Cauke

**Chauke** i xivongo lexi kumekaka eka tindzimi ta laha Afrika Dzonga, ku hlanganisa Xitsonga, Xipedi na Xipulana, laha hi ta hlamusela muti wa ka Cauke lowu kumekaka eka ririmi ra Xitsonga. eka Xitsonga muti lowu wu tiveka hi swi vongo swinharhu, kunga Chauke; Mabasa kumbe Xikwalakwala.

Ririmi ra Xitsonga ku hlanganisiwe Xitswa na Xirhonga, tiko ra Vatsonga i tiko ra Va-Tswa na Va-Rhonga kambe kuna ti xaka leti nga fika ti wela ehansi ka Vatsonga lava kunga Va-Tswa na Va-Rhonga.

Ti xaka leti amukeriweke ti weleke ehansi ka Va-Tswa na Va-Rhonga hi leti landzelaka, Va Ndau, Va Khalanga, Va Copi, na Va Ngoni.

Tswa  + Rhonga
Ts-wa + Rh-onga 
=Ts   +    onga
=Ts onga

## Xithopo xa muti
Xiphato/ Nhlawutelo ni Nkatsakanyo wo komba vunwe.


*Vahlwengwe!* 
*vata hiku famba* 
*Xinyori xa humba vinyi va Mati* 
*Xisaka xa Mipfi Mana wa misava,* 
*Nyoxi ya Malwandla.* 


Loko hi losa Tihosi ta hina hiri: 


Xikoveleeeeeee!* <BR>  
Xigombe!*  


leyi indlela yo kombisa kuti ntsongahata, Ku gimeta xivongo kumbe ku vuya e hansi.

## Matimu ya muti

Vuhosi-nkulu bya Chauke
Vufumi bya Chauke, lebyi tivekaka tani hi Mfumo wa Chauke kumbe mfumo wa Vahlengwe, i mfumo wa matimu lowu kumekaka laha sweswi kunga Afrika Dzonga ya manguva lawa. Mfumo wa Vahlengwe wu simekiwile hi rixaka ra Chauke, leri a ri ri xiphemu xa rixaka ra Vatsonga.

Matimu ya Mfumo wa Chauke ya tlhelela endzhaku eka malembe xidzana yo tala, naswona vafumi va wona va tlange swiphemu swa nkoka eka xiyimo xa tipolitiki na ntshamiseko wa xifundzha.

Va Chauke Dynasty a yi tiveka hi vurhangeri bya yona lebyi tiyeke ni vutshila bya yona bya nyimpi. Tihosi-nkulu ta ndyangu wa vuhosi a ti lawula tindhawu ta tona, ti hlayisa ku hleleka ni ku sirhelela matiko ya tona eka minxungeto ya le handle. Hakanyingi a va katseka eka tipolitiki ta xifundzha, va nghenela mintwanano, minkwetlembetano, na ku xaviselana na mimfumo ya vaakelani na tinxaka.

Vuhosi-nkulu bya Chauke hi ntolovelo a byi hundziseriwa ku suka eka tatana ku ya eka n'wana, ku landzela endlelo ra ku tlhandlamana ka ndzhaka. Tihosi-nkulu a ti ri na vutihlamuleri byo seketela mikhuva na mindhavuko ya vanhu va tona, xikan'we na ku tirha tani hi varhangeri va moya na tipolitiki.

Eka malembe xidzana hinkwawo, Mfumo wa Chauke wu langutane na mintlhontlho yo hambana hambana, ku katsa na ku hlasela, timholovo, na nkucetelo wa mimfumo ya le handle. Mintlhontlho leyi minkarhi yin’wana a yi endla leswaku ku va ni ku cinca ka matimba ni ku cinca endzeni ka ndyangu wa vuhosi. Hambiswiritano, Vuhosi bya Chauke byi swi kotile ku tiyisela no hlayisa vumunhu bya byona bya ndhavuko.

Vuhosi bya Chauke byi khome ndhawu ya nkoka eka ndhavuko na matimu ya Vatsonga. Ndzawulo ya vuhosi yi tiveka hi rixaka ra yona ra khale ra tihosi-nkulu leti nga tlanga swiphemu swa nkoka eka vulawuri na vurhangeri bya vanhu va Vatsonga.

Tihosi ta Chauke ti tekiwa tani hi vahlayisi va mindhavuko ya Vatsonga naswona va tala ku xiximiwa tani hi swifaniso swa vulawuri na vutlhari endzeni ka vona miganga. Hi ndzhavuko va khome swikhundlha leswi katsaka ku hlayisa maendlelo ya ndzhavuko, ku lulamisa timholovo, na ku langutela vuhlayiseki bya vanhu va vona.

Ndyangu wa vuhosi wa Chauke wu hlayise mindhavuko na mikhuva ya wona eka tinxaka, wu hundzisela vutivi na vutihlamuleri ku suka eka hosi yin'wana ku ya eka yin'wana. Vuhosi byitala kuva ndzhaka endzeni ka ndyangu wa ka Chauke, laha mufumi loyi a landzelaka a hlawuriwa exikarhi ka vatukulu.

rixaka ra Vahlengwe ri tiyisile riya tshama eka tindzhawu ta catchments ta le xikarhi ka nambu wa Sabie e Dzongeni na Nambu wa Sabie eN’walungwini malembe xidzana yo tala.

Xinyori u tlhandlamile tata wa yena Chauke tani hi Hosi-nkulu ya vuhosi bya Chauke, Xinyori u tlhandlamiwe hi nwana wa yena Bangwani tani hi Hosi-nkulu ya vuhosi bya Chauke, Bangwani u tlhandlamiwe hi nwana wa yena Mantsena tani hi Hosi-nkulu ya vuhosi bya Chauke. Mantsena u tlhandlamiwe hi n’wana wa yena Xigombe tani hi Hosi-nkulu ya vuhosi bya Chauke. Xigombe u tlhandlamiwe hi n’wana wa yena Xingwadza tani hi Hosi-nkulu ya vuhosi bya Chauke, Xingwadza u tlhandlamiwe hi n’wana wa yena Mayingani tani hi Hosi-nkulu ya vuhosi bya Chauke. Mayingani u tlhandlamiwe hi n’wana wa yena Xitanga tani hi Hosi-nkulu ya vuhosi bya Chauke, Xitanga u tlhandlamiwe hi n’wana wa yena Mukhumuli tani hi Hosi-nkulu ya vuhosi bya Chauke. Hosi-nkulu Mukhumuli Mabasa a nga tlhandlamiwanga hikwalaho ka ku onhiwa ka Yindlu ya Vuhosi hi ku hlaseriwa hi mimfumo ya le handle ya yuropa(Europe ) .

Hosi Mukhumuli Mabasa, loyi a tivekaka tani hi King Chauke, ari murhangeri wa ndzhavuko eka vaaki va Hlengwe e Afrika Dzonga ya namuntlha. A a ri hosi leyikulu ya vanhu va Hlengwe, lava nga xiphemu xa rixaka ro anama ra Vatsonga. Hosi Mukhumuli Mabasa a a tiveka hi vurhangeri na vuyimeri bya timfanelo na nhluvukiso wa vaaki va yena.

Tanihi murhangeri wa Ndhavuko, Hosi Mukhumuli Mabasa u tlangile xiave xa nkoka eka vutomi bya ndhavuko, ntshamiseko, na tipolitiki ta vanhu va Hlengwe. A a ri na vutihlamuleri byo lulamisa timholovo, ku hlayisa ku hleleka, na ku hlayisa ndzhaka ya ndhavuko wa vaaki va ka vona.

Hosi Mukhumuli Mabasa a ku ri Hosi-nkulu yo hetelela ya ntsheketo ya Vatsonga leyi a yi fuma Mfumo wa Thulamela. Hosi Mukhumuli Mabasa u susiwile hi matimba eka ndzhawu ya yena endzeni ka ndzhawu ya Kruger National park ya manguva lawa naswona anga tlhandlamiwanga hi vatukulu va yena hikokwalaho ka Mfumo lowu awu kavanyetiwa naku herisiwa hi ku hlaseriwa ehandle ngopfu ngopfu hi va European Nations lawa ayari eka mphikizano kuya tsemelana matiko (Annex territories) eka Africa ya manguva lawa laha van’wana ya tihosi ta le hansi ka Hosi-nkulu Mukhumuli Mabasa na vatirhisani va mabindzu va tirhise nkarhi wa ku fika ka swiyenge swa matiko ya le Yuropa eka xifundzha ku xandzukela vulawuri bya yena.

Hosi-nkulu Thulamela akuri hosi ya ntsheketo ya Vatsonga leyi ku tshembiwaka leswaku yifume vanhu va Venda e n’walungwini wa Afrika Dzonga ya namuntlha. Hosi Thulamela(Mukhumuli Mabasa) a a ri mufumi wo tlhariha na matimba loyi a nga simeka mfumo lowu humelelaka no hleleka kahle. Ku vuriwa leswaku u fume hi nkarhi wa ku rhula na ku humelela, laha mfumo wa yena a wu tiveka hi maendlelo ya wona ya vurimi ya xiyimo xa le henhla, vatirhi va mavoko lava nga na vutshila, na ti network ta mabindzu leti humelelaka.

Xin’wana xa swilo leswi xiyekaka leswi fambisanaka na hosi Thulamela i doroba leri thyiweke vito ra yena, Thulamela. Thulamela i ndzhawu ya vuyimburi leyi kumekaka en’walungwini wa Afrika Dzonga ekusuhi na ndzilakano wa Zimbabwe. Ndzhawu leyi yikumeke hiva 1990s naswona kutshembiwa leswaku i masalela ya ndzhawu yo rharhangana ya Iron Age leyi ayi humelela exikarhi ka 13th kuya eka 19th centuries. Vito ra 'Thulamela' ri nyikiwile ndzhawu leyi ku xixima hosi ya ntsheketo Mukhumuli Mabasa.

Ndzhawu ya Ntivo-misava: Hi ntolovelo mfumo lowu wu kombisiwa tani hi lowu kumekaka eka ndzhawu leyi sweswi yitivekaka tani hi dzonga wa Mozambique, dzonga vuxa bya Zimbabwe, na swiphemu swa Xifundzha xa Limpopo xa Afrika Dzonga. Ri katsa tindhawu leti ku tshamaka Vatsonga.

Vutlhari bya Hosi-nkulu Mukhumuli Mabasa: Hosi Mukhumuli Mabasa u tala ku kombisiwa tanihi mufumi wo tlhariha no lulama. A a tiveka hi vutlhari bya yena na vuswikoti bya yena byo endla swiboho leswi lulameke, leswi endleke leswaku a xiximiwa no tsakeriwa hi vanhu lava a va ri ehansi ka yena.

Thulamela akuri mfumo lowu avaneke hi timholovo ta le ndzeni na timholovo exikarhi ka tinxaka na tinxaka to hambana hambana. Vanhu a va hanya hi ku nonon’hweriwa loku nga heriki, ku ri ni ku phikizana ni vulala lebyi xungetaka ku handzula mfumo. Hosi-nkulu Mukhumuli Mabasa, loyi a tivekaka hi vutlhari na vudiplomasi, u teke ntirho wo chavisa wo hlanganisa vuhosi.

Hosi yi sungurile riendzo ro tsemakanya mfumo, yi endzela miganga yo hambana na ku nghenelela eka mbulavurisano na varhangeri na vayimeri va vona. U yingiserile hi vukheta swivilelo swa vona, a twisisa ku navela ka vona, a lava ku twanana exikarhi ka mintlawa yo hambana hambana.

Hi ku titwa ka yena ka ntumbuluko ka ku lulama na vululami, Hosi Mukhumuli Mabasa u tirhise tipholisi na migingiriko leyi hlohlotelaka ku katsa hinkwavo na vun'we. U simeke tiforamu ta mbulavurisano lowu pfulekeke, laha timholovo ti nga lulamisiwaka hi ku rhula. U hlohlotele ku cincana ka mindhavuko na ku tlangela loku a ku kombisa ku fuwa na ku hambana ka tinxaka na tinxaka to hambana ta Thulamela.

Ku kurisa ku titwa ka vumunhu na xikongomelo lexi avelaniwa, Hosi Mukhumuli Mabasa u sungurile tiphurojeke letikulu ta switirhisiwa leswi vuyerisaka mfumo hinkwawo. U ake magondzo, mabuloho ni tisisiteme to cheleta leti hlanganisaka swifundzha swo hambana-hambana ni ku antswisa ku fikelela swilo leswi nga kona. Tiphurojeke leti a ti antswisanga ntsena switirhisiwa swa vuhosi kambe ti tlhela ti tumbuluxa swivandlanene swa ntirhisano na ntirhisano exikarhi ka miganga leyi khale a yi avana.

Hi ku famba ka nkarhi, vanhu va Thulamela va sungule ku lemuka ndzhaka ya vona leyi a va avelana na vumundzuku byo fana. Va veke etlhelo ku hambana ka vona kutani va tirha swin’we leswaku va vuyeriwa hi vun’we bya mfumo. Ehansi ka vurhangeri bya vutlhari na vun’we bya hosi Mukhumuli Mabasa, Thulamela u vile na nkarhi wa ku twanana na ku humelela loku nga si tshamaka ku va kona.

Rifuwo na ku humelela ka Thulamela: Thulamela u tala ku hlamuseriwa tanihi mfumo lowu fuweke no humelela. Ku vuriwa leswaku a ku ri ntsindza wa mabindzu ni mabindzu, lowu a wu ri ni swilo swa nkoka ni vatshila lava nga ni vutshila. Ku humelela ka vuhosi ku vangiwa hi vulawuri bya vutlhari bya hosi Mukhumuli Mabasa.

Hosi-nkulu Xigombe, loyi a tivekaka hi vito ra Shigombe, i munhu wa nkoka eka matimu na mintsheketo ya Vatsonga. Ku tshembiwa leswaku a a ri Hosi-nkulu ya matimba no xiximiwa leyi a yi fuma vanhu va Vatsonga enkarhini lowu hundzeke.

Hi ku ya hi ntsheketo wa Vatsonga, Hosi Xigombe u tala ku kombisiwa tanihi mufumi wo tlhariha no lulama loyi a a xiximiwa no tsakeriwa hi vanhu lava a va ri ehansi ka yena. Ku vuriwa leswaku u kombisile vutshila lebyikulu bya vurhangeri na ku hoxa xandla ka nkoka eka vuhlayiseki na ku humelela ka vanhu va yena.

Switori na mintsheketo mayelana na Hosi-nkulu Xigombe swi tala ku kombisa vutlhari bya yena, vutlhari, na vuswikoti bya yena byo lulamisa timholovo. U tiveka hi ku avanyisa ka yena loku lulameke na ku pfumala xihlawuhlawu, naswona ku fuma ka yena ku tala ku fambelanisiwa na nkarhi wa ku rhula na ku twanana exikarhi ka vaaki va Vatsonga.

Hosi-nkulu Xingwadza, loyi a tlhelaka a vuriwa Shingwadza, i munhu wa nkoka eka matimu na mintsheketo ya Vatsonga. Ku tshembiwa leswaku a ri mufumi wo xiximeka na ku va na nkucetelo wa vanhu va Vatsonga.

Hi ku ya hi mindhavuko ya nomu na mintsheketo ya Vatsonga, Hosi Xingwadza a a tiveka hi vutlhari, vurhangeri, na vurhena. Hakanyingi u kombisiwa tanihi hosi leyi lulameke ni leyi lulameke leyi fumaka hi vutshembeki ni ku khathalela vuhlayiseki bya vanhu va yona. Ku fuma ka yena ku fambelanisiwa na minkarhi ya ku rhula na ku humelela.

Ku fana na vanhu vo tala lava humaka eka mindhavuko na mindhavuko ya nomu, vuxokoxoko byo karhi na switori mayelana na Hosi Xingwadza swi nga ha hambana eka miganga na swifundzha swo hambana swa Vatsonga. Switori leswi n'wi rhendzeleke swi hundziseriwa eka tinxaka, swi hlayisa ndzhaka ya yena na nkoka wa ndhavuko.

1. Vurhangeri na Vulawuri: Hosi Xingwadza u tala ku kombisiwa tanihi mufumi wo tlhariha no lulama loyi a fumeke hi vutshembeki. A a tiveka hi vutshila bya yena byo tiya bya vurhangeri na vuswikoti byo endla swiboho leswinene ku vuyerisa vanhu va yena. Ku tshembiwa leswaku u nyikile nkongomiso, a lulamisa timholovo, na ku hlayisa ku rhula na ku hleleka endzeni ka vaaki va Vatsonga.

2. Xivindzi na Vunhenha: Hosi Xingwadza u tala ku kombisiwa tanihi munhu wa xivindzi na xivindzi eka mintsheketo ya Vatsonga. Ku vuriwa leswaku u kombise swiendlo swa vutlhari eku sirheleleni ka vanhu va yena eka minxungeto ya le handle ni ku sirhelela swilaveko swa vona. Swiendlo swa yena swa vunhenha swa bumabumeriwa no tlangeriwa endzeni ka mindhavuko ya nomu ya Vatsonga.

3. Nkoka wa Ndhavuko: Hosi Xingwadza u khome nkoka wa ndhavuko endzeni ka vaaki va Vatsonga. Switori na mintsheketo ya yena swi tirha tani hi xihlovo xa nhlohlotelo, swi dyondzisa mimpimanyeto ya nkoka na tidyondzo eka tinxaka leti taka. U yimela miehleketo ya vurhangeri, vululami, na vuxiyaxiya, naswona ndzhaka ya yena yi tala ku vitaniwa ku nghenisa ku tinyungubyisa na vumunhu exikarhi ka Vatsonga.

4. Mindhavuko ya nomu: I swa nkoka ku xiya leswaku mahungu yo tala mayelana na hosi Xingwadza ya hundziseriwa hi mindhavuko ya nomu. Switori leswi swi avelanile no tlhela swi hlamuseriwa eka tinxaka, ku hlayisa ku tsundzuka na nkoka wa hosi Xingwadza endzeni ka ndhavuko wa Vatsonga. Vuhundzuluxi byo hambana na ku hambana ka switori swi nga va kona, leswi kombisaka tinhlamuselo na mavonelo yo hambana endzeni ka vaaki va Vatsonga.

5. Masungulo ya Vakokwana: Hi ku ya hi mindhavuko ya nomu ya Vatsonga, Hosi Xingwadza u tala ku tekiwa tanihi un’wana wa vakokwa wa masungulo ya vanhu va Vatsonga. Ku tshembiwa leswaku u tlangile xiave xa nkoka eku sunguleni ka ku simekiwa na nhluvukiso wa vaaki va Vatsonga.

6. Mpfilumpfilu na ku hlula: Switori swa hosi Xingwadza swi tala ku katsa switori swa mpfilumpfilu na ku hlula. Ku vuriwa leswaku u rhangele vanhu va yena etinyimpini to lwisana na mintlawa leyi phikizanaka kumbe minxungeto ya le handle, a kombisa vutshila bya yena bya vusocha na vuswikoti bya yena bya maqhinga. Hi vurhangeri bya yena, u kotile ku kuma ku hlula na ku sirhelela vaaki va Vatsonga.

7. Vutlhari na Vululami: Hosi Xingwadza u tala ku kombisiwa tanihi mufumi wo tlhariha no lulama, loyi a tivekaka hi ku avanyisa lokunene na ku lulama. Ku vuriwa leswaku u tlhantlhe timholovo ni timholovo exikarhi ka vanhu lava a va fumiwa hi vutlhari ni ku nga yi hi nghohe. Ndhuma ya yena ya ku teka swiboho hi vutlhari na vulawuri byo lulama swi endle leswaku a xiximiwa swinene exikarhi ka Vatsonga.

8. Minyikelo ya Ndhavuko: Hosi Xingwadza yi fambelanisiwa na ku hoxa xandla ka ndhavuko na maendlelo yo hambana hambana endzeni ka vaaki va Vatsonga. Leswi swi nga katsa ku tlakusa mikhuva ya ndhavuko, minkhuvo, na minkhuvo leyi ya ha tlangeriwa no tlangeriwa hi vaaki va Vatsonga na namuntlha.

9. Mintsheketo na Mintsheketo: Mintsheketo yo tala na mintsheketo swi kona leswi rhendzeleke Hosi Xingwadza, leswi yaka emahlweni swi fuwisa nkoka wa yena wa ndhavuko. Hakanyingi switori leswi swi kandziyisa vutlhari bya yena, vutlhari ni timfanelo ta yena ta vurhangeri. Swi nga ha tlhela swi katsa swilo swa ntsheketo kumbe leswi tlulaka swa ntumbuluko, leswi kombisaka ku hlangana ka yena ni xivandla xa moya kumbe matimba ya vakokwa wa vona.

10. Rixaka na Ntlhandlamano: Hosi Xingwadza u tala ku tekiwa tani hi xiphemu xa rixaka ra vuhosi kumbe vuhosi endzeni ka ndhavuko wa Vatsonga. Vatukulu na vatlhandlami va yena va tshembiwa leswaku va kume ndzhaka ya xiave xa yena xa vurhangeri naswona vayile emahlweni va fuma vaaki va Vatsonga endzhaku ka ku fuma ka yena. Rixaka ra vuhosi na ku tlhandlamana i nchumu wa nkoka eka ndhavuko wa Vatsonga na xitlhokovetselo xa matimu lexi rhendzeleke hosi Xingwadza.

11. Maendlelo ya Ndhavuko na Mimpimanyeto: Switori na mintsheketo ya hosi Xingwadza swi tala ku kombisa maendlelo na mimpimanyeto ya ndhavuko leyi a yi khomiwa hi Vatsonga. Leswi swi nga ha katsa tinhloko-mhaka to tanihi ku xixima vakulu, ku twanana ka vaaki, ku va ni xivindzi ni ku hlayisa mikhuva ni mikhuva ya ndhavuko. Hosi Xingwadza u voniwa tani hi xivumbeko xa mimpimanyeto leyi naswona u tirha tani hi xikombiso eka tinxaka leti taka.

12. Ntirho eka Mintsheketo na Switori swa Ntumbuluko: Eka vuhundzuluxi byin’wana bya ntsheketo wa Vatsonga na switori swa vutumbuluxi, Hosi Xingwadza u tlanga xiave xa nkoka. A nga ha kombisiwa tanihi nhenha kumbe munhu wa le tilweni loyi a hoxaka xandla eku vumbiweni ka misava kumbe ku simekiwa ka mikhuva yo karhi ya ndhavuko. Switori leswi swi ya emahlweni swi kombisa ku yelana loku dzimeke timitsu exikarhi ka hosi Xingwadza na ripfumelo ra ndhavuko wa Vatsonga.

13. Minkhuvo na Switsundzuxo: Eka miganga yo hambana hambana ya Vatsonga, ku nga va na minkhuvo yo karhi kumbe ku tsundzuka loku nyiketeriweke eka Hosi Xingwadza. Swiendlakalo leswi swi tala ku katsa minkhuvo, mintlangu, na minhlangano leyi xiximaka ku tsundzuka ka yena na ku tiyisisa vumunhu bya ndhavuko bya Vatsonga. Ti tirha tanihi swiendlakalo swa nkoka eka ku hlangana ka vaaki na ku hundziseriwa ka mindhavuko eka tinxaka letintshwa.

14. Nkucetelo eka Vutshila na Matsalwa: Switori na mintsheketo ya hosi Xingwadza swi hlohlotele ku kombisiwa ka vutshila byo hambana endzeni ka ndhavuko wa Vatsonga. Leswi swi katsa tinsimu ta ndhavuko, mincino, vutlhokovetseri, na vutshila byo vona lebyi kombisaka mintirho ya yena ya vunhenha na ku hoxa xandla. Hi ku tirhisa swivumbeko leswi swa vutshila, ndzhaka ya yena yi hlayisiwa yi hanya no tlangeriwa endzeni ka ndzhavuko wa ndhavuko wa vaaki va Vatsonga.

Hosi-nkulu Mayingani loyi a tlhelaka a tiviwa hi vito ra Mayengani i ximunhuhatwa xa ndhuma eka
ndhavuko na mindhavuko ya Vatsonga. Hi ku ya hi mindhavuko ya nomu ya Vatsonga,
hakanyingi u tekiwa tani hi un'wana wa tihosi-nkulu ta ntsheketo endzeni ka vaaki va
Vatsonga. 

Hi lebyi vuxokoxoko byin'wana lebyi fambelanaka na King
Mayingani:

1. Vurhangeri na ku tlhandlamana: Hosi Mayingani ku tshembiwa leswaku u tlhandlamile tata wa yena, hosi Xingwadza, tani hi mufumi wa vanhu va Vatsonga. U tekiwa tani hi munhu wa nkoka eka rixaka ra vuhosi bya
Vatsonga na ku ya emahlweni ka vuhosi bya vuhosi.

2. Vutlhari na Vululami: Ku fana na tata wa yena Hosi Xingwadza, Hosi
Mayingani u tala ku kombisiwa tanihi mufumi wo tlhariha no lulama. Ku vuriwa leswaku a
ri na vutlhari na timfanelo ta vurhangeri byo tiya, a teka
swiboho leswi lulameke na ku lulamisa timholovo exikarhi ka vanhu va yena.

3. Minyikelo na leswi a swi fikeleleke: Switori swa hosi Mayingani
swi tala ku kombisa leswi a swi endleke na ku hoxa xandla eka vaaki va
Vatsonga. Leswi swi nga katsa ku ndlandlamuxa ndhawu ya mfumo, ku simeka mintwanano na mintlawa ya vaakelani, kumbe
ku tirhisa maendlelo na mindhavuko ya ndhavuko.

4. Nkoka wa Ndhavuko: Ku fuma ka hosi Mayingani na ndzhaka swi na nkucetelo lowukulu eka ndhavuko wa Vatsonga. Vulawuri bya yena byi fambelanisiwa na
ku hlayisa na ku tlakusa mindhavuko, minkhuvo, na
mindhavuko ya Vatsonga, leswi na namuntlha swa ha tlangeriwa no tlangeriwa.

5. Mintsheketo na Mintsheketo: Mintsheketo yo tala na mintsheketo swi rhendzele
Hosi Mayingani, leswi yaka emahlweni swi tlakusa nkoka wa yena wa ndhavuko. Switori leswi swi tala ku n'wi kombisa tanihi nhenha, a nghenela tinyimpi,
a endla matshalatshala, kumbe ku hlula mintlhontlho leswaku a ta sirhelela
na ku tlakusa vanhu va yena.

Hosi-nkulu Xitanga yitlhela yitiveka tani hi Chitanga yi tlakukile eka vulawuri ekusunguleni ka lembe xidzana ravu 19(19th century) naswona yi pfunetile ku ndlandlamuxa nkucetelo wa vanhu va Hlengwe laha sweswi kunga Dzonga(Southern Mozambique) wa Mozambique, Northern South Africa na Southeastern Zimbabwe. Tani hi mufumi loyi a rhangela kusuka eka Royal House ya Mayengani hosi Xitanga u kombisile vutshila bya vudiplomasi na vutshila bya masocha leswi tiyisa mintwanano naku tiyisisa tindlela to xaviselana eka Mfumo. Hiku tirhisa mintwanano leyi burisaneke xikan’we naku hlawula ku kombisa matimba loko swilaveka, hosi Xitanga u kotile ku hlanganisa tindzhawu totala letinga ehansi ka vulawuri bya Hlengwe loko ari karhi a hlayisa vuxaka byo rhula na ti polities ta vaakelani kufana na vakoloni va ma Portugal evuhuma dyambu. Ku fuma ka hosi Xitanga ku funghe nkarhi wa ku tiyisiwa na ku humelela eka va ka Hlengwe tani hi leswi va humelerile tani hi van’wamapurasi na vaxavisi lava hlanganisiweke hi nambu wa Zambezi. Vurhangeri bya yena byi pfunetile ku hlayisa vulawuri bya Hlengwe kuringana makume ya malembe swinene endzeni ka ndzhawu leyi ayi ya yi rharhangana hi tipolotiki leyi ayi kuceteriwa hi matiko ya vukoloni yale ribuweni. Kufikela namuntlha, Hosi Xitanga u tsundzukiwa tani hi Hosi ya manguva lawa yosungula leyi nga na nkucetelo loyi a fambisaka ku cinca hi vutlhari.

Hosi-nkulu Xitanga xa Mayingani settlement ruin yi siveriwile eka namuntlha Afrika Dzonga yi kumeka endzeni ka Kruger National Park e Phalaborwa e Xitanga (Sitzinga) ruin ekusuhi na Olifants na Tanda Bantu local settlements(marhumbi) yi siveriwile hi nkarhi wa yena tani hileswi swi kombisiweke eka mepe lowu dirowiweke hi voko wa 1905-1906 hi Col J. Stevenson-Hamilton eka buku ya ‘ A Cameo from the Past’ eka tluka 560.

## Rhavi eka swiyenge swa rixaka ra Vatsonga
Hi ku ya hi Henri Junod va ka Chauke, va hlayiwa eka rhavi ra **Va Hlengwe** eka rixaka ra Vatsonga. Leri i rhavi Leri kulu eka ma rhavi ya mune lawa Junod a tsaleke ha wona.

## Swivongo leswi yelanaka
#Makhanani
#Marhanele
#Msengi
#Mahatlani
#Mayayisi
#Mphuzi
#Ntsanwinisi
#Jajamba
#Mabasa
#Mongwe /Nyathi

## Minkombo