Damu

**Damu** i xisirhelelo lexi yimisaka kumbe ku sivela ku khuluka ka mati yale henhla kumbe swinambyana swale hansi ka misava. Swihlovo leswi tumbuluxiweke hi madamu a swi tshikileli ndhambi ntsena kambe swi tlhela swi nyika mati eka migingiriko yo fana na ku cheleta, ku dyiwa hi vanhu, ku tirhisiwa ka tiindasitiri, vufuwi bya le matini na ku famba hi swikepe . Hakanyingi gezi ra mati ri tirhisiwa swin’we ni madamu leswaku ku endliwa gezi. Damu ringa tlhela ritirhisiwa ku hlengeleta kumbe ku hlayisa mati lawa yanga hangalasiwa hiku ringana exikarhi ka tindzhawu. Hi ntolovelo madamu ya tirhela xikongomelo xosungula xo hlayisa mati, kasi swivumbeko swin’wana swofana na xipfalo khukhuriwa kumbe swirhabyana(leswi tlhelaka switiveka tani hi swipfalu ) switirhisiwa ku lawula kumbe ku sivela ku khuluka ka mati kuya eka tindzhawu tokarhi ta misava.

Rito leri nge *Damu* ri nga landzelerisiwa ku suka eka Xinghezi xa le Xikarhi, naswona emahlweni ka sweswo, ku suka eka Xidachi xa le Xikhatsini, hilaha swi voniwaka hakona eka mavito ya madoroba yo tala ya khale, yo tanihi tiko ra Amsterdam na Rotterdam.

Madamu ya khale ya akiwile eMesopotamiya, exikarhi ka vupela dyambu, na China ku lawula mati. Swi nga ha endleka leswaku damu ro sungula leri tiviwaka i jordana)"Jawa Dam (Jodana)">Damu ra Jawa eJodani, leri sukelaka eka 3000 BC. Madamu ya malembe lama fanaka na wona ya vangiwa hi Ndhavuko wa Languzhu, wa Yangtze Delita. Va egipta va tlhele va aka madamu, yo tanihi Damu ra Sad -el-Kafara ku lawula tindhambhi. Le India ya manguva lawa, Dholavira a yi ri na mafambiselo yo rharhangana ya mati lama nga na 16 wa swihlovo na madamu. Damu Lerikulu ra Marib le Yemeni, leri akiweke exikarhi ka 1750 na 1700 BC, a ku ri xihlamariso xa vunjhiniyara, naswona Eflatin Pinari, damu ra Vahiti na tempele ya ximun'wana eTurkey, i ra lembe xidzana ra vu-15 na ra vu-13 BC. Damu ra Kalanayi e Dzongeni wa Indiya, leri akiweke hi lembe-xidzana ra vumbirhi AD, i rin'wana ra miako ya khale swinene yo lawula mati leyi ya ha tirhisiwaka. 

Vanjhiniyara va le Rhoma va ake madamu hi tindlela ni swilo swa xiyimo xa le henhla, swo tanihi xikontiri xa hayidiroliki ni khonkhriti ya le Rhoma, leswi pfumeleleke ku aka miako leyikulu. Va sungule madamu ya swihlovo, madamu ya anti gravhithi, madamu ya achi, madamu ya buterese na madamu yo tala ya achi buteresi. Le Irani, madamu ya mabuloho a ma tirhisiwa ku endla gezi ra mati ni ku tlakusa mati.

Hi nkarhi wa Malembe ya le Xikarhi, madamu ya akiwile eNedelande ku lawula mpimo wa mati na ku sivela ku nghena ka lwandle. Hi lembe-xidzana ra vu khume nkaye, madamu lamakulu ya areka ya akiwile eka Mfumo wa Britayi, ku fungha nhluvuko eka thekinoloji ya vunjhiniyara bya madamu. Nguva ya madamu lamakulu yi sungule hi ku akiwa ka Damu ra le Hansi ra Aswani le Egipta hi 1902. Damu ra Hovere, ku nga damu lerikulu ra khonkhiriti, ri akiwile exikarhi ka 1931 na 1936 eNambyeni wa Colorado. Hi lembe ra 1997, a ku ri na madamu ya kwalomu ka 800,000 emisaveni hinkwayo, laha kwalomu ka 40,000 wa wona a ma tlakuke ku tlula 15 wa timitara.

## Matimu

### Madamu ya khale

Ku akiwa ka madamu yo sungula ku humelele eMesopotamiya na le xikarhi ka lwadlwe. Madamu a ma tirhisiwa ku lawula mpimo wa mati, hikuva maxelo ya le Mesopotamiya ma khumbe Milambu ya Tigrisi na Yufrata.

Damu ro sungula leri tiviwaka i Damu ra Jawa eJordana, 100 wati khilomitara en’walungu-vuxa bya ntsindza wa Aman . Damu leri ra gravity ari na 9 wati mitara na 1 mitara rirhangu ra maribye, leri seketeriweke hi  rirhangu ra vumba. Xivumbeko lexi xi tsariwe hi lembe ra 3000 BC.  

Damu ra Khale ra le Egipta ra Sadde kafara eWadi Al-Garawi, kwalomu ka 25 wa makhilomitara edzongeni wa kayiro, a ku ri 102 wa ti mitara yo leha eka xisekelo xa yona na 87 wa ti mitara hi ku anama. Xivumbeko lexi xi akiwile kwalomu ka 2800  kumbe 2600 BC  tani hi damu ro hambukisa ku lawula ndhambi, kambe xi onhiwile hi mpfula ya matimba hi nkarhi wa ku akiwa kumbe endzhakunyana ka sweswo. Hi nkarhi wa Vuhosi bya Vukhume-mbirhi hi lembe xidzana ra vu-19 BC, Vafaro Senosere, Amenema, na Amenemha V va cele mugerho  nkarhi wo leha wu hlanganisa tshikelelo wa fayimu na Nayili eEgipta Xikarhi. Madamu mambirhi lawa ya vuriwaka Ha uri lawa ya tsutsumaka evuxeni–vupela dyambu ya akiwile kuva ya hlayisa mati hi nkarhi wa ndhambi ya lembe na lembe kutani ya ntshunxiwa eka misava leyi rhendzeleke. Tiva leri vuriwaka *Merwere* kumbe Tiva ra Morisi a ri hlanganisa 1700 wa ti khilomitara[660sq]   naswona namuntlha yi tiviwa tanihi Birkete qhurani. 

## Swihlovo swa marito