open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mbhongholo

**Mbhongholo** i xifuwo lexi tivekaka swinene emigangeni ni le tindhawini ta le makaya. Xiharhi lexi xi pfuna vanhu ngopfu-ngopfu eka mintirho ya ku rhwala mindzhwalo ni ku tirha emasin’wini. Hambileswi van’wana va nga xi tekaka tanihi xiharhi lexi nga riki xa nkoka, mbongolo yi na nkoka lowukulu swinene evuton’wini bya vanhu vo tala. 

Mbhongholo yi ni miri wa matimba, milenge leyinene yo tiya ni tindleve letikulu leti yisaka ehenhla. Tindleve teto ti pfuna mbongolo ku twa mpfumawulo wa le kule. Yi tlhela yi va ni nhloko leyikulu ni mahlo lama vonaka kahle. Nhlovo ya yona yi tala ku va ya muhlovo wa buraweni, ntima kumbe nkuku.

Mbhongholo i xiharhi lexi rhulaka kambe lexi tiyeke nhloko. Loko yi bohiwa kumbe ku rhwariwa swilo swo tika, yi kota ku tiyisela nkarhi wo leha. Hambiswiritano, loko yi twa onge yi xanisiwa ngopfu, yi nga yima yi ala ku famba. Leswi swi kombisa leswaku mbhongholo yi rhandza ku khathaleriwa kahle.

Emigangeni yo tala, mbhongholo yi tirhisiwa ku rhwala mati, tihunyi ni swakudya. Yi tlhela yi pfuna eku limeni hikuva yi nga koka xikolopana kumbe gariki. Leswi swi pfuna swinene mindyangu leyi nga riki na timovha kumbe michini. Hi ku gimeta, mbongolo i xiharhi xa nkoka swinene lexi pfunaka vanhu eka mintirho yo hambana-hambana. Hambileswi xi nga riki xiharhi xa ku saseka ngopfu, ntirho wa xona ni ku tiyisela ka xona swi endla leswaku xi fanela ku xiximiwa ni ku hlayisiwa kahle. 

## Reference
Mpfundla

**Mpfundla**, leyi tiviwaka ngopfu hi ku saseka ka yona ni mahanyelo ya yona yo tlangela, i xiharhi leswitsongo lexi kumekaka eka tindhawu to hambanahambana emisaveni. Ti hundzuke vatlangi lava dumeke eka mintsheketo ya ndhavuko, tibuku ni vuhangalasi bya manguva lawa, naswona hakanyingi ti yimela vuhomboloki, ku navela ku tiva ni vutlhari byo hatlisa.

Le nhoveni, mimpfundla i xirho xa ndyangu wa Leporidae naswona ti tiveka hi milenge ya tona ya le ndzhaku leyi tiyeke, tindleve to leha ni misisi leyitsongo. Swivumbeko leswi swa miri swi ti pfuna ku twa khombo ivi ti baleka hi ku hatlisa hi ku tlula ni ku cinca ndlela hi xihatla. I swiharhi leswi dyaka swimilani ntsena, naswona swakudya swa tona swi katsa ngopfu byanyi, makamba ni matsavu.

Mimpfundla yi tlhela yi rhandziwa tanihi swifuwo hikwalaho ka mahanyelo ya tona yo olova ni ku rhandza ku hanya ni van’wana. Loko yi hlayisiwa kahle, ku katsa swakudya leswi ringaneke, vutshamo lebyi sirhelelekeke ni ku kamberiwa hi dokodela wa swiharhi nkarhi na nkarhi, mimpfundla ya le kaya yi nga hanya malembe yo tala naswona yi nga aka vuxaka lebyi tiyeke ni vini va yona. Hambi yi tshama ehlathini, eswivandleni swa byanyi kumbe emakaya, mimpfundla yi ya emahlweni yi tsakisa vanhu emisaveni hinkwayo hi ku hanya ka yona loku hanyaka ni loku rhandzekaka.

Swihlovo leswi tirhisiweke
Tinhlampfi

**Tinhlampfi** i swiharhi leswi tshamaka ematini. Swiharhi leswi swina xirho xo hefemula (gills), timhondzo to pfuneta ku hlambela [fins], naswona miri wa swona wu ololoxeke leswaku swi kota ku famba hi ku hatlisa ematini. Tihlampfi ti tshama emilambyeni ya mati yo basa, emaqhivini, nil ematlhelo ya lwandle yo enta swinene.

Tanihi  swiharhi hinkwaswo leswi nga ni marhambu, tinhlampfi ti ni rihlangi ra marhambu ya le ndzeni. Ti tlhela tiva  ni byongo lebyi sirheleriweke hi khapu, mfumo wa miri lowu nga ni ntlawa wa mihlovo ya ntlhanu, naswona miri wa tona wu ololoxeke hi tlhelo hinkwaro.

Ku na tinhlampfi ta muxaka wunharhu:

* Tinhlampfi ta marhambu (Osteichthyes)
* Tinhlampfi letinga na milomo (Agnatha)
* Tinhlampfi ta marhambu ya swikandza (Chondrichthyes)

Tinhlampfi ta mapapa lama nga ni marhambu ya le ndzeni i ta kilasi ya Actinopterygii, kasi tinhlampfi ta mapapa lama nga ni marhambu ya le handle i ta kilasi ya Sarcopterygii. Hinkwavo i tinhlampfi ta marhambu.

Hambiswiritano, tinhlampfi hinkwato ti na swilo leswi ti hambanaka ha swona eka swiharhi swin’wana:

* Ti ni miri lowu nga ni malweti ya le handle (ti nga ni miri wo titimela)
* Ti tshama ematini
* Ti hefemula hi swinhompfu (gills)
* Ti ni xibumbelo xo hefemula lexi vitaniwaka *swim bladder*
* Ti tirhisa mapapa ku famba.

Tinhlampfi to tala ti velekiwa hi ku tshikela matandza ehandle ka miri. Leswi swi vula leswaku nhlampfi ya xisati yi tshikela matandza, kutani matandza lawa ya kulela ehandle. Vavanuna va tirhisa swirhumbu ku khoma matandza lawa ehandle. Hakanyingi, nhlampfi ya xisati yi tshikela matandza yo tala swinene — timiliyoni — kambe ntsena matsongo ngopfu ma fika ma kula ma va tinhlampfi letikulu.

Tinhlampfi tin’wana ti dya nyama, ti tshemba ku dya swiharhi leswitsongo. Tin’wana ti dya byanyi bya le mati. Kasi tinhlampfi to tala ti dya hinkwaswo — nyama ni byanyi.

## Swihlovo leswi tirhisiweke
Mahahlwa

Mahahlwa **I vanhu kumbe swihari leswi swinga tswariwa hi manan wunwe hi siku rinwe nahi nkarhi wunwe .Kuna mahahlwa ma nwanyani lawa yangana manana wunwe kambe vana va papa vo hombana naswon va tlhela vatswariwa hi siku rinwe .Kuna mahahlwa manwani loko ma [[tswariwa]] yava yari rimbewu rinwe, ku tlhela kuva na ma rimbewu ro hambana .**

Mahahlwa ma hundani hi masiku ,malembe, mavhiki , ti nhweti kumbe ti awara ma hunda hi timinetse kambe ati hundi khume ra timinetse. Kuna tinxaka timbirhi ta mahahlwa, kuna lavo fana unga ehleketa leswaku I munhu wunwe kuva hambanisa swingaku tikela futhi kuna vanwani ava hambaniseki unga ehleketa leswaku I munhu wunwe ,ku tllhela kuva na lava vanga faniki ava yelani no yelana I vanhu va mbirhi vo hambana xikombiso kungava munhu wo tshuka swinene ivi hahlwa lerinwana ri ntima kumbe lerinwana ri onda ivi lerinwana ri nyuhela  .

Loko swi fika eka ta vutlhari mahahlwa amenge fani kutava na rinwe leri ringa tlhariha ngopfu ive ku tlhela kuva na leri roka ringa tlharihanga eka swa tidyondzo. Mahahlwa ya tswariwa swinwe hi siku rinwe na manana wunwe kambe loko ma lova ava lovi hi siku rinwe , unwana na unwana uva na siku ra yena.

## Swihlovo leswi tirhisiweke
Makwanga

**Makwanga** hi  vulavula hi mahanyelo ya kuva munhu a nga  lavi ku avelana swilu ni va nwana, kumbe ku pfuna .

vanhu lava ku kongomisiw ngopfu eka lava nga laveki ku pfuna van'wana kambe vona va lava ku pfuniwa, kunga hava swati mali kumbe ku tirha swin'wana swale kaya

Makwanga i  mahanyelo lawa ya nga tisaka rivengo exikarhi ka vanhu, hikuva munhu un'we anga lavi ku tluriwa hi wun'wana 

## Swihlovo leswi Tirhisiweke
Xidzedze

**Xidzedze** i mheho ya matimba leyi vumbiwaka ehenhla ka mati yo kufumela elwandle naswona yi tisa mpfula yo tala ni xidzedze xa tilo.

Xidzedze xi vumbiwa loko swilo swa maxelo swi hlangana ehenhla ka mati yo kufumela elwandle etindhawini ta tropiki. Mati ma fanele ma va kwalomu ka 26–27°C kumbe ku tlula. Mati lawa ma nyika xidzedze matimba. Moya wu tlakuka wu suka elwandle. Loko wu hola, wu vumba mapapa ni mpfula. Loko moya wu tlakuka, ku sala ndhawu leyi nga ni ntshikelelo wa le hansi. Leswi swi endla leswaku mheho yi hunguta hi matimba. Ku rhendzeleka ka misava ku endla leswaku xidzedze xi rhendzeleka. Loko mheho ya le henhla yi ri na matimba ngopfu, yi nga hahlula xidzedze. Loko yi nga ri na matimba ngopfu, xidzedze xi kota ku kula.

Mpfula yo tala yi nga endla leswaku milambu yi tala. Mati ya lwandle ma nga tlakuka ma nghena etindhawini ta le kusuhi ni lwandle. Tiyindlu, swikolo ni magondzo swi nga funengetiwa hi mati. Mheho leyikulu yi nga onha tiyindlu, yi susa marhangu ya le henhla ni ku wisa mirhi ni tipholo ta gezi. Vanhu va nga vaviseka hi mirhi leyi wisiwaka kumbe swilo leswi hahaka hi mheho. Van’wana va nga lahlekeriwa hi vutomi. Miako, mimovha, tiburichi ni masimu swi nga onhaka swinene kumbe ku herisiwa. Gezi ni mati yo nwa swi nga yima ku tirha ku ringana masiku kumbe mavhiki. Mabindzu ma nga pfala, vutleketli byi nga yima, naswona ku lulamisa ku onhaka swi lava mali yo tala.  Misava yi nga hlakuriwa hi mati, mati ma nga thyakisa, naswona swiharhi swi nga lahlekeriwa hi tindhawu ta swona ta ku tshama.

Xidzedze a xi nge siveriwi, kambe switandzhaku swa yona swi nga hungutiwa hi ku lulamisela ni ku teka magoza ya vuhlayiseki.Yingisa radio, TV kumbe switiviso swa ximfumo.Landzela swileriso swa ku rhurha loko swi nyikeriwa. Hlayisa mati yo nwa lama tengaka.Veka swakudya leswi nga onhakiki hi ku hatlisa.Va ni xitirhisiwa xa first aid.Hlayisa tibetiri, tochi ni maphepha ya nkoka endhawini. Lunghisa ni ku tiyisa marhangu ya le henhla.

## Swihlovo leswi tirhisiweke
Mhala

**Mhala**  i xiharhi xa nhova lexi tivekaka hi rivilo na kutlula, naswona xi kumekaka ngopfu edzongeni na le dzonga vupela dyambu bya Afrika. Mhala yi tiveka hi xikandza xo basa, mintila ya ntima leyi sukaka ematihlweni yi ya enon'wini, xifunengeto xa ribungu ro kwalala lexi funghiweke hi mintila yo tshwuka leyi sukaka eka nenge wa le mahlweni ku ya fika eminkondzweni. Ku ni tinxaka tinharhu leti tiviwaka.[1]

Mhala yidya swihlahla na swimilani leswinga na mati, hikwalaho, mhala yinga hanya handle ko nwa mati kuringana malembe, hi leswi yi fikelelaka swilaveko swa yona. Timhala titswalana eka tinhweti hinkwato ta lembe, naswona swifika eka nhlohlorhi hi nguva ya timpfula, laha madyelo yanga tala ngopfu. Rhole rin’we ri velekiwa endzhaku ka ku tika loku tekeke tin’hweti ta ntlhanu ku ya eka tsevu; ku lumuriwa ku humelela loko ri ri ni tin’hweti ta kwalomu ka tsevu, naswona rhole ri siya mana wa rona endzhaku ka tin’hweti ti nga ri tingani.

Xipano xa tiko ra Africa Dzonga xa ntlangu wa rhagbhi xi tiveka tani ni timhala.

## Swihlovo leswi tirhisiweke
Tshanga

**Tshanga** i nchumu lowu yimisiweke hiti mhandzi kumbe ti hunyi ku rhendela ndhawu yo karhi, laha ku tshameke swihari swo fuyiwa ngopfu-ngopfu tihomu na ti mbuti. Timhandzi ta kona ti fanerile ku dzimiwa kumbe ku thlomiwa e hansi leswaku ti yiya kumbe ku simeka kahle. Leswi iku endlela leswaku hambi tihomu kumbe timbuti ti lava ku huma kumbe ku phohla, ti tsandzeka. Naswona iku endlela leswakuu swihari leswi ngata tshuka swi tile kuta dya swifuwo leswi swi tsandzeka ku nghena.

Tshanga ri kumeka e tikweni nkulu ra Afrika, laha vanhu va ntima va vona tshanga tani hi nchumu lowu faneriweke hiku xiximiwa. Van'wana va vona tshanga tani hi ndhawu leyi mikwembu yi fambelaka kona. Ka mindhavuko yo tala ya ma Afrika, vavasati ava pfumeleriwi ku nghena, kambe vavasati lava se vanga kula va pfumeleriwa. E tshangeni kuva kuri na nkoka swinene loko ku endliwa mintirho yo yelana naku phahla kumbe ku vulavula na mikwembu leswi kunga mindhavuko ya vanhu va ntima, van'wana vona va tshembha leswaku vanga kota ku tiva leswaku n'wana loyi a velekiweke iwa le muntini kumbe ahiwale muntini hikuva va nwi chela ndzeni ka tshanga.  Himhaka tshanga hi xintu xa ma Afrika, ari voniwi ntsena tanihi ndhawu yo sirhelela swihari ntsena.

Vana va vafana hivona va kumekeke vari karhi va nghena e tshangeni swinene hikuva swifuwo leswi ku risa vona. Hambi leswi e tshangeni ka mindhavuko yo hlaya, vavasati ava ngheni, kuna minkarhi yinwana laha va pfumeleriweke, kufana na vana va xisati va mativula na wasati loyi anga tekiwa ka munti wa  lowo. 

## swihlovo leswi tirhisiweke
Xiphiqo xa ku "gembula"eAfrika-Dzonga

**Xiphiqo xa ku "gembula"eAfrika-Dzonga**.Xiphiqo i mhaka kumbe xiyimo lexi tekiwaka tanihi lexi nga amukelekiki kumbe lexi nga na khombo.Ku gembula i kunghenisa mali kumbe nchumu wa nkoka ekhombyeni eka xiendlakalo lexi nga tiyisekiki hi ntshembho wa leswaku u ta  wina swo tala hi ku tlherisela. 

MaAfrika-Dzonga va becha mali yo tala swinene  swiringanyeto swi vika vuvekisi bya indasitiri bya kwalomu ka R1.14 wa tibiliyoni ku ya eka R1.5 wa tibiliyoni eka nkarhi wa 2024–2025. Ku becha eka mintlangu na tipulatifomo ta inthanete swi lawula xiyenge lexi.Ku becha ka mintlangu ku fana na Betway na Hollywood ku kurile hi xihatla naswona ku hoxa xandla eka xiphemu lexikulu xa migingiriko hinkwayo ya ku gembula.Xiphiqo lexi andzaka xa ku gembula ni ku godzomberiwa.Ku hangalaka ka ku gembula hi swiphiqo ku tlakuke swinene ku ya eka kwalomu ka 31% wa vagembuli, ku tlakuka lokukulu ku suka ehansi ka 6% hi lembe ra 2017.

Vanhu vo tala va lahlekeriwa hi mali yo tala siku na siku, laha mintlawa leyi nga sirhelelekangiki (e.g., lava nga tirhiki, va amukeri va mali ya mpfuneto wa vaaki) yi karhatekeke hi tlhelo ra timali hikwalaho ka ku lahlekeriwa hi ku becha.Swiviko swi kombisa leswaku ku fika eka 83 % wa vagembuli van’wana va le swikweleti hikwalaho ka mikhuva ya vona, naswona vanhu van’wana va gembula hambi ku ri swipfuno swa mfumo kumbe swipfuno swa NSFAS.Vaxopaxopi van’wana va hlamusela mhaka leyi tanihi leyi fanaka ni “ntungu wa ku gembula” kumbe xiphiqo lexi khumbaka mindyangu ni miganga.

**SWIHLOVO LESWI TIRHISIWEKE**
Homu

**Homu** i xifuwo xa milenge ya mune xitlhela xiva na timhondzo timbirhi. Xihanya vutomi byo olova, xi dya byanyi ni matsavu, xinwa mati eminambyeni . mikarhi hikwayo homu yi hlayisiwa hi murisi loi axi fambisaku enhoveni nile masinwini leswaku xiyadya kona no kuma swakudya leswi ringaneke . murisi u pfula xivala xa tihomu ni mixo leswaku tiya aku dyeni, kutani ni madyambu murisi ati landa ti vuya exivaleni.

Vutomi bya homu byi lava ku hlayisiwa kahle leswaku xitava na rihanyu lerinene. homu yi pfuna vanhu hi tindlela to tala. Tihomu ti hi nyika masi lama tirhisiwaka ku endla masi yo khwaxa ni swakudya swo fana na nyama leyi yi katsaka nati vhoroso naswi nwana swo tala swa kudya  .Ti homu vanwana vati tirhisa ku rima masimu .

ti homu ti tala ku dlayiwa loko kuri na mitlangu, mikhuvo na mikosi leswaku vanhu vata kota ku ringana eka xixevo hikuva xikurhile ngopfu. vanhu vakhale loko homu yidlayiwa a va teka dzovo ra yona vari neka kutani va endla swiambalo swa ndhavuko va tlhela va tirhisa dzovo ku endla tingoma to chaya loko va cina.

swihlovo leswi tirhisiweke
Nyangwa wa mindzilekano

**Nyangwa wa mindzilekano**  i ndhawu leyi vanhu ni nhundzu swi hundzaka eka yona ku suka etikweni rin’wana ku ya eka rin’wana, yi kumeka laha tiku rin'wana ri hlanganaka na rin'wana. Eka nyangwa lowu, vatirhi va mfumo va kambela maphepha yo famba kufana ni passport na visa ku tiyisisa leswaku munhu u pfumeleriwe ku nghena kumbe ku huma etikweni hi ndlela leyi amukelekaka . Va nga tlhela va vutisa swivutiso mayelana ni xikongomelo xa riendzo, ku fana ni ku endzela, ku tirha kumbe ku dyondza. Eka iku ra Afrika Dzonga, tinyangwa ta mindzilekano ti hlanganisa tiko na matiko ya le kusuhi ku fana na Zimbabwe, Mozambique na Botswana.

Tinyangwa ta mindzilekano ti na nkoka swinene eka ku hlayisa vusirheleli ni nawu etikweni. Ti pfuna ku sivela mintirho yo biha ku fana ni ku nghenisa nhundzu hi ndlela leyi nga riki enawini, ku xavisiwa ka vanhu, ni ku fambisiwa ka swilo leswi yiviweke. Vatirhi va kambela mindzhwalo, mimovha ni nhundzu ku tiyisisa leswaku hinkwaswo swi landzela nawu . Va tlhela va kambela swilo leswi nga ni khombo kumbe leswi nga pfumeleriwiki ku nghena etikweni. Ku tlula kwalaho, tinyangwa leti ti pfuna mfumo ku hlengeleta mali eka nhundzu leyi nghenaka etikweni, leswi pfunaka ikhonomi ya tiko.

Hambiswiritano, minkarhi yin’wana tinyangwa ta mindzilekano ti nga tala swinene, ngopfu-ngopfu hi nkarhi wa tiholideyi kumbe mikarhi leyi vanhu vo tala va fambaka . Leswi swi vangiwa hi ku vanhu votala va vhakacha hi tiholideyi kasi vanwani va vuya emakaya, leswi endlaku leswaku vakamberi va tirha karhi wo leha. Hambiswiritano, ku kambela loku i ka nkoka swinene hikuva ku pfuna ku hlayisa tiko ri tshama ri sirhelelekile naswona ri lawuriwa kahle. Hikwalaho, tinyangwa ta mindzilekano ti na xiave lexikulu eka mafambelo ya vanhu, bindzu, ni vuhlayiseki bya tiko.

Swihlovo leswi tirhisiweke
Tingwenya

**Ngwenya** i xiharhi lexikulu  xa le matini lexi nghenaka eka ndyangu wa crocodylida. Yi fana swinene ni xiharhi xa alligator ni caiman kambe yi hambana hi xivumbeko ni tindhawu leti yi tshamaka eka tona. Ngwenya i xiharhi lexi hanyaka hi ku titimela ka miri, yi na ncila wo leha lowu nga ni matimba , nhlonghe yo tiya leyi nga ni makwati , ni milomu leyi nga na meno yo kariha swinene. Yi nghenela eka ntlawa wa crocodilia , lowu nga kona ku sukela emalembeniya timiliyoni , ku sukela nkarhi wa tidayinaso.Draft page 1

Tingwenya ti kumeka ngopfu eka tindhawu ta ku hisa ta Afrika , Asia , America ni Australia. Yinwana leyi tivekaka ngopfu i ngwenya ya nayili(nile crocodile) , leyi kumekaka emilambyeni leyi nga ehansi ka Sahara. Yinwana i ngwenya ya mati ya munyu (saltwater crocodile) , leyi nga yona xiharhi  xa le matini lexikulu swinene emisaveni  naswona yi tshama emilambyeni ni ke lwandle ra le Asia Dzongeni , ni Australia. Ngwenya i xiharhi lexi dyaka nyama , yi dya tinhlampfi , tinyenyana ni swiharhi swinwana , yi tirhisa milomu ya yona ya matimba ku khoma na ku dlaya leswi yi dyaka.

Tingwenya ti na nkoka eka mbango hikuva i vadyi va le henhla. Ti pfuna ku hlayisa ku ringanela ka swiharhi leswi hanyaka ematini ni etlhelo ka milambu . Hambileswi tingwenya ti langutekaka ti tiya , tinwana ta tixaka ta tona ti le khombyeni hikwalaho ka ku lovisiwa ka tindhawu ta tona ni ku lovisiwa hi vanhu , leswi endlaka leswaka ku va ni matshalatshala ya ku ti sirhelela ematikweni yo hambana.

## Swihlovo leswi tirhisiweke
Mchongolo

**mchongolo**

Muchongolo i ncino wa ndzhavuko lowu hanyaka wa vanhu va Vatsonga na Shangaan, lowu tlangeriwaka ngopfu tani hi ribye ra xisekelo ra vutivi bya ndzhavuko e Bushbuckridge, Mpumalanga. Hi matimu yi tirhisiwa ku hundzisela switori mayelana na misava, swiharhi na mimoya ya vakokwa wa vona, yi tshama yi ri nchumu wa nkoka eka minhlangano ya ntshamisano na minkhuvo

Ku tlanga hi ncincancincano wa tindzimi: Ncino wu hlamuseriwa hi ku famba-famba loku nga ni matimba, loku nga ni ncincancincano wa tindzimi ni ku famba hi milenge loku nga ni magoza lama tlakukeke, hi ntolovelo wu fambisana ni ku chayiwa ka swigubu ni ku yimbelela hi matimba. Nkoka wa Ndhavuko: Yi tirha tani hi xivumbeko xa vuhungasi lebyi tiyisisaka moya wa vaaki na ndzhaka, leswi talaka ku endliwa hi nkarhi wa minkhuvo ya ndzhaka kumbe minkhuvo ya ndzhawu liya.

Swiambalo swa Ndhavuko: Vacinci va tala ku ambala swiambalo swo karhi swa ndhavuko, leswi nga katsa madzovo ya swiharhi ni swifunengeto swa mivalavala leswi antswisaka ku vonakala ka ntlangu lowu. Vukona bya Ximanguva lawa: Muchongolo yi kumile ndhuma leyi pfuxetiweke hi ku tirhisa tipulatifomo ta social media to fana na TikTok, laha "Muchongolo challenges" yi tlangelaka ku hundzuka ka xitayili loko yi ri karhi yi xixima timitsu ta xona.

## Swihlovo leswi tirhisiweke
Nyoka

**Tinyoka** i swihadyani leswi fambaku hi khwiri leswi ngari swa ntlawa lowu tsonga wa swikokovi. Xivatla kombe, tinyoka i swiharhi leswi hanyaku swiri hava marhu ehlaneni.tixaka to talala ta fana ti hamba tsena hi mihlovo mara hikwatu ka tona ti famba hi makhwiri. Leswaku ti amukela mimiri ya tona leyitsongo, swirho swa tinyoka leswi nga ni swiphemu swimbirhi (swo tani hi xiringa) swi humelela xin’we emahlweni ka xin’wana ematshan’weni yo va swi ri etlhelo, naswona swo tala swi ni mahahu man’we ntsena lama tirhaka . Tinxaka tin'wana ti hlayisa xirhendzevutani xa nhloko lexi nga na swirho swimbirhi] eka matlhelo hamambirhi ya halandhaku laha xihumesaku thyaka hi kona. Swikokovi swina mimiri yo leha leyi yi tiyimelaka leyi hundzukeke leyinga riki na swirho kumbe leyingana swirho leswi hungutiweke swinene kwalomu ka makume mbirhi ntlhanu wa mikarhi hiku tirhisa ncila leswi yisaka eka mindyangu yotala ya swikokovi leswi nga ri ki na milenge.  Leti ti fana na tinyoka, kambe mintlawa yo hlayanyana leyi tolovelekeke ya swinyenyana leswi nga riki na milenge yi na swirhabyani swa mahlo na tindleve ta le handle, leswi tinyoka ti pfumalaka swona, hambi leswi nawu lowu wu nga riki wa misava hinkwayo (vona Amphisbaenia, Dibamidae, na Pygopodidae ).
Mburhi

**Mburh**i i rito ra Xitsonga leri endlaka nkombiso wa xihlahla kumbe xivono lexi rhangaka hi munhu  ngopfu-ngopfu hi ku fambelana ni xibyecho, xivono, kumbe timbhoni ta munhu. Leswi swi kombisa leswaku vanhu va kanakana ku voniwa tanihi lava ri hava mpimanyeto wa nkoka ni vutomi bya vona embilwini ya vanhu van’wana.

Loko hi vulavula hi mburhi, hi vulavulela hi xivono lexi tirhisiwaka eka ntirho wa tifomo ta munhu “ku voniwa” swinene loko munhu a ri ni xihlahla lexinene. Leswi swi kombisaka leswaku mitlhontlho ya vuxaka, xivono, ni vuxaka bya vanhu swi pfuneta endzhaku ka vuxaka lebyi a va tiyimisela swona. 

Ndzi ololoxa hi Xikwembu ni vanhu hinkwako leswaku hi tolove ririmi ra hina ra Xitsonga, naswona hi fanele hi dyondza hi rito ra mburhi tanihi xifaniso xa vun’wari, xivono, naswona ku va munhu loyi a vonakelaka ngopfu eka tiko.

## Swihlovo leswi tirhisiweke
Ntshava

**ntshava** i xiphemu xa misava lexi tlakuke swinene ,lexi endlikiweke hi maribye ni misava ,lexi tlakuka ehenhla ku  tlula misava leyi nga ekusuhi na yona. Ntshava i rito ra Xitsonga leri vulaka mountain. I xiphemu xa misava lexi tlakukeke swinene, lexi nga ni matluka, maribye ni byanyi. Tindzhava ti kumeka etindhawini to hambana-hambana emisaveni hinkwayo.            

Nkoka wa Ntshava eka Vutomi bya vatsonga eka ndavuko wa vantsonga ,titshava ati langutiwa tanihi tindhawu ta nkoka,tintshava ti tirhisiwa tanihi ,tindhawu taku khongela ,ku hlayisa swihari ni swibyariwa swa ntumbuluko,ku hlayisa swihari ni swibyariwa swa ntumbuluku ,ku kombisa matimba hikuva ku thlandlamukaka ntshava swi kombisa matimba ya misava ni ntumbuluko . 

Ntshava eka Mincino ni Mavulavuri,loko ku vulavula hi ntshava eka risimu kumbe mavulavuri ,swinga tirhisiwa tanihi xifaniso xa matimba ,ku tiyisela ,ni ku hlula swiphiqo .ku thandlamuka ka ntshava swi fana ni ku hlula swiphiqo swa vutomi.xikongomelo xa ntshava hi leswaku ahi xiphemu xa misav tsena ,kambe xithlela xi fanisa matimba ,ndhavuko ,ni vutomi bya matsonga .

## SWIHLOVO LESWI  TIRHISIWEKE
Madzolonga

**Madzolonga** i ku tirhisa matimba, matimba kumbe  lama nga ni khombo hi vomu leswaku ku vaviseka emirini, ku vavisa mintlhaveko kumbe ku onha munhu, ntlawa kumbe nhundzu.Swivangelo swa mona swa hambana, vuyelo bya mona bya onha swinene naswona ku sivela ka mona swi lava ku hlanganisiwa ka dyondzo, ku sindzisiwa ka nawu ni ku lemuka ntshamisano

Madzolonga a hi kanyingi ma vangiwa hi xivangelo xin’we; ematshan’weni ya sweswo, yi huma eka ku hlanganisiwa ka minkucetelo ya ntshamisano, ikhonomi, mianakanyo ni ya tipolitiki. Hi xikombiso, ku hambana ka ikhonomi ya vaaki hakanyingi ku kurisa ku hlundzuka ni ku vilela, leswi yisaka eka migingiriko ya vugevenga ni mpfilumpfilu wa ntshamisano. Vusweti, ku pfumaleka ka mintirho ni ku pfumaleka ka mfikelelo wa dyondzo swi nga endla leswaku ku va ni tindhawu leti vukarhi ni vugevenga swi humelelaka eka tona.

Vuyelo bya madzolonga byi le kule swinene. Eka xiyimo xa munhu hi xiyexe, vahlaseriwa va nga ha vaviseka emirini, swiphiqo swa rihanyo leswi nga heriki, kumbe ku vaviseka ka miehleketo ku fana na vuvabyi bya ntshikilelo wa le ndzhaku ka mhangu (PTSD), ku vilela na ntshikilelo wa mianakanyo. Mindyangu na miganga na swona swi rhwala ndzhwalo: vana lava hlanganaka na madzolonga ya le mindyangwini kumbe ya vaaki va tala ku va na timhaka ta mahanyelo na ku yisa emahlweni swirhendzevutani swa vukarhi.Ku hunguta madzolonga swi lava endlelo ra swiyenge swo tala leri kongomisaka eka swivangelo swa rona swa rimitsu. Dyondzo i xitirhisiwa xa matimba, lexi kurisaka ntwela-vusiwana, vuswikoti byo lulamisa timholovo, na ku lemuka timfanelo ta ximunhu ku sukela evutsongwanini. Minongonoko leyi nyikaka swivandlanene swa ikhonomi, ngopfu-ngopfu emigangeni leyi pfumalaka, yi nga hunguta mintshikilelo ya ikhonomi ya vaaki leyi hakanyingi yi vangaka vugevenga.

## SWIHLOVO LESWI TIRHISIWEKE
Tihlampfi

**Tihlampfi** i swiharhi leswi tshamaka ematini. Swiharhi leswi swina xirho xo hefemula (gills), timhondzo to pfuneta ku hlambela [fins], naswona miri wa swona wu ololoxeke leswaku swi kota ku famba hi ku hatlisa ematini. Tihlampfi ti tshama emadanwini ya mati yo basa, emaqhivini, nil ematlhelo ya lwandle yo enta swinene.

Tanihi  swiharhi hinkwaswo leswi nga ni marhambu, tinhlampfi ti ni rihlangi ra marhambu ya le ndzeni. Ti tlhela tiva  ni byongo lebyi sirheleriweke hi khapu, mfumo wa miri lowu nga ni ntlawa wa mihlovo ya ntlhanu, naswona miri wa tona wu ololoxeke hi tlhelo hinkwaro.

Ku na tinhlampfi ta muxaka wunharhu:

* Tinhlampfi ta marhambu (Osteichthyes)
* Tinhlampfi letinga na milomo (Agnatha)
* Tinhlampfi ta marhambu ya swikandza (Chondrichthyes)

Tinhlampfi ta mapapa lama nga ni marhambu ya le ndzeni i ta kilasi ya Actinopterygii, kasi tinhlampfi ta mapapa lama nga ni marhambu ya le handle i ta kilasi ya Sarcopterygii. Hinkwavo i tinhlampfi ta marhambu.

Hambiswiritano, tinhlampfi hinkwato ti na swilo leswi ti hambanaka ha swona eka swiharhi swin’wana:

* Ti ni miri lowu nga ni malweti ya le handle (ti nga ni miri wo titimela)
* Ti tshama ematini
* Ti hefemula hi swinhompfu (gills)
* Ti ni xibumbelo xo hefemula lexi vitaniwaka *swim bladder*
* Ti tirhisa mapapa ku famba.

Tinhlampfi to tala ti velekiwa hi ku tshikela matandza ehandle ka miri. Leswi swi vula leswaku nhlampfi ya xisati yi tshikela matandza, kutani matandza lawa ya kulela ehandle. Vavanuna va tirhisa swirhumbu ku khoma matandza lawa ehandle. Hakanyingi, nhlampfi ya xisati yi tshikela matandza yo tala swinene — timiliyoni — kambe ntsena matsongo ngopfu ma fika ma kula ma va tinhlampfi letikulu.

Tinhlampfi tin’wana ti dya nyama, ti tshemba ku dya swiharhi leswitsongo. Tin’wana ti dya byanyi bya le mati. Kasi tinhlampfi to tala ti dya hinkwaswo — nyama ni byanyi.

## Swihlovo leswi tirhisiweke
Ku pfumala mati

**ku pfumala mati** emugangeni swina khombo hi kuva ma hi pfuna ku sweka ku hlamba ku endla leswi hi swi lavaka na swihari swi nwa mati lawa hi wa pfumalaka na swimilana swa hina swi lava mati (1)

Hina emugangeni wa hina hi byala swimilana leswi lavaka mati hi tlhela hi hlantswa magume kumbe mpahla hi wona swimilana swa tsaka loko swi twa mati leswi vulaka leswaku mati ma na konka swinene eka hina vavhu kumbe swimilana tihomu ti nwa mati na swihari swa nhova 

na swona a swi lulumanga ku nwa kumbe ku tirhisa mati yo thyaka hikuva ya ta hi vangela mavabyi lama ma nga le ndzeni ka mati mpfuneto wa mati i ku vanhu loko va kuma nkarhi va tata madirhomu na swinghubu va kangatela matiyo basa leswaku va nga khomi vu vabyi

## Swihlovo leswi tirhisiweke
Mahanyelo ya ngwenya

Tingwenya i swihadyana leswi hanyaka ematini nale handle. Rixaka ra tona ri suka le ndzhaku eka malembe ya ti dinosaurs. Ti khoma moya ti nga hefemuli kuringana ti awara ta makumembirhi-mune hi ku hunguta kuba  ka mbilu kuuya 2 ku fika ka 3 hi minete. Ngwenya ya kota ku tswala yinga hlangananga na yinwani,mhaka yo sungula yi rhikhodiwe hi 2018, loko ngwenya ya xisati endhzawini ya swiharhi eCosta Rica yi tshikela mandza endzhaku ko tshama yiriyoxe makembe ma khume ntsevu.

Tingwenya a ti hlawuli lexi ti dyaka xona ti dya xinwana na xinwana lexi ti nhhlanganaka na xona.Swihlawulekisi swa miri wa ngwenya swi endla ku va xiharhi lexi humelelaka eka kudya swihari swinwana.  Ti ni miri lowu  lowu endlaka leswaku ti kota ku hlambela hi ku hatlisa.  Tingwenya titlhela ti tuck milenge ya tona ematlhelo loko tiri karhi ti hlambela, leswi pfunaka ngwenya kuva yi hlambela hiku hatlisa.

Tingwenya tina milenge yo mphambarhala leyi, hambi leswi yinga tirhisiwiki ku susumeta xiharhi lexi ematini, xi pfumelela ku jika hiku hatlisa naku famba hi xitshuketa ematini kutani xisungula ku hlambela.  Milenge yo phambarhala i vuyelo eka mati lawa yanga e hansi laha minkarhi yin’wana tingwenya ti fambafambaka.

Tingwenya i swivumbiwa leswi tsakisaka no chavisa, naswona xikan’we na ti xaki namuntlha ti le henhla ka swakudya eka Mfumo wa Swiharhi.  Ti ngwenya  letikulu ti tala kuva tinga ri na valala va ntumbuluko, handle ka vanhu.  Tingwenya i tin’wana ta vaaki va khale swinene eMisaveni, ti rhelela kwalomu ka 94 wa timiliyoni wa malembe lama hundzeke eka swihadyana leswi hahaka leswi nga riki swinyenyana—ti-pseudosuchian—leswi humeleleke eka malembe ya 248 wa timiliyoni lama hundzeke.  Ku engetela eka tingwenya, ti- pseudosuchian ti katsa ti- archosaur toleto leti a ti yelana swinene ni tingwenya ku tlula swinyenyana.

Ti alligators i muxaka wa xiharhi lexi hi ririmi ra xighezi xi vuriwaka “crocodile” hikuva i xiphemu xa order ya crocodilians.  Tinxaka ta sweswi ta 26 ta tingwenya ti avanyisiwile hi mintlawa yinharhu, laha ntlawa wun’we ku nga ti-alligator na ti-caiman, wun’wana i tingwenya ta ntiyiso, kasi wun’wana i ti- gharial.5

Ku hambana ko hlaya exikarhi ka mindyangu swinga pfuna ku hambanyisa ti gators na ti crocs.  Tingwenya i tihloti letikulu, leti hlaselaka hi tihanyi leti kumekaka ngopfu eka ti ecosystems ta mati ya munyu.Ti alligators i muxaka wa xiharhi lexi hi ririmi ra ririmi xi vuriwaka “crocodile” hikuva i xiphemu xa order ya crocodilians.  Tinxaka ta sweswi ta 26 ta tingwenya ti avanyisiwile hi mintlawa yinharhu, laha ntlawa wun’we ku nga ti-alligator na ti-caiman, wun’wana i tingwenya ta ntiyiso, kasi wun’wana i ti- gharial.5

Ku hambana ko hlaya exikarhi ka mindyangu swinga pfuna ku hambanyisa ti gators na ti crocs.  Tingwenya i tihloti letikulu, leti hlaselaka hi tihanyi leti kumekaka ngopfu eka ti ecosystems ta mati ya munyu.

## swihlovo leswi tirhisiweke
Xihloka

i tlhari leri nga ni nsimbhi yo tiyela ri tlhela riva ni nhloko yo kariha leri tirhisiwaku ku tsema xihloka xitala ku tirhisiwa hi tinxaka ta vantima ngopfu hikuva va tirhisa ku tsema hixona ,kufana na mitsinya ,tihunyi kambe  kambe vanwani vanga xitirhisa ku pandzela na tinhloko ya homu kumbe mbhuti lomu ntlangwini

xihloka xina vunghozi swinene loko xo huhwisa hi vana ,xitlhela xindlaya loko vanhu va lwa hi xona  hikuva xina nomo wo kariha naku tsema .xihloka xitumbuluxiwe khale hi vanhu lava ava hanya khale ava endlela ku tsema tihunyu loko vala ku sweka.ava pandzela misinya hi xona

xihloka xi endliwe hi tinsimbi to tiya naswona aswi koteki leswaku munhu angaxi tshova hambi kuri xihari xotiyela xingeswikoti ku tshova xihloka .xihloka xilava vanhu vaku tiyela kuxi tirhisiwa

7 DGN9R3vTAk67Xc-p01q5F2xkstek8NwFOdWR7Maria Mocerino, *Interesting Engineering*, 22 Feb.]

## swihlovo leswi tirhisiweke
DGN9R3vTAk67Xc-p01q5F2xkstek8NwFOdWR7Maria Mocerino, Interesting Engineering, 22 Feb.

/>https://www.battlemerchant.com/en/blog/safety-when-handling-swords-important-tips-for-responsible-sword-owners< https://www.iziko.org.za/news/revealing-story-behind-small-sword/
Xihahampfhuka

**Xihahampfhuka** ( Xinghezi xa le Amerika ), kumbe **xihahampfhuka** ( Xinghezi xa Commonwealth ), **xihahampfhuka** lexi nga riki xa xiviri, i xihahampfhuka lexi nga ni timpapa leti nga cinciki lexi susumetiwaka emahlweni hi ku susumetiwa hi njhini ya jet, xihaha-mpfhuka phatsa kumbe njhini ya rocket .  Swihaha-mpfhuka swi ni vukulu byo hambana-hambana, swivumbeko ni swivumbeko swo hambana hambana swa timpapa . Nxaxamelo wo anama wa matirhiselo ya swihahampfhuka wu katsa vuhungasi, ku fambisiwa ka nhundzu na vanhu, masocha na ndzavisiso .

Misaveni hinkwayo, swihahampfhuka swa mabindzu swi rhwala vakhandziyi vo tlula mune wa tibiliyoni lembe na lembe hi swihahampfhuka  naswona swi fambisa ku tlula 200 wa tibiliyoni ta tithani tikhilomitara  ta ndzhwalo lembe na lembe, leswi nga ehansi ka 1% wa ku famba famba ka ndzhwalo emisaveni hinkwayo.  Swihahampfhuka swo tala swi fambisiwa hi muchayeri wa xihahampfhuka, kambe swin’wana swi endleriwe ku lawuriwa hi le kule kumbe hi khompyuta, ku fana ni ti- drone.

Vamakwavo va Wright va sungule ku hahisa xihahampfhuka xo sungula hi 1903, lexi tivekaka tani hi "ku haha ko sungula loku tiyeke naku lawuriwa loku tirhisaka matimba yo tika kutlula moya".  Va ake eka mintirho ya George Cayley, ku sukela hi 1799, loko a veka mianakanyo ya xihahampfhuka xa manguva lawa (naswona endzhaku a aka no haha timodeli na swihahampfhuka leswi humelelaka swo rhwala vakhandziyi )  na ntirho wa musunguri wa le Jarimani wa swihahampfhuka swa vanhu Otto Lilienthal, loyi, exikarhi ka 1867 na 1896, na yena a dyondzeke ku haha loku tikaka ku tlula moya. Ku ringeta ku baleka ka Lilienthal hi 1891 ku voniwa tanihi masungulo ya ku baleka ka vanhu.  Endzhaku ka ku tirhisiwa ka yona loku nga nyawuriki eka nyimpi yo sungula ya misava, thekinoloji ya swihaha-mpfhuka yi ye emahlweni yi hluvuka. Swihaha-mpfhuka a swi ri kona eka tinyimpi hinkwato letikulu ta nyimpi ya vumbirhi ya misava .

## Swihlovo leswi tirhisiweke

* Blatner, Davhida. *Buku Ya Ku Haha: Hinkwaswo Leswi U Tshame U Swi Tivutisa Hi Ku Famba Hi Swihaha-mpfhuka* . ISBN&nbsp;
Penda

Pende i nchumu kumbe nkatsano lowu, loko wu cheliwa eka nchumu lowu nga tiya wu pfumeleriwaka ku oma, wu engetela swihlawulekisoo swo fana na muhlovo. Tanihi ntolovelo, leswi swi tirhisiwa ku endla xifaniso kumbe swifaniso leswi tiviwaka tanihi xifaniso. Pende yi nga endliwa hi mihlo yo tala. Tipende to tala ti endliwa hi mafurha kumbe hi mati, naswona yin'wana na yin'wana yi na swihlawulekisi swo hambana hambana.

Swivumbeko swa khale swa pende a swi tirhisiwa eka  makume wa magidi ya malembe  lawa hundzeke eka swifaniso swa le minkeleni .  

Switirhisiwa swo  basisa  swa hambana eka pende ya mati ku tlula pende ya mafurha. Tipende leti nga ni mati na tipende leti nga na mafurha ti ta basisiwa hi ndlela yo hambana hi ku ya hi mahiselo ya le handle ya nchumu lowu nga ni pende (ku fana na yindlu).

## Swihlovo leswi tirhisiweke
Mhuti yo toloveleka

**Mhuti**( ***Sylvicapra grimmia*** ), leyi tlhelaka yi tiviwa tani hi "***grey duiker"*** kumbe "***bush duiker"***, i antelope leyintsongo naswona hi yona ntsena xirho xa muxaka wa "**''Sylvicapra"** .* Muxaka lowu wu kumeka hinkwako eAfrika edzongeni wa Sahara, ku nga katsiwi Rimhondzo ra Afrika na makhwati ya mpfula ya swiphemu swa le xikarhi na le vupeladyambu bya [[Afrika|tikonkulu]]. Hi ntolovelo, ti kumeka etindhawini leti ku nga ni swimilana leswi eneleke leswaku ti kota ku tumbela— savannah na tindhawu leti nga ni switsunga, ku katsa ni le matlhelo ya tindhawu leti vanhu va tshamaka eka tona . 

== Nhlamuselo ==
Muhlovo wa muxaka lowu wa hambana swinene eka ndzhawu ya wona leyikulu . Kuna tinxaka 14 ta  letintsongo leti hlamuseriweke, ku sukela eka ti - etindhawini leti nga ni makhwati ya le [[Angola]] ku ya eka grizzled ya mpunga eka-savanna ta le n’walungwini ni mindzhuti ya buraweni wo dzwihala etindhawini leti omeke. Yikula kuya kwalomu ka 50 cm (20.) hi ku leha naswona hi ntolovelo yi tika 12 Kuya eka 25 kg (26 ku ya eka 55 lb) ; hi xitalo ta xisati  tikulu naswona ti tika kutlula ta xinuna.I ya xinuna ntsena leyingana timhondzo naswona leti tinga kula kuya eka 11 cm (4.3.) hi ku leha. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; *'' &#x5D;

## Mahanyelo
Kutswalana swiendliwa lembe hinkwaro naswona ya xisati yitswalela ximunhutana xin’we endzhaku ka nkarhi wo tika wa tsevu kuya eka nkombo  wa tinhweti. Mhuti leyi tolovelekeke yina swakudya swo anama; handle ko lava matluka, swiluva, mihandzu ni swirhabyani, ti tlhela ti dya switsotswana, tinjiya, swinyenyana leswitsongo ni swihadyana leswi mamisaka, hambi ku ri nyama.Loko ntsena tiri na swimilani swodya (leswi ti kumaka mati nyana eka swona),tinga famba tinga nwi kuringana nkarhi woleha swinene. Hakanyingi hi nguva ya timpfula, a ti nwi mati nikatsongo, ematshan’wini ya sweswo ti kuma mati eka mihandzu. Hakanyingi tita hlota mihandzu leyi ehansi ka mirhi leyi tindlopfu ti dyaka eka yona.Ti tirha vusiku na nhlikanhi, kambe ti tirha ngopfu na vusiku ekusuhi na tindzhawu leti vanhu va tshamaka eka tona, ku ehleketiwa leswaku hikokwalaho ka vukona bya timbyana ta nhova na vanhu.

## Swihlovo leswi tirhisiweke
Xifuva

**Mavele** i swilo swimbirhi leswi vonakaka leswi kumekaka eka ndzhawini ya le henhla ya ventral ya torso exikarhi ka vanhu na ti primate tin'wana . eka rimbewura xinuna ni ra xisati  ri kula mavele ku suka eka tinyama leti fanaka ta embryological . Vukulu lebyi ringanaka na ku kula ka mavele i ku hambana lokunkulu ka rimbewu ra xinuna  exikarhi ka ra xisati na ra  xinuna. Nakambe ku ni ku hambana lokukulu ka vukulu exikarhi ka vanhu. Ku kula ka mavele loku nga heriki hi nkarhi wa vuhlangi ku vangiwa hi ti- estrogen leti fambisanaka ni homoni leyi kulaka . Vanhu va xisati hi vona ntsena vanhu  lava mamisaka lava  kulaka mavele ,hi laha ku nga heriki loko vari  emalembeni ya kondlo-a-ndzi-dyi; swihari swin'wana hinkwaswo leswi mamisaka swi kula tinyama ta swona ta mavele hi nkarhi wo hetelela wa ku tika .

Eka  va  xisati, mavele ma tirha tanihi ndzhuti wa mavele, lowu tumbuluxaka ni ku tumbeta masi leswaku ma phamela tincece .  Mafurha ya le hansi ka nhlonge ya funengeta no funengeta netiweke ya ti duct leti hlanganaka eka xirho xa mavele, naswona tinyama leti ti nyika xifuva vukulu bya xona byo hlawuleka na xivumbeko xa xirhendzevutani. Emakumu ka ti- duct ku ni ti- lobule, kumbe marhambu  ma[ti- alveoli,] laha masi ma endliwaka ni ku hlayisiwa kona  ku hlamula swikombiso swa tihomoni .  Hi nkarhi wa ku tika, mavele ma hlamula eka ku tirhisana loku hlanganeke  ka tihomoni, ku katsa na [ti-estrogen], progesterone, na [prolactin,] leti hlanganisaka ku hetisisiwa ka ku kula ka rona, ku nga ku vupfa ka lobuloalveolar, eku lunghiseleleni ka ku mamisa.

Ku katsa ni ntirho wa wona lowukulu wo nyika tincece swakudya, mavele ma nga ha va ni xiave lexikulu eka ndlela leyi miri wa wansati wu vonakaka  ha yona ni ku koka rinoko ka rimbewu . Mavele, ngopfu-ngopfu nhlungu , ma nga va ndhawu leyi nga ni ku naveta ka rimbewu, naswona ma nga va xiphemu xa masangu . Mindhavuko yin’wana yi vula leswaku mavele ya xisati ma va ni swihlawulekisi swa ntshamisano ni swa rimbewu, naswona yi nga ha teka mavele lama nga ambalangiki nchumu emahlweni ka vanhu tanihi lama nga xiximekiki kumbe lama nga mangati khoma ku biha . Mavele ya nga yimela ku veleka, vusati kumbe ku tala . Mavele ma kombisiwile eka swifaniso swa khale ni swa manguva lawa, vutshila ni ku teka swifaniso.

## Swihlovo leswi tirhisiweke

*
Buloho ra Nelson Mandela

**Buloho ra Nelson Mandela** i buloho ra le Johannesburg, eAfrika Dzonga. I buloho ra vumune eka mabuloho ya ntlhanu lama tsemakanyaka mintila ya xitimela na swiyenge leswi nga evupeladyambu bya Xitichi xa xa xitimela xala Joni, ro sungula i Buloho ra Johan Rissik leri nga ekusuhi na xitichi. Ri hetiwile hi lembe ra 2003, naswona ri durhe kwalomu ka 38 wa mimiliyoni ya tirhandi ku ri aka. Xikongomelo xa buloho a ku ri ku hlanganisa tindhawu timbirhi letikulu ta mabindzu ta Braamfontein na Newtown xikan'we na ku pfuxeta na ku antswisa doroba. Buloho leri ri vumba xiphemu xa Gondzo ra M27 ra Johannesburg. Buloho ra Nelson Mandela a ku ri buloho ro leha swinene eAfrika Dzonga, ku ringana malembe ya 21, ku fikela loko ri tluriwa hi Buloho le ri vuriwaka Msikaba.

Buloho leri hlanganisaka Braamfontein na doroba ra Johannesburg ri hlamuseriwe ro sungula hi Steve Thorne na Gordon Gibson, loyi a nga muendli va tipulani ta madoroba, hi 1993 eka dyondzo ya vona ya tipulani ta doroba ra Johannesburgo. Eka ndzavisiso wa vona va thye buloho leri vito ra Nelson Mandela hi ku tlangela ntirho lowu Nelson Mandela a wu endleke wo  hlanganiseni vanhu va Afrika Dzonga, tanihi xikombiso xa ku hlangana ni vun'we.

Buloho leri ri akiwe ehenhla ka 42 wa tilayini ta xitimela handle ko kavanyeta ku famba ka switimela naswona ri lehe kwalomu ka 284 wa timitara. Ku akiwe tiphuphu timbirhi hi tinsimbhi leti nga cheriwa khonkriti, en'walungu na le dzongeni, leti nga na kwalomu ka 42 na 27 wa timitara hi ku landzelelana. Vanjhiniyara va ringetile ku endla leswaku buloho ri vevuka hi laha swi nga kotekaka ha kona naswona va tirhise nsimbi leyi nga ni khonkhiriti leswaku ri nga tiki. Buloho leri ri na mintila yimbirhi naswona ri na tindlela to famba hi milenge eka matlhelo hamambirhi. Buloho leri ra vonakala ku suka eka rin'wana ra magondzo lama tivekaka swinene ya doroba ra Joni, kunga gondzo lerikulu ra M1. Ku tirhisiwe kwalomu ka 4,000 cubic wa timitara ta khonkhiriti na kwalomu ka 1,000 wa tithani ta nsimbi ku aka buloho leri. Bulohoi ri voningiwa hi mivala ya nkwangulatilo nivusiku.

## Swihlovo leswi tirhisiweke
Thelevhixini

**Thelevhixini** ( **TV** ) i xitirhisiwa xa vuhlanganisi bya riqingho xo hundzisela swifaniso leswi fambelanaka na mpfumawulo. Ku engetela kwalaho, rito leri ri nga hi kombeka thelevhixini ya xiviri ematshan’weni yo vula xitirhisiwa xo hundzisela . Thelevhixini i xitirhisiwa xohi komba  swinavetiso, vuhungasi, mahungu ni mintlangu. Xitirhisiwa lexi xi ti ku tlula xiyanimoya, leswi vulaka swigingi swa mimpfumawulo leswi  swi humelelaka eka swiamukeri swa xiya-ni-moya .

Thelevhixini y isungule ku kumeka hi swivumbeko swa crude experimental kwalomu kava 1920s, kambe endzhaku ka malembe yo hlaya , nhluvukiso lowu yaka emahlweni ntsena thekinoloji leyintshwa yi xavisiwa eka vatirhisi. Endzhaku ka Nyimpi ya vumbirhi ya misava, ndlela leyi ayi antswisiweke ya vuhaxi bya thelevhixini ya vantima ni valungu yi sungule ku duma eUnited Kingdom ni le United States, naswona tisete ta thelevhixini ti sungule ku toloveleka emindyangwini, emabindzwini ni le minhlanganweni. Hi kwalomu ka 1950, thelevhixini a ku ri yona ndlela leyikulu yo kucetela mavonelo ya vanhu .  Exikarhi ka malembe yava 1960, vuhaxi bya mihlovo byi sungurile e US na matiko man’wana yotala lawa ya hluvukeke.

Ku kumeka ka mixaka yo hambanahambana ya swihangalasamahungu swa vuhlayiseko bya tiko tanihi tithepi ta Betamax na VHS, LaserDiscs, ti- hard disk drive ta vuswikoti lebyikulu, ti-CD, ti-DVD, ti-flash drive, ti HD DVD ta nhlamuselo ya le henhla na ti-Blu-ray Disc, na ti- cloud digital video recorders swi endlile  leswaku vahlaleri va kota ku hlalela swilo leswi rhekhodiwaka kuya emahlweni swilo swo tanihi tifilimi ekaya hi xiyimiso xa vona xa nkarhi. Hikwalaho ka swivangelo swo tala, swinene  ku olova ka ku vuyisa ekule, ku hlayisiwa ka minongonoko ya thelevhixini ni yati vhidiyo sweswi na kona ku humelela eka papa ku fana ni vukorhokeri byati vhidiyo hi ku landza xilaveko hi Netflix . Eku sunguleni ka lembe ra 2010, ku hundziseriwa ka thelevhixini ya xidijitali ku engeteleke swinene hi ku duma. Nhluvukiso wun’wana a ku ri ku suka eka thelevhixini ya nhlamuselo leyi tolovelekeke (DTV) ( 576i, leyi nga ni milayeni ya 576 leyi hlanganisiweke ya xiboho na 480i ) ku ya eka thelevhixini ya nhlamuselo ya le henhla (HDTV), leyi nyikaka xiboho lexi tlakukeke swinene. HDTV yi nga ha hundziseriwa hi tifomati to hambanahambana: 1080p, 1080i na 720p . Ku sukela hi lembe ra 2010,  ku tumbuluxiwa ka thelevhixini yo tlhariha, thelevhixini ya Inthanete yi engetele ku kumeka ka minongonoko ya thelevhixini na tifilimi hi ku tirhisa inthanete hi ku tirhisa vukorhokeri bya vhidiyo byo khuluka byo fana ni Netflix, Amazon Prime Video, iPlayer na Hulu .

## Swihlovo leswi tirhisiweke
Gama

**Gama** i vito leri tolovelekeke ra swinyenyana swo karhi leswikulu leswi dyaka eka ndyangu wa ". Loko kuri eka xiyimo xa ti "gene", i ndyangu lowuntsongo ntsena wa " lowu vumbiwaka hi magama ma mampela, tinxaka tin’wana totala titala kuvuriwa magama, kufana na bald eagle, naswona rito leri hi xitalo ari rhwali ntiko wa . Vunyingi bya tinxaka ta 68 ta tinjiya ti huma eEurasia ni le Afrika. Ehandle ka ndhawu leyi, ku nga kumeka tinxaka ta 14 ntsena—timbirhi eAmerika N’walungu, nkaye eAmerika Xikarhi ni le Dzongeni ni tinharhu eAustralia.

Magama ahi ntlawa wa ntumbuluko kambe kahle kahle swi vula muxaka wun’wana na wun’wana wa xinyenyani lexi dyaka swiharhi leswikulu nyana kuva swi hlota leswikulu (kwalomu ka vo 50&nbsp;cm hiku leha kumbe ku tlula hi ku angarhela) swihadyani swa marhambu ya nhloko.

## Ntivo-vutomi bya rito
Rito gama ri lomba eka Xinghezi ku suka eka Xifurwa xa Khale , eku heteleleni ku suka eka Xilatini **' . Yi fambelana na marito yo fana na **' ya Xifurwa, **' [[Xiputukezi|ya Xiputukezi]] na **' ya Xipaniya .  Hi matimu, rito ra Xinghezi ra ndzhavuko ro vula gama a ku ri "ern" (hi Xilungu xa khale: *earn*, leswi humaka eka *Proto-Germanic*​**​ **arnuz, ​ *​naswona  xisweswo yi fambelana na marito man'wana lama fanaka hi tindzimi ta xi *Germanic kufana na Geramn Aar, Dutch arend, Swedish orn na Gothic(ara).* Rito "ern" kumbe "erne" ra ha tirhisiwa eka Xinghezi xa manguva lawa loko ku kongomisiwa eka tinxaka tin'wana letikulu ta magama, ngopfu-ngopfu ti-  eagles. Hambi leswi vativi van’wana va swinyenyana vanga tsakelaka rito leri tani hi ndlela yo hambanyisa ti *fish eagles* kusuka eka magama ma ntiyiso, tinxaka hinkwato ta ti *fish eagle* (kufana na  na ) ta hatala kuvuriwa magama.

## Nhlamuselo
Tinjiya i swinyenyana leswikulu leswi akiweke hi matimba, leswi nga ni tinhloko ni milomu yo tika. Hambi ku ri tinjiya letitsongo swinene, to tanihi ntsumi leyi nga ni maphaxani ( *Hieraaetus pennatus* ), leyi ringanisiwaka hi vukulu ni ximanga lexi tolovelekeke ( *Buteo buteo* ) kumbe ximanga xa ncila wo tshwuka ( *B. jamaicensis* ), ti ni timpapa to leha swinene ni leti anameke hi ku ringana, naswona ti haha hi ku kongoma, hi ku hatlisa, ku nga khathariseki vukulu bya tinsiva ta tona leti nga ni moya lowu hungutekeke. Tinjiya to tala tikulu ku tlula ti raptor tin'wana, handle ka ti vulture tin'wana . Muxaka lowuntsongo swinene wa ntsumi i Great Nicobar serpent eagle ( *Spilornis klossi* ), leyi nga ni  na  . Tinxaka letikulu swinene ti xopaxopiwile laha hansi. Ku fana ni swinyenyana hinkwaswo leswi dyaka swiharhi, tinjiya ti ni milomu leyikulu swinene leyi nga ni swikhomo leswaku ti handzula nyama eka xiharhi xa tona, milenge leyi tiyeke, leyi nga ni misiha ni swikunwana leswi nga ni matimba .

## Swihlovo leswi tirhisiweke
Banana

**Banana** i muhandzu wo leha, lowu dyiwaka —hi tlhelo ra mihandzu i banana  —lowu endliwaka hi tinxaka to hlayanyana ta mihandzu leyi kulu, leyi fanaka ni mirhi, leyi nga ni swiluva swa byanyi leswi nga eka muxaka wa *musa* . Ematikweni man’wana, mabanana lama swekiweke ma vuriwa tiphilatheyini, leswi ma hambanisaka ni **mabanana ya ndhawu leyi omeke** . Mihandzu ya kona yi cinca hi vukulu, muhlovo na ku tiya, kambe hi ntolovelo ya lehe naswona yi tlhela yi govekile, na nyama yo olova leyi fuweke hi xitachi, leyi funengetiweke hi mikamba, leyi nga vaka na mihlovo yo hambana hambana loko yi vupfile. Yikula kuya e henhla hi swirhavani ekusuhi nale henhla ka ximilani. Kwalomu ka mabanana hinkwawo ya manguva lawa, lawa ya dyiwaka, lawa yanga hava mbewu ( parthenocarp ), lawa ya byariwaka ya huma eka tinxaka timbirhi ta nhova – *Musa acuminata* na *Musa balbisiana*, kumbe ti hybrids ta tona .

Tinxaka ta *mabanana* titumbuluka etindhawini to hisa ta Indomalaya nale Australia ; kumbexana a ti fuyiwe eNew Guinea . Ti byariwa ematikweni ya 135, ngopfu-ngopfu hikwalaho ka mihandzu ya tona, naswona hi mpimo wutsongo ku endla marhavi ya mabanana ni matluka, kasi tin’wana ti byariwa tanihi mihandzo yo khavisa . Vahumelerisi lavakulu va mabanana emisaveni hinkwayo hi 2022 akuri India na China, leswi hinkwaswo swinga endla kwalomu ka 26% wa vuhumelerisi hinkwabyo. Mabanana ya dyiwa ya nga si swekiwa kumbe ya swekiwile hi tindlela to hambana-hambana ku sukela eka tikheri ku ya eka tibanana ta chipisi, ku olava, mihandzu leyi hlayisiweke, kumbe ti bakiwile kumbe ti swekiwa ntsena.

Emisaveni hinkwayo, akuri hava ku hambana lokukulu exikarhi ka dezeteni "tibanana" xikan’we naku sweka "swekiweke": ku hambana loku ku tirha kahle swinene eAmericas nale Europe, kambe ku tshoveka eSoutheast Asia, laha tinxaka tin’wana totala ta tibanana ti byariwaka naku dyiwa. Rito "banana" ri tirhisiwa na le ka swirho swin'wana swa muxaka wa *Musa*, kufana na banana yo tshwuka ( *Musa coccinea* ), banana ya pinki ( *Musa velutina* ), na mabanana ya Fe'i . Swirho swa muxaka wa *Ensete*, swofana na mabanana ya gamboko ( *Ensete glaucum* ) na banana ya mavunwa ya nkoka eka ikhonomi ( *Ensete ventricosum* ) ya Afrika minkarhi yin’wana ya katsiwa. Tinxaka leti hatimbirhi ti le ka ndyangu wa tibanana, Musaceae .

## Swihlovo leswi tirhisiweke