open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sagole Baobab ya xitsonga

**Sagole Baobab** (naswona Sagole Big Tree, : I murhi lowukulu kumbe  'murhi lowu rhukanaka', kumbe **Muvhuyu wa Makhadzi**) i Murhi lowu nga na ntikelo kumbe vungwazi naswona i murhi lowukulu wa baobab (*[[Ximuwu|Adansonia digitata]]*) eAfrika Dzonga. Yi kumeka evuxeni bya Tshipise, eVendaland, Xifundzha xa Limpopo naswona yi na ku anama ka 10.8 wa timitara (35 wa timitara), xirhendzevutana xa 32.89 wa timitara (107.9 wa timitara). Swi ta teka vanhu va 18-20 ku rhendzela nsinya hi mavoko lama pfulekeke.

Ku vona murhi lowu,u nghena hi mali i R 50 hi munhu wunwe lonkulu na swona vana lava ntsongo i R 25 .

Leyi yi hundzuke nsinya wo tiya swinene e Afrika Dzonga endzhaku ka loko ti baobabs tin’wana timbirhi letikulu, Glencoe na Sunland Baobabs, ti wile hi 2009 na 2016 hiku landzelelana. Sagole Baobab yina vukulu lebyikulu swinene naswona yi hlayisa xivumbeko xa nsinya wun’we. Yi lehe  yale henhla na crown diameter ya  . 

Koloni yo tswala ya ti mottled spinetails ( *Telacanthura ussheri* ) yitshama eka nsinya lowu. 

## vona swinwanu

* Nxaxamelo wa mirhi ha yin’we-yin’we
* Nxaxamelo wa Mirhi ya Champion (Afrika Dzonga) .

## Swihlovo leswi tirhisiwe
Xihenge

Xihenge (Ananas comosus) i swimilana swa le tindhawini to hisa leswi nga ni mihandzu leyi dyiwaka; i ximilana lexi nga duma swinene eka ikhonomi ya ndyangu wa Bromeliaceae.

Xihenge xi huma eAmerika Dzonga, laha xi byariweke kona ku ringana malembe yo tala.  Ku tumbuluxiwa ka ximilani xa xihenge e Europe hi lembe ra xidzana ravu 17 swiendle leswaku xiva xifaniso xa nkoka wa ndhavuko wo hlawuleka.  Kusukela hiva 1820s, swihenge a swi byariwa hiku xavisiwa eka swi yindlwana swo hlayisa swimilana . Mihandzu leyi yi pfuna ngopfu eka ku endla ti juzi, yi ni matirhiselo yo hambana-hambana eka swakudya ni le ka ti dizete .

Swihenge swikula tani hi xihlahla lexintsongo; swiluva ha xin'we-xin'we swa ximilani lexi nga riki na vulombe swi hlangana swi vumba mihandzu yo tala . Hi ntolovelo ximilani lexi xi hangalaka kusuka ehansi ku fikelela ehenhla ka mihandzu kumbe kusuka eka xirhabyani xale tlhelo, naswona hi ntolovelo xivupfa endzhaku ka lembe. 

## Swihlovo leswi tirhisiweke
Gwava

**Gwava** nakambe ri tiviwa tanihi 'guava-pear' eka swifundzha swo hambana-hambana, i muhandzu lowu tolovelekeke wa le tindhawini to hisa lowu byariwaka eka tindhawu to tala ta le tindhawini leti hisaka ni leti nga ehansi ka tona. Gwava leri tolovelekeke i nsinya lowutsongo wa ndyangu wa myrtle (Myrtaceae), lowu tumbulukaka eMexico, Amerika Xikarhi, Caribbean na le n'walungwini wa Amerika Dzonga.

Vito ra gwava ri tlhela ri nyikiwa tinxaka tin'wana ta muxaka wa ku fana na murhoboyila gwava na xiyenge guava. Hi 2019, 55 wa timiliyoni ta tithani ta ma-guava ti endliwile emisaveni hinkwayo, ti rhangeriwa hi India hi 75% ya ntsengo. Hi ku ya hi swimilana, ti-guava i mihandzu.

## Ntivo-vutomi bya rito
Rito leri nge *gwava* ri vonaka ri tirhisiwe ku sukela exikarhi ka lembe-xidzana ra vu-16.Vito leri ri huma eka Xitaíno, ririmi ra Vaarawak, tanihi  eka *murhi wa gwava* hi ku tirhisa Xipaniya eka  . Ri cinciwile hi tindzimi to tala ta le Yuropa na le Asia, yi ri na xivumbeko lexi fanaka.

## Masungulo na ku hangalaka
Ma gwava ya sungule kusuka eka ndzhawu leyi ku ehleketiwaka leswaku yisuka e Mexico, Central America kumbe n’walungu wa South America kuya eka ndzhawu hinkwayo ya Caribbean. Tindzhawu ta vuyimburi e Peru ti humese vumbhoni bya ku byariwa ka magwava kusukela hi 2500&nbsp;BC.

Gwava ri amukeriwile tani hi xibyariwa eka subtropical na tropical Asia, swiphemu swa United States (Florida na Hawaii), tropical Afrika na Oceania. Ma guava ya nghenisiwile e Florida hi lembe xidzana ravu 19 naswona ti byariwa kona kuya fika en'walungwini wa Sarasota, Chipley, Waldo na Fort Pierce . Hambiswiritano, i muhaxi wosungula wa Caribbean fruit fly naswona tifanele ku sirheleriwa eka ku hlaseriwa eka tindzhawu ta Florida laha xitsotswana lexi xinga kona. 

Ma gwava ya byariwa ematikweni yo hlayanyana ya tropical na subtropical. Tinxaka to hlayanyana ti byariwa hi ndlela yo xavisa; apula guava na ti cultivars ta yona hi tona leti xavisiwaka ngopfu emisaveni hinkwayo. Ma gwava ya tlhela ya  mila e dzonga vupela dyambu bya Europe, ngopfu ngopfu e Costa del Sol e Málaga (Spain) nale Greece laha magwava yanga byariwa hiku xavisiwa kusukela exikarhi ka lembe xidzana ravu 20 naswona ti andza tani hi ti cultivars. Misinya leyi vupfeke ya tinxaka totala yikota ku tiyisela swinene eka xirhami naswona yinga hanya eka mahiselo lawa ya titimelaka nyana kutlula  kuringana nkarhi wo koma, kambe swimilani leswintsongo swinga endleka swititimela kuya ehansi.

Ma gwava ya tsaka eka vabyari vale makaya eka tindzhawu ta subtropical tani hi yin’wana ya mihandzu nyana ya tropical leyinga kulaka kuya eka vukulu bya mihandzu eka swibyariwa swale endzeni ka yindlu. Loko yi byariwa kusuka eka mbewu, misinya ya gwava yinga tswala mihandzu eka malembe mambirhi, naswona yinga ya emahlweni yi endla tano kuringana makume mune wa malembe.

## Swihlovo leswi tirhisiweke
Xihuku xa xirhendzevutani

**Xikakaka** ( ***Acinonyx jubatus*** ) i muxaka wa xiharhi  lexi xi tsutsumaka swinene, lexi kotaka ku tsutsuma hi 93 to 104 km/h (58 ku ya eka 65 mph) ; yi hundzukile hi rivilo, yina misiha ya matimba ya swirho swale ndzhaku, swirho swo leha na nkolo lowu olovaka. xikakaka xina voya byo basa bya tawny kuya eka creamy kumbe pale buff lebyi tivekaka hi swivati swa ntima leswi ringanaka, leswi tiyeke. Nhloko ya yona i yitsongo naswona i xirhendzevutani, yina nomu wo koma na swirhendzevutani swa ntima leswi fanaka na mihloti emahlweni. Yi fika eka 67–94 cm (2,20–3,08) hi xitalo ft) ekatleni, naswona ku leha ka nhloko na miri swile xikarhi ka 1.1 and 1.5 m (3.) 7 eka na 4  11 endzeni) . Vanhu lavakulu va tika exikarhi ka 21 kuya eka 65 kg (46 na 143 lb) .

xikakaka xi hlamuseriwa ro sungula eku heleni ka lembe-xidzana ra vu khume nhungu. Tinxaka letitsongo ta mune ta tiviwa namuntlha leti tumbulukaka eAfrika ni le xikarhi ka Iran . Muxaka lowuntsongo wa Afrika nghenisiwile  hi 2022. Sweswi wu hangalakile ngopfu eka vaaki lavantsongo, lava hambanisiweke e n’walungu vupela dyambu, vuxa na dzonga wa Afrika nale xikarhi ka Iran. Yi tshama etindhawini to hambana-hambana to tanihi ti- savannah eSerengeti, tintshava leti omeke eSahara, ni tindhawu ta mananga leti nga ni switsunga.

xikakaka xi hanya eka  mitlawa yi nharhu leyinkulu ya ntshamisano , xikaka xa  xisati na swinyenyani swa xona, xa xinuna, na xa xinuna lexi nga yoxe. Loko ta xisati ti hanya vutomi byo rhurha ti lava swiharhi leswi dyaka eka tindhawu letikulu ta le makaya, ta xinuna ti tshama ngopfu naswona ematshan’weni ya sweswo ti simeka tindhawu letitsongo swinene etindhawini leti nga ni swiharhi swo tala ni ku fikelela ta xisati. xikakaka xi tirha hi nkarhi wa nhlikanhi, xiva na tinhlohlorhi hi nkarhi wa dyambu na dyambu. xidya swiharhi leswintsongo kuya eka swale xikarhi, ngopfu ngopfu switika ehansi ka 40 kg (88.) kg lb), naswona xitsakela swihadyani swa mavoko swa vukulu byale xikarhi swofana na mhala 'springbok" na Thomson’s gazelles . xikakaka hi ntolovelo yi hlongorisa naswona yi tshinelela xiharhi lexi yi xi dyaka eka 30–200 m (98-656.) Xitatimende xa Xitsonga ft) yi nga si hlasela hi rivilo lerikulu, yi ba xiharhi lexi xi xi dlayeke hi dewclaw ya yona yi ri karhi yi yi hlongorisa hi ku helela ivi yi xi dlaya hi ku luma nhamu . Yi tswala lembe hinkwaro. Endzhaku ka ku tika kwalomu ka tinhweti tinharhu, xa xisati ti tswala xihlangi xa swinyenyani swinharhu kumbe mune, leswi lumuriwaka kwalomu ka mune wa tinhweti naswona swi tiyimela hi swoxe loko swiri na kwalomu ka 20 wa tinhweti hi vukhale. Swinyenyana swa ti- cheetah swi hlaseriwa swinene hi swiharhi swin’wana leswikulu leswi dyaka nyama swo tanihi tinghala ni tingwenya, leti na tona hi ntolovelo ti yivaka swidlaya-swilo eka swikakaka leswikulu.

 

## Swihlovo leswi tirhisiweke
Xikhovha xa chukele

**Mova** i muxaka wa byanyi byo leha, lebyi kumekaka byi ri kona (eka muxaka wa *Saccharum*, rixaka ra Ti-Andropogoneae) lebyi tirhisiwaka ku endla chukela. Swimilani leswi swi lehe 2-6 m (6-20 ft) naswona swi ni swichocho swo tiya, leswi fuweke hi sucrose, leswi hlengeletiwaka eka swichocho swa swichocho. Swiluva swa chukela swi huma eka byanyi, Ti-Poaceae, ndyangu wa swimilana swa nkoka eka ikhonomi leswi katsaka mavele, koroni, rhayisi na sorghum, na swo byariwa swo tala swa swakudya. Ya tumbuluxiwe eNew Guinea.

Mova a ku ri ximilani xa khale xa vanhu va le Austronesia ni va le Papua. Vumbhoni bya kahle lebyi nga kona namuntlha byi komba leswaku ndhawu ya New Guinea i ndhawu leyi *Saccharum officinarum* yi tumbulukeke kona . Yi twarisiwe ePolynesia, eXihlaleni xa Melanesia, na Madagascar eminkarhini ya khale hi vatluti va le Austronesian. Naswona wu tlhele wu twarisiwa hi vatluti va matiko ma le Austronesian eIndiya kutani wu twarisiwa eSouthern China hi 500 BC, hi ku xaviselana. Vaperesiya na Magriki va hlangane na "switsotswana leswi humesaka vulombe lebyi nga riki na tinyoxi" eIndiya exikarhi ka lembe xidzana ra vutsevu na ra vumune BC. Va sungule ku byala mova kutani va hangalasa vurimi bya mova. Hi lembe-xidzana ra vunhungu, chukela a ri tekiwa tanihi swinyunyeteri swa manyunyu ni swa nxavo leswi humaka eIndiya, naswona va ma nwa mabindzu va hangalase ku tirhisiwa ka rona eMediteraniya na le N'walungwini wa Afrika. Hi lembe-xidzana ra vu-18, ku byariwa ka mova ku sungurile eCaribbean, eAmerika Dzonga, eLwandle ra Indiya na le swihlaleni swa Pacific. Xilaveko xa vatirhi va vo byala swimilana  swa chukela xi ve xivangelo lexikulu xa ku rhurha lokukulu, vanhu van'wana va amukele vuhlonga hi ku tirhandzela kasi van'wana a va xaviwa hi nkani tanihi mahlonga.

Mova lowu byariwaka eka tindzhawu leti hisaka swinene ni leti nga ehansi ka tona, i swimilana leswikulu emisaveni hinkwayo hi ntsengo wa kwalomu ka, leswi 1.9 wa tibiliyoni ta tithani hi 2020, laha eBrazil ri endlaka 40% wa ntsengo wa misava hinkwayo. Mova wu endla 79% wa chukela leri humesiwaka emisaveni hinkwayo (swo tala swa swona swi endliwa hi ti-beet ta chukela). Kwalomu ka 70% wa chukela leri humesiwaka ri huma eka *Saccharum officinarum* na tinxaka ta yona leti hlanganisiweke. Tinxaka hinkwato ta mova ti ngaha tswala swin'we, naswona swimilani leswikulu leswi lavaku ku tirhisiwa eka  bindzu i swimilani leswi rharhanganeke.

Chukela ro basa ri endliwa no huma eka  mova eka tifektri to hlawuleka to hambana-hambana ta swigago Tinhlanga ta mova ti tirhisiwa ku endla tipensele, mimete, swifunengeto na byanyi. nhloko ya xiluva lexintsongo, lexi nga ndlandlamuxiwangiki xa *Saccharum edule* (*duruka*) yi dyiwa yi nga swekiwanga, yi hisiwa, kumbe yi oxiwa, naswona yi swekiwa hi tindlela to hambana-hambana e Dzonga-vuxa bya Asia, ku fana ni le swihlaleni swin'wana swa Indonesia xikan'we ni le matikweni ya Oceanic yo fana na Fiji.

## Swihlovo leswi tirhisiweke
Mbuti

**mbuti** kumbe **Mbuti ya le kaya** (***khapra hikhusi***) i muxaka wa timbuti leti talaka ku hlayisiwa tanihi swifuwo. Yi fuyiwile eka Mbuti ya nhova *agagrusasi*ya le Dzonga-vupela-dyambu bya Asiya na le Vuxeni bya Yuropa. Mbuti leyi i xirho xa ndyangu Ti- bhovadiyi, leswi vulaka leswaku yi yelana swinene na tinyimpfu. A ku ri xin'wana xa swiharhi swo sungula ku fuyiwa, erani kwalomu ka malembe ya 10 000 lama hundzeke.

Timbuti ti tirhisiwe ku endla ntswamba, nyama, voya na madzovo emisaveni hinkwayo. Ntswamba lowu humaka eka timbuti wu tala ku endliwa chizi. Hi lembe ra 2022, a ku ri na timbuti to tlula 1.1 wa tibiliyoni leti a ti tshama emisaveni hinkwayo, laha 150 wa timiliyoni a ti ri e indiya.

Timbuti ti humelela eka mintsheketo, mintsheketo ni vukhongeri eswiphen’wini swo tala swa misava, ku katsa ni le ka ntsheketo wa xikhale wa Amalitheya, eka timbuti leti a ti koka kalichi ya xikwembu xa xikwembu xa nurisi, eka mbuti ya Yule ya le Sikaniyanaviya, eka Dakixa leyi nga ni nhloko ya mbuti ya Vuhindu, eka nkhuvo wa Vaisrayele wa mbuti ya xitlhavelo, ni le ka Vukreste tanihi xifaniso lexi tolovelekeke xa Sathana, . exikarhi ka swin’wana.

## Ntivo-vutomi bya rito
Rito ra Xinghezi ra manguva lawa *mbuti* ri huma eka Xinghezi xa Khale *gati* "mbuti, mbuti ya xisati", leri hi ku famba ka nkarhi ri humaka eka Xiproto-Geremiyaniki * *gayitazi* (ya dachi / Frisina / ayicilandi 

/ Nowayi, jeremaya na Gothiki ), eku heteleleni ku suka eka Proto indo yurupeni **ǵayitsi* leswi vulaka "mbuti leyitsongo" (xilatini"n'wana").  Ku kombetela eka mbuti ya xinuna, Xinghezi xa khale xi tirhise *bukha* (dachi / Frisiyani, eka xingezi *buki* ) kufikela loko xi hlongoriwa hi *higota*,  (‘mbhuti ya xinuna) eku heleni ka lembe xidzana ravu 12.  *Nani goat* (ya xisati leyikulu) yisungule eka lembe xidzana ravu 18, na *bili goat* (ya xinuna leyikulu) eka lembe xidzana ravu 19.   Timbuti ta xisati, ku fana na swiharhi swin’wana swo hambana, na tona ti vuriwa *ti dazi* . 

Ti ta xinuna leti tsemiweke ti vuriwa *ti wethasi* . Loko marito *hirisani* na *khamprini* havumbirhi bya wona ya kombetela eka xin’wana na xin’wana lexi nga na mfanelo yo fana na mbuti, *harikhani* yi tirhisiwa ngopfu ku kandziyisa ku nun’hwela loku hambaneke ka timbuti ta le kaya.  

## Swihlovo leswi tirhisiweke
Vahaxi va mahangu

Vahaxi va mahungu

**Vahaxi** va mahungu i vanhu lava endlaka ntirho wo haxa mahungu eka vaaki hi tindlela to hambana-hambana. Va tirhisa radio, thelevhixini, mapapila, timagazini ni interneti ku endla leswaku vanhu va tiva leswi humelelaka emisaveni ni le tikweni. Leswi swi pfuna leswaku vanhu va tshama va ri ni vutivi lebyi tshembekaka. 

Ntirho wa vahaxi va mahungu wu na nkoka swinene hikuva wu pfuna ku aka ku tshembhana exikarhi ka mfumo ni vaaki. Loko mahungu ma haxiwa hi ndlela leyi tshembekaka, vaaki va kota ku twisisa leswi humelelaka ni swiboho leswi endlaka leswaku vutomi bya vona byi khumba. Leswi swi endla leswaku ku va ni ku rhula ni ku tshembhana exikarhi ka vanhu.

Hambiswiritano, vahaxi va mahungu va fanele va tshama va tshembeka ni ku tirhisa vumbhoni lebyi tshembekaka. Loko va haxa mahungu lama nga riki ya ntiyiso, swi nga onha ku tshembhana ni ku endla leswaku vanhu va pfumala ku tshemba. Leswi swi kombisa leswaku ntirho wa vona wu lava vutihlamuleri byo karhi ni ku tshembeka leswaku mahungu ma pfuna eka nhluvukiso wa tiko.      

## Swihlovo leswi tirhisiweke
Masi

**Masi** hi ntolovelo i swakudya swa mati yo basa (kambe swinga va tinxaka ta muhlovo wotshuka, wa khirimi, wa xivunguvungu, kumbe hambi kuri buraweni) leswi endliwaka hi ti mammary glands ta swihadyani leswi mamisaka. I xihlovo xo sungula xa swakudya eka swihadyani leswintsongo (kukatsa na tincece ta vanhu ) loko tinga se kota ku gayela swakudya leswi tiyeke.  Masi yana swakudya swotala, kukatsa na calcium na phurotheni, xikan’we na lactose na saturated fat;  enzyme ya lactase ya laveka ku hahlula lactose. Swiaki swa masocha ya miri ni swiaki leswi cincaka masocha ya miri eka masi swi hoxa xandla eka masocha ya miri ya masi. Masi yosungula, lawa ya vuriwaka colostrum, yana ti antibodies na swiaki leswi cincaka masocha ya miri leswi tiyisaka masocha ya miri eka mavabyi yotala.

Tanihi xitirhisiwa xa vurimi, masi ya hlengeletiwa kusuka eka swifuwo swale purasini, ngopfu ngopfu tihomu, eka swa masi. Yi tirhisiwa hi vanhu tani hi swonwa  tani hi xiaki xa xisekelo xa switirhisiwa swa masi. CDC ya le United States yi ringanyeta leswaku vana lava nga ni malembe yo tlula khumembirhi (12) wa tin’hweti (malembe ya le hansi yo tshika ku nyika masi ya mavele kumbe fomula) va fanele va va ni swiphemu swimbirhi swa swilo leswi endliweke hi masi hi siku,  naswona vanhu vo tlula tsevu wa tibiliyoni emisaveni hinkwayo va dya masi ni swilo leswi endliweke hi masi.  Vuswikoti bya vanhu lavakulu byo gayela masi byi titshege hi ku phikelela ka lactase, hikwalaho vanhu lava nga tiyiseleliki lactose va na xiphiqo xo gayela lactose.

Hi 2011, mapurasi ya masi ya humelerise kwalomu ka  ta masi  ku suka eka 260 wa timiliyoni ta tihomu ta masi.  India i muhumelerisi lonkulu wa masi emisaveni hinkwayo naswona i muhumelerisi lonkulu wa masi ya mapa lama nga riki na mafurha.   New Zealand, Germany na Netherlands hi vona va xavisaka ngopfu switirhisiwa swa masi.  Exikarhi ka 750 na 900 wa mamiliyoni ya vanhu va tshama emindyangwini ya vufuwi masi. 

Kuna swiyenge swimbirhi swo hambana swa ku dyiwa ka masi: tincece hinkwato ti nwa masi hiku kongoma ku suka emirhini wa vamanana va tona, naswona i xihlovo xa tona xo sungula xa swakudya; naswona vanhu va kuma masi eka swiharhi swin’wana leswi mamisaka leswaku swi dyiwa hi vanhu va malembe hinkwawo, tanihi xiphemu xin’we xa swakudya swo hambana-hambana.

## Swihlovo leswi tirhisiweke
Xipandza mananga

**XIPANDZA MANANGA**

Xipandza mananga hi ririmi ra xitsonga swi vula movha, kambe hi xitsonga lexi dzikeke wu vitaniwa xipandza mananga. Xivitaniwa xipandzamananga hikuva xipandzamananga xi misaya ya pfulekile. Movha wu tirhisiwa eka swiyenge swotala, loko vanhu vaya eswitolo va tirhasa xona ku famba. Khalekakhaleni vanhu a va tirhisa timbhonghola kuya eka tindhawu ta le kule na ku rhwelela mindhwalu, kambe sweswi tiko ri nga hlavuka vanhu va ti tirhisela xipandzamanaga ku rhwala mindhwalu na ku famba vaya eka ti ndhawu ta le kule, leswi switlhela swi vapfuna leswaku va hatla vafika eka ndhawu leyi vayaku eka yona. 

Khale loko vanhu vaya eJoni a switika leswaku vafika hi siku ro rero, hikuva van`wana a va tirhisa milenge kuya Joni. Khalekakhaleni swipandzamananga a swiri na vanhu va hlonghe yo basa, va ka timeni lava a vari na swipandzamanaga a va nga tati na xandla. Kambe endzhaku ka kuva tatana Mandela a ve murhangeri wa ku sungula wa muntima swilu swivile swicanca, laha va ka timeni va nga sungula ku hluvuka va tixavela swipandza mananga, laha se vakotaku kuya ku n`wanana na ku n`wana la valaka kuya kona.

Xipandzamanaga xitisile ku olova eka swilu swa ku tala, kambe mafurha ya xona ya durha. Leswim swiendla leswaku vanhu va nga tshami va ri eku fambeni. Lava vatirhaku va oloveliwa hikuva vahatla vafika emitirhweni ku nga vi na ku kanganyiseka hi nkarhi. Loko wova u kha u ya tirhweni na mpundu kutwala ti bele. Eka nkarhi wa sweswi a wu nge fambi xinkarhani u nga hlanganangi na xipandzamananga. Eka ximanguvalawa ku chayela na swihlangi, kambe khale loko munhu i muchayeri a ku va ku ri munhu loyi n`wukulu. Sweswi i kuma na vanhu va tihlonghe to basa vari karhi va cheyerisa mbyana xipandzamananga.

## Swilaveko leswi tirhisiweke
Matsalwa

Matsalwa

**Matsalw**a i swilo leswi tsariweke leswi kombisaka miehleketo, mintlhaveko ni mintokoto ya vanhu hi ndlela ya vutshila. Matsalwa ya katsa tinxaka to hambana hambanato fana na tinovhele, vutlhokovetseri, mintsheketo, n'wangulano, ntlangu, switori swo koma ni matsalwa ya ntiyiso. Matsalwa ya na nkoka swinene eka ku hlayisa ndhavuko mi ku aka rixaka. Matsalwa ya nga va ya miehleketo(fiction) kumbe ya ntiyiso(non-fiction). 

Eka matsalwa hina tinxaka ta matsalwa kunga leti landzelaka; vutlhokovetseri, vutlhokovetseri byi tirhisa vutshila, swifaniso ni mimpfumawulo ku kombisa mintlhavekelo ni miehleketo. Matsalwa ya miehleketo (fiction), lawa i matsalwa lama tumbuluxiwekehi miehleketo ya mutsari, ku fana na tinovhele, mintsheketo ni switori swo koma. Ntlangu, lawa i matsalwa lama tsariweke leswaku ma tlangiwa esitejini kumbe eka xiyanimoya. Ku tlhela ku va na matsalwa ya ntiyiso(non- fiction), lawa i matsalwa lama sekeriweke eka swilo swa ntiyiso swo fana na vutomi bya munhu (biography), matimu.  Matsalwa ma kombisa vutomi bya vanhu, milawu ni mikhuva ya rixaka. Vatsari vo tala va tirhisa matsalwa ku vulavula hi timhaka ta tipolitiki, ikhonomi ni ndhavuko. Matsalwa ma na nkoka swinene hikuva ma antswisa ririrmi ni vuswikoti byo vulavurisana, ma hlayisa matimu na ndhavuko, ma hluvukisa miehleketo ni vuswikoti byo ehelketa hi vuenti, ma tlhela ma pfuna vanhu ku twisisa mavonelo man'wana. 

Hi ku gimeta, matsalwa i xiphemu xa nkoka swinene eka vutomi bya vanhu. Ma dyondzisa, ma tsakisa, ma hungasa naswona ma hlayisa ndhavuko. Hi matsalwa, vanhu va kuma vutivi ni ku twisisa swinene misava leyi va hanyaka eka yona.

## Swihlovo leswi tirhisiweke
Nyoxi

Nyoxi

**Nyoxi** - Kufana na switsotswana hinkwaswo miri wa nyoxi wu avanyisiwile hi swiphemu swinharhu: nhloko leyingana ti antenna timbirhi, 'thorax' leyingana milenge ya tsevu na khwiri. Tinyoxi hinkwato tina voya bya marhavi kun’wana emirini wa tona na mimpatswa yimbirhi ya timpapa. I tinyoxi ta xisati ntsena letingana ti 'stingers' (leti 'modified ovipositors', swirho leswi ekusunguleni aswi tirhisiwa ku veka tandza). Tinxaka to tala ta tinyoxi ti ni muvala wa ntima ni wo tshwuka kambe to tala a ti na wona—entiyisweni ti ta hi mihlovo yo hambana-hambana ku katsa ni rihlaza, ra wasi, ro tshwuka kumbe ra ntima. Tin’wana ti ni mitila naswona tin’wana ti ni hambi ku ri ku vonakala ka nsimbi. Tihambana hi vukulu kusuka eka tinyoxi letikulu ta 'carpenter' na tinyoxi ta 'bumble'  kuya eka tinyoxi letintsongo ta 'Perdita minima', letinga ehansi ka timilimitara timbirhi hiku leha. leswi tirhisiweke

Kuna tinxaka to tlula 20,000 ta tinyoxi emisaveni hinkwayo, kukatsa na tinyoxi ta vulombe, letinga sungula e Eurasia naswona ti nghenisiwile emisaveni hinkwayo tani hi muxaka lowu fuyiwaka. Tinxaka ta tinyoxi ta nhova ti hanya eka tiko-nkulu rin’wana ni rin’wana handle ka Antarctica. Le Amerika N’walungu kuna kwalomu ka 4,000 wa tinxaka ta tinyoxi ta ndzhavuko leti tshamaka eka ti ecosystems kusuka emakhwatini kuya e mananga kuya eka tindzhawu ta byanyi.

Loko ti ri karhi ti lava swakudya, tinyoxi ti endla xiendlo xa nkoka xa ku humesa vulombe. Loko nyoxi yi nghena eka xiluva leswaku yita dya vulombe naku hlengeleta 'pollen' yin’wana ya 'pollen' yi namarhela emirini wa nyoxi. Loko nyoxi yi haha ​​emahlweni, yi veka yin’wana ya 'pollen' yoleyo eka xiluva lexi landzelaka lexi yi xi endzelaka, leswi endlaka leswaku ku nonisa, leswi endlaka leswaku ximilani lexi xi tswalana ni ku humesa mihandzu ni mbewu leyi tinxaka tin’wana to tala ta swiharhi ti titshegeke ha tona tanihi xihlovo xa swakudya. Entiyisweni, tinyoxi ti humesa vulombe lebyi hlamarisaka bya 80 wa tiphesente ta swimilana hinkwaswo leswi humesaka swiluva, ku katsa ni kwalomu ka 75 wa tiphesente ta mihandzu, tinyawa ni matsavu lama byariwaka eUnited States.

Hambileswi tinyoxi hinkwato ta xisati ti kotaka ku luma, ti endla tano ntsena loko ti xungetiwa. Tinyoxi ta vulombe letingana tinyoxi leti taleke hi vulombe na switsotswana leswi lavaka ku sirheleleka, hi xitalo ti na tihanyi swinene naswona titala ku lumiwa loko ti kavanyetiwa kutlula tinyoxi ta ndzhavuko letinga toxe.

## Swivono leswi tirhisiweke
Swifuwo

**Swifuwo**

Swifuwo i swiharhi leswi fuweweke ekaya, leswi nga ha tirhisiwaku ku endla nyama, ku rima na ku lobo. Xifuwo lexi tivekaka tani hi homu hi xona lexi tirhisiwaka ku lobola na ku dyiwa tani hi nyama. Xifuwo lexi hi xona xi xidurhaka ngopfu loko xifananisiwa na ntsengo lowu tirhisiwaka ku xava swifuwo leswi n`wani. Khale ka khaleni vokokwani a va tirhisa xona ku rima, kasi ematikweni yo fana na India va xi tirhisa ku rhwala swilu na vukhongeri.Xifuwo lexi xitlhela xitirhisiwa ngopfu loko kuri na mitlangu kumbe nkosi, xitirhisiwa for nyama. Loko eka muti wo karhi ko lova munhu kumbe kuva na ntlangu xifanela xidlayiwa leswaku xiswekiwa vanhu va ta kota ku dya. Van`wani va tirhisa mukwana kumbe xibamu ku xi dlaya. Nkarhi wu n`wani loko u onhele hosi ya le tikweni xifuwo lexi xa tirhisiwa ku riha nandzu.

Xifuwo lexi tivekaku tani hi mbuti i xifuwo lexi tirhisiwaka mitirho yo hambanahamaba. Xi nga tirhisiwa tani hi nyama, ku riha nandzu na le ka vukhongeli bya ku phahla. Xifuwo lexi kumeka ngopfu eka muti lowu nga na n`anga kumbe laha ku ngana ndhumbha. Tin`anga ti switirhisa ngopfu ku tshungula na ku phahla. Nyama ya xifuwo lexi yi dyiwa ngopfu hi rixaka ra Masomalia.Xifuwo lexi  ntsengo wa xona wa dura kambe a wu nge fiki eka wa homu, hikuva homu yi tirhisiwa ku fuwa, nyama, masi na ku xavisiwa. Mbuti yi tlhela yi va na miri wu tsongo loko yi panisiwa na homu. Timbuti ti yiviwa ngopfu hikuva tin`anga ti tilava ngopfu. Mbuti yi huma eka rixaka ra tinyimpfu.

Huku i xifuwo lexi tsongo loko xifananisiwa na swifuwo hikwaswu leswi fuweweke ekaya. Vutomi bya xifuwo lexi a byi lehanga hikuva va xi lavela nyama na ku endla matandza.Xifuwo xo fana na nguluve  kumbe honci xirhandziwa ngopfu hi vanhu lava n`waka mabyala. Vanhu lava nghenaku kereke ya Siyoni a va lavi na ku xivona xifuwo lexi, laha na nyama ya xona va nga yi dyiku. Xifuwo xo fana na nyimpfu i xiharhi lexi tivekaku tani hi xiharha xo lungha, lexi loko xidlayiwa a xi rili. Xiharhi lexi xi tirhisiwa tani hi nyama na ku endla swiambalo. Xifuwo xofana na mbhongolo i xifuwo lexi tirhisiwaku ku endla mitirhu ya ku tika ya ku fana na ku rima, ku rhwala mindhwalo. Nyama ya xifuwo lexi a yi dyiwi.

## Swilaveko leswi tirhisiweke
Mihandzu

**Mihandzu** 

**Mihandzu** i swakudya leswi humaka eka mirhi (miri ya swimila) naswona swi tala ku dyiwa swi ri swa ntumbuluko (swi nga swekiwanga ngopfu).

### Xana mihandzu iyini

* I **xiphemu xa murhi** lexi talaka ku va ni mbewu endzeni.
* Yi tala ku va **yi tsokombela** kumbe yi tsongo ku suka eka murhi.
* Yi pfuna swinene eka rihanyo hikuva yi na **[[vitamini]]**, mati ni fiber.

### Swikombiso swa mihandzu:

* Mawuwa
* Mapapaya
* Mabanana
* Mawolintshi
* Matiya

### Leswi mihandzu yi swi endlaka:

* Yi pfuna ku tiyisa miri
* Yi nyika miri mati
* Yi pfuna ku sivela mavabyi man’wana

Hi marito yo olova: **mihandzu i swakudya leswi kulaka emirhini naswona swi pfuna swinene eka rihanyo ra hina.**

## Swihlovo leswi tirhisiweke
[./Souhttps://www.twinkl.co.za›_teaching-wiki›_fruitSourcehttps://kids.frontiersin.org›_articles›_frym.2020.0002 Souhttps://www.twinkl.co.za › teaching-wiki › fruit]

[./Souhttps://www.twinkl.co.za›_teaching-wiki›_fruitSourcehttps://kids.frontiersin.org›_articles›_frym.2020.0002 Sourcehttps://kids.frontiersin.org › articles › frym.2020.00027]
Ntanghu

Ntanghu i nchumu wa **swiambalo swa milenge** lowu hi ntolovelo wu kumekaka hi mimpatswa leswi endleriweke ku sirhelela ni ku chavelela nenge wa munhu, leyi hi ntolovelo ku endliwaka hi ndlela leyi yin'wana yi endleriweke leswaku yi ambariwa eka nenge wa ximatsi kasi leyin'wana yi ambariwa eka nenge wa xinene.

Hambi leswi nenge wa munhu wu nga tolovelaka tindhawu to hambana-hambana na swiyimo swa maxelo, wa sirheleleka, naswona tintanghu ti nyika nsirhelelo. Xivumbeko a xi boheleriwe eka ntirho, kambe hi ku famba ka nkarhi, tintanghu na tona ti ve swilo swa fexeni. Tintangu tin'wana ti ambariwa ta ni hi switirhisiwa swa vuhlayiseki, ku fana na Tibutsu ta nsimbi eswikunwaini, leti lavekaka eka tindhawu to tirhela eka tona ta le tifemeni.

Ku engetela kwalaho, tintanghu ti tala ku va ni mivala yo hambana-hambana; hi xikombiso, tintanghu ta swirhende swo leha ti tala ku ambariwa hi vavasati hi minkarhi yo saseka. Tintanghu ta manguva lawa ti hambana swinene hi xitayele, ku rharhangana na nxavo. Tintanghu ta masungulo ti nga ha va na ntambhu yo vevuka ntsena naswona ti nga xavisiwi hi nxavo wa le hansi. tintangu ta fexeni ya le henhla leti endliweke hi vaendli va tifexeni lava dumeke ti nga endliwa hi swilo swo durha, ti tirhisa miako leyi rharhanganeke kutani ti xavisiwa hi mali ya le henhla. Tintangu tin'wana ti endleriwe swikongomelo swo karhi, ku fana na Tibutsu leti endleriweke ku khandziya tintshava kumbe ku tshwiririka, kasi tin'wana ta tirhisiwa ngopfu ku fana na tintanghu leti hundzuriweke ku suka eka tintanghu ta mintlangu ta xikongomelo xo hlawuleka ku ya eka tintanghu leti tirhisiwaka hi vanhu hinkwavo.

Hi ntolovelo, tintanghu ti endliwa hi dzovo, timhandzi kumbe nguvu, kambe ti endliwa hi rhaba, tiplastiki na swilo swin'wana leswi humaka eka petrochemical. Emisaveni hinkwayo, tifeme ta tintanghu i $200 wa tibiliyoni hi lembe. 90% wa tintanghu ti hetelela ti ri laha ku lahliwaka thyaka, hikuva swilo swa kona swa tika ku swi hambanisa, ku tlhela swi tirhisiwa kumbe ku tlhela swi tirhisiwa.
Mabindzu ya pfuna

MABINDZU

xifaniso xa mabindzu

Mabindzu i tirho wo xava niku xavisa switirhisiwa kumbe vukorhokeri hi xikongomelo xo kuma mbuyelo.[1] Ma pfuna vanhu ku kuma swilo leswi va swi evuton'wini bya siku na siku.[1] Mabindzu ma pfuna vanhu ku endla mali yo kota kuti hlayisa. Mabindzu ma tlhela ma pfuna ku tlakusa vutivi ni vutshila bya vanhu. Loko munhu a sungula ku bindzu ra yena, u dyondza ku lawula mali, ku tirhisana ni vaxavi, ni ku endla swiboho leswi faneleke.

Mabindzu ma nga hlangana ni mintlhotlho yo fana ni ku pfukaleka ka mali yo sungula bindzu, mphikizano exikarhi ka mabindzu, ni ku pfumaleka ka vutivi lebyi eneleke. Swi lava leswaku vafambisi va mabindzu va va ni ku tiyimisela, ku tshembeka ni ku tirha hi matimba leswaku va kota ku humelela. Mabindzu ma pfuna ku tumbuluxa mitrho ni ku tlakusa ikhonomi. Mabindzu ma tshama ma ri ni nkoka eka nhluvukiso wa muganga ni tiko.

Tibuku leti tirhisiweke

"Accounting Software". Xero (in en-ZA). Retrieved 2026-02-24.
Dyondzo ya vutivi

Dyondzo

Dyondzo i nchumu wa nkoka swinene evutonwini bya munhu ni eka tiko. Hi ku tirhisa vutivi, vanhu vo kota ku dyondza ku hlaya, ku tsla ,ku hlayela mali naku twisisa misava leyi va hanyaka eka yona . Swikolo swi pfuna vana ku kurisa mienhleketo, ku va dyondzisa ndhavuko ni milawu ya tiko , ni ku va lunghisela vumundzuku bya vona.[1]

Eka Afrika Dzonga ,mfumo wu ringeta ku nyika vana hinkwavo mfikelelo wa swikolo leswaku ku nga vi na loyi a siyiwaka endzhaku. Vutivi byi tlhela byi pfuna ku hunguta vusweti hikuva loko munhu a dyondzile , u na nkarhi wo kuma ntirho wo antswa ni ku tisungulela mabindzu. Vana va fanele ku tiyimisela ku dyondza , ku yingisa vadyondzisi ni ku tirha hi matimba leswaku va ta fikelela milorho ya vona.[1]

Tibuku leti tirhisiweke
 https://www.21kschool.com/za/blog/what-is-education/
[Lulamisa]
Ntlawa: Dyondzo-Afrika
Nguluve

NGULUVE

Nguluve na swivanani
Nguluve i xifuwo lexi kumekeka emapurasini. Nguluve yi tiveka hi ku va na miri lowunkulu, milenge yo koma, nhloko leyikulu na tindleve letikulu.Yi tlhela yiva na miri wa koma naswona miri wa yona wu tala ku va na xivumbeko xo nonon'hwa.Nguluve yi dya swakudya swo hambanahambana swo fana na mavele, matluka na swakudya leswi saleke ekaya.[1]Leswi swi endla endla leswaku yi kula hio ku hatlisa naswona yi va na nyama yo tala.

Vanhu vo hlaya nyana va fuwa tinguluve hikuva ti pfuna hi ku humesa nyama leyi dyiwaka swinene.[1] Nyama ya nguluva yi tirhisiwa ku endla swakudya swo fana na vhoroso na nyama yo omisiwa(mitonga). Nguluve i xiharhi xa nkoka hikuva yi pfuna vafuwi va yona ku kuma mali. Ku fuwa tinguluve swi lava ku va na ndlhawu leyi baseke, matu yo ringanela na swakudya leswi faneleke leswaku ti tshama ti ri na rihanyo lerinene.

Tibuku leti tirhisiweke
 Pig - Wikipedia
[Lulamisa]
Ntlawa: Swakudya
Vutomi bya vanhu

VUTOMI

Xifaniso xo rhendeleka ka vutom
Vutomi i nyiko ya nkoka swinene leyi munhu a yi kumaka loko a velekiwile. Vutomi byi sungula hi ku velekiwa naswona byi ya emahlweni ku kondza munhu a hundza emisaveni.[1] Eka vutomi, munhu u dyondza swilo swo tala naswona u langutana na mintlhontlho ni mikateko.Eka vutomi bya siku ni siku, munhu u fanele ku tirha hi matimba leswaku a kota ku fihlela swikongomelo swa yena. Ku dyondza i xiphemu xa nkoka xa vutomi hikuva ku pfuna munhu ku kuma vutivi ni vuswikoti lebyi nga n’wi pfunaka ku kuma ntirho ni ku aka vumundzuku lebyinene.[1] Loko munhu a tiyisela naswona a nga heli mbilu, a nga kota ku hlula swiphiqo leswi a hlanganaka na swona.

Vutomi byi tlhela byi lava leswaku hi rhandza van’wana, hi kombisa xichavo ni ku pfuna lava pfumalaka. Loko vanhu va tshama hi ku rhula ni ku twanana, va aka tiko leri nga ni ku rhula ni nhluvuko. Ku va ni mahanyelo lamanene swi endla leswaku vutomi byi tsakisa naswona byi va ni nkoka.Vutomi i riendzo leri lavaka ku tiyisela, ku tshembha ni ku tirha hi matimba. Loko hi tirhisa nkarhi wa hina kahle, hita kota ku aka vumundzuku lebyi vonakaka kahle ni lebyi tameleke hi ntsako.

Tibuku leti tirhisiweke
 Home
[Lulamisa]
Ntlawa: Vutomi
Ririmi ra Xitsonga na vutitivisi bya ndhavuko.

Ririmi ra Xitsonga na vutitivisi bya ndhavuko.

**Xitsonga** i rin'wana ra tindzimi ta ximfumu ta le Afrika Dzonga.
 Ri vulavuriwa ngopfu hi Vatsonga lava va tshamaka etindhawini ta le n'wlungini ni le vuxeni bya tiko, ngopfu-ngopfu eLimpopo na le Mpumalanga, naswona ri tlhela ri vulavulariwa eka tindhawu tin'wana ta Mozambique na Zimbabwe.
 Ririmi ri na xiave xa nkoka swinene eku tumbuluxeni ka vutititvisi bya ndhavuko, hikuva Xitsonga i xikombiso xa nkoka xa ndhavuko, mikhuva na maendlelo ya vutomi bya Vatsonga.

Xitsonga i xiphemu xa tindzimi ta Bantu. Vatsonga va rhurhele eAfrika Dzonga khale swinene, va tisa ririmi ra vona ni mikhuva ya vona. Hi nkarhi wa vulawuri bya makoloniyali na xihlawuhlawu, tindzimi ta vantima at nyenyeteriwa naswona a ti nga tekiwi tiri ta nkoka, kambe ririmi ra Xitsonga ri hlayisekile hi ku tirhisa mintsheketo, vunanga, na vutomi bya miganga. 
 Namuntlha, Xitsonga xi dyondzisiwa eswikolweni, xi tirhisiwa eka vuhangalasi bya mahungu naswona ri amukeriwile hi Vumbiwa (Constitution) ya 1996.

Ririmi ri kombisa mikhuva ni ripfumelo, maendlelo ya mindyangu, vurhangeri bya ndhavuko, ni ndlela ya xichavo ni vuxaka exikarhi ka vanhu. Ririmi ra Xitsonga ri na swivuriso, swivulavulelo na swiphato leswi kombisaka vutlhari ni miehleketo ya Vatsonga. Xikombiso, ndlela leyi ku xeweta ni ririmi leri hlantswekeke swi endliwaka no tirhisiwa ha yona yi kombisa nkoka wa la vakulu eka ndhavuko wa Vatsonga. Ku vulavula Xitsonga swi tiyisa ku titwa uri wa ndhawu yin'we, ku tinyungubyisa hi ndhavuko wa wena , ni ku tiyisa vuxaka exikarhi ka vantshwa ni vakokwana.
Ririmi ra Xitsonga ri fambisana swinene na vunanga bya ndhavuko byo fana ni mincino yo fana na xibelani, makhwaya, nasw.nasw. Ri tlhela ri fambisana na mintsheketo leyi vakokwana va hina ava yi hlaya loko vari eku xuxeni loko va karhi va orha ndzilu. Ririmi leri ri fambisana na ku ya engomeni swingakhataleki leswaku i ngoma ya rimbewu rihi kumbe rihi, nakambe yi fambisana ni ku phata xivongo xa ka n'wina.

Eminkarhini ley hi hanyaka eka yona sweswi ririmi leri ri langutane na swphiqo swo hlayanyana, swo fana na nkucetelo wa Xinghezi tanihi hi ririmi leri lawulaka, ku rhurha ka vanhu vaya emadorobeni ku ya lava madyelo ya rihlaza. Ri tlhela ri langutana na swiphiqo swa vantshwa loko va tirhisa ririmi leri hlanganisiweke ni tindzimi tin'wana. Hambiswiritano, vuhangalasi bya mahungu, switirhisiwa swa dijithali ni tibuku swi ya emahlweni swi tlakusa ririmi.

Xitsonga a hi ririmi ntsena ro vulavirisana, kambe i xikombiso xa vutititvisi bya ndhavuko wa Vatsonga. Ku hlayisa niku tlakusa ririmi swi pfuna ku hlayisa mikhuva, milawu, matimu ni mpimanyeto wa vutomi bya rixaka ra Vatsonga. 

## Swihlovo leswi tirhisiweke
Yingwe

**Yingwe** (***''Panthera'' pardus***) i yin'wana ya tinxaka ta ntlhanu ta swimanga leti nga kona eka ntlawa wa Panthera. Yi na voya bya xitshopana ku ya eka bya ntima bya nsuku na swivati swa ntima leswi hlanganisiweke hi Ti rosette. Miri wa yona wu lala naswona wu ni misiha, wu fika ku leha ka 92-183 cm (36-72 in) na ncila wo leha wa 66-102 cm (26-40 in)   na ku leha ka makatla ka 60-70  in). Ya xinuna hi ntolovelo yi tika 30.9-72kg  , kasi ta ti tika xisati 20.5-43kg (45-95 Ib)  .

Yingwe leyi yi hlamuseriwe ro sungula hi 1758, naswona ku ringanyetiwe tinxaka letitsongo to hlayanyana hi lembe-xidzana ra vu 19 ni ra vu-20. Namuntlha, tinxaka letitsongo ta nhungu ta tiviwa hi ku anama ka tona eAfrika ni le Asia . Ekusunguleni yitumbuluke eAfrika hinkarhi wa Early Pleistocene, loko yinga se rhurhela  eEurasia ku rhendzela i nkarhi wa nkoka wa swinene eka matimu ya maxelo ya misava. Khale ka tiyingwe atiri kona eyuropo hinkwayo, kambe ti nyamalarile eka ndzhawu liya kwalomu ka makumu ya karhi wa nkoka eka matimu ya misava .
Ririmi ra xitsonga

Ku Hluvuka ka Ririmi ra Xitsonga

**Xitsonga** i ririmi ra nkoka swinene eAfrika Dzonga, ngopfu-ngopfu eSouth Africa. Ririmi leri ri kombisa ndhavuko, rirhandzu, ni vumunhu bya Vatsonga. Hi ku tirhisa Xitsonga, vanhu va kota ku hlayisa mikhuva ya vona, tinsimu, ni switori swa ndhavuko leswi hundziseriwaka ku suka eka vatswari ku ya eka vana.

Namuntlha, Xitsonga ri tlhela ri tirhisa eka swikolo, ethelevhixini ni eka thekinoloji, leswi endlaka leswaku ri ya emahlweni ri kula. Ku hlayisa ni ku tirhisa ririmi ra Xitsonga i ku sirhelela ndhavuko wa Vatsonga ni vumundzuku bya vona.

## Tibuku leti tirhisiweke

[Lulamisa]

: 

* Xikolo xa le hansi xa Giyani
Bolo ya milenge

link=File:Algérie_-_Arménie_-_20140531_-_Yacine_Brahimi_(Alg)_face_à_Taron_Voskanyan_(Arm).jpg|thumb|Xinepe xikombetile vatlangi va bolo ya milenge
Bolo

**Bolo** i ntlangu lowu rhandziwaka swinene emisaveni hinkwayo. E-Afrika Dzonga, vanhu vo tala va rhandza ku seketela mintlawa ya vona leyi va yi tsakelaka ku fana na Kaizer Chiefs na Orlando Pirates. Ntlangu lowu wu tlhela wu hlanganisa vanhu hinkwavo, ku nga khathariseki malembe kumbe rimbewu.

Loko ku ri na mphikizano lowukulu wo fana na FIFA World Cup, vanhu emisaveni hinkwayo va hlangana va tlangela bolo. Bolo yi dyondzisa ku tirhisana, ku va na ndzhuti ni ku hlonipha van’wana. Vana vo tala va navela ku va vatlangi va ndhuma siku rin’wana.

Hi swona leswi endlaka leswaku bolo yi va ntlangu wa nkoka swinene evuton’wini bya vanhu vo tala.

## Ti buku leti tirhisiweke

[Lulamisa]

: 

* Football
Mpfundla wa dyiwa

Mpfundla

**Mpfundla** i xihari lexi xa nhova lexi tivekaka hi ku tsutsuma hi ku hatlisa swinene. Yi na tindleve to leha leti yi tirhisaka ku twa swiyimo swa khombo. Loko yi twa ntshikelelo kumbe khombo, yi hatla yi tsutsuma yi ya tumbela leswaku yi tisirhelela.Mpfundla yi tshama ngopfu etindhawini ta nhova nile masinwini . yi dya byanyi , matluka ni swimilana swinwana, hikuva i xihari lexi dyaka swimilana tsena .eka switorhi swa ndhavuko , mpfundla u tala ku kombisiwa tanihi xiharhi lexi tlhariheke swinene. minkarhi yinwana u tirhisa vutlhari bya yena ku hlula swiharhi leswikulu. leswi swi dyondzisa vanhu leswaku vutlhari byi nga hlula matimba.

Hi ku gimeta, mpfundla i xiharhi xa nkoka swinene eka ntumbuluko ni le ka ndhavuko. yi hi dyondzisa ku tshama hi xivindzi ni ku tirhis a vutlharhi bya hina loko hi langutane ni swiphiqo.

## Timbuku leti tirhisiwaku

[Lulamisa]

: 

* Swakudya