open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sasavona

**Sasavona** i novhele yo sungulula ya Xitsonga leyi tsariwe hi Mufundhisi D.C. Marivate naswona yi kandziyisiwa hi lembe ra 1938. Novhele leyi yi kumile risiva ra ndzhangelo na khume ra tiphawundi ku suka eka International Institute of African Languages and Cultures. Vito ra Sasavona Publishers and Booksellers ri thyiwile hikokwalaho ka novhele leyi yo sungula ya Xitsonga.

## Nkatsakanyo wa hungu ra tsalwa
Tsalwa ra Sasavona ri vulavulavula hi Sasavona nsati wa George Ntavasi. George Ntavasi i wanuna loyi a a tirhela ekule ni le kaya hi xikongomelo xo singilela muti wa yena. Sasavona u sale a hanya vutomi bya xihedeni hi nkarhi lowu nuna wa yena a ri eJoni. Loko ri xile xa yena a ku ri ku famba na miti a tinwela byalwa. Loko nuna wa yena a rhumerile mali a yi tlangisa hi ku nwa ni ku xavela  swigangu swa yena byalwa, mali yi hela hinkwayo, yena ni vana va sala va sika hi ndlala.

Mahanyelo ya yena ya endla leswaku a hanya hi ku yiva swa vanhu emasin'wini ni le makaya hikokwalaho ko loloha ku rima hambileswi nuna wa yena a rhumela mali yo xava mapa na hinkwaswo ku katsa ni timbewu hi ku hambanahambana ka tona. Loko mali leyi a nga rhumeriwa hi nuna wa yena yi herile, u famba a vanga swikweleti etikweni hinkwaro, a tlhele a tsandzeka ku swi hakela. Nenge lowu a a ri na wona wu  endla leswaku a va mbabva, a hetelela hi ku va ni futa hileswi nkarhi wo tirha ekaya a nga wu kumi hikokwalaho ka byalwa. Leswi swi  endla leswaku vana va yena va nga yi kahle exikolweni hikokwalaho ko pfumala loyi a nga ta va lulamisela ku ya exikolweni nimpundzu.

N'wanan wa yena u kale a tekelela mahanyelo ya yena yo hanya hi ku yiva swa vanhu emasin'wini hikokwalaho ko loloha ku rima hi nkarhi wa xirimu. Sasavona u hetelela a vabya vuvabyi lebyi a byi ta n'wi yisa evuyavangavuyi. Loko se a vona leswaku u le kusuhi ni ku fa, wa hundzuka, a nghena kereke ku kondza loko a hundza emisaveni. Ku vabya loku hi kona loku ku nga endla leswaku a kala a tsutsumela ekerekeni hikuva kufa ku chava hi un'wana ni un'wana laha misaveni ya Xikwembu.

## Mintshaho
Valdezia

**Valdezia** i tiko leri kumekaka ekusihi ka tintshava ta Rivombo e xifundzheni xa Limpopo, e Afrika Dzonga. Muganga lowu a wutiviwa tani hi Albasini wu nga si churiwa vito ra Valdezia hi varhumiwa va le Swisi hi lembe ra 1875. Tiko leri ri simekiwe eka malembe ya 1820 hi vahlampfa va va Tsonga lava a va tsutsuma tinyimpi ta Soshangana. Tiko leri ri kumeka kwalomu ka 10 wa tikhilomitara e vuxeni bya xibhedlele xa Elim e mugangeni wa Hlanganani, khale ka tiko-xikaya ra Gazankulu, e Afrika Dzonga. A kuri vundzhawu bya xitichi xa vurhumiwa bya Swisi, na swona xi churiwe hi vito ra muganga wa Vaud, lo wu kumekaka e tikweni ra Switsalendi. Nhlayo ya va aka tiko va Valdezia i kwalomu ka 7,600 na 8,000 wa vanhu hi kuya hi nhlayo-ximfumo wa lembe ra 2011.  Tiko leri ri voniwa tani hi ndzhawu ya ku velekiwa ka vutsari bya ririmi ra Xitsonga e Afrika Dzonga.


## Mintshaho
Xitichi xavurhumiwa xa Valdezia

**Xitichi xavurhumiwa xa Valdezia** xisimekiwe hi lembe ra 1875 hi Varhumiwa va Vukhongeri bya vu Phresbethari, naswona vutomi bya ximutana lexi abyi kongomisiwa no hlohloteriwa hi ripfumelo ra vukreste. Xitchi lexi a xiri na Kereke, Xikolo na Xibhedle leswi a swi kongomisiwa hi varhumiwa va vukhongeri va Swisi. Xitchi lexi xi tekiwa tani hi vuvelekeri bya vutsari bya ririmi ra Xitsonga.
 

## Mintshaho
Huvo ya ririmi ra Xitsonga

**Huvo ya ririmi ra Xitsonga** (Xitsonga language board), i huvo leyi a yi rhangela no kongomisa vutsari na tidyondzo ta ririmi ra Xitsonga kusukela hi lembe ra 1938 kuya eka lembe ra 1994. Hi lembe ra 1995, huvo leyi ku hlanganisa na tihuvo ta tindzimi tin'wana ta tiko, ti hangalasiwile naswona ku simekiwa Huvo yo Angarhela ya Tindzimi ta Afrika-Dzonga (HATAD) hileswaku Pan South African Language Board (PANSALB) hi Xinghezi. Ntirho wa huvo leyi a ku ri ku kongomisa na ku langutela tindlela leti ririmi ra Xitsonga ri tirhisiwaka hi ximfumo, ngopfungopfu eka ku tsala na ku kandziyisa matsalwa na tibuku ku hlanganisa na vuhundzuluxeri. Ku ve na swivilelo swo hlaya mayelana na vuswikoti bya ku fikelela tipakani leti huvo yi tivekeleke tona.

## Matimu ya vulanguteri bya ririmi ra Xitsonga
### 1875 - 1938: Varhumiwa va kereke ya Swisa
Varhumiwa va kereke ya Swisa va hoxe xandla eka matshalatshala yo aka no simeka matsalele ya ririmi ra Xitsonga. Varhumiwa lava va simekile mapeletele ya Xitsonga va thlela va tsala tibuku ta swiletelo leti tirhisiweke ku dyondzisa eswikolweni swa vurhumiwa. Vafundhisi Berthoud na Creux, va fikile va tshama exikarhi ka rixaka ra Vatsonga eka lembe ra 1873 naswona va hundzuluxile Bibele na tinsimu ta vukhongeri eka ririmi ra Xitsonga va ri karhi va pfuniwa hi wanuna wa Muchangana loyi a a tiviwa hi ra Zambiki, loyi a a vulavula Xitsonga xa Xinkuna.

Buku yo sungula ku kandziyisiwa hi ririmi ra Xitsonga ku ve ***Buku ya Tšikwembo tšinwe ni Tisimo ta Hlengeletano*** (1883), ivi ku landzela tin'wana tibuku ta vukhongeri. Varhumiwa va tikarhatile ku aka ririmi ra Xitsonga leswaku ri va ririmi leri tsariwaka, naswona va xopaxope xivumbeko xa ririmi kuya hi mavulavulelo na mapeletelo ya kona. Varhumiwa va tsarile no tirhisa tibuku leti landzelaka ku letela tidyondzo hi ririmi ra Xitsonga:

:#***Elementary grammar of the Thonga/Shangaan language*** - yi tsariwe no kandziyisiwa hi H.A. Junod hi lembe ra 1907.
:# ***Shangaan grammar*** - yi tsariwe no kandziyisiwa hi H. Berthoud hi lembe ra 1908.
:# ***Vuvulavuri bya Xitsonga yi nga milawu ya mavulavulele ya Xitsonga***  - yi tsariwe no kandziyisiwa hi H.A. Junod hi lembe ra 1929.

Hakunene, vuleteri na tidyondzo ta Vatsonga a ti kongomisiwa hi varhumiwa kufikela eka lembe ra 1938 loko ku ta simekiwa huvo ya ririmi ra Xitsonga ehansi ka ndzawulo ya dyondzo ya Transvaal.

### 1938 - 1955: Huvo ya ririmi ra Xitsonga

### 1955 - 1977: Komiti ya ririmi ra Xitsonga

### 1978 - 1994: Huvo ya ririmi ra Xitsonga

### 1994 - Sweswi: Huvo ya Rixaka ya Ririmi ra Xitsonga (Huririxi) xi nga xiakiwa xa Huvo yo Angarhela ya Tindzimi ta Afrika-Dzonga (Hatad)

## Mitshaho
Makhosi Khoza

**Makhosi Busisiwe Khoza**i Mu-Afrika Dzonga wa n'watipolitiki na loyi a a ri Xirho xa Palamende xa vandla ra ANC loyi a nga tirha tani hi mutshama-xitulu wa Portfolio ya Vutirhela-Mfumo na swa Tihofisi (Public Service and Administration). Khoza u tirhe eka Portfolio Committee ya Economic Development (Nhluvuko wa swa Ikhonomi). U tiveke ngopfu hi ku byela mupresidente Jacob Zuma leswo a suka eka xiyimo.

## Dyondzo na khariya (ntirho)
U na digri ya PhD eka Public Administration na digri ya master's eka Social Science (Policy and Developmental Studies) yo huma eUniversity of Witwatersrand. I fellow eka nhlangano wa Aspen Global Leadership Institute.

Hi ku va na xipiriyoni eka mfumo na tikhampani, Khoza u tirhe eka Portfolio Committee ya Economic Development tani hi xirho xa  Palamende ku sukela  hi ti  4 Septembere 2017 ku fikela hi ti 21 Septembere ta lembe relero. Na swona a a ri xirho xa African National Congress (ANC), National Assembly, na xirho xa  AdHoc Committee xa ku langutana na ku langiwa ka Musirheleri wa Vanhu ku nga Public Protector. Hi ti 21 ta Septembere 2017, Khoza u tivisile ku rhizayina ka yena eka  ANC leswo a ta joyina matshalatshala yo lwa na mikhuva yo bola eka swa timali ta mfumo eAfrika Dzonga.

Hi ti 1 ta Disemba 2017, Khoza u tivisile leswo u ta sungula vandla lerintshwa ra tipolitiki, vito ra rona ku nga African Democratic Change leri a ri ta vumbiwa hi mintlawa ya  16 mintlwa leyitsongoya tipolitiki. Khoza u ve a rhizayina eka vandla ra African Democratic Change hi ti 22 Epreli 2018.

## Ubantu alfabete ya ririmi ra XiZulu
Khoza i musunguri wa ririmi ra alfabete hi ku landza sisteme ya nandzeleriso leyi yi pfunaka ku dyondza ririmi ra  XiZulu. Khoza u tsarile buku ya textbook leyi yi tirhaka ku va xiseketelo xo tiya xa vutiviti eka swa lingwistiki hi ku tivisa mimpfumawulo yintshwa leyi landzelelanaku ku nga , Ubantu isiZulu Alphabetical Logic Order (UZALO). Buku ya yena ya textbook yi tirha tani hi makombandlela na thulusi ra tindzimi timbirhi leyi yi nga tirhisiwaka tani hi ndlela yo twisisa tindzimi ta Bantu to hambana-hambana.

## Mintshaho
Beyijingi

Beijing(北京),Ntsindza-doroba Chayina


Beijing-06-Hochhaeuser-2012-gje.jpg
Beijing-Tiananmen-18-Volkskongress-gje.jpg
Beijing-Verbotene Stadt-Halle der zentralen Harmonie-14-gje.jpg
Beijing-Verbotene Stadt-Halle der zentralen Harmonie-20-Stele-gje.jpg
Beijing-Lamakloster Yonghe-32-Halle der ewigen Harmonie-gje.jpg
Beijing-Konfuziustempel Kong Miao-32-gje.jpg
Beijing-Dao-Tempel Dongyue-088-gje.jpg
Beijing-Hutongquartier-12-Strasse-2012-gje.jpg
Monte Águila

A dorobha ra Chile.


File:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (12).jpg
File:Bomberos monte aguila.jpg
File:Img-estadio.jpg
File:Entrada x yumbel.jpg
File:Premiacion O.V.V. 2017 (4).jpg
File:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (103).jpg
File:Inauguracion Nueva Plaza de Monte Aguila 2017 (14).jpg
File:Carros abandonados mte aguila.jpg
Tshwuka

Muvala wo **Tshwuka** i muvala lowunge makumu ka nxaxamelo wa magandlati ya rivoningo naswona wule kusuhi na gandlati ra rivoningo ra muvala wa Tshopi. Muvula lowu i muvala waxisimeko eka nkongomiso wa mavala wa RGB na CMYK. Kuna mindzhuti yo hambana hambana kusukela eka muvala wo tshwuka wu vangama kuyelana na xitshopana, kuya eka muvala wo tshwuka wu rhomba kuyelana na xitshopi.  Muvala wo tshwuka lowu vonakalaka empfhukeni hi nkarhi wa ndzhenga, wu vangiwa hi ku hangalaka ka miseve ya dyambu, kasi muvala wa misava yo tshwuka ya tintshava wu vangiwa hi muxaka wa maribye ya tsumani. Muvala wa ngati wuvangiwa hi swiaki swa hemoglobin, kasi muvala wo tshwuka wa mihandzu wu vangiwa swiaki swa anthocyanins.

Muvala wotshwuka lowu kumekaka eka sava ra tsumani awu tirhisiwa ngopfu eka vupfapfarhuti bya khale bya mabaku. Va Egipta vakhale na va Maya, ava tsala swikandza swa vona hi muvala wotshwuka loko vari na minkhuvo; varhangeri va mavuthu ya nyimpi ya varhoma ava hlamisiwa miri yavon yi va ya muvala wotshwuka leswaku va tlangela ku hlula e nyimpini. Muvala lowu a wudume ngopfu e tikweni ra Chayina, laha a wutirhisiwa kutsala swibye swa vumba kuhlanganisa na mavati na marhangu ya miti. Hinkarhi wa nhluvuko na kuvonikeriwa e tikweni-nkulu ra Yuropa, muvala  lowu awurhandziwa hi vanhu lava fuweke. Muvala lowu wuthlela wu tiveka tani hi mfungo wa nhlungo; Tiko ra Rhaxiya ri langhe muvala lowu leswaku wuva mujeko wa tiko enzdhaku ka nhlungo wa 1917, enzdhaku ka swona ku landzele matiko ya Chayina, Viyetinamu na man'wana matiko ya vukhomanisi.

Leswi muvala wotshwuka wunga wa ngati, wu talka ku ringanisiwa na magandzelo, madzolonga na vurhena. E matikweni ya Yuropa na le Amerikha, muvala wo tshwuka wu ringanisiwa na kuhisa, ku korhoka, kunyanyuka, ku kariha, rirhandzu na ntsako. E tikweni ra Chayina na Indiya, kuhlanganisa na matiko yale vuxa-dyambu, muvala lowu wu yelanisiwa na ntsako na tinjombo.

## References
Tshopi

Muvala wa **Tshopi** i muvala lowunge xikarhi ka xitshopana na muvala wo tshwuka eka nxaxamelo wa mavala ya rivoningo. Mahlo ya vanhu ma kota ku vona muvala lowu loko va languta rivoningo leri ngana magandlati ya kwalomu ka 585 na 620 wa ti nanomitara. Eka vupfapfarhuti na tidyondzo ta mavala, tshopi wu endliwa hi ku hlanganisa xitshopana na wasi-lwandle. Muvala lowu wutoloveleke naswona wuthlela wutiviwa hi muvala wa muhandzu wa mulamula.

Muvala wa tshopi i muvala wa tikherotsi, makwembe, mihlata, malamula, na mihandzu kuhlanganisa na miroho yo hambanahambana leyingana Carotene. Carotene leyi yi hundzula matimba ya miseve ya dyambu leyi orhiweke hi swimilana, yiva swakudya swo kurisa swimilana.

E tikweni-nkulu ra Yuropa na tiko ra Amerikha, muvala wa tshopi wu yelanisiwa na mafenya, ku kufumela, ndzilo, matimba, ku nantswa na kunyuwhela, nguva ya ximun'wana, naswona i muvala wa mujeko wa tiko ra Nedalendi na yindlu ya vukosi byakona ya  House of Orange. Wu thlela wutirhisiwa ngopfu hi mavandla ya tipolitiki lawa mangana mboyamelo wa vukreste. E tikweni -nkulu ra Axiya, muvala lowu wu yelanisiwa ngopfu na vupfumeri bya vuBhuda na vuHindu.

## Mintshaho
Xitshopana

Muvala wa **Xitshopana**(Kumbe **Halandi**) i muvala lowunge xikarhi ka muvala wa tshopi na wa rihlaza eka nxaxamelo wa magandlati ya rivoningo. Muvala lowu wu vonaka loko magandlati ya rivoningo makhuluka exikarhi ka 570–590 wa ti nanomitara. I muvala wa xisimeko eka nkongomiso wa mavala wu tirhisiwa ngopfu eka ngandliso wa switsariwa. Eka nkongomiso wa mavala wa RBG, muvala wa xitshopana wu tirhisiwa ku vanga mavala eka tithelevixini na tikhompuyutara, naswona wu endliwa hi ku hlanganisa muvala wo tshwuka na wa rihlaza hi ku ringanana. Ti Caroteniod ti vanga muvala wa xitshopana eka matluka ya ximun'wana, tindzoho ta mavele, swiluva, maswira, mandza na minsenga, naswona ti kokela matimba ya miseve ya dyambu leswaku ti sirhelela mihandzu leyi. Dyambu ri vonaka riri na muvala wa xitshopana loko ritsivuka kumbe ku pela, hikwalaho ka leswi xibhakabhaka xi hangalasaka miseve ya dyambu leyi ngana magandlati yo koma (Muvala wa rihlaza, wa wasi na wa vhangazi).

Hikwalaho ka ku tala ka sava ra tsumani ya xitshopana, muvala lowu i wun'wana wa mavala lama tirhisiweke ngopfu ekusunguleni ka vupfapfarhuti; naswona baku rale Lascaux etikweni ra Furhwa rina pfupfarhuto wa hanci ya xitshopana, leyi tsariweke kwalomu ka 17,000 wa malembe lama hundzeke. Vumba ra tsumani a ritirhisiwa ku fananisa nhlonge ya nsuku e masirheni ya mabaku ya le Egipta, wuthlela nakambe wu tirhisiwa eka mipfapfarhuto ya marhangu ya mimiti ya xirhoma. Eka tikereke to sungula ta vukreste, muvala wa xitshopana a wu yelanisiwa na mupapa, ku katsa na mpfungulo wa nsuku wa mfumo, wuthlela wu yelanisiwa na Judasi Skariyoti naswona a wutirhisiwa ku funga vajagana. Eka lembe xidzana ra vu 20, mayuda aya sindzisiwa ku mbala xinyeletana xa muvala wa xitshopana. Khale ka tiko ra Chayina, muvala wa xitshopana wo vangama a wuri muvala wa mfumo naswona awu mbariwa hi hosi na ndyangu wale vuhosini ntsena, naswona va endzi vo hlawuleka va mfumo ava amukeriwa eka nguvo ya lehansi ya muvala wa xitshopana.

Hikuya hi mbuyelo wa ku hlahluva mavonele ya vanhu e tikweni-nkulu ra Yuropa, tiko ra Khanada na ra Amerikha, muvala wa xitshopana wu yelanisiwa na mafenya, vunene, na ku ntshuxeka, kuthlandalmeta kwalano, wuthlela wu yelanisiwa na mona na vutoya. Etikweni ra Irani, wu yelanisiwa na vuvabyi, wuthlela wu yelanisiwa na vuthlarhi na nkhomano.  Etikweni ra Chayina, na matiko mn'wana ya tiko-nkulu ra Axiya, wuvoniwa tani hi muvala wo yelana na ntsako, kukwetsima, ntwanano na vuthlarhi.

## Mintshaho
Xigugu

**Xigugu** iswakudya leswi swekiwaka hiku kandza mavele na timanga to oxiwa. Hi ndhavuko, mavela na timanga swi kadziwa hi ku tirhisa musi na tshurhi ro vatliwa. Xigugu xi lungiwa hi ku chela chukele na munyu hi ku pimanyisa. 

Xigugu xirhandziwa ngopfu hi vana loko va rindzerile ku fihlula. Xigugu xi nga dyiwa xiri xoxe kumbe xitirhisiwa tanihi botere eku swekeni. Xigugu xa hlwela ku bola, naswona hi xona xivangelo xa lexi a xiendla vanhu va xilonga loko va ta teka ri endzo ro leha. Botere ya timanga i hleketeleriwa leswaku vanhu vasungule ku yi tirhisa hikwalomo ka 1000 wa malembe kungasi tswariwa hosi Yesu. 

## Mintshaho
Rihlaza

Muvala wa **Rihlaza** i muvala lowu nge xikarhi ka wasi na xitshopana eka nxaxamela wa magandlati ya rivoningo. Wu vonakalo loko rivoningo ri ri na magandlati ya kwalomu ka 495–570 wa ti nonomitara. Eka vupfapfarhuti na ku gandlisa, muvala wa rihlaza wu tumbuluxiwa hi ku hlanganisa muvala wa xitshopana na wa wasi, kumbe xitshopana na wasi-lwandle; eka nongonoko wa mavala wa RGB, lowu tirhisiwaka ku haxa mavala eka ti thelevixini na tikhompuyutara, muvala wa rihlaza, wo tshwuka na wa wasi i mavala ya xisimeko lama pfanganyiwaka hi mimpimo yo hambana-hambana leswaku ku tumbuluxuwa mavala hinkwawo lawa ma lavekaka eka vuhaxi. Tlilorofili imurhi-xiaki lowu vangelaka muvala wa rihlaza eka swimilana hinkwaswo eka ntumbuluko, naswona wu pfuna ku hundzula matimba ya rivoningo ra dyambu leswaku riva swakudya swa swimilana. Swi'nwa swiharhi swi tirhisa muvala lowu leswaku swi ti tumbeta.

Hi minkarhi ya khale e tikweni-nkulu ra Yuropa, muvala wa rihlaza a wu yelanisiwa na vufumi, vaxavisi, vahlayisi va mfuwo na ti ndhuna, kasi muvala wo tshwuka a wu tala ku tirhisiwa hi vafumi na tihosi. Hixona xivangelo lexi endleke leswaku  Leonardo da Vinci a tirhisa rhoko ra muvla wa rihlaza ku pfapfarhuta xi faniso xa *[[Mona Lisa]]*, kuhlanganisa na xivangelo xa leswaku switulu swa Phalamendhe ya Vanhu ya le Nghilandi swiri swa muvala wa rihlaza, kasi swa Yindlu ya tihosana swiri swa muvala wo tshwuka. Muvala lowu wu thlela wu tirhisiwa eka matimu wuri muvala wo yimela tiko ra Ireland. Imuvala wa xikhale wa vukhongeri bya Vusurumani, naswona wu yimela swimilana swo tsakisa swa Paradesi. I muvala wa mujeko wa mu profeta Muhammad, naswona wu kumeka eka mijeko ya tala ya matiko ya vukhongeri bya Vusurumani.

Eka nhlahluvo wa mavonele ya vanhu vale Amerikha, Yuropa na matiko ya vusurumani, muvala wa rihlaza wu yelanisiwa na ntumbuluko, vutomi, rihanyo, vuntshwa, ximun'wana, ntshembo na ku tshokoka. E Yuropa na Amerikha, muvala lowu wu thlela wu yelanisiwa na vuxungu kumbe vuvabyi, hilaha ku hambaneke, e tikweni ra Chayina na matiko ya Axiya, muvala wa rihlaza wu yelanisiwa na mbeleko na ntsako. Hikwalaho ka leswi muvala lowu wu yelanisiwaka na ntumbuluko, muvala lowu wu tirhisiwa ngopfu hi minhlangano yo lwela no korhokela ku sirhelela ntumbuluko. Mavandla ya swa tipolitiki lama hlohloteriwaka hi nsirhelelo wa mbangu, matala ku thyiwa ma vandla ya rihlaza. Leswi swi vangele leswaku van'wamabindzu va navetisa tinhundzu ta vona leti nga xungetiki mbangu ti ri tinhundzu ta rihlaza. Muvala wa rihlaza hakanyingi wu twisisiwa tani hi muvala wo nyika mpfumelelo, lambhu ra rihlaza eka rhoboti yale magondzweni ri nyika mfpumelelo wo hundza, kasi karata ra rihlaza e tikweni ra Amerikha ri hlamusela mpfumelelo wa vuakatiko.

## Mintshaho
Mutsari

**Mutsari** i munhu loyi a tirhisaka marito lama tsariweke hi vutshila byo hambana-hambana ku hundzisa makungu yakwe. Vatsari va tumbuluxa matsalwa yo hambana-hambana kuhlanganisa tinovhele, switori swokoma, vuthlokovetseri, mintlangu kuhlanganisa na swiviko swa mahungu leswi nga tsakeriwaka hi xitshungu. Vatsari lava ngana ntokoto naswona lava kotaka ku tirhisa ririmi hundzisa makungu na marungula, hakanyingi va nyikela xandla e ku akeni ndzhavuko wa nhlangano wa vanhu.

Riviti "Mutsari" rithlela ritirhisiwa hi tindlel tin'wana eka swa Vutshila  –  ku hlanganisa na mutsari wa vunanga  –  hambi swiritano riviti "Mutsari" ritirhisiwa ku hlamusela ntumbuluko wa ku tsala. Kasi vatsari van'wana va tirhisa ndzhavuko wa ku vulavula.

Vatsari vanga tumbuluxa matsalwa eka swiyenge swo hlaya, ku hlanganisa na    matsalwa ya xiviri na lawa yo vhumbhiwa. Van'wana vatsari vatirhisa swifaniso na vupfapfarhuti leswaku va entisa mahundzisele ya makungu yavona. Eka minkarhi ya swesi, vahlayi na vanhu lava tirhelaka ti hulumendhe va tskela ku hlaya matsalwa ya switori lawa ma hlavutelaka ti mhaka ta vutshila na sayensi hi ndlela leyi twakalaka. Van'wana vatsari vanga ha tirhisa vunanga lebyi pfanganisiweke na marito ku hundzisa marungula na makungu ya vona.

A henhla ko tsala matsalwa, vatsari va thlela vatsala hi tindlela ta vutsari; swivangelo; vathlela va xopaxopa matsalwa ya va'nwana. Vatsari va thoriwa leswaku vatsala, kasi van'wana va sungula ku hakeriwa ntsena loko matsalwa ya vona ma gandlisiwile. 


## Mintshaho
Ribungu

**Ribungu** i muvala lovu vangiwaka hi ku hlanganisa mavala man'wana. Eka nongonoko wa mavala wa  CMYK  lowu tirhisiwaka eka vugandlisi na vupfapfarhuti, muvala wa ribungu wu tumbuluxiwa hi ku hlanganisa muvala wo tshwuka, wa ntima na xitshopana, kumbe muvala wo tshwuka, wa xitshopana na wa wasi . Kasi, eka nongonoko wa mavala wa RGB lowu tirhisiwaka ku haxa mavala eka tikhompuyuta na ti thelevixini, muvala wa ribungu wu tumbuluxiwa hi ku hlannganisa muvala wo tshwuka na wa rihlaza hi ku pimanisa. Eka vupfapfarhuti, muvala wa ribungu wu vangiwa hi chela muvala wa ntima eka muvala wa tshopi. Ku hlanganisa mavala yo tshwuka-rihlaza-wasi swi endla muvala wa ridaka. Muvala lowu wa ribungu wo vonala ngopfu eka ntumbuluko, naswona wukona eka timhandzi, misava, misisi ya vanhu, muvala wa matihlo na muvala wa nhlonge. Ribungu i muvala wa timhandzi to tiyelela kumbe misava yo nona. Hikuya hi mavonele ya vanhu vale Yuropa na Amerikha, ribungu i muvala lowu nga rhandzekiku ngopfu tan hi leswi muvala lowu wu yelanisiwaka na ku nkwalala, ku bola na vusweti.

## Mintshaho
Wasi-lwandle

Muvala wa **Wasi-Lwandle** i muvala lowu nge xikarhi ka muvala wa rihlaza na wa wasi. Wu vangiwa hi magandlati ya rivoningo lawa mangana kwalomu ka 490–520 wa tinanomitara hi ku anama.

Eka nongonoko wa mavala wa CMYK , lowu tirhisiwaka eka vupfapfarhuti na vugandlisi, muvala wa Wasi-lwandle wu tirhisiwa ngopfu na muvala wa xitshopana na wa ntima. Kasi eka nongonoko wa mavala wa RGB , lowu tirhisiwaka ku haxa mavala eka tithelevixini na tikhompuyuta, muvala wa wasi-lwandle wu tumbuluxiwa hi ku pfanganyisa muvala wa rihlaza na wa wasi hi ntsengo wa ku ringana. Wasi-lwandle wu fambelana na muvala wo tshwuka; naswona wu nga tumbuluxiwa hi ku susa muvala wo tshwuka eka rivoningo ro basa. Kupfanganyisa  rivoningo ro tshwuka na ra wasi-lwandle swi vanga muvala wo basa.

Wasi-lwandle i muvala lowu yelanaka na mati naswona wu hlamuseriwa wuri na xindzhuti xa wasi-rihlaza.

## Mintshaho

## Vona swo tala

* Nxaxamelo wa mihlovo
Wasi

Muvala wa **Wasi** i wun'wana wa mivala yi nharhu ya masungulo leyi tirhisiwaka eka nongonoko wa mavala ya vu pfapfarhuti, ku hlanganisa na nongonoko wa mavala wa RGB. Wu kumeka e xikarhi ka muvala wa vhangazi na wa rihlaza eka nxaxamelo wa magandlati ya rivoningo. Mahlo ma vona muvala lowu loko rivoningo riri na magandlati ya kwalomu ka  450 kuya eka  495 wa tinanomitara. Xibakabaka lexi pfumalaka ma papa, na tiva leri entenke swi vonakala swiri swa muvala wa wasi hikwalaho ka ku hangalaka ka miseve ya dyambu.

Muvala wa wasi i muvala wa nkoka eka swa ta vutshila na vusaseki kusukela khale ka khaleni. Maribye ya lapis lazuli lawa a mari ya muvala wa wasi, ama tirhisiwa tani hi vuhlalu byo saseka e Egipta wa khale, naswona endzhaku ka swona hi nguva wa kuvonakala e Yuropa, ama tirhisiwa ku endla muvala wa wasi-lwandle lowu a wu koxa ntsengo ya lehenhla swinene. Va pfapfarhuti va ma chayina a ava tirhisa maribye ya muvala lowu leswaku va endla pende ro sasekisa swibye hi muvala lowu. Eka nguva ya le xikarhi ya matumu ya tiko-nkulu ra Yuropa, vapfapfarhuti a va rhandza ku sasekisa mafasitere ya tikereke ta vukhongeri. Wasi wo zhwihala wu tirhisiwek ngopfu eka swa'ambalo swa vusocha, kasi hi malenmbe xidzana ya vu 20, wu tirhisiwe ngopfu eka swambalo swa vamambindzu kufana na ti sudu. Leswi muvala lowu wu yelanisiwaka na vun'we, wu langhiwe tani hi muvala wa mujeko ya matiko lama hlanganeke na wa Nhlangano wa matiko ya Yuropa.

Nhlahluvo wa mavonele ya vanhu e Amerikha na Yuropa makoba leswaku muvala wa wasi wu yelanisiwa na vun'we, kutshembeka, xitshembo, mphuka, laha kunga heriki, xirhami naswona hi minkarhi yin'wana gome. E Amerikha na Yuropa, nhlanhluvo wa mavonele ya vanhu wu paluxe lesaku muhlovo lowu wu rhandziwa ngpfu hi vanhu va xinanun na vaxisati hi kwalomu ka xa mbirhi xa ntsengo. Nhlahluvo wolowo wu thlele wu komba leswaku muvala wa wasi wu yelanisiwa na vununa, naswona wu thlela wu yelanisiwa na vuthlarhi, vutivi, ku dzika ka mi ehleketo.

## Mintshaho
Mufundhisi

**Mufundhisi** i murhangeri eka vukhongeri, loyi a rhwexiweke ndzwalo wo endla mintirho yo hlawuleka, ngopfungopfu kuva mu vulavuleri exikarhi ka vanhu na xikwembu, kumbe swikwembu. Vana ma timba yo endla mihivani ya vukhongeri, ki ku kongoma, ku hisa ma gandzelo, ku phahla xikwembu, kumbe swikwembu. Xiyimeko xa vona i xa kuva muprista, kunga rito leri tirhisiwaka ku hlamusela va rhangeri va vukhongeri hi ku angarhela.
Vhangazi

Muvala wa **Vhangazi** i muvala lowu nge makumu ka nxaxamelo wa magandlati ya rivoningo. Muvala wa vhangazi wu na magandlati ya rivoningo la ma nge xikarhi ka kwalomu ka 380–450 wa tinanomitara.  Eka vhilwa ra mavala leri a ritirhisiwa hi va pfapfarhuti, vhangazi a wuri exikarhi ka muvala wa wasi na muvala wa ncingwa. Eka tithelevhixini na tikhompuyuta, muvala lowu yelanaka ngopfu na muvala wa vhangazi wu endliwa hi pfanganya rivoningo ro tshwuka na ra wasi, laha rivoningo ra wasi ri hatimaka thlandla ka mbirhi eka lero tshwuka.

Eka ririmi ra xinghezi muvala wa vhangazi wu vuriwa "violet"naswona wuthyiwa hi kuya hi vito ra xiluva lexi ngana muvala wa vhangazi. Muvala wa vhangazi na wa ncingwa i mavala lawa ma tikombaka ma fana, hambi swiritano ma hamban hi kuva vhangazi i muvala lowu nga ti yimela eka magandlati ya rivoningo, kasi muvala wa ncingwa wu tumbuluxiwa hi ku pfanganisa muvala wa wasi na wo tshwuka.

Eka matimu, vhangazi na ncingwa i mavala lawa ma yelanisiwaka ni vukosi. Vafumi va Rhoma wa khale ava ambala tinguvo ta muvala wa ncingwa. Kasi eka nguva ya ku vonikeriwa ka Yuropa, muvala wa vhangazi a wu ambariwa hi vafundhisi na vadyondzisi va tiyunivhesithi. Eka vupfapfarhuti va xichayina, muvala wa vhangazi a wu tirhisiwa ku hlamusela "vun'we na ku thlandlukela vumbirhi-vumn'we bya yin na yang" na "Vun'we bya ntumbuluko hi nkwawo". Eka vukhongeri bya vubhuda na vu hindu muvala wa vhangazi wu yelanisiwa na hari ya Chakra. Hi kuya hi nhlahluvo wa ma vonele ya vanhu e Yuropa na Amerikha, muvala wa vhangazi wu yelanisiwa ngopfu na vusopfa na vuwexe, ku kanakana.

## Mintshaho
Barney Pityana

**Nyameko Barney Pityana** (7 Mhawuri 1945) u velekiwe e Uitenhage, e xifundhzeni xa Vuxa bya Kapa. U leteriwe e xikolweni xale henhla xa yunivhesithi ya le Fort Hare. I un'wana wa lava vanga sungula nhlangano ya machudeni ya SASCO. Nhlangano leyi uyi sungule xikan'we na Steve Biko.
Nqambi ya Vunanga

**Nqambhi ya vunanga** (hi xiLatini ; leswinge  "loyi a hlelaka") i n'wavunanga loyi a thlelaka ava mutsari wa vunanga byin'wana na byi n'wana, ku hlanganisa na tinsimu leti yimbeleriwaka (hi xiyimbeleri ku mbe khwayere), vunanga bya swichayana kumbe lebyi hlanganisaka vuyimbeleri na mpfumawulo wa swichayana. Nqambhi ya vunanga yi nga tumbuluxa vunanga byo hambana hambana, ku hlanganisa hi xikombiso, vunanga bya mpfumawulo ntsena, vunanga bya tiyetara, vunanga byo rila, vunanga bya ndzhavuko, vunanga bya Jazz na vunanga byo duma. Tinqambhi ti phofula mintirho ya tona hi ku tsala tinoti ta vunanga. 

Tinqambi to tala, hi xitalo tithlela tiva vachayi kumbe vayimbeleri lava ngana ntokoto va vunanga.

## Mintshaho
Thicara

**Thicara** (kumbe **Mudyondzisi** kumbe, **Muleteri**) i munhu loyi a pfunaka machudeni to hlengeleta vutivi, vuswikoti kumbe vutshila.

Munhu un'wana na un'wana a nga tlanga xiyenge xo va mudyondzisi (xik. loko u komba mutirhi kulori ku endla ntirho wo karhi).  E matikweni man'wana, ku dyondzisa vana swinga endliwa e handle ka mafambisele ya naw, kufana na dyondzo ya le kaya. Kasi mintirho yi n'wana yi nga hlanganisa ntsengo wo karhi wa vudyondzisi (xik. loyi a tirhaka hi vantshwa, mufundhisi).

E matikweni yo tala, vundyondzisi bya xi nawu byi endliwa hi mathicara lawa ma hakeriwaka. Tsalwa leri ri kongomise eka mathicara lawa ma thoriweke, kuri ntirho-nkulu wa vona, leswaku va dyondzisa van'wana eka tidyondzo ta xinawu e swikolweni kumbe tindzhawu tin'wana ta vuleteri.

## Mintshaho
Vuhundzuluxeri

**Vuhundzuluxeri** i ndlela yo hundzisa nhlamuselo wa rungula/tsalwa ku suka eka ririmi rin'wana kuya eka rin'wana. Muhundzuluxi anga ha tikuma hoxa marito kumbe ma tsalele ya ririmi ro sungula eka ririmi leri hunduluxeriwelaka. Hi hala thlelo, marito yo lombiwa ma tala ku fuwisa ririmi. Va hundzuluxeri, ku hlanganisa na vahundzuluxeri va khale va matsalwa yo kwetsima, va pfunete ku kurisa no ndlandlamuxa tindzimi leti ava hundzuluxela eka tona.

Hikwalaho ka nonoha ka ntirho wo hundzuluxa, ku sukela hi malembe ya 1940, ku endliwe ma tshalatshala ku olovisa vuhundzuluxi. Manguva lawa, ku kula ka inthaneti ku kondletele timakete leti tirhisaka vukorhokeri bya vuhundzuluxeri naswona ku vanga matirhisele ya tindzimi hi vunzhawu.

## Mintshaho
Mfumo wa Gazankulu

**Mfumo wa Gazankulu** (1971  –  1994) i khale ka mfumo wa tikoxikaya eAfrika-Dzonga, lowu simekiweke hi  mfumo wa xihlawuhlawu hi  xikongomelo xo rhangela  tikoxikaya ra Vatsonga. Mfumo lowu a wu andlala ndhawu ya khale ka n'walungu wa Transvaal (leyi namuntlha yi nga xifundza xa Limpopo) na vuxa bya Transvaal (leyi namuntlha  ku nga xifundza xa Mpumalanga). 

## Matimu
Gazankulu yi nyikiwe vutilawuri kusuka eka mfumo wa tiko hi lembe ra 1969, naswona ntsindza wa mfumo awuri e Giyani. Tiko xi kaya ra Gazankulu a ri sungula e xibhedlele xa Elim, e kusuhi na Makhado, kusuka kona ri kongoma e vuxa dyambu ri kongoma  nambu wa Levubu, miti ya Valdezia na Bungeni hi yona miti leyi kulu ya matsonga endzhaweni leyi, naswona yina kwalomu ka 50 000 wa va aka tiko, hi kuya hi ntsengo wa nhlayo ya vanhu ya 2015. Tiko xi kaya leri ri thlela ri ndlandlamuka riya fika e ribuweni ra nambu wa Ritavi e kusuhi na Skukuza e Hazyview (Mpumalanga). Ku anama ka tiko xikaya leri, kusuka e Elim kuya e Hazyview, akuri kwalomu ka 317&nbsp;wa tikhilomitara. Tiko xikaya leri a ri vumbiwa hi Elim, Giyani na Malamulele, kuhlanganisa na swiyenge swinharhu leswikulu swa Bushbuckridge, Tzaneen na Phalaborwa.

Emahlweni ka nawu wa tiko wa lembe ra 1913, Bushbuckridge, Phalaborwa na Tzaneen a ku ngari matiko ya matsonga, matiko lawa ma hlanganisiwe na Elim, Giyani na Malamulele ku tumbuluxa tiko ra vatsonga. Nawu lowu wa lembe ra 1913 wu vangile swiphemu swinharhu swa matiko ya matsonga leswi a swiri handle na le kule ka xiphemu lexikulu. Hi malembe ya va 1960, Nkulukumba H.W.E Ntsanwisi u hluriwile ku sivela mfumo wa tiko ku endla mindzilakano handle ko vulavurisana na va aka tiko. Gazankulu a yi akelane na matiko xikaya man'wana ya vantima, kunga Venda, Lebowa na Kangwane. Matiko xikaya lawa na swona ma xaniseke ngopfu hikwalaho ka ku tekeriwa tiko na ku beriwa mi ndzilakano leyi nga tsisisekiku hi mfumo wa Afrika Dzonga.

## Mintshaho
Siku

**Siku** i mpimo wa nkarhi lowu tekaka misava ku ndzuluka kan'we. Siku ri nga thlela ri hlamusela mpimo wa nkarhi lowu tekaka dyambu ku sukela eka nhlekanhi leswaku ri pela, rithlela ri tsevuka ku fikela eka nhlekanhi wun'wana.

Hi lembe ra 1960, sekende yi hlamuseriwe hi kuya hi mandzulukele ya misava hi lembe ra 1900, naswona yi sungule ku tirhisiwa tani hi mpimo-ximfumo wa nkarhi. Hikokwalo siku ri sungule ku hlamuseriwa hi ku tirhisa mpimo wa sekende, naswona ri ringana na 86,400 wa ti sekende. Kasi hi 1967 sekende naswona hi ku landzelelana, siku swi hlamuseriwe hi mafambele ya ti Elektroni ta ti Athomu. Hi ku angarhela, siku ri vumbiwa hi 86,400 wa ti sekende, laha ku nga havaka na sekende leyi engeteriwaka kumbe ku hungutiwa hi kuya hi mafambisele ya nkarhi wa misava (UTC), thlandla kwalano ku engetiwa kumbe ku hungutiwa awara e tindhzawini ta misava leti cincaka eka nhlayiso was kuvoakala ka dyambu.

Siku rithlela ri hlamuseriwa hi mpimo wa ti awara ta makumembirhi-mune, ku suka exikarhi ka vusiku kuya eka byin'wana, laha vhiki, nhweti, kumbe lembe swi avanyisiwaka ha kona, hi ku landzelela mandzulukele ya misava. Hambiswiritano, siku rihlamuseriwa hi ku hambana kuya hi mavulavulele ya vanhu, hi xikombiso vanhu vanga ha vula siku ro karhi ku hlamusela leswi endlekeke kusukela mixo ku ya eka ndzhengha, ku mbe ku hambanisa exikarhi ka vusiku na nhlikanhi. this is since daytime usually always means 'the time of the day between sunrise and sunset. Riviti Siku, ringa thlela ri hlamusela siku ra vhiki eka khalendara ku hlamula xivutiso lexinge, "isiku muni?". Mahanyele ya vanhu na swiharhi mafambisana na siku ra misava kunga ndzhendzeleko wa vusiku na nhlikanhi.

## Mintshaho
Mitara

**Mitara** (ritekiwa eka riviti ra xifurhwa *mètre*, kusuka eka xigriki μέτρον, "pima") i mpimo wa ximfumo wa kuleha eka Mafambiselo-ximfumo ya mpimo ya misava (SI). Mfungo wa mitara i **m**.  Mitara yi hlamuseriwa kuri mpfhuka lowu fambiwaka hi rivoningo e ndzeni ka xihava-moya hi nkarhi wa sekende yin'we loko yi avanyisiwa hi 299 792 458.

Mitara yi hlamuseriwe ro sungula hi lembe ra 1793 kuri mpfhuka wa khume hi kuleha eka timiliyoni eka mpfhuka wo suka e xikarhi ka misava ya e ximhandzanini xale n'walungu wa misava – hikwalaho xirhendzevutana xa misava xina magwa wa ti magidi ya ti mitara ya kwalomu ka 40,000.

## Mintshaho
Litara

**Litara** (mfungo  **L**, **l** kumbe **ℓ**) i ndlela leyi amukeriweke yo pima vunyingi lebyi kumekaka eka bokisi leri ngana ma thlelo lama ngana 10 wa ti centi mitara hi ku leha, ku anama na ku enta.

Mapimele yo sungula ya xifurhwa ama tirhisa litara yiri ntsengo wa ku tika, kungari ntalo. Riviti *litre* ri tekiwe ku suka eka mpimo wa khale wa *litron*, lowu a wu thyiwe kusuka eka xigriki. 

Litara yin'we ya mati yi na ku tika loku ringanaka khilogiramu yin'we, hi kwalaho ka leswi khilogiramu a yi hlamuseriwe ro sungula hi lembe ra 1795 kuri ntikelo wa mati ya gwitsi  (0&nbsp;°C hi ku titimela) lawa ma tataka xibokisana lexingana 10 wa ti sentimitara hi kuleha, ku anama na ku enta. Mpfuxetelo wa tinhlamuselo ta litara na khilogiramu  leti landzeleke wu endle leswaku mintsengo leyi yi ngaha ringani.

## Mintshaho
Vunyingi-swilo

**Vunyingi-swilo** i xihlawulekisi xa ntumbuluko wa swilo naswona i mpimo wa ku ala ku susumetiwa loko matimba ya kongomisiwa eka xona. Vunyingi-swilo byi hlohlotela matimba yo kokelana exikarhi ka swilo swimbirhi.

Hambi leswi mpimo wa vunyingi-swilo kunga khilogiramu, kambe byi hambanile na ntikelo wa swilo. Xilo xo karhi xinga xinca ntikelo wa xona loko xiri e n'wentini kuhambana na loko xiri e misaveni, hikwalaho ka ku hambana ka matimba ya nkokelo, hambi swiritano xilo xelexo xiva na ntsengo lowu ringanaka wa vunyingi-swilo ku n'wana na ku n'wana. Leswi swi vangiwa hi leswi ntikelo wunga ntsengo wa matimba lawa ma kokelaka e hansi, kasi vunyingi-swilo kova ntsengo wa xilo xelexo.

## Mintshaho
Ntikelo

**Ntikelo** wu hlamuseriwa eka sayensi na vunjhiniyera kuri ntsengo wa matimba lawa ma kongomisiwaka eka xilo xokarhi, hi kwalaho ka ma timba-nkokelo ya misava, kumbe ku hambana na matimba lawa ma xikhomeke e ndzhawini yin'we.

Tibuku tin'wana ta vuleteri ti hlamusela ntikelo kuri ntsengo wa matimba-nkokelo lawa ma kongimisiwaka eka nchumu wokarhi. Tin'wana tibuku tihlamusela ntikelo wuri ntsengo wa matimba lawa ma lavekaka ku endla chumu wun'wana na wun'wana leswaku wu tshama eka ndzhawu yokarhi. Hikwalaho, loko chumu wun'wana na wun'wana wuri eka weni handle ko siveriwa, wuva wuri hava ntikelo. Hi marito man'wana chumu wun'wana na wun'wana lowu ngana vunyingi-swilo wu nga bakanya matimba-nkokelo kumbe ku sihalala ka moya loko wuri ku wena ivi wuva wuri hava ntikelo, Apula leri hlaleriweke hi Isaac Newton, riri kuweni kusuka e nsinyeni naswona ri wela e hansi, ari ri karhi ri hava ntikelo eka xinkarhana xexo.

Mpimo wa ntikelo wa nchumu i ntsengo wa matimba lawa ma kongomisiwaka naswomna ma pimiwa hi ku tirhisa nstengo Nyuthoni. Hi xikombiso nchumu lowu ngana vunyingi-swilo bya khilogiramu yin'we laha e misaveni wu na ntikelo wa 9.8 wa ti nyuthoni, kasi ntsengo lowu wu hunguteka swonghasi loko chumu lowu fanaka wu pimiwa ntikelo e n'wetini.

## Mintshaho
Khilogiramu

**Khilogiram** i ntsengo wo pima vunyingi-swilo nswona mfungo wa rona i **kg**. Ntsengo lowu wo pima, wu tirhisiwa ngopfu eka sayensi, vunjhiniyera na leka mabinzu e misaveni hi nkwayo. Khilogiramu yi lave ku ringana na litara yin'we ya mati.

Khilogiramu yi hlamuseriwe ro sungula hi lembe ra 1795 tana hi vunyingi-swilo bya litara yin'we ya mati. Nhlamuseolo leyi yo olova, ayi nononhwa ku yi fikelela. Hi lembe ra 1799, nsimbhi ya platinamu leyi ngana vunyingi bya khilogiramu yin'we yi tirhisiwile eka swikalo ku ringanisa. Kasi hi lembe ra 1879 nsimbhi ya platinamu yu siviwe hi nsimbhi yo pfanganyiwa ya Platinamu na Iridhiyamu kuri wona ntsengo wa khilogiramu yin'we kufikela loko yi ta cinciwa hi 20 mudyaxihi 2019.  

## Mintshaho
Thani

**Thani** i mpimo wa vunyingi-swilo lowu kulukumba. Ntsengo lowu wu na matimu yo leha naswona wu hlamusele swilo swo hambana hambana eka tinguva to hambana hambana. Matirhisele yo pima ntalo ya haya e mahlweni eka tingalava ta vu tleketli. Ri thlela ri tirhisiwa ku pima matimba ya ti thiraka to tleketla ti nhundzu.

Riviti thani ri sukela eka diramu leri a rikota ku khoma  ntalo wa kwalomu ka 970 wa ti litara, naswona ri tika kwalomu ka 910 wa ti khilogiramu.

## Mintshaho
Lembe

**Lembe** i mpimo wa nkarhi lowu tekiwaka hi misava ku hetisa ndzhendzeleko wa wona emahlweni ka dyambu. Hikwalaho ka ku ndzuluka ka misava, lembe ri fambisana na ku hundza ka tinguva, leti voniwaka hi ku cinca ka maxele, ti awara ta kuvonakala ka dyambu, na ku ku kula kumbe ku tsana ka swimilana na ku nona ka misava yo rima. Kuna tinguva ta mune e misaveni kunga: ximun'wana, ximumu, xixikana na xixika.

Hikwalaho, lembe i ntengo wa nkarhi lowu xungetelaka nhlayo ya masiku lawa misava yi tekaka wona ku hetisa ndzhendzeleko wa yona eka khalendara. Khalendara ya Gregori, kumbe khalendara leyi tolovelekeke, yi kombisa lembe riri na masiku ya 365 wa masiku kumbe 366 eka lembe ravumune eka nhlayo.

Eka ntivo-tinyeleti, lembe ri hlamuseriwa riri na masiku ya 365.25 laha ha rin'we ra wona ringana  86,400 wa ti sekende, leswi hlengeletelanaka kufika eka 31,557,600 wa ti sekende leti kumekaka e lembeni.

Riviti *lembe* ri thlela ri yelana na lembe ra nguva yo karhi, lembe ra swa timali, lembe ra swa tidyondzo, sweswo-sweswo. Hilaha ku fanaka, riviti lembe ri nga tirhisiwa ku hlamusela ndzhendzeleko wa ti pulaneti tin'wana. Riviti leri ringa ha thlela ri tirhisiwa ku hlamusela nkarhi wo leha swinene, hi xikombiso lembe lerinene, kumbe lembe ra dyandza.

## Mintshaho
Kuleha

**Kuleha** i mpimo wa mpfhuka. Kuleha hakanyingi ku twisisiwa tani hi mpimo wa waxilo kusukela laha xi sungulaka kona kufika laha xi helelaka kona. Ku leha ku pimiwa hi ku tirhisa ti mitara.

Eka tinzimi tin'wana ku na ku hambana ka kuleha ka xilo, hi kuya  hi leswaku xilo xa kona xi yimile kumbe xi etlerile. Hilaha ku fanaka kuna ku hambana e xikarhi ka kulela, ku anama na kudzika/kutlakuka ka xa xilo.

Kuleha ku pima ntsengo wun'we ntsena eka xilo, kasi vundzhawu byi pima ku leha na ku anama, hi hala thlelo vutalo byi pima kuleha, ku anama na ku tlakuka leswaku hi tiva ntalo wa swilo hi ku hetelela.

## Mintshaho
Tzaneen

**Tzaneen** i doroba leri kumekaka e ka masipala wa xifundza xa Mopani e xifundzeni-nkulu xa Limpopo a Afrika Dzonga. Doroba leri ri kumeka e ndzhawini leyi noneke naswona yi kumaka mpfula ya kahle, leswi endlaka yi faneriwa hi swa vurimi. Tzaneen yi le ka xiyimo xa vumbirhi hi vukula eka madoroba ya xifundza-nkulu xa Limpopo endzhaku ka Polokwane.

Kuna kwalomu ka 475,000 lava akeke eku suhi ka doroba leri, naswona rina va aka tiko va kwalomu ka 30,000. Tzaneen i kaya ra rixaka ra vatsonga na ra vapedi hi ku ringana. Kwalomu ka 225 000 wa vanhu va ri xaka ra vapedi vaka BaLobedu, BaNareng, Batlou, Bathlabin na BaKgaga va koxa Tzaneen kuri tiko ra vona. Hilaha ku fanaka, kwalomu ka 220 000 vanhu va rixaka ra Vatsonga va ka Shiluvane-Nkuna e hansi ka Hosi Muhlaba-Shiluvane (132 000 wa vanhu) na rixaka ra kaValoyi e hansi ka Hosi Nwamitwa-Valoyi (91 000 wa vanhu) navona va koxa Tzaneen kuri tiko ra vona. 

Havumbirhi bya tinxaka leti ti akile ku hundza tiko ra Tzaneen na swona tikumeka ti hanyisana hi kurhula e madorobeni yo fana na Bushbuckridge na Hazyview. Kuna nhlayo ya valungu va kwalomu ka 25 000, leyi katsaka ngopfungopfu Mabhunu, na nhlayonyana ya Vanghezi, Maphutukezi, Maskothi, ma Ayirixi, Mayuda na Majarimani.  

Mpfhuka wa suka e Tzaneen uya e Joni i kwalomu ka 420&nbsp;wa ti khilomitara.

## Minthsaho
Burgersdorp, Limpopo

**Burgersdorp** i muti lowu kumekaka e ka masipala wa xifundza xa Mopani e xifundzeni-nkulu xa Limpopo e Afrika Dzonga. Muti lowu wule kule hi 32 wa tikhilomitara kusuka e dzongeni bya vuxa bya doroba ra Tzaneen e patwini ra  R36 ro ya e Phalaborwa.

## Mintshaho
Xibedlele xa Mankweng

**Xibedlele xa Mankweng** i xibedlele xa xifundza-nkulu lexi nge dorobeni ra Polokwane, e Limpopo. Xibedlele lexi xi vumbiwa hi swi bedlele swimbirhi swakhale kunga Pietersburg Hospital Campus na Mankweng Hospital Campus naswona xina mibede ya 450. Xi hetiwe hi lembe ra 1988 naswona xi pfuriwe ximfumo hi khale ka holobye wa mfumo wa tiko-xikaya wa Lebowa, nkulukumba Noko Ramodike. Xibedlele lexi xi endle matimu loko ku velekiwa ka Blessing Hlungwane, n'wana loyi a a nyuhele ngopfu naswona a tika kwalomu ka 6,68 wa tikhilogiramu hi lembe ra 2013. Xithlele xi endla matimu kuva xibedlele xo sungula xa mfumo lexi endleke vuhandzuri bya mbilu, laha Dr. Muila SL a rhangeleke xipani xa madokodela na va ongori hi Dzivamusoko wa lembe ra 2019.

## Matimu
Xibedlele lexi xi akiwe hikwalaho ka swivilelo leswi humeke kusuka eka tihosi ta miganga e xifundzeni xa Thabamoopo. Tihosi leti akuri Kgoshi Mothapo, Kgoshi Mothiba, Kgoshi Molepo, Kgoshi Dikgale, Kgoshi Sophia Mamabolo na Kgoshi Mamabolo wale Segopje.  Kgoshi Mamabolo wale Segopje u nyikele hi misava laha ku akiweke xibedlele kona. Tihosi leti to burisane na Dr Cedrick Namedi Phatudi, khale ka holobye ya mfumo wa Lebowa, leswaku a hoxa xikombelo xa mali eka mfumo wa tiko wa nkarhi wolowo. Xi hetiwe hi lembe ra 1988 naswona xi pfuriwe ximfumo hi khale ka holobye wa mfumo wa tiko-xikaya wa Lebowa, nkulukumba Noko Ramodike. 

## Mintshaho
Vuwani

**Vuwani** i doroba leri nga xiyenge xa Masipala wa Vhembe e xifundzheni xa Limpopo e tikweni ra Afrika Dzonga.

## Madzolonga ya ndzelekano
Hi lembe ra 2015, bodo ya mindzelekano ya va masipala va tiko, yi teke xiboho xo susa miganga wa Mashau na Masakona eka masipala wa Makhado, ivi yi hlanganisiwa na miganga ya Malamulele, Tshikonelo, Mulenzhe, Pietboy, na Khakhanwa leyi ayiri eka masipala wa Thulamela  leswaku ku vumbiwa masipala wuntshwa.

Hi lembe ra 2016, va akatiko lava ava nyamisiwile hi ku ahlula ka ka huvo ya nawu loku kondleteleke xiboho xa bodo ya va masipala, va sungule nhlungo na ku onheteriwa ka nhundzu ku hlanganisa na swikolo swa makume-nharhu endzeni ka tinhweti ta mune, leswi kavanyeteke vukorhokeri bya mfumo na tidyondzo.

Va aka tiko va thlele va nghenela pfhumba ro ala ku nghenelela nhlawulo wa miganga wa lembe ra 2016, laha nhlayo ya vanhu lava va hlawuleke yi chike kuya fika eka 1,600 ntsena, hambiswiritano vandla ra ANC rithlele ri hlawuriwa ku rhangela masipala wa muganga.

Ku onhiwa ka swi akiwo swa hulumendhe na ku kavanyetiwa ka tidyondzo swi yele e mahlweni ku fikela hi Dzivamusoko wa lembe ra 2017, nswona swi yise eku dlaweni ka vanhu vambirhi.

## Minthsaho
Kereke ya Evangheli ya vu Presbethari e Afrika Dzonga

**Kereke ya Evangheli ya vu Presbethari eAfrika-Dzonga** ( kumbe **Vurhumiwa bya Swisi** ) i kereke ya vukhongeri bya vukreste eka xi yenge xa vu phurotestanti.

Kereke leyi yi na vuxaka na tikereke leti hundzulukeke etikweni ra Switzerland. Kereke leyi yi vumbiwa hi marhavi manharhu: Kereke ya muganga, Ntlawa wa Vafundhisi va xifundza, Huvo leyi fumaka ya kereke. Kereke leyi yi na mintlwa ya nkombo ya swi fundza.

Kereke leyi i xirho xa Vukwetsimi bya tikereke ta misava leti hundzulukeke (World Communion of Reformed Churches). Kereke leyi yi tshunelene no tirhisana na Kereke ya Presbetari ya Muzambhiki na Kereke ya evangheli ya Lesotho.

Kereke leyi yi tiyisa Xiboho xa va Apostola (kumbe vunharhu vun'we) na xiboho xa Naysini (Vupfumeri bya vukreste).

Hi lembe ra 2004, kereke leyi a yi ri na 30,000 wa malandza, 37 wa tinhlengeletano na 7 wa miti ya vugandzeri. Ririmi ra ximfumo ra kereke leyi i Xitsonga.

## Switlhavinyeti swa le handle

* epcsa.org.za , tluka ra ximfumo ra kereke eka inthaneti.

## Mitshaho
Mutsari wa tinovhele

**Mutsari wa tinovhele** i mutsari loyi a tsalaka ngopfungopfu matsalwa ya tinovhele, hambileswi vathlelaka va tsala matsalwa-nene kumbe minthseketo. Van'wana vatsari va tinovhele va tihanyisa hi ku tsala loku, kasi van'wana va korhokela ku fikelela xiyimo lexi. Votala vatsari va tinovhele va kayakaya loko va ta kandziyisa novhele ya madyondza, kambe endzhaku ka swona votala va ya mahlweni va tsala no kandziyisa matsalwa ya vona handle ka swiphiqo.

Vatsari va tinovhele va suka eka vuyimelo na mintlawa yo hambanahambana eka nhlangano wa vanhu, naswona leswi swi tala ku vumba vundzeni bya mintirho ya vona ya vutsari. Ku amukeriwa ka matsalwa hi vanhu, ku xopaxopiwa ka vutsari, ku hoxiwa ka mintokoto ya mutsari eka matsalwa ya yena na swimunuhatwa, swi nga vangela leswaku mutsari a a yelanisiwa ni matsalwa yakwe kumbe mintsheketo yakwe. Hiswona leswi vangelaka leswaku, mbangu lowu mutsari a tsalaka eka wona, na ndlela leyi matsalwa ya yena ma amukeriwaka ha yina hi vakhandziyisi na xitshungu, swi hlohloteriwa hi muxaka wa munhu, kuhlanganisa na rimbewu, xiyimo, rixaka, vutiko, vukhongeri na ndzhawu leyi a tshamaka kumbe a kuleleke eka yona. Hilaha ku fanaka, van'wana vatsari va ticha mavito ya vutsari.

Hambileswi vatsari van'wana va tinovhele va tsalaka minthseketo leswaku va ti korwisa, hakanyingi vatsari kuloni va tinovhele na vakaneri va hoxa vutihlamuleri byo karhi eka vatsari va tinovhele. Vatsari votala vatirhisa kulangutela loku, leswaku va tsala hindlela yokarhi, kuhlanganisa na mapfumba yo karhi kumbe tindlela to hambanahambana ku yimela vunene hi ku tiyiseka.

## Mintshaho
Ku tirhisiwa ka swidzdziharisi hi ndlela ya vusopfa

Swikombiso 
* Ku loloha 
* Ku cinca ka Miri  
* Ku Tala ka swihundla 
Swidzdziharisi leswi tirhisiwaka hi Vana eAfrica Dzonga 
* Mbangi 
* Byalwa 
* Nyaope 
* Cocaine 
* Heroin
Xana swi Vula Yini Loko Va Ku Ku tirhisiwa ka swidzdziharisi hi vusopfa?
* Rona Ra ha tiveka hi " drug abuse" leri vulaka Ku tirhisiwa hi vusopfa ka swinwana hi mpimo wa le henhla.

Xana i ncini lexi endlaka leswaku vanhu va ti kuma va tirhisa swidzidziharisi hi ndlela ya vusopfa?
* Ku vilela
* Ku ringeta
* Ku kucetela hi vanghana
* Ku rhulisa moya loko va kwatile.

Xinwana xa swilo leswi endla leswaku vanhu va tikuma vari eku dzaheni siku na siku i ku va se va toloverile naswona miri wa vona wu twa onge swidzidziharisi i swilo swa ntolovelo.
Louisa Thuketana

**Louisa Thuketana** a kuri nghamu ya mufundhisi na mutsari wa tibuku ta Xitsonga, nkulukumba F.A Thuketana. Thuketana u kongomise marito yo rhanga ya tibuku ta yena ku khensa nsati wakwe loyi a n'wi seketeleke eka vutsari byakwe.

## Rito ro rhanga eka buku ya "Ndzi ngo tinciki!"

## Minthsaho
Muteki wa mahungu

**Muteki wa mahungu** i munhu loyi a hlengeletaka, a tsala, kumbe a haxa mahungu kumbe timhaka leti endlekaka sweswinyana. Muteki wa mahungu anga tirhana na tin'wana na tin'wana kumbe a lavisisa timhaka to karhi hi ku kongoma. Hambiswiritano vateki va mahungu votala va rhandza ku hlawulekisa swiyenge swa mahungu leswi va tirhanaka na swona, ivi va tirhisana na van'wana ku kandziyisa maphephahungu lawa ma khumbaka timhaka to hambanahambana. Hixikombiso, muteki wa mahungu ya tamintlangu, u tsala no haxa hi tamintlangu ntsena hambi leswi angava a thoriwe hi bindzu ra phephahungu leri khumbaka ti mhaka to hamabanahambana.

## Mintsheketo