open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mpfula

**Mpfula** i mati lawa ma wela emisaveni hi ku huma etilweni. Ma huma eka makhwiri lama nga emoyeni lama vumbiwaka loko moya lowu teleke hi mati wu titimela, wu tlhela wu bihika. Loko mati lama nga emoyeni ma hlangana swinene, ma tlhela ma tika, ma welela ehansi tanihi tinyatana ta matileti hi ti vitanaka mpfula.

## Nkoka wa Mpfula
Hi ririmi leri leheke, mpfula i ndzhavuko wa xivumbeko xa le henhla, lexi fambelanaka na ku hlangana ka moya lowu na mati emoyeni, ku tikela ka makhwiri, ku titimela, ku bihika, ku humesa matimba ya xivindzi ni ku sungula ku wisela ka mati emisaveni tanihi nkombiso wa nxaxamelo wa ntumbuluko. Leswi swi pfuna leswaku mati ya tlhela ya fika emisaveni, swi pfuna mbuyelo wa tihove, swiluva, na vutomi hinkwabyo lebyi xi huma eka mati.

Mpfula i xin’wana xa swiendlakalo swa nkoka swinene swa ntumbuluko no tsakisa swinene. Wu tlanga xiphemu xa nkoka eku kondleteleni ka vutomi emisaveni, ku kucetela ti- ikhosisitimi, vurimi, maxelo hambi ku ri mintlhaveko ya vanhu. Hambileswi hakanyingi swi tekiwaka swi ri swa nkoka, mpfula a hi mati lama waka ntsena ma huma empfhukeni i xiphemu lexi rharhanganeke xa xirhendzevutana xa mati xa Misava, lexi nga ni nkoka lowu dzikeke wa ikholoji, ikhonomi ni ndhavuko.

Eka xisekelo xa yona, mpfula yiva kona hikokwalaho ka mpfula ya mati e atmosphere yi condensing kuva mathonsi lawa yakulaka ya tika swinene kuva ya wela ehansi hikokwalaho ka gravity. Endlelo leri, hambi leswi ri vonakaka ri olova, i nhlohlorhi ya swiendlakalo swo hlayanyana leswi rharhanganeke swa maxelo. Dyambu ri hisa mati yo fana ni malwandle, milambu ni mativa, leswi endlaka leswaku mati ma khuluka. Loko mpfula yi ri karhi yi tlakuka yi tlhela yi kufumela exibakabakeni, yi hlangana yi rhendzela swiphemuphemu leswi nga emoyeni leswaku swi vumba mapapa. Loko mathonsi lama nga emapapeni lawa ma hlangana ni ku kula ma va makulu, ma wa tanihi mpfula ku nga mpfula ku va yin’wana ya swivumbeko swa yona leswi tolovelekeke.

Yin’wana ya mintirho ya nkoka swinene ya mpfula i mati emisaveni leswaku ku tava na vutomi.
Ku pfumaleka ka vutomi byo basisiwa ni ku khatalela mbangu

**Ku** pfumaleka ka vutomi byo basisiwa ni ku khatalela mbangu leswi swi vula leswaku vanhu vo tala ava hlayiseki exikarhi ka vutomi lebyi basileyo ni ku khatalela mbangu wa vona. Vanhu vo tala va tsandzeka ku lulamisa kumbe ku basisa mbangu wa vona. Loko vanhu vanga basisi milawu ya ndzhawu leyi va tshamaka eka yona, kumbe va lahla thyaka hi ndlela yo biha leswi swi nga vanga mavabyi yo tala tanihi xifuva, vuvabti bya mavele, kholera, na swinwani swo tala. Vanhu vo tshama eka ndhawu yo karhi va fanerile ku hlayisa switirhisiwa swa ntumbuluko hi ku tirhisa ntsena leswi lavekaka ni ku papalata ku thyakisa mbangu.

## Xana hinga khatalela mbangu njani?

* Ku hunguta ku tshwuka ka moya swi hi pfuna ku hlayisa mbangu wa hina.
* Ku hlayisa swiharhi ni swimilana
* Ku hlayisa mati, misava na swo tala
* Ku lahla thyaka eka ndhawu yo lahla thyaka
* Ku tirhisa mati hi vuhlayiseki 
* Ku hunguta swilo swo lahliwa hi ku swi tirhisa na kambe

Leswi swi hi komba leswaku loko hi lava ku hanya eka ndhawu kumbe mbangu yo basa hi fanele hi yi hlayisa. Swi hi komba ma hlayiselo ya mbangu, ku va hiva na rihanyo ra kahle. Loko mbangu wu nga hlayisiwi swi vanga mavabyi eka lava va tshamaka kona. Thyaka ri vangelana mavabyi yo tala.

Ku basa ka mbangu i mhaka ya nkoka swinene leyi khumbaka vutomi bya munhu na rihanyo, mbangu, ni vuswikoti bya misava. Ku basa ahi ku basa ndlwini ntsena kambe na le handle ku fanele ku basa hinkwako laha vutomi byi endlaka kona. Leswi swi hi pfuna leswaku byi va lebyinene hi tlhela hi hanya kahle.

## Xiphemu xa vanhu hinkwavo xa nkoka
Hi fanele ku dyondzisa munhu wunwanan na wunwana ndlela yo khatalela mbangu,ku va na vutihlamuleri hi ndlela leyi hi hamyaka ha yona , ni ku tiyisa leswaku tindlela ta hina ta vutomi ti pfuna ku aka misava na mbangu. Hi fanele ku dyondzisa na vana ku hlayisa ndhawu ya hina.

Ku basisa mbangu wa hina ahi ntirho wa hulumendhe ntsena, kambe i ntirho wa munhu un'wana na un'wana. Loko hi tshama hi ri karhi hi anakanya hi swilo leswi swi endlaka siku na siku.Ndhawu ya hina yi fanele ku tshama yi basile masiku hinkwawo.

## Matsalwa lama tirhisiweke
Doroba ra Polokwane FC

Polokwane City FC yi tumbuluxiwile hi lembe ra 2012, hambileswi endzhaku ka loko vinyi va Bay United va xavise franchise eka ndyangu wa ka Mogaladi. Edzhaku ko tlanga eka tindhawu to hambana hambana ta nkarhinyana, xipano lexi xi rhurhisiwile ximfumo kusuka ePort Elizabeth kuya edorobeni ra Polokwane.

Bay United yi sungule kuva kona yi tumbuluka hi lembe ra 2006 loko franchise yi karhi yi tsandzeka eka National First Division, xipano xa Maritzburg United xi xaviwile kutani xi rhurhela ePort Elizabeth. Xipano lexi xi hete nguva yin’we eka Premier Soccer League na  malembe man’wana ya vukona bya xona eka National First Division. Endzhaku ka malembe ya 2010–11 ya NFD, Xipano lexi eka NFD xi rhurhisiwile ePolokwane, Limpopo.
Pizza ya xirhendzevutani

**Pizza**  i swakudya leswi humaka eItaly , ngopfu-ngopfu swa le Neapolitan, leswi hi ntolovelo swi vumbiwaka hi xisekelo xa xiphepherhele xa nhlama leyi endliweke hi koroni leyi nga ni comela leyi cheriweke matamatisi, chizi na swin’wana swi tirhisiwa leswi tirhisiwaka ku endla pizza, leyi bakiweke hi mahiselo yale henhla  hi ntolovelo yi va eovheni leyi pfurhaka hi tihunyi .

## Matsalwa lama tirhisiweke
Ku xanixiwa ka vana na va vasati laha Afrika-Dzonga.

**Ku** xanixiwa ka vana na va vasati laha Afrika-Dzonga i mhaka leyi khomisaka tingana swinene eka vurhangeli bya tiko xikanwe na lea vaaki.Afriika-Dzonga  yinwana ya matiko lama nga na tinhlayo ta le henhla ta ku xanisiwa ka va vasati na vana.Leswi swivangi  hikokwalaho ka leswi tihlayo ta ku xanisiwa ka vana xikan'we na va vasati titlakukaka siku rin'wana na rin'wana.Kwalomu ka makume nhungu wa tipercent ku vikiwa leswaku timhangu ta ku fana na leti ta humelela emind
Xifundzha xa Limpopo eAfrika-Dzonga xina tintshava to saseka swinene

'''Xifundzha''' xa Limpopo eAfrika-Dzonga xina tintshava to saseka swinene **,** leti i tintshava leti vumbiweke  hi tumbuluko wa xikwembu. Tintshava leti nga xikarhi ka mankweng-exifundzhezi xa Limpopo a hi swifaniso ntsena, i xiphemu xa nkoka eka vanhu tanihi vutomi bya masiku na masiku. Vanhu lava tshamaka laha va kumile ku tirhisa tintshava leti hi tindlela to hambana hambana ku katsa na swa ntumbuluko na ndhavuko. 

## Tindhawu ta ntumbuluko wa swihari
Ndhawu yo tiviwa swinene i Turfloop Nature Rerseve , leyi nga kusuhi ni Yunivhesithi ya Limpopo. Ndhawu leyi yi lawuriwa hi vaaki va kwalaho naswona yi tirha tanihi ndhawu ya swihari. Vayimeri  va nga kambela ndhawu leyi va vona swiharhi swo hambana hambana tanihi ti impala na swiharhi leswi kumekaka eka maribye yo tsekatseka. Ndhawu leyi i yin'wana leyi swihari swo tala swi kumaka kumbe ku hanya vutomi lebyi faneleke  hi ku hetiseka. Tintshava leti ti hlayise ntumbuluko wa masiku hinkwawo wa mahanyelo ya masiku hinkwawo. Hi ku komisa swiharhi hinkwaswo swi hlayisekile etintshaveni naswona ku hlayiseka ka swona swi endla ntumbuluko kumbe ntumbuluko wa swona wu ya emahlweni wu tatisa un'wana lowu nga ta endla vana kumbe lava va ha bebuliwaka vatshama va wu tiva

## Ku tiphima hi ndhavuko
Hi mavhiki , u ta kuma swichudeni swa Yunivhesithi ya Limpopo kumbe mindyangu ya kwala endhawini va famba hi milenge eka tindlela to olova leti nga exikarhi ka maribye. Tindlela leti a ti tikombi, naswona ti nyika swifaniso swo saseka  swinene, ngopfu-ngopfu loko dyambu ri voninga nkarhi wa ku pela kumbe ku pela.

Maribye man'wana ma sasekile swinene, Eka lava rhandzaka ku nkandziya maribye , tintshava leti ti humelela tanihi ndhawu leyi nga ni maribye lama lavaka vuswikoti byo karhi ku swi khandziya.

## Ndzhuti wa Ndhavuko
Hi xikombiso, ribye rin'wana leri nga na xivumbeko xo hlawuleka ri nga xo hlawuleka ri nga ha va ri tekiwa ri ri tindhawu yo kwetsima swinenenleyi kumekaka eka xivumbeko xa muxaka wo karhi. Hi ndlela leyi, switori swa swikwembu kumbe timhaka ta vahlampfi swi hambeta swi hlayisiwa.

Tintshava ti na nkoka lowukulu vaaki va le Mankweng ,ngopfu-ngopfu  eka va Nothern Sotho. Vakhotsiwa va tala ku hlayela vana switori swa khale swa miehleketo na mintirho ya matimba leswi hlayisiwa eka mintshava leyi.

## Matsalwa lama tirhisiweke
Maxelo ya Afrika-Dzonga

**Maxelo ya Afrika Dzonga** ya ni ku cinca cinca ko tala hi ku ya hi tinguva ta lembe, naswona i xikombiso xa ntumbuluko. Maxelo ya vumbiwa hi lava va nga na vuswikoti byo vhumba maxelo. Loko swita eka maxelo a hi mikarhi hinkwayo laha vavumbi va maxelo va nga ta vumba swona.

## Nkoka wa maxelo
Maxelo ya na nkoka eka vanhu va Afrika-Dzonga hikuva  yi pfuna ku tiva nkarhi wo byala swimilana swa karhi ku ya hi tinguva. ku na tinguva ta mune elembeni ku nga :xumumu, ximun'wana, xixika, xixikana.  

## nkoka wa maxelo eka swimilana
Afrika-Dzonga ya hisa swinene naswona i tiko ro oma, leyi nga na mpfula ya le xikarhi ya ku tlula 65% hi lembe. Loko ku na mpfula swi tekiwa tanihi mpimo wale hansi lowu phameriwaka swimilana. Swimilana swo tala swi lava ngopfu mpfula yale henhla ku fana na swimilana swa tiya leswi lavaka ku tlula 1000mm hi lembe. Leswi swi komba leswiku swimilana swa tiya swi fanele swi byariwa hi minkarhi ya mpfula ku nga xixika. Swi byariwa swo fana na swa mihandzu yi n'wana yi byariwa hi xixika hikuva swimilana na swona swi lava dyambu hambi leswi loko swi kuma ngopfu dyambu swin'wana swa fa swi tlhela swi oma. Swibyariwa swicheletiwa na nhlekani loko ku omilehi ximumu tani hi leswi minkarhi yin'wana mpfula yi kumekaka ngopfu hi xixika. 

Swina nkoka swinene ku tiva minkarhi yo byala swimilana hikuva loko u nga landzeleli tinguva ta swimilana, swimilana swin'wana swi ta fa kumbe swinga kuli kuya hi mfanelo. 

## Nkoka wa maxelo eka vanhu na swiharhi
Handle ka swimilana, maxelo ma nga hi tirhela eka swin'wana swo fana na mati, loko ku hisa ngopfu mati na wona ma oma. leswi vulaka leswaku dyambu ri hisa mati, naswona loko ku hisa ngopfu swi endla leswaku vanhu va tshama va tirhisa mati minkarhi yo tala  . Mati i ya nkoka eka rihanyu ra vanhu na swihari naswona ya tirhisiwa swilo swo tala. Xixika a xi kahle eka vanhu.

## Matsalwa lama tirhisiweke
Ndhavuko waka hina

**Ndhavuko waka hina**

A hi tlangeleni ndhavuko waka hina Vatsonga, Vatsonga va xi viri, Vatsonga vo chava ku tsonga swa van'wani. hina hi maatsonga.
Ndlopfu ya xinsati

**Ndlopfu** ya xinsati  i xin’wana xa swiharhi leswi nga ni xifaniso lexikulu ni leswi xiximiwaka swinene emisaveni. Hi vukulu bya tona lebyikulu, ntumbuluko wo tlhariha ni swivumbeko leswi rharhanganeke swa ntshamisano, ti khome vanhu hi malembe-xidzana yo tala. Tindlopfu ti na byongo lebyi hluvukeke swinene naswona ti kombisa mahanyelo yo rharhangana, leswi endlaka leswaku ti va yin’wana ya tinxaka ta swiharhi leti tsakisaka swinene.

## Swihlawulekisi swa miri na ndhawu yo tshama eka yona
Tindlopfu i swiharhi leswikulu swinene emisaveni, laha tindlopfu ta Afrika ti tikaka exikarhi ka 4,000-7,500 kg  na tindlopfu ta le Asia leti tikaka exikarhi ka 3,000-5,000 kg. Ti ni xirhabyana lexi hambaneke, ni tindleve letikulu leti ti pfunaka ku lawula mahiselo ya miri wa tona ni ku twa mimpfumawulo ya le kule.

## Xivumbeko xa ntshamisano na mahanyelo
Tindlopfu i swiharhi swa ntshamisano swinene leswi hanyaka eka titandhawu leti nga fuma hi mabyanyi na misinya. Ndlopfu ya xisati ya khale swinene hi yona yi rhangelaka mintlhambi leyi yi tiveka hi vuxaka bya yona byo tiya bya ndyangu xikan’we na mahanyelo ya ntirhisano.  Tindlopfu ti vulavurisana hi ku tirhisa marito yo hambanahambana, ririmi ra miri hambi ku ri ku khumba.

## Mintlhontlho ya Nhlayiso
Ku nga langutisiwi vukulukumba bya tona, tindlopfu ti langutana ni nxungeto wo tala eka ku pona ka tona. Ku lahlekeriwa hi ndhawu ya vutshamo, ku hlongorisa, na ku lwisana ka vanhu na swiharhi swa nhova i swivilelo leswikulu. Ngopfungopfu bindzu ra timhondzo ta tindlopfu ri ve ni nkucetelo lowukulu eka vaaki, laha magidi ya tindlopfu ti dlayiwaka lembe ni lembe hikwalaho ka tinsiva ta tona. Matshalatshala yo hlayisa ma le ku endliweni leswaku ku sirheleriwa tindhawu leti tindlopfu ti tshamaka eka tona, ku hunguta ku lwisana ka vanhu ni swiharhi swa nhova ni ku lwisana ni ku hlotiwa ka swiharhi hi ndlela yo biha.

## Nkoka wa ndlopfu ya xisat
Tindlopfu ti hoxa xandla swinene eku hlayiseni ka vuxavelo bya ntumbuluko laha ti hanyaka kona. Tanihi vahangalasi va mbewu na vatumbuluxi va ndhawu ya vutshamo, va hoxa xandla eka ku hambana na ku rharhangana ka tindhawu ta vona. Ku engetela kwalaho, tindlopfu ti na nkoka wa ndhavuko na ikhonomi, laha miganga yo tala yi titshegeke hi vupfhumba na matshalatshala ya nhlayiso eka vutomi bya tona.

## Mahetelelo
Tindlopfu i swivumbiwa leswi nga tshembisiki leswi fanelaka ku xiximiwa, ku tsakeriwa na ku kuma nsirhelelo wa hina. Hiku twisisa mahanyelo ya tona, ndhawu ya vutshamo, na mintlhontlho ya nhlayiso, hi nga tirhela ku hlayisa swiharhi leswi swo hlamarisa eka tinxaka leti taka. I swa nkoka ku seketela matshalatshala ya nhlayiso na ku tlakusa ku hanya swin’we loku nga heriki na tindlopfu ku tiyisisa ku hanya ka tona ekhwatini.

## Matsalwa na swihlovo leswi tirhisiweke
Vu bihi bya swidzidziharisi na swopyopyi

**Vu** bihi bya swidzidziharisi na swopyopyi laha Afrika-dzonga byi na xiave xikulu eka vumundzuku bya vantshwa. Vantshwa va masiku lama va landzelela ngopfu swidzidziharisi na swipyopyi ku tlula vumundzuku bya vona , swidzidziharisi na swipyopyi swi endla vantshwa va masiku lama vangaha lavi ku nghena xikolo xikan'we kan'we noka vangaha hloniphi  lava kulu eka vona. Vubihi bya swidzidziharisi na.
Fonetiki

**Fonetiki** i dyondzo ya mimpfumawulo ya marito ya ririmi  xifonetiki i dyondzo ya mimpfumawulo ya marito leyi landzelerisaka kumbe ku boxa leswi humelelaka loko mimpfumawulo yi vumbiwaka yi tlhela yi aviwa hi mintlawa. Loko ku hlamuseriwa ndlela leyi mimpfumawulo yi vumbiwaka ha yona ku tirhisiwa ririmi ra xifonetiki. Xifonetiki xi tlhela xi van a matsalele ya xona ya mipfumawulo.

**Dyondzo** ya Fonetiki ti wela ehansi ka dyondzo ya fonetiki leyi katsaka na dyondzo ya fonimiki.

## Swirho swo vulavula
Swirho swo vulavula swi kumeka enhlokweni, naswona mbulavulo wo lawuriwa hi nkhuluko wa moya. Moya wu suka emabakwini ya timbambu na mahawu leswi hi nghezi swi tivekaka tani hi *air flow. swhirho swa mbulavulo hi leswi landzelaka eka xifaniso:*

Mavito ya swirho swo vulavula hi ku landzelela xifaniso:

•Xa 1= Ririmi

•Xa 2= Milomo

•Xa 3= Meno

•Xa 4= Malaka

•Xa 5= Lakalaka

•Xa 6= Xindzin’wana

•Xa 7= Nkolo wa moya

•Xa 8= Tinsinga ta rito

•Xa 9= Nkolo wa swakudya

•Xa 10= Baku ra nhompfu

•Xa 11= Kholokholo

•Xa 12= Ximpya xa rito (xivandla lexi nga exikarhi ka tinsinga ta rito)

•Xa 13= Yinhla ya ririmi

•Xa 14= Emahlweni ka ririmi

•Xa 15= Endzhaku ka ririmi

•Xa 16= Rimitsu ra ririmi

## Tibuku leti rirhisiweke/Rheferense
Ta makulelo ya mina.

**Yindlu** leyi ndzi nga kulela eka yona yi endle leswaku ndzi vona vutomi hi matihlo yo hlayanyana.Hambileswi a swi pfa swi ndzi tikela swinene eka swa tidyondzo exikolweni yindlu leyi hi yona a yi ni nyika matimba yo tirha hi matimba leswaku ndzi ta kota ku cinca xiyimo xa mutswari wa mina na laha ndzi nga kulela kona

## Swa tidyondzo
Loko ndzi ri karhi ndzi kula, minkarhi hinkwayo a ndzi tinyungubyisa hi ku humelela ka mina eka swa tidyondzo. A ndzi ri muxaka wa xichudeni lexi heteka vusiku ni tibuku ta dyondzo, xilwela ku fikelela ku hetiseka eka dyondzo yin’wana ni yin’wana, kambe sweswo hinkwaswo swi tile swi ri karhi swi wa ehansi eka giredi ya khume, mihloti a yi tshama yi tsakamise tibuku loko ndzi hleketa laha ndzi etlelaka kona masiku hinkwawo. Ndzi tsundzuka ndzi tshamile etlilasini, ndzi langute swikambelo swa mina ni swiavelo swa mina hi ku chava leswaku ndzi nga ti kuma ndzi feyirile loko mbuyelo wa ku hela ka lembe wu huma. 

A ku nga ri leswaku a ndzi nga ringetanga. Ndzi hete tiawara to tala ndzi ri karhi ndzi kambisisa tibuku ta dyondzo, ndzi ringeta ku nhlokohata timhaka ni tifomula. Kambe loko ndzi ri karhi ndzi ringeta, ku humelela loku yaka emahlweni a ku vonaka ku ri kona. Ntshikilelo lowu akiweke loko mavhiki ma ri karhi ma famba, naswona ndzhuti lowu a wu ri ekusuhi wa ku tsandzeka a wu vonaka wu nga papalateki. A ndzi twa ku hlevetela eka vadyondzi-kulorhi ni ku languta loku hlekulaka, onge hiloko ku lwela ka mina ku ri nchumu lowu a wu fanele wu hlekiwa. Eku heteleleni, ndzi tsandzekile  hi ndlela yo vava, naswona ro sungula evuton’wini bya mina, ndzi kanakanile vuswikoti bya mina.

## Ku tshemba lokuntshwa
Ku titshemba lokuntshwa loku a ndzi ri na kona eka makulelo ya mina na yindlu ndzi nga kulela eka yona na ku khulukele eka timhaka ta mina tin’wana. Ndzi sungule ku tshinelela ntirho wa mina hinkwawo hi ku titwa ndzi ri ni xikongomelo ni ku tiyimisela na ku lava ku cinca xiyimo xa le kaya. Ndzi swi vonile leswaku ku humelela a ku nga ri ntsena ku kuma tigiredi ta le henhla. A ku ri hi ku kuma timhaka ni ku navela loku hakunene ku ndzi endleke ndzi hanya. Matimu a ma ndzi nyike ku twisisa  ka xikongomelo xa mina eka swa tidyondzo, naswona ma ndzi susumetele leswaku ndzi humelela eka xin’wana ni xin’wana lexi ndzi xi endlaka.

Ndzi dyondze leswaku ku tsandzeka a ku nga ri makumu ya patu, kambe ku tlula kwalaho a ku ri nkarhi wo dyondza ni ku kula. Ku lwisana ka mina eka Giredi ya khume, a ku ndzi dyondzisile ku tiyisela, naswona ku humelela ka mina eka Giredi ya khumembirhi ku kombisile leswaku hi ku tirha hi matimba na ku tiyimisela, xin’wana na xin’wana xa koteka. A ndzi tile hi xirhendzevutana lexi heleleke, ku suka eka ku tsandzeka ku ya eka ku humelela, naswona riendzo na xiyimo xa le kaya swi ndzi endle ndzi tiya.
Mbango wa Yunivhesiti ya Limpopo

### ku thyaka ka mbango wa yunivhesiti ya Limpopo
**Yunivhesiti** ya Limpopo yi langutane na swiphiqo hi ku basa ka mbango wa yona, ngopfungopfu ehandle ka miako na le matlhelo ka magondzo. Hakanyingi thyaka ri tshikiwa masiku yo tala ri hlengeletiwile endzhawu yin’we. Leswi aswi endli ntsena leswaku khamphasi yi languteka yi thyakile naswona yinga tsakisi, kambe switlhela swi endla leswaku kuva na risema ro biha naswona swi koka switsotswana swofana na tinyenyana na timbavala.

### xiave xa mbango wo thyaka eka ku dyondza
Khamphasi leyi thyakeke yi nga endla leswaku swi tika eka swichudeni ku dzikisa mianakanyo na ku titwa swi susumeteleka ku dyondza. Swa tika ku dzikisa mianakanyo ya wena eka tidyondzo ta wena loko u rhendzeriwile hi thyaka na risema ro biha. Loko yunivhesiti yi lava ku nyika dyondzo ya xiyimo xa le henhla, yi fanele ku hlayisa khamphasi ku antswa no tiyisisa leswaku yi basile naswona yi hlayisekile eka un’wana na un’wana.

### swihlovo leswi tirhisiweke
Dokodela Tintswalo Mapengo

**Dokodela** Tintswalo Mapengo, muleterinkulu wa tidyondzo ta ririmi ra Xitsonga eYunivhesiti ya Limpopo. U kumile BA Languages hi lembe ra 2008. Hi lembe ra 2009 u kumile BA Honours (Xitsonga). Ku suka kwalaho a nga tshamangi hi mavoko, u yisile tidyondzo ta yena emahlweni laha a nga kuma MA (Xitsonga) hi lembe ra 2018. Dyondzo a yi lumi, u tlherile a dyondzela vodokodela (PhD) bya yena eYunivhesiti ya Limpopo laha a nga havaxeriwa nguvu ya kona hi lembe ra 2023. Muleterinkulu, Dokodela Mapengo u letela swirungulwana, soxiyolingwisitiki, mfuwo wa rixaka, vulongoloxamarito na mofoloji.

## Vutsari bya maphepha
U kandziyisile maphepha lama landzelaka: Thematisations of Child Abuse by Xitsonga Music Composers :, Andlalo wa mitirho na matirhiselo ma swivuriso swa Xitsonga: Xitsundzuxo eka Vatsonga. Stereotypical Representation of Women in some Selected Xitsonga Music Composers and Rethinking the role of humour in Raymond Nyathi's songs. 

## Masagwadi
Hikokwalaho ka ku tiyimisela ka yena ku tirhela rixaka hi ku hluvukisa ririmi ra Xitsonga, u kumile masagwadi lama landzelaka: Rirhandzu xa vuhlangi (xirungulwana), mphikizano wa vutlhokovetseri (Avbob).

## Swihlovo leswi tirhisiweke
Mall ya le N’walungwini

**[[:en:Mall_of_the_North|Mall of the North]]** (hakanyingi yi vitaniwa **MOTN** ), i ndzhawu ya mavhengele  leyi kumekaka eBendor Park, Polokwane exifundzheni xa Limpopo eAfrika-Dzonga. Yina ku hlangana ka mavhengele, tindhawu to dyela na (Ster-Kinekor ) cinema complex. 

Hi ti 14 ta Hukuri 2011, Mall of the North yi pfuriwile hi khale ka Holobyenkulu wa Limpopo, Cassel Mathale hi byakwe etlhelo ka meyarankulu wa Polokwane, Freddy Greaver.

### Swihlovo leswi tirhisiweke
Milawu ya Matsalelo na Mapeletelo ya Xitsonga

### Milawu ya matsalelo na mapeletelo ya Xitsonga
Huvo yo Angarhela ya Tindizimi ta Afrika-Dzonga (HATAD) i xisimekiwa xa Vumbiwa lexi simekiweke hi ku landza Nawu wa HATAD No 59 wa 1995. Xin’wana xa vutihlamuleri bya yona bya nkoka ehansi ka xileriso lexi i ku tumbuluxa milawu ya mapeletelo na matsalelo ya tindzimi.

### Huvo ya Rixaka ya Ririmi ra Xitsonga

Hi ku hetisisa vutihlamuleri lebyi, Huvo ya Ririmi ra Rixaka ra Xitsonga (HURIRIXI), leyi tirhaka ehansi ka vulawuri bya HATAD, yi tumbuluxile Milawu ya Mapeletelo na Matsalelo ya Xitsonga leyi ringananisiweke. Nkandziyiso wa sweswi wa milawu leyi wu kandziyisiwile hi 2019, byi tirha tanihi xikombo xa nkoka eka matirhiselo ya ririmi na nhluvukiso lowu nga cincekiki.

### SWIHLOVO LESWI TIRHISIWEKE
Ntivompfumawulo

**Ntivompfumawulo** i dyondzo ya mipfumawulo ya ririmi, mavumbelo, matwariselo na matsalelo ya yona. Mipfumawulo ya Xitsonga yi aviwa hi tinxaka tinharhu, ku nga switwari, switwalana na switatisi. Ku na swirho swa mbulavulo leswi tirhisiwaka ku vumba mipfuwawulo leyi, swo fana na milomo, meno, ririmi, xindzin’wana, malaka, lakalaka na mahahu, baku ra nomo na baku ra nhompfu. 

Leswi marito lama ya pfaka ya tirhisiwa ku lebula swifaniso swa swirho swa mbulavulo, swa laveka leswaku ya komisiwa ya ta kota ku tirhisa ndhawu leyitsanana loko ya tsariwa ephepheni. Kufikela sweswi a ku si vumbiwa mikomiso ya marito lama tirhisiwaka eka ntivompfumawulo wa Xitsonga. Vanyingi va ha tirhisa mikomiso ya Xinghezi kufana na Marivate nav (1988:40) va nga tsala, xikombiso: “NT = Nasal tract (Baku ra nhompfu)”. 

### Swihlovo leswi tirhisiweke
Esim

### Xana eSIM I Yini Naswona Yi Tirha Njhani?
**eSIM** (yi yimela *embedded SIM*) i **muxaka wa digitali wa khadi ra SIM** leri tirhisiwaka eka tifoni, tiphulete, ni switirhisiwa swin’wana leswi hlanganisiweke ni inthanete. Ku hambana ni khadi ra SIM ra ntolovelo leri nghenisiwaka hi voko, **eSIM yi nghenisiwe eka xitirhisiwa hi nkarhi wa ku xi endla**, naswona yi nga endliwa ntirho yi ri ekule hi ndlela ya digitali.
----

### Yi Tirha Njhani eSIM?
Laha hi ndlela leyi eSIM yi tirhaka ha yona:

#### Xiphemu Xa Le Endzeni
Chipu ya eSIM yi chelelekile (yi khomiwile) endzeni ka xitirhisiwa naswona yi nga susiwiki — a ku laviwi khadi ra SIM kumbe slot.

#### Ku Sunguriwa Hi Ndlela Ya Le Kule
Ku hambana ni ku nghenisa khadi, u hlaya **khodi ya QR** kumbe u tirhisa app ya mupfuni ku nghenisa **profayili ya mobile**.

**Tihlamuluxi to tanihi**: *Airalo, Baztel, Holafly, kumbe netiweke yo tanihi Vodafone.*

#### Ku Hlayisa Tiphrofayili To Tala
eSIM yi kota ku hlayisa **tiphrofayili to hambana-hambana**, leswi vulaka leswaku u nga va ni yin’wana ya le kaya ni yin’wana ya le Europe, u cinca hi ndlela yo olova eXitirhisweni xa wena — handle ko susa khadi.

#### Yi Tirha Misaveni Hinkwayo
eSIM yi pfuna swinene loko u ri **mutlhuvukisi**:

* U nga **lawula pulani ya data** u nga si fika etikweni ro endzela
* U **papalata ku hakela roaming**
* A swi laveki ku lava khadi ra tiko ro endzela

----

### Ndlela Yo Tirhisa eSIM:

# **Kambela Loko Foni Yi Seketela eSIM:**   Tifoni to tanihi iPhone XS ni le henhla, Google Pixel 3 ni le henhla, ni Samsung ya sweswinyana ti seketela eSIM.
# **Xava Pulani ya eSIM:**   Xava ehenhla ka inthanete ku suka eka mupfuni wo tshembeka (Baztel, Airalo, Ubigi, ens).
# **Nghenisa Profayili ya eSIM:**
#* Hlaya khodi ya QR, kumbe
#* Tirhisa app ya mupfuni ku nghenisa profayili
# **Tirhisa:**   Cinca ku ya eka profayili ya eSIM eka settings, pfuxa data roaming loko swi laveka — u le ku hlanganeni!

----

### Swihlawulekisi Swa eSIM:

* A swi laveki ku cinca khadi
* Swa olova eka maxaka ya matiko man’wana
* Tirhisa khadi ra SIM + eSIM (Dual SIM)
* Lawula kahle hi app kumbe settings
* Swi sirhelekile swinene — swi nonon’hwaka ku lahleka kumbe ku yiviwa

## Swikombiso swa le handle
* Xana eSIM I Yini Naswona Yi Tirha Njhani? - Baztel Blog
Angelique Rockas

**Angelique Rockas ** i mutlangi wa swifaniso wa Afrika Dzonga, muhumelerisi na mulwela ntshuxeko. U tumbuluxile khamphani ya tinxaka to hambana ya mintlangu ya mintlangu ya matiko ya misava ya matiko ya misava eLondon hi 1981 ku tlanga tidrama ta xiyimo xa le henhla ta le Yuropa hi vatlangi va tinxaka to hambana.  eLondon ngo-1981, 
    Athol Fugard a a ri mupfuni.   ngumhlameluleki. Wathweswa iziqu e-University of Witwatersrand .Imisebenzi yakhe yeshashalazi ifaka zakudala zakudala ezo ne Medea 

Vuhumelerisi lebyi a byi humeseke na theatre ya matiko ya misava byi nga langutiwa eka Theatricalia.com.  

## Mintshaho

## Swihlanganisi swa webusayiti
*  National Library of South Africa  Angelique Rockas
* IMDB  Angelique Rockas
Xiluva

***'Swiluva' (kumbe xiluva)***, i xirho lexi kumekaka eka ximilana kumbe nsinya. Hi ntolovelo, swiluva swi kumeka emakumu ka rhavi ra nsinya kumbe ximilana. Swi luva swi tirha ku sasekisa swimilana na ku kokela swi tsotswana eka vuluva, swithlela swiva ma sungulo ya mihandzu, na mbewu. Swiluva swi kumeka hi mihlovo yo hambana hambana naswona swi tirha mintirho yo hambana.

## Mintirho na matirhisele ya swiluva
Swiluva swi na mintirho yo hambana hambana leyi katsaka, ku xongisa, ku tshugula, swakudya, kuxawurisa swakudya na ku endla mafurha. Swiluva swin'wana swi tshoveriwa naswona swi xavisiwa ku sasekisa ndzhawu. Swimilana swo tala swi veka swiluva leswi thlelaka swi kula swi hundzuka mihandzu, swin'wana swi hundzuka mbewu. 

Swiluva swikumeka ngopfu eka vutshila byo endla swifaniso. Minkarhi yin'wana swi kumeka swi tsondziyeriwile naswona swi vekiwe a tindzhawini ta vukhongeri, kumbe a maribweni ya masirha. Swiluva swithlela swi yelanisiwa na rirhandzu, hikwalaho ku na matshalatshala yo byala swimilana leswi vekaka swiluva swo hlwela ku vuna. Eka matsalwa yo tala swiluva swihlamusela ntsako, vuxongi na vutomi.

## Minkombo
Xihahampfhuka xa Canadian Pacific Air Lines xa 21

**Xihahampfhuka xa Canadian Pacific Air Lines Flight 21** a ku ri xihahampfhuka lexi hleriweke xa  xikaya ku suka eVancouver, British Columbia, Canada, ku ya eWhitehorse, Yukon, Canada, hi Prince George, Fort St. John, Fort Nelson na Watson Lake hi ti 8 ta Mawuwani, 1965. Xihahampfhuka xa Douglas DC-6B xi wile endzhaku ka ku buluka loko xi ri eku fambeni ekusuhi na 100 Mile House, British Columbia, laha ku loveke vanhu hinkwavo va 52 lava a va ri eka xona.   Vulavisisi byi kume leswaku ku buluka loku ku vangiwa hi bomo, kambe muendli wa xiendlo ni nsusumeto wa kona a swi si kumiwa. 

## Mhangu
Loko yi ri endleleni yo suka eVancouver yi ya ePrince George, xihahampfhuka xa DC-6 *Empress of City of Buenos Aires*, lexi a xi fambisiwa hi mukaputeni John Alfred Steele (41), phorisa ro sungula Warner Murray Wells (29) na mininjhere wa xihahampfhuka Stanley Edward Clarke (26), xi wile endzhaku ko hundza eAshcroft, British Columbia. Kwalomu ka 15:40,, ku huwelela ka ku lava ku pfuniwa ku twiwile hi valawuri va swihaha-mpfhuka eVancouver. Ku buluka a ku humelerile ekamareni ro hlambela ra le ximatsini. Ncila wu hambanile na "fuselage". Xihaha-mpfhuka lexi xi ndzuwulutile xi tlhela xi wela endhawini leyi nga ni mirhi. Vakhandziyi hinkwavo va 46 na vatirhi va 6 va lovele kwalaho.  Ndhawu leyi xihaha-mpfhuka xi nga wela eka yona yile ka 32 wa tikhilomitara evupeladyambu bya 100 Mile House.  Masalela ya xihaha-mpfhuka xa DC-6 ma ha ri endhawini leyi xihaha-mpfhuka xi nga wa ekusuhi na Dog Creek .
Matimu

**Matimu** mahlamusela hi ku hleleka timhaka ta nkarhi lowu hundzeke, ngopfu-ngopfu eka timhaka le to katsaka vutomi na mahanyele ya vanhu. Matimu ya xopaxopa no hlamusela vumbhoni ku aka mavonele mayelana na leswi humeleleke na ku hlamusela leswaku hikokwalaho ka yini swi humelerile. Vativi va matimu va hambanisa matimu tanihi sayense ya ntshamisano, kasi van’wana va ma vona tanihi xiphemu xa vutivi bya vanhu. Ku na minjhekanjhekisano mayelana na xikongomelo xa matimu—hi xikombiso, Xana xikongomelo xa wona lexikulu i ku severely vupfumeri, ku paluxa ntiyiso, kumbe  ku hlayisa tidyondzo ta nkarhi lowu hundzeke. Hi ndlela yo angarhela, *rito* matimu ri kombetela eka nkarhi lowu hundzeke hi woxe, kumbe hlanganelo wa matsalwa ya nkarhi lowu hundzeke.

Vulavisisi bya matimu byi titshege eka swihlovo swa vuxokoxoko swa masungulo na swa vumbirhi ku thlavinyeta swiendlakalo swa nkarhi lowu nga hundza na ku tiyisisa tinhlamuselo. Ku xopaxopa swihlovo i swa nkoka naswona swi pfuna ku pimanisa ku tshembeka ka swona.Tidyondzo ta matimu ti anamile nswon ti katsaka marhavi yo tala. Kun ti dyondzo ta mitimu kuya hi minkarhi yo karhi, matimu ya khale, ta ntivo-misava, kuhlanganisa na matimu ya Afrika. Ku hambanisiwa ka tinhlokomhaka swi katsa na matimu ya tipolitiki, matimu ya masocha, matimu ya ntshamisano na matimu ya ikhonomi. Marhavi man'wana ya tidyondzo ta matimu ya katsa matimu ya nhlayo, matimu yo pimanisa na matimu yo hlamuseriwa hi nomu.

Tidyondzo ta matimu ti humelerile tanihi xivandla xa ndzavisiso ku siva marungula ya mintsheketo. Ku tsariwa ka matimu ku hluvukisiwile hi kuya hi ku hundza ka malembe kufikela laha kuveke vutshila, ngopfu-ngopfu hi lembe-xidzana ra vu-19, loko ku hlungusiwa matsalele ya matimu ni swikolo swo hambana-hambana swa dyondzo. Tidyondzo ta matimu ti fambelana na swiyenge swo tala, ku katsa filosofi, dyondzo na tipolitiki.

## Mintshaho
Oliver Tambo

**Oliver Reginald Kaizana Tambo** (27 Khotavuxika 1917  24 Hukuri 1993) ari n’watipolitiki wa Afrika Dzonga loyi a lwisanaka na xihlawuhlawu na mulwela-vutomi loyi anga tirha tani hi President wa African National Congress (ANC) kusukela hi 1967 kuya eka 1991.

Oliver Tambo u velekiwe hi ti 27 ta Nhlangula etikweni ra ka Nkatolo eBizana; endhawini ya pondoland laha sweswi ku nga xifundzha xa Esten Cape.Hi vunyiki bya vaaka tiko va ndzhawu liya akuri vo n'wa-murimisi.Tata wa yena, Mzimeni Tamb a ri nwana wa jaha  eka nwa-murimisi tlhandla kambiri, mupfuni wa swa mabindzu eka rinwan  ra mavhengele yo tikeka.

## Vutomi bya vutomi
Maselekwane Modjadji

**Maselekwane Modjadji I** u velekiwe hi 1782 naswona a a ri Hosikati yo sungula ya Mpfula ya rixaka ra Afrika Dzonga ra Balobedu. Maselekwane u fume ku sukela hi 1800 ku fikela hi 1854. U tlhandlamiwe hi Hosikati Masalanabo Modjadji II.

Wansati loyi a veke Modjadji wo sungula a a tiviwa tanihi Maselekwane Modjadji I. A a tshama a ri yexe, endzeni-ndzeni ka khwati laha a a endla mihivahivana ya le xihundleni ku endla mpfula. Maselekwane u tisungile hi ku nwa chefu hi 1854. A a langutiwa tanihi muyimeri kumbe muhlanganisi exikarhi ka vanhu va yena, vakokwana va le vuhosini na xikwembu-kati xa mpfula.

## Masungulo
Maselekwane a a ri ntukulu wa yindlu ya vuhosi ya Monomotapa leyi fumeke vanhu va Kalanga va namuntlha va le Zimbabwe hi malembe ya 1400-1500. Mfumo wa Monomotapa a wu fuwile naswona vanhu va vona a va langutela ku akiwa ka marhumbi ya Zimbabwe. Eka xiphemu xo hetelela xa malembe ya va-1500, ndyangu wa le vuhosini wu hlangane na xiphiqo loko n'wana wa hosi ni wa nhwanyana va rhandzana tanihi hi loko va ri maxaka kutani va tika n'wana la nga riki enawini. Hosi yi sindzisiwe ku hlongola n'wana wa yena wa nhwanyana emfun'weni, kutani a balekela edzongeni laha sweswi ku nga Limpopo, Afrika Dzonga

Eka malembe-xidzana mambirhi lama landzeleke, mfumo wu hetelele wu simekiwile endhawini leyi sweswi yi tiviwaka tanihi Bolobedu. Eka xiphemu xo hetelela xa malembe yava 1700s, hosi leyikulu Mambo Mokoto wa nkarhi walowo u tsundzuxiwile hi mimoya ya vakokwana hi norho kumbe ku vonakala leswaku vana va yena hinkwavo va majaha va kunguhata ku n’wi dlaya na/kumbe ku n’wi hlula naswona ntlhantlho wa vumundzuku bya yena lebyi a byi ri kusuhi akuri ku va vana va yena hinkwavo va majaha va dlayiwa kutani a teka no tikisa n’wana wa yena wa nhwanyana, Nkosikazi Dzungundini. Hi ku endla tano va n’wi tiyisisile leswaku mudyandzhaka lontshwa wa xiluvelo xa yena u ta va hosikati leyi nga na matimba eka mpfula naswona xisweswo ku va ndyangu wa vuhosi wa vavasati, vuhosi bya xisati byi simekiwile.

## Swikombo
Tschabalala Ku tikhoma

Tschabalala Self (loyi a velekiweke hi 1990) i mutshila wa le Amerika loyi a tivekaka ngopfu hi swifaniso swa yena swa swifaniso swa xisati swa Vantima hi ku tirhisa pende, malapi, na swiphemu leswi lahliweke swa mintirho ya yena ya khale. Hambi leswi a tirhisaka swihangalasamahungu leswi pfanganisiweke, mintirho ya yena hinkwayo yi le ka canvas naswona yi tirhisa "ririmi ro penda.Hi ku hlohloteriwa hi mintirho leyi endliweke hi mutshila wa Muafrika-Amerika Romare Bearden, Self u tumbuluxa tikholaji ta swilo swo hambana leswi a swi hlengeleteke hi ku famba ka nkarhi ivi a swi rhunga swin'we ku kombisa mimiri ya xisati ya Vantima leyi "kaneta tindhawu to koma leti va bohekaka ku va kona eka tona". U kuma mhaka leyi eka matimu lama nga endzhaku ka ku lwela na ku tshikileriwa ka Maamerika ya Afrika-Amerika eka vaaki. Self u vuyisa miri wa xisati wa Vantima no va kombisa va nga ri na swifaniso swo biha handle ko chava ku xupuriwa.[3] Xikongomelo xa yena i ku "tumbuluxa switlhokovetselo swin'wana ku rhendzela miri wa Vantima."[4] Ntirho wo tala wa Self wu tirhisa swiaki leswi humaka eka ndhavuko wa Vantima ku aka swifaniso swo fana na quilt. U titshamela eHudson, New York.[5][6]

## Minstaho
Vhengele ra Gertrude

**Gertrude Ntiti Shope** OMSS (15 Nhlangula 1925 – 22 Mawuwani 2025) a ri muyimeri wa nhlangano wa vatirhi na n'watipolitiki wa Afrika Dzonga.

## Vutomi na ntirho
Shope u velekiwile eJoni hi ti 15 ta August 1925, u kuriseriwe no dyondza eBulawayo, eDzongeni wa Rhodesia (sweswi ku nga Zimbabwe ). U tirhile tanihi mudyondzisi a nga si va xirho xa African National Congress hi 1954.  Loko a joyina pfhumba ro lwisana na dyondzo ya Bantu, u hundzukele eka ku dyondzisa mintirho ya mavoko ematshan'wini ya sweswo.  Hiloko a sungula ku tirha hi matimba eka Nhlangano wa Federation of South African Women, naswona ku ringana nkarhi wo karhi u rhangele Rhavi ra Central Western Jabavu ra xiyenge xa vavasati xa ANC. U tshame evuhlongeni ku sukela hi 1966 ku ya eka 1990, a rhangela vurhumiwa bya vandla leri eka Nhlangano wa Vavasati wa le Nairobi naswona a tirhela Nhlangano wa Misava Hinkwayo wa Minhlangano ya vatirhi ku nga World Federation of Trade Unions.  Ku sukela hi 1970 ku fikela hi 1971 a ri matsalani wa Florence Moposho, a pfuneta ku simeka ku kandziyisiwa ka phephahungu ra *Voice of Women* . Yena na nuna wa yena Mark, u tshame etindhawini to hambana-hambana hi nkarhi wa vuhlonga bya yena, ku katsa na Prague, Botswana, Tanzania, Czechoslovakia, Zambia na Nigeria.  Le Lusaka u tirhile tanihi muyimeri lonkulu wa African National Congress.  Ku sukela hi 1991 kuya eka 1993 Shope u rhangele nhlangano wa African National Congress Women's League . Eka nhlawulo wa mani na mani wa 1994 u hlawuleriwe ku ya epalamende . 

U tekiwile hi nuna wa yena Mark Shope hi 1957 ku fikela loko nuna wa yena a lova hi 1998, loyi a nga va na vana vanharhu na yena: n’watipolitiki Lyndall na vadiplomati Lenin na Thaninga.  

Shope u lovile hi ti 22 Mawuwani 2025, ari na malembe ya 99.   President wa Afrika Dzonga, Cyril Ramaphosa u lerisile leswaku mijeko ya tiko yi haha hi hafu ya mast. 

## Tirheferense
Nosipho Ntwanambi

**Nosipho Dorothy Ntwanambi** (25 Ndzati 1959 – 8 Nhlangula 2014) a ri n'watipolitiki wa Afrika Dzonga, xikan'we na mulwela timfanelo ta vavasati na vumunhu.

## Ntirhovutomi
A ri xirho xa African National Congress (ANC),A a ri mudyondzisi exikolweni xa le Gugulethu (xikolo xa le hansi xa Siyazingisa) ku sukela hi 1982 ku fikela loko a va xirho xa Palamende ya Afrika-Dzonga hi 1997 a tirha eka tikomiti to hambana hambana leti hlawuriweke eka National Council of Provinces. Ntwanambi ari Chief Whip wa ANC eka National Council of Provinces, wansati wo sungula ku va chief whip, xiyimo lexi a nga xi khoma ku fikela loko a tshika ntirho hi 2014.   U tirhile tani hi xirho xa National Council of Provinces, yindlu ya le henhla ya Palamende ya Afrika Dzonga, ku sukela hi 2008 ku fikela hi 2014.  Ntwanambi a tlhela a tirha tanihi xandla xa presidente wa Nhlangano wa Vavasati wa African National Congress (ANCWL) hi nkarhi wa rifu ra yena. 

Ntwanambi a ri xirho xo sungula eka nhlangano wa Vadyondzisi va South African Democratic Teachers Union (SADTU) na Nhlangano wa Vavasati lowu Hlanganeke wa United Women's Organisation (UWO).  U tlhele a va xirho xa Komiti ya Vulawuri ya Rixaka ya ANC.

## Rifu
Nosipho Ntwanambi u lovile endzhaku ka ku vabya nkarhi wo leha hi ti 8 Nhlangula 2014, a ri na malembe ya 54, A siya mana wa yena, 2 wa vasesi, makwavo wa xinuna, 2 wa vana va vanhwanyana na 2 wa vatukulu.

## Nakambe vona

* Nxaxamelo wa swirho swa Nhlengeletano ya Rixaka ya Afrika-Dzonga leswi feke ehofisini

## Tirheferense
Timpfula ta Matimba eLimpopo

**Timpfula ta matimba eLimpopo** i swiendlakalo swa mpfula lowukulu leswi humeleleke eka Xifundzha xa Limpopo eAfrika Dzonga exikarhi ka lembe ra 2025 ku ya eka 2026. Mpfula lowu wu vangile ku khukhula eka tindhawu to tala, wu onhile magondzo, mabuloho ni tiyindlu, naswona wu khumbe vutomi bya vaaki vo tala. Mfumo wu tivisile xiyimo xa khombo leswaku ku fambisiwa mitirho ya ku ponisa ni ku pfuna lava khumbekeke.

## Ntsengo
**Timpfula ta matimba eLimpopo** i swiendlakalo swa mpfula lowukulu leswi humeleleke eka Xifundzha xa Limpopo eAfrika Dzonga exikarhi ka lembe ra 2025 ku ya eka 2026. Mpfula lowu wu vangile ku khukhula eka tindhawu to tala, wu onhile magondzo, mabuloho ni tiyindlu, naswona wu khumbe vutomi bya vaaki vo tala. Mfumo wu tivisile xiyimo xa khombo leswaku ku fambisiwa mitirho ya ku ponisa ni ku pfuna lava khumbekeke.
----

## Xivangelo
Mpfula lowukulu wa 2025–2026 wu humelele hi ku pfumaleka ka nxaxamelo wa mpfula lowu tlulaka nxaxamelo wa nkarhi. Swirho swa mfumo swi hlamusele leswaku **mphako wa mpfula** wu tshame wu tlula mikhombo leyi tsariweke hi SACS (South African Climate Service). **Tindhawu ta Mopani, Vhembe na Sekhukhune** ti khumbe swinene.

----

## Nkarhi wa swiendlakalo

* **Nhlayo ya mpfula**: Hi N'hwendzhamhala 2025 ku ya eka Sungulii 2026
* **Tindhawu to khumba**: Vhembe, Mopani, Sekhukhune, Capricorn na Waterberg
* **Vuyelo**: Magondzo ma onhile, mabuloho ma khwiriwile, swikolo ni swibedlele swi khumbe.
* Vanhu vo tala va fanele ku sindzisiwa emakhayeni.

----

## Vuyelo eka vaaki

* Vanhu va kuma ku khumbeka swinene, ku katsa **tinxaka ta tinsimu, nsati na vana**
* Tiyindlu ta vona ti onhiwile
* Ku khumbe misava yo fambisa swin’wana, xikan’we na **swihlenge swo karhi swa tipholisi ni mpfuno**

----

## Nhlamulo wa mfumo

* Mfumo wa Afrika Dzonga wu **tivise xiyimo xa khombo xa rixaka**
* Mitirho ya ku ponisa yi endliwe hi **SANDF**, **Emergency Services**, na **municipal rescue teams**
* Ku koxiwa ku fambisa **mpfuno wa swakudya, mati ni switirhisiwa swa nkarhi**

----

## Ku ringanisiwa ni ku dyondzisa

* Swiendlakalo leswi swi kombisa **ku kwetsima ka tintsongo ku lawula mpfula na ku khoma swilo**
* Vanhu va fanele ku dyondza ku **lungisa swindlu swa vona** ni ku tiva **mindlela yo ponisa le ka mpfula lowukulu**

----

## Mimbhangu
Draft 1

Leyi i dirafiti ya mina yo sungula NO.1. 

Ximakwa
 

**Ximakwa** i muxakwa wa xiharhi lexi vitaniwaka mbyana, kambe yona i mbyana leyi nga cinciki hi ndlela ya xivumbeko hikuva i mbyana leyi kulaka kambe yinga kuli mirhi hikuva yona i mbyana leyi komeke hi ntumbuluko. Yona i mbyana yo saseka swinene hikuva hi xitalo u kuma kuri mbyana yo tala mavoya swinene lero ya mahlo ya yona ya funungetiwile hi voya bya yona. Ximakwa xi hambanile na ti mbyana tin'wana hikuva yona ayi na pongo swinene kufana na timbyana leti kulu, xona xi soleke xi soleka na rito ku fana na mirhi wunga soleka.

Ximakwa xi hambanile na timbyana tin'wana hikuva xona xi komile milenge naswona i mbyana leyi nga ni nomu lowu tsongo ku hambana ni tin'wana ti mbyana. Xona ahi mbyana yo chavisa hikuva ayi lumi. Xifuwo lexi xi hanya na vanhu ku tlula swinwana swifuwo.>

## Swikombo
Nghala

**Nghala** ( ***Panthera leo*** ) i Ximanga lexinkulu xa muxaka wa *Panthera*, Lexi kumekaka ntsena eAfrika Dzonga wa Sahara na India. Yi na miri wa misiha, wa xifuva xo anama; nhloko yo koma, ya xirhendzevutani; tindleve ta xirhendzevutani; ni xirhundzu xa ntima, lexi nga ni voya emakumu ka ncila wa xona. Yi na xivumbeko xa rimbewu xa dimorphic; tinghala ta xinuna letikulu tikulu kutlula ta xisati naswona tina voya lebyi vonakaka lebyi sukaka enhlokweni kuya fika emakatleni nale xifuveni.
Draft 2

Leyi i dirafiti ya mina ya vumbirhi No.2.

Milenge

Milenge i xirho xa nkoka swinene emirini wa munhu hikuva yi pfuna ku seketela miri hinkwawo ni ku endla leswaku munhu a kota ku famba, ku yima ni ku tirha mitirho ya siku na siku. Milenge yi sungula eswikun’wini ku ya fika emakondzweni, naswona yi vumbiwa hi marhambu, misiha, maligamente, mitendoni ni mitsinga ya ngati leswi tirhisanaka ku endla ntirho wun’we. Marhambu ya kona ma tiya swinene leswaku ma kota ku rhwala ntiko wa miri hinkwawo, kasi misiha yona yi pfuna ku endla ku famba-famba hi ku konyela ni ku olovisa marhambu.leswi hlanganisaka marhambu, swo tanihi matsolo ni swikunwana swa minkondzo, swi endla leswaku munhu a kota ku goba, ku tshamisela ni ku cinca ndlela loko a famba.

Handle ka ku seketela ni ku pfuna eka ku famba, milenge yi tlhela yi endla mintirho yin’wana ya nkoka swinene emirini. Loko munhu a tsutsuma kumbe a tlula, milenge yi amukela ku tika loku taka hi ku ba ehansi, kutani yi pfuna ku sirhelela nkolo ni swirho swa le ndzeni leswaku swi nga vaviseki. Misiha ya milenge yi tlhela yi pfuna ku fambisa ngati leswaku yi tlhelela e mbilwini, hikuva loko yi konyela yi tshikelela mitsinga ya ngati kutani yi pfuna ku khandziyisa ngati ku lwa ni matimba ya ntumbuluko. Leswi swi pfuna ku sivela ku ruruha ka milenge ni ku antswisa rihanyo ra miri hinkwawo. Hikwalaho, ku hlayisa milenge swi na nkoka swinene, naswona munhu u fanele ku endla vutiolori, ku dya swakudya leswi hanyeke kahle ni ku papalata ku tshama nkarhi wo leha a nga fambafambi. Milenge leyi hanyeke kahle yi endla leswaku munhu a kota ku hanya vutomi lebyi tirhaka, lebyi tiyeke ni lebyi tsakisaka.
https://teachmeanatomy.info/lower-limb/
## TIBUKU LETI TIRHISIWEKE
Ku hlayela hi Xitsonga Ku Suka Eka Rin'we Kuya Eka Khume

**Ku hlayela** i vutshila bya vutomi hinkwabyo. Swi antswa ngopfu loko utiva ku swi endla hi ririmi ra le kaya. Ndlela yo olova yo dzyoza ku hlayela i ku sungula hi swilo swa xisekelo, ku sungula hi tinomboro ta yin'we ku ya eka khume, naswona u ti titoloveta hi ku phindha-phindha.

### A hi dzoyeni ku hlayela
1 - Nwe

2 - Mbrirhi

3 - Nharhu

4 - Mune

5 - Ntlhanu

6 - Ntsevu

7 - Nkombo

8 - Nhungu

9 - Nkanye

10 - Khume

Sweswi hi dyonzeke ndlela yo hlayela kusuka eka yin'we kuya eka khume, ku titolobela leswi siku swika na swita ku pfuna ku swi tiva kahle.
Peter Mutharica

**Arthur Peter Mutharika** (u velekiwe hi 18 July 1940) i n'watipolitiki wa le Malawi, gqweta na loyi a hlawuriweke tanihi Presidente wa Malawi. U tshame a va Presidente ku sukela hi May 2014 ku fikela hi June 2020. I makwavo lontsongo wa Bingu wa Mutharika, mupresidente wa vunharhu wa Malawi, loyi a tirheke ehansi ka yena tanihi mutsundzuxi wa yena eka timhaka ta milawu ya matiko mambe na ya le tikweni ku sukela eku sunguleni ka tsima ra yena ra nhlawulo ku fikela loko Bingu a lova hi ti 5 ta April 2012.

Mutharika u tirhe eka xiyenge xa vululami bya matiko ya misava, a tiveka ngopfu eka nawu wa ikhonomi ya matiko ya misava, nawu wa matiko ya misava na nawu wa vumbiwa wo pimanisa.  U tlhele a va Holobye wa Vululami ivi endzhaku a va Holobye wa Dyondzo, Sayense na Thekinoloji.  Mutharika u tlhele a tirha tani hi Holobye wa Timhaka ta le Handle ku sukela hi 2011 ku ya eka 2012. U komberiwile ku pfuneta ku hlanganisa vuxaka exikarhi ka Malawi na United Kingdom hikwalaho ka ku hohloka ka vudiplomasi exikarhi ka matiko lawa mambirhi endzhaku ka mpfilumpfilu wa Cochrane-Dyet .  Loko a yime tani hi nkhetheni wa Democratic Progressive Party (DPP), Peter Mutharika u hlawuriwile tani hi President wa Malawi eka nhlawulo wa 2014 .  U hluriwile eka ku hlawuriwa nakambe hi Lazarus Chakwera endzhaku ka vhoti ya 2019 leyi nga herisiwa no tlhela yi endliwa nakambe hi lembe leri landzelaka, kambe u tlhele a va president-elect endzhaku ko hlula Chakwera eka nhlawulo wa 2025 .

## Vutomi bya le ku sunguleni ni dyondzo
Mutharika u velekiwile hi ti 18 Nhlangula 1940 eThyolo. Vatswari va yena a va ri vadyondzisi. U nghene xikolo xa le henhla xa Dedza.   

## Khariya ya swa nawu

### Ku sungula ku tirha
Mutharika u kumile LL.B ya yena ya  digri ya nawu eYunivhesiti ya London hi 1965.  Endzhaku ka sweswo u kume digri ya yena ya LL.M. na JSD tidigiri ku suka eYunivhesiti ya Yale  hi 1966 na 1969 hi ku landzelelana.  Mutharika u amukeriwile eka bar eTanzania tanihi gqweta ra xiphurofexinali ku sukela hi 1971.  Tanihi profesa, u dyondzisile eYunivhesiti ya Dar es Salaam ( Tanzania ), Yunivhesiti ya Haile Selassie (Ethiopia), Yunivhesiti ya Rutgers (USA), Nhlangano wa Matiko ku nga United Nations Institute for Training and Research Program ya Vaofisara va matiko mambe wa ku suka eAfrika na Asia eYunivhesiti ya Makerere (Uganda), 37 wa malembe  eYunivhesiti ya Washington eSt Louis .  U tlhele a tirha tanihi mutsundzuxi eka American Bar Association 's Rule of Law initiative for Africa.
Xikepe xa le hansi ka mati

Xikepe xa le hansi ka mati i xikepe lexi fambaka elwandle lexi endliweke leswaku xi tirha hi xoxe ehansi ka mati. Kuhambana na xikepe xa le henhla ka mati, lexi nga na vuswikoti byo koma bya le hansi ka mati, xikepe xa le hansi ka mati xi endleriwe hi ku kongoma ku famba ehansi ka mati loku nga heriki na ku tiyimela. Rito leri nge (xikepe xale hansi ka mati) ri tlhela ri tirhisiwa hi matimu ni hi ndlela leyi nga riki ya xiviri ku hlamusela mimovha leyi lawuriwaku hi rhimoti na switirhisiwa swa tirhoboto ni swilo leswitsongo swo tanihi swikepe swa le hansi ka mati leswitsongo kumbe leswi tsakamaka. Ku nga khathariseki vukulu bya swona, swikepe swa le hansi ka mati hi ntolovelo swi vuriwa swikepe hinkwaswo.