Электра

**Электра** () — борынгы грек мифологиясендә Агамемнон һәм Клитемнестраның кызы һәм грек фаҗигаләренең яраткан героинясы. Яшьлегендә ул әтисенең әнисе һәм аның сөяркәсе Эгисф тарафыннан үтерелүен күргән. Ул кечкенә энесе Орестның Микенадан качуын оештыра алган. Ул гомеренең киләсе җиде елын кайгыда үткәрә, Агамемнонның үлеме өчен җаваплы кешеләргә карата нәфрәтен ачыктан-ачык белдергән. Орест кайтканнан соң, ул үч алуга этәргеч биргән һәм әнисе белән Эгисфы үтерүне оештырган.

Электра — Эсхилның «Хоэфоры», Софоклның « Электра», Еврипидның «Электра», һәм «Орест», Сенеканың «Агамемнон» трагедияләрендәге персонаж.

Хәзерге әдәбият галимнәре фикеренчә, Еврипид әсәреннән алынган җыр, Электраның кызлар хоры чакыруына бәйрәмгә бару турында җавабы, борынгы грек трагедиясендәге иң кайгылы җырларның берсе. Плутарх фикеренчә, Пелопоннес сугышыннан соң, җиңүчеләр Афинаның язмышын хәл иткәндә җиңелгән, кайбер Спарта командирлары шәһәрне җимерергә һәм аның халкын коллыкка сатарга тәкъдим иткән. Афинаның язмышы рациональ түгел, ә эмоциональ бәхәс белән хәл ителгән. Сугышчыларның берсе Еврипидның «Электра» сыннан парод җырлый башлый.

Бәхәстә катнашучылар хисләнеп, Грециягә шулкадәр күп бөек кешеләр биргән шәһәрне җимерү мөмкин түгел дип саный.

Электра һәм Орест мифы Көнбатыш Европа мәдәниятендә аеруча зур кызыксыну уята. Аның нигезендә күп санлы драмалар, опералар һәм фильмнар төшерелгән. Мәсәлән, Федор Шаляпин, Энрико Карузо, Монсеррат Кабалье һәм башка дөньякүләм танылган җырчылар башкаруындагы Жюль Массненың «Элегия» әсәрендә Леконте де Лилның 1873 елгы «Эриния» драмасыннан Электраның моңсу җыры яңгырый.

## Мифлар

### Чыгышы. Башлангыч еллар
Электра турында язылган барлык борынгы әсәрләрдә дә ул Микена патшасы Агамемнон һәм аның хатыны Клитемнестраның кызы буларак күрсәтелә. Гомерның "Илиада"сында Орест, Ифианасса, Хрисотемида һәм Лаодикия Микена патшасының законлы балалары арасында искә алына. Соңгырак борынгы грек драматурглары Эсхил, Софокл һәм Еврипида, Лаодика һәм Ифианассаны искә алмаганлыктан, аларны Электра һәм Ифигения белән тиңләштерәләр.

Борынгы грек драматургы Еврипид сүзләре буенча, принцесса Электра балачакта Агамемнонның хәйриячесе, Спарта патшасы Тиндарейның улы Касторга кияүгә бирелгән . Кыз балачак елларын әтисез үткәргән. Агамемнон Троя камалышы вакытында грек гаскәрләрен җитәкләгән. Өйдә Агамемнонны законлы хатыны Клитемнестра көткән. Хатын иренә каршы күп үпкәләр саклаган. Яшьлегендә Агамемнон аның беренче ирен һәм баласын үтергән; патша аларның кызы Ифигенияне корбан иткән, ун елдан артык өйдә булмаган һәм тугрылыгы белән дан казанмаган. Походтан Агамемнон үзе белән яңа җариясен — патша нәселеннән булган Кассандраны балалары белән алып кайта  .

Элек Микенадан әтисе Тиест белән бергә сөргенгә җибәрелгән Агамемнонның туганы Эгисф бу мөмкинлектән файдалана. Ул Клитемнестраның сөяркәсе булып кына калмый, заговорда катнашырга да күндерә. Агамемнон туган иленә кайткач, Клитемнестра аның кайтуына шат булып кыланып, һәм яшь коллар су җылыта торган мунчага алып килә. Күрәзәлек сәләтенә ия Кассандра тиздән булачак үлемне күреп, экстазга керә.

Кассандра күрәзәлек сәләтен алгач, аңа ләгънәт төшә. Троя принцессасына киләчәкне күрү сәләте бирелә, ләкин барлык фаразлар да игътибарсыз калдырыла, бу аны бәхетсез итә  . Бу юлы да шул ук хәл кабатлана. Агамемнон мунчадан чыкканда, аны сөлге тоткан Клитемнестра көтеп тора һәм ирен коры сөртү урынына, ул патшаның башына сөлге каплый. Агамемнонга Эгисф кылычы белән ике тапкыр суга. Патша бассейнга егыла, шуннан соң Клитемнестра иренең башын кисеп ала .

### Агамемнон үтерелгәннән соң

Агамемнон үтерелгәннән соң, Клитемнестра һәм Эгисф ун яшьлек Орестны үтерергә омтылганнар. Малайны аның сөт инәсе Арсиноя һәм Электра коткара. Бер версия буенча, Арсиноя үз улын балалар бүлмәсенә җибәргән, анда Эгисф Арсиноянең улын үтергән. Электра, үз чиратында, Орестны плащка төреп, әтисенең өлкән тәрбиячесе белән бергә аны шәһәрдән алып чыккан. Башка версия буенча, Электра Строфийны энесе Орестны Микенадан алып китәргә күндергән, бу аның әнисе һәм Эгисфның ачуын китергән  .

Эгисф рәсми рәвештә Микена белән җиде ел идарә итә. Эгисф патшаның тышкы атрибутларыннан файдалана, ә чын хаким Клитемнестра булган. Власка карамастан, җинаять кылган пар, Орестның үч алуыннан куркып яши .

Эгисф шулай ук Электрадан курыккан, ул әтисен үтерүчеләренә карата нәфрәтен яшермәгән. Клитемнестра яңа иренә аллаларның ачуын китерүдән куркып, кызын үтерергә тыеган. Затлы кенәзләр яшь принцессаны соратканнар. Ләкин, Еврипид сүзләре буенча, Эгисф, яңа көчле дошман барлыкка килүдән куркып, Электраны гади крестьянга кияүгә бигән. Ул намуслы кеше булып чыккан һәм хатынына гыйффәтле булып калырга рөхсәт иткән . Софокл әсәрләрендә Электра Эгистф идарә итү чорында кияүгә чыкмаган һәм әтисенең сараенда бикләнеп, «буш өстәлләрдән ризык вакларын җыеп» бәхетсез тормыш кичергән  . Ул шулай ук Агамемнонның үлеме өчен үч ала алырлык Орестка качарга ярдәм иткәне өчен даими шелтәләргә һәм кимсетүләргә дучар булган .

Эгисф һәм Клитемнестра Электраның мыскыллауларыннан туя. Әгәр дә ул язмышын кабул иткән Хрисотемидан үрнәк алмаса, аны төрмәгә утыртырга булдылар. Хрисотемида бу хәбәрне үзе җиткерә. Электра апасының кисәтүләрен мыскыллап кире кага. Моннан тыш, ул Хрисотемиданы әтисенең истәлегенә хыянәт итүдә гаепли. Софокл сүзләренчә, кыз апасының буйсыну юлын сайлау урынына гомеренең калган өлешен төрмәдә үткәрергә әзер була .

### Орестның кайтуы. Клитемнестра һәм Эгисфның үтерелүе
Борынгы трагедияләрдә Орестның Микенага кайтуы, сеңлесе белән очрашуы һәм Агамемнон үтерүчеләреннән үч алуы төрлечә сурәтләнә. Эсхилның " Хоэфори " трагедиясендә Клитемнестра хор хатын-кызлары белән бергә Электраны Агамемнон каберенә җибәрә. Кыз әтисенең рухыннан үч алучы җибәрүен сорый. Бу вакытта ул якында яшеренгән Орест калдырган корбаннарны таба. Сеңлесен танып, ул үзен аңа күрсәтә, һәм алар бергәләп үч алу планын төзиләр, аннары Орест һәм Пилад аны тормышка ашыралар .

Софоклның « Электра» трагедиясендә Клитемнестра Агамемнон каберенә утыртылган патша таягыннан үсенте үсеп чыгып, бөтен Микена төбәгенә таралганын төшендә күрә. Аннары патшабикә кызы Хрисотемиданы үзе үтергән патша каберенә эчемлекләр ясарга җибәрә . Бу вакытта Орест җибәргән хәбәрче патшабикәгә Агамемноннан туган улы үлгән дигән хәбәр белән килә . Клитемнестра һәм Электра бу хәбәрне төрлечә кабул итәләр. Патшабикә үч алу куркынычы үткәндә калган, ә кызы соңгы өметен югалткан дип уйлый . Берникадәр вакыттан соң Орест һәм Пилад Электрага киләләр. Ул үзен апасына күрсәтә . Абыйсы белән бергә Электра аның әнисен үтерүдә катнаша, Орест, хәбәрче булып күренеп, аңа улының көле булган дип фаразланган амфора алып килә . Аннары алар килеп җиткән Эгисфны үтерәләр .

Еврипидның «Электра» трагедиясендә Орест һәм аның дусты Пилад апасы яшәгән йортка килә .Апасы аның уйдырма ире, җир эшкәртүче, белән яши. Ул үзен Орестның хәбәрчесе дип таныштыра. Аннары, аны Агамемнонның тәрбиячесе аны таныгач, абыйсы белән апасы үч итү планын төзегәннәр. Клитемнестрага Электра бала тапканы турында хәбәр җибәрелә. Орест, чит кеше булып күренеп, Эгисф ясаган корбан китерүдә катнаша. Бу корбан китерү вакытында ул Микена патшасын корбан пычагы белән үтерә. Патшалары өчен үч алырга ашыккан коллар, Орест үзенең чыгышын ачкач, чигенәләр . Эгисфны үтергәннән соң, Орест Электрага килә. Егет әнисе белән нәрсә эшләргә белмәгән. Электра Клитемнестрага Эгисф кебек үк мөгамәлә итәргә кирәклеген таләп итә . Иренең язмышыннан хәбәрсез патшабикә Электрага килгәч, оныгын күрсәтергә өйгә чакыра, анда ул аны Орест белән бергә үтерә  .

### Соңрак тормыш
Электраның аннан соңгы тормышының иң драматик версиясе Еврипидның « Орест» трагедиясендә сурәтләнә. Клитемнестра һәм Эгисф үтерелгәннән соң, үч алу алиһәләре Эриниилар Орестка пәйда булалар. Егет аның караватына егыла, ул анда берничә көн аңсыз ята. Бу вакыт эчендә аны апасы карый . Клитемнестраның әтисе һәм Орест белән Электраның бабасы Тиндарей Спартадан килә. Ул оныкларын анасын үтерүдә гаепли. Спарта патшасы шулай ук гаепләнүчегә суд карары чыкканчы ярдәм күрсәтелмәвен таләп итә  .

Менелай, бу хәл турында белгәч, хатынын һәм Клитемнестраның сеңлесе , Елена Прекраснаяны Микенага җибәрә. Ул үзе Тиндарейга киткән. Спарта патшасы Клитемнестраны кылган җинаять өчен сөргенгә җибәрергә кирәк иде, ләкин үтермәскә дип уйлаган. Ул үзенең улына кызының үтерүчеләрен җәзалау өчен мөмкин булганның барысын да эшләргә боерган  Тиндарейның ачуыннан куркып, Менелай Орестның ярдәм сораган үтенечләренә колак салмаган. Суд процессы барышында берничә тәкъдим ясалган. Ахыр чиктә, судьялар Агамемнон улының үтенечләрен исәпкә алып, Электра һәм Орестны үлем җәзасына хөкем иткәннәр һәм аңа үз-үзенә кул салырга боерган. Суд бинасыннан Орестны Пилад алып чыга, ә Строфийнең атасы үтерүдән соң аннан баш тарта.

Киңәшләшкәннән соң, Орест, Пилад һәм Электра, ничек кенә булмасын үләчәкләрен исәпкә алып, Менелайдан үлгәнче үч алырга, аның хатыны Еленаны үтерергә карар кыла, аның хыянәте аркасында барлык Эллада һәм аларның гаиләсе бик күп бәла-казалар кичергән була . Электра үз планын гамәлгә ашырырга карар кыла, атап әйткәндә, Менелай һәм Еленаның кызын Гермионаны әсирлеккә алырга . Аларның планнары уңышлы була. Орест һәм Пилад Еленага якынлашып, кылычларын чыгара, ә Электра Гермионаны тотып, сарайга бикли алды. Әмма вакыйгалар барышына Аполлон үзе катнаша. Ул Еленаны Олимпка күчерә, анда ул үлемсезгә әйләнә. Шулай ук ул Менелайга яңа хатын табарга, Гермионага Орест белән, ә Электр белән Пилад белән ярәшергә куша  .

Пиладтан Электраның ике улы булган: һәм Медон һәм Строфий . Икенче гасырның борынгы грек язучысы һәм географы Павсаний сүзләре буенча, Электраның кабере аның туган шәһәре Микена хәрабәләре арасында урнашкан булган .

## Сәнгатьтә сюжет

### Антик драма
Электра әдәби әсәрләрдә беренче тапкыр б.э.к. 458 елда Эсхилның «Хоэфори» трагедиясендә барлыкка килә. Анда Агамемнон кызы мөһим, ләкин үзәк түгел позицияне били  . В. А. Жуковский фикеренчә, үч алу теләге һәм ана үтерү куркынычы арасында чайкалып торган Орест образы, үтерүче булырга ант иткән Электрага бирелүе; Клитемнестраның салкын кан белән үтерелүе һәм, ниһаять, Аллаһлар тарафыннан чолганып алынган Орестның ярсулы хәлләре тамашачыны куркуга сала.

Софокл үзенең шул ук исемдәге трагедиясендә Электраның характер сыйфатларын ассызыклау өчен аны сеңлесе Хрисотемида белән чагыштырган. Агамемнонның бу кызы гаиләсенең нинди явызлык кичерергә мәҗбүр булганын күргән һәм аңлаган, ләкин нәфрәт һәм үч алу өчен эчке көч җитмәгән, гомерен куркыныч астына куярга батырчылык җитмәгән. Бу ысулны кулланып, борынгы трагедияче Электраның гаделлекне абстракт төшенчә генә итеп күрә алмавын ассызыклый. Ул әтисенең үтерүчеләрен, гамәлләре өчен нинди генә бәя түләргә тиешлегенә карамастан, җаваплылыкка тартырга тиеш. Электра үч алу өчен сусаган, бәхетсезлек белән әйләндереп алынган, ләкин хурлыкка баткан нык хатын-кыз буларак сурәтләнә. Пьесаның беренче куелышларында Софокл бу рольне улы күптән түгел үлгән актёр ролендә башкара. Борынгы греклар фикеренчә, ул чын газапларны актёрлык осталыгында күрсәтә алган, бу, башка нәрсәләр белән беррәттән, пьесаның уңышын һәм данын тәэмин иткән  .

413 елгы шул ук исемдәге трагедиясендә Еврипид Электраны үч алучы гына түгел, ә сакчыл хуҗабикә итеп тә күрсәтә. Автор Электрага әнисен үтерүдә төп роль бирә, аны үч алуның хыянәтче котыртучы һәм оештыручысы итә. Пьеса ахырында абый һәм апа үзләренең анасын үтерүләреннән тәүбә итәләр. Шулай итеп, әтиләре алдындагы бурычларын үтәгәннән соң, алар үзләре дә әхлакый яктан һәлак булалар . Еврипид пьеса вакыйгаларын сарайдан игенче алачыгына күчерә. Үз әсәрендә ул башка борынгы язучылар белән бәхәсләшә. Софокл һәм Эсхил трагедияләрендә Электраның Орестны тану билгеләрен китереп, аларның ышанмаслык булуын күрсәтә. Клитемнестра белән бәхәстә Электра әнисенең бозык характерына басым ясый. Ул әнисен, әтисе Ифигенияне корбан итеп алганчы ук, хыянәт итә башлаган дип раслый. Бу диалогта борынгы драматург гадәти гаилә низагының үзенчәлекләрен кертә .

Борынгы грек язучысы һәм Рим чоры философы Плутарх фикеренчә, Пелопоннес сугышыннан соң, җиңүчеләр Афинаның язмышын хәл иткәндә, кайберәүләр шәһәрне җимерергә һәм аның халкын коллыкка сатарга тәкъдим иткәннәр. Афинаның язмышы рациональ түгел, ә эмоциональ бәхәс белән хәл ителгән. Сугышчыларның берсе Еврипидның «Электра» әсәренә парод җырлый башлаган. Союзниклар моңа бик нык тәэсирләнгән һәм Грециягә шулкадәр күп бөек кешеләрне биргән шәһәрне җимерү мөмкин түгел дип санаганнар. Бу җыр, Электраның кызлар фестивальгә чакыру хорына җавабы, хәзерге әдәбият галимнәре тарафыннан борынгы грек фаҗигасенең иң кайгылы җырларының берсе дип санала  .

«Орест» трагедиясендә Еврипид Электраны назлы апа итеп күрсәтә, аның өчен энесенең гомере үз гомере кебек. Ташланган һәм үлемгә хөкем ителгәч, ул биш көн күзләрен дә йоммыйча авыру Орест турында кайгырта. Елена белән әңгәмәдә Еврипид аларның персонажларын капма-каршы куя, бу бөтен әсәр шуңа нигезләнгән. Еленаны дан һәм бәхет чолгап алган, ә Электра кайгы һәм ярлылыкта яши. Спарта патшабикәсенең ире һәм балалары бар, ә Электраның бары тик бер энесе гына бар, һәм ул яшәү һәм үлем чигендә. Агамемнонның бәхетсез кызы тормышның гаделсезлеге өчен әченә.

Рим философы, сәясәтче, шагыйрь Луций Сенеканың «Агамемнон» трагедиясе Эсхил йогынтысында язылган. Ул, нигездә, шул ук исемгә иярә, ләкин кечкенә аермалар бар. Эсхил әсәреннән аермалы буларак, Сенека Электраны персонажлар составына кертә. Трагедия миф белән таныш укучылар һәм тамашачылар өчен тәгаенләнгән. Пиладның әтисе Строфийның ахырда пәйда булуы, Электра яшь Орестны аңа ышанып тапшыруы һәм аннан соң Клитемнестра белән Эгисфның ачулануы вакыйгаларның алга таба үсешенә ишарә итә .

### Хәзерге һәм яңа заман
Электра һәм Орест мифы Көнбатыш Европа мәдәниятендә аеруча игътибар җәлеп иткән мифларның берсе. XVI һәм XVII гасырларда Софоклның трагедия версиясен француз гуманисты Лазер де Баиф 1537), венгр епископы Петер Борнемисса (1558) һәм голланд шагыйре һәм драматургы Йост ван ден Вонден (1639) үз телләренә тәрҗемә иткәннәр. Моннан тыш, Петер Борнемишсса борынгы текстны ирекле стильдә тәрҗемә иткән, вакыйгаларның тасвирламасын ул вакыттагы венгр тормышының чынбарлыгына якынайткан .

XVIII гасырда бу мифка тугыз драма, биш опера һәм бер балет багышланган. Драматурглар һәм композиторлар иң күп игътибарны Электрага багышлаганнар. Кайбер әсәрләр түбән сәнгать сыйфатына ия булган. Аларда классик сюжет шулкадәр иркен үзгәртелгән ки, аның борынгы грек трагедияләре белән бәйләнеше аз булган. Ул вакыттагы драматурглар Орестның ана үтерүеннән читләшкән. Вольтерның «Орест» (1750) әсәрендә Клитемнестра образы Эсхил, Софокл һәм Еврипид трагедияләренә караганда хатын-кызга хасрак. Анда ана хисе Эгисфка карата никах бурычы белән каршылыкка керә.Орест әнисенә юл бирергә ризалаша, ләкин Электраның үч алу теләге йогынтысында Эгисф өстеннән кылыч кертә һәм һәм очраклы рәвештә Клитемнестраны үтерә, ул ирен яклар өчен алар арасына ташланган була .

Италия шагыйре һәм драматургы Витторио Альфьериоың «Орест» әсәре тираниягә каршы көрәшне данлый. Үзенең трагедиясендә Орест, Пилад белән сүз куешу урынына, узурпатор Эгисфка үзен күрсәтә. Нәтиҗәдә, ул, Пилад һәм Электра белән бергә, төрмәгә утыртыла. Тоткыннар качалар, аннан соң Орест узурпаторны үтерә. Клитемнестра Орестның аффект йогынтысында үлә, әнисенең үтерүче өчен кайгыруын күрә .

XIX гасыр драма әсәрләре арасында Леконте де Лилның « Эринии» (1873) әсәре аерым игътибарга лаек, ул Жюль Массне тарафыннан язылган музыкага мәшһүр «Элегия» кушылуы белән дан казана. Массненың «Электра» җыры булган "Элегия"сен Фёдор Шаляпин, Энрико Карузо, Монсеррат Кабалье һәм башка дөньякүләм танылган җырчылар башкара. XVIII гасыр драматурглары әсәрләрендә Клитемнестраның үлеменә китергән "очрак"ны кире кагып, Леконте де Лиль әтисенең үлеме өчен үч алучылар образын яңадан күз алдына китерә.

1904 елда язылган «Электра» драмасында Гуго фон Гофманнсталь борынгы хикәяне яңадан , Фридрих Ницше һәм Зигмунд Фрейд әсәрләрен үз эченә ала. Бу әсәрдә Электра күп еллардан соң да әтисе өчен кайгыра. Ул нәфрәт һәм явыз ниятләргә бирелгән, килешмәүчәнлек һәм читләшү, истерик җимерелү белән сугарылган кыз образын тудыра. Гофманнстальнең «Электра» әсәре Софоклның абруйлы трагик героинясы белән аз гына уртак якка ия. Рихард Штраус Гофманнсталь әсәренең либреттосы нигезендә шул ук исемдәге опера язган .

1931 елда Америка драматургы Юджин О’Нилл Америка драматургиясенең иң әһәмиятле әсәрләренең берсен — «Электраның кайгысы» трилогиясен иҗат итә. Ул вакыйгаларны Яңа Англиядә, гражданнар сугышыннан соң өенә кайткан бригада генералының өендә сурәтли. Бу Америка язучысының әсәренең сюжеты, XIX гасыр Америкасында булса да, борынгы мифлар белән ачык охшашлыкларга ия. Сюжет аның тирәсендә бара торган төп герой — Лавиния, Электраның ипостасы .

XX гасырның «Электра» әсәрләреннән иң зур мәдәни әһәмияткә ияләре — Жан Жироду (1934) һәм Герхарт Гауптман (1944) трагедияләре, шулай ук Жан-Поль Сартрның "Чебеннәр .

Агамемнонны үтерүчеләрдән үч алуның борынгы тарихы берничә фильмда да сурәтләнгән. Аерым алганда, 1962 елда Михалис Какояннис төшергән, төп рольдә Ирен Папас уйнаган «Электра» фильмы Канн кинофестивалендә, Салоники халыкара кинофестивалендә берничә бүләккә лаек була һәм Оскар премиясе нә тәкъдим ителә.

## Фәндә
Электра образы һәм аның тормыш тарихы Швейцария психологы һәм психиатры Карл Густав Юнг хезмәтләрендә кулланылган. Ул беренче булып Электра комплексын сурәтләгән, ул кызның әтисенә аңсыз тартылуын, әнисенә дошманлыгын һәм аның белән игътибар өчен көндәшлеген чагылдыра. Зигмунд Фрейд Электра комплексын аерым билгеләп үтүне урынсыз дип санаган, аны кызлардагы Эдип комплексының бер варианты дип карарга өстен күргән  .

1873 елда ачылган Астероидлар билбавының берсе Электра исеме белән аталган .

## Искәрмәләр

## Чыганаклар һәм әдәбият

### Борынгы чыганаклар

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Әдәбият

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
Төркем:Миф
Төркем:Борынгы Греция мифологиясе
Төркем:Борынгы Греция мәдәнияте
Төркем:Борынгы Греция