Bolo

**Bolo** i nchumu wa xirhendzevutani (hi ntolovelo wa xirhendzevutana, kambe minkarhi yin’wana wu va wa xivumbeko xa 'ovoid' )  lowu tirhisiwaka ko hlayanyana. Ri tirhisiwa eka mintlangu ya bolo, laha ntlangu wa ntlangu wu landzelelaka xiyimo xa bolo loko yi biwa, yi raha kumbe ku hoxiwa hi vatlangi. Tibolo ti nga ha tlhela ti tirhisiwa eka mintirho yo olova, yo tanihi ku khoma kumbe ku juggling . Tboilo leti endliweke hi swilo leswi tiyeke ti tirhisiwa eka switirhisiwa swa vunjhiniyara ku nyika tibeyari leti nga ni ku hlangana ka le hansi swinene, leti tiviwaka tanihi tibeyari ta bolo . Matlhari ya black-powder ma tirhisa mabilomu ya maribye ni ya nsimbi tanihi swibalesa . 

Hambileswi tinxaka to tala ta tibolo namuntlha ti endliwaka hi rhaba, xivumbeko lexi a xi nga tiviwi ehandle ka matiko ya Amerika ku fikela endzhaku ka maendzo ya Columbus . Mapaniya hi vona vo sungula va le Yuropa ku vona tibolo ta rhaba leti tlulaka (hambi leswi ti tiyeke naswona ti nga pfurhaka) leti a ti tirhisiwa ngopfu eka ntlangu wa bolo ya le Mesoamerican . Tibolo leti ati tirhisiwa eka mintlangu yohambana hambana eka tindzhawu tin’wana ta misava emahlweni ka Columbus ati endliwa kusuka eka switirhisiwa swin’wana swofana na swivindzi swa swiharhi kumbe madzovo, ya tatiwa hi switirhisiwa swohambana hambana.

Tanihi leswi tibolo ku nga swin'wana swa swilo swa xirhendzevutani leswi tolovelekeke eka vanhu, rito "bolo" ri nga ha kongomisa kumbe ku hlamusela swilo swa xirhendzevutani kumbe leswi nga ekusuhi na xirhendzevutani. "Bolo" yi tirhisiwa hi ndlela yo fanekisela minkarhi yin'wana ku kombisa nchumu wa xirhendzevutani xikombiso, ti- armadillos' na vanhu va goveka va va bolo, kumbe ku endla xibakele xi va bolo.

## Ntivo-vutomi bya rito
Ku tirhisiwa ko sungula loku tiviwaka ka rito *bolo* hi Xinghezi hi ndlela ya miri wa xirhendzevutana lowu tlangiwaka hi wona a ku ri hi 1205 eka *Layamon’s Brut, kumbe Chronicle of Britain*  Rito leri ri huma eka Xinghezi xa le Xikarhi *bal* (lexi hundzuriweke tanihi *ball-e, -es* ), hi ku landzelelana ri huma eka Xinorse xa Khale *böllr* (leyi vitaniwaka [ ballːr ] ; pimanisa Old Swedish *baller*, na Swedish *boll* ) kusuka eka Proto-Germanic *ballu-z* (laha kumbexana Middle High German *bal, ball-es*, Middle Dutch *bal* ), leyi fambelanaka na Old High German *ballo, pallo*, Middle High German balle kusuka eka Proto-Germanic **ballon* (yo tsana ya xinuna), na Old High German *ballâ, pallâ*, Middle High German *balle*, Proto-Germanic **balln* (xisati lexi tsaneke). Ku hava xiringaniso xa Xinghezi xa Khale xa xin’wana xa leswi lexi tiviwaka. (Swivumbeko leswi fambisanaka swa xiringanyeto eka Xinghezi xa Khale a swi ta va swi ri *beallu, -a, -e* —ringanisa *bealluc, ballock* .) Loko *ball-* a yi ri ya ntumbuluko eka Xijarimani, swi nga ha va yi ri leyi fambisanaka ni *foll-is* ya Xilatini hi nhlamuselo ya "nchumu lowu pfurhaka kumbe lowu pfurhaka." Eka mapeletelo ya le ndzhaku ya Xinghezi xa le Xikarhi *balle* rito leri ri fambisane hi ndlela ya xifaniso na *balle* ya Xifurwa "ball" na "bale" leyi hikokwalaho hi xihoxo yi tekiweke tani hi xihlovo xa yona. *Balle* ya Xifurwa (kambe ku nga ri *boule* ) yi tekiwa yi huma eka Xijarimani, hi yoxe, hambiswiritano. Hi Xigriki xa Khale rito πάλλα ( *palla* ) ra "bolo" ri tiyisisiwile  handle ka rito σφαίρα ( *sfaíra* ), *xirhendzevutana*.

## Matimu

Muxaka wun’wana wa ntlangu lowu nga ni bolo wu kumeka wu kombisiwile eka switsundzuxo swa le Egipta.  Eka 'Homer', 'Nausicaa' a a ri karhi a tlanga bolo na vanhwanyana va yena loko Odysseus a n’wi vona ro sungula etikweni ra 'Vaphaeacian' (Od. vi. 100). Naswona Halios na Laodamas va tlangile emahlweni ka Alcinous na Odysseus hi ku tlanga bolo va fambisana na ku cina (Od. viii. 370).  Tibolo ta khale swinene e Eurasia ti tshuburiwile e Karasahr, China naswona yana 3000 wa malembe hi vukhale. A ti endliwe hi dzovo leri taleke hi misisi.

### Magriki ya khale
Exikarhi ka Magriki ya khale, mintlangu leyi nga ni tibolo  a yi tekiwa tanihi leyi pfunaka eka switoloveto swa mintlango leswi nga ni madzolonga swinene tanihi ndlela yo hlayisa miri wu olova ni ku wu endla wu saseka, kambe hi ntolovelo a wu tshikiwa eka vafana ni vanhwanyana. Eka milawu ya nkarhi na nkarhi ya ku tlanga mintlango ya bolo, a ku na nchumu wo tala. Mavito ya swivumbeko swo hambana-hambana hi Xigriki, lama fikeke eka hina eka tibuku to tanihi Ὀνομαστικόν ya Julius Pollux,  swi vula ntsena ku veka bolo ehansi hi voko leri pfulekeke, οὐρανία ( *ourania* ), ku hoxiwa ka bolo emoyeni leswaku yi khomiwa hi vatlangi vambirhi kumbe ku tlula; φαινίνδα ( *phaininda* ) yi nga vonaka yi ri ntlangu wo khoma lowu tlangiwaka hi vanhu vambirhi kumbe ku tlula, laha ku endla onge ku tirhisiwa tanihi xikambelo xa ku hatlisa ni vutshila. Pollux (ix 104) u boxa ntlangu lowu vuriwaka episkyros (ἐπίσκυρος), lowu hakanyingi a wu langutiwa tanihi masungulo ya bolo ya milenge. Swi vonaka onge a yi tlangiwa hi matlhelo mambirhi, lama hleriweke hi milayeni; leswaku a ku ri na xivumbeko xihi na xihi xa "kora" ku fikela kwihi swi vonaka swi nga tiyiseki..  A swi nga koteki ku humesa bolo leyi a yi ri xirhendzevutana. hi ku hetiseka;  vana hi ntolovelo va tiendlela tibolo ta vona hiku pfurheta swirhumbana swa nguluve naku swi hisa eka nkuma wa ndzilo kuva swiva xirhendzevutani, hambi leswi Plato (fl. 420s BC – 340s BC) a hlamuseleke "tibolo leti nga na  swifunengeto swa dzovo hi swiphemu swa khume mbirhi". 

### Varhoma va khale
Exikarhi ka Varhoma, mintlangu ya bolo ayi langutiwa tani hi xiengetelo eka ku hlambela, naswona ayi thwasiwe kuya hi malembe na rihanyo ra lava hlambaka, naswona hi ntolovelo ndhawu ('sphaeristerium') ayi vekeriwa yona eka swihlambelo (thermae). Swi tikomba onge a ku ri ni mixaka yinharhu kumbe vukulu bya bolo, pila kumbe bolo leyitsongo leyi a yi tirhisiwa eku khomeni ka mintlango, paganica, bolo yo tika leyi nga ni tinsiva ni 'follis', bolo ya dzovo leyi teleke moya, ku nga yona leyikulu eka tinharhu. Leswi a swi biwa ku suka eka mutlangi ku ya eka mutlangi loyi a a ambala muxaka wa 'gauntlet' evokweni. A ku ri na ntlangu lowu a wu tiviwa tanihi 'trigon', lowu tlangiwaka hi vatlangi vanharhu lava yimeke hi xivumbeko xa yinhla nharhu naswona a wu tlangiwa hi 'follis'  naswona  wun’wana lowu tiviwaka tanihi 'harpastum' lowu vonakaka wu vula "scrimmage" exikarhi ka vatlangi vo hlayanyana hikwalaho ka bolo. Mintlangu leyi hi yi tiviwa hi ku tirhisa Varhoma, hambileswi mavito ya kona ku nga ya Xigriki. 

### Mintlangu ya bolo ya manguva lawa
Mintlangu yo hambana-hambana ya manguva lawa leyi tlangiwaka hi bolo kumbe tibolo naswona yi ri ehansi ka milawu yi khomiwa hi mavito ya yona yo hambana-hambana yo tanihi 'polo', khirikhete, bolo ya milenge ni swin’wana 

## Fizikisi
Eka mintlango, tibolo to tala ta manguva lawa ta tshikileriwa. Van’wana va tshikileriwa efemeni (xikombiso thenisi, squash ) kasi van’wana va tshikileriwa hi vatirhisi (xikombiso volleyball, basketball, bolo ya milenge ). Kwalomu ka tibolo hinkwato leti tshikileleriweke ta khuluka moya hakatsongo-tsongo. Loko bolo yi tshikileriwa efemeni, hi ntolovelo ku ni nawu wa loko bolo yi hlayisa ntshikelelo lowu eneleke leswaku yi tshama yi ri leyi tlangiwaka. Tibolo leti nga hungutiwa ntshikelelo ti pfumala bounce naswona titala ku vuriwa "dead". Eka swiyimo leswikulu, bolo leyi feke yi hundzuka leyi nga ni xivumbeko xo olova. Loko bolo yi tshikileriwa loko yi tirhisiwa, hi ntolovelo ku na milawu ya ndlela leyi bolo yi tshikileriwaka ha yona emahlweni ka ntlangu, na leswaku bolo yi nga tshikileriwa rini (kumbe loko) yi nga tlhela yi tshikileriwa kumbe ku siviwa.

Ku ya hi 'ideal gas law' ntshikelelo wa bolo i ntirho wa mahiselo, hi ntolovelo wu landzelela swiyimo swa le kusuhi. Tibolo to olova leti biwaka hi matimba (ngopfu ngopfu tibolo ta squash) ti tlakuka hi mahiselo hikokwalaho ka ku tlumbana ka 'inelastic' .

Kuhambana na sweswo eka mintlangu yokarhi bolo yi tiyile, yin’wana yina swilo leswi fanaka (xikombiso, ku hambana ko tala ka 'hockey', 'lacrosse' ), yin’wana yina switirhisiwa swohambana hambana leswinga na maleyara (xikombiso 'baseball', khirikhete ). Eku heteleleni, mintlangu yin’wana yi tirhisa leyi nga ni swirhendzevutana (xikombiso 'sepakktakraw', 'pickleball' na 'floorball' ).
File:Cmglee_tennis_ball_interior.jpg|alt=Tennis| Thenisi
File:Golfballinsiderp.jpg| 'Golf'
File:Baseball_center_comparison.jpg|alt=Baseball| 'Baseball' ya xiyimo xa le henhla
Eka mintlangu ya le handle tibolo leti tsakamaka ti tlanga hi ndlela leyi hambaneke na tibolo leti omeke. Eka mintlangu ya le ndzeni tibolo ti nga ha tsakama hikwalaho ka nyuku wa mavoko. Muxaka wun'wana na wun'wana wa ndzhongo  wu ta khumba ku khuhliwa ka bolo leswi nga ta cinca vuswikoti bya mutlangi byo hundzuluxa bolo. Xiendlo lexi lavekaka ku endla leswaku bolo yi rhendzeleka xi lawuriwa hi 'physics' ya 'angular momentum'. Tibolo leti rhendzelekaka emoyeni (hi ndlela ya thekinoloji i xihalaki) ti ta tokota mbuyelo wa 'Magnus', lowu nga humesaka ku voyamela ka le matlhelo ku engetela eka ku voyamisa loku tolovelekeke loku vangiwaka hi ku hlanganisiwa ka Ku siveriwa hi moya na nkoka-misava.

## Swihlovo leswi tirhisiweke