open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Oak

**Oak** i nsinya wa mapulanga yo tiya kumbe xihlahla xa muxaka wa ***Quercus*** wa ndyangu wa beech . Ti ni matluka lama hleriweke hi ndlela leyi rhendzelekaka, hakanyingi ma ni makumu lama nga ni swirhendzevutana, ni nati leyi vuriwaka acorn, leyi rhwariweke endzeni ka khapu. Muxaka lowu wu hangalakile swinene e Northern Hemisphere; yi katsa tinxaka ta kwalomu ka 500, leti khulukaka matluka ni leti tshamaka ti ri rihlaza . Ti fossil oaks tisungule eka Middle Eocene . Molecular phylogeny yikombisa leswaku muxaka lowu wu avanyisiwile hi Old World na New World clades, kambe tinxaka totala ta oak ti hlangana hiku ntshunxeka, leswi endlaka leswaku matimu ya muxaka lowu switika ku ma lulamisa.

Hi tlhelo ra ikholoji, mirhi ya oak i tinxaka ta maribye ya nkoka eka tindhawu to tshama eka tona ku suka eka semi-desert ya Mediteraniya ku ya eka makhwati ya mpfula ya subtropical . Ti hanya hiku fambisana na tinxaka totala ta fungi kukatsa na ti truffles . Ti oaks ti seketela kutlula 950 wa tinxaka ta caterpillar, tinxaka totala ta gall wasp leti endlaka ti galls to hlawuleka, swirhumbana swa swirhendzevutani swa tihunyi swofana na apula ra oak, na nhlayo leyikulu ya switsotswana na mavabyi. Matluka ya oak na ti acorns tina tannin yoringanela kuva yiva na chefu eka tihomu, kambe tinguluve tikota ku gayela ti hlayisekile. Tihunyi ta oak ti tiyile naswona ti tiya, naswona ti kume matirhiselo yotala eka ku aka naku endla fanichara. Hi ntolovelo madzovo ya kona a ma tirhisiwa ku tshungula dzovo . Migerho ya vhinyo yi endliwe hi murhi wa oak; leswi switirhisiwa ku dyuhala swakunwa swa xihoko swofana na sherry na whisky, leswi nyikaka tinxaka tohambana hambana ta nantswo, mihlovo na nun’hwelo. Makwandzasi ya xiponci ya cork oak ya tirhisiwa ku endla ti corks ta ndhavuko ta mabodlhela ya wayeni. Kwalomu ka n’we-xa-nharhu xa tinxaka ta oak ti le khombyeni ro herisiwa hikwalaho ka ku cinca ka maxelo, switsotswana leswi hlaselaka, ni ku lahlekeriwa hi ndhawu yo tshama eka yona .

Eka ndzhavuko, nsinya wa oak i xikombiso xa matimba naswona wutirha tani hi nsinya wa tiko ra matiko yotala. Eka vukhongeri bya Indo-Europe ni lebyi fambisanaka na byona, murhi wa oak wu fambisana ni swikwembu swa ku dzindza ka tilo . Mirhi ya oak ha yin’we-yin’we leyi nga ni nkoka wa ndhavuko yi katsa Royal Oak eBritain, Charter Oak eUnited States ni Guernica Oak eTikweni ra Basque .
Rixaka ra xihlala

**Rixaka ra swihlala** kumbe **tiko ra swihlala** i tiko leri kumekaka hi ku helela eka xihlala xin’we kumbe swo tala, kumbe swiphemu swo karhi swa swihlala. Leswi swi vula leswaku matiko lawa a ma na ndhawu yo karhi eka tiko-nkulu leri . Kuna 47 wa matiko ya swihlala, lawa ya endlaka 24% wa matiko ya 193 lawa yanga swirho swa Nhlangano wa Matiko, lawa yotala ya wona yanga matiko lamantsongo swinene emisaveni.
Dyandza

Ndzhawu yivuriwa **arid** loko yitiveka hiku pfumaleka swinene ka mati, kufikela laha yi sivelaka kumbe ku sivela kukula naku kula ka vutomi bya swimilani na swiharhi. Tindhawu leti tivekaka hi maxelo yo oma ti tala ku pfumala swimilana naswona ti vuriwa xeric kumbe mananga . Maxelo yotala ya "arid" yatshama eka equator ; tindhawu leti ti katsa swiphemu swa Afrika, Asia, Amerika Dzonga, Amerika Xikarhi na Australia .
A

**A**, kumbe **a**, i letere ro sungula na letere ro sungula ra xitwari eka maletere ya Xilatini,   lama tirhisiwaka eka maletere ya manguva lawa ya Xinghezi, na man’wana emisaveni hinkwayo. Vito ra yona hi Xinghezi *i* (ri vitaniwa   ), vunyingi *aes* .

Ri fana hi xivumbeko ni letere ra Xigriki ra Khale ra alpha, leri ri humaka eka rona.  Vuhundzuluxeri bya maletere lamakulu byi na matlhelo mambirhi lama rhetaka ya triangle, lama tsemakanyeke exikarhi hi bar leyi nga etlhelo. Vuhundzuluxi bya maletere lamatsongo byi tala ku tsariwa hi yin’wana ya swivumbeko swimbirhi: ya swithezi swimbirhi  na xiteji xin'we  . Leyo hetelela yi tala ku tirhisiwa eka matsalelo ya voko ni le ka tifonto leti sekeriweke eka yona, ngopfu-ngopfu tifonto leti kunguhatiweke ku hlayiwa hi vana, naswona yi tlhela yi kumeka hi thayipi yo olova .

Hi Xinghezi, *a* i xihloko lexi nga pimiwangiki, lexi nga na xivumbeko xin’wana *xa an* .
Premier League ya Xinghezi

**English Premier League** (    ), leyi hi ntolovelo yi tiviwaka tanihi **English Premier League** kumbe **EPL**, i xiyenge xa le henhla xa fambiselo ra ligi ya bolo ya milenge eNghilandhi . Ligi leyi yi vumbiwa hi 20 wa ti club, yi tirhisa endlelo ro tlakusa na ku hungutiwa na English Football League (EFL). Nkarhi lowu wu teka kusukela hi August kuya eka May laha xipano xin’wana na xin’wana xi tlangaka 38 wa mintlangu (ku lwisana na 19 wa swipano swin’wana ekaya nale handle).  Mintlangu yo tala yi tlangiwa hi Mugqivela na Sonto nimadyambu

Mphikizano lowu wu simekiwile hi ti 20 February 1992 tani hi *FA Premier League* endzhaku ka xiboho xa ti club leti nghenelaka eka Football League First Division ku hambana na Football League, mphikizano lowu sunguleke hi 1888, leswaku kuta tirhisa mphikizano lowu kwalomu ka mintwanano ya mfanelo yo kopa ya thelevhixini.  Ntwanano wa laha kaya lowu durhaka 1&nbsp;biliyoni ya tiphawundi/lembe yi sayiniwile eka nguva ya 2013–14, laha BSkyB na BT Group va nga hlula timfanelo to haxa 116 na 38 wa mintlangu hi ku landzelelana.  Mphikizano wu vuyile hi 2.2&nbsp;tibiliyoni ta ti-euro/lembe eka mali ya vuhosi ya thelevhixini ya laha kaya na ya matiko ya misava.  Ku sukela eka nguva ya 2014–15, tikirabhu ti avelane vuyelo bya £1.6 wa tibiliyoni,  na £2.4 wa tibiliyoni eka nguva ya 2016–17 . 

Sweswi, Premier League i mphikizano wa bolo ya milenge lowu hlaleriwaka ngopfu emisaveni hinkwayo, lowu haxiwaka eka tindhawu ta 212 ku ya eka matiko ya 643.&nbsp;miliyoni ya mindyangu na kwalomu ka 30&nbsp;magidi ya timiliyoni ta ku hlalela thelevhixini.   Eka nguva ya 2014–15, ntlangu wa Premier League wa xikarhi wu koke kwalomu ka 36,000 wa vahlaleri eka xitediyamu,  wa vumbirhi eka tiligi ta bolo ya milenge ya xiphurofexinali endzhaku ka Bundesliga hi 43,500 wa vahlaleri.  Tinsimu to tala ta bolo ya milenge ti tele hi vahlaleri.  Premier League yi le ka xiyimo xa vu 1 eka UEFA Coefficient eka mphikizano lowu sekeriweke eka matirhelo ya tikirabhu eka mphikizano wa le Yuropa eka tinguva ta ntlhanu ku fikela hi 2021. 

Nhlayo ya 51 wa ti club leti nga nghenela ku sukela eka nguva yo sungula ya Premier League hi 1992, kambe i nkombo ntsena wa tona leti nga hlula eka vumpfampfarhuti: Manchester United (13), Manchester City (8), Chelsea ( 5), Arsenal (3), Blackburn Rovers, Doroba ra Leicester na Liverpool (1).
Orlando Pirates FC

Xipano lexi xi simekiwile hi lembe ra gidi ni madzana ya nkaye ni makume nharhu ni nkombo naswona eku sunguleni a xitshame eSoweto.  Orlando Pirates i xipano xo sungula ku sukela loko ku sunguriwile tlawa wa xiyimo xale henhla xa bolo ya milenge hi lembe ra gidi ni madzana ya nkaye ni makume nkaye ntsevu ku hlula swidlodlo swinharhu leswikulu eka nguva yin’we hi ku landzelelana, yi hlule eka ligi ya laha kaya ya ABSA Premiership, khapu ya laha kaya ya Nedbank Cup na Top 8 Cup MTN 8 hi nkarhi wa nguva ya ABSA Premiership 2010–11 na ligi ya laha kaya ya ABSA Premiership, League Cup Telkom Knockout na Khapu ya Top 8 MTN 8 hi nkarhi wa nguva ya ABSA Premiership 2011–12.  I xin'wana xa swipano swimbirhi ntsena swa Afrika Dzonga leswi nga na Mamelodi Sundowns leswi nga hlula eka CAF Champions League, leyi va nga yi hlula hi 1995 naswona va ve va vumbirhi eka 2013 CAF Champions League . 

Va tlhela va va vahluri va vumbirhi eka Khapu ya Nhlangano ya CAF ya 2015 na 2021–2022 . 

Vasunguri va Orlando Pirates a va katsa vana va vatirhi lava humaka ematikweni mambe lava rhurheleke etindhawini ta le makaya va ya tirha etimayini ta nsuku ta le Gauteng. Vafana va le Orlando a va hlangana eka nkarhi wun'wana ni wun'wana lowu a wu ri kona etindhawini leti pfulekeke ni le ka mintlawa leyi nga tolovelekangiki leswaku va tlanga bolo ya milenge. Ntlawa wo sungula wu vumbiwe hi 1934 hi ntlawa wa vana va kondlo-a-ndzi-dyi eOrlando Boys Club. Andries Mkhwanazi, loyi a a tiveka ngopfu hi vito ra "Pele Pele", a a ri muleteri wa xibakele eOrlando Boys Club loko a khutaza ku vumbiwa ka ntlawa wa bolo ya milenge hi 1937 naswona endzhaku ka lembe vana volavo va malembe ya kondlo-a-ndzi-dyi a va phikizana exikarhi ka vana va Johannesburg Bantu Football Association lava nga ambalangiki nchumu naswona a va nga ri na switirhisiwa swa xipano.

Hi 1940, Bethuel Mokgosinyane, muungameri wo sungula, u xave xitirhisiwa xo sungula xa xipano hi mali ya yena n'wini. Orlando Boys va nghenele mphikizano wa Johannesburg Bantu Football Association's Saturday League, laha va nga wina Division Two title kutani va tlakuseriwa eka Division One hi 1944. Andrew Bassie, xirho xa nkoka xa ntlawa, u ringanyete vito lerintshwa ra 'Orlando Pirates'. Ntlawa lowu wu qambhe risimu ra nyimpi ra le kampeni leri nge 'Ezimnyama Ngenkani'.
Mujeko wa Namibia

**Mujeko wa [[Namibia]]** wu ni bandhi yo tshwuka ya diagonal leyi nga ni matlhelo mambirhi yo basa leyi nga ni triangle ya le henhla ya wasi leyi nga ni dyambu ro tshwuka ra 12-ray ni triangle ya le hansi ya rihlaza. 

Mujeko wu amukeriwile hi ti 21 Dzivamisoko 1990 loko ku ri na ntshunxeko eka Afrika Dzonga . Hi nkarhi wa ku fuma ka xihlawuhlawu, a yi tirhisa mihlovo yinharhu ya Afrika Dzonga ya orenji-wo basa-ya wasi .

## Vukhavisi

Komitintsongo ya Swikombiso swa Rixaka yi amukerile 870 wa swikombelo swa mujeko wa rixaka. Tipulani ta tsevu ti hlawuriwile; leswi swi hungutiwile ku va swinharhu, swa vanhu vanharhu va le Namibia – Theo Jankowski wa le Rehoboth, Don Stevenson  wa le Windhoek na Ortrud Clay wa le Lüderitz . Tipulani leti tinharhu ti hlanganisiwile ku vumba mujeko wa tiko ra Namibia, lowu amukeriweke hi vun’we hi February 2, 1990 hi Huvo ya Vumbiwa . Vaendli va swifaniso lavanharhu va amukeriwile erivaleni hi muavanyisi Hans Berker, mutshamaxitulu wa komiti leyitsongo, eka nkhuvo wo pfula hi ti 9 Dzivamisoko 1990. 

Hambiswiritano, swihehlo swin’wana swimbirhi swi endliwile – mu-Afrika-Dzonga Frederick Brownell u vule leswaku u endlile mujeko eka xiave xa yena tani hi South African State Herald .  Munhu un’wana loyi a a vula leswaku a ku ri Roy Allen wa le Britain, loyi a vuleke leswaku ndlela leyi mujeko wu endliweke ha yona a ku ri vuyelo bya mphikizano lowu fambisiwaka hi Hannes Smith wa *Windhoek Observer*, naswona u hlule.

I yin’wana ya mimfungho yi nga ri yingani ya tiko leyi katsaka layini ya diagonal, na swikombiso swin’wana ku katsa na DR Congo, Tanzania, Trinidad na Tobago, na Brunei .

### Mihlovo
Mihlovo ya mujeko wa Namibia yi hlamuseriwile eka Government Gazette.  Tsalwa leri ri tlhela ri hlamusela hi vuxokoxoko ku akiwa ka mujeko wa Phuresidente. Thoni kumbe ndzhuti wo karhi wa valungu a wu boxiwanga.
Bayanda Walaza

**Bayanda Walaza** (u velekiwe hi ti 9 Hukuri 2006) i mutsutsumi wa Afrika Dzonga.  U hlurile a kuma silivhere eka tiolimpiki eParis ta 2024 tani hi xiphemu xa xipano xa Afrika-Dzonga xa 4 x 100 wa timitara ta xipano xa relay. 

## Vutomi bya le ku sunguleni
Ku suka eKatlehong eGauteng, u nghenele xikolo xa Hoërskool Vorentoe, kutani a kuma pfuneto wa timali xa dyondzo exikolweni xa Curro Hazeldean ePitori.   

Walaza u tsutsumela eka Athletics Gauteng North.  U hlule xidlodlo xa SA U18 200m, naswona u teke silivhere eka 100m eka Athletics South Africa U18 Championships ePietermaritzburg hi Ndzhati 2023.  U hlurile a kuma mendlele ya bronze eka 100m eka Mphikizano wa Afrika wa U18 hi Hukuri 2023 eZambia .
Muntshwa

**Vuntshwa** i nkarhi wa vutomi laha munhu a nga ntsongo. Rito, vuntshwa, ri nga ha vula exikarhi ka nkarhi wa vuhlangi ni munhu nkulu (ku kula), kambe ri nga ha nkongoma eka nhlohlorhi ya munhu, hi ku ya hi swa rihanyo kumbe nkarhi wa vutomi lowu tiviwaka tanihi ku va muntshwa lonkulu.   Vuntshwa byi nga ha tlhela byi hlamuseriwa ku i "ku languteka, ku tenga, matimba, moya, na swin'wana na swin'wna, xihlawulekisi xa munhu, loyi a nga muntshwa".  I tinhlamuselo ta malembe yo karhi yo hambana, tanihileswi vuntshwa byo ka byi nga hlamuseriwangi  hi ku landzelelana ka minkarhi tanihi xiteji lexi nga bohiwa eka malembe yo karhi; naswona makumu ya yona a yi nge hlanganisiwi ni mintirho yo karhi, yo tanihi ku teka ntirho lowu nga hakeriwiki, kumbe ku va ni vuxaka bya rimbewu .
Tatjana Smith, ku vula yena

**Tatjana Smith** (née **Schoenmaker;** u velekiwile hi ti 9 Nhlangula 1997) i muhlamberi wa AfrikaDzonga loyi a nga le ku wiseni loyi a a tiveka ngopfu eka swiendlakalo swa ku hlambela eka tiolimpiki. Nghwazi ya tiolimpiki kambirhi na mutlangi wa swa tiolimpiki wa AfrikaDzonga loyi a khavisiweke ngopfu eka matimu, u hlurile mendlele ya nsuku eka 200-metre breaststroke na mendlele ya silivhere eka 100-metre breaststroke eka mintlangu ya tiolompiki hi lembe ra  2020, mintlangu ya tiolompiki yi veka tirhekhodo ta Tiolimpiki eka swiendlakalo leswimbirhi na rhekhodo ya misava eka ya khale, na mendlele ya nsuku eka 100 wa timitara eka ku hlambela na mendlele ya silivhere eka 200 wa timitara  eka Mintlangu ya Tiolimpiki ya lembe 2024 .

Smith i khale ka n’wini wa rhekhodo ya misava eka khoso yo leha ya 200-metre breaststroke naswona i n’wini wa rhekhodo ya Afrika eka khoso yo leha na khoso yo koma ya 100-metre breaststroke, xikan’we na khoso yo koma ya 200-metre breaststroke.
Hosi Monada

**Khutso Steven Kgatla**, i xiyimbeleri xikulu lexi  tivekaka ngopfu hi vito  **King Monada**,loko ari e xitejini i xiyimbeleri xa Afrika Dzonga, mutsari wa tinsimu, na muhumelerisi wa tirhekhodo.  U tlakukile kumbe ku tiveka swinene kuya eka ndhuma endzhaku ka ku humesiwa ka risimu ra yena ra 2016 "Ska Bhora Moreki" na "Malwedhe" (2018), leri nga fika eka nhlohlorhi ya #9 iTunes Chart na #54 Apple Music Chart .  U tiveka hi ku yimbelela hi ririmi ra Khelobedu,  leri nga tindzimi ta ndhawu ta Xisotho xa le N’walungwini .
Cedric Maake, ku vula yena

Maoupa Cedric Maake u velekiwile eAfrika-Dzonga. Tata wakwe u file loko a ha ri eka ntangha khume (sweswi ku nga Giredi ya 10), naswona u endle xiboho xo tshika xikolo hi nkarhi wolowo leswaku a ya pfuneta ku khathalela ndyangu wakwe. U rhurhele eXilungwini ku ya lava ntirho kutani a va mutirhi wa tiphayiphi ta mati, a a titirha. 

Maake a ri na nsati na vana va mune eLimpopo na ntombhi eJoni. Loko ari na makhume nharhungarhu wa malembe ari karhi a tshama e La Rochelle, eJoni loko switikomba angari na xihlohloteri a sungula vutomi bya vugevenga.&#x5B; ** &#x5D;
Simmy

**[[Simphiwe Majobe Nhlangulela]]**, loyi a tivekaka ngopfu hi vito ra yena ra xiteji **Simmy**, i muyimbeleri na mutsari wa tinsimu wa Afrika Dzonga. 

U kumile ndhuma hi lembe ra 2018, endzhaku ko sayina ntwanano wo rhekhoda na EL World Music no humesa alibamu ya yena yo sungula ya situdiyo *Tugela Fairy* (2018), leyi tswariweke hi ti single leti dumeke "Ngiyesaba", "Ubala", "Umahlalela". Alibamu leyi yi tiyisisiwile tani hi Platinum hi Recording Industry of South Africa (RiSA).

Alibamu ya yena ya vumbirhi ya xitudiyo  *Tugela Fairy (Made of Stars)* (2020), leyi nga sungula eka nomboro ya vunharhu etikweni rin’we.
Connie Ferguson u vulavule hi yena

**Constance Ferguson** (née **Masilo** ; u velekiwile hiti 10 Khotavuxika 1970)   I mutlangi wa le Motswana loyi a tshamaku  eAfrika-Dzonga, muendli wa tifilimi, muhumelerisi na n'wamabindzu. U tiveka ngopfu hi ntirho wa  yena tani hi " *Karabo Moroka* " eka soap opera leyi dumeke swinene ya Afrika-Dzonga, *Generations* .   U tlangile eka nongonoko lowu ku sukela loko wu sungurile hi 1993 ku fikela loko a huma hi 2010. Hi lembe ra 2014, u tlhele a tlanga xiphemu xa yena eka nongonoko endzhaku ka kuka a nga ri kona ku ringana malembe ya 4 ku ringana xinkarhana nyana.  Ferguson a ri eka xifunengeto xa magazini wa *Forbes Woman Africa* hi 2018. 

-Hi 1993, u sungurile ku tlanga eka xiphemu lexikulu xa Karabo Moroka, nsati wa Tau Mogale na sesi wa Archie Moroka, eka soap opera leyi dumeke swinene ya Afrika- Dzonga, *Generations* .  U tlangile na Menzi Ngubane, Slindile Nodangala na Sophie Ndaba . Hi lembe ra 2010, endzhaku ko tlanga xiphemu xo rhangela xa Karabo Moroka ku ringana malembe ya 16,  Connie u tivise ku suka ka yena eka Generations "ku ya landzelela tindlela tin'wana ta ntirho".  Ferguson u tshikile Generations eka noti ya kahle tani hi leswi a tlheleleka eka Soapie endzhaku ka mune wa malembe, hi 2014, ku pfuneta ku sungula nakambe *Generations: The Legacy* .  U tshikile nongonoko nakambe hi 2016.  Hi lembe ra 2023, Ferguson u vuyile endzhaku eka nongonoko, xikan’we na Rapulana Seiphemo ku tlhela va tlanga swiphemu swa vona swa ntsheketo tani hi Karabo Moroka c xikan'we na Tau Mogale.   

.
Xihlamusela-marito xa xirhendzevutani

**Chidimma Vanessa Onwe Adetshina** i modele wa Afrika-Dzonga loyi a a phikizana eka Miss South Africa 2024, a fika eka vafayinali ya le henhla ya 11, naswona u vitaniwile ku susiwa eka mphikizano. Ku vuriwa leswaku a nga swi kotanga ku nghenelela hikwalaho ka ndzhaka ya yena leyi pfanganisiweke na yin'wana.

## Vutomi bya le ku sunguleni
Chidimma Vanessa Onwe Adetshina u velekiwile hi 2001  eSoweto exibedlhele xa Chris Hani Baragwanath  eka tatana wa le Nigeria,  na manana wa le Mozambique,  hambi leswi vanhu va vulaka leswaku mana wa yena u hehliwa hi leswaku i Muzulu wa Afrika Dzonga .  Tata wakwe i wa rixaka ra Igbo, kasi mana wakwe i Mumozambique loyi a nga va muaka-tiko wa ntumbuluko wa Afrika-Dzonga.  Loko a pfilunganyeka hi ndhawu leyi a velekiweke eka yona ni tiko ra yena, u basisile nandzu lowu hi ku nyikela vumbhoni eka valawuri. Sweswi u dyondza vuxaka bya matiko ya misava eYunivhesiti ya Pretoria. Ku nghenelela ka yena eka mphikizano wa Miss South Africa swi rhendzeriwe hi njhekanjhekisano, laha van’wana va kombelaka leswaku a susiwa hikwalaho ka swivilelo swa yena swa vaakatiko na ku faneleka.   

## Ku tlanga hi swifaniso
Focalistic

**Lethabo Sebetso**  (u velekiwe hi ti 26 ta Mudyaxihi1996), hi xi phurofexinali u tiveka tanihi **Focalistic**, i muyimbeleri wa ti-rap wa Afrika-Dzonnga. U vile wa ndhuma endzhaku ka risimu ra yena ra " Ke Star ",  laha ri nga fikelele nomboro ya 16 eka tichati ta Billboard Top Triller Global.  U velekiwile no kurisiwa ePitori, Sebetso ari mutlangi wa bolo ya milenge loko anga se landzelela ntirho wa vuyimbeleri tani hi muyimbeleri wa rhep, u humesile alibamu ya yena yosungula ya studio *Sgubhu Ses Excellent* (2020).
Bonang Matheba

**Bonang Dorothy Matheba** (loyi a velekiweke hi siku ra 25 Nhlangula 1987)  i muhaxi wa thelevhixini wa Afrika-Dzonga, munhu wa xiyanimoya, mutlangi wa swifaniso na munhu wa swihangalasamahungu swa le ka social media. U tiveka hi vutshila bya yena byo nyikela hi ndlela yo hlamarisa na rito ra yena ra nsayino. U nyikerile nongonoko wa vuyimbeleri wa   SABC 1*.*(lowu sweswi wu tivekaka tani hi *Live Amp*) lowu ku nga wona wu nga n’wi aka ku vonakala eka bindzu leri.
Vu bihi bya swidzidziharisi

**Vubihi** bya swidzidziharisi. swidzidziharisi. Swidzidziharisi i nvhumu wo karhi lowu vanhu va wu dzahaku ku na mixakaxak yo hambana ya swidzidziharisi swinwani va swi tivana ku i mbangi kambe swinw'ani vari i fole.Swidzidziharisi swi dlaya swirhu swa mirhi kambe vanhu ava switekeli enhlokweni. Van'wani va nghena va huma eXibedhlele hikwalaho kwa swidzidziharisi. 

Vantshwa va masiku lawa va hanya vutomi bya ku avana mhaka leswaku mundzuku ku ta humelela yini. Vanwani loko ro pela vanga dzhahangi uta voko ari karhi a rhurhumela. Laha va ti vangelaku mavabyi va nga langutelangi, swidzidziharisi swi dlaya xivindi kambe vantshwa ava switeli enhlokweni leswaku leswi vaswi endleku swi va onhela rihanyu.

Munhu u fanele ku papalata mhaka ya ku tshamela ro dzaha a tekela rihanyu ra yena enhlokweni. Evutonwini lebyi hi hanyaku byona ku lahliwa vantshwa vo tala hi kwalaho tirhisa swi dzidziharisi hi ndlela yo ka yingari kahle.

## Rheference
NKOKA WA DYONDZO

**Dyondzo** I xitlhangu xa vutomi, hi yona yihi nyikaka rivoni ra vumundzuku bya hina. Mutswari unwana na unwana u yisa nwana wa yena exikolweni hiku tiva leswaku dyondzo yi hlangula mihloti ya ndlala na vusweti. Nwana loyi a nga yingisiku vatswari u endla swo huma ndleleni minkarhi wo tala, Dyondzo yin a nkoka masiku lama hi hanyaka eka wona hikuva na mintirho ya masiku lama yilava ntangha khume.

Swina nkoka ku tekela enhlokweni dyondzo nkarhi waha pfumela, ku tikuma u ri karhi u kota ku tiyimela tani hi munhu swa tsakisa swinene hikuva u kota ku tiendlela leswi u swilavaka hi nkarhi wa wena.Eka munkarhi leyi hi hanyaka eka yona loko u dyondzile u tekeriwa enhlokweni swinene eka vanhu lava va nga dyondzangiku, u tlhela u xiximeka.
Vuthlokovetseri bya Xitsonga

**[[Vutlhokoveteri|Vutlhokovetseri]]** ku kongomisiwa eka mphofulo wa miehleketo ya xiyimo xa le henhla lowu kumekaka eka xithlokovetselo. Mutsari u tirhisa swigaririmi leswaku hungu ra yena ri twala kahle, mutsari a nga tirhisi ririmi ra masiku na masiku muhlayi u fanele ku hlaya xithlokovetseri ku kondza u kuma nhlokomhaka, hikuva minkarhi yo tala mutsari a nga tsali nhlokomhaka yo fambelana kumbe yi nga vuli leswi mutsari a vulaka swona.  

Vutlhokovetseri i muxaka wun’wana wa matsalwa lowu vatlhokovetseri va tirhisaka vutshila ku tumbuluxa na ku rungula mhaka yo karhi hi ku tirhisa tithekiniki ta vutlhokovetseri. Vatlhokovetseri va boxa matitwelo ya vona hi ku tirhisa ririmi ra vutlhokovetseri leri nga boxiki mhaka hi ku kongoma kambe ri tirhisa swigaririmi.
Vutlhokovetseri i mphofulo wa miehleketo, lowu heleketiwaka hi ntwiwo lowukulu wa mbilu. Mphofulo lowu wu paluxiwa hi ririmi ro khavisa ra swigaririmi laha marito ma tirhisiwaka hi ndlela ya vutlharhi ku tlhontlha miehleketo. Vutlhokovetseri i matitwelo ya munhu lawa a ma humeselaka handle hi ku tirhisa ririmi ro tumbela ku paluxa leswi nga tumbelangiki. Vutlhokovetseri i tsalwa leri nga endlaka muhlayi a tsaka, a rila a hlundzuka kumbe a hlekelela hi ku twisisa vutshila lebyi mutsari a byi tirhiseke ku humesela hungu ra yena eka vahlayi. Vutlhokovetseri byi nga phofuriwa nkarhi wun’wana hi ku vulavula kunene ku nga tsariwanga hansi. Muxaka lowu wa vutlhokovetseri wu endliwa hi vanhu lava phataka kumbe ku ndhundhuzela munhu wo karhi. Xivumbeko xa vutlhokovetseri xi hambanile ni xa matsalwa man’wana. Switlhokovetselo swi vumbiwile hi mintila na switanza.  
### Tinxaka ta vuthlokovetseri
Sonete i ndzimana leyi vumbiweke hi mintila ya khume na mune eka xitlhokovetselo kumbe eka xiphato xa ariki. Baladi i xitlhokovetselo lexi nga ni kongomelo unwe, mayelana ni xivumbeko, xitlhokovetselo lexi xi tala kuva na ndzimana leyi vumbiweke hi mintila ya mune. Xirilo i xitlhokovetselo xa xivilelo. Odi i xitlhokovetselo xarixaka ra iriki yo leha kumbe xa xivumbeko xa xiphato xa ndhavuko, xitlhokovetselo xa rixaka leri xi pfumala switandza swa ndzinganiso. Allegory leyi hi Xitsonga ku nga aligori, i xithokovetselo xa ndzungulo wo leha lexi voyamelaka eka vukhongeri byo karhi kumbe lexi nga na nkucetelo wo karhi.

### Rheferense
Mambane, D., 2022. *Mivilelo ya vatlhokovetseri va xitsonga hi ku kongomisa eka swi'na swa switlhovetselo swa xitsonga swa vantshwa* (Doctoral dissertation).

Thesis - Nkuna, n.v.-.pdf (univen.ac.za)

Microsoft Word - XITSONGA MIND THE GAP (POETRY) - 2020 - 03 FEBRUARY 2020.doc (education.gov.za)
Thabo Bester

**Thabo Bester** (loyi a velekiweke hi siku ra 13 Nhlangula 1986) i mupfinyi na mudlayi loyi a voniweke nandzu wa Afrika-Dzonga loyi a balekeke eMangaung Correctional Center eAfrika-Dzonga endzhaku ko endla onge rifu ra yena eka ndzilo lowu nga pfurha exitokisini xa yena xa khotso hi May 2022. U balekile ku ringana kwalomu ka lembe a nga si khomiwa eArusha, Tanzania hi siku ra 8 Hukuri 2023. U khomiwile xikan’we na munghana wa yena na ku hehliwa leswaku u tirhisana na yena, dokodela wa ndhuma Nandipha Magudumana.Bester a a tiveka tani hi "Mupfinyi wa Facebook" hikuva a tirhisa pulatifomo ku koka timodeli hi swivandla swa mintirho swa vuxisi. U pfumerile nandzu wa ku pfinya kambirhi na ku dlaya kan'we naswona u gweviwe ku tshama ekhotsweni vutomi hinkwabyo. https://www.iol.co.za/news/crime-and-courts/thabo-bester-a-look-back-at-how-he-became-the-facebook-rapist-bdbb1fea-96b2-4517-8d20-ff56847d1da4

## Rheferense
Tinwheti ta lembe

TIN'WHETI TA LEMBE

Sunguti,Nyenyenyani ,Nyenyankulu,Dzivamusoko,Mudyaxihi,Khotavuxika,Mawuwani,Mhawuri,Ndzhati,Nlangula,Hukuri,Nwendzemhala.Leti hi tona tin'wheti ta lembe .
## RHEFERENSE
Michael Jackson

**Michael Joseph Jackson** (August 29, 1958 – June 25, 2009) ari xiyimbeleri xa le Amerika, mutsari wa tinsimu, hiletelo  mucinci, na mupfuni wa vanhu. U vitaniwa " **King of Pop** ", hi xilngu. U tekiwa tani hi un'wana wa vanhu va nkoka swinene va ndzhavuko eka lembe xidzana ra vu 20. Eka ntirho wa yena wa makume ya mune wa malembe, ku hoxa xandla ka yena eka vuyimbeleri, ncino na fexeni, kun’we na vutomi bya yena bya munhu hi xiyexe lebyi hangalasiweke, swi n’wi endle munhu wo rhandziwa hi vanhu misava hinkwayo eka ndhavuko lowu dumeke. Michael Jackson u kucetele vayimbeleri eka tinxaka to tala ta vuyimbeleri. Hi ku tirhisa mintlangu ya le xitejini ni ya vhidiyo, u endle leswaku ku duma cinelo rayena switlhea swi endla leswaku vanhu van'wi rhandza swinene, micino leyi ya yena ayi vitaniwa macinelo ya xi roboto.michael jackson
Tinhweti ta lembe

**[[TINHWETI TA LEMBE]]** 

**[[Sunguti]]** 

Nyenyenyani

Nyenyankulu 

Dzivamusoko

Mudyaxihi 

Khotavuxika

Mawuwana

Mhawuri

Ndzhati 

Hlangula

Hukuri 

N"wendzamhala.
Hosi Nwamitwa Filia

**Nwamitwa** i ndhawu leyi yi kumekaka eLimpopo ehansi ka doroba ra Tzaneen. Hosi Nwamitwa i mu rhangeri wa xisati wa ndhawu leyo. I wansati wo sungula kuva hosi eka doroba ra Tzaneen, kambe vanhu va kona va hanya hi ku hlupheka loko swi ta eka ku kuma mati. Hosi Filia u khome vanhu va ka Nwamitwa ku vava, laha va faneleke ku rhanga va lwela xa nwanchumu loko va xilava ku fana na mati na swinwani na swinwana leswi lavekaka etikweni ku hanyisa vanhu. Eka maphephahungu hi tshama hi karhi hitwa hungu ra leswaku vanhu va ka Nwamitwa va pfale patu va sitirayika va rilela xa nwa nchumu kambe Hosi Nwamitwa u rhangisa swa timali emahlweni ka vaakatiko.

## Swikombo
Minhlohlotelo Leyi nga Endlaka Vadlayi

**Xana** vadlayi voti endla, kumbe vo endliwa xana?

Kuna swilo swo tala leswi nga endlaka leswaku munhu a dlaya. Swilo swo fana na vuhlangi byo tlanyala. Vuhlangi bya munhu unwani na unwani byi na nkonka leswaku byiva lebyo saseka no tsakisa. Kutsandeka ka vatswari ku hlayisa vana va vona na ku va vavisa i xinwe xa minhlohlotelo.

## Vativi Va Swamianakanyo
Vativi va Swamianakanyo va vula leswaku loko munhu o pfumala ntwela vusiwana kumbe ku kombisa kuti sola eka vanwana vanhu uva a tlanyale miehleketo. Va tlhela va vula leswaku ku honisiwa hi vatswari kumbe vanhu lava va ngava kurisa swi vanga leswaku munhu ati twa onge uhava vinyi na ku  va na rivengo eka vumunhu.

## Rheferense
Bill Gates

**William Henry** **Gates III** (loyi a velekiweke hi ti 28 Khotavuxika 1955 ) , loyi hi ntolovelo a tivekaka tani hi **Bill Gates**, i n'wamabindzu wa le Amerika, mupfuni wa vanhu na mutsari. U tiviwa tanihi mutshama-xitulu wa Microsoft Corporation, ku nga khampani ya software leyi a yi simekeke swin’we na Paul Allen . 

Eka ntirho wa yena hinkwawo, u tshame a va eka nxaxamelo wa vanhu lava fuweke swinene emisaveni  naswona a ri munhu wo fuwa swinene emisaveni ku sukela hi 1995 ku ya eka 2014, handle ka Dzivamisoko 2013, Dzivamisoko 2012, Dzivamisoko 2011 ( 2) na 2008 loko a ntsena u ve eka xiyimo xa vunharhu. Hi May 2013, Bill Gates u tlhele a kuma xikhundlha xa yena tanihi munhu la fuweke swinene emisaveni. Sweswinyana, a a ri munhu wa vumbirhi ku fuwa emisaveni hinkwayo hi nhundzu hinkwayo ya 105.3 wa tibiliyoni Tidolara ta le United States .  Eka Microsoft, Gates u tirhile tanihi CEO na muendlinkulu wa software. A a ri n’wini wa maxavelo lonkulu wa Microsoft wa munhu hi xiyexe ku fikela hi May 2014.  Nakambe i mutsari na mutsari-kulobye wa tibuku to hlayanyana.

Gates i un’wana wa van’wamabindzu lava dumeke va nhluvuko wa tikhompyuta ta munhu hi xiyexe . Hambileswi a a tsakeriwa hi vo tala, vo tala va vaphikizani va yena va soholote tindlela ta yena ta bindzu, leti a va ti teka tanihi mphikizano lowu nga lulamangiki kumbe ku va ni vulawuri bya munhu un’we, naswona khampani yakwe yi hehliwe hi milandzu yo hlayanyana.   Loko a ri kusuhi no hela ntirho wa yena, Gates u landzele matshalatshala yo hlaya ya vupfuni, a nyikela na ku nyikela hi mali yo tala eka minhlangano yo pfuneta na ndzavisiso wa sayense hi ku tirhisa Bill & Melinda Gates Foundation, leyi simekiweke hi lembe ra 2000 .

Gates u tshikile ntirho tani hi CEO wa Microsoft hi Ndzhati 2000, kambe wa ha ri muungameri na muendlinkulu wa software eka nhlangano lowu. Hi June 2006, Gates u tivise leswaku u ta heta ntsena xiphemu xa nkarhi wa yena a tirha eka Microsoft naswona u ta heta nkarhi wo tala a tirhela Bill & Melinda Gates Foundation . Bill hakatsongo-tsongo u hundzisele xikhundlha xa mutivinkulu wa swa masungulo eka Ray Ozzie, na xiyimo xa mukongomisi wa maqhinga na ndzavisiso eka Craig Mundie . Siku ro hetelela leri heleleke ra Gates ra ntirho eka Microsoft a ku ri June 27, 2008 . U ha ri na xiyimo xa mutshamaxitulu wa Microsoft kambe a nga fambisi matirhelo ya nhlangano.
Angie Motshekga

**Matsie Angelina "Angie" Motshekga** (loyi a velekiweke hi ti 19 Khotavuxika 1955) i n'watipolitiki na mudyondzisi wa Afrika Dzonga loyi sweswi a tirhaka tani hi Holobye wa Vusirheleri na Vatirhi va khale va masocha ku sukela hi ti 3 Mawuwani 2024. Sweswi u tirha tanihi mutshama-xitulu wa phuresidente wa Riphabliki ra Afrika-Dzonga ku sukela hi ti 17 Ndzati 2024, tanihi leswi Phuresidente Cyril Ramaphosa a va kona Samiti ya Ntolovelo ya vu 44 ya Tinhloko ta Matiko na Mfumo wa Nhlangano wa Nhluvukiso wa Dzonga wa Afrika eHarare, Zimbabwe .  Motshekga u tlhele a tirha tanihi Holobye wa Dyondzo ya Masungulo ku sukela hi Mudyaxihi 2009 ku ya fikela hi 2024.Khale a ri Xirho xa Huvonkulu eka mfumo wa xifundzankulu xa Gauteng . Motshekga i xirho xa African National Congress . I khale ka muphuresidente wa ligi ya vavasati ya vandla leri.

## Swikombo
Sfiso Ncwane

**Sfiso Ncwane (**Dzivzmisoko 21, 1979 – N'wendzamhala 5, 2016  ) ari xiyimbeleri na muqambhi wa Afrika Dzonga.

Hi lembe ra 1997, Ncwane u joyine ntlawa wa vuyimbeleri lowu a wu ri eka Mlazi lowu awu vitaniwa **Nkandziyiso Lowuntshwa**, a joyina muyimbeleri loyi a rhangelaka Ntombifuthi Mntambo na muchayeri wa xigubu Skhumbuzo Gumede.  Ncwane u tlhela a joyina ntlawa lowu vitaniwaka 'One Touch', muyimbeleri loyi a rhangelaka Mr Joe Gcabashe na vatlangi va Keyboard: Sikhona Gumede na Senzo Sabela.

Ncwane u sayinile ntwanano wo rhekhoda na Bula Music kutani a humesa alibamu ya yena yo sungula ya studio *Makadunyiswe* hi lembe ra 2001

**Swikombo**

https://www.bona.co.za/entertainment/sfiso-ncwanes-mom-denied-her-sons-unveiling/
Apollo

**Apollo** ( Xigriki : Απόλλων *Apóllon* ) i xikwembu xa ku vonakala, ntiyiso na vutshila eka ntsheketo wa Magriki, lexi hakanyingi xi yimeriwaka tanihi wanuna wa misisi yo tshwuka loyi a ambaleke vurha bya silivhere naswona a rhwale xichayachayana xa lyre . I n'wana la nga riki enawini wa Zewusi ni xikwembu xa xisati Leto . Makwavo wa xisati wa mawele ya Apollo i Artemis, xikwembu xa xisati xa ku hlota. Eka tibuku ta Homer, Apollo hakanyingi u vitaniwa xikwembu lexi duvulaka tikhilomitara to tala ekule. Eminkarhini ya le ndzhaku Apollo a a tala ku tiviwa tanihi xikwembu xa Dyambu lexi vuriwaka Helios  .
thumb|Apollo, xifaniso lexi vatliweke xa Rhoma lexi kopiweke ku suka eGreece, muziyamu ya Louvre
Muyimbeleri wa vuyimbeleri

**Muyimbeleri** ( Sino-Nom : 藝士音樂;   *<span lang="en">muyimbeleri wa vuyimbeleri</span>*, ku pfuxetiwile: *muyimbeleri* ) kumbe **mutshila wa vuyimbeleri** i munhu loyi a qambha, a fambisaka na ku tlanga vuyimbeleri (ku nga katsiwi thiyori ).  Xihloko lexi xi ta xopaxopa rito ra Xinghezi *musician* tanihilaha ri twisisiwaka hakona hi Maamerika naswona hi ku ya hi US Employment Service, leri i rito ro angarhela leri kombetelaka eka vanhu lava landzelelaka vuyimbeleri tanihi ntirho .  Vayimbeleri va vuyimbeleri va katsa vaqambhi lava nga ni vutshila byo tumbuluxa ni ku tsala marito ya tinsimu, vafambisi lava nga ni vutshila byo fambisa vuyimbeleri, kumbe vayimbeleri lava tlangaka (minkarhi yin’wana va vitaniwa *van cong* eVietnam) lava tivekaka ngopfu hi ku tlanga emahlweni ka vayingiseri. Hi ntolovelo muyimbeleri wa vuyimbeleri a nga va xiyimbeleri lexi nga ni vutshila byo humesa rito ra xona kumbe muyimbeleri loyi a nga ni vutshila byo tlanga swichayachayana swa vuyimbeleri . Vayimbeleri va vuyimbeleri va nga ha tlanga va ri voxe kumbe tanihi xiphemu xa ntlawa/bendhe kumbe okhestra . Va tiveka ngopfu eka switayele swa vuyimbeleri naswona vatshila van’wana va kombisa switayele swo hambana ku ya hi mongo kumbe ndhavuko. Mutshila loyi a nga ni vutshila byo rhekhoda ni ku humesa vuyimbeleri u tlhela a tiviwa tanihi **mutshila wo rhekhoda** .
Uruguay

**Uruguay** (   , .Spanish: &#x5B;uɾuˈɣwaj&#x5D; 

), officially the **Oriental Republic of Uruguay** (), is a country in South America. Yi avelana mindzilakano na Argentina evupela-dyambu na dzonga-vupela-dyambu na Brazil en’walungwini na n’walungu-vuxa, kasi yi hlangana na Río de la Plata edzongeni na Lwandle ra Atlantic edzonga-vuxa. I xiphemu xa xifundzha xa Southern Cone xa Amerika Dzonga . Uruguay yi ni ndhawu ya kwalomu ka  .  Ri ni vaaki va kwalomu ka 3,4 wa timiliyoni, laha kwalomu ka 2 wa timiliyoni ta vona va tshamaka endhawini ya doroba-nkulu ra ntsindza wa rona ni doroba lerikulu, Montevideo .

Ndhawu leyi veke Uruguay yi sungule ku tshama hi mintlawa ya vahloti-vahlengeleti emalembeni ya 13 000 lama hundzeke.  Rixaka lerikulu hi nkarhi lowu vanhu va le Yuropa va fikeke ha wona a ku ri vanhu va le Charrúa . Hi nkarhi lowu fanaka, a ku tlhela ku va ni tinxaka tin’wana, to tanihi Maguaraní ni Machaná, loko Maputukezi ma sungula ku simeka Colonia do Sacramento hi 1680; Uruguay ri endliwe tikoloni hi vanhu va le Yuropa endzhaku ka matiko lama nga ekusuhi na rona.

Mapaniya yasungule Montevideo tani hi ndzhawu ya masocha ekusunguleni ka lembe xidzana ravu 18 hikokwalaho ka swikoxo leswi phikizanaka eka ndzhawu leyi, kasi Uruguay yi hlule ntshunxeko wa yona exikarhi ka 1811 na 1828, endzhaku ka nyimpi ya mune exikarhi ka Portugal na Spain, naswona endzhaku Argentina na Brazil. Yi tshame yi ri ehansi ka nkucetelo wa matiko mambe ni ku nghenelela eka hafu hinkwayo yo sungula ya lembe-xidzana ra vu-19.  Ku sukela eku heleni ka lembe xidzana ra vu-19 ku ya eku sunguleni ka lembe-xidzana ra vu-20, ku tirhisiwile ku cinca ko tala ka vuphayona bya ikhonomi, vatirhi ni ntshamisano, leswi endleke leswaku ku tumbuluxiwa mfumo wa vuhlayiseki lowu hluvukeke swinene, hi yona mhaka leyi tiko leri ri sunguleke ku tiviwa tanihi “Switzerland of the Americas.” ".".  Hambiswiritano, nxaxamelo wa swiphiqo swa ikhonomi ni ku lwisana ni nyimpi ya vapfukeri va le madorobeni ya le ximatsi swinene eku heleni ka va-1960 ni le ku sunguleni ka va-1970 swi fikelele makumu hi *ku hluriwa ka mfumo* hi 1973, loku simekeke vulawuri bya tihanyi bya vaaki-vusocha ku fikela hi 1985.  Uruguay namuntlha i riphabliki ra vumbiwa ra xidemokirasi, leri nga ni muungameri loyi a tirhaka tanihi nhloko ya tiko ni nhloko ya mfumo .

Uruguay yi hlamuseriwa tani hi "xidemokirasi lexi heleleke" naswona yi le henhla swinene eka swipimelo swa matiko ya misava swa ku va mfumo wu va erivaleni, ntshunxeko wa ikhonomi, nhluvuko wa vaaki, ku ringana ka miholo, muholo wa munhu un'we, vutumbuluxi, na switirhisiwa.    Tiko leri ri endle leswaku cannabis yi va enawini hi ku helela (tiko ro sungula emisaveni ku endla tano), swin’we ni vukati bya rimbewu leri fanaka, vunghwavava, ni ku susa khwiri . I xirho lexi sunguleke Nhlangano wa Matiko, OAS, na Mercosur .
Dorobankulu ra Tshwane Dorobankulu ra Masipala

**Masipalankulu wa Doroba ra Tshwane** ( Tswana   ; Afrikaans   ; Northern Sotho   ), leri tivekaka tani hi **Doroba ra Tshwane** ( /t s w ɑː n ɪ / ), i masipala lowu tivekaka tani hi doroba leri vumbaka mfumo wa miganga wa n'walungu wa Gauteng eAfrika Dzonga . Ndhawu ya doroba-nkulu yi le xikarhi ka doroba ra Pretoria laha madoroba lama rhendzeleke na miganga leyi katsekaka eka ndhawu ya mfumo wa miganga.

## Matimu
**[[Masipalankulu wa Doroba ra Tshwane]]** wu simekiwile hi ti 5 Dzivamisoko 2000,  wu vumbiwa hi 13 wa khale ka tikhanselara ta dorobankulu na doroba naswona wu lawuriwa ehansi ka sisiteme ya.

## Ntivomisava
Ndzhawu ya misava ya Masipalankulu wa Doroba ra Tshwane yi tlakuke kusuka eka   hi 2010 ku ya eka  endzhaku ka ku nghenisiwa Metsweding,  kaleswi endlaka leswaku yi va Masipalankulu lowunkulu wa Doroba eAfrika-Dzonga. 

Xihlovo xa Tswaing xi le n'walunguvupela-dyambu bya Soshanguve .

### [[Tindhawu leti vumbeke]]
Masipalankulu wa Doroba ra Tshwane wu vumbiwa hi tindhawu leti landzelaka: 

Huvo ya masipala yi vumbiwa hi swirho swa 214 leswi hlawuriweke hi vuyimeri bya xiringaniso bya swirho leswi pfanganisiweke . 107 va hlawuriwa hi ku vhota ko sungula ku hundza eka tiwadi ta 107, kasi lava saleke va 107 va hlawuriwa eka minxaxamelo ya vandla leswaku nhlayo hinkwayo ya vayimeri va vandla yi ringana na nhlayo ya tivhoti leti amukeriweke. Eka nhlawulo wa ti 1 Nyenyankulu 2021, a ku na vandla leri nga hlula switulu swo tala eka huvo.

Tafula leri landzelaka ri kombisa mbuyelo wa nhlawulo wa 2021.   

## Vukorhokeri

### Mati na nkululo
Kusukela hi 2016, Dorobankulu ra Tshwane ri kuma 72% wa mati ya rona yotala kusuka eka Rand Water, leyi tirhisaka Integrated Vaal River System. Mati lawa yanga sala ya 28% ya Tshwane ya huma eka tindzhawu ta yona to basisa na ti boreholes. Swipimelo swa mati swi tirhisiwa hi nkarhi wa dyandza, magandlati yo hisa kumbe ku cinca kun’wana ka tinguva.

### Xifambo

#### Xiporo
Xitichi lexikulu xa xitimela xi le Pretoria .

Gautrain yi famba hi swiphemu swa masipala, na switichi eCenturion na Pretoria, yi helela eka xitichi lexi nga exifundzheninkulu xa Hatfield.

#### Rivala ra swihahampfhuka
OR Rivala ra Swihahampfhuka ra Matiko ya Misava ra Tambo eka Masipala wa Dorobankulu ra Ekurhuleni leri nga ekusuhi ri tirhela Tshwane. Rivala ra Swihahampfhuka ra Wonderboom en'walungwini wa Tshwane ri tirhela swihahampfhuka swo vevuka.

### Dyondzo
Teko Modise

**Teko Tsholofelo Modise** (U velekiweke hi  ti 22 Dzivamisoko  hi lembe ra1982), loyi a thyiweke vito ra xirhangiso ra **The General** na **Techno M**, i mutlangi wa bolo ya milenge wa xiphurofexinali wa Afrika-Dzonga loyi a nga le ku wiseni, khale ka mukaputeni wa Bafana Bafana loyi a tlangeke tani hi mutlangi wa le xikarhi naswona sweswi i xirho xa vatirhi eka Cape Town City Football Club .https://www.famousbirthdays.com/people/teko-modise.html

Ku tekiwa tani hi un’wana wa vatlangi lavakulu va PSL va nguva ya manguva lawa namuntlha, ntirho waTeko Modise wu sungurile eka tiligi ta le hansi ta bolo ya milenge ya **[[Afrika-Dzonga|Afrika Dzonga]]** na Ria Stars na City Pillars . Hi nkarhi wa yena na loyi wo hetelela, u hlurile eka sagwadi ra Mvela Golden League eka mutlangi wa nguva, leswi nga endla leswaku a ya eka xipano xa le henhla xa SuperSport United hi lembe ra 2006.  Eka nguva leyi landzelaka u joyinile vaphikizani va laha kaya Orlando Pirates laha anga heta malembe ya tsevu na vona, a wina masagwadi mambirhi ya PSL Footballer of the Year, kukatsa na sagwadi ro sungula, na swidlodlo swimbirhi swa xipano. Loko ari ekaOrlando Pirates, u kumile vito ra xirhangiso ra ***"the General"*** hikokwalaho ka vuswikoti bya yena byo kongomisa ntlangu naswona hiku hatlisa u hundzuke munhu wa nkarhi hinkwawo endzeni ka ku lungheka ka xipano xa rixaka.https://www.transfermarkt.co.za/teko-modise/leistungsdaten/spieler/63081

Endzhaku ka ku wa na vufambisi bya xipano hi lembe ra 2011, u hundziseriwe eka Mamelodi Sundowns laha a nga heta malembe yan’wana ya tsevu naswona anga hlula swidlodlo swa xipano leswinga ehansi ka ntlhanu. U tlhele a va khaputheni ya xipano eka nguva ya lembe ra  2012 ku fika lembe ra 2013  . Hi lembe ra 2017, u hlawurile ku ka a nga pfuxeti kontiraka ya yena na xipano, ematshan’wini ya sweswo u hlawurile ku sayina Cape Town City laha a nga tshama kona ku fikela loko a huma penceni hi lembe ra 2019.
Helen Zille

**Otta Helene Maree** ( *née* **Zille** /ˈ z ɪ l ə / ;  u velekiwile hi ti  9 Dzivamisoko 1951), loyi a tivekaka tani hi **Helen Zille**, i n'watipolitiki wa **Afrika-Dzonga**. A tirha tanihi Mutshamaxitulu wa Huvo ya Federali ya vandla ra Democratic Alliance ku sukela hi ti 20 Khotavuxika 2019. Ku sukela hi 2009 ku fikela hi 2019, a ri Holobyenkulu wa xifundzhankulu xa Kapa Vupeladyambu ku ringana matheme mambirhi ya malembe ya ntlhanu  na xirho xa Palamende ya Xifundzankulu xa Kapa Vupeladyambu .  U tirhile tanihi Murhangeri wa Federali wa vandla ra Democratic Alliance kusukela hi 2007 kuya eka 2015 na tanihi  Meyara wa kapa kusukela hi 2006 kuya eka 2009.

## Matimu
Zille khale  a ri  muteki wa mahungu na mulwela- xihlawuhlawu    naswona a ri un’wana wa vateki va mahungu lava paluxeke hi rifu ra murhangeri wa Black Consciousness Steve Biko loko a ri karhi a tirhela *phephahungu ra Rand Daily Mail* eku heleni ka malembe ya va 1970.  U tlhele a tirha na Black Sash na mintlawa yin’wana leyi a yi kanetana na xihlawuhlawu hi malembe yava 1980s.  Eka xivandla xa tipolitiki, Zille u tirhile eka swiyenge hinkwaswo swinharhu swa mfumo, tanihi  MEC wa dyondzo ya Kapa Vupeladyambu (1999–2001), tanihi  Xirho xa Palamende (2004–2006), tanihi Meyara wa Kapa (2006–2009), na tanihi Holobyenkulu wa Kapa-Vupeladyambu (2009–2019).

Zille u hlawuriwile tanihi hi Meyara wa Misava hi lembe ra 2008.   U tlhele a hlawuriwa tanihi  muendli wa mahungu wa lembe ra 2006'' hi National Press Club hi Nhlangula 2007. Zille u vulavula Xinghezi, Xiafrikaans, Xiqhosa na Xijarimani .
Julius Malema

**Julius Sello Malema** ( u velekiwile hi ti 3  ta Dzivamisoko 1981) i n'watipolitiki wa Afrika Dzonga . I musunguri na murhangeri wa  vandla ra Economic Freedom Fighters (EFF), vandla ra tipolitiki leri tivekaka swinene   hi ku ambala tiberet to tshwuka na swiambalo swa xitayili xa masocha leswi ambariwa hi swirho swa rona.     Loko EFF yinga se simekiwa, u tirhile tani hi president wa African National Congress Youth League (ANCYL) kusukela hi 2008 kufikela loko a hlongoriwa eka vandla hi 2012.https://www.britannica.com/biography/Julius-Malema

Loko a ha ri n’wana, Malema u joyine vandla ra ANC naswona a ri xirho lexi ngheneleke ngopfu loko a ri karhi a kula; u hetelele a hlawuriwile ku va muungameri wa Youth League ya yona hi Hukuri 2008 ehansi ka swiyimo leswi nga na njhekanjhekisano. Loko a ha ri muungameri, a a ri museketeri wo sungula wa ku endla leswaku bindzu ra migodi ra Afrika-Dzonga ri va ra tiko na ku tekela misava handle ko hakeriwa . U tlakukile kuya eka ndhuma ya tiko tani hi museketeri wo vulavula hi ku kongoma wa Jacob Zuma, puresidende wa ANC hi nkarhi walowo naswona endzhaku Puresidende wa Afrika Dzonga . Kambe vuxaka bya Malema na Zuma byi kumekile byi tika swinene endzhaku ka ku burisana ko tala ka ndzayo laha a nga  lwisana na yena hi vandla ra ANC; hi lembe ra 2012, a ri karhi a endla matshalatshala ya leswaku Zuma a susiwa ehofisini, emahlweni ka Nhlengeletano ya Rixaka ya vu 53 ya ANC . Hi nhweti ya Dzivamusoko ya lembe rero, tinhweti nyana loko khoferese yifanele kuva kona, Malema u hlongoriwile eka vandla ra ANC hikokwalaho ko tisa vandla leri eka ndhuma yo biha. Lembe leri landzelaka, u simekile vandla ra EFF, naswona u hlawuriwile eka Huvo ya Rixaka hi 2014, laha a hluleke  switulu swa 25 eka nhlengeletano.https://www.pa.org.za/person/julius-sello-malema/

Malema u nghenelerile eka timhaka to hambanahambana ta nawu eka ntirho wa yena hinkwawo wa tipolotiki: u voniwile nandzu wa mbulavulo wa rivengo kambirhi, kan'we hi Dzivamisoko hi lembe ra 2010 hikwalaho ka marito yo tekela ehansi mayelana na muhehliwa loyi a pfinyiweke hi zuma , na kambe hi Ndzati 2011 hikokwalaho ko  yimbelela  risimu ra" *Dubul' ibhunu* " (" Duvula Mubunu "). Hi lembe ra 2012, Malema u hehliwile hi nandzu wa vuxisi, ku yiviwa ka mali na ku rhuketela.  Endzhaku ko tlheriseriwa endzhaku ko tala,   nandzu lowu wu hlongoriwile hi tikhoto hi 2015 hikwalaho ka ku hlwela loku phindha-phindhiweke hi Vulawuri bya Vuchuchisi bya Rixaka, leswi endleke leswaku ku va na mavonelo ya leswaku swihehlo leswi a swi hlohloteriwa hi tipolitiki.  Kambe AfriForum yi tivise hi lembe ra 2018 leswaku yi ta veka vuchuchisi bya le xihundleni bya Malema eka swihehlo swa vukungundzwana.https://www.africa-confidential.com/profile/id/3344/Julius_Malema
Tindzimi ta ximfumo ta Afrika Dzonga

Ku vulavuriwa tindzimi ta kwalomu ka makume nharhu ntlhanu e Afrika Dzonga, khume mbirhi wa tona i **tindzimi ta ximfumo ta Afrika Dzonga** : Xindebele, Xipedi, Xisotho, Ririmi to vulavuala hi Mavoko ra Afrika Dzonga, Xiswazi, Xitsonga, Xitswana, Xivenda, Xiafrikaans, Xixhosa, Xizulu, na Xinghezi, leyi nga ririmi ro sungula leri tirhisiwaka eka mbulavulo wa palamende na mfumo, hambileswi tindzimi hinkwato ta ximfumo ti ringanaka hi xiyimo xa nawu. Ku engetela kwalaho, Ririmi ro vulavuala hi Mavoko ra Afrika-Dzonga ri amukeriwile tanihi ririmi ra ximfumo ra vukhume-mbirhi ra Afrika-Dzonga hi Huvo ya Rixaka hi ti 3 Mawuwani 2023.  Tindzimi leti nga riki ta ximfumo ti sirheleriwa ehansi ka Vumbiwa bya Afrika-Dzonga, hambi leswi ti nga ri tingani ti boxiwaka hi KU ya hi maviti ya tona.
Tyla

**Tyla Laura Seethal** (u velekiwile hi lembe ra 2002 hi ti 30 ta Sunguti), **Tyla** i xiyimbeleri na mutsari wa tinsimu wa **[[Afrika Dzonga]]**. U velekiwile no kurisiwa eJoni, u sayinile na "Epic Records" hi lembe ra 2021 endzhaku ka ku humelela ka laha kaya ka risimu ra yena ro sungula ra 2019, " Getting Late ".

Tyla u kumile ku xiximiwa emisaveni hinkwayo endzhaku ko humesa risimu ra yena ra 2023 leri nge " Water ", leri ngheneke eka "top ten" ematikweni yo tala ku katsa na tiko ra rikwavo ra Afrika-Dzonga, United Kingdom na United States. "Water" a ku ri risimu ro sungula hi muyimbeleri wa Afrika-Dzonga  ku nghena eka US  Hot 100 eka malembe ya 55 naswona ri nyikiwile sagwadi ro sungula ra Grammy Award ra Best African Music Performance hi 2024 . Singili leyi yi rhangele alibamu ya yena yo sungula leyi a yi thyeke vito ra yena (2024), leyi humesiweke ku bumabumeriwa hi vaxopaxopi na ku humelela loku ringaneleke eka swa mabindzu, yi nghena eka "top 25"eka matiko yo tala ku katsa na United States.

Tyla u vile muyimbeleri lontsongo swinene wa Afrika ku wina Sagwadi ra Grammy, naswona u tlhele a kuma minhlawulo eka Sagwadi ra BRIT, sagwadi ra vuyimbeleri bya Soul Train, sagwadi ra MOBO, na masagwadi mambirhi ya vuyimbeleri bya Afrika-Dzonga . Tyla u hlurile masagwadi yo tala eka masagwadi ya BET ya 2024, laha a bohane na Usher na Victoria Monét . U thyiwe vito ra " **Queen of Popiano "**, ku hlanganisiwa ka tinxaka ta  na amapiano .