open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Huvo

**Huvo** akuri ndhzawu leyi a yitirhisiwa ku endla mintirho leyi hlawulekeke ya muti, ku hlanagana na, kutenga timhaka ta muti, ku amukela varhumiwa va ximfumo, ku bula timhaka ta malovolo, kutenga milandzu leyi tisiweke emutini, ku dlaya no xindla swifuwo/swiharhi swa nhova, na swin'wana. Ndzhawu leyi a yikumeka ekusuhi na xivala xa tihomu, laha kungana minsinya ya mindzhuti, naswona ayi nga hlawuli wanuna eka wansati. 

## Mintshaho
Godide

----

**Godide Nxumalo** (ca 1876 - † 31 Mawuwani 1911), akuri n'wana wa Nghunghunyana, mufumi wohetelela wa mfumo wa Gaza. Uhlawuriwe hi tata wakwe tani hi mudyandzhaka wa yena. Ndzhaku ka ku hluriwa ka Nghunghunyana, Godide ukhomiwile hi masocha ya maphutukezi naswona a yisiwa e Lisbon, tani hi muhlampfa na mubohiwa wa mfumo wa maphutukezi e xihlaleni xa Azore. Hi yena mudyandhzaka wohetelela wa mfumo wa Gaza loyi a amukeriwile.

## Matimu
Godide uvelekiwe hi lembe ra 1876, ekusuhi na nambu wa Limpopo e tikweni ra Mozambhiki. Tata wakwe akuri Hosi Nghunghunyana naswona mana wakwe akuri Vuyazi, loyi a a lovoriwe hi Mzila, tata wa Nghunghunyana leswaku ava nsati wan'wana wa yena wa mudyandhzaka. Endzhaku ka kuvelekiwa, Vuyazi unyamalarile naswona anga thlelanga a voniwa nakambe, hiswona leswi endleke leswaku Godide a kurisiwa hi nsati loyi a vuriwaka Soni. Hambiswiritano, nghunghunyana a a rhandza n'wana loyi wakwe, naswona a a tiyisisa leswaku n'wana loyi u tshama kusuhi na yena.

Hambi leswi a angari yena n'wana wa mativula, Nghunghunyana a a n'wi langhile leswaku ava mudyandzhaka ehenhla ka Maguwa, loyi akuri yena n'wana wa mufana lonkulu wa Nghunghunyana. Vuxaka exikarhi ka Godide na Maguwa, abyiri bya valala, laha avahambeta ku kurihelana na ku lwa. Hambiswiritano, Nghunghunyana a a rhandza Godide, kutlula Maguwa, loyi a an'wivona a tsakela ngopfu tindyondzo na ririmi ra xiphutukezi, kutlula xichangana.

Godide u yile a kula na ku rhanzeka e tikweni, naswona a a kumeka a rhangela rin'wana ra mavutho ya Nghunghunyana, laha a theleke a tivisiwa tani hi mudyandzhaka loko ku fika pfhumba ra maphutukezi, e Manjhakazi.

Godide u rhangerile mavutho ya nyimpi yo hlaya laha a ringeteke ku lwa na maphutukezi lawa ama rina mathlarhi ya nyimpi yo tlula mavuthu ya Godide, naswona a hluriwa eka tinyimpi timbirhi, laha a pfumeleke leswaku avangari matimba yo hlula maphutukezi. Hambiswiritano, Godide u kombile vurhena lebyi kulu, laha a aveke muvulavuleri wa hosi Nghunghunyana, eka maphutukezi, naswona u tlangile xiphemu lexi kulu, ku xwerisa kuhlasela ka maphutukezi e Chayimeti, Nsindza wa mfumo.

## Mintshaho
Mzila

----

Hosi **Mzila Nxumalo** (*Nyamande*) *(ca 1825 - † ca 1884)*, akuri n'wana wa Soshanghana ka Zikode, musimeki wa mfumo wa Gaza, lowu emanembeleleni matimba ya wona, a wu funengeta kusukela e dzongeni bya Mozambhiki kufikela eka nambu wa Limpopo. Uhlurile makwavo Mawewe ka Soshangane hilembe ra 1861 hi kupfuniwa hi mabhunu leswaku a tlakukela eka mfumo wa Gaza laha a fumeke kusukela eka lembe ra 1861 kuya eka 1885. A ari tata wa Hosi Nghunghunyana loyi a hluriweke hi mfumo wa vukolonyi wa Maphutukezi.

Ufumile eka mfumo wa ka Gaza, lowu a wuthyiwe hi vito ra kokwana-xindhuwe wakwe Gasa. Mfumo wakwe akuri mfumo lowu a wutirhisa vutshila bya malwele ya tinyimpi lawa masunguriweke hi Shaka. A ari na vasati vanharhu, MaNdiweni loyi a a ri nkosikazi wakwe naswona ari mana wa Nghunghunyana. kasi lowa vumbirhi a a suka eka muti wa ka Skosana naswona yena anga tswari n'wambuyangwana leswi endleke leswaku ahlekuriwa. Nsati wavunharhu akuri n'wana wa hosi Mambo yale n'walungu laha kunga Zimbabwe namunthla, loyi an'witekeke ku aka vuxaka, lebyi n'wipfuneke loko a tsutsuma nyimpi ya maphutukezi, naswona laha a loveke kona no latiwa eMusapa. Kufikela namunthla, sirha ra Mzila aritiviwi, hikwalaho kaleswi a cinceke xivongo xakwe kuva Mililo loko atava a tsutsumele e vuchavela-whawha evukweni byakwe byaka Mambo, naswona hinkwavo vana vakwe lava tswariweke le n'walungu vateke xivongo xaka Mlilo.

## Mintshaho
Mawewe

----

Hosi **Mawewe** (kumbe **Maueva)** *(ca 1820 - † ca 1879)*, akuri hosi ya mfumo wa Gaza lowu awukumeka endzhawini ya Mozambhiki wa namunthla, naswona u fumile kusukela hi lembe ra 1858 kuya eka 1864.  U landzerile tata wakwe Manukosi, kambe hluriwile hi makwavo wakwe Mzila loyi a a pfuniwa hi mabhunu na ma phutukezi, eka nyimpi ya xin'wana manana yo lwela mfumo leyi sunguleke hi lembe ra 1861 naswona yihela hi 1864.

## Mintshaho
Byala bya Xitsonga

**''Byala** bya Xitsonga''' (Kumbe Byala bya Xintu) i byala lebyi swekiwaka hi kuya hi ndlela na ndhavuko wa Vatsonga. A ku ri na migingiriko yo hlaya ku fana na tsimo, ku fulela yindlu, ku phahla na yin’wana leyi a yi endliwa laha a ku fanele ku swekiwa byalwa bya xintu leswaku loko va ri karhi va gingirika va va va ri ku hungaseni hi ku nwa byalwa bya xintu. Byalwa lebyi hi ndhavuko a byi nwiwa hi vanhu lavakulukumba, ngopfungopfu vakhalabye ni vakhegula. Loko se va xurhile a wu ta twa hi loko ku sungula pongo, ku yimbeleriwa tinsimu ku ciniwa ku tlhela ku tsakiwa.

Xikongomelo xin’wana hi byalwa lebyi a byi nwiwa a ku ri ku endlela leswaku ku va na vuxaka lebyinene exikarhi ka vakulukumba hikuva byalwa munhu a nga ta nwa a ri yexe naswona a byi nga xavisiwi. Byalwa bya xintu a byi swekiwa byi yisiwa na le vukosini laha vanhu va tiko a va vitaniwa va ya nwa mahala. Leswi na swona a swi vumba vuxaka lebyinene exikarhi ka hosi na vanhu va yona. Vukanyi na byona a byi endliwa laha vakulukumba a va rhambana hi mindyangu yo hambanahambana va ya nwa. Na kona evukanyini a ku hambananga na le byalweni hikuva a ku yimbeleriwa, ku ciniwa ku tlhela ku tsakiwa. Loko makanyi ya sungula ku tshana a ya rhwaleriwa kutani ku endliwa vukanyi. Vukanyi a byi sungula hi ku yisiwa evukosini ku ya luva hosi byi nga si nwiwa emindyangwini.

## Byala bya Xintu
Tanihi leswi Vatsonga na vona va nga rin’wana ra tinxaka ta vantima lava kumekaka laha Afrika-Dzonga, va swi kotile na vona ku fana na tinxaka tin’wana hi ku titshulela swakunwa swo hambanahambana leswaku va kota ku timula torha loko va hlanganile eka mitirho yo hambanahambana ya ndhavuko wa vona.
 
Vatsonga va titshulele tinxaka to hambanahambana ta mabyalwa ya xintu ku fana na:

:: 
 
Nxaxamelo lowu awu helelanga.

## Mintshaho
Swakudya swa Vatsonga

Vatsonga vadya **Swakudya swa xintu** xavona, naswona vasweka hikutirhisa swilo swohambana 
hambana. Timanga, tundluwa na tinyawa titirhisiwa ngopfu ekusweka swakudya swavona leswi hlanganisaka miroho na swityulu swa nyama. Vuswa hi byona swakudya xidzi swa vatsonga/machangana. A ku swekiwa vuswa bya xibasa bya n`wahuva na bya makhaha. A ku xeviwa hi miroho yo hambana-hambana yo  fana na tinhwembe, tinyawa, guxe, bangala, nkaka na swin`wana. Miroho a yi kandzeriwa hi timanga, rininga  kumbe timongo. Xin`wana xixevo a ku ri maxonja, tinjiya, majeje, swidongodi ni tintshwa. A kudyiwa na swin`wana swakudya swofana na tihove, tshopi. Xingwhimbi, timanga na tindluwa.Vatsonga va tolovele kudya kanhurhu hisiku.

Vatsonga ava lulamisa swakudya swovona leswaku vaswi endla swidyeka. Ava tsema, kumbe kutshova miroho yavona leswaku yiringana ku virisiwa, ku hlanganisiwa yiva mithtotho na ku hunguela kumbe ku fomisa. Kasi swin'wana swakudya swo fana na timanga, aswi sungula hi ku omisiwa leswaku swita hlayisiwa nkarhi woleha. Loko swiringenene ku tirhisiwa, swakudya leswi omisiweke, aswi sungula hiku lovekiwa ematini yo kufumela leswaku swi ta olova, ivi swi swekiwa.

## Mintshaho
Sw'ambalo swa Vatsonga

**Maambalelo  ya ndhavuko wa Vatsonga** awu hambanisa sw'ambalo swa vavanuna na swa vavasati, naswona akutirhisiwa swilo leswi aswi kumeka eka ntumbuluko.

Vavanuna a va ambala madzovo ya swihari, ngopfu ngopfu madzovo ya swimbutana hikuva a va fuwile. A va tiendlela njhovo ya le mahlweni ni  ya le ndzhaku, njhovo ya le mahlweni a yi komile kasi ya le ndzhaku a yi lehile. Handle ka tinjhovo, vavanuna a va boha njhindzu (nceka  wa  ntima) eswisutini va tlhela va gwarela. Emirini a va nga ambali nchumu, etinhlokweni a va ambala mibodi, Emilengeni a va ambala mamphaxana lama endliweke hi madzovo ya tihomu.

Vavasati va Vatsonga va ambala ndhindhani, dovani kumbe nguvu. Emirini a va  mbala swikipa, tiyele, swikatawa na swihakaboyi swo hambana  hambana endzeni ka minceka leyi. Etinhlokweni a va boha maduku kumbe vuhlalu va tlhela va ambala madeha ya le mavokweni.

## Mintshaho
Fukuzana

**Fukuzana** i vuvabyi lebyi hlaselaka no hombolokisa swiaki swa miri naswona byithlela byi hangalakela eka swirho swin'wana swa miri. Ahi marhumba hinkwawo yalendzeni lama vangiwaka hi vuvabyi bya fukuzana, naswona marhumba lama khumbekeke ama hangalakeli eka swirho swin'wana. Swikombiso swin'wana swa vuvabyi lebyi swihlanganisa kupfelela ka rhanga emirini, ku huma mongolo, kukhohlola loku nga heriki, ku ondza loku nga hlamuselekiku na ku chuluka. Hambileswi swikombiso leswi swingava swihlavutela vuvabyi bya Fukuzana, swinga thlela swi komba mavabyi man'wana. Kuna mixaka ya kutlula dzana, ya vuvabyi bya Fukuzana.

## Mintshaho

## Minkombo yale handle
*   Wikimedia Commons alberga contenido multimedia sobre '''Fukuzana'''.
Xibelani

Madeha

(*ndhindhani*) i x'ambalo xa vasati va vatsonga, lexi mbariwaka eka munkhuvo, kumbe mincino ya xitsonga yo fana na Mkhinyavezo, Minchachulo, Makhwaya na Minchongolo. Xibelani loko xi mbariwile, xifika ematsolweni naswona xibohiwa emasengeni. Xibelani ix'ambalo lexi hlawulekisaka Vatsonga naswona ximbariwa hivona ntsena emisaveni. Masiku lawa, Xibelani xikumeka xixavisiwa nale dorobheni ra Joni.

## Matimu
Xibelani aximbariwa na tinguvu hi vavasati va vatsonga, eka minkarhi yakhale, kambe manguwa lawa, ximbariwa ngopfu eka minkhuvo ya ndhavuko na mincino ya xitsonga. Vana vavanhwana va vatsonga, vadyondza kumbala no cina Xibelani, vahari vatsongo. Xibelani hakanyingi ximbariwa na Xigejo enhenhla kaxona, kasi minkarhi yin'wana xibohiwa na nguvu ntsena.

## Ncino wa Xibelani
Xibelani xicinisiwa hi ku chukuvanyisa masenge, leswaku xibhelani naxona xi jika-jika, naswona mucini anga thlela a byekerisa no cinisa nenge, kuya hivutshila bya yena.  

## Mintshaho
Minceka

**Nceka** kumbe **Minceka** i tinguvu leti bohiwaka hi vavasati va matsonga. Hakanyingi n'wansati wa mutsonga u boha minceka yimbirhi emakatleni yi hingakanya, leswaku yi funengeta makatla, nhlana na kuthlela yi funengeta ndzhaku ka xibelani. Tinguvu ta minceka itamihlovo yo saseka naswona yo vonikela, kuhlanganisa mihlovo ya rihlaza; Wasi; xitshopani; halandi; Vangazi na Ncingwa. Vavasati va sasekisa minceka ya vona hi ku rhungela vuhlalu kumbe xiyimo xa xiluva kumbe xivumbeko xokarhi hi mivala lama rhandziwaka hi murhungi. Minceka yimbariwa ngopfu hi minkarhi ya minkhuvo yofana na malovolo; micato; rifu kumbe yin'wana minkhuvo ya ndhavuko. Yinwani minceka yi mbariwa kungari na nkhuvo kova ntolovelo kuwu ambala siku na siku va cinca cinca hi yona- vakokwani. 

## Mintshaho
Vuswa

**Vuswa **kumbe Vuswa bya mavele iswakudya swa ndhavuko leswi swekiwaka hikutirhisa mavele yo gayiwa (kumbe mugayo) naswona hiswona swakudya xidzi swa vantima lava kumekaka e dzongeni ra tinko-nkulu ra Afrika. Kuna tinxaka ta vuswa kuhlanganisa vuswa byo olova, byo tiya, byo dzunga na swin'wana.

Etindzhawini ta n.

## Mintshaho
* South African Cuisine

## Mintshaho ya le handle
* Putupap
Vutsari bya Xitsonga

**Vutsari bya Xitsonga** byi sungula eka malembe ya va 1920, naswona a byi taleriwe hi vuhundzuluxeri na tibuku tavuleteri. Makulele ya vutsari bya Xitsonga, mayelana na vutsari bya tidzimi tin'wana ta vantima laha Afrika-Dzonga, kufana na vutsari bya ririmi ra Xipedi. Endzaku ka sweswo, ku landzele nguva ya vutsari lebyi abyi talele eku tasleni hi matimu ya munhu n'wini (Autobiographies) kumbe matimu ya vutomi bya munhu un'wana (Biography). Hixikombiso, matsalwa yo sungula ya Xitsonga lama hlanganisaka "David Livingstone" hi D.C Marivate (1941); "Kuhluvuka ku huma evuhlongeni ka Booket T. Washington" vuhundzuluxeri hi S.J. Baloyi (1953); "Agrrey wa Afrika" hi F.M. Maboko (1956), "Hosi Muhlaba" hi H.E. Ntsanwisi (1957); "Julius Ceasar" hi S.J. Baloyi (1957) na "Mufundhisi John Mboweni" hi H.A. Junod (1958). Matimu makomba leswaku, vutsari lebyi tolovelekeke bya xitsonga byi sungule ku pfelela endzhaku ka lembe ra 1960.

## Nxaxamelo wa matsalwa ya Xitsonga

## Mintshaho
Muvala

**Muvala** i xihlawulekisi xa ku vona ka matihlo ya munhu lexi hambanisaka leswivoniwaka, hi ku hambanisa mavala hi maviti yo fana na muvala wo tshwuka, wa wasi, wa xitshopani, wa rihlaza, wa tshopi, wa vhangazi kumbe wa ntima. Mavala ma endliwa hi miseve ya rivoningo leyi thlerisiwaka yiya nghena e matihlweni.

## Minthsaho
Buyisonto

----

Hosi **Buyisonto Nxumalo** *(† 1932)* akuri n'wana wa Nghunghunyana, mufumi wohetelela wa mfumo wa Gaza, naswona hi yena ntsena loyi a poneke vutomi bya vukhomiwa e phochugali a thlela a vuyela eka rikwavo eBushbuckridge. Buyisonto unghenerile vusocha bya Phochugali naswona hi lembe 1921 u tirhile e tikweni Nambiya eku heleni ka nyimpi yo sungula ya misava. Buyisonto u tsarile papila a rirhumela e Bushbuckridge laha makwavo Thulamahashe a ari hosi kona hi lembe ra 1921, naswona pfhumba ra yena ri sungurile hi lembe rero. Buyisonto us sukile e dorobheni ra Windhoek hi 1922 naswona a kongoma eJoni, laha a hundzeke hi xitimela a kongoma eLouis Trichardt, kusuka kona ahundzela e Bushbuckridge, laha a fikeke avekiwa Hosi ya mfumo wa Gaza lowu anase wu tiviwa hi ra Machangana Tribal Authority. Buyisonto ufumile kufikela loko ata lova hi lembe ra 1932, laha Thulamahashe a thleleke a teka vukosi.

## Mintshaho
Sw'ambalo

**Sw'ambalo** ( kumbe Swi ambalo) inguvu yin'wana na yin'wana leyi oloveke naswona leyi mbariwaka emirini wa munhu. Vanhu hivona ntsena swiharhi leswi ambalaka miri wa swona naswona ixihlawulekisi xa ndhavuko eka nhlangano wa vanhu. Nhlayo na muxaka wa sw'ambalo wu titshege eka muxaka wa miri, ndzhavuko na mbangu. Sw'ambalo swin'wana swi yelana na rimbewu ra munhu.

Sw'ambalo swi pfuna no eneta swi kongomelo swo hambana-hambana, kufana na: kutisirhelela eka maxelo, kutisirhelela eka mintirho leyi nga vangaka khombo kufana na ku tlanga e gwitsini kube ku sweka. Swi sirhelela mu ambali eka tindzhawu leti khonyaka, swimilana leswi vangelaka ku n'wayisa, kulomiwa hi swi tsotswana, mintwa na swin'wana hi ku vanga ndzelakano exikarhi ka nhlonge na mbangu. Sw'ambalo swinga thlela swi kufumeta kumbe kutimula munhu eka maxelo. Hi ku engeta, swi thlela swi sirhelela rihanyo, hi ku sivela switsongwatsongwana na tikhemikhali letinga vangaka khombo emirini. Swiambalo swithlela swi sirhelela eka miseve ya Ultraviolet leyi vavisaka nhlonge. Sw'ambalo ixihlawulekisi xa vumunhu, tani hileswi ku hluvuriwa exikarhi kavanhu swinga ha vangela tingana, kumbe ku famba ulo mbyinya swa yila evanhwini.

## Masungulo ya Sw'ambalo
Kuhava ndlela yo olova yo tiyisekisa siku leri sw'ambalo swinga tsumburiwa ha rona, kambe kuhlahluviwa ka tinhwala leti kumiweke eka swirhundzu swakhale ku lavetela kwalomu ka malembe ya 42,000 kuya eka 72,000 wa malembe lama hundzeke.

## Mintshaho
Vusweki

**Vusweki** i vutshila byo lumamisa swakudya hi kutirhisa ndzilo kumbe handle ka wona. Tindlela to sweka na switirhisiwa , swa hambana hi kuya hi ndzhawu emisaveni, kusukela eka ku oxa swakudya hi ndzilo wa tihunyi kumbe hi ku tirhisa switofo swa gezi, kuya eka ku baka, hi kuya hi mbangu, ikhonomi na mindzhavuko ya vanhu. Maswekelo ya fambisana na vutshila na vuleteri lebyi musweki angana byona. Vusweki byi endliwa hi vanhu emitini ya vona, kumbe e tindzhawini to xavisa swakudya. Swakoteka ku sweka handle ka kutirhisa ndzilo, hixikombisa e tikweni-nkulu ra Amerikha wa le Dzongeni, kuswekiwa nhlampfi yokarhi hi kutirhisa mati ya maswira ntsena.

Ku sweka swakudya hindzilo, imaendlelo ya vanhu ntsena. Maendlelo lawa mangava masungule kwalomu ka 2 wa timiliyoni ta malembe lama hundzeke.

Nhluvuko wa swa vurimi, swa mabindzu, na vutleketli exikarhi ka minhluvuko e tindzhawini tohambana-hambana ku nyike vasweki swilovolovo swo hambana hambana. Vutumbuluxi lebyi ntshwa na ti Thekinoloji, kufana na makhuwana yo virisa mati, swi ndlandlamuxe vutshila na tindlela to sweka. Vasweki van'wana va manguva lawa va tirhisa vutshila bya sayensi leswaku valulamisa no nadzihisa swakudya swa vona.

## Mintshaho
Ntima

**Muvala wa Ntima** i muvala wa xinyami, lowu vangiwaka hi kupfumaleka kumbe ku koka rivoningo hinkwaro. Muvala lowu hakanyingi wu yimela xinyami, kasi muvala wo basa wu yimela rivoningo.

Mafurha ya muchini wo tsala, ya muvala wa ntima matirhisiwa ngopfu ku pfapfarhuta tibuku, maphephahungu na man'wana matsalwa hikwalaho ka leswi muvala wa ntima wu vonakaka ngopfu eka phepha ro basa. Thlandla-kambirhi, maletere ya muvala wa ntima hiwona matirhisiwaka ngopfu eka tikhompuyuta to tala. Kasi wuthlela wutirhisiwa kuhlanganisa na mihlovo ya Wasi-wa lwandle na ku endla mihlovo yo dzindza.

Muvala wa ntima na wo basa, yitirhisiwa ngopfu ku hlamusela ku hambana, kufana na ntiyiso na ku Honisa, Vunene na vubihi, "Nguva ya xinyami" na "Nguva ya rivoningo". Kusukela eka nguva ya lexikarhi muvala wa ntima wu voniwa tani hi muvala wo chaviseka na vulawuri, hiswona leswi endleke leswaku kufikela namunthla Va-avanyisi na va Majistreti va ha ambala sw'ambalo swa muvala lowu.

Muvala wantima i wun'wana wa mihlovo yo sungula leyi a yitirhisiwa hi vanhu vakhala lava ava tshama emabakwini. Hi lembe-xidzana ra vu 14, wusungule ku mbariwa hi vale vuhosini, vafundhisi, Va-avanyisi na va tirhi va mfumo etindzhawini to tala ta tiko-nkulu ra Yuropa. Wuthlele wuva muvala lowu mbariwaka hi vathlokovetseri va vanghezi, van'wamabindzu na vafumi eka lembe-xidzana ra vu 19, naswona wutirhisiwa ngopfu eka ma ambalele ya lembe-xidzana ra vu 20.

Eka mfumo wa Varhoma, wuve muvala wa vakhandli vanhlonge, naswona wuthlela wu yelanisiwa na rifu, vubihi na vuloyi. Hikuya hi swivutisa mani e matikweni-nkulu ya Yuropa na Amerikha wa le N'walungu, muvala lowu yelanisiwaka na vakhandli va nhlonge, Makumo, Swihundla, Masaramusi, Matimba, Madzolonga, Vuhomboloki, na Ximfumo.

## Minthsaho
Mpisana I

----

Hosi **Mpisana Nxumalo** (Mpisana I) *(† 1927)* a kuri hosi ya mfumo wa Gaza naswona kuri malume wa hosi Nghunghunyana. Mpisana u vekiwile kuva hosi ya xikhomela, endzhaku ka ku khomiwa ka Nghunghunyana, n'wana wa makwavo (Mzila), tani hileswi Thulamahashe a a hari ntsongo leswaku a fuma. Mpisana u fumile kusukela hi lembe ra 1897 ku ya eka 1910. Mpisana u rhurhile ku suka eMandlakazi leyinge ka Gaza etikweni ra Mozambhiki ata e Afrika Dzonga laha a fikeke a aka eBushbuckridge, endzhawini elyi namunthla yi vuriwaka Thulamahashe. Mpisana uyile mahlweni ari mutsundzuxi wa Thulamahashe ku fikela loko ata lova hi lembe ra 1927.

## Mintshaho
Thulamahashe

----

Hosi **Thulamahashe Msinganyela Nxumalo** *(† ca 1942)* a kuri hosi ya mfumo wa Gaza, naswona ari n'wana wa hosi Nghunghunyana loyi a poneke ku khomiwa hi maphutukezi. Thulamahashe utsutsumile na kokwa wakwe Mpisana I, laha vayeke vaya aka eBushbuckridge endzhawini leyi namunthla yivuriwaka Thulamahashe. Hosi Thulamahashe u fumile ro sungula ku sukela hi 1910 loko kokwa wakwe ahundzisela mfumo eka yena, kukondza hi lembe ra 1922 loko ata nyizela buti wakwe Buyisonto loyi a vuyeke kusuka ePhocugali. Thulamahashe uvitaniwe hi mfumo wa mabhunu epitori kuta fungha leswaku a a ngari na xikongomelo xo taka rixaka rakwe leswkau vathlelela eka Gaza e Mozambhiki hi lembe ra 1912. Thulamahashe uthlele a va hosi endhzaku ka kulova ka Buyisonto hi lembe ra 1932, ku kondza loko ata lova hi lembe ra 1942, laha a landzeriweke hi n'wana wakwe Kheto loyi a khomeleke Mafemani. 

## Mintshaho
Minthlaveko

**Minthlaveko** i ntokoto wun'wana na wun'wana  wa vumunhu lowu fambisanaka na matirhele lama tlakukeke ya miehleketo wuthlela wu fambelana na ntsako kumbe gome. Minhlahluvo yaSayensi, yahava ntwanano eka nhlamuselo ya minthlaveko ya munhu. Minthlaveko hakanyingi yi yelana na matitwele, matshamelo ya munhu, mboyamelo na swisusumeti swa vumunhu. Eka tidyondzo tin'wana, miehleketo yi hlohlotela ngopfu minthlaveko ya vumunhu. Vanhu lava va endlaka swilo hi kuya hi minthlaveko ya vona, vanga ha tikomba vangari ku ehleketeni, hambi swiritano m'ehleketo ya vona yi teka xiphemu eka swiboho swa vona. Hixikombiso, ku twisisa leswaku hi ngava hiri ekhombyeni ku hlanganisa na kutlakuka ka mintirho ya hina ya miri (Ku thlakuka ka kuba ka mbilu na ku hefemula, nyuku, na ku tiya ka misiha), iswilaveko leswi fambisanaka na ku chava. Tidyondzo tin'wana ti xungeta leswaku minthlaveko yinga pfuka handle ka miehleketo yo karhi.

Minthlaveko yi rharhanganile. Hikuya hi mindzavisiso yo xungeta, kuna matitwele yo karhi lawa mavangaka ku cinca ka mathsamele kumbe miehleketo leyi yithelaka yi hlohlotela mahanyele ya hina. Tidyondzo ta minthlaveko to yelanisa minthlaveko na switwi swa miri leswi swi kotaka kutwa kuya hi minthlaveko leyi hinga eka yona. Minhtlaveko yi thlela yi fambelana na mahanyelo na mintolovelo ku ya hi munhu na munhu. Vanhu lava pfumalaka tingana vakota ku phofula minthlaveko ya vona hi ku olova, kasi vanhu lavangana tingana va tala ku tumbeta minthlaveko ya vona eka vanhu kulori. Hakanyingi minthlaveko yi hlohlotela no susumeta munhu, kungava nsusumeto wo biha kumbe lowunene. Hikuya hi mavonele man'wana, minthlaveko ayi vangi mahanyelo kumbe swiboho swokarhi eka munhu, kambe yova swikombiso ntsena swa vumunhu, leswi hlanganisaka nsusumeto, matitwele, matikhomele, na tindlela tin'wana to ehleketa, kambe hinkwaswo leswi a swi endli minthlaveko.

Eka malembe ya khume mbirhi lama hundzeke, kuvonakele ku engeteleka ka mindzavisiso eka minthlaveko ya vumunhu, leyi ndlandlvuxeke vutivi eka tidyondzo ta mahanyele ya vanhu, matirhele ya byongo, Vutshunguri, Matimu na Sayensi ya tikhompuyuta. Tidyondzo leti ti ringeta ku hlamusela masungulo, matirhele na muxaka wa minthlaveko. Tindyondzo ta manguva lawa ti lavisisa matirhele ya minthlaveko naswona ti hlanganisa na ku tumbuluxa minchumu leyi nga tirhisiwaka ku vangela minthlaveko. Ku engetela kwalano ku tirhisiwa ka ti PET scans na ti fMRI scans swipfuna ku lavisisa matirhele ya yi byongo kuya hi minthlaveko.

"Minthlaveko yinga ha hlamuseriwa tani hi ntokoto lowu nene kumbe lowo biha lowu yelanaka na mintirho yokarhi ya mi ehleketo." Minthlaveko yi vangela kucinca eka mahanyelo na maendlele ya swilo eka munhu. Ntirho wa minthlaveko ekusunguleni akuri ku hlohlotela kumbe ku susumeta munhu ku hanya no endla swilo hindlela yo karhi leswaku a sirheleleka. Minhtlaveko yi vangiwa hi ku cinca ko karhi kalendzeni kumbe kale handle ka switwi swa miri.

## Minthsaho
Vukarhi

**Vukarhi** kumbe  **kukariha** i nthlaveko lowu ngana matimba eka munhu. I nthlaveko lowu nga tsakisiki naswona wu  hlanganisa kuhlamula siringiwa, kuvaviseka kumbe ku xungetiwa. Vukarhi byi nga vangiwa hi loko munhu atitwa a ngheneriwe mindzelakano. Van'wana vahambeta ku hlamula vukarhi hi vukarhi tani hindlela yo tisirhelela. Raymond Novaco wale Univhesithi ya California Irvine, loyi a tsaleke hi vukarhi ku sukela hi 1975, u hambanise vukarhi hi swiyenge swinharhu: Vukarhi byo tshinya, Vukarhi bya matitwele, vukarhi byo ti hambanisa. William DeFoore, loyi a tsaleke hi ku kongomisa no hunguta vukarhi, u hlamusele vukarhi tani hi mukapa lowu phyaphyarhaka: hinga khoma vukarhi bya hina kufikela nkarhi wokarhi laha byi bulukaka.

Vukarhi i nthlaveko lowu khumbaka miri. Munhu loyi a kariheke uthlela ava na kuba ka mbilu loku tlakukeke, ku tlakuka ka ndzendzeleko wa ngati, na kutlakuka ka adrenaline na noradrenaline. Van'wana va vona vukarhi tani hi nthlaveko lowu pfuxaka ku hlamula ka miehleketo ka kulwa kumbe ku tsutsuma. Vukarhi byi thlela byi tirhisiwa ku tumbeta ku chava, kutwisiwa kuvava kumbe ku tsemeka nhlana. Vukarhi i nthlaveko lowu tarhisiwaka hakanyingi ku loko munhu a teka goza ro sivela nxungeto wa khombo lwu vangiwaka hi munhu kumbe swilo swin'wana. 

Xikombiso xa vukarhi xivoneka exikandzeni, maendlele ya miri, kasi minkarhi yin'wana hi maendlelo yo chavisa. Swiharhi swin'wana, hixikombiso, swi ba huwa, swiringeta ku ti kukumuxa, swi kombisa meno, kumbe ku xondzolota. Swiendlo leswi fambelanaka na vukarhi swi endla ku tsundzuxa vaxungeti leswaku va tshika swi endlo leswi xungetaka. Aswitalangi ku kuma nyimpi a xikarhi ka vanhu kumbe swiharhi swi mbirhi, ku nga sungulanga hi ku komba vukarhi. Hambileswi vanhu votala lava kombeke vukarhi hikwalaho ka leswi "endliweke eka vona", va n'wa mihleketo va komba leswaku munhu loyi akariheke angaha endla swihoxo hikwalaho ka leswi vukarhi byi hungutaka matimba ya ku ti hlahluva.

Van'wa mihleketo va vona vukarhi tani hi nthlaveko lowu twalaka naswona lowu twiwaka hi vanhu hinkwavo hi minkarhi yo hambana hambana, naswona wuri wa nkoka ku tisirhelela. Vukarhi byi pfuneta ku komba munhu un'wana leswaku kuna xihoxo lexi lavaka ku lulamisiwa. Vukarhi byi pfuna ku teka magoza yo ololoxa swihoxo. Vukarhi lebyi pfumalaka nkongomiso, byi nga khumba munhu kumbe hanyelo rakwe hindlela yobiha naswona byi khumba na vanhu van'wana. A swi olovi ku va ekusuhi na munhu loyi a kariheke naswona swi nga vangela madzolonga loko byi nga lawuriwi. Hambileswi va filisofa na vatsari votala va tsundzuxeke mayelana na vukarhi lebyi nga kongomisiwiku byi nga vanga madzolonga, kambe vathlela va komba nkoka wa vukarhi. Ku kongomisa no lawula vukarhi imhaka leyi vafilosofa na vatsari vakhale va tsaleke hayona, hambi swiritano van'wa Miehleketo va komba switandzhaku leswi  biheke swa ku khoma vukarhi endzeni.

## Mintshaho
Ku chava

**Ku Chava** i matitwele lama vangiwaka hi ku vona khombo ro karhi kumbe ku xungetiwa eka swivumbiwa, naswona swi vangela ku cinca emirini na matikhomele, kufana na ku baleka, ku titumbeta ku oma hikwalaho ka ku chavisiwa. Kuchava eka vanhu kunga vangiwa hileswi endlekaka sweswi kumbe ku langutela nxungeto wa nxupulo lowu ngavangaka khombo e mirini kumbe eka vutomi. 

Eka vanhu na swiharhi, ku chava ku antswisiwa hi ku toloveta no dyondza. Hiswona leswi endlaka leswaku ku chava kunga nthlaveko lowu twisisekaka.

Van'wa Mihleketo vo fana na John B. Watson, Robert Plutchik, na Paul Ekman va hlamusela leswaku kuna minthlaveko yo karhi leyi hambanisekaka, naswona ku chava i yin'wana ya yona. Minthlaveko leyi yi hlanganisa gome, vukarhi, ku chuha, ntsako, na ku vaviseka. Ku chava ku fambisana kambe ku thlela ku hambana na Gome, hi kuya hi ku xungetiwa hi dzolonga leri nag papaletekiki. Ku chava ku vangela leswaku munhu kumbe xiharhi xikota ku tisirhelela.

## Mintshaho
Rirhandzu

**Rirhandzu** i nxaxamelo wa minthlaveko na xiyimo xa miehleketo, leyi hakanyingi yinga na matimba, kusukela eka vunakulori lebyi enteke kufikela eka ntsako lowu tolovelekeke. Xikombiso xa nxaxamelo wa minthlaveko ya rirhandzu hileswaku rirhandzu ra manana rahambana eka rirhandzu exikarhi ka mpatswa rithlela rihambana na rirhandzu ra swakudya. Hiku olova, rirhandzu i nthlaveko wa nkokelo wa matitwele ya matimba na ku twanana exikarhi ka vanhu. Rirhandzu ringa thlela riva mfanelo ya vumunhu leyi yimelaka vunene, ntwela-vusiwana, na ntwanano - "Kutshembeka na kunavelela un'wana leswinene". Ringathlela ri hlamusela kutwela na kutsakela vanhu van'wana, munhu hixiyexe kumbe swiharhi.

Vafilosofa va Vagriki vakhale vahlamusele minxaka ya mune ya rirhandzu: Rirhandzu ra munti (*storge* hi xigriki), Rirhandzu ra vunghana(*philia hi xigriki)*, Rirhandzu ra rimbewu (*eros*), rirhandzu ra vukwembu (*agape*). Vatsari va manguva lawa vathlela va hlamisela yin'wana mixaka ya rirhandzu: Rirhandzu ra kunavela, Kutirhandza, rirhandzu ro xixima. Rirhandzu rithlela riva na tinhlamuselo ta vukhongeri na vumoya. Matirhisele lawa yotala ma komba kunonoha ka ku hlamusela nthlaveko wa rirhandzu kuhambana na minthlaveko yin'wana.

Rirhandzu hikuya hi mixaka ya rona ri pfuna ku aka vuxaka exikarhi ka vanhu, naswona ritlanga xiphemu lexi kulu eka swa vutshila na vupfapfarhuti.

Rirhandzu ringa twisiseka tanihi nchumu lowu khomanisaka vanhu naswona wu pfuna ku yisa mahlweni nhlayo ya vona.

## Mintshaho
Ntsako

Eka tidyondzo ta filosofi, **ntsako** i vuhundzuluxeri bya rito ra xigriki ra xiyimo xa *eudaimonia*, naswona ri hlamusela vutomi lebyi nene, ku humelela, kungari minthlaveko ntsena.

Eka tidyondzo ta miehleketo, ntsako i xiyimo xa miehleketo kumbe minthlaveko ya rihanyo lerinene leri hlamuselaka, minthlaveko leyinene na ku enetiseka. Miehleketo leyi tsakisaka yi endla munhu a teki swiboho leswinene.

Kusukela hi lembe ra 1960, mindzavisiso eka xivumbeko xa ntsako yi endliwile eka tindzawulo to hambana hambana ta sayensi.

## Nhlamuselo
Ntsako i xiyimo lexi yelanaka na matshamelo ya ku eneteka, rihanyo lerinene na kurhula mbilu. Eka tidyondzo to filosofi na vukhongeri bya le vupela dyambu, ntsako wunga hlamuseriwa kuri kuhanya vutomi lebyinene, kungari nthlaveko ntsena.

Kusukela ekusunguleni ka lembe xidzana ra vu 20, kuhlakarhela ka vumunhu swi koke ku lavisisa eka tidyondzo ta miehleketo, ngopfu ngopfu eka mintirho ya Martin Seligman, Ed Diener na Ruut Veenhoven, kuhlanganisa na ndzavisiso wa Paul Anand. 

## Mintshaho
Ndyangu

Hi kuya hi nhlangano wa vanhu, **ndyangu** i ntlawa wa vanhu lava vangana vuxaka bya ngati (kutswariwa emutini wun'we), vuxaka bya vukati, kumbe vuxaka hi ku tshama swin'we.  Swirho swa ndyangu swihlanganisa vatekani, vatswari, vamakwavo vaxisati kumbe vaxinuna, vana vava fana kumbe vavanhwana. Swirho leswi engetelekeke swa ndyangu swinga hlanganisa vakokwana, vahahani na va mhani-hulu, vamalume, vazala, na vakon'wana.

Eka mindhzavuko yo tala ya nhlangano wa vanhu, ndyangu hiyona ndzhawu leyi kurisaka no dyondzisa vana. Miti yo tala yina swirho swo hambana hambana hikuya hi tiko na ndzhavuko wa rona, hixikombiso ndyangu wunga ha akiwa hi manana na vana vakwe, kumbe vatswari vambirhi na vana, kumbe kokwana na vana. Vuxaka bya rimbewu eka swirho swandyangu rilawurina naku yirisiwa hikuya hi mindzhavuko ya vona.

Rito "ndyangu" ringa tirhisiwa kuyimela muganga wa vanhu, vutiko, na ntwanano wa vanhu va misava.

Kuna tidyondzo ta ntila wa maxaka ya muti kumbe ndyangu, leti ringetaka ku hlayisa mavito na vuxaka bya vanhu hikuya hi swivongo swa ndyangu na matimu.

## Mintshaho
Hosinkulu Gunyule

----
**Hosinkulu Gunyule** i kokwani-nkulu wa Van'wanati na van'wani eka rixaka ra Vatsonga. Van'wanati hinkwavo i vantukulu va Hosinkulu Gunyule, loyi a ri hosi ya va Tonga na Vacopi va Nyembani (Inhambane). Gunyule u ve kona hi malembe ya vo 1500. Gunyule u velekile Malenga loyi a nga fuma tiko rale Xai Xai (Mozambique) hi minkarhi yale kusuhi ka 1560. Gunyule a ri yona Hosinkulu ya rixaka ra va Tonga na Vacopi va Nyembeni ku nga se sungula tinyimpi na vhutu ra tinxaka timbe.

### Vukosi bya Muti
Hosinkulu Gunyule u tiveka ngopfu eka Van'wanati, na le tindzhawini ta le vudzonga bya Mozambique, tani hi leswi va n'wu tivaka a ri murhangeri wa xithopo xa mimiti leyi yi nga phatluka ku suka eka Vatonga va le Nyembani (ku katsa va Khambane, Vacopi, na Valenga). Vatsonga vo tala, kahle-kahle, va thopa ku fika eka vito ra Gunyule loko kuve va xi tiva kahle xithopo xa ka vona, swi nga ri na mhaka ku va tshama e Africa Dzonga, e Mozambique, kumbe e Zimbabwe. Eka vana (marhavi) lawa ya tivekaka ngopfu va sukaka eka Hosinkulu Gunyule, hi lava va landzelaka:

* Malenga;
* Makwakwa;
* Masangu;
* Mkhwanazi;     
* Mondlane;
* Mabota;
* Matola;
na van'wani...

## Mintshaho
Munhu lonkulu

Hikuya hi tidyondzo-vutomi, **munhu lonkulu**  i munhu loyi a kuleke kuringana leswaku a hlanganela vuxaka bya rimbewu. Hiku engeta, munhu lonkulu swihlamusela ku teka vutihlamuleri eka timhaka ta vumunhu na nawu. Hikuhambana na "n'wana", **munhu loyi a kuleke hi kuya hi nawu** i munhu loyi a fikeleleke malembe ya vukulu naswona uvoniwa a byarha vutihlamuleri byo tihanyisa no tihlayisa.

Vukulu bya vumunhu byi hlanganisa na ku vupfa emiehleketweni. nhlamuselo ya vukulu ya hambana hambana hikuya hi ndzhawu, munhu angava a kurile hi miri, naswona a tikhoma tanihi munhu lonkulu kambe a voniwa ari lontsongo hikwalaho ka malembe yakwe.Hiku hambana, munhu angava lonkulu hi malembe kambe a pfumala kuvupfa na vutihlamuleri bya vanhu lavakulu.

Eka mindzhavuko yohambana hambana leyi tlangelaka ku suka evutsongwaneni a nghena eka vukulu kufana na vukhomba kumbe nghoma.  Leswi swi fambelana na ku eneta swilaveko na swihlahluvo leswi vekiweke leswaku munhu a komba ku lulamela vukulu. Mindzhavuko na nhlangano ya vanhu ya masiku lawa ya funga vukulu hi kufikelela malembe yokarhi handle ka ku nghenela swihlahluvo swo karhi.

## Mintshaho
N'wana

Hikuya hi tidyondzo ta ntivo-vutomi, **n'wana** i munhu loyi angana nkulu kuva ricece, kambe ari ntsongo eka ntangha ya kondlo andzidyi. Nhlamuselo wa xinawu wa n'wana wu vula munhu loyi anga ehansi ka vutihlamuleri bya vatswari naswona ari ehansi ka malembe ya vukulu.

*Rito n'wana ringa thlela ri hlamusela vuxaka na mutswari* (kufana na n'wana wa jaha kumbe wa ntombhi) kumbe tani hi xikombiso, kumbe xirho xa ntlawa wokarhi, ringa thlela ri hlamusela mboyamela wokarhi tani hi n'wana wa khwati, kumbe n'wana wa malembe ya va 60.

Kuna timhaka to tala leti khumbaka vana, kufana na tidyondzo ta vana, kuxanisiwa hi tintangha, vusiwana, mindyangu leyi tshovekeke, kutirhisiwa ka vana, ndlala na kupfumala kaya. Vana vangaha kurisiwa hi vatswari, valanguteri, maxaka kumbe vakurisiwa hindzawulo ya mfumo.

## Tinhlamuselo tin'wana
Ntsombano wa timfanelo ta vana wa Nhlangano ya matiko wu hlamusela *n'wana* tanihi  "munhu loyi anga hansi ka malembe ya 18 hivukulu ehansi ka nawu wa vana".  Leswi swi amukeriwe hi matiko ya 192 eka matiko ya 194 ya nhlangano leyi.

Hikuya hi tidyondzo ta ntivo-vutomi, n'wana i munhu loyi anga exikarhi ka ricece na n'wana wa kondlo andzidyi. Eka mindzhavuko yotala, n'wana u hundzela eka vukulu endzaku ka kuhlahluviwa eka vukhomba/nghoma.

Vana hakanyingi vana timfanelo tinsongo kuringanisa na vnhu lavakulu naswona va voniwa vari hava vutihlamuleri byo teka magoza lamakulu, naswona hi kuya hi nawu va fanela kuva ehansi ka ku hlayisiwa hi munhu lonkulu, hambiloko vatswari va hambana. Kuhambanisa ka vun'wana eka vukulu ku sungule ku tekiwa hi xinawu eka malembe xidzana ya vu 16 na vu 17. Nhlangano wa vanhu wusungule ku vona n'wana kuri munhu loyi angasifikelelaka kuvupfa ka vukulu naswona a lava nsirhelelo wa munhu lonkulu, rirhandzu na kuhlayisiwa. Kuhambana loku ku vonakala eka mimpfapfarhuto na swifaniso swakhale laha vana avanga kombi vun'wana. Eka malembe-xidzana ya vu 16, swifaniso swa vana swisungule ku kombisa vun'wana, naswona hi malembe-xidzana lamalandzeleke, vana avakombiwa vatlanga hi swilo swotlanga naswona matsalwa yavana ya sungule ku kadziyisiwa hi manguva yalawo.

## Mintshaho
Thailand

**Thailand** a tiko ra Asia. Dorobha ra Bangkok i ntsindza wa tiko ra Thailand, naswona rina kwalomu ka 8.3 wa timiliyoni ta vaaka tiko (2010).
Cambodia

i tiko ra Axiya.

Dorobha ra Phnom Penh i ntsindza wa tiko ra Cambodia, naswona rina kwalomu ka 1.5 wa timiliyoni ta vaaka tiko (2012).

## Mintsaho
Emmanuel Macron

**Emmanuel Macron** (21 N'wendzamhala 1977) i khale ka Presidenti ya Furhwa. E ofisini 2017. U landzela : François Hollande.
François Hollande

**François Hollande** (12 Mhawuri 1954) i khale ka Presidenti ya Furhwa. E ofisini 2012-2017. U landzela : Nicolas Sarkozy. A landzeriwa hi : Emmanuel Macron.
Nicolas Sarkozy

**Nicolas Sarkozy** (28 Sunguti 1955) i khale ka Presidenti ya Furhwa. E ofisini 2007-2012. U landzela : Jacques Chirac. A landzeriwa hi : François Hollande.
Jacques Chirac

**Jacques Chirac** (Paris, 29 Hukuri 1932 – Paris, 26 Ndzhati 2019) i khale ka Presidenti ya Furhwa. E ofisini 1995-2007. U landzela : François Mitterrand. A landzeriwa hi : Nicolas Sarkozy.
François Mitterrand

**François Mitterrand** (26 Nhlangula 1916 — Paris, 8 Sunguti 1996) i khale ka Presidenti ya Furhwa. E ofisini 1981-1995. U landzela : Valéry Giscard d'Estaing. A landzeriwa hi : Jacques Chirac.
Valéry Giscard d'Estaing

**Valéry Giscard d'Estaing** (2 Nyenyenyani 1926 – 2 N'wendzamhala 2020) i khale ka Presidenti ya Furhwa. E ofisini 1974-1981. U landzela : Georges Pompidou. A landzeriwa hi : François Mitterrand.
Georges Pompidou

**Georges Pompidou** (5 Mawuwani 1911 — Paris, 2 Dzivamusoko 1974) i khale ka Presidenti ya Furhwa. E ofisini 1969-1974. U landzela : Charles de Gaulle. A landzeriwa hi : Valéry Giscard d'Estaing.
Charles de Gaulle

**Charles de Gaulle** (22 Hukuri 1890 – 9 Hukuri 1970) i khale ka Presidenti ya Furhwa. E ofisini 1959-1969. U landzela : René Coty. A landzeriwa hi : Georges Pompidou.
Nepal

**Nepal** a tiko ra Asia. Exikarhi ka lembe ra 2016, xa Malaysia a wuri kwalomu ka 29 wa timilliyoni.


Kathmandu-Hanuman Dhoka-Nasal Chowk-18-Pancamukhi Hanuman Mandir-2013-gje.jpg|Kathmandu
Swayambhunath-Hauptstupa-22-2013-gje.jpg|Swayambhunath
Patan-Palast-06-2007-gje.jpg|Patan
Bhaktapur-Palastplatz 34-abends-2013-gje.jpg|Bhaktapur
Tengboche-Namche Bazaar-56-Sangnasa Lodge-2007-gje.jpg|Himalaya
Tengboche-Namche Bazaar-02-Blick nach Khumjung-2007-gje.jpg|Himalaya
Jhinudanda-34-Terrassen jenseits des Tales-2013-gje.jpg|Kaski District
Mustang-Ghami Khola-06-Bruecke-2015-gje.jpg|Mustang
Mustang-Sungda Choerten-12-2015-gje.jpg|Mustang
Indonesia

**Indonesia** a tiko ra Asia. Exikarhi ka lembe ra 2017, xa Indonesia a wuri kwalomu ka 263.9 wa timilliyoni.
Chavalala

]
“I HOMU YA MAKOVONGO VA MAKHWITA HLAVELO I VA HlAKATI

 VA MA TSAN’WA KULALA I VADYI VA TIHLAMPFI   MSHENGU”

Muti kumbe tinyimba ta mbhombhi…

1.      Ntsan’wakulala : mudyandzhaka loyi loko vamakwavo loyi va nga lava ku n’wi dlhayela vudyandzhaka , a ngabangulela etikweni ra maharimani (va ka valoyi) lava a valava ku n’wi dlayela vuhlolerheli bya maswati.endzhaku va n’wi  amukele a ri wale vukosini lebyi byi n’wi tokeleke vuna kulobye lebyi byi n’wi fikiseke laha a ngava mukon’wana wa hosi ya va ka valoyi.

1.makhovongo

2.Rivimbi

3.nhlakati

4.mahohlo

5.xiyoko

Matsune wa nkwahle,in’wana wa nkhomi –mukhomi wa ncila wa ndlopfu wa machivirika wa manambani wa xigole wa malangadzha wa ntsan’wakulala –rimani maswazi miandza wa mbhombhi –ngoma ya matiko wa nghwana /chavalala ntukulu wa vangoni…               

                 “I vaka ngoma ya fumu , va tlharihi ro ka mpfukano  . va rifuwo ra tlharhi va ka nyoxi ,xilwela

                    Vulombe hi ndzhombho va ka hlalela vombe .makhwita –nhlavela,mutwa wu ri enengeni va

                   Va xihla xa mhala xo ka nawuri .xifaki ava tshovelani ,vatshovelana timba ringana madingwi

                   Hi va xingwidzhi va dyi va tinhlampfi va n’wi va mati yo dzhunga va maxava rihunga ,va

                   Xava hi mumu”…

swin'wana swa swivongo swa ka Chavalala i Muyeni,Mchavi,Mbhombhi
Khosa

### Xiphato xaka khosa
ku na ku hambana ka ma phatelo ya xivongo lexi xa vakhoseni kambe vona i van'we.

## Rhavi e ka swiyenge swa rixaka ra Vatsonga
Hi ku ya hi Henri Junod va ka Khosa, va hlayiwa eka rhavi ra **Va djonga va Vahlavi** e ka rixaka ra Vatsonga.

## Minkombo
Onde Nascem os Fortes

***Onde Nascem os Fortes*** i ntlangu wa drama wale tikweni ra Brazil, hi lembe ra 2018.

## Cast
* Alice Wegmann - Maria
* Gabriel Leone - Hermano Gouveia
* Fábio Assunção - Ramiro Falcão
* Patrícia Pillar - Cássia
* Débora Bloch - Rosinete Gouveia

## Ku yelanisa
Xibhunu

**Xibhunu**  i ririmi leri ngana timitsu eka ririmi ra xiJarimani xa N'walungu naswona rivulavuriwa etikweni ra Afrika Dzonga, namibhiya. Kasi rithlela rivulavuriwa-nyana ematikweni yaZimbabwe na botswana. Ririmileri ripfelele kusuka eka ririmi ra xiDhachi xa le dzongeni ka tiko ra Holandi naswona arivulavuriwa hi vafiki vamaDhachi e Afrika Dzonga, laha risunguleke ku vumbeka ritiyimela hi malembe-xidzana ya vukhume-nhungu. Hikwalo, i ririmi-n'wana ra xiDhachi naswona a ritiveka tani hi xidhachi xale Kapa, kumbe "xiDhachi xale xitikweni". Hambiswiritano, rithlela ri tiviwa tani hiririmi roncisenyeta. hambileswi Xibhunu xilombeke marito eka tindzimi tin'wana, kuhlanganisa xiJarimani na xiKhoyi, kwalomu ka 90 kuya ka 95% wa swigaririmi swa Xibhunu swi suka eka xiDhachi. Hikwalaho, Xibhunu na xiDhachi kele eka ma-akele ya maviti, swivulwa na mavulavulele. Tindzimi leti ta yela naswona tithlela ti tsariwa kufana.

Xibhunu iririmi ravunharhu eka nxaxamelo ya vukulu bya tindzimi leti vulavuriwaka e Afrika Dzonga, naswona rivulavuriwa hi kwalomu ka 7 wa timiliyoni, kumbe kwalomu ka 13.5% wa va-akatiko. Ririmi leri rihangalake eka tinxaka na tindzawu ta tiko kutlula tindzimi tin'wana ta tiko. I ririmi-ximfumo ra xiyenge xa vupela-dyambu bya Afrika Dzonga—Swifundhza swa Kapa wan'walungu na Kapa ra vupela-dyambu—Naswona iririmi rosungula ra kwalomu ka 75% wa makhaladi (4.8 wa timiliyoni), 60.8% ya valungu (2.7 wa timiliyoni); 4.6% wa machayina ya le Afrika Dzonga (58,000 wa vanhu), na 1.5% ya vanhu vantima vale Afrika Dzonga (600,000  wa vanhu).

Ku engeta kwalaho, vanhu vantima votala lava vulavulaka tindzimi ta ndzhavuko wa Afrika, kuhlanganiza na xinghezi, va thela vavulavula Xibhunu tani hi ririmi ra vumbirhi. Radyondzisiwa eswikolweni, eka kwalomu ka 10.3 wa timiliyoni wa machudeni va leteriwa hi rona. xivangelo-nkulu xa kundlandlamuka ka tirimi leri kuve matirhisele ya rona eka swiyenge swa mfumo: ritirhisiwa eka maphepha-hungu, swiyanimoya, thelevixini, na vuhundzuluxeri byohlaya bya bhibhele, lebyi gandlisiweke kohlaya kusukela hi lembe ra 1933.

Xibhunu iririmi-ximfumo e tikweni ra Namibhiya naswona rivulavuriwa hi nhlaya ya vanhu yale henhla, kasi rithlela rivulavuriwa tani hiririmi ro sungula eka kwalomu ka 10.4% wa mindyangu, ngopfungopfu e nstindza wa tiko wa Windhoek, Walvis Bay, Swakopmund na tindhzawu ta le dzongeni ta Hardap na ǁKaras. Xibhunu na xiJarimani akuri tindzimi-ximfumo ta tiko ra Namibhiya kufikela loko rita kuma ntshuxeko hi lembe ra 1990, kwalomu ka 25% wa xitshungu xa Windhoek  xivulavula Xibhunu ekaya. Havumbirhi bya tindzimi leti ti amukeriwa tani hi tindzimi ta swifundhza e tikweni ra Namibhiya, hambileswi Xinghezi kunga rona ririmi ra ximfumo.

Ntsengo wa vanhu lavavulavulaka Xibhunu i kwalomu ka 15 na 23 wa timiliyoni.

## Mintshaho
Giyani Brian Rikhotso

**Giyani Brian "DJ Brian" Rikhotso** (utswariwile hi ti 1 ta sunguti 1980) i muhaxi wa xitichi xa Munghana Lonene FM, mutlangi/ mutlambi wa tinsimu na n'wamabindzu. hi ti 2015, Brian usukile eka kuhaxa nongonoko wa Mphensa-Mphensa a hlanganisiwa na Sydney Baloyi ku ya haxa nongonoko wa ni mpundzu ku nga Phaphama.

## Matimu na vutomi byakwe
Brian utswariwile e Soweto, Afrika Dzonga. Ukulelele eBolobedu kusuhi na Tzaneen, Limpopo. i nghenile eMatshwi Primary School, Bolobedu ayahetisa  eMokope Senior Secondary a nga sidyondzela kuva Journalist e Technikon Pretoria (sweswi kunga Tshwane University of Technology). u sungurile kuhaxa eka Munghana lonene FM hi 2000 a haxa hiku hela ka vhiki.

## Munghana Lonene FM
Brian u humelerisile minongonoko yo hambanahambana eka Munghana Lonene FM. uthoriwile eka station hi 2000 tani hi stand-in(muyimeri muhaxi), a tala eku haxa ta Mafu loko ari karhi a hetisa swa tidyondzo ta yena. usungurile ku haxa eka African World Music Show Mindhzumba ya Afrika, lowu hi wona nongonoko  lowu wun'wi dumiseke. hi lembe ra 2003 usungurile ku haxa nongonoko wa Vaxumi, a cincana na Conny Mashimbye. uvuye a kuma nongonoko wo haxa na mpundzu 2005, enongonoko lowu anga haxa kufikela loko a tshika ntirho hi lembe ra 2007.

hi lembe ra 2008 utlhelele eka xitichi laha anga sungula ku haxa nongonoko wani mpundzu wa Phaphama with Sydney Baloyi. hi lembe ra 2009 ntlawa wu hlanganisiwile na Tebogo Jacko Magubane tani hi muhumelerisi wa nonongonoko, leswi swiendle leswaku nongonoko wu duma swinene. endzhaku ko humelela ka nongonoko wa Phaphama's , Brian ususiwile ku ya haxa nongonoko wa ndzhenga laha a nga hlanganisiwa na Thembzana Reloaded na Nyiko Sithole tani hi muhumelerisi wa swa mintlangu  ku fikela April 2015. hi 2015 utlhelele ku ya haxa  Munghana Lonene fm's breakfast show Phaphama. hi 2018 DJ Brian ususiwile ku ya haxa nongonoko wa ninhlekanhi ku nga Dzumba na Mina.

### Ku thlomiwa risiva
hi 23 wa malembe, Brian uvile na nkateko wo kuma sagwati ra muhaxi wa lembe hinkarhi a haxa kambirhi ntsena hi vhiki.  nyiketa va yingiseri nantswo wa vunanga  bya xi Afrika kotala yo huma eka matiko ya SADC. Hikwalaho ka nantswo wa yena wa vunanga uvile munhu sungula eka xitchi xa munghana lonene ku ya tlanga e Salala from Madagascar, Koffi Olomide Fally Ipupa Papa Wemba, Kanda Bongo Man, kusuka Democratic Republic of the Congo nati ntlambi to hambanahambana Muzambhiki to fana na Zico, Tabassily, Mr Bow.

## References
Bertha Marivate

**Bertha Marivate (N'wa Manhengeni)** a kuri nghamu ya Mufundhisi D.C. Marivate. Vukati bya vona a byi katekisiwe hi vana va nkombo kunga Charles Marivate(*Dokodela*) , Cornelius Tennyson Daniel Marivate (*Phurofesa* wa tidyondzo ta ririmi e yunivhesithi ya Afrika Dzonga), Russel Marivate(*Dokodela*), Cecil Roy Marivate (*Thicara*), Martin Marivate (*Dokodela*), Desiree N'wamhamba Marivate (*Nese*) na Maseve Richard Marivate (*Thicara* wa tidyondzo ta Tinhlayo, loyi a thlomiweke tinsiva to hlaya).

## Mintshaho
Russel Marivate

**Russel Marivate** (*23 [[Nhlangula]] 1930*  - † *[[Dzivamusoko]] 2018*), a kuri dokodela loyi a tirheke ngopfu e Garankuwa, Winterveldt na le Soshanguvhe, naswona i n'wana wa mufundhisi D.C Marivate loyi a ari Mutsari wa ndhuma wa novhele yo sungula ya Xitsonga. Hofisi yakwe ya vutshunguri yi cinciwe yiva xibhedlele xo amukela vavabyi lava vapfumalaka vutshunguri, naswona xithlela xiva na xirhapa xo byala swimilana na mihandzu yo hambana hambana.

## Mintshaho
Martin Marivate

**Martin Marivate** (8 Hukuri 1934 – † 4 Mhawuri 2020), a kuri phurofese wa swatarihanyo a thlela ava dokodela, naswona i n'wana wa mufundhisi D.C Marivate loyi a ari Mutsari wa ndhuma wa novhele yo sungula ya Xitsonga. Marivate a ari munhu wo rahndza tidyondzo na vulavisisi bya vuongori, naswona u tsarile maphephe yo hlaya yo hlamusela mhaka ya kutika hi kulandzelelana ka vavasati. Uthlele ava xandla xa mufambisis wa xibhedlel ya vuvelekeri xale King Edwards exifundzeni xa Natala, kusukela kona utirhile kwalomu ka malembe ya . Marivate u tirhe ngopfu eka pfhumba ra ku rhamba madokodela yale tikweni ra Cuba kuta tirha laha Afrika Dzonga.

Pfhumba ra madokodela ya valungu, ma bumabumele leswaku Marivate a thsikisiwa ku hlahluva vavasati va valungu exibhedle xa King Edwards laha a a tirha kona, hikwalaho keleswi a ari muntima.

## Mintshaho
Charles Marivate

**Charles Marivate** (*11 [[Mawuwani]] 1924* – *†  02 [[N'wendzamhala]] 2019* ), akuri dokodela loyi a tirheke ngopfu e Garankuwa,na le Mabopane kwalomu ka malembe ya 25, naswona i n'wana wa mufundhisi D.C Marivate loyi a ari Mutsari wa ndhuma wa novhele yo sungula ya Xitsonga. Marivate u thlele a pfula ofisi ya vutshunguri a Valdezia laha a a thsungula vanhu va muganga hambi loko vapfumala mali yo hakela. Marivate uthlele ava nadza wa huvo ya vurhangeri bya Medical University of South Africa (MEDUNSA) leyi hoxiweke ehansi ka yunivhesithi ya Limpopo, a thlela ava mutshami wa xitulu xa huvo leyi kusukela hi 1995 kuya eka 1999.

## Mintshaho
Cecil Roy Marivate

**Cecil Roy Marivate** (*4 [[Sunguti]] 1933*), a kuri thicara na nhloko ya xikolo, naswona i n'wana wa mufundhisi D.C Marivate loyi a ari Mutsari wa ndhuma wa novhele yo sungula ya Xitsonga. 

## Mintshaho
Maseve Richard Marivate

**Maseve Richard Marivate** (*1936* *- †  19 [[Nyenyenyani]] 2016*), a kuri thicara wa xikolo wa mutsonga, naswona i n'wana wa mufundhisi D.C Marivate loyi a ari Mutsari wa ndhuma wa novhele yo sungula ya Xitsonga. Marivate uthlomiwe risiva eka sagwati ra Aggrey Klaaste Maths, Science and Technology Educator of the Year hi lembe ra 2004, naswona tikhompuyuta leti a tikumeke u nyiketele hatona eswikolweni swale Bushbuckridge hi lembe ra 2005.

## Mintshaho
Letta Mbulu

**Letta Mbulu** (tshariwile hiti 23 ta Mhawuri hi lembe ra 1942) i muyimbeleri wa Jazz etikweni ra Afrika Dzonga, loyi a yimbeleleke ku sukela hi lembe ra 1960.

## Switirhisiwa swa vuyimbeleri

* *Letta Mbulu Yimbelela* (Capitol 1967) .
* *Moya-xiviri lowu ntshunxekeke* (Capitol, 1968) .
* *Letta* (Chisa, 1970) .
* *Hi ntumbuluko* (Fantasy, 1972) .
* *Ku na Vuyimbeleri emoyeni* (A&M, 1976) .
* *Letta* (A&M, 1977) Xihlamusela-marito xa Xitsonga.
* *Letta Mbulu* - Nsuku (A&M, 1978) .
* *Letta Mbulu* - Juju yo nandziha (Mixo, 1985) .
* *Swilo leswinene swa Letta & Caiphus* (Columbia, 1996) .
* *Swichayachayana leswikulu* (Columbia, 1999) .
* *Letta Mbulu U yimbelela/Moya wo ntshunxeka* (Stateside, 2005) .
* *Kulani Nami* (Sony, 2007) .
Desiree N'wamhamba Marivate

**Desiree N'wamhamba Marivate**, i Muongori wa xisati wa mutsonga, naswona i n'wana wa mufundhisi D.C Marivate loyi a ari Mutsari wa ndhuma wa novhele yo sungula ya Xitsonga. N'wa-Marivate uhetile tidyondzo takwe ta matriki exikolweni xa Lemana naswona a thlela aya dyondzela tidyondzo ta vunese e McCords a dorobheni ra Dhebheni. 

## Mintshaho