Xitukulwana lexi landzelaka xa gezi xi le kusuhi no fika

Bill Gates

Mutshamaxitulu, *Gates Foundation* na Musunguri, *Breakthrough Energy* Nyenyankulu 28, 2026 Ndzi le Texas vhiki leri ku vulavula hi ku humelela loku hlamarisaka loku hlohlotelaka vumundzuku bya hina bya *zero-emission*.

Mi xeweta ku suka eka Xifundzha xa Lone Star! Ndzi le Texas vhiki leri eka Samiti ya Vavekisi va *Breakthrough Energy Ventures.* Leyi i yin’wana ya tindhawu letinene emisaveni ku vona vumundzuku bya matimba, naswona a ndzi nge swi koti ku rindza ku vona leswaku ku endliwe nhluvuko wo tanihi kwihi ku sukela eka riendzo ra mina ro hetelela.

Kuna swotala eka ajenda vhiki leri, kambe ndzi tsakile ngopfu ku vulavula hi ku humelela ka gezi. Hi 2050, misava yi ta lava matimba lama lavaka ku phindhiwa kanharhu ku tlula lawa hi ma tirhisaka namuntlha—naswona loko hi ta susa khaboni eka ikhonomi, hi ta boheka ku nghenisa gezi eka swilo swo tala leswi sweswi swi tirhisaka mafurha ya *fossil.* Sweswo swi vula leswaku hi fanele ku tisa matimba yo tala swinene hi ndlela leyi tengeke, leyi tshembekaka ni leyi nga durhiki.

Loko u ri nerd ya gezi ku fana na mina, lowu i nkarhi wo tsakisa. Eku sunguleni ka n’hweti leyi, *Terra Power,* khampani ya gezi ra nyutliya ya xitukulwana lexi landzelaka leyi ndzi yi tumbuluxeke hi 2008, yi kume mpfumelelo wa mfumo wo sungula ku aka xitirhisiwa xa nyutliya eka fektri ya yona ya le Kemmerer, eWyoming. Ku vikiwa leswaku moya ni dyambu swi humesa gezi ro tala ku tlula mafurha ya fossil eEU ro sungula. Hi vona ku cinca loku nga erivaleni tanihileswi sisiteme ya gezi ya misava yi nga na ku hambana, ku va na vutumbuluxi, na ku va na matimba ku tlula rini na rini.

**Hi leti tinharhu ta tithekinoloji to tsakisa swinene leti vanhu va nga ta vulavula hi tona vhiki leri:**

Ku hisa ka misava. Matimba ya *geothermal* yave kona kutlula dzana ra malembe, kambe maendlelo yantshwa ya pfula vuswikoti lebyikulu bya thekinoloji. Vunyingi bya ti geothermal power plants namuntlha ti kumeka ekusuhi na ndzilakano exikarhi ka ti tectonic plates timbirhi, laha unga bohekaka ku bora hiku enta swinene kuva u kuma kuhisa loku tirhisiwaka lokunga pomperiwa ehenhla kuva ku hundzula turbine naku humesa gezi.

Fervo yilava ku endla leswaku geothermal yiva xihlawuhlawu eka tindzhawu totala hiku chela ehansi swinene (kufika eka mind-blowing 15,000 ft ehansi ka misava) xikan’we naku andlala swihlovo swa swona hiku olova eka ndzhawu ya swona yo enta swinene. Mimbuyelo ku fikela sweswi yi tshembisa swinene: Phurojeke ya vona yo ringeta yi tshama yi ri karhi yi humesa gezi ku sukela hi 2023, naswona feme ya vona ya le Cape Station eUtah yi ta nghena eka inthanete lembe leri.

Ku hlanganisiwa ka swilo. Fusion i ku angula loku nyikaka matimba eka dyambu na tinyeleti, naswona yi na vuswikoti byo va xihlovo lexi nga pimiwangiki xa gezi leri tengeke, leri hlayisekeke. Loko thekinoloji leyi yi xavisiwa hi ku helela eka malembe ya khume lama taka, yi nga akiwa kun’wana ni kun’wana, yi kurisiwa naswona yi tirhisiwa ku endla gezi ro tala swinene ku nga ri na khaboni leyi humesiwaka naswona ku nga ri na thyaka ritsongo.

Xivutiso sweswi hi leswaku hi fika njhani kwalaho. Swi vonaka swi nga endleka leswaku tipulani to sungula ta fusion leti xavisiwaka ti ta tirhisa matimba ya maginete leswaku ti tirhisa ku angula loku leswaku ti humesa gezi. Ku ni maendlelo mambirhi yo hambana-hambana yo endla leswi:

tokamak, muchini lowu nga ni xivumbeko xa donut lowu olovaka ku wu aka kambe swi nonon’hwaka ku wu hlayisa wu tiyile, ni stellarator, muchini lowu nga ni xivumbeko xo soholota lowu swi nonon’hwaka ku wu aka kambe swi olovaka ku wu hlayisa wu tiyile. (Ku angula loku nga tshamisekangiki ku nga onha muchini kambe a ku tisi khombo eka vuhlayiseki.) *Commonwealth Fusion Systems* yi le ndleleni yo pfula tokamak ya yona ya SPARC lembe leri taka, naswona *Type One Energy* yi endla nhluvuko lowukulu hi Infinity One stellarator ya yona. *Marathon Fusion*, Xcimer, na *Zap Energy a* va le kule swinene na maendlelo ya vona, kambe ndzi na ntshembo eka leswi va swi endlaka.

Hayidirojeni ya *geologic*. *Hydrogen* yikombisa xitshembiso lexikulu tani hi xihlovo xa eneji, naswona ku tshuburiwa ka geologic hydrogen i xin’wana xa swihlamariso leswikulu swa eneji eka khume ra malembe lawa yanga hundza. Hambi leswi ku nga thekinoloji ya xiteji xo sungula eka nxaxamelo lowu, ndzi tsakile hi vuswikoti bya yona. *Geologic hydrogen* i xihlovo xa matimba xa zero-emission lexi yaka emahlweni xi endliwa ehansi ka misava hi Misava hi yoxe. Bourakébougou, ximutana xa le Mali, xi fambisiwa hi nsimu leyitsongo ya hayidirojeni leyi yi tshamaka ehenhla ka yona, naswona valavisisi va kume tidipoziti eU.S., Furwa ni le tindhawini tin’wana.

Leyi i thekinoloji leyi nga tolovelekangiki ku vulavula hi yona hikuva swa tika ku vhumbha nkarhi. Swinga teka makume ya malembe loko geologic hydrogen yinga se xavisiwa hi xikalo, kumbe khamphani yofana na Koloma kumbe Mantle8 yinga kuma deposit leyikulu mundzuku, ivi hi famba hi ya eka mimphikizano. Loko hi kuma xihlovo xin’we lexinene hakunene, swi ta olova swinene ku kuma xa vumbirhi hikuva hi ta tiva kahle leswi hi swi lavaka.Loko ndzi nga hop eka muchini wa nkarhi ndzi vona leswaku vumundzuku byi languteka njhani eka makume ma nga ri mangani ya malembe ku sukela sweswi, ndzi nga langutela ku vona kwalomu ka yin’we ya thekinoloji leyi yi humesa xiphemu lexikulu xa matimba ya misava. Swa hlamarisa ku vona nhluvuko wo tala wu endliwa eka tindhawu to tala to hambana, hikuva swi vula leswaku hi ta va na swihlawulekisi swa ndlela leyi hi humesaka gezi ro ringanela, ro tshembheka, leri tengeke hi xikalo lexi vumundzuku byi xi lavaka.

**Ku Pfuxeta Eneji Fervo Eneji Commonwealth Tisisiteme ta Fusion**