Ndhambhi

**Ndhambhi**

**[[Mpfula]]** ya ndhambhi i mpfula leyi yi nwaku hi matimba yi nga yima, laha yi tisaku ku onha etikweni. Mpfula leyi yi wisa miako yitlhela yi onhetela na magondzo, yi tlhela yi veka rihanyu ra vanhu eka xungeto. Van`wa mapurisa va onhekeliwe swinene hikuva ya swikota ku tsuvula swimilani notlhela yi khukhula na swifuwo.
 Vanhu lava va makeke tiyindlu ta vano eku suhi na milambu votomi bya vona byi tshama byiri eka xungeto swinene, hikuva loko mpfula yi fika yi khukhula tindlu ta vano, laha mati ya tlhelaku ya endla majarata ya vona milambu. Mpfula leyi yi tala kuva kona endzhaku ka malembe yo hlaya. Mpfula leyi yi tlhela yi sivela migigngiriko yo tala etikwini, xikombiso: vanhu va tshama emitirhweni vangayi hikuva mapatu na tiboloho swi va switsemekile. Leswi swiendla kuri fumo wu lahlekeriwa hi mali yo tala hiku lava  ku lunghisa laha ku onhekeke na ku nyikela lava va weriweke hi khombo ra ku hahlukela hi tiyindlu. Nkarhi wu n`wana fumu wu tshembhisa kuri wu ta lunghisa kambe swidlina swihelela emoyeni wu nga lunghisangi. xifundzha lexi xi tshamhaku xi ri eka xungeto hi mpfula ya ndhambhi i xifundzha xa KwaZulu-Natal, xifundzha lexi xiva ka xungeto hikuva xi na tintshava to tala xitlhela xiva ekusuhi na lwendle. Hi xitalo ti mpfula ti nwa ngopfu etintshaveni.
Hi lembe ra magidi mbirhi(2000) tiko ra fana na Mozambique rivile ri hlaseriwa hi mpfula leyi, laha yi nga tlhela yi onhela na matiku ya ku fana na Afrika Dzongo,Zimbabwe na Botswana. Madascar na yona a yi wela eka man`wani ya matiko lawa ya nga hlaseriw, kambe yona a yi nga hlaseriwangi ngopfu.Tiko leri ri nga hlaseriwa ngopfu ritlhela riva na mafu ya ku tala i Mozambique. Leswiendlaku kuri tiko ra Mizambique ri hlaseriwa swinene i ku ri le ku suhhi na nambu wa Limpopo, nambu lowu wu tatiwa ngopfu hi mati lawa ya taka ya khuluka ya huma eka xifundza xa Limpopo na Mpumalanga, laha loko nambu lowu loko wu tala wu yisaku mati eMozambique.[5] Mati lawa loko ya khuluka makhuluka hi matimba ya fika ya khukhula na tindlu ta vanhu. Swifundza leswi nga hlaseriwa ngopfu eMozambique swikatsa xifundzha xa ka Chòkwè na Mabalane, swifundzha leswi swiva eka hlaselo hikuva nambu wa Limpopo a wu khulukela eka swona.Mabuloho mambirhi lawa ya nga le exikarhi ka doraba ra Boane na Moamba etikweni ra Mozambique a mawile. Swibolohani leswi tsongo eka xifundzha xa Zembezia a swikhuriwile naswona. Tindhawu leti nga hlaseliwa eLimpopo hi le Vhembe eka swifunzdha swofana na Maniini na Tshilungwi. Tin`wani ti ndhawu ti katsa Letaba, nambu wa Shingwedzi, nambu wa Luvhuvhu na ntangha wa swiharhi wa Kruger.[4]

Mpfula leyi yi hlasele swinene, laha n`wansati a nga ze la a velekela n`wana ehenhla ka sinyi. N`wansati loyi vito ra yena i Carolina Cecilia Chirindza.[7] Leswi swiendliwile hikuva mapatu a ya tele swinene hi mati, laha na va swilamulela mhanghu a va nga ta swikota ku fika laha a ri kona, laha na yena a nga tsendza ku foyinela va swilamulela mhangu. N`wansati loyi u pfuniwile hi xihahampfhuka, na xona loko xiya fika xikumile n`wasati a velekile n`wana. Vito ra n`wana loyi a ku ri Rosita, laha a nga hundza emisaveni hi ti 12 Sunguti 2026. Swiyimbeleri swotala leswi katsaka Dokodela Hasani Thomas Chauke swiyimbeleri hi yona mpfula leyi. Ti ndhawu leti nga va na khukhulo eMpumalanga i Nkomazi, Nsikiza na Kruger National Park. Tindhawu leti nga hlaseriwa eZimbabwe i xifundzha xa Manicaland, Masvingo na Midlands. Laha yi nga tlhela yi dlaya vanhu vo ringana 70 eka tiko akelani Zimbabwe.[8]

## Endzhaku ka Malembe ya 25 Ndhambhi leyi yi tlhele yi vuya na kambe. Ndhambhi leyi yi sungurile hi ti 18 Sunguti 2026. Mpfula leyi yi hlaserile swinene eka matiku ya ku fana na Mozambique na Afrika Dzonga.[9]Swifundzha leswi swi nga hlaseriwa eMozambique swikatsa leswi landzelaka: Gaza, Maputo na Sofala. Tindhawu leti nga hlaseriwa eAfrika Dzonga ti katsa Limpopo na Mpumalanga. Tandhawu leti nga va na khukhulo wa matimba eka xifundzha xa Limpopo tikatsa: Giyani,Nghezimani,Silwani,Phalaborwa, Greater Tzaneen, Mhingha, Maphophe na man`wana matiko. Leswi swi endlile leswaku van`wana va vahlampfa lava a vaya exitokweni eVhena va nga khukhuriwa vafamba na mati laha va nga kuma movha tsena, kambe vona vinyi va movha na namuntlha nasweswi mitsumbu ya vona a yise kumeka. Miganga wa Mbaula wu wele eka yi n`wani ya miganga yi nga onhiwa swinene laha yi n`wana ya mimiti a yi pfalelekile hi ndhambi. Eka nghezimani yi tsamile patu hile xikarhi, laha vanhu a va nga hayi eswitolo na mitirhweni. Vanhu vo hlaya nyana eLimpopo vahundzile emisaveni hi mhaka ya ndhambhi leyi. Fumu na van`wani va va hlampfa va nyikerile hi swakudya na Mikumba

## Swihlovo leswi tirhisiweke