open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vusweti eUnited States

Eka tiko ra United States vusweti byi ni vuyelo bya ntshamisano ni bya tipolotiki. Hi ku ya hi swipimelo swa vusweti leswi tirhisiweke hi Census Bureau leswi nga katsiku swilo leswi nga riki swa mali swofana na switempe swa swakudya kumbe vukorhokeri bya swa vutshunguri kumbe tiyindlu ta mfumo, Amerika a yi ri na makhume nharhu nkombe wa timiliyoni ta vanhu lava hlamuseriweke tanihi lava hanyaka evuswetini hi 2023 leswi i khume n'we wa tiphesente ta vaaki.  

Swin’wana swa swivangelo swotala swi katsa muholo, vunyingi bya vanhu lavakulu lava hanyaka evuswetini va thoriwile naswona va na dyondzo ya xikolo xa le henhla. Hambi leswi United State ku nga tiko leri fuweke swinene hi swipimelo swa matiko ya misava, ri na mpimo wa le henhla wa vusweti lowu phikelelaka loko wu pimanisiwa na matiko man’wana lama hluvukeke hikwalaho ka xiphemu xa sisiteme ya vuhlayiseki.

Matshalatshala yo hunguta vusweti ya katsa milawu ya nguva ya ntwanano lowuntshwa hi nkarhi wa ntshikelelo lowukulu wa ikhonomi, ku ya eka nyimpi ya rixaka ya vusweti hi malembe ya va 1960 na matshalatshala yo hunguta vusweti hi nkarhi wa ku wa lokukulu ka ikhonomi ya 2008. Mfumo wa federal wuna tindzawulo timbirhi leti pimaka vusweti, ehansi ka ndzawulo ya mabindzu, ndzawulo ya nhlayo ya vanhu yi vile yi vika mpimo wa ximfumo wa vusweti ku sukela hi malembe ya va 1960, kasi ndzawulo ya rihanyo na vukorhokeri bya vanhu yi hlamusela swiyimo swa miholo leswi vanhu va faneleke ku kuma mpfuneto wa mfumo wo lwisana na vusweti. Ndzawulo ya rihanyo na vukorhokeri yi katsa mpfuneto wa mali ku suka eka minongonoko yo fana na muholo wa vuhlayiseki byo engetela na mpfuneto wa nkarhinyana eka mindyangu leyi pfumalaka. Vuhlayiseki tanihi xiphemu xa muholo wa munhu loko a vika hi leswaku i vanhu vangani lava nga evuswetini. Ku sukela hi 2011 ndzawulo ya nhlayo ya vanhu yi tlhele yi vika mpimo lowuntshwa wa vusweti byo engetela nongonoko wa mpfuneto wa swakudya, lowu katsaka mpfuneto wa mfumo lowu nga riki wa mali yo lwisana na vusweti kufana na nongonoko wa mpfuneto wa swakudya swo engetela switempe swa swakudya na vutshunguri, nkhathalelo wa rihanyo eka swisiwana, naswona wu tlhela wu hlamusela ku hambana ka miganga eka ntsengo wa vutomi.
Xinkwa

**Xinkwa** i swakudya leswi bakiweke leswi endliweke hi mati, fulawuri, naswona hakanyingi xivirisi. I swakudya leswikulu emisaveni hinkwayo, ngopfu-ngopfu eYuropa ni le Middle East.  Eka matimu hinkwawo lama rhekhodiweke ni le misaveni hinkwayo, yi ve xiphemu xa nkoka eka swakudya swa mindhavuko yo tala. I xin’wana xa swakudya swa khale swinene leswi endliweke hi vanhu, leswi nga ni nkoka ku sukela eku sunguleni ka vurimi, naswona swi hoxa xandla swinene eka mihivahivana ya vukhongeri ni le ka ndhavuko wa misava.

Xinkwa xinga cheriwa xivirisi hi timicrobes leti kumekaka hi ntumbuluko (xikombiso sourdough), ti khemikhali (xikombiso baking soda), xivirisi lexi humelerisiwaka hi ti indasitiri, kumbe high-pressure aeration, leswi endlaka leswaku kuva na ti gas bubbles leti kukumuxaka xinkwa. Nakambe xinkwa xi nga ha va lexi nga riki na xivirisi. Ematikweni yo tala, xinkwa lexi endliwaka hi vunyingi hakanyingi xi ni swilo leswi engeteriwaka leswaku xi antswisa nantswo, xivumbeko, muvala, vutomi bya le xelufini, swakudya leswi nga ni rihanyo ni ku olova ku xi endla.

Rito *xinkwa* i rito leri fambelanaka na Xinorse xa khale na tindzimi tin’wana to hlayanyana ta Xijarimani leti tirhisiweke ro sungula eka Xinghezi kwalomu ka lembe ra 1200.   Nhlamuselo ya rona a ku ri *bit, crumb, kumbe morsel*.  Vito ra Xinghezi ra Khale a ku ri *brēotan* kumbe *brēad* . 

## Swihlovo leswi tirhisiweke
Mudende

Mudende

**Mudende** I mali leyi tekiwaka eka Mali ya xibalu leyi hakeriweke, hi vatirhela mfumo ni tikhamphani tin'wana na tin'wana leti kumekeke laha etikweni. Hi kwalaho Ka vusweti laha etikweni, vulavisisi byi kombile leswaku vusweti lebyi I switandzhaku swa mfumo wa xihlawuhlawu. Ku lwesana na vusweti mfumo wu endlele mpfuno wa mudende laha va phalalaka vanhu lava va nga na vusweti laha etikweni. Mali leyi yi nyikiwa vana va malembe Yale hansi Ka khume nhungu, vana vo loveriwa hi vatswari, swilema xikan'we na vakhegulu. Ku kota ku kuma mpfuno hi mali leyi ya mudende u fanekele kuva u ri xirho xa tiko ra Afrika Dzonga.

Vulavisisi byi Komba leswaku  munhu wun'we eka vanharhu va na xiave naswona va vuyeriwa eka mali ya mudende. Mali leyi ya mudende yi tlakuka lembe na lembe loko ku hlayiwa mpimanyeto wa timali. Mali leyi yi fanekele ku tirhisiwa hi vutihlamuleri, vatswari a vapfumeleriwanga ku xava mabyalwa, swidzidziharisi kumbe ku gembula hi yona. Mali leyi a yifanelenga ku tirhisiwa eka vamachonisi kumbe eka vulombisi byihi kumbe byihi. Vanhu lava kumeka Mali leyi a vafanelangi ku tirhisa makhadi ya vona ya mudende eka vamachonisi. Munhu u fanerile ku amukela Mali leyi loko a tshama na n'wana Kasi loko n'wana a suka eka vuhlayisi bya yena u fanele a famba na Mali yakwe.

Mali ya mudende yi languteriwile ku xava swakudya na swilo swotirhisiwa swa nkoka swa vana. Mudende wu fanekele ku xava swaambalo swa vana no hakelela vana swilo swa xikolo. Vakhegulu ni vatsoniwa va fanekele ku xava swakudya ni swiambalo hi Mali leyi. Mali ya mpfuno ya mudende I Mali leyi faneleke ku pfuna vanhu niku lwisana na vusweti etikweni ra Afrika Dzonga.

## Tibuku leti tirhisiweke
Ntlawa: money
Ku phanga

Kuphanga i xiendlo xo yiva, kumbe ku teka nhundzu hi nkani, hi ntolovelo exikarhi ka xiphiqo xa masocha, xa tipolotiki kumbe xin’wana xa ntshamisano, xo tanihi nyimpi,  timhangu ta ntumbuluko laha nawu ni ku sindzisiwa ka vaaki swi nga tirhiki swa xinkarhana, kumbe ku pfilunganyeka. Mali leyi kumiwaka eka migingiriko leyi hinkwayo yi nga hlamuseriwa tanihi ku phanga**.**

Ematin'wini hinkwawo, mukhuva wa ku phanga nyimpi hakanyingi a wu tekiwa tanihi mfanelo ya ndhavuko ya mavuthu lama hlulaka ku fikela loko ku endliwa nawu wa manguva lawa wa matiko hinkwawo.

Ku phanga hi vuthu leri hluleke hi nkarhi wa nyimpi ku ve mukhuva lowu tolovelekeke ematin’wini hinkwawo lama rhekhodiweke. Endzhaku ka tinyimpi ta Napoleon naswona ngopfu-ngopfu endzhaku ka nyimpi ya vumbirhi ya misava, mimpimanyeto yo lwisana ni ku phangiwa ka swilo hi nkarhi wa nyimpi yi amukeriwile ngopfu. Eka tinyimpi ta manguva lawa leti humeleleke, ku phanga swi yirisiwile hi nawu wa matiko ya misava, naswona swi vumba vugevenga bya nyimpi. Mintwanano ya Hague ya 1899 na 1907 yi yirise hi ku kongoma ku phanga, yi tsala matshalatshala ya khale yo sivela mukhuva lowu eka tinyimpi ta le Yuropa.

*
Mangwa

**Mangwa** I xiharhi xa nhova Lexi kumekaka I ntangeni. Mangwa yi yilana swinene na xifuwo xale Kaya Lexi ku nga mbongholo. Mangwa yi hambanile na mbongholo hikuva yina masala yo basa na yo ntima. Leswi endlaka leswaku mangwa yi hlawuleka hi leswaku ya swikota ku khudzehela yi yimile. Vulavisisi byi Kombat leswaku timangwa hinkwato ti kumeka ntsena eka tiku ra Afrika. Lexi hlamarisaka swinene hi xiharhi lexi iku mavala ya xona ya tikomba ya fana kambe hikuya Ka ntiyiso wa mhaka, mavala ya mangwa ya hambanile ku xana na migandlo ya tintiho ta munhu. Mangwa yi kota ku tsutsuma hi rivilo rale henhla swinene, naswona a hi xiharhi lexi dlayiwaka ku olova hi swiharhi swinwanyana.

Swakudya leswi dyiwaka hi xiharhi lexi I matsavu, misinya, mabyanyi na swiluva a xi fihluti swakudya swa ngati. Xiharhi lexi I xiharhi lexi kotaka ku Kula swinene emirhini wa xona. Lexi hlamarisaka hi mangwa iku kolomo ka 80% ku fika eka 60% eka siku yiva, yiri eku fihluteni naswona tirhandza ku tshama hi ntlawa a hi xitalo u kuma xirharhi lexi xiri xoxe kumbe swimbirhi. Mangwa a ti tshami I ndhawu yin'we ti rhandza ku fihluta tiri eku fambeni. Mangwa I xiharhi xo hlawuleka swinene Lexi rhandzekaka no xonga swongazi.

## Tibuku leti tirhisiweke
Xigwitsirisi xa misisi

**muchini wo omisa misisi** (muxaka lowu khomiwaka hi voko lowu nakambe wu vuriwaka muchini wo olola misisi) i xitirhisiwa xa gezi lexi hefemulaka moya wa le handle eka tindhawu to hisa kumbe to kufumela eka tona leswaku ku endliwa misisi kumbe ku omisiwa. Switirhisiwa swo omisa misisi swi endla leswaku ku va ni ku lawuriwa ka xivumbeko ni maendlelo ya misisi, hi ku hatlisisa ni ku lawula ku vumbeka ka mi moya ya nkarhinyana endzeni ka ntambhu yin'wana ni yin'wana. Swihlanganisi leswi swa matimba, kambe swa xinkarhana naswona swa olova ku hlaseriwa hi ndzhongo.
Xingwavila xa ndleve

**Swingwavila** i swin'wetsin'wetsi leswi nga ambariwaka etindleve ta munhu. Swingwavila swi tala ku ambariwa loko ku tlhaviwa ndleve, kumbe xiphemu xin'wana xa le handle xa ndleve, kumbe hi tindlela tin'wana. Swingwavila swi ambariwile eka mindhavuko yo tala na hi minkarhi ya matimu, hakanyingi swi ni nkoka wa ndhavuko. Swi  ambariwa hi vavanuna na vavasati.

Tindhawu to tlhava handle ka tindleve ti katsa xihondzo, na ku tsemakanya ndleve. rito ro olova "ku tlhava tindleve" hi ntolovelo ri kombetela eka ku tlhava tindleve, kasi ku tlhava eka xiphemu xa le henhla xa ndleve ya le handle hakanyingi ku vuriwa "ku tlhaviwa ka nxorhonxorho". Ku boxa nxorhonxorho swi tika ku tlula ku boxa tindleve naswona swi teka nkarhi wo leha ku hola.

Swingwavila swa tindleve swi nga endliwa hi swilo swo hambana-hambana, ku katsa nsimbi, pulasitiki, nghilazi, Ribye ra risima, vuhlalu, timhandzi, marhambu na swilo swin'wana. Swivumbeko swa kona swi sukela eka swiphemu leswitsongo ku ya eka swiphemu leswikulu na swilo leswi hayekiweke. Vukulu bya swona byi pimiwile hi vuswikoti bya ndleve byo khoma xingwavila handle ko handzuka. Hambiswiritano, swingwavila swo tika leswi ambariwaka nkarhi wo leha swi nga endla leswaku ku tlhaviwa ku andza; ku andza ka tindleve na kona ku nga endliwa hi xikongomelo.
Xipamu

Xipamu

**Xipamu** I xihadyani lexi lumaka kumbe lexi dyaka, Lexi hanyaka kufana na mapume, lexi nga na milenge ya nungu na ncila lowu petsekeke lowu ngana vuxungu kumbe chefu. Xipamu xi kumeka emisaveni hinkwayo (handle ka Antarctica), swivumbiwa leswi swo tiya swi hanye malembe yo tlula 400 wa timiliyoni, swi tshama emananga, makhwatini, ni le tindhawini ta byanyi.

Swipamu I swiharhi leswi hanyaka ngopfu hiku hlota swakudya swa swona, swi tirhisa ncila wa swona ku khoma xiharhi lexi swi dyaka xona ku chela chefu kumbe vuxungu lebyi titivataka. Swi dya switswotswana, swivungu, mikarhi yin'wana swi dya mikolobyani leyi ntsongo kumbe timbeva. Swipamu swi tswala vana lava hanyaka, leswi rhwaliwaka enhlaneni wa manana eka mavhiki ya swona yo sungula.

Swipamu swi tiyisela hi ndlela yo hlamarisa, swi  kota ku hanya etindhawini to tika swinene, swa swikota ku hanya eka ndhawu leyi hisaka swinene. Eka swiyimo swinwani swa swikota ku hanya ku fikela eka ti'n'wheti ta khume mbirhi swi nga ri na swakudya.

## Tibuku leti tirhisiweke
Sekwa

**sekwa** i xiharhi  lexi welaka eka xaka ra swinyenyani xi  fana nyana ni huku lexi ngana tipapa na swona xikumeka ngopfu emapurasini na le nhoveni  na swona xirhandza kuhlambela .Sekwa i xiharhi lexi kotaka ku bebula vana hi ndlela yo tshikela matandza kutani matandza ya ta tlhotlhorha endzaku ka masiku ya makume mbirhi nhungu. loko swisekwani switlhotlhorini swifamba na mana wa swona na swona swi famba hi ntlawa wa swona aswi siyani naswona mana wa swona u kota kuswi vhikela eka swikokovi.

Sekwa ra swikota ku hanya kwalomu ka makume mbirhi wa malembe. masekwa yadya swakudya swofana na mabyasi,misinya yoka yinga tinyangi, tihlampfi, mbewu, switsotso,na swinwana swotala. masekwa ma teka karhi wa mona wo tala makha mahlambela no swona mana mahlo ya kahle naswona maswi kota ku vona endzeni ka mati .

Masekwa mana milomu yoleha ya xitshopani naswona milenge ya wona ya na ti webe leti ti pfunaka masekwa leswaku ya kota ku hlambela kahle naswona masekwa mana milenge onge i marhengwe. Sekwa i nyama ya kahle yo nandzika swinene na swona ya xavisiwa eka tindhawu to hlaya nyana.

swihlovo leswi tirhisiweke
Nhutlwa

**Nhutlwa** i xiharhi xa nhova lexi mamisaka xo leha kutlula swiharhi swinwana, naswona xikumeka e tikweni-nkulu ra Africa. Hi ntolovelo, tinhutlwa a ti tekiwa ti ri muxaka wun'we, Kamba vulavisisi bya manguva lawa byi komba leswaku  kuna tinxaka ta mune ta tinhutlwa leti ta ha hanyaka, nakambe kuna tsevu ya tinxaka ta tinhutlwa leti nga ha riki kona, let tsumburiweke hi ku ya hi rhekhodo ya masalela ya marhambu ya swilo leswi feke.

Swihlawulekisi swa tinhutlwa i minkolo ya tona yo leha swinene na milenge, tindleve to fana na timhondzo, na mavalavala ya nhlonge yo hlawuleka naswona yo hambana kuya hi nhutlwa yin’wana na yin’wana. Tinhutlwa kumeka ku suka eChad en'walungwini ku ya eAfrika Dzonga edzongeni na ku suka eNiger evupeladyambu ku ya eSomalia evuxeni. Swakudya swa tona i matluka, mihandzu na swiluva swa swimilana swa timhandzi, ngopfu-ngopfu nsinya wa nsasane, lowu ti wu dyaka eka tindhawu leti tlakukeke leti swiharhi swin'wana leswi dyaka swimilana swi nga swi kotiki ku ti fikelela.

Tinhutlwa ti dyiwa hi swiharhi swofana na tinghala, tiyingwe, timfenhe na timbyana ta nhova ta le Afrika. Tinhutlwa ti tshama eka mintlhambi ya ta xisati leti yelanaka, leyi nga riki na ta xinuna leti kuleke. Tinhutlwa ta xinuna ti simeka xiyimo xa vunhenha hi ku tlula-tlula, ti thlela ti tirhisa tinhamu tanihi tlhari ro lwa hi rona.

## Swihlovo leswi tirhisiweke
Ngwenya

**Ngwenya** ( ndyangu wa **Crocodylidae** ) kumbe **ngwenya ya ntiyiso** i xihadyani lexikulu, lexi hanyaka hi xiphemu xa mati lexi hanyaka eka tindzhawu hinkwato to hisa  eAfrika, Asia, Amerika na Australia . Rito "crocodile" minkarhi yin’wana ritirhisiwa hiku olova swinene ku katsa swirho hinkwaswo leswinga kona swa xileriso Tingwenya, leswi katsaka ti swinyenyana na tingwenya ta le America (hinkwaswo swirho swa ndyangu wa  Tingwenya leti kumekaku e Amerika ), gharial na gharial ya mavunwal (hinkwaswo swirho swa ndyangu wa Gavialidae ) xikan’we na ti taxa tin’wana letinga nyamalala . Xitsalwana lexi xi ta tirhisa ngwenya kumbe ngwenya ya ntiyiso ku kombetela ntsena eka tinxaka leti katsekaka hi ku hlawuleka kuya hi mintlawa ya swiharhi eka ndyangu wa Crocodylidae, leti nga kona kumbe leti nga nyamalala .

Vukulu bya tingwenya, xivumbeko xa tona, mahanyelo ni ndlela leyi ti hanyaka swa hambana eka tinxaka . Hambiswiritano, ti na swilo swo fana eka tindhawini leti. Tingwenya hinkwato i swiharhi leswi hanyaka matini ni le misaveni naswona ti tala ku hlengeletana eka tindzhawu ta mati yo tenga tofana na milambu, mativa, tindzhawu ta mati naswona minkarhi yin'wana eka mati ya munyu na mati ya munyu . I swiharhi leswi dyaka nyama, swidya ngopfu swihadyani swa marhambu ya nhloko swofana na tihlampfi, swihadyani leswi hahaka, swinyenyani na swihadyani leswi mamisaka, naswona minkarhi yin’wana swidya swihadyani leswinga riki na marhambu ya nhloko swofana na ti molluscs nati crustaceans, kuya hi muxaka na malembe na malembe ya tona. Tingwenya hinkwato i tinxaka ta le tindhawini leti hisaku , ku hambana ni ti- alligator, ti nga ni vuxiyaxiya swinene eka xirhami . Tinxaka to tala ti le khombyeni ro hela, tin'wana ti hlawuriwile tanihi leti nga ekhombyeni lerikulu ro herisiwa .
Xihangu

**Xihangu** i muxaka wa mpfula leyi naka hi matimba, mpfula leyi yita na moya kumbe bubutsa. Xihangu xiheleketiwa hi rihati, ridzinda na gamboko.  

Xihangu hi xin'wana xa timhangu ta ntumbuluko, hixitalo khombo leri ri siya vanhu vari hava ko etlela no herisa vutomi bya vanhu. Kuna tinxaka to tala ta xihangu, nxaka yin'wani i mpfula ya xihuhuri xa matimba, lexi xi hahlulaka na malwangu. Hi lembe ra 2017 xihangu lexi vitaniweke hi vito ra Irma xi hlaserile a tikweni ra Puerto Rico laha kunga lova vanhu vo ringana magidi ma nharhu, naswona xi endla leswaku miako yi onhaka leswi nga endla leswaku ku hakeriwa ti miliyoni ta ti dolara ku lunghisa. 

Xihangu hi xin'wana xa timhangu ta ntumbuluko, hixitalo khombo leri ri siya vanhu vari hava ko etlela no herisa vutomi bya vanhu. Kuna tinxaka to tala ta xihangu, nxaka yin'wani i mpfula ya xihuhuri xa matimba, lexi xi hahlulaka na malwangu. Hi lembe ra 2017 xihangu lexi vitaniweke hi vito ra Irma xi hlaserile a tikweni ra Puerto Rico laha kunga lova vanhu vo ringana magidi ma nharhu, naswona xi endla leswaku miako yi onhaka leswi nga endla leswaku ku hakeriwa ti miliyoni ta ti dolara ku lunghisa.  leri ari humeleri ntsena a matikweni mambe, kambe na kwala Afrika Dzonga khombo leri ri endleka swinene ku hundza ndlela leyi hi anakanyaka hi kona, e xifundzheninkulu xa Limpopo e dorobeni ra Phalaborwa hi lembe ra 2026 Sunguti, ku vile na xihangu lexi nga vanga nkhuluko wa mati hiku hindza mpimo, laha cutomi bya vanhu na kona byinga lahleka, vanhu va lova tindlu ta vona tinga hahluka, mapatu a R71 na patu ra Mica ma onhakile. 

## Swihlovo leswi tirhisiweke
Tanga wa swiharhi

Tanga wa swiharhi

**AfrikaDzonga** i kaya ra 19 wa mintanga ya swiharhi leyi lawuriwaka hi south African National parks(SANParks).Hi leti landzelaka:Kruger National Park yinwana yati ndzhawu letikulu ta swiharhi eAfrika leyi tivekaka hi bi big 5(Nghala,yingwe,tinyarhi,ndlopfu,rhino) na ti ecosystems to hambana hambana.Table mountain National Park ndhawu ya ndzhaka ya misava ya UNESCO,leyi nga na xifaniso xa table mountain.cape point, na swimilana na swiharhi swo hambana hambana . Addo Elephant Nstional Park, yi sirhelela tindlopfu to tlula 600 naswona yi nyika ku voniwa ka big 7.Kgalagadi Transfrntier park. I phaka leyikulu endzilakaneni wa Afrikadzonga na Botswana, leyi tivekaku hiti ndhaku ta mananga ya kalahari.Ntanga wa Rixaka ra mapungubwe.

## Swihlovo leswi tirhisiweke
Xigaza

**Xigaza**

Xigaza xi kombetela eka muxaka lowu dumeke wa vuyimbeleri bya Xitsonga byo tirhisa swachayachayani swo tirhisa gezi eAfrika-Dzonga , lowu humaka eka rito leri vulaka xifundzhankulu xa Gaza  emozambique . Hi xitsonga , yi hlamusela ndlela ya vanhu va Gaza hakanyingi yi kombisa xitayili xo karhi na  ndhavuko

E Afrika Dzonga, vunanga bya Xitsonga byi vuriwa “Xigaza/Xichangani”, kambe eMozambique a byi vitani Xigaza na Xichangani. Se Vatsonga eAfrika-Dzonga va wu teka kwihi moya wo lebula vunanga bya Xitsonga tani hi Xichangani/Xigaza? Kuna tinxakantsongo to hambana ta vuyimbeleri bya Xitsonga na ncino wa Xitsonga, kambe “wa Xigaza/Xichangani” yi tirhisiwa tani hi ambulense tag eka vuyimbeleri na ncino wa hina. Xana hi vula leswaku emahlweni ka rixaka ra Gaza ra Nxumalo

Vatsonga a ri nga ri na vuyimbeleri na ku cina? Xikombiso, ti label to fana na Shangaan Disco ti tirhisiwa ku lebula vuyimbeleri lebyi nga riki na vuxaka na ndyangu wo karhi. Va Ndwandwe a hi vona va ri tumbuluxaka. I mani endyangwini wa ka Soshangani loyi a tumbuluxeke vuyimbeleri bya Disco? Kumbe Nghunghunyani hi yena a nga kuma makhwaya loko a dakwile? Loko hakunene vuyimbeleri bya Vatsonga byi fanele ku vitaniwa hi mavito ya vakokwa wa vanhu van’wana, kutani vunanga bya Benny Mayengani byi fanele ku va bya Xigulukhulu, vunanga bya Dr. Chauke byi fanele byi va vuyimbeleri bya Xihlengwe/Xinyori, bya George Maluleke byi fanele byi va vuyimbeleri bya Xin’wanati na swin’wana. Ku Shangaanisation ka vuyimbeleri na ncino wa Xitsonga a hi xihoxo, i project leyi endleriweke

## swihlovo leswi tirhisiweke
Nkoka wa Dyangu

**Nkoka wa Dyangu** i xisekelo xa vutomi bya munhu. Loko munhu a tswariwa, u sungula ku hanya exikarhi ka dyangu leri n’wi kurisaka, ri n’wi letela naswona ri n’wi pfuna ku tiva leswaku i mani. Nkoka wa dyangu i wukulu swinene hikuva hi wona lowu vumbaka vumunhu, mahanyelo ni mahanyiselo ya hina siku ni siku. 

Loko vatswari va rhandza vana va vona, va va dyondzisa ku hlonipha, ku tshembheka ni ku tirha hi matimba, vana va kula va ri ni mahanyelo lamanene. Swin’wana leswi hi swi dyondzaka ekaya swi tshama na hina vutomi hinkwabyo. Hikokwalaho, dyangu wu na nkoka eku vumbekeni ka vumunhu bya munhu. Swina nkoka swinene kuva eku suhi na dyangu swi pfulela na ti ndlela eka swotala swa vutomi. 

Ekaya hi kona laha hi kumaka rirhandzu ni nsirhelelo. Loko hi ri ni swiphiqo, hi kota ku tshemba vatswari, vamakwerhu kumbe maxaka leswaku va hi pfuna. Dyangu wu hi nyika matimba ya ku langutana ni mintlhontlho ya vutomi hikuva ha swi tiva leswaku a hi hexe.Dyangu wu tlhela wuva na xiave lexikulu eka swatidyondzo. Vatswari va khutaza vana ku ya exikolweni ni ku tirha hi matimba leswaku va ta va ni vumundzuku lebyinene. Loko dyangu ri seketela, vana va kota ku fikelela milorho ya vona.

Nkoka wun’wana wa dyangu i ku hlayisa ndhavuko ni mikhuva ya rixaka. Vatswari va dyondzisa vana ririmi, mikhuva, ni tidyondzo ta nkoka leti hundzaka ku suka eka vatukulu ku ya eka vatukulu. Loko dyangu ri tiya, ndhavuko a wu lahleki hi ku olova. Dyangu wu tlhela wu va na xiave lexi kulu eka swa tidyondzo.  Hi ku gimeta, nkoka wa dyangu a wu nge pimiwi hi nchumu. Dyangu i masungulo ya vutomi, i ndhawu ya rirhandzu, ya ndhavuko ni ya nseketelo. Loko hi hlayisa ni ku xixima dyangu ra hina, hi aka rixaka leri tiyeke ni vumundzuku lebyi vonakaka. 

## Swihlovo leswi tirhisiweke
Riqingho rale nyongeni

**Riqingho rale nyongeni** i xitirhisiwa lexi vanhu va xi tirhisaka ku tihlanganisa na vanhu van'wana lava nga ekule na vona, va mga ha xi tirhisa ku rhumela mahungu, mali kumbe ku vulavula karhi wihi na wihi. Ku na tinxaka to hambana ta tiqingho leti ya ka ti ndlandlamuka hi ku famba ka mikarhi. Tiqingho ta masiku lawa ta swikota leswaku munhu a rhumela swithombhe, ntisimu hambi ku ri imeyili hi ku tirhisa ithante.

Riqingho ri na nkoka swinene hikuva ri tisile ku olova evuton'wini bya vanhu hikuva vanhu va swikota ku vulavula na va ndyangu kumbe varhandziwa va vona va ri eka ndhawu yihi kumbe yihi naswona hi karhi wihi kumbe wihi. Vana va xikolo va swikota ku tirhisa riqingho ku endla vulavusisi bya vuxokoxoko mayelana na swa tidyondzo. Riqingho ra swikota ku endla leswaku munhu ava na mphyuphyo wa miehleketo hi ku va a yingisela tisimu, ku vona ti vhidiyo kumbe ku tlanga swa mitlangu . Loko ku ri masiku lawa aswa ha talanga leswaku munhu a lahleka hikuva riqingho  ra swi kota ku komba swiletelo swa le magondzweni.

Hambiswiritano, loko munhu a tirhisa riqingho ngopfu swi nga va na mbuyelo wo ka wu nga ri kahle. Riqingho ri nga kavanyeta vana va xikolo eka swa tidyondzo ta vona ti tlhela ti va tlangisela karhi. Riqingho ri nga va na switandzhaku swo biha eka rihanyu ra munhu tanihi leswi a tshamelaka yona  . Riqingho ri kanganyisa ku etlela  naswona ri nga endla leswaku munhu a va na swiphiqo swa mahlo hambi ku ri ku nyuhwela hi mukhuva wo chavisa. Vanhu vanwana va ha ri hava karhi wa ku vulavula na van'wana hi nyama. Swi na nkoka ku va vanhu va tirhisa riqingho hi vutlharhi na vukheta.

Swihlovo leswi tirhisiweke
Vafana va salela endzhaku eka ti mhaka ta xikolo

**Vafana va salela endzhaku eka ti mhaka ta xikolo**.Vafana kumbe mufana i n’wana wa xinuna kumbe muntshwa hi tlhelo ku salela endzhaku i ku tsandzeka ku ya emahlweni hi rivilo leyi nga faniku na van'wana. Xikolo i miako kumbe xivandla xo dyondzisa vana.

Ku vilerisiwa hi leswaku vafana, eka swiyimo swin’wana, va sale endzhaku eka vanhwanyana eka ku humelela ka dyondzo, ku nghenelela, kumbe mimpimo yo hetisa.Ku salela edzhaku loku ku vangiwa hi swivangelo swo tala swin'wana ku nga matirhelo ya le hansi ya tidyondzo (ku hlaya na ku tsala ngopfungopfu), mimpimo ya le henhla ya ku tshika xikolo, ku xupuriwa ngopfu loko va dyohile na ku yimisiwa kumbe ku hlongoriwa exikolweni, mimpimo ya le hansi ya ku tsarisa eyunivhesiti na ku nghenelela lokutsongo kumbe nsusumeto eka timhaka ta swa xikolo.

Ku na ku vilela lokukulu hikuva ematikweni yo hlayanyana  ku katsa na United States, United Kingdom, Canada, na Australia  datha yi kombisile leswaku vafana va tala ku phindha tigiredi, vafana va kuma milandzu yo tala ya ndzayo ya xikolo, Vanhwanyana va tala ku tlula vafana eka tidyondzo to fana na ririmi, vutshila na vutivi bya vanhu.Nhlayo ya vafana lava salelaku ndhaku yo nyanya lembe na lembe naswona a ku na swotala swi yendliwaka ku enhlisa tinhlayo leti.

## Swihlovo leswi tirhisiweke
Mintirho ya mavoko

**Mitirho ya Mavoko** i mintirho  yin'wana na yin'wana leyi tirhiwaka hi vanhu, hi xikongomelo xo lava ku ti hanyisa.

Mintirho leyi yi tiveka tani hi mintirho leyo tika, hikuva yi tirhiwa hi vavanuna hi xitalo. Xikombiso xa mintirho leyi ku ngava ku ba switina, ku rima, ku tsema tihunyi, niku aka tiyindlu.

Mintirho leyi yi vuriwa yo tika, hikonkwalaho ka kuva yi tirhiwa ku vava kambe yi nga hakeli. hikonkwalaho  ka ku vava ka yona mintirho leyi  vavansati a switalanga leswaku va yi tirha. Mintirho leyi vavanuna vayi tirha hikonkwalaho ka ku chava ku vuriwa va mahlalela.

Swihlovo leswi tirhisiweke
SWISIWANA(ORPHANS)

**SWISIWANA(ORPHANS)** i munhu kumbe vanhu lava loveriweke hi vatswari hi vambirhi ka vona.

Ku na tinxaka tinharhu ta swisiwana,  hina xisawana xo lovela hi  mutswari wunwe , xisiwana xo loveriwa hi vatswari hiva mbirhi ka vona na xisiwana lexi nga riki na vatswari va ntshamisano Nhlayo ya vana lava nga riki na vatswari emisaveni hinkwayo yi hlamarisa swinene. Afrika-Dzonga ra le Dzongeni wa Sahara ri ni nhlayo leyikulu ya vana lava nga riki na vatswari, ngopfu-ngopfu hikwalaho ka ntungu wa HIV/AIDS, timholovo ni vusweti. Asia, leri nga ni vaaki vo tala, ri tlhela ri va ni nhlayo leyikulu ya vana lava feriweke hi mutswari un’we kumbe havambirhi. Le Yuropa Vuxa, ndzhaka ya ku vekiwa ka nhlangano ni ku nonon’hweriwa ka ikhonomi endzhaku ka ku wa ka Soviet Union yi endle leswaku ku va ni nhlayo leyikulu ya vana lava kulelaka etindlwini ta vana lava nga riki na vatswari leti lawuriwaka hi mfumo.

Hakanyingi xivangelo xa ku va xisiwana xi lawula muxaka wa ntlhontlho. Eka ndhawu leyi onhiweke hi nyimpi, n’wana la nga riki na vatswari a nga ha va a ri karhi a lwisana ni ku vaviseka ni ku rhurhisiwa. Eka muganga lowu onhiweke hi vuvabyi, va nga ha va va langutane ni gome ra ku lahlekeriwa hi swirho swo tala swa ndyangu ni ku soriwa loku fambisanaka ni vuvabyi lebyi.Vuyelo bya ku lahlekeriwa hi nkhathalelo wa vatswari byi tlula swinene ku vava ka mintlhaveko ka ku lahlekeriwa. Swi tumbuluxa nxaxamelo wa mintlhontlho leyi nga khumbaka xiphemu xin’wana na xin’wana xa ku kula ka n’wana.Ku Vaviseka ka Miehleketo na Mintlhaveko: Ku lahlekeriwa hi xivumbeko xo sungula xa ku namarhela i xilondza lexikulu xa miehleketo. Vana va nga ha va ni gome, ku vilela, ntshikilelo ni ku titwa lokukulu ka ku nga sirhelelekanga. Ku vaviseka loku ku nga nyanyisiwa hi swiyimo swa ku lahlekeriwa ka vona.

Vuhlayisi bya Ndyangu lowu Ndyangu lowu N Rirhandzu (Foster Care): Ku veka n'wana endyangwini leyi yiri eku wike na leyike e ku ya vona. Leswi swi swi nyika'wana leswi nga heriki na loko wa vakinshipu koteki.

Swihlovo leswi tirhisiweke
Inter Miami

**Inter Miami CF** i xipano xa ntlangu wa bolo ya milenge  lexi kumekaka e tikweni ra Florida eAmerica lexinga sungula hi nhenha ya ntlangu wa bolo ya milenge David Beckham.

Inter Miami I xipano xa bolo ya milenge ya le Amerika lexi ngana ntokoto swinene, Xipano lexi xi kumeka e ndhawini ya metropolitan ya Miami. Xipano lexi xi tlanga eka Major League Soccer (MLS) tanihi xirho xa khonferense ya Nwalungu. Inter Miami yi tlanga mintlangu ya yona ya le kaya eChase Stadium, naswona xina makungu yo ya eMiami Freedom Park hi 2026.

Hi January 29, 2018, MLS yi amukele hi ndlela ya ximfumo ntlawa lowuntshwa eMiami. Xipano xi koke misava hinkwayo rinoko eku  sunguleni ka xona hikwalaho ka ku va na Beckham tanihi murhangeri, nakambe vaseketeri vatlhela va koka rinoko hi loko xipano xi sayisa Lionel Messi mahala hi lembe ra 2023. Ku sukela loko ntlawa wu sungula ku tlanga hi nkarhi wa 2020, xipano xii sayinile vatlangi vo tala lava vangana ntokoto vo tanihi Blaise Matuidi, Gonzalo Higuaín, Sergio Busquets, Jordi Alba, na Luis Suárez.

Inter Miami CF yi wine mphikizano wa Supporters' Shield lembe leri nga hundza, yi veka rekhodo ya MLS ya tipoyiinti yo tala hi xinkarhana xin’we, kambe yi humesiwile hi ku titsongahata eka ti playoffs eka Round 1.Mukaputeni wa xipanu yena Lionell Messi unsa rhekhodi leyi landzelaka eka xipano xa Inter Miami.

**Nxaxameto wa matirhrlo ya Messi ya 2025:**

* Mintlangu leyi ayi tlangeke: 49
* Tigoli (Goals): 43
* Tinhlayiso (Assists): 28 

Va landzeli va Inter Miami sweswi va nga xava jesi ya le kaya ya pinki ya Inter Miami CF First Team Euforia kumbe jesi ya le ndhawini ya le handle ya ntima ya Fortitude, leyi nga na nyeleti ya silivhere leyi vekiweke ehenhla ka logo ya Inter Miami CF ku kombisa Ntlangu wo sungula wa MLS Cup lowu wu winiweke hi Inter Miami CF eka matimu ya Xipano.

## Swihlovo leswi tirhisiweke
Nyarhi

**Nyarhi** I Xiharhi xa ndzhovo ro ndzhiva ro ntima , xina timondzo timbirhi to bendela henhla , xina milenge ya mune  xitlhela xiva na ncila . Nyarhi yi kumeka eAfrica , Asia na America .Nyarhi i xiharhi lexi yelanaku na homu hi xivumbeko  xa kona kambe xona  xi lehile nyana ka homu.I xiharhi xo hanya e nhoveni naswona xihanya hiku dya mabyansi.

Nyarhi i xinwani xa swiharhi leswi swi welaka eka ntlhawa wa ntlhanu wa swiharhi leswi nkulu e Africa,hikuva nyarhi yi tekiwa tanihi xinwana   xa swiharhi leswi nga nikhombo swinene ni leswaku aswi olovangi kuxi hlota ukha ufamba hi milenge .Tinyarhi titala kukumela hi ntlawa ku kota kuti sirhelela eka khombho ra maphisa, tinghala na yingwe.Nyarhi ayi voni kahle swinene leswi endlaka yiva na mahanyelo moka malanguteriwiki ku yita ti vhikela eka swivandzani.Nyarhi ayi chavi hiku olova eka swiharhi  swa swivandzani hikuva loko Nghala yilava ku hlasela yona yilwa hi matimba.

Tinyarhi ta hanya hikuva i swiharhi leswi cinca-cincaka swinene leswi kotaka ku hanya eka tindzhawu totala to hambana hambana tofana na tindzhawu ta byanyi, makhwati na swinambyana . Ti kota ku dya swimilani swohambana hambana, ngopfu ngopfu byanyi, leswi ti pfunaka ku kuma swakudya hambiloko swiyimo swi cinca. Hi tinguva to oma, tinga famba mpfhuka woleha ti lava mati na tindzhawu to risa leti tengeke.Titlhela ti lulamisa mintirho ya tona ya siku na siku leswaku tita langutana na kuhisa na maxelo, ti wisa endzhutini himinkarhi yo hisa naswona ti famba famba ngopfu loko ku kufumela. Vuswikoti lebyi byo tolovela tindhawu leti cinca-cincaka byi pfuna tinyarhi leswaku ti papalata ndlala, ku heleriwa hi mati emirini ni makhombo man’wana, leswi endlaka leswaku ti kota ku hanya ekhwatini

## Swihlovo leswi tirhisiweke
Xikhova

Xikhova

xikhova ixinyenyani lexi tivekakaka hi vutlhari naswona xitala ku haha navusiku  xikumeka etindzawini ta Africa

xikhova axi tshami mutini kambe xitshama a nhoveni kufana na swihari swinwani ,i xixenyani lexi dyaka nyama ntsena. nyama yo fana na swinyokana,tinhlapfi,nkolonbyana kumbe maphaphatana

xikhova xihaha navusiku ximiyerini ku kota ku hlota swakudya swa xona kahle naswona xina nomo wototwa leswaku xita khoma kahle tihlapfi kumbe swiharani leswi tsongo

-wikhova swina vutivi swinene ekuhloteni ka swakudya swa swona.swihlota swihadyana leswintsongo leswi mamisaka https://www.owlresearchinstitute.org/owls-1

## swihlovo leswi tirhisaku

-https://www.birds.cornell.edu/k12/do-birds-sleep/

-https://www.owlresearchinstitute.org/owls-1
Moya

**Moya** i ku famba ka moya hi ntumbuluko eka xibakabaka xa misava.

Moya wu vangiwa hi ku hambana ka ntshikelelo wa moya leswi vangelwangaka mgopfu hi ku hisiwa ka misava hi dyambu hi tindlela to hambana. Moya wu na nkoka swinene eka maxelo , tisisiteme , ku famba ka mati ya lwandle  , ni ku hangalasa ku hisa ni mongolovelo emisaveni hinkwayo.Mayelana na moya i rivilo ra horizontal na tlhelo leri hi karhatekaka ha rona.Xikombiso , loko utwa xiviko xa moya wa le vupela dyambu hi rivilo ra 15 mph(24 km/h) sweswo swi vula leswaku mimoya leyi nga etlhelo yi tava yi huma evupeladyambu hi rivilo rero.

Moya wu humelela loko dyambu ri hisa tindhawu ta misava hi ku hambana . Hi xikombiso , misava yi hisa hi ku hatlisa ku tlula lwandle , naswona ndhawu ya ekwetha yi kuma ku vonakala ka dyambu swinene ku tlula tipholo.Ku hisiwa loku ku hambanaka ku endla tindhawu ta ntshikelelo wa le henhla ni ntshikelelo wa le hansi. Moya wu famba hi ntumbuluko ku suka eka ndhawu leyi nga ni ntshikelelo wa le henhla wu ya eka leyi nga ni ntshikelelo wa le hansi. Loko ku hambana ka ntshikelelo ku ri kukulu , moya wu va na matimba swinene. Ku rhendzeleka ka misava ku endla leswaku moya lowu fambaka wu gombonyoka , leswi vuriwaka coriolis effect.

Eka matimu , vanhu va tirhise moya tanihi xihlovo xa matimba ni xa ku famba. Matimba ya moya ma tirhisiwa ku fambisa swikepe ni ku tirha mimili ya moya leyi sivelaka mavele kumbe ku pompa mati. Namutlha , timhombiso ta manguva lawa ta ti-turbine ta moya ti hundzula matimba ya moya ma va gezi , leswi nyikaka matimba lama tlhela ma pfuxiwa naswona lama nga onhiki ntumbuluko. Moya wu tlhela wu cinca xivumbeko xa misava hi ku handzula maribye ni ku susa sava , leswi endlaka  swidulu swa sava ni mananga.Matimba ma moya i matimba lama nga onhiki ntumbuluko naswona ma pfuna ku sivela ku onhaka ka misava.                                                                                               

## Swihlovo leswi tirhisiweke
Nyimpfu

**Nyimpfu** i xihari lexi fuyiwanga ngopfu ngopfu emapurasini xina voya byo fuwa na swona xi fuyeriwa voya,xikhumba na masi ya xona. Nyimpfu yina khwiri rinwe leri avanyisiweke ri huma swiphemu swa  mune,xiphemu xo sungula xivitaniwa rumen  hi laha ku virisiwaka kona swakudya swi thlela swi fayeleriwa,xa vumbirhi kuva reticulum leyi va yi vitanaka xikamarana xa vulombe hi kwalaho ka xivumbeko xa kona rona ri khomelela swakudya leswi nga gayelekangiki,xa vunharhu i omasum yona yi tswonga mati lama humaka eka swakudya leswi gayeriweke,xa vumune i abomasum yona yi tirha ku fana na kwhiri rinene laha yi tirhisaka esidi ku gayela swakudya swi nga se ya eka marhumbu.

Nyimpfu i xihandyana lexi dyaka swimilana leswi vulaka leswaku madyelo ma xona ama katsi nyama. Yi kota ku lemuka makume-ntlhanu wa swikandza swa tinyimpfu kuloni  ku ringana malembe mambirhi yi thlela yi tsunduka na swa vanhu.Ku fana na mixaka yinwani ku katsa na vanhu nyipfu ya swikota ku tirhisa marito yo hambana hambana ku kombisa matitwelo ma yona.Nyimpfu yina ku vona kahle ka le matlhelo,matihlo ma yona ma xirhendzevutani ma yi pfumelela ku vona kwalomu ka 360 digirisi kahle kahle ya swi kota ku vona ndhaka yona yinga jikisangi nhloko.

ndlela yinwani leyi tinyimpfu ti vulavurisanaka hiyona  na ndzhawu leyi ti rhendzeleke iku twa ku nuhela lokunene. nyipfu yi na tindhawu to nuhwetela emahlweni ka matihlo nale xikarhi ka swikunhwana. Tinyipfu letikulu ta xisati leti vuriwa ti ewe,ti endla vuxaka lebyi tiyeke na swinyimpfana swa tona endzhakunyana ka aku velekiwa. Ti tshama kusuhi na swinyimpfana swa tona ku swi hlohlotela ku  landzelela mahanyelo,lama swinyimpfana  swi hatlaku ku makhoma. Tinyimpfu ta kota ku tiva ku xinyimpfani xa tona hi xihi hi mpfumawulo.

## swihlovo leswi tirhisiweke
KU KALA KA MITIRHO

**Nkayivelo wa mitirho**

Nkayivelo wa mitirho etikweni ra Afrika Dzona wu le ka xiyimo xa le henhla swinene. Leswi swivangiwile hi tungu wu nga va kona etikweni ra Afrika Dzongo lowu wu vitaniwa COVID19. Ntungu lowu wu endlile leswaku Migingiriko yo tala etikweni ra Afrika Dzonga yi yimisiwa, laha swinga endla leswaku na mitirhu yo tala yi pfaleta. Leswi swiendlile leswaku vanhu va ti kuma va heleriwile hi mintirhu. Nkayivelo wa mitirhu ya endla leswaku na vugevenga byi tlakuka hi nhlayo ya le henhla laha tikweni ra Afrika Dzongo. Leswi swiendla leswaku na vanhu va va ngahari na tshembho eka timhaka ta xikolo hikuva vaehleketa leswaku loko vaheta tidyondza ta vona vata vuya va ta tshama emakaya vahundzuka vamahlelele. Hambiswiritano leswi swiendla leswaku vaaka tiko va Afrika Dzonga va dyondza hi ku tiyimisela swinene leswaku vata kuma mintirho. Masiku lawa loko u ri na mbuyelo wa ka giredi ya 12 a wa ha tekeliwi enhlokweni, leswi swiendla leswaku swichudyeni swidyondza ngopfu laha loko va graduate vatlhela vatlhelela exikolweni kuya engetelela ti dyondzo ta vona.

Nkayivelo wa mitirho wu tlhela wu vangiwa hi leswaku machudeni ma graduate lembe na lembe, laha loko vahetile va tshamaka emakya, kambe van`wana vati endlela mabindzu kuendlela leswaku va nga tikumi vari ehluphekweni. Vanw`wana va vula lesaku vona vadyondzeke ngopfu leriya ro a va swilavi ku tirha lomu switolo hikuva vanhu vatava langutela ehansi. Swin`wana swiendliwa hikuva vanhu va loloha ku famba va lava mintirho va vula leswaku vata thoriwa vatshame emakaya. Vantshwa votala eka siku ra namuntlha vakumeka vatitile makhotso hiku loloha ku famba vaphanda, hikuva vatshembhe ku baja hiku laha Afrika Dzonga a kuna mitirhu naswona vanhu vatholana hi xixaka. Ku tholana hi xixaka swona swa endlaka laha Afrika Dzongo, leswi swiendliwa ngopfu hi lava va nga le ka switulu swale henehla emitirhweni, kambe hambiswiritano aswibasangi hikuva vanhu lava va dyondzeleke ntirho wa lowu vati kuma vari ekuxanisekeni hi ku lava mitireho.

Wun`wani wa ti membara ta EFF loyi a tivekaku hi vito ra Sihle Lonzi u yile na ti CV ePalamende kuya nyika President Cyril Ramapho na ku tlhela a komnbisa leswaku vantshwa vo tala va kayivela mintirhu. Nkayivelo wa mitirhu wu endla leswaku na Rhandi ya Afrika dzonga yiwa. Leswi swiendla leswaku na hlayu yo bebula yi engetelelaka, hikuva vanhu vatshama va ri emakaya a ku na ku n`wana laha vahubutelaku kona kuya tirha. Hlayo waku rhobiwa ka movha wa rhwala mali wu tlakuka lembe na lembe. Murhangi wa tiko u ringetile kuendlela vantshwa lava voka va nga tirhiku mali ya R350 leswaku va ti sungulela mabindzu hi yona, kambe hambiswiritano vantswha vayi tirhisa kuxa switswotswi. Ku endla leswalu hlayo ya ku kayivela ka mitirho yi hungiuteka, vantshwa vafenele ku tisungulela mabindzu lawa ya ngata va nghenisela mali ku nga vi mabhindzu lawa ya nga ta tlhela ya yisiwa emakhotsweni.

## Swihlovo leswi tirhisiweke
Swimanga

**Swimanga** I xihari lexi ntsongo lexi xingana mavoya na minwala yo tlhava,swimanga swina mihlovo yo hambanahambana kuna swa mihlovo yo basa,yo ntima,ya buruweni na yo basa yi hlangane naya ntima.Swimanga I swihari leswi swi dyaka nyama ntsena aswi dyi mihandzu na matsavu (''canivore)''.Ximanga I xihari lexi unga kotaka kuxi fuwa u tshama na xoh ,swi rhadza kuti hlotela swakudya ku fana na makondlo kumbe swihari swinwana leswi ntsongo vanhu vanwana vaswi fuwela leswaku switadya makondlo .

Ximanga xi tiveka xiri xihari lexi xi rhandzaka ku tlanga swinene naswona xi rhadza ku tshama xiri xoxe. Loko xi tsakile utaxi vona hiku cinisa ncila xi tlhela  tlulatlula.Ximanga xi tlela ti awara ta khume ntsevu hi siku Vanhu vo tala va tsakela ku tshama na swimanga hikuva aswi karhati naswona aswi vangi tyaka ku fana na ti mbyana.Ximanga xinga vavisa munhu hiti ndlela to hambanahamba ku fana na kuku hala hi minwala ya swona yo notswa.Loko ximanga xahaku tswariwa xi fanele ku dyondzisiwa kumbe ku tolovetiwa ku hanya na vanhu hikuva loko xinga tolovetiwi xinga hetelela xi vavisa vanhu lava xi tshamaku na vona, na loko xoku luma xinga hetelela xi siya mavabyi eka nyama .

Mahanyelo ya swimanga ya fambisana na ndhawu leyi swimanga swingaka yona loko swiri ndhawini yoka yingari ya kurhula utaxi vona hiku tshama xiri ku holoveni kumbe xi tshamela ku vavisa vanhu .Swimanga swina ndlela ya swona yaku kombisa matitwelo ya swona . Loko ximanga xi rhurhumela xi komba ku ntshuxeka kambe minkarhi yi nwana swi komba kuva swiri hansi ka ntshikelelo kumbe kutwa ku vava. Vanhu lava va fuwaka swimanga va fanele va dyondza mahanyelo kumbe matikhomelo ya swimanga vata kota ku twisisa leswaku loko swi endla minchumu yo karhi swi vula.

## Swihlovo leswi tirhisiweke
Xinyenyani

Xinyenyani

**Xinyenyani** i xihari lexi hanyaka lexi nga na misi naswona xi wela eka ntlawa lowu vitaniwaka "Aves".

Tinyenyana ti sungule eka swiharhi swa khale leswi a swi fana ni dinosaur hi nkarhi wa khale swinene , hi nkarhi lowu a ti vitaniwa Late Jurassic. Tinyenyana hi tona ntsena leti hanyaka namuntlha exikarhi ka ntlawa wa swiharhi leswi a swi famba hi milenge mimbirhi leswi vitaniwaka theropods. Tinyenyani ti kumeka eka tindhawu hinkwato emisaveni ku katsa na Atarctica, naswona ti tshama emahlathini laha ku nga tala byanyi ti tlhela ti maka tiyindlu hi byona byanyi, ti tlhela ti tshama laha ku nga na milambu.

Tinyenyani ti avanyisiwile hi ku ya hi swihlawulekisi swa tona, maendlelo ya tona ni tindhawu leti ti tshamaka eka tona. Kuna tinyenyana leti dlayaka, ti tshama laha ti nga kotaka ku kuma swakudya hi ku olova ni laha ti nga akaka swi swaka swa tona hi ku sirheleka. Tinyenyani tikumeka etintshaveni ta maribye lama tlakuke, nile mahlathini tindhawini ta mirhi ti aka swisaka emisinyeni leyikulu naswona ti hlota swiharhi leswintsongo. Ti tshama etindhawini leti tlakukeke hikuva ti lava ndhawu leyi pfuleke ku kota ku hlota. 

Tinyenyana leti leti hinkwato hiku hambana ta tona tina swi hlawulekisi leswi fanaka leswi endlaka leswaku hi swi vitana, tinyenyana hambi loko ti ri karhi ti nga fani hikuya ya hi leswi tinga hi xiswona. Tinyenyani hinkwato ti na mahungu, tina meno na nomu wo tontswa swinene, hinkwato ti veleka hiku veka tivele ta khumba ro tiya, hinkwato ti na timpapa hambi ku ri tinyenyani leti nga hahaki, totala yi na marhambu lama nga ni meho endzeni, ti tlhela ti va ni misi lowu fanaka nkarhi hinkwawo.

## Swihlovo leswi tirhisiweke
Mirhi

**Mirhi** i xivumbeko lexi  vumbiweke hi xikwembu  i  xiphemu  lexi xingana munhu wunwana na wunwana loyi a hanya emisaveni hinkwayo.Mirhi i swilo swa nkoka swinene eka rihanyo ni vutomi bya Vatsonga.Eka ndhavuko wa Vatsonga, mirhi a yi tirhisiwi ntsena ku tshungula mavabyi ya miri, kambe yi tlhela yi pfuna eka swa moya, ku sirhelela, ni ku lulamisa vuxaka exikarhi ka vanhu ni swikwembu swa ndhavuko.

Eka ndhavuko wa Vatsonga va le South Africa na Mozambique, mirhi ya ndhavuko yi tshama yi ri xiphemu xa nkoka xa vutomi bya siku na siku. Vadyondzisi va mirhi, lava tiviwaka tanihi tinyanga kumbe vafemberi, va tirhisa swimilana, timitsu, makamba ya mirhi, ni swin’wana leswi humaka eka ntumbuluko ku endla mirhi.

## Swihlovo leswi tirhisiweke
Khalavatla

Khalavatla i muxaka wa ximilani xa swiluva eka ndyangu wa swimilana swa mphepo na mbewu yo tala, lexi nga na mihandzu leyikulu, leyi dyiwaka. I ximilani lexi rhendzelekaka lexi fanaka ni murhi wa madiriva, naswona xi byariwa ngopfu etindhawini hinkwato, xi ni mixaka yo tlula madzana-dzana.

Makhalavatla ma byariwa eka maxelo lawa yanene kusuka eka tindzhawu leti hisaka kuya eka tindzhawu leti kufumelaka emisaveni hinkwayo hikokwalaho ka mihandzu ya yona leyikulu leyi dyiwaka, leyi kunga dyondzo ya swimilani leyingana madzovo yo tiya naswona yinga na ku avana endzeni, leswi hi swimilani swivuriwa  . Nyama yo tsokombela, leyingana juzi hi ntolovelo yiva na muhlovo wotshuka wo enta kuya eka pink, na mbewu yotala ya ntima loko yi vupfile, yo basa loko yinga vupfangiki. Tinxaka letinga riki na mbewu na tona ti kona. Mihandzu leyi yinga dyiwa yinga swekiwanga kumbe yi tshoveriwa, naswona madzovo ya kona ya dyiwa endzhaku ko swekiwa. Yinga tlhela yi dyiwa tani hi juzi kumbe xiaki eka swakunwa leswi pfanganisiweke.
Vahlampfa

**Vahlampfa**  i vanhu lava humaka eka matiku yale hadle lava kumekaka vari e tikweni rinw'ana leri kungariki ravona. 

Yinwana hlamuselo hi vuentimyiri:

# Muhlampfa i munhu loyi a nga riki na maphepha ya vuaka-tiko ya tiko rero. Xikombiso, loko munhu a ri muaka-tiko wa Mozambique kambe a tshama eSouth Africa, eSouth Africa u tekiwa tanihi foreigner hikuva a hi muaka-tiko wa kona.  Munhu a nga tshama nkarhi wo leha etikweni rin’wana hikwalaho ka ntirho, dyondzo kumbe mabindzu, kambe loko a nga si kuma vuaka-tiko bya kona, wa ha ri muhlampfa.  Matiko yo tala ma na milawu leyi lawulaka vaendzi va le matikweni mambe. Va fanele ku va na:
#* Visa kumbe mpfumelelo wo nghena
#* Pasipoti leyi tirhaka
#* Mpfumelelo wo tirha loko va lava ntirhoVahlampfa va nga va na timfanelo tin’wana (ku fana na ku sirheleriwa hi nawu), kambe va nga ha va na swipimelo swo karhi, swo fana na:Ku nga pfumeleriwi ku hlawula eka nhlawulo
#* Ku nga pfumeleriwi mintirho yin’wana ya mfumo**Ku hambana exikarhi ka “muendzi” na “foreigner”:**Muendzi i munhu loyi a endzelaka tiko rin’wana nkarhinyana (tourist). Kambe foreigner a nga va a tshama nkarhi wo leha kumbe hilaha ku nga heriki, kambe ntsena a nga ri muaka-tiko wa kona.

Mu hlampfa i munhu loyi a humaka etikweni rin’wana naswona a nga ri na vuaka-tiko bya tiko leri a tshamaka kumbe a ri endzelaka, naswona u lawuriwa hi milawu ya tiko rero.

## Swihlovo leswi tirhisiweke
Swakudya leswi akaka mirhi.

Swakudya leswi akaka mirhi.

**Swakudya** leswi akaka mirhi i nchumu wa nkoka swinene eka vutomi bya munhu. Swakudya leswi akaka mirhi swi katsa mihandzu, matsavu, mavele, tinyawa, nyama leyi nga riki na mafurha yo tala, na mati yo enela. Swakudya leswi swi nyika miri swilo swa nkoka swo fana na ti-vitamin, ti-mineral, maprotheni, na mati leswi endlaka leswaku miri wu tirha kahle siku ni siku.

Ku dya kahle swi tiyisa masocha ya miri lama lwisanaka na mavabyi. Loko munhu a dya swakudya leswi hanyeke kahle, miri wa yena wu kota ku lwa na mavabyi hi ndlela yo olova naswona wu hunguta khombo ra ku khomiwa hi mavabyi yo fana na vuvabyi bya mbilu, chukele (diabetes), ntshikelelo wa ngati (high blood pressure), na ku nona ngopfu. Nakambe, ku dya swakudya leswi hanyeke kahle swi engetela matimba emirimini. Swakudya  leswi faneleke swi pfuna munhu ku va na matimba yo endla mitirho ya siku ni siku handle ko karhala hi ku hatlisa. Swi tlhela swi pfuna mianakanyo ku tirha kahle, ku antswisa ku tsundzuka, ku kongoma, na ku hunguta ntshikilelo wa miehleketo. Swakudya leswi akaka mirhi swi endla nhlonge ya munhu yi saseka, na misisi yi tiyela na mirhi hinkwawo ku tshama wu ri na rihanyu lerinene. Swakudya leswi akaka mirhi swi tlhela swi pfuna eka ku aka marhambu na meno lama tiyeke hikwalaho ka *[[calcium]]* na vhitamini D.

Hi ku angarhela, ku dya swakudya leswi akaka mirhi i xilotelo xa vutomi byo leha na rihanyo lerinene. Loko munhu a hlawula swakudya leswi nga na nkoka naswona a papalata swakudya leswi nga na mafurha na chukele ro tala, u ta kota ku hlayisa mirhi ni mianakanyo ya yena swiri eka xiyimo lexinene.

## Swihlovo leswi tirhisiweke
Rhole

**Rhole** i n’wana wa homu ya le kaya kumbe nkunzi, naswona hi ntolovelo xi va xi nga si tlula lembe rin’we hi vukhale. Xi tiveka hi ku tswariwa xi ri ni vutumbuluxi byo yima ni ku famba nkarhi wo koma endzhaku ka ku velekiwa. Eka tiawara to sungula ta vutomi bya xona, rhole ri tala ku sungula ku nwa masi eka mana wa rona, ri amukela masi yo sungula (colostrum), lawa ma nga ni swakudya swo tala ni masocha yo lwisana ni mavabyi leswi tiyisaka masocha ya miri wa xona.  .

Rhole ri kula hi ku hatlisa swinene eka lembe ro sungula, naswona ri lava swakudya leswi faneleke, ku katsa masi, byanyi ni swakudya leswi lunghisiweke hi ndlela yo hlawuleka, leswaku swi kurisa marhambu ni minsiha leyi tiyeke. Eka miganga ya vurimi, swi kurisiwa leswaku swi ta pfuna eka vuhumelerisi bya masi kumbe nyama, swi ya hi muxaka wa homu. Loko swi hlayisiwa kahle, swi nyikiwa vutshamo lebyi baseke ni ku kamberiwa hi dokodela wa swiharhi nkarhi na nkarhi.

Marhole ya nyama ya homu yatala kutswariwa hi ximun’wana. Ku tswariwa ka marhambu swi vekiwa nkarhi ku fambisana na maxelo yo olova xikan’we na byanyi bya ximun’wana lebyi humelelaka leswaku homu ya manana yitava na byanyi lebyi nga na swakudya swotala kuva yi dya, leswi pfunetaka ku humesa masi yotala eka vana va yona. Loko ya velekiwa marhole yotala yata tika exikarhi ka 65 na 90 .
## Swihlovo leswi tirhisiweke
Xikipa

Xikipa i lapi leri rungiwaka leswaku munhu a kota ku ambala ni buruku kumbe xikete swiya hiku munhu  loyi i wa rimbewu muni naswona munhu ange fambi anga mbalangi xikipa.

Xikipa i rito ra Xitsonga leri vulaka shirt kumbe T-shirt. Rito leri ri tirhisiwa ngopfu eka vutomi bya siku ni siku, hikuva swiambalo i xiphemu xa nkoka xa vutomi bya munhu. Loko munhu a vulavula hi xikipa, u vulavula hi swiambalo leswi nga ehenhla ka miri.Nkoka wa xikipa eka vutomi bya vutsonga.

Eka ndhavuko wa Vatsonga, swiambalo a swi ri xiphemu xa ku kombisa ku hlonipha, ku basa, ni ku xixima vanhu. Ku ambala xikipa swi kombisa leswaku munhu u lunghelekile ku hlangana ni van'wana. Ku thela ku va ni nhlamuselo ya mfuwo, hikuva ku hlawula xikipa xo saseka swi kombisa ku tirha kahle ni kurandza ku basa.xikipa eka tinhuvuta mincino.eka risimu ra gab wa marimba leri nge.

Hluvula Xikipa, rito leri ri tirhisa nhlamuselo ya metaphoric. Ku "hlawula xikipa" swi kombisa ku ntshunxeka, ku tsaka, ni ku tsutsuma hi ku rhandza vutomi. Leswi swi kombisa ndlela leyi Vatsonga va endlaka mincino ni ku tsaka hi ku tirhisa marito ya

vutomi bya siku ni siku.

## swihlovo leswi tirhisiweke