open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mhisi

timhisi i ndyangu wa vuntlhanu lowutsongo eka ntlawa wa Carnivora naswona hi wun'wana wa mindyangu leyitsongo swinene eka ntlawa wa ti Mammalia. Ku nga khathariseki ku hambana ka swona loku nga nyawuriki, timhisi i swiaki swo hlawuleka naswona swa nkoka eka mafambiselo yo tala ya ikholoji ya le Afrika.

Hambi leswi phylogenetically yi nga ekusuhi na felines na viverrids, ti mhisi ti fana na canids hi matikhomelo Hi xivumbeko eka swiaki swo hlaya hikwalaho ka ku hlangana ka hundzuluko: ti hyena na ti mbyana a ti tshami, i vahloti lava nga riki va mirhi, lava khomaka swiharhi hi meno ya tona ematshan'wini ya minwala. havumbirhi bya swona swi dya swakudya hi ku hatlisa naswona va nga swi hlayisa, naswona milenge ya swona leyi nga ni minwala leyikulu, leyi nga tiyangiki, yi lulamele ku tsutsuma ni ku jika-jika hi rivilo lerikulu. Hambi swi ri tano, ku basisa ka timfenhe, ku fungha, maendlelo ya ku hlanta, ku hlangana, na mahanyelo ya vatswari swi fambisana na mahanyelo ya timfenhe tin'wana.

Timhisi ti humelela swinene eka mintsheketo ni mintsheketo ya mindhavuko ya vanhu leyi hanyaka etlhelo ka tona. Hi ntolovelo timhisi ti langutiwa tanihi leti chavisaka naswona ti faneleka  hiku delela. Eka mindhavuko yin’wana, ku ehleketiwa leswaku timhisi ti kucetela mimoya ya vanhu, ti phanga masirha ni ku yiva swifuwo ni vana.  Mindhavuko yin’wana yi va hlanganisa ni vuloyi, va tirhisa swirho swa miri wa tona eka vutshunguri bya ndhavuko .
Nhuntla

**Nhuntla** I xiharhi lexi kumekaka enhoveni. I xiharhi lexi nga hambana na swin'wana swihari. Nhuntla I xiharhi xo leha swinene eka swiharhi hinkwaswo emisaveni, nhamu ya yona yi lehe hi ndlela yo hlamarisa swinene, hi yona yi endlaku leswaku xiharhi lexi xi leha swinene. ku leha Ka nhamu ya nhuntla swi endla leswaku ma fambiselo ya ngati ya va niku rharhanganeka emirhini.

Hikwalaho Ka nhumu ya yona yo leha swinene, nhuntla yi kota ku dya matluka ya misinya lawa ya nga fikeleriwiki hi swiharhi leswi n'wana leswi dyaka byanyi. Ririmi ra yona ro leha ri tirha ku koka marhavi na matluka kuya enon'weni. Tinhuntla I swiharhi leswi hanyisanaka, leswi kumekaka hi mintlhambhi nkarhi na nkarhi. Hambiswiritano a ku na ku hlangana Ka mintlawa.

## Tibuku leti tirhisiweke
Vanghana

**Vanghana** i vanhu lava u va tivaka kahle naswona u khathalaka ha vona, hakanyingi va avelana leswi u swi tsakelaka, mintokoto kumbe vuxaka lebyi fanaka.  Hi vona lava u hungasa na vona, u va byela xihundla, na ku seketela hi ku tirhisa thick and thin.
  Vanghana va nga va vutomi hinkwabyo kumbe va ta va tlhela va famba, kambe hi ntolovelo vuxaka byi akiwile eka ku tshembana, ku hleka na ku tsundzuka loku avelanakaka.

Ku va ni vanghana swi nga tisa ntsako, nchavelelo ni ku titwa u ri wa nkoka.  Ku nga khathariseki leswaku i vanghana va vukati va le vuhlangini, vanghana va le ntirhweni kumbe vanghana va le ka Internet, vunghana byi engetela vuenti ni ku fuwa evuton’wini.  Vanghana va nga va bodo yo twakala ya miehleketo, makatla yo rila eka wona kumbe munhu wo avelana ku hleka na yena ntsena.

Vunghana byi nga va super diverse na byona - u nga ha va na vanghana lava humaka eka mindhavuko yo hambana, malembe, kumbe ku tsakela, naswona sweswo i xiphemu xa leswi endlaka leswaku va fuwisa swinene.  Vunghana byin’wana byi akiwile eka swiendlakalo leswi avelanakaka, kasi byin’wana byi dzime timitsu eka ku lwisana loku avelaniwa kumbe ku navela loku fanaka. I yini lexi endlaka munghana lonene?  Swilo swo fana na ku twela vusiwana, ku tshembeka, na ku kota ku va wena n'wini swi tala ku va xilotlelo.
## Tibuku leti tirhisiweke
Rimpfani

Rimpfani i ntlawa wo hlawuleka swinene wa minkolombyana ya Misava ya Khale leyi nga na tinxaka ta 200 leti hlamuseriweke hi khotavuxika  2015. Swirho swa ndyangu lowu swi tiveka ngopfu hi mavala ya swona yo hambana-hambana, swi kota ku cinca mavala. Nhlayo leyikulu ya tinxaka eka ndyangu yi kombisa ku hambana lokukulu eka vuswikoti bya yona byo cinca muhlovo. Eka van'wana, i ku cinca ka ku vangama (mavala ya buraweni); van'wana ku nga voniwa mavala yo tala.

Timpfani ti tlhela ti tiviwa hi milenge ya tona ya mintlawa, mincila ya tona leyi khomaka, mimiri ya tona leyi pfalekeke, swihuku swa tona swa nhloko, tindzimi ta tona leti tirhisiwaka ku khoma swiharhi, ku famba Ka tona, naswona eka tinxaka tin'wana ti ni timhondzo emombyeni ni le nhompfini ya tona. Mahlo ya timpfani ya famba hi yoxe, naswona hikwalaho ka leswi byongo bya rimpfani byi tshama byi ri karhi byi kambisisa swifaniso swimbirhi leswi hambaneke swa mbango wa tona. Loko yi hlota swiharhi, mahlo ya yona ma languta emahlweni hi ku tirhisana, ku endla leswaku yi kota ku vona swilo hi ndlela leyi baseke.

Timpfani ti hanya ninhlikanhi naswona ti kota ku hlota swiharhi leswi nga riki na marhambu, ngopfu-ngopfu switsotswana, hambi leswi tinxaka letikulu ti nga phasaka swiharhi leswitsongo leswi nga ni marhambu. Timpfani ti tala ku kumeka emurhini, kambe ku na tinxaka to tala leti tshamaka ehansi. Tinxaka ta mirhi ti tirhisa mincila ya tona leyi khomaka tanihi nsoma loko ti ri karhi ti famba kumbe ti wisa emirhini kumbe eka swihlahla; hikwalaho ka leswi, mincila ya vona yi tala ku vuriwa "mandla ya vuntlhanu". Swi ya hi tinxaka, swi sukela eka makhwati ya mpfula ku ya eka swiyimo swa kwandzasi na ku suka eka tindhawu ta le hansi ku ya eka tintshava, laha vunyingi bya swona swi kumekaka eAfrika (kwalomu ka hafu ya tinxaka ti kumeka eMadagascar), kambe ku na muxaka wun'we edzongeni wa Yuropa, na swin'wana edzongeni ka Asia ku ya fika evuxeni bya India na Sri Lanka.
Xikhigelo

**Xikhigelo** i nseketelo wa miri loko wu wisa leswaku wu chaveleleka, wu tshunguleka, kumbe xi khavisa. Mibedo yi tirhisiwa hi ku hambanahambana hi tinxaka to tala, ku katsa ni vanhu. Tinxaka tin’wana ta swikhigelo ti katsa swikhigelo swo lahlela, swikhigelo swa miri,swikhigelo swo khavisa ni swin’wana swo tala.
 Swikhigelo leswi pfunetaka ku etlela i xivumbeko xa swifunengelo leswi seketelaka nhloko na nhamu. Tinxaka tin’wana ta swikhigelo ti endleriwe ku seketela miri loko u etlela ehansi kumbe u tshamile. Nakambe ku ni swikhigelo leswi tekelaka enhlokweni xivumbeko xa miri wa munhu leswaku wu ta va ni nchavelelo lowu engetelekeke hi nkarhi wa vurhongo. Swikhigelo swo khavisa leswi tirhisiwaka eka mibedo, masofa kumbe switulu minkarhi yin’wana yi vuriwa ti cushion .  

Eka nkarhi wunwe ndhavuko wa le vupela dyambu,swikhigelo swivumbiwa hi mvhilopho ya lapi ro vonaka  kumbe leri nga na xivumbeko (leyi tivekaka tani hi pillowcase) leyingana kutatiwa ka swilo swo olova, hi ntolovelo xa synthetic naswona hi ntolovelo yi ringaniseriwile hi vukulu na xivumbeko.  Swikhigelo hi matimu yi endliwe hi switirhisiwa swo hambanahambana swa ntumbuluko naswona mindhavuko yo tala yi ya emahlweni yi tirhisa swikhigelo leswi endliweke hi swilo swa ntumbuluko emisaveni.

## Tibuku leti tirhisiweke
Blaq Diamond

Blaq Diamond i vayimbeleri lava tivekaka tani hi BlaQ Diamondi i ntlawa wa vuyimbeleri bya pop wa Afrika Dzonga lowu humaka eLadysmith KwaZulu-Natal. Va hlangane hi lembe ra magidi mbirhi na khume eka riendzo ra xikolo laha ha vumbirhi bya vona va hlanganyeleke eka khodi ya vuyimbeleri eka bazi ya xikolo. Va sayine na rhavi ro rhekhoda ra "Ambitiouz Entertainment" va humesa alubamu ya vona yo sungula *Inqola* hi lembe ra magidi mbirhi na khume kombo leyi veke nomboro ya vona yo hetelela eka ti  iTunes.

Hi lembe ra magidi mbirhi na khume, va hlangane loko va ri eriendzweni ra xikolo laha va hlanganyeleke eka vuyimbeleri byo karhi bya manguva lawa ebazini ra xikolo kutani va sungula ku heta nkarhi wo tala va ri swin'we, va hlanganyela eka mintirho ya xikolo leyi va endleke va tiviwa hi vaaki na hi tindhawu leti va rhendzeleke. Havumbirhi bya vona va kunguhate ku rhurhela eGoli exilungwini leswaku va ya lava vuyimbeleri byo antswa, leswi eku sunguleni a swi tika hikuva a va nga tivi munhu va sindzise ku kuma mintirho leswaku va kuma mali leyi a yi tirhiseriwa ku hlayisa ku navela ka vona ka vuyimbeleri bya vona.
Mona

MONA

**Mona** i mbilu yo biha leyi endlaka munhu a nga tsaki loko a vona van’wana va humelela. Munhu loyi a khomiweke hi mona a nga ha tsaka hi leswi a nga na swona, hikuva a tshama a navela leswi van’wana va nga na swona. Leswi swi nga endla leswaku a tshama a ri ni ku navela ku vona van’wana va tsandzeka, naswona swi nga onha vuxaka bya kahle exikarhi ka vanhu.

Loko mona wu nghena exikarhi ka vanghana, wu nga endla leswaku ku va ni ku avana ni ku pfumala ku tshembhana. Munhu loyi a khomiweke hi mona a nga ha sungula ku vulavula swilo swo biha hi munghana wakwe, kumbe a nga ha tsaki loko munghana a humelela. Leswi swi nga endla leswaku vuxaka bya kahle byi onhaka hi ku hatlisa.

Ku lwisana na mona swi lava ku dyondza ku khensa vutomi bya wena ni ku tsakela leswi u nga na swona. Loko u rhandza ku vona van’wana va humelela, u tlhela u tsaka hi leswi u nga na swona, u ta kota ku hlula mona. Munhu loyi a nga khomaka vutomi hi ku rhandza ni ku tsaka, a nga tshama a ri ni ku rhula ni ku tshembhana ni van’wana.

## Swihlovo leswi tirhisiweke

----
Mbyana

**Mbyana** (mbyana ya le kaya)i xiharhi Lexi fuyiwaka naswona xi sukula eka mhisi. Timbyana na timhisi ta vocals wa nkuma va avelana kokwa wa vona un’we. Timbyana ixiharhi no sungula ku duties eka 14,000 wa malembe lawa yanga hundza. Hikwalaho ka ku tihlanganisa ka tona nkarhi wo leha ni vanhu, timbyana ti kume vuswikoti byo dya swakudya leswi swekiweke leswi swiharhi swin’wana switsandzekaka ku swidya.

Timbyana ti fuwisiwile hi ku landza mahanyelo lama laviwaka, vuswikoti byo twa ni timfanelo ta miri. Tinxaka ta timbyana ti hambana swinene hi xivumbeko, vukulu na muhlovo. Loko yi pimanisiwa na vanhu, timbyana ti ni vuswikoti byo nun'hwetela ni ku twa, kambe ti ni vuswikoti bya ku vona bya le hansi. Timbyana ti endla mintirho yo tala eka vanhu, yo tanihi ku hlota, ku risa, ku koka mindzhwalo, nsirhelelo, ku va ni vunghana, ku tshungula, ku pfuna vanhu lava lamaleke, na ku pfuna maphorisa na vusocha.[4]

Nhlayo ya timbyana ta misava hinkwayo yi ringanyetiwa ku va 700 miliyoni ku ya eka 1 tibiliyoni, leti hangalasiweke emisaveni hinkwayo . Mbyana  i xifuwo xale kaya lexi dumeke swinene e Amerikha, lexi kumekaka eka 34–40% wa mindyangu.[5] Matiko lawa ya hluvukeke ya endla kwalomu ka 20% wa nhlayo ya timbyana ta misava hinkwayo, kasi kwalomu ka 75% wa timbyana ti ringanyetiwa kuva ti huma ematikweni lawa ya hluvukaka. [6]

## Swihlovo leswi tirhisiweke
Mbangu

Mbangu

## Mbangu eka vutomi bya vatsonga
**Mbangu** I mavabyi lama khumbaka ngopfu vana lavatsongo,ngopfu ngopfu lava nga ha velekiwaka kumbe lava ha kuleleka ehansi ka malembe ya ntlhanu. eka ndhavuko wa vatsonga, mbangu wu tiviwa tanihi vuvabyi lebyi endlaka leswaku miri wa nw'ana wu tsana, a nga kuli kahle naswona minkarhi yin'wana a vaviseka ngopfu.

Leswi hlamuselaka mbangu

Hi ku ya hi swa vutshunguri bya manguva lawa, mbangu wu nga fananisiwa ni mavabyi ya ku pfumaleka swakudya leswi nga na nkoka emirini, ngopfu ngopfu swakudya leswi nga ni vitamin D, calcium, na phosphorus. ku pfumaleka ka swakudya leswi swi endla leswaku marhambu ya n'wana ma nga tiyi kahle. swivangelo swa mbangu swi katsa ni ku pfumaleka swakudya leswi ringaneke, vusweti lebyi endlaka leswaku vatswari va nga koti ku kuma swakudya leswi faneleke na ku nga nyikiwi n'wana dyambu nkarhi lowu ringaneke.

eka ndhavuko wa vatsonga, ku ni lava va tshembaka leswaku mbangu wu nga bangiwa hi swilo swa moya kumbe ku tlula milawu ya ndhavuko.hambiswiritano,swa nkoka ku twisisa leswaku vutshunguri bya manguva lawa byi kombisa leswaku ngopfu ngopfu mbangu wu bangiwa hi ku pfumaleka swakudya leswi faneleke emirini.mbangu i vuvabyi lebyi nga siveriwaka na swona byinga tshunguriwa loko byi lemukiwa hi nkarhi. vatswari na vaaki hinkwavo va fanele ku tirhisana ku tiyisisa leswaku vana va kuma swakudya leswi ringaneke na rihanyo lerinene.3.()

https://sahistory.org.za/article/tsonga

https://www.globalfirstnations.com/peoples/tsonga-southern-africa.html

## swihlovo
Draft page 1
Tihosi

Tihosi ta xisati eka rixaka ra matsonga

**Tihos**i ta xisati eka rixaka ra matsonga akuri na hosi yinwe leyi vitaniwaka leswaku i LwandlaDr Tinyiko muni Phyilia Nwamintwa, leyi yinga tlhela yi hundza emisaveni hi lembe ra magidi mbirhi na makume ntsevu eka nhweti ya nyenyenyani  Hosi leyi ayi vitaniwa leswaku hiyona hosi Nwamintwa u beburiwe etikweni raka Nwaminta hilembe ra 1940 hisiku ra makume nkombo eka nhweti ya Khotavuxik a.ref>[2] Leyi akuri yona hosi yanwa nsati eka rixaka ra vatsonga. Hosi Nwamintwa akuri nwasati loyi ati yimelaka, leswi hiswi vona hikuba nwasati wosungula ekaa rixaka ra matsonga. [3]

kuva hosi ya nwasati eka tinxaka leti nga kona Afrika Dzonga switwala swiri xiyila lexi kulukumba swinene.  hikua eka minkarhi ya khale aku pfumeriwa kumbe ku tshembha leswaku: " nwanuna hiyena nhloko ya munti" leswi swi vula leswa nwasati anga pfumelelekanga ku rhangela kumbe kuva navu lawuri, sweswo swi hlamusela leswaku vavanuna hi vona vafenelaka kurhangela leswi akuri ku tshembha loko akuri kona eka vanhu vakhale. Andhaka mfumu lowu ngavuya wunghena wa xidemotiraki lowu wunga nika munhu wunwani na wunwani ntshuxeko wakuva kuri naku ringana exikarhi ka rimbewu ra xisati na ra xinuna. leswi switise ku ncicnca ekaku tshembha loku van

hu avari na kona hi swilo swotala.

ndhaku ka mfumo wa xihlahlawu swi pfurile vanhu vantima mahlo ya leswaku ku nwasat na wanuna vafanela ku khomiwa ku ringani tani hileswi na vavasati. Leswi swiye swiya pfula matihlo we
Vukorhokeri

Vukorhokeri

**Vukorhokeri** i ntirho wo komba ku tirhisa, pfuna kumbe ku  humelela hi ntirho wa ntirho lowu endlaka leswaku swilo swi famba kahle. Hi ririmi ra Xitsonga, vukorhokeri i rito leri nga hlamuseriwa tanihi ntirho wa ku tirha hi ku pfuna van’wana kumbe ku nyika ntirho lowu lavekaka eka ntirho wo karhi. Leswi swi nga katsa ntirho wa ririmi (ku hundzuluxela, ku toloka), ntirho wa dyondzo, kumbe ntirho wa ntirho wa le kaya.

Swikombiso swa ntirho wa vukorhokeri

• 	Vukorhokeri bya ririmi: ku hundzuluxela tidokhumente eka tindzimi to hambana leswaku vanhu hinkwavo va kota ku twisisa.

• 	Vukorhokeri bya dyondzo: ku pfuna vadyondzi hi switirhisiwa swa dyondzo, ku va nyika swiletelo ni ku va kongomisa.

• 	Vukorhokeri bya vaaki: ntirho wa mfumo wo pfuna vaaki hi ntirho wa nkoka tanihi vutshunguri, vukamberi, na vuhundzuluxeri bya tidokhumente.

Eka tidokhumente ta dyondzo ta Yunivesiti ya Afrika Dzonga, vukorhokeri bya ririmi byi hlamuseriwa tanihi ntirho lowu fambelanaka ni xifonetiki, mipfumawulo na mofoloji ya ririmi, ku kombisa leswaku ntirho lowu wu pfuna ku twisisa ririmi hi ndlela ya sayense .

Eka ntirho wa vuhundzuluxeri, vukorhokeri byi hlamuseriwa tanihi ntirho wo pfuna hi ku hundzuluxela tidokhumente ta dyondzo, nawu, vucelamigodi na vutshunguri hi tindzimi ta ximfumo ta Afrika Dzonga, ku tiyisisa leswaku vanhu hinkwavo va kota ku kuma vutivi hi ririmi ra vona.

Tihlamuselo tinwani ta vukorhokeri:

Swa rihanyu: Eka NHI (National Health Insurance) ku hlamuseriwa leswaku vaaki hinkwavo va ta kota ku fikelela vukorhokeri bya xiyimo xa le henhla bya swa rihanyu. Leswi swi kombisa leswaku vukorhokeri i ntirho wo pfuna hi vutshunguri ni swa rihanyu leswaku vanhu hinkwavo va kuma ntirho lowu fanaka .

• 	Swa dyondzo: Eka tidyondzo ta Yunisa (University of South Africa), ku vulavuriwa hi Xifonetiki, Mipfumawulo na Vukorhokeri bya Ririmi. Laha vukorhokeri bya ririmi byi komba ntirho wo pfuna hi ku twisisa ririmi hi ndlela ya sayense, ku katsa mofoloji ni ku avanyisa marito .

• 	Swa xibalo: Eka SARS (South African Revenue Service), ku vulavuriwa hi Chatara ya Vukorhokeri bya Xibalo. Laha vukorhokeri ri komba ntirho wo pfuna hi ku nyika ntirho wa xibalo, ku tiyisisa leswaku vaaki va twisisa timfanelo ta vona ni swiyimo swa ntirho wa mfumo . 

## Swihlovo leswi tirhisiweke
Ku pfuna ka thekinoloji etiyunivhesiti.

**Ku pfuna ka thekinoloji etiyunivhesiti.**  i ku tirhisa vutivi bya sayense, switirhisiwa, michini, na tindlela ku lulamisa swiphiqo na ku olovisa vutomi bya vanhu. Yi katsa ku tumbuluxa na ku tirhisa switirhisiwa swa xidijitali, michini, na tindlela leti antswisaka ndlela leyi vanhu va hanyaka, va tirhaka, va vulavulaka, na ku dyondza ha yona.Hi marito yo olova, thekinoloji i hinkwaswo leswi vanhu va swi tumbuluxaka kumbe ku swi tirhisa ku olovisa mitirho ya vona.

Thekinoloji yi hi pfuna ku kuma mahungu hi ku olova.Vadyondzi va kota ku kuma switirhisiwa swa dyondzo hi ku hatlisa hi ku tirhisa tidatabesi ta inthanete to fana na *Google Scholar, JSTOR*, na *ResearchGate*. Leswi swi endla leswaku ndzavisiso wu olova naswona wu hatlisa. Yi tlhela yi hi pfuna lu dyondza hi ndlela yo tsinya (*Online & Blended Learning*). Tiplatifomo to fana na *Moodle* na Blackboard ti pfumelela vadyondzi ku nghena etidyondzweni ta inthanete, ku yisa mitirho, na ku kuma switirhisiwa swa tidyondzo nkarhi wun’wana na wun’wana. Leswi swi pfuna ngopfu vadyondzi lava tirhaka kumbe lava dyondzaka va ri kule.

Thekinoloji yi antswisa vuhlanganisi exikarhi ka vadyondzi na vadyondzisi hi ku tirhisa ti-imeyili, tiforamu, na ti-app to fana na *Microsoft Teams* na *Zoom*. Tisoftware na switirhisiwa swa xidijitali swi pfuna vadyondzi ku endla ndzavisiso, ku kambela datha, na ku endla swikombiso hi ndlela leyi kongomeke.Tiyunivhesiti ti tlhela ti tirhisana na van’wana emisaveni hinkwayo hi ku tirhisa inthanete. Thekinoloji yi olovisa ku tsarisa, ku hakela mali ya xikolo, na ku kuma mimbuyelo hi ku tirhisa ti-portal ta vadyondzi. Leswi swi hunguta maphepha naswona swi hlayisa nkarhi. Thekinoloji ya hi pfuna eka Tiplatifomo to fana na *Google Docs* ti pfumelela vadyondzi ku tirha swin’we hi nkarhi wun’we, hambiloko va nga ri endhawini yin’we.

## Swihlovo leswi tirhisiweke
Mbhongolo

**Mbhongolo** i xiharhi lexi  xinga tshembheka swinene na ku tirha hi matimba leswi tlangaka xiave xa nkoka eka tindzhawu ta le makaya emisaveni hinkwayo. Ti tirhisiwa eka mintirho yohambana hambana yofana naku rima masimu, ku koka swigolonyana, ku fambisa nhundzu, ku lata mati, naku nyika nseketelo wa vutomi. Timbhongolo titlhela ti nghenelela eka migingiriko ya vupfhumba, tinyika ku khandziya kumbe ku nghenelela eka maendzo, leswi tisaka mali eka vini va tona. Ti khome nkoka wa ndzhavuko eka miganga yotala yale makaya.

Timbhongolo ti tirhisiwa ngopfu emisaveni hinkwayo leyi hluvukaka, ti tirhela miganga hinkwayo hi ku koka swigolonyana ku rhwala vanhu, swakudya swa nkoka, mati na mphakelo wa tihunyi, ku koka switirhisiwa swa vurimi ku byala, na ku rhwala maphakiti ku tsemakanya tindhawu leti nga ni swiganga. Ti tiyile, ta durha naswona a ti kombisi ku vava hi ku olova, ti ya emahlweni ti tirha hambi ku ri ehansi ka swiyimo swo tika swinene. Mikhuva ya tona ya musa ni yo olova yi ti endla ti va letinene leswaku ti tirhisiwa hi vavasati ni vana. Hambiswiritano, hikokwalaho ka swilo leswi, timbhongolo na tona ti hlaseriwa ngopfu eka ku xanisiwa naku khomiwa hi ndlela yo biha naswona ti lava nsirhelelo. Va vulavurisana hi ku tirhisa marito yo hambana na ririmi ra miri. Timbhongolo tinga hanya kuringana 25 kuya eka 30 wa malembe, laha tin’wana tifikaka eka malembe lawa ya dyuhaleke. Nkhathalelo lowu faneleke, ku katsa na ku kamberiwa nkarhi na nkarhi eka dokodela wa swifuwo, swakudya leswi ringaniseriweke, na ku endla vutiolori lebyi ringaneleke, swi hoxa xandla eka vutomi byo leha na rihanyo.

Loko ku langutane ni ku cinca ka maxelo, ti- equids to tanihi tihanci, timbhongolo ni tihanci ti nga ha va ntsena nchumu lowukulu lowu landzelaka eka vurimi. I tindlela to chipa, ta xihatla na leti tirhaka to risa swifuwo naku endla mintirho yohambana hambana emapurasini. Timbhongolo ta ha katseka eku rima, ku rima, ku tsemeta nhova ni ku fambisa swilo leswi tirhisiwaka, ku tshovela.

## Swihlovo leswi tirhisiweke


#
Vukungundzwana

**Vukungundzwana** eAfrikadzonga i mhaka ya nkonka , laha tiko ri nga eka xiyimo xa vu 81 eka ku voniwa ngopfu kuva riri na vukungundzwana eka 180 wa matiko eka 2025 corruption perceptions Index hi Trasparency International. Yi kuma swikoweto ku suka eka 0(lava nga na vukungundzwana kuya eka 100(l leswi baseke swinene, naswona Afrika Dzonga yi kumile swikoweto swa 41 eka 100 ehansi ka xiringaniso xa misava hikwayo xa 42.1.

Tinxaka ta vukungundzwana leti hangalakeke swinene  eAfrka Dzonga ti katsa vukanganyisi, ku tirhisa ka vulawuri hi ndlela yo biha , ku fambelisa naku tekeriwa mali, ku nga tshamiseki kaku xava.[2] Mfumo wa AfrikaDzonga wu amukerile mhaka leyi naswona wu leku tekeni magoza yo lulamisa.puresidente Cyril Ramaphosa u tivise magoza  yo lwisana na vukungundwana ku katsa no tirhisana na thekinoloji ku hetisisa milawu leyintshwa ya nawu wa ku xava ka mfumo, na ku nghenisa nawumbisi wa Nsirhelelo .
## Swihlovo leswi tirhisiweke

.
Siku ra 1 Mudyaxihi

**Siku ra 1 Mudyaxihi (Meyi) eAfrika Dzonga** 

Siku ra 1 Mudyaxihi eAfrika Dzonga i siku ra vatirhi laha va wisaku kona eka mitirho.[1] I siku leri ri amukeriwaka hi matiko ya misava manyingi laha vatirhi va wisaku no hoyozela siku leri.[2] Laha Afrika Dzonga vatirhi va ri lwele ngopfu ku va ri amukeriwa tanihi siku ra ku wisa ra vatirhi hikuva mfumo wa nkarhi wa xihlawuhlawu a wu nga ri amukeli siku leri ra vatirhi.[3]
Kutani sweswi, siku leri ra 1 Mudyaxihi ri hoyozeriwa lembe rin'wana na rin'wana laha eAfrika Dzonga ku fana na matiko man'wana manyingi.

## Swihlovo leswi tirhisiweke (tirheferense)
Xihaha-mpfhuka

**Xihaha-mpfhuka** i xifambo lexi xi nga vumbeka tani hi xinyenyena lexi xi fambaka ehenhla, xi na tipapa leti ti pfunaka leswaku xi kota ku va na matimba yo tlakuka ku suka ehansi kuya fika ehenhla. Xihaha-mpfuka i chumu wo hlawuleka swinene eka ndyangu wa swifambo hikuva xi famba e moyeni, xina swivhilwana switsongo xona xiri lexi nkulu-kumba,xi tlhela xi va ni mi mpimanyiso yo hambana-hambana hikuya hi vukulu ni vutsongo bya xona. Hina swihaha-mphuka swo hlaya kunga leswitsongo, swale xikarhi na leswinkulu ka hikwaswo, swihaha-mphuka leswitsongo swina mpimo wo ringana timitara ta nhungu ku fika ka khume mbirhi(8-12), leswa le xikrhi swi na mpimo wo suka ka makume nharhu ku fika ka makume mune tlhanu(30-45) kutani leswinkulu swina mpimo wo suka ka makume tsevu ku fika ka makume nhungu(60-80).

Xihaha-mpfhuka xitlhela xi va muxaka wa xofamba lowo khandziyisaka vanhu va ku hlaya swinene laha swi ya ka hiku i xihaha-mfhuka xa muhlovo muni, loko kuri xihaha-mfhuka lexitsongo xi kota ku rhwala vanhu va mbirhi ku fika ka tsevu(2-6), xale xikarhi xi rhwala vanhu vo suka ka dzana na makume mbirhi le xi xo hetelela lexi nkulu ka hikwaswo xi rhwala vanhu vo ringana madzana mbirhi na makume tlhanu ku fika eka madzana nharhu makume tlhano wa vanhu (250-350).

Xihaha-mfhuka i xifambo lexi xi xitlhelaka xi va ni va chayeri va mbirhi lava va tshamaka emahlweni va chayela vanga voni leswi swihumelelaka eka ndhwawu ya vakhandziyi. Eka xifambo lexi hi tlhela hi kuma leswaku ehandle ka vakhandziyi kuna vanhu lava tirhaka ku hlayisa vakhandziyi lava endlaka leswaku milawu hikwayu yale ndzeni ka xihaha-mpfhuka yi landzeleliwa. Vanhu lava va vitaniwa vatirhi vale ndzeni ka xihaha-mpfhuka naswona vava va hlayile swinene, va pfuna hiku hlayela vakhandziyi milawu yo karhi no pfuna ku ngava hiku vaka swilo swa vakhandziyi kahle.Hikwaswo leswiwani swihi komba no tshembisa leswaku xihaha-mpfhuka i xifambo lexinga hlawuleka swinene exikarhi ka swifambo.

## Swihlovo leswi tirhisiwaka.
Baby Monkey (Risimu)

***Baby monkey*** I alibamu ya vumbirhi ya studio hi Voodoo Child, vito rin’wana ra vuxisi ra muyimbeleri wa electronica wa le Amerika Moby . Yi humesiwile hi Ndzhati 2004 hi ti record labels ta V2 na Mute.

*Baby monkey* yi humesiwile hi ti 27 ta Ndzhati 2004, hi ti record labels ta V2 na Mute.Kuya hi ti ntila notes ta album leyi,Moby u humesile album leyi ehansi ka vito ra yena ra vuxisi leswaku ata kota ku dzikisa mianakanyo eka vuyimbeleri handle ko vilela hi ku nyikiwa xitulu kumbe ku xavisiwa ka tirhikhodo.

Ku humesiwile ti single timbirhi "Light Is in Your Eyes" hi Nyenyankulu 2003 na "Take It Home" hi Nwendz. 

## Vuamukeri
*Baby Monkey* u amukerile swibumabumelo swo hambana hambana kusuka eka vaxopaxopi. *Mojo* u tsarile " *Baby Monkey* una nostalgic feel yo hlamarisa – onge u pfuxetile moya wa raver ya yena ya khale, na ti nsimu ta yona leti yi titsakelaka na ti bass lines tinga onhakanga."  *Uncut* u yi vitanile "Ku engeteriwa loku tsakisaka eka mintirho yo hambana ya mutshila."  *Blender* u tsarile: "Loko tiphurojeke ta le tlhelo to titsakisa ti famba, leswi swi nga va swi bihe ngopfu." 

Hi tlhelo rin'wana, tinsimu hinkwato yi tsarile leswaku "Hakanyingi yi twala yifana swinene na rhekhodo ya ncino wa generic circa 1992."  *Q* u tsarile: " *Baby Monkey* a nga na nchumu wa khombo, adventure kumbe hakunene chemical frisson leyi hlamuseleke ndhavuko wa rave—i smug sonic wallpaper ntsena."  *Spin* u xiyile: "Ti track leti ti pfumala matimba yo nyika matimba eka glow stick."  Jonathan Zwickel wa Pitchfork u tsarile: "Akuna vutomi lebyi hefemulaka hi tindlela leti ta 12 to olova, yin'wana na yin'wana ya tona yinga vonaka yi tlhelela endzhaku hambi kuri eka nkarhi wa ku hluvuka ka Moby ekusunguleni ka malembe yava Makhume nkaye—namuntlha, yin'wana na yin'wana I anachronism hiku hetiseka." 

## Swihlovo leswi  tirhisiweke
Matsavu

**Ma9tsavu** i swiphemu leswi dyiwaka swa swimilana leswi dyiwaka hi vanhu kumbe swiharhi swin'wana tanihi swakudya . Nhlamuselo leyi yo sungula ya ha tirhisiwa ko tala, naswona yi tirhisiwa eka swimilana hi ku angarhela ka swona ku kombetela eka swilo hinkwaswo swa swimilana leswi dyiwaka hi vanhu na swiharhi, ku katsa na swona swiluva, mihandzu, swirhabyani, matluka, timintsu, na mbewu . Nhlamuselo yin’wana yi tirhisiwa hi ndlela yo karhi hi ku tihlawulela, hakanyingi hi ndhavuko wa swakudya na ndhavuko; swi nga ha katsa mihandzu hinkwayo leyi nandzihaka yo fana na matamatisi ni xikwavava, swiluva swo fana na broccoli, ni mbewu yo fana na ti- pulse, kambe yi nga katsi swakudya leswi humaka eka swimilana swin’wana leswi nga mihandzu, swiluva, tinyawa, ni mavele ya cereal 5

Ekusunguleni, matsavu aya kumeka e nhoveni hi vahloti-vahlengeleti naswona yisungule ku byariwa eka tindzhawu to hlaya ta misava,  hi nkarhi ya55 10,000&nbsp;BC ku ya eka 7,000&nbsp;BC, loko ku tumbulixiwa ndlela leyintshwa ya vutomi bya vurimi . Eku sunguleni, swimilana leswi milaka laha tikweni a swi byariwa, kambe loko nkarhi wu ri karhi wu famba, mabindzu a ma tisa swibyariwa leswi tolovelekeke ni leswi nga tolovelekangiki leswi humaka etindhawini tin’wana leswaku swi engetela eka tinxaka ta le kaya. masiku lawa, miroho yotala yibyariwa emisaveni hinkwayo tani hileswi maxelo ya pfumelaka, naswona swibyariwa swinga byariwa eka tindzhawu leti sirhelelekeke eka tindzhawu letinga ringanelangiki ngopfu. China hi rona mubyari na mutshoveri lonkulu wa  matsavu, naswona ku vuxavi  bya misava hinkwayo ka switirhisiwa swa vurimi swi pfumelela vaxavi ku xava miroho leyi byariweke ematikweni ya le kule. Xikalo vutumbuluxi xahambana kusuka eka van’wamapurasi lava tihanyisaka lava phakelaka swilaveko swa mindyangu ya vona eka swakudya, kuya eka mabindzu ya swavurimi lawa yanga na ti acreages letikulu ngopfu ta swibyariwa swa vutumbuluxi byin’we. Kuya hi muxaka wa matsavu leyi khumbekaka, ku tshovela swibyariwa swilandzeriwa hiku ringanisa, ku hlayisa na ku lulamisiwa naku xavisiwa.

66Matsavu yanga dyiwa yanga swekiwanga kumbe yi swekiwile naswona yana xiave xa nkoka eka swakudya swa vanhu, ngopfu ngopfu yina mafurha yale hansi na ti carbohydrates, kambe yale henhla hi ti vitamins, ti minerali na fibre ya swakudya* . Vativi vo tala va swakudya  va  khutaza vanhuleswaku  va dya mihandzu ni matsavu yo tala, hakanyingi ku bumabumeriwa leswaku va dya swiphemu swa ntlhanu kumbe ku tlula hi siku6*
Kwembe

**Kwembe** i muhandzu lowu tswariwaka hi ximilani lexi byariwaka xa matsavu. Kuna makwembe yo hambana-hambana ya xivumbeko xo hambana-hambana. Kwembe *ra C. pepo* i rin’wana ra mihandzu ya khale swinene leyi tivekaka, naswona, kunal vumbhoni bya ku byariwa ka wona kusukela exikarhi ka 7000 BCE na 5500 BCE e Mesoamerica. Tinxaka ta makwembe ya nhova ni tinxaka to sungula leti fuyiweke ti huma eAmerika N’walungu (swiphemu swa namuntlha en’walungu-vuxa bya Mexico ni le dzongeni wa United States ), kambe sweswi vatshoveri va byala makwembe emisaveni hinkwayo. Makwembe ya tirhisiwa ku sweka swakudya, to khavisa ni swikongomelo swin’wana leswi yelanaka na ndhavuko.

Kwembe i xiphemu xa swakudya swa vughana hi kuya hi ndzhavukoi wa le Canada nale Amerikha naswona ya tala ku tirhisiwa tani hi swikhaviso swa tinguva ta ximun’wana naswona ya vatliwa leswaku ya khavisa muti hi nkarhi wa Hallowini. 

## Swihlovo leswi tirhisiweke
Ximilana

Ximilanana i   nchumu lowu byariwaka wutshoveriweke ku tirhisiwa hi vanhu . Swimilana  swi byariwa hi xikalo kuva swihumelerisa swakudya, (fibre), mafurha na swin’wana. Swimilana swive swa nkoka eka nhluvuko wa vanhu kusukela eka nhluvuko wosungula wa vurimi.Xiteji xa nkoka eka matimu yo anama ya vurimi, loko vanhu vosungula ava byala swimilani leswaku vata  dya va tlhela va  xaviselana. [ 1 ] Namuntlha kuna nhlayo yitsongo ya swimilana swa nkoka swofana na rhayisi, koroni, mavele, na chukele, swi endla vunyingi bya vuhumelerisi bya misava hinkwayo. Hikwalaho ka nkoka wa swona wa ikhonomi, swimilana )swi dyondziwa endzeni ka tidyondzo to hlayanyana ta sayense, ku katsa na agronomy, sayense ya vurimi, horticulture, na forestry .
Vumba

**Vumba** i rixaka ra swilo swa misava swa ntumbuluko leswi nga na mavele makahle leswi nga na timinerali ta vumba [ 1 ] (hydrous aluminium phyllosilicates, xikombiso kaolinite, .  ). Ntalo wa timinerali ta vumba lowu baseke wuna muhlovo wo tenge na waku tima, Naswona vumba bya ntumbuluko byihi kombisa mihlovo yo hlaya ku sungula eka thyaka, kufana na muhlovo wotshuka kumbe wa buraweni kusuka eka yinyingi ya iron oxide . [ 2 ] [ 3 ] .

Vumba byina  vupulasitiki loko byi tsakamile naswona byi nga nonoka hi ku hisa . [ 4 ] [ 5 ] [ 6 ] Vumba i xitirhisiwa xo ka xi nga tirhisiwanga xa ceramic lexi tivekaka nkarhi wo leha swinene. Vanhu va le kusunguleni ka misava va kume swilo leswi pfunaka swa vumba kutani va byi tirhisa ku endla swibye swa vumba . Swin’wana swa swiphemu swa vumba swo rhanga swivekiwa kwalomu ka 14,000&nbsp;B.C.E., [ 7 ] ni swiphepherhele swa vumba a ku ri switirhisiwa swo sungula leswi tiviwaka swo tsala. [ 8 ] Vumba byi tirha hiti ndlela to tala ta  masiku lawa ya tiindasitiri, ku fana na ku vumba maphepha, ku vumba semendhe, na ku basisa hi tikhemikhali . Exikarhi ka hafu na mbirhi-xa-nharhu xa vaaki va misava va tshama kumbe va tirha tindlwini leti vumbiweke hi vumba, hi ntolovelo yi vumbiwaka yi va switina, tanihi xiphemu xa nkoka xa xivumbeko xa yona xo rhwala ndzhwalo. &#x5B; ** &#x5D; Eka vurimi, ntsengo ya vumba i nchumu lowukulu eka ku kumisisa ku byariwa ka misava . Misava ya vumba hi ntalo ayi fanelanga swinene eka swibyariwa hikuva kaku kayivela ka mati ya ntumbuluko; hambiswiritano, misava ya vumba yi nonile swinene, hikwalaho ka vuswikoti bya le henhla bya cation-exchange .  

Vumba i xilo lexi tolovelekeke ngopfu. Shale, leyi vumbiweke ngopfu hi vumba, i ribye leri tolovelekeke ngopfu ra sedimentary. [ 11 ] Hambi leswi ti deposits tala leti kumekaka hi ntumbuluko ti hlanganisaka silts na vumba, vumba byi hambanisiwa na misava yin’wana ya mavele ya kahle hiku hambana ka vukulu na mineralogy. Silts, leyi kunga misava ya mavele ya kahle leyinga katsi timinerali ta vumba, yitala kuva na vukulu bya swiphemuphemu kuhinda vumba. Nkatsakanyo wa sandi, silt na vumba byale hansi ka 40% swihlamusela loam . Misava leyi nga ni *vumba lebyo nono* ngopfu ( vumba lebyi andlalekeke ), ku nga timinerali ta vumba leti avekeke hi ku anama loko ti nw'a mati, i ndhundhuzelo lowukulu eka vunjhiniyara bya vaaki . [ 1 ] .

## Swihlovo leswi tirhisiweke

*
Rirhandzu ra manana

**Rirhandzu ra manana** ri nyika  kurisa loku nga ni vuxiyaxiya ni ntwela-vusiwana, ku nga masungulo ya ntwela vusiwana eka van'wana.  Rirhandzu ra manana ri komba n'wana ndlela leyinene naswona a hlonipha mana wa yena. Rirhandzu ra manana ra horisa maphokolo. Hi xitalo manana u hluphekela vana va yena leswaku va humelela, va tlhela va hlonipheka emugangeni hiku komba vana ndlela leyinene naswona arina swipimelo, a ri fani na rirhandzu rin'wana na rin'wana leri u nga ta ri kuma evuton'wini.

Manana i wa nkoka swinene hikuva a nge tshiki vana va yena va hlupheka, a nga gonya swiganga eka vana va yena. Wa swi kota ku endlela vana va yena leswi va swi lavaka, u nghenisa vana va yena xikolo, a va xavela swakudya, xikanw'e no va h;ayisa no pfuna laha va tsandzekaka kona. Manana wa swi kota ku khongelela vana va yena leswaku va humelela, swobiha swinga ngheneleli evuton'wini bya vona. Rirhandzu ra manana ra kala swinene ungeri kumi handle. Manana u hlayisa vana va yena hi ndlela leyi faneleke hambi kungari na munhu wonwi pfuna.

## Swihlovo leswi tirhisiweke


#
Xikolo

**Xikolo** i ndhawu ya nkoka swinene laha vana na vantshwa va kumaka vutivi na vuswikoti kona xikanwe na mahanyelo lamanene. Xikolo xi pfuna munhu leswaku a kota ku tsala ni ku hlaya. ref>Draft page 1Xi tlhela xi pfuna vanhu leswaku va dyondza ku hlayisa mindyangu ya vona hi ndlela leyinene.[1] Xikolo i ndhawu ya nkokna siwnene eka munhu unwnana na unwnana.

Exikolweni i ndhawu leyi ku kumekaku vadyondzi xikanwe na vadyondzi lava dyondzisaka tidyondzo ta sayense na tidyondza ta swa timali na matimu. Vadyondzisi va na mfanelo ya ku dyondzisa vana ku xixima kumbe ku hlonipha munhu unwana na unwana ku nga ri lonkulu kumbe lontsongo.Xiref> Xikolo xinwana na xinwana xi na milawu leyi vana va faneleke ku yi landzelela , tanihi ku ambala junifomo ya xikolo, ku ta exikolweni masiku hinkwawo, kufika exikolweni hikarhi, ku tsala mintirho ya xikolo na yinwana milawu.

Xikolo xi fanele ku tlhela xi va na rivala ra mintlangu laha va faneleke ku endla vutiolori kona.Vuhlayiseki bya vana exikolweni byi le mavokweni ya vadyondzisi.[3] Xikolo i masungulo ya vumundzuku lebyinene. Xitlhela xipfuna vana ku twisisa leswaku loko munhu a lava nchumu wo karhi u fanele ku tinyietela kumbe ku tirha hi matimba leswaku a fikelela ku navela ka yena.[4]

## Swihlovo leswi tirhisiweke


# Lev Vygotsky (1978) *Mind in Society: The Development of Higher Psychological Processes.* Cambridge, MA: Harvard University Press.
# Paulo Freire (1970) *Pedagogy of the Oppressed.* New York: Continuum.
# John Dewey (1916) *Democracy and Education*. New York: Macmillan.
# Amartya Sen (1999) *Development as Freedom*. Oxford: Oxford University Press.
Munhu

**Munhu** i xivumbiwa lexi nga na vuswikoti byo karhi kumbe swihlawulekisi swo fana na xivangelo, mahanyelo, ku twisisa kumbe ku titiva, na ku va xiphemu xa xivumbeko lexi simekiweke hi ndhavuko xa vuxaka bya ntshamisano ku fana na vuxaka bya rixaka, vun'wini bya nhundzu, kumbe vutihlamuleri bya nawu.     Swihlawulekisi leswi hlamuselaka *vumunhu* naswona, hi ku landzelelana, leswi endlaka leswaku munhu a hlayiwa tanihi munhu, swi hambana swinene exikarhi ka mindhavuko na swiyimo.  

Ku engetelela eka xivutiso xa vu munhu, xa leswaku i yini lexi endlaka leswaku xivumbiwa xi hlayiwa tanihi munhu ku sungula, ku na swivutiso swin’wana mayelana na *vutivi bya munhu hi yexe* na *vu munhu* : ha vumbirhi mayelana na leswi endlaka leswaku munhu wo karhi a va munhu wo karhi ematshan’wini ya un’wana, na mayelana na leswi endlaka leswaku munhu hi nkarhi wun’wana a va munhu un’we na loyi a a ri yena kumbe a nga ta va yena hi nkarhi wun’wana hambileswi ku nga na ku cinca kwihi na kwihi loku nghenelelaka.

## Swihlovo leswi tirhisiweke
Swidzidzirisi

**[[Swidzidzirisi]]** i swilo leswi cincaka ndlela leyi miri kumbe mianakanyo yi tirhaka ha yona. Swidzidzirisi swin’wana swi tirhisiwa eka swa vutshunguri, kasi swin’wana swi tirhisiwa ku tihungasa. Ku twisisa ku hambana exikarhi ka tinxaka leti na vuyelo bya tona i swa nkoka eka ku endla swiboho leswi hlayisekeke na rihanyo. Mirhi ya vutshunguri, yo tanihi mirhi leyi dlayaka switsongwatsongwana kumbe mirhi yo hunguta switlhavi, yi nyikiwa hi madokodela leswaku yi tshungula mavabyi ni ku hunguta swikombiso. Hi xikombiso, mirhi yo tanihi insulin yi pfuna vanhu lava nga ni vuvabyi bya chukele leswaku va lawula mpimo wa chukele engatini ya vona. Loko mirhi leyi yi tirhisiwa kahle ehansi ka nkongomiso wa xiphurofexinali, yi nga antswisa khwalithi ya vutomi hambi ku ri ku ponisa vutomi. Mitlhavelo i xikombiso xin’wana xa mirhi leyi sirhelelaka vanhu eka mavabyi lama nga ni khombo.

Hi hala tlhelo, swidzidzirisi swa vuhungasi swi tekiwa hikwalaho ka vuyelo bya swona ebyongweni. Leswi swi nga ha katsa swilo swo fana ni byala, nicotine, cannabis, khokheyini ni heroyini. Swidzidzirisi swin’wana swa vuhungasi swi le nawini etindhawini to karhi, kasi swin’wana a swi le nawini. Hambileswi swi nga ha vangaka mintlhaveko ya ntsako kumbe ku ntshunxeka swa xinkarhana, swi nga ha tlhela swi va ni switandzhaku leswi nga ni khombo. Ku tirhisa swidzidzirisi hi ndlela yo biha swi nga vanga ku godzomberiwa, swiphiqo swa rihanyo, ku nga endli swiboho hi ndlela yo biha ni ku nonon’hweriwa exikolweni, entirhweni ni vuxaka. Ku godzomberiwa i xiyimo lexikulu lexi eka xona munhu a titwaka a nga swi koti ku tshika ku tirhisa xidzidzirisi hambileswi ku nga ni vuyelo byo biha. Swi khumba fambiselo ra hakelo ya byongo, leswi endlaka leswaku swi tika eka vanhu ku lawula mahanyelo ya vona. Hi ku famba ka nkarhi, ku tirhisa swidzidzirisi hi ndlela yo biha swi nga onha swirho swa nkoka swo tanihi mbilu, xivindzi ni byongo.

Dyondzo na ku lemukisa swi hoxa xandla swinene eku siveleleni ka ku tirhisiwa ka swidzidziharisi hi ndlela yo biha. Mindyangu, swikolo ni miganga swi nga pfuna hi ku nyika rungula leri kongomeke ni nseketelo. Vanhu lava lwisanaka ni swiphiqo swa swidzidzirisi va nga lava mpfuno eka madokodela, vatsundzuxi ni mintlawa ya nseketelo. Hi ku gimeta, swidzidzirisi swi nga pfuna ni ku va ni khombo hi ku ya hi ndlela leyi swi tirhisiwaka ha yona. Hambileswi swidzidzirisi swa vutshunguri swi antswisaka ni ku ponisa vutomi, ku tirhisiwa hi ndlela yo biha ka swidzidzirisi swa vuhungasi swi nga vanga khombo lerikulu emirini ni le mianakanyweni. Ku endla swiboho leswi nga ni vutivi ni ku lava mpfuno loko swi laveka i magoza ya nkoka yo hlayisa vutomi lebyi hanyeke kahle.

## Swihlovo leswi tirhisiweke


#
Khavichi

**Khavichi**, leyi katsaka tinxaka to hlaya ta *Brassica oleracea*, i ximilani xa matluka ya rihlaza kumbe rihlaza ro dzwihala, ya xivunguvungu, kumbe yo basa lexi byariwaka tani hi xibyariwa xa miroho xa lembe rin'wana na rin'wana eka tinhloko ta xona ta matluka yo tsindziyela. Yi huma eka khavichi ya nhova, naswona yi wela eka swibyariwa swa cole kumbe brassicas, leswi vulaka leswaku yi fambelana swinene na birikholi na khalifilalwa (var. *botrytis)*; Swihluke swa Brussels (var. *gemmifera* ); na khavichi ya Savoy (var. *sabauda* ).

Khavichi hi ntolovelo yi tika exikarhi ka 500 na 1000 wa tigereme. Tikhavichi ta rihlaza letingana matluka yo olova, ya tinhloko leti tiyeke hi tona leti tolovelekeke swinene, laha tikhavichi ta xivunguvungu ta matluka yo olova na tikhavichi ta savoy letingana matluka yo tsindziyela ta mihlovo leyimbirhi tinga tala. Ehansi ka swiyimo swa masiku yo leha ya dyambu, kufana na lawa ya kumekaka eka ti latitudes tale henhla ta n’walungu hi ximumu, ti khavichi tinga kula swinene. Hi lembe ra 2012, khavichi yo tika swinene a yi ri 62.71 wa tikhilogireme. Tinhloko ta khavichi hi ntolovelo ti tshoveriwa eka lembe rosungula ra ku byariwa hi rona bya ximilani, kambe swimilani leswi kunguhatiweke kuva mbewu swipfumeleriwa kukula lembe ravumbirhi naswona swifanele ku hlayisiwa swihambanile na swibyariwa swin’wana swa cole ku sivela cross-pollination. Khavichi yi tala kuva na ku pfumaleka ka swkudya swo tala xikan'we na switsotswana swo tala, na mavabyi ya ti bacteria na fungul. 

Khavichi a yi tala ku byariwa kun’wana eEurope eka matimu ya khale emahlweni ka 1000 BC.  Ku tirhisiwa ka khavichi eka swakudya swi tsariwile ku sukela khale.  A yi hlamuseriwa tanihi tafula ra manyunyu eMfun'weni ya  vaRhoma.   Hi Malembe ya le Xikarhi, khavichi a yi hundzuke xiphemu lexikulu xa swakudya swa le Yuropa,  hilaha swi kombisiweke hakona hi ku voninga ka matsalwa ya voko.  Ku sunguriwe ku hambana lokuntshwa ku sukela eka ku pfuxeta ka vukhongeri ku ya emahlweni, ngopfu-ngopfu hi vanhu lava vulavulaka Xijarimani. Khavichi ya Savoy yi endliwe hi lembe xidzana ra vu-16. Hi lembe-xidzana ra vu-17 ni ra vu-18, khavichi a yi tsakeriwa tanihi swakudya leswikulu exikarhi, en’walungwini ni le Vuxeni bya Yuropa.  Yi tlhele yi tirhisiwa hi vatluti va le Yuropa ku sivela vuvabyi bya scurvy hi nkarhi wa maendzo yo leha elwandle. Ku sukela eku sunguleni ka nguva ya manguva lawa, khavichi a yi rhumeriwa ematikweni ya le Amerikha, eAsia, ni le misaveni hinkwayo.  

Ti nga lunghisiwa hi tindlela to tala to hambanahambana to dya; ti nga ha swekiwa, ti virisiwa (eka swakudya swo tanihi sauerkraut na kimchi), ti swekiwa, ti oxiwa, ti swekiwa, kumbe ti dyiwa ti nga swekiwangi. Khavichi leyi nga si swekiwaka i xihlovo lexi fuweke xa vhithamini K, vhithamini C ni fibre ya swakudya. China hi rona leri humelerisaka ngopfu ti khavichi, rinyika tiphensete ta makumemune nhungu wa nhlayo hinkwayo ya misava.

## Swihlovo leswi tirhisiweke
Bangi

Tibangi ti tirha tanihi vayimeri va ku hakela hi ku endla tiakhawunti ta ku cheka kumbe ta sweswi eka vaxavi, ku hakela ticheke leti hoxiweke hi vaxavi ebangi, na ku hlengeleta ticheke leti hoxiweke hi vaxavi ebangi, na ku hlengeleta ticheke leti nghenisiweke eka tiakhawunti ta sweswi ta vaxavi. Tibangi ti tlhela ti endla leswaku tikhasimende ti hakela hi ku tirhisa tindlela tinwana to hakelato fana na Automated Clearing House (ACH), Ku hundziseriwa hi tintambhu kumbe ku hundziseriwa hi thelegiramu, EFTPOS, na michini yo hakela ya xiothomethi (ATMs).

Tibangi ti lomba mali hi ku amukela mali leyi vekiweke eka tiakhawunti ta sweswi, hi ku amukela tidipoziti ta nkarhi wo leha, na hi ku humesa tisekhurithi ta swikweleti to fana na tibangi na tibondo. Tibangi ti lomba mali hi ku endla mali ya le mahlweni eka vaxavi eka tiakhawunti ta sweswi, hi ku endla swikweleti swa swiphemuphemu, na hi ku vekisa eka tisekhurithi ta swikweleti leti xavisiwaka na swivumbeko swin’wana swa ku lomba mali.
Xitofu

**Xitofu** kumbe **range** i xitirhisiwa lexi humesaka kuhisa endzeni kumbe ehenhla ka xitirhisiwa xo kufumeta ndzhawu kumbe ku sweka. Switofu swi nga ha fambisiwa hi mafurha yo tala, yo tanihi gasi ya ntumbuluko, gezi, petirolo, tihunyi ni malahla.

Swilo leswi tolovelekeke ngopfu leswi switofu swi endliwaka ha swona i nsimbi leyi hoxiweke, na maribye.

Vulavisisi na nhluvukiso eka switofu leswi hlayisekeke na leswi humesaka thyaka a hansi swi ya emahlweni swi hluvuka.
Huku

**Nkuku** ( ***Gallus gallus domesticus*** ) i xivumbeko lexi fuyiwaka xa xinyenyana xo tshwuka xa le makhwatini ( *Gallus gallus* ), lexi eku sunguleni a xi tumbuluka eDzonga-vuxa bya Asia.Yisungule ku fuyiwa kwalomu ka 8,000 wa malembe lawa yanga hundza naswona i xin’wana xa swifuwo leswi fuyiweke leswi tolovelekeke naswona swi hangalakeke emisaveni hinkwayo.Tihuku ngopfu ngopfu ti hlayisiwa eka nyama na tandza ra tona, hambi leswi titlhelaka ti hlayisiwa tani hi swifuwo swale kaya.

Ku sukela hi 2023, nhlayo ya tihuku ta misava hinkwayo yi tlula 26.5 wa tibiliyoni, laha ku humelerisiwaka ku tlula khume ntlhanu wa tibiliyoni ta swinyenyana lembe na lembe leswaku swi dyiwa. Tinxaka to hlawuleka tofana na ti "broilers" na tihuku leti vekaka ti endliwile kuva ti humelerisiwa nyama na tandza, hiku landzelelana.Nkuku lowu fuyiweke leswaku wuta veleka wunga humesa kutlula 300 wa matandza hi lembe, Tihuku i swiharhi swa ntshamisano leswingana marito yo rharhangana na mahanyelo, naswona swihumelela eka mintsheketo, vukhongeri, na matsalwa eka miganga yotala, Nkoka wa tona wa ikhonomi wu ti endla xiphemu xa nkoka xa vufuwi bya swiharhi emisaveni hinkwayo.

## Mavito ya mavito
Mimpimanyeto ya tihuku yi katsa:

* *Biddy* : huku, kumbe huku leyi ha ku tswariwaka  
* *Capon* : huku ya xinuna leyi tsemiweke kumbe leyi nga tsemiwiki [ a ].
* *Chick* : huku leyintsongo 
* *Chook* /tʃ ʊ k / : huku (Australia/New Zealand, leyi nga riki ya xivumbeko) 
* *Mbolo* : huku ya xinuna leyikulu leyi noneke  
* *Cockerel* : huku ya xinuna leyintsongo 
* *Nkuku* : huku ya xisati leyikulu 
* *Pullet* : huku ya xisati leyintsongo leyinga ehansi ka lembe.  Eka bindzu ra tihuku, pullet i huku leyi nga vupfangiki hi tlhelo ra rimbewu leyi nga ehansi ka 22 wa mavhiki hi vukhale. 
* *Rooster* : huku ya xinuna leyikulu leyi noneke, ngopfu ngopfu e North America. Yi sungule hi lembe-xidzana ra vu-18, kumbexana tanihi xivulavulelo xo olova ku papalata nhlamuselo ya rimbewu ya rito *mbolo* .   
* *Yardbird* : Huku (dzongeni wa United States, ririmi ra le makaya)
Apula

**Apula** i mihandzu wa xirendzivutani, lowu dyiwaka, lowu humaka eka ya nsinya wa apula ( *Malus* spp.). Mirhi ya mihandzu ya rixaka ra **mihandzu** kumbe **apula ra le kaya** ( ***Malus domestica*** ), leyi byariweke ngopfu eka muxaka lowu, yi byariwa emisaveni hinkwayo. Murhi lowu wu sungule eAsia Xikarhi,laha wu nga kula wu hangalaka na nhova, *Malus sieversii*, wa ha kumekaka kona.Maapula ya byariwile ku ringana magidi ya malembe eEurasia loko ya nge se fika eAmerika N'walungu hi vakoloni va le Yuropa .Maapula ma ni nkoka wa ndhavuko eka mintsheketo yo tala (ku katsa ni Xinorse ni Xigriki ) na vukhongeri (bya  tanihi Vukreste eYuropa ).

Maapula lawa ya byariweke kusuka eka mbewu yotala  kuze ya hambanile swinene na laha ya tumbulukeke kona, naswona mihandzu leyi humelelaka hakanyingi ayi pfumala swihlawulekisi leswi lavekaka. Hi swikongomelo swa mabindzu, kukatsa na ku kamberiwa ka swimilani, ti cultivars ta maapula ti hangalasiwa hiku hlanganisiwa ka kulu eka timintsu . Misinya ya maapula leyi byariweke handle ka timintsu yitala kuva yikulu naswona ya hlwela  swinene kuva yiva na mihandzu endzhaku ko byala. Timintsu titirhisiwa ku lawula rivilo raku kula xikan’we na vukulu bya nsinya lowu lehaku, leswi pfumelelaka ntshovelo wo olova.

Kuna kutlula 7,500 wa tinxaka ta maapula . Ti tixaka tohambana hambana ti fuyiwa kuva titsakela naku tirhisiwa kohambanahamban,laha swikatsaka na kusweka, kudya swinga swekiwanga, naku humelerisiwa ka juzi ya cider kumbe apula . Mirhi na mihandzu switala kuva na swiphiqo swa fangali, ta switsongatsongwani, na switsotswana, leswinga lawuriwaka hi tindlela to hlaya to hanyisa na taku ka ti nga hanyisi. Hi 2010, rixaka ra mihandzu leyi yi landzelerisiwile tani hi xiphemu xa vulavisisi eka vulawuri bya mavabyi xikan’we naku fuwa hiku hlawula eka vuhumelerisi bya maapula.

Rito *apula* ri huma eka Xibunu, leswi vulaka "apula", hayi hi ku kongoma apula.  Sweswo hi ku famba ka nkarhi swi huma eka riviti ra Proto-Germanic , yi huma hi ku landzelelana eka Proto-Indo-European  .  Ku sukela hi lembe xidzana ra vu 17, rito leri ri tlhele ri tirha tanihi rito leri tolovelekeke eka mihandzu hinkwayo, ku katsa ni tinyawa . Leswi swi nga ringanisiwa ni xivulavulelo xa Xinghezi xa le Xikarhi xa lembe-xidzana ra vu 14 apula ra le tangeni, leswi vulaka banana .