Donki

Donki kumbe mbhongholo i muxaka wa xihari lexi fanaka na hanci. i xihari lexi fuyiwaka. Donki yi huma eka muxaka wa Mbhongolo ya le nhoveni ya le Afrika, *Equus africanus*, naswona yi nga ha vekiwa tanihi muxaka wun'wana wa ***Equus africanus asinus***, kumbe tanihi muxaka wunharhu, ***Equus asinus***.[1] : 1 Yi fuyiwile eAfrika kwalomu ka 5000-7000 wa malembe lama hundzeke,[1]: 2 :  naswona yi tirhisiwe ngopfu tanihi xiharhi lexi tirhisiweke ku sukela ka khale. 

Ku na ti donki to hindza 40 wa timiliyoni emisaveni hinkwayo, ngopfu-ngopfu ematikweni lawa yangase hluvukaka, laha ti tirhisiwaka ngopfu-ngopfu tanihi swihari leswi pfunaka eti ndhawini letinga na dzanda kumbe ku tirhisiwa ku rhwala nhundzu. Hambileswi ti donki leti tirhaka ti talaka ku fambisana ni leti-ti hanyaka hi ku tihanyisa, nhlayo yitsongo ya ti donki kumbe timbhongolo ta hlayisiwa hiku fuyiwela kuta endza, tanihi swifuwo swa le ndlwini ni ku hundzuliwa swakudya swo nyika swifuwo swinwana e matikweni lawa ya hluvukeke.

Donki ya xinuna leyikulu i *jack* kumbe *jackass*, ya xisati leyikulu i *jenny* kumbe *jennet*,    naswona donki leyi nga vupfangiki ya rimbewu rin'wana na rin'wana yi vitaniwa *xidonkana* .  Ti donki ta xinuna titala ku hlanganisiwa na tihanci ta xisati (ti mares) kuva ti humesa vana lava vitaniwaka *ti mules* ; xihlanganisi lexi nga tolovelekangiki ngopfu xa hanci ya xinuna (stallion) na donki ya xisati i *hinny* .

## Mavito ya mavito
Hi ntolovelo, vito ra xi sayense ra donki i *Equus asinus asinus*, hi ku ya hi nsinya wa nawu wa ku rhangisa emahlweni lowu tirhisiwaka eka mavito ya sayense ya swiharhi. Hambiswiritano, International Commission on Zoological Nomenclature yi endle xiboho hi lembe ra 2003 leswaku loko muxaka wa le kaya ni wa le nhoveni wu tekiwa tanihi tinxaka letitsongo ta muxaka lowu tolovelekeke, vito ra sayense ra muxaka wa nhova ri na nkoka swinene, hambiloko muxaka wolowo lowutsongo wu hlamuseriwile endzhaku ka muxaka lowutsongo wa le kaya.  Leswi swi vula leswaku vito leri faneleke ra sayense ra donki i *Equus africanus asinus* loko yi tekiwa tani hi muxaka lowuntsongo na *Equus asinus* loko yi tekiwa tani hi muxaka wo angarhela muhlovo wa xihadyani kumbe swihadyani swo yelana.

Kuve na nkarhi laha, rito leri fanaka kumbe mavizweni ra *tidonki* a ku ri rito leri tolovelekeke ra mbhongololo. Ku tirhisiwa ko sungula loku rhikhodiweke ra mbhongolo a ku ri hi 1784 kumbe 1785.[10][11][12] :&#x3A;&#x200A;239&#x200A; Hambileswi rito ass ri nga ni mavito eka tindzimi tin'wana to tala ta Indo-European, mbhongolo i rito leri nga twisisekiki leri ku nga tiviwiki leswaku ri huma eka rona. Tinhlamuselo ta masungulo ya yona ti katsa leswi landzelaka:

* kumbexana ku suka eka vanhu va Xipaniya hikwalaho ka matimba ya yona ya nkoka-misava lama fanaka ni ya don ; mbhongolo leyi ayi tlhela yi tiviwa tani hi "muchayeri wa timhalamhala wa Hosi ya Spain". 
* kumbexana xihungutiwa xa *dun* (dull greyish-brown), muvala lowu tolovelekeke wa mbhongolo.  
* kumbexana ku suka eka vito leri nge *Duncan* .  
* kumbexana ya masungulo yo tekelela kumbe ku encisa. 

Vana va xihambano xa zebra –donkey va vuriwa zonkey, zebroid, zebrass, kumbe zedonk;  *zebra mule* i rito ra khale, kambe ra ha tirhisiwa eka swifundzha swin’wana namuntlha. Marito lama nga laha henhla hi ntolovelo ma kombetela eka ti hybrids leti humelerisiwaka hi ku fuwa zebra ya xinuna eka mbhongolo ya xisati. *Zebra hinny, zebret* na *zebrinny* hinkwaswo swivula xihambano xa zebra ya xisati na mbhongolo ya xinuna. Ti zebrinnies ati tali kutlula ti zedonkies hikuva ti zebra ta xisati letinga evuhlongeni tina nkoka swinene loko titirhisiwa ku humelerisa ti zebras letingana ngati hinkwayo.  A ku na ti- zebra ta xisati leti eneleke leti tswalaka evuhlongeni leswaku ti ti ponisa leswaku ti ta hlanganisiwa; a ku na xipimelo xo tano eka nhlayo ya timbhongolo ta xisati leti tswalaka.

## Swihlovo leswi tirhisiweke

## External links

* 
* 
*