхилә Хаҗибабабәкова Азәрбайҗан ССР мәгърифәтчеләр профсоюзының Үзәк советы әгъзасы итеп сайланган.

1927 елда  Советларның 5нче Бөтеназәрбайҗан съезды һәм Азәрбайҗан хатын-кыз эшче һәм крестьяннары съезды делегаты итеп сайланган.

1954 елда Бакуда вафат булган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Rəhilə Hacıbababəyova. Uşaq Bilik Portalı
* Династия Терегуловых: как появилась татарская община Тифлиса. Миллиард Татар, 11.01.2023 

Төркем:Азәрбайҗан педагоглары
Төркем:Хатын-кыз педагоглар
Төркем:Татар педагоглары
Төркем:Россия империясе педагоглары
Төркем:Азәрбайҗанның феминизм эшлеклеләре
Төркем:Азәрбайҗан татарлары
Сулькевич

**Сулькевич** ― фамилия.
* Александр Сулькевич (1867―1916), татар чыгышлы поляк сәясәтчесе.
* Леон Сулькевич (1897—1960), татар чыгышлы поляк хәрбие (артиллерия полковнигы).
* Константин Сулькевич (1888―1940), татар чыгышлы поляк юристы.
* Сөләйман Сулькевич (1865—1920), дәүләт һәм хәрби эшлеклесе, генерал-лейтенант (1915).
----
* Мәрьям Сулькевич (1861–1917), педагог, Азәрбайҗан хатын-кызлары арасында беренче мәгърифәтчеләрнең берсе.
Төркем:Фамилияләр
Франтишек Кодеш

**Франтишек Кодеш** (чех телендә: František Kodeš, немец телендә: Franc Kodesch von Treuenhorst; 1761 елның 3 августы, Наход — 1831 елның 11 июне, Львов) —Львов университетының саф һәм кулланылышлы математика профессоры, 1804-1805 елларда Львов университеты ректоры, 1808-1809 елларда Ягеллон университеты ректоры, 1815-1817 елларда Львов лицее ректоры.

## Тәрҗемәи хәле
Килеп чыгышы буенча чех. Башлангыч белемне Находа һәм Брно мәктәпләрендә алган, югары белемне — Прагада Карлов университетында. 1787 елның 15 мартында бәйге буенча Львов университетының математика кафедрасын алган. Шул ук елның сентябреннән университетта укыта башлаган. В 1789 һәм 1804 елларда — фәлсәфә факультетының деканы, ә 1804-1805 елларда — университет ректоры.

1805 елда Австрия хөкүмәте Львов университетын бетергән. Аның урынына лицей эшли башлаган. Кайбер профессорлар Краков университетына күчкән, алар арасында Фратнишек Кодеш та булган. Краковта ул математика һәм практик геометрияне укыткан һәм шулай ук 1806 елда фәлсәфә факультетының деканы булган һәм 1805-1807 елларда Астрономия обсерваториясе белән идарә иткән. 1810 елда ул Львовка кайткан, анда башта лицейда, ә аннары соң университетта математика һәм практик геометрия профессоры булган. 1818, 1824 һәм 1829 елларда фәлсәфә факультеты деканы, ә 1815-1816 һәм 1816-1817 елларда — лицей ректоры вазыйфаларын башкарган. Үз дәреслеген «Elementa mathesis purae» нәшер иткән t.1 (1818), t.2 (1826). Краковта Астрономия обсерваториясендә эш тәҗрибәсе булып Кодеш Львовта һәм башка шәһәрләрдә астрономик күзәтүләр алып барган.

Франтишек Кодешның гомеренең соңгы еллары аеруча авыр булган: шляхта суды киңәшчесе булган аның бердәнбер улы үлгән, ваба белән авырып китеп хатыны үлгән, ә 1831 елның 11 июнендә вабадан Ф. Кодеш үзе дә үлгән.

## Бүләкләре
* медаль белән алтын чылбыр (1813)
* император-король киңәшчесе исеме (1815)
* фон Троенхорст кушымтасы белән дворян титулы (1824).

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* "Ludwik Finkel", "Stanisław Starzyński". Historya Uniwersytetu Lwowskiego.&nbsp;— Lwów 1894. 

Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Математиклар
Мәрьям Сулькевич

**Мәрьям Сулькевич**, Мәрьям Мостафа кызы Сулькевич (; ; *[[1861 ел]]ның [[15 декабрь|15 декабре]], [[Россия империясе]], [[Вильно губернасы]], Вильно  өязе, [[Немеж]] ― [[1917 ел]]ның [[1 ноябрь|1 ноябре]], [[Ставрополь губернасы]], [[Кисловодск]]*) ― педагог, хәйрия хәрәкәте эшлеклесе. Азәрбайҗан хатын-кызлары арасында беренче мәгърифәтчеләрнең берсе.

## Тәрҗемәи хәле
1861 елның 15 декабрендә Вильно губернасы Вильно өязе Немеж шәһәрендә дворян гаиләсендә туган. Әтисе ― ротмистр Мостафа (Степан) Давыт улы Сулькевич, әнисе ― Фелиция Давыдовна (Мелер).

1882 елда Вильно Мария хатын-кызлар гимназиясенең тулы курсын тәмамлаган, урта белем турында аттестат һәм өй укытучысы исеме алган.

1890―1899 елларда Вильно губернасында өйдә укытучы булып эшләгән (1911 елның 14 апрелендәге таныклык белән расланган). Бәяләмәләр буенча, дәресләрне намуслы һәм уңышлы алып барган ― аның укучылары урта уку йортларына керү имтиханнарын уңышлы тапшырганнар.

1901 елның 30 маенда Куба өяз шигый мәдрәсәсен тәмамлаган, анда шәригать кагыйдәләрен һәм татар телен (азәрбайҗан телен) өйрәнгән; мөгаллимә дәрәҗәсен алган.

1901 елның августында Кавказдагы беренче мөселман кызлар өчен уку йорты ― Баку мөселман кызлар  (әлеге мәктәп 1901 елда миллионер  акчасына ачылган) уку йорты башлыгы ярдәмчесе һәм арифметика укытучысы итеп билгеләнгән.

1904 елның май аенда Баку мөселман кызлар мәктәбе башлыгы һәм педагогик совет рәисе итеп  билгеләнгән. 1905 елда училищеның беренче чыгарылышы булган, 1906 елда ― икенче, 1907 елда ― өченче һәм 1908 елда дүртенче чыгарылыш булган.
       
1907 елның 6 декабрендә Станислав лентасында тагып йөртү өчен  () көмеш медале белән бүләкләнгән. 

1911 елның 26 августында мәктәптән китү турында гариза язган. Аның үтенече канәгатьләндерелгән һәм китү уңаеннан 100 сум күләмендә махсус пособие бирелгән.

1911 елның октябреннән  (Баку) 1нче мәктәбендә рус теле укыта башлаган. 33 укучыдан торган сыйныфта атнага 22 сәгать дәрес алып барган, мәктәп каршындагы фатирда бушлай яшәгән, аена 75 сум хезмәт хакы алган, шуның 25 сумын энесе ― Давыт Мостафа улы Сулькевичка җибәреп барган.

1912 елгы каникулларын сеңлесе Елизаветаның улы поручик  (1885―1924) үткәргән. Шунда ул авырый башлаган һәм Михайлов хастаханәсендә (Баку) ятып дәваланган.

1913 елның җәендә  дусларында ял иткән, ләкин тагын авырый башлаган. Авырудан терелеп җитмичә, 29 ноябрь көнне энесе Давыт каты авыру сәбәпле Вильно губернасына киткән. Энесен җирләгәннән соң, Бакуга кайткан һәм 1нче мәктәптә эшләвен дәвам иткән.

Беренче бөтендөнья сугышы вакытында хәйрия эшләрендә катнашкан.

56 яшендә Кисловодскида дәваланганда үлгән. 

Табигате буенча тыйнак кеше булган. Беркайчан да кияүдә булмаган. Кайбер чыганакларда аның Сөләйман Сулькевич хатыны булуы хәбәр ителә, әмма бу хакта архивларда бернинди мәгълүмат та табылмаган. 

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Марьям Мустафина-дочь Мария Степановна Сулькевич р. 15 декабрь 1861. Родовод

Төркем:«Тырышлык өчен» медале (Россия империясе) белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Шәхесләр:Липка татарлары
Төркем:Хатын-кыз педагоглар
Төркем:Татар педагоглары
Төркем:Россия империясе педагоглары
Ренат Әкбәров

**Ренат Әкбәров**: 
* Ренат Әкбәров (1939), рентгенолог, фән докторы.
* Ренат Әкбәров (1983), хәрби очучы.
Сенния Нануа

**Сенния Нануа** (; 2002 елның 13 ноябрендә Ноттингемда туган) — Британия актрисасы.

## Биография

Сенния Нануа 2002 елның 13 ноябрендә Ноттингемда туган. Хәзерге вакытта Лондонда яши. Ул The Television Workshop театрында актерлык курсларын тәмамлаган.

Ул үзенең кинодагы дебютын 2015 елда «Беверли» кыска метражлы фильмында ясады. 2016 елда ул апокалипсистан соңгы «New Age of Z», фильмында төп рольне башкарды, бу роль өчен ул Sitges кинофестиваленең «Иң яхшы актриса» премиясенә лаек булды, шулай ук «Иң өметле яңа актриса» номинациясендә Британия бәйсез кино премиясенә, Лондон кино тәнкыйтьчеләре түгәрәге премиясенә «Елның яшь британ яки ирланд артисты», һәм «Иң яхшы хатын-кыз дебюты» номинациясендә Empire премиясенә тәкъдим ителде.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

Төркем:Бөекбритания актрисалары
Ярымсакчы (футбол)

**Ярымсакчы** (; ) — футбол командасында саклану һәм һөҗүм арасында хәрәкәт итүче уенчы. Ярымсакчыларның төп бурычы — уен хәленә карап, сакланучы һәм һөҗүмче уенчыларга ярдәм итү.

## Искәрмәләр

Төркем:Футбол
Фан Попо

**Фан Попо** (; 1985 елның ноябрендә туган) — кытай кинорежиссеры, кино тәнкыйтьчесе һәм ЛГБТ активисты. Фанның документаль фильмнары спектакльгә нигезләнгән активизмга (*«Яңа Пекин», «Яңа никах»* һәм *"ВаЧина монологлары* ") һәм Кытай балалары контекстында ЛГБТ буларак күренүгә (*«Кытай шкафы»* һәм *"Папа Радуга* ") юнәлтелгән. Ул *«Мама Радуга»* документаль фильмы һәм Кытай дәүләт мәгълүмат чараларын регуляторына каршы цензура турындагы киң танылган суд эше белән билгеле.

## Балачак

Фан 1985 елның ноябрендә Кытайның Шаньдун шәһәрендә туган. Ул Пекин кино академиясендә белем алган. Гомофоб сыйныфташы белән кино кичәсе үткәннән соң, ул ЛГБТ хокуклары өчен корал буларак киноның потенциалын аңлады. Ул 2005 елда 2 нче Пекин квир кинофестивалендә катнашты, анда ул хакимиятнең аны ябуын күрде. Ул бу хәл турында болай диде: «Мин бик ачуландым, моны үзгәртү өчен нәрсәдер эшләргә кирәк дип уйладым». Бу ике вакыйга аны активистлар белән кино төшерүгә юнәлтте.

## Искәрмәләр

Төркем:Кытай кинорежиссерлары