open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mbhambha

**Mbhambha** i byalwa bya xintu lebyi swekiwaka hi ku hlanganisiwa mati, chukele ro tshwuka, xinkwa na xihenge. Byalwa lebyi a byi bhava swinene na swona lava a va byi nwa ngopfu a va vonaka hi ku tshukuluka milomu. Muhlovo wa byalwa lebyi i wo tshuka wu ku juu! Byalwa lebyi a byi nwa hi vakhalabye na vakhegula.

## Maswekelo
Mbhambha yi swekiwa hi ku tseleka mati endzeni ka poto, kutani ku cheriwa xihenge na chukele ro tshwuka. Musweki u fanele ku swi tshika swi vila swinene leswaku swi nga pandzisi vanhu tinhloko. Loko swi virile musweki u fanele a pfula a swi veka leswaku swi hola.Loko swi horile musweki u ta teka malofo yambirhi ya swinkwa swa buraweni u pfuvapfuva a chela endzeni ka
poto, kutani a nusa comela hi xinkambana a chela, kutani u funengeta. Loko swi virile u ta vona hiloko swi huma khuvi swi sungula ku phukula. Musweki ata teka sefo ya byalwa, kutani a hluta a chela ekhuwanini. Mbhambha yi cheriwa exikalweni hi ndzheko yi nwiwa.

## Mintshaho
Thothotho

**Thothotho** i byalwa lebyi swekiwaka hi ku hlanganisa comela, mati na chukele ro tshwuka. Thothotho yi fananisiwa ni byalwa lebyi hi xilungu vange i Brendi. Byalwa lebyi a byi rhandza hi tinghamula na magayisa. Byalwa lebyi a byi ri na muhlovo wonge i mati.

## Maswekelo
Thothotho yi swekiwa hi ku loveka mati, comela na chukele ro tshwuka endzeni ka mbita, ivi u funengeta. Leswi swi hambanile na muqombhoti na mukhubi hikuva swi vekiwa nkarhi wo ringana mavhiki mambirhi leswaku swi vila kasi leswin’wana a swo vekiwa siku rin’we ntsena. Endzhaku ka mavhiki mambirhi u ta teka xidiron’wana u tseleka endzilweni, kutani u chela leswi nga
ndzeni ka mbita, u lava xindzhenghana u pfala, ivi u teka vulongo bya tihomu kumbe misava u lema xipfalo leswaku ku nga humi moya na wutsongo.

Musweki u ta boxa xidiron’wana etsheveni ximbhovana lexitsongo xo ringana rihlanga, kutani u teka rihlanga u hoxa endzeni ka ximbhovana. Rihlanga leri ri fanele ku humela na le handle hi ximbhovana, ehansi ka rihlanga u kangatela hi ximbitana. Loko swi vila ku ta dzuka nyuku le ndzeni ka xidiron’wana, kutani wu ta khuluka hi rihlanga wu thonela embiteni. Loko swi sungula ku nthona, vanhu va fanele ku suka va ya tshama ekule hikuva va ri ni ku tshemba ka leswaku thothotho a yi lavi pongo. Swi nga nthona dyambu hinkwaro hikuva swo nthona hi rithonsi rin’werin’we.

Thothotho yi nwiwa hi xipfalo xa bodhlela. Lexi hlamarisaka hileswaku hambi leswi ku nga cheriwa chukele a swi tsokombeli. Thothotho yi bava ngopfu swinene. Loko thothotho yi vupfile yi va yi basile yi lo paa! Loko thothotho yi xavisiwa yi cheriwa endzeni ka mabodhlela ya tinipi kumbe tihafujeke. Ku vuriwa leswaku ku nwa xipfalo xin’we ntsena u ta va u lunghile. Ku tlula kwalaho u ta xurha nkarhi wo leha.

## Mintshaho
Nyota

**Nyota** Nyota i byalwa lebyi endliwaka hi ku sweka mukapu hi comela ra n’wahuva. Loko wu horile u ka muqombhoti u cheletela u ri karhi u hakasela. Loko swi hlanganile u ta swi veka kutani hi siku leri landzelaka swi ta va swi virile swi
huma khuvi. Loko swi humile khuvi, u ta pangela ekhuwanini u nwa. Loko byi ku bile u ta tsandzeka no yima..

## Mintshaho
Byala

**Byala** i muxaka wa xitimula-torha lexingana xihoko xa khale lexi tivekaka emisaveni naswona lexi nwiwaka ngopfu; xithela xi va xitimula-torha xavunharhu hi kurhandziwa, kulandzela Mati na Tiye. Kusweka ka byala swihlanganisa kuvirisa hi comela na chukela, hi kutirhisa vudangwana bya mavele kumbe rhayisi. Byala bya manguva lawa bya nadzihisiwa hi kutirhisa matsavu yo karhi kumbe muhandzu. Matsalwa yakhale lama tiviwaka, mahlamusela maswekele na vuphakeri bya byala. Xikhongelo xa xikwembu xa byala xa vaMesopotamiya, axitirhisiwa kuhlayisa maswekele ya byala eka ndhzavuko wa vona.

## Matimu
Maswekele ya byala masukela kwalomu ka malembe ya  9500 BC, loko vanhu va sungula ku byala mavele, naswona a byi tiviwa kuya hi matimu ya Iraki na Gibita. Va hlahluvi va Swityelwa swa matimu va pfumela leswaku byala byi ngava na xandla eku simekeni ka mindzhavuko ya vanhu. Kwalomu ka 5000 wa malembe lamahundzeke, vatirhi va dorobha ra Uruk (Leringa Iraki namunthla) avahakeriwa hi majomela ya byala. Hinkarhi wa ku akiwa ka tiPhiramidi ta Giza, e Gibita, mutirhi un'wana na un'wana a a hakeriwa hi mindzheko ya nthlanu ya byala hi siku.

## Mintsaho
Badama

**Badama** (*Badama-va-ku-secha*) i byalwa lebyi endliwaka hi ku hlanganisa mugayo na vudyangwana. Byalwa lebyi byi fana na muqombhoti. Xikongomelo xa kona a kuri ku loko u nwile u ta tsandzeka ku famba kutani u vumbuluka kunene hansi vanhu va ku secha u nga twi nchumu. Mihlovo wa kona wu fana na muqombhoti. Byalwa lebyi byi rhandza hi vakhegula na vakhalabye.

## Maswekelo
Byalwa lebyi byi swekiwa hi ku loveka vudyangwana vhiki hinkwaro. Endzhaku ka vhiki swi ta va swi virile. Loko swi virile musweki a ta swi twa swi bava loko a swi ringeta. Kutani musweki u ta swi chela endzeni ka poto a tseleka swi vila ku kondza swi phyaphyarha. Loko swi vupifile musweki u ta phula a swi veka swi hola, ivi a teka comela hi xinkambana a kandzela, ivi a
hlanganisela kahle swi hlangana kutani a swi veka swi vila.

Loko swi virile swi ta phuphuma khuvi, kutani musweki a teka sefo ya byalwa a hluta, a cheletela emakhuwanini, kutani byi keleriwa hi mindzheko byi cheleteriwa emikhelweni byi nwiwa. Byalwa lebyi byi thyiwe vito leri ra badama-va-ku-secha hikuva ku vuriwa leswaku loko byi ku bile a wa ha koti no yima, u to badama ehansi va ku secha hi ku rhandza u nga twi nchumu.

## Mintshaho
Nghwevu

**Nghwevu** i byalwa lebyi endliwaka hi ku hlanganisa chukele ro tshwuka, swivirisi na muqombhoti. Nghwevu iwo basa wu ku paa! Byalwa lebyi a byi a byi rhandza hi vavhana na majahantiyela. Vanhu lava a va ku a va nwi muqombhoti hikuva wu nunhwisa milomo. Byalwa lebya nghwevu hi nga byi fananisa na tibiya masiku lawa.

## Maswekelo
Nghwevu wu swekiwa hi ku ka mati u chela endzeni ka khuwana ri kihlanya, kutani u teka xinkambana xa chukele ro tshwuka u chela na swivirisi kumbe khuvi ra muqombhoti. Musweki u tlhela a teka comela a chela a hakasela hi mhandze ku kondza swi hlangana kahle. Loko swi hlanganile a swi veka swi vila nkarhinyana endzhaku ka nkarhi swi ta va swi virile. Leswi a swi teki nkarhi wo leha hikuva swi endliwa namuntlha swi tlhela swi nwiwa namuntlha. Byalwa lebyi byi tala ku endliwa loko ko tshika ku fike vayeni hi xihatla va nga languteriwangi hikuva na byona byi endliwa hi xihatla.

## Mintshaho
Ncayoni

**Ncayoni** i byalwa lebyi endliwaka hi chukele ro tshwuka, mati, comela na swivirisi. Ncayoni iwo basa wu ku paa! Byalwa lebyi na byo a byi rhandza hi vavhana na majaha ntiyela ku fana na Nghwevu. Ncayoni na yona hi nga yi fananisa na tibiya masiku lawa.

## Maswekelo
Ncayoni yi swekiwa hi ku chela mati endzeni ka khuwana kutani u teka chukele ro tshwuka u chela. Loko u cherile u ta ya lava khuvi ra muqombhoti u chela u teka na comela xitsongo u chela, kutani u swi hakasela swi hlanganana. Loko swi hlanganile u ta swi tshika xinkadyana, endzhaku u ya languta loko ku nga humi khuvi. Loko ku tlhutlha khuvi swi vula leswaku swa vila, kutani u teka comela hi xandla u chela u hakasela, u tlhela u swi veka. Ncayoni na yona ya yelana na nghwevu hikuva na yona yi endliwa namuntlha yi tlhela yi nwiwa namuntlha.

## Mintshaho
Ximpharamele

**Ximpharamele** i byalwa lebyi endliwaka hi mugayo, chukele na comela.Ximpharamele i xo basa xi ku paa! Byalwa lebyi a byi rhandza hi vavhana na majahantiyela. Vanhu lava a va ku a va nwi muqombhoti hikuva wu nunhwisa milomo. Byalwa lebya xipharamele hi nga byi fananisa na tibiya masiku lawa.

## Maswekelo
Ximpharamele xi swekiwa hi ku loveka hi mugayo endzeni ka mbita ku fana na loko u endla bilila/dini. Loko ri xa hi xamundzuku bilila yi ta va yi bava. Loko swi bava swi vuriwa leswaku swi virile, kutani u sweka mukapu. Mukapu lowu wu fanele ku phyaphyarha ku kondza ku vonaka rikoko epotweni. Leswi swi ta va swi vula leswaku wu vupfile, kutani u nusa comela hi xandla u chela u hakasela ku kondza swi hlangana.

## Mintshaho
Xikhalavatlana

**Xikhalavatlana** i byalwa lebyi swekiwaka hi nkarhi wa ntshovelo emasin’wini hi ku hlanganisa khalavatla, chukele ro tshwuka na swivirisi. Muhlovo wa byalwa lebyi i wo tswhuka. Byalwa lebyi a byi vevukile ku fana na mati. Byalwa lebyi a byi rhandza hi vavhana na majaha ntiyela.

## Maswekelo
Xikhalavatlani xi swekiwa hi ku pandzelela makhalavatla lawa ya nga vupfa kutani u teka mahlobyi ya kona u cheletela ekhuwanini.U ta nusa chukele ro tshwuka hi xinkambana u chela endzeni ka khuwana kutani u hakasela hi nkombe.Tlhela u chela swivirisi endzeni ka khuwana u hakasela. Loko swi hlanganile u ta funengeta u swi veka ku fikela mundzuku. Loko ri xa u ta
kuma swi ri karhi swi tlhutlha khuvi, kutani u teka sefo u hluta. Byalwa bya kona hi lebyo tshwuka byi ku juu! Kwalaho byi ta cheleteriwa endzeni ka majomela byi nwiwa.

## Mintshaho
Xipopana

**Xipopana** xi endliwa hi mapopo yo vupfa, chukele ro tshwuka na swivirisi. Byalwa lebyi byi halaka ku fana na mati, kambe wu na muhlovo wa xitshopi. Byalwa lebyi a byi rhandza hi vafana na majaha ntiyela.

## Maswekelo
Xipopana xi swekiwa hi ku vandla mapopo yo vupfa, kutani u ma tsemelela u chela endzeni ka khuwana, ivi u chela chukele na swivirisi. U fanele u fungeta u veka ku fikela mundzuku. Loko ri xa swi tlhutlha khuvi, swi ta va swi vula leswaku swi virile, kutani u teka sefo u hluta u chela endzeni ka jomela byi nwiwa.

## Mintshaho
Xifenukani

**Xifenukani** i byalwa lebyi endliwaka hi madleke yo bava ngopfu. I byalwa lebyi endliweke hi ku pfuva vuswa byi swekiwa byi pyapyara. Muhlovo wu fana na muqombhoti. Ku hambana ka wona na muqombhoti hileswaku, xifenukani xi endliwa namuntlha mundzuku wu nwiwa, kasi muqombhoti wu heta vhiki wa ha swekiwa. Xifenukani xi rhandza hi vakhalabye na vakhegula..

## Maswekelo
Xifenukani xi endliwa hi ku pfuva vuswa u kandzela hi comela, kutani swi vila swi vuriwa leswaku i madleke. Madleke lawa ya tshikiwa ya vila ku kondza ya bava ya nga ha nweki hikuva ya hetile masikunyana. Ku suka kona musweki a tshivela ndzilo u tseleka madleke hi poto ya vila. Loko ya sungula ku phyaphyarha u ta ma phula leswaku ya ta hola.Loko swi horile musweki a
chela comela a hakasela swi kondza swi hlangana.Loko swi hanganile kahle a swi veka swi etlela ku fika mundzuku ka kona.

Hi siku leri landzelaka musweki u teka sefo ya byalwa ahluta a cheletela emakhuwanini, ku suka kona byi cheriwa emajomeleni hi ndzheko, ivi byi nwiwa. Vito leri ra xifenukani ri tumbuluke eka ku va byalwa lebyi byi hundzukile ku suka eka madleke byi hundzuka byalwa.

## Mintshaho
Byalwa-Vucema

**Byalwa-Vucema** byihambanile na byalwa lebyin`wana hinkwabyo hikuva i byalwa lebyi kumekaka enhoveni ensinyeni lowu vuriwaka leswaku i ncindzu. Nsinya lowu wu fana na xiluva kambe wa rhumbuka ku fana na nsinya wa tibanana. Vakhegula na vakhalabye a va hamba va ya byi tshamela kwale nhoveni va nwa kona.

## Maswekelo
Byalwa-Vucema byi endliwa ekhwatini. Vaendli va byona va ya ekhwatini va ya lava ncindzu. Loko wu rhumbukile ku fana na murhi wa mubanana, va teka rithlongwa va tsema, ivi va tlhoma ribyanyi va vekela mukhelo ehansi ka ribyanyi laha va nga tsema kona leswaku ku ta halaka mati ya tsutsuma hi ribyanyi ya halakela endzeni ka mukhelo. Loko mukhelo wu nga
talangi,vafanele varhendzeleka na nhova va lava yin’wana misinya kutani va tsema na yona va hlengeleta mati ya kona. Va fanele ku endlisa sweswo ku kondza mukhelo wu tala, kutani va tshama ehansi va tinwela.

## Mintshaho
Xiriwana

**Xiriwana** Xiriwana na xona i byalwa lebyi endliwaka hi nkarhi wa ntshovelo hi mariwa, chukele na swivirisi. Byalwa lebyi byi halaka ku fana na mati, kambe byi na muhlovo wa xitshopi. Byalwa lebyi byi nwiwa hi vafana na majahantiyela.

## Maswekelo
Xiriwana xi swekiwa hi ku pandzelela mariwa u teka mahlobyi ya wona u chela endzeni ka khuwana u chela na chukele ro tshwuka hi xinkambana, kutani u chela swivirisi u funengeta u veka ku fikela hi xamundzuku. Loko ri xa swi ta va swi tlhutlha khuvi ku komba leswaku swi virile, kutani u teka sefo u hluta ivi byi nwiwa.

## Mintshaho
Dzova

**Dzova** i muxaka wa byala bya vukanyi lebyi nga baviki. Vukanyi lebyi bya tsokombela naswona ku vuriwa leswaku a wu xurhi loko u nwa byona. Vanhwanyana va byi rhandza ngopfu vukanyi lebyi.

## Maswekelo
Loko u endla dzova, u rhwalela makanyi u ya hlengeletela kutani loko ya vuphile, u rhumbula u chela endzeni ka khuwana, u chela mati u ri karhi u chela na tinyungu endzeni ka khuwana. Loko u hetile ku rhumbula, u fanele u lava khuwana rin’wana, kutani u kama tinyungu endzeni ka rona. Ku suka kwalaho u teka rifetho u dludla endzeni ka khuwana u ri karhi u cheletela na
mati yo ringanela. Endzhaku u veka rifetho kutani u phosa hi mavoko ku fikela loko tinyungu ti sala ti basile.

Muendli wa dzova u fanele ku kama tinyungu u veka etlhelo u funengeta khuwana ku fika mundzuku. Loko rixa, byi ta va byi hume khuvi, kutani u wungula khuvi u halata ku sala dzova ro tsokombela, vanhu va tinwela.

## Mintshaho
Nyatshani

**Nyatshani** i muxaka wa byala bya vukanyi. Vukanyi lebyi bya bavanyana.

## Maswekelo
Loko u endla nyatshani, u rhwalela makanyi u ya hlengeleta ya vupfa. Loko ya vupfile, u teka foroko u ya rhumbula u chela endzeni ka khuwana. U ta chela nhlowa na tinyungu endzeni ka khuwana, kutani loko u hetile ku rhumbula u ta teka khuwana
rin’wana u kama tinyungu leti nga ndzeni ka khuwana ro sungula u kamela endzeni ka khuwana ra vumbirhi. Endzhaku u ta chela mati na nhlowa, u teka rifetho u dludla, ku suka kwalaho u phosa hi mavoko endzeni ka khuwana. Loko tinyungu ti basile, u ti kama u ti veka etlhelo kutani u funengeta khuwana u ri veka ku fikela mundzuku. Loko ri xa khuwana ri ta va ri tale hi khuvi laha henhla, kutani u ta wungula khuvi u cukumeta, kutani u funengeta nakambe ku fikela siku ra vumbirhi. Hi siku leri vukanyi byi ta va byi bavanyana, kutani byi keriwa hi swinkambana byi nwiwa.

## Mintshaho
Mpahlwa

**Mpahlwa** i muxaka wa byala bya vukanyi lebyo bava ngopfu. Ku kuma swinkambana swimbirhi u to twa munhu a suma risimu ku komba leswaku u swi twile.

## Maswekelo
Muendli wa mpalwa u sugula a rhwalela makanyi u ya hlengeleta ya vupfa, kutani u teka foroko u ya rhumbula, u cheletela endzeni ka khuwana. Cheletela nhlowa na tinyungu endzeni ka khuwana rin’we. Loko u hetile ku rhumbula, kama tinyungu u ti chela endzeni ka khuwana rin’wana, u teka rifetho u dludla, endzhaku u chela mati na nhlowa u phosa hi mavoko ku kala tinyungu ti basa. Kwalaho u ta funengeta u veka ku fikela mundzuku. Loko ri xa u ta susa khuvi leri nga ta va ri ri henhla ka khuwana u ri cukumeta kutani u funengeta ku ringana masiku mambirhi. Loko u byi pfula, byi ta va byi basile byi lo paa!

Lebyi vukanyi loko wo byi welawela byi ta ku ba byi ku lata hansi. A byi bavi i tanani mi ta vona.Na byona byi keriwa hi swinkambana, byi nwiwa. A hi tinsimu ti nga ta yimbeleriwa no ciniwa loko se va byi twile.

## Mintshaho
Phipha

**Phipha** i muxaka wa byala bya vukanyi lebyi endliwaka hi vuswa, comela ra n’wahuva na vukanyi.

## Maswekelo
Sweka vuswa byi vupfa.Loko byi vupfile u byi pfuva hi mati ku kondza byi olova tanihi mukapu. Kana vukanyi u chela u ri karhi u hakasela hi nkombe swi kala swi hlangana. Loko swi hlanganile, chela comela xa n’wahuva hi xinkambanau ri karhi u hakasela leswaku swi ta hlangana. Swi veke ku ringana masiku mambirhi, endzhaku swi ta va swi virile. Vukanyi lebyi byi xurhisa ngopfu na byona. Loko wo byi nwa ngopfu byi pandzisa na nhloko.

## Mintshaho
Mondzo

**Mondzo ** wu mila enhoveni laha ku nga tala misinya swinene. Murhi lowu wa kala swinene hikuva vanhu va wu tirhisa mitirho yo tala swinene, wu tlhela wu tsindzihela. Vanhu va wu tirhisa ku aka hi wona tindlu ta vona, ku tshivela ndzilo, ku vatla tifanichara na swinwana na swinwana. Ndzilo wo tshiveriwa hi murhi wa mondzo wa pfurha swinene, wu tlhela wu va na makala yo tala swinene. Hi mikarhi liya ya khale, vanhu a va tirhisa makala ya mondzo eka ayini ya malahla ku ayina hi yona. Xigodo xa mondzo xi tirhisiwa ku endla matshuri na misi yo kandza mavele. Murhi lowu a wu dyiwi hi muhlwa. Hambi u aka darata hi wona a wu dyiwi hi muhlwa..

## Matirhisele
### Ntirho wa Mahanti ya Mondzo:
Vanhu va tala ku vatla tindyelo to dyela ka tona swakudya. Murhi lowu a wu olovi ku wu kuma enhoveni hikuva vanhu va wu tirhisa swinene. Loko vanhu va wu kuma va tsema va wu pulanela swilo swo hambanahambana. Mahanti ya mondzo ma tirhisiwa ku tshungula munhu loko a ttshwile hi ndzilo. Mahanti ya murhi lowu ma phaphiwa ma omisiwa, ma tlhela ma kandziwa hi tshuri kutani ma sefiwa. Xilondzo xi hola hi ku olova loko ku cheriwa mapa ya murhi lowu. Tikereke tinwana ti tirhisa nkuma wa mondzo ku vat i tshungula vanhu eka mavabyi ya vona. Vanhu lava va olela nkuma va chela exibyeni na mati va endla xiwacho xo hanyisa vanhu hi xona, va tlhela va tshemba leswaku loko va hlamba hi mati ya mondzo va ta suka mabadi lama va nga na wona emirini.

### Ntirho wa matluka ya Mondzo:
Matluka ya mondzo ya omisiwa ya tsondzeriwa hi nyuziphepha, va yi lumeka endzilweni va dzaha ku endlela ku tshungula mukhuhlwana. Loko ku swekiwa timitsu ta murhi lowu, mati lama humaka ma tirhisiwa ku pfula mbeleko eka vavasati lava va nga velekeki vana. Mati lama ma tlhela ma tsungula vuvabyi bya nchuluko na muthundagazi loko u wu nwa. Nkuma wa kona wu tirhisiwa ku hlantswa meno ma basa ma ku paa!. Murhi wa mukhuhlwana wu endliwa hi matluka. Vanhu va teka swiluva swa wona murhi lowu swi virisiwa kutani swi nwiwa leswaku swi tshungula mukhuhlwana. Swiluva swa nsinya wa mondzo swi pfuna munhu loko a khomiwile hi vuvabyi by mukhuhlwana, a tlhela a hisa matluka ya kona a dzaha, a kokela endzeni. Kutani munhu yoloye u ta kuma ku tshunguleka eka vuvabyi bya mukhuhlwana. Munhu loyi u ta sungula ku hefemula kahle. 

## Mintshaho
Ntoma

**Ntoma** i nsinya lowu talaka ku mila enhoveni, wu tlhela wu kula swinene. Murhi lowu wu na marhavi yo tala swinene na ndzhuti wo titimela swinene. Mihandzu ya kona yi vuriwa tintoma. Loko mihandzu leyi yi nga vupfanga, yi na muhlovo wa rihlaza, yi tlhela yi va na mahla loko u yi dya. Kasi loko yi vupfile, i ya xitshopana.

## Matirhisele
### Mihandzu ya Ntoma:
Mihandzu leyi yi rhandziwa swinene hi varisi, misinya na swiharhi swo fana na timfenhe. Tinyungu ta tintoma i ta muhlovo wa ribungu. Varisi va dya tintoma va tlhela va nwa mati va xurha. Tintoma timbisi ti dlaya tindleve loko munhu a ti dya hikokwalaho ka mahla ya tona. Khale ka khaleni, a ku tirhisiwa tintoma to ka ti nga vupfanga ku namarheta maphepha ya tibuku kumbe ku namarheta swifanisi emaphepheni hikuva khale a hi nga ri naswona swa Xilungu.

### Ntirho wa Mahanti ya Ntoma:
Nkoka wa mahanti ya ntoma eka vanhu ya tshungula ku vava kale khwirini hikuva ku phaphiwa mahanti ya ntoma ma katsiwa na mahanti ya nkanyi u sweka kumbe ma lovekiwa. Kutani ma nwiwa na mati ya kona. Matluka, mahanti na marhavi swi tshungula vuvabyi bya matshasi, switshetshela, ku hisa ka misiha, nchuluko lowu katsaka ngati na swilondzo. Swilo leswi swa lovekiwa ematini kutani ku nwiwa mati ya kona.

Xidomana kumbe xirhabyana xa ntoma xi tirhisiwa ku hlamba meno hi xona, matirhiselo lawa ya endliwa hi ndlela leyi: xirhabyana xa tsemiwa ivi xi khajiwa ku kota xi endla mapfimpfi lwala ya tirisiwaka ku hlamba meno ivi ku hlukuhliwa hi mati. 

### Ntirho wa timintsu ta Ntoma:
Timintsu ta ntoma ti tirha ku tshungula nwana loko a ha ri ntsongo. Loko nwana a ha ku velekiwa, enhlokweni ya yena ka tlulatlula kutani vakhegula va ku u na xa le nhlokweni, ku tirhisiwa timitsu na swin'wana ku tshungula vana.

## Mintshaho
Nkonolo

**Nkonolo** i nsinya lowu talaka ku mila enhoveni laha ku tlhumeke. Matluka ya nsinya lowu i ya silivhere. Murhi lowu a wu na ndzhuti wo nyawula, wu tlhela wu nga tswali mihandzu. Murhi lowu wa nkonola wa tirhisiwa ku tshivela ndzilo, kambe nsinya lowu a wu na makala naswona tihunyi ta wona a wu tiyiseli.

## Matirhisele
### Ntirho wa Mahanti ya Nkonolo:
Mahanti ma tlhela ma tshungula nchuluko na xilumi eka vavasati. Mapa wa mahanti ma tshungula vuvabyi bya chukele. Loko murhi lowu wu tsemiwile, mhandzi ya kona ya lovekiwa ku nwiwa mati ya kona kutani ma horisa vuvabyi bya mahahu na ku orhela musi wa tihunyi ta wona swi hlantswa mahlo lama vavaka. 

### Ntirho wa timintsu ta Nkonolo:
Timitsu na mahanti ya nsinya wa nkonola swi hanyisa vuvabyi bya ku vava endzeni ka khwiri. Timitsu ta nsinya lowu ti tlhela ti tirhisiwa ku tshungula vuvabyi bya muthundakazi kasi mapa ya timitsu ta nsinya lowu ma tirhisiwa ku tshungula vuvabyi byo lumalumiwa endzen ka khwiri hikuva ku omisiwa timitsu kutani swi sefiwa. Mapa ya kona ya tlhela ya tshungula ku pfula mbeleko eka vamanana loko va nga bebuli vana. Mapa ma kandziwa ma cheriwa evusikwini bya v aka manana ku ndlandlamuxa mbhovo wa xivelekelo xa vamanana, ku tlhela ma tshungula ku pfimberiwa na ku tshungula vuvabyi bya xa le nhlokweni xa nwana loko a ha rintsongo hi ku va ku cheriwa mapa lama emukapini wa nwana. Timitsu ta nsinya lowu ti tirhisiwa ku tshungula nchuluko na vuvabyi bya le ndzeni ka khwiri. Timitsu ta nsinya lowu tirhisiwaka nakambe xikandza kumbe matihlo. Mahanti ya nsinya lowu ya tshungula vuvabyi bya chukele na swilondzo. Loko munhu a ri na vuvabyi bya chukele, ku omisiwa mahanti, ku kandziwa kutani ku cheriwa emphungwini ku dyiwa.

## Mintshaho
Nhlampfurha

**Nhlampfurha** Murhi wa nhlampfurha i wa muhlovo wa rihlaza nakambe murhi lowu a wu kuli ngopfu naswona a wu lehanga. Loko moya wu ba, murhi lowu wa tshoveka hi ku olova hikuva wu larile. Nsinya lowu wu na matluka lamakulu ya swiphepherete, wu tlhela wu mila enhoveni na le makaya laha ku nga na tshanga ra tihomu. Nhlampfura i murhi wa nkoka eka vanhu vo fana na tin`anga hikuva va wu tirhisa ku tshungula vanhu lava va vabyaka. Mihandzu ya kona yi vuriwa tinhlampfurha. Marhavi ya nhlampfurha i yo tshwuka.

## Matirhisele
### Mihandzu ya Nhlampfurha:
Mihandzu ya nhlampfurha a yi dyiwi hi vanhu. Vana lavantsongo va fanele ku lemukisiwa hi murhi lowu leswaku a wu dyiwi hikuva wu ni khombo lerikulu eka vutomi bya vanhu. Loko tinhlampfurha ti swekiwile ti humesa mafurha lama tirhisiwaka hi tin`anga.
Mihandzu ya nhlampfurha yi tswariwa yi ri hi xichocho. Mihandzu ya kona yi na muhlovo wa rihlaza loko yi nga si vupfa kasi loko yi vupfile yi cinca muhlovo wa rihlaza yi va ya ribungu.

### Ntirho wa mafurha ya Nhlampfurha:
Loko tin`anga ti lava ku endla mafurha ya nhlampfurha, ti tshova ntshetsho wa kona ti wu sweka. Loko ku swekiwa tinhlampfurha vanhu va fanele ku songa masangu hikuva loko swo ka swi nga ri tano mafurha ya tinhlampfurha a ma nga humi. Tinhlampfurha ti cheriwa embiteni ti bambateriwa leswaku ti ta kukumuka naswona ti fanerile ku heta mavhiki mambirhi kumbe ku tlula ti nga si swekiwa. Loko tikukumukile, ku cheriwa mati epotweni lerikulu kutani ti swekiwa dyambu hinkwaro ku ri karhi ku tshiveleriwa ndzilo swinene. Mafurha ya kona ma ya ehenhla kasi tinhlampfurha ti sala ehansi loko ku endliwa mafurha. Mafurha lama ma swekiwa eka siku ra vumbirhi, ku ri karhi ku minyiwa mafurha epotweni. Loko ku ri karhi ku swekiwa, ku sefiwa mati ku sala mafurha ntsena. Mafurha ya kona ya cheriwa emabodhleni laha ma swi kotaka ku tshama malembe yo tala ma nga onhaki, ma tlhela ma xavisiwa. Mafurha lama ma nga tirhisiwa ku orha misisi na ku tirhisiwa eka vana loko va ha ri vantsongo ku sivela vuvabyi bya swirhumbana na ku tlhela ma nwiwa ku tshungula nchuluko eka vana na ku tlhela ma horisa silondzo. Kasi mati ya matluka ya kona loko ma nwiwa ma horisa ku vava endzeni.

### Ntirho wa timintsu ta Nhlampfurha:
Mati ya timitsu ma horisa ku vava ka meno kasi matluka ya kona ma nga tlhela ma tirhisiwa ku thova munhu loko a vavisekile kumbe a pfimbile. Loko ti swekiwa ku tshiveriwa ndzilo lowukulu, ti cheriwa kona ti katingiwa ti kala ti cinca na muhlovo ti va ta ntima. Loko tinhlampfurha ti katingiwile ta hlantswiwa, ti tlhela ti anekiwa leswaku ti ta kandzeka na ku sileka kahle.

## Mintshaho
Mhangana

**Mhangana** i nsinya lowu kumeka ngopfu-ngopfu e Afrika-Dzonga. Nsinya lowu wu hava mihandzu, kambe wuna makamba lama taleke mati naswona wu veka swiluva swotshuka. Murhi wa Mhangana wu tirhisiwa ngopfu ku horisa vuvabyi bya Nchuluko, na swona mati ya wona wa tirhisiwa ku endla mafurha yo tola xikandza.

## Kuhangalaka
Nsinya lowu wu kumeka ngopfu e misaveni leyi omeke naswona yiri na maribye. Wa kumeka e makhwatini ya mananga, naswona wuthlela wukumeka e ribuweni ra Kapa ra vuxa-dyambu kufikela e Natala, kuya e nwalungwini e Mzambhiki, e Swazini na Zimbabwe.

## Swiyelanisi
Vukanyi

**Vukanyi** i muxaka wa byala bya xintu lebyi endliwaka hi makanyi. Kuna tinxaka ta mune ta vukanyi, kunga Dzova; Nyatshani; Mpahlwa na Phipha

## Maswekelo
Muendli wa vukanyi u fanele a rhwalela makanyi kutani u ma hlengeleta ya vupfa. Loko ya vupfile, u ta teka mbita u teka na foroko a tlhava kanyi hi rin’werin’we, a cheletela embiteni. Loko u ri karhi u chela embiteni, u kama mati lawa ya vuriwaka leswaku i nhlowa, u kamela kwale mbiteni, u ri karhi u chela na tinyungu kwale ndzeni ka mbita. Loko a hetile u ta teka khuwana u susa tinyungu endzeni ka mbita u ti chela endzeni ka khuwana u siya nhlowa ntsena endzeni ka mbita.

Muendli wa vukanyi u teka rifetho u dludla endzeni ka khuwana leri nga ni tinyungu, kutani a chela mati hi katsongotsongo qa dludla, endzhaku u hoxa mavoko endzeni ka khuwana, u pfuvapfuva tinyungu, leswi vuriwaka leswaku i ku phosa. Phosa ku kondza tinyungu ti sala ti nga ha ri na nchumu. Leswi swi ta va swi vula leswaku se ti vupfile. Loko byi vupfile, kama tinyungu u ti veka etlhelo ku sala mati.

Kutani muendli wa vukanyi a teka nhlowa luwa le ndzeni ka mbita a chela endzeni ka khuwana kutani u funengeta u swi veka ku fikela mundzuku. Loko ri xa u ta kuma swi humese khuvi, kutani u ri wungula laha henhla u cukumeta ku sala vukanyi byo tsokombela lebyi vuriwaka dzova. Loko vukanyi lebyi byi nga vekiwa ku fikela mundzuku byi sungula ku bava, vukanyi lebyi bavaka byi vuriwa nyatshani, kasi hi siku ra vunharhu vukanyi byi va byi bava ngopfu, kutani byona lebyi byi vitaniwa leswaku i mpahlwa.

## Mintshaho
Nhlowa

**Nhlowa** i muxaka wa byala bya xintu lebyi endliwaka hi makanyi. Ku hambana na Vukanyi, byala lebyi a byi cheriwi mati, byi endliwa hi mati ya makanyi ntsena.

## Maswekelo
Loko ku rhumburiwa nhlowa ku cheriwa mati, ku humesiwa tinyungu ti kamiwa kutani ti humesa mati ya makanyi ntsena. A ku cheriwi mati eka nhlowa. Ku cheriwa ntsena mati ya makanyi emakhuwanini kutani eka siku leri landzelaka ku rhumburiwa makanyi ku kondza ku tatiwa khuwana. Nhlowa wu vekiwa ekhuwanini ku ringana vhiki ra ha vila. Muhlovo wa nhlowa loko wu virile, i wa muhlovo wo tshwuka juu! Ku vunguriwa hi mitshetsho ya mavele kumbe hi nsefo byi sala byi nga ha ri na khuvi leswaku byi nwiwa kahle hi vanhu.

## Mahlayisele
Nhlowa a wu boli, wu tlhela wu dakwisana swinene. Loko nhlowa wu rhumburiwile wu cheriwa ekhuwanini, wu tlhela wu celeriwa emisaveni wu pfariwa hi ndhichi. Mbita ya kona yi va yi celeriwile ehansi ka nsinya. Khuwana ra kona ri va ri pfariwile hi ndyelo leyi yi lemiwaka hi vulongo bya tihomu. Vukanyi bya nhlowa bya heta lembe, ku kondza byi ya humesiwa hi khisimusi endzhakuka loko magayisa ma vuyile hi le xilungwini.

## Mintshaho
Muringa

**Muringa** i nsinya lowu langutekaka ingaku i xiluva. Nsinya lowu i ndzhuti ha la tlhelo wu pfuna vanhu ku kuma ko wisela kona ku fana na murhi wa mkhanyakude. I Nsinya lowu nga ni switlukana leswintsongo ku lava ku fana na ximuwu, ndzhuti wa kona wu vangiwa hi marhavinyana ya kona yo kala. Nsinya lowu wa muringa wu tshungula mavabyi hi ku hambana ka wona. Loko muringa u wu tsakela u nga wu dya kunene u nga wu swekangi kumbe u wu sweka u nwa mati ya kona.

## Matirhisele
### Ntirho wa Mahanti ya Muringa:
Matluka ya muringa hi wona ma tirhisiwaka ku swinene. U fanekele ku kha matluka ya muringa u ma omisa endzhaku u ma sila ma endla mapa kutani u nga nantswa kumbe u chela eka mukapa u dya. Matluka ya muringa u nga tlhela u ma dya ma nga endliwangi nchumu.

### Ntirho wa Mahanti ya Muringa:
Mahanti ya muringa ma phaphiwa ma lovekiwa kumbe ma swekiwa, ma thoveriwa eka milenge kumbe mirhi loko wu vava. 

### Ntirho wa timintsu ta Muringa:
Timitsu ta muringa ti tirhisiwa ku hanyisa munhu loko a lumiwa endzeni kumbe ku chuluka. 

## Mintshaho
Nhlangula (Nsinya)

**Nhlangula** i nsinya lowu milaka etlhelo ka milambu laha ku kumekaka mati hixitalo. Mihandzu ya murhi lowu yi khiwa hi ku olova hi varisi hikuva a wu kuli wu ya ehenhla naswona a wu na mitwa yo tlhava. Mihandzu ya kona yi vuriwa tinhlangula yi tlhela yi kumeka hi xichocho. Loko mihandzu leyi yi ri yimbisi yi na muhlovo wa rihlaza kasi loko yi vupfile yi na muhlovo wa ntima bya tintshuguri.

## Nhlamuselo
Mihlangula yi rhandziwa ngopfu hi varisi, vana lavantsongo na misinya swa nhova hikuva ya nandziha swinene kasi matluka ma dyiwa hi swiharhi swa nhova na swifuwo swa le kaya. Murhi lowu a wu byariwi ekaya hikuva a wu na ndzhuti. Mihlangula ya hambana ku ya hi tindhawu leti yi kumekaka kona. Ku na nhlangula lowukulu na nhlangula lowuntsongo. Marhavi ya kona ma rhandziwa ngopfu hi vavasati hikuva ma pfurha swinene loko va tshivela ndzilo.

## Matirhisele
### Ntirho wa Matluka ya Nhlangula:
Matluka ya nhlangula ma lovekiwa ematini, ma cheriwa exipeyitini kutani ku peyitiwa munhu loyi a nga dyiwa hi xikuna. 

### Ntirho wa timintsu ta Nhlangula:
Timitsu ta nhlangula ti horisa vuvabyi bya chukela, switshetshela, ku boheka endzeni na vuvabyi bya swimungwamungwana. Mapa ya timitsu loko ma kandziwile, ma tshungula vuvabyi bya meno loko ma vava kasi timitsu ti tirhisiwa ku hlantswa meno na ku tshungula vuvabyi bya maxinini. Marhavi ya kona loko ma swekiwile ma tshungula vuvabyi bya marhambu, mukhuhlwana na muthundagazi.

## Mintshaho
Nthunduluka

**Nthunduluka** wu tala ku mila laha ku omeke swinene, laha misava ya kona yi nga ya ntima ku fana ni le xidakeni. Misava ya kona yi tlhela yi va ya vumba. Murhi lowu wu na mitwa yo ka yi nga talanga, yi tlhela mitwa ya kona yi nga tontswanga. Mihandzu ya murhi wa nthunduluka yi vuriwa tinthundluka. Mihandzu ya murhi lowu yi na muhlovo wa rihlaza loko yi nga vupfanga kasi loko yi vupfile yi ni muhlovo wo tshwuka.

## Matirhisele
### Ntirho wa Matluka ya Nthunduluka:
Matluka ya murhi lowu ma tirhisiwa ku tshungula vuvabyi bya mahlo na mukhuhlwana. 

### Ntirho wa timintsu ta Nthunduluka:
Timitsu tona ti tirhisiwa ku tshungula vuvabyi bya lendzeni, ku vava ka khwiri na swilondzo emirini wa munhu. Nakambe murhi lowu wu tshungula vuvabyi bya ku tsakamisa na vusiku.

## Mintirho yin'wana:
Vanwana vanhu va tirhisa murhi lowu eka ku ti sirhelela eka timhaka to tika. Vanhu va teka mahanti va endla ntsambu kutani va tsimba exisutini. 

## Mintshaho
Mupayi

**Mupayi** wu byariwa enhoveni hikuva wu endla thyaka, kambe vanhu vanwana va wu byala emakaya ya vona va sasekisa hi wona. Murhi lowu a wu tswali mihandzu, wu tlhela wu va na switlukana leswintsongo onge i neleta hi xivumbeko.

## Matirhisele
Misinya leyi yi tirhisiwa ku vatla tifanichara, ku aka hi wona na swinwana. Timitsu ta kona ti hlanganisiwa na matluka ya matatana swi swekiwa ku herisa vuvabyi bya nchuluko na rifuva. 

## Mintshaho
Mpopowa

**Mpopowa** i nsinya lowu vekaka mihandzu ya mpopo. Nsinya lowu wu tala ku kumeka enkoveni kumbe laha mati makumekaka hixitalo, wu hava mitwa na ku tlhela wu leha.

## Nhlamuselo
Mpopowa wu suka e Meksikho, naswona mu byariwe ematikweni yo hambana-hambana ya Afrika na Indiya. Matluka ya Mpopowa ma thlela ma tirhisiwa ku thsungula vuvabyi bya Malariya.

## Mintshaho
Mpopowanhova

**Mpopowanhova** i nsinya lowu fanaka na Mpopowa, kambe wu hava muhandzu. Nsinya lowu wu tala ku kumeka enhoveni laha mati makumekaka hixitalo, wu hava mitwa na ku tlhela wu leha. Nsinya lowu wu kumeka ngopfu ematikweni ya Dzonga wa Afrika, naswona yi rhandziwa ngopfu hi tindlopfu.

## Nhlamuselo
Mati ya mahanti ya tirhisiwa ku tshungula vuvabyi bya malariya, vuvabyi bya swa masangu, xiongolelo, ku hisaka miri, ku hlamba timbilu na ku tshikisa nwana vele leswaku a nga ha mami. Timintu ta murhi lowu ta dyeka.

Papawa wa nhova wu mila enhoveni laha ku nga tlhuma swinene. Murhi lowu a wu tswali mihandzu. Matluka ya wona ma fana na matluka ya khavichi kasi mhandzi ya kona ya rhetemuka. Murhi lowu wu dzudza matluka hi nkarhi wa xixika wu tlhela wu hluka hi ximunwana. Timitsu ta nsinya lowu a ti dyiwi hikuva ti na chefu. Matluka ya papawa wa nhova ya hambana na matluka ya mpopo wa le kaya hikuva ya mpopo wa le kaya i ya xiphepherete kasi papawa wa nhova wu na matluka yo tala. Murhi lowu a wu byariwi ekaya hikuva a wu tswali mihandzu yi tlhela yi nga dyiwi. Mahanti ya kona a ma nonohi naswona ma tirhisiwa tanihi xipeyiti.

## Mintshaho
Mkhanyakude

**Mkhanyakude** wu tala ku kumeka enhoveni ngopfu etikweni ra Natal. Murhi lowu wu tala ku mila ekusuhi na milambu, wu tlhela wu taleriwa hi mitwa swinene. Nsinya lowu wa vangama swinene. Murhi lowu wu tala ku byariwa emakaya, madorobeni, tindhawini ta vuwiselo na kunwana hikuva wu endla ndzhuti wa kahle. Vanhu va kumeka va kuma vuwiselo bya kahle eka murhi lowu.

## Matirhisele
Mahanti na timitsu ta murhi lowu swi tshungula vuvabyi byo hambanahambana. Loko vanhu va lava ku kuma nhlanhla, va hlamba hi wona na ku phalaza leswaku va ta hlongola mabadi. Loko munhu a twa ku vava endzeni ka khwiri wa nwa leswaku ku ta hola ku vava endzeni. Mahanti ya murhi lowu ma tirhisiwa ku tshungula mukhuhlwana na mahlo, kasi hi tlhelo murhi lowu wu tirhisiwa tanihi tihunyi to tshivela ndzilo. 

## Mintshaho
Ndzhenga

**Ndzhenga** wu tala ku mila enhoveni, laha wu vangaka khwati ra mitwa swinene. Murhi lowu wu taleriwile hi mitwa swinene hikokwalaho vanhu a va wu rhandzi ku wu byala emakaya. Murhi lowu a wu kuli ngopfu wu ya ehenhla, kambe wu tala ku kula wu andlala wu khomana na mindzhenga leyinwana yi endla khwati lero tlhuma swinene. Mihandzu ya ndzhenga a yi dyiwi hi vanhu.

## Nhlamuselo
Hi nguva ya vuxika ndzhenga wu dzudza matluka kasi loko ku fika nguva ya ximumu wa hluka matluka lamantsongo hi xivumbeko xa wona. Tihunyi ta ndzhenga ti rhandziwa swinene hi vamanana hikuva ta pfurha swinene loko u tshivela ndzilo hi tona. Swiharhi swo fana na mimpfundla na timhunti swi tala ku endla swikhundla swa swona kona ku endlela leswaku swi nga hlaseriwi hi ku olova hi valala va swona.

## Matirhisele
### Ntirho wa Matluka na Marhavi ya Ndzhenga:
Murhi wa ndzhenga wu tshungula vuvabyi bya nchuluko, ku vava ka meno, mukhuhlwana na swirhumbana leswi kumekaka emikolweni. Matluka ya kona ya siriwa, ma cheriwa laha munhu a lumiweke kona hi nyoka kumbe xipamu leswaku ku ta hola. Mati lama humaka ematlukeni loko ma siriwile, ma tshungula ndleve leyi vavaka. Ku hlanganisiwa kamatluka, mahanti na timitsu swi pfula mbeleko eka vaxisati na ku sivela ku vava ekhwirini. Mapa lama humaka loko ku kandziwile timitsu, ma tshungula vuvabyi bya mongolo, vuvabyi bya xiongolela na ku horisa swirhumbana leswi humaka evusikwini. 

### Ntirho wa Timitsu ta Ndzhenga:
Matluka ya murhi lowu ma tirhisiwa ku tshungula vuvabyi bya mahlo na mukhuhlwana. Timitsu ta nsinya lowu wu tshungula vuvabyi bya nhlana, nhloko, ku vavisa ka miri na byinwana vuvabyi. Timitsu ta ndzhenga ti hlanganisiwa ni misinya yinwana swi tshungula eka vanhu lava pfumalaka vana.

### Ntirho wa Mbewu ya Ndzhenga:
Mafurha ma horisa swirhumbana swo nwayisa leswi vuriwaka rhwemburhwembu na vuvabyi bya nhlonge. Loko murhi lowu wu omisiwile, wu tlhela wu kandziwa ku huma mapa, wu tirhisiwa ku sivela ku kuma khwiri na ku nyuhelisa nwana loko wu cheriwa emukapeni leswaku nwana a dya.

## Mintirho yin'wana:
Mihandzu ya nsinya lowu na mahanti ya kona swi omisisiwa kutani swi tirhisiwa ku tshungula vuvabyi bya swirhumbana leswintsongo na ku tshungula miri wa munhu. Matluka ma ncakunhiwa kunene ku sivela nchuluko ematikweni yo fana na Namibia. 

## Mintshaho
Muvhangazi

**Muvhangazi** Murhi lowu wu tala ku kumeka enkoveni, wu hava mitwa na ku tlhela wu leha. Mahanti ya wona i yo tshwuka bya ngati loko ma phaphiwile. Murhi lowu a wu tswali mihandzu.

## Matirhisele
Mapa ya mahanti loko ma kandziwile ma hlanganisiwa na mukapu swi tshungula vuvabyi bya mongolo, ku halaka ngati yo tala, vuvabyi bya muthundagazi na xilumi eka vamanana. Mahanti yo tata voko ya lovekiwa ematini ku ringana siku hinkwaro ku kala mati ma cinca ma va ya muhlovo wo tshwuka kutani ma nwisiwa munhu loyi a vabyaka hi vuvabyi bya nhlana. Loko mapa ya mahanti ma cheriwa eswakudyeni ma horisa vuvabyi bya nhloko, ku lumiwa endzeni, ku pfula mbeleko, swilondzo swa nhloko na nomo. Mati ya kona ma tirhisiwa ku horisa vuvabyi bya tindleve loko ma kameriwa etindleveni. Loko mahanti ma lovekiwile, ku hlambisiwa vanhu mabadi. Loko nkuma wa timitsu wu siriwile wu tshungula vuvabyi bya rifuva, vuvabyi bya tingana na malariya.

## Mintirho yin'wana:
Tihunyi ta kona a ti tshiveriwi hikuva tin`anga ti tala ku phapha mahanti yo tshwuka ti endla murhi, ti chela ematini kutani ti hlambisa vanhu mabadi. 

## Mintshaho
Mbvuva

**Mbvuva** i murhi lowu milaka kunwana na kunwana. Murhi lowu loko wu byariwile ekaya wu tirha tanihi ndzhuti na ku sivela mabubutsa loko ma ba hi matimba. Mihandzu ya mbvuva a yi dyiwi hikuva ya dlaya.

## Matirhisele
Vamanana va rhandza ku tshivela tihunyi ta murhi lowu hikuva a wu na mitwa naswona wa pfurha na ku va na makala swinene. Nsinya lowu wu tshungula vuvabyi byo hambanahambana.

Mahanti na timitsu swi horisa vuvabyi bya tingana loko swi swekiwile swi nwiwa. Mati ya kona ma horisa vuvabyi byinwana nab yinwana eka munhu.

Matluka ya murhi lowu ma horisa vuvabyi bya mukhuhlwana na ku vava ka le ndzeni ka khwiri. Matluka lama ma khiwa ma swekiwa kutani ma nwiwa.

## Mintshaho
Mugwava

**Mugwava** wu kumeka enhoveni na le kaya. Murhi lowu wu mila hi ku olova swinene, naswona mihandzu ya wona yi dyiwa hi vanhu na swihari swa nhova, yi tlhela yi xavisiwa etimakete ta mihandzu..

## Nhlamuselo
Murhi lowu wu mila hi ku olova swinene ku fana na loko munhu a dyile mihandzu leyi, kutani a ya tirhuma emakhwatini wu sala wu mila loko mpfula yi na. Mugwava wa byariwa na le kaya hikuva na wona i wunwana wa misinya ya mihandzu ku fana na misinya ya milamula, manghozi na yinwana misinya. Mihandzu yi dyiwa hi vanhu na misinya swa nhova, yi tlhela yi xavisiwa etimakete ta mihandzu. Loko murhi lowu wu byariwile ekaya, wu endla ndzhuti wa kahle lowu dzudzekaka matluka hi nguva ya xixika ku fana na misinya yinwana kasi hi ximunwana wa hluka matluka na wona.

## Matirhisele
Matluka ya mugwava ma tirhisiwa ku tshungula vuvabyi bya mukhuhlwana. Ku swekiwa matluka ku nwiwa mati ya kona ma hlanganisiwile na matluka ya mugamugamu. Ku tekiwa xuka u tikhumbumeta hi rona kutani u koka nkahelo wa kona, u dzuka nyuku. Loko munhu u huma kwalani u ta va a tshungulekile eka mukhuhlwana lowu a wu n`wi khomile. matluka ma tirhisiwa ku tshungula mikarhi yinwana ku tirhisiwa mahanti na timitsu. Matluka ma tirhisiwa ku tshungula vuvabyi bya nchuluko. Matluka ya murhi lowu nakambe ma nga pfuneta ku tshungula vuvabyi byi fana na vuvabyi bya chukele, mukhuhlwana, tialisa, swilondzo na malariya. Matluka ma tirhisiwa ku tshungula vuvabyi bya chukele etikweni ra Kapa.

## Mintshaho
Ntshuguri

**Ntshuguri** wu mila etlhelo ka nkova na tindhawu to tlhuma swinene. Murhi lowu a wu kuli swinene, kambe wu endla khwati ro tlhuma swinene. Marhavi ya kona ya nembelela ehenhla ka misinya yinwana. Mihandzu ya ntshuguri yi vuriwa tintshuguri.

## Nhlamuselo
Tintshuguri ti na muhlovo wa rihlaza loko ti ri timbisi kasi loko ti vupfile i ta muhlovo wa ntima wo hatima bya khwezu. Loko ntshuguri wu tsemiwa, wu humesa mafi yo basa ku fana na loko tintshuguri ti nga si vupfa. Mafi ya ntshuguri ma namarhela. Murhi lowu wu taleriwile hi mitwa yo tsindzihela swinene. Nsinya lowu a wu khandziyeki hi ku olova hikokwalaho ka mitwa wa wona. Hi nguva ya vuxika, murhi lowu wu dzudza matluka..

## Matirhisele
Tintshuguri i swakudya swa varisi, misinya na switsotswana swa nhova. Mihandzu leyi yi dyiwa loko yi vupfile na loko yi nga vupfanga, kambe yi va yi ri na mahla, yi tlhela yi namarhela onge i chapisi, yi tlhela yi tshapuka. Timitsu ta ntshuguri ti tshungula vuvabyi bya rifuva, ku khohlola, vuvabyi bya masangu. Mati ya timitsu ya lovekiwa kutani ma cinca muhlovo ma va yo tshwuka kutani va n`wi nwisa mati ya kona. Mati lama ma tlhela ma cheriwa emukapeni va nyika nwana leswaku a ta tsunguleka eka vuvabyi ya xinyama na ku pfula mbeleko wa va ka manana. Mati lama ma tlhela ma tiyisa timayisele ta munhu loyi a tikeke na ku horis mavabyi ya mahahu.

Siku leri wansati a bebulaka a nga hlweli naswona xivelekelo xa yena xa pfuleka hi ku hatlisa. Loko u lava ku endla murhi hi timitsu ta ntshuguri, va ti tseleka endzilweni kutani ti humesiwa ti ri karhi ti hisa, ku thoveriwa rhumba leri ri nga boxekeki kutani ri boxeka ku huma thyaka hinkwaro ri hola na ku tsungula vuvabyi bya ku pandza ka nhloko. Mihandzu ya kona yi tirhisia ku tshungula vuvabyi bya swivungwana endzeni ka khwiri.

## Mintshaho
Xikaya

**Xikaya (Mbafa)** murhi wo hlawuleka eka vanhu va Vantima hikuva va tirhisa rhavi ra murhi lowu ku tlhandleka ehenhla ka sirha ra munhu ku va xitshundzuxo. Tihunyi ta xikaya a ti ngheni ekaya hikuva swa yila naswona a ti tshiveriwi hi vavasati.

**‘Xikaya’** is also an alias. 

## Nhlamuselo
Tintshuguri ti na muhlovo wa rihlaza loko ti ri timbisi kasi loko ti vupfile i ta muhlovo wa ntima wo hatima bya khwezu. Loko ntshuguri wu tsemiwa, wu humesa mafi yo basa ku fana na loko tintshuguri ti nga si vupfa. Mafi ya ntshuguri ma namarhela. Murhi lowu wu taleriwile hi mitwa yo tsindzihela swinene. Nsinya lowu a wu khandziyeki hi ku olova hikokwalaho ka mitwa wa wona. Hi nguva ya vuxika, murhi lowu wu dzudza matluka..

## Nhlamuselo
Murhi lowu a wu tali ku kumeka emakaya hi xitalo hikuva wu mitwa yo tlhava swinene. Handle k ova xikaya xi va na mitwa a xi rhoteriwi hi vamanana hikuva vanhu va tshemba leswaku i xikombiso xa leswaku xi tlhandlekiwa ehenhla ka sirha loko munhu a lovile. Varisi na vatsongwana a va swi rhandzi ku kandziya va kha mihandzu ya kona hikuva wu na mitwa. Vanhu va khale a va kholwa leswaku loko ku tlhandlekiwa richacha kumbe rhavi ra murhi lowu ehenhla ka sirha, mufi a nga ka a nga ha ha vuyi ekaya a ta va xanisa. Mufi u fanele ku etlela, a nga beriwi huwa hi vanhu, a etlelela makumu.

## Matirhisele
Vanhu va cela timitsu ta murhi lowu vati sweka hi mati kutani ti nwiwa leswaku ti ta tshungula vuvabyi bya switshetshela. Vuvabyi bya swtshetshela byi tala ku vabya munhu kan`we loko n`weti wu huma kumbe wu ri xikarhi naloko n`weti wu pela.vanhu vo fanela ku yirisa loko a nyika munhu murhi hi nkarhi wolow a nga tikatsi eka timhaka ta masangu.

## Mintshaho
Xikhavi

**Xikhavi** xi tala ku mila enhoveni, etlhelo ka nambu. Xikhavi a xi na ndzhuti hikuva marhavi na matluka ya kona ma hangalakile. Mbewu ya xikhavi i yo tshwuka, yi tlhela yi tirhisiwa ku endla tiya.

## Nhlamuselo
Nsinya lowu a wu kumeki hi xitalo enhoveni tanihi leswi vatatana, vahloti xikan`we na varisi va tsemaka marhavi ya kona va endla mikhavi yo khayima swifuwo swa vona enhoveni.

## Matirhisele
Vatatana va tsema marhavi ya murhi lowu va ya biya miti ya vona. Mhandze ya xikhavi ya hlwela ku bola loko yi celeriwile. Xikhavi na xona xi tirhisiwa ku vatla matshuri, mikombe, misi na swinwana. Mahanti ya murhi lowu ya tirhisiwa ku tshungula vuvabyi byo ba hi timbilu, xiongolelo, vuvabyi bya mahawu na ku pfula mbeleko eka vamanana. Mbewu kumbe mahanti ya swekiwa kutani ma nwiwa. Matluka ma tshungula vuvabyi bya nhloko loko u orhela na ku herisa swivavi hinkwaswo swa miri. Nkahelo wa matluka loko ma swekiwa wu tshungula switlhavi swa miri. Timitsu ti tshungula switlhavi swa miri, vuvabyi bya le ndzeni, ku lumalumiwa kumbe ku twa ku vava endzeni. Timitsu ta swekiwa kutani ta nwiwa..

## Mintshaho
Ximapana

**Ximapana** xi mila enhoveni eka tindhawu leti ku nga na mati swinene. Mihandzu ya kona yi vuriwa swimapana. Murhi lowu a wu kuli ku ya ehenhla kambe wu kula ku fana na ndzhenga, wu endla khwati wu tlhela wu duvuka swiluva swa xitshopana na ku tlhela wu tswala mihandzu yo tshwuka yo ka yi nga dyiwi hi vanhu kambe yi dyiwa hi misinya na switsotswana swin'wana swa nhova. Murhi lowu wu dzudza matluka hi nkarhi wa xixika ku fana na yin'wana misinya kasi loko ku fika nkarhi wa ximun'wana wu hluka matluka na wona.

## Matirhisele
Timitsu na mahanti swi lovekiwa embiteni swi nwiwa leswaku swi ta tshungula vuvabyi bya xilumi, ku pandza ka nhloko hi matimba, vuvabyi bya rifuva na switshetshela. Murhi lowu wu tlhela wu horisa vuvabyi bya vana loko va ha ri vantsongo loko va nga si wisa nkava. Ku siriwa mahanti ya chigwana, ma nantswisiwa n'wana, va tlhela va bohelela n'wana lapi enhan'wini leswaku a nga chuhi loko ku tshuka ku nghena vanhu vo ka va nga basanga. Mihandzu ya murhi lowu yi horisa vuvabyi bya tindleve.

## Mintshaho
Ray Phiri

**Raymond Chikapa Enock Phiri** (23 Nyenyankulu 1947 - † 12. Mudyaxihi 2017) a kuri nqambhi na muyimbeleri wa vunanga bya Jazz na mbaqanga wa laha Afrika Dzonga, loyi a tswariweke eMpumalanga naswona tata wakwe a kuri mutirhi wo suka e tikweni ra Malawi loyi a a tiviwa hi ra  "Just Now" Phiri. U sungule ntlawa wa vunanga lowu a wu tiviwa hi ra Cannibals eka malembe ya ma 1970. Loko ntlawa wa Cannibals wu hangalaka, Ray u sungule ntlawa wa vunanga lowu a wuvuriwa Stimela, naswona va thlomiwe risiva ra Nsuku na Platinamu hileswi va xaviseke ti Albamu to tala, leti hlanganisaka *Fire, Passion and Ecstacy* (1991), *Look, Listen and Decide* (1992) na *People Don't Talk So Let's Talk*.

## Malembe ya le ndzhaku
Ray Phiri u velekiwe ekusuhi na Nelspruit khale ka vuxa bya Transvaal, leyi nga xifundza xa Mpumalanga, e Africa Dzonga. Hi lembe ra 1985, Paul Simon u kombele Ray ku hlanganisa na Ladysmith Black Mambazo leswaku va hlanganela eka pfumba ra yena ra Graceland, leri humeleleke naswona ri kote ku pfuna tinqambi to tala ta Afrika Dzionga ku tiveka eminsungeni ya malwandle. Ray uthlele a tirhisana na Paul Simon ekuhumeleriseni albamu ya *Rhythm of the Saints*, leyi vangeke leswaku vaya chaya emahlweni ka xitshungu e Central Park na Madison Square Garden vathlela va vonakala eka nongonoko wa Thelevixini e tikweni ra Amerika. Hi lembe ra 2012, Paul Simon u lulamise pfumba ro heta malembe ra Graceland nakambe laha Ray atheleke a hlanganela eke pfumba leri.

## Ta vutomi bya yena
Phiri uvile eka tinghozi ta mimovha to hlaya leti khumbeke vutomi bya yena na vuqambhi bya yena. Phiri uvaviseke ngopfu hi lembe ra 1987 eka nghozi ya movha leyi hundzeke na vutomi bya vachayi kulori va yena va ntsevu kuhlanganisa na Manejara wakwe. Hi lembe ra 2003, nsati ulovile eka nghozi ya movha, laha Ray a vavisekeke ngopfu.

Ray Phiri u love hi ti 12 ta Mudyaxihi 2017, a ri na malembe ya 70, exibhedlele xa Nelspruit hi vuvabyi bya Mfukuzana. 
## Kuhumelela ka yena
Phiri uthlomiwe tinsiva to tala hikwalaho ka vuqambhi na vunanga bya yena, rin'wana ra risiva leri kuve Order of Ikhamanga ra Silvere leri a rithlomiweke hi Presidenti ya tiko ra Afrika Dzonga. Risiva leri urikume hikwalaho ka ntirho wayena eka Vunanga na kutirhisa vuyimbeleri ku hlohlotela nhluvuko e van'whini.

## Vuqambhi byakwe
* 1982: *Fire, Passion And Ecstasy*
* 1983: *Rewind*
* 1985: *Shadows, Fear And Pain*
* 1986: *Look, Listen And Decide*
* 1987: *Unfinished Story*
* 1989: *Trouble In The Land Of Plenty*
* 1996: *Out Of The Ashes*
* 2000: *Steam Tracks* (Best of)
* 2001: *Live At The Market Theatre - 1st Half* (Live)
* 2002: *The 2nd Half* (Live)
* 2010: *A Lifetime...*
* 2011:  *Turn On The Sun*

## Mintshaho

## Minkombo yale handle
* Profile on music.org.za 
* Profile on allmusic.com
Mbhandzu

**Mbhandzu** wu tala ku mila etindhawini etlhelo ka nambu kumbe enhoveni. Laha murhi lowu wu milaka kona ku kumeka ku ri na mati ya le hansi hi xitalo. Nsinya lowu wu na matluka lamakulu. Nsinya lowu wu sirheleriwile e tikweni ra Afrika Dzonga.

## Matirhisele
Murhi lowu wa mbhandzu wu tirhisiwa ku tshungula vuvabyi byo hambanahambana. Matluka na mahanti swa swekiwa kutani swi nwiwa ku endlela ku horisa mukhuhlwana. Loko swi swekiwile swi nga si hola, swi funengetiwa hi nkumba leswaku ku ta huma nkahelo wa kona. Munhu loyi a vabyaka, u funengetiwa hi nkumba lowu leswaku a ta dzuka nyuku ku ta huma mukhuhlwana lowu. Nsinya lowu wu hi pfuna ku endla timhandzi to aka hi tona na ku pfuna ngopfu ku hlanganisa na misinya yinwana ku aka muti.

## Swin'wana
Murhi lowu a wu tirhisiwi ku tshivela ndzilo hi wona hikuva vanhu va khale a va wu tirhisa ku biya miti hi wona. Tihunyi ta murhi lowu ti talele hi nkuma swinene. Nsinya lowu wa dzudzeka matluka hi nkarhi wa xixika ku fana na misinya yinwana. Timhandzi ta mbhandzu va biya hi tona miti ya vona hikuva a ti teka nkari wo leha ku dyiwa hi muhlwa.

## Mintshaho