open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
IShowSpeed

**IShowSpeed** (u velekiwe hi ti 21 Sunguti 2005, eCincinnati, eOhio) i mutirhi wa youtuber ya le Amerikha. Leyi swilo swa yona swi sekeriweke eka tivhidiyo ta vuhungasi na vuhungasi leti fambelanaka na mintlangu ya tivhidiyo na ndhavuko wa inthaneti. Ku duma lokukulu ka Watkins eka YouTube na ku hlanganisiwa lokukulu ka swihangalasamahungu swi n’wi endle un’wana wa vatumbuluxi va swilo leswi nga na nkucetelo swinene na vumunhu lebyi humaka eka inthanete. Hambi leswi a ri munhu loyi a nga na njhekanjhekisano hikwalaho ka swiphiqo swa yena swa nawu leswi a swi hangalasiwa ngopfu, u kombisiwile eka swihangalasamahungu tani hi munhu loyi a rhangelaka eka YouTube. Hi lembe ra 2022, webusayiti ya Kotaku yi n'wi hlamuserile tani hi "un'wana wa va-streamer lava xiyekaka swinene na lava kulaka hi xihatla" eka pulatifomo ya audiovisual.

U velekiwile no kurisiwa eCincinnati, eAmerikha, Watkins u tsarisile akhawunti ya yena ya "IShowSpeed" hi 2019, ngopfu ngopfu a uploading action video game gameplay. Xitichi xa yena xi vile na ku kula lokukulu eka malembe lama landzeleke, ku va yin’wana ya tichanele leti kulaka hi xihatla hi 2022. Xitayili xa yena xa swilo xi hangalakile eka ti vlog, mintlangu, na tivhidiyo ta vuyimbeleri, xi ya xi va ehansi ka njhekanjhekisano eka inthanete the media. Ku sukela hi December 2022, xitichi xa yena xi na ku tlula 14.7 wa timiliyoni ta vaxavisi naswona xi vile na 1 wa tibiliyoni ta swivono hinkwaswo.

## Mintshaho
Tihove

**Tihove** (Tshidzumba hi xiVhenda, Isiphuphutho hi xiZulu) i swakudya swandzhavuko leswi rhandziwaka ngopfu hi Vatsonga na VaVhenda. Tihove tiswekiwa hi ku hlanganisa mavele lama lovekiweke, tinyawa, Timanga na timanga to kandziwa, ivi swiswekiwa swikala swihlangana. 

Masiku lawa, tihove ti tala ku kumeka eswakudyeni loko kuri na micato kumbe mintirho ya ndzhavuko emakaya. 

## Mintshaho
Tinjhovo

**Tinjhovo** ti ambariwa (bohiwa) hi vavanuna va matsonga emasengeni kumbe exifuveni. Tinjhovo ti endliwa hi madzovo ya swiharhi lama omisiweke na swona mathlela ma olovisiwa. Hakanyingi a kutirhisiwa dzovo ra xipene, homu, nkuzo kumbe mfumgwe ku endla tinjhovo to mbariwa hi wanuna. A va tiendlela njhovo ya le mahlweni ni ya le ndzhaku, njhovo ya le mahlweni a yi komile kasi ya le ndzhaku a yi lehile. Vafana ava endleriwa tinjhovo hi ku tirhisa dzovo ra mbuti leri a ri bohiwa ku tumbeta emahlweni ntsena.

## Mintshaho
Njhindzu

**Njhindzu** i nceka wa ntima lowu awubohiwa eswisutini hi vavanuna va tlhela va gwarela.  nceka lowu a endliwa hi dzovo ra swiharhi ivi wu bohiwa hingoti emasengeni, leswaku wu ambariwa ehansi ka tinjhovo.

## Mintshaho
Xihlawuhlawu xo tsandzeka ku vona muvala

Ku bofa mivala i rito leri tirhisiweke hi vaavanyisi va huvo-nkulu ya le Amerika eka mavonelo yo hlaya lama yelanaka na **ku** ringana ka rixaka na ku ringana, ngopfu-ngopfu eka dyondzo ya mani na mani. Rito leri ri kombetela eka xiyimo xa vutshunguri xa vubofu bya muvala.

Mianakanyo ya rixaka leyi nga voniki yi nga hlamuseriwa tanihi ku va ni ripfumelo ra leswaku rixaka kumbe rixaka ra munhu a ri fanelanga ku kucetela ndlela leyi munhu yoloye a khomiwaka ha yona etikweni. Leswi swi avanyisiwe hi swiyenge swimbirhi, ku papalata muhlovo na ku papalata matimba. Ku balekela muhlovo i ripfumelo leri hlamuuselaka leswaku vanhu a va fanelangi ku khomiwa ku hambana na vanhu  van'wana, kasi ku balekela matimba swi vula leswaku muhlovo wa munhu wo karhi a wu fanelangi ku n'wi sivela ku fikelela nchumu wo karhi.

Eminkarhini yin'wana eka matimu ya le Amerika, vanhu xikan'we na mintlawa ya vona va tirhisile rito leri ku kombisa ku navela kumbe ku hehliwa leswaku tiko leri nga na ntshuxeko endzhaku ka xihlawuhlawu kumbe ntshikelelo. Ri hlamusela na leswaku milawu yi nga pfumeleli xihlawuhlawu. Minkarhi yin'wana swi tiyisisiwile leswaku ku hambana ka milawu ku ya hi vanhu swi endla ku vuhambano byo karhi

Van'wamatimu na vativi va ntshanisano  va kanetanile hi ntshembo wa leswaku ku ringana ka vanhu a ku se fikeleriwa.

## Mintshaho
Ku tirhisiwa ka ndhavuko

Ku tekela ndhavuko Iku amukeriwa loku nga fanelangiki kumbe loku nga amukeriwiki ka xiphemu kumbe swiaki swa ndhavuko swinwana kuri vutivi, xiphemu kumbe swiyenge swa ndhavuko wun'wana kumbe vutitivisi hi swirho swa ndhavuko kumbe vutitiviki byin'wana.

Leswi swingava na njhekanjhekisano ngopfu ngopfu loko swirho swa ndhavuko lowu lawulaka swi tekiwa ku suka eka mindhavuko leyi tsongo .Kuya hi vaxopaxopi va mukhuva lowu ku tirhisiwa ka ndhavuko ka hambana kumbe ku cincana ka ndhavuko loku ringanaka  hikuva ku averiwa loku i xivumbeko xa vukuloni . 

Loko swiaki swa ndhavuko swi kopiwa ,swi kopiwa ku suka eka ndhavuko wo veka tihlo hi swirho swa ndhavuko -minkarhi yi nwana hambi kuri ku lwisana naku navela loku boxiweke hiku kongoma ka swirho swa ndhavuko wo sungula -mikhuva lowu wu tala ku amukeriwa hindlela yoka yinga lulamangi kumbe yoka yingari kahle 

Ku averiwa swi tekiwa swiri na khombo hi mintlawa yo hambana na vanhu lava tirhelaka ku hlayisa ndzhavuko , vanhu lava seketelaka kumbe timfanelo ta nhundzu ya vutlhari leti hlaneke ta mindzhavuko leyi humaka,ya mindhavuko leyitsongo .
Xihlawuhlawu xa ku kurisa

**Xihlawuhlawu xaku kurisa** i xivumbeko laha vana va mintlawa leyitsongo,ngopfu ngopfu eka vana va ntima laha va khomiwa tani hi vanhu lava nkulu kambe vanga kulanga.Swiedlo leswi edliwaka hi vana  hileswi swingata tekiwa tani hi toloveto eka nwana ,kukula ka nwana swingaha tekiwa tani hiku tshinya naswona vana vanga tekiwa vari ni swikongomelo swo biha. xikombiso lexi xinga eri valeni xa xihlawuhlawu lexi,hiloko nwana wa mutima atekiwa ingaku u kulu ku tlula malembe ya yena.ku twisisa loku kunga edla leswaku nwana wa mutima akula ari ni miehleketo ya vanhu lava kulu.Xikombiso loko nwana wa xisati a byeriwa leswaku a sweka ahari xikolweni kumbe ku siyiwa na vana hikarhi wa xikolo,kumbe nwana a nyikiwa mintirho yo tika ekaya.vana lava ava kumi nkari yo endla swilo swa xikolo kumbe ku wisa 

## Matimu
*Ku kurisiwa* i rito ra ntivo-miehleketo leri hlamuselaka vana lava va tikhomaka hi vukulu ku tlula tintangha ta vona hikwalaho ka leswi va nyikiweke vutihlamuleri bya vanhu lavakulu ku sukela loko va ha ri vatsongo. Nkambisiso wa 2017 eka vanhwanyana va vantima hi Georgetown Center on Gender Justice & Opportunity wu katsa yin'wana ya minkambisiso yo sungula ya "ku tlakusa rimbewu," leyi kombaka leswaku vanhu lavakulu va teka vanhwanyana va va vantima va fana ni vanhu lavakulu ku tlula tintangha ta vona ta valungu. Vulavisisi byebyo byi landzeriwe hi vulavisisi bya 2014 bya Philip Goff eka vafana va vantima, lebyi kombaka leswaku vafana va valungu va langutiwa va ri lavakulu naswona va ri ni nandzu swinene eka vugevenga ku tlula vafana va mulungu va malembe lama fanaka.

Vana va vantima va tshame va khomiwa ku fana ni vanhu lavakulu hi nkarhi wa vuhlonga. Ku khomiwa ka vana lava nga mahlonga a ku hambana etikweni hinkwaro ra United States. Mapurasi man'wana a ma nga nyiki vana mintirho kukondza va va vana va kondlo-a-ndzi-dyi. Van'wana va veka vana va vantima ku tirha ku sukela eka malembe ya 2 ku ya eka 3. Vini va mahlonga a va ta endla xiboho xa leswaku vana lava nga mahlonga va ta endla ku cinca ku suka eka ku endla mintirho yo olova ku ya eka mintirho yo tika leyi averiweke vanhu lavakulu. Hi ntolovelo, ku cinca loku ku humelele loko va ri na nhungu ku ya eka kaye.

Tinhlamuselo ta minkambisiso ti hlamusele vanhwanyana va vantima "va endla ku fana ni swiharhi" naswona "va fanele ku lawuriwa". Tinhlamuselo leti ti fambisana na ku fananisiwa ka matimu ya vanhu va vantima na swiharhi, leswi nga nyanyisa xihlawuhlawu eka vana va vantima loko va tikhoma hi ndlela yo biha emahlweni ka vanhu va le henhla. Vulavisisi byi kume leswaku vana va vantima va yelana swinene na timfenhe ta le Afrika, ngopfu-ngopfu vafana lavantsongo va vantima.

## Mintshaho
Thyaka ro basa

**Tyhaka ra munhu wo basa** i rito ri tirhisiwaka ku tekela ehansi rixaka na xiyimo xa munhu lexi tirhisiwaka eka Xinghezi xa le Amerika la swi languta eka valungu lava nga swisiwana, ngopfu-ngopfu tindhawini ta le makaya ya le dzongeni wale US. Lebulu leyi yi komba tlilasi ya ntshamiso a ndzeni ka ntalo wa valungu naswona ngopfu-ngopfu xiyimo xa vutomi lexi nga pfuneki nchumu. Ri tirhisiwa hi ndlela yo hambanisa lava "hloniphaku na lava tirhaku ngopfu" "swisiwana swo lunga" ka lava lolohaku, va nga yingiseku, va nga hlonipheku na lavo nyenyetsa" "swisiwana swo biha". ku tirhisa ka vito leri swi nyika valungu va swiyimo swa le xikarhi na le henhla, vati hlukanisa ka lava swisiwana na lava nga ri hava matimba eka valungu va swisiwana, lava nga koteku ku tiphina hi malunghelo, tanihi i ndlela yo lahla ku vona ka mahanyelo.

Rito leri ri tirhisiwe eka vanhu lava tshamaka ehandle ka nawu wa vanhu, lava va langutiwaka va ri ni khombo hikuva va nga ha va va ri vugevenga, va nga tiveki, naswona va nga xiximi vulawuri bya tipolitiki, nawu, kumbe mahanyelo.[4] Hambileswi rito leri ri tirhisiwaka ngopfu hi valungu va le madorobeni ni va le xikarhi tanihi xikombiso xa ntlawa,[5] vatlangi van'wana va valungu va tivitana "thyaka ro basa", va ri teka ri beji ya ku xiximiwa, naswona va valungu lava nga xiximiwaka hi vanhu va xiyimo xa le hansi.

## Mintshaho
Ku hambana, ku ringana ni ku katsiwa

**Ku hambana, ku ringana ni ku katsiwa** i xivumbeko lexi lavaka ku tlakusa hi ndlela ya kahle na ku helela eka vanhu,ngopfu-ngopfu lokunga lulama eka vanhu na leswi vanhu vanga hleketa swona hi kwalaho ka masangu ya vona.vutisi,vulema na swinwana 

"Ku hambana" ku hlamusela ku hambana loku nga kona exikarhi ka ka vaaka-tiko lava vanga kona etikweni kukatsa mphikizano,rixaka,rimbewu na swamasangu,vutsoniwa na swinwana na swunwana.ku ringana i endlelo ro nyika minkarhi yo lulama hiku tirhisa tindlela ta vanhu hi yexe leti seketeriweke eka swilaveko swa vanhu.kusuka kwalano kuringana swikota ku ringana hiku anakanya xinwana na xinwana. 

Mintlhontlho yin'wana leyi hambaneke yi languteka na yona yiri na tinghoma ta matimu, na tindlela ta vanhu va masiku lama. hiko kwalaho ka ku hlanganana ka timhaka leti eka vaaka-tiko. ku hambana a ka tika swinene.Hambi leswi ku hambana naku ringana niku katwiwa yi tiviwaka ngopfu tanihi muxaka wa vuleteri bya mabindzu, matlhelo lawa ya nga kambisisiwa eka swiyimo swo hambana-hambana, ku katsa kambe ku nga ri ntsena eka tidyondzo, tindhawu ta mabindzu ya mabindzu yo tirha, swikolo na tindhawu ta vutshunguri.
Xihlawuhlawu xa rimbewu

**Xihlawuhlawu xa rimbewu** xi hlamuseriwa tanihi mianakanyo leyi seketeriweke nayinwani.

Yi tlhele yi kuma leswaku hambi leswi kwalomu ka matiko hinkwawo ya OECD, ku katsa na U.S., ma simekeke milawu yo lwisana na xihlawuhlawu, milawu leyi swa tika ku yi tirhisa.

Vavasati lava nghenaka ngopfu eka mintlawa ya vatirhi ya vavanuna va nga tokota mimbuyelo yo biha ya ku tirhisiwa ka swilo swo karhi: mintshikilelo ya ku tirha, ku tihambanisa ni vanhu van'wana, na ku va ni xiphemu. Swikombiso swi nga tirhisiwa ku tumbeta xihlawuhlawu xa rimbewu, ku hlayisa ku humelela ka vatirhi va xinuna entirhweni. A ku na ku hlangana exikarhi ka nhlayo ya vavasati lava tirhaka eka nhlangano/khampani na ku antswisiwa ka swiyimo swa vona swa ntirho. Ku honisa timhaka ta xihlawuhlawu swi nga nyanyisa swiphiqo swa vavasati entirhweni.

Eka World Values Survey ya 2005, vanhu lava hlamulaka va vutisiwile loko va ehleketa leswaku ntirho wa muholo wu fanele ku va wa vavanuna ntsena. Le Iceland, phesente leyi pfumeleriweke a yi ri 3.6%, kasi le Egypt a yi ri 94.9%.

### Ku kayivela eku thoriweni
Vulavisisi byi kombise hi ku phindha-phindha leswaku vamanana va le United States a va tali ku thoriwa ku fana ni vatatana lava nga ni vuswikoti lebyi ringanaka naswona loko va thoriwa, va kuma muholo wa le hansi ku tlula vavanuna lava nga ni vana. [ku tshaha loku hundzeletiweke]

Nkambisiso wun'wana wu kume leswaku swikombelo swa vavasati a swi rhandziwa; hambiswiritano, vuyelo bya kona byi hlangane ni ku kanakana eka valavisisi van'wana, tanihi leswi byi kanetanaka na minkambisiso yin'wana yo tala eka mhaka leyi. Joan C. Williams, profesa la dumeke wa le Yunivhesiti ya California's Hastings College of Law, u tlakuse swiphiqo hi maendlelo ya yona, a kombisa leswaku vavasati lava a va ri kona a va ri ni vuswikoti lebyi nga tolovelekangiki. Minkambisiso leyi tirhisaka swichudeni swa mathwasana leswi nga ni vuswikoti byo tala yi kume leswaku swichudeni swa xinuna swi tala ku thoriwa, swi nyika miholo yo antswa, naswona swi nyika vuleteri.

Le Yuropa, minkambisiso leyi seketeriweke eka minkambisiso ya le tindhawini ta mintirho, yi nyika vumbhoni bya leswaku a ku na swiyenge swo tika swa xihlawuhlawu lexi sekeriweke eka rimbewu ra vavasati. Hambiswiritano, ku khomiwa lo nga ringaniki ka ha pimiwa eka swiyimo swo karhi, hi xikombiso, loko lava lavaka  va kona va endla xikombelo xa swikhundlha swa le henhla eBelgium, [ku tsandzeka ku tiyisisa] loko va endla xikambelo loko va ri emalembeni ya vona yo veleka eFurwa, [ku tiyisisa loku tsandzekeke] ni loko va endla swikombelo swa mintirho leyi lawuriwaka hi vavanuna eAustria.

## Mintshaho
Xihlawuhlawu lexi sekeriweke eka muvala wa nhlonge

Xihlawuhlawu eka tsaku ya dzovo ya mihlovo.Kambe xihlawuhlawu eka tsaku ya dzovo ya mihlovo xi tiveka tanihi xihlawuhlawu lexi seketeriweke hji mavala ya nhlonge kambe xivumbeke tanihi xihlawuhlawu lexi langutekeke hoin swa mixaka ya vanhu vo hambana hambana ka nhlonge ya vanhu. 

Vulavisi byi kume vuthala byo tala mayilana ni mhaka ya xihlawuhlawu xa tsaku ya dzovo ya mihlovo, mabindzu,ikhonomi,tiyindlu,rihanyo,Nongoti wa (Terminology) wa Ndzhuteko(Digital) na Mpaluxo na tipolitiki eUnited State na (Europe)Yuropa. Nhlonge ya vanhu vo ni nhlonge ya vanhu vo ntima ematikweni yale Afrika Asia na Amerika Dzonga.

## Emisaveni Hinkwayo
 
Xihlamuselamarito xin'wana,ku va ni xihlawuhlawu swi vula ku venga vanhu va tinxaka ti nwana.Vulavisisi byi komba nhlonge ni ti dyondzo na ntirho wa valungu lowu vava nyikeke.Va ntima ava hanyisiwa ku vava hikuyaya hi nlonge ya vona kambe na loko va endzela rihanyo na swona aswo fana hiku nava nga khomi kahle.
## Mintshaho
Xiendla hi vomu

**Xiendla hi vomu** (*tshidzimba* – hi xiVhenda; *isienta ngavomu* – hi xiSwazi), i swakudya leswi swekiwaka hi ku hlanganisa timbaweni, timanga na mavele, laha timbaweni na timanga ti lovekiwaka hi xatolo, ivi swiswekiwa swithlela swihungeriwa hi mapa ya timanga to kadziwa. 

Kusweka xiendla hi vumu kunga teka kwalomu ka 3 kuya ka 4 wa ti awara exitikweni, ivi swi lungiwa hi munyu. Xiendla hi vomu a xi swekeriwa vaendzi vohlawuleka ku fana na vakon'wana, vatswari kumbe vanhu lava xiximekeke etikweni. Xiendla hi vomu a xitekeriwa enhlokweni swinene na swona a xi phamiwa eka swakudya swo fihlula, xi fambisana na nyama yo swekiwa kumbe ku oxiwa na miroho. 

Xiendla hi vomu xiteka muvala wa timanga na xitshopana xa mavele, naswona xina kunyanganya ko xawula-nyana.

## Mintshaho
Kheto

----

Hosi **Isaac Kheto Nxumalo** *(ca 1911 - † Sunguti 1999)* akuri n'wana wa Thulamahashe, naswona athlela ava mukhomela vukosi wa Hosi Mafemani wa mfumo wa Gaza kusukela hi lembe ra 1942 kuya eka 1967. Hosi Kheto uve na xiyenge eku simekiweni ka mfumo wa tiko xikaya wa Gazankulu, a thlela a lwela ku susiwa ka machangana e Bushbuckridge.

## Mintshaho
Mafemani

----

Hosi **Mafemani Heavyman Nxumalo** *(ca 1925 - † 12 N'wendzamhala 1973 )* akuri hosi ya mfumo wa Gaza naswona ari n'wana wa hosi Buyisonto. Vukosi bya hosi Mafemani byi ve lebyo koma, laha a vekiweke kuva hosi hi siku ra 1 Hukuri 1967 ku kufikela loko a ta khinsama hi 12 N'wendzamhala 1973. Mafemani a ari na malembe ya nkombo loko tata wakwe hosi Buyisonto a khinsama, leswi vangeleke leswaku malume wakwe Kheto ava mukhomela vukosi.  

## Mintshaho
Nghobo

----

Hosi **Nghobo Mackson Nxumalo** akuri mukhomela vukosi wa Hosi Mpisana II wa mfumo wa Gaza kusukela hi lembe ra 1976 kuya eka 1981. U rhangele huvo ya vukosi bya machangana e Bushbuckridge.

## Mintshaho
Eric Nxumalo

----

Hosi **Mpisani Eric Nxumalo** *(Mpisani II)* *(ca 1959 - † 3 Nyenyankulu 2021 )* akuri hosi ya mfumo wa Gaza, leyi fumeke malembe yo lehal kutlula tihosi hinkwato ta mfumo wa Gaza. Mpisana ari n'wana wa hosi Mafemani, naswona ukhomeriwe vukosi hi malume wakwe hosi Nghobo endzhaku ka kulova ka tata wakwe hi lembe ra 1973. Mpisana u vekiwe vukosi hi lembe ra 1981 kufikela loko ata khinsama hi lembe ra 2021. Hosi Mpisana u aleriwe vukosi bya matsonga/machangana hi khomixini ya Nhlapho hi lembe ra 2012.  

## Mintshaho
Wayback Machine

**Wayback** **Machine** i vuhlayiselo bya thekinoloji bya inthaneti (World Wide Web) lebyi sunguriweke hi Internet Archive, nhlangano lowu nga bindzurisiki lowu nga eSan Francisco, California. Muchini lowu wu tumbuluxiwile hi lembe ra 1996 naswona wu sungule ku tirha hi lembe ra 2001. Muchini lowu wu pfumelela ku tlhelela endzhaku hi nkarhi na ku vona ndlela leyi matluka ya inthaneti a ya languteka ha yona enkarhini lowu hundzeke. Vasunguri va yona, Brewster Kahle na Bruce Gilliat, va tumbuluxe Wayback Machine ku nyika "ku fikelela vutivi hinkwabyo" hi ku hlayisa tikhopi ta matluka ya inthaneti lama nga ha riki kona.

Wayback Machine yi sungule hi Mudyaxihi 10, 1996, naswona yi hlayise matluka yo tlula 38.2 wa timiliyoni eku heleni ka lembe ra 2009.  sukela hi siku ra 13 ka Nyenyankulu 2023, Wayback Machine yi hlayise matluka yo tlula 800 wa tibiliyoni ya inthaneti.

## Mintshaho
Ku hlanganisiwa ka ndhavuko

**Ku hlanganisiwa ka ndhavuko** I endlelo leri ntlawa wa vanhu lavatsongo kumbe ndhavuko lowu fikaka wu fana ni ntlawa lowukulu wa vanhu kumbe ku hlanganisiwa ka mimpimanyeto, mahanyelo na ripfumelo ra ntlawa un'wana ku nga khathariseki leswaku I ku helela kumbe hi xiphemu.

Tinxaka to hambana ta ku hlanganisiwa ka ndhavuko ti katsa ku hlanganisiwa loku heleleke na ku hlanganisiwa loku sindzisiweke ku hlanganisiwa loku heleleke ku ri wona lowu hangalaleke ngopfu eka leswi mbirhi tanihi leswi swi humelelaka hi ku tisungulela.

Hi nkarhi wa ku hlanganisiwa ka ndhavuko, mintlawa ya vanhu lavantsongo yi languteriwe ku pfumelelana na swiyimo swa masiku hinkwayo ya ndhavuko lowu lawulaka hi ririmi na malangutelo xikan'we na hi ku tirhisa swilo swa nkoka swinene swa ikhonomi ya vaaki swo fana na ku nghenelela eka vaaki ya ndhavuko na mintirho ya ndhawu.  

Tinxaka tin'wana ta ku hlanganisiwa ka ndhavuko ti swi fana na ku cinca ka ndhavuko leswi endlaka leswaku ntlawa wa vanhu lavantsonga kumbe ndhavuko swi hetelela swi hlanganisa swilo swa ndhavuko no pfumelela va etlela eka ndhavuko leswaku va ta hlamusela swimunhuhatwa swa ntlawa wa vanhu lavantsongo loko va karhi va lava ku landzelela ndhavuko wa vona.

## Mintshaho
Mfumo wa Zulu

**Mfumo wa Zulu** (/ˈzuːluː/, Zulu: KwaZulu), a ku ri mfumo wa le Dzongeni wa Afrika. Hi malembe ya 1810, Shaka u simeke vuthu leri hlanganiseke mintlawa leyi phikizanaka na rona kutani a aka valandzeri vo tala lava a va fuma xiphemu lexikulu xa Afrika Dzonga lexi a xi famba eribuweni ra Lwandle ra Indiya ku suka eNambyeni wa Tukela edzongeni ku ya eNambyeni wa Pongola en'walungwini.

Nyimpi ya xin'wana-manana yo chavisa exikarhi ka lembe-xidzana ra vu-19 yi tlhekekile leyi heteleleke hi Nyimpi ya Ndondakusuka ya 1859 exikarhi ka vamakwavo Cetshwayo na Mbuyazi. Mintlawa leyi balekeke endhawini ya nyimpi ya Zulu a yi katsa Soshangane, Zwangendaba, Ndebele, Hlubi, Ngwane na Mfengu. Mintlawa yo hlaya yi khomiwile exikarhi ka Mfumo wa Zulu na Voortrekkers na Mfumo wa Britain wo fana na Xhosa. Evuxeni bya ndhawu ya rihlaza a ku ri tiko ra Mpondo ehansi ka hosi ya vona Faku na rixaka ra makwavo wa vona Mpondomise. Faku u vumbe Tiko ra Munhu la nga riki na munhu tanihi xisirhelelo exikarhi ka mfumo wa yena na Zulu. Hi 1879, vuthu ra Manghezi ri hlasele mfumo wa Zulu. Endzhaku ka ku hlula ko sungula ka Zulu eNyimpini ya Isandlwana hi sunguti, Manghezi ma hlanganile nakambe kutani ma hlula Zulu hi July hi nkarhi wa Nyimpi ya Ulundi, ku herisa nyimpi. Endzhaku ka swona, mfumo lowu wu ve xiphemu xa Tiko re mpatswa wa Afrika Dzonga.

## Mintshaho
Xifundzha-nkulu xa Gaza

**Gaza** i xifundzhankulu xa **[[Muzambhiki|Mozambhiki]]**. Yi na vundzhawu bya kwalomu ka 75,709 km2 na vaaki va 1,422,460 (ku hlayiwa ka vanhu ka 2017), naswona hixona xifundzha-nklulu lexi ngana nhlayo ya vanhu leyi tsongo eka swifundzhankulu hinkwaswo swa Mozambhiki.

Xai-Xai i ntsindza wa xifundzhankulu lexi. Xifundzha xa Inhambane xi le vuxeni, Xifundzankulu xa Manica xi le n'walungwini, Xifundzheni xa Maputo xi le dzongeni, Afrika Dzonga xi le vupeladyambu, na Zimbabwe en'walungu vupeladyambu.

## Mintshaho
Xingoni

**Tindzimi ta** xiNgoni i ntlawa wa tindzimi leti yelanaka naswona leti vulavuriwaka edzongeni wa Afrika hi vangoni. Tindzimi ta xiNguni ti katsa xiThloza, xiZulu, xiNdhevele, na xiSwazi. 

Minkarhi yin'wana ku vuriwa leswaku ku tirhisiwa ka ririmi ra *xiNgoni* tanihi ririmixidzi kuxungeta vun'we bya matimu ya vanhu, ingava ku vevukisa xiyimo xa matimu la ya rharhanganeke swinene.

Tindzimi ta xiNgoni ti yelana swinene, naswona minkarhi yo tala vanhu lava vulavulaka tindzimi ta xingoni to hambana va twisisana; hi ndlela leyi, tindzimi ta xiNgoni ti nga twisisiwa ku antswa tanihi ririmi-mpambukwa ku tlula ku va ntlawa wa tindzimi leti hambaneke. Eka nkarhini lowu hundzeke, ku ve na matshalatshal yo tumbuluxa ririmi leri hlanganeke ra Xingoni.

## Mintshaho
Xiswazi

**Xiswazi** (*kumbe Si*'Swati**') i ririmi ra xingoni leri vulavuriwaka eEswatini na Afrika Dzonga hi maswazi. Nhlayo ya vanhu lava vulavulaka ririmi leri yi pimanyetiwa ku va kwalomu ka 2.4 wa timiliyoni. Ririmi leri ri dyondzisiwa eEswatini na le swikolo swin'wana swa Afrika Dzonga eMpumalanga, ngopfu-ngopfu tindhawu ta khale ta KaNgwane. Xiswazi i ririmi ra ximfumo ra le Eswatini (xikan'we na Xinghezi), naswona i rin'wana ra tindzimi ta ximfumo ta khume-n'we ta Afrika Dzonga.

Xiswazi leyi vulavuriwaka eEswatini xi nga avanyisiwa hi tindzimi-mpambukwa ta mune leti yelanaka na swifundzhankulu swa mune swa tiko: Hhohho, Lubombo, Manzini, na Shiselweni.

Xiswazi xi na tinxaka timbirhi: Xiswazi xa ximfumo leti vulavuriwaka ngopfu en'walungwini, exikarhi na le dzonga-vupela-dyambu bya tiko, na Xiswazi-ntolovelo lexi vulavuriwaka etindhawini tin'wana.

## Mintshaho
Xiputukezi

**Xiputukezi** ii ririmi ra ximfumo ra le Phochugali, Brazili, Cape Verde, Angola, Muzambhiki, Guinea-Bissau na São Tomé na Príncipe, naswona ri thlela riri na xiyimo xa ximfumu le East Timor, Equatorial Guinea, na Macau. Munhu kumbe tiko leri vulavulaka Xiputukezi ri vuriwa "Lusofoni" (lusófono). Hikwalaho ka ku ndlandlamuka hi nkarhi wa vukoloni, Xiputukezi xi kumeka emisaveni hinkwayo. Xiputukezi i xiphemu xa tindzimi leti umbulukeke eka xiLatini, naswona ti hlayisa mpfumawulo wa xikheithiki eka marito ya tona.

Leswi ku nga ni vanhu va kwalomu ka 230 wa timiliyoni lava vulavulaka ririmi ra ntumbuluko na vanhu va 25-30 wa timiliyoni lava vulavula ririmi leri kuri ra vumbirhi, Xiputukezi xi ni vanhu va 260 wa timiliyoni lava xi vulavulaka. Hi xitalo ri xaxametiwa tanihi ririmi ra vutsevu leri vulavuriwaka ngopfu, ririmi ra vunharhu leri vulavuriwaka swinene ra le Yuropa emisaveni hinkwayo hi ku ya hi vanhu lava vulavulaka ririmi ra ximanana naswona i ririmi ra vumbirhi leri vulavuriwaka hi vanhu vo tala emisaveni, ri tluriwa ntsena hi Xipaniya. Ririmi leri ri vulavuriwa ngopfu Tikonkulu wa Dzonga ra Amerika, rithlela riva rin'wana ra tindzimi ta khume leti vulavuriwaka ngopfu Afrika, , naswona iririmi-ximfumo ra Nhlangano wa Ikhonomi ya Matiko ya Afrika Vupela-dyambu, Nhlangano Wa Afrika, Nhlangano lowu vumbiweke hi matiko hinkwawo ya misava lama vulavulaka Xiputukezi. Hi lembe ra 1997, nkambisiso lowu heleleke wa dyondzo wu veke Xiputukezi tanihi rin'wana ra tindzimi ta khume leti nga ni nkucetelo swinene emisaveni.

## Mitshaho
Ndhuna-nkulu ya vusocha

**Ndhuna-nkulu ya vusocha** (na leswi ringanaka na yona hi ku kongoma eka tindzimi to hlaya) i xiyimo xale henhla xa masocha, naswona xikombisa vurhangeri lebyi heleleke bya mvuthu ya nyimpi ya tiko rokarhi.

## Matimu
Rito "Ndhuna-nkulu ya vusocha" ri sungule ku humelela hi lembe-xidzana ra vu-14, kumbexana ku tirhisiwa ko sungula ka rito ndhuna-nkulu ya nyimpi eka swiyimo swa vusocha. Rito leri a ri dumile eka malembe xidzana ya vu-16 na ya vu-17, kambe hi tinhlamuselo to hambana-hambana hi ku ya hi tiko, a ri nga ha tirhisiwi ngopfu eka lembe xidzana ra vu-18. Swiyenge swin'wana swa ndhuna-nkulu, leswi hambanaka na ndhuna-ntsongo, a swi ri na mfungho wa "jenerala"; xikombiso, ndhuna-jenerala, ndhuna ya nyimpi, ndhuna'wana.

## Mintshaho
Ribuwa ra tinhenha (Doroba)

**Ribuwa ra tinhenha** (kumbe **Angra do Heroísmo** hi xiputukezi), kumbe Angra, i doroba na masipala wa le Xihlaleni xa Terceira, etikweni ra Phochugali, naswona hi rin'wana ra madoroba-nkulu manharhu ya Azores. Angra, leyi simekiweke hi lembe ra 1478, a ku ri doroba ra nkoka swinene eAzores, tanihi ntsindza wa Bixopo wa Azores, naswona a yi tirha tanihi ntsindza ya Phochugali hi nkarhi wa Tinyimpi ta Ntshunxeko. Nhlayo ya Vaaki hi 2011 a va ri kwalomu ka 35 402, eka ndhawu ya 239.00 km2. Yi hlawuriwe tanihi ndhawu ya Ndzhaka ya Misava hi UNESCO hi 1983.

## Mintshaho
Nhlangano wa Afrika Dzonga

**Nhlangano wa Afrika Dzonga** a ku ri khale ka Riphabliki ya Afrika Dzonga ya namuntlha. Wu sungule ku va kona hi ti 31 Mudyaxihi 1910 hi ku hlanganisiwa ka swifundzha swavukolonyi swa Kapa, Natala, Transivala na Fristata. 

Endzhaku ka Nyimpi yo Sungula ya Misava, tiko ra Nhlangano wa Afrika Dzonga ri sayine Ntwanano wa Versailles naswona rive rin'wana ra swirho swo sungula swa Ntwanano wa Matiko. Ri nyikiwe vulawuri bya Afrika Dzonga Vupela-dyambu (leyi sweswi yi tiviwaka tanihi Namibia) tanihi xileriso xa Ntwanano wa Matiko. 

Ku fana na Canada, Australia na New Zealand, Nhlangano wa Afrika Dzonga a wu ri tiko leri tifumaka ehansi ka Mfumo wa Manghezi. Vutiko bya rona lebyi heleleke byi tiyisiwe hi Xitiviso xa Balfour xa 1926 na Nawu wa Westminster wa 1931. A ri fumiwa ehansi ka vuhosi bya vumbiwa, laha Hosi ya manghezi a yi yimeriwa hi ndhuna-nkulu. Nhlangano lowu wu fike emakumu hi ku simekiwa ka vumbiwa bya 1961, laha tiko ra Afrika Dzonga ri veke riphabliki kutani ri suka eka Commonwealth of Nations. Riphabliki ya Afrika Dzonga yi tlhele yi nghena eka Commonwealth hi 1994.

## Mintshaho
Mukhomela vukosi

Eka mfumo wa vuhosi, **Mukhomela vukosi** i munhu loyi a hlawuriweke ku fuma tiko loko hosi ya hari n'wana, loko yingari kona, loko yinga swi koti kufuma, kumbe xiluvelo a xi nga ri kona naswona hosi leyintshwa yinag si vekiwa. Huvo ya valawuri yi nga vumbiwa *hi nkarhi* wun'we kumbe hi ku landza nawu wa vumbiwa. Mukhomela vukosi minkarhi yin'wana i xithopo xa ximfumo lexi nyikiwaka mutsundzuxi la tshembiwaka swinene wa hosi kumbe *mupfuni* wa yena. Loko mukhomela vukosi a ri eka nxaxamelo wa ku tlhandlamana, uvuriwa hosana yo khomela vukosi; loko mufumi wa n'wana lontsongo ku ri mana wakwe, u ta vitaniwa hosikati ya xikhomela.

Eka mfumo wa vuhosi, mukhomela vukosi u tala ku fuma hikwalaho ka swivangelo swo hlaya, kambe a nga ha tlhela a hlawuriwa ku fuma hi nkarhi wa ku hela ka mfumo loko nxaxamelo wa vuhosi wu file. Leswi a swi ri tano eka Mfumo wa Finland na Mfumo wa Hungary, laha nxaxamelo wa vuhosi a wu tekiwa wu nga ha ri kona endzhaku ka Nyimpi yo Sungula ya Misava.

## Mintshamo
Rhijisitara ra domain ya le hansi ya phurayivhete

Rhijisitara ra domain ya le hansi ya phurayivhete ri avela mavito ya domain eka ntlawa lowutsongo wa Sisiteme ya Mavito ya Domain ehansi ka domain leyi tsarisiweke eka rhijisitara leri amukeriweke hi ICANN kumbe ccTLD. Vunyingi bya tirhejisitara ta domain ya le hansi ta phurayivhete ti tirha hi ku ya hi vito ra ISO 3166-1 leri nga subdomain ya domain ya xiyimo xa le henhla.

Tin’wana ta tirhejisitara leti ti hlanganisa mintirho ya rhijisitara ra domain na murhijisitara wa domain eka xivumbeko xa vufambisi, kasi tin’wana ti hangalasa tidomeni hi ku tirhisa vatsarisi va vanhu va vunharhu 

## Vuhandzuri
Tirhejisitara ta phurayivhete ti tirha eka xiyimo xa xithekiniki lexi fanaka na tirhejisitara ta tidomeni ta ximfumo hi ku tirhisa milawu leyi tivekaka ya matirhelo ya Sisiteme ya Mavito ya Tidomeni. Ku engetela kwalaho, tirhejisitara ti nga ha tlhela ti tirhisa vukorhokeri bya WHOIS  ku kandziyisa vuxokoxoko bya mavito ya domain.

## Matimu
Miehleketo ya rhijisitara ra mavito ya domain ya misava hinkwayo leyi tiyimeleke yi huma eka nxaxamelo wa mabulo exikarhi ka un’wana wa vasunguri vo sungula va CentralNic na mufi Jon Postel, un’wana wa vatatana lava sunguleke Inthanete ya manguva lawa. Postel u ringanyete ku tirhisiwa ka .UK.COM ku phikizana na .CO.UK, hi nkarhi lowu nxavo lowu ringanyetiweke wa leswi swo hetelela a wu ri kwalomu ka $300.

Endzhaku ka ku tirhisiwa ka UK.COM, tikhodi tin’wana ta Matiko ya ISO leti helelaka hi .COM na tona ti simekiwile to fana na AU.COM (Australia) na HK.COM (Hong Kong) na matiko man’wana yo tala. Hi 2011, CentralNic yi simeke khodi ya tiko ya domain ya xiyimo xa vumbirhi .COM.DE. Hambi leswi domain yoleyo yi fanaka swinene na ti ccSLD ta ximfumo, ku fana na COM.AU kumbe COM.PL, a yi na xiyimo xa ximfumo tanihileswi yi nga fambisiwiki hi Denic, muphakeri wa vukorhokeri bya rhijisitara bya ximfumo bya tidomeni ta .DE.
Hanshin Tigers

**Hanshin Tigers**(阪神タイガース)i xipano xa baseball xa le Japani.
Vito leri pfuxetiweke i "Hanshin" kasi vito ra xirhangiso i "Tigers". Minkarhi yin'wana yi vuriwa "tiger" kumbe "fighting tiger". Exikarhi ka swipano swa 12 leswi nga kona swa baseball ya xiphurofexinali eJapani, yi na matimu ya vumbirhi yo leha endzhaku ka Yomiuri Giants, naswona i xin’wana xa swipano leswi sunguleke ligi ya baseball ya xiphurofexinali hi 1936. Ku fikela hi 1960, a yi vitaniwa Osaka Tigers handle ka nkarhi wo karhi hi nkarhi wa nyimpi.
Nhlangano lowu tirhaka i Hanshin Tigers Co., Ltd. Khamphani ya mutswari i Hanshin Electric Railway (khamphani leyi nga ehansi ka Hankyu Hanshin Holdings). Ku hlula ka ntlhanu wa ligi (xiyimo xa vu-5 eka ligi eka nhlayo ya ku hlula), kan’we ntsena eJapani (ku boheleriwile eka swipano swa le hansi swinene eka swipano swa 12), naswona ku sukela hi 1987 ku ya eka 2001, malembe ya munyama yo nwela ehansi minkarhi ya khume eka 15 tinguva.Hilaha ndzi nga vona hakona, ku sukela loko ligi yi simekiwile (1950), phesente hinkwayo ya ku hlula yi le ka xiyimo xa vumbirhi eka ligi, naswona yi tinyungubyisa hi matimba lama tiyeke eka tinguva to tala leti yi ngheneke eka tlilasi ya A.
## Xihlanganisi xa le handle

* [ya ximfumo](https://m.hanshintigers.jp/　Sayiti)
Xitichi xa Kyoto

**Xitichi xa Kyoto** i xitichi xa xitimela lexi nga eKyoto, eJapani.
Yi hetiwe hi 1877.Vaxavi vo tala va yi tirhisa siku na siku.
Hosi

**Hosi** i nhloko ya tiko eka vutomi bya yona hinkwabyo kumbe ku fikela loko yi tshika vukosi, xisweswo i nhloko ya mfumo wa vuhosi. Hosi yi nga tirhisa matimba ya le henhla swinene eka mfumo, kumbe van'wana va nga tirhisa matimba wolawo hi ku yimela hosi. Hi ntolovelo hosi yi kuma mfanelo ya le nawini yo tirhisa timfanelo ta mfumo (leyi hakanyingi yi vuriwaka *xiluvelo* kumbe *harhi*) kumbe yi hlawuriwa hi endlelo leri simekiweke eka ndyangu kumbe ntlawa lowu nga ni mfanelo yo veka hosi ya tiko. 

Loko n'wana lontsongo a vekiwa ku va hosi, kutani mukhomela-vukosi u tala ku vekiwa ku fuma ku kondza hosi yi fika eka malembe ya ku kota fuma. Matimba ya xiviri ya tihosi ya hambana ku suka eka mfumo wun'wana ku ya eka wun'wana na minkarhi yo hambana-hambana; eka tlhelo rin'wana, hosi yngava na vukosi bya ntiyiso; eka tlhelo lerin'wana yi va nhloko ya mfumo leyi nga ni matimba matsongo kumbe leyi nga riki na matimba yo kongoma kumbe matimba lama hlayisiweke ntsena, leyi nga ni vulawuri bya xiviri lebyi nyikiweke palamendhe kumbe nhlangano wun'wana (vuhulumendhe ya vumbiwa).

## Mintshaho
Mfumo wa Maputukezi

**Mfumo wa Maputukezi** (*Portuguese: Império Português*), a wu vumbiwe hi matiko ya vukolonyi ya le mintsungeni ya malwandle, tinkomponi, na switikwana leswi a swi fumiwa hi Phochugali. A ku ri wun'wana wa mimfumo leyi tshameke nkarhi wo leha swinene ematin'wini ya Yuropa, leyi tekeke kwalomu ka malembe-xidzana ya tsevu ku sukela loko ku hluriwe Ceuta eAfrika N'walungu hi 1415, ku fikela loko ku hundziseriwa vulawuri bya Macau eka Chayina hi 1999. Mfumo lowu wu sungule hi lembe-xidzana ra vu-15, naswona ku sukela eku sunguleni ka lembe-xidzana xa vu-16 wu ndlandlamuke emisaveni hinkwayo, wu ri na tindhawu eAfrika, e matikweni-nkulu ra Amerika N'walungu, na Amerika Dzonga, na swifundzha swo hambana-hambana swa Axiya na Oceania.

Mfumo wa Maputukezi wu sungule eku sunguleni ka Nguva ya Ku tshubula, naswona matimba na nkucetelo wa Mfumo wa lowu ma hetelela ma ndlandlamukile emisaveni hinkwayo. Endzhakunyana ka kusimekiwa, vatluti va Maputukezi va sungule ku valanga ribuwa ra Afrika na swihlala swa Atlanthiki hi 1418 na 1419, va tirhisa nhluvuko wa vufambisi bya swikepe, mimepe, hi xikongomelo xo kuma ndlela ya le lwandle leyi yaka eka xihlovo xa bindzu ra swinyunyeteri etikweni-nkulu ra Axiya. Hi 1488, Bartolomeu Dias u rhendzele Cape of Good Hope, naswona hi 1498 Vasco da Gama u fike e tikweni ra Indiya. Hi lembe ra 1500, Pedro Álvares Cabral u fikile laha e Brazili hi xihoxo kumbe hi xikongomelo xa xihundla xa vuhosi.

## Mintshaho
Kiyomizu-dera

**Kiyomizu-dera** i tempele leyi nga eKyoto, eJapani.

Yi hetiwe hi 778. I ndhawu yo vona tindhawu leyi yimelaka Kyoto.

## Xihlanganisi xa le handle

* [ya ximfumo](https://www.kiyomizudera.or.jp/　Sayiti)
Kintetsu

**Kintetsu**(近鉄) i khampani ya swiporo ya le Japani.
Yi simekiwile hi 1910.　Yi sekeriwe eKyoto ni le Osaka.
Vuthlokovetseri

VUTOMI - LW TIVANA

Vutomi a byi na nhenha,

Byi pfuvapfuva na lava nga mintisiwa ndzalama,

U nga va voni ku tivambavamba.

I ndlopfu ya hina na vona va ghonya lomo,

I milenge ntsena yi baka magoza leswin'wana swi yo tsii!

Swikhiyana swa vona i swo banga swirhalanganyi,

Ku nga ndlela leyinene yo kanganyisa nala,

Ku nga ri leswo n'wi endlela siku hi ku yi harahara!

Tiputi u kala u fika vughimamusi,

U tshika leswo tikitiki, u dya marhambu ya nhloko ya nga heli,

U nga ta kala u ya muya laha vakokwana va nga yela makumu.

Byi ta hobomulana siku rin'wani ku khalakhasa ku ta longa maguja, 

Swi hlamarisa na vamatiko va ku: "Hi yena loyi a byi te tshekee!

Hi nkarhi lowo murhi wa mintlhontlho wu vuvumerile lorhe!
Toyota

**Toyota** i khampani ya le Japani leyi endlaka timovha leyi nga ni ntsindza eToyota, le Aichi, eJapani.

Khamphani leyi i yin’wana ya vaendli va timovha lavakulu emisaveni, yi humesa ku tlula 200 wa timiliyoni ta mimovha naswona yi xavisa ku tlula 10 wa timiliyoni emisaveni hinkwayo, ku sukela hi 2022.

Timodelo ta yona leti dumeke ngopfu i Auris, Corolla, Land Cruiser, Prius, RAV4, Supra na Yaris.
Magudu

**Magudu** i doroba eka Masipala wa Nkomazi Local Municipality exifundzheninkulu xa Mpumalanga e Afrika Dzonga, eka ndzilakano na Eswatini .

Khale a yi tiviwa tani hi Magut, yi thyiwile vito ra hosi ya Vatsonga ya rixaka ra ka Khoza/Mavona eMozambique (Magudu Nkanyini).
Matsilele

vaka maluleke iva nwanati vadyi vabangu va xinyela babeni macimba mati huku malema rihlelo vaka maluleke hi vona ti hosi ka mhika makwakwe valdezia makuleke nati ndzawu tinwani totala
Mujeko wa Belgorod

**Mujeko wa Belgorod** i xin'wana xa mimfungho ya ximfumo (kun'we na coat of arms) ya doroba ra Belgorod, exifundzheni xa Belgorod xa Russian Federation. Mujeko i mfungho wa vun'we ni ntirhisano wa vaaki va doroba.

Mujeko wa sweswi wu amukeriwile hi July 22, 1999 hi xiboho xa Belgorod City Council No. 321 naswona wu katsiwile eka State Heraldic Register ya Russian Federation hi ku nyikiwa nomboro ya ntsariso ya 978 hi 2002.

## Nhlamuselo
Mujeko wa doroba ra Belgorod (wa wasi lowu nga ni muvala wo basa ehansi) wu kombisa nghala ya xitshopana leyi yimeke hi milenge ya le ndzhaku, yi ri ni gama ro basa leri hahelaka ehenhla ka yona. Mfungho wa muti lowu wu ni malembe yo tlula 300 wu ri kona, wu sunguriwe hi nkarhi wa ku fuma ka Petro Lonkulu. Hosi ya le Rhaxiya yi nyike vaaka-tiko va le Belgorod xitlhangu lexi leswaku va tlangela ku hlula ka vona ka le Sweden eNyimpini ya le Poltava (1709). Hi 1712, mfungho lowu wu kombisiwe eka mujeko wa vuthu ra le Belgorod leri hluleke nala, naswona hi 1727 wu ve mfungho wa xifundzha lexi xa ha ku simekiwaka.

## Xihlovo
Wikimedia Commons

Wikimedia Commons Commons kumbe WikiCommons i phurojeke ya Wikimedia Foundation naswona i vuhlayiselo lebyi hlayisaka swifaniso, tifayela ta mpfumawulo, na tifayela tin’wana ta multimedia ku tirhisiwa eka tiphurojeke tihi na tihi na hinkwato ta Wikimedia. Hi ririmi rihi na rihi ra Wikipedia, kumbe ku layicha ku tirhisiwa ehandle ka Wikimedia.


## Nakambe vona

 * Wikimedia Commons

* commons:Category:Switirhisiwa leswi tolovelekeke
Marivate

*Bertha Marivate
*Charles Marivate
*Cecil Roy Marivate
*Cornelius Tennyson Daniel Marivate
*Daniel Cornel Marivate
*Desiree N'wamhamba Marivate
*Martin Marivate
*Maseve Richard Marivate
*Russel Marivate
Xitediyamu xa Peter Mokaba

**Xitediyamu xa Peter Mokaba** i xitediyamu xa bolo ya milenge na rhugibi ePolokwane (khale ka Pietersburg), Afrika-Dzonga, lexi a xi tirhisiwa eka Khapu ya Misava ya FIFA ya 2010 . Xi na vuswikoti byo amukela 45,500 wa vahlaleri kambe hi swikongomelo swa Khapu ya Misava ya FIFA ya 2010 nhlayo ya switulu yi hungutiwile ku ya eka 41,733.  Xi thyiwile vito ra Peter Mokaba khale ka murhangeri wa vandla ra vantshwa ra ANC. Xi kumeka evuxeninyana bya Xitediyamu xa khale xa Peter Mokaba naswona i 3 wa tikhilomitara kusuka eka Exivindzini xa doroba.
Huvo ya Tindzimi ta Afrika-Dzonga

**Huvo yo Angarhela ya Tindzimi ta Afrika-Dzonga** i xisimekiwa xa Afrika-Dzonga lexi simekiweke ku tlakusa vutindziminyingi, ku hluvukisa tindzimi ta ximfumo ta 12, na ku sirhelela timfanelo ta tindzimi eAfrika-Dzonga. Huvo yi simekiwile hi ku landza Nawu wa 59 wa 1995 hi Palamende ya Afrika-Dzonga. 

Ku engetela eka tindzimi ta ximfumo ta 12 ta Afrika-Dzonga, PanSALB yi tlhela yi lwela ku hluvukisa Ririmi ra Swikoweto na tindzimi ta Khoe na San.Swivumbeko swa PanSALB swi katsa: Tikomiti ta Tindzimi ta Swifundzakulu, Mihlangano ya Ririmi ya Rixaka na Tiyuniti ta lekisikhogirafu ta Rixaka.

**SWIHLOVO**
Dombolo

**Dombolo**, (leyi tivekaka tanihi **umbhako**,  **ujeqe, dipapata** hi Xitswana na **rostile** hi Xixhosa), i xinkwa xa ndhavuko xa Afrika-Dzonga lexi swekiweke .  I xakudya xa masiku hinkwawo lexi tivekaka swinene  emakaya yo tala eAfrika-Dzonga.  Xinkwa lexi xi lulamiseriwa eka xibye eka mati yo vila.  Xi hambanile na ximbhundzu xa ndhavuko hikuva xi lulamisiwa hi ku tirhisa ncayoni ematshan’wini ya mapa yo baka.  Ku na swakudya swo hambanahambana naswona swa tinxaka to hambana leswi kumekaka eAfrika-Dzonga. Eka ndhavuko wa Mazulu, dombolo ri swekiwa ehenhla ka nyama leyi byabyisiweke ematshan'wini ya ku swekeriwa etlhelo eka poto leri hambaneke. Ku hambana koloko ka xinkwa lexi swekiweke ku tiviwa exikarhi ka Mazulu tanihi uJeqe.  Dombolo ri tala ku dyiwa na tinxaka to hambanahambana ta swakudya swa le tlhelo swo fana na nyama yo byabyisiwa ya huku, homu, ncila wa homu, nyimpfu kumbe muhodi.

## Nakambe vona

* Nxaxamelo wa swakudya leswi swekiweke
* Swakudya swa Afrika Dzonga
* 
*
Xipano xa bolo ya milenge

**Xipano xa bolo ya milenge** i ntlawa wa vatlangi lava hlawuriweke ku tlanga swin'we eka mitlangu yo hambana ya swipano leyi tiviwaka tanihi bolo ya milenge. Swipano swo tano swi nga hlawuriwa ku tlanga eka ntlangu wo lwisana na xipano lexi xi kanetaka na xona, ku yimela **xipano xa bolo ya milenge**, ntlawa, mfumo kumbe rixaka, xipano xa vatlangi va vuswikoti hinkwavo kumbe hambi ku ri ku hlawuriwa tanihi xipano xo ringanyetiwa (ku fana na  kumbe Xipano xa Lembe-xidzana) naswona u nga tshuki u tlanga ntlangu wa xiviri.
Yunivhesiti ya Venda

**Yunivhesiti ya Venda** ( **Univen** ; Venda   , Afrikaans   ) i xivandla xa dyondzo xa nhlanganelo xa Afrika-Dzonga lexi nga endhawini ya le makaya, lexi kumekaka eThohoyandou eXifundzeninkulu xa Limpopo.  Yi simekiwile hi 1981 ehansi ka khale ka mfumo wa Riphabliki ra Venda.
Matimu ya Masipala wa Muganga wa Ba-Phalaborwa

**Masipala wa Ba-Phalaborwa** ( Northern Sotho   ; Tsonga   ) i masipala wa muganga lowu nga endzeni ka Masipala wa Xifundzantsongo xa Mopani, exifundzheninkulu xa Limpopo eAfrika Dzonga . Ntshamo i Phalaborwa . Gopo, N. L. Q. (2013). *Regulation of wastewater treatment plants in the Ba–Phalaborwa municipality* (Doctoral dissertation).

## Tindhawu letikulu
Masipala wa Xifundzakulu wa Collins Chabane

**Masipala wa Collins Chabane** ( Tsonga   ; Venda   ) i masipala wa muganga ehansi ka  Masipala wa Xifundzantsongo xa Vhembe, eXifundzheninkulu xa Limpopo eAfrika Dzonga . Wu simekiwile endzhaku ka nhlawulo wa miganga wa Nhlangula 2016 hi ku hlanganisa swiphemu swa timasipala ta miganga ta Thulamela na Makhado .  Malamulele i ntshamo wa masipala.
Masipala wa Muganga wa Makhado

**Masipala wa Makhado** ( Venda: Masipala wa Makhado:  Tsonga   ) i masipala wa ndhawu endzeni ka Masipala wa Xifundzha xa Vhembe, exifundzheninkulu xa Limpopo eAfrika Dzonga . Xitulu xa kona i Louis Trichardt .
Masipala wa Muganga wa Bushbuckridge

**Masipala wa Bushbuckridge**  i masipala wa ndhawu endzeni ka Masipala wa Xifundzha xa Ehlanzeni, exifundzheninkulu xa Mpumalanga eAfrika-Dzonga.   Vurimi bya mabindzu, lebyi vumbiwaka hi swimilani swa mupayi na bluegum, fole, khotoni, mihandzu na matsavu yale hansi ka tropical swiendliwa ematikoxikaya ya masipala. Masipala lowu wu katsa xiphemu xa le dzongeni wa Ntanga wa Swiharhi wa Kruger.   Bushbuckridge i masipala lowukulu wa ndzhawu liya e Mpumalanga hi ku ya hi vukulu bya misava.
Tin'anga ta xintu ta le Dzongeni wa Afrika

**Tin'anga ta xintu ta le Dzongeni wa Afrika** i vatirhi va mirhi ya xintu ya Afrika eDzongeni wa Afrika . Va hetisisa mintirho yo hambana ya ximunhu na tipolitiki emugangeni ku fana na vungoma, ku horisa mavabyi ya miri, ya mintlhaveko, na ya moya, ku fambisa magandzelelo ya swa ku velekiwa kumbe rifu, ku kuma tihomu leti lahlekeke, ku sirhelela tinhenha, ku lwisana na vuloyi na ku hlamusela matimu, ntivo-misava, na tikhonsepe (matheme) ya ndhavuko wa vona.

Ku na tinxaka timbirhi letikulu ta tin’anga ta xintu ehansi ka tinxaka ta Vangoni, Vatswana na Vatsonga eDzongeni wa Afrika: muvumbi ( **i xigomatanda**) na mutivi wa swimilana ( **n'anga** ). Tin'anga leti i vatshunguri lava havaxeleke hi vutivi va Afrika Dzonga lava xiximiwaka swinene na ku xiximiwa eka rixaka laha vuvabyi byi ehleketeriwaka kuva byi vangiwile hi vuloyi, nthyakiso (ku tihlanganisa na swilo leswi nga basangiki kumbe swiendlakalo) kumbe hi ku honisa vakokwa wa vona. [1] [2] Ku ringanyetiwa leswaku ku na kwalomu ka 200,000 wa tin’anga ta xintu eAfrika Dzonga loko ku pimanyisiwa na 25,000 wa madokodela lawa ya leteriweke eka matirhelo ya 'bio-medical'. [3] Tin'anga ta xintu va vulavurisana na kwalomu ka 60% wa vaaki va Afrika-Dzonga, hi ntolovelo hi ku tirhisana na vukorhokeri bya biomedical bya manguva lawa. [4] Leswaku ku va ni ku twanana exikarhi ka lava hanyaka ni lava feke, leswi nga swa nkoka eka vutomi lebyi nga riki na swiphiqo, tin’anga ta ndhavuko ti tshemba leswaku vakokwa wa vona va fanele va xiximiwa hi ku tirhisa mihivahivana ni gandzelo ra swiharhi. [5] Va endla mikhuva yo vitana hi ku hisa swimilana swo fana na *impepho* ( *Helichrysum petiolare* ), ku cina, ku yimbelela, ku channela kumbe ku tlanga swigubu.
Vutivi bya ti-Onomastics

**Onomastiki** (kumbe, eka matsalwa ya khale, **onomatholoji** ) i dyondzo ya ethimoloji, matimu, na matirhiselo ya mavito ya xiviri .  * (‘vito ra ntiyiso’)* kumbe * (‘vito ra xiviri’)* i vito leri faneleke ra nchumu lowu ku vulavuriwaka ha wona, nchumu wa dyondzo ya onomastiki.
Cancer

**Mfukuzana** i  vuvabyi bya ku kula ka tinyama ta miri hikokwalaho ka ku va masocha ya miri ya kuma mahungu yo kanganyisa ya leswaku miri wu le ku hlaseriweni hi mavabyi yo karhi. Masocha ya miri ya sungula ku lwa ni xirho lexi ya ehleketaka leswaku xi hlaseriwile hi xikongomelo xo lavaku lwisana ni mavabyi lama ya ehleketaka leswaku ya kona. Hi ndlela leyi, tinyama ta xivandla lexi hlaseriwaka hi masocha ta vaviseka ivi ti sungula ku pfimba. A swi le rivaleni kahle leswaku mfukuzana yi nga va yi vangiwa hi yini, kambe leswi swi ehleketeleriwaka swinene i ku dzaha fole. Swa olova ku tshungula kumbe ku yimisa vuvabyi lebyi loko byi lemukiwa byi nga si ndlandlamuka swinene, kambe swa tika ku va vuvabyi lebyi byi yimisiwa loko byo za byi ndlandlamuka swinene. Mfukuzana wu nga khoma munhu wihi ni wihi, kambe byi tala ku kumeka eka vanhu lava nga na malembe yo tlula 50.

### swihlovo
Tourism

**Vumpfhumba** i bindzuriso lowunene swinene eka ikhonomi ya tiko ra hina ra Afrika-Dzonga. Vaakatiko hinkwavo va hlohloteriwa ku nghenelela hi tindlela to hambana-hambana eka timhaka ta vumpfhumba hi xikongomelo xo veka miganga ya vona eka mepe wa Afrika-Dzonga. Xana wena u endla yini ku xavisa muganga wa ka n'wina leswaku vanhu va wu tiva na ku wo endzela. Va ka hina a hi xalamukeni eka vurhongo bya nkalavutivi.
Corona virus

**Coronavirus**  i xitsongwatsongwana lexi nga tumbuluka etikweni ra **Chana** hi lembe ra 2019 Nwendzamhala.Xitsongwanatsongwana lexi xi tlulelaka hi xihatla hilaha vanhu va vaka kusuhi na kusuhi.Xitsongwanatsongwana lexi xihetile vanhu votala swinene xikanwekanwe na matiko ma nwana yale handle.
Yunivhesiti ya Limpopo

**Yunivhesiti ya Limpopo** ( Afrikaans   ) i yunivhesiti ya mfumo exifundzhenikulu xa Limpopo eAfrika-Dzonga . Yi vumbiwile hi ti 1 Ndzati 2005, hi ku hlanganisiwa ka Yunivhesiti ya N’walungu na Yunivhesiti ya Vutshunguri ya Afrika-Dzonga (MEDUNSA).  Swivandla swa khale  a swi vumbiwile hi tikhamphasi ta Turfloop na MEDUNSA ta yunivhesiti. Hi lembe ra 2015 khamphasi ya MEDUNSA yi hambanile na Yunivhesiti ya Limpopo ku ya va Yunivhesiti ya Sayense ya Rihanyo ya Sefako Makgatho. 

* Xikolo xa Tindzimi na Dyondzo ya Vuhlanganisi
* Xikolo xa Sayense ya Ntshamisano
* Xikolo xa Dyondzo

* Xikolo xa Nawu
* Xikolo xa Xibalo (SoA) .
* Xikolo xa Ikhonomi na Vufambisi
* Xikolo xa Vurhangeri xa Turfloop Graduate

* Xikolo xa Sayense ya Miri na Minerali
* Xikolo xa Sayense ya Molekhuli na Vutomi
* Xikolo xa Sayense ya Vurimi na Ntivo-mbango
* Xikolo xa Tinhlayo na Sayense ya Tikhompyuta

## Ku vekiwa ka xiyimo
Tithekinoloji ya Ririmi na Vuhlanganisi

**Tithekinoloji ya Ririmi na Vuhlanganisi** ( **LCT** ; yi tlhela yi tiviwa tanihi ***thekinoloji ya ririmi na vanhu*** kumbe ***thekinoloji ya ririmi*** hi ku komisa) i dyondzo ya sayense ya thekinoloji leyi andzisaka ririmi na vuhlanganisi. I ntirho wa swiyenge swo hambanahambana lowu katsaka swiyenge swa sayense ya khompyuta, tindzimi na sayense ya vutivi .
Sean Combs, ku vula yena

**Sean Love Combs** (loyi a velekiweke hi **Sean John Combs**; November 4, 1969), loyi a tivekaka hi mavito ya yena ya xiteji kunga **[[:en:Sean_Combs|Puff Daddy]]**, **P. Diddy**, kumbe **Diddy**,  loyi i muyimbeleri wa vunanga bya rap wa le Amerika, muhumelerisi na mufambisi wa tirhekhodo. U velekiwile eHarlem naswona u kuriseriwe eMount Vernon, eNew York, Combs u tirhile tanihi mukongomisi wa titalenta eka Uptown Records loko anga se simeka lebula ya yena ya tirhekhodo, , hi lembe ra 1993. **Combs** u xiximiwile hi ku tshubula na ku hlakulela vatshila vo fana na Notorious BIG, Mary J. Blige na Usher.
Homu block 14b

Homu Block 14B i tiko leri kumekaka eGiyani, exifundzheni xa Limpopo. Khale ka ka khaleni akuri na wanuna loyi a tiveka hi vito ra Gumani. Gumani a xiri xihontlovile lexi axi famba xi nghena mitini ya vanhu xi nusa mugayu hi nkanu notlhela xi khuma chukele. Eka rin'wana ra masiku, Gumani u hlangane na khombo loko avatava a nghene endyangwini waka Xibangwa laha anga ringeta ku endla swa ntolovelo anga lemuki leswaku tatana Xibangwa akuri socha ra Frilimo. Van'wi balaserile awa na xibakitani xa mugayu lexi ayi rhwele ayaku pfindii!. Ku baleseriwa ka yena ku vile ku hundza ka yena emisaveni. Tiko ri vhele ri ntshuxeka eka ku tekeriwa mugayo hi xihontlovila lexi.
NKAYIVELO WA MATI EDOROBENINKULU RA WITBANK

Witbank I dorapa lerikulu leri kumekaka exifundzeni xa Mpumalanga. I doropa ro tala hi mimayini. Mati ma kayivela edorobeni leri, minkarhi yo tala ma tala ku famba mavhiki kumbe tin’hweti ma nga vuyi. Ku vikiwa leswaku nkayivelo lowu wa mati wu vangiwa hi ku kala mati ka swihlayisi swa mati na kuka manga tirhisiwi kahle hi vaakatiko. Nhlayiso wa mati no tirhisa hivukheta swinga sivela nkayivelo lowu.
Nthyakiso wa moya edorobeni ra Emalahleni

Doroba ra Emalahleni ri kumeka exifundzeni xa Mpumalanga, doroba leri ri tiveka hi ku endla malahla swinene. laha malahla lama ya endlaka nthyakiso wa moya. loko moya wu thyakile swa onha swinene, swi nga va nga mavabyi na timpfula leti nga na ka nkarhi wun’wana na wun’wana swi nga languteriwanga naswona swi nga veka vaaka tiko ehansi ka mintshekelelo yo hambanahambana ku katsa na laha malahla endliwaka kona.