open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Leyiximeniyasisi

**Leyiximeniyasisi**, leyi tsariwaka kambe** leyiximaniyosi **ivuvabyi lebyi vangiwaka hiphurotozowenii xitsongwatsongwanaxa muxaka waLeyiximaniyana ku hangalasiwa hi ku lumiwa hi tinxaka tin'wana taSendifulayi. Vuvabyi byi nga hangalaka hi tindlela tinharhu: nhlonge, marhimila, kumbe Leximeniyasisi ya le marhumbyini Ya xivumbeko xa nhlonge yi vonaka hi tialisa ta nhlonge, kasi ya xivumbeko xa marhimila yi vonaka hi tialisa ta nhlonge, nomu, na tinhompfu, na ya le marhumbyini yi sungula hi tialisa ta nhlonge na ku tivonakisa hi mukhuhlwana, ngati yi tsongo eka tisele ta ngati yo tshuka, na ku kula ka rivengo na xivindzi. 

Ku tlulela eka vanhu swi vangiwa hi ku tlula 20 wa tinxaka ta "Leyiximeniya". Timhaka ta xungeto ti katsa, vusiwana, ku nga dyi kahle, ku tsemiwa ka mirhi, na ku rhurhela emadoropeni. Tinxaka ha tinharhu hinkwato ti nga fembiwa hi ku vona xitsongwatsogwana eka mayikhirosikopi. Ku tatisela, vuvabyi bya le marhumbyini byi nga voniwa hi ku endla swikambelwana swa ngati. 

Leyiximeniyasisi yi nga tsunguleka hi ku etlela ehansi ka tinete leti nga ni vutshunguri bya switsotswana. Magoza yan'wana ya katsa ku fufuthela chefu ya switsotswana ku dlaya tisendifulayi na ku tshungula vanhu lava khomiweke hi vuvabyi ka ha ri na nkarhi  ku sivela ku hangalaka ku ya emahlweni. Vutshunguri lebyi lavekaka byi ya hi leswaku u byi kume kwihi vuvabyi, tinxaka ta "Leyiximeniya", na muxaka wa ntluleto. Mirhi yin'wana leyi tirhisiwaka eka vuvabyi bya le marhumbyini  yi katsa liposomali amphotheriyasini B,  Ku hlangana ka phentavheleti antimoniyalisina pharomosini,  na miltefosine. eka vuvabyi bya nhlonge, pharomosin,,fulukunazolephenitamidini yi nga tirhiseka.

Kwalomu ka 12 wa timiliyoni ta vanhu  sweswi va tluletiwile  eka matiko yan'wana ya 98. Kwalomu ka 2 wa timiliyoni wa timhangu letintshwa  na le xikarhi ka 20 na 50 wa magidi ya mafu ya va kona lembe na lembe. Kwalomu ka 200 na &nbsp; miliyoni wa vanhu eAsia, Afrika, Dzongeni na le xikarhi ka America, na Dzonga wa Europe ti tshama eka tindhawu laha vuvabyi byi nga kona. Nhlangano wa Rihanyu wa Misava wu kumile ku tsemeriwa eka mirhi yin'wana ya ku tshungula vuvabyi. Vuvabyi byi nga kumeka eka nhlayo ya swiharhi swin'wana, ku katsa na timbyana na makondlo

## Ku yelanisa
Vubofu bya le nambyeni

**Onchosesiyasisi **, lebyi tivekaka kambe tanihi ** vuvabyi bya vubofu bya le nambyeni** na **vuvabyi bya Vubofu **, I vuvabyi lebyi vangiwaka hi ntluleto na xivungwana xo hanya eka swin'wana *[[Onchocerca volvulus]]*. Swikombiso swikatsa ku nwayisa ko vava swinene, swibudzwabudzwana enghoheni, na vubofu. I ku tlulela hi xitalo ka vumbirhi loku vangaka vubofu hi mhaka ya ku tluletiwa, endzhaku ka thirachoma.

Xivungu xo hanya eka swivumbiwa swin'wana xi hangalasiwa hi ku lumiwa hibuleki  fulayi xa *[[ rixaka ra]]*Simuliyamu. Hi xitalo ku lumiwa kanyingi ku va kona ntluleto wu nga si va kona. Switsotswana leswi swi tshama kusuhana na milambu, hi mhaka vito ra vuvabyi ri tshyiwile hi ndlela leyi. Loko swi nghenile endzeni ka munhu, swivungwana swi ntumbuluxaswivungu leswi humaka hi le nghoheni. Laha swi nga tlulela eka buleki fulayi leyi landzelaka leyi nga lumaka munhu. Ku na tindlela to tala ta mfembo ku katsa na: ku veka ebayosipi ya nghohe ekamati ya munyuna ku yimela xivungwana xi huma, na ku languta emirini wa swivungwanankulu.

Entlhavelo wo lwisana na vuvabyi a wu kona. Ku sivela i ku papalata ku lumiwa hi switsotswana.  leswi swi nga katsa ku tirhisiwa ka swilwisani na switsotswana na ku ambala kahle. Matshalatshala yan'wana ya katsa ku hunguta nhlayo ya switsotswana  hi ku fufuthela chefu ya switsotswana. Matshalatshala yo herisa vuvabyi hi ku tshungula ntlawa wa vanhu kambirhi hi lembe ku le kuyeni emahlweni eka tindhawu to hlaya ta le misaveni. Ku tshunguriwa ka lava tluletiweke  hi murhi wa ivhamekitini tinhweti ta ntsevu ku ya eka lembe. Vutshunguri lebyi byi dlaya xivungu kambe ku nga ri swivungunkulu. Murhi wa dokisisayiklilayini, lowu dlayaka na swo yelana na bakitheriyamu leyi vuriwaka*[[Wolibachiya]]*, yi endla leswaku swivungwana swi tsana naswona yi bumabumeriwa hi van'wana vanhu. Ku susiwa ka matshumba enyameni hi vutshunguri swi nga endliwa naswona.

Kwalomu 17 ku ya eka 25 wa timiliyoni ta vanhu va tluletiwile vuvabyi bya vubofu bya le nambyeni, na kwalomu ka 0.8 wa timiliyoni a va ha voni. Ntluletonkulu wu humelela eka matiko ya le Dzongeni wa Afrika, hambileswi timhangu ti nga vikiwa na le Yemeni na tindhawu titsongo ta lexikarhi ka Amerika na Dzongeni wa America Hi 1915, Dokodela Rodolfo Robles u kume rosungula vuxaka bya xivungu na vuvabyi. Swi longoloxiwile hi Nhlangano wa Rihanyu wa Misava tanihi vuvabyi byo kumeka ko karhi
## Ku yelanisa
Nhlokonho

**Nhokonho**, kambe lowu tiviwaka tanihi vuvabyi bya Hansen (HD), i bya nkarhi wo leha ntluleto wa byona wu vangiwa hi bakitheriya ya  mayikhobakitheriyamu lepiraye na mayikhobakitheriyamu Lepiramathosisi.' Emasungulweni, ntluleto a wu na swikombiso na ku va kona kusuka eka 5 ku ya eka malembe ya 20. Swikombiso leswi vonakalaka swi katsa ku pfimba ka misiha, tiphayiphi ya moya nghohe na mahlo. Leswi swi nga hetelela eka ku lahlekeriwa hi vuswikoti byo twa ku vava na swiphemu swa mahelo hi mhaka ya ku vaviseka kambe hi ku vuyelela kumbe ku tlulela hi mhaka ya mbanga leyi nga tekeriwangiki enhlokweni. Ku tsana na ku vona switsongo swi nga va kona.

Nhlokonho wu hangalaxiwa exikarhi ka vanhu. Wu va kona hi ku khohlola kumbe ku hlangana na swihalaki swo huma enhompfini ya munhu loyi a tluletiweke. Nhlokonho wu va kona hi xitalo exikarhi ka lava hanyaka evusiwaneni na ku pfumeriwa leswaku wu hundziseriwa emahlweni hi swmatana leswi hefemuleriwaka ehandle. Ku hambana na leswi ku pfumeriwaka eka swona, a wu tluleli. Tinxaka timbrhi letikulu ta vuvabyi ti kumeka eka nhlayo ya tibakitheriya leti nga kona: pawusibasillari na basillarinyingi. Tinxaka letimbirhi ti hambaniseka hi nhlayo ya nhlonge yo ka yi ngari kahle,ku van a nhlonge feke,  Mfembo wu tiyisisiwa hi ku kumiwa ka  bakisili ya asidifasiti eka bayopisi ya nghohe  hi ku kambela DNA leyi tirhisaka  angulo wo landzelelana wa polimerase. 

Nhlokonho wa tshunguleka hi vutshunguri lebyi vuriwaka vutshunguri bya Swidzidziharisinyingi (MDT). Vutshunguri bya nhlokonho ya pausibasillari dapsone na rifampisini ku ringana 6 wa tin'hweti. Vutshunguri bya nhlokonho ya bakisilarinyingi byi na rifampisini, dapsone na tlilofazimine ku ringana 12 wa tin'hweti. Vutshunguri lebyi byi nyikiwa mahala hiNhlangano wa Rihanyu wa Misava nhlayo ya swin'wanyana swilwanaswitsongwatsongwana swi nga tirhisiwa. Misava hinkwayo hi 2012, timhangu ta vuvabyi lebyi nga tshungulekiki bya nhlokonho a ti ri 189, 000 ehansi ku suka eka 5.2 wa timiliyoni hi va1980. Nhlayo ta timhangu tintshwa a yi ri 230,000. Timhangu tintshwa ti humelela eka 16 wa matiko, laha India yi vikaka ku tlula hafu.  Kwalomu ka 200 wa timhangu ta vikiwa hi lembe eUnited States. Kwalomu ka 200 ya timhangu ta vikiwa lembe na lembe eUnited Kingdom.

Nhlokonho wu khomile vanhu ku ringana gidi ra malembe. Vuvabyi byi kume vito leri kusuka eka rito ra Xilatini * Lepra*, leswi vulaka "magegetsu", loko rito " Vuvabyi bya Hansen" ri tshyiwile endzhaku ka Dokodela  Gerhard Armauer Hansen. Ku hambanisa vanhu hi ku va veka eka tikholoni ta nhlokonho swa ha humelela eka tindhawu to fana na India,  China,  na le Afrika. Hambiswiritano, tikholoni tinyingi ti pfarile kusukela loko nhlokonho wu nga ha tluleri. Xinyumiso ka vanhu a ku fambelana na nhlokonho eka matimu yotala, leswi yisaka emahlweni ku va xirhalanganyi eka ku vika hi wexe na ku tshunguriwa ka ha ri na nkarhi. Van'wana va teka rito wanhlokonho ri ri xikhunguvanyiso, ku tsakeriwa marito " Vanhu lava tluletiweke nhlokonho."  Siku ra Misava ra Nhlokonho ri sunguriwe hi 1954 ku vitanisa ku lemukisa eka lava khumbekaka hi nhlokonho.

## Ku yelanisa
Mavabyi

**Vuvabyi**  i xiyimo xo kavanyeta rihanyo lerinene eka swivumbiwa leswi hanyaka. Tidyondzo ta swivangelo swa mavabyi ti vuriwa patholoji.  Mavabyi ma fambisana na swikombiso leswi hlawulekeke. Mangaha vangeriwa hi switsongwatsongwana kumbe ku karhala ka masocha ya miri. Mavabyi makhumba vanhu enyameni, mathlela makhumba matitwele ya vona, hikuva kukhomiwa hi mavabyi kungacinca mavonele ya munhu hi vutomi na mahanyele.

Rifu leri vangiwaka hi mavabyi, ri tala ku vuriwa rifu ra ntumbuluko. Kuna swiyenge swa mune swa mavabyi: Mavabyi laya tlelelaka, Mavabyi yotsona, Mavabyi ya xitswariwa, na mavabyi ya mihleketo. Mavabyi manga thlela ma hambanisiwa hi xitlulela na kupfumala xitlulela. Mavabyi laya ngana nhlayo yalehenhla yo dlaya i mavabyi ya kusiveka ka misiha yangati, malandzeriwa hi mavabyi ya misiha yangati ya nhloko na Mavabyi ya xifuva.

## Swiyelanisi
Vukreste

**Vukreste** i vukhongeri lebyi tshegiweke eka vutomi na tidyondzo ta Yesu Kreste kuya hi Testamente leyintshwa.

Vukreste i vukhongeri lebyi kulu kutlula mixaka hinkwayo ya vukhongeri emisaveni, naswona byi na malandza yo tlula 2.4&nbsp;&#x77;&#x61;&#x20;&#x74;&#x69;biliyoni, la ma tiviwaka tani hi Vakreste. Vakreste va pfumela leswaku Yesu i n'wana wa Xikwembu naswona i muponisi wa misava, loyi ku vuya ka yena ku vhumbiweke e ka Testamente ya khale.

Vukhongeri bya Vukreste byi nga hlamuseriwa hi kukomisa eka ku pfumela leswi landzelaka. Leswaku Yesu u xanisekile, a lova, a vekiwa e sirheni, a chikela e tiheleni, naswona a pfuka eku feni, leswaku a nyika lava va pfumelaka eka yena, nkutsulo wa swidyoho swa vona. Vathlela va pfumela leswaku Yesu u thlandlukele e matilweni, laha a fumaka na Xikwembu-Tatana, swin'we na Moya lowo kwetsima, naswona leswaku u ta vuya a ta avanyisa lava hanyaka na vafi athlela a nyika valandzeri vakwe vutomi lebyi nga heriki. Ku tswariwa ka yena, ku chumayela ka yena, ku vambiwa ka yena, na ku pfuxiwa swi vuriwa eVhangeli kumbe "Mahungu lamanene". Rito evhangeli rithlela ri hlamusela matsalwa ya vutomi bya Yena na tidyondzo ta yena, leti tivekaka ngopfu hi leti tsariweke hi —Matewu, Mareka, Luka, na Yohani.

Vukreste byi sungule hi lembe-xidzana ro sungula. Byisimekiwe ku suka e Yudeya, naswona byi hangalake ku xika e Yuropa, Siriya, Bhabhilona, Ashiya, Gibhita, Topiya na Indiya, naswona hi lembe-xidzana ra vumune byi vile vukhongeri bya ximfumo bya le Rhoma. Byi yile emahlweni byi hangalaka na misava ku fika e Amerika, Ostraliya na Afrika wale dzongeni. 

## Tinoti

## Swiyelanisi
Swikwembu

**Kuphahla Swikwembu** (Kumbe kuphahla Vafi), swi tshegiwe eka rirhandzu na ku xixima vafi. Eka mindzhavuko yin'wana, swi yelana na ku pfumela leswaku ku na vutomi endhzaku ka rifu, naswona vafi vahundzuka swikwembu naswona va swikota ku pfuna kumbe ku kavanyeta njombo ya lava hanyaka. Mintlawa yin'wana yi xixima varikwavo va ngati lava loveke; vukhongeri byin'wana, ngopfu-ngopfu Vukhongeri bya Vukatolika byi xixima vakwetsimi tani hi va vulavuleri emahlwenika Xikwembu.

E Yuropa, Axiya, Oxiyeniya na le matikweni man'wana ya Afrika, xikongomelo xo phahla swikwembu i ku tsakisa swikembu leswaku swi katekisa lava hanyaka. Kuphala swikwembu, swithlela swi tirhisiwa ku aka muti na xivongo, kutshembeka emutini na ku ku kurisa rixaka. Kuphahla swikwembu, ku kumeka eka tinxaka hinkwato ta vanhu hi ku hambana hambana ka ma phahle.

## Nkatsakanyo
Kuphahla swikwembu swa hambana na ku khongela xikwembu. Eka mindzhavuko yin'wana ya xi Afrika, swikwembu swi voniwa tani hi vahlanganisi kumbe vayimeri va lava vahanyaka, naswona swikwembu swikota ku ngenelela tani hi varhumiwa exikarhi ka xikwembu na vanhu lava hanyaka. Tani hi mimoya leyi ayiri vanhu, swikota ku twisisa swi laveko swa vanhu ku antswa ku tlula swivumbiwa swa moya. Mindzhavuko yin'wana yi pfumela leswaku swikwembu swi fanela ku hlayisiwa hi switukulwana leswi hanyaka, naswona leswi swi katsa ku nyikela hi swakudya na swi laveko swin'wana. Van'wana vatshemba leswka ku phahla kova vutihlamuleri bya vumunhu hambi loko swikwembu swinga twi kumbe ku vona leswi endliweke.

Mindzhavuko yin'wna leyi xiximaka swikwembu, a yi swiviti ku phahla. Hiyona mhaka leyi, kungana ku hambana exikarhi ka ku phahla swikwembu na ku khongela xikwembu. Ku phahla indlela yo xixima no hlayisa swikwembu eka vutomi bya swona bya vumoya. Hiswona leswi endlaka leswaku mindzhavuko na vukhongeri byo tala byi yelana emhakeni ya maphahlele. Van'wana va vhakela masirha ya vinyi va vona kumbe swikwembu swin'wana swa vona, naswona va siya swiluva no basisa sirha. Kambe leswi a swi fani na ku gandzela.

## Swihenwa swa ku phahla e Afrika
Ku phahla swikwembu ku tolovelekile e Afrika, naswona i xiphemu xa vukhongeri byo tala by ndhzavuko. Swi tatisiwa hi ku pfumela eka xikwembu, hambiswiritano swikhongelo kumbe swikombelo na magandzelo swi nyikeriwa eka swikwembu. Kuphahla swikwembu i xiendlo lexi tolovelekeke eka ma Afrika yotala, naswona hakanyingi va hlanganisa ku phahla swikwembu na vukhongeri lebyi va byi amukeleke bya manguva lawa.

## Swiyelanisi
Bibele

**Bibele** (Kusuka eka xiGriki τὰ βιβλία, *tà biblía*, "Ti buku" ) i nxaxamelo wa matsalwa yo kwetsima ya xiyuda na vukreste. I nxaxamelo ya matsalwa la ma tsariweke hi minkarhi yo hambana hambana, hi vatsari vo hambana hambana, e ti ndzhawini to hambana hambana. Mayuda na Vakreste vateka tibuku leti nge Bibeleni tani hi rhekhodo ya nkoka leyi sukaka eka xikwembu leyi hlamuselaka vuxaka exikarhi ka vanhu na Xikwembu.

Ti Bibele leti kandziyisiweke ta hambana nyana hi kuya hi vuhundzuluxeri. Testamende ya khale ya Xikreste yi yelana na Bibele ya Xiheveru, kasi Testamende leyintshwa yi yelana na Septuagint ya xigriki; Bibele ya xiheveru eka vukhongeri bya xiyuda yi vitiwa Tanakh.

Kuna mavonele na matitwele yo hambana hambana exikarhi ka mintlawa ya vukreste mayelana na Bibele. Varhoma Katolika, Va Anglikani na Va Vuotodoksi va tshikelela ku twanana na ntikelo wa Bibele ku  ri mukhuva wo kwetsima, kasi Maphrotestanti ma tshikelela leswaku Bibele yiri yoxe ntsena hi yona yinga ya nkoka eka vukhoneri bya vukreste.

Ku ringanisiwa leswaku ku xavisiwe kwalomu ka 5 wa tibiliyoni ta ti Bibele, leswi endlaka yiva buku leyi xaviweke ngopfu ya nkarhi hinkwawo. ku xavisiwa kwalomu ka tikhopi ta 100 wa timiliyoni hi lembe, naswona yi na nhlohlotelo lowu kulu eka vutsari na matimu, ngopfu ngopfu e vupela-dyambu laha Bibele ya Gutenberg yi veke buku buku yo sungula ku gandlisiwa hi xitalo.

## Swyelanisi

* Bibele
Nkwakwa

***Nkwakwa***, (**Strychnos madagascariensis**, Hi kuya hi xi Griki) i nsinya lowu kumekaka e dzongeni ra Afrika, e vupela-dyambu bya Afrika, na le Madagascar. Hambileswi nsinya lowu wu nga kuriki wu leha, kambe wu anamisa magaca ya wona lama hlayeke. Mihandzu ya wona wu nandzika ngopfu, naswona tinyunge ta muhandzu lowu, tinga tirhisiwa ku basisi mati.

Nsinya lowu wuna matluka ya vurhendzevutana naswona yathlela ya olova no va na voya, naswona wu hava mi mintwa, hambi leswi wunga languteka wu ri na mimintwa hile kule. Mihandzu ya wona yi vupfa exikarhi ka Hukuri, yi na muvala wa xitshopana naswona wu tele vitamin C na Citric Acid, naswona wu rhandziwa ngopfu hi vanhu na timfenhe, hi swona leswi endlaka wu toloveleka ku vitiwa hi xinghezi leswaku i "Monkey Orange". Endzeni ka makwakwa kuna tinyunge leyi khomeke timongo. Timongo ta makwakwa ti na vufungu na swona ta dlaya.

Tinyunge ta makwakwa a titirhisiwa ku ringela tihlampfi, hikwalaho ka leswi tinga na vuxungu. Vanhu a va gayela tinyunge ivi va ti haxa e matini laha ku ngana tihlampfi, endzhaku ka nkarhi, tihlampfu leti feke ti sungula ku tlakuka ti ta ehenhla ka mati. Ndlela leyi yo ringela, yi yirisiwile e matikweni yo tala hi kwalaho ka vuxungu lebyi dlayaka swiharhi swotala ematini. Tihlampfi leti khomiwaka hi ndlela leyi, ti fanele ku swekiwa leswaku vuxungu byi hela.

## Matirhisele ya makwakwa
Hikuya hi Henri Junod, makwakwa ama tirhisiwa ku endla floro (mapa), hindlela leyi landzelaka:

 *Muhandzu lowu rhendzeleke tinyunge, wu swekiwa hindlela yo karhi ivi wu avanyisiwa hi ti nyhasi, leti anekiwaka e misinyeni leswaku ti oma naswoma ti hundzuku mimfuma. Mimfuma leyi omisiwake, ya gayiwa yi endliwa mapa, lama hlayisiwaka leswaku ku swekiwa hi wona loko nguva yo tshovela mavele yitshika yi hlwela."

Junod, u ya e mahlweni a hlamusela swiyilana leswi a swi fambisana na malayisele ya makwakwa:

*Tinyunge ta makwakwa, ti tiviwa ti vitana rihati, hi kuvula ka vakhegula va tiko. Loko ku endliwa Mfuma, tinyunge ta makwakwa a ti fanelanga ku tshikiwa e rivaleni, hi kuva ti ta vanga tilo na rihati.''"

## Swiyelanisi
Bushbuckridge

**Bushbuckridge** (Xibunu&#x3A; *Bosbokrand*) i xidorobana ehansi ka Masipala wa Mugaga wa Bushbuckridge, ekaXifundza xa Ehlanzeni, Mpumalanga, Afrika-Dzonga. Vito ra Bushbuck Ridge ri nyikiwile hikwalaho ko va ku kumekile mitlhambi leyikulu ya timhunti endhawini leyi hi kwalomu ka malembe ya va1880, na le goveni leri tivekaka ngopfu ra  WNW-ESE edzongavuxa bya xiphemu xa masipala lowu. Xidorobana xa Bushbuckridge xi kurisiwile ematlhelo ka vhengele leri pfuriweke hi 1884.

Tindhawu ta malokixi na switandi leswi nga edzongeni wa Bushbuckridge swi vumba "doroba ra xiyimo xa le henhla" leri vitaniwaka Bushbuckridge NU (ku ya maavelo ya tindhawu eka ku hlayiwa ka vanhu) hi 2011 population of 1070, vuandlalo bya 1,587.56 square kilometres (613&nbsp;sq&nbsp;mi).

Sweswi (2016) xidorobana lexi xi na mavhengele ya xiyimo xa la henhla  (ya swiambalo, swingolongondzwana swa le ndlwini, swakudya na swin'wana na swin'wana), tibangi letikulu ta Afrika-Dzonga, swofamba (tithekisi na mabazi) leswi lawuriwaka hi mfanelo na tikamara ta madokodela ya meno, ya mahlo na ya vutshunguri bya mavabyi yan'wana hi ku angarhela. Hikwalaho ka migingiriko ya Masipala wa ndhawu mapatu ya antswisiwile. leswi swi hungutile na nhlayo ya tinghozi ta mimovha kumbe swofamba leti a ti koxa vutomi bya vanhu.  

## Notes and references
Xikwembu

**Xikwembu** xitekiwa kuri Xivumbiwa xale henhla ka swivumbiwa hinkwaswo la misaveni, matilweni nile hansi ka misava. Xi tshama henhla-henhla ematilweni laha Xi tshamaka henhla ka xitulu xa Xona lexi hlayisiwaka hi tintsumi ta xona hiku hambana-hambana. I mutumbuluxi wa misava ni swilo hinkwaswo leswi swinga kona la misaveni,naswona vanhu va veka ripfumelo ra vona eka xona.  Vukwembu byi hlamuseriwa hi vadyondzi va swa taripfumelo, byi hlanganisa lexi tivaka hinkwaswo, xa matimba hinkwawo, lexi nga kona hinkwako naswona lexi veke kona kusukela e kusunguleni.

Xikwembu hakanyingi xi vona xi ri hava miri wa nyama,,hambiswiritano nhlamuselo ya ku tumbuluxa misava  yi vangele leswaku xikwembu xihlamuseriwa hi vununa hikuva i Tanana wa Hina. 

Xikwembu xina mavito yo tala kuya hi ku hambana hambana ka vukhongeri. E Gibita ya khale, xikwembu a xi vitiwa Aten, loyi a a tshembiwa leswaku i mutumbuluxi lonkulu. E Bhibheleni ra xiyuda xivuriwa, "Loyi anga Yena", naswona hi tetragrammaton YHWH (Yaweh) (Xiheberu&#x3A; יהוה&#x200E;&#x200E;, leswinge: "Ndzi loyi ndzinga Yena"; "Loyi anga kona") ma tirhisiwa tani hi mavito ya Xikwembu, kasi Yahweh na Yehovah ma tirhisiwa tani hi mavito ya xikwembu. Eka vukreste bya vunharhu-vun'we, xikwembu xi tiviwa tani hi Xikwembu - Tatana, Xikwembu-N'wana na Xikwembu-Moya wo kwetsima. Eka vukhongeri bya Xiyuda, swi tolovelekile ku vita Xikwembu hi Elohim kumbe Adonai. Eka vukhongeri bya Xisurumani, ku tirhisiwa vito Allah, "Al-El", kumbe "Al-Elah", tani hi vito ra Xikwembu.

Mavonele yo hambana hambana ya tumbuluxe vukhongeri lebyi pfumelaka leswaku vukhongeri hinkwabyo byi khongela xikwembu xin'we hambi leswi byin'wana na byin'wana byi xi twisisaka hi ndlela yo hambana.

## References
Kwangalatilo

**Kwangalatilo** i xiendlakala xa le mpfhukeni xa maxele, lexi endlekaka loko mathonsi ya mati ma kavanyeta miseve ya dyambu, na swona ma hambanisa mivala ya miseve leyi. Nkwangalatilo wu vumbeka wu va xiphemu xa xirhendzevutana e mpfhukeni was tilo. Nkwangalatilo wu voneka ntsena loko u langutisa u fularhele dyambu.

Minkwangalatilo yingava xirhendzevutana, kambe hi kota ku vona xiphemu ntsena kuya hi mathonsi ya mati lawa mange mpfhukeni was tilo. 

Eka nkwangalatilo wo sungula, xiphemu xa xirhendzevutana xi na muvala wa wasi endzeni, naswona muvala wale handle wuva wotshwuka. 

Eka mikwangalatilo yimbirhi leyi thlandlamanaka, nkwangalatilo wa vumbirhi wukumeka ehenhla ka lowosungula naswona mivala yawona yi hundzulukile, lowo tshwuka wule ndzeni ka xirhendzevutana, ivi lowa wasi wuva le henhla/handle.

## Swyelanisi
Khisimusi

**Khisimusi** i nkhuvo wo tlangela ku tswariwa ka Yesu Kreste, ka lembe na lembe, naswona nkhuvo lowu wu khomiwa hi siku ra vu 25 eka N'wendzamhala naswona wu tlangeriwa hi kwalomu ka tibiliyoni ta vanhu emisaveni hinkwayo. Evu pela-dyambu, nkhuvo lowu wu tlangeriwa masiku ya 12 kunga si fika siku ravu 25, naswona. Siku ra khisimusi i siku rohumula e matikweni yo tala, naswona ritlangeriwa na hi vanhu votala lava vangariki vakreste, hambi leswi swiyenge swin'wana swa vukreste swi nga fambisaniki na nkhuvo lowu. E matikweni man'wana siku leri thlandlamiwaka hi ra Khisimusi, ri tlangeriwa hi ku nyikana tinyikona ku tsakela swakudya swa ndyangu.

Hambileswi siku na n'weti ya tswariwa ka Yesu yinga tiviwiki, hi lembe-xidzana ra vumune, Kereke ya vukreste ya vupela-dyambu yi simekile siku ra ti 25 ta N'wendzamhala tani hi siku ro tswariwa, siku leri rivuye ri amukeriwa nale vuxa-dyambu. Namunthla, vakreste votala va tlangela siku leri. Hambiswiritano, tikereke tin'wana tale vuxa-dyambu byi tlangela siku leri hikuya hi Alimanaka ya khale, naswona kunga siku ravu 7 eka Sunguti. Kuhambana loku ku vangiwa hi kutirisa ti Alimanaka to hambana. Siku leri swinga endleka leswaku ri yelana na kuhela ka tin'weti ra nkaye kusuka eka siku leri vakreste vakhale va tshembeke leswaku angava a xurhiwile harona.

## Swiyelanisi
Pfilu

**Pfillu** (*Vangueria infausta* Kumbe *Africanmedlar*), i muhlovo wa nsinya lowu tswalaka muhandzu wo fana na mu-Apula, naswona wu kumeka e Dzongeni wa tiko-nkulu ra Afrika. Muhandzu wa nsinya owu wu dyeka. Swayila ku tirhisa tihunyi ta Pfilu ku endla ndzilo, eka tinxaka ta le Afrika Dzonga.
 
## Nhlamuselo
Nsinya lowu wukomile loko wu ringanisiwa na misinya yin'wana, hambi leswi wukulaka ku fika eka 8 wa timitara hi kuleha naswona wu na marhavi yo devyela e hansi. 

Mu handzu wa nsinya lowu wuvitiwa ***Pfilwa,*** naswona i wa ri hlaza loko wa hari mbisi. Pfilu i ra xirhendzevutana naswona ira vuhlaza bya nsuku loko rivupfile hinkarhi wa ximumu.

## Range
Nsinya lowu wu kumeka hixitalo emakwhatini ya nyaka, makhwati ya tihunyi na ndzawu  ya swinkovana, e Dzongeni na Vuxa-Dyambu bya tiko-nkulu ra Afrika, e Uganda, Kenya, Tanzania. Malawi, Mozambhiki, Zimbambwe, Namibia, Botswana na Afrika Dzonga. 

## Mitirhiselo
Nsinya lowu i xihlovo xa swakudya ematikweni-xikaya ya Afrika Dzonga. Mapfilwa madyeka manga swekiwanga, kumbe manga omisiwa naswona maswekiwa, kasi timongo tawona ta katingeka naswona ta dyeka. Matluka ya kona ma rhandziwa ngopfu hi timbuti na swiharhi swin'wana. Matluka na timintsu ta wona ti tirhisiwa ngopfu hi tin'ganga.
File:Vangueria infausta, loof, Walter Sisulu NBT.jpg|Matluka ya pfilu
File:Acalitus mallyi-mytgalle op Vangueria infausta, Pretoria.jpg|wsirhumbana swa matluka
File:Vangueria infausta, blomme, Schanskop, b.jpg|swiluva swa pfilu
File:Vangueria infausta, vrug, Schanskop.jpg|Pfilwa


## Swiyelanisi
Rihati

**Rihati** ri vangiwa hi ku chika ka ndzilo wa gezi lowu kumekaka loko marifu mambirhi ma hlangana. Mpfumawulo wa rihati wa hlwela ku fika, loko wu ringanisiwa na rivilo ra rivoningo ra rihati.

## Hi ku angarhela
Rihati ti ba misava kwalomu ka marhengu ya 40 - 50, sekondo yin'wana na yin'wana, leswi vulaka leswaku ri ba misava kwalomu ka 1.4 wa tibiliyoni hi lembe. 

Kuna swivangelo swo tala leswi nga vangaka rihati naswona swi vangelo leswi swa hambana kuya hi tindzhawu ta misava. Swi vangelo leswi swi nga ha hlanganisa magonyele ya ndzhawu, mahungele ya moya, mberha na mpfhuka exikarhi ka ndzhawu na nambu kumbe mati.

Rihati hakanyingi ri vangiwa hi loko moya wo kufumela wu himana na moya wo titimela, naswona swi vanga ku dzolongana ka xibhakabhaka. Rihati ringa ha vangiwa na hi ximbhembhe, kumbe ximusi xa mindzilo ya nhova, hambi ku ri vuxika. 

## Swiyelanisi
Milala

**Milala ** kumbe **Ncindzu** (Raphia australis), i nsinya lowu tiviwaka hi ku humesa Vusurha (byala byo basa) naswona wu kumekaka e ribuweni ra Kosi e Mozambhiki na Afrika Dzonga. Nsinya lowu wu le nghozini yo nyamalala leswi wu tsemiweke ngopfu, hiswona leswi vangeleke ribuwa ra Kosi ri sirheleriwa.

## Byala bya Vusurha
Hikuya hi Henri Junod, Vatsonga a va teka nkarhi wavona ku pfelerisa byala bya Vusurha eka minsinya ya milala, ngopfungopfu a Pessene e Komati Poort, laha a tshameke nkarhinyana kona. Junod uhlamusele ndlela leyi byala lebyi abyi hlengeletiwa hayona:

 "Khwati a ri tsemewa hi kuya hi tindhuna ta tiko, naswona ndhuna yin'wana na yin'wana yi hlengeleta Vusurha eka milala leyi nga e khwatini ra yona. Nsinya wa Mulala wuvatliwa hi le henhla, ivi andzhaku ka masiku yamune, wu ta vatliwa wu byekela ivi ku tsimbiwa xikhudya xankwakwa, leswaku xi hlengeleta Vusurha bya milala. Loko xikhudya xitele, n'wini wa xona u xiteka axihalatela eka Jomela ra yena ri kala ritala."

Vuxurha lebyi abyi hlayisiwa eka Jomela leri a ri vitiwa gandzelo. Swa yila ku khoma xikhudya, unwa hi xona. Munhu loyi a kumekaka ari kunweni eka xikhudya a a hlamuriwa hindlela leyi landzelaka:

    

Loko a kumeka hindlela leyi, a a bohiwa mavoko na milenge ivi a tshikiwa e handle vusiku hinkwabyo, rikala rixa leswaku a khatisiwa.

## Tingula ta Xitsonga
Matluka ya milala yi vitiwa Tinhlamalala, naswona ma tirhisiwa ngopfu ku rhunga tingula to hambana hambana. Junod uhlamusele ndlela leyi tinhlamalala ti omisiwaka naswona tithlela ti lovekiwa eka mivala yo hambana hambana. 

## Swiyelanisi
Timbhoni ta Yehovha

**Timbhoni ta Yehovha** i vukhongeri bya xikreste lebyi nga pfumeriki e ka vunharhu-vun'we ku hambana na vukhongeri bya vukreste lebyi tolovelekeke. Ntlawa lowu wu vika vulandzeri bya misava hinkwayo bya kwalomu ka 8.683.117 miliyoni ta vahuweleri, kwalomu ka 15 wa timiliyoni wa lava kumekaka e mitsombanweni, na kwalomu ka 20.919.041 wa timiliyoni ta vanhu lava veke kona e Xitsundzuxweni. Timbhoni ta Yehovha ti rhangeriwa hi Huvo leyi Fumaka, kunga ntlawa wa vakulu e Warwick, lowu simekaka tidyondzo hikwato ta vona  kuya hi tinhlamuselo ta Bhibhele . Vatirhisa ngopfu Bhibhele ya vona leyi tiviwaka hi , Vuhundzuluxeri bya matsalwa bya Misava leyintshwa, hambi leswi tibuku tavona ti tshahaka vuhundzuluxeri byin'wana . Vupfumela leswaku kuherisiwa ka mafambiselo ya sweswi ya misava e Armageddon kutshinele, naswona leswaku ku simekiwa ka Mfumo wa Xikwembu laha misaveni, hi xona ntsena xintshuxo xa swirhalanganya hikwaswo leswi languteke vanhu hikwavo.

Ntlawa lowu wusukela eka Swichudeni swa Bhibhele, kunga ntlawa lowu simekiweke kwalomu ka malembe ya 1870 hi Charles Taze Russell loyi a sunguleke Zion's Watch Tower Tract Society, naswona vathlela va cinca mafambisele na tidyondzo ta vona e hansi ka vurhangeri bya Joseph Franklin Rutherford. Vito ra *Timbhoni ta Yehovha* riamukeriwile hi ntlawa lowu hi lembe ra 1931 leswaku wutihambanisa na mintlawa yin'wana ya Swichudeni swa Bhibhele leswi sukaka e tidyondzweni ta  Russell.

Timbhoni ta yehovha titiveka ngopfu hi kuchumayela ka muti-hi-muti, kuhangalasa tibuku tavona leti vuriwaka *Xihondzo xo Rindza* na *Xalamuka!*, ku ala Vusocha na kucheriwa ka ngati. Vatshemba leswaku iswa nkoka ku tirhisa vito ra Yehova eku khongeleni. Va ala Vunharhu-vun'we, Kupona ka moyaxiviri, na ndzilo wa tihele, leswi va vulaka swi hambana na matsalwa. Ava tlangeri Khisimusi, Gudu, Masiku yo tswariwa kumbe tiholide na swihenwa leswi va vulaka swi huma eka vukhongeri bya Vujagana naswona swihambana na Vukreste. Valandzeri vantlawa lowu va vula tidyondzo ta vona "Ntiyiso" naswona vativona vari "entiyisweni". Va vona vanhu van'wana lava naga ehandle ku vupfumeri lebyi tani hi lava hombolokeke naswona vari e hansi ka nhlohlotelo wa Sathana, naswona va hunguta ku tihlanganisa na vona. Vuxupuri bya nhlengeletano/vandla byi hlanganisa *Kususiwa* kunga rito ravona leri hlamuselaka ku hlongoriwa no bakanyiwa. Vanhu lava susiweke vanga ha thleriseriwa loko va voniwa va hundzukile.

Vuyimo bya vukhongeri leyi mayelana na ku ala vusocha na ku hlonipha mujeko, byi va vangele madzolonga na Mifumo ya matiko yo hlaya. Hiswona leswi vangeleke leswaku, van'wana va Timbhoni ta Yehovha va xanisiwa naswona vukhongeri byavona byi arisiwa ematikweni man'wana. Kuphikelela ka vona e tihuveni ta milawu swi hlohlotele timfanelo ta ximunhu ematikweni yohlaya.

Nhlangano lowu wu thlele wu soriwa ngopfu eka timhaka leti hlanganisaka Vuhundzuluxeri bya vona bya Bhibhele, Tidyondzo ta vona, Makhomele ya ti mhaka taku xanisa himasangu, na kuhlohlotela no chavisa valandzeri vavona. Mixungeto leyi yi ariwile hi varhangeri vavona naswona yinwana yi kanetiwile etihuveni ta milawu.

* Timbhoni Ta Yehovha (jw.org)

## Mintshaho
Akani Simbine

**Akani Simbine** (Utswariwe hi 21 Ndzhati 1993) i n'wa-majatu wa Afrika Dzonga. U tsutsume mujaho wa timitara ta 100 eka Mphikizano wa misava wa tamajatu wa 2013 naswona a thlela a tsutsuma eka ti-Olimpiki ta 2016. U hetelele eka xiyimo xa vu nthlanu hi ti sekondi ta 9.94 eka mpfhuka wa 100m eka mphikizano wa Ti-Olimpiki ta 2016, e Rio de Janeiro hi siku ra vu 14 Mhawuri 2016.

Whilst an Information Science student at University of Pretoria, Simbine ufikelele rhekhodi ya tiko, naswona a thlela a veka rhekhodi ya mphikizano hi siku ravu 9 Mawuwani 2015 loko ata fikilela mendhlele ya nsuku e Yunivhesithi ya Gwangju, e South Korea, hambileswi a a hari mu dyondzi wa Yunivhesithi ya Pitori. Simbine u tshovile rhekhodi ya tiko eka mujaho wa magwa wa 100 m hi nkarhi wa ti sekondi ta 9.89 eka Gyulai István Memorial e Székesfehérvár hi siku ravu 18 Mawuwani 2016.

### Swidhlodhlo

## Mintshaho
Huvo Leyi Fumaka ya Timbhoni ta Yehovha

**Huvo Leyi Fumaka ya Timbhoni ta Yehovha** i ntlawa lowu rhangelaka wa Timbhoni ta Yehovha wu kumeka Brooklyn, New York. Huvo leyi wu humesa tidyondzo, wu vonelela ku humesiwa ka minkandziyiso ni tinhlengeletano, ni ku rhangela mintlawa hinkwayo emisaveni hinkwayo. Minkandziyiso ya Timbhoni yi vulavula hi Huvo Leyi Fumaka tanihi hi valandzeri va Kreste ku nga ri varhangeri va vukhongeri.

Hlayo ya vona yi hambanahambanilie, ku sukela ka nkombo(2014–sweswi) ku ya nhungu(1974–1980) wa swirho. Swirho swintshwa swa Huvo Leyi Fumaka swi hlawuriwa hi leswi swi vaka na swi ri kona.

## Matimu
Ku sukela loko yi simekiwa, the Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania yi fambisiwe hi presidente ni ntlawa wa vafambisi. ku ta fika Sunguti 1976, presidente a ku ri yena 

## References
Vuyimeri bya Samora Machel

**Vuyimeri byaSamora Machel ** (khale ka **Wanaheda Constituency**) i vuyimeri bya Windhoek eKhomas Region exikarhi ka  Namibia. vuyimeri lebyi byi kumeka loko u hundze swimitna swa mune swa Windhoek: Wanaheda, Greenwell Matongo, Goreangab, ni ndhawu ya Havana. Hi 2010 a ku ri ni 32,000 wa vaaki.

Lava tshamaka eka vuyimeri lebyi a va na ntirho wo kongoma, va kuma swo tihanyisa  hi switirhwantirhwani swo kota  ti-shebeens ni ku hlantswa timovha. A nhlayo ya lava nga na HIV/AIDS yi le henhla.

## Ku cinca ka vito
The area which made up the constituency was named Wanaheda during colonial times and continued to be called it following its independence in 1990. It is an acronym for **'Wa**mbos, **Na**mas, **He**reros and **Da**maras', the four peoples that were living here. In 2003, following governmental and public recommendations, it was renamed in honour of Mozambican President Samora Machel.

## Tipolitiki
The 2004 regional election was won by John Ya Otto Nankudhu of the SWAPO Party with 8,370 votes. Runners-up were Victoria Gawanas of the United Democratic Front (UDF, 594 votes), Fransiska Hipondoka of the Congress of Democrats (CoD, 475 votes), Gabriel Rukero of the National Unity Democratic Organisation (NUDO, 380 votes), and Adolf Kaurimuje of the Democratic Turnhalle Alliance (DTA, 201 votes).

The 2015 regional election were also won by SWAPO whose Fanuel San Shivute gained 8,774 votes. Tuyenikelao Kanyiki (RDP) finished distant second with 1,078 votes.

## References
Samora Machel

**Samora Moisés Machel** (September 29, 1933 &#x2013; October 19, 1986) a a ri murhangeri wa vuthu ni n'watipolitiki wa Mozambique. Musoxalisi loyi a landzela vu- Marxism-Leninism, u tirhe tanihit Presidente ya Mozambique kusukela loko tiko ri kume ntshunxeko hi ti1975. Machel u fele ntirhweni hi 1986 loko xihahampfuka xa vuhosi xi wilw ekusuhi ni ndzilakani wa Mozambique-South Africa.

## Masungulo ya Vutomi

## Ku Lwela Ntsuxeko

## Ntsunxeko

## Rhodesian Bush War

## Nyimpi ya Xin'wanamanana

## Ku hima loku dlayaka  ni vulavisisi

## Vukati ni vutomi bya dyangu

## Vuxaka ni matiko man'wana

## Legacy

### Mavito hi vito ra yena
* Samora Machel Air Force Base in Mbala, Northern Zambia.
* Samora Machel Avenue, in the Dar es Salaam central business district in Tanzania (about 1.75&nbsp;km)
* Samora Machel Avenue, in Harare, Zimbabwe
* Samora Machel Avenue, in Luanda, Angola
* Samora Machel Bridge, (formerly Tete Bridge) across the Zambezi River in Tete, Mozambique (762 metres)
* Samora Machel constituency, (formerly Wanaheda constituency in 2003) in Khomas Region, Namibia
* Samora Machel House, residence for female students at the University of Limpopo, Turfloop Campus
* Samora Machel School of Veterinary Medicine, University of Zambia
* Samora Machel Street, in Moscow, Russian Federation
* Samora Machel Street, in Asokoro, Abuja, Nigeria.

### Xitsundzuxo

### Swihlovo leswi gandlisiweke
* Munslow, Barry (ed.). *Samora Machel, An African Revolutionary: Selected Speeches and Writings*, London: Zed Books, 1985.	

## References
Nsala

**''Nsala **(Strychnos spinosa* kumbe Bambara&#x3A;<span> </span><span lang="bm">*Kankoroba*</span>) i nsinya lowu kumeka e nkaveni na dzonga wa tiko-nkulu ra Afrika. Nsinya lowu wutswala Masala, kunga mbandzu wo nyanganya wuthlela wubhava nyana naswona wuthlela wuva na tinyungi to nononhwa. Wu veka swiluva swa rihlaza-ro Basa eku heleleni ka marhavi ya wona. Mbhandzu wa wona wutala ku huma endzhaku ka timpfula leti kulu naswona wa yelana na The fruits tend to appear only after good rains. Nsinya lowu i makwavo wa Nkwakwa wale khwatini (*Strychnos nux-vomica)'', lowu ngana vuxungu bya strychnine. Muvala wa Sala i wa xitshopana loko wu vupfa. Swiharhi swo fana na timfenhe, tihavu, makhumba na timhunti swi rhandza mbhandzu lowu swonghasi.

## Kuhangalaka
Nsinya lowu wu kumeka ngopfu e misaveni leyi ngana mati. Wa kumeka e makhwatini ya mananga, naswona wuthlela wukumeka e ribuweni ra Kapa ra vuxa-dyambu kufikela e Natala, kuya e nwalungwini e Mzambhiki, e Swazini, Zimbabwe, Botswana, Namibiya na Angola, nsawona wa kumeka nale xihlaleni xa Madagaska.

## Matirhisele
Nsinya lowu ixihlovo xa swakudya e Afrika, naswona mbhandzu wa kona wu ngapfuneta mphakelo wa swakudya, ngopfungopfu e matikweni-xikaya.
* Tihunyi ta Nsala tinga tirhisiwa kuvatla. Tihunyi leti ta tirhisiwa ku endla mbhinyo wa swikomu.
* Nsinya lowu waha ku byariwa e tikweni ra Israyele leswaku wupfuneta eka mphakelo wa swakudya.
* Masala matirhisiwa ngopfu ematiko-xikaya kupfuneta mphakelo wa swakudya hinkarhi wa ndlala."

## Swiyelanisi
Nkuwa

**Nkuwa **kumbe Nkuwa wa le Kapa (*Ficus sur*) i nsinya lowu kumekaka ngopfu e tikweni-nkulu ra Afrika. Ninya lowu wu tshamaka wu tsakile lembe hinkwaro naswona wu kula hi xihatla ku fikelela kwalomu ka timitara ta 5 ku ya fika eka 12, naswona yin'wana ya yona yinga kula ku fikela eka 35 kya eka 40 wa timitara hi kuleha. Nsinya lowu kula ivi wu endla ndzhuti wo anama. Nsinya lowu wu tswala makuwa yohlaya eka rhavi rin'we, hiswona leswi endlaka leswaku nsinya lowu wu fambisana na mbeleko naswona wuthlela wu tirhisiwa tani hi gandzelo. 

## Kuhangalaka
Nkuwa wu kumeka ngopfu e matikweni yo hlanganisa Cape Verde, Senegambia evupela-dyambu bya Afrika kufika e Cameroon. Wakumeka nale vuxa-dyambu e Eritrea, N'walungu wa Somalia na le Yemen, kasi wuthlela wukumeka ematikweni hinkwayo ya le dzongeni bya Afrika ehandle ka  Lesotho na mananga ya Botswana, Namibia na Afrika Dzonga. Nsinya lowu wukumeka e makhwatini na tindzhawu ta mabyasi. 

## Swiyelanisi
Vuxaka exikari ka Mozambhiki na Afrika-Dzonga

**Vuxaka exikarhi ka Mozambhiki na Afrika Dzonga** ku vuriwa  ntirhisano exikarhi ka Mozambhiki na Afrika-Dzonga. A vuxaka bya ximfumo byi sungulu hi 1923, enguveni ya vukolonyi, loko Nhlangano wa Afrika-Dzonga wu endle ntwanano ni Mfumo wa Muputukezi eka koloni ya Portuguese East Africa (Mozambhiki) malunghana ni ntirho, ntleketlo ni timhaka ta mabindzu. Graca Machel,  Nkosikazi yo sungula eMozambhiki ku sukela hi 1975 ku ya ka1986, endzhaku u tekane na Nelson Mandela, Presidente yo sungula eAfrika-Dzonga endhaku ka Apartheid hi July 18, 1998, loko Mandela a ri 80 ya malembe. Va tshame va tekanile ku fikela loko Mandela a fa hi December 5, 2013, na a ri ni malembe ya  95 hi vukhale. Emahweni ka sweswo a a tekane ni presidente yo sungula ya Mozambhiki, Samora Machel, loyi a feke hi hi ku wa ka xihahampfuka hi October 19, 1986 na a ri ni malembe ya 53. hi vukhale.

## Apartheid

### Vuxaka ni valungu
Valungu va Afrika-Dzonga ni va Maputukezi va lawule Mozambhiki va ri karhi va tiphina hi vuxaka bya le kusuhi hi enguveni ya vukolonyi. Loko Maafrika-Dzonga ma sungule ku tirhisa nawu wa Apartheid, eMaputo, ku nga ntsindza-nkulu wa Mozambhiki, ku hundzuke ndhawu yo ya ponela kona eka valungu lava a va tsutsuma lava a va lwisana ni fumelo ra Apartheid. Loko Mozambhiki yi kume ku ntshuxeka emavokweni ya Portugal hi 1975, valungu lava tswaleriweke eMozambhiki va tsemakanye ndzilakano va ya Afrika-Dzonga, lava namuntlha ku nga xitukulwana  xa Mapotukezi eAfrika-Dzonga.

### Vuxaka ni va ntima
Mashangaan kumbe Vatsonga va kumeka eka matlhelo ha mambirhi, Mozambhiki ni Afrika-Dzonga. A mphesamphesa ya vantima exikarhi ka mimfumo leyi mbirhi yi ve kona hi ntalo hikwalaho ka ku kumeka ka ntirho eka lava Mozambhiki emigodini ya Afrika-Dzonga. Ku nghena ka mali yo tsemakanya ndzilakano(gede) swi na xiyenge lexikulu eka  Ikhonomi ya Mozambhiki.

## Nyimpi
Afrika-Dzonga yi ve ni xiave-nkulu hi ku seketela RENAMO eka  Nyimpi ya Xin'wanamamani ya Mozambhiki ku lwisana ni mfumo wa FRELIMO .  Afrika-Dzonga na Mozambhiki va sayine   Ntwanano wa Nkomati  hi 1984, lowu yimiseke ximfumo xiave xa Afrika-Dzonga eka nyimpi, hambileswi yi  yeke emahlweni ku kondza ku fika Xidemokrasi eAfrika-Dzonga hi  1994.

## References
Nhlangano wa vanhu

**Nhlangano wa vanhu** i ntlwawa wa vanhu lowu tirhisanaka no hanyisana, kumbe ntlawa wa vanhu lowu tshamaka a dzhawini yin'we naswona wuri ehansi ka ndzawulo yinwe ya Politiki na dhavuko. Nhlangano wa vunhu wu kombisa vuxaka exikarhi ka vanhu lava ngana ndzhavuko na vukorhokeri byo fana; hiswona leswi nhlangano wa vanhu wu nga ha hlamuseriwaka tani hi vuxaka exikarhi ka swirho swa wona

Kuya hi ntirhiswano lowu nga kona e ntlwaweni wa vhanhu vokarhi, leswi swi nga pfuna swirho swa ntlawa leswaku swi bindzula hi tindlela to tala leti nga kotekiku loko xirho xiri xoxe. Nhlangano wa vanhu wu nga thlela wu akiwa hi vanhu lava twananaka naswona vafumiwa hi maendele ya swilo, hambi loko kuri hava ntlawa lowu fumaka wun'wana.

## Masungulo na matirhisele
Riviti "Nhlangano wa Vanhu" risuka eka riviti ra Xilana **, leri lombiweke eka riviti *socius* ("Mughana, kumbe  Nakulori") leri tirhisiwaka ku hlamusela vuxaka exikarhi ka vanghana. Rito leri ri yelana ngopfu na rito "Vumunhu". Hambiswiritano, mutivi wa swamabinzu, Adam Smith ulerhisa leswaku ntlwaw wa vanhu "wunga kumeka exikarhi ka vanhu lava hambaneke, kumbe van'wamabindzu lava hambaneke, hi kuya hi kutirhisana hambi loko vangari vaghana, ntsena loko vanga lwi."

## Mintshaho
Mati

**Mati** imuxaka wa khemikhali liyi ngahava muvala, naswona mati ixiyenge ya swinambyana, milambu, maqhivi na malwandle yamisava, na vumati lebyikumeka eka swivumbiwa leswi hanyaka. Xihlawulekisi xa khemikhali leyi i  **H<sub>2</sub>O**, leswi vulaka leswaku mati ma vumbiwa hi ti athomu timbirhi ta Hydrogen na athomu yin'we ya moya wa Oxygen. Mati ma naswivumbeko swinharhu kunga Vumati (Mati); Vutiyela (Gwitsi) na vumoya (Ripumele). 

Mati mafunengeta kwalomu ka 71% ta Misava. Mati iyankoka eka swivumbiwa hinkwaswo leswi hanyaka.  Laha Misaveni kwalomu ka 96.5% wa mati makumeka emaqhivini na malwandle, 1.7% kuva mati yo boxiwa kumbe kuceriwa eka misava, kasi 1.7% wa mati makumeka emagwitsini ya tinhlohlorhi ta misava eAntarctica na Greenland, ntsengo lowu saleka wa mati wukumeka eka ripumele na Marifu.

Mati lamatengeke yonwa iyankoka eka vanhu na swivumbiwa swinwana. Mfikelelo wa mati lamabhaseke wu antswisiwile eka malembe lamahundzeka emisaveni hinkwayo, hambiswiritano kwalomu ka bhiliyoni ra vanhu emisavani vapfumala mati lama bhaseke. Kuna vuxaka exikarhi ka vuswikoti bya fikelela mati lamabhaseke na rifuwo ra vanhu kuya hi tiko. Vahlahluvi va komba leswku hi lembe ra 2025, kwalomu ka hafu ya vanhu vamisava vata langutana na kupfumaleka ka mati.

Mati matlanga xiyenge xo hlawuleka eka Ikhonomi ya misava. Kwalomu ka 70% wa mati lama tengeke ma tirhiseriwa swa tavurimi.  Vutshevi bya tinhlampfi emaqhivini na malwande, byi wundla swiyenge swotala swa vanhu emisaveni. Tnhundzu to tala ti fambisiwa hi swikepe ku suka no ya etindhawini tale kule hi milambu na malwandle. Mati, magwitsi na Ripumele, switirhisiwa ngopfu ku timula no kufumeta tikhomponi na makaya ya vanhu.  Mati mathlela ma tirhisiwa ku olovisa tikhemikhali to tala, naswona mathlela matirhisiwa ku Sweka na Hlantswa.

**Mati** i nkatsekanyo wa ntumbuluko lowu nga na fomula ya tikhemikhali. I swihalaki leswi vonakaka, leswi swo ka swi nga ri na nantswo, leswi swi nga nyuherisiku, [ c ] naswona leswi kumekaku eka mpfula  . I xiaki lexikulu xa swinambyana swa Misava, mativa ni malwandle ni mati ya swivumbiwa hinkwaswo leswi hanyaka leswi tiviwaka, laha yi tirhaka tanihi xitofu . Mati, tani hileswi yanga molecule ya polar, ya hundza eka intermolecular hydrogen bonding yo tiya leswinga hoxa xandla swinene eka swivumbeko swa wona swa physical na ti khemikhali.  I swa nkoka eka swivumbeko hinkwaswo leswi tivekaka swa vutomi, hambi leswi yi nga nyikiki matimba ya swakudya kumbe ku va micronutrient ya organic . Hikwalaho ka vukona bya yona eka swivumbiwa hinkwaswo, ku tiya ka yona ka tikhemikhali, ku tala ka yona emisaveni hinkwayo, na polarity ya yona yo tiya loko yi pimanisiwa na vukulu bya yona lebyintsongo bya ti molecular, mati ya tala ku vuriwa "universal solvent".

## Minkombo
Mphika-makaneta yo fuma Afrika

**"Mphika-makaneta yo fuma Afrika"** akuri kuvutla ndzhawu, k'avanyisa na ku fuma tiko-nkulu ra Afrika hivukolonyi bya matiko ya Yuropa, exikarhi ka lembe ra 1881 kuya eka 1914. Mhaka leyi yithlela yi vuriwa K'avelana hi Afrika. Hi lembe ra 1870, kwalomu ka 10 wati phesente ta tiko-nkulu ra Afrika ariri ehansi ka vufumi bya Yuropa, vufumi lebyi anase byi tlakukile byiva tiphesenti ta 90 kuya fika hilembe ra 1914, naswona akulo sala matiko ya Etopiya (Abhisiniya), Mfumo wavu Dervhe (Kumbe Somaliya)[1] na Layibheriya, lawa amatifuma.
Mabindzu

**Binzu** (kumbe **komponi**) inhlangeletano lowu xavisaka tinhundzu kumbe mpahla na vukorhokeri eka Vaxavi. Mabindzu ma hlanganela eka mafambisele ya ikhonomi, naswona makumeka ngopfu ematikweni lama tirhisaka Ikhonomi ya VuKhapitali, laha makumekaka malawuriwa hi vanhu kungari mfumo, naswona ma xavisa nhundzu na vukorhokeri byokarhi eka Makete leswaku vakuma mali kumbe ku cincana nhundzu yo hambana leyi ngana nkoka woyelana wa ikhonomi. Binzu ringahava ropfuna naswona ririhava mbuyelo, kumbe riri Bindzu leri kongomisiwaka himfumo. Matiko yohambana-hambana matirhisa milawu yohambana, yo lawula mafambiselo ya mabindzu.

Xikongomelo xamabinzu, iku kurisa nxaviso na hakelo yatinhundzu kumbe vukorhokeri leswaku rikuma mbuyelo kumbe kubindzula.

## Tinxakaxaka taMabindzu
Kuni tinxakaxaka ta mabindzu hikuya hi mafambisele ya tiko na ndhawu, kambe tinxaka leti tolovelekeke hileti:
* **Bindzu ra munhu-un'we:** Muxaka lowu wuthlela wutiveka hi Muxavisi un'we, naswona rina musunguri na n'wini un'we loyi a bindzulaka eka rona. N'wini wa bindzu anagha tirha ariswakwe, kumbe a thola vatirhi. N'wini wabindzu ubyarha vutihlamuleri hikwabyo mayelana na mbuyelo kumbe kulahlekeriwa eka bindzu rakwe
* **Bindzu ra varingani:** Bindzu leri rina vinyi vambirhi kumbe kutlula lava varikongomisaka. Eka tinxaka ta mabindzu ya varingani to tala, un'wana na un'wana wa varingani ubyarha vutihlamuleri lebyi yelanaka na mbuyelo wa yena.
* **Bindzu ro hlanganelo:**  Vinyi va bindzu vabyarha vutihlamuleri byokarhi, kambe bindzu rivoniwa riri navutihlamuleri lebyi hambaneke naswona ritiyimerile hikuya hinawu.  Hakanyiningi vinyi vabindzu ivakhomi vaminkavelo ya bindzu naswona vathola vafambisi lava va langutanaka na mfambisele ya bindzu ya siku na siku.
* **Bindzu ra Ntwanano:** Rihambana na bindzu ra nhlanganelo, hikuva vinyi varona imalandza ya bindzu naswona ava tirhi kuya hi ntsengo wa minkavelo ya bindzu. Hakanyingi ripfuriwa ngopfu hi miganga kumbe vatirhi lava hlanganelaka kuteka swiboho
* **Furanchayisi:** Imuxaka wa bindzu laha vanw'amabindzu vaxavaka mpfumelelo wo pfula no fambisa bindzu ro karhi leri simekiweke hi komponi yokarhi.

## Swikombo
Nyimpi

**Nyimpi** i mholovo himathlarhi exikarhi ka nhlangano wa vanhu. Nyimpi yi hlanganisa Vukarhi, ku onha nhundzu na kudlaya, hi ku tirhisa masocha. Kupfumaleka ka nyimpi ku vuriwa "Kurhula". **Kulwa Nyimpi** swi hlanganisa swilo leswi endliwaka no tirhisiwa ku lwa eka minxaka ya tinyimpi. 

Hambileswi swidyondzeki swo karhi swi vonaka nyimpi yiri xiyenge xa Vumunhu,  van'wana va vona nyimpi yiri xitandzhaku xa mahanyele na swi yimo swa vutomi ku  hlanganisa na mbangu.

Nyimpi leyi dlayeke vanhu hi xitalo, kuve nyimpi ya vumbirhi ya misava, leyi sunguleke hi lembe ra 1939 kuya fika eka lembe ra 1945, naswona kudlayiwe kawalomu ka 60–85 wa timiliyoni, ivi yi landzeriwa hi nyimpi ya kuvutla ya Mamongholi leyi dlayeke kwalomu ka 60 wa timiliyoni. Hi lembe ra 2013 nyimpi yivangile kwalomu ka 31,000 wa mafu, leswi kombeke ku hunguteka kusuka eka 72,000 wa mafu hi lembe ra 1990. Hi lembe ra 2003, Richard Smalley u xungetile nyimpi tani hi xi rhanganya xa vuntsevu (eka khume) eka swirhalanganya leswi langutaneke na Vunhu va misava eka malembe ya makume-nthlanu lama taka. Tinyimpi ti siya ku onheka ka mbangu na tindzhawu, kuhunguteka ka mali ya midende ya swisiwana, Tindlala, ku engeteleka ka vachavela-whawha lava tsutsumaka tinyimpi, kuhkanganisa na kuxanisiwa ka vabohiwa vanyimpi kumbe va akatiko.

## Minkombo
Mukhubi

**Mukhubi** i byalwa lebyi byi swekiwaka hi ku hlanganisa vudyangwana, chukele ro tshwuka na mati. Mukhubi iwo basa wu ku paa! Byalwa lebyi a byi rhandziwa hi vafana na majahantiyela. Byalwa lebya mukhubi hi nga byi fananisa na tibiya masiku lawa.

## Maswekelo
Loko u lava ku sweka mukhubi u fanele ku rhanga u tlhokola mavele leswaku ku ta huma vudyangwana lebyi u nga ta sweka mukhubi wa wena hi byona. Musweki u teka vudyangwana a chela endzeni ka khuwana, ivi a chela mati a swi veka swi vila. Loko a vona swi huma khuvi swi ta vula leswaku swi virile.

Loko swi virile, ateka poto a tseleka exitikweni, ivi a ya ka mati ntsena le ndzeni ka khuwana leri a nga hlanganisa vudyangwana na mati. Mati lawa u ya chela endzeni ka poto ya vila. Loko ya virile musweki a nusa chukele ro tshwuka hi xinkambani a chela epotweni swi vila. Musweki u fanele ku hakasela leswaku swi ta kota ku hlangana. Loko swi hlanganile swi
ta sungula ku phyaphyarha.Musweki u ta swi tshika swi phyaphyarha ku kondza swi vupfa, kutani a phula a swi veka swi hola. Loko ri xa mundzuku a chela swicomelana switsongo hi xandla, ivi a hakasa.

Loko swi hlanganile musweki u ta teka sefo u veka ehenhla ka poto. Loko ari karhi a chela mati ya ta wela endzeni ka poto, ivi ku sala vudyangwana endzeni ka sefo. Ku ta va kona loko mukhubi wu vupfile. Mukhubi na wona wu pangeriwa endzeni ka makhuwana, ivi wu keleriwa hi ndzheko wu cheriwa endzeni ka majomela leswaku vanhu va tinwela.

## Mintshaho
Gauteng

**Gauteng** i xifundzha-kulu laha tikweni ra Afrika-Dzonga.  Gauteng i Vito ra xiSotho kumbe xiTswana leri vulaka "ndhawu ya golide"