open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ğäräp-Amerika universitetı

**Ğäräp-Amerika universitetı** (, ), **AAUP** —  xosusıy universitet. Uqıtu ingliz telendä alıp barıla.

## Tarixı
Ğäräp-Amerika universitetına 1997 yılda nigez salınğan.  urnaşqan kommersiäle xosusıy yuğarı uqu yortı bulıp tora. Universitet kampusı  awılınnan 2&nbsp;km yıraqlıqta urnaşqan. Şulay uq Ramallah häm Äl-Bira provinsiäsendä kampus bar.

 Mäğärif häm yuğarı belem ministrlığı tarafınnan räsmi räweştä akkreditatsiälängän.

Uqıtu 2000 yılda  (CSU Stanislaus) häm  (USU) belän xezmättäşlektä başlanğan.

2018 yılğı mäğlümatlar buyınça, universitet dönya universitetları reytingında 6062 urınnı häm Fälästin yuğarı uqu yortları arasında 7 urınnı bili.

İsrail MMÇ mäğlümatları buyınça, studentlarnıñ yartısın diärlek  täşkil itä, nigezdä  häm . 2018 yıl mäğlümatları buyınça, israillelär 8374 studentnıñ 5294yen täşkil itä. Şul uq waqıtta universitet İsrail yuğarı belem idäräse tarafınnan tanılmağan häm İsrail yuğarı uqu yortları belän xezmättäşlek itmi.

2015 yılnıñ martında Amerikanıñ İerusalimdağı konsulı universitetnıñ biologiä professorı doktor Rola Cadallahnı «Fändä xatın-qızlar danı zalı»na kertügä bäyle räweştä universitet prezidentı doktor Rami Mäxmüt abu-Muwaysnı qabul itkän.

2016 yılnıñ martında irtän universitetnıñ Cenindağı kampusı territoriäsenä  bülekçäläre kertelgän, İsrailgä qarşı häm qotırtqıç materiallar häm dokumentlar alu öçen. Ğäskärlärne kertü Mäğärifne höcümnän saqlaw buyınça global’ koalitsiä (GCPEA) tarafınnan xökem itelgän. Qabat İsrail xärbiläre universitet territoriäsenä 2016 yılnıñ sentäberendä kertelgän.

Universitet İsrail Däwlätenä qarata ekstremizmı belän bilgele, bu terrornı wäğäzläw häm  tabınu öçen räsmi platforma birüdä kürenä.

2016 yılnıñ fevralendä Amerika armiäseneñ Süriädäge İD pozitsiälärenä höcüme waqıtında universitetnı tämamlağan Säid İbrahim Mäxmüt Salit häläk bulğan.

2018 yılnıñ ğinwarında Ğäräp-Amerika universitetı  belän uqıtu buyınça urtaq programma ütkärü turında kileşü tözegän.

2018 yılnıñ ğinwar urtasında universitetta pıçaq belän bik qatı yaralanğan 19 yäşlek İsrail studentkasına höcüm bulğan. Höcümne studentkanıñ ätise «» säbäple başqarğan.

## İskärmälär


## Sıltamalar

* AAUP Website

Төркем:Әлифба буенча уку йортлары
Төркем:1997 елда нигезләнгән уку йортлары
Төркем:Әлифба буенча университетлар
Төркем:Фәләстин Дәүләте университетлары
Уяв

**Уяв** — чуаш халкының традицион милли бәйрәме, ул язгы кыр эшләрен башлап җибәрү, табигатьнең уянуын һәм уңышлы ел теләүне билгеләү өчен үткәрелә. Уяв бәйрәме чувашларның рухи-мәдәни тормышында зур урын алып тора һәм борынгы паган йолалары белән бәйле.

## Тарихы һәм мәгънәсе

Уяв бәйрәме борынгы чуашларның табигатькә һәм аның циклларына карата хөрмәтен чагылдыра. Ул язгы чорда, гадәттә апрель аенда, уздырыла һәм табигатьнең яңаруын, җирнең уңышлы булуын теләү максатыннан бәйрәм ителә. Уяв сүзе *үтәү* дип тәрҗемә ителә.

Чувашлар Уявны табигать рухларын, җир, су, һава һәм ут элементларын хөрмәтләү чарасы буларак кабул итәләр. Бәйрәмдә иртә язгы кыр эшләрен башлап җибәрү символик рәвештә билгеләнә, бу киләсе уңышка ышанычны арттыра.

Уяв бәйрәме чуваш халкының рухи тормышында табигать белән гармониядә яшәүне, милли традицияләрне саклауны һәм киләчәккә өмет белән карауны символлаштыра. Ул җәмгыятьне берләштерә, яшь буынга мәдәни мирасны тапшыруда мөһим роль уйный.

## Бәйрәмнең уздыру тәртибе

Уяв бәйрәмендә түбәндәге йолалар һәм традицияләр үтәлә:

* Изге урыннарда табигать рухларына дога кылу, корбаннар чалу
* Милли җырлар һәм биюләр башкару
* Табигатькә багышланган уеннар һәм бәйгеләр үткәрү
* Халык ашлары белән сыйлану, милли ризыклар пешерү
* Балалар һәм олылар өчен төрле күңел ачу чаралары
* Чуаш көрәше буенча ярышлар
Бәйрәмдә катнашучылар милли киемнәр кия һәм борынгы йолаларны яңарта.

## Татарстанда

Татарстан Республикасында бәйрәм чуашлар тупланып яшәгән Яр Чаллыда, Аксубай, Чүпрәле, Нурлат һ.б. районнарда җирле итеп, шул исәптән 1993 елдан Мәдәният министрлыгы һәм Чуаш милли-мәдәни автономиясе ярдәме белән ел саен (2006 елдан Нурлат районында) республика күләмендә «Уяв» чуаш милли бәйрәме уздырыла.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Чуваши Татарстана: книга-альбом. Чебоксары, 2006.
* Ягафова Е. А. Уяв // Чувашская энциклопедия. 2011. Т. 4. С. 336.
* Гарин-Михайловский, Николай Георгиевич. Собрание сочинений: в пяти томах / Н. Г. Гарин-Михайловский; подготовка текста и примечания И. В. Воробьевой; оформление художника Н. Крылова; вступит. ст. В. А. Борисовой .— Москва : Гослитиздат, 1957.
* Культура чувашского края. Часть 1: Учебное пособие. Составитель Скворцов Михаил Иванович, 2015 г.
* Столярова Г. Р. «ИСТОРИЯ ФОРМИРОВАНИЯ И ОБРЯДНОСТЬ ЧУВАШЕЙ-ЯЗЫЧНИКОВ ТАТАРСТАНА» ЭО, 2006 г., № 2
* Уразманова, Р. К. Обряды и праздники татар Поволжья и Урала (Годовой цикл. ХIХ- нач. ХХ) / Историко-этнографический атлас татарского народа. — Казань: Изд-во ПИК «Дом печати», 2001. — 196 с.)

Төркем:Уяв
Валда шинясь

**Валда Шинясь** — мордва халкының традицион кояш көне бәйрәме, ул җәйге кояшның иң югары ноктасына җитүне, табигатьнең уянуын һәм уңышлы ел теләүне билгеләү өчен үткәрелә. Бәйрәмнең исеме «Валда» — «кояш», «шинясь» — «туй» дигәнне аңлата. Ул мордва этник төркемнәре — эрзя һәм мукшылар арасында киң билгеле һәм зур хөрмәт белән үткәрелә.

## Тарихы һәм мәгънәсе

Валда шинясь бәйрәме борынгы язгы һәм җәйге кояш цикллары белән бәйле йолаларга нигезләнә. Ул гадәттә июнь аенда, гадәттә аның 20-23 көннәрендә, кояшның иң озын көннәрендә үткәрелә һәм табигатьнең уңышлы булуын, гаиләләрнең иминлеген теләү максатыннан бәйрәм ителә.

Бәйрәмнең төп мәгънәсе — кояшның тормыш бирүче көчен билгеләү, аның энергиясе белән табигатьнең яңаруын һәм муллыкны бәйләү. Валда Шинясь аша мордва халкы үзенең табигатькә булган хөрмәтен һәм рухи бәйләнешен күрсәтә.

Валда шинясь мордва халкының рухи һәм мәдәни тормышында табигать белән гармониядә яшәүне, традицияләрне саклауны һәм киләчәккә ышаныч белән карауны символлаштыра. Ул җәмгыятьне берләштерә, яшь буынга этник һәм рухи мирасны тапшыруда мөһим роль уйный.

## Бәйрәмнең уздыру тәртибе

Валда Шинясь бәйрәмендә түбәндәге традицион элементлар бар:

* Кояшка багышланган дога һәм изге урыннарда йолалар үткәрү
* Табигать рухларын хөрмәтләү, корбаннар чалу
* Милли җырлар, биюләр һәм уеннар
* Табигатькә багышланган уеннар һәм бәйгеләр оештыру
* Милли ризыклар белән сыйлану, гаилә белән бергәләшеп бәйрәм итү
* Балалар өчен күңел ачу чаралары һәм мастер-класслар

Тәтеш районының Килдеш Валда Шинясь бәйрәме зур масштабта үткәрелә, анда катнашучылар милли киемнәр кия һәм борынгы йолаларны яңарта.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Бояркин Н. И. Мокшанские неприуроченные долгие песни междуречья Мокши и Инсара // Памятники мордовского народного музыкального искусства. — Саранск, 1984. — 320 с.
* Виноградова Л. Н., Усачева В. В. «Зелень» // Славянские древности: Этнолингвистичексий словарь: В 5 т. Т. 2: Д (Давать) — К (Крошки) / Под общ. ред. Н. И. Толстого. — Москва: Международные отношения, 1999. — 697 с.
* Виноградова Л. Н., Толстая С. М. «Иван Купала» // Славянские древности: Этнолингвистичексий словарь: В 5 т. Т. 2: Д (Давать) — К (Крошки) / Под общ. ред. Н. И. Толстого. — Москва: Международные отношения, 1999. — 697 с.
* Девяткина Т. П. Мифология мордвы (традиционная картина мира и образ мышления) / Т. Девяткина // Инженерные технологии и системы. — Саранск: ФГБОУ ВПО «МГУ им. Н. П. Огарева», 1997, — № 2-3. — С. 92-97.

Төркем:Валда шинясь
Сатхамангалам Ранга Иенгар Сриниваса Варадхан

**Сатхамангалам Ранга Иенгар Сриниваса Варадхан** (инглиз телендә: Sathamangalam Ranga Iyengar Srinivasa Varadhan, 1940 елның 2 январенда туган) — һинд килеп чыгышлы американ математигы, Абель премиясе лауреаты. Ихтималлылык теориясе өлкәсендә белгеч.

## Тәрҗемәи хәле
Сатхамангалам Варадхан 1940 елда Британия Һиндстанында, Мадрас президентлыгында, Мадраста туган булган. 1959 елда ул Президентлык Колледжында дипломны яклаган, ә 1963 елда Һиндстан статистика институтында — диссертацияне, аның фәнни җитәкчесе К. Р. Рао булган, ул Варадханның диссертацияне яклавына Андрей Колмогоровны чакырган. Аннан соң С. Р. Варадхан Америка Кушма Штатларына Курант математика фәннәре институтына күчкән һәм хәзер анда эшли.

## Бүләкләре
* 1994 — Биркхоф исемендәге премия
* 1996 — «Тикшеренүләргә җимешле кертеме өчен» Стил премиясе
* 2007 — Абель премиясе
* 2008 — Падма Бхушан
* 2010 — АКШ милли фәнни медале

## Академияләрдә әгъзалыгы
* АКШ милли фәннәр академиясе (1995)
* Норвегия фәннәр академиясе (2009)

## Сайланган хезмәтләре
* *Convolution Properties of Distributions on Topological Groups*. Dissertation, Indian Statistical Institute, 1963.
* 
* 
* (with M D Donsker) 
* (with M D Donsker) Asymptotic evaluation of certain Markov process expectations for large time. I, *[[Communications on Pure and Applied Mathematics]]* **28** (1975), pp. 1-47; part II, **28** (1975), pp. 279—301; part III, **29** (1976), pp 389—461; part IV, **36** (1983), pp 183—212.
* 

## Искәрмәләр

Төркем:Математиклар
Генрих Иванец

**Хенрик (Генрих) Иванец** (инглиз телендә: Henryk Iwaniec; 1947 елның 9 октябрендә туган) — Польша һәм АКШ математигы, 1987 елдан бирле Ратгер университеты профессоры.

Польша фәннәр академиясе әгъза-корреспонденты (1983), АКШ милли фәннәр академиясе әгъзасы (2006).

## Тәрҗемәи хәле
1965 һәм 1966 еллар Халыкара математик олимпиадалары көмеш призёры. 1972 елда Иванец Варшава университетында Анджей Шинцель җитәкчелеге астында doktor дәрәҗәсенә ия булган. 1976 елда doktor habilitowany дәрәҗәсен яклаган. Ул Польшадан 1982 елда киткәнгә кадәр Польша фәннәр академиясенең Математик институтында төрле вазыйфалар биләгән. Ул чакыру буенча Перспектив өйрәнүләр институтында, Мичиган университетында, Боулдерда Колорадо университетында эшләгән һәм нәтиҗәдә Ратгер университетында математика профессоры вазыйфасын били башлаган.

Польша һәм АКШ ике гражданлыгына ия. Аның игезәк ир туганы Тадуеш Иванец — шулай ук Сиракуз университетының математика профессоры булып тора.

## Фәнни эшчәнлеге
Ивановец автоморф формалар һәм гармоник анализга акцент белән иләкләр теориясен һәм комплекс анализның тирән ысулларын кулланучы өйрәнүләр белән мәшгуль.
1997 елда Иванец һәм Джон Фридландер a^2 + b^4 кыяфәтендә чиксез гади саннар күплеге булуын исбатлаганнар. Шуның кадәр куәтле нәтиҗә элек абсолют ирешерлек мөмкин түгел булып саналган, чөнки (Иванец һәм Фридландер яңа ысуллар кулланганчы) иләкләр теориясе гади саннарны аларның пар-пар тапкырламаларыннан аерырга мөмкинчелек бирмәгән.
2001 елда Иванец «Иванец эше куәт, проблеманың катлаулыгының тирән аңлавы һәм узылмаган техникасы белән аерылып тора» дигән формулировка белән Островский премиясенең җиденче лауреаты булган. «Ул саннарның аналитик теориясенә, бигрәк тә модуляр функцияләр GL(2) һәм иләкләр теориясе өйрәнүләрендә гаять зур кертем ясаган».

## Искәрмәләр

Төркем:Математиклар
Томаш Лучак

**Томаш Лучак** (поляк телендә: Tomasz Łuczak; 13 марта 1963 елның 13 мартында туган) — Польша математигы. Төп хезмәтләре комбинаторикага багышланган.

## Шәрәфле дәрәҗәләре
1998 елдан бирле Польша Академиясенең әгъза-корреспонденты.

## Бүләкләре
2012 елда Европа математика конгрессында пленар чыгыш ясаган.
Бүләкләре санына түбәндәгеләр керә:
* Nagroda im. Kazimierza Kuratowskiego (1991)
* Европа математика җәмгыяте премиясе (1992)
* Польша фәне фонды премиясе (1997)
* Стефан Банах медале (2014)

## Искәрмәләр

Төркем:Математиклар
А. М. Бутлеровның кәшәнә-төрбәле кабере

**А. М. Бутлеровның кәшәнә-төрбәле кабере** (, ) ― дини  корылма, рус химигы, академик, атказанган профессор Александр Михаил улы Бутлеров (1828—1886) кабере өстендә эшләнгән кәшәнә-төрбә (). XX гасыр башы архитектура истәлеге. 

## Урыны
Галим авыл зиратының көнчыгыш ягында җирләнгән. Кәшәнә-төрбә Биләрдән ерак булмаган элекке Бутлеровка авылы янында, бөек галим А. М. Бутлеровның ата-бабалары утары булган җирлектә, чиста кырда, иске авыл зиратында урнашкан, анда каберләр гасырлар буе үскән наратлар астында яшеренгән. Бүген Татарстанның Алексеевск районы Бутлеровка авылы урынында кечкенә генә зират һәм Александр Михайлович кабере өстендә 1904―1908 елларда төзелгән нәфис кәшәнә (часовня) сакланып калган. Зират зур түгел. Тын һәм бик чиста. Кәшәнәгә керү ирекле. Зират Алексеевск районы Зур Алан авылыннан 4,5 км көнчыгыштарак урнашкан .  Юл яхшы.

## Тасвирлама
Кәшәнә яңа рус стилендә эшләнгән мемориаль корылманың үрнәге буларак, архитектура һәйкәле булып тора. Кызыл кирпеч һәм ак таш детальләренең үзенчәлекле кушылмасы белән төзелгән. Кәшәнәнең эчке киңлеге дүрт яклы гөмбәз белән капланган.

Кәшәнә эчендә галимнең кабер ташы, баш очында мәрмәрдән бюсты тора.  Ишек каршындагы дивар янында агачтан уеп ясалган  сакланып калган.

Тышта, кәшәнә ишеге янәшәсендә, уң якта җирдә тәбәнәк таш монумент куелган:
 
Основоположник органической химии 
Александр Михайлович Бутлеров 
1828 — 1886

## Тарих
Александр Михайлович гомеренең соңгы елларын үз имениесендә үткәрә (*башка версияләр дә бар*), умарта үрчетү белән шөгыльләнә, хәтта «Пчелиный листок»  журналын чыгаруны оештыра. 1886 елның 5 (17) августында 57 яшендә Казан губернасының Бутлеровка имениесендә (*хәзерге* Татарстанның Алексеевск районы)  вафат булган, 9 августта (*башка версияләр дә бар*) шунда күмелгән. 1904―1908 елларда галим кабере өстендә кирпечтән нәфис итеп эшләнгән кәшәнә-төрбә корылган.

Хәзерге вакытта Федераль әһәмияткә ия һәйкәлләр исемлегенә кертелгән (Федераль әһәмияттәге . «РСФСРда мәдәният ядкарьләрен саклау эшен тагын да яхшырту турында» 1960 елның 30 августындагы 1327 номерлы РСФСР Министрлар Советы карары). Бердәм дәүләт реестрында теркәү номеры ОКН №161610746090006.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Алексеевск һәм Биләр. Мирас хәзинәсе. Туристлар өчен схема.

## Сылтамалар
* *Николай Перфильев*. Часовня химика или знакомство с призраком Бутлерова. KP.RU, 10.07.2015 
* Склеп-часовня на могиле известного химика Александра Бутлерова. Другая Казань, 1.12.2022

Төркем:Алексеевск районы истәлекле урыннары
Төркем:Александр Бутлеров
Төркем:Кәшәнәләр
Сахарон Шелах

**Сахарон Шелах** (иврит телендә: שהרן שלח) — Израиль математигы, Иерусалимда Еврей университеты һәм Нью-Джерсида Рутгер университеты профессоры.

1945 елның 3 июлендә Иерусалимда күбрәк Ионатан Ратош тәхәллүсе астында мәгълүм Израиль шагыйре Уриель Шелах (Гальперин) гаиләсендә туган.

Төп хезмәтләре математик логика өлкәсендә, хосусан, модельләр теориясендә һәм күплекләр теориясендә. 1986 елда Халыкара математиклар конгрессында пленар чыгыш ясаган, 2012 елда — Европа математика конгрессында пленар чыгыш ясаган. 2009 елга якынча 900 мәкалә бастырган (200-дән артык автордаш белән).

Өйләнгән һәм өч баласы бар.

Бүләкләр:
* 1977 — Эрдёш премиясе
* 1981 — Ротшильд премиясе
* 1992 — премиясе
* 1998 — Израиль премиясе
* 2000 — Бойяи премиясе
* 2001 — математика буенча Вольф премиясе
* 2011 — ЭМЕТ премиясе
* 2013 — Стил премиясе

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Архив математических работ Сахарона Шелаха, shelah.logic.at
Төркем:Математиклар
Рой Аллен

Сэр **Рой Джордж Дуглас Аллен** (инглиз телендә: Roy George Douglas (R. G. D.) Allen; 1906 елның 3 июнендә туган — 1983 елның 29 сентябрендә үлгән) — инглиз икътисадчы-математигы һәм статистигы, чик файдалылык теориясе кысаларында ординализм тарафдары.
## Тәрҗемәи хәле
Кембриджда укыган. Лондон университетының Лондон икътисад һәм сәяси фәннәр мәктәбенең статистика профессоры (1944—1973). Эконометрик җәмгыятьнең президенты (1951). Британия академиясе әгъзасы (1952).

## Библиография
* Mathematical Analysis for Economists (1938)
* *[[Хикс, Джон Ричард|Хикс Дж. Р.]], Аллен Р. Дж. Д.* Пересмотр теории ценности // Вехи экономической мысли. Том 1. Теория потребления и спроса / Под ред. В. М. Гальперина — : Экономическая школа, 2000. — С.117—141 — 380с. — ISBN 5-900428-48-6 (англ. A Reconsideration of the Theory of Value, 1934);
* «Статистика для экономистов» («Statistics for Economists», 1949);
* *Аллен Р.* Математическая экономия. М.: Издательство иностранной литературы, 1963, 670 с. («Mathematical Economics», 1956)
* «Макроэкономическая теория» («Macroeconomic Theory», 1967).

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Рой Аллен (1906—1983)
* Библиография Р. Аллена
* Биография
Төркем:Математиклар
Мишель Талагран

**Мишель Талагран** (француз телендә: Michel Talagrand) — Франция математигы, функциональ анализ һәм ихтималлылык теориясе буенча белгеч.

Франция фәннәр академиясе әгъзасы (2004, 1997 елдан бирле корреспондент), Сорбонна остазы, эмерит- Directeur de recherche au CNRS.
Шао премиясе лауреаты (2019).

1974 елда математика буенча агреже () алган.
1977 елда Пьер һәм Мария Кюри Университетында доктор дәрәҗәсен алган (фәнни җитәкчесе — Густав Шоке).
1985 елдан Institut de mathématiques de Jussieu — Paris Rive Gauche-та Directeur de recherche au CNRS.

### Бүләкләре һәм казанышлары
* Милли фәнни өйрәнүләр үзәгенең бронза медале (1978)
* Prix Servant (1986)
* Invited speaker at the International Congress of Mathematicians (1990, 1998)
* Лоэв премиясе (1995)
* Ферма премиясе (1997)
* Шао премиясе (2019)
* Абель премиясе (2024)

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Французская АН  & CV
Төркем:Математиклар
Элиас Стейн (математик)

**Элиас Менахем Стейн** (инглиз телендә: Elias Menachem Stein, 1931 елның 13 январе — 2018 елның 23 декабре) — Америка математигы, престижлы халыкара премияләр лауреаты.

## Тәрҗемәи хәле
1931 елда Антверпенда (Бельгия) ашкенази яһүдләр гаиләсендә туган. 1940 елда Бельгиягә нацистлар басып кергәч гаилә Америка Кушма Штатларына качкан. Анда ул Чикаго университетын тәмамлаган, кайда 1955 елда Энтони Зигмунд җитәкчелеге астында диссертацияне яклаган. Аннан соң ул башта Массачусетс технология институтында укыткан, 1958 елда Чикаго университеты доценты булган, ә 1963 елда — Принстон университеты профессоры булган.

## Фәнни казанышлары
Стейн күбесенчә гармоник анализ өлкәсендә эшләгән. Аның күпсанлы укучылары арасында — ике Филдс лауреаты: Чарльз Фефферман һәм Теренс Тао.

## Академияләрдә һәм фәнни оешмаларда әгъзалыгы
* Милли фәнни фонд
* Альфред Слоун фонды
* АКШ милли фәннәр академиясе
* Америка математика җәмгыяте

## Бүләкләр һәм казанышлар
* Стил премиясе (1984 һәм 2002)
* математика өлкәсендә Рольф Шока премиясе (1993)
* математика өлкәсендә Вольф премиясе (1999)
* АКШ милли фәнни медале (2001)

## Искәрмәләр

Төркем:Математиклар
Гайфулла Абзалов

**Гайфулла Абзалов** (,  — , ) — 1990 елларда бик популяр булган композитор, автор-башкаручы.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Сәгыйть Гыйбашев (якташы)

Төркем:Татар җырчылары
Динар Фәйсханов

**Динар Фәйсханов** (,  — , ) — Мәскәүдә яшәп иҗат итүче популяр татар автор-башкаручысы. Alga татар интернет-радиосын оештыручы. 

## Тәрҗемәи хәл
1981 елда Мәскәүдә туган. Әтисе тумышы белән Шөбиле авылыннан, әнисе — Анды авылыныкы. Атасы гармунчы булганлыктан, Динар да 5 яшеннән гармунда уйнарга өйрәнә. 7 яшендә беренче җырын яза. Яшьтән Таһир Якупов, Илһам Шакиров, Рәшит Ваһапов, Гали Ильясов җырларын тыңлап үсә. 
1981 елда әнисе Динарны Диләфрүз театрына алып килә. 

1994 елда музыка мәктәбен баян классы буенча тәмамлый. 
«Алтын Лалә» (Казан, 1998), «Тургай 98» (Казан), «Тургай 99» (Чаллы), «Энҗе бөртекләре» (Мәскәү, 1998), Рәшит Ваһапов исем. конкурс (Мәскәү, 1998), ел саен узучы «Туган як моңнары» (Мәскәү) конкурслары лауреаты.

2009 елның 8 февралендә Мәскәүдә беренче соло концертын куя. Шул елдан алып февраль аенда Мәскәү тамашачылары өчен бер концерт кую матур традициягә әйләнә. 

2020 елда Д.Фәйсханов Alga интернет-радиосын гамәлгә куя. Радиодан музыкаль номерлар, мәзәкләр, Нижгар ягының атаклы якташлары турында сюжетлар тапшырыла. 2024 елдан радио Telegram-нан гына аваз сала (https://t.me/radioalga). 

## Иҗаты
Йөздән артык җыр авторы. Текстларын үзе да иҗат итә, шулай ук шагыйрьләр Р.Вәлиева, М.Разов, М.Шәйбәков, Н.Камал, М.Мөхәммәтшин, Р.Корбан һәм башкаларныкын текстларын көйгә сала. Репертуарында аерым урынны Нижгар кыска көйләре алып торалар һәм тамашачыларда җылы кабул ителәләр. 

Иҗат төркеменә баянчы Минхан Хөсәинов (Суыксу), гитарачы Гамил Мәхмүтов (Петрякс), гитарачы Рәшит Фәйзрахманов (Шөбиле) керәләр. Башлангыч елларда шулай ук виртуоз музыкант Мәсүм Фәйзуллин, баянчы Наил Абделкаюмов белән хезмәттәшлек итә.

## Дискография
2009 — «Нижгар-Мәскәү-Казан» 
2011 — «Сагынам туган авылымны» (DVD)
2019 — «Рәхмәт сезгә!»

## Чыганаклар
* М.Мөхәммәтшин. Динар Фейсханов. Биография.

## Искәрмәләр

Төркем:Татар җырчылары
Төркем:Мәскәүдә туганнар
Шарлык сөйләшенең муса урынчылыгы

**Шарлык сөйләшенең муса урынчылыгы**  — татар теленең мишәр диалекты шарлык сөйләше урынчылыгы.

## Таралышы
Муса (яңамуса) урынчалыгы Шарлык районы Яңа Муса, Үрнәк, Александровка районы Султакай, Ягъфәр, Комсомол, Төньяк районының Ибрай, Кызыл Яр һәм Керәшле, Саракташ районының Ислай авылларында таралган. Бу авылларны 18-19 гасыр чикләрендә Пенза губернасыннан чыккан татарлар нигезләгән.

## Үзенчәлекләре
Урынчылык көнбатыш диалектының үзенчәлекләрен тотрыклырак саклау белән аерылып тора: мәсәлән, сүз башында й-лаштыру; кыскартылган исемнәрне актив куллану; фигыльләрнеңгын/-ген  формасы (торгын, килген), -гы килә/-ак килә (баргы килә, ашак кели), көнбатыш диалектына хас сүзләрнең шактый киң спектры: «сөлге» мәгънәсендә бит себеркесе, «чылан» мәгънәсендә ишег алны(сы), җәй мәгънәсендә йаз, үкчә мәгънәсендә табан һ. б.

## Чыганаклар

* Татарские говоры Оренбуржья: лексико-семантический аспект / А.Я. Хусаинова. – Казань: ИЯЛИ, 2017. – 188 с. ISBN 978-5-93091-234-0

Төркем:Татар теленең мишәр диалекты
Шарлык сөйләшенең бәшир урынчылыгы

**Шарлык сөйләшенең бәшир урынчылыгы** — татар теленең мишәр диалекты шарлык сөйләше урынчылыгы.

## Таралышы
Бәшир урынчалыгы Ташлы районының Бәшир, Имангол, Тук районының Биккол, Мөлек авылларында таралган. Бу авылларны XVIII гасыр ахырында Сембер губернасының элеккеге Буа өязеннән, соңрак Казан губернасының Чистай өязеннән чыккан татарлар (мишәрләр) нигезләгән.

## Үзенчәлекләре
Урынчылык көнбатыш диалектның үзенчәлекләрен нигездә фонетикада, өлешчә морфологиядә дә, лексикада да саклаган: өй дифтонгларының даими монофтонгизациясе (күәнтә, сүѡәл); Сөйләштә көнбатыш диалектына хас булган сүзләр һәм формаларның зур төркеме билгеләнә, мәсәлән, ишек төбе — былдыр, перчатка — пәрчәткә һ. б.

## Чыганаклар

* Татарские говоры Оренбуржья: лексико-семантический аспект / А. Я. Хусаинова. — Казань: ИЯЛИ, 2017. — 188 с. ISBN 978-5-93091-234-0

Төркем:Татар теленең мишәр диалекты
Шарлык сөйләшенең ык урынчылыгы

**Шарлык сөйләшенең ык урынчылыгы** — татар теленең мишәр диалекты шарлык сөйләше урынчылыгы.

## Таралышы
Ык урынчалыгы Абдулла районының Абдрахман һәм Чаганлы авылларында таралган. Бу авылларда урта диалектның минзәлә сөйләше һәм көнбатыш диалектның төмән, күзнәй сөйләшләре вәкилләре яши.

## Үзенчәлекләре

Бер үк торак пунктларда төрле диалектларның сөйләмнәре үзара тәэсир итешкән, нәтиҗәдә катнаш сөйләм барлыкка килгән, анда көнбатыш диалектына хас үзенчәлекләр өстенлек итә. Аны көнбатыш диалекты белән бәйләүче шактый күп сүзләр бар, мәсәлән, олан/ылан — бала, йырт — ишегалды, ынук/нука — онык, йәйәк — яңак, бит һ.б.

## Чыганаклар

* Татарские говоры Оренбуржья: лексико-семантический аспект / А. Я. Хусаинова. — Казань: ИЯЛИ, 2017. — 188 с. ISBN 978-5-93091-234-0

Төркем:Татар теленең мишәр диалекты
Эгон Шарп Пирсон

**Эгон Шарп Пирсон** (инглиз телендә: Egon Sharpe Pearson; 1895 елның 11 августы, Хэмпстед, Лондон — 1980 елның 12 июне, Мидхёрст, Бөекбритания) — инглиз статистигы.

Лондон король җәмгыяте әгъзасы (1966). Король статистика җәмгыяте президенты (1955—1956). Британия империясе Ордены командоры.

Карл Пирсонның бердәнбер улы. Винчестер колледжын һәм Тринити-колледжны (Кембридж) тәмамлаган. Алга таба Лондон Университет колледжының статистика профессоры һәм «Биометрика» журналы мөхәррире. Еш математик статистиканың фундаменталь леммасы дип аталган гипотезаларның статистик тикшерүе турында Нейман-Пирсон леммасына рәхмәтле мәгълүм. Шулай ук сыйфатның статистик контроль сораулары белән шөгыльләнгән, күп игътибарны статистик таблицалар төзүгә биргән.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Пирсон Эгон Шарп // Энциклопедия статистических терминов. Том 8. Выдающиеся отечественные и зарубежные ученые в области статистики. — Федеральная служба государственной статистики, 2013.
* Egon Sharpe Pearson, 11 August 1895 — 12 June 1980 // Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society, 1981, vol. 27, pp. 425—443, plate, by M. S. Bartlett

Төркем:Математиклар
Каргалы сөйләшенең урал-сакмар урынчылыгы

**Каргалы сөйләшенең урал-сакмар урынчылыгы** — татар теленең казан диалектына караган каргалы сөйләше урынчылыгы.

## Таралышы
Урал-Cакмар урынчылыгы Ырынбур өлкәсенең көньяк-көнчыгыш өлешендә (Җаек һәм Сакмар бассейннарында) таралган. Соңрак Башкортстанның һәм Чиләбе өлкәсенең көньяк районнарына да күченеп авыллар нигезләгәннәр.

## Тарихы
XVIII гасырның 30—40 нчы елларында Җаек, Самара, Сакмар ярлары буйлап Ырынбур хәрби чик сызыкларын һәм андагы ныгытма-ларны төзү эшенә патша хөкүмәте 400 казан татарын, Уфа өязеннән 500 ясаклы татарны, 500 мишәрне күчереп утырта. Соңрак бу ныгытылган пунктларга (редут, крепостьларга) Урта Идел буеннан яңадан татарлар, руслар һәм башка халыклар килеп утыралар. Идел буе татар-ларыннан тыш, Ырынбур хәрби сызыгына, ягъни Сакмар буена, казак хезмәтен үтәү максаты белән «салтанаул татарлары» һәм «кындырау татарлары» дип йөртелгән әстерхан нугайлары күчереп утыртыла.

## Үзенчәлекләре
Урынчылыкка хас специфик үзенчәлекләр: нугай тибындагы ачык а авазы; 1 нче һәм 2 нче зат алмашлыкларының юнәлеш килешендә миңә, сиңә формалары; сыйфат фигыльнең -(а)қай/-(д)кәй (ашақай җиләк, кийәкәй кием) формасы; -а йат- (килә йата), -п қал- (өшеп қалыр) фигыль формаларының актив кулланылуы; тақан, тайын, чикем, чиңгел бәйлекләренең, қайта, қуй, тәқа, индеге кебек кисәкчәләрнең булуы, кечерәйтү-иркәләү формасы -чә/-чә (китапча, киленчә) аша бирелә, -п қал- фигыль формасы (эшеп қалыр); бәйлекләр: чикем, чиңгел, тықы, тақан (кадәр); әдәби телдәге *киләсе кеше* белән беррәттән *киләкәй кеше* вариантын куллану һ. б.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Татарские говоры Оренбуржья: лексико-семантический аспект / А. Я. Хусаинова. — Казань: ИЯЛИ, 2017. — 188 с. ISBN 978-5-93091-234-0

Төркем:Татар теленең урта диалекты
Яүштә-чат сөйләшенең ор урынчылыгы

**Яүштә-чат сөйләшенең ор урынчылыгы** яки **ор сөйләше** — татар теленең том диалекты карган яүштә-чат сөйләше урынчылыгы.

## Таралышы

Урынчылык Новосибирск өлкәсенең Йорт-Оры авылында яшәүче чат татарлары арасында таралаган. Оры авылында яшәүче чатларның сөйләше идел буе татарлары йогынтысыннан читтә калып үзенчәлекләрне күберәк саклап калуы белән аерылып тора.  Шул ук районның Йорт-Акбалык, Караборын, Кызыл Яр, Томск өлкәсенең Батур авылларында об чат татарлары белән бергә казан татарлары яши. Шуңа күрә сөйләме катнаш.

Бу авылда элек үк казан татарларын җир бүлмәү өчен ир-малайлары булган очракта кертмәүләре билгеле, читкә кыз бирмәгәннәр, шуңа күрә дә сөйләш яхшы сакланган дип аңлатыла.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Милли-мәдәни мирасыбыз: Томск өлкәсе татарлары. — Казан, 2016. — 432 б. — (Фәнни экспедицияләр хәзинәсеннән; ундүртенче китап).

## Әдәбият

* Борисенко А.Ю. Сведения о культуре «татар» ОбьИртышского междуречья, собранные европейскими учёными XVIII в. // История, экономика и культура средневе ковых тюрко-татарских государств Западной Сибири. – Курган: Изд-во Курган. гос. ун-та, 2014. – С. 13–17.

Төркем:Том далекты
Каргалы сөйләшенең бозаулык урынчылыгы

**Каргалы сөйләшенең бозаулык урынчылыгы** — татар теленең казан диалектына караган каргалы сөйләше урынчылыгы. Бу урынчылык богырыслан һәм каргалы сөйләшләре үзенчәлекләрен үз эченә алган, күчеш сөйләш булып та санала.

## Таралышы
Бозаулык урынчылыгы Ырынбур өлкәсенең көньяк-көнбатыш районнарында — Бозаулык бассейны һәм Җаек елгасы кушылдыклары (Киндерле, Илек) бассейннарында таралган.

## Тарихы
Бу территориядә XVII гасыр ахырыннан XX гасыр башына кадәр Казан ягыннан һәм Кама аръягыннан татарлар күчеп килгән. 1788—1796 елларда көньяк-көнбатышта — Бозаулык елгасы (Самара кушылдыгы) буендагы авылларның күпчелегенә Казан ягыннан (Зөя, Казан өязләре) һәм Минзәлә өязеннән чыккан урта диалект вәкилләре нигез салган.

## Үзенчәлекләре
Урынчылык өчен характерлы төп үзенчәлекләр: иренләшкән а° һәм ачык а авазлары параллель кулланылу; сүз башында һәм иҗек башында җ-лаштыру; зат алмашлыкларының миңә//мийә, сиңә//сийә формалары; хәл фигыльнең -уwышлай/-уwешлэй формасы һ. б.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар

* Татарские говоры Оренбуржья: лексико-семантический аспект / А. Я. Хусаинова. — Казань: ИЯЛИ, 2017. — 188 с. ISBN 978-5-93091-234-0

## Әдәбият

* Милли-мәдәни мирасыбыз: Оренбург өлкәсе татарлары. — Казан, 2016. — 360 б.

Төркем:Татар теленең урта диалекты
Яүштә-чат сөйләше

**Яүштә-чат сөйләше** яки **әүштә-чат сөйләше** — татар теленең том диалектына карган бер сөйләш. Яүштә һәм чат татарлары арасында таралаган.

## Таралышы

Яүштә-чат сөйләше Том өлкәсенең Томск районында һәм Новосибирск өлкәсенең Колыван районында яшәүче яүштә һәм чат татарлары арасында таралаган. Чатлар, яшәүләренә карап, том (Том елгасы бассейны, Том өлкәсе) һәм об (Об елгасы бассейны, Новосибирск өлкәсе) чатларына бүленәләр. 

Новосибирск өлкәсенең Оры авылында яшәүче чатларның ор сөйләшен аерым урынчылык дип билгелиләр, ул идел буе татарлары йогынтысыннан читтә калып үзенчәлекләрне күберәк саклаган.  Шул ук районның Йорт-Акбалык, Караборын, Кызыл Яр, Томск өлкәсенең Батур авылларында об чат татарлары белән бергә казан татарлары яши. Шуңа күрә сөйләме катнаш. Ә күрше Казан, Новотроицкий авылларында казан татарлары гына яши.

Яүштә авылында яүштә татарлары яши. Чуртанлы, Өгерләч авыллары инде юкка чыккан.

Том чатлары Том районының  Абытай, Казанйорт, Кызылкаш, Яңавыл (күберәк идел буе татарлары), Умавыл, руслар белән Калтай, Күрлек, Кафтанаел авылларында яшиләр.

## Үзенчәлекләре
Яүштә-чат сөйләшенең бараба, тубыл-иртыш һәм татар теленең урта диалектлары белән охшашлыклары бар. Бараба һәм тубыл-иртыш диалектларының якынлыгы озак вакыт дәвамында бер географик территориядә яшәү һәм бу халыкларның Бараба даласында тарихи күршелеге белән бәйле, ә татар теленең урта диалектына якынлыгы татар әдәби теленең йогынтысы (беренче чиратта мәктәп белеме һәм ММЧ аша), шулай ук том татар авылларына Идел буе татарлары күченүе белән бәйле.

Яүштә-чат сөйләшендә үзенчәлекле күренешләр, борынгы формалар сакланып килә. Себер татар диалектларының барысы өчен дә уртак булган күренешләр том диалектында да күзәтелә. Билгеле, соңгы еллардагы тикшеренүләр саңгыраулану күренешенең системалылыгы шактый җимерелгән икәнен күрсәтә. Ике сузык арасындагы саңгырауларның яңгыраулашуы системалылыгы йомшаган.

Әүштә-чат сөйләшендә тартык авазларның әйтелешләре һәм ясалышлары әдәби телдәгечә. Бары тик *ч* авазының кушык аваз булуын гына истә тотарга кирәк, ләкин сөйләштә аның кулланышы бик чикле, чөнки аңа *ц* авазы тәңгәл килә. Сөйләшенең үзенчәлекле лексик-семантик системасы да формалашкан.

## Искәрмәләр

## Чыганаклар
* Милли-мәдәни мирасыбыз: Томск өлкәсе татарлары. – Казан, 2016. – 432 б. – (Фәнни экспедицияләр хәзинәсеннән; ундүртенче китап).

Төркем:Том далекты
Рафаэль Тукаев

**Рафаэль Тукаев**,  Рафаэль Николай улы Тукаев (*Рафаэль Николаевич Тукаев; [[1929 ел]]ның [[1 май|1 мае]], [[СССР]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Стәрлетамак]] ― [[1995 ел]]ның [[5 июнь|5 июне]], [[РФ]], [[БР]], [[Уфа]]*) ― инженер-механик, нефтьче, 1972―1978 елларда «Татнефть» җитештерү берләшмәсенең «Җәлилнефть»  башлыгы. 
## Тәрҗемәи хәле

1929 елның 1 маенда Стәрлетамакта татар гаиләсендә туган.
Тимер юл техникумын, «нефть һәм газ промыселлары машиналары һәм җиһазлары» белгечлеге буенча Уфа нефть институтын (1994 елдан университет) тәмамлаган, инженер-механик квалификациясен алган.
### Хезмәт юлы
Хезмәт эшчәнлеген Мәскәү өлкәсенең Подольск шәһәрендә тимер юлда башлаган.
1954―1956 елларда ― Красноярск шәһәре аэропортында (2019 елга кадәр «Емельяново», 2019 елдан Д. Хворостовский исемендәге Красноярск халыкара ) ягулык-майлау материаллары инженеры;
1956―1957 елларда ― комсомол юлламасы буенча Красноярск краена Абакан―Тайшет тимер юлы  («Батырлык трассасы») күчкән. Абакан нефть базасының техник җитәкчесе;
1957―1963 елларда ― Казанда Татсовнархозның нефть сәнәгате идарәсенең матди-техник тәэмин итү бүлеге башлыгы;
1963―1965 елларда ― «Татнефть» җитештерү берләшмәсенең «Лениногорскнефть»  башлыгы урынбасары;
1965―1967 елларда ― «Түбәнкаманефтехим» комбинаты директоры урынбасары;
1967―1968 елларда ― «Татнефть» җитештерү берләшмәсенең «Әлмәтнефть» НПУ башлыгы урынбасары;
1968―1972 елларда ― «Татнефть» җитештерү берләшмәсе башлыгының кадрлар һәм көнкүреш буенча урынбасары;
1972―1978 елларда ― «Татнефть» җитештерү берләшмәсенең «Җәлилнефть» нефть-газ чыгару идарәсе башлыгы; 
1978 елдан Казакъстанның «Мангышлакнефть» берләшмәсендә (хәзерге , аннан соң ― Төмән өлкәсе «Варьеганнефтегаз» берләшмәсендә генераль директорның көнкүреш буенча урынбасары вазыйфасында эшләгән. 
1995 елның 5 июнендә 66 яшендә Уфада вафат булган.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* Хөрмәт Билгесе ордены
* «Фидакарь хезмәт өчен» медале. Владимир Ильич Ленинның тууына 100 ел тулу уңаеннан
* күп санлы Мактау грамоталары
## Шәхси тормышы
Хатыны Әнисә Шакир кызы, ике кызы (берсе Светлана), улы, оныклары
## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Рафаэль Николаевич Тукаев /  *[[Дамир Гарифуллин]]*. Җиде җил дуенында. Җәлил поселогы тарихы буенча кыскача хәбәрләр. ― Яр Чаллы: «Яр Чаллы типографиясе» ДУП, 2004. – Б.28.
* Хезмәт Даны музее. Герой-шагыйрь Муса Җәлилнең тууына 100 ел тулу уңаеннан. Җәлил, 2006.
## Сылтамалар
* *София Гарифуллина*.      Тукаев Рафаэль Николаевич. veterans.tatneft.ru

## Моны да карагыз
* Хезмәт Даны музее (Җәлил штб)
* Җәлилнефть

Төркем:«Владимир Ильич Ленинның тууына 100 ел тулу уңаеннан» медале белән бүләкләнүчеләр
Төркем:Уфа нефть институтын тәмамлаучылар
Төркем:Инженер-механиклар
Төркем:Татарстан нефтьчеләре
Төркем:Россия нефтьчеләре
Төркем:Шәхесләр:Җәлил
Төркем:Шәхесләр:Татнефть
Чыңгыз Абдуллаев

**Чыңгыз Абдуллаев**, Чыңгыз Акиф улы Абдуллаев (; ; *[[1959  ел]]ның [[7 апрель|7 апреле]], [[СССР]], [[Азәрбайҗан ССР]], [[Баку]]*) ― азәрбайҗан язучысы, рус һәм азәрбайҗан телләрендә яза. Сәяси детектив жанрына өстенлек бирә. Азәрбайҗанның халык язучысы (2005).

## Тәрҗемәи хәле
1959  елның 7 апрелендә Бакуда зыялы гаиләдә туган.

Бакуның 189нчы мәктәбен (1976 елда), Азәрбәйҗан дәүләт университетының юридик факультетын (1981 елда) тәмамлаган. Азәрбайҗан, рус, инглиз, итальян, төрек һәм фарсы телләрен белә.

Халыкара хокукта агрессия темасына кандидатлык, Халыкара хокукта җинаятьчелек темасына докторлык (1991 елда) дисссертацияләре яклаган.

## Иҗаты
Чыңгыз Абдуллаев ― рус телендә психологик һәм сәяси детектив жанрында үз әсәрләрен иҗат итүче бердәнбер азәрбайҗан язучысы. Әдәби эшчәнлеге берничә лирик хикәядән башланган, алар арасында «Вальс» (1981) һәм «Икмәк кисәге» (1981―1982).  Язучының беренче эре әсәре — «Зәңгәр фәрештәләр» романы 1988 елда Бакуда басылып чыккан. Соңрак «Канун негодяев», «Кредо негодяев» һәм «Совесть негодяев» трилогиясе дөнья күргән. Герое халыкара эксперт Дронго булган 118 әсәре басылып чыккан. Серия дәвам итә.

Чыңгыз Абдуллаевның күпчелек сценарийлары азәрбайҗан телендә язылган.

Кискен сюжет, геройларның алдан әйтеп булмый торган язмышлары, үткер тел, шулай ук хикәяләү канвасына реаль фактлар һәм документлар кертү — болар барысы да Чыңгыз Абдуллаев романнарын детектив әдәбиятның сизелерлек күренешенә әйләндерә. Тарихи темаларга да яза.

Китаплары 18 телгә тәрҗемә ителгән һәм БДБ, Балтыйк буе илләрендә, АКШта, Франциядә, Швециядә, Норвегиядә, Румыниядә, Израильдә, Болгариядә, Сербиядә, Албаниядә басылып чыккан. Китапларының гомуми тиражы 26 млн данәдән артык. 

Романнары буенча 7 фильм һәм 2 сериал төшерелгән.

## Бүләкләре, мактаулы исемнәре
* 2005 ― Азәрбайҗанның халык язучысы ― *азәрбайҗан әдәбиятын һәм мәдәниятен үстерүдәге казанышлары өчен*
## Шәхси тормышы
Гаиләле. Хатыны Зөләйха (Алиева, 1968 елгы), табиб-офтальмолог, балалары: кызы Нәргиз (1988 елгы), улы Җәмил (1993 елгы) Лондонда белем алганнар, Бөекбританиядә яшиләр һәм эшлиләр.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Abdullayev Çingiz Akif oğlu

Төркем:Бакы дәүләт университетын тәмамлаучылар
Төркем:Юридик фәннәр докторлары
Төркем:Әлифба буенча язучылар
Төркем:Азәрбайҗан язучылары
Төркем:Азәрбайҗанның халык язучылары
Төркем:Азәрбайҗан драматурглары
Төркем:Азәрбайҗан публицистлары
Төркем:ССРБ язучылары
Төркем:Детектив язучылар 
Төркем:ПЕН-үзәк әгъзалары
Төркем:«Һомай» премиясе лауреатлары
Төркем:Шөһрәт ордены (Азәрбайҗан) кавалерлары
Төркем:Шәрәф ордены (Азәрбайҗан) кавалерлары
Төркем:Дуслык ордены (Россия) кавалерлары
Галәветдин Зыятдинов

**Галәветдин Зыятдинов** (Бичер, Олы Нырсы авыл җирлеге, Теләче районы, ТАССР, ССРБ — 31 май 2017, Казан, Татарстан) — 40 елга якын «Татарстан» дәүләт телерадиокомпаниясендә «Авыл офыклары» тапшыруын алып барган журналист.

## Тормыш юлы
Зыятдинов Галәветдин Фәхретдин улы Теләче районының Бичер (икенче исеме Кече Мирәтәк) авылында дөньяга килә.

Казанда һөнәри училище, аннары Казан театр училищесында укый. Республика күчмә театрында эшли. Үз исеменең артык гади булып күренгәнлектән,Сара Садыйкова киңәшен тыңлап, *Алик Зыятдинов* псевдонимы белән уйный. Профессиональ сәхнәдән телевидениегә килә. Авыл хуҗалыгы редакциясенең өлкән мөхәррире буларак эшли. 40 елга якын «Авыл офыклары» тапшыруын алып бара.
Алик Зыятдинов төркеме белән районнардан кайтып керми иде. Һөнәрдәшлере биргән бәяләмә буенча, тапшырулары җылы, эчкерсез, халыкчан була иде, чөнки алар гади авыл хуҗалыгы хезмәтчәннәре белән әңгәмәләргә күбрәк корылган булган. 

2017 елның 31 маенда озакка сузылган авырудан соң вафат була. 1 июньдә туган ягы – Татарстанның Теләче районы Бичер авылында мөселманча җирләнде.

## Истәлеге
Теләче районында Галәветдин Зыятдинов истәлегенә багышлап «Яшь журналист» район бәйгесе уздырыла.

## Сылтамалар
* Казан телевидениесе 60 яшьлек юбилеен билгели: нәрсәләр булган, ниләр көтә? 19.08.2019© Ватаным Татарстан
* "Татарстан" каналының "Туган як" тапшыруы "атасы"...
* 

Төркем:Теләче районында туганнар
Төркем:Казан театр укуханәсен тәмамлаучылар
Төркем:Тележурналистлар
Төркем:Татар журналистлары
Төркем:Телетапшырулар алып баручылар
Сайберҗая

**Сайберҗая** () ― дөньяда иң эре мәгълүмати һәм технологик проектларның берсе, Малайзиянең , технологик шәһәр; Университет шәһәрчеге. Малайзия инновацион дизайн үзәгенең төп өлеше. Ил башкаласы Куала-Лумпурдан көньякка таба ~30 км ераклыкта урнашкан

## Multimedia Super Corridor
Сайберҗая төзелеше 1996 елда  проекты кысаларында башланган, ул 25 ел дәвамында эшләячәк. Сайберҗаяның рәсми ачылу тантанасы 1997 елда Малайзиянең ул чактагы премьер-министры Махатһир бин Мөхәммәт тарафыннан оештырылган. Проектның беренче этабы (аны өч төп этапта дәвам итү планлаштырыла) 2003 елда төгәлләнгән. Проектны тәмамлау 2020 елга планлаштырыла. Нәтиҗәдә, кибер-хокукый система булдырыла, кибер-судлар эшли, биредә эшләүче фирмалар шул ук шартларга һәм субсидияләргә ия булачак.

## Инфраструктура
Бу кибер-шәһәрдә хәзер Акыллы мәктәпләр, Акыллы йортлар һәм университетлар бар. Бу шәһәрдә шулай ук технологияләр һәм мәгълүмат сату белән шөгыльләнүче дөнья компанияләре эшли. Барлык офислар оптик җепсел челтәренә тоташтырылган. Шәһәрдә ИБП системасы бар. Хәтта бөтен ил буенча электр сүндерелгән булса да, Сайберҗая электр белән 30 минут дәвамында файдалана ала.

Шәһәрдә машина йөртү хокукы бирүче бердәм электрон билет, шәхес таныклыгы, банк картасы, медицина картасы һәм башка шундый документлар булу да җитә.

Бөтен шәһәр астына салкын сулы торбалар салынган. Шәһәрне экваториаль эсседән саклау өчен кондиционерлар урынына йортлар салкын сулы әлеге җайланмалар белән суытыла.

## Мәгариф

Сайберҗаяда берничә мәктәп, көллият һәм университет урнашкан. Моңа мисал булып Мультимедиа университеты (), Киркби халыкара көллияте һәм креатив технологияләр өлкәсендә Лимкоквинг университеты () тора.

## Төнге тормыш
Кайбер компанияләр биредә тәүлегенә 24 сәгать өзлексез эшләсәләр дә, биредә төнге тормыш яхшырган. Төнге тормыш өчен биредә «Hops and Grapes» һәм «Treehaus» исемле оешмалар бар. «Hassan 's Cafe» һәм «D' Arif» кафелары, шулай ук азык-төлек сату буенча берничә кибет атнага 7 көн, тәүлегенә 24 сәгать эшли.

## Кызыклы факт
Татарстан Малайзиядән республикада тормышка ашырылган кайбер идеяләрне үзләштергән. Мәсәлән, Иннополис Сайберҗая шәһәре аналогы булып тора, бу хакта Рөстәм Миңнеханов илнең премьер-министры Махатһир Мөхәммәт белән очрашуда әйткән булган.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Cyberjaya Malaysia — Global Tech Hub (Official Website) 

Төркем:Малайзия шәһәрләре
Төркем:Малайзия тарихы
Төркем:1999 елда барлыкка килгәннәр
Алптәкин

**Алптәкин** ― фамилия.
* Гайсә Йосыф Алптәкин (1901―1995), Көнчыгыш Төркистан сәясәтчесе.
* Әркин Алптәкин (1939), Бөтендөнья уйгыр конгрессы җитәкчесе (2004—2006 елларда). Гайсә Алптәкинның улы.
* Камил Әким Алптәкин (1977), төрек бизнесмены.
* Хөсәен Баһри Алптәкин (1957―2007), төрек рәссамы.
----
* Аслы Алптәкин (1985), төрек җиңел атлеты, Олимпия чемпионы (2012, бүләкләреннән мәхрүм ителгән).
* Хатиҗә Алптәкин (1923―2005), төрек язучысы.
## Моны да карагыз
* Алып-Тәгин (? ― 963 елның 13 сентябре), Газнәвиләр дәүләтенә нигез салучы һәм беренче әмире.
Төркем:Фамилияләр
Рәсәй федерациясенең юкка чыгу куркынычы булган телләр исемлеге

**Рәсәй федерациясенең юкка чыгу куркынычы булган телләр исемлеге** - кулланудан баш тарту куркынычы булган тел, гадәттә, исән калганнары аз булганга. Әгәр дә ул барлык туган телләрен югалтса, ул үле телгә әйләнә. Тел бер өлкәдә куркыныч астында булырга мөмкин, ләкин Ирландия телендәге кебек, икенчесендә яңарыш билгеләрен күрсәтә.Шуңа күрә мондый телләр өстәмә яклауга мохтаҗ.

Россия Федерациясендә бик күп кечкенә телләр яши, аларның күбесе Кавказ, Урал, Себер һәм башка төбәкләрдә азчылыклар һәм җирле халыклар сөйләшә. Бу телләр берничә фактор аркасында юкка чыгу куркынычы арта бара, шул исәптән:

**Руслаштыру**:рус телен башка телләр исәбенә куллануны алга этәрүнең тарихи сәясәте.

**Глобальләштерү**: мәгариф,массакүләм мәгълүмат чаралары, сәүдә өлкәсендә глобаль телләрнең өстенлеге.

**Миграция**:кешеләрнең традицион тел җәмгыятьләреннән ераклашуы.

Берләшкән Милләтләр Оешмасының Мәгариф, Фән һәм Мәдәният Оешмасы тел куркынычының биш дәрәҗәсен билгели, "куркынычсыз" (куркыныч астында түгел) һәм "юкка чыккан тел" арасында;: 

* **Көчсез** - "күпчелек балалар бу телдә сөйләшәләр, ләкин бу кайбер өлкәләр белән чикләнергә мөмкин (мәсәлән, өй)"
* **Билгеле, куркыныч астында** - "балалар ана телен өйдә өйрәнмиләр".
* **Хәвеф-хәтәр астында** - "телне әби-бабайлар һәм олы буыннар сөйли; ата-аналар буыны аңлый алса да, алар аны балалары белән дә сөйләшмиләр".
* **Тәнкыйть куркынычы астында** - "иң яшь спикерлар- әби-бабайлар, олылар, алар өлешчә һәм сирәк сөйләшәләр"
* **Extкка чыгу** - "спикерлар калмады; 1950-нче еллардан башлап юкка чыкса, Атласка кертелә".

Түбәндәге исемлектә *[[Атлас мов, що вимирають|куркыныч астында Дөнья телләре Атласының]]* өченче басмасы нәтиҗәләре бар (2010); элегрәк ( *юкка чыгу куркынычындагы телләрнең Кызыл исемлеге* ), шулай ук югарыда телгә алынган басманың онлайн басмасы, икесе дә UNНЕСКО тарафыннан бастырылган. 

## Кара. шулай ук

* Тел куркыныч астында булу дәрәҗәләре
* Extкка чыгу куркынычы астында булган Европа телләре исемлеге
* Азиядә куркыныч астында булган телләр исемлеге

## Искәрмәләр

## тышкы сылтамалар

* 
* The World Atlas of Languages , UNESCO
* Endangered Languages Project: Russia 
Төркем:Тел сәясәте
Төркем:Тел белеме
Төркем:Россия телләре
Үзбәкстан университетлары исемлеге

**Үзбәкстан югары уку йортлары исемлеге** (, , , ) — да эшләүче **университет** һәм башка статуслы югары уку йортлары исемлеге.

## Университетлар

## Башка югары уку йортлары

## Сылтамалар

## Моны да карагыз
* Университетлар исемлекләре

Төркем:Үзбәкстан университетлары
Россия югары уку йортлары исемлеге

**Россия югары уку йортлары исемлеге** яки *Россия университетлары исемлеге* — ндә эшләүче **университет** һәм башка статуслы югары уку йортлары исемлеге.

## Уникаль статуслы университетлар (2)

## Федераль университетлар (10)

## Илкүләм тикшеренү университетлары (29)

## Төбәк терәк университетлары (33)

## Башка университетлар

## Академияләр

## Консерваторияләр

## Югары хәрби уку йортлары

## Башка югары уку йортлары

## Моны да карагыз
* Университетлар исемлекләре

Төркем:Россия югары уку йортлары
Төркем:Исемлекләр:Россия
Төркем:Исемлекләр:Фән
Төркем:Исемлекләр:Икътисад
Төркем:Исемлекләр:Мәдәният
Пермь сөйләшенең барда урынчылыгы

**Барда урынчылыгы** — татар теленең урта диалектына караган пермь сөйләшенең бер урынчылыгы.

## Таралышы

Барда урынчылыгы Пермь краеның Барда, Чернушка, Көязе районарында яшәүче татарлар, башкортлар арасында таралган.

## Үзенчәлекләре

Урынчылыкта *-ау/-әү>-оу/-өү//-у/-ү* авазлары күчеше күренә: бозоу/бозоу/бозу (бозау); теркөү/ теркө/ теркү (теркәү — бирнә). Бу күренеш урта диалектның норлат (кайбыч), нократ сөйләшләрендә, уйгыр, хакас, чуаш телләрендә дә күренә.

*П* авазын яңгыраштыру очрый: бештек (пештек — эшлекле), бочмак — почмак.

Тешара *d* авазы кулланыла.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Говор татар и башкир Пермского края: этнолингвистические особенности. Говор лысьвенских татар.

## Әдәбият

* Рамазанова Д. Б. К истории формирования говора пермских татар. Казань: ИЯЛИ, 1996. 239 с.
* Рамазанова Д. Б. Татары восточного Закамья: их распространение, особенности говора. Казань: Магариф, 2001. 298 с.

Төркем:Татар теленең урта диалекты
Пермь сөйләшенең шаква урынчылыгы

**Шаква урынчылыгы** — татар теленең урта диалектына караган пермь сөйләшенең бер урынчылыгы.

## Таралышы

Шаква урынчылыгы Шаква елгасы бассейнында, Пермь краеның Берёзово, Кишерт, Ылыч районнарында яшәүче татарлар арасында таралган.

## Үзенчәлекләре

Урынчылыка *н ~ м* авазлары күчеше хас: тугын — тугым; *къ* авазы *х*-лаша: хайын/ - каен, ахриннап - акрынлап; метатеза күренеше: таксак - таскак (пермь сөйләшендә ат җигү әйберләрен саклау урыны).

*–ныкы/-неке* кушымчасы иялек кушымчалары белән бергә килә: абзыйныкысы — абзыйныкы ; бакчаныкысы — бакчаныкы. Бу күренеш урта диалектның норлат (кайбыч), нократ, көнбатыш диалектның мәлки сөйләшләрендә дә күренә.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Говор татар и башкир Пермского края: этнолингвистические особенности. Говор лысьвенских татар.

## Әдәбият

* Рамазанова Д. Б. К истории формирования говора пермских татар. Казань: ИЯЛИ, 1996. 239 с.
* Рамазанова Д. Б. Татары восточного Закамья: их распространение, особенности говора. Казань: Магариф, 2001. 298 с.

Төркем:Татар теленең урта диалекты
Пермь сөйләшенең ирән урынчылыгы

**Ирән урынчылыгы** — татар теленең урта диалектына караган пермь сөйләшенең бер урынчылыгы.

## Таралышы

Ирән урынчылыгы Ирән елгасы бассейнында, Пермь краеның Октябрь, Өя районнарында, Башкортстанның Аскын районы Күнгәк авылы җирлегендә яшәүче татарлар арасында таралган.

## Үзенчәлекләре

Урынчылыкта *-да,-дә* кисәкчәләре урынына -дагын, -дәген, -тагын, -тәген кушымчалары кулланыла (сылый дагын сырлый - сылый да сырлый), бу мамадыш сөйләшендә дә күренә.

-ыр кушымчасына беткән сүзләрдә билгесез үткән заманда иде урына ий кулланыла: җырлар ий, биеп китәр ий — җырла иде, биеп китәр иде.

## Искәрмәләр

## Сылтамалар

* Говор татар и башкир Пермского края: этнолингвистические особенности. Говор лысьвенских татар.

## Әдәбият

* Рамазанова Д. Б. К истории формирования говора пермских татар. Казань: ИЯЛИ, 1996. 239 с.
* Рамазанова Д. Б. Татары восточного Закамья: их распространение, особенности говора. Казань: Магариф, 2001. 298 с.

Төркем:Татар теленең урта диалекты
Россия Федерациясендәге ЮНЕСКО Бөтендөнья матди мәдәни мирас объектлары

Бу исемлектә **[[Россия Федерациясе]] территориясендәге**  **[[Бөтендөнья мирасы|Бөтендөнья мәдәни мирас]]ның ''[[матди мирас|матди объектлары]]**'' күрсәтелә. 

## Объектларны сайлау
Болар Россия дәүләтенең җирле комитеты тәкъдиме буенча нең махсуслаштырылган халыкара ,  һәм  эксперт оешмалары экспертлары тарафыннан кабул ителгән һәм халыкара   утырышларында хупланган.

## Рәсми статус алганнары

## Кертелүгә әзер намзәтләр

## Сылтамалар

## Моны да карагыз

* ЮНЕСКО Бөтендөнья мәдәни мирас объектлары исемлекләре

Төркем:Илләр буенча Бөтендөнья мирасыТөркем:Россия мәдәни мирасыТөркем:Россия истәлекле урыннары