open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
AmaBhungane

**Va AmaBhungane** i nhlangano wa vatsari va vulavisisi bya mahungu lava langutanaka ngopfu na vukundzwana bya swa tipolitiki eAfrika Dzonga na le ka matiko ya vamakhelwane. Musunguri wa nhlangano lowu u ri vito ra vona ri vula ximfufununu xa vulongo ("dung beetle) hi XiZulu, leri hi rin'wana ra tindzimi ta nkoka eAfrika Dzonga. Va vula leswaku va le ku yimbuleni vulongo bya ku nuherisa fambiselo ra xidimokrasi.”

Vulavisisi bya vona bya manyala ya “#GuptaLeaks” byi yimbule switori swotala eka malembe, switori leswi nga kombisa vukungundzwana lebyikulukumba eka mfumo wa Afrika Dzonga, kasi hi ku endla ntirho wa vona va kume ku amukeriwa ngopfu hi ku nyikiwa masagwati hi mahungu ya vulavisisi bya vona eka swa matsalwa ya mahungu.  Swiviko leswi va nga swi humesa swi komba leswo  ndyangu wa MaGupta wu”khotse no bvanyangeta mfumo” ku nga state capture hi xinakulobye xa vona na ndyangu wa loyi a a ri Mupresident Zuma, na swona leswi swi vangele ku hluriwa ka ANC eka nhlawulo wa Afrika Dzonga wa lembe ra 2016 eka madorobankulu ya Afrika Dzonga, ku hluriwa ka Zuma tani hi Mupresidente wa African National Congress hi ti 18 N'wendzamhala (Disemba) 2017 na ku huma ka Zuma entirhweni wa ku va nhloko ya mfumo hi ti 14 ta Februwara (Nyenyenyane) 2018. Na swona vatsari lava va mahungu va tlhele va va na xiavo eka ku humesa manyala lama ya tiviwak tani hi Paradise Papers exposé na swiviko swin'wana leswi fambelanaka na swa ikhonomi ya swa tipolitiki eAfrika Dzonga.  

## Masagwati
Leswi landzaka hi man'wana ya masagwati lama ya nga nyiketiwa va AmaBhungane na swirhokulobye swa ntlawa wa vona:  

* Hi ti 19 Machi (Nyenyankulu) 2018:  “Vatsari va va mahungu va 19 va AmaBhungane, va Daily Maverick na va News24, va winile sagwati ra 2017 Taco Kuiper Award hi ku xonga ka ntirho wa vona wa vulavisisi bya mahungu eka ti-emeyili ta ku paluxiwa ka manyala ya MaGupta, leswi tlhelaku swi tiviwa hi vito ra #GuptaLeaks.” Taco Kuiper hi rin'wana ra masagwati lamakulukumba swinene ea vatsari va vulavisisi bya mahungu.

* Hi 16 Novhemba 2017:  va AmaBhungane va avelane hi Sagwati ra lembe ra 2017 Vodacom Journalist of the Year Award eka xiyenge xa swa timali na ikhonomi na va Daily Maverick na va News24 hi nxaxameto wa vutsari bya mahungu ya #GuptaLeaks.

* Hi ti 28 Juni (Khotavuxika) 2017: vatsari va mahungu Susan Comrie na Craig McKune, va nga valavisisi va mahungu va amaBhungane, va wine sagwati ra lembe ra 2016 Sanlam Financial Journalist of the Year na ra lembe ra swa timali eka swa vutsari bya mahungu va lembe ku nga Online Financial Journalist of the Year awards, hi ku fanana.

## Tinoti

## Languta na le ka

* Mass surveillance in South Africa
Ricece

**Ricece** i riviti leri tirhisiwaka ku hlamusela "n'wana" lo ntsongo swinene naswona loyi a nga si kotaka ku vulavula. E ka ririmi ra xitsonga, riviti leri ri tirhisiwa ku hlamusela vana va vanhu ntsena.

Riviti "ricece", ri tirhisiwa ngopfu ku hlamusela n'wana loyi a ha ku tswariwaka ku fikela ka loko a ta heta n'hweti. Eka vutshunguri riviti ricece ri hlamusela n'wana loyi a nge hansi ka masiku ya 28 endzhaku ko velekiwa; riviti leri ri thlela ri tirhisiwa ku hlamusela vana lava tswariwaka ngu nga si fika nkarhi, kumbe loko ku hundze karhi; n'wana loyi a nga si velekiwaku u vuriwa "nyimba".  

Eka xinghiza, xikolo xa tincece i xikolo xa vana lava nge xikarhi ka malembe ya mune na malembe ya nkombo. Kasi i ku ya hi nawu n'wana lo ntsongo ku vuriwa ku sukela loko a velekiwa, ku ya eka malembe ya khume-nhungu.

## Mintshaho
Vu Presbethari

**Vu Presbethari** i xiyenge xa ndzhavuko lowu hundzuluxiweke endzeni ka vupfumeri bya vu Phurostentanti, lebyi simekiweke kusukela e Nghilandi, ngopfungopfu e Scotland.

Tikereke ta vu Presbethari ti tekelela vito ra tona eka mafumele ya kereke ya Vu Presbethari, kumbe huvo ya vakulu leyi fumaka. Tikereke to tala leti hundzuluxiweke ti lulamisiwe hi ndlela leyi, kambe loko rito Presbethari ri tirhisiwa ngopfu eka tikereke leti sukaka eka kereke ya Scotland, na mintlawa yin'wana yo kaneta leyi vumbiweke hi nkarhi wa nyimpi ya xin'wana manana ya manghiza. Vu Presbethari swi kandziyisa nkoka wa vuhosi bya xikwembu, matimba ya matsalwa, na xilaveko xa musa hi ripfumelo eka kreste. Mfumo wa kereke ya Vu Presbethari wu tiyisiwe hi milawu ya nhlangano hi lembe ra 1707, leyi vumbeke mfumo wa Brithani. Kutiyisa kwalano, va Presbethari votala lava va akeke e Nghilandi va komba timintsun ta vona e tikweni ta Scotland, naswona vukhongeri lebyi byi yisiwe e Amerikha, ngopfungopfu hi varhurhi vopfa e tikweni ra Scotland. Vupfumeri bya vu Presbethari e tikweni ra Scotland byi khomelele eka ntivo-vukwembu lebyi hundzuluxiweke hi  John Calvin na vadya-ndzhaka lava n'wilandzeleke, hambileswi kungana mavonele yohambanahambana ya ntivo-vukwembu eka Vu Presbethari bya manguva lawa. Tikereke ta vu Presbethari ti vumbiwa hi marhavi manharhu, kunga  Kereke ya muganga, Ntlawa wa Vafundhisi va xifundza, Huvo leyi fumaka ya kereke.

Timintsu ta Vu Presbethari ti sukela eka hundzuluxo wa malembe-xidzana xa vu 16, laha xikombiso xa John Calvin wa tiko ra Geneva, a ari na nhlohlotelo lowu kulu. Eka malembe-xidzana ya vu 20, va Presbethari va tlange xiphemu xo hlawuleka eka nhlangano wa vukhongeri bya vukreste, kuhlanganisa na huvo ya tikereke ta misava. Tikereke ta vu Presbethari byotala ti kume tindlela to tirhisiana na tikereke tin'wana leti hundzuriweke na vakreste va mindzhavuko yo hambanahambana, ngopfungopfu eka Vukwetsimi bya ti kereke ta misava leti hundzulukeke. Tikereke tin'wana ta vu Presbethari nghenele nhlangano na tikereke tin'wana, to fana na Vu Vandla, Vu Luthere, Vu Anglikheni na Vu Methodisi. Vu Presbethari e tikweni ra Amerikha byi fike na varhurhi vo suka e tikweni ra Scotland, na va aki vale New England, lava ava vir va pfumeri va vukreste bya vuvandla, naswona va cinceke hikwalaho ka pfumba ro hlanganisa swifundza-nkulu swa Amerikha hi 1801. Xikan'we na va Episkopali, va Presbethari vatala kuva vanhu lava fuweke naswona vadyondzekile kutlula mintlawa yin'wana ya vukhongeri, naswona vakumeka ngopfu eka ntlawa wa van'wa mabindzu, Vabi va milawu na van'wa tipolitiki e Amerikha.

## Mintshaho
Phurofesa

**Phurofesa** (ha kanyingi yi komisiwa ku va **Prof.**) i xiyimo xa tidyondzo e yunivhesithi na tindzhawu ta vuleteri e matikweni yo tala. Vuhundzuluxeri byo kongoma bya riviti lerisukaka eka ririmi ra xilatini, "i munhu loyi a tiyisisaka vumbhoni" naswona a ri monhu loyi a ngana ntokoto eka tavutshila kumbe sayensi, thicara ya xiyimo xa le henhla.

Eka swiyimo swa tindzhawu ta tidyondzo, riviti "phurofesa" ri hlamusela xiyimo xa le henhlahenhla xa vudyondzeki, lexi thlelaka xi tiveka tani hi "Phurofesa-nene". E matikweni mambe riviti "phurofesa" rithlela ritirhisiwa ku eka swiyimo swa le hansi-nyana swa vudyondzeki ku fana na "Phurofesa ya madyondza" kumbe "hlantswa ya Phurofesa"; ngopfungopfu e tikweni ra Amerikha.  Matirhisele lama a ya pfumelelekanga e matikweni mambe.

Phurofesa u tala ku endla vulavisisi a thlela a letela machudeni eka tidyondzo ta vona. Eka ti yunivhesithi tin'wana tiphurofesa ti thlela ti pfuna machudeni na lawa ma endlaka vulavisisi leswaku ma hetisa switsalwana swa vona swo engetela. E tiyunivhesithi to tala tiphurofesa-nene ti tala ku rhangela tindzawulo kumbe swikolo swa vuleteri, swipani swa mindzavisiso na ku teka swiyimo swova nhloko ya yunivhesit kumbe xandla xa yona.  Tiphurofesa ti tala ku va erivaleni na swona ti languteriwa kuva varhangeri lava ngana ntokoto eka vutshila bya vona e tikweni kumbe e misaveni.

## Mintshaho
Yvonne Mokgoro

**Yvonne Mokgoro** o langiwini a bencini hi lembe ra 1994 hi nel;son mandela.yvonne i membara ya ya bodo ya centre ya human rights a xikolweni xale henhla xa pretoria imu tsama xitulu wa south africalaw reformcommission o ngene xikolo a north west univesity a humelela hi aB degree luris hi lembe ra 1982 ivi ata hi LLB degree malembe mambiri lama landzelaka.o dyondzile xikolo kambe e univesity ya pennsyvania law school a khuma degree ya LLM a xikarhi kati awadi leti anga tikuma hinkwato u vuye a nyikiwa leti landzelaka, ya black lawyers association hi lembe ra 1995 na the oude molen reserve order of merit hi lembe ra (1999-1996) na legal proffetion women achiever award hi centre ya human rights ka xikolo xa le henhla xa pretoria hi lembe ra 2003 .

## References
Tipolitiki ta Vupeladyambu Kapa

**Tipolitiki ta Vupeladyambu Kapa** ti na nsohensohe ku tlula swifundzhankulu swin'wana swa South Africa, hikuva hi ku  hambana na swifundzhankulu (tiprovhinsi) tin'wana laha nhlangano wa African National Congress (ANC) wu nga angarhelangiku tipolitiki eka ndhawu.

Eka nhlawulo wa 2004, a ku na ntlawa lowu wu nga wina vunyingi bya tivhoti eka eka xifundzhankulu (province), kasi  ANC yi kumile 45% wa tivhoti. Hikuva, ANC a yi ri eka ntirhisano eka ku fuma na vandla ra New National Party (NNP), leri a ri ri na 11% wa tivhoti, leswi swi nga pfumelela leswaku ku vumbiwa mfuma kun'we wa ANC-NNP ku vumba mfumo wa xifundzhankulu. Hi lembe ra 2005 a ku ri na ku pfumeleriwa ka leswo swirho swa vandla ro karhi swi nga sukela mavandla ya swona swi tlulela eka mavandla man'wana hi fambiselo ra floor crossing leswi swi endle leswo swirho hinkwaswo swa NNP swa Palamende ya Xifundzhankulu swi tlulela eka vandla ANC, leswi swi nga nyiketa ANC ku va na vunyingi bya swirho eka xifundzhankulu. Va ANC va langile Ebrahim Rasool tani hi Holobyenkulu ku nga Premier; hi 2008 xivandla xa yena xi tekiwile hi Lynne Brown. Murhangeri wa xifundzhankulu wa ANC a a ri Mcebisi Skwatsha.

Vandla ra ku phikiza eVupeladyambu Kapa endzhaku ka nhlawulo wa 1994 ku ve vandla ra Democratic Alliance (DA), leri nga kuma tivhoti ta ku ringana 27% eka nhlawulo wa xifundzhankulu. Dorobankulu ra City of Cape Town, ku nga masipala loyi a nga na vanhu vanyingi eka xifundzhankulu, ri ve ri fumiwa hi mavandla-nhlanganelo, lowu a wu rhangeriwa emahlweni hi DA ku sukela endzhaku ka nhlawulo wa vamasipala wa 2006 municipal elections. Va vandla ra DA va tlakuse xiavo xa tivhoti leti va nga va na tona eka nhlawulo wa vamasipala wa lembe ra  2011 municipal elections ku fikela eka 61.09%, leswi swi nyike va vandla ra DA vunyingi bya tivhoti ku fikela laha va nga va vandla leri fumaku hi roxe ku va ri kota ku fuma dorobankulu ra City of Cape Town handle ko fuma kun'we na vanakulobye va yona 

Eka nhlawulo wa 22 April 2009 va vandla ra ANC va ve va humesiwa eka vufumi va humesiwa hi vandla ra DA, leyi yi nga wina 51.46% wa tivhoti. Nhlawulo lowu, wu ve nhlawulo wo sungula endzhaku ka mfumo wa xihlawuhlawu laha vandla ra DA ri nga kuma kona vunyingi bya tivhoti eka xifundzhankulu. Murhangeri wa vandla ra DA Helen Zille u ve a teka xivandla xa  Brown tani hi  Premiyara hi ti   6 Meyi 2009.

Eka nhlawulo wa ti 7 Meyi 2014 va vandla ra DA maintained va ve vaya emahlweni no ngetela nhlayo ya vavhoti va yona, ku fikela eka vunyingi bya 59.4%.

## Vuyelo bya nhlawulo

## Tirheferense


* Politics of South Africa
* Government of the Western Cape
Nyenyankulu 27

## Leswi endlekeke hi siku leri

* ...

## Lava tswariweke hi siku leri

* ...

## Lava hundzeke e misaveni hi siku leri

* ...

## Masiku yo humula (Holiday)
Naruhito

**Naruhito** (徳仁, 23 Nyenyenyani 1960, Tokyo) i hosi ya Japani ku sukela hi 1 Mudyaxihi 2019.
U sungule ku fuma, endzhaku ka ku siyeriwa mfumo hi tata wakwe, Akihito. I hosi ya vu 126 hi kuya hi ndzendzelano wa vukosi kuya hi ndzhavuko wa japan.
Vukati

**Vukati** i vuxaka lebyi akiwaka e xikarhi xa vanhu, lava vuriwaka mpatswa kumbe vatekani, lebyi akaka timfanelo na vutihlamuleri e xikarhi ka vona, na vana va vona, na maxaka. Nhlamuselo ya vukati ya hambana hi kuya hi matiko ya misava, hi kuya hi ndzhavuko, vukhongeri na vundzhawu. Hintolovelo, vukati byi katekisa vuxaka bya rimbewu exikarhi ka vanhu va mbirhi. Eka mindzhavuko yo karhi, vukati i xiboho xo sungula naswona lexi languteriweke leswaku vanhu va hlanganela vuxaka bya masangu hi kuya hi nawu. Vukati loko byi hlamuseriwa hi ku angarhela , byi voniwa tani hi xisungulo xa mindzhavuko hinkwayo. Xirhapa xa vu 16 xa Timfanelo ta vumunhu emisaveni, xi vika leswaku "Wanuna na n'wansati lava tiyeleke, vana mfanelo yo aka ndyangu wa vona, handle ka ku siveriwa  hikwalaho ka nhlonge, vutiko kumbe vukhongeri. Vana timfanelo leti ringanaka kunghenela vukati, evukatini na kudlaya vukati. Vukati byi ngheneriwa ntsena hi vanhu lava vantshuxekeke naswona hi ku tirhandzela na ku pfumelelana."

Vanhu votala va nghenela vukati hikwalaho ka swivangelo swo tala,leswi hlanganisaka nawu, xiyimo, switwi, minthlaveko, rifuwo kumbe swivangelo swa vukhongeri. Malanghele ya munghana wa vukati ma nga ha hlohloteriwa hi rimbewu, swi yilana swo teka makwavo, milawu leyi fambisaka matekanele ya vukati, ku rhandza ka vatswari kumbe ku navela ka munhu hi yexe. E tindzhawini tin'wana ta misava, vukati byo lulamiseleriwa, vukati byo teka vana lava tsongo, vukati bya tshengwe naswona minkarhi yin'wana vukati byo sindzisiwa, byi nga va byi kuceteriwa hi kuya hi ndzhavuko. Hambiswiritano, tinxaka teleto ta vukati a tile nawini naswona e tinzhawini to tala e misaveni tani hi laha ti voniwaka tani hi nxaniso wa vavasati kumbe vana kumbe hi kwalaho ka nawu wa misava. Kuve na mapfhumba yo hambana hambana yo hlohlotela ku ringana ka timfanelo eka va vasati endzeni ka vukati ku hlanganisa na ku pfumelela hi nawu ka vukati e xikarhi ka vanhu va vukhongeri byo hambana, va nhlonge yo hambana, na va rimbewu le ri fanaka.

## Mintshaho
Rimbewu

**Rimbewu** i nxaxamelo  wa swi hlawulekisi leswi hambanisaka e xikarhi ka vusati na vununa. Swihlawulekisi leswi swi nga hlanganisa swirho swa rimbewu, mahanyele la ma languteriweke hi kuya hi rimbewu e ka nhlangano wa vanhu, ku hlawula ka munhu eka timhaka ta rimbewu rakwe. Mindzhavuko yo tala emisaveni, yi pfumelelana na matirhisele ya minxaka yimbirhi ya rimbewu; hambiswiritano kuna lava va welaka e handle ka nhlamuselo leyi, naswona va tihlawulelaka rimbewu leri va lavaka ku hanya kuya hi rona. Mindzhavuko yi n'wana yi na tinxaka tin'wana ta rimbewu ku engetela ehenhla ka "wanuna" na "N'wansati", ku fana na vahijras va Axiya ya N'walungu; naswona ti hlamuseriwa tani hi rimbewu ra vunharhu.

## Mintshaho
Tsietsi Mashinini

Teboho Mcdonald Mashinini uvelekwile enwalungwini wajabuvu eSoweto. Ulovile hiximumu edorobeni ra conakry eguinea u lahliwile eavalon. Mashinini a ga se lova, uhlohlotele vadyondzi vaxikolo xa yena ku lwisana na kuva  vana va dyondza hi ririmi ra xibunu.u ringetile ku hlanganisa vadyondzi ku lwisana ni nawu lowu. hi siku ra khumenharhu hi kotavuxika hi lembe ra gidi-madzana-kaye-makumenkombo-tsevu, madzana nthlanu wa vadyondzi vahlanganile e-orlando donaldson community hall/ku vulavula hi hansidyonzo ya vanhu vantima. Hi siku ra khumetsevu kotavuxika va dyondzi va xikolo xa mashinini va sungurile ku macha ni ku vilela hi mhaka leyi. maphorisa va sungurile ku balesela ku dlayiwile Hastings Ndlovu na Hector Pieterson loyi a ri na malembe ya khume-mbiri u vile a nikiwa xidlodlo xa ku lwela ntshuxeko wa vanhu va tima eka tumiltuos student rebellion wa mudzadzi-afrika.E ndzaku ka sweswo maphorisa va nwi hlongosile kutani a balekela Botswana hi nhweti ya mhawuri hi lembe ra gidi-mdzana-kaye-makumenkombo-ntsevu u tshamile kona tinhweti-nyana. ku suka kwaleno u yile e-Guinea e ivory nale Nigeria kambe eku hetelele u yile aya ntshama e-Liberia la ha anga lovola kona wansati vito ra yena ari Welma Campbell, va katesiwile hi vana va mbirhi va va nhwanyana ku nga Nomkhithi na Thembi e- dzaku- ka sweswo vukati bya vona byi herile, kunani u endzerile  e united-kingdom na united-state, unikiwile vungwazi bya ku lwela dyonzo ya vanhu vantima.Mshinini u lovile hi rifu ra xitsuketana hi lembe ra gidi-madyanzana-kaye-makumekaye uyisiwile xibedlele ku ya langutisisa malovelo a yena.ku kumeke leswaku miri wa yena u vavisekile swinene ngopfu. u lovile hi suku ra nthlanu hi nhweti ya mawuwana hi lembe ra gidi-madzana-kaye-makume-kaye u lahliwile e jabawu e soweto.
N'wansati

**N'wansati** i munhu wa rimbewu ra xisati. Rito n'wansati ri hlamusela munhu loyi a kuleke. N'wana wa xisati loyi anga si hundzaka eka malembe ya kondlo andzidyi u vuriwa nhwanyana. Ha kanyingi, n'wansati una ti khuromozomu timbirhi ta muxaka wa "X" na swona u kota ku xurha nyimba, na ku veleka ku sukela loko ata fika eka malembe ya kondlo andzidyi, ku fikela loko a ta dyuhala.

Swi hlawulekisi swa kuvumbeka ka miri wa wanuna swihlanganisa na,
* Xivelekelo
* Masenge yo anama
* Ku pfumala malebvu
* Va tala ku koma loko va ringanisiwa na vavanuna
* Va hava mipfimbiti

Eka matimu ya vanhu, xiyimo xa vavasati xitale ku va sivela eka vukorhokeri na mintirho, naswona vukhongeri byo tala byi na milawu yo karhi leyi kongomeke vanhu vaxisati. Ku herisiwa ka milawu yo tala ya sivela no lawula vanhu vaisati, eka malembe-xidzana ya vu 20, swi va pfumelele ku nghenela mintirho yo tala leyi a yiri ya vavanuna, ku hlanganisa na tidyondzo ta le henhla. Kuya hi matimu, vavanuna va tala ku vanga madzolonga na kuxanisa vanhu vavasati, e mitini kumbe migangeni ya vona. Van'wana vavasati va aleriwe timfanelo to tihlawulela eka timhaka to veleka. Ku na mapfumba yo aka ku ringana exikarhi ka vavanuna na vavasati.

Van'wana vavasati va na rimbewu ro pfangela kumbe ro hundzuluxiwa naswona va tihlawulela ku hanya e handle ka kulangutela ka mindzhavuko.

## Mintshaho
Vuhanyanyi

**Vuhanyanyi** hi ku olovisa nhlamuselo, swivula “vutivi bya vukona bya vuhandle na vundzeni” bya munhu hi xiyexe. Hambi leswi ku hundzeke madzana-dzana ya malembe ya vulavisisi, tinhlamuselo, na mimphikamakaneta exikarhi ka va n'wavutivi, vuhanyanyi bya swivumbiwa abyi twisisiwi, hambi leswi ku nga xisekelo xa vutomi bya swivumbiwa. Ntsena hinkwerhu hi pfumelelana leswaku ha hanyanya.  Kuna mavonele yo hambana hambana eka leswi faneleke ku lavisisiwa leswaku hi kota ku twisisa vuhanyanyi. Minkarhi yi n'wana vuhanyanyi byi twisisiwa kuri "ku kota ku ehleketa" kumbe yiyenge xo karhi xa mihleketo. Khale ka khaleni vuhanyanyi a byi twisisiwa kuri "vutomi bya vundzeni bya munhu", xivandla xa vuti anakanyi, kumbe xa mihleketo ya xihundla. Eka vulavisisi bya manguva lawa bya ma tirhele ya byongo, vuhanyanyi byi hlanganisa ntokoto wun'wana na wun'wana, kutwisisa, vutitwi na mavonele ya munhu. kungava ku twisisa, kumbe kutwisisa vutwisisi bya wena n'winyi, kumbe ku titwisisa.  Kunga va kuri na mimpimo yo hambana ya vuhanyanyi, kumbe mahanyanyele yo hambana hambana. Swin'wana swi vutiso swi hlanganisa na leswaku, xana swiharhi swina vutivi bya vuhanyanyi bya swona n'wini, kumbe kova vanhu ntsena. Kuhambana hambana ka mindzavisiso eka mhaka leyi, swi tisa ku kanakana leswaku swivutiso leswi vutisiwaka hileswi faneleke kumbe ee.

Swikombiso swa tihlamuselo eka mhaka leyi swi hlanganisa na: ku xalamuka, vutitwi bya munhu hi yexe kumbe ku valanga moya-xiviri hi "kutilangutisa vundzeni"; kumbe xifanekiso xa nxaxamelo wa timhaka, kumbe matshamele ya mihleketo, matirhele ya mihleketo; vuxopaxopi kumbe ndzhawu yo kongomisa mihleketo.

## Mintshaho
Mi anakanyo

**Mi'hleketo** yi angarha "nkhuluko wa makungu lama nga na xikongomelo xo karhi, la ma voyamelaka eka swiboho swa xiviri". Hambileswi mi ehleketo yi nga xisekelo xa vukona bya vanhu, ku hava nhlamuselo wa mi'hleketo lowu amukeriwaka hi ku helela.

I swa nkoka ku twisisa mavumbele, masungulo na nhlohlotelo wa mi'hleketo, hikwalaho ka leswi yi khumbaka mahanyele na swiendlo swa vanhu, nswona kunavela ku twisisa mi'hleketo i pakani ya vuleteri eka tidyondzo ta filosofi, tindzimi, mahanyele, matirhele ya byongo, ntivo-vutomi na tin'wana tidyondzo leti yelanaka na ntivo-vuthlarhi.

Mi'hleketo yi pfumelela vanhu leswaku va twisisa, vahlamusela ntumbuluko lowu va hanyaka eka wona, na ku vumba hi ta misava. Hiswona leswi endlaka  yiri ya nkoka eka swivumbiwa leswi ngana swilaveko, swikongomelo na kunavela, loko swi endla makungu, kumbe swi ringeta ku fikelela tipakani to karhi.

## Mintshaho
Vurhongo

**Vurhongo** i xiyimo xa ntumbuluko xa mihleketo na miri, lexi hlawulekisiwaka  hi ku hundzuluxiwa ka mahanyanyele, ku hunguteka ka switwi, kuhunguteka ka matirhele ya mipfimbiti loku sivelaka ku chukunya ka miri lowu etleleke vurhongo. Vurhongo bya hambana na ku hanyanya, hileswi byi vangelaka kuhunguteka ka vutihlamuleri bya xivumbiwa eka leswi endlekaka, hambileswi ku nga na ku hambana eka xivumbiwa lexi nga eka khoma, laha vurhongo byi vangelaka matirhele yo hambana ya byongo.

Vurhongo byi rhendzeleka hi kuya hi nkarhi, laha miri wu tikumaka e xikarhi ka minxaka yimbirhi ya vurhongo: Vurhongo lebyi fambelanaka na milorho (REM), na vurhongo byorhula (no-REM). Vurhongo bya milorho byi hlanganisa na ku oma swirho ka nkarhinyana. Evurhongweni, miri wu kota ku tivuyeleta na ku aka masocha ya miri, mipfimbiti, misiha na man'wana ma tirhele ya miri lama pfunaka kutsundzuka, matitwele na swin'wana. Wachi yalendzeni ya miri hi yona yi hlohlotelaka vurhongo navusiku. Tidyondo to tala ti lavisisa xikongomelo  na ndlela yo etlela vurhongo. Swiharhi naswona swi xixima nkarhi na ma etlelele ya swona.

Vanhu votala va karhatiwa hi vuvabyi byo hambanahambana byo pfumala vurhongo kumbe ku kuhlwela ku etlela, ku hahama, kufamba famba ukarhi u etle na man'wana mavabyi. Kutala ka timboni ta gezi, swi cince nkarhi wo etlela e matikweni lama ngana tinkomponi to tala.

## Mintshaho
Norho

**Norho** i nxaxamelo wa swifaniso, makungu na minthlaveko leswi ti endlekelaka e mi'hleketweni exikarhi ka swiphemu swokarhi swa vurhongo. Leswi endlekaka e xikarhi ka milorho na xikongomelo xa milorho a swisi twisisiwa hi ku helela, hambi leswi ku veke na mindzavisiso ya sayensi, filosofi ku hlanganisa na tinhlamuselo hi vukhongori. Ku hlavutela milorho i matshalatshala yo kuma kutwisisa mungo na rungula leri nga kumekaka eka milorho.

Milorho yi tala ku kumeka eka vurhongo bya milorho (REM), laha matirhele ya mi'hleketo mayelanaka na loko munhu a hanyanyile. Nkarhi lowu tekiwaka loko munhu a lorha, wa hambana hambana, naswona norho wu nga teka xinkarhana, kumbe kwalomu ka 20 - 30 wa timinete. Vanhu va tala ku tsundzuka norho loko va pfuxiwa exikarhi ka wona. Munhu u kota ku va na kwalomu ka milorho mi nharhu ku ya ka ya nthlanu hi siku, kasi van'wana ku fikela eka nkombo wa milorho hi siku; hambileswi milorho yi hatlisaka ku rivaleka.

Ku na mavonele yo hambana hambana ya tinhlamuselo ta milorho, kuya hi mindzhavuko na tinguva. Votala va pfumelana na nhlamuselo ya Sigmund Freud, leswaku milorho  yi paluxa  kunavela na minthlaveko leyi tumbeleke eka munhu. Kasi tinhlamuselo ti n'wana ti vula leswaku milorho yi pfuna mi'hleketo ka hlayisa mahungu, kutsundzuka, kululamisa swiphiqo, kumbe leswaku kova matirhele ya byongo ntsena.

Sigmund Freud, loyi a akeke xiphemu xa tidyondzo ta ndzavisiso wa matirhele ya mi'hleketo, u tsale matsalwa yo hlaya ku hlamusela milorho eku sunguleni ka malembe ya va 1900. U hlamusele milorho kuri ku paluxeka ka kunavela, kumbe ku karhateka  loku enteke loku fambelanaka na ku tsundzuka nkarhi wa vutsongwana. Kuthlandla kwalaho uthlela a hlamusela leswaku milorho hinkwayo yi fambelana na ku ntshunxa ntshikelelo wa timhaka ta masangu. Eka buku yakwe leyi nga na nhlokomhaka  *The Interpretation of Dreams* (1899), Freud u ake mahlahluvele yo hlavutela milorho na mimfungo leyi kumekaka e milorhweni. Eka manguva lawa milorho yi viniwa ku ri nhlavutelo wa byongo. Milorho yinga chavisa, yihlamarisa, yitsakisa, yihlanganisa mahlori kumbe timhaka ta masangu. Leswi endlekaka e milorhweni swile handle ka vutihlamuleri bya loyi a lorhaka.

## Mintshaho
Wanuna

**Wanuna** i munhu loyi a kuleke naswona a ri wa rimbewu ra xinuna.

Kufana na swin'wana swi harhi leswi mamisaka, nxaxamelo wa swiaki swa DNA ya wanuna, wu amukela ndzhaka ya khuromosomu ya muxaka wa X eka mana wakwe naswona wu amukela ndzhaka ya muxaka wa Y eka tata wakwe. Miri wa n'wana wa xinuna loyi a nga si tswariwaka, wu tumbuluxa swirhumiwa swo tala swa androgen ku tlula swa estrogen. Ku hambana ka ntalo wa swirhumiwa leswi emirini, swi vangela ku hambana ka ku vumbeka exikarhi ka wanuna na n'wansati. Eka malembe ya kondlo-andzidyi, swirhumiwa leswi swa miri switumbuluxiwa hi xitalo naswona swi hlohlotela makulele na swivumbeko swa swirho swa rimbewu ku hlanganiso na swin'wana swirho swo hlawulekisa wanuna eka n'wansati. Hambi swiritano, matumbuluxelo ya swirhumiwa leswi ma nga ha hambana eka vanhu va rimbewu ro pfangela kumbe ro hundzuluxiwa.

Swi hlawulekisi swa kuvumbeka ka miri wa wanuna swihlanganisa na, 
* Malebvu, 
* Makatla yo anama, 
* Kholokholo, 
* Rito ro enta rithlela rikula, ku tlula ra n'wana kumbe n'wansati.

## Mintshaho

## Ndyangu

Vavanuna va nga ha va ni vana, hambi va ri va ntumbuluko kumbe lava amukeriweke ; vavanuna vo tano va vuriwa vatatana. Ntirho wa vavanuna endyangwini wu cincile swinene eka lembe xidzana ra vu-20 na ra vu-21, wu teka xiphemu lexikulu swinene eku kuriseni ka vana eka miganga yo tala.     Hi ntolovelo vavanuna a va ta teka wansati loko va kurisa vana, kambe eminkarhini ya manguva lawa matiko yo tala sweswi ma pfumelela vukati bya rimbewu rin’we, ni leswaku mimpatswa yoleyo yi kurisa vana hi ku amukela vana kumbe hi ku n’wi siva . Vavanuna va nga ha va vatswari lava nga voxe, naswona swi ya swi va tano eminkarhini ya manguva lawa, hambileswi vavasati va talaka ku va vatswari lava nga voxe ku tlula vavanuna hilaha ku phindhiweke kanharhu.  Eka miganga ya vatatana, vavanuna hi ntolovelo ava tekiwa tani hi "nhloko ya muti" naswona ava khome malunghelo yo engetelela ya ntshamisano. 

Nhlangano wa timfanelo ta vavanuna wu vula leswaku vavanuna va langutana na swiphiqo loko va koxa ku hlayisiwa ka vana, hambiswiritano, ndzavisiso wa empirical a wu seketeli mianakanyo ya ku va na xihlawuhlawu xa vuavanyisi eka vavanuna.  Vamanana va na vuhlayisi nkarhi wo tala, kambe vatatana a va lavi vuhlayisi nkarhi wo tala, naswona vuhlayisi byi lulamisiwa ehandle ka khoto.
Nyenyankulu 25

## Leswi endlekeke hi siku leri

* ...

## Lava tswariweke hi siku leri

* ...

## Lava hundzeke e misaveni hi siku leri

* ...

## Masiku yo humula (Holiday)
Mahlahluvele ya COVID-19

**Ku hlahluva vuvabyi bya COVID-19** swi hlanganisa ku kambisisa masalela lama tekiweke ku tiyisisa vukona bya xitsongwatsongwana xa SARS-CoV-2. Vuhlahluvi byi valanga vukona bya xitsongatsongana kumbe masocha ya miri lama tumbuluxiwaka hi miri endhzaku ko suleleka hi xitsongatsongwana. Mbuyelo wa hlahluvo wa vukona bya xitsongwatsongwana switirhisiwa kutwisisa ku hangalaka ka vuvabyi lebyi naswona swi pfuna tindzawulo ta swa rihanyo ku landzelela lava suleriweke na ku sivela ku hangalaka ka ntungu. Kasi nhlanhluvo wa masocha ya miri wu hlamula xivutiso xa leswaku xana munhu u tshama a suleriwa hi vuvabyi bya khorona, kumbe e-e, hi swona leswi endlaka nhlahluvo lowu wunga tirhisiwi ngopfu hi kuva swi nga ha teka miri mavhiki yohlaya leswaku miri wu tumbuluxa masocha.

Matiko yyo hambana-hambana ma tivumbelo milawu ya wona leyi lawulaka mahlahluvele ya vuvabyi lebyo, ku hlanganisa swikongomiso mayelana na lava vanga hlahluviwaka, makhambi yo thlela u hlahluviwa, ndlela yo kambisisa nhlahluvo, kuteka marha na matirhisele ya mbuyelo wa nhlahluvo. Kuhambana loko ku hlohlotele tinhlayo ta ximfumo ta ku hangalaka ka vuvabyi lebyi, kuhlanganisa nhlayo wa lava hlahluviweke, lava khomiweke hi vuvabyi, lava dlaweke hi vuvabyi lebyi, kuhlanganisa na vuxokoxoko bya vavabyi.


File:Infektionsschutzzentrum im Rautenstrauch-Joest-Museum, Köln-6313 (cropped).jpg|ku teka marhimila leswaku ma hlahluviwa vukona bya Khorona
File:Infektionsschutzzentrum im Rautenstrauch-Joest-Museum, Köln-6306 (cropped).jpg|ku teka marha ya nkolo leswaku ma hlahluviwa vukona bya Khorona
File:Cycler offen.JPG|Muchini wo hlahluva vukona bya xitsongwatsongwana


## Mintshaho
Lulekani

**Lulekani** i muti lowu kumekaka e ka masipala wa xifundza xa Mopani e xifundzeni-nkulu xa Limpopo e Afrika Dzonga. Muti lowu wule kule hi 115 wa tikhilomitara kusuka e dzongeni bya vuxa bya doroba ra Tzaneen e patwini ra  R36 ro ya e Phalaborwa.

## Mintshaho
Ntungu wa Khorona kuya hi tiko

Tsalwa leri ri nyikela vuxokoxoko byo anama rithlela ri hlayisa nongonoko wa tindzhawu le ti hlaseriweke hi ntungu lowu. Muvabyi wo sungula wa vuvabyi bya Khorona ya lembe ra 2019 u tsumburiwe e dorobheni ra Wuhan, e Chayina, hi N'wendzamhala wa 2019.

Ntsengo wa lava suleriweke na lava loveke hikwalaho ka ntungu lowu, hi kuya hi xiviko xa ndzawulo ya Univhesithi ya Johns Hopkins. Tinhlayo leti ti nga ha hambana na le ti vikiweke e henhla ka ndzimana leyi.

## Afrika
Hi kuya hi Michael Yao, nhloko ya ndzawulo ya mintirho ya xihantla ya nhlangano wa swa rihanyo wa misava (WHO) e tikweni nkulu ra Afrika, ku hlahluva na tsumbula vuvabyi bya ha sungula, i swa nkoka swinene hi kwalaho ka xiyimo xa tindzawulo ta swa rihanyo e matikweni ya Afrika le xi komba ntsikelelo hikwalaho ka mavabyi na mintungu leyi nga ntsamelo-maxelo. Vatsundzuxi va vula leswaku kungu leri sekeriweke eka kuhlahluva no tsumbula vuvabyi bya ha sungula ri nga pfuna matiko leswaku ma papalata xilaveko xo pfala tiko na ikhonomi, leswi vangaka ntshikelelo wo kulu swonghasi eka va aka tiko lava va hanyaka hi muholo wa siku na siku leswaku va wundla mindyangu ya vona. Nhlangano wa matiko, wu vula leswaku kuta va na xilavelo xa swihlahluvi swa vuvabyi swa kwalomu ka 74 watimiliyoni ku hlanganisa na 30, 000 ya michini yo hefemurisa vavabyi eka tiko-nkulu leri ringalo ni tshiki hi va aka tiko va kwalomu ka 1.3 watibhiliyoni hi lembe ra 2020. Ntsengo wa lava suleriweke hi vuvabyi wu tlule miliyoni hi ti 6 ta Mhawuri, laha nhlayo yo tala yi kumekeke eka nthlanu wa matiko lamanga: Afrika Dzonga, Algeriya, Ghibita, Ghana, na Nayjeriya. Hambiswiritano, switikomba onge ku na matiko yo tala ma tsandzeka ku kandziyisa mintsengo yo tiya, ngopfu-ngopfu matiko lama ngana vusweti. nhlayo ya mafu e tikweni nkulu ra Afrika yile hansi loko yi ringanisiwa na mafu ya tiko-nkulu ra Yuropa, hikwalaho ka leswi ntalo wa va aka tiko va tiko-nkulu ra Yuropa vanga vanhu lava dyuhaleke.

Mintsengo ya lava suleriweke yi tiyisiwile e matikweni hinkwawo ya tiko-nkulu ra Afrika, naswona tiko ra Lesotho rive ro hetelela ku vika ntsengo wa lava suleriweke loko ri ta tsumbula muvabyi wo sungula hi ti 13 Mudyaxihi 2020.

## Mintshaho
Xikundu

Xikundu i n'wana wa Mayeke wa Ncelwa wa Malenga (Maluleke). Ndzisana ya yena Thlelani u kumile xitandi loko a hlula MaVhenda, kutani a xi thya Xikundu. Thelani u vile hosi yo sungula ya ka Xikundu, kambe u komberile leswaku vuhosi byi teka hi n'wana boti wa yena kunga Hanyani. N'wana wa Thlelani, Phikela, u yile ethlelweni ra le Giyani a ya tshamisa etikweni ra va Nkomati ekaNdengeza. U vuyile a kuma mugangha lowu va nge hi le ka Phikela namunthla ( Ndengeza B)
Seshego

**Seshego** ixidorobhana lexi kumekaka eka masipala wa Polokwane e mugangenin wa Capricon, lowu nge xifundzeni xa Limpopo etikweni ra Afrika Dzonga. Xidorobhana lexi xikumeka en'walungu wa vupeladyambu bya dorobha ra Polokwane.

## Matimu
Exikarhi ka 1972 na 1974 Seshego a ku ri ntsindza wa khale ka tiko-xikaya ra Lebowa, leri herisiweke hi 1994. Van'wamabindzu va kwalaho va tiveka hi ku humelerisa swakudya, swakunwa, fole, swiambalo, swiambalo, swilo swa dzovo, timhandzi ni swilo leswi endliweke hi ntsandza, swilo swa nsimbi, michini ni switirho. Vaaki va tala ku taka maendzo exikarhi ka Seshego na dorobha ra Polokwane hikwalaho ka ntirho.

## Swiyenge
Seshego u avanyisiwe hi tindhawu ta nhungu to tshama eka tona. Zone 1 endhawini yin'wana leyi vuriwaka Masakaneng, hilaha murhangeri wavandla ra politiki ra Economic Freedom Fighters, Julius Malema a kuleleke kona. Xidan'wana xa Seshego xikumeka eNambyeni wa Molatusi etlhelweni ra vupela-dyambu bya xidorobana.

## Vanhu Lava tivekaka

* Julius Marema murhangeri wa nhlangano wa Economic Freedom Fighters.
* Tamising Maweya- Dr Tumi, muyimbeleri wa evhangeli wa Afrika Dzonga tlhelo mutsari wa vunanga.

## Mintshaho
Pitori

**Pitori**, i rin'wana ra madorobakulu manharhu ya Afrika-Dzonga, leri tirhaka tanihi ntsindza wa rhavi leri rhangelaka ra hulumendhe, naswona tanihi muamukeri wa vayimeri hinkwavo va matiko mambe eAfrika-Dzonga. (Doroba ra Kapa i ntsindza wa ku veka nawu nakambe Bloemfontein yiva ntsindza wa ku avanyisa.)

Pitori ri tsemakanya nambu wa Apies naswona riololokela evuxeni bya xintshabyana xa Magaliesberg. Yi na ndhuma tanihi doroba ra dyondzo ni ntsindza wa vulavisisi, laha yi rhurheleka eYunivhesiti ya Tshwane ya Thekinoloji (TUT), Yunivhesiti ya Pitori (UP), Sefako Magatho Health Science University (SMU), Yunivhesiti ya Afrika-Dzonga (UNISA), Huvo ya Sayense ni Vulavisisi bya tinkomponi (CSIR), ni Vandla ra Sayense ra Vanhu. Yi tlhela yi rhurhela Nsimeko wa vulavisisi bya tiko na Ndzawulo wa Mimpimanyeto wa Afrika-Dzonga. Hi 2010 a ku ri rin'wana ra madoroba lawa rhurheleka xidlodlo xa misava xa bolo ya milenge xa FIFA hi lembe ra 2010. Pitori i doroba ra vu nhungu hi ku fuma e tikweni-kulu ra Afrika, kasi i ra vumune hi ku fuma eAfrika-Dzonga.

Pitori i xiphemu xa le xikarhi xa masipalakulu wa doroba ra Tshwane leri vumbiweke hi ku hlanganisiwa ka khale ka valawuri vo hlayanyana va kwalaho, ku katsa na Centurion na Soshanguve. Van'wana va ringanyete leswaku ku cinciwa vito ra ximfumo ku suka Pitori ku ya eTshwane, leswi vangeke njikanjikisano wale rivaleni.

Pitori yi tshuriwe vito ku suka eka Andries Pretorius, loyi a a ri un'wana wa va rhangeri va mabunu, kasi van'wana vaaki va Afrika-Dzonga mikarhi yin'wana va ri vitana "Doroba ra minsinya ya Jacaranda," hikwalaho ka magidi ya mirhi leyi byariweke eswitarateni swa yona ni le mintanga ya swona.

## Mintshaho
Nthlavelo wa COVID-19

**Nthlavelo wa COVID-19** i murhi wo dlaya xitsongwatsongwana lowu endleriweke ku tshungula CVID-19. Emahlweni ka ntungu wa COVID-19, ntirho wo endla murhi wo tshungula mavabyi lama vuriwaka SARS na MERS wu kondletele vutivi hi ta muxaka na matirhele ya xitsongwatsongwana lexi, naswona swi hatlisise maswekelo ya nthlavelo wa COVID-19.

Hi N'wendzamhal wa 2020, kwalomu ka 57 milambyana yo tshungula vuvabyi lebyi, ayiri karhi yi swekiwa naswona yi lavisisiwa, naswona 40 wa vanhu vanghenele vuringeti bya milambyana leyi eka xiyenge xo sungula xa swikambelo swa vutshunguri, ku engetela kwalano 17 wa vanhu va ngheneleke swikambelo swa vutshunguri swa xinyenge xa vumbirhi na xa vunharhu.  Eka xiyenge xa vunharhu,  mirhi yo hlayanyana ya vutshunguri ya COVID-19 yi kombise ku kuhumelela ka kwalomu ka 95% ka ku sivela vuvabyi bya CVID-19. Valawuri va swa vutshunguri va pfumelele mirhi ya tsevu yo tshungula vanhu: Milambyana yimbirhi ya vutshunguri ya RNA (Kunga tozinameran leyi swekiweka hi vaka Pfizer-BioNTech na mRNA-1273 leyi swekiweka hi vaka Moderna), timbirhi leti tolovelekeke eka mirhi yo tshungula (BBIBP-CorV leyi swekiweka hi vaka Sinopharm na CoronaVac leyi swekiweka hi vaka Sinovac), ku hlanganisa na mirhi yo tshungula (Gam-COVID-Vac leyi swekiweka hi va Huvo ya vulavisisi ya Gamaleya na AZD1222 leyi swekiweka hi Yunivhesithi ya Oxford yitirhisana na AstraZeneca). 

Pfizer, Moderna, na AtraZeneca yi vhumbe vuswikoti byo endla 5,3 wa magidi ya timiliyoni ta mimpimo hi 2021, leyi nga tirhisiwaka ku hlanganisa kwalomu ka magidi manharhu ya timiliyoni ta vanhu (tanihi leswi mirhi yo tshungula yi lavaka ku thlaveriwa leswaku yo kota ku sirhelela eka vuvabyi bya COVID-19). Hi N'wendzamhala, mirhi yo tshungula leyi tlulaka 10 wa magidi ya timiliyoni se a yi koxiwile no xaviwa hi matiko, naswona kwalomu ka hafu ya mirhi leyi xaviweke hi matiko lama fuweke lama vaaki va wona va endlaka kwalomu ka 14 wa tiphesente ntsena ta vanhu hinkwavo emisaveni hinkwayo. Matiko yo tala ma tlhele ma hlela tindlela to thlavela vanhu lava nga ekhombyeni lerikulu ro hlaseriwa hi mavabyi lawa, kufana ni vadyuhari ni lava nga ekhombyeni lerikulu ro khomiwa hi vuvabyi lebyi ni ku byi hundzerisela eka van'wana tanihi vatirhi va ta rihanyo.

## Mintshaho
Gamboko

**Gamboko** comprises un'we ayisi crystals kula swaxi nkarhana suspended e atmosphere—usually endzeni clouds—and i vi ku wa, accumulating e hansi kwihi va undergo emahlweni hundzuka.
N'wamba

Malumbe-lumbe axinjini maetlela ni ntsenga, hi va ka nkumbana wa mapala, ntlhovani va ka n'hweti hi ku vonaka hi vukarhi va yi vona hi vurhena, hi vana va Nyalani, hi va ka nkulungwani wo bela valala,u vuya u bela maxaka,hi va ka xikon'wana xa ku hela nurhu, hi va ka Nyamari wa ntima:Elia wa Magezi wa Mukhacani wa Munyamani wa N'wa-Vujaha wa Matsumisi wa Xivongo wa Mphamasi wa Sivama wa Xitohole.
    VA KHALE
Nganyata wa Vundisa wa N'wa-Ngudiwani wa Mudlayi wa Mangorho wa Nkolele wa Xinjini wa Rikhati
wa Popo N'wamba...(N'wamba swivula nsinya)
Madagascar (filimi)

***Madagascar*** i filimi ya 2005 leyi endliweke hi khompyuta leyi endliweke hi DreamWorks Animation. Mhaka leyi yi vulavula hi ntlawa wa swiharhi leswi humaka endhawini ya swiharhi eCentral Park, eDorobeni ra New York. Swimunhuhatwa leswikulu i Alex (Ben Stiller), Marty (Chris Rock), Melman (David Schwimmer) na Gloria (Jada Pinkett Smith).
Swigaririmi

Nyika mavizweni wa rito ra “mpingo” kusuka eka ntila lowu nge “Mpingu va ringetela

emakatleni”. Tlhela u boxa ni vito ra xigaririmi lexi.

1. Xithathelo (Hyperbole)

2. Xifananisi (Simile)

3. Xigego (Metaphor)

4. Vumunhuhatwa (Personification)

5. Xivulavulelo (Idiom)

Swivulavulelo 
Swivulavulelo swi ndlandlamuxa ririmi ra hina ra Xitsonga. 
Swivulavulelo swi fanele ku tirhisiwa etindhawini leti faneleke. 
Swivulavulelo swi tirhisiwa ku fananyana na swigego hikuva tinhlamulo 
ti tumberile. A hi fanelanga ku swi tirhisa muhulahula
Xikombiso:
*Ku dya marhambu ya nhloko.
 Nhlamulo: ku ehleketa. 
*Ku ba u kokela 
*Nhlamulo: Ku kuma swilo hi xitalo. 
*Ku ba mati tingwenya ti etlela
 Nhlamulo: ku diza 
*Gezani u dye virivi
 Nhlamulo: Gezani u hlundzukile.
*Mihloti va n’wi pfale nomo
 Nhlamulo: Mihloti va n’wi miyetile. 
 
Mavulavulelo yo tirhisa swivulavulelo 
Xikombiso:

*Gezani u na vuswikoti byo vulavula > Gezani u kota ku vulavula
*Manana u dyiwe hi misava > Manana u lovile.
*Kokwani u ye muya a nga ha vuyi > Kokwani u hundzile emisaveni/ u 
lovile.
*Ti dya muhwani > Vanhu va endla hi ku rhandza.
*Tatana u xurhile > Tatana u dakwile.

6. Xivuriso (Proverb)

7. Xisasi (Euphemism)- lexi i xigaririmi lexi tirhisiwaka marito lama sivaka marito ya ndzhukano.xik ."xighono - mutsoniwa
Lamula

**Lamula** i muhandzu wa tinxaka tohambana hambana ta citrus. Muhandzu lowu wuna nantswo wo nandziha loko wuvupfile, kambe loko wunga si wupfa wa bava. Muxaka wun’wana na wun’wana wa lamula wuna kutlula 100% wa nhlayo ya wena leyi ringanyetiweke ya siku na siku ya vitamin C. Sweswo swi tlula mihandzu yin’wana na yin’wana ya citrus. Vitamin C leyi nga eka Lamula yi pfuna miri wa wena hi tindlela to tala 

Yi sirhelela tisele ta wena leswaku ti nga onhaki

Swi pfuna miri wa wena ku endla collagen, ku nga protein leyi horisaka swilondza naswona yi ku nyika nhlonge yo olova.

Swi endla leswaku swi olova ku tswonga iron ku lwisana na ku kayivela ka ngati

Swi tlakusa masocha ya wena ya miri, ku tisirhelela ka miri wa wena eka switsongwatsongwana

Swi pfuneta ku lwisana na Mavabyi lawa manga endlaka leswaku u khomiwa khensa.
Ririmi ro pfuneta ra matiko ya misava

**Ririmi ro pfuneta ra matiko ya misava** i ririmi leri endleriweke ku vulavurisana exikarhi ka vanhu lava humaka eka matiko hinkwawo yo hambana, lava nga avelani ririmi ro sungula leri fanaka. Ririmi ro pfuneta ngopfungopfu i ririmi ra matiko mambe naswona hakanyingi i ririmi leri akiweke. Mhaka leyi yi fambelana kambe yi hambanile na mianakanyo ya lingua franca (kumbe ririmi leri lawulaka) leri vanhu va faneleke ku ri tirhisa ku vulavurisana.
Mahale

**Mahale** i muti lowu kumekaka e ka masipala wa xifundza xa Mopani e xifundzeni-nkulu xa Limpopo e Afrika Dzonga. Muti lowu wule kule hi 93 wa tikhilomitara kusuka e dzongeni bya vuxa bya doroba ra Tzaneen e patwini ra  R36 ro ya e Phalaborwa.

## Mintshaho
Edgar de Wahl

**Edgar Alexei Robert von Wahl** kumbe **de Wahl** (23 Nhlangula 1867 – 9 Dzivamisoko 1948) a ari mudyondzisi wa Xijarimani xa Baltic, mutivi wa tinhlayo na mutivi wa tindzimi. U dume ngopfu hi ku va muvumbi wa Interlingue (leyi tivekaka tanihi *Occidental* evuton’wini bya yena hinkwabyo), ririmi leri akiweke hi ntumbuluko leri sekeriweke eka tindzimi ta Indo-European, leri sunguleke ku kandziyisiwa hi 1922.
Manganyi

Vaka Magoda Va n'wa riphindi ro Pasa homu Na rhole riku moo!

Va huma eLimpopo.
Vana Ni tiko ra vona "Ka Manganyi" eku suhi nale EGiyani

Xivongo lexi ahi xama Tsonga ntsena Ni ma Zulu maxi tirhisa
Benny Manyengani

Benny Skheto Baloyi (U beburiwile 11 Sunguti 1978) loyi a tevikaka tani hi Benny Manyengani I qhambi ya mutsonga wale Afrika dzonga. U tivekile hi album ya wena ya Tiba Ben leyi Yi nga humesiwa hi lembe ra 2011. Hi lembe ra 2021 Mawuwani a humesa album ya Malambani

|Vito                = Benny Manyengani

|Vito ro beburiwa    = Benny Skheto Baloyi

|Siku to beburiwa    = {{11 Sunguti 1978  

|Ndhawu yo beburiwa  = Bolobedu, Xifundza-nkulu Xa Limpopo, Afrika dzonga 

|Ndhawu wa vu tshamo = Shawela

|Genre              
*Tsonga music
*Disco
*Tsonga rap.

Ntirho , vuyimbeleri

Malembe a Kari a tira 2011-
Malambani

Tiko Ra kahina I album leyi Yi nga humesiwa hi Benny Manyengani hi lembe ra Mawuwani 2021

*Ganga mina
*Mahinyahinya
*Xibekarani
*Nkata
*Ganga Mina
*Tiko Ra kahina
Mahlaule

Mahlaule i mapengo na homu khoveni, va ka homu ya ntima nhlampfi ncila a va dyi i mahlaule lo wo hlawula ndluwa a siya hove
Nhlangulane

***Nhlangulane***, i wun'wana wa muxaka wa swimilani leswi kumekaka e tikweni-nkulu ra Afrika. Wu kumeka ku suka eTopiya na Somaliya en'walungwini wa tiko-nkulu, na le dzongeni ku ya eVupela-dyambu bya Kapa e Afrika Dzonga. wu na vulombe naswona wu na vuluva. Matluka ya yona yo khwanyala ya hluka ya furhalelana, naswona swiluva swa wona swi huma e kusunguleni ka matluka. Mihandzu yawona ya xirhendzevutana yi vekela ku sukela hi Nhlanguala ku fikela hi n'wheti ya Khotavuxika.

## Minkombo
Ndzhole

***Ndzhole*** i muxaka wa nsinya  lowu kumeka eka swimilani swa le ribuweni ra Afrika Dzonga ku suka e Kapa Vuxa, ku ya eKwaZulu-Natal ku ya edzongeni wa Mozambhiki.

## Nhlamuselo
*Hintolovelo, Ndzhole* i nsinya lowutsongo ku ya eka wa le xikarhi loko wu ringanisiwa na minsinya yin'wana. Nsinya lowu hakanyingi wu ni marhavi ya swiphambati lama soholotiweke ya muvala wo kwalala. Mirhi leyi yi nga kula yi fika kwalomu ka 15 kuya ka 25 wa timitara hi kuleha, kambe leyi kumekaka e ribuweni ra lwandle ra tindhundhuma, yi tala ku koma naswona yi nga tluli 5 wa timitara hi kuleha, naswona laha matluka ya kona ya tsanisiwa hi munyu na timheho ta lwandle. Yi nga ha va yi tele eka nhova leyi sirheleriweke endzhaku ka ndhawu ya le ribuweni, laha yi kulaka yi leha kufikela eka 20 wa timitara loko yi kuma nsirhelelo eka moya wa munyu laha makhwati ya kulaka ya funengeta hi ku leha ku fika kwalomu ka 30 wa timitara hi kuleha.

Matluka ya wona ya tsindziyela bya dzovo naswona i ya vurhendzevutana kumbe ya ololoka e manembeleleni. Matluka ya khale ya na muvala wa wasi kumbe rihlaza ehenhla naswona ma kwalarile ehansi. Matluka lamantsongo ya rihlaza ro vevuka.

Mihandzu ya kona i ya xirhendzevutana ku ya ka xirhendzhele, i yo tshwuka kumbe ya muvala wa xilamula loko yi vupfile. Mihandzu leyi yi na mafurha, ya tsokombela naswona yana mbewu yin'we ya ntima.

## Nkoka wa nsinya lowu eka mbangu
Mihandzu ya Ndzhole yi dyiwa hi vanhu, timfenhe, tihumba ta le nhoveni, na swinyenyana swo tala swa nhova. Mirhi leyi yi tirha ku tlakusa mfunengeto wa nhova eka swimilani swa le ribuweni, xisweswo yi pfumelela ndhawu na nsirhelelo eka swimilano swo olova. Xivumbeko lexi tiyeke xa mirhi leyi xi tlhela xi endla leswaku swimilana-tsavu swi kota ku khandziya.

## Xiyimo xa vuhlayiseki
*Ndzhole* wu sirheleriwile (eAfrika Dzonga) hi ku landza nawu wa tiko wa makhwati wa 1998. Mirhi leyi sirheleriweke yi nga ka yi nga tsemiwi, yi kavanyetiwa, yi onhiwa kumbe ku herisiwa, naswona swibyariwa swa yona acswi hlengeletiwi, swi susiwa, swi tleketliwa, swi rhumeriwa, swi nyikeriwa, swi xaviwa kumbe swi xavisiwa, handle ka loko swi ri ehansi ka mpfumelelo lowu nyikiweke hi Ndzawulo ya Makhwati.

## Minkombo
Dzivamusoko 6

## Leswi endlekeke hi siku leri
* ...

## Lava tswariweke hi siku leri
* ...

## Lava hundzeke e misaveni hi siku leri
* ...

## Masiku yo humula (Holiday)
* ...
1964

Lembe ra **1964** (*Magidi-nwe, madzana-nkaye makume-tsevu na mune*) i lembe leri tolovekeke leri sunguleke hi Ravunharhu.

## Leswi endlekeke hi 1964
### Sunguti
* ...

### Nyenyenyani
* ...

### Nyenyankulu
* ...

### Dzivamusoko
* ...

### Mudyaxihi
* ...

### Khotavuxika
* ...

### Mawuwani
* ...

### Mhawuri
* ...

### Ndzhati
* ...

### Nhlangula
* ...

### Hukuri
* ...

### N'wendzamhala
* ...

## Lava tswariweke hi 1964
### Sunguti - Nyenyenyani
* ...

### Nyenyankulu - Dzivamusoko
* ...

### Mudyaxihi - Khotavuxika
* ...

### Mawuwani - Mhawuri
* ...

### Ndzhati - Nhlangula
* ...

### Hukuri - N'wendzamhala
* ...

## Lava loveke hi 1964
### Sunguti - Nyenyenyani
* ...

### Nyenyankulu - Dzivamusoko
* ...

### Mudyaxihi - Khotavuxika
* ...

### Mawuwani - Mhawuri
* ...

### Ndzhati - Nhlangula
* ...

### Hukuri - N'wendzamhala
* ...

## Swikombo
* ...

## Swikombo swa le handle
* ...
Manghozi

**Maghozi** i mhandzu lowu dyiwaka naswona naswona nsinya wa wona wu kumeka ngopfu etindhzawuni leti ngana mpfula. Ku vuriwa leswaku yi sungule en'walungu - vupela - dyambu bya Myanmar, Bangladesh ni le n'walungu - vuxa bya Indiya. Ku sukela eminkarhini ya khale ku ve ni mixaka yimbirhi ya mimpambukwa ya manguva lawa le Dzonga ni le Dzonga - vuxa bya Asia: " Muxaka wa manguva lawa" ni "swivandla swa le Dzonga - vuxa bya Asia."

Emisaveni hinkwayo, ku na madzana yo hlaya ya tinxaka ta manghozi. Ku ya hi muxaka wa manghozi, mihandzu ya manghzio yi hambana hi vukulu, xivumbeko, ku tsokombela, muvala wa nhlonge, lowu nga vaka wa xitshopana, nsuku, wa rihlaza, kumbe wa xilamula. Manghozi i muhandzu wa tiko ra India, Pakistan na Philippines, kasi nsinya wa manghozi i nsinya wa tiko ra Bangladesh.

**Mangwa** i mihandzu lowu wu makeke ku fana na ribye, lowu dyiwaka, lowu wu tswariwaka hi nsinya wa le tindhawini to hisa lowu *vuriwaka nsinya wa mangwa* . Wu sungule eka xiyenge xa le n’walungu-vuxa bya tiko kulu ra India, laha sweswi ku vuriwaka Bangladesh, en’walungu-vuxa bya India na Myanmar.   *Mangwa* wu byariwa eDzongeni nale Dzonga-vuxa bya Asia kusukela khale, leswi endlaka leswaku kuva na tinxaka timbirhi ta mimangwa ya mirhandzavula ta manguva lawa: tinxaka ta "Indian" na "Souteast Asian".   Tinxaka tin'wana eka muxaka wa *Mangifera* na tona ti humesa mihandzu leyi dyiwaka leyi vuriwaka "mangoes," leyi vunyingi bya yona yi kumekaka eka mixaka ya Malesian . 

Kuna madzana yo hlaya ya tinxaka mimangwa emisaveni hinkwayo. Kuya hi rixaka, mihandzu ya mango ya hambana hi vukulu, xivumbeko, ku nandziha, muhlovo wa le handlw na muhlovo wa le ndzeni, leswi va ngakaka muhlovo wotshuka , nsuku, rihlaza kumbe wa xilamula.  Mango i mihandzu ya tiko ra India, Pakistan, na Philippines,   kasi nsinya wa mango i nsinya wa tiko ra Bangladesh. 

 

## Swiyelanisi
ISBN

**ISBN (**International Standard Book Number) i **nomboro ya buku ya** bindzu leyi kunguhateriweke ku va yo hlawuleka.[lower-alpha 1][lower-Alpha 2] Vakandziyisi va xava kumbe ku amukela **ISBNs** eka xirho xa International ISBN Agency.

ISBN yi averiwa eka nkandziyiso wun'wana na wun'wana lowu hambaneke na ku hambana (handle ka ku kandziyisiwa nakambe) ka nkandziyiso. Hi xikombiso, e-book, paperback na hardcover edition ya buku yin'we yi ta va na nomboro ya ISBN yo hambana. ISBN yi lehe tinomboro ta khume loko yi averiwa emahlweni ka 2007, naswona tinomboro ti lehe tinharhu loko yi averiwe hi kumbe endzhaku ka 1 January 2007. Endlelo ro nyika ISBN i ra tiko naswona ri hambana hi ku ya hi matiko, hakanyingi swi ya hi vukulu bya bindzu ro kandziyisa endzeni ka tiko.
Nkaju

***Nkaju***, (**Anacardium occidentale**) i nsinya lowu kumekaka ngopfu e, khwati-mpfula e tikweni-nklu ra Dzonga wa Amerika naswona wuthlela wu tiveka ngopfu ematikweni yo hlaya ya Afrika. Nsinya lowu wu kula wu thlela wu leha ku fikela khume-mune (14) wa timitara, kasi yin'wana yi anamisa marhavi ya wona. Mbhanzu wa nsinya lowu i makaju na timanga-kaju.

Hi lembe ra 2019, ku tshoveriwe kwalomu ka mune wa timiliyoni ta ntiko wa tithani ta tikaju, laha matiko ya Ivory Coast na Indiya marhangeleke ntshovelo. Swimatana swa swiphamba swa timanga-kaju swi tirhisiwa ngopfu eka mafurha ya michini, swisivela mati, pende na swibulusa. Makaju yana muvala wotshuka kumbe xitshopana na swona mati ya mbhandzu lowu ma tirhiseriwa ku endla byala byo tsokotsa.

## Minkombo