open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Movha

**Movha**, kumbe **xipandzamananga**, i nchumu lowu nga na mavhilwa.Tinhlamuselo to tala ta timovha ti vula leswaku ngopfu-ngopfu ti famba emagondzweni, ti khandziyisa vanhu va 1-8, ti ni mavhilwa ya mune, naswona ngopfu-ngopfu ti rhwala vakhandziyiematshan’weni yo layicha nhundzu.  Kuna timovha to tlula 1.6 wa tibiliyoni leti tirhisiwaka emisaveni hinkwayo ku sukela hi 2025.

Musunguri wa Mufurwa Nicolas-Joseph Cugnot u endle movha wo sungula wa le magondzweni lowu tirhisaka mpfula hi 1769, kasi musunguri wa le Switzerland François Isaac de Rivaz u tumbuluxile ni ku endla xipandzamananga xo sungula lexi tirhisaka ku hisa ka le ndzeni hi 1808. Movha wa manguva lawa movha lowu tirhaka, lowu xavisiwaka lowu tirhisiwaka siku na siku wu sunguriwe hi 1886, loko musunguri wa Mujarimani Carl Benz u endle patent ya Benz Patent-Motorwagen ya yena. Mimovha leyi xavisiwaka yi sungule ku kumeka ngopfu hi lembe-xidzana ra vu-20. Oldsmobile Curved Dash ya 1901 na Ford Model T ya 1908, havumbirhi bya yona i timovha ta le Amerika, ti tekiwa ngopfu tanihi timovha to sungula leti endliweke hi vunyingi   na leti nga durhiki ngopfu   , hi ku landzelelana. Mimovha yi amukeriwile hi ku hatlisa eU.S., laha yi nga siva makalichi lama kokiwaka hi tihanci. E Europe na le ka swiphemu swin’wana swa misava, xilaveko xa timovha a xi tlakukanga ku kondza ku va endzhaku ka Nyimpi ya Vumbirhi ya Misava. Eka lembe xidzana ra vu-21, ku tirhisiwa ka timovha ka ha andza hi xihatla, ngopfu-ngopfu eChayina, India ni le matikweni man’wana lamantshwa lama hluvukeke.  

Mimovha yi ni swilo leswi lawulaka ku chayela, ku paka, vuhlayiseki bya vakhandziyi ni mavoni yo hambana-hambana. Eka makume ya malembe lama hundzeke, ku engeteriwe swilo leswi engetelekeke ni swilo leswi lawulaka eka timovha, leswi endleke leswaku ti rharhangana hakatsongo-tsongo. Leswi swi katsa swivoni leswi tirhisiwaka ku vona endzhaku nile matlhelo, moya wo titimela, tisisiteme to kongomisa movha ni vuhungasi bya le movheni . Mimovha yo tala leyi tirhisiwaka eku sunguleni ka malembe ya va 2020 yi fambisiwa hi njhini leyi pfurhaka endzeni, leyi hlohloteriwaka hi ku hisiwa ka mafurha ya petirolo. Mimovha ya gezi, leyi nga tumbuluxiwa eku sunguleni ka matimu ya movha, yi sungule ku xavisiwa hi malembe ya va 2000 naswona yi hangalakile hi malembe ya va 2020. Ku cinca ku suka eka timovha leti tirhisaka mafurha ya petirolo, ku ya eka timovha ta gezi swi vonaka ngopfu eka swiyimo swo tala swo hunguta ku cinca ka maxelo.
Yunivhesiti

Ti yunivhesiti to sungula eYuropa ti sunguriwe hi swikolo leswi a swi hlayisiwa hi Kereke ka xikongomelo xo dyondzisa vaprista.Yunivhesiti ya Bologna (), Italy, leyi i simekiweke hi lembe ra 1088, i yunivhesiti yo sungula hi ku ya hi:

* ku va ka nhlangano lowu hi  nyikaka tidigiri ta le henhla swinene.
* hi ku tirhisa rito leri nge  (leyi yi vumbiweke eku sunguleni ka yona).
* ku va ni ntshunxeko eka swikolo swa kereke ni ku humesa tidigiri ta misava swin’we ni leti nga riki ta misava (leyi nga ni dyondzo leyi fambisiwaka hi vafundhisi ni lava nga riki vafundhisi): ririmi, rhetoriki, logic, ntivo-vukwembu, nawu wa canon na nawu wa notari .     

## Matimu
Rito ra ko sungula eka  Xilatini leri  hi ku angarhela yi kombetela eka "nhlayo ya vanhu lava hlanganisiweke eka huvo yin'we, rixaka, khamphani, vaaki, guild, corporation, etc".  Loko hi tiva vutomi bya le madorobeni ni minhlangano ya le malembeni ya le xikarhi swika  kula, minhlangano yo hlawuleka ya swichudeni ni vadyondzisi leyi nga ni timfanelo ta le nawini leti hlengeletiweke (timfanelo leti hi ntolovelo a ti tiyisisiwa hi mapapila lama humesiweke hi tihosana, vafundhisi kumbe madoroba ya vona ) yi sungule ku vitaniwa hi rito leri leri tolovelekeke. Ku fana na ti guild tin’wana, a ti tilawula naswona a ti boha timfanelo ta swirho swa tona. 

Hi matirhiselo ya manguva lawamanga kona, a rito leri ri fikelelaka  ku vula kur "xikolo xa dyondzo hi xona xi nyikaka tidyondzo  ta kahle eka tidyondzo ngopfungopfu leti hi nga riki ta vutshila, naswona hi ntolovelo xi ri na matimba yo nyika tidigiri".  Ku kandziyisiwa ka khale ka nhlengeletano ya yona ya mabindzu a ka ha ri xivumbeko lexikulu lexi yunivhesiti ya manguva lawa yi xiximiwaka ha xona.
Swihahampfhuka swa nyimpi

**Swihaha-mpfhuka swa nyimpi** (swinga vitaniwa swihaha-mpfhuka swo hlongorisa emoyeni ) [ a ] i swihaha-mpfhuka swa nyimpi leswi endleriweke ngopfu-ngopfu ku lwa hi moya ni moya . Eka nyimpi ya masocha, ntirho wa swihaha-mpfhuka swa nyimpi i ku sungula ku tlakuka ka moya eka ndhawu ya nyimpi.Ku lawula ndhawu yale moyeni ehenhla ka ndhawu ya nyimpi swipfumelela swihahampfhuka leswi hoxaka tibomo na swihahampfhuka leswi hlaselaka ku nghenelela eka ku buluka ka tibomo hi tindlela na maqhinga eka swikongomelo swa nala, naswona swi pfuneta ku sivela nala ku endla leswi fanaka.
Xihinga xa ririmi

**Xihinga xa ririmi** i xiga xo fanekisela lexi tirhisiwaka ngopfu ku kombetela eka swihinga swa ririmi eka mbulavurisano, ku nga swiphiqo swa mbulavurisano leswi vanhu kumbe mintlawa leyi vulavulaka kumbe ku tsala ririmi ro hambana-hambana (kumbe ririmi-nkulu ro hambana eka swiyimo swin'wana).

Xiphiqo xa ririmi xi sivela ku vumbiwa ka vuxaka exikarhi ka vanhu naswona xi nga vanga ku ka ku nga twisisani loku vangaka tinxaka to hambana-hambana ti vuyelo to chavisa. Leswi swi nga katsa nkwetlembetano, ku pfilunganyeka, swiphiqo swa vutshunguri, vugevenga, madzolonga, ni ku tirhisiwa ka nkarhi lowu nga pfuniki nchumu, matshalatshala ya mali, ni vutomi bya munhu.
Xikanyakanya

XIkanyakanya, lexi nakambe xi vuriwaka xikanyakanya xa ku susumeta kumbe xikanyakanya lexi fambisiwaka hi munhu , lexi nga ni mavhilwa mambirhi lama boheleriweke eka rimba, rin'wana endzhaku ka rin'wana. Mufambisi wa xikanyakanya uvuriwa muchayeri.

Xikanyakanya xi sunguriwe hi lembe-xidzana ra vu-19 eYuropa. Eku sunguleni ka lembe-xidzana ra vu-21, a ku ri ni swikanyakanya swo tlula 1 wa tibiliyo leswi fambaka eka swifundzha swo tala. Ti tlhela ti endla vuhungasi lebyi dumeke, naswona ti tirhisiwe tanihi Switlangiso swa vana. Xikanyakanya xi tirhisiwa eka vutiolori, vusocha na maphorisa, mintirho ya poso, Mphikizano wa swikanyakanya.

Xivumbeko xa xikanyakanya lexi tolovelekeke lexi ololokeke kumbe lexi "nsirhelelo", a xi cincanga ngopfu ku sukela loko ku endliwe xikanyakanya xo sungula lexi fambisiwaka hi ntambhu kwalomu ka 1885.[3][4][5] Hambiswiritano, vuxokoxoko byo tala byi antswisiwile, ngopfu-ngopfu ku sukela loko ku sunguriwe ku tirhisiwa swilo swa manguva lawa na ku tirhisiwa hi khompyutara. Leswi swi endle leswaku ku va ni maendlelo yo hlawuleka ya swikanyakanya. Eka lembe-xidzana ra vu-21, swikanyakanya swa gezi swi sungule ku rhandziwa.
Vunghana

**Vunghana** i vuxaka bya rirhandzu exikarhi ka vanhu vambirhi kumbe ku tlula. I xivumbeko xo tiya  xa vuxaka bya vanhu ku tlula "ku tolovelana" kumbe "ku hlangana", ku fana na mudyondzi-kulobye, muakelani,mutirhi-kulobye kumbe mutirhi-kulorhi.

Hambileswi ku nga ni swivumbeko swo tala swa vunghana, swihlawulekisi  swo karhi swi tolovelekile eka swiboho swo  tala swo tano, swo tanihi ku hlawula ku va swin’we, ku tiphina hi nkarhi lowu mi wu hetaka swin’we, ni ku kota ku nghenelela eka xiave lexinene na ku seketelana. 

Minkarhi yin'wana vanghana va hambanisiwa na ndyangu, tani hi le ka xivuriso lexi nge "vanghana na ndyangu", naswona minkarhi yin'wana eka varhandziwa(xikombiso, "varhandzani na vanghana"), hambi leswi layini yi nga vonakiki kahle hi vanghana lava nga na mimpfuno . Hi ku fana na ku va eka *ndhawu ya vanghana* swi hlamusela munhu loyi a siveleriweke ku tlakuka ku suka eka xiyimo xa munghana ku ya eka xa murhandziwa (nakambe vona rirhandzu leri nga tlheriseriwiki).
Nambu wa Nyoka

**Nambu wa Nyoka** i nambu lowukulu lowu nga eti ndhawini  ta  Pacific Northwest eUnited States. voma  hi ku leha,hiwona woleha  kutlula hikwayu  Columbia, lowu nga nambu lowukulu swinene wa le Amerika N’walungu lowu chelaka eLwandle ra Pacific . wu sungula eYellowstone National Park, evupela-dyambu bya Wyoming, wu khuluka wuhinda hile nyoka mati mobasa leyi omeke ya le dzongeni wa Idaho, Hells Canyon leyi nga ni swiganga emindzilakaneni ya Idaho, Oregon na Washington, naswona eku heteleleni yi tsemakanya Palouse Hills leyi rhendzelekaka ya le dzonga-vuxa bya Washington. Yi hlangana na Nambu wa Columbia ehansi nyana ka Tri-Cities, Washington, edzongeni wa Columbia Basin .

Xiphemu xa mati xa nambu lowu, lexi khulukaka mati eka swiphemu swa swifundzha swa tsevu swa le United States, xi le xikarhi ka Tintshava ta Rocky en’walungwini ni le vuxeni, Great Basin edzongeni ni Tintshava ta Blue ni mananga lama tlakukeke ya Oregon evupela-dyambu. Ndzhawu leyi yina matimu yo leha ya vumaki bya vholkheno ; timiliyoni ta malembe lama hundzeke, ti- basalt ta Nambu wa Columbia ti funengete tindhawu letikulu ta ndhawu ya mati ya le vupela-dyambu bya Nambu wa Nyoka, kasi Rivala ra Nambu wa Nyoka a ku ri vuyelo bya ndhawu leyi hisaka ya vholkheno ya Yellowstone . Nambu lowu wu tlhele wu cinciwa hi ndhambi ya khombo eka Nguva ya Ayisi ya sweswinyana, leyi endleke swivumbeko swo tanihi Snake River Canyon na Shoshone Falls .
Rendzo

**Ku kunguhateriwa ,**minkarhi yin'wana ku vuriwa ku kunguhateriwa (ku suka eka fatum 'xiboho, ku vhumbha, ku kunguhatelwa'),i ndlela leyi kunguhatiweke ka ha ri emahlweni ya swiendlakalo. Swi nga ha tekiwa tanihi vumundzuku lebyi kunguhatiweke ku nga ha va hi ku angarhela kumbe bya munhu un'we.

Hambi leswi hakanyingi swi tirhisiwaka hi ku cincana, marito  na *ku kunguhateriwa* swi na tinhlamuselo to hambana. Ku boxiwa ko sungula loku tiviwaka ka rito leri kumbe nhlamuselo ya rona ku kumeka eka tsalwa leri tsariweke hi matsalelo ya tinhlanga leri vikaka eka Xiphepherhele xa ntsheketo xa Destinies. Swi nga endleka yi kombetela eka ntwanano wa tipolitiki exikarhi ka mintlawa yinharhu ya swikwembu swa le Sumer (cf. Epic Athra Hasis), laha ku nga murhangeri ntsena loyi a nga ni matimba yo vuyisela swilo leswi a swi vekeke eka swiyimo swa swona swo sungula.

*
Tihlo

Tihlo i xa kutwa lexi xivumbiwa ku vona xirho lexi voniwaka. Ri vona ku langutila ivi ri ku hundzula ku va ti electro- tikhemikhali ta ku susumetiwa eka tinyiyoni (tinyuroni). I xa fambiselo ra ku vona ra xivumbiwa.

Eka swivumbiwa swa le henhla, tihlo i fambiselo leri rharhanganeke ra ku vona leri hlengeletelaka ku vonakala loku humaka eka mbango lowu rhendzeleke, ri lawula matimba ya rona hi ku tirhisa diaphragm, ri ri kongomisa hi ku tirhisa ti-lens leti nga lulamisekiki ku vumba xifaniso, ri hundzula xifaniso lexi xi va nxaxamelo wa mimfungho ya gezi, kutani ri hundzisela mimfungho leyi eka byongo hi tindlela ta misiha leti hlanganisaka tihlo hi ku tirhisa misiha ya mahlo eka tivisiso ni tindhawu tin'wana ta byongo.

Mahlo lama nga ni matimba yo lulamisa ma tile hi swivumbeko swa khume leswi hambaneke hi xisekelo, leswi hlayiweke hi mahlo lama hlanganisiweke ni mahlo lama nga hlanganisiwangiki. Mahlo lawa ya hlanganisiweke ya vumbiwa hi swiphemu swotala leswintsongo swa mahlo, naswona ya tolovelekile eka switsotswana na ti crustaceans . Mahlo lama nga riki ya xihlanganisi ma ni lens yin’we naswona ma kongomisa ku vonakala eka retina leswaku ma endla xifaniso xin’we. Muxaka lowu wa tihlo wu tolovelekile eka swihadyani leswi mamisaka, ku katsa na vanhu.
Xibodze

**Xibodze** I xiharhi lexi tshamaku emisaveni.Yi tiveka hi xikhumba xo tiya lexi sirhelelaka mirhi wa xona, xikan’we na milenge yo tiya, yo tiya leyi lulameleke ku famba emisaveni. Kuhambana na xibodze xale ndzeni ka mati, lexi talaka ku hanya ematini, swibodze swi tshama emisaveni hinkwayo naswona switala ku kumeka eka tindhawu letinga oma tofana na mananga na byanyi.

Swibodze i swiharhi leswi dyaka byanyi, swidya ngopfu byanyi, matluka, mihandzu na swimilani swin’wana. Swi tiveka hi ku famba hi ku nonoka ni ku hanya nkarhi wo leha, laha tinxaka tin’wana ti hanyaka malembe yo tlula 100.
## Swikombo
Rihanyo ra mihleketo

**Rihanyo** ra mihleketo i xiyimo xa vuhlayiseki lexi eka xona munhu a kotaka ku langutana na ntshikilelo lowu tolovelekeke wa vutomi, a lemuka vuswikoti bya yena, a dyondza no tirha hi ndlela leyi humesaka mihandzu, na ku hoxa xandla eka vaaki va yena. Yi katsa swiyenge swa mintlhaveko, swa miehleketo na swa ntshamisano swa rihanyo, naswona yi kuceteriwa hi swilo swa xitekela, mbango na vutomi. Ku hlayisa rihanyo ra mianakanyo swi katsa ku tikhathalela, ku endla vutiolori, ku tihlanganisa ni vanhu ni ku lava mpfuno wa xiphurofexinali loko swi laveka.

Rihanyo ra mianakanyo a hi ku pfumaleka ka vuvabyi bya mianakanyo ntsena. I xitirhisiwa lexinene lexi endlaka leswaku vanhu va kota ku lawula ntshikilelo, ku tirha hi ndlela leyinene evuton’wini bya siku na siku, na ku fikelela vuhlayiseki bya munhu hi xiyexe na bya ntshamisano.

Swilo leswi kucetelaka:

Rihanyo ra miehleketo ri vumbiwa hi ku hlanganisiwa ka:

Swilo swa ntivo-vutomi, ku katsa ni swiaki swa xitekela ni tikhemikhali ta misiha.

Mintokoto ya vutomi, yo tanihi ku vaviseka kumbe ku xanisiwa.

Swilo swa ntshamisano na mbango, ku katsa na swiyimo swa tindlu, vuhlayiseki bya vaaki, na xiyimo xa ikhonomi ya vaaki.
## Swikombo
Caster Semenya

Caster Semenya u hlawuriwile ku rhwala mujeko wa tiko hi nkarhi wa nkhuvo wo pfula wa Tipolimtiki ta Ximumu ta Nkaye wa gidi-nkulu ni makume-mbiri.  Endzhaku u hlurile mendlele ya silivhere eka 800 wa timitara ta vavasati eka mintlangu leyi, hi nkarhi wa 1:57.23 wa tisekoni, ku nga nkarhi lowunene wa nguva ya yena. U hundze vaphikizani va tsevu eka Nkaye wa gidi ni makume-mbiri wa timitara to hetelela, kambe a nga hundzanga nghwazi ya World Athletics Mariya Savinova wa le Russia, loyi a tekeke nsuku hi nkarhi wa 1:56.19, a heta hi 1.04 wa tisekoni emahlweni ka Semenya.  Hi nkarhi wa vuhangalasi bya BBC endzhaku ka mphikizano, khale ka mutlangi wa swihinga wa le Britain Colin Jackson u tlakusile xivutiso xa leswaku xana Semenya u hoxe mphikizano, tani hi leswi nkarhi lowu a wu tsutsumisiwa a wu ri kahle endzeni ka vuswikoti bya yena,   hambi leswi entiyisweni Semenya eka nkarhi wolowo a a tsutsuma kan’we ntsena evuton’wini bya yena hi rivilo ro tlula nkarhi wo hlula wa Savinova, loko a hlula eka Vumpfampfarhuti bya Misava bya 2009. 

Hi November Nkaye wa gidi-nkulu ni makume-, Ejensi ya Misava Hinkwayo yo Lwisana ni Swidzidzirisi yi ringanyete leswaku Savinova ni vatlangi van’wana va mune va le Rhaxiya va yirisiwa vutomi hinkwabyo hikwalaho ko tlula milawu ya swidzidzirisi eka Tiolimpiki.  Hi ti 10 Hukuri 20 Nkaye wa gidi-nkulu ni makume-mbiri ntlhanu, Khoto ya Vulamuleri bya Mintlangu (CAS) yi hlongole ximfumo mbuyelo wa Savinova lowu tlheriseriweke endzhaku ku ya eka Nhlangula 2010. Komiti ya Tiolimpiki ya Matiko ya Misava yi tlhele yi avela timendhe ta London Nkaye wa gidi-nkulu ni makume-mbiri, naswona silivhere ya Semenya yi ndlandlamuxiwile ku va nsuku.   

Pholisi ya IAAF eka swiyimo swa le henhla swa ntumbuluko swa testosterone eka vavasati, leyi a yi ri kona ku sukela hi 2011  yi yimisiwile endzhaku ka nandzu wa *Dutee Chand v. Athletics Federation of India (AFI) & The International Association of Athletics Federations*, eka Khoto ya Vulamuleri bya Mintlangu, yi teke xiboho hi Nhlangula 2015.  Xiboho xi kumile leswaku ku na ku pfumaleka ka vumbhoni lebyi nyikeke leswaku testosterone yi engetele matirhelo ya vatlangi va xisati naswona yi tivise IAAF leswaku yi na malembe mambirhi ku nyika vumbhoni.
Nghal

Nghala:

**Nghala** i xiharhi xale nhoveni lexi tivekaka hiku hanya hiswinwana swiharhi swale nhoveni, hindlela yo swi hlota kumbe kuswi hlongorisa. Nghala i muxaka wa swimanga swale nhoveni lowu hanyaka hi nyama ya swinwana swiharhi kungari mabyasi.Tinghala ti kumeka eAfrica Dzonga ni yanwana matiko yale Africa, tinwana tinxaka ta tinghala tinga kumeka eAmerica etindhawini   to titimela swinene eVupela bya Amerika.

## Swikombo
Ximakwa

**Ximakwa** i muxakwa wa xiharhi lexi vitaniwaka mbyana, kambe yona i mbyana leyi nga cinciki hi ndlela ya xivumbeko hikuva i mbyana leyi kulaka kambe yinga kuli mirhi hikuva yona i mbyana leyi komeke hi ntumbuluko. Yona i mbyana yo saseka swinene hikuva hi xitalo u kuma kuri mbyana yo tala mavoya swinene lero ya mahlo ya yona ya funungetiwile hi voya bya yona. Ximakwa xi hambanile na ti mbyana tin'wana hikuva yona ayi na pongo swinene kufana na timbyana leti kulu, xona xi soleke xi soleka na rito ku fana na mirhi wunga soleka.

Ximakwa xi hambanile na timbyana tin'wana hikuva xona xi komile milenge naswona i mbyana leyi nga ni nomu lowu tsongo ku hambana ni tin'wana ti mbyana. Xona ahi mbyana yo chavisa hikuva ayi lumi. Xifuwo lexi xi hanya na vanhu ku tlula swinwana swifuwo.>

## Swikombo
Xintlen’wana

**Xintlen’wana** i xiharhi xa nhova lexi tivekaka hi ku fafazela risema ro nun’hwa leswaku xitisirhelela.  Swintlen’wana i muxaka wa ximanga naswona xi kula kufikela eka mitara hi kuleha. Kuna tinxaka to hambana-hambana ta swintlen’wana leti hambanaka hi xivumbeko ku suka eka muvala wa ntima na wo basa ku ya eka wa ribungu, hambiswiritano kinkwaswo swina muvala wo lemukisa. Swintlen’wana i swiharhi leswi humaka na madyambu naswona swi tshama swi ri swoxe loko swi nga tswali, hambi leswi etindhawini leti titimelaka, swa hlengeletana eka mincele leswaku swi kufumetana. Ninhlikanhi swi tumbeta emigojini, leyi swi yi celaka hi minwala ya swona ya matimba. 

Hambileswi swintlen’wana swi kotaka ku nunwhela notwa swinene, a swi koti kuvonela ekule, naswona switala kudlawa hi kukandziyiwa hi timovha. Swintlen’wana  swi tala ku hanya malembe ya ntsevu enhoveni. Kasi loko swifuwiwa swi hanya kufikela eka khume wa malembe.

Kuna xintlen’wani mintila minharhu, lexi talaka ku hlayisiwa tanihi xiharhi xale kaya. E tikweni ra Amerika, swintlen’wani swi nga hlayisiwa hi nawu tanihi swifuwo swa le kaya eka swifundzhankulu swa 17.   Loko xintlen’wana xi hlayisiwa ekaya, swiphemu swa xona swo nun'hwa swi tala ku susiwa hi vuhandzuri.  Etikweni ra Nghilandhi, swintlen’wana swi nga hlayisiwa tanihi swifuwo swalekaya,[6] kambe vary-chili wa nhlayiso wa swiharhi wa 2006 wu endle leswaku swi nga vi enawini ku susa swiphemu swa swona swo nun'ha. 

## Swikombo
Nkoka wa swivuriso swa xitsonga eka ku titoloveta ririmi

**Swivuriso swa Xitsonga** i marito ya vutlhari bya ndhavuko lama humaka eka Vatsonga, lama hlanganisaka dyondzo, milawu ya mahanyelo ni mikhuva ya rixaka. Swivuriso swi na nkoka lowukulu eka vutshila bya ku vulavula naswona swi tirhisiwa ku hundzisa vutivi, ku letela mahanyelo lamanene ni ku tiyisa ku twisisana exikarhi ka vanhu. Hi ntolovelo, swivuriso swi tirhisiwa eka timhaka ta siku na siku, eka switori ni le ka tindzima ta vurhangeri leswaku ku humesiwa mianakanyo hi ndlela yo koma kambe leyi enteke.

Eka ku titoloveta ririmi, swivuriso swa Xitsonga swi pfuna swinene eka ku aka vuswikoti byo vulavula ni ku twisisa ririmi hi ku enta. Swi kombisa ku nona ka marito ni ndlela leyi ririmi ri tirhisiwaka ha yona eka swiyimo swo hambana. Dyondzo yi kombisa leswaku swivuriso swi tlhela swi pfuna ku kurisa vutivi bya ndhavuko eka vantshwa, swi tiyisa vuxaka exikarhi ka ririmi ni ndhavuko, naswona swi endla leswaku vutivi bya rixaka byi hundziseriwa eka switukulwana leswi landzelaka.

Hambileswi ku nga na mintlhontlho leyi humaka eka ku tlakuka ka tindzimi ta misava ni ku cinca ka nkarhi, swivuriso swa Xitsonga swa ha ri swa nkoka eka ku hlayisa ririmi ni ndhavuko. Ku swi tirhisa eka dyondzo ni le ka mahanyelo ya siku na siku swi pfuna ku tiyisa ririmi ra Xitsonga ni ku sirhelela ndzhaka ya Vatsonga.Xikombiso: ku tlula ka mhala ku letela n`wana wa le ndzeni, leswi vulaka leswaku n`wana u tekela swiendlo swa vatswari. 
## swikombo
Panthera leo

leyi i drafti ya mina yavu mbirhi

**Nghala** i xiharhi xa matimba swinene lexi xi kumekaka enhoveni , lexi xi tivekaka hi vutlharhi byo hlota swinene , xidya nyama ntsena xi wela ka ntlawa wa ximanga xale nhoveni lexi tivekaka hi vutlharhi noka xingalavi , ku hupiwa hi swiharhi swinwana swikalaka swingari wa xona mihlovo , xitiveka tani hi xa matimba noka xinga chavi kubiha nakunwe , xa karhata swinene no bhonga hi mpfumawulo wale henhla .Nghala i nala lonkulu wale nhoveni nghala yi tiva ku hlotela ndyangu wa yona hi vutlharhi, yi sirhelela ndyangu wa yona hi mbilu hinkwayo.

## Swikombiso
Mati monwa

This is my draft space No. 1

MATI

**Mati** i vutomi hikuva hikuva hikwaswo leswi hanyaka swa ma lava. Vanhu wa tirhisa mati ku nwa, ku sweka, ku hlamba ni ku cheleta swimilana. Mati ma tlhela ma pfuna miri wa munhu leswaku wu tshama wu ri ni rihanyo lerinene. Hi fanele ku hlayisa mati hikuva i ya nkoka swinene emisaveni.

## Swikombo
Rirhandzu ra vanhu va mbirhi

This is my draft space No.1

Rirhandzu

**Rirhandzu** i nchumu wa nkoka swinene evuton’wini. Loko hi rhandza van’wana, hi kombisa musa, ku twelana ni ku hlonipha. Rirhandzu ri aka ku rhula emindyangwini ni le ka vaaki hinkwavo. A hi hlayiseni rirhandzu etimbilwini ta hina siku ni siku.

## Swikombo
Vupfumeri

Vupfumeri:

**Vupfumeri** i vukhongeri byo hambana hambana laha vanhu va tshembelaka eka wona eximoyeni, Vanhu va ni ku tshemba hiku hambana ka vona niku hambana ka tindhawu leti va tshamaka eka tona. Vanwana va tinxaka tinwana va tshemba eka vukhongeri bya vanhu lava hindzeke emisaveni kufana ni tinxaka ta vantima lava tirhisaka xintima ku lwa mavabyi, swilo swa ximoya. Vanwana va tirhisa swa xikwembu xale bibeleni laha va khongelaka va tirhisa rito ra yeso loyi va tshembaka leswaku u file a tlhela a pfuka ku ta lwela swidyoho swa vona laha emisaveni.

Vapfumeri vanwana va tinxaka ta machina ni masomalia va khongela swilo swaku vatliwa kungava kuri swi vanhwana kumbe swiharhi leswi va tshembaka leswaku aswiri na matimba khale laha aku hanya khale ka va kokwana wa vona gidi wa malembe ndzhaku. Vanwana va zondha vapfumeri vati hambanyisa eka vona hikuya hiku hambana ka vona laha swinga rivaleni leswaku ava khongeli xikwembu swo fana.

Tibuku leti tirhisiweke:
Ku cinca tindzimi(code-switching) eka tikilasi to tala ta tindzimi eAfrika-Dzonga

**Ku cinca tindzimi (code-switching)** i ku tirhisa tindzimi timbirhi kumbe ku tlula eka mbulavurisano wun’we kumbe eka nkarhi wun’we wa dyondzo. E Afrika-Dzonga, laha ku nga na tindzimi to tala leti vulavuriwaka, ku cinca tindzimi i ntolovelo lowu tolovelekeke ngopfu eka tiklasi. Vadyondzisi ni vadyondzi va tala va tirhisa ririmi ra le kaya swin’we ni Xinghezi kumbe rin’wana ririmi ra dyondzo leswaku ku antswisiwa ku twisisa.

Vulavisisi bya swa dyondzo byi kombisa leswaku ku cinca tindzimi swi nga tirha tanihi ndlela yo seketela ku dyondza. Vadyondzisi va tirhisa ririmi ra le kaya ku hlamusela timhaka leti nonon’hwaka, ku pfuna vadyondzi ku twisisa marito lamantshwa ni ku va nyika ku titshemba eka ku nghenelela eka dyondzo. Leswi swi pfuna ngopfu eka swiyimo laha vadyondzi va nga si tiviki kahle ririmi leri tirhisiwaka tanihi ririmi ra dyondzo.

Vadyondzisi ni valavisisi va tlhela va kombisa leswaku ku amukela tindzimi hinkwato ta vadyondzi swi tlakusa dyondzo ni ku kurisa vuswikoti bya vona byo ehleketa. Loko ririmi ro fana na Xitsonga ri tirhisiwa swin’we ni tindzimi tin’wana, swi endla leswaku vadyondzi va titwa va amukeriwile naswona swi pfuna ku fikelela dyondzo hi ndlela leyinene.

## Tibuku leti tirhisiweke
Ndzawulo ya dyondzo

**Ndzawulo** ya dyondzo i ndzawulo ya mfumo leyi nga na vutihlamuleri byo tlakusa na ku lawula dyondzo etikweni.  Vutihlamuleri byo karhi na xivumbeko xa ndzawulo swa hambana ku ya hi tiko.
  Hi ntolovelo, yi tumbuluxa no tirhisa tipholisi ta dyondzo, yi langutela swivandla swa dyondzo, na ku tiyisisa mfikelelo wa dyondzo ya xiyimo xa le henhla.  Xikalo xi tala ku katsa dyondzo ya le hansi, ya le henhla na ya le henhla, xikan’we na ndzetelo wa vutshila na dyondzo yo hlawuleka.

Tindzawulo ta dyondzo ti kona ematikweni yo hambana, na swikombiso leswi katsaka Ndzawulo ya dyondzo ya masungulo eAfrika-Dzonga, Ndzawulo ya dyondzo eUK (leyi katsaka Nghilandhi), Ndzawulo ya Dyondzo ya United States, na Ndzawulo ya Dyondzo eAustralia.  Mintirho ya nkoka hi ntolovelo yi katsa nhluvukiso wa pholisi, vulawuri, avelo ra mali, na ku nyika nseketelo eka swikolo na vadyondzisi.
## Tibuku leti tirhisiweke.
Xitsonga Machangana

**Vatsonga** i ntlawa wo hambana wa tinxaka leti katsa Vashangaan, Vathonga, Vatonga, Vandzawu, VaTshwa, Vakalanga na Valoyi, ku vula tin’wana. Ku hambana ka tinxaka ka tala ku vangela leswaku van’wana va ala vito ra Shangaan kumbe Tsonga, swi ya hi munhu loyi u vulavulaka na yena. I swa nkoka ku twisisa leswaku Vatsonga hinkwavo va huma eka ntumbuluko wun’we, kambe xin’wana na xin’wana xa tinxaka xi teke vutivi ni vutihlawuleli byo hambana. Vatsonga va kumeka eAfrika-Dzonga, eMozambique na le Zimbabwe.

Masungulo ya Vatsonga ma tlhela ma tlhelela emikarhini ya Hosi Shaka Zulu, loko a va tiveka hi ku cincana masela ni swibya swa tinhlalu va kuma koporo, mananga ni munyu. Hosi Shaka u rhumele Soshangane (Manukosi) leswaku a ya hlula ndhawu leyi sweswi yi vuriwaka Dzonga ra Mozambique hi lembe-xidzana ra vu-19 hi nkarhi wa mphikelelo wa Mfecane. Soshangane u kokiwile hi ku saseka ni ku nona ka tiko rero swin’we ni ku titsongahata ka vaaki va rona, lava a va katsa tinxaka ta Vanguni na Vatsonga.

## Swikombo
Ha dyondza marha mintirho kuhava

Ha dyondza marha mintirho ku hava

**DYONDZO** I XITLHANGU. Nelson Mandela u tshame a vula leswaku “Dyondzo i xilotlelo xa ku humelela" naswona utshembha leswaku hikwalaho ka dyondzo n'wana wa mutirhi wale mugodini angava murhangeri wa mugodi, kumbe murhangeri wa tiko. Vatswari va hina ava tshembha leswaku dyondzo hi yona ntlhari ro lwisana na ku Kala Ka mintirho na vusiwana kambe aswi leku veni hi ndlela yona.

## Minkombo ya vatsari
Xikunwana

Swinkunwana i tidijithi ta nenge wa Tetrapod. Tinxaka ta Xiharhi to fana na swimanga leswi fambaka hi swinkunwana swa swona swi hlamuseriwa tanihi digitigrade. Vanhu, na swiharhi swin'wana leswi fambaka hi milenge ya swona, swi hlamuseriwa tanihi hikuva plantigrade;  swiharhi swa  unguligrade hi leswi fambaka swi ri ni **Swikunwana** emakumu ka swikunwana swa swona.

## Xivumbeko
Hi ntolovelo ku ni swikunwana swa ntlhanu leswi nga kona eka nenge wun’wana ni wun’wana wa munhu. Xikunwana xin’wana ni xin’wana xi ni marhambu manharhu ya phalanx, ya le kusuhi, ya le xikarhi ni ya le kule, handle ka xikunwana lexikulu ( Latin). Eka vanhu vatsongo, xikunwana lexitsongo na xona xi pfumala marhambu ya le xikarhi. Hallux yina ntsena marhambu mambirhi ya phalanx, ya proximal na distal. Mahlangano exikarhi ka phalanx yin'wana na yin'wana i mahlangano ya interphalangeal . Marhambu ya phalanx ya le kusuhi ya xikunwana xin'wana na xin'wana ya hlangana na rhambu ra metatarsal ra nenge eka nhlangano wa metatarsophalangeal . Xikunwana xin’wana ni xin’wana xi rhendzeriwe hi nhlonge, naswona lexi nga kona eka swikunwana hinkwaswo swa ntlhanu i xipikiri xa milenge .

### Misiha
Ku famba ka swikunwana hi xitalo i ku olovisiwa naku ndlandlamuxiwa (ku famba kuya eka vuwexe kumbe endzhaku ka nenge) hiku tirhisa ti-tendons leti nga ni tihlampfana leti namarhelaka eka swikunwana eka swiphemu swale mahlweni nale henhla swa marhambu ya phalanx.  : 1 . 573 

### Mphakelo wa ngati
Swikunwana swi amukela ngati kusuka eka marhavi ya xidijithali ya ti plantar metatarsal arteries naswona swi humesa ngati eka dorsal venous arch ya nenge.  : 1 . 580–81 

### Mphakelo wa misiha
Ku twa eka nhlonge ya swikunwana swi nyikiwa hi misiha ya ntlhanu. Nsiha wa le henhla wa fibular wu nyika ku twa ehenhla ka swikunwana, handle ka le xikarhi ka hallux na xikunwana xa vumbirhi, lexi nyikiwaka hi misiha ya fibular leyi dzikeke, na vuandlalo bya le handle bya xikunwana xa vuntlhanu, lexi nyikiwaka hi sural nerve . Ku twa ehansi ka swikunwana ku nyikiwa hi misiha ya le xikarhi ka xikunwana, leyi nyikaka ku twa eka xikunwana lexikulu ni swikunwana swa le ndzeni swinharhu ni hafu, ni misiha ya le tlhelo ya le ndzhaku, leyi nyikaka ku twa eka xikunwana lexitsongo ni hafu ya ku twa ka xikunwana xa vumune.

Eka vanhu, hallux hi ntolovelo yi lehe ku tlula xikunwana xa vumbirhi, kambe eka vanhu van’wana, swi nga ha endleka ku nga ri xikunwana xo leha swinene. Kuna mfanelo ku tekelela ka ndzhaka eka vanhu, laha xitekela lexi lawulaka xivangaka xikunwana xa vumbirhi xo leha ("Morton's toe" kumbe "Greek foot") kasi genotype ya homozygous recessive yi humesa na mfanelo leyi tolovelekeke swinene: hallux yo leha.  Vanhu lava nga na vuvabyi bya xitekela lebyi nga tolovelekangiki bya fibrodysplasia ossificans progressiva hi xihlawulekisi va na hallux yo koma leyi vonakaka yi jika endzeni, kumbe exikarhi loko yi pimanisiwa na nenge.

## Tibuku leti tirhisiweke
Perekisi

Peac i nsinya lowu ngana  matluka ya ku nga ni mihandzu yo tsokombela,leyi nga na swihlawulekisi swo hambana-hambana. Swo tala swa swona swi vuriwa timampiri, kasi leswi nga ni nhlonge yo vangama, leswi nga riki na xivumbeko xa vulovolovo swi vuriwa **ti-nectarines**. Hambi leswi ti humaka eka muxaka wun'we, ti tekiwa tanihi mihandzu yo hambana.
Ntirho

**Ntirho** i vuxaka exikarhi ka mintlawa yimbirhi leyi lawulaka mphakelo wa mi ntirho na ku holela vatirhi. Hi ntolovelo swi ya hi ntwanano exikarhi ka munhu un'we na muthori  loyi a nga eka khamphani, nhlangano lowu nga bindzuriki, khamphani kumbe nhlangano wun'wana na wun'wana, u hakela  mutirhi hi ku endla ntirho lowu a averiweke wona. Vatirhi va tirha hi ku tlherisela miholo, lowu nga hakeriwaka hi ku ya hi ntsengo wa awara, hi ntirho wa le xikarhi kumbe muholo wa lembe, swi ya hi muxaka wa ntirho lowu mutirhi a wu endlaka, swiyimo leswi nga kona swa xiyenge na Matimba yo xaviselana exikarhi ka mintlawa. Vatirhi eka swiyenge swin'wana va nga ha kuma tihakelo ta mahala, tihakelo to engetela. Eka mixaka yin'wana ya mintirho, vatirhi va nga ha kuma mimpfuno ku engetela eka hakelo. Mimpfuno yi nga ha katsa ndzindza-khombo wa rihanyo,tindlu na ndzindzawulo wa vulema.
Ximanga

Ximanga, lexi nakambe xi vitaniwaka ximanga xa le kaya kumbe xa le ndlwini, i xiharhi lexintsongo lexi dyaka nyama. Xi titshega hi swakudya swa nyama naswona xi rhandza ku hlota swiharhi leswitsongo swo fana na makotimbe ni timhunti letitsongo. Xi ni miri lowu tiyeke kambe lowu olovaka ku famba, naswona xi hatlisa ku angula loko xi vona kumbe ku twa khombo. Meno ya xona yo tontswa ni minwala ya xona leyi nga ni matimba swi xi pfuna ku khoma ni ku dlaya leswi xi swi hlovaka. Ku vona ka xona nivusiku ni ku nun’hwetela ka xona swi hluvukisiwile swinene.

Hambileswi ximanga xi nga va ni xinghana ni vanhu, hi ntolovelo i muhloti loyi a tshamaka a ri yexe naswona u tirha ngopfu madyambu ni nivusiku. Swimanga swi vulavurisana hi tindlela to hambanahambana to fana na ku rila, ku bonga, ku huwelela ni ku endla mimpfumawulo yo hambana. Swi tlhela swi kota ku twa mimpfumawulo leyi nga twakaliki kahle eka tindleve ta vanhu, ngopfu-ngopfu leyi endliwaka hi swiharhi leswitsongo leswi swi swi hlovaka.

Vutlhari bya ximanga byi vonaka eka vuswikoti bya xona byo titwananisa ni tindhawu to hambana, ku dyondza hi ku xiyisisa, ni ku tlhantlha swiphiqo. Swimanga swa xisati swi nga veleka vana ku sukela hi ximun’wana ku ya eka ntlhanu, hi ku ya hi ndhawu ni nkarhi wa lembe. Eka tindhawu leti titimelaka swi tala ku veleka hi nkarhi wo karhi wa lembe, kambe eka tindhawu ta equatorial swi nga veleka lembe hinkwaro.

Swimanga swo tala ti na minwala ya ntlhanu emilengeni ya tona ya le mahlweni na mune emilengeni yakwe ya le ndzhaku. Mfungho wa dewclaw wu le kusuhi na minwala yin'wana. Ku tlula kwalaho ku na ku huma loku vonakaka ku ri "nenge" wa vutsevu. Xiyimo lexi xo hlawuleka xa milenge ya le mahlweni endzeni ka swihlakala a xi tirhi eka ku famba loku tolovelekeke kambe ku ehleketiwa leswaku i xitirhisiwa xo sivela ku tlula lexi tirhisiwaka loko ku ri karhi ku tlula. Tinxaka tin'wana ta swimanga ti tala ku va ni tintiho leti engetelekeke ("Polydactyly").

Swimanga swa na kwalomu ka 470 wa swiluva swa nantswo, loko swi pimanisiwa na ku tlula 9,000 eka ririmi ra munhu. Makati ya le kaya ni ya le nhoveni ya ni xitekela lexi amukelaka nantswo lexi endlaka leswaku swiluva swa wona swi nga swi koti ku hlangana ni timolekhuli ta chukela, swi swi siya swi nga ri na vuswikoti byo nantswa ku nandziha. Kambe ti ni swibyariwa swa nantswo leswi nga ni asidi, Ti-amino acid to fana ni swiaki swa tiphrotheyini, ni nantswo wo bava.

Swimanga swi hlayisa matimba hi ku etlela ku tlula swiharhi swo tala, ngopfu-ngopfu loko ti ri karhi ti kula. Nkarhi wa siku na siku wa vurhongo wu hambana, hi ntolovelo exikarhi ka 12 na 16 wa tiawara, laha 13 ku ya eka 14 ku nga avhareji. Timbyana tin'wana ti kota ku etlela tiawara ta 20. Xiga lexi nge "ku etlela ka ximanga" ku nga ku wisa ka xinkarhana xi kombetela eka mboyamelo wa ximanga wo etlela (swi nga ri swingani) swa xinkarhana. Nkarhi wo koma wa ku tshukatshuka ka mahlo hakanyingi wu fambisana na ku tshukatlhuka ka misiha, leswi kombaka leswaku va lorha.

## Swikombo
Jacob Zuma

## Jacob Zuma:
**Zuma** a a ri muhlaseli wa khale wa ku lwisana na apartheid, xirho xa uMkhonto weSizwe, naswona a ri presidente wa African National Congress (ANC) ku sukela hi 2007 ku fika hi 2017. Nongonoko wa mipfuno ya vaaki (social grants) eAfrika Dzonga wu andzile ehansi ka vurhangeri bya Zuma, naswona Zuma u dzunisiwile hikwalaho ka pholisi ya yena ya HIV/AIDS leyi vuriwaka leswaku yi pfunile ku engetela vutomi byo leha bya vanhu eAfrika Dzonga.

Ku tumbuluxiwile minyangwa leyintshwa ya mfumo, ku fana na Minyangwa ya Vavasati, Vana na Vanhu lava hanyaka na Vutsoniwa; Nhluvukiso wa Miganga na Ku antswisa Tiko (ku hambanisa Vurimi na Timhaka ta Misava); Dyondzo ya Masungulo (ku yi hambanisa na Dyondzo ya le Henhla); Mfumo wa Ntirhisano na Timhaka ta Vuhosi bya Ndabuko (ku tlhela ku kongomisiwa Mfumo wa Swifundzankulu na wa Miganga); MaVeterani ya Masocha (ku suka eka masocha ya le nawini na lawa nga riki ya le nawini); Vuxaka bya Matiko na Ntirhisano (ku tlhela ku kongomisiwa leswi a swi vitaniwa Ndzawulo ya Timhaka ta le Handle); na Nhluvukiso wa ikhonomi.

## Xikombo
Nsinya

Eka vutivi bya swimilana, **nsinya** i ximilani lexi tshamaka xi ri kona lexi nga na nsinya wo leha kumbe nsinya, hi ntolovelo wu seketela marhavi na matluka . Eka matirhiselo man’wana, nhlamuselo ya nsinya yingava yitsongo, xikombiso, kukatsa ntsena swimilani swa tihunyi leswingana kukula ka vumbirhi, ntsena swimilani leswi tirhisiwaka tani hi timhandzi, kumbe swimilani ntsena leswinga ehenhla ka ku leha loku vekiweke. Tinhlamuselo to anama ti katsa micindzu yo leha, ti tree ferns, mabanana na swihlahla swa bamboo .

Misinya ahi monophyletic ya muxaka unwe kambe yivumbiwa hi tinxaka tohambana hambana ta swimilani leswinga tiyimela hi swoxe leswinga endla xirhabyani na marhavi tani hi ndlela yo tlakuka ehenhla ka swimilani swin’wana kuva swi phikizana hi ku vonakala ka dyambu. Vunyingi bya tinxaka ta misinya i ti angiosperms kumbe ti hardwoods; eka leswin’wana hinkwaswo, yo tala i ti- gymnosperm kumbe tihunyi to olova. Mirhi yi tala ku hanya nkarhi wo leha, mirhi yin’wana yi fika eka magidi yo hlayanyana ya malembe hi vukhale. Misinya yosungula yitumbuluke kwalomu ka 400 miliyoni wa malembe lawa yanga hundza, naswona ku ringanyetiwa leswaku kuna kwalomu ka tibiliyoni ta tibiliyoni tinharhu ta misinya leyi vupfeke emisaveni sweswi.
Dyondzo ya matimu

***Matimu*** i dyondzo leyi hleriweke ya nkarhi lowu nga hundza, leyi kongomisiwaka ngopfu eka nkarhi lowu nga hundzukiki wa vanhu. Tanihi dyondzo  yi kambisisa ni ku hlamusela vumbhoni ku vumba marungula ya leswi humeleleke ni ku hlamusela leswaku hikokwalaho ka yini swi humelerile.Vativi van'wana va vula leswaku matimu i sayense ya ntshamisano, kasi van'wana va ma teka ma ri xiphemu xa tidyondzo ta vumunhu kumbe va ma teka tanihi dyondzo leyi hlanganisiweke. Minjhekanjhekisano leyi fanaka yi rhendzele xikongomelo xa matimu - hi xikombiso, loko xikongomelo xa yona lexikulu ku ri xa dyondzo, ku paluxa ntiyiso, kumbe ku dyondza tidyondzo eka nkarhi lowu nga hundza.Hi ku angarhela, rito matimu a ri vulavuli eka dyondzo kambe eka nkarhi lowu nga hundza hi woxe, minkarhi ya nkarhi lowu nga hundzaka, kumbe eka matsalwa ya nkarhi lowu hundzeke.

Ndzavisiso wa matimu wu titshege hi swihlovo swa masungulo na swa vumbirhi ku pfuxeta swiendlakalo swa nkarhi lowu hundzeke na ku tiyisisa tinhlamuselo. Nxopaxopo wa swihlovo wu tirhisiwa ku kambela swihlovo leswi,ku kambela ntiyiso wa swona,leswi nga endzeni na ku tshembheka ka swona.Van’wamatimu va lwela ku hlanganisa mavonelo ya swihlovo swo hlayanyana ku hluvukisa xitlhokovetselo lexi hlanganeke.Swikolo swo hambana swa mihleketo, swo tanihi positivism, xikolo xa , Marxism,na postmodernism,swi na maendlelo yo hambana ya maendlelo.
Fexeni leyi nga ta heta nkarhi wo leha.

**Fexeni** leyi nga ta tshama nkarhi wo leha i nhlangano lowu wu kumaka matimba emisaveni hinkwayo, wu kongomisa eka ku dizayina, ku humelerisa, na ku dya swiambalo hi ndlela leyi nga onhi mbango na vutihlamuleri eka vaaki.  Indasitiri ya fexeni i yin’wana ya matiko lama thyakisaka swinene emisaveni, laha ku nga na ku onhiwa lokukulu ka mbango ku suka eka ku thyakisa mati ku ya eka ku humesiwa ka khaboni, xikan’we na timhaka ta ntshamiseko to fana na maendlelo ya vatirhi lama nga lulamangiki.

Xin’wana xa swilo swa nkoka swa fexeni leyi nga ta tshama nkarhi wo leha i ku tirhisiwa ka switirhisiwa leswi nga onhiki ntumbuluko.  Leswi swikatsa organic cotton, malapi lawa ya vuyeleriweke, na swiambalo swa vutumbuluxi swofana na mushroom leather kumbe swin’wana leswi endliweke hi swimilani eka malapi ya ndzhavuko.  Tibrand ti tlhela ti lavisisa tindlela to hunguta thyaka, to tanihi ku pfuxeta swiambalo swa khale kumbe ku tirhisa tindlela to dizayina leti nga riki na thyaka.

Vuhumelerisi bya mahanyelo i nchumu wun’wana wa nkoka.  Leswi swi vula ku tiyisisa miholo leyi ringaneleke, swiyimo swa ntirho leswi hlayisekeke, na ku va erivaleni eka tikheteni ta mphakelo.  Vaxavi va ya va lava vutihlamuleri byo tala eka tibrand, leswi susumetaka indasitiri eka maendlelo ya vutihlamuleri swinene.  Mhaka ya "slow fashion" yitlhela yikuma traction, yi hlohletela vanhu kuva va xava swintsongo, va hlawula khwalithi kutlula nhlayo, naku vekisa eka swiphemu leswinga hundzeriwiki hi nkarhi leswinga heleli eka tindzhawu to lahlela thyaka endzhaku ka ku ambala nyana.

Vuyelo bya fexeni yo hatlisa bya hlamarisa – ku ringanyetiwa leswaku indasitiri ya fexeni yi humesa kutlula 12% wa ku humesiwa ka gasi ya greenhouse ya misava hinkwayo naswona yi na vutihlamuleri eka 20% wa mati ya thyaka ya misava hinkwayo.  Hi ku endla swihlawulekisi leswi nga heriki, vatirhisi va nga pfuneta ku hunguta khombo leri na ku seketela maendlelo ya vatirhi lama lulameke.
## Tibuku leti tirhisiweke
Christopher Nkunku

**Christopher Alan Nkunku** (loyi a velekiweke hi ti 14 Nyenyankulu 1997) i mutlangi wa bolo ya milenge wa xiphurofexinali wa le Furwa loyi a tlangaka tanihi mutlangi wa le mahlweni kumbe wo hlasela wa le xikarhi  eka xipano Serie A xa AC Milan na xipano xa rixaka xa Furwa .

Nkunku u thwasile eka Paris Saint-Germain Academy naswona u endle ntlangu wa yena wo sungula wa xiphurofexinali eka xipano lexi hi Nwe'ndza-mhala 2015. U tlangile Makume-nhungu wa mitlangu eka vona naswona u hlule xidlodlo xa Ligue 1 kanharhu, Coupe de France kambirhi, na Coupe de la Ligue kambirhi. U rhurhele eka xipano xa le Jarimani xa RB Leipzig hi Nhlangula 2019, laha a nga nghenisa nhungu wa magoza eka Dzana-makumenhungu mambirhi wa mitlangu eka mune wa tinguva naswona a hlule eka DFB-Pokal kambirhi. U hlawuriwile tani hi Mutlangi wa Bundesliga wa Nguva eka pfhumba ra 2021 kufikela 2022 naswona ari mudzaberi lonkulu wa ligi eka nguva leyi landzelaka. Nkunku u sayiniwe hi Chelsea hi lembe ra 2023 hi makume-tlhanu mbirhi&nbsp;miliyoni. Endzhaku ko heta malembe mambirhi eChelsea, u joyine AC Milan hi lembe ra 2025.

Nkunku u yimele tiko ra Furasi eka swiyenge swo tala swa vantshwa va matiko ya misava, a nga se sungula ku tlanga eka xipano xa le henhla xa tiko hi Nyenyankulu 2022.
Ambala

**Rhoko** (lexi tlhelaka xi tiviwa tani hi nguvu yo funengeta kumbe nguvu) i xiambalo xa le handle xa xiphemu xin'we leyi ambariwaka ku sukela ama katleni kuya fika ehenhla ka milenge. **swiambalo** swi tala ku va ni nkhancu lowu khomanisiweke ni xiketi.

Swivumbeko swa maambalelo, swivumbeko swa swiambalo, swiambalo ni mihlovo swa hambana. Ngopfu-ngopfu, swiambalo swi nga hambana hi ku leha ka mavoko, nhamu, ku leha ka xiketi, kumbe hemline. Ku hambana loku ku nga ha va ku langutiew eka swilo swo fana na fexeni, ku titsongahata, maxelo na ku rhandza ka munhu. Swiambalo hi ntolovelo swi lulamele ku ambariwa hi ndlela ya ximfumo na hi ndlela ya xitshuketa.[4]

Hi matimu, Swiambalo swa masungulo na swiambalo swin'wana swa xivumbeko - ku katsa na swilo swo fana na ti corsets, ti partlets, ti petticoats, ti panniers, na ti bustles - a swi tirhisiwa ku fikelela xivumbeko lexi laviwaka.[5][6]
Hlaneki

**Hlaneki** i xitikwana xa le makaya lexi kumekaka eka Greater Giyani Local Municipality endzeni ka Mopani District Municipality eLimpopo, Afrika Dzonga. Xi kumeka en’walungu-vupela-dyambu bya doroba ra Giyani naswona xi vumba xiphemu xa miganga ya le makaya leyi lawuriwaka hi masipala lowu. Ku ya hi vuxokoxoko bya mfumo wa miganga ya Afrika Dzonga, Greater Giyani i masipala wa ndhawu lowu welaka ehansi ka Mopani District naswona wu lawula miganga yo tala ya le makaya endhawini leyi.

Ndhawu leyi yi kumeka eka xifundzankulu xa Limpopo lexi tivekaka hi moya wo hisa ni mpfula ya ximumu. Vaaki va ndhawu leyi ngopfu i Vatsonga lava vulavulaka Xitsonga tanihi ririmi ra le kaya, leswi kombisiwaka hi tinhlayo ta rixaka leti humesiweke hi Statistics South Africa. Hlaneki, tanihi xitikwana xa le ndzeni ka Greater Giyani, xi wela eka tinhlayo leti hlengeletiweke hi masipala hinkwawo.

Vukorhokeri bya vaaki byi katsa dyondzo ya masungulo ni vukorhokeri bya rihanyo lebyi kumekaka eka miganga ya le kusuhi ni le Giyani. Tifomo ta vurhangeri bya ndhavuko ti tlhela ti tirha eka ndhawu leyi, hi ku landza ku amukeriwa ka tona hi Vumbiwa ra Afrika Dzonga ni milawu leyi fambelanaka ni vurhangeri bya ndhavuko. Leswi swi kombisa maendlelo ya ku tirhisana exikarhi ka mfumo wa masipala ni vurhangeri bya ndhavuko eka mafambiselo ya miganga ya le makaya.

## Tibuku leti tirhisiweke
Ndleve

**Ndleve** i xirho xa miri xa nkoka lexi tirhisiwaka ku twa mpfumawulo (swirilo) naswona xi tlhela xi pfuna eka ku hlayisa ku ringanisela ka miri. Eka vanhu ni swiharhi swo tala, ndleve yi amukela mpfumawulo ku suka ehandle kutani yi wu hundzisela endzeni laha wu hundzuriwaka wu va swikombiso leswi twiwaka hi byongo. Ndleve yi tlhela yi pfuna munhu ku tiva laha mpfumawulo wu humaka kona ni ku lemuka ku cinca ka mpfumawulo.

Ndleve yi avanyisiwile hi swiyenge swinharhu: ndleve ya le handle, ndleve ya le xikarhi, ni ndleve ya le ndzeni. Ndleve ya le handle yi katsa xiphemu lexi vonakaka (pinna) ni xirho xa ndleve lexi yisaka mpfumawulo eka ndleve ya le xikarhi. Endzeni ka ndleve ya le xikarhi ku na swirho leswitsongo swa marhambu leswi vuriwaka ossicles leswi pfunaka ku kurisa mpfumawulo. Ndleve ya le ndzeni yona yi katsa cochlea, leyi hundzuluxaka mpfumawulo wu va swikombiso swa mitsembyani leswi yaka ebyongweni, ni semicircular canals leswi pfunaka eka ku ringanisela ka miri.

Ku hlayisa ndleve swi ni nkoka leswaku munhu a kota ku twa kahle. Ku basisa ndleve hi ndlela leyinene, ku papalata ku nghenisa swilo leswi nga lulamangiki endzeni ka yona, ni ku papalata mpfumawulo lowukulu ngopfu swi pfuna ku sivela ku onhaka ka ndleve. Loko ku va na ku twa ku biha, ku vava kumbe ku huma ka mati endleveni, swa antswa ku vona mutirhi wa swa rihanyo leswaku a ta pfuna hi ku hatlisa.
## Tibuku leti tirhisiweke
Xikatsi

**xikatsi**, lexi nakambe xi vitaniwaka xikatsi xa le kaya na xikatsi xa le ndlwini, i xiharhi lexintsongo lexi dyaka nyama.  xi lava swakudya swa nyama. minwala ya xona leyi nga tshukatshukaka yi tolovele ku dlaya swiharhi leswitsongo swo fana na Makondlo . Yi ni miri lowu tiyeke, lowu olovaka, lowu hatlisaka ku angula, ni meno yo tontswa, naswona ku vona ka yona nivusiku ni ku nun'hwetela swi hluvukisiwile kahle. I muxaka lowu nga ni xinghana, kambe i muhloti loyi a tshamaka a ri yexe naswona i muhloti wa madyambu. Ku vulavurisana ka swikatsi ku katsa ku rila, mpfumawulo, ku huwelela, ku bhonga, ku honya ni ku vulavula hi miri. Yi kota ku twa mimpfumawulo leyi nga nyawuriki kumbe leyi nga ni mpfumawulo wa le henhla swinene eka tindleve ta vanhu, ku fana ni leti endliwaka hi swiharhi leswitsongo. Yi humesa ni ku twa ti-pheromone. Vutlhari bya xikatsi byi vonaka eka vuswikoti bya xona byo titwananisa, ku dyondza hi ku xiyisisa, na ku tlhantlha swiphiqo. swikatsi swa xisati swa le kaya swi nga va na swikatsana ku sukela hi ximun'wana ku fikela eku heleni ka xixikana eka Tindhawu leti titimelaka ni le tindhawini ta equatorial lembe hinkwaro, laha vukulu bya swikatsi byi talaka ku sukela eka swimbirhi ku ya eka ntlhanu.

xikatsi xa le kaya hi xona ntsena lexi fuyiwaka eka ndyangu wa Felidae. Nhluvuko eka vuyimburi na xitekela wu kombise leswaku Ku fuyiwa ka xikatsi ku sungule e Near East kwalomu ka 7500 BCE. Namuntlha, xikatsi xa le kaya xi kumeka emisaveni hinkwayo naswona xi tekiwa xi ri xa nkoka hi vanhu hikwalaho ka vunghana bya xona ni vuswikoti bya xona byo dlaya switsongwatsongwana. Hi xitalo xi hlayisiwa tanihi xikatsi, xikatsi lexi tirhaka, na xikatsi lexi nga ni rixaka leri kombisiwaka eka swiendlakalo swo saseka swa xikatsi. Eka swikatsi swa le kaya swa kwalomu ka 600 wa timiliyoni emisaveni hinkwayo, 400 wa timiliyoni swi tshama eAsia, ku katsa na 58 wa timiliyoni eChayina. Tiko ra United States ri le mahlweni hi nhlayo wa swikatsi hi  kwalomu ka73.8 wa timiliyoni, ri landzeriwa hi tiko ra United Kingdom hi kwalomu ka 10.9 wa timiliyoni ta swikatsi.  xi tlhela xi famba hi ku ntshunxeka ku fana ni xikatsi xa nhova, xi papalata ku ti hlanganisa ni vanhu. Ku cukumetiwa ka xifuwo swi hoxa xandla eka ku engeteleka ka nhlayo ya swikatsi swa misava hinkwayo, leswi vangeke ku hunguteka ka tinxaka ta xinyenyana, swiharhi na swikokovi. Ku lawuriwa ka nhlayo ya vaaka-tiko ku katsa ku tsema ni ku tsema nhundzu.&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;
Nkwama

**Nkwama**, lowu tlhelaka wu tiviwa hi xifundzha tanihi **saka**, i xitirhisiwa lexi tolovelekeke hi xivumbeko xa khontheni xa floppy, hi ntolovelo xi endliwa hi lapi, dzovo, nsengele, phepha kumbe pulasitiki. Ku tirhisiwa ka minkwama ku ve kona emahlweni ka matimu lama rhekhodiweke, laha minkwama yo sungula a ku ri ku leha ka dzovo ra swiharhi, khotoni, kumbe tifibre ta swimilana leti lukiweke, leti hlanganisiweke emakumu ivi ti tiyisiwa hi xivumbeko xexo hi tintambhu ta nchumu lowu fanaka.  Minkwama yi nga tirhisiwa ku rhwala swilo swo fana ni swilo swa munhu hi xiyexe, swilo swo xava, switirho ni swin’wana. Tiva na swivumbeko swohambanahambana na vukulu, hakanyingi ti hlomisiwile hi swikhomo kumbe furu leswaku swi olova ku khoma.

Minkwama yi ve ya nkoka eku antswiseni ka nhluvuko wa vanhu, tanihi leswi yi pfumelelaka vanhu ku hlengeleta ni ku rhwala swilo leswi khomekaka hi ku olova, swo tanihi mihandzu kumbe tindzoho ta swakudya, kasi yi tlhela yi va pfumelela ku rhwala swilo swo tala emavokweni ya vona. 

Rito ra Xinghezi kumbexana ri huma eka rito ra Xinorse *baggi*,  ku suka eka bʰak ya Xiproto-Indo-European leri hlanganisiweke nakambe, kambe ri tlhela ri ringanisiwa na Welsh baich (ndzhwalo, xirhundzu), na Xigriki Τσιαντουλίτσα ( *Chandulícha*, ndzhwalo).

Swikhwama swa maphepha leswi lahliwaka swo xaveka na swikhwama swa plastiki swo xava swi tolovelekile swinene, swihambana hi vukulu na ku tiya eka bindzu ra vuxavisi tani hi ku olova eka vaxavi, naswona switala ku phakeriwa hi vhengele mahala kumbe hi mali yitsongo. Vaxavi va nga ha tlhela va teka nkwama wa vona wo xava leswaku va wu tirhisa eswitolo.

## Tibuku leti tirhisiweke