open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mihleketo

**Mihleketo** inxaxamelo wa vuswikoti byo twisisa bya mabyongo, kuhlanganisa na kutitiva, ku anakanya, ku avanyisa na kutsundzuka. mihleketo yi kota kutswisisa, kulorha, ku tlangela, naswona yithlela yi kota ku tiva matitwele ya hina, lama yisaka eku endleni swilo swokarhi.Kuna ndzhavuko woleha eka Filosofi, vukhongeri na sayensi ya kutwisisa, mayelana na leswi akaka miehleketo ku hlanganisa na swihlawulekisi swa yona.

Xivutiso lexi saleke hi ta mihleketo, i xivutiso xa miri na miehleketo, lexi kambisisaka vuxaka eka mihleketo na byongo bya munhu. Eka nguva ya khale kunga si sungula Sayensi, aku tshembiwa leswaku vumbirhi bya munhu, laha aku pfumeriwa leswaku mihleketo ahi ya nyama. Masiku lawa kupfumeriwa leswaku mihleketo yi yelana na matshamele ya byongo. Xin'wana xivutiso hileswaku xana swi vumbiwa swin'wana naswona swina mihleketo kumbe kova vanhu ntsena vanga vuswikoti lebyi.

Kunga khatariseki ntumbuluko wa mihleketo, ku pfumeriwa leswaku imihleketo leyi endlaka leswaku xivumbiwa xi titiva no tiva mbangu wa xona, kutwisisa no hlamula eka switwi leswi rhendzeleke, kuhlanganisa na kutwisisa na kutwa.

## Mintshaho
Vusurumani

**Vusurumani** () i vukhongeri lebyi pfumelaka leswaku kuna xikwembu xin'we ntsena lexinga ringanisiwiku na swikwembu swin'wana, kunga (Allah) naswona Muhammad i murhumiwa wo hetelela wa Xikwembu. Vukhongeri lebyi i ba vumbirhi emisaveni hikuya hi mandlandlamukele ya vukhongeri  naswona hibyona lebyi kulaka ku tlula vukhongeri byin'wana, hi kwalomu ka 1.8 wa tibhiliyoni ta valandzeri emisaveni, lava vuriwaka Masurumani. Masurumani ma tata vunyingi bya nhlayo wa vakatiko ematikweni ya kwalomu ka 49 emisaveni. Vusurumani bydyondzisa leswaku Xikwembu xina ntwela-vusiwana, xina matimba hinkwawo, xihlawulekile, naswona xikongomisa vanhu hi kutirhisa vaprofeta, hlavutelo wa matsalwa na swikombiso swa ntumbuluko. Matsalwa ya vukhongeri lebyi i Kurani, leyi tekiwaka tani hi rito raxikwembu, na tidyondzo to fanisa (leti vuriwaka *sunnah*, kuhlanganisa na mintokoto leyi tsariweke kunga *hadith*) ta Muhammad (Exikarhi ka 570–8 Xixika 632 CE).

Masurumani ma pfumela leswaku Vusurumani ivukhongeri lebyi heleleke lebyi hlavuteriweke eka vaprofeta vofana na Adamu, Abrahama, Moxe na Yesu. Kasi Kurani yona vatshemba leswaku i hlavutelo lowu heteleleke wa Xikwembu. Vukhongeri lebyi nabyona byi dyondzisa leswaku kutava na kuavanyisa kamakumu, laha lavo lulama vangata ya e Paradeyisini, kasi vadyohi vona vaya e Tiheleni. Minsiya ya vukhongeri lebyi yihlanganisa Minsinya ya nthlanu ya Vusurumani, leyi nga mfanelo wa vukhongeri,  na kulandzelerisa nawu wa vusurumani, lowu khumbaka swiyenge hinkwaso swa vutomi na nhlangano wa vanhu, kusukela eka kuveka mali na swa tarihanyo, kuya eka Vavasati na mbangu. Madorobha ya Mecca, Medina na Jerusalema i madorobha yo kwetsima eka Vusurumani.

## Minthsaho
Ntlangu

**Ntlangu** ivuhungasi lebyi hleriweke, naswona minkarhi yin'wana wu tirhisiwa ku dyondzisa. Mintlangu yithlela yiva mintirho leyi hakelaka, naswona yiva muxaka wa Vuthsila. Hambileswi kunga hava kuhambana, kambe mintlangu ya manguva lawa iminthirho (Kufana na ntlangu wa Majatu, kumbe Bholo) kumbe vuhungasi (Kufana na ntlangu wa Swiyenge, Tikhadi kumbe tivhidiyo).

Mintlangu i ya kuhungasa, naswona yingava na mbuyelo eka muhluri. Unga tlanga wexe, miri xipani kumbe eka inthaneti. Hakanyingi vatlangi vana vahlaleri lava vanga tlangiki, kambe vatsakela ntlangu wokarhi. Vatlangi vanga thlela vava vahlaleri loko varikarhi va cincana kutlanga. Vana vatsekala ku langa vatlangi kumbe vahlaleri eka mintlangu ya vona.

Swiyenge swa nkoka swa mintlangu i minkutlunya, milawu, mphikizano, na minjhekanjhekisano. Mintlangu yi hlanganisa ku hlohlotela mihleketo na miri wa mutlnangi. Mintlangu yo tala yi pfuna ku antswisa vuswikoti naswona yithlela yi va muxaku wa vutiolori.

Kusukela hi 2600 BC, mintlangu i xiyenge lexikulu xa vutomi bya vanhu na mindzhavuko. Ntlangu wa vuhosi bya le Uri, Seneti na Mankala, i yin'wana ya mintlangu yakhale leyi tsundzukiwaka.

## Mintshaho
Matikhomele

**Matikhomele** kumbe **Filosofi ya Matikhomele** i rhavi ra Filosofi leri hlanganisaka kulongoloxa, kusirhelela, na ku hlohlotela matikhomele lamanene kumbe yobiha. Rito Matikhomele kumbe (ethikos), risuka eka (ethos) leswi vulaka "ntolovelo".

Tani hirhavi ra Filosofi, matikhomele mahlahluva swivutiso leswinge "Heyihi ndlela leyi antswaka kuhanya ha yona?" naswona "Hiswihi swi endlo leswi nene na leswo biha?" Hi kukongoma matikhomelo indlela yo tlantla swivutiso swo fana na vunene na vubhihi, vululami na vuhomboloki. 

Marhavi lamanharhu eka matikhomele i:
# Masungulo ya Matikhomelo, mahlahluva nhlamuselo matikhomele na ntiyiso.
# Matikhomelo ya ntolovelo, mahlahluva ndlela yo langa matikhomele.
# Kutirhisa Matikhomele, mahlahluva ndlela leyi munhu a pfumelelaka ku tikhoma hayona.

## Mintshaho
Inthaneti

**Inthaneti** i xiyimiso xa nxaxamelo wa tikhompuyuta leti khwekelaneke emisaveni hinkwayo naswona tikarhi titirhisa ririmi ra tikhomuyuta leri fanaka ra TCP/IP ku hlangana no phakela marungula. Inhlangano wa swiyimiso leswi hlanganisaka tihulumnendhe, tindzawulo ta lerivaleni, tikhampani ta xihundla, tindzhawu ta vuleteri emisaveni hinkwayo leti hlanganisiwaka hi tingoti ta gezi, kumbe thekinoloji ya vuhaxi bya moya, kumbe vuhaxi bya rivoningo. Inthaneti yi rhwele swisaka swa vuxokoxoko na vukorhokeri, tani hi matswalwa lama hlanganisiweke eka inthaneti, vulwembu bya inthaneti bya misava (www), poso ya inthaneti, rinqingo ra inthaneti na kuavelana hi tifayili eka inthaneti.

Masungulo ya inthaneti mathlelela eka ndzavisiso lowu simekiweke hi hulumendhe ya Amerikha eka malembe ya va 1960, leswaku ku akiwa ndlela yo avelana vuxokoxoko no vulavurisana hikutirhisa nhlangano lowu rharhanganeke wa tikhompuyuta. Ku khwekerisiwa ka tikhompuyuta ta van'wamabinzu hi malembe ya 1990, swi sungule pfumba ro ndlandlamuxa inthaneti ya masiku lawa, naswona swi thlonthle kundlandlamuka ka yona laha tindzawulo tin'wana na vanhu lava tolovelekeke na tikhompuyuta leti khomekaka ti khwekerisiweke eka inthaneti. Kute loko ku fika malembe ya 2000, tithekinoloji na vukorhokeri bya inthaneti anase byi nghenisiwile eka swiyenge hinkwaswo swa vutomi bya namunhtla.

## Mintshaho
Khompuyuta

**Khompuyuta** i muchini lowu leteriwaka to endla tinhlayo na swileriso hixinkarhana. Vuswikoti bya tikhomupyuta ku landzelela ndzayo na swileriso swo karhi hi ku longoloka, swi vuriwa Phurogiramu. Tikhompuyuta teleto titirhisiwa tanihi swiyimiso swa vulawuri eka mintirho yotala eti nkomponini to tala, nale ka michini leyi tirhisiwaka hi mani namani. Leswi swi hlanganisa michini yo toloveleka tani hi yo kufumeta swakudya, tirhimoti, tirhobhoto tale tinkomponi, kukunguhata hi ku tirhisa tikhompuyuta, na tifoni tale phakidini.  Kasi na Inthaneti nayona yi fambisiwa hi ti khompuyuta leti khwekelaka na vulavurisana na timiliyoni ta tikhompuyuta tin'wana emisaveni.

Kusukela khale ka khaleni, michini yo toloveleka ayitirhisiwa kufana na vuhlalu leswaku ku hlayeleriwa habyona. Ekusunguleni ka nguva ya tinkomponi, michini ya tinsimbhi a yitirhisiwa ku endla mintirho yo rharhangana ku fana na ku kongomisa neyithi leyi rhungaka.  Michini leyi rharhanganeke ya gezi yi akiwile na swona yi pfunete ku endla tinhlayo to hambana hambana eka lembe xidzana ra vu 20.  Michini yo sungula ya gezi leyi thlariheke yi sungule ku tirhisiwa hinkarhi wa nyimpi ya misava ya vumbirhi. Rivilo, matimba na ku olova ka matirhisele ya tikhompuyuta leti, ma kurile hi ku hatlisa loku kulu kusukela kwalano.

Hakanyingi, khompuyuta yina mbilu yin'we leyi kotaka ku endla tinhlayo (CPU), yithlela yiva na ndlela yo vekisa vuxokoxoko no byi tsundzuka. Mbilu ya khompuyuta yi kota ku endla tinhlayo to lova, yikota ku langa eka switandzaku swimbirhi, yithlela yi kota ku longoloxa no lawula mafambisele na matirhele yo karhi hikuya hi vuxokoxoko lebyi vekisiweke. Michumu yin'wana leyi tirhisiwaka na mbilu ya khompuyuta yi fana na minchumu yo letela (Bhodo yo thlava marito, Kondlo ro kongomisa, naswin'wana), Minchumu yo kombisa mbuyelo (Xikrini xa khompuyuta, na michini yo gandlisa). Michumu leyi tirhisiwaka na khompuyuta yo endla leswaku vuxokoxoko byi kota ku nghenisiwa eka khompuyuta no hlantiwa hilaha ku fanaka.

## Masungulo
Hikuya hi *Oxford Dictionary*, matirhisele yo sungula ya rito "Khompuyuta" akuri hi lembe ra 1613 eka buku ya xinghezi leyinge *The Yong Mans Gleanings* leyi tsariweke hi Richard Braithwait: "Ndzi vile khompuyuta leyinene ya minkarhi, na n'watinhlayo lonkulu, naswona ndzi chiche masiku ya wena mava nomboro ntsena." Leswi aswi hlamusela munhu loyi a a tirha ku hlaya tinomboro. Rito leri riyile emahlweni ri tirhisiwa hi nhlamuselo leyi ku kondza eka malembe xidzana ya vu 20. Kusukela eka malembe xidzana ya vu 19, rito khompuyuta a ritirhiseriwa kuvula muchini lowu kotaka ku bha tinhlayo.

*Online Etymology Dictionary* yi pfumelana na matirhisele ya rito leringe Khu=ompuyuta hi malembe ya 1940, kuhlamusela "loyi a bhaka tinhlayo", naswona yihlamusela leswaku matirhisele ya rito raku "muchini wabha tinhlayo" risukela eka malembe ya 1897. Kasi yithlela yihlamusela leswaku matirhisele ya manguva lawa ya rito khompuyuta masukela eka malembe ya 1945, naswona ama kongomisiwa eka muchini wa Turing.

## Mintshaho
Vutleketli

**Vutleketli** i kufambafamba ka vanhu, swiharhi na tinhundzu kusuka endzhawini yokarhi kuya eka yin'wana. mixaka ya swavutleketli yihlanganisa, swihahampfhuka, switimela, mimovha naswin'wana na swin'wana. Tavutleketli tinga hambanisiwa hikuya hi maakele ya swilo swo famba hiswona na vukorhokeri lebyi yelanaka. Vutleketli ibyankoka swinene hikuva byi endla leswaku vanhu vakota ku xaviselana tinhundzu, leswinga swa nkoka eka nhluvuko wa vanhu.

Swiakiwo swa vutleketli swihlanganisa, magondzo, tinjhanjhi, vuphatsami bya swihahampfhuka, Ribuwa ra switimela swa mati, switchi swa mabhazi, tindzhawu to hlayisa nhundzu, tindzawu to xavisa mafurha ya movha, na tin'wana tindzhawu leti yelanaka. Switichi leswi swingaha thlela switirhisiwa ku cinca vakhandziyi, nhundzu kumbe ku lunghisa swifambo.

Kasi vukorhokeri byi hlanganisa tindlela to fambisa swifambo swa vutleketli, milawu leyi faneke ku landzeleriwa na vulawuri bya swa vutleketli.

Gondzo i ndlela leyi tiviwaka, ndlela kumbe ndlela leyi nga exikarhi ka tindhawu timbirhi kumbe ku tlula. Hi ntolovelo magondzo ya rhetela, ya ri ni xikontiri kumbe hi ndlela yin’wana ya lunghiseleriwa ku pfumelela ku famba hi ku olova; hambi leswi ya nga laviki ku va tano, naswona hi matimu magondzo yo tala a ku ri tindlela leti tivekaka ntsena leti nga riki na ku akiwa kumbe ku hlayisiwa ka ximfumo. Eka tindzhawu ta le madorobeni, magondzo yanga hundza hi doroba kumbe ximutana naswona ya thyiwa mavito tani hi switarata, ya tirha ntirho wa vumbirhi tani hi urban space easement na ndlela.

## Minthsaho
Vurimi

**Vurimi** kumbe kurima i kuhlakula swimilana na ku fuwa swiharhi leswkau switadyiwa, kutirhisiwa eka swiambalo, mafurha, vutshunguri naswin'wana swilo leswitirhisiwaka ku hlayisa vutomi bya vanhu. Vurimi tlange xiyege xa nkoka swinene eku humeleriseni nhlangano na nhluvuko wa vanhu, laha ku fuwa swiharhi ku vangeke ntalo wa swakudya hithlelo swi hlohlotela nhluvuko wa vanhu. Tidyondzo ta vurimi titiviwa hi Sayensi ya Vurimi. Matimu ya vutivi bya vurimi, ya sukela ekule ngopfu naswona vutivi lebyi byi khumbiwe ngopfu hi tinguva leti hambaneke, mindzhavuko leyi hambaneke na tithekinoloji leti hambaneke.

Vurimi bya manguva lawa byi katsa kurima hikuya hintalo wa swimilana, kuhlanganisa ka timbewu, kutirhisiwa ka mirhi yo kurisa swimilana, mirhi yo tshungula swifuwo na kuya mahlweni ka tithekinoloji tin'wana, swi pfune ku tlakusa ntshovelo, kambe hila thlelo swivanga mavambyi na ku onha mbangu. Kutirhisa mbewu leyi khotsiweke, swisungula ku tala ngopfu, hambi leswi swinga yirisiwa ematikweni man'wana. Ntshovelo wa swakudya na matirhisele ya mati iswin'wana swiphiqo leswikulu emisaveni. 

Kwalomu ka un'we eka vanhu vanharhu emisaveni, vathoriwe no tirha eka vukorhokeri bya vurimi, naswona kulandzela ntirho wa vukorhokeri, hambi leswi kungana ku hunguteka ka vatirhi va tavurimi ematikweni ya vupela dyambu.

## Masungulo
Rito *vurimi (agriculture)* impfangayo ma marito ya Xilatina (*agricultūra)*, kusuka eka *ager*, "nsimu", na *cultūra*, "kuhlakula" kumbe "kukurisa". Vurimi hakanyingi byi hlamusela ntirho lowu endliwaka hi vanhu, hambileswi ntirho lowu wuxiyiweke eka swiharhi swofana na Vusokoti, muhlwa na swin'wana. Kurima swivula kutirhisa switirhisiwa swa ntumbuluko ku "hlakula no kurisa minchumu leyi hlayisaka vutomi, kuhlanganisa swakudya, vungoti, timhadzi na swin'wana leswi thsoveriwaka." Hlamuselo lowu wu hlanganisa ku rima na ku fuma swiharhi na ku kurisa mirhi. Minkarhi yin'wana kuhambanisiwa vurimi na ku byala mirhi ya timhadzi, hikwalaho ka leswi mirhi yatimhadzi yitekaka malembe ku kula. Hambiswiritano kupfumerowa leswaku kuna kufana kokarhi eka mintirho leyi.

## Minthsaho
Tinkomponi

**Nkomponi** itindzhawu to endla tinhundzu na vukorhokeri lebyi yelanaka hixitalo endzeni ka ikhonomi ya tiko. Swihlovo swotala swa mbuyelo eka mabhinzu hi laha tikomponi tavona tisimekiweke kona na tinhudzu leti ti endliwaka. Nkomponi yo edla tinhundzu hi yona komponi leyi vaka ya nkoka eku endleni mintirho yo tala etikweni-nkulu ra Yuropa na Amerikha ya N'walungu hi tinguva ta kusungula ka tinkomponi. Leswi swi fambisane na ku antswisiwa ka tithekinoloji to fana na ku ceriwa ka nsimbhi na makhala.

Kusukela eka nguva ya kuakiwa ka tinkomponi, kwalomu ka vunharhu bya mbuyelo wa mabindzu ya misava wusekeriwe eka tinkomponi. Matiko yo tala lama hluvukeke matitshege ngopfu eka vukorhokeri na mabindzu ya tinkomponi ta wona. 

## Mintshaho
Rikhotso

### Matimu ya muti
Tani hi tsalwa ra Junod, va ka Rikhotso i vanhu la va tumbulukeke eka xitiko xa ka Khosa. Fungwe hosinkulu ya ka Khosa u velekile majaha manharhu. Mavatlo , Ngwenya na yena Rivisi. Rivisi loyi hi yena loyii a nga hundzuluxa vito ra kwe ri suka ka Rivisi ku ya ka Rikhotso.

## Rhavi e ka swiyenge swa rixaka ra Vatsonga
Hi ku ya hi Henri Junod va ka Rikhotso, va hlayiwa eka rhavi ra **Va djonga va Vahlavi** e ka rixaka ra Vatsonga.

## Minkombo
Vutsari

**Vutsari**, hiku angarhela, mpahla ya matsalwa. Hikukongoma, vutsari i matsalwa lama voniwaka tanihi vutshila naswona mari yankoka, ngopfungopfu hi kutirhisa ririmi leri hambanaka na matirhisele ya siku na siku.

Rimitsu ra rito Vutsari risuka eka rito raxilatini "*literatura*/*litteratura"* (leri tekiweke eka rito *littera*: *letere kumbe* matsalele) ritirhisiwa ku hlamusela matsalwa hinkwawo, hambi leswi tinhlamusela totala ti hlanganisaka na matsalwa lama vulavuriwaka kumbe kuyimbeleriwa. 

Vutsari byi hambanisiwa hikuya hi switori leswi ngariki swa xiviri, kumbe switori swaxiviri, naswona hi kuya hi vuthlokovetseri kumbe vuthemenderi. Byinga thlela byi hambanisiwa hikuya hi swiyenge leswikulu kufana na Tinovhele, Switori swo koma kumbe Dirama; naswona mintirho leyi ya vutsari yithlela yi hambanisiwa hi tinguva ta matimu kumbe mboyamelo wa matsalwa.

## Nhlamuselo
Ikhale vanhu varingeta ku hlamusela "vutsari".  Simon na Delyse Ryan varingeta kuhlamula xivutiso lexinge  "Vutsari iyini?" hi ku xiya leswilandzelaka:Pfhumba ro twisisa nhlamuselo wa "Vutsari", indlela leyi kandziyiweke ngopfu, hambileswi vugima musi bya kona, abyi anetisi. Tinhlamuselo to tala ito angarhela naswona ticincacinca kuya hi minkarhi.  Kahle kahle, nchumu lowu nga tiyiseka hi nhlamusela wa Vutsari, hileswaku hlamuselo yeloyo yi ta cinca.Nhlamuselo wa vutsari wu hambana hambana hi kuya hi minkarhi: i "nhlamuselo leyi fambisanaka na ndzhavuko". Kufikela eka malembe xidzana ya vu 18, e vupela dyambu bya Yuropa, Vutsari abyi hlanganisa tibuku hinkwati na matsalwa hinkwawo. Varhoma hivona va koteke ku tumbuluxa nhlamuselo leyi kongomeke, laha va sunguleke ku hambanisa vutsari elbyi tumbuluxiweke "emiehleketweni" kumbe milorho. 

## Minthsaho
Vunanga

Vuyimbeleri i vutshila byo hlela mpfumawulo hi ku famba ka nkarhi hi ndlela yo tirhisa mpfumawulo wa miloti, ntwanano, ku cinca - cinca. I xin'wana xa swivumbeko swa mindhavuko ya vanhu misava hinkwayo. Tinhlamuselo leti  nga toloveleka ta vuyimbeleri ti katsa swilo leswi swi nga toloveleka tanihi ku yimbelela ni ku pfumelelana (leswi lawulaka miloti), mpfumawulo (ni tinhlamuselo ta byona leti yelanaka na phpo, ku famba hi milenge, na vutshila), matimba (ku olova ni ku olova), ni timfanelo ta n'wana ta ku yimbelela ni ku yimbelela (leswi minkarhi yin'wana swi vuriwaka" mpfumawulo wa vuyimbeleri). Vuyimbeleri byo hambana - hambana byi nga ha kandziyisa, kumbe byi susa byin'wana bya byona. Vuyimbeleri byi endliwa hi swichayachayana swo hambana - hambana ni hi marito yo hambana - hambana lama fambisanaka ni vuyimbeleri bya rap; Kuna swiphemu swa marito ntsena (swo tanihi tinsimu leti nga riki na mpfumawulo) na swiphemu leswi hlanganisaka ku yimbelela na swichayachayana. Rito leri ri huma eka rito ra Xigriki leri nge  tshembeka. .C.
Lwandle

**Lwandle** i mati ya munyu lawa ma hlanganisaka xiyenge lexi kulu xa pulaneti ya misava. Kuna malwandle ya nthlanu emisaveni kunga, lwandle ra Phasifiki, lwandle ra Atlantiki, lwandle ra Indhiya, lwandle ra Anthakthika na ra Akthika. 

Malwandle yamisava, iyankoka ekavutomi na swivumbiwa hinkwaswo swa misava, naswona byi na xiphemu eka ndzendzeleko wa Khaboni, byi hlohlotela maxelo na tinguva. kuna minxaka ya swivumbiwa leswi hanyaka swa kwalomu ka 230,000 leswi tiviwake, kambe tindzhawu to tala ta malwandle atisifikeleriwa hikwalaho, kuehleketeriwa leswaku kungava kuri na minxaka ya swivumbiwa swa kwalomu ka timiliyoni timbirhi. 

## Mintshaho
Dorobha

**Dorobha** indzhawu leyi kulu leyi akiweke naswona ku tshamaka vanhu.  **Madorobha** hiku angarhela mana swiyimiso leswi kulu swa tiyindlu, vutleketli, mahosi, mphakelo wa mati na gezi, vuhaxi na matirhisele ya misava. Ntalo wa dorobha wu hlohlotela vuxaka bya vanhu na mabidzu, naswona wuthlela wu vuyerisa mintlawa hayimbirhi.

Hikuya himatimu, vatshami va le madorobheni avanga talanga ngopfu, kambe namunthla, endzhaku ka malembe xidzana mambirhi ya kurhurha kavanhu vaya tshama emadorobheni, kuvuriwa leswaku hafu ya vanhu laha misaveni vatshama emadorobheni. 

Dorobha leri kulu naswona leri taleke vanhu kutlula man'wana emisaveni i dorobha ra Xanghayi eChayina rilandzeriwa hi Thokiyo eJapani na Jabodetabek (Kumbe Jakarta) eIndonexiya. Kasi madorobha yakhale ngopfu matshamiwa hi vanhu, i Fayiyumi, Damaska, na Varanasi.

## Mintshaho
Vuaki

**Vuaki** (Risuka eka rito ra Xilatina *architectura*, naxigriki *arkhitekton*, leswivulaka "muaki lonkulu") indlela na vuxokoxoko byo kunguhata no aka swiakiwo kumbe tiyindlu na swin'wana. Ntirho wavuaki wutikomba eka miako leyi hetiweke tanihi ntiro wavutshila. Mindzhavuko yakhale yitiviwa hikuya hi tindlela tavona to aka na swihondzo kumbe tiyindlu leti hulukeke malembe yotala.

"Ndlela yo aka" yingathlela yivula:
* Ndlela yo hlamusela swiakiwo swo hambana hambana.
* Vutshila na sayensi yo aka swiakiwo.
* Ndlela ya kuhlela na ku aka
* Vutivi bya vutshila, Sayensi, thekinoloji, na vanhu.
* Ntirho wa kunguhata wa muaki-nkulu, kusukela eka madorobha lamakulu kuya eka swilo ledswitsongo swo fana na switulu.

## Mintshaho
Amerikha ya le N'walungu

**Amerikha ya le Nwalungu**






**Amerikha ya le Nwalungu** itiko-nkulu leri kumekaka eka halufu ya misava ya vupela dyambu bya n'walungu. Rirhendzeriwe en'walungwini hi lwandle ra Arkthiki, evuxeni hi lwandle ra Atlanthiki, evupela dyambu na le dzongeni hi lwandle ra Phasifiki, nale dyongeni bya vuxa hi tiko-nkulu ra Amerikha ya le Dzongeni na lwandle ra le Kharibhiyeni.

Amerikha yale Nwalungu i tiko-nkulu ra vunharhu hi vukulu, kulandzela matiko-nkulu ya Axiya na Afrika, naswona iravumune kuya hi ntalo wa vanhu, kulandzela Axiya, Afrika na Yuropa. Hi lembe ra 2013, ntsengo wa vanhu va rona awukumbeteriwa kwalomu ka 565 watimiliyoni tavanhu.

Amerikha yale Nwalungu rifikeleriwe hi vanhu vosungula, loko vata tsemakanya buluho ra misava ra Beringi, kwalomu ka 40,000 kuya eka 17,000 wa malembe lamahundzeke. Nguva yotoloveleka eka tiko-nkulu leri yisungula kwalomu ka malembe xidzana ya vu 6 kuya eka 13. Kasi nguva ya vanhu va Kholombiya yi hele loko vanhu va sungula ku tluta lwandle ra Atlanthiki na ku fika ka vakolonyi va le Yuropa. Mindzhavuko ya manguva lawa ya kombisa vuxaka byo hambana eka vakolonyi va le Yuropa, vanhu vo sungula va Amerikha, mahlonga yo suka e Afrika na switukulwana swa vona. 

Nhlohlotelo wa va Yuropa wu tikomba ngopfu e n'walungwini wa tiko-nkulu leri, kasi nhlohlotelo wa vanhu vosungula va tiko-nkulu leri na ma Afrika, wu vonaka ngopfu e dzongeni ra tiko-nkulu leri. Hikwalaho ka matimu ya vukolonyi e tikweni -nkulu leri, vanhu varona votala va vulavula Xinghezi, Xipanichi kumbe xifurhwa naswona matiko ya kona mana mindhavuko yale vupela dyambu.

## Mintshaho
Amerikha ya le Dzongeni

**Amerikha ya le Dzongeni**






**Amerikha ya le Dzongeni**  i tiko-nkulu leri kumekaka eka halufu ya misava ya vupela dyambu bya le dzongeni. Naswona ringa vonaiwa tani hi tiko-nkulu ra switikwana swa Amerikha wa ririmi ra xilatina. Matirhisele ya rito, tiko-nkulu ra Amerikha yale dzongeni, masungule ku andza kutlula rito, "matiko ya Amarikha wa xilatina", naswona leswi swi endliwe hi nhluvuko wa tiko ra Brazil.

Tiko-nkulu leri ri angarheliwa evupela dyambu hi lwandle ra Phasifiki na lwandle ra Atlanthiki e n'walungu nale vuxeni; kasi e n'walungu ri angarheliwa hi tiko-nkulu ra Amerikha wa le N'walungu na Lwandle ra Kharibhiyeni. Tiko-nkulu leri rina matiko ya khume mbirhi.

Amerikha ya le Dzongeni yina ku anama ka kwalomu ka 17,840,000 wa ti Skwemitara. Ntsengo wa vaaka tiko va rona a wu kumbeteriwa kwalomu ka 371,090,000 hi lembe ra 2005. Tiko-nkulu leri ira vumune hi ku anama, (kulandzela Axiya, Afrika na Amerika wa le N'walungu) naswona i ravunthlanu hi ntalo wa vaaka tiko (Endzhaku ka Axiya, Afrika, Yuropa na Amerikha wa le N'walungu). Tiko ra Brazil hirona leri teleke vaaka tiko kutlula man'wana eka tiko-nkulu leri, rilandzeriwa hi Colombiya, Argentina, Venezuwela na Peru. Eka ma lembe lama hakuhundzaka, Brazil yi kote ku teka vurhangeri eka ta mabindzu na ikhonomi, eka tiko nkulu leri.

Mindzhavuko na mahanyele ya vaaka tiko varona masukela eka vanhu vosungula varona na minjhekanjhekisano leyiveke kona exikarhi ka vona na vakolonyi vale Yuropa, kuhlanganisa na mahlonga lama fikeke kusuka e Afrika. Hikwalaho ka malembe yotala ya mimfumo ya vukolonyi bya Yuropa, vaaka tiko va tiko-nkulu leri va vulavula xiphutukezi na xipanichi.

## Mintshaho
Oxiyeniya

**Oxiyeniya**





**Oxiyeniya** i tiko-nkulu kumbe xifundza xa ndzawu leyi hlanganisaka Ostraliya na Swihlala leswinge lwandle ra Phasifiki. Oxiyeniya yi funengeta kwalomu ka 8,525,989 wa tiskwe-mitara naswona yina vaakatiko va 41,050,699. Oxiyeniya itiko-nkulu leritsongo kutlula matiko-nkulu hinkwawo ya misava.

Oxiyeniya yina mpfangano wa ti-ikhonomi, kusukela eka ikhonomi leyi hluvukeke ngopfu ya Ostraliya na Nyuzilendi leti hlayiwaka eka matiko ya khume ya misava lama hluvukeke kuya hi vutomi lebyinene, kuya eka matiko lama ha kasaka kufana na Kiribati na Tuvalu. Ostraliya hirona tiko leru kulu eka matiko ya Oxiyeniya, naswona Sidni hirona dorobha leri kulu eka madorobha ya matiko ya Oxiyeniya.

Vanhu vosungula kufika e Ostraliya, Gineya leyintshwa na swihlala swa ndzhawu leyi, vangava vafikile kona kwalomu ka malembe ya 50,000 na 30,000 lama hundzeke. Oxiyeniya yivalangiwile rosungula hi vayuropa hi lembe-xidzana ravu 16 kuya emahlweni. Vavalangi va maphutukezi va fikile e swihlaleni swa Tanimbari, Carolina na Papuwa Nyugini, exikarhi ka malembe ya 1512 na 1526. Eka riendzo rayena rosungula hilembexidzana ravu 18, James Cook ufikile e Tahiti, ivi alandzelela swihlala akala a fika eribuweni rale vuxeni bya Ostraliya. Ndzhawu leyi ya Phasifiki yivone minjhekanjhekiswano yihlaya exikarhi ka Amarikha na Japani, hinkarhi wa nyimpi ya misava yavumbirhi.

Kufika ka vakolonyi vale Yuropa eka malembexidzana lama landzeleke, kutisile kucinca loku kulu eka vutomi bya siku na siku kuhlanganisa na swa tipolitiki ta ndzhawu leyi ya misava. Eka manguva lawa, matiko yotala ya Oxiyeniya masungula kuvulavula hi xikongomelo xo cinca mujeko ya matiko ya wona leswaku makombisa mifungo ya wona. Mpfapfarhuto wale maribweni wa le Ostraliya ivutshila byakhale ngopfu lebyi ngakavanyetiwangiku kusukela khale na swona ixiyenge xankoka xandzhavuko wa vanhu vosungula va Ostraliya. Ntshava ya Puncak Jaya e Papuwa hiyona nhlohlorhi leyi leheke ngopfu e Oxiyeniya. Matiko yotala ya Oxiyeniya mana xiyimiso xavu demokhrasi na Phalamendhe leyi akiwaka hi mintlawa yohambana hambana ya swa tipolitiki, naswona vuvhaki hiyona nkomponi leyi nga xihlovo xa mintirho yotala ematikweni lawa.

## Mintshaho
Vunjhiniyera

**Vunjhiniyera** i ndlela yo tirhisa tinhlayo, ku hlanganisa na vutivi bya Sayensi, ikhonomi, nhlangano wa vanhu na vutivi bya vutomi bya siku na siku ku tsumbula, ku aka, ku hlayisa, kulavisisa na antswisa mathulusi, michini, swiyimiso na mihlangano.

Tidyondzo ta vunjhiniyera ti aname ngopfu naswona tikhumba swiyenge swa tidyondzo leti hlawulekeke ta vunjhiniyera na Sayensi hi ku angarhela.

Rito vunjhiniyera, ritekiwa risuka eka rito ra Xilatini* ingenium*, leswivulaka "Kuthlariha" na  *ingeniare*, leswivulaka "ku vumba, swilo".

## Nhlamuselo
Huvo ya tinjhiniyera ta le Amerikha (ECPD) yi hlamusela vunjhiniyera hindlela leyi:Ndlela yo thlariha ya ku tirhisa mikhuva na maendlela ya Sayensi, ku hlela na ku kunguhata swi ako, michini, switirhisiwa, na maendlel ya minchumu, kuya hi kutirhisa ndlela yin'we kumbe mpfangano wa tindlela na minchumu, kumbe ku aka na kutirhisa nchumu kuya hi makunguhatelo yo karhi; kumbe ku vhumba matirhele ya nchumu kumbe xiyimiso xokarhi; hikwaswo kuya hi makungahatele na swilaveko swa matirhisele ya kona, kikuya hi chicha swilaveko swa matirhisele naswona ku sirheleriwa vutomi na nhundzu.

## Mintshaho
Vuxa-dyambu bya le xikarhi

**Vuxa-dyambu bya le xikarhi**






**Vuxa-dyambu bya le xikarhi** i ndzhawu leyi ngexikarhi ka matiko-nkulu naswona yinga evupela dyambu bya Axiya na Gibhita. Rito Vuxa-dyambu bya le xikarhi, risungule ku tirhisiwa ngopfu hi lembe xidzana ra vu 20.

Va-Arabhi, VuThaki, VaPeresiya, VaKhudi na VaAzeri hitona tinxaka ra vanhu lava teleke exifundzeni lexi xamisava. Mintlawa leyi tsongo ya tinxaka ta xifundza lexi yihlanganisa Vayuda, VaSiriya na Varami. Kasi ku thlela kukumeka vatirhi vavaluvelri votala endzhawini leyi.

Matimu ya Vuxa-dyambu bya le xikarhi, yithlelela eka nkarhi wa khale ngopfu. Vukhongeri byo hlaya, byi simekiwe kusuka eka ndzawu leyi ya misava, kuhlaganisa Vuyuda, Vukreste, na Vusurumani.

Ntshamelo maxele ya ndzhawu leyi ya hisa ngopfu nothlela yiva mananga, naswona yipfumala milambu yo tala, kova yona milambu ya Nile a Gibhita, Thayigrisi na Yufrata, e Mesopotamiya laha misava yakona yifuweke ngopfu.

Matiko yotala lawa mnge kusuhi na lwandle ya Indiya, mativiwa ngopfu hikuva na Oyili yimbisi, leswi fuwiseke tihosi ta matiko yakona.

## Tinoti

### Mintshaho
Nhlangono wa matiko ya Afrika

**Nhlangono wa matiko ya Afrika**






**Nhlangono wa matiko ya Afrika** (**AU**) i nhlangano lowu akiweke hi matiko ya 55 eka tiko nkulu ra Afrika. Nhlangano lowu wusimekiwe hi 26 Mudyaxihi 2001 e Addis Ababa, Ethiopia, naswona wusungule kutirha hi 9 Mawuwani 2002 e Afrika Dzonga, ku siva nhlangano leyi ayirokona ekusunguleni ya Nhlangano wa vun'we bya Afrika (OAU). Swiboho swo hlawuleka swa AU, switekiwa eka huvo ya AU, leyi vitiwaka kambirhi hi lembe ya varhangeri va matiko na tihulumendhe ta matiko ya Afrika. Ofisi ra matsalwana wa nhlangano leyi, rikumeka e dorobheni ra Addis Ababa.

## Nkatsakanyo
Swikongomelo swa AU iku:
# Fikelela vun'we na kutirhisana exikarhi ka matiko ya Afrika na Vaaka tiko va rona.
# Sirhelela mimfumo, ndzhawu ya vutiko na kutiyimela ka matiko ya nhlangano leyi.
# Kondletela kutirhisana eka swa tipolitiki na ta vutomi na ikhonomi eka tiko-nkulu.
# Kondlotela no sirhelela mayimele ya matiko ya Afrika eka timhaka leti khumbaka tiko-nkulu na vanhu va rona.
# Kondlotela ntirhisano na matiko man'wana ya misava, kuri karhi ku tekeriwa enhlokweni timfanelo ta Nhlanangano ya Matiko ya misava.
# kondlotela kurhula, kusirheleleka, na kutshamiseka e tikweni-nkulu leri.
# Kondlotela matirhele ya xidemokhrasi, tindzawulo, kutirhisana na xitshungu na Vufumi lebyi nene.
# kondlotela no sirhelela timfanelo ta vanhu, kuya hi Ntwanano wa Afrika eka timfanelo ta ximunhu.
# Pfuneta tiko-nkulu ku tlanga xiphemu xa rona eka ikhonomi na mimbulavurisano ya misava.
# kondlotela nhluvuko lowu tikurisaka eka ikhonomi, mahanyele na mindzhavuko, kuhlanganisa na kutirhisana ka ti ikhonomi ta Afrika.
# kondlotela ntirisano eka swiyenge hinkwaswo swa vutomi na ku tlakusa mahanyele ya vanhu va Afrika.
# Kongomisa na ku twananisa milawu exikarhi ka swifundza swa ti ikhonomi swa sweswi na swa nkarhi lowu taka, leswaku nhlangano lowu wu fikelela swikongomelo swa wona.
# Antswisa nhluvuko wa tiko-nkulu na ku kondlotela vulavisisi eka mintlawa hikwayo ya Saynsi na Thekinoloji.
# Tirhisana na nakulori vamisava eku heriseni vuvabyi lebyi sivelekaka na ku kondlotela rihanyo lerinene e tikweni nkulu.

## Mintshaho
Nhlangono wa matiko ya Yuropa

**Nhlangono wa matiko ya Yuropa**






**Ntwanono wa Yuropa** (**EU**) i ntwanano lowu ngana swirho swa matiko ya 28 lama kumekaka e tikweni-nkulu ra Yuropa, lama tirhisanaka eka swa tipolitiki na ikhonomi. Ntwanano lowu wu simeke makete yin'we hi ku tirhisa milawu leyi fanaka e Yuropa. Milawu ya EU yi kondlotela ntsuxeko wa kufamba-famba ka vanhu, tinhundzu, vukorhokeri na mali eka makete lowu, ku veka milawu eka vululami na vutiko-xikaya, na ku tirhisiwa ka milawu leyi fanaka eka timhaka ta mabindzu, Vurimi, Vutshevi, na nhluvuko wa swifundza swa matiko ya wona. Endzeni ka ndzhawu ya Schengen, kuhava vulawuri bya tipasipoti. Nhlangano wa timali eka ntwanano lowu, wu simekiwile hi 1999 naswona wusungule kutirha hi lembe ra 2002, naswona wu akiwa hi swirho swa matiko ya 19 ya Ntwanano wa Yuropa, leswi tirhisaka mali ya Yuro.

Ntwanano wa Yuro, wu sukela eka nhlangano wa vaceri va makhala na Nsimbhi va Yuropa na Nhlangano wa swa ti ikhonomi ta Yuropa, leti simekiweke hi malembe ya 1951 e Pharisi na 1957 e Rhoma hikulandzelelana. Matiko yo sungula ku vumba ntwanano lowu akuri; Belgium, Furhwa, Ithali, Lukzenbheki, Netherlands na Germany ya N'walungu. Matiko man'wana ma nghenelele ntwanano lowu laha kuhlanganisiweke mafambisele ya ti ikhonomi, mindzhavuko, vululami leswaku ma entisa ntwanano na kutirhisana. Hambileswi kunga hava xirho lexi tshikeke ntwanano lowu, Ngilandhi yi leku tiyisiseni mbuyelo wa nhlawulo laha vaaka tiko varona va vhoteke ku huma eka ntwanano lowu hi Khotavuxika bya 2016. Ntwanano wa le Maastricht wu simeke vuakatiko bya Yuropa hi 1993.

Matiko ya ntwanano wa Yuropa mana vukorhokeri bya aka tinhundzu kutlula matiko man'wana ya misava. Hambileswi vaaka tiko va rona va ringanaka na 7.3% wa vanhu vamisava, kambe va voniwa vari lava fumeke ngopfu. Thlandlakwalano, 27 wa matiko ya wona eka 28, mana nhlayo leyi kulu ya nhluvuko na mahanyele ya vanhu, hikuya hi vulavisisi bya Nhlangano ya misava. Hi kutirhisa milawu ya matiko-xikaya leyi fanaka, Ntwanano lowu wukota ku tiyimela eka timhaka ta misava. Ntwanano lowu wuna ti ofisi ta wona e matikweni yotala ya misava naswona wuthlela wu tiyimela eka Nhlangano ya Matiko ya Misava, Nhlangano wa Mabindzu ya Misava, na Mintlawa ya Matiko lamakulu ya 7 na 20. Hikwalaho ka matimba yawona yo hlohlotela, Ntwanonao lowu wovoniwa tanhi hi mfumo wa matimba wa misava.

## Mintshaho
Tindlu ta Vatsonga

**Tindlo ta Vatsonga** a ti akiwa kusuka eka switirhisiwa swa ntumbuluko swo fana na timhandzi, byanyi, maribye, misava na swin’wana. A va aka tindlo ta vona ti va ta xivumbeko xa xirhendzevutana ti rhendzela jarata ra muti.Tindlo leti a ti tlhela ti va na mahlayiselo ya tona loko ti hlakarile malwangu, kumbe makhumbi ya tona hambi ehansi laha a ti tlhela ti kuma ku fuleriwa, ku phamiwa no sindziwa leswaku ti tshama ti languteka ti hlayisekile hi mikarhi hinkwayo. Tindlu a ti kuma mitirho ku ya hi ku hambana ka tona. Laha tin’wana a ku etleriwa ka tona, ku swekela eka tona, ku hlayisela swingolongodzwana swa muti na swin’wana. Kambe tindlu leti ti ya ti ri karhi ti nyamalala hikwalaho ka ku cinca ka swilo ni hi mikucetelo leyi vangiwaka hi vanhu vo huma ematikweni ya lehandle.

## Matimu
Junod u hlamusela leswaku khale Vatsonga a va ri na tinxaka timbirhi ta tindlu. Tindlu ta ndhavuko wa Vatsonga a ti fana na tindlu leti Valungu va ti akelaka tinyoxi. Tindlu ta khale ta Vatsonga a ti akiwa hi timhandzi na tinhlanga, ti endla khumbi. Ehenhla ka rona a ku tlhandlekiwa lwangu ra timhandzi ni byanyi. Tindlu to tala ta Vatsonga a tiri ta xirhendzevutana.

Ku ya hi matimu lawa ya nga boxiwa laha henhla hinkwako lomu va nga famba va ya kona Vatsonga lava a va ri na maakelo, matshamelo ya tindlu ku ya hi ndhavuko wa vona. Matsalwa ya Da Sive ira ya kombisa leswi:

  *"Vatsonga a va tshama eka tinxaka timbirhi ta tindlu. A va tshama eka tindlu ta ku fana na tindlu ta tinxaka leti Valungu va ti akaka. Tindlu tin’wana a ku ri tindlu to akiwa hi timhandze na tinhlanga ti endla makhumbi. Kutani ehenhla ka tona ku tlhandlekiwa lwangu ra timhandze na byanyi.Tindlu to tala a ku ri ta xirhendzevutani."*

Khale ku aka tindlu a swi nga va durheli nchumu, a swo lava ntamu wa munhu hikuva hinkwaswo swa switirhisiwa a ku ri swa ntumbuluko. 
  *“Tindlu ta Vatsonga a ti akiwa hi switirhisiwa swa ntumbuluko. A ti akiwa hi timhandzi, leti a ti ri tona a ti rhanga ti endla rimba (frame) kutani ti phamiwa lomu xikarhi hi misava ya tshuka.”* - Mhinga

Tindlu leti hlamuseriwaka a ta ha talangi exikarhi ka Vatsonga, leswi swi va swi vangiwa hi ku chava ku tekeriwa ehansi na hi mikucetelo leyi vangiweke hi Valungu ehenhla ka Vantima. Ku vile na ku cinca lokukulu, loku vangiweke hi ku landzelela mikhuva ya Xilungu, ku sukeriwa maendlelo ya ndhavuko wa xikhale, hikuva ematshan’weni ya tindlu to tala ku akiwa yin’we yi hambanyisiwa hi makamara.

ku fika ka Maswisa eAfrika ku endlile leswaku maakelo ni mahlayiselo ya tindlu ta ndhavuko swi suka matihlweni ya Wantima, ku langutiwa ntsena eka maakelo ya tindlu ta Xilungu laha eka switirhisiwa hinkwaswo swi ngo xavisiwa ku sukeriwa swa ntumbuluko.


## Mintshaho
Nturuka

**Nturuka** i yindlu ya Vatsonga laha a va hlayisela kona mavele ni timbewu tin’wana ta vona. Nturuka a wu kuma mitirho yo hlaya. A wu kuma ntirho wo hlayisela mavele, ku tshivelela ndzilo va swekela kona kumbe ku orha. Mavele lama a ya tshama enturukeni a ya nga dyiwi hi swidozi kumbe ku hehliwa, hi kuva a ya tshama ya ri karhi ya mbulukela hi musi. Nturuka a wu tlhela nakambe wu kuma ntirho wo hlayisela swibye swo fana na timbita, makhuwana, majomela ni swin’wana swingolongondzwana swa muti.

## Maakelo ya nturuka
Muaki wa nturuka u sungula a tshala xirhendzevutana lexikulu. Endzhaku ku ceriwa magoji yo enta. Ku tekiwa timhandzi to leha ta swiphandzi ti celeriwa, ku laviwa to lala ti famba ti xoxela khumbi. Exikarhi ka yindlu leyi a ku tlhela ku tsariwa xirhendzevutana xo ringana nturuka, na swona ku ta ceriwa magoji ya ku ringana nturuka ku hoxeteriwa timhandzi ta swiphandzi ta nxanatsi to kwamuleriwa. Laha swiphandzi swi fikaka kona ku tekiwa leto bumbula ti hingakanyiwa ro sungula swi tiya, ku petsiwa rimbalelo ra le hansi. Endzhaku ka swona ku tekiwa leto yima kwale henhla ti tlhomela endzeni ka rimbalelo ra kona, ku tlhela ku siyiwa nyangwa wo nghena hi wona. Nturuka a wu ri na tinyangwa timbirhi, wa yindlu leyi nga ta fuleriwa na wa nturuka endzeni ka yindlu. Nturuka a wu xoxeriwa hi timhandzi to kwamuleriwa byewu leswaku wu ta teka nkarhi wo leha. Loko timhandzi to kwamuleriwa ti xoxeriwile, ku petsiwa rimbalelo ra le xikarhi ivi ri khomiwa hi byewu byo tsakama, ku sahiwa timhandzi ti ringanana kwale henhla. Nturuka a wu va endzeni ka yindlu leyi nga akiwa, exikarhi a ku sala ndhawu.

Mafulelelo ya yindlu ya nturuka a ya fana na ya tiyindlu tin’wana, lama a ya tirhisa tipala, timbalelo, byewu na byanyi bya makenya. Ku tekiwa byanyi byi ndlaleriwa ka timhandzi to lala leti nga ndlalela etshakwini leswaku mavele hambi timhandzi to tshuka ti hlekahleka ya nga weli ehansi.

## Mafulelele ya nturuka
Ku sunguriwa hi ku vekiwa tipala ehenhla kutani ti hlanganisiwa hi tinhloko lomu ti nga vatliwa hi kona hi byewu byo tsakama ti bohiwa swi tiya swinene. Endzhaku ku tekiwa timbalelo leto vaveriwa no kwamuriwa byewu ti tlhela ti pandziwa hi le xikarhi ti ya sungula ehansi ka lwangu ti ri karhi ti petsiwa ti bohiwa na pala swi tiya ku kondza timbalelo ti ya fika exihlungwaneni. Loko ku betsa swi fike makumu, ku laviwa makenya yo fulela hi wona ivi ma lukiwa. Loko makenya ya herile ku lukiwa, ku sunguriwa erimbalelweni ra le hansi ku tsondzela swi tiya. Kutani makenya ya fambisiwa ehenhla ka rimbalelo rin’wana ni rin’wana, ku kondza ya ya fika exinhlungwanini ivi ku tsondzeleriwa tipala hi makenya swi tiya leswaku swi nga pfuti, swi nga borisa mbewu.

## Swin'wana
Loko nturuka wu herile ku akiwa no fuleriwa ku laviwa swimhandzani swo kwamuriwa byewu swo koma, ku endliwa nyangwa hi swona hi ku swi xoxela swi khoma hi rimbalelo ra le hansi na ra le xikarhi, kambe swona a swi petsiwi swo tlhometeriwa kunene leswaku swi olovisa ku pfula na ku pfala. Nturuka a wu phamiwi.

## Mintshaho
Dulu

**Dulu** (*kumbe *'Xitlati**') i yindlu ya vatsonga laha a va hlayisela kona swakudya swa muti. Dulu a ku ri wona muako lowu a wu khome muti, handle ka dulu muti a wu nga ta swi kota ku hanya. Dulu a ri tirha ku hlayisa mavele lawa a ya dyiwa emutini na swin’wana swakudya a swi hlayisiwa edulwini swo fana na mariwa, makwembe na swin’wana.

## Maakelo ya dulu
Dulu a ku ri muako wuntsongo lowu a wu ri na xihlawulekiso xa wona. Muaki wa dulu u sungula a ya tsema timhandzi to bumbula na to lala, swiphandzi a tsema timbalelo, byewu a kutla na byanyi. Loko switirhisiwa swi kumekile hi kona a ta tsala dulu ra yena. Vatsonga a va ri na ntolovelo wo tsala xirhendzevutana hi nenge ku kombisa laha muako va lavaka leswaku wu ta hi kona, kutani ku ceriwa makhele yo celela timhandzi. Hixitalo aku ceriwa nhungu wa magoji. Loko ti celeriwile timhandzi, ku tlhela ku laviwa timhandzi to bumbula ta swiphandze to koma eka leto leha. Kutani ku tekiwa tin’wana to bumbula, ti hingakanyiwa ehenhla ka swiphandzi. Kutani ku tekiwa timbalelo na byewu ti betsiwa rimbalelo ra le hansi ku ri karhi ku khomiwa timhandzi to yima na swiphandzi ti bohiwa hi byewu leswaku swi tiya. Loko timhandzi ti hlanganisiwile ti xoxelana leto lala exikarhi ka leto bumbula ku tlhela ku bohiwa rimbalelo ra le xikarhi na ro hetelela ra le henhla, ivi tikomiwa le henhla hi byewu leswaku swi ta tiya swinene.

Loko ntirho wo koma wu herile ku xoxeriwa timhandzi to lala etshakwini ra dulu leswaku ku ndlaleriwa byanyi leswaku mavele na timbewu tin’wana swi nga wi. Madulu ku fana na tindlu ya endleriwa malwangu no fuleriwa hi makenya swi tiya ku sivela leswaku timbewu na swirimiwa swin’wana swi nga tsakami. Endzhaku ko fulela, dulu a ri ta endleriwa rivanti ra swimhandzani swo koma leswi a swi nga ta betsiwa kambe a swi to xoxeriwa kunene exikarhi ka rimbalelo ra le xikarhi na ra le henhla. Madulu a ya hambanile na mituruka hikuva wona loko ya hete ku akiwa a ya tlhela ya phamiwa makhumbi hi misava ya tshuka.

## Mintshaho
Xitendze

**Xitendze** i yindlu ya Vatsonga laha a va hlayisela kona timbewu. Xitendze a xi ri ni ntirho lowu kulu eka Vatsonga va khale. Ntirho wa xona a ku ri ku hlayisela timbewu to fana na n’wahuva, tinwhembe ta tinyawa, makalavatla, mariwa, maxalani, tinwhembe ta makwembe na tin’wana. Muhlayisi wa timbewu a hlayisa timbewu ta yena hi ku hambana ka tona, tin’wana a ti cheriwa eswiphaphanini leswintsongo leswaku ti nga hlanganani. Endzhaku a swi cheleteriwa endzeni ka xitendze. Loko ti tele, muhlayisi wa timbewu a teka xitewani a khubumeta ehenhla ka xitendze a pfala hi xona endzhaku a teka vulongo bya tihomu a lemela hi byona leswaku timbewu ta yena ti nga ngheneli hi swindodzi na swihehli swin’wana. Maendlelo lawa a va ya tirhisa ni loko va cheletele timbewu ta vona etimbiteni, a va cheletela loko mbita yi tele, a va lava nkambani va pfala nomo wa mbita va tlhela va lema hi vulongo leswaku mbewu yi ta hlayiseka.

## Maakelo ya xitendze
Xitendze na xona xi akiwa hi switirhisiwa swo huma eka ntumbuluko swo fana na timhandzi, byewu, timbalelo, tipala na byanyi byo fulela hi byona. Xitendze a xi nga ri na ntirho wo tala ku endla xona, a xo lava timhandzi ta nhungu kumbe khume to kota ku khoma lwangu.

Muaki wa xitendze u sungula a tsala xirhendzevutana a ringanisa ku kula ka xitendze lexi a lavaka xona. Endzhaku ehenhla ka xirhendzevutani a famba a cela makhele ku nga makhele ya nhungu kumbe khume ya enta swinene leswaku loko a hoxa timhandzi a paletela swi ta tiya hi kuva ti ya rhwala lwangu. Loko a celerile a lava mhandzi yo bumbula nyana leyi nga celeriwa exikarhi ka leta khume yo khoma tipala leti nga ta endla lwangu ra xitendze. Ku fana na loko ku fuleriwa malwangu laman’wana tipala a ti ta bohiwa hi byewu leti hlanganaka kona. Endzhaku ti betsiwa hi timbalelo na byewu ku suka ehansi ka lwangu ku kondza ku ya fika exihlungwanini le tipala ti nga hlangana kona.

Loko xitendze xi herile ku betsiwa hi timbalelo a ku lukiwa makenya hi byanyi lebyi nga sungula byi phuphuteriwa leswaku byi nga tshoveleleki, lawa na wona a ya ta tsondzeriwa ku suka eka rimbalelo ra le hansi ku ya fika exihlungwaneni laha a va ta fika va tsondzela makenya ko hlayanyana leswaku lwangu ri nga pfuti, va tlhela va tiyisa hi byewu va boha makenya na timbalelo leswaku hambi moya wu ba swi nga hahluki. Exikarhi ka muako lowu ehansi a ku tekiwa byanyi ku lukiwa xitendze byi ri karhi byi vumba nchumu wonge i tandza hi xivumbeko, va ri karhi va khotsa hi byanyi xi kondza xi ya hela, laha va hetelelaka kona a va boha hi ngoti leswaku xi nga phurumuki kumbe ku tlhantlheka loko xi ri karhi xi tirha. Loko va hetile ku aka xitendze a va tlhela va teka timhandzi ta tsevu to ka ti nga bumbulangi ngopfu to koma, ti tlhela ti kwamuriwa byewu, va ti celela exikarhi ka lwangu leri nga fuleriwa leswaku ri ta khoma xitendze, hala matlhelo ka xona loko va celerile a va tlhela va xi betsa hi timbalelo hala hansi, exikarhi na le henhla va tiyisisa hi byewu. Loko va nga lavi ku tirhisa xitendze a va vumba yinkho/ mbita leyikulu va veka yona kwala xikarhi ka muako lowo fuleriwa yi yimela xitendze.

## Mintshaho
Xihahlu

**Xihahlu** a xi ri na mintirho yo hlawuleka, tani hi muako wa le kaya, ku hlayisa tihuku ti nga dyiwi hi swihadyana swo fana na vamanghovo, Magama na swiharhi swin’wana. Matandza ya tihuku na wona a ya hlayiseka swinene exihahlwini hikuva timbyana na swihadyana swin’wana a swi nga ya fikeleli.

## Maakelo ya Xihahlu
Muaki wa xihahlu u sungula a cela makhele ya khumembirhi ya enta nyana leswaku timhandzi leti nga ta hoxeteriwa emakheleni ti ta tiya loko ti gandiwa hi misava. Loko makhele ya lulamisiwile ku ya hoxeteriwa timhandzi ta swiphandzi hi yin’we-yin’we ti ri karhi ti gandliwa ti tiya. Endzhaku u teka timhandzi ta ntsevu to bumbula nyana a ti hingakanyela eka leta swiphandzi, loko a heta a teka leto lala to ka ti nga kwamuleriwangi byewu a nanekela kwale henhla etshakweni ra xihahlu. Loko a hetile u teka rimbalelo a boha timhandzi ta swiphandzi na leto nanekela hi byewu byo tsakama swi tiya, a tlhela a boha rimbalelo ra le xikarhi na ro hetelela a koma le henhla. Kutani a saha timhandzi kwale henhla ti ringanana.

## Mafulelelo ya xihahlu
Mufuleri wa xihahlu u sungula a teka tipala a ti hlanganisa hi tinhloko hi hala ku nga vatliwa a boha hi byewu swi tiya swinene. Endzhaku a teka timbalelo to betsa a sungula ku betsa, a sungula ehansi ka lwangu ku ya fika exinhlungwanini a ri karhi a boha hi byewu swi tiya. Naswona loko a fika exihlungwanini u tsondzela byewu a vuyavuyisa leswaku swi ta tiya. Loko a heta ku betsa timbalelo u phuphutela byanyi leswaku a ta luka makenya, ku ringana xihahlu lexi a lavaka ku fulela xona. Loko ya herile ku lukiwa u famba a ya tsondzela ehenhla ka timbalelo a ri karhi a lulama na tona ku kondza a ya fika exinhlungwanini a tsondzela hi makenya a vuyavuyisa leswaku mati ya nga ngheni loko ku na mpfula a tlhela a tiyisa hi byewu.

## Swin'wana
Xihahlu a xi ri xa nkoka ngopfu hikuva tihuku leti tshamaka exihahlwini hambi ti nga funghiwangi a ti lahleki ti hlayisekile. Tihuku leti a ti tshama exihahlwini a ti nga dyi xin’wana ni xin’wana a ti dya leswi a ti nyikiwa swona.

  "Tihuku a ta ha endleriwi swihahlu swa xivumbeko xa xintu xa Vatsonga lexi xa ku akiwa emoyeni xi yimisiwa ehenhla ka timhandzi ku sivela tihuku ku va ti fikeriwa hi swihadyana leswi dyaka tihuku." -- Mhinga

## Mintshaho
Xiluvelo

**Xiluvelo** a ku ri vuwiselo bya nhloko ya muti, naswona a xi hlayisa tinhonga ta n’wini wa muti xikan’we na swingolongondzwana swa yena swo fana na tinhonga to tihlayisa hi tona, mitundzwana leyi a yi tirha tani hi tibege to longela mpahla loko va tshuka va teke maendzo na swin’wana. Xiluvelo a xithlela xiva ndzhawu yo amukela vayeni emutini.

## Matimu na ma tirhisele
Xiluvelo a ku ri vuwiselo bya nhloko ya muti. Loko wanuna wa muti a nga lavi ku vonana na wansati wo karhi hi nkarhi wolowo a ta kumeka exiluvelweni, laha a ta kumeka a ri yexe swa nkarhinyana wo lowo a ti hlawuleleke wona. Xiluvelo a xi tlhela xi va na tinyangwa timbirhi leti na tona a ti ri na ntirho lowukulu swinene, laha nyangwa wo sungula a ku ri wo nghena hi wona, kasi wa vumbirhi a ku ri wo baleka hi wona loko to tshuka ti bihile.Handle ka minyangwa leyi a hi tlhela hi kuma khona leyi xiluvelo a xi ri na yona kwala handle ka xona, leyi na yona a yi khome ntirho wa kahle swinene, ku nga ku tumbela kona loko a lwa tinyimpi leti a tshuka a hlangana na tona kwala kaya.

## Mintshaho
Xitanga

**Xitanga** a ku ri yindlu leyi tirhisiwaka ku swekela eka yona, ngopfungopfu loko kuna mpfula.

## Matimu na ma tirhisele
Vatsonga vakhale a va tala ku swekela swakudya swa vona ehandle, handle ka masiku lawa a ku kumeka ku ri na mpfula.

  "Tindlu ta Vatsonga a ti tirhiseriwa ngopfungopfu ku etlela eka tona no hlayisa swingolongondzwana swa muti. Mitirho yo tala a yi endleriwa ehandle, handle ka loko ku ri na mpfula." -- Mhinga

Ntirho wun’wana wa xitanga a ku ri ku hlayisa swakudya leswi a swi dyiwa kwala kaya. Handle ka swakudya, xitanga a xi tirha ku khobisela tikhoba, vana va vona va vanhwanyana kwala kaya.

## Mintshaho
Ndhumbha

**Ndhumbha** a ku ri yindlu leyi tirhisiwaka ku hlayisa swilo swa swikwembu swa vona swo fana na tinhlolo to hlahluva hi tona, macomani, mirhi na switirhisiwa swin’wana swa swikwembu swa vona.

## Matimu na ma tirhisele
Hakanyingi Ndhumbha ayi akiwa kusuhi na Gandzelo ra muti, naswona a yihlayisa swilo swa swikwembu. Ndhumbha a yi tlhela yi tirhisiwa ku laphela vavabyi ni ku fembela eka wona. Hi mikarhi ya timpfula macomani a ya chayeriwa endumbeni.

## Mintshaho
Xivala

**Xivala** i xiakiwa xo hlayisa swifuwo swa muti wa Vatsonga, hambi leswi valavisisi lava fikeke etikweni-nkulu ra Afrika a va hlamusela muti kuri xivala. Xivala a xi akiwa hi ndlela yo sirhelela swifuwo hi ku tirhisa tinhonga to bumbula na marhavi ya mintwa ku rhendzela xivala.

## Mintshaho
Gandzelo

**Gandzelo** akuri ndzhawu leyi rhendzelaka nsinya wohlawuleka wa muti, laha aku phahliwa swikwembu kona. Aku kumeka nguvu leyi nga ta bohiwa eka nsinya naswona kuthlela kukumeka khuwana, kumbe mbita ya vumba leyi fayekeke naswona yivekiwa ehansi ka nsinya lowu wa swikwembu. Ekusuhi na wona, a kukumeka Ndhumbha ya muti.

## Mintshaho
Lawu

**Lawu** a ku ri yindlu leyi tirhisiwaka hi vana va vafana va muti. Yindlu leyi a yi kumeka eximatsini, ekusuhi na Huvo loko u nghena hi nyangwa-nkulu wa muti. Vana hinkwavo va vafana emutini ava etlela eLawini rin'we na swona leswi a swi kucetela vuxaka na ku tirhisana exikarhi ka vona.

## Mintshaho
Yindlu ya Nsati lonkulu

**Yindlu ya Nsati lonkulu** a yi kumeka emakumu ka muti wa Xitsonga, na swona a yi ri yindlu leyi kulukumba ku ringanisiwa na tiyindlu tin'wana emutini, tani hi leswi a yi ri yindlu ya hosinkati, wa Nuna wa muti. Xiluvelo, a xi akiwa ekusuhi na yindlu ya Hosinkati.

## Mintshaho
Bandhla

**Bandhla** akuri xiakiwo lexi a xitirhisiwa hi vanuna va muti, ku hlanagana kona leswaku vadya, vathlela va bula timhaka ta vavanuna. Ndzhawu leyi a yikumeka eximatsini, ekusuhi na Lawu ra vafana loko unghena hi nyangwa-nkulu wa muti. Vavasati na vanhwana ava nghena ntsena loko vatisa swakudya. Kubasisa na ku susa nkuma ebandhla, akuri mintirho ya vafana.

## Mintshaho