Елена Прекрасная

**Елена Прекрасная** (*Троян*, *Спарта* ; ) — борынгы грек мифологиясендә иң матур хатын-кыз . Борынгы грек шагыйре һәм филолог Ликофрон сүзләренчә, борынгы грек мифологиясендә язмыш мифологиясе Мойры аның биш ире булырга тиеш дип билгеләгән. Башта Елена Спартада һәм тарихи чорда дорийләрнең зурлап табынган уңдырышлылык илаһы булган.

## Мифлар

### Еленаның тууы
Гомерның «Илиада» сында һәм «Одиссея» сында чагылыш тапкан иң киң таралган мифлар буенча, ул Зевс һәм Леданың кызы, Спарта патшасы Тиндарейның хатыны булган. Зевс, Леданың матурлыгына азгырылып, аккошка әйләнеп, аны үзенә ия иткән. Шул төнне аның законлы ире Тиндарей Леданың бүлмәләренә кергән. Нәтиҗәдә, хатын ике ул (Кастор һәм Полидейк) һәм ике кыз (Елен һәм Клитемнестра) тапкан. Кастор һәм Клитемнестра Спарта патшасының балалары, ә Полидейк һәм Елена Олимпия алласының балалары булган. Зевстан аккош рәвешендә йөкле булып, Леда йомырка тапкан, аннан аның балалары чыккан . Еврипид буенча, Елена Феба һәм Клитемнестрадан  соң Леданың өченче кызы булган; Бу версия алдагысына каршы килми, чөнки Леданың, ике пар игезәк туганчы, тагын бер кызы булырга мөмкин  .

Башка версия буенча, Зевс Ледага түгел, ә үч алу алиһәсе Немезидага гашыйк булган. Югары алладан качарга тырышып, алиһә үзенең тышкы кыяфәтен гел үзгәртеп торган. Каз формасын алгач, Зевс аккошка әйләнгән, аны куып җиткән һәм үзенә буйсындырган. Тиздән ул йомырка салган, бер версия буенча, аны көтүче табып, Ледага алып килгән , икенчесе буенча, Гермес аны Спарта патшабикәсенә биргән  . Леда табылдыкны табутка салган, ә Елена, аның абыйлары һәм апасы аннан чыккач, ул аларны үзенеке итеп үстергән. II гасыр борынгы грек язучысы һәм географы Паусаний сүзләренчә, бу йомырканың калдыклары Спартадагы Левкиппид гыйбадәтханәсендә сакланган   .

Гесиод тарафыннан тәкъдим ителгән өченче версия буенча, Еленаның әнисе нимфаларның берсе булган .

### Тесей тарафыннан Еленаны урлау

Елена балачакта аны тол калган Пирит һәм Тесей урлаган. Ул вакытта алар урта яшьтәге ирләр була: Гелланик сүзләре буенча, Тесейга илле яшьтән бераз гына узган. Дуслар, горурлыклары аркасында, Зевс кызларын ничек кенә булмасын, үзләренә хатын итәргә карар кылганнар. Башта алар Лакедамонга барганнар. Уңайлы мизгелдән файдаланып, алар Еленаны Артемида гыйбадәтханәсендә булганда урлаганнар   һәм Афинага алып киткәннәр. Гелланик сүзләре буенча, кызга ул вакытта җиде яшь булган, Диодор Сицилий сүзләре буенча — ун, ә Псевдо-Аполлодор сүзләре буенча — унике. Юлда алар җирәбә сала, алдан бер-берсенә урланган кыз җиңүченең хатыны булачагына ант итәләр. Шул ук вакытта җиңүче алдан оттыручыга башка хатын-кызны табуда һәм урлауда максималь ярдәм күрсәтергә вәгъдә биргән. Тесей җирәбәдә җиңгән, һәм ул Еленаны үзенең хатыны иткән .

Афиналылар патшаларының бу гамәленнән бик нык ризасызлык белдерделәр. Аннары Тесей үзенең кол хатынын Аттиканың Афидна шәһәрләренең берсенә (Афина шәһәре белән бутамаска кирәк) алып барып, аның янына үз анасы Эфраны калдыра. Пирифойның антын үтәргә Тесей дустын озатырга мәҗбүр була. Дусты, бер версия буенча җир асты патшалык алласы Персефонаны, икенче версия буенча Эпир патшасының шул ук исемле кызын урларга җыенган була.

Тесейның Пиритус белән экспедициясе уңышсыз тәмамлана. Ике дус та Гид яки Эпирус патшасы тарафыннан әсирлеккә алына. Бу вакытта Кастор һәм Полидевк Аттикага килеп җитәләр, Афиднаны юк итәп, сеңелләрен азат итәләр һәм шул ук вакытта Тесейның әнисе Эфраны да әсирлеккә алалар, аны Еленаның колы итәләр  . Киң таралган версия буенча, Спарта патшабикәсе гыйффәтле булып кала, ә башка, аз популяр версия буенча, ул азат ителгән вакытта йөкле була. Аргостагы Лакедамонга барганда, Елена Ифигения исемле кыз бала таба. Бу вакыйга хөрмәтенә, Елена бала тудыру алиһәсе Илифиягә гыйбадәтханә багышлый һәм кызын Микены патшабикәсе булган сеңлесе Клитемнестрагә тәрбияләргә бирә, аннан соң Елена кияүгә чыга   .

### Еленаның туе
Бөтен Эллададан дистәләгән патшалар һәм танылган сугышчылар үзенең матурлыгы һәм затлы нәселе белән бөтен Эллада буйлап дан казанган Еленаны яучылап килгәннәр. Гесиод 12 исемне күрсәтә , Аполлодор — 31 , Гигин — 37  .

Тиндарей авыр сайлау белән очрашкан. Дистәләгән танылган сугышчылар, патшалар һәм аллалар уллары арасыннан Спарта патшасы Еленаның ире булыр өчен бер дустын һәм берничә дистә ризасыз дошманын сайлый алган. Күпсанлы дәгъвачылар арасында Одиссей да булган. Үзенең мөмкинлекләрен нульгә якын дип бәяләп, ул Тиндарейга чишелеш тәкъдим иткән, шарты белән Тиндарей аңа Пенелопаны җәлеп итүдә ярдәм итәргә тиеш. Спарта патшасы шатланып ризалашкан. Аннары Одиссей Еленаның барлык потенциаль ирләрен ант белән бәйләргә тәкъдим иткән. Барлык кандидатлар да Еленаның булачак ирен танырга һәм, иң мөһиме, куркыныч яки рәнҗетү очрагында аңа ярдәм итәргә сүз биргәннәр.   

Тантаналы вәгъдәдән соң, яки Елена үзе Менелайны сайлаган  , яки Тиндарей аны тәрбиягә алган кызы итеп сайлый   . Аларның Гермиона исемле кызлары һәм Никострат исемле уллары туган  .

### Еленаны урлау

Елена Спартада яшәгәндә, Спарта принцессасының һәм барлык Элладаның киләчәк тормышына тәэсир иткән Олимпта һәм Троя тирәсендә вакыйгалар бара. Низаг алиһәсе Эрида Герага, Афинага һәм Афродитага «Иң гүзәлгә» дип язылган низаг алмасын (яблоко раздора) ыргыта. Өч гүзәл арасында алма кемгә ия булачагы турында шунда ук бәхәс башлана, һәм Зевс гади кешене — Троя принцы Парисны — хөкемдар итеп билгели. Һәрбер көрәшче, җиңү теләге белән, хөкемдарны гади кешеләр өчен мөмкин булмаган файда белән ришвәт бирергә тырыша. Гера аны иң көчле патша, Афина — танылган батыр итәргә вәгъдә бирә, ә мәхәббәт алиһәсе Афродита аңа теләгән хатын-кызга өйләнергә ярдәм итәргә вәгъдә бирә. Соңгысы бәхәсле алманы ала.

Берникадәр вакыттан соң Парис Грециягә йөзеп бара, анда ул Менелайның кунакчыллыгыннан ләззәт ала. Афродита улы Эроска Еленаның йөрәгенә мәхәббәт укын кадап куярга боера. Бу эш башкарылганнан соң, Елена Париска гашыйк була. Берничә көннән соң, Париска әнисе ягыннан бабасы Катрейның җеназасына Критка китәргә туры килә. Менелайның китүеннән файдаланып, Парис Еленаны урлап, Спартадан йөзеп китә. Хыянәтче хатын күпчелек мөлкәтен үзе белән ала, ләкин тугыз яшьлек кызын өйдә калдыра.   .

Еленаны Парис тарафыннан урлау Троя сугышы өчен сәбәп була. Ликофрон сүзләренчә, Елена урлана: Гитий ярыннан Фессада һәм Биноска корбан китергәндә ; Дарет буенча — Гелостан; Птолемей буенча Парфений тавында ауда йөргәндә ; һәм Драконций буенча — Кипрдагы Афродита гыйбадәтханәсеннән урлаган. Елена беренче тапкыр Парис белән Лакониядәге Краная утравында яки Аттика (Акта) ярындагы Елена (хәзерге Макронисос) утравында мәхәббәт белән шөгыльләнгән ; Джон Цетцес буенча — Саламинда . Стесихорга караган версия буенча, Гера Парис урлаган Еленаның шәүләсен тудырган, һәм чын Еленаны Гермес Протей йортына күчергән , һәм ул киләсе 17 елны Мисырда үткәргән . Гомер сүзләренчә, Елена Трояда 20 ел яшәгән. Парис үлгәннән соң, ул Дейфобның хатыны булган.

Елена Диомед һәм Одиссейны Троядан Палладий урлаганда таныган (яки бары тик Одиссейны гына). Еврипид сүзләренчә, ул Троядан качарга тырышкан, ләкин Дейфоб аңа комачаулаган. Ул Троя атының артында утырган батырларга кычкырган. Бер версия буенча, ул дивардан факел күрсәткән һәм Трояга хыянәт иткән. Вергилий сүзләренчә, Трояны яулап алган төндә ул Веста гыйбадәтханәсендә яшеренгән. Менелай аны ялангач күргәч кылычын ташлый. Кешеләр аны таш белән атырга теләгәннәр (кем икәне ачык түгел), ләкин аның йөзен күргәч, ташларны җиргә ташлыйлар. Дельфидагы Полигнот картинасында сурәтләнгән.

Оракул фаразлавы буенча, Троядан йөзеп барганда, ул диңгезгә Гефест ясаган штативны ташлый, аны балыкчылар тапкан һәм аннары җиде акыл иясенә китергән.

### Еленаның үлеме
Спарта версиясе буенча, Елена кабере Спарта янындагы Ферапн дигән җирдә урнашкан. Аның изге урыны Спартада, Алкман кабере янында урнашкан.

Елена турындагы миф версияләренең берсе нигезендә, Менелай үлгәннән соң, Елена законсыз уллары, Никострат һәм Мегапенф, тарафыннан сөргенгә җибәрелә һәм ул Родос утравында сыену эзләргә мәҗбүр була. Родоска дусты Поликсоны, Тлеполемның тол хатыны, янына килә. Поликс, иренең үлеме өчен Еленадан үч алырга теләп, аның хезмәтче кызларын Эриний кыяфәтендә, су коенганда, аңа җибәрә. Алар Еленаны тотып, агачка асалар. Шуңа күрә родОсларның Елена Дендритида (Агач) гыйбадәтханәсе бар. Башка версия буенча, родослылар Менелай Елена күлмәген киендергән хезмәтче кызны таш белән атканнар. Феокрит Еленаның агачлар белән бәйләнешен искә ала.

Птолемей Гефестион сүзләре буенча, Троядан кайтканда, Еленаны тюлень мөһерен алган Фетида үтергән, аның каләменнән алынган башка версия буенча, Менелай һәм Елена Орестны эзләгәннәр, ә Ифигения аларны Артемидага корбан иткән. Стесихор һәм кротонлылар фикеренчә, Елена үлгәннән соң Ахилланың хатыны булган һәм Дунай елгасы тамагындагы Левка утравына урнашкан.

Еврипидның «Орест» трагедиясендә Еленаның үлемсез аллалар сафына керүе алдыннан драматик вакыйгалар була. Орест һәм аның апасы Электра әтиләренең үлеме өчен үч алу максатыннан әниләре Клитемнестраны үтергәннәре өчен үлем җәзасына хөкем ителәләр. Орест һәм аның дусты Пилад, үлем котылгысыз булганлыктан, Элладага күп кайгы китергән Менелай һәм Еленадан үч алырга карар кылалар. Алар Спарта принцессасының сакчыларын җиңәләр һәм үтерергә җыеналар, ләкин Аполлон Еленаны Олимпка күтәрә, һәм ул йолдызлы күктә Диоскурий абыйлары янында үз урынын ала .

## Сәнгатьттә

Софоклның «Еленаны урлау» яки «Елена», «Еленаның туе», «Еленаның илчелеге», «Лакония хатын-кызлары», Еврипидның «Троя хатын-кызлары», «Елена» һәм «Орест», Диоген һәм Феодектның «Елена», Сенеканың « Троя хатын-кызлары» һәм Алексидның «Еленаны кияүләре» һәм «Еленаны урлау» комедияләрендәге персонаж. "Одиссея"да Елена, Менелай белән йөргәннән соң, Спартага кайта һәм анда яши.

Борынгы Грециядә Елена хатын-кызның яхшы эшләренә — тугрылыкка, әнилеккә һәм намуслылыккa — каршы килүне чагылдыра.
Б. э. к. якынча 415 елда «риторика атасы» Горгий «Еленага мактау» («Похвалу Елене») дигән әсәрен язган. Горгийның максаты гаделлекне торгызу түгел, ә аудитория алдында Еленаны аклаучы апология (яклау сүзе) булдыру. Бу әсәр риторик күнегү өчен үрнәк сыйфатында — парадоксаль тема буенча «мактау» яки эпидейктик телмәр буларак язылган. Шулай итеп, Горгий, гаебе киң танылган уйдырма персонажны яклау кебек катлаулы бурычны үз өстенә ала. Еленаны аклау авторның телмәр көче турындагы теоретик идеяләрен практик рәвештә күрсәтүне максат иткән. «Еленага мактау» беренче чиратта Зевс һәм Леданың кызын, автор фикеренчә, аның бернәрсәгә дә йогынтысы булмый, ә оста нәфис сүз, риторика һәм сүз (логос) көченә мактау булып тора. «Еленага мактау» һәм Горгийның «Паламедны яклау» әсәрләре белән замандашлары риторика жанрының барлыкка килүен бәйлиләр, алар кеше хисләренә мөрәҗәгать итәләр, адресатта билгеле бер эмоциональ халәт тудыралар . Кыскача кереш сүздән соң Горгий Еленаның гаепсезлеген белдерә. Аның бөтен дәлилләве риторик алымнарсыз берничә тезиска кыскартылырга мөмкин. Горгий фикеренчә, Елена аңа гаепләп куелган бар нәрсәне кылган, яки:

# язмыш ихтыяры, аллалар карары һәм язмыш көче белән;
# көчләп урлау;
# нәфис сүз белән аздырыла;
# мәхәббәт белән әсир ителә

Барлык очракларда да ул гаепсез. Әгәр урлау аллалар тарафыннан алдан билгеләнгән булса, ул моңа каршы тора алмас иде. Нәфис сүз белән аздыру очрагында, алданган түгел, ә аздыручы гаепле. Бу очракта Парисның сүзе «сүз белән көч куллану» акты буларак күрсәтелә. Горгий күрсәткәнчә, мәхәббәт — Эрос ихтыяры, ул шулай ук каршы тору мөмкин булмаган көчле алла .

«Еленага мактау» («Похвалы Елене») әсәре барлыкка килү белән, нәфис сүз һәм риторика җәмгыять тарафыннан аерым фән һәм сәнгать буларак таныла башлый, алар шигърият урынын алырга сәләтле. Шигърияттән аермалы буларак, матур һәм ышандырырлык итеп сөйли белүне өйрәтергә мөмкин.

Гетеның «Фауст» трагедиясендә төп герой, Мефистофель ярдәме белән, үлгәннән соң Еленаны коткара.

Генри Лион Олди аңа «Ахей циклының» бер өлеше буларак «Ул һәм аның кешеләре» («Она и её мужчины») дигән кайгылы хикәя багышлаган.

Тинторетто «Еленаны урлау» картинасын язган, вакыйгаларны XVI гасырга күчергән.

### Кинематограф

* 1924 — Манфред Ноа Германиядә төшергән «Елена» тавышсыз фильмы. Баш рольдә Эди Дарклеа.
* 1927 — «Троялы Еленаның шәхси тормышы» фильмы; Елена ролен Мария Корда уйный.
* 1951 — Густав Эдгренның «Трой Хелен» музыкаль фильмы (Скона Хелена); Эва Дальбәк Хелена уйный.
* 1954 — Парижның Гашыйклары / L’amante di Paride (Франция-Италия). Хеди Ламарр ролендә.
* 1956 — Роберт Уайзның «Троялы Елена» фильмы; Елена ролен итальян актрисасы Россана Подеста башкарды.
* 1961 — Феррони, Джорджо тарафыннан язылган «Троя сугышы»; Елена ролен Эди Вессель башкарды.
* 1968 — «Одиссея». Баш рольдә Скилла Габел.
* 1971 — Михалис Какояннисның «Троян хатын-кызлары» спектакле; Хелен ролен грек актрисасы Ирен Папас башкарды.
* 1973 — «Елена, әйе … Трой» / Елена си, ма … ди Троя. Италия эротик комедиясе. Криста Линдер Елена ролен башкара.
* 2003 — Джон Кент Харрисонның «Троялы Елена» мини-сериалы; Хелен ролен актриса Сиенна Гиллори башкарды.
* 2004 — Троя (Вольфганг Петерсен) ; Елена ролен немец актрисасы Диана Крюгер уйнады.
* 2017 — «Иртәгәге легендалар» телесериалының 3 нче сезонының 6 нчы эпизодында Елена ролен Бар Пали башкарды.
* 2018 — «Троя җимерелүе» мини-сериалы; Белла Дейн Елена ролендә.

## Елена исеме белән атала
* 1868 елның 15 августында АКШның Детройт обсерваториясендә Канада — Америка астрономы Дж. К. Уотсон тарафыннан ачылган (101) Елена астероиды Троялы Елена исеме белән аталган.
* Елена — Сатурнның иярчене
* «Елена Прекрасная» — Польшаның Pm36 пар локомотивының кушаматы. Совет Ан-70 очкычы да шул ук кушамат белән эшләнгән.

## Искәрмәләр


## Әдәбият

### Борынгы чыганаклар

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Хәзерге заман әдәбияты

* 
* 
* 
* 
* 
* Елена / Ярхо В. Н. // Мифы народов мира : Энцикл. в 2 т. / гл. ред. С. А. Токарев. — 2-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1987. — Т. 1 : А—К. — С. 431—432.
* *Васильева&amp;nbsp;Т.&amp;nbsp;В.* Елена Прекрасная, истина и призрак// Историко-философский ежегодник 1987. — : Наука, 1987 — С. 47-60
* *Clader L.L.* Helen: The Evolution from Divine to Heroic in Greek Epic Tradition. — Leiden, 1976.
Төркем:Борынгы Греция
Төркем:Борынгы Греция мифологиясе
Төркем:Борынгы Греция геройлары