Fasitere

**Fasitere** i nchumu lowu pfulekeke ekhumbini, nyangwa, lwangu kumbe movha lexi pfumelelaka ku cincana ka ku vonakala naswona xi nga ha tlhela xi pfumelela ku hundza ka mpfumawulo naswona minkarhi yin'wana moya. Hi ntolovelo mafasitere ya manguva lawa ma ni makhethenisi, kumbe ma funengetiwe hi swilo swin’wana leswi vonakaka kumbe leswi vonakaka kahle, ku nga xisirhelelo lexi vekiweke eka furemu  leyi pfulekeke. Sash na furemu switlhela swivuriwa fasitere.  Mafasitere yo tala lama nga ni makhetheni ma nga ha pfuriwa, leswaku ku nghena moya, kumbe ma pfariwa leswaku ku nga vi na moya wo biha.Mafasitere ma nga ha va ni xipfalo kumbe muchini lowu fanaka wo haka fasitere ri pfala kumbe ku ri khoma ri nga pfuleki hi mpimo wo hambana hambana.

Tinxaka ti katsa fasitere ra tinsiva, mafasitere lama linghisekeke, mafasitere ya hexagonal, mafasitere ya sash lama hakiweke kan’we, na lama hakiweke kambirhi, mafasitere ya sash lama lengalengaka, mafasitere ya casement, mafasitere ya awning, mafasitere ya hopper, mafasitere ya tilt, na slide (hakanyingi ya sayizi ya nyangwa), mafasitere yo tilt na ku jika, mafasitere ya transom, mafasitere ya mavoni ya le tlhelo, mafasitere ya jalousie kumbe louvered, mafasitere ya clerestory,mafasitere ya lancet, swivoni swa le henhla, mafasitere ya le ndzeni ka yindlu, mavoni ya le handle ka yindlu, mafasitere ya le bay, mafasitere ya oriel, mafasitere ya ku hisa, kumbe ya Diocletian, mafasitere, mafasitere ya swifaniso, mafasitere ya rose, mafasitere yo huma hi xihatla, mafasitere ya tinghilazi leti nga ni swifaniso, mafasitere ya Xifurwa, mafasitere ya tiphaneleni, mafasitere lama nga ni swiphepherhele swimbirhi/kanharhu, ni mafasitere ya vuloyi.

*Fasitere ra ririmi* ra Xinghezi rito ri huma eka  ya Xinorse xa Khale, ku suka  'moya' na  'tihlo'.[  , rito ra Xiiceland leri vulaka ‘fasitere’  ). Hi Xiswedeni, rito  yi sala tanihi rito ra khumbi leri hundzaka ehenhla ka lwangu ra xiyindlwana, naswona hi ririmi ra Xidenixi  na  ya Xinorway , xihlanganisi lexi kongomeke ni *tihlo* xa lahleka, ku fana ni le ka *fasitere.* Va-Denmark (kambe ku nga ri va  ) rito ri vitaniwa hi ndlela leyi fanaka swinene na *fasitere*.

*Fasitere* ri tsariwile rosungula ekusunguleni ka lembe xidzana ravu 13, naswona ekusunguleni ari kombetela eka khumbi leringa glazed eka lwangu. *Window* yi sivele  ya Xinghezi xa Khale, leswi hi ku kongoma swi vulaka ‘eye-hole’, na  'nyangwa wa mahlo'. Hambiswiritano, tindzimi to tala ta Xijarimani ti amukele rito ra Xilatini leri  ku hlamusela fasitere leri nga ni nghilazi, ro tanihi  leyi tolovelekeke ya le Sweden, kumbe  ya le Jarimani. Ku tirhisiwa ka *fasitere* eka Xinghezi kumbexana swi vangiwa hi nkucetelo wa Scandinavia eka ririmi ra Xinghezi hi ku tirhisa marito lama lombiweke hi nkarhi wa Nguva ya Viking. Hi Xinghezi, rito *fenester* a ri tirhisiwa tanihi xifaniso lexi fanaka ku fikela exikarhi ka lembe-xidzana ra vu-18. *Fenestration* yaha tirhisiwa ku hlamusela maendlelo ya mafasitere endzeni ka façade, xikan’we na *defenestration*, leswivulaka ‘ku lahlela ehandle hi fasitere’.

Varhoma hi vona vo sungula ku tiviwa ku tirhisa nghilazi eka mafasitere, ku nga thekinoloji leyi kumbexana yi endliweke ro sungula eEgipta wa Rhoma, eAleksandriya c. 100 AD. Swikombiso swa mafasitere swi nga voniwa eka vutshila bya khale bya le rirhangwini bya le Egipta ni swifaniso leswi vatliweke leswi humaka eAsiriya. Mafasitere ya maphepha a ma nga durhi naswona a ma tirhisiwa ngopfu eChayina, Korea na Japani ra khale. Le Nghilandhi, nghilazi yi sungule ku toloveleka emafasitereni ya makaya lama tolovelekeke ntsena eku sunguleni ka lembe xidzana ra vu 17 kasi mafasitere lama endliweke hi swiphepherhele swa rimhondzo ra swiharhi leri phaphatiweke a ma tirhisiwa ku sukela hi lembe-xidzana ra vu 14. Evupela dyambu bya Amerika hi lembe-xidzana ra vu 19, mafasitere ya maphepha lama cheriweke mafurha ma sungule ku tirhisiwa hi vahlapfa lava nga maphayona. Mafasitere ya xitayili xa manguva lawa lama humaka ehansi ku ya fika ehenhla ma sungule ku koteka ntsena endzhaku ka loko maendlelo yo endla tinghilazi ta tipuleti ta le tifemeni ma hetisekile hi ku helela.

### Tithekinoloji ta thekinoloji
Hi lembe xidzana ravu 13 BC, mafasitere yosungula akuri swipfalo leswinga na makhethenisi edlwini leswaku kuta nghena ku vonakala hi nkarhi wa nhlikanhi. &#x5B; **' &#x5D;</sup> Endzhaku, mafasitere a ma funengetiwe hi dzovo ra swiharhi, lapi kumbe tihunyi. Swipfalo leswi a swi ta pfuriwa ni ku pfala swi landzerile. <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5B; **' &#x5D; Hi ku famba ka nkarhi, ku akiwe mafasitere lawa havumbirhi bya wona a ma sirhelela vaaki eka swilo leswi nga riki swa ntumbuluko ni ku hundzisela ku vonakala, hi ku tirhisa swiphemu swo tala leswitsongo swa swilo leswi voningaka, swo tanihi swiphemu leswi phaphamaleke swa rimhondzo ra swiharhi leri vonakaka kahle, maphepha ya maphepha, swilayi swo olova swa marble (swo tanihi fengite ), kumbe swiphemu swa nghilazi, leswi vekiweke eka swivumbeko swa mapulanga, nsimbi kumbe ntsopfu. Le Vuxeni bya le Kule, a ku tirhisiwa maphepha ku tata mafasitere.  Varhoma hi vona vo sungula ku tiviwa hi ku tirhisa nghilazi eka mafasitere, va tirhisa thekinoloji leyi kumbexana yi sunguleke ku endliwa eEgipta wa Rhoma. Hi ku kongoma, eAleksandriya c. 100 C.E., mafasitere ya nghilazi leyi hoxiweke, hambileswi a ya nga ri na swivumbeko swo biha swa mahlo, ma sungule ku humelela, kambe lawa a ku ri swilo leswitsongo leswi endliweke hi ku tiya, leswi a swi nga ri switsongo ku tlula swibya swa nghilazi leyi pfurhaka (swivumbeko swa silindara) leswi phatluriweke swi va maphepha lama nga ni swivumbeko swa xirhendzevutana swa swirhendzevutana hinkwako. (Ringanisa mafasitere ya ndhavuko ya kereke lama endliweke hi tinghilazi leti nga ni swifaniso). A swi ta teka ku tlula gidi ra malembe nghilazi ya mafasitere yi nga si va erivaleni lerova yi kota ku vona kahle, hilaha hi languteleke hakona sweswi. (Hambiswiritano, mafasitere ya khale ya Rhoma a ma ha pfuna swinene, tanihi leswi a ma nyikela “nhluvuko lowu talaka ku honisiwa eka thekinoloji yo kufumeta (ku pfumelela ku hisa ka dyambu ku nghena ekaya kumbe muako loko ku ri karhi ku sivela moya lowu kufumelaka ku baleka)."  ) Hi 1154, Al-Idrisi u hlamusele mafasitere ya nghilazi tanihi xivumbeko xa xigodlho lexi nga xa hosi ya Mfumo wa Ghana.  

Eka malembe xidzana yo tala ku endliwe ti ndlela to tsemeta etlhelo rin’we ra silindara ya nghilazi leyi pfurhaka ni ku humesa swiphepherhele swo olova swa mafasitere ya fokono hi nhlayo leyi fanaka ya swilo swa nghilazi. Leswi swi endle leswaku ku va ni ma fasitere yo leha na yo koma, lawa hi ntolovelo a ma hambanisiwa hi xiseketelo lexi yimisiweke lexi vuriwaka mullion. Mafasitere ya nghilazi lama nga ni mullioned a ku ri mafasitere lama hlawuriweke  exikarhi ka vanhu va le Yuropa lava fuweke, kasi mafasitere ya maphepha a ma nga durhi naswona a ma tirhisiwa ngopfu eChayina, Korea na Japani ra khale. Le Nghilandhi, nghilazi yi sungule ku tolovelekile emafasitereni ya makaya lama tolovelekeke eku sunguleni ka lembe xidzana ra vu 17 ntsena, kasi mafasitere lama endliweke hi tiphayini ta rimhondzo ra swiharhi leri phatluriweke a ma tirhisiwa ku sukela hi lembe xidzana ra vu 14. 

Mafasitere ya xitayili xa manguva lawa ku suka ehansi ku ya fika ehenhla ma sungule ku koteka ntsena endzhaku ka loko maendlelo yo endla tinghilazi ta tipuleti ta le tifemeni ma hetisekile eku heleni ka lembe xidzana ra vu 19.  Mafasitere ya manguva lawa hi ntolovelo ya tatiwa hi ku tirhisa nghilazi, hambi leswi ku tirhisiwaka pulasitiki leyi nga erivaleni na yona.