Ульяна Тимофеева

**Ульяна Тимофей кызы Тимофеева** (псевд. **Ульяна**, **Шербиге**, **Шерпайке** ) (1897 елның 4 октябре, Иске Дуваново - 1981 елның 23 марты, Чебоксары ) - совет театры актрисасы, режиссер, укытучы, тәрҗемәче, радио дикторы, публицист, җәмәгать эшлеклесе.

В. Е. Мейерхольд театры (1929-1932), Чуваш драма театры (1936-1941) актрисасы.

## Биография
Ул Буа районының  Симбирск губернасының  Иске Дуваново авылында дөньяга килә. 1913 елда Симбирск чуваш укытучылар мәктәбен, шулай ук аның каршындагы хатын-кыз укытучылар курсларын тәмамлый (1916).

1916-1918 елларда Шемурша волостеның Өчбалта, Цивильск волостеның Татар Кунашы  һәм Ибреси  авыллары мәктәпләрендә укытучы булып эшли. 1918-1920 елларда ул Г.В. Тал-Мрза җитәкчелегендәге Кызыл Армиянең Көнчыгыш фронтының 5 нче армиясенең чуваш труппасында актриса булып эшли. Ульяна Тимофей кызының театрдагы дебюты 1918 елда Арина Пантелеймон кызы (Н. Гогольнең "Өйләнү") роле була. 1918 елның көзеннән 1919 елга кадәр ул Казанда Чуваш театрында актриса булып эшли. 1922 елда Казан педагогия институтын тәмамлый. 1922 елда ул Казаннан Чебоксарга күченә.

1922 елдан 1924 елга кадәр ул Чебоксарыдагы Чуваш драма театрында актриса булып эшли. В. Кутинаның "Вера Коммунист" пьесасын чуаш теленә тәрҗемә итә, ул 1926 елда китап булып бастырыла. 1926-1927 еллар сезонында Чуваш АССР Мәгариф Халык Комиссариаты актерлар Таня Юн, Ю. Т. Тимофеева, К. Егоров һ.б. белән килешүләр төзи. Ульяна Тимофеева шулай ук Ядриндагы Чуваш Колхоз театрында, Чуваш академия драма театрында һәм Чуваш радиосында пьесалар куя. 1928 елдан 1929 елга кадәр ул шулай ук Чебоксарыдагы Чуваш драма театрында актриса булып эшли.

1929 елдан 1932 елга кадәр ул Мәскәүдә В.Е. Мейерхольд театрында актриса булып эшли. 1932 елда ул Мәскәүдәге Югары Дәүләт Эксперименталь Театр Остаханәләрен (җитәкчесе В.Е. Мейерхольд ) тәмамлый һәм югары театр белеменә ия булган беренче чуаш драма актрисасы була .

1932 елда ул Чебоксарга кайта, анда 8 мартта Чуваш радиостанциясе даими радиотапшырулар башлый; Ульяна Тимофей кызы беренче дикторлар арасында була. 1936 елга кадәр ул Чуваш радио комитетында режиссер һәм диктор булып эшли. 1936  елдан 1941 елга кадәр ул янә Чуваш драма театрында эшли башлый.

1937 елда ул театр режиссеры И. С. Максимов-Кошкинский белән каршылыкка керә, ул Ульяна Тимофей кызының күрсәтмәләренә нигезләнеп, 1937 елның 13 июнендә Чувашия АССР НКВДсы тарафыннан РСФСР Җинаять кодексының 154 нче маддәсе буенча гаепләү белән кулга алына. 17 июльдә, У. Т. Тимофеева үз күрсәтмәләреннән баш тартса да, Чебоксар шәһәренең Халык суды И. С. Максимов-Кошкинскийны РСФСР Җинаять кодексының 154 нче маддәсе буенча 5 елга ирегеннән мәхрүм итү җәзасына хөкем итә. Хөкем карарына апелляция бирелә һәм 1938 елның 11 августында ул юкка чыгарыла, һәм эш өстәмә тикшерүгә җибәрелә. Чувашия АССР Югары Судының 1939 елның 26 ноябрендәге яңа карары (яңа гаепләүләр белән) да юкка чыгарыла, һәм эш башка судьялар коллегиясе тарафыннан яңа суд процессына кире кайтарыла. Нәтиҗәдә, И. С. Максимов-Кошкинскийга каршы эш,  җитәрлек дәлилләр җыелмаганлыктан, 1940 елның 17 маенда ябыла.

1941 елның июненнән соң, Ульяна Тимофеева Чуваш академия драма театрының башка артистлары белән (Борис Алексеев, Иван Мучи, Алексей Ургалкин, Елена Шорникова) белән Чуаш АССР авыллары буйлап гастрольләргә чыга.

Пенсиягә чыкканчы ул журналист һәм бухгалтер булып эшли. Ул 1981 елның 23 мартында Чебоксар шәһәрендә вафат була.

## Бәяләмәләр

1936 елда репрессияләнгән чуаш театры актрисасы Таня Юн үзенең истәлекләрендә болай дип язган: *"Театрга яхшы яктан кире кайтару мөмкин түгел <…>, мине төрмәгә утырткан шул ук актрисалар <…> барысы да монда, үз урыннарында. Һәм алар иремнең төрмәгә утыруына да булыштылар. <…> һәм хәзер театрда кемнең чуалышы ачык күренә - бу Ульяна Тимофеева. Аның һәм башкаларның бер максаты бар иде - мине театрдан куып чыгару"*.

## Театр рольләре

* Арина Пантелеймон кызы (Н. Гогольнең "Никах" әсәре, 1918).
* Степанида (Ф. Павловның "Суд процессында", 1919),
* Кетерук ("Каргышланган кабилә" П. Осипов, 1927),
* Элюк һәм Эскар ("Авылда", Ф. Павлов, 1929),
* Елена Василий кызы (М.Саксимов-Кошкинскийның "Садур һәм Илем", 1936),
* Тайби ("Басу астында", С. Элгер пьесасы буенча Ф. Трофимов сәхнәләштергән, 1936).
* Мурзавецкая (А. Островскийның "Бүреләр һәм сарыклар", режиссеры М. Яковлев-Кокки, 1936),
* Екатерина II (П. Осиповның Айдар, 1937),
* Васса Железнова (режиссеры И. Осипов, 1937),
* Анна Иван кызы (Фәкыйрьлек – начарлык түгел, режиссеры К. Иванов, 1937),
* Кабаниха ("Давыл", режиссеры Е. Токмаков, 1938),
* Василиса Мелентей кызы (А. Островскийның шул ук исемдәге драмасында, режиссеры Е. Токмаков, 1940).
* Шәфкать туташы Оля (Платон Кречет А. Корнейчук )

## Искәрмәләр
**Аңлатмалар**

**Чыганаклар**

*
Төркем:Шәхесләр:К. В. Иванов исемендәге Чуаш драма театры
Төркем:Чабаксарда вафатлар
Төркем:1981 елда вафатлар
Төркем:23 март көнне вафатлар
Төркем:Чүпрәле районында туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:Википедия:Викимәгълүматтан чыганак булган мәкаләләр
Төркем:1897 елда туганнар
Төркем:16 октябрь көнне туганнар