Ndlopfu

**Tindlopfu** i swiharhi leswikulu leswi hanyaka emisaveni. Ku na tinxaka tinharhu leti lemukiweke: ndlopfu ya le nhoveni ya Afrika (Loxodonta africana), ndlopfu yale ekhwatini ra Afrika (*L. cyclotis*), na ndlopfu ya le Asia (Elephas maximus). Hitona swirho leswi nga pona swa ndyangu wa Elephantidae na ntlawa wa Proboscidea; maxaka lama nga ha riki kona ma katsa ti-mammoth na Ti-mastodon. Swivumbeko swo hlawuleka swa tindlopfu swi katsa marhambu yo leha lama vuriwaka xinkwa, timhondzo, tindleve letikulu, milenge yo fana ni tiphuphu, na nhlonge yo tiya kambe leyi nga ni mpunga. Xankwa ya yona ya khomelela, yi tisa swakudya na mati enon'wini na ku khoma swilo. Timhondzo, leti humaka eka meno lama tlhavaka, ti tirha tanihi matlhari na switirhisiwa swo fambisa swilo na ku cela. Swifunengeto leswikulu swa tindleve swi pfuna ku hlayisa mahiselo ya miri lama nga hundzukiki xikan'we na ku vulavurisana. Tindlopfu ta le Afrika ti ni tindleve letikulu ni mincila leyi voyameke, kasi tindlopfu ta le Asia ti ni tindlopfu letintsongo ni mincila yo voyamela.

Tindlopfu ti hangalakile na tiko ra Afrika sahara, Asia Dzonga, na Asia Dzonga-vuxa naswona ti kumeka eka tindhawu to hambana-hambana, ku katsa na savana, mananga na swihlovo. Ti dya byanyi, naswona ti tshama ekusuhi na mati loko ma ri ekusuhi. Ti tekiwa tanihi tinxaka ta nkoka, hikwalaho ka nkucetelo wa tona eka mbango wa tona. Tindlopfu ti ni vandla ra ku avana, laha mintlawa yo tala ya mindyangu yi hlanganaka leswaku yi tihlanganisa na yin'wana . Tihomu ta xisati ti tala ku tshama hi mintlawa ya mindyangu, leyi nga vaka na ya xisati yin'we na vana va yona kumbe ya xisati yo hlayanyana leyi yelanaka na vana. Murhangeri wa ntlawa wa xisati, hi ntolovelo homu ya khale swinene, yi tiviwa tanihi matriarch.

Tihomu ta xinuna (tinkuzi) ti siya mintlawa ya mindyangu ya tona loko ti fika eka malembe ya tona ya vuntswa naswona ti nga ha tshama ti ri toxe kumbe ni ta xinuna tin'wana. Tinkuzi letikulu ti tala ku tirhisana ni mintlawa ya mindyangu loko ti lava munghana. Ti nghena eka xiyimo xa Testosterone leyi andzisiweke na vukarhi lebyi tiviwaka tanihi musth, leswi swi ti pfunaka ku lawula vavanuna van'wana xikan'we na ku humelela eka ku veleka. Marhole i ntsindza wa nyingiso eka mintlawa ya mindyangu ya mona naswona ma titshege hi vamana wa mona ku ringana malembe manharhu. Tindlopfu ti nga hanya malembe ya 70 enhoveni. Ti vulavurisana hi ku khumba, ku vona, ku nun'hwetela ni mpfumawulo; tindlopfu ti tirhisa ku vulavurisana ka mpfumawulo wa le hansi ni Ku vulavurisana hi ku tsekatseka ka misava eka mpfhuka wo leha. Vutlhari bya ndlopfu byi fanisiwile na bya timfenhe na swihadyana swa le matini. Ti vonaka ti ri ni ku tivonela, naswona ti nga ha va ti kombisa ku karhateka hi swivumbiwa leswi faka ni leswi  feke swa muxaka wa tona.

Tindlopfu ta le nhoveni ta le Afrika na tindlopfu ta le Asia ti xaxametiwile tanihi leti nga ekhombyeni ro herisiwa  eka IUCN Red Lists. Xin'wana xa minxungeto leyikulu eka nhlayo ya tindlopfu i bindzu ra timhondzo ta tindlopfu, tanihi leswi swiharhi swi phasiwaka hi nkani hikwalaho ka timhondzo ta swona ta timhondzo. Minxungeto yin'wana eka tindlopfu ta nhova yi katsa ku onhiwa ka ndhawu na ku kwetlembetana na vanhu va kwalaho. Tindlopfu ti tirhisiwa tanihi Swiharhi leswi tirhaka eAsia. Enkarhini lowu hundzeke, a ti tirhisiwa enyimpini; namuntlha, ti tala ku kombisiwa eti-zoo, kumbe ti tirhiseriwa ku titsakisa esorokisini. Tindlopfu ti na xiyimo xa nkoka eka ndhavuko wa vanhu naswona ti kombisiwile ngopfu eka ntivo-vuxongi, ndhavuko, vukhongeri, tibuku na ndhavuko lowu dumeke.

## Swihlovo leswi tirhisiweke