open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сәхәпов

**Сәхәпов**, *шулай ук* Сәхапов ― фамилия.
* Гаяз Сәхәпов (1939―2024), «Түбән Кама нефть химиясе» ААҖ генераль директоры.
* Миңнәхмәт Сәхапов (1957―2020), 1991―2010 елларда «Мирас» журналының баш мөхәррире.
## Моны да карагыз
* Сәхәбиев
 
Төркем:Фамилияләр
Фәвил Гыйльданов

**Фәвил Гыйльданов**, Фәвил Габдрахман улы Гыйльданов (*Фавил Габдрахманович Гильданов, [[1947 ел]]ның [[21 гыйнвар]]ы, [[СССР]], [[РСФСР]], [[БАССР]], [[Илеш районы]], [[Бишкурай (Илеш районы)| Бишкурай]]*) ― спортчы, авыр атлетика буенча СССР спорт мастеры, 75 кг авырлыкта «Спартак» ДСО Башкортстан өлкә советы чемпионы, БАССР чемпионатының көмеш призеры, «Спартак» ДСО Россия республика советының өченче призеры. 

## Тәрҗемәи хәле
1947 елның 21 гыйнварында БАССР Илеш районы Бишкурай авылында туган. Бишкурай сигезьеллык (1962), Манчар урта (1965) мәктәпләрен, Уфа физкультура техникумын (1971), читтән торып Мәскәү өлкә физик культура институтын (*МОГИФК*, 1994 елдан , *МГАФК*) (1974) тәмамлаган.

1965―1966 елларда «Чакмагышнефть» НГДУ операторы булып эшләгән.

1966―1968 елларда Совет Армиясендә хезмәт иткән.

1970―1972 елларда ― «Урожай»  Илеш район советы рәисе.

1985 елда «Урожай» ДСО Башкортстан өлкә советы рәисе итеп сайланган. 

1987 елдан Профсоюзлар ВДФСО спорт клубы директоры урынбасары булып эшли. 

Ике тапкыр Советлар Союзы Герое Муса Гәрәевның токымы (племянник) буларак, геройның 100 еллыгына аның истәлеген мәңгеләштерүдә актив катнаша, М. Гәрәев  хөрмәтенә Уфа шәһәренең Дан бульварындагы сквер аталган.

2011 елда Ф. Г. Гыйльдановның туган авылы Бишкурай һәм аның кешеләре турында татар телендә «Бишкурай. Туганлык тамырлары» исемле китабы басылып чыккан.

2019 елдан ― «Форвард» компанияләр төркеменең күмәртәләп сату бүлеге төбәк бүлекчәсенең сату буенча менеджеры.

## Спорттагы уңышлары

Балачактан ук спорт белән мавыга. Авыр атлетика белән 1969 елда (22 яшендә) Уфаның «Спартак» җәмгыятендә шөгыльләнә башлаган.  СССРның почетлы спорт мастеры Бронислав Викторович Куклин җитәкчелегендә күп кенә ярышларда җиңү яулый. СССРның спорт мастеры дипломын ала. 1970―1980 елларда республикада гына түгел, бөтен СССРда билгеле була. Иң яхшы нәтиҗәләре 125 кг (рывок) һәм 162 кг (толчок) 

1980 елда Мәскәүдә ХХ Җәйге Олимпия уеннарында катнашкан, Башкортстан АССРның спорт делегациясе җитәкчесе булган.

1990 елда СССР спорт делегациясе составында Сиэтлда (АКШ)  катнаша. 

Авыр атлетика буенча СССРның өч спорт мастерын әзерләгән.

## Хөрмәтләү
* Хезмәт эшчәнлеге һәм спорт казанышлары турында мәгълүмат Илеш районының «Помним и гордимся» (Хәтерлибез һәм горурланабыз) исемле хәтер китабында урнаштырылган.
* Исеме «Башкортстан Республикасының 2022 елга истәлекле даталары» календаре»нә кертелгән, 75 еллык юбилее билгеләп үтелә (2022 елның 21 гыйнвары).
* БР Авыл хуҗалыгы һәм БР физик тәрбия, спорт һәм туризм министрлыклары Мактау грамоталары,  Россия профсоюзларының 100 еллыгы юбилей медале, Физик культура буенча федераль агентлыкның Мактау грамотасы белән бүләкләнгән.

## Искәрмәләр

## Әдәбият
* Гильданов Фавил Габдрахманович / Илишевский район. Энциклопедия (автор-составитель Р. К. Нуртдинов). Уфа: ГУП РБ УПК, 2010, с.108. ISBN 878-5-85051-505-8

## Сылтамалар
* Истории успеха — Гильданов Фавиль Габдрахманович 

Төркем:Штангачылар
Төркем:ССРБ спортчылары
Төркем:Башкортстан спортчылары
Төркем:ССРБ спорт осталары 
Төркем:Мәскәү дәүләт физик тәрбия академиясен тәмамлаучылар
Goa Gacah

**Goa Gacah** jäki **Fil mäğaräse** 
İndonezijädä, Bali utrawında, Ubud janında urnaşqan. 9-ınçı ğasırda tözelgän bulıp ul sanktuarij bulıp xezmät itkän.

## Tarixı
Gärçä ğıjbadätxanäneñ kilep çığışı bilgele bulmasa da ul ruxi meditatsijä öçen urın bularaq tözelgän bulğan dip ışanıla. Ber folklor çığanağında ul riwajät alıp Kebo İwa tırnağı järdämendä barlıqqa kiterelgän dip äjtelä. Şulaj da stilne öjränüdän sanktuarij möğajen  11-ençe ğasır Bali Patşalığı belän datalana. Kompleksta Hind dine dä, Buddaçılıq ta surätläre bar, mäsälän mäğarädä Şiva simvolları lingam häm joni häm Ganeşa surätläre bar, şul uq waqıtta jelğa janında Buddaçılıq surätläre stupalar häm çattra surätläre bar. 
Mäğarä Gollandijä arxeologları tarafınnan 1923 jelda jänä açılğan bulğan, ämma fontannar häm qojenu bassejnı 1954 jelğa qadär açılmağan bulğan.

## Urın taswirlaması
Ğıjbadätxanäneñ xasijäte taştan kisep jasalğan bitlär - alarnıñ maqsatı faraz itelgänçä jawız ruxlarnı çitkä qağu. İñ berençe sın qajçandır fil bulğan dip ujlanıla, şunnan Fil Mäğaräse ataması kilep çıqqan. Başqa çığanaqta ul ğıjbadätxanä eçendä urnaşqan Hind dine Xodaje Ganeşa (anıñ xasijäte - fil başı bulu) taş sını xörmätenä atala dip raslana. Urın 1365 jılda jazılğan Java poeması Desawarnanada iskä alına. Urında kiñ qojenu urını 1950-nçe jellarğa qadär qazılmağan bulğan. Mäğarägä kerü ozın basqıç aşa uzıp. Ğıjbadätxanäneñ eçe keçkenä häm ğadättä xuşbuj jandırudan aq ezlärgä ijä. Şortlar kigän zijärät qıluçılarğa saraj janına kergänçe billärenä uratıp sarong kijärgä quşılaçaq. Kompleksta şulaj uq 7 xatın-qız sını bar (alarnıñ berse cir teträügä kürä cimerelgän bulğan), alar su çülmäklären tota häm Hindstannıñ cide izge jelğasın çağıldıra: Ganga, Sarasvati, Jamuna, Godavari, Sindhu, Kaveri häm Narmadanı.
## Dönja Mirası statusı
Urın 1995 jelnıñ 19 oktäbrendä Mädänijät törkemendä UNESCO Dönja Mirası isemlegenä kiterelgän bulğan, ämma 2011 jelda 11 başqa urın belän çığarılğan bulğan.
## İskärmälär

Төркем:Һинд дине
Казакъстан хатын-кызлары (журнал)

**«Казакъстан әйелдере»** () — казакъ телендә хатын-кызлар өчен нәшер ителүче иҗтимагый-сәяси, әдәби журнал. «Қазақ әйел» һәм «Теңдік» газеталары нигезендә төзелгән (1925). 1926 елның гыйнварыннан ул «Әйел теңдігі» исеме астында бастырыла. 1935—1941 һәм 1950—1954 елларда — «Сталин жолы» дип атала, 1955 елның гыйнварыннан хәзерге исемен йөртә. Төп темалар: яшь буынны тәрбияләү, гаилә һәм өй мәсьәләләре. Тиражы 40 мең данә (2003). «Хөрмәт билгесе» ордены белән бүләкләнгән (1976). Астана шәһәрендә нәшер ителә.

## Тарихы
«Теңдік» (тигезлек) — Кызылорда шәһәренең өлкә партия комитетына караган хатын-кызлар бүлеге газетасы. Беренче саны 1925 елның 5 май аенда Оренбург шәһәрендә басыла. Шул елның май-июнь айларында басманың 7 саны чыга. 1926 елның гыйнварыннан «Әйел теңдігі» атамасы белән хатын-кызлар тигезлеге турындагы айлык иҗтимагый-сәяси журнал буларак бастырыла башлый. Мөхәррире Сара Есова була.  Журналны чыгаруда Ш.  Ш. Кожахметов, Р. Сугиров, Сабит Муканович Муканов кертеме зур була. Кайбер саннарны, мәсәлән, 1925 елның №3 санын, мөхәррир буларак, Беймбет Майлин имзалаган.

Алга таба журналны Нуржамал Модалиева (*1932—1934*), Н. Арыкова (*1934—1935*) җитәкли. Журналның максаты — Казакъстан автономияле республикасының Үзәк сайлау комиссиясенең 1920 елда кабул ителгән декретын халыкка җиткерү була. Әлеге декрет күп хатын алуны, тол калган хатынны ирнең бертуганына кияүгә бирүне (әмеңгерлік) тыюны һәм хатын-кызларның иҗтимагый тормышта катнашуын алга сөрә.

Журналда «Партия тормышы», «Әдәбият», «Әдәби тәнкыйть», «Хокук», «Сәнгать», «Мәгърифәт», «Сорау-җавап» һәм башка бүлекләр урын ала.

Бүгенге көндә басманы язучы-драматург, Джаганова Алтынчәч Кайржан кызы җитәкли.

## Баш мөхәррирләр

* Есова, Сара Сатпаевна 1925-1932
* Саналиева Нурҗамал Сейсенгалиевна 1932-1934
* Арыкова, Нәгыймә Идрисовна 1934-1937
* Мәриям Бектембекова 1937—1949
* Сейтказиева Хасибә Габбасовна 1949-1951
* Атина Жакетова 1951—1980
* Мария Сапашевна Каракунакова 1980—1988
* Джаганова, Алтынчәч Кайржановна 1988 елдан

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Казахстан айелдери // Казахстан. Национальная энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2005. — Т. III. — . (CC BY-SA 3.0)

## Сылтамалар

* "КАЗАКСТАН АЙЕЛДЕРИ" Журналы редакциясе" җаваплылыгы чикләнгән җәмгыять

*Әлеге мәкаләне язганда Creative Commons BY-SA 3.0 Unported лицензиясе белән «Қазақ энциклопедиясы»  редакциясе тарафыннан бирелгән «Казакъстан. Милли энциклопедия» (1998—2007) басмасыннан материаллар кулланылды.*

Төркем:Казакъстан газеталары
Казакъ игенчелек фәнни-тикшеренү институты

**В. Р. Уильямс исемендәге Казакъ игенчелек һәм үсемлекчелек фәнни-тикшеренү институты** - Казакъстан Республикасы Авыл хуҗалыгы министрлыгы карамагында игенчелек һәм үсемлекчелек мәсьәләләре белән шөгыльләнүче әйдәп баручы координация үзәге.

Казакъ ССР халык комиссарлары Шурасы карары белән  1934 елда төзелгән. 2002 елда КР Хөкүмәте карары белән "Игенчелек һәм үсемлекчелек фәнни-җитештерү үзәге" Республика дәүләт казна предприятиесе булып үзгәртелә. Алматы өлкәсенең Карасай районы Алмалыбалык бистәсендә урнашкан. 19 бүлекчәдән һәм лабораторияләрдән тора(2008). 1961 елдан аспирантура эшли.

## Институтның төп юнәлешләре

* төбәк туфрак һәм су ресурсларын саклап, теләсә нинди хуҗалык структурасы шартларына туры килгән экологик чиста һәм югары җитештерүчәнлектәге агроландшафт игенчелек системасын булдыру;
* иген, кузаклы һәм техник культураларның, бөртекле культураларның корылыкка, авыруларга һәм корткычларга чыдам үсемлекләрнең яңа мул продуктлы сортларын һәм гибридларын җитештерү, шулай ук аларны орлыктан үстерүнең нәтиҗәлелеген арттыру;
* дөньякүләм фәнни казанышларны һәм алдынгы тәҗрибәне җитештерүгә кертү.

Институт сугарыла, сугарылмый торган һәм уңдырышлы җирләр өчен төбәк игенчелек системаларын өйрәнә, төп кыр культуралары, чимал һәм энергетика җитештерүдә туфракның уңдырышлылыгын саклауны тәэмин итә, запасларны эффектив кулланырга мөмкинлек бирүче эффектив ысуллар уйлап чыгару; минераль һәм органик ашламалар куллану, сугару вакыты һәм ясалма сугару ысуллары һәм технологияләре, республиканың көньяк-көнчыгыш зонасын гидромодульләр белән тәэмин итү белән шөгыльләнә. Аның нәтиҗәләре республиканың 9 өлкәсендә производствога кертелгән. Казакъстанның көнбатыш, көнчыгыш һәм көньяк-көнчыгыш төбәкләрендә 0,4 млн гектар җирне биоклиматик ресурслар һәм игенчелек системалары белән идентификацияләү нәтиҗәсендә агроэкологик иген культураларын районлаштыру гамәлгә ашырыла.

Институт 250дән артык авыл хуҗалыгы культуралары сортлары һәм гибридлары чыгарган һәм шуларның 88ен районлаштырган. Фәнни институтның ачышлары һәм уйлап табулары 24 патент алган (2008).

## Чыганаклар

Төркем:Фәнни-тикшеренү институтлар
Төркем:Казакъстан уку йортлары
Маңгыстау Тәҗрибәлек Ботаника Бакчасы

**Маңгыстау тәҗрибәлек ботаника бакчасы** 1972 елда Маңгыстау өлкәсенең Актау шәһәрендә нигезләнгән. КР Мәгариф һәм фән министрлыгының Ботаника һәм фитоинтродукцияләр департаменты карамагында. Мәйданы 37,9 га. Көнбатыш Казакъстанның сирәк һәм җирле үсемлек төрләрен өйрәнү белән шөгыльләнә. Хәзер бакчада ачыклык үсемлекләре, киң яфраклылар, башка төбәкләрдән китерелгәннәр, җирле флора, җиләк-җимеш, бөрмәкәйлеләр, декоратив-чәчәкле үсемлекләрнең яңа төрләре, азык культуралары бүлекчәләре эшли. 

## Юнәлешләр

Ботаника бакчасының төп фәнни-тикшеренү юнәлешләре: *башка урыннардан кертелгән үсемлекләрне акклиматизацияләү; 

* төрләрнең үсешен һәм аларның уңайсыз  климат шартларында биоэкологик үзенчәлекләрен ачыклау, 
* интродуцентларны карау;

* үсемлекчелекнең агротехникасын һәм аларның үрчү закончалыкларын күзәтү; 

* Маңгыстау төбәгендә үсемлекләр запасларын өйрәнү һәм аеруча кыйммәтле төрләрне хуҗалыкта файдалану; *бакчачылык һәм парк корылмаларын оештыру.  

## Флора
Бакчада 79 югары үсемлек ыругына караган 191 төр бар. 
Мәсәлән:
Роза чәчәклеләрнең 18 төре, 
Астралыларның 24 төре, 
Ярмалылар гаиләсенең 16 төре, 
Кузаклылар гаиләсенең 12 төре. 

Нигездә биологик таксоннарның 47 процентын куаклар, 22 процентын агачлар, 24 процентын күпьеллык үләнле үсемлекләр һәм  2,5 процентын берьеллык үсемлекләр тәшкил итә. Хәзерге вакытта бакча коллекциясендә 51 бик сирәк төр бар. Шуларның 19ы киң яфраклы (Төркестан теле, Каспий Карамаласы һ. б.); 14е җиләк-җимешле (Ледебур баданы, Недзвец алмасы һ. б.); 12се ылыслы (Зеравшан артышы, Төркестан артышы һ. б.); 6сы декоратив-чәчәкле (Кыр юасы, Коленати кыңгырау чәчәге һ.б.) үсемлекләр.

Бакчачылык һәм парк төзелеше белән бергә, ландшафт архитектурасы эшләре дә башкарыла. 
Хезмәткәрләр тарафыннан үсемлекләрнең эстетик бәяләренең комплекслы шкаласы, китерелгән кыйммәтле үсемлекләрне билгеләү шкаласы; Маңгыстау туфракларын системалаштыру һәм мелиорация планы; соры һәм көлсу-соры туфракның агрохимик күрсәткечләренең экспресс диагностикасы төзелгән, интродуцентларның экологик характеристикасын формалаштыру принциплары билгеләнгән.

## Чыганаклар

Төркем:Ботаника бакчалары
Кукмара тавы

**Кукмара тавы** - ландшафтлы табигать һәйкәле. Татарстан республикасының Кукмара шәһәреннән төньяктарак урнашкан.

1989 елда билгеләнә. Мәйданы 186 га. 1966 елда кулдан утыртылган урман массивы белән капланган. .

Норма елгасы үзәненә таба көньяк-көнбатыш текә сөзәкле зур булмаган калкулыкны (абсолют биеклеге 205 м) били. Төрле яшьтәге наратлыклар, каенлыклар һәм усаклыклардан тора, ачык урыннарда болын үсемлекләре өстенлек итә.

Үсемлекләрнең сирәк төрләре үсә: Цингер ракитнигы, киң яфраклы йод үләне, соры кырлы борчак һәм башкалар.

Кошларның – 40, күбесенчә очып кергән төрләре билгеләнгән; колаклы ябалак, сапсан ТРның Кызыл китабына кертелгән.

Кукмара тавында тауда чаңгы шуу трассасы салынган, спортның кышкы төрләре буенча ярышлар үткәрелә.

## Бакыр тавы
XVI гасыр башларында Кукмара авылы янында бакыр рудалары чыгара башлаганнар. Биредә бер кечкенә завод салына башлаган. Кукмара тирәсендә бакыр рудалары эшкәртү XVII  башларында башланса да бакырга ихтыяҗ булмау сәбәпле бу эшкә XVIII гасырда гына ныклап тотынганнар.

1730ынчы елда Янсыбы инешендә Хлынов (Киров) купецы Тряпицын Иван бакыр заводы төзи башлый. Шул ук елны ул үлеп китә, аның улы Дмитрий заводны Хлынов купецы Вяземский Григорийга сата. 1730ынчы елда Янсыбы заводы төзелеп бетә һәм эшли башлый. 1734-1735енче елларда заводка өлешчә Сембер купецы Глазов та хуҗа булганы турында хәбәрләр бар. 1735енче елның 27енче ноябренда Вяземский Григорий белән аның улы Карп заводны Казан купецы Еремей улы Иноземцев Семёнга саталар. Семён заводны күчерергә уйлый. 1738енче елда ул заводның 4тән 1 өлешен туганы Пётрга сата. 1741енче елда алар заводны Норма елгасы буенда Туеш авылы кешеләреннән арендага алган җирдә төзи башлыйлар. 1743 елда купец Иноземцевның “Таишево-Кукмара заводы” эшли башлаган. Завод елына 1600 потка кадәр бакыр җитештергән. Заводка беркетелгән крестьяннар башта 49 булып, ә XVIII гасыр азакларына 100 кешегә җитә. Аннары аларга өстәмә рәвештә шактый санда ирекле кешеләр өстәлә. Бу завод 22 ел эчендә (1775 елдан соң) 50мең поттан артык бакыр эреткән.

1773 елда Кукмара заводы Е. Пугачев гаскәрен сугыш кирәк-яраклары белән тәэмин иткән. Шуның өчен хөкүмәт бу заводны яптырган.

XIX  башларында руда гына чыгарылган, ләкин 1812 елда бакыр эретү яңадан, илгә металл кирәк булу сәбәпле, башланган. 327 крепостной эшче һәм 118 ялланган эшче белән бу предприятие 1400 поттан артык бакыр биргән. Ул 1851 елда янып китү сәбәпле яшәүдән туктый.

Заводта эшләнгән эшчеләр тимер эшенең мастерлары булганнар. Завод ябылгач эшчеләр авылга ялланып киткәннәр, тимерчелек белән шөгыльләнгәннәр.
.

## Искәрмәләр
Төркем:Табигый һәйкәлләр Төркем:Аеруча саклана торган табигый территорияләр Төркем:Кукмара районы
107 нче балалар бакчасы (Казан)

**** — Казанның нда урнашкан белем бирү оешмасы.

2000-елларгача Горький тимер юлының Казан бүлекчәсе карамагындагы балалар бакчасы булган.

## Тарих
. 2017 дә аңа юкка чыгарылган 244 нче балалар бакчасы (адресы: Соловки юнгалары урамы, 29, элек органик синтез заводына караган балалар бакчасы) филиал итеп кушыла.

## Уку-укыту эшчәнлеге
га . 

## Искәрмәләр

## Рәсми сайт
* [ Балалар бакчасының рәсми сайты]

Төркем:Әлифба буенча балалар бакчалары
Төркем:Казан балалар бакчалары
Төркем:Казанның Мәскәү районы
Татар кызы (бәйге)

**«Татар кызы»** — халыкара матурлык, сәләт һәм милли традицияләр бәйгесе. Төп максаты — татар кызларының күркәм сыйфатларын һәм осталыгын күрсәтү, татар халкының гореф-гадәтләрен, телен, мәдәниятен саклау һәм үстерү.

## Тарихы
Беренче тапкыр 2011 елда Чиләбе өлкәсендә Лена Рафиковна Колесникова башлангычы белән үткәрелә. Шуннан соң төбәкара һәм халыкара дәрәҗәгә күтәрелә. Сайлап алу этаплары ел саен Россиянең дистәләгән төбәкләрендә һәм чит илләрдә уза. 

«Татар кызы» халыкара бәйгесен гамәлгә куючылар — Бөтендөнья татар конгрессы һәм Татарстан Республикасының Мәдәният министрлыгы. Башкарма директоры Гыйниятуллина Гүзәлия Шамил кызы. 

## Бәйге этаплары
Беренче чиратта катнашучы кызлар үз өлкәсендәге оештыру комитетына гариза җибәрә һәм кастинг үтә. Шуннан соң сайлап алынган кызлар бәйгенең төбәк ярымфиналына әзерлекне башлый. Алар өчен аш-су, кул эшләре, сәхнә осталыгы, вокал, бию, дефиле буенча күптөрле остаханәләр, шулай ук тарих, гореф-гадәтләр, сәламәтлек, гаилә тормышы серләре, матурлык һәм мода, психологиягә кагылышлы күптөрле лекцияләр, истәлекле урыннарга экскурсияләр оештырыла. Төп сынаулар арасында интеллектуаль бәйге, аш-су, кул эшләре бәйгесе һәм иҗади чыгыш бар. 
Киләсе этап — төбәк дәрәҗәсендәге финал. Әлеге чара зур тантаналы бәйрәм рәвешендә уздырыла. Катнашучылар сәхнәдә дефиле, җыр, милли бию, нәфис сүз һ.б. осталыкларын күрсәтә һәм жюри тарафыннан бәяләнә. Җиңү һәм өлкәнең «Татар кызы» титулын яулаган кыз, башка  өлкәләрдә җиңүчеләр белән беррәттән Халыкара бәйгегә чакырыла.

Бәйгенең халыкара этабы шулай ук ярымфинал һәм финал өлешләреннән тора. Ярымфинал Казанда ике атна дәвамында үтә һәм үз эченә остаханәләр, лекцияләр, эксурсияләр һәм сынауларны ала. 
Финал уза торган өлкә - узган елгы җиңүче кызның төбәге. Бәйгенең финалы һәр елны югары дәрәҗәдә, тантаналы рәвештә уза һәм чын матурлык бәйрәменә әверелә.
Җиңүчегә бирелә торган төп бүләк - күчмә таҗ һәм автомобиль. Шулай ук финалда катнашкан кызларның һәрберсе үзенә караган титулга, истәлекле хәситәгә һәм бүләкләргә ия була.

## Халыкара финал узган шәһәрләр һәм җиңүче кызлар
2016 ел, 3 сентябрь — Чиләбе, «Трактор» боз аренасы. Җиңүче — Башкортостаннан Эдельвейс Ихсанова

2017 ел, 24 октябрь — Уфа, «Башкортостан» дәүләт концертлар залы. Җиңүче — Казаннан Гөлназ Гатина

2018 ел, 16 ноябрь — Казан, Татар академия дәүләт опера һәм балет театры. Җиңүче — Удмуртиядән Диләрә Гыйльметдинова

2019 ел, 27 сентябрь — Ижау, Удмурт дәүләт Опера һәм балет театры. Җиңүче — Ташкәнттан Лилия Каюмова

2023 ел, 17 сентябрь — Ташкент, «Туркистон» концерт залы. Җиңүче — Пензадан Альбина Медведева

2024 ел, Пенза.  Җиңүче — Ырынбур өлкәсеннән (Сарыкташ районы) Алсу Байгильдина

2025 ел, 10 сентябрь — Ырынбур, «Газовик» мәдәният һәм спорт сарае. Җиңүче — Төркмәнстаннан Алсу Рафикова. Җиңүче таҗ, хәситә һәм Lada Granta автомобиленә лаек булган.

## Искәрмәләр
Төркем:Бәйгеләр
Можга мәчете

**Можга мәчете** () ― Удмуртиянең Можга районы административ үзәге (район составына керми) Можга шәһәрендә урнашкан ислам гыйбадәтханәсе (*[[мәчет]]*). Россия мөселманнары Үзәк Диния нәзарәте составындагы Удмуртия мөселманнарының төбәк Диния нәзарәте карамагында.

## Тарих
Можгада революциягә кадәр һәм аннан соң рәсми мәчет булмаган, әмма рәсми булмаган муллалар җитәкчелегендәге мөселман җәмгыяте эшләгән. Муллаларның берсе, Я. М. Адутов 1937 елда репрессияләнгән.

Можгада татар зираты янында мәчет булган (зират каравылчысы йорты мәчет буларак файдаланылган), зират әкренләп киңәйгән һәм мәчет янына килеп җиткән. Җирле имамнар Әнвәр хәзрәт Уразбахтин, Вәгыйз хәзрәт Сафин һәм башкалар каберләрдән ерак урында яңа мәчет төзергә вакыт дигән карарга килгәннәр. 

1988 елда җирле мөселманнарга Алнаши ягыннан Можгага керү юлындагы Солнечная урамында җир участогы бүлеп бирелгән. Можга мәчете 1988―1992 елларда мәхәллә кешеләре һәм спонсорлар акчасына төзелгән. 1992 елның 22 августында тантаналы рәвештә ачылган. Мәчетнең сыйдырышлылыгы якынча 400 кеше. Җирле мөселман дини оешмасы 2001 елда теркәлгән. 

1995 елда, мәхәлләнең бертавыштан кабул ителгән карары буенча яңа имам-хатыйб итеп Габделәхәт хәзрәт Хурамшин сайлана. Ул атна саен мәчеттә Ислам нигезләрен өйрәтү дәресләре алып бара (дәресләр җәй айларына да тукталмый), мәчет янында якшәмбе мәктәбе бинасы төзелә, каникуллар вакытында балалар өчен лагерьлар үткәрелә. Габделәхәт хәзрәт үзенең шәхси  автомобилен (микроавтобус) мәчет ихтыяҗларына бүләк итә.

Можга мәчете каршында (махсус төзелгән бинада) «Мөхәммәдия» мәдрәсәсе эшләп килә.

## Бина
Мәчет бинасы кирпечтән салынган, формасы белән төрле зурлыктагы турыпочмаклы күләмнәрдән тора. Бинаның төп өлеше ике яклы түбә астында урнашкан, аңа аерым түбә астында пристрой тоташа, аның өстендә 8 кырлы, мөәзин мәйданчыгында 4 турыпочмаклы тәрәзәле төзек кирпеч манара күтәрелә. Манара чатыр белән тәмамлана, тимер калай белән капланган, ике шар өстенә ярымай куелган. Бинаның тәрәзәләре турыпочмаклы формада.

## Имамнар
* 1992―1995 елларда мәчетнең беренче имамы булып Әнвәр хәзрәт Уразбахтин эшләгән, авыру сәбәпле, ул имам вазыйфасын калдырган.
* 1995―2012 елларда ― Габделәхәт хәзрәт Хурамшин  (1931―2013) , чыгышы белән Татарстанның Кукмара районы Янсыбы авылыннан. 1945 елда 14 яшендә гаиләсе белән бергә Можгага күченеп килгән. Можга урман хуҗалыгында эшләгән, аннары торак-коммуналь хуҗалыгына эшкә күчкән, шофер булып эшләгән. 1988 елда пенсиягә киткән.
* 2012 елдан (2005 елдан имам урынбасары) Габдерәшит хәзрәт Газизуллин . 1979 елда Можга шәһәрендә туган, Можга ветеринария көллиятен, Казан дәүләт ветеринария академиясен, Казан югары мөселман мәдрәсәсен тәмамлаган (2003), 2003―2005 елларда «Мөхәммәдия» мәдрәсәсендә укытучы булып эшләгән . 
* Имам-мөхтәсиб ― Рафаил хәзрәт Сафин.

## Моны да карагыз
* Удмуртия мөселманнарының төбәк Диния нәзарәте
* Ижау мәчетләре

## Искәрмәләр

## Сылтамалар
* Мечеть г. Можга. Мечети Удмуртии
*     Мечеть г. Можги ВКонтакте

Төркем:Әлифба буенча мәчетләр
Төркем:Удмуртия мәчетләре
Төркем:1992 елда төзелгән мәчетләр
Otınşı Älcanov

**Otınşı Älcanov** (; *[[1873 yıl|1873 yılnıñ]] [[12 avgust|12 avgustı]], [[Räsäy imperiäse]], [[Симәй өлкәсе|Simäy ölkäse]], [[Зайсан өязе|Zaysan öyäze]], [[Narın wulısı]] — [[1918|1918 yıl]], [[Симәй өлкәсе|Simäy ölkäse]], [[Зайсан өязе|Zaysan öyäze]], [[Маканшы|Maqanşı]]*) — qazaq cämäğät eşleklese, Alaş partiäse äğzası, mäğrifätçe, folklorçı.

## Biografiäse
Urta yözneñ  qäbiläseneñ Qarakerey ıruğınnan.

Älcanov urıs-qazaq uquxanäsen (1887), Omsk gimnaziäsen (1890), Omsk uqıtuçılar seminariäsen (1894) tämamlağan.

General-gubernator şurasınıñ eş başqaruçısı (1894—1895), Akmolinsk ölkä xökeme tärcemäçese (1895—1907), Kükpekte şähäreneñ urıs-qazaq uquxanäse mödire (1907—1909).

1907 yılda Çit xalıqlar mäğärife häm mäktäpläre turındağı nigezlämäne qaraw buyınça komissiä utırışında qazaq xalqınıñ mäğärif problemaları turında doklad belän çığış yasağan (Peterburg şähäre). Patşanıñ uqu-belem birü sistemasınıñ missionerlıq yunäleşe näticälären faş itkän. Älcanov qazaq dalasın koloniägä äyländergän küçenüçelärneñ başbaştaqlığına qarşı çıqqan. Monıñ öçen Älcanov 1909 yılda 5 yılğa Cidesu ölkäseneñ Lepsi öyäzenä sörgengä cibärelgän.

1917 yılnıñ Fevral inqıylabınnan soñ Älcanov Cidesu rayonında «Alaş» xäräkäte citäkçeläreneñ berse bulğan. İkençe Bötenqazaq qorıltayında Alaş-urda xökümäte äğzası itep saylana (Irımbur şähäre, 1917 yılnıñ 5—13 dekäbre).

1918 yılda, Cidesuda  Alaş militsiäse oträdı belän komandalıq itkändä häläq bulğan.

## Äsärläre

* Қарынбайдың хикаяты. «Дала уәлаяты», 1894, № 17;
* Печальное положение современной киргизской женщины, КСГ, 1895, № 33 — 35;
* Беседы о воспитании киргизских детей, КСГ, 1898, № 13;
* Причины обеднения киргизов, КСГ, 1898, № 19 — 23.

## İskärmälär

## Ädäbiät

* [Әлжанов, Отыншы](https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:Kazakhstan_National_encyclopedia_(ru)_-_Vol_1_of_5_(2004).pdf&page=205) // . — Алматы: , 2004. — Т. I. — ISBN 9965-9389-9-7. (CC BY-SA 3.0)
* Беркут Алаш-Орды / Альжанова С., Тулемисова Г. — А.: Фонд Алтынбека Сарсенбайұлы, 2008. — 180 с.

*Bu mäqäläne yazğanda  [[creativecommons:by-sa/3.0/deed.ru|BY-SA 3.0 Unported]] litsenziäse buyınça «» möxärriäte tarafınnan  «» (1998—2007) basmasınnan material qullanılğan.*
Төркем:12 август көнне туганнар
Төркем:1873 елда туганнар
Төркем:Әлифба буенча шәхесләр
Төркем:1918 елда вафатлар
Төркем:Россия империясе җәмәгать эшлеклеләре
Төркем:Казакъстан җәмәгать эшлеклеләре
Төркем:«Алаш» партиясе әгъзалары
Наратбаш

**Наратбаш** () — наратбашчалар семьялыгыннан бер- яки күпьеллык үләнчел үсемлекләр ыругы.

## Таралуы
Наратбаш Австралиядән тыш Җир шарының барлык өлешләрендә дә очрый. Класс бер генә ыругтан тора (*Equisetum*). Бу ыругта төрле мәгълүматлар буенча 15-32 төр үсемлек бар. Көньяк Америкада һәм Көньяк Африкада киң таралган. Евразиядә 11 төре үсә.

Татарстан территориясендә 7 төре бар. Кыр наратбашы (E. arvense), кышлаучы наратбаш (E. hyemale), саз наратбашы (E. palustre), болын наратбашы (E. pratense) һәм башкалар һәр җирдә очрыйлар; елга буе наратбашы (E. litorale), кытыршы тешле наратбаш (E. trachyodon) — сирәк төрләр. Сирәкләнгән урманнарда, кырларда, су буйларында, сазлы болыннарда үсәләр.

Елга ярларында, урманда, куаклык арасында, дымлылык күп булган урыннарда очрый.

## Ботаник тасвирлама
15–100 см биеклектәге үсемлекләр. Тамырлары озын. Бәбәкләрендә буын арасы һәм буыннары яхшы беленә, аларда исә боҗралап яфраклар урнашкан. Күзәнәкләренә кремнезем утыру сәбәпле, сабагы бик каты. Яфраклары вак, тәңкәсыман. Споралы һәм вегетатив бәбәкләре яшел. Споралы бәбәкләре апрель-июльдә чыга. Клоннар барлыкка китереп, күбрәк тамырчалардан үрчи. Наратбаш корылыкны һәм урман янгыннарын яхшы кичерә. Әче туфракларны өстен күрә. Наратбаш — авыр бетерелә торган чүп үлән.

Тамырлары тармакланып, бик яхшы үсеш алганнар. Сабагы тармаклы,тармаклар тоташкан урында кара төстәге кечкенә яфраклар урнашкан. Аларның очларында зигзаг рәвешле ак буйлар бар. Алар югары споралы үсемлекләр төркеменә карый. Тышкы яктан сабак бер катлам эпидермис белән капланган. Споралар барлыкка китерүче сабаклары бераз калын, көрән төстә, хлорофиллсыз, тармакланмаган. Биеклеге 15-30 см. Аларның буыннарында зигзаг рәвешендәге 8-9 теш бар. Спора барлыкка китерүче күркәләр сабак очларында өлгерә. Шар формасындагы споралар өлгергәннән соң, сабак корый.

## Кулланылыш

* Кыр наратбашы үләнендә алкалоидлар, сапонин, флавоноид, эфир майлары, кремний кислотасы бар; халык медицинасында үлән төнәтмәсе ревматизмны дәвалаганда, бавыр һәм бәвел куыгы авырулары вакытында һәм кан туктату чарасы буларак кулланыла. Саз наратбашы терлекләр өчен агулы. 
* Тармаклы наратбаш (E. ramosissimum) ТРның Кызыл китабына кертелгән.
## Искәрмәләр

*
Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Ауразия флорасы
Төркем:Үләннәр
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Alaş militsiäse

**Alaş militsiäse** () —  qorallı köçläre,  oyıştırılğan. Räsäydä watandaşlar suğışında qatnaşqannar.

Başlıça kavaleriä polklarınnan torğan, 5000 keşegä qädär citkän.

## Tarixı häm sostavı

«Alaş militsiäse» dip atalğan Alaş-Urda armiäse buldıru proyektı İkençe bötenqazaq qorıltayında uq äzerlängän. Xökümät yaña oyışqan däwlätneñ qorallı köçlärenä 13 500 keşene çaqırırğa planlaştırğan.  1000 keşe, Turğay ölkäsennän 3000, Cayıq ölkäsennän 2000, Aqmola ölkäsennän 4000, Cidesu ölkäsennän 2000 häm Simäy ölkäsennän 1500 20 yäştän 35 yäşkä qädärge çaqırıluçı.

1918 yılnıñ iyünendä, Qazaqstannı Alaş-Urdaçılar häm kazaklar azat itkännän soñ, militsiä buldıru buyınça plannı global’ ğämälgä aşıru başlanğan. Simäy şähär xärbi ştabı yanında möselman bülege oyıştırılğan, anıñ başlığı bulıp RİA kapitanı häm Berençe bötendönya suğışında qatnaşuçı  torğan. 1918 yılnıñ avgustında Alaş atlı polkı, ä dekäberdä tağın berse cäyelderelgän.

Militsiägä 20 yäştän 35 yäşkä qädärge, xezmät itärgä yaraqlı ir-atlarnı çaqırğannar. Militsiäne Alaş-Urda milli fondı qoral belän tä’min itkän. Alaş-Urdanıñ könbatış öleşe citäkçeläre  häm Xälil Dusmöxämmätovlar Komuçtan 1 pulemöt häm 600 vintovka, Turğay Alaş-Urdası 20 meñ patron häm 300 vintovka alğan. Ataman  yärdämendä Qostanay häm Irğız öyäzlärendä 2 atlı polk oyıştırılğan.

Avgust ayında oyıştırılğan polkta 750 soldat häm 38 ofitser isäplängän.

Alaş-Urdaçılarnıñ xärbi oyışmasınıñ üzençälekläreneñ berse bulıp «zapas keşe» bularaq bilgele bulğan tınıç xalıqnıñ daimi buluwı torğan. Alar suğış xäräkätlärendä qatnaşmağannar, läkin ozın teşle tayaqlar belän qorallanğannar, alar möhim armiä höcüme küreneşen tudırğan häm doşmannı çitkä yunältkän. Näq menä yaqın-tirädäge awıllardan 120 şundıy caydaqnıñ batırlıqları Saratovka häm Antonovka yanında 350 qızıl armiäçe belän  ciñü kitergän.

## İskärmälär

## Ädäbiät

* *Аманжолова Д.* Казахский автономизм и Россия. История движения «Алаш». Москва, 1994.
* *Абдыгалиулы Б.* Военные формирования Алаш-Орды (1918-1920 гг.) Астана: “Ғылым” баспасы, 2017.

Төркем:Алаш-Урда
Бака кабырчыгы

**Бака кабырчыгы** () — чатыр чәчәклеләр семьялыгыннан бер, ике һәм күпьеллык үләнчел үсемлекләр ыругы.

## Таралуы

100 ләп төре билгеле, Европада һәм Азиядә киң таралган.

Татарстанда 2 төре — берьеллык бака кабырчыгы (S. annuum) һәм кискеч бака кабырчыгы (S. libanotis) республиканың барлык төбәкләрендә дә очрый. Куак араларында, болыннарда, сөзәклекләрдә, елга буйларында үсә. Урман массивларында, куаклар арасында, ташлы тау итәгендә, йомшак туфраклы урыннарда , кыя ярыкларында очрый.

Казакъстанда 24 төре бар. Алар республиканың көнбатыш чигеннән алып Алтай һәм шулай ук Тянь-Шань, Бетпакдала, Балхаш якларында таралган. 

## Ботаник тасвирлау

Ике һәм күпьеллык үсемлекләрнең озынлыгы 30-100 см. Тамыры баусыман, юан. Сабагы цилиндрсыман, очына кадәр яфраклы, кабыргалы. Яфраклары күгелҗем-яшел, өч катлы каурыйсыман. Чәчәкләре ак, таҗ яфракчыклары кайвакыт шәмәхә төстәге сеңерчәле, катлаулы чатырда урнашкан, ике йортлы үсемлек. Җимеше — салынкы җимешчек. Июнь-август айларында чәчәк ата. Орлыктан үрчи.

## Кулланылыш

Берьеллык бака кабырчыгы халык медицинасында кулланыла. Тамырларында кумарин, хинон; яфракларында һәм чәчәкләрендә флавоноидлар бар. Үлән төнәтмәсе бәвел кудыру һәм яра төзәтү өчен, яңа гына алынган тамырлары дерматозлар вакытында файдаланыла.

Кискеч бака кабырчыгы — терлек азыгы, баллы, эфир майларына бай үсемлек.

## Төрләре
Киң таралган төрләре:

* *Seseli condensatum* 
* *Seseli muchrohatum*
* Берьеллык бака кабырчыгы (*Seseli annuum*)
* Кискеч бака кабырчыгы (*Sеseli libanotis*) 

## Искәрмәләр

Төркем:Чатырлылар
Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Үләннәр
Төркем:Ауразия флорасы
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Бака яфрагы

**Бака яфрагы** (,&nbsp;) — юлтүшәр, бака яфракчалар семьялыгыннан бер яки күпьеллык үләнчел, сирәк кенә ярымкуакчыл үсемлекләр ыругы.

## Таралуы
250 ләп төре билгеле. Җир шары буйлап таралганнар. Татарстанда киң таралган дару үсемлеге.

Татарстанда 8 төре бар. Зур бака яфрагы (P. major), ланцетлы бака яфрагы (юл яфрагы) (P. lanceolata), уртача бака яфрагы (P. media) республиканың бөтен территориясендә дә очрый. Болыннарда, сөзәклекләрдә, чүпле урыннарда, чәчүлек мәйданнарында, ташландык җирдә, юл буенда, бакчаларда үсә. Бака яфраклары — әрсез үлән. 

## Биологик тасвирлама
10-70 см озынлыктагы бер һәм күпьеллык үләнчел үсемлекләр.
Ком бака яфрагыннан (P. arenaria) кала барлык төрләре дә диярлек сабаксыз үсемлекләр. Яфраклары тамыр янындагы розеткада йомыркасыман яки эллиптик формада, туры яки дугасыман, һәрвакыт ачык сеңерчәле. Чәчәкләре вак, көмештәй ак, тар цилиндрик башакка җыелган. Җимеше — көрән орлыклы тартмачык. Май аеннан сентябрьгә кадәр чәчәк аталар. Җимешләре июнь ахырыннан өлгерә.

Зур бака яфрагы, уртача бака яфрагы, Урвиллей бака яфрагы (P. urvillei) — дару үләннәре. Яфракларында гликозидлар, сапониннар, органик кислоталар, эфир мае, минераль тозлар бар. Яфрагыннан ясалган препаратлар ялкынсынуга, склерозга каршы, җәрәхәт төзәтү өчен кулланыла.

Зур бака яфрагы, уртача бака яфрагы – баллы үсемлекләр. Зур бака яфрагы орлыклары – кошлар өчен азык.

Эре бака яфрагы (P. maxima) һәм Корнут бака яфрагы (P. cornuti) ТРның Кызыл китабына кертелгән.
## Дару үләне сыйфатлары
Дәвалау өчен үлән яфраклары кулланыла.

## Искәрмәләр

## Әдәбият

* Гомәров В.З. Туган якның шифалы үсемлекләре. - Уфа: Башкортстан китап нәшрияты, 1996. -160 б. ISBN 5-295-01499-1
* Ю.К. Школьник Растения. Үсемлекләрнең тулы энциклопедиясе - М.: ЭКСМО, 2009. - ISBN 978-5-699-10969-2.  

*
* 
* 
Төркем:Ауразия флорасы
Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Үләннәр
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Качыр үләне

**Качыр үләне** () — кырлыганчалар семьялыгыннан бер-, ике- һәм күпьеллык үләнчел үсемлекләр ыругы.

## Таралуы

Татарстан территориясендә 3 төре бар. Икееллык качыр үләне (O. biennis) сирәк кенә барлык районнарда очрый, кисек яфраклы качыр үләне (O. laciniаta) һәм кызыл сабаклы качыр үләне (O. rubricaulis) — сирәк төрләр. Чүпле урыннарда, тимер юллар һәм гадәти юл буйларында үсә.

80 нән артык төре билгеле, аларның күбесе Американың урта зонасында үсә. Казакъстанда ике бер төре (O. biennis) бар, ул Балхаш-Алакүл уйсулыгында, Или елгасы буйларында, Кунгей тауларында, юллар буенда, сары балчыклы җирләрдә үсә. 

## Ботаник тасвирлама

30-100 см биеклектәге икееллык үсемлек. Сабагы туры, өске өлешендә азрак кырлы. Кызыл сабаклы качыр үләне сабагының кызыл төстә булуы белән аерыла. Яфраклары чиратлашкан, уемтылы-тешле яки каурыйсыман-теленмә. Чәчәкләре эре, аксыл сары, хуш исле, озын чәчәк сапларында, чуксыман чәчәк төркеменә җыелган, ешрак кич белән ачыла; төнге күбәләкләр белән серкәләнә. Җимеше — цилиндрик формадагы дүрт оялы тартмачык. Июнь-сентябрьдә чәчәк ата. Җимешләре сентябрь-октябрьдә өлгерә. Орлыктан үрчи. Орлыклары күп санлы, вак, кара-көрән төстә.

## Кулланылыш

Икееллык качыр үләнендә дуплау һәм минераль матдәләр, органик кислоталар, крахмал бар; халык медицинасында тамыр төнәтмәсе туберкулезны дәвалаганда, шулай ук яраларны юдыру өчен кулланыла. Яфракларыннан ясалган төнәтмә көзән җыеру вакытында ярдәм итә.

Барлык төрләре дә декоратив, баллы үсемлек.

Яшь тамырларын кайвакыт ризык итеп кулланалар. Орлыкларыннан олифа әзерләү өчен яраклы май алалар. Аны еш кына матур хуш исле чәчәкләре аркасында декоратив үсемлек буларак үстерәләр.

## Искәрмәләр

Төркем:Кырлыганчалар
Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Үләннәр
Төркем:Дару үләннәре
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Төркем:Ауразия флорасы
Чабыр үләне

**Чабыр** () - иренчәчәклеләр семьялыгыннан ярымкуакчыклар яки куакчыклар ыругы. 

## Таралуы
Евразия һәм Төньяк Американың уртача поясларында 150 (кайбер мәгълүматлар буенча, 400) төре билгеле. Татарстан территориясендә 6 төре бар. Шуышма чабыр үләне (Т. serpyllum), барлык районнарда очрый, башкорт чабыр үләне (Т. bashkiriensis), Маршалл чабыр үләне (T. marschallianus), Талиев чабыр үләне (T. Talijevii) һәм башкалар — Кама аръягында. Далаланган болыннарда һәм сөзәклекләрдә үсәләр.

Казакъстанда 27 төре үсә. Дала, тигезлекләрдә, вак ташлы тау итәкләрендә очрый. Алар арасында гади чабыр үләне (), Маршалл чабыры (), Кызгылт чабыр ( ).
## Ботаник тасвирлама

2–25 см биеклектәге ярымкуакчыклар. Сабагы агачланучан. Яфраклары эллипссыман, вак, күбесе сабакчалы. Чәчәкләре алсу шәмәхә, башча чәчәк төркемендә. Җимешләре вак, кара шар формасында, 4 чикләвекчектән тора. Май ахырыннан сентябрьгә кадәр чәчәк ата. Июнь – сентябрьдә җимеш бирә. Орлыктан һәм вегетатив юл (шуышма ботаклардан) белән үрчи. .
## Кулланылыш
Әлеге борынгы дару үләне хәтта Борынгы Грециядә дә кулланылган. Эфир майлы үсемлекләр. Эфир мае парфюмериядә, косметикада, консервлауда һәм кондитерлык эшләнмәләрендә, ә кайвакыт ризыкка тәм бирү өчен дә кулланыла.

Халык медицинасында үләне төнәтмәсе салкын тигәндә, теш авырулары, ашказаны җәрәхәте, ревматизм, бавыр һәм йөрәк авырулары вакытында кулланыла. Эфир маеның төп компонентын авыртуны басу һәм дезинфикцияләү үзлегенә ия тимол тәшкил итә. Ул медицинада, парфюмериядә һәм азык-төлек сәнәгатендә кулланыла.Чабыр үләненең сыек экстракты «Пертуссин» препараты составына керә.

Яфраклары аш-су әзерләүдә, консерв һәм ликер-аракы сәнәгатендә тәмләткеч буларак файдаланыла.

Баллы үсемлекләр. Уңай һава торышы булган елларда ул көчле дип саналган умартачылык үсемлекләре белән ярыша ала, бигрәк тә тигезлекләрдә, кырларда һәм тауларда. Декоратив үсемлек буларак кулланыла. Орлыклардан үстерелә торган төре, әгәр аны яхшы карасаң, икенче - өченче елларда чәчәк ата . 

## Чыганаклар

Төркем:Үләннәр
Төркем:Дару үләннәре
Төркем:Ауразия флорасы
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Төркем:Үсемлекләр
Төертамыр

**Төертамыр, күке яше, сәхләб** () -   сәхләбчәләр семьялыгыннан бер һәм күпьеллык үләнчел үсемлекләр ыругы. 

## Таралуы

100 гә якын төре билгеле, Төньяк ярымшарда, башлыча, уртача пояста таралганнар.Бу үсемлек урман массивларында, куаклар арасында, Волгоград өлкәсеннән Украинаның Днепр тигезлекләренә кадәр дымлы һәм дымлы көтүлекләрдә очрый. Татарстан территориясендә 2 төре: башлыксыман төертамыр (O. militaris) һәм көйгән төертамыр (O. ustulata) бар. Дымсу болыннарда, урман аланнарында, куаклыкларда үсәләр.

Казакъстанда тигезлектә һәм урман массивларында, куаклар арасында, дымлы көтүлекләрдә, күләгәле урыннарда үскән 10 төре бар. 

## Ботаник тасвирлама

10-75 см биеклектәге үсемлек. Тамыры, гадәттә, йомыркасыман 2 бүлбеле, берсе деформацияләнгән, агымдагы елда тереклек итә, икенчесе аксыл, тыгыз, алдагы елда тернәкләнүче бөреле. 

Сабагы туры, яфраклы. Яфраклары күбесенчә тамыр яны таралгысында, йомыркасыман яки ланцетсыман, озын, йомшак. Чәчәкләре вак, алсу, аксыл шәмәхә төстә, башак чәчәк төркемендә, бал исе килә. Җимеше – тартмачык. Май-июльдә чәчәк аталар. Җимешләре августта өлгерә. Орлыктан үрчиләр, табигатьтә микориза хасил итүче гөмбә йоктырганда гына үсеп китәләр. Известьле, гумуска һәм азотка бай туфракларны өстен күрә.

## Куллану

Төертамыр төерендә якынча 50% лайла, крахмал, аксым матдәләре, шикәр, кальций, кузгалак кислотасы һәм минераль тозлар бар. Дару үсемлеге, халык медицинасында аның тамырлары согын нервлар көчсезләнгәндә кулланалар. Ашказаны-эчәк авырулары, агулану вакытында кулланыла. Киптерелгән бүлбеләреннән (салеп) тонусны күтәрү өчен һәм көзән җыеруга каршы төнәтмә әзерлиләр.

Декоратив үсемлек.

ТРның Кызыл китабына кертелгән (2006). .

Казакъстанда бер төр () Кызыл китапка кертелгән. Аның биеклеге 10-40 см, тамырлары түшәлгән. Агачның сабагы бизле төкләр белән капланган.Чәчәкләре алсу, зәңгәрсу-сары, шәмәхә төстә. Орлыктан һәм вегетатив рәвештә үрчи. Май-июнь айларында чәчәк ата һәм җимеш бирә. Җимеше-тартма, тышкы яктан бизле төкләр белән капланган. Декоратив үсемлек. Бик сирәк төр, аның ареалы елдан-ел кими.

## Чыганаклар

Төркем:Дару үләннәре
Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Төркем:Ауразия флорасы
Төркем:Үләннәр
Төркем:Кызыл китап
Ак чәчәк

**Ак чәчәк, айлы чәчәк** () – болын ромашкасы, оешма чәчәклеләр семьялыгыннан күпьеллык үләнчел үсемлекләр ыругы. 

## Атамасы
Латинча фәнни исеме борынгы грек теленнән килеп чыккан. λευκός - ак һәм νθεμον - чәчәк. Русча атамасы "нива" сүзеннән - нивяник. Россиядә таралган ак чәчәкне гади телдә ромашка дип атыйлар, гәрчә бу үсемлекләр төрле ыругларга карый
## Таралуы
Татарстан республикасында бер төре билгеле – гади ак чәчәк (L. vulgare) – барлык районнарда да очрый. Коры үзәнле болыннарда, урман аланнарында, елга тугайларында үсә.
## Ботаник тасвирлама

Сабагы туры, күбрәк ялгыз, ботаксыз, 15-60 см озынлыкта. Яфраклары чиратлашкан, тамыр янындагылары – озын саплы һәм каяулы, сабактагылары – утырма, озынча. Сабак очында ялгыз зур кәрзине бар. Сирәк кенә 2-5 кәрзин булырга мөмкиню Кырыйдагы телсыман чәчәкләре ак, уртадагы көпшәсыман чәчәкләре сары төстә, серкәчләре һәм жимшәне бар. Җимешлек танаучыкларының саны 12-40, танаучык икегә аерылган. Җимеше – сырлы орлыкча. Июнь-августта чәчәк ата. Җимешләре август-сентябрь айларында өлгерә. Орлыклардан һәм вегетатив юл белән үрчи. Орлыклары озынча, көрән төстә, өслекләре аксыл төстәге җыерчыклы.
## Кулланылыш
Яфракларында аскорбин кислотасы, каротин, орлыкларында май бар.

Үсемлек бәвел кудыру, авыртуны басу, ялкынсынуга каршы, җәрәхәтне төзәтү үзлекләренә ия.

Баллы үсемлек.

Бакчадагы катмарлы төрләрен декоратив үсемлек буларак үстерәләр. 

## Искәрмәләр
Қазақ энциклопедиясы
Төркем:Астралылар
Төркем:Үләннәр
Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Төркем:Ауразия флорасы
Төнбоек

**Ак төнбоек** (лат. Nymphaéa) - су лаләсе, төнбоекчалар семьялыгыннан күпьеллык су үсемлекләре ыругы. 

## Кыскача мәгълүмат
Сабаксыз үсемлек, сулык төбендә куәтле горизонталь тамырчалы һәм су өслегендә йөзеп йөрүче цилиндрсыман озын сапларда урнашкан ялтыравык йөрәксыман озынча-түгәрәк зур яфраклы. Яфракларының озынлыгы 10 - 30 см. Чәчәк бөреләре ачылганнан соң, озын чәчәк сапларында күп таҗ яфракчыклы йөзеп йөрүче берәр-берәр ак чәчәкләр күренә башлый, алар кичен йомылып суга күмеләләр, иртән яңадан калкып чыгып ачылалар (яңгырлы көннәрдә көндез дә ачылмыйлар). Ак төнбоекның касәсе түгәрәк нигезле, ап-ак төнбоекныкы — 4 кырлы. Чәчәкләре төзек (актиноморф), ике җенесле. Июнь–августта чәчәк аталар. Чәчәк атып бетергәннән соң, чәчәк сабы бөтерелә, җимеше суда үсә. Җимешләре — аркылы җөйле күп орлыклы зур тартмачык. Август–октябрьдә өлгерәләр. .

## Таралу

50 дән артык төре билгеле, бөтен Җир шарында таралганнар. Татарстан территориясендә 2 төре бар. Ап-ак төнбоек (N. candida) — бөтен республикада агымсыз һәм әкрен агымлы сулыкларда, ак төнбоек (N. alba) Зөя һәм Чишмә елгаларында очрый.

Башкортстанның Урал алдында һәм Башкортстандагы Урал аръягында таралган.

## Файдалану
Үсемлек составында эфир мае, гликозид, алкалоид, дуплау матдәләре, крахмал, глюкоза бар.

Халык медицинасында тынычландыру, йоклату, авыртуны басу чарасы, тән кызышканда, шулай ук тире ялкынсынуын дәвалауда кулланыла.

Тамырчасы һәм орлыклары су кошлары, кондыз, ондатра һәм башкалар терлек ияләре өчен азык булып тора.

Декоратив үсемлекләр.

ТРның Кызыл китабына кертелгән (2006).

## Фотосурәтләр

Файл:Nymphaea_alba2006-07-06.jpg|*[[Nymphaea alba]]*
Файл:Nymphaea-colorata_0122a.jpg|*[[Nymphaea colorata]]*
Файл:Nymphaeales_-_Nymphaea_gigantea_14.jpg|*[[Nymphaea gigantea]]*
Файл:Nymphaea_nouchali5.JPG|*[[Nymphaea nouchali]]*
Файл:Attraction.jpg|альт=Nymphaea 'Attraction'|*Nymphaea* Attraction


## Искәрмәләр

* Башкорт энциклопедиясе. Ак тонбоек (недоступная ссылка) 

## Әдәбият

* 

## Сылтамалар

* Blumen Garten Pflanzen Bilder Botanik - Seerosen (Nympaea) 
* Kit Notts, ⁇ The first hybrid waterlilies ⁇ 
Төркем:Кызыл китап
Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Төркем:Ауразия флорасы
Төркем:Үләннәр
Аю җиләге

**Аю җиләге** () - арчанчалар семьялыгыннан мәңге яшел куаклар ыругы. 

## Таралуы
70 ләп төре билгеле, Төньяк ярымшарда киң таралган. Россиядә бер төре – гади аю җиләге яки аю колагы (A.uva-ursi) үсә.

Татарстанда Кама алды төбәкләрендә сирәкләнгән коры нарат урманнарында, кисентеләрдә очрый.
## Ботаник тасвирлама

30-80 см озынлыктагы куакчык. Сабаклары куе коңгырт кабыклы, нык тармаклы. Яфраклары – тыгыз кабыклы, озынча, өсте ялтырый, куе яшел төстә. Чәчәкләре – вак, алсу төстә, сабак очларындагы аска караган кыска чукларга җыела. Җимеше – ончыл җимеш йомшагы булган шарсыман кызыл каты төш, куе кызыл төстәге 1-5 төшчеге була. Майда чәчәк ата. Җимешләре июльдә өлгерә.
## Куллану
Яфракларында арбутин, метиларбутин гликозидлары, эфир майлары, дуплау матдәләре, органик кислоталар, А һәм С витаминнары бар. Яфракларын елына ике тапкыр - үсемлек әле чәчәк атмаган чакта яз көне һәм җиләк-җимешләр тулысынча өлгергәч, көзен җыялар. Яфракларының төнәтмәсен бөерләр һәм сидек юллары ялкынсынганда эчәләр, шулай ук диатез, җәрәхәтләр, үлекле яралар булганда ванна ясыйлар.

Гади аю җиләге тышкы яктан нарат җиләгенә охшаган, әмма ул җәелеп киткән ян үсентеләре белән аерыла. ТРның Кызыл китабына кертелгән (2006)..

## Искәрмәләр

Төркем:Кызыл китап
Төркем:Дару үләннәре
Төркем:Әлифба буенча үсемлекләр
Төркем:Үсемлекләр
Төркем:Ботаника
Төркем:Куаклар
Кура җиләге коңгызы

**Кура җиләге коңгызы** (  ) - төрле азык белән тукланучылар асотрядыннан кура җиләге коңгызлары семьялыгындагы коңгыз.

## Тасвирлау
Үсеп җиткән коңгызның (имаго) гәүдәсе 3,8-4,3 мм озынлыкта, озынча түгәрәк, соргылт кара, җирән-сары яки соры төстәге куе төкләр белән капланган. Мыекчалары 11 буынлы, чукмарсыман. Коңгыз һәм личинкалары туфракта, гадәттә, кура җиләге куаклары астында, 20 см тирәнлектә кышлый. Апрель ахыры – майның беренче яртысында, туфракның өске катламы 12-13°С булганда, коңгызлар җир өстенә чыгалар. Башта алар культуралы (карлыган, крыжовник, алмагач, чия, груша, слива һәм башкалар), чүп үләннәрнең чәчәк нектары һәм серкәлеге белән тукланалар, аннары кура җиләгенә (аерым елларда чәчәк бөресе чыкканчы) күчәләр, сеңерләр арасында тар озынча тишекләр тишеп, яшь яфраклар, аннан соң чәчәк бөреләре һәм чәчәкләре белән тукланалар. Кышны кура җиләге куакларыннан ерак булмаган урында, туфрак эчендә 10 см тирәнлектә уздыралар. Ана коңгызлар үсемлекләрнең серкәлек һәм җимешлекләрендә 50 йомыркага кадәр сала алалар.

## Таралуы

Бөтен җирдә (Ерак Төньяк районнардан кала), шул исәптән Татарстан территориясендә дә таралган. Культуралы һәм кыргый кура җиләген зарарлый. Сирәк кенә саз җиләге, кызыл бөрлегән, кара бөрлегән, алмагач, чия, груша, слива, миләш һәм башка роза чәчәклеләр семьялыгындагы үсемлекләрдә очрый.

## Зыяны
Коңгызлар зыяны аркасында зәгыйфьләнгән чәчәкләрдән җимешләнгән җиләкләр гарип булып җитешә. Өстәмә туклану чоры якынча 2 атна дәвам итә, аннан соң ана затлар йомырка сала, аларны чәчәкләргә һәм чәчәк бөреләренә берәрләп урнаштыра. Личинкалары (6-6,5 мм озынлыкта, суалчансыман, аксыл көрән төстә) берникадәр вакыт яшел җимеш өслегендә яши, ә аннары аларны тишә, итчел чәчәк төбе һәм төшчекнең аңа тиеп торучы өлеше белән тукланалар. Кура җиләге җимешендә личинкаларның үсеше якынча 1,5 ай дәвам итә.

Личинкалар белән зарарланган җиләкләр вак, тонык төстә, шиңә яки чериләр. Үсешен тәмамлаучы личинкалар җимештән төшәләр һәм туфракка күмеләләр, анда 5-20 см тирәнлектә курчакланалар. Августның 2 нче яртысы – сентябрьнең беренче яртысында яшь коңгызлар чыгалар һәм туфракта кышларга калалар. 
## Искәрмәләр

Төркем:Бөҗәкләр
Төркем:Коңгызлар
Төркем:Коңгызлар исемлеге
Төркем:Ауразия фаунасы
Төркем:Умырткасызлар

Төркем:Әлифба буенча хайваннар
Ыссык (елга)

**Ысык елгасы** - Иле елгасы бассейнындагы елга.

## Географик урыны
Алматы өлкәсе Йәнбәкшиказакъ,Талгар төбәкләре территориясе буенча ага.

## Башы
Иле Алатавындагы Корженевский (3950 м биеклектә), Григорьев (3850 м биеклектә) бозлыкларында башлана, һәм Капшагай сусаклагычына коя.

## Гидрографикасы
Озынлыгы 96 км, шуларның 22 км тирәсе Ыссык тарлавыгы буенча уза. Елганың киңлеге һәм тирәнлеге һәр өлешендә 35 м-дан 78 м-га кадәр киңлектә, 25-30 см-дан 11,5 м-га кадәр тирәнлектә. Таулы ташкында агымның тизлеге 3 м/сек тәшкил итсә, түбән агымда һәм елга ахырында 0,06 м/сек кадәр кими. Агымның тизлеге сезонлы үзгәрешләргә бәйле рәвештә үзгәрә: язын су дәрәҗәсе күтәрелгәч, агым тизлеге арта, иң көчле агым июнь-июль айларында күзәтелә, октябрь-ноябрьдә кими һәм кышын минимумга җитә.

## Елганың зоналары
Елганың озынлыгы августның физик-гидрологик факторлары буенча җиде зонага бүленә:

* беренче зона - бозлык, мәңгелек кар чигеннән 4000-3000 м, су температурасы 0°С;
* икенче зона - бозлыкның башы - морена зонасы, диңгез биеклегеннән 3000-2900 м югарыда, агым тизлеге якынча 2 м/сек, су бозлыкның ләме аркасында болганчык;
* өченче зона - тау елгасының өске өлеше, абсолют биеклеге 2900-1800 м, су температурасы 3,0-8°с, агым тизлеге 3-4 м/сек. Грунт хәрәкәте икенче зонага караганда акрынрак;
* дүртенче зона - елганың урта агымы, абсолют биеклеге 1800-1000 м, су температурасы 8-12°С, агым тизлеге 3-4 м/сек, урыны белән грунт хәрәкәтчән;
* бишенче зона-  елганың түбән агымы, абсолют биеклеге 1000-800 м, суның уртача температурасы 12-17°С, агым тизлеге 2 м/сек, грунт вак, эре һәм вак ташлардан тора, урыны белән ләмле ятмалар;
* алтынчы зона - далалык, абсолют биеклеге 800-600 м, су температурасы 17-19°С, агым тизлеге кискен рәвештә 2 м/сектан 0,09 м/секка кадәр төшә. Төбе вак бөртекле, вак ташлы, комлы, ләмле, үзәне киң;
* җиденче зона - тигезлек һәм ярым чүл, абсолют биеклеге 700 м һәм аннан да түбәнрәк, температура якынча 30°С, агым тизлеге бик акрын (0,06 м/сек), грунт - ком, ләм.

## Су бассейны
Елганың морена зонасында уң яктан Күкболак елгасы, югары, урта агымнарда уң һәм сул яктан берничә елга кушылдыгы тоташа. Елга урта агымда 1759 м биеклектә Ыссык күле аша үтә. 

## Искәрмәләр

Төркем:Елгалар
Төркем:Ауразия елгалары
Төркем:Гидробиология