open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Xipalatsa

**Xipalatsa** xi mila enhoveni laha ku nga tlhuma swinene. Nsinya lowu wu mitwa yo tiyela kumbe ku tsindzihela swinene.

## Nhlamuselo
Loko vavasati va tshivela tihunyi ta murhi lowu, ti humesa makala yo tala lama tirhisiwaka ku ayina swiambalo hi ayini ya malahla. Emikarhini liya ya khale ku nga si va na gezi, vanhu a va tirhisa ayini ya malahla ku ayina tinguvu ta vona. Malahla lama a va ma kuma eka ndzilo lowu a wu tshiveriwile hi tihunyi ta misinya leyo tshindzihela tanihi xipalatsa, mondzo na yinwana misinya yo tsindzihela.

## Matirhisele
Nsinya wa xipalatsa wu na tihunyi to sweka hi tona leti vatshiveri va tilavaka swinene. Timitsu ta nsinya wa xipalatsa ti tshungula vuvabyi bya nhloko na meno. Loko munhu a ri na vuvabyi bya nhloko kumbe meno u loveka timitsu kutani a nwa, a va a tshungulekile eka vuvabyi bya yena. Nsinya wa xipalatsa va wu tirhisa ku endla matshuri, mikombe, misi yo kandza hi yona mavele, tindyelo na swinwana.

## Mintshaho
Xirhomberhombe

**Xirhomberhombe** a xi hambanangi ngopfu na nkuwa hikuva na xona xi mila enhoveni. Nsinya lowu na wona wu na mafi yo basa yo tala swinene. Mihandzu ya xirhomberhombe i matatana naswona yi hambanile ni ya makuwa hi muhlovo hikuva yona yi na muhlovo wo tshwuka. 

## Nhlamuselo
Mihandzu ya murhi lowu yi rhandziwa swinene hi misinya, timfenhe, timbuti na swiharhi swinwana swa nhova. Mihandzu ya kona a yi kulanga ku fana na makuwa. Murhi lowu wu kula ku fana na misinya yinwana. Marhavi ya kona ma rhetemuka ku fana na ya nkuwa. Mihandzu ya kona yi rhandziwa na hi varisi loko va twa ndlala enhoveni tanihi hiloko na yona yi ri yinwana ya mihandzu ya nhova.

## Matirhisele
Mahanti ya xirhomberhombe ma humesa mati lama vuriwaka mafi yo basa, lama ma tirhisiwaka ku tatisa mafi eka vamanana lava mamisaka. Ku phaphiwa mahanti lawa ma swekiwa kutani ku nwisiwa manana loyi a pfumalaka mafi yo mamisa nwana wa yena. Mapa ya mahanti ya thoniseriwa eka xirhumbana kutani xi va xi horile.

Mati ya timitsu loko ma swekiwile ma tshungula swilondzo swa le nhlokweni, ku vava loku humelelaka loko munhu a heta ku tsakamisa, ku sivela ku humela hi khwirhi na ku pfula mbeleko eka vamanana. Mati ya timitsu ya horisa vuvabyi bya rifuva “TB” na nchuluko. Mati ya murhi lowu ma tshungula mahlo na ku yimisa ku hlanta. Mahanti na timitsu swa kandziwa swi hlanganisiwa na matatana swi tirhisiwa ku horisa mukhuhlwana. Murhi lowu wu tshungula vuvabyi bya mukhuhlwana, wu pfuna na leswaku loko wansati a tikile a sirhelela leswaku ri nga humi. Loko munhu a nwa murhi wo endliwa hi timitsu ta nsinya lowu, swi yimisa ku humaka ngati hi tinhompfu.

## Mintshaho
Xithlangwa

**Xithlangwa** xi mila enhoveni, xi tlhela xi tala ku kumeka emikoveni ni le tindhawini leti tlhumeke. Murhi lowu wu na mitwa wu tlhela wu tirhisiwa tanihi tihunyi. 

## Matirhisele
Matluka ya murhi wa xitlhangwa wu tshungula vuvabyi byo fana ni loko munhu a chiwile endzhaku ka yena kumbe nkuzi. Loko nwana a chuluka a nga yimi, ku kandziwa matluka ma lovekiwa kutani ku nwiwa mati ya kona. Loko munhu a ri na nkuzi u kandza matluka kutani a n`wisiwa, ku sivela ku vava loku.

timhandzi ta nsinya lowu ti tiyile swinene. Timhandzi ta kona ti endla swichayachayana. Nsyinya lowu wu tshungula vuvabyi byo hambanahambana. Mahanti ya nsinya lowu ma tshungula vuvabyi bya nchuluko. Timitsu na mitwa ya nsinya lowu swi tshungula mukhuhlwana nakambe nsinya lowu wu pfuna ku tshungula munhu loko a lumiwile hi nyoka.

## Swifaniso

File:Maytenus heterophylla00.jpg|Mhandzi ya Xithlangwa
File:Maytenus heterophylla01.jpg|Matluka ya Xithlangwa


## Mintshaho
Zavazava

**Zavazava** i nsinya wo komile, naswona a wukuli wuya e henhla. Nsinya wa zavazava wu tswala mihandzu ya ribungu naswona a wu dyiwi hi vanhu hikuva wu na mitwa.

## Nhlamuselo
Vanhu ngopfu varimi a va wu rhandzi nsinya wa zavazava hikuva wu endla nhova leyikulu emasin`wini. Nsinya wa zavazava wu vangela vahlakuri ntirho lowukulu hikokwalaho ka nhova.

## Matirhisele
Murhi lowu wu na chefu eka vanhu. Mbewu ya wona loko vana vo tlanga hi wona yi nga va vangela ku kula ka ndzololo ematihlweni, ku hisa ka miri, ku oma ka nomo, mbilu yi bela ehenhla. Vana va fanele ku lemukisiwa leswaku a va fanelangi ku tlanga hi murhi lowu. Mbewu kumbe mihandzu ya zavazava loko wu tsakama kumbe wu omile, wa phutseriwa hi phepha wu lumekiwa ndzilo va dzaha musi wa kona, wu hanyisa vuvabyi bya matino na rifuva.

Matluka ya murhi lowu ma horisa swilondzo, ku vava ka miri, vuvabyi byo tlulela tanihi mukhuhlwana, marhumba, ku tshoveka ka marhambu, marhambu yo ka ma nga tiyelanga, ku hundzuluka ka misiha na ku tshungula ku tshamela ku ya exiyindlwanini ku ya ba mati. Loko munhu a dya matluka ya ku tsakama kumbe yo oma ma ta n`wi etlerisa kumbe ku n`wi hlanganisa nhloko. Nsinya lowu wu na mitwa leyi damarhelaka loko munhu a tshuka a hundza hi le kusuhi na wona. Timbuti na tinyimpfu ta damarheliwa loko ti tshuka ti fambela kusuhi na murhi lowu. Mbewu ya murhi lowu yi byaleka hi ku olova hikuva yi phatsama eka munhu kumbe xiharhi xo karhi kutani laha yi fikaka yi wela kona yo mila. Nsinya lowu wu tshungula vuvabyi bya asthma na ku herisa ku vava ka miri. Nsinya wa zavazava wu tshungula swilondzo na ku chuluka na ku tlhela wu tshungula meno na swirhumbana. Nakambe murhi lowu wu tshungula vuvabyi bya mahlo.

## Mintshaho
Mbangi ya nhova

**Mbangi ya nhova** a yi kuli ku fana na misinya yinwana, kambe yona yi komile swinene naswona yi na swimitwana swo tlhava na le mbewini ya yona. Loko yi kula yi va yi ri nsinya wo pfumala marhavi, ko va matluka ntsena na ndzhuti ku ri hava.

## Nhlamuselo
Murhi lowu wa khiwa ku endliwa tiya yo nandziha swinene. Hi nguva ya vuxika wa fa, wu dzudzeka mbewu ya wona leyi nga ta mila hi nguva ya ximunwana. Matluka ya kona ma fananisiwa na tindleve ta nghala.

## Matirhisele
Matluka ya mbangi ya nhova ma tirhisiwa ku sweka tiya yo nandziha swinene. Mati ya kona ma tirhisiwa ku tshungula vuvabyi bya mukhuhlwana, vuvabyi bya nhlonge, swilondzo leswi humaka emirini, vuvabyi bya xifuva na xivindzi, vuvabyi bya xilumi, ku sivela ku onhaka ka khwiri eka wansati na ku tatisa ngati loko yi halakile ngopfu endzhaku ko bebula nwana na ku karhala ka miri. Xihlahla xa mbangi xi tshoviwa xi omisiwa xi tlhela xi kandziwa. Kutani xihlahla lexi xi boheleriwa hi nyuziphepha xi dzahiwa tanihi fole ku tshungula vuvabyi bya switshetshela.

Timitsu ta mbangi ya nhova ti hlanganisiwa na swiluva loko swi swekiwile. Mati ya kona ma tshungula ku hlantswa swilondza kumbe maphokolo ya munhu loyi a vavisekeke.

## Mintshaho
Manuhana

**Manuhana** i wa muhlovo wa xitshopana, wu na marhavi yo tala wu tlhela wu nuha swinene. Murhi lowu a wu kuli ku fana na misinya yinwana. Matluka ya murhi lowu i ya rihlaza. Hi nguvu ya xixika wa dzudzeka mbewu leyi nga ta mila hi nguva ya ximunwana loko timpfula ti sewula xi fa. Murhi lowu wu na swiluva swo basa leswi kokaka rinoko eka maphaphatana na switsotswana na swinwana. Murhi lowu wuna sema ro nuha swinene.

## Nhlamuselo
Swikokovi na switsotswana swinwana a swi swi rhandzi ku tshama eka murhi lowu hikuva wa nuha swinene. Swiharhi swo tala a swi wu dyi murhi lowu. Vamanana a va xirhandzi ximilana / murhi lowu hikuva xi engetela nhova emasinwini.

## Matirhisele
Murhi wa manuhana wu pfuna eka vuvabyi byo tala loko wu swekiwi. Matluka ya kona ma tshungula nwana loko a khomile hi nkuzi kumbe xikuna. Matluka lama ma gandliwa, ma lemiwa hale ndzhaku ka nwana kumbe munhu loyi a twaka vuvabyi lebyi, ma tlhela ma dlaya na tshungunyana. Matluka ma tlhela ma horisa hi ku va ma ncakunhiwa kunene.

Marhavi ya manuhana ma horisa ku vava ka meno. Mikolo leyi nga na swirhumbana na swilondzo hikuva ya ncakuniwa kunene.

Mahanti ya manuhana ya tshungula vuvabyi bya switshetshela loko ma swekiwile kasi timitsu ti tshungula vuvabyi bya vamanana byo humela hi makhwiri hikuva ku ceriwa timitsu.

## Mintshaho
Ntumbuluko

**Ntumbuluko**, wuhlanganisa swilo hinkwaswo leswi voniwaka na leswi nga voniwiki, kuhlanganisa na Vutomi hiku angarhela. Tidyondzo ta ntumbuluko i xiyenge lexikulu xa Sayensi. Hambi leswi vanhu vanga xiyenge xa ntumbuluko, tidyondzo ta mahanyele ya vanhu tahambanisiwa eka dyondzo ya ntumbuluko.

Rito ntumbuluko rifambelana na ku velekiwa kumbe ku vumbiwa ka swilo, *Naswona twisiseka ku hlamusela swimilana, swiharhi na swivumbiwa swin'wana-naswin'wana*. 

## Mintshaho
Matimu yo sungula

**Matimu yo sungula** mahlanganisa nkarhi wa migingiriko ya vanhu exikarhi ka loko vasungule kutirhisa switirhisiwa swa maribye ~ kwalomu ka 3.3 wa timiliyoni ta malembe laya hundzeke, kufikela loko vanhu va tsumbula ndlela yo tsala marito, leswi endlekeke kwalomu ka ~5300 wa malembe lama hundzeke.

Sumertiya e Mesopotamiya, Ribuwa ra Nhluvuko wa Indus na Gibita wa khale hiyona minhluvuko ya vanhu yo sungula ku tsala, no hlayisa matimu. 

Kusungula ka switsariwa ku hambanile kuya hi mindzhavuko, naswona swi rhangeriwa hi kuvutla hi tinyimpi, naswona matimu ya munhluvuko leyi nga kotiki kutsala, makumeka eka va akelani lava avakota kutsala. Kuya hi hlamusela, matimu yosungula mayelana na kupfumaleka ka vuswikoti byo tsala, hikwalaho matimu lawa ya kumeka hi ku lavisisa masungula ya swingolongotswana leswi seleteriweke, hambileswi vulavisisi lebyi abyi nga si tiviwa kufikela eka malembe-xidzana ya vu Khume-nkaye.

## Mintshaho
Sayensi ya mahanyele

**Sayensi ya mahanyele** i xiyenge lexi kulu xa tidyondzo talehenhla, leti yelanaka na nhlangano wa vanhu na vuxaka exikarhi ka vanhu. Tidyondzo ta Sayensi ya mahanyele tihlanganisa, Tidyondzo ta ikhonomi, Ntivo-mbangu, vuhandzi, Nawu na tindzimi. 

## Matimu
Matimu ya tidyondzo ta Sayensi ya mahanyele masungula endzaku ka malembe ya 1650, laha kuveke na ku cinca lokukulu eka vutivi bya Sayensi. Sayensi ya mahanyele yi rhumbuke kusuka eka Filosofi ya kupfukela mfumo ka minkarhi yeleyo. Sayensi ya mahanyeleo yi sukela eka Sayensi hixitalo, leyi hlanganisaka vutivi lebyi hleriweke hikuya hi nhluvuko na mahanyele ya vanhu.

## Mintshaho
Vutshunguri

**Vutshunguri** i vutivi byo hlahluva, ku horisa na ku sivela mavabyi. Rito vutshunguri rithlela ri hlamusela "N'yanga". Vutshunguri byi angarhela tinxaka ta migingiriko yo kondlotela rihanyo leri nene. 

Vutshunguri i mukhuva wa khale ngopfu wa vanhu, naswona a byi hlanganisiwa na vukhongeri na mindzavuko ya vanhu kuya hindzhawu. Hixikombiso, n'yanga a yi bohela mintsembyana eka muvabyi ivi yikhongela leswaku a hola. Eka masiku ya manguva lawa na ku humelela ka Sayensi, vutshunguri byo tala by hlanganisa Vutshila na Sayensi.

Vutshunguri bya khale byi tala ku vuriwa Vungoma kumbe Vutshunguri bya xintu. Hambiswiritano, vutshunguri lebyi bya horisa loko byi endliwa hi n'yanga leyi ngana ntokoto.

## Mintshaho
Swiharhi

**Swiharhi** i swivumbiwa leswi hanyaka, naswona leswi kotaka ku famba-famba haswoxe kuya hi vukulu bya swona. Miri wa xiharhi wa cinca-cinca kuya hi makulele ya xona na xivumbeko xa xona xa ntumbuluko. Swiharhi swin'wana na swin'wana swi hanya hi kudya swi vumbiwa swi'wana kufana na swiharhi swin'wana kumbe swimilana.

Swiharhi swi hlawulekisiwa hi Marhambu ya swona, kumbe ku pfumala marhambu. Swiharhi leswi ngana marhambu kumbe nhlana, swi hlanganisa, Tinhlampfi, Machela, Swikokovi, Swinyenyana, na Swiharhi leswi mamisaka. Kasi swiharhi leswi pfumalaka nhlana kumbe marhambu swi hlanganisa, Tihumba; Makhongoloti na Swivungwana.

## Swihlawulekisi
Swiharhi swina swihlawulekisi leswi swi hambanisaka eka swivumbiwa swin'wana swa swivumbiwa. Swiharhi swina swivumbi leswi kotaka ku andzisa nhlayo ya swona, leswi endlaka swi hambana na tibhaktheriya. Swiharhi swithlela swi kota kudya swivumbiwa swin'wana leswkau swi kuma matimba yo kula, naswona leswi swi hambanisa swiharhi eka swimilana. Swiharhi hinkwaswo swi kota ku famba-famba, hambiloko swifanela ku kula kusungula, ku kondza loko swi kota ku famba. 

## Tinxaka ta swiharhi
Kuna mixaka yimbirhi ya swiharhi: Swihanrhi leswingana marhambu, na leswinga hava marhambu*. Vona nxaxamela lowu landzelaka.*

## Mintshaho
Ntivo-Vutomi

**Ntivo-Vutomi** i tidyondzo ta vutomi bya swivumbiwa leswi hanyaka, kuhlanganisa na vuvumbeki, ntirho na makulele ya swona. Hi ku angarhela, ntivo-vutomi byi hlanganisa Swivumbiwa-Vutomi, Swihlawulekisi-Vutomi na kutekelela kuhlanganisa na ku tswala swivumbiwa swin'wana. Kupfumeriwa leswaku swivumbiwa leswi hanyaka, swi tihanyisa hi dya leswaku swi kuma matimba, na ku tolovela mbangu lowu swihanyaka eka wona.

## Mintshaho
Rihanyo

**Rihanyo** i xikombiso xa leswaku swi yenge swa miri wa xivumbiwa switirha hi ndlela leyi faneleke. Eka vanhu, i vuswikoti byo tikongomisa loko valangutane na swi yimo leswitikaka swa miehleketo kumbe swa mbangu. Nhlangano ya Misava wa tarihanyo(WHO) yi hlamusela rihanyo eka Vumbiwa ra yona ra 1948, hi ndlela leyi landzelaka  "Xiyimo xa miri, miehleketo na vuxaka lebyi nene, kungari kupfumaleka ka vuvabyi ntsena." Kuna tihlamuselo tin'wana leti yelanisaka rihanyo na ntsako wa munhu.
 

## Swihlawulekisi
Hi ku angarhela, ndlela leyi munhu a hanyaka hayona yi na xandla eka rihanyo rakwe na muxaka wa vutomi. Kupfumeriwa leswaku Rihanyo ri antswisiwa hi kuyamahlweni ka ntivo rihanyo na migingiriko yo hanya vutomi lebyi nene e vanhwini. Hi kuya hi Nhlangano wa misava wa swa tarihanyo, swihlawulekisi swa rihanyo lerinene swi hlanganisa mbangu na rifuwo, naswona swi hlanganisa na matikhomele ya munhu.

## Maintaining

Ku fikelela na ku hlayisa rihanyo i endlelo leri yaka emahlweni, leri vumbiweke hi vumbirhi bya ku cinca ka vutivi bya rihanyo na maendlelo xikan'we na tindlela ta munhu hi yexe na ku nghenelela loku hlelekeke ku tshama a hanye kahle.

Ndlela ya nkoka yo hlayisa rihanyo ra munhu i ku dya Swakudya leswi nga ni rihanyo lerinene. Swakudya leswi nga ni rihanyo swi katsa swakudya swo hambana-hambana leswi nga ni swimilana ni swiharhi leswi nyikaka miri swakudya. Swakudya swo tano swi nyika miri matimba no wu endla wu tirha. Swakudya swi pfuna ku aka ni ku tiyisa marhambu, misiha na misiha naswona swi lawula maendlelo ya miri (xikombiso, nsusumeto wa ngati). Mati yana nkoka eka ku kula, na ku tswala na rihanyo lerinene. Macronutrients yi dyiwa hi xitalo naswona yi katsa tiphrotheyini, ti-carbohydrates, na mafurha na ti-fatty acids. Micronutrients - tivhithamini na timinerali - ti dyiwa hi hlayo leyitsongo, kambe i ta nkoka eka maendlelo ya miri. Phiramidi ya swakudya i xiletelo xa swakudya leswi ngana rihanyu lerinene leri avanyisiweke hi swiyenge. Xiyenge xin'wana na xin'wana xikombisa swakudya leswi ringanyetiweke eka ntlawa wun'wana na wun'wana wa swakudya (swikombiso, phrotheyini, mafurha, tikhabohaydreti na chukela). Ku hlawula swakudya leswi nga ni rihanyo lerinene swi nga hunguta khombo ra vuvabyi bya mbilu ni khombo ra ku va ni tinxaka tin'wana ta khensa, naswona swi nga pfuna munhu leswaku a hlayisa ntiko wa yena wu va eka mpimo wa kahle.

Swakudya swa le Mediteraniya hi ntolovelo swi tala ku hlanganisiwa na vuyelo byo antswisa rihanyo. Leswi minkarhi yin'wana swi vangiwa hi ku katsiwa swihlanganisiwa  swa bioactive swo fana na phenolic compounds, isoprenoids na alkaloids.
## Mintshaho
Nomboro

**Nomboro** i xiga xa Dyondzo ya Tinhlayo lexi tirhisiwaka ku hlaya, kupima na ku hlawulekisa ntsengo. Ehenhleni ko tirhisiwa ku hlaya, tinomboro ti thlela ti tirhisiwa ku hlawulekisa swilo swo karhi (ku fana na tinomboro ta riqingo), ku chavisa (Khodi ya nhundzu ya vhengele), kumbe ti thlela ti tirhisiwa tani hi mfungo, rito, kumbe nhlamuseleyo ya dyondzo ya tinhlayo.

Eka dyondzo ya tinhlayo, nhlamuselo ya nomboro yindlandlamuxiwile hi ku hundza ka malembe leswaku yi hlanganisa nomboro ya tandza (0 kumbe Ziro), tinomboro leti kayivelaka, tinomboro leti ringanisaka (kufana na  /2 and −/3) na tin'wana tinomboro. Ku hlaya tinomboro ku endliwa hi kuhlanganisa, kuhunguta, kuthlandleka, kuavanyisa na swin'wana. 

## Minthsaho
Tinhlayo-tinomboro

**Tihlayo hi tinomboro **(Kumbe Aritimethiki leyi sukaka eka rito ra xigriki  *arithmos*, "nomboro") i rhavi ra Tihlayo leri letelaka hi ta tinomboro, ngopfungopfu matirhiselo ma tona ku nga ku hlanganisa, ku hunguta, ku tlhandleka na ku avanyisa.

## Mitshaho
Tinhlayo-vupimi

**Tinhlayo-vupimi** (Kumbe Jiyometri yi tekiweke eka rito ra Xigriki; **' "[[misava]]", **' "ku pima") i rhavi ra dyondzo ya Tinhlayo leyi letelaka hi ta xivumbeko, vukulu, vuakelani, na mpimo wa ndzhawu.

Tidyondzo ta Hlayo-vupimi ti sunguriwe khale loko vanhu valava ku twisisa kuleha, kuanama na vutalo bya swilo. Kwalomu ka malembe-xidzana ya vunharhu, dyondzo leyi ya Nhlayo-vupimi yi tikirhetiwe yithlela yi hleriwa hi Euclid, naswona yi sungula ku tirhisiwa hi dyondzo ya nkoka eka tinhlayo kusukela kwalano. Hlayo-vupimi i dyondzo leyi a yitiviwa kusukela kwalomu ka malembe-xidzana ya vunharhu e tikweni-nkulu ra Indiya, naswona a yitirhisiwa ngopfu eku akeni. Van'wa-vutivi va maIslamu, va yisile emahlweni vutivi bya vagriki eka tidyondzo ta Hlayo-vupimi. 

## Mintshaho
Ntivo-Mirhi

**Ntivo-Mirhi** irhavi ra Sayensi leri lavisisaka ma akele na kuhambana ka swi-aki swa swilo hinkwaswo. Ntivo-Mirhi yi hlanganisa na ndzavisiso wa ti Athomu, nandlela leyi ti athomu tikhomanaka hayona ku vumba mirhi yokarhi, na ndlela leyi ti hlanganaka kumbe ku hambana hayona ku nyika xivumbeko xa murhi wokarhi.

Minkarhi yin'wana Ntivo-Mirhi wu vitiwa Sayensi ya le xikarhi, hileswi yi hlanganisaka Sayensi ya ntumbuluko, Fiziksi na Ntivo-vutomi.

Matimu ya Ntivo-Mirhi mathelela e ka nkarhi wa khale loko vanhu varingete ku hundzula tinsimbi tiva nsuku, e tindzhawini to hambana-hambana ta misava.

## Mintshaho
Sayensi ya Misava

**Sayensi ya misava** idyondzo ya ndzavisiso wa matshamele na matirhele ya misava.  Dyondzo leyi yilavisisa matirhele ya swiyenge hikwaswo swa xirhendzevutana xa misava, kusukele ka vuenti bya misava, maribye, milambu, xibhakabhaka na xisirheleri xa misava. Hi ku angarhela Van'wa-vutivi va tirhisa Ntivo-mbangu, Tinhlayo, Fiziksi, Ntivo-Mirhi, Ntivo-Vutomi na tin'wana tidyondzo tale henhla to twisisa leswi Misava yitirhisaka xiswona.

## Mintshaho
Tinhlayo-swiyenge

**Tinhlayo-vuringanisi** (kumbe Alijebra ley tekiweke eka rito ra Xiarabhu  *"al-jabr"* leswingo "Kuhlanganiso swiyenge leswi tshovekeke") i rhavi ra tidyondzo ta Tinhlayo. Hiku angarhela, Nhlayo-vuriganisi i dyondzo ya mimfungo ya tinhlayo na matirhisele ya mimfungo leyi ku kuma nhalmulo wa nomboro; hiyona dyondzo leyi hlanganisaka tidyondzo hinkwato ta Tinhlayo.  Tidyondo leti ta Nhlayo-vuringanisi i tankoka ngopfu eka Tidyondzo ta lehenhla ta Tinhlayo, Sayensi na Vunjiniyera ku hlanganisa na Vutshunguri na Tidyondzo ta Vuxavisi.

Hlayo-vuringanisi yi hambana na Nhlayo ya tinomboro hi matirhisele ya maletere ku yimela nomboro leyi nga tiviwiki. Hixikombiso  x + 2 = 5 letere x aritiviwi, kambe nawu wo hundzuluxa wu tirhisiwa ku tsumbula leswaku ntsengo wa yona i: x=3.

## Ntshaho
Vukambisisi bya Dyondzo-Tinhlayo

**Vukambisisi bya Dyondzo-Tinhlayo** i rhavi ra dyondzo ya Tinhlayo leri letelaka hi ta mpino na kucinca-ncinca ka ntsengo, mpfhuka, kuleha, kuanama na vuenti bya swilo hi ku tirhisa dyondzo ya tinhlayo.

## Ntshaho
Ntivo-Ntumbuluko

**Ntivo-Ntumbuluko** (Kumbe Fiziksi ritekiwe eka Xigrikifrom φυσική *phusikḗ (epistḗmē)* "vutivi bya ntumbuluko", kusuka eka  *phúsis* "Ntumbuluko") i sayensi leyi lavisisaka hita swiaka-swilo na mafambele yaswilo eka mbangu na nkarhi, kuhlanganisan na vuxaka bya swona na matimba. Fiziksi is sayensi ya xisekelo, naswona pakani ya dyondzo leyi iku twisisa ndlela leyi ntumbuluko u tirhaka ha yona.

Nhlangano wa Matiko wu thye lembe ra 2005, tani hi lembe ra Fiziksi.

## Mintshaho
Sayensi ya maxele

**Sayensi ya maxele** i rhavi ra Sayensi leri lavisisaka timhaka ta maxele na kuvhumba maxele. Sayensi leyi i ya khale ngopfu, hambi leswi mavhumbele ya maxele amanga tshembeki kuta fika hi lembe-xidzana ravu 18. Mavhumbele ya maxele ma antswisiwile hi ku tumbuluxiwa ka tikhompuyuta, leswi endleka swi olova ku tirhisa mintsengo ya matimu ya maxele na Tinhlayo ku Vhumba maxele ya siku rin'wana na rin'wana. Swiendlakalo swa maxele swi nga ha vhumbiwa hi kuya hi xibhakabhaka; Kuhisa; ntsikelelo wa moya; hunguva na ndzendzeleko.

Rito leri hlamuselaka maxele ya dyambu hi xigriki i   *metéōros* "henhla, xibhakabhaka" (leri tekiweke eka   **' "Henhla" na  ''aeiro'' "Ku thlandlusa") ku hlanganisa na  **' , leringa. "Ndzavisiso wa swilo leswinga e moyeni".

## Mintshaho
Maxelo

**Maxelo** i matshamele ya tilo/xibhakabhaka, kuhlamusela leswaku ra hisa; ka titimeta; ku omile kumbe kuna mpfula; ripfurile kumbe kuna mapapa.  Maxelo ya siku mahumelela ngopfu eka xibhakabhaka xa lekusuhi na misava.  Rito maxele, ritirhisiwa ngopfu ku hlamusela ndlela leyi xibhakabhaka xa laha misaveni xinga hiswona.

## Mintshaho

## Maxelo ya le xibakabakeni

Maxelo a ma heleli eka swilo leswi nga eka tipulanete ntsena. Ku fana ni tinyeleti hinkwato, corona ya Dyambu yi tshama yi ri karhi yi lahleka exibakabakeni, leswi endlaka leswaku kahle-kahle ku nga xibakabaka xo olova swinene eka Solar System hinkwayo . Ku famba ka vukulu lebyi humesiwaka eka Dyambu ku tiviwa tanihi moya wa dyambu . Ku nga fambisani eka moya lowu ni swiendlakalo leswikulu ehenhla ka nyeleti, swo tanihi coronal mass ejections, swi vumba fambiselo leri nga ni swivumbeko leswi fanaka ni maendlelo ya maxelo lama tolovelekeke (yo tanihi ntshikelelo ni moya) naswona hi ntolovelo ri tiviwa tanihi maxelo ya le xibakabakeni . Ku humesiwa ka koroni hi vunyingi ku landzelerisiwe ku ya fika eSolar System ku fana na Saturn .  Ntirho wa fambiselo leri wu nga khumba swibakabaka swa tipulanete naswona minkarhi yin’wana swi nga khumba swilo leswi nga ehenhla ka misava. Ku tirhisana ka moya wa dyambu na xibakabaka xa misava swi nga humesa ti aurorae to hlamarisa,  naswona swi nga tlanga hi tisisiteme leti nga na vuxiyaxiya eka gezi to fana na tigridi ta gezi na swikombiso swa xiya-ni-moya.
Tinguva

**Nguva** i ndzandzelelano wa matimu ya maxele, eka nkarhi wa malembe ya 30. Yi langutiwa hi kuya hi ku cinca ka Kuhisa, mberha, ntsikelelo wa xibhakabhaka na moya endzeni ka nkarhi wo leha. Nguva yi hambanile na maxele hi kuva maxelo ya hlamusela matshamele ya xibhakabhaka kuya hi vundzawu.

## Mintshaho
Mpimo

**Mpimo** i ku yelanisa nomboro eka xilo kumbe xiendlakalo loko swi ringanisiwa na swilo kumbe swiendlakalo swin'wana.  Xihlawulekisi xa mpiwo xiya hileswi swi pimiwaka, kungahava ku anama, kuleha kumbe ku enta, kumbe nkarhi lowu hundzaka. 

Mpimo i xisekelo xa kuxaviselana, Sayensi, Thekinoloji na tidyondzo tin'wana ta le henhla. Hi kuya hi matimu, tindlela to pima at titirhisiwa kusukela ka khale, naswona vanhu ava ringa nisa ma pimele ya swilo vathlela vatwanana hi tindlela leti va pimaka ha tona.

## Mintshaho
Dyondzo-Tinyeleti

**Dyondzo ya tinyeleti** (kusukela eka Xigriki: αστρονομία ) i sayensi leyi lavisisaka hi ta tinyeleti ta tilo na swilo leswinge matilweni. Yi tirhisa Tinhlayo, Ntivo-Ntumbuluko na Ntivo-Mirhi leswaku yi hlamusela xihlovo xa tinyeleti leti na na matumbuluxelo ya kona.

Tidyondzo ta tinyeleti i ti dyondzo ta khale ngopfu ta syensi naswona vutivi lebyi a byi tiviwa hi vanhu vakhale ka Bhabhilona; Vagriki; Mabhaniyani; VaGibhita; VaNubiya; Machayina na va Maya, lava a va hlahluva xibhakabhaka na vusiku.

## Mintshaho
Matilo

**Matilo** i vundzawu hikwabyo na nkarhi kuhlanganisa na hinkwaswo leswi nga e handle ka misava, leswi hlanganisaka ti pulaneti; tin'weti; na tinyeleti. vupimi bya ku leha, ku anama na ku enta ka matilo abyi tiviwi.

## Mintshaho
Athomu

**Athomu** i xiyenge lexi ntsongo ngopfu xa Xiaka-Swilo naswona xiri na swihlawulekisi swo karhi. Nsimbhi, mati kumbe moya wun'wana na wun'wana wu endliwe hi ti athomu ta wona to hlawuleka. Athomu iyi tsongo ngopfu naswona ayivoneki hi mahlo. Tiathomu itintsongo ngopfu lero ku vhumba mafambele yatona, swilava ku tirhisa muxaka wokarhi wa tidyondzo ta Fiziksi.

Dalton i un'wana wa vanhu lava ava pfumela leswaku tidyondzo ta tiathomu tinga kota kuhlamusela xivangelo lexi endlaka leswaku mati ya khoma mimoya yokarhi hikuhambana. 

## Mintshaho
Xiaka-Swilo

Eka nhlamuselo ya Ntivo-ntumbuluko wa siku na siku, **Xiaka-Swilo** i xilo xin'wana na xin'wana lexingana vutiki naswona ti teka ndzawu; leswi swi hlanganisa na ti athomu, kambe a swi hlanganisi rivonigno kumbe mpfumawulo..

Swilo hinkwaswo leswi hi swivonaka no swi khumba siku na siku swi vumbiwa hi ti Athomu. Kasi na tiathoum na tona ti akiwa hi swi aki leswi vuriwaka to Elekitroni na ti phurothoni na ti Nyutroni.

  
Swi aki leswi swa tiathomu naswon swi vuriwa Swiaka-swilo hi leswi swinga na vutiki na ntalo. 


File:Quartz oisan.jpg|Vuribye
File:Drop closeup.jpg|vumati
File:NO2-N2O4.jpg|Vumoya
File:Plasma-lamp 2.jpg|Vugezi


## Mintshaho
Gezi

**Gezi** i matimba ya ntumbuluko lama vonakaka hi tindlela to hambana hambana ku fana na ku endla rihati, ndzilo naswin'wana. Gezi hirona xihlovo xa tithekinoloji hinkwato ta manguva lawa.

Vanhu ikhale va lavisisa Matimba ya gezi, hambi leswi switekeke nkarhi wo leha kutwisisa maendlele na mphakelo wa gezi. Ku kala ku fika malembe-xidzana ya vu khume nkaye, loko tinjiniyera ti kota ku tirhisa matimba lawa ku ndlandlamuxa mabhindzu na tinkomponi to aka tinhundzu. Ku olova ko fambisa no phakela gezi swi endle leswaku ku tala tindlela ti tirhisa gezi ku fana na swa vutleketli, Ndzilo wo kufumeta, timboni, vuhaxi na tikhompuyuta.

## Mintshaho
Matimba

Rito **Matimba** leri nga ἐνέργεια kumbe *energeia* rihlamusela "kugingirika" hi xigriki.. Eka ti dyondzo ta Fiziksi, *Matimba* mahundziseriwa eka nchumu wokarhi leswaku leswaku matirha, naswona manga cinciwa muhlovo, kambe matimba ama tumbuluxiwi kumbe ku herisiwa. 

Mixakka ya matimba mahlanganisa matimba yo fambisa swilo, matimba lama hlayisiweke hikwalaho ka matshamele ya nchumu wokarhi ekusuhi na matimba yo koka kumbe ya gezi, matimba yo tivuyelela, matimba ya khemikhali lama chunsiwaka loko ku hisiwa mafurha, matimba ya rivoningo na matimba yo kufumeta. 

## Tinoti

## Mintshaho
Rivoningo

**Rivoningo** i matimba ya ntumbuluko lama endlaka leswaku hikota ku vona. Matihlo ya hina makota kuvona ntsengo wokarhi wa rivoningo, kasi kuna magandlati ya matimba ya rivoningo lawa hi kotiki ku mavona. 

Xihlovo xa rivoningo laha misaveni i dyambu. Rivoningo ra dyambu ri haxa matimba eka swimilana leswkau swi kota to sweka chukele ra ntumbuluko leri nyikaka matimba eka swiharhi na vanhu lava dyaka swimilana sweswo. Ndzilo wa tihunyi na wona ixinwana xa swholovo swa rivoningo, kasi manguva lawa hi tirhisa ngopfu matimba ya gezi ku layitha timboni ta gezi. Swiharhi swin'wana swikota ku endla rivoningo hi xirho xa karhi xa miri wa swona.

## Mintshaho
Mpfumawulo

Eka ti dyondzo ta Fiziksi, **Mpfumawulo** i ku dzinginikisiwa ka moya kumbe mati ku fikela loko kudzinginika loku ku fika e tindleveni. Ahi mipfumawulo hinkwayo leyi hi kotaka ku yitwa, kuna mimpfumawulo leyi nga yitsongo ngopfu, kumpe yikulo ngopfu lero hi tsandzeka ku yitwa. Swin'wana swiharhi swi twa mipfumawulo hi ndlela yohamba na ya vanhu.

## Mintshaho
Hulumendhe

**Hulumendhe** ixiyimiso xo fuma tiko ku mbe vaakatiko. hi ku angarhela, hulumendhe yivumbiwa hi vabhi vanawu, vamatsalana na va avanyisi. Hulumendhe i ndlela yo veka no landzelerisa milawu ya tiko. Muxaka wa hulumendhe, i nxaxamelo wa mafambisele ya swa tipolitiki na minyanghwa ya mfumo leyi vumbaka hulumendhe.

Tihulumendhe ti lawula ikhonomi, timfanelo ta ximunhu, vulandzeleri bya nawu, mafambiselo ya swa tidyondzo na xiyimiso xa swa tipolotiki.

## Mintshaho
Demokhrasi

**Demokhrasi** (Kumbe *δημοκρατία, dēmokratía* hi xigriki, leswivulaka "Mfumo wa vanhu"), i xiyimiso xa hulumendhe laha va akatiko va hlawulaka vayimeri vavona leswaku va aka mfumo na Phalamendhe. Mfumo wa xidhemokhrasi wu tiviwa tani hi "mfumo wa ntalo wa vanhu". Hindlela yin'wana mfumo wa xidemokhrasi i xiyimiso xofuma lava mintlimbo naku ololoxiwa ka yona swititshege eka leswi vanhu vaswi endlaka, kambe kuri hava loyi anga na matimba, kumbe mbuyelo yakona. Leswi endla leswaku mintlawa hinkwayo yi phikizana ku fuma. 

Hikuya hi N'wa tipolitiki Larry Diamond, Demokhrasi yina swiyenge swa mune: (a) Xiyimiso xatipolitiki xo langha no cinca hulumendhe hi ku tirhisa nhlawulo lowu ntshuxekeke; (b) Kunghenelela ka va akatiko eka swatipoliki na vutomi bya vanhu; (c) Kusirhelela timfanelo ta ximunhu ta vaakatiko hinkwavo, kuhlanganisa na (d) Mfumo wa nawu, laha nawu na vulandzeleri bya wona byi endliwaka hi ku ringana eka vanhu hinkwavo.

## References
Vusocha

**Vusocha**, i ntlawa wa tinyimpi wa tiko ro karhi, naswona wu thlela wu rina mpfumelelo wo tirhisa matimba yo dlaya na mathlarhi ya nyimpi ku seketela swilaveko swa hulumendhe ya tiko ro karhi na va akatiko va rona. Ntirho wa masocha iku sirhelela tiko na va aki va rona, mathlela ma lwa nyimpi na tiko rin'wana. Masocha manga thlela mava na mintirho yin'wana yo fana na kuhlohlotela vupolitiki, kusirhelela swa mabhindzu, kulawula va aka tiko, ku aka, vukorhokeri bya nkarhi wa xihantla vathlela va sirhelela tindzhawu tin'wana ta mfumo. The word is now identified as denoting someone that is skilled in use of weapons, or engaged in military service, or in warfare.
 
## Mintshaho
Tiko

Hikuya hi nhlamuselo ya politiki, **Tiko** i ntlawa wa va aka tiko lowu hanyaka ehansi ka xiyimiso xa hulumendhe wun'we. Matiko man'wana ma fumiwa hi mfumo lowu nga e tikweni rin'wana. Vanhu votala va wela enhansi ka nawu wa tiko ro karhi, hambi leswi kungana vanhu lava vativonaka vanga ri hansi ka tiko. Eka malembe-xidzana ya vu 21, vanhu hinkwavo va wela eka mfumo wa tiko.

## Xiyenge xa Mfumo (State System)
Matiko ya hlawuleka hi ndlela leyi hulumendhe ya wona yi hlayisaka nawu ni xiphemu xa vaaki. Matiko yo hambana-hambana ya tirhisa xiyenge xa mfumo ku fana na:  
* Mfumo wa Riphabliki, laha mfumo wu endlaka matshalatshala yo lawula hi swiphemu swa hulumendhe yo kongoma.
* Mfumo wa Swikwembu kumbe hulumendhe ya xikaya, laha tiko ri fumaka hi nhlengeletano ya swifaniso swo hlawuleka swa ntumbuluko.
* Mfumo wa Nhlengeletano ya Matiko, laha matiko yo hlayanyana ma kongomisiwaka hi fomo ya xinakulobye.  

## Xiyimiso xa Matiko
Tiko rin'wana ni rin'wana ri tshama ri ri na:
1. Ntsindza wa Matlhari (ku lawuriwa hi hulumendhe) ku kombisa vulawuri bya mfumo.  
2. Nawu wa Matiko ku katsa tindlela to lawula mfumo wa vanhu hinkwavo.  
3. Vutshila bya Xiyimo: ku kombisa matirhelo lawa ya vekiwaka ekusuhi na ndhawu ni swiyenge swa misava.

## Matirhelo ya Mfumo
Hikuva mfumo wu vumba muxaka wo hlayisa vutomi ni matirhelo ya vanhu, wu tlhela wu lawula ndzetelo wa le handle ku fana na swiphemu swa nhlangano. Hi laha ku nga hi Riphabliki ya Afrika Dzonga laha mfumo wu vumba xiphemu xa vuyimbeleri bya mafambiselo ya rixaka.

## Vuxaka na Matiko Mambe
Matiko man'wana ma vumba vuxaka bya nhlangano wa matiko ku fambisa swilo swa nkulumo-hlangano yo tsokombela mintlhontlho. Leswi swi vumbiwile hi malembe-xidzana ya vu 20th century ku khathaleriwa tihuvo letikulu.

## Vuswikoti bya Mfumo
Ku tiva mfumo wa tiko i swa nkoka hikuva swi katsa nawu lowu fumaka tiko hinkwaro ku tlula marito ya ntirho wa nkulumo hansi ka matirhelo ya mfumo. Mfumo wu tlhela wu katsa nseketelo wa bindzu ni ndzetelo wa le handle ku tumbuluxa nhluvuko.

## Minthsaho
Matiko la ma hlanganeke

**Matiko la ma hlanganeke** kumbe **Nhlangano wa Matiko** i nhlangano ya tihulumendhe ta misava leti byarhisiweke pfumba ro kondletela ntwanano naswona tithlela ti kodletela nawu na vululami. Nhlangano lowu wu simekiwe hi 24 Nhlangula 1945 endzhaku ka nyimpi ya misava ya vumbirhi. Loku wu simekiwa, nhlangano lowu a wuri na 51 wa matiko, kasi sweswi kuna 193 wa matiko eka nhlangano lowu. Ntsindza wa nhlangano lowu wu kumeka eManhattan,e dorobheni ra New York, e Amerikha. Ti ofisi tin'wana ta nhlangano ti kumeka eGeneva, Nairobi, na Vienna. Nhlangano lowu wu fambisiwa hi minyikelo ya timali leyi humaka e ma tikwein lama nga malandza ya nhlangano.

## Mintshaho
Nawu

**Nawu** i mafambisele ya milawu leyi vekiweke naswona yi landzelerisiwa hi kutirhisa mindzawulo ya ximunhu kumbe Hulumendhe leswaku ku lawuli mahanyele. Nawu tani hi xiyimiso, wu pfuna ku lawula no tiyisisa leswaku va aka tiko va komba ku xiximana, naswona ku kondloteriwa kuringana eka vanhu hinkwavo. Milawu leyi landzelerisiwaka hi Mfumo yi nga vekiwa hi huvo leyi hlanganeke, kumbe muveki nawu ku ya hi xitiviso xa mfumo. Mavekele ya milawu manga hlohloteriwa hi Vumbiwa, leri tsariweke ku hlanganisa na ti mfanelo leti nga endzeni ka Vumbiwa. Nawu wu vumba swa Tipolitiki, ku xaviselana, Matimu na nhlangano wa vanhu hi tindela to hambana na swona wu thelal wutirha tani hi mulamuleri exikarhi ka vuxaka bya vanhu.

Kuna ku hambana exikarhi ka (a) Milawu ya Ximfumo, leyi landzeleriwaka hi tindzawulo to karhi ta ximfumo, naswona (b) Nawu wa Xintu, lowu landzelelaka ku avanyisa ka huvo. Kuya hi matimu, Milawu ya vukhongeri a yilandzelerisiwa ngopfu ku tlula milawu yin'wana, ngopfu ngopfu eka vukhongeri bya Xiyuda na Xisurumani. Nawu wa Xisurumani wa Xariya, wutirhisiwa ngopfu e misaveni naswona wutekiwa tani hi nawu wa tiko ematikweni yo fana na Irani na Arabhiya ya le Dzongeni.

Nawu wu thlela wu pfuxa mintlimbo leyi rharhanganeke loko swita eka ti mhaka ta Kuringana, Vunene, na Vululami. Kuna xivulavuri lexi nge 'Vanhu hinkwavo va ringana emahlweni ka Nawu', hambi leswi Jonathan Swift a anguleke leswaku 'Milawu yixana na mapume, lama phasaka switsotswana, kambe ma pfumela timimpfi ti hundza.' Hi lembe ra 1894, matsalana Anatole France u tsarile hiku monya leswaku, "Enhlohlorhini ya vuringani bya wona, nawu wu sivela vafumi na swisiwana hi ku ringana leswaku vanga tshuki va etlela e handle, va kombela e mapatwini, na ku yiva xinkwa." loko a tsala hi malembe ya 350 BC, N'wa filosofi wa mugriki Aristoka u hlamusele leswaku, "Mfumo wa nawu wu antswa ngopfu kutlula nawu wa munhu un'we." Mikhail Bakunin uteri: "Milawu hinkwayo leyi simekiweke, i ya ku tikirheta na ku tlakusela eka xiyimiso, kutshikeleriwa ka vatirhi hi ntlawa lowu fumaka". kasi Cicero yena ute "Ku tala ka milawu, iku tsongahala ka vululami". Tidyondzo ta VuMaksi ti hlamusela leswaku Nawu wu ngehe laveki loko Mfumo wu herisiwile. Kunga khatariseki mavonele ya vanhu, Nawu hi wona xihlovo ya mindzawulo hinkwayo ya ximfumo.

## Mintshaho
Tidyondzo ta ikhonomi

**Tidyondzo ta ikhonomi** i sayensi ya ximunhu leyi lavisisaka ti mhaka leti hlamuselaka no xopaxopa, ma endlele, mphakelo, na matirhisele ya tinhundzu na vukorhokeri". Tidyondzo leti to langutisa mahanyele na vuxaka exikarhi ka switirhisiwa swa Ikhonomi na tindlela leti ti ikhonomi ti tirhaka ha yona. 

Ndzivisiso wa tidyondzo ta ikhomoni ti tirhisiwa hinkwako eka nhlangano wa vanhu, eka mabhindzu, Swa timali, swa rihanyo, na hulumendhe. Tidyondzo leti tithlela titirhisiwa eka swiyenge swo hambana swa tidyondzo ta vugevenga, Tidyondzo, Muti, Nawu, Politiki, Vukhongeri, tindzawulo ta ximunhu, Nyimpi, Sayensi, na Ntumbuluko.

## Minthsaho
Mali

**Mali** i nchumu lowu tiyisekisiweke tanihi hakelo ya nhundzu na vukorhokeri na ku hakela swikweleti, ku fana na swimbalo, etikweni ro karhi kumbe xiyimo xa ikhonomi. Mintirho leyikulu leyi hambanisaka mali hi leyi: ku cincana-cinca swa n'wanchumu, ku cinca ka nkoka wa swilo naswona minkarhi yin'wana, ku hakela.

Mali hi matimu a ku ri xiendlakalo xa makete lexi humelelaka lexi a xi ri na nkoka wa xiviri tanihi nhundzu ; kwalomu ka tisisiteme hinkwato ta mali ta manguva lawa ti sekeriwe eka mali ya fiat leyi nga seketeriwangiki handle ka nkoka wa ku tirhisiwa .  Nkoka wa yona hikwalaho wu kumiwa hi ntwanano wa ntshamisano, wu tivisiwa hi mfumo kumbe nhlangano lowu lawulaka leswaku i mali ya le nawini ; hi leswaku, yi fanele ku amukeriwa tanihi xivumbeko xa ku hakela endzeni ka mindzilakano ya tiko, eka "swikweleti hinkwaswo, swa mfumo na swa phurayivhete", eka mhaka ya dolara ya United States .

## Tibuku leti tirhisiweke
Ta mahungu

Ta **Mahungu** i nxaxamelo wa tithekinoloji ta vuhaxi bya mahungu lebyi fikelelaka vanhu votala. Vuhaxi bya mahungu byi haxa mahungu hi tithekinoloji leti fanaka na, Tifilimi, Xiya ni moya, Vunanga lebyi rhekhodiweke, kumbe Thelevixini. Vuhaxi bya le ka inthaneti byi hlanganisa ku tirhisa Intanenti kumbe Riqingo, ti imeyili, Matluka ya vunghana ya intaneti, swiya nimoya na tithelevixini leti nga eka inthaneti. Kasi vuhaxi byale handle byi haxa mahungu hikutirhisa tibhodi leti kula tale mapatwini, na mimfungo leyi kumekaka eka swa vutleketli. Kasi maphepha-hungu na wona maha tirhisiwa kufana na tibuku na swibukwana.
## Mintshaho
Dyondzo

**Tidyondzo** i xiyimiso xa vuleteri na ku dyondza, kumbe ku hlengeleta vutivi, vutshila na mitnolovelo. Tindlela ta vuleteri ti hlanganisa tu thya migaringani, kubula, kudyondzisa, kuletela na ku lavisisa. Tindyondzo ti kongomisiwa hi valeteri, kambe na vadyondzi va nga swikota ku tidyondzisa. 

Tdyondzo ti hambanisiwa hi ndlela leyi landzelaka, Dyondzo yo sungula/yatincece, Xikolo xa lehansi, Xikolo yale makarhi na tidyondzo tale henhla.

Mfanelo yo dyondza, yi amukeriwe hi tihulumedhe tin'wana emisaveni hinkwayo, hi kya hi ndzimana ya vu 13 ya vumbiwa ra Matiko lama hlanganeke. Eka tindzhawu tin'wana, dyondzo ixikolokolo ku fikela eka malembe yo karhi.

## Nhlamuselo
Rito "dyondzo" ri huma eka marito ya Xilatini , leswi vulaka "ku kurisa" na , leswi vulaka (ku tswala". Nhlamuselo ya dyondzo yi kambisisiwile hi vativi va tidyondzo to hambanahambana. Vo tala va vona va pfumela leswaku dyondzo i ntirho lowu nga ni xikongomelo lowu kunguhateriweke ku fikelela swikongomelo swo fana na ku hundzisela vutivi, vuswikoti na timfanelo ta vumunhu ku suka eka munhu un'we ku ya eka wun'wana. Ku ni njhekanjhekisano lowu anameke lowu rhendzeleke xivumbeko xa yona ku tlula swivumbeko leswi.Ndlela yin'wana yi languta dyondzo tanihi endlelo leri humelelaka hi nkarhi wa swiendlakalo swo fana na xikolo,ku dyondzisa na ku dyondza. Langutelo rin'wana ri twisisa dyondzo ku nga ri endlelo kambe tanihi xiyimo xa mihleketo ni malangutelo ya vanhu lava dyondzekeke lama vangiwaka hi endlelo leri.Ku engetela kwalaho rito leri ri nga ha tlhela ri komba xiyenge xa dyondzo lexi dyondzaka tindlela, maendlelo na minhlangano ya vanhu leyi katsaka ku dyondzo na ku dyondzisa. Ku va ni mianakanyo ya ku twisisa ya leswi rito leri ri vulaka swona i swa nkoka loko u ringeta ku vona swilo swa dyondzo, ku pima ku humelela ka dyondzo, na ku antswisa maendlelo ya dyondzo.
## Mintshaho
Swakudya

**Swakudya** iswilo leswi dyiwaka leswaku swi nyika matimba na vutomi eka swivumbiwa leswi hanyaka. Hakanyingi i swimilana, kumbe swiharhi, naswona swi hlanganisa swiaka miri swa nkoka, kufana na mafurha, tiphurotheni, timinerali, Mavhitamina na ti Khabhohaydreti. 

Kuya hi matimu, vanhu ava hlengeleta swakudya hi ku hlota kumbe ku rima. Manguva lawa, swakudya swi phakeriwa hi ti khampani leti lulamisaka swakudya.

Mfanelo yo va na swakudya, imfanelo ya ximunhu leyi tekiweke eka nhlangano wa ikhonomi na timfanelo ta ximunhu (ICESCR), leyi amukelaka "mfanelo wa mahanyele lamanene, ku katsa na swakudya", kuhlanganisa na "mfanelo nkulu yaku tshunxeka eka ndlala".

## Mintshaho
Tamintlangu

**Tamintlangu** ti hlanganisa minxaka hikwayo ya mintlangu ya ku phikizana ka vanhu laha, hi kutirhisa kululamisa, kutirhisa, na ku lota vuswikoti bya miri naswona va tsakisa vahlaleri. Hakanyingi ntlangu wuva exikarhi ka mathlelo ma mbirhi, naswona thlelo rin'wana ri ringeta ku hlula rin'wana. Kuna mintlangu yotala leyi hlanganisaka vatlangi votala hinkarhi wun'we.

Mintlangu yi lawuriwa hi milawu yo hambana hambana, kumbe swikholwa-kholwana, leswi endliweke ku kondlotela mphikizano lowu lulameke, naswona yi kondlotela ku avanyisa muhluri un'we eka ntlangu. 

Hi kuya hi A.T. Kearney, yi hlamusela leswaku Ntlawa wa tamintlangu wu endla kwalomu ka $620 wa tibhiliyonihi lembe ra 2013. Ntlangu wa ta majatu hiwona ntlangu lowu tolovelekeke ngopfu , wu landzelriwa hi ntlangu wa bolo.

## Mintshaho
Vuyuda

**Vuyuda** i vukhongeri byakhale swinene, lebyi simekiweke eka matsalwa ya Torah (Leyinga xiyenge xa Tanakh kumbe Bibhele ya Xiheveru), kuhlanganisa na mindzhavuko leyi kumekaka eka matsalwa lama landzeleke ya Midrash na Talmud. Vuyuda i vukhongeri, Filosofi, ndzhavuko na mahanyele ya mayuda. Vuyuda byi voniwa hi vakhongeri va mayuda, tanihi vuxaka bya xipfumelwano lebyi Xikwembu xiveke nabyona na vana va Israyele. Vuyuda i vukhongeri bya vu khume hi vunyingi bya valandzeri emisaveni naswona byina kwalomu ka 14.5 kuya eka 17.4 wa timiliyoni ta valandzeri. 

Vuyuda byina matsalwa yo hlaya, maendlele ya swilo, nama mixaka ya tinhlangano. Eka vuyuda kuna mintlawa yo hambana hambana, leyi sukeke eka vufundhisi bya vuyuda, laha va pfumelaka leswaku Xikwembu xi hlavutele milawu ya xona eka Moxe entshaveni ya Sinayi, hi ku tirhisa Tora leyi tsariweke naswona yitlela yi vulavuriwa hi nomo. Hikuya hi matimu, dyondzo leyi yikanetiwile ngopfu hi mintlawa ya mayuda ya va Sadusi na Vahelena, hinkarhi wa tempele ya vumbirhi, nakambe yithlela yi kanetiwa hi mintlawa ya va Karayiti na va Sabatewu.    Namunthla ntlawa lowu kulu wa vuyuda IVuyuda-ntiyela (kunga Vaharedi na Vayuda-ntiyela va manguva lawa), Vuyuda bya xikhale na vuyuda lebyi pfuxetiweke. Kuhambana loku kulu eka mintlawa leyi i ndlela leyi mintlawa leyi yi landzelerisaka nawu wa xiyuda, matimba ya vafundhisi vaxiyuda na kuxixima tiko-ximfumo ra Israyele. Vuyuda-ntiyela byi pfumela leswaku Tora na nawu wa xiyuda swa kwetsima, iswa hilaha kunga heriki naswona aswi cinceki, naswona swi fanela ku landzeleriwa hilaha ku heleleke. Vuyuda bya xikhale byi pfumela eka ku landzelela vuyuda bya ndzhavuko, kasi vuyuda lebyi pfuxetiweke, byi pfumela leswaku nawu wa xiyuda ahi xikolokolo. hikuya hi matimu akuri na tihuvo ta nawu wa xiyuda, kambe masku lawa ku pfumeriwa leswaku vuyuda imhaka yo tilangela.

Vayuda byi ya hi ntlawa wa rixaka naswona byi hlanganisa na lava hundzukelaka eka vukhongeri lebyi. Hi lembe ra 2015, ntsengo wa mayuda emisaveni awu kombeteriwa kwalomu ka 14.3 wa timiliyoni emisaveni. Kwalomu ka 43% wa mayuda makumeka e tikweni ra Israyeli kasi ti n'wana tiphesenti ta 43% ta mayuda makumela e Amerikha na Khanada, kasi lava saleke vakumeka eka matiko-nkulu man'wana.

## Mintshaho
Vuhindu

**Vuhindu** i vukhongeri, kumbe ndlela ya vutomi, leyi landzeleriwaka etikweni-nkulu ra Indiya. Vuhindi byi vuriwa vukhongeri bya khale kutlula hinkwabyo emisaveni, naswona vadyondzeki van'wana va byi vula *Sanātana Dharma*, "Ndzhavuko wa hilaha kunga heriki," kumbe "Ndlela ya hilaha kunga heriki," kumbe hala ka matimu ya vanhu. Van'wana vadyondzeki va vona vuhindu byiri mfanganyo wa mindzhavuko yo hambana hambana ya xi Indiya, leyi ngana timintsu leti rharhanganeke.

Hambileswi vuhindi byi ngana tifilosofi to hambana hambana, byi hlanganisiwa hi tindlela to fana, minkhuvo yo fana, ntivo tinyeleti, mapfumba yo ya eka tindhawu to kwetsima. Matsalwa ya vuhindu mahleriwe hi Shruti ("Lama twiwaka") na Smriti ("Lama tsundzukiwaka"). Matsalwa lawa ma hlahluva Vukhongeri, Filosofi, Switori swa khale, vutiolori, ku encisa na ku aka titempele ta vukhongeri. Matsalwa lama kulu mahlanganisa Vedas na Upanishads, Bhagavad Gita, na Agamas. Swihlovo swa vulawuri na mintiyiso ya laha kunga heriki, matlanga xiyenge lexi hlawulekeke, hambileswi kungana ndzavuko lowu tiyeke wo kanetana na vulawuri, leswaku va entisa kutwisisa mintiyiso no dnlandlamuxa ndzhavuko.

Tidyondzo-nkulu eka vupfumeri bya vuhindu byi hlanganisa ma Puruṣārthas ya mune, minkutlunya ya vutomi, kunga Dharma (Matikhomele/Vutihlamuleri), Artha (Kuhumelela/Ntirho), Kama (Kunavela/Kunyanyuka) na Moksha (Ku kutsula/Ntshuxeko/Kuponisiwa); karma (Swiendlo, xikongomelo na mbuyelo), samsara (Ndzendzeleko wa ku tswariwa nakambe), na Yoga (Tindlela kumbe maendlelo yo kuma moksha). minkhuvo ya vuhindi yi hlanganisa puja (vugandzeri) na swivulavuleri, kuehleketisisa, mindzhavuko ya muti yo kurisa vana, minkhuvo ya lembe, na mapfumba yo hambana hambana. Vahindu van'wana va sukela vutomi bya vona na swilo swavona, leswku va sungula eka Sannyasa (vugandzeri bya ximunhu) bya vutomi bya vona hinkwabyo leswaku va kuma Moksha. Vuhindu byi lava vutihlamuleri bya hilaha kunga heriki, kufana na kuvulavula ntiyiso, kunga vavisi swilo leswi hanyaka (ahimsa), kulehisa mbilu, kutikhoma, na ntwela vusiwana eka vanhu van'wana.

Vuhindu ivukhongeri bya vunharhu hi vukulu emisaveni, naswona byina kwalomu ka biliyoni ya valandzeri lava tiviwaka hi vahindi. Vahindi va tata nhlayo ya va aka tiko va le matikweni ya Indiya, Nepal, Morixiyasi na xihlala xa Bali e Indonexiya.

## Mintshaho
Vubhuda

**Vubhuda** i vukhongeri na ndlela yavutomi leyi hlanganisaka mindzhavuko, vupfumeri na vumoya lebyi tshegeriweke eka tidyondzo ta Bhuda. Vubhuda byi sukela eka Indiya wa khale exikarhi ka malembe xidzana ya vuntsevu (6) na vumnune (4), laha byi hangalakeke eka tiko-nkulu ra Axiya, endzhaku ku swona byi hungukeke e Indiya. Marhavi lama kulu ya Vubhuda i: Theravada (Pali: "Xikolo xa vakulu") na Mahayana (Sanskrit: "Golonyi leyi kulu"). Vubhuda i vukhongeri bya vumune lebyi kulu emisaveni, naswona byina kwalomu ka 500 watimiliyoni ta valandzeri lava tiviwaka hi Mabhuda.

Swikolo swa fipfumelo ra vubhuda, swi hambana hi tinhlamuselo ka ndlela yo ya enkutsulweni, nkoka wa matsalwa yo kwetsima, na magandzelele ya kona. Magandzelele ya vubhuda mahlanganisa ku tumbela eka bhuda, Dharma na Sangha, ku hlahluva matswalwa, kulandzelela kutikhoma lokunene, ku ala ku navela, ku tidyondzisa ku encisa, kuhlakulela vuthlarhi, vunene; rirhandzu na ntwela vusiwana, Swiendlo swa vaMahayana swa bodhicitta na Vajrayana swa masungulo kumbe kuhetiseka.

Eka Theravada, nkutlunya lowu kulu iku hetisisa* kleshas* na kufikelela ndzhawu leyi nene ya Nirvana, leswi kumekaka hi ku landzelela ndlela leyi nene ya swiyenge swa nhungu (leyi thlelaka yitiviwa tani hi ndlela yale xikarhi), hindlela yeleyo, vakota ku papalata ndzendzeleko wa ku xaniseka. Theravada yina valandzeri votala eXrilanka na Axiya wale dzongeni.

Mahayana, lebyi hlanganisaka mindzhavuko yale tikweni ra Pure, Zen, Nichireni, Xinghoni na Tayitayi, byi kumeka e vuxeni bya Axiya. kuhambana na Nivhana, vuMahayana byi lava ku fikelela ndlela ya bodhisattva, vuyimo lebyi munhu a tsamaka eka ndzendzeleko wa kutswariwa leswaku vapfuna van'wana ku fikelela kuxalamuka.

vuVajrayana, i tidyondzo leti landzeleriwaka hi va Indiya vale Sidha, naswona byi voniwa tani hi rhavi ravunharhu bya vubhuda. Vubhuda bya le Thibheti, lebyi landzelelaka tidyondzo ta Vajrayana, naswona byi landzeleriwa ngopfu e tindzhawini ta Himalaya, Mongholiya na Kalmykiya.

## Mintshaho
Ntivo-vuhleketi

**Ntivo-vuhleketi** (kusuka eka Xigriki , *philosophia*, leswi vulaka "Kurhandza vuthlarhi") i tidyondzo ta mintlimbo leyi yelanaka na vutomi, vutivi, miehleketo na tindzimi. Rito leri ringava risimekiwe hi Pythagoras (c. 570–495 BCE). Maendlele ya Filosofi mahlanganisa kuvutisa, kuvulavurisana loku enteke, minjekanjekiswano yo vulavula na mavekele ya timhaka hi ku ololoka. Swivutiso swa Filosofi swakhale swi hlanganisa: Xana swakoteka ku tiva nchumu wokarhi uthlela usekela vutivi byebyo? Incini lexi ngakona hakunene? Hambi swiritano, vafilosofa vanga ha vutisa swivutiso lesw khomekaka swofana na: Xana hiyona ndlela leyi nene yo hanya? Xana swa antswa ku lulama kumbe ku homboloka? Xana vanhu vana kuti langela loku ntsuxekeke?

Hikuya himatimu, "Ntivo-vuhleketi" yi hlanganisa vutivi hinkwabyo. Kusukela eka nkarhi wa khale ka n'wa Ntivo-vuhleketi wa mugriki Aristotle ku fikela eka lembe xidzana ra vu 19, "Ntivo-vuhleketi ya ntumbuluko" yihlanganise Ntivo-tinyeleti, Vutshunguri na Fiziksi. 

## Mintshaho
Vutivi

**Vutivi** i ku twisisa munhu kumbe xilo xo karhi, kufana na timhaka, vuxokoxoko, nhlamuselo, kumbe vutshila, lebyi kumekaka hi kutokota kubye kudyondza hi ku vona, kutsumbula kumbe kulerha. 

Vutivi byi nga hlamusela kutwisisa ko ehleketa kumbe ko endla eka mhaka yokarhi. Byi nga va vutivi byo khomeka (kufana na vutshila byokarhi) kumbe bya miehleketo; byi ngava byo yelana kumbe byo kongoma. Eka Filosofi, ku dyondziwa tindlela to hlahluva vutivi, ka mufilosofa Plato, yena uhlamusele vutivi kuri "Ripfumelo leri ngana xisekelo", hambileswi kungana ku hambana ka mavonele eka nhlamuselo leyi. 

Ku hlengeleta vutivi, swihlanganisa matirhisele ya mihleketo lama rharhanganeke: kutwisisa, kuvulavula, na ku hlamusela; hihala thlelo vutivi byithlela byi vuriwa kukota ku twisisa eka vanhu.

## Mintshaho