SAYENSE YA VURIMI

**SAYENSE YA VURIMI**

**Ti-genotype leti dlayaka**

Ti-gene leti dlayaka ti endla leswaku swivumbiwa leswi nga ni ti-gene teto swi fa. Mikarhi yin'wana, rifu a ri vi kona hi ku hatlisa; ri nga ha teka malembe, swi ya hi xitekela. Hambiswiritano, loko ku hundzuka ka xiaki xa xitekela ku vanga rifu, swi vula leswaku xiaki xa xitekela lexi khumbekaka xi ni ntirho wa nkoka eku kuleni, eku endleni ka swilo ni le ku poneni ka swivumbiwa leswi hanyaka. Tijini leti dlayaka ti nga ha va ti ri ta le ndzhaku, leti lawulaka, leti nga ni swipimelo, leti dlayaka katsongo kumbe leti endliweke hi vanhu, swi ya hi tijini leti katsekaka.

Swiaki swa xitekela leswi nga ni khombo swi kumeka eka ti-homozygote ni le ka ti-heterozygote. Kambe xana ti-allele to fana ni leti ti nga hundziseriwa njhani ku suka eka xitukulwana xin'wana ku ya eka xin'wana loko ti vanga rifu? A swi talanga leswaku ku kumiwa ti-gene leti nga ni khombo hikwalaho ka ku nyamalala ka tona hi ku hatlisa. Xikombiso xin'wana i muvala wo basa lowu dlayaka wa voya bya tihanci. Tihanci leti nga ni muvala wo basa ti ta tswala timangwa timbirhi ta muvala wo basa eka yin'wana ni yin'wana ya timangwa ta muvala wo basa loko ti hlangana. Tihanci to basa leti nga ni vuxaka bya rimbewu rin'we a ta ha vi kona loko ti ri ekhwirini, kutani a ku na laha ku nga fikeleriwaka mpimo wa 1:2:1.

Hi 1905, Lucien Cuénot u vone swilo leswi nga tolovelekangiki loko a ri karhi a dyondza hi ndlela leyi xitekela xa muvala wa voya xi hundziseriwaka ha yona eka makondlo. Endzhaku ko hlanganisa makondlo mambirhi ya xitshopana, u xiye leswaku vana va kona a va nga ri na xivumbeko lexi fanaka ni xa makondlo man'wana. Ematshan'weni ya sweswo, Cuénot mikarhi hinkwayo a a languta mpimo wa 2:1, laha a ku ri ni makondlo mambirhi ya xitshopana eka makondlo man'wana ni man'wana lama nga riki ya xitshopana. Cuénot u kumile leswaku muhlovo wa dzovo ra xitshopani hi wona lowu a wu ri kona, naswona hi ku tirhisa swihambano, u kombise leswaku makondlo ya yena hinkwawo ya xitshopana a ma ri ni ti-heterozygote. Hambiswiritano, eka ku hlangana ka yena ko tala, Cuénot a nga kalanga a tswala mbeva yin'we ya xitshopana leyi nga ni xivumbeko lexi fanaka. Xana leswi swi nga endlekisa ku yini? Leswi swi vangiwa hi leswi kotara ya vana lava tswariwaka hi ku hlanganisiwa ka ti heterozygote va faka hi nkarhi wa ku kula ka xitumbulukwa.

Makondlo hinkwawo ya YY ma fe ma nga si velekiwa, leswi endleke leswaku ku va ni vana vambirhi va xitshopana ni un'we la nga riki wa xitshopana.

Swikombiso swin'wana swa ti gene leti dlayaka swi katsa achondroplasia kumbe swimbutana swa tibulldog eka tihomu ta Dexter na muhlovo wa dzovo leri dlayaka eka tinyimpfu ta Karakul.

·      **Swiaki swa xitekela leswi nga ni khombo**

Swiaki swa xitekela leswi nga ni khombo swi kumeka eka ti-homozygote ni le ka ti-heterozygote. Kambe xana ti-allele to fana ni leti ti nga hundziseriwa njhani ku suka eka xitukulwana xin'wana ku ya eka xin'wana loko ti vanga rifu? A swi talanga leswaku ku kumiwa ti-gene leti nga ni khombo hikwalaho ka ku nyamalala ka tona hi ku hatlisa. Xikombiso xin'wana i muvala wo basa lowu dlayaka wa voya bya tihanci. Tihanci leti nga ni muvala wo basa ti ta tswala timangwa timbirhi ta muvala wo basa eka yin'wana ni yin'wana ya timangwa ta muvala wo basa loko ti hlangana. Tihanci to basa leti nga ni vuxaka bya rimbewu rin'we a ta ha vi kona loko ti ri ekhwirini, kutani a ku na laha ku nga fikeleriwaka mpimo wa 1:2:1.

Timfanelo leti nga ni matimba ti nga ha tlhela ti hlayisiwa eka ntlawa hi ku cinca loku endlekaka hi ku phindha-phindha kumbe loko ku nghena ka xitekela ku ri ehansi ka 100 wa tiphesente.