open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Cyril Ramaphosa

## Matamela Cyril Ramaphosa
**Matamela Cyril Ramaphosa** (u velekiweke hi ti ) i n'wamabindzu na n'watipolitiki wa AfrikaDzonga loyi a tirhaka tani hi mungameri wa AfrikaDzonga wa vu 5 kusukela hi 2018. Khale ka mulwela -xihlawuhlawu na murhangeri wa nhlangano wa vatirhi, Ramaphosa u tlhela a va mungameri (murhangeri) wa African National Congress (ANC).

## Matimu
Ramaphosa u tlakukile kuya eka ndhuma ya tiko tani hi matsalani-jenerala wa nhlangano lowukulu na matimba swinene wa AfrikaDzonga, Nhlangano wa Rixaka wa Vatirhi va le Migodini .  Hi lembe ra 1991, u hlawuriwile ku va matsalaninkulu wa ANC ehansi ka mungameri wa ANC Nelson Mandela naswona u vile muhlanganisi lonkulu wa ANC hi nkarhi wa minkanerisano leyi heriseke xihlawuhlawu .   U hlawuriwile ku va mutshamaxitulu wa Nhlengeletano ya Vumbiwa endzhaku ka nhlawulo wo sungula wa tiko lowu nga na xidemokirasi hi ku hetiseka hi 1994 naswona vahlaleri van’wana a va tshemba leswaku hi yena mutlhandlami loyi a n’wi tsakelaka hi Mandela.  Kambe Ramaphosa u tshike ntirho eka tipolotiki hi 1996 kutani a tiveka swinene tani hi n’wamabindzu, ku katsa na n’wini wa McDonald’s South Africa, mutshama xitulu wa huvo ya MTN, xirho xa huvo ya Lonmin, na musunguri wa Shanduka Group.

## Ta ku vuyela ka Ramaphosa eka swa tipolitiki
Ramaphosa u vuyile eka tipolotiki hi N'wendzamhala 2012 eka ANC’s 53rd National Conference naswona u tirhile tani hi xandla xa president wa AfrikaDzonga ehansi ka Mungameri Jacob Zuma kusukela hi 2014 kuya fika hi 2018. Nakambe a a ri mutshamaxitulu wa Khomixini ya Rixaka ya Vupulani . Eka Nhlengeletano ya Rixaka ya vu 54 ya ANC hi ti 18 N'wendzamhala 2017, u hlawuriwile ku va Mungameri wa vandla ra ANC. Endzhaku ka tinhweti timbirhi, siku endzhaku ka loko Zuma a tshikile ntirho hi ti 14 Hukuri 2018, Huvo ya Rixaka (NA) yi hlawurile Ramaphosa tani hi Mungameri wa AfrikaDzonga. U sungurile nkarhi wa yena wo sungula lowu heleleke tani hi president hi Mudyaxihi 2019 endzhaku ka ku hlula ka ANC eka nhlawulo wa mani na mani wa 2019 . Loko a ha ri mungameri, Ramaphosa u tirhile tanihi mutshamaxitulu wa Nhlangano wa Afrika ku sukela hi 2020 ku fikela hi 2021  naswona u rhangele ku hlamula ka AfrikaDzonga eka ntungu wa COVID-19.
Thabo Mbeki

## 

**Thabo Mvuyelwa Mbeki** (born 18 Khotavuxika 1942) i n'watipolitiki wa Afrika Dzonga loyi anga tirha tani hi murhangeri wa tiko wa vumbirhi e Afrika Dzonga kusukela hi ti 14 khotavuxika 1999 kuya fika hi ti 24 ndzhati 2008, loko a tshika ntirho hiku komberiwa hi vandla ra yena ra African National Congress (ANC).  Emahlweni ka sweswo, ari xandla xa presidente ehansi ka murhangeri wa tiko wo sungula Nelson Mandela kusukela hi 1994 kuya eka 1999.

## Rendzo ra murhangeri wa tiko Thabo Mbeki
N'wana wa Govan Mbeki, mutivi wa ndhuma wa ANC, Mbeki u nghenelerile eka tipolotiki ta ANC ku sukela hi 1956, loko a nghenela ANC Youth League, naswona u vile xirho xa National Executive Committee xa vandla ku sukela hi 1975. U velekiwile  eTranskei, u sukile  eAfrika Dzonga ari na makume mbirhi wa malembe kuya nghena yunivhesiti  eEngland, naswona u hete kwalomu ka makume nharhu wa malembe ari evuhlongeni ematikweni yale handle, kufikela loko vandla ra ANC ringa yarisiwa hi 1990. U tlakukile hiku tirhisa nhlangano eka xiyenge xa wona xa mahungu na vuhangalasi bya mahungu xikan’we na tani hi Oliver Tambo ’s protégé, kambe ari mudiplomati loyi anga na ntokoto, a tirha tani hi muyimeri wa ximfumo wa ANC eka tindzhawu ta yona to hlaya ta xiAfrika. A ari muyimeri wosungula na murhangeri wa ti Diplomatic Engagements leswinga endla leswaku kuva na minkanerisano yo herisa xihlawuhlawu . Endzhaku ka nhlawulo wo sungula wa xidemokirasi eAfrika-Dzonga hi 1994, u thoriwile ku va xandla xa presidente wa tiko. Eka malembe lawa yanga landzela, switikomba leswaku ari mutlhandlami loyi a hlawuriweke wa  Nelson Mandela, naswona u hlawuriwile anga kanetiwanga tani hi president wa ANC hi 1997, leswinga endla leswaku a tlakuka eka vupresidente tani hi khadindete wa ANC eka nhlawulo wa 1999 .

## Ku kula ka yena
Loko ari xandla xa presidente, **Mbeki** a tekiwile tani hi mulanguteri wa pholisi ya mfumo ya Growth, Employment and Redistribution, leyi sunguriweke  hi 1996, naswona tani hi president uyile emahlweni a tsarisa eka tipholisi ta macroeconomic letinga hlayisa ngopfu, letinga na xinghana eka makete. Hi nkarhi wa vupresidente bya yena, Afrika-Dzonga ri vile na ku wa ka swikweleti swa mfumo, ku hunguteka ka ku kayivela ka mpimanyeto, na ku kula ka ikhonomi loku nga cincekiki, loku ringaneleke. Kambe, hambi leswi a hlayiseke minongonoko yo hambana ya xidemokirasi xa vaaki, na ku ndlandlamuxiwa loku xiyekaka eka nongonoko wa ku nyika matimba eka ikhonomi ya vantima, vaxopaxopi a va tala ku teka tipholisi ta ikhonomi ta Mbeki tanihi neoliberal, hi ku nga tekeli enhlokweni swikongomelo swa nhluvukiso na ku hangalasiwa nakambe. Hi swivangelo leswi, Mbeki u kule a hambanisiwa na ripapa ra ximatsi ra ANC, na varhangeri va vatirhisani va ANC va Tripartite Alliance, Congress of South African Trade Unions, na South African Communist Party . I swiyenge leswi swa leftist leswi seketeleke Jacob Zuma eka Mbeki eka mphikizano wa tipolotiki lowu nga humelela endzhaku ka loko Mbeki a susile loyi wo hetelela eka xivandla xa yena tani hi xandla xa president hi 2005.

## References
Shona Ferguson

**Aaron Arthur Ferguson** (30 Hukuri 1974). – 30 Nhlangula 2021),  hi xiphurofexinali loyi a tivekaka tanihi **Shona Ferguson**, a ri mutlangi wa Motswana loyi a tshamaka eAfrikaDzonga, muhumelerisinkulu na musunguri-kulobye wa '''Ferguson Films''', xikan’we na nsati wa yena, **[[Connie Ferguson u vulavule hi yena|Connie Ferguson]] .**

## Ntirho wo sungula
**Ferguson** u sungurile riendzo ra yena eka misava ya vuhungasi eLesotho tanihi club DJ eka The Palace Hotel Night Club hi 1992. Endzhaku ko tlhelela eBotswana nyingiso wa yena wu rhurhele eka misava ya mabindzu naswona u hetelele ari eka bindzu ra IT. Leswi a sunguleke tanihi muxavisi, u tirhile ndlela ya yena kuya e henhla kuva a va n’wamabindzu loyi a xiximiwaka laha anga wina masagwadi yotala ya ku humelela, kukatsa na sagwati ra mufambisi wa vuxavisi wa le henhla hi 1998–99.

## Ntirho wa ku tlanga
Ntirho wo sungula lowukulu wa **Ferguson** wa vuyimbeleri a ku ri tanihi Dokodela Leabua eka soap opera ya ririmi ra Tshivenda ra AfrikaDzonga **' . U tshike nkombiso lowu hi Dzivamisoko 2007. Kutani u tlangile tanihi **Itumeleng** kusukela hi 2011 kuya eka 2013 eka ***The Wild*, soap opera ya** M-Net **.**

Yena, kun’we na nsati [[Connie Ferguson|**Connie Ferguson**]], va simeke Ferguson Films  naswona ha vambirhi va tlangile eka nongonoko wo sungula wa vuhumelerisi bya vona bya tifilimi **' . U tlangile tani hi JB kusukela hi 2013 kuya eka xiphemu xa yona xohetelela hi 2016. U tlhele a tlanga eka 2014’s *The Gift*, nongonoko wa Ferguson Films, naswona u tlangile tani hi Jerry Maake eka **', nakambe nongonoko wa Ferguson Films lowu sunguleke hi 2016. Ku humelela ka yena kun’wana eka TV ku katsa **' tani hi Tyson na ** tanihi Alex.
Vulawuri bya thyaka

**Vulawuri bya thyaka** kumbe **ku lahliwa ka thyaka** swi katsa maendlelo na swiendlo leswi lavekaka ku lawula thyaka ku sukela eku sunguleni ku ya fikela eku lahliweni ka rona ko hetelela .  Leswi swi katsa ku hlengeletiwa, ku fambisiwa, ku basisiwa, na ku lahliwa ka thyaka, ku lawula endlelo ra vulawuri bya thyaka na milawu leyi fambelanaka na thyaka kun’we na ku vekiwa tihlo, tindlela ta ikhonomi, na thekinoloji.

## XANA THYAKA RI NJHANI
Thyaka ri nga va leri tiyeke, leri nga mati kumbe tigasi naswona muxaka wun’wana na wun’wana wu na tindlela to hambana to lahla na ku lawula. Vulawuri bya thyaka byi tirhana na tinxaka hinkwato ta thyaka, ku katsa na thyaka ra tiindasitiri, ra biological, ra le makaya, ra masipala, ra organic, biomedical, radioactive. Eka swiyimo swin’wana, thyaka ri nga veka rihanyo ra vanhu ekhombyeni.[2] Timhaka ta rihanyo ti fambelanisiwa na endlelo hinkwaro ra vulawuri bya thyaka. Timhaka ta rihanyo ti nga tlhela ti humelela hi ndlela leyi nga kongomangiki kumbe hi ku kongoma: hi ku kongoma hi ku khomiwa ka thyaka leri tiyeke, naswona hi ndlela leyi nga kongomangiki hi ku tirhisiwa ka mati, misava na swakudya.[2] Thyaka ri endliwa hi migingiriko ya vanhu, xikombiso, ku humesiwa na ku lulamisiwa ka switirhisiwa swo ka swi nga tirhisiwanga.[3] Vulawuri bya thyaka byi kongomisiwile ku hunguta vuyelo byo biha bya thyaka eka rihanyo ra vanhu, mbango, switirhisiwa swa tipulanete na vuxongi.

## Rheferense
Dorobankulu ra Tshwane Masipala wa Dorobankulu

**Masipala wa [[Dorobankulu]] ra Tshwane** ( Tswana   ; Afrikaans   ; Northern Sotho   ), leri tivekaka tani hi **Doroba ra Tshwane** ( /t s w ɑː n ɪ / ), i masipala wa dorobankulu lowu vumbaka mfumo wa miganga wa n'walungu wa Gauteng e Afrika Dzonga . Ndhawu ya dorobankulu yi le xikarhi ka doroba ra Pretoria na madoroba lama rhendzeleke na miganga leyi katsekaka eka ndhawu ya mfumo wa miganga.

## Matimu
**Masipala wa Dorobankulu ra Tshwane** wu simekiwile hi ti 5 Dzivamisoko 2000,  wu vumbiwa hi 13 wa khale ka tikhanselara ta  madoroba naswona wu lawuriwa ehansi ka sisiteme ya vumeyara bya vulawuri.
Natasha Thahane

## Xana i mani Natasha Thahane?
**Nokuthula Tutu** (loyi a velekiweke hi ti 25 ta Nyenyankulu 1995), loyi a tlhelaka a tiveka hi vito ra **Natasha Thahane**, i mutlangi wa swifaniso swa Afrika Dzonga, modele na munhu wa vuhangalasi bya mahungu bya vumunhu.  U tiveka ngopfu hi swiphemu swa yena eka nongonoko wa thelevhixini ''Blood & Water'', *[[Skeem Saam]]*, The Queen, na *It's OK We're Family***.**   Sweswinyana u joyine drama ya BET *Isono* laha a tlanga xiphemu xa Millicent.

## Vutomi bya le ku sunguleni
Thahane u velekiwile eOrlando East hi Trevor Thamsanqa Tutu na Nomaswazi Mamakoko.  I ntukulu wa Bixopo-nkulu Desmond Tutu .  U rhurhele eCape Town laha anga nghena xikolo xale henhla xa Milnerton .  U ye emahlweni a thwasa hi digiri ya xibalo eYunivhesiti ya Witwatersrand . Hi 2018, u hetile nongonoko wa Lembe rin’we ra Conservatory eka Acting for Film eNew York Film Academy eManhattan. 

## Ntirhovutomi
Thahane u sungule ku humelela eka xikirini eka xitiviso xa mabindzu xa Edgars hi 2013. Hi Lembe leri landzeleke, u endle masungulo ya yena ya nongonoko wa thelevhixini eka xiphemu xa e.tv anthology *eKasi: Our Stories* leyi nga na nhlokomhaka leyi nge "Drama King". U vuyile hi lembe leri landzeleke eka xiphemu xin'wana, "uManqoba". U endle muyeni tani hi Fundiswa eka season 1 ya *saints and sinners* naswona u tlhele a tlanga xiphemu tani hi ximunhuhatwa lexi vuyelelaka eka season 2.
Dorobankulu ra Masipala wa Dorobankulu ra Ekurhuleni

**Masipala wa Dorobankulu ra Ekurhuleni** ( Zulu   ; Afrikaans   ; Northern Sotho   ; Sotho   ) I Masipala wa Dorobankulu lowu vumbaka mfumo wa miganga wa swifundzha xa rand ya le vuxeni bya Gauteng, swifundzha leswiikulu swa le handle ka doroba evuxeni bya Joni . *Ekurhuleni* swivula "ndhawu ya ku rhula" hi Xitsonga . Ekurhuleni i yin'wana ya swifundzha swa ntlhanu swa Gauteng na yin'wana ya timasipala ta ntsevu ta madoroba-nkulu ya Afrika-Dzonga . Xitulu xa Ekurhuleni i Germiston naswona ririmi leri vulavuriwaka ngopfu i Isizulu hi 28.6%. doroba leri i kaya ra xitichi xa swihahampfhuka leswi nga tala ngopfu eAfrika-Dzonga, OR Tambo International Airport, lexi nga endhawini ya Kempton Park eEkurhuleni. 

## Matimu
Masipala lowu wu simekiwile hi 2000, mibuyelo wa ku hlanganisiwa exikarhi ka Eastern Gauteng Services Council, Khayalami Metropolitan Council, na ti masipala ta khale ta Alberton, Benoni, Boksburg, Brakpan, Edenvale/Lethabong, Germiston, Kempton Park/Tembisa, Nigel na Swihlovo.  Ku ndlandlamuxiwa loku kunguhatiweke ka Ekurhuleni hi ku herisiwa ka  wa Xifundzankulu wa Lesedi, lowu katsaka Heidelberg, na ku nghenisiwa ka wona eka Ekurhuleni endzhaku ka nhlawulo wa masipala wa 2016, swi siveriwile hi Khoto ya le Henhla ya Afrika-Dzonga hi 2015.
Makhadzi

Makhadzi u velekiwe eximutanini lexintsongo lexi vuriwaka Ha-Mashamba Tshivhangani, ehandle ka Elim exifundzheni xa Limpopo. Endzhaku ka loko vatswari va yena va hambanile, Ndivhudzannyi na vamakwavo vambirhi va boheke ku tshama na mana wa vona. U hetile gredi ya yena ya 12 eka Mukula Integrated School. Ndivhudzannyi u kume digri ya yena eka Public Relations naswona sweswi u dyondza drama.

Risimu ra Makhadzi leri nge "Matorokisi" ri humesiwile hi lembe ra dzana ra mabirhi nkaye , ri ve risimu lerikulu eka ntirho wa yena.

Alibamu ya yena leyi vitaniwaka *Matorokisi* yi humesiwile hi ti 1 Nyenyankulu 2019. Alibamu leyi yi fikelele nhlohlorhi ya vumbirhi eka iTunes/Apple Music ya laha kaya ya Afrika Dzonga naswona yi tshamile eka nomboro ya nthlanu ku ringana masiku manharhu. &#x5D;

Hi 2019, Makhadzi u rhambiwile hi Master KG eka risimu leri nge "Tshikwama" leri humesiweke eka albamu leyi nge *Yerusalema*.

Endzhaku ka loko a sukile eka Rita Dee Entertainment, Makhadzi u endle ntwanano wo rhekhoda nava Open Mic Productions.
Enoch Godongwana

**VUXOKOXOKO BYA HOLOBYE WA TIMALI ENOCH GODONGWANA**

**Enoch Godongwana** (loyi a velekiweke hi ti 9 Nhlangula 1957) i n'watipolitiki wa Afrika Dzonga na khale ka xirho xa nhlangano wa vatirhi loyi sweswi a tirhaka tani hi Holobye wa Timali kusukela hi August 2021. I xirho xa Komiti ya Vulawuri bya Rixaka ya African National Congress (ANC).

## '''Rendzo ra Holobye wa Timali Enoch Godongwana'''
**Enoch Godongwana** u velekiwile ekapa vuxa, naswona u tlakukile kuya eka ndhuma ya tipolotiki tani hi matsalaninkulu wa Nhlangano wa Rixaka ra vatirhi va Tinsimbi exikarhi ka 1993 na 1997. Endzhaku ka sweswo, kusukela hi 1997 kuya eka 2004, u tirhile eka Huvonkulu ya Kapa Vuxa tani hi Xirho xa Huvonkulu ya swa Timali. U sungule ku hlawuriwa eka Komiti ya Vulawuri ya Rixaka ya ANC hi Nw'endzamhala1997, naswona a ri Xandla xa Mutshamaxitulu wa Xifundzankulu wa rhavi ra ANC ra Eastern Cape ku sukela hi 2003 ku ya eka 2006 ehansi ka Mutshamaxitulu Makhenkesi Stofile . Premier Nosimo Balindlela u n’wi hlongole eka Huvonkulu ehansi ka swiyimo leswi a swi kanetana hi Ndzhati 2004.

Exikarhi ka nhweti ya  Mudyaxihi 2009 na Sunguti 2012, **Godongwana** ari xandla xa holobye ehansi ka khabinete yosungula ya Phuresidente Jacob Zuma . U vile Xandla xa Holobye wa Mabindzu ya Mfumo ku sukela hi 2009 ku ya eka 2010 na Xandla xa Holobye wa Nhluvukiso wa Ikhonomi ku sukela hi 2010 ku ya eka 2012.Hambiswitano U tshikile ntirho eka xiyimo xo hetelela hi Ndzhati 2012 endzhaku ka manyala lawa ya katsaka yin’wana ya swilaveko swa yena swa bindzu, khamphani ya vuvekisi leyi vuriwaka Canyon Springs. Hambiswiritano, u tshamile a ri munhu wo tiveka tanihi mutshamaxitulu wa nkarhi wo leha wa komiti leyitsongo ya Komiti ya Vulawuri bya Rixaka ya ANC eka ku cinca ka ikhonomi, naswona a ri mutshamaxitulu wa Bangi ya Nhluvukiso ya Afrika Dzonga ku sukela hi 2019 ku fikela hi 2021. U thoriwile eka khabinete ya Phuresidente Cyril Ramaphosa hi ti 5 Nhlangula 2021.
Swifundzha swa wayeni swa Afrika Dzonga

**Tindzhawu ta wayeni ta Afrika Dzonga** ti hlamuseriwile ehansi ka "Wine of Origin" ( *[[Wyn van Oorsprong]]* ) wa 1973. Ku anakanyisisa French *Appellation d'origine contrôlée* (AOC)sisitimi, hinkwato tiwayeni ta Afrika-Dzonga leti xaxametaka "Wine of Origin" tifanele kuva ti endliwile kumbe ku vumbiwa hiku hetiseka hi madiriva kusuka eka ndzhawu ya yona.  Nongonoko wa **"Wine of Origins" (WO)** wu lerisa ndlela leyi swifundzha swa wayeni swa Afrika-Dzonga swi hlamuseriwaka ha yona naswona swinga humelela eka malebvu ya wayeni . Loko swiyenge swin’wana swa WO swi tekiwile eka AOC, WO yi khumbeka ngopfu hi ku pakanisa eka ku lebula. Hikwalaho ka sweswo, WO ayi veki milawu yo pfuneta eka tindzhawu ta wayeni kufana naku hambanyisa tinxaka leti pfumeleriweke, tindlela ta trellising, tindlela to cheleta, na mbuyelo wa swibyariwa .

Sisiteme ya WO yi avanyisa swifundzha leswi kulaka hi swiyenge swa mune. Letikulu swinene na leti tolovelekeke swinene i **Tiyuniti ta Ntivo-misava** (kufana na xifundzha xa Western Cape ) leti katsaka **Swifundzha** leswintsongo, kambe swahari swo anama (kufana na Cape South Coast ). Ehansi ka leswi kuna **swifundzha** leswi hlengeletaneke (kufana na Walker Bay ) naswona endzeni ka swona kuna **tiwadi** (kufana na Elgin ). Hambi leswi leti ku nga tiyuniti ta ntivo-misava, swifundzha na swifundzha swi landzelerisiwa ngopfu hi mindzilakano ya tipolitiki (tiwadi i xiphemu lexi hlamuseriwaka ngopfu hi swihlawulekisi swo hlawuleka, swa *Terroir* ).
Rixaka (muganga) .

**Rixaka** ri nga vula ntlawa wa vanhu lava avelana ririmi, ndhavuko, rixaka, masungulo kumbe matimu. Kambe, swi nga ha tlhela swi kombetela eka vanhu lava avelana ndhawu leyi fanaka na mfumo (e.g. lava nga endzeni ka mfumo lowu tifumaka ) ku nga khathariseki rixaka.   Eka timhaka leti fambisanaka ni mfumo wa rixaka, tiko ri tlhela ri tiviwa tanihi **rixaka** . "Rixaka" ri na tinhlamuselo to tala naswona nxaxamelo wa tinhlamuselo ta rito leri wu cinca hi ku famba ka nkarhi.

Kwalomu ka vanhu hinkwavo va tshama ensin'wini yo karhi leyi vuriwaka tiko . Tinxaka tin’wana ti tshama ngopfu-ngopfu ehandle ka tiko ra rikwavo. Tiko leri amukeriwaka tani hi tiko ra rikwavo ra vanhu vo karhi ri vuriwa "nation-state". Mimfumo yo tala ya manguva lawa yi wela eka ntlawa lowu, hambileswi ku kanetiwaka swinene hi ku va enawini ka yona. Ematikweni lama nga ni timholovo ta ndhawu exikarhi ka tinxaka, timfanelo i ta rixaka leri a ri tshama kwalaho ro sungula. Ngopfu ngopfu eka tindzhawu letingana matimu yale kule ya vutshamo bya European, rito "first peoples" ritirhisiwa eka mintlawa ya vanhu lava avelana ndzhavuko wa ndzhavuko lowu fanaka naswona va lavaka ku amukeriwa ximfumo kumbe ku tifuma.
Xiave xa dyondzo eku vumbekeni ka vaaki

**[[Dyondzo]]** yi pfuneta eka endlelo ra **nhluvukiso** tanihileswi yi tlakusaka ku vumbiwa ka xisekelo xa **ikhonomi** na ku cinca ka ntshamiseko. Hi ndlela leyi, tinhlengeletano na mabindzu swi vile na vuswikoti na ku tirha kahle ku nyika vuswikoti hi vutivi na vukorhokeri eka ndhawu ya makete leyi tshamaka yi ri karhi yi cinca na ku phikizana. Leswi hi ndlela yo karhi swi hlohlotela nhluvukiso wa sekithara ya **[[ikhonomi]]** naswona hikokwalaho swi nyika swivandlanene swo antswa swa ku fambafamba ka vaaki ku ya ehenhla hikokwalaho swi hunguta swiyimo swa vusweti. Ku ya emahlweni, **dyondzo** yi tlanga **xiave** laha mintlawa leyi nga le ku hlongoriweni yi nyikiwaka matimba yo huma eka xirhendzevutani xa vusweti no khandziya xitepisi xa **[[vaaki]]**.

#### Dyondzo na ku fambafamba ka vaaki
**Dyondzo** yi hoxa xandla eka nhluvukiso wa ripfalo ra **vaaki**; vanhu va khutaziwa ku hlaya na ku vhota, ku nghenelela eka maendlelo ya ku hlawula ka xidemokirasi, na ku endla ntirho wa timhaka. Vaaki lava dyondzekeke va na minkarhi yo antswa yo teka swiboho leswinene xikan’we na ku tiyimela na vanhu van’wana nkarhi wun’wana na wun’wana loko va vona timfanelo ta vona ti onhiwa. Ku ya emahlweni, dyondzo yi tlanga xiave xin’wana eka rihanyo na vuhlayiseki bya vaaki hi ku nyika vutivi lebyi fambelanaka na rihanyo xisweswo ku antswisa swiboho leswi fambelanaka na rihanyo leswi endlaka leswaku ku va na swiyimo leswi fambelanaka na rihanyo leswi antswisiweke xisweswo nkoka wa vutomi hi ku angarhela. Hikwalaho, dyondzo a hi ku antswisiwa ka munhu hi xiyexe ntsena, kambe I xin’wana xa switirhisiwa swa nkoka leswi pfunaka vaaki ku hundzula ku antswa, ku ringana, ku ya emahlweni na nhluvuko, na vun’we.

## Swikombo
Siku ra Vavasati

**Lembe rin’wana na rin’wana** hi ti 9 ta Mawuwani, MaAfrikaDzonga ya mindhavuko hinkwayo, tinxaka na mintlawa ya mindhavuko ya hlangana ku tlangela Siku ra Vavasati. Holideyi leyi ya lembe na lembe ya mani na mani yi tsundzuka siku leri taleke hi swiendlakalo eka matimu ya AfrikaDzonga – 9 Mawuwani 1956.

## Xivangelo xova ku tlangeriwa siku leri.

I yini lexi endlaka leswaku siku leri ri hlawuleka swinene eka maAfrikaDzonga? Hi siku leri ra ti 9 ta Mawuwani hi 1956 laha ntlawa lowukulu wa vavasati wusunguleke pfhumba ro herisa milawu leyi ayi vekiwile ya leswaku va ntima hinkwavo va fanele ku famba va khomelele swibukwana swa vutitivisi hinkwako laha va fambaka kona, lePfhumba leri risungule loko kwalomu ka 20,000 wa vavasati va macha kuya eka yi ayi sindzisiwa hi mfumo wa nkarhi walowo. Milawu leyi a yi vula leswaku vanhu hinkwavo va vantima a va fanele ku rhwala “pass” yo hlawuleka kumbe tsalwa ra vutitivisi leri a va fanele ku ri humesa ku kombisa leswaku va pfumeleriwile ku nghena eka ndzhawu yo karhi leyi vekeriweke valungu. Lowu akuri nawu lowukulu wa mfumo wa xihlawuhlawu naswona awu sive swinene ntshunxeko wo famba famba wa vanhu va vantima.
Pfhumba leri risungule loko kwalomu ka 20,000 wa vavasati va macha kuya eka Muako wa Nhlangano eDorobeninkulu ra Pretoria kuya kombisa ku vilela hi ku cinca kun’wana loku ringanyetiweke eka milawu yo pasisiwa kumbe Urban Areas Act ya 1950.

## '''Swikombo'''
Mbombela

Ku suka eka doroba ra le handle ku ya eka doroba ra xifundzha, **Nelspruit** yi hundzukile hi ku famba ka malembe. Nhluvuko lowu i mhaka ya ku tinyungubyisa. Ndzhawu leyi yisunguriwile hi 1895 hi vamakwerhu va Nel lava ava risa tihomu ta vona ku rhendzela ndzhawu leyi hi tinhweti ta xixika. Ndzhawu leyi yi hundzuke doroba loko va **Republican Volksraad** va pfumelela makungu yo aka xiporo kusuka eka tindzhawu ta nsuku ta Lowveld letinga tshuburiwa kuya  eJoni.

**[[Mbombela]]**, kumbe Nelspruit, i ntsindza wa xifundzha xa **Mpumalanga  eAfrika-Dzonga**. Nelspruit i doroba lerikulu swinene exifundzheni lexi naswona i ntsindza wa ndzhawu ya vurimi leyi humesaka mihandzu. Mfumo wu cince vito ra doroba leri ku suka eka Nelspruit ku ya eka Mbombela hi lembe ra 2009, kambe vito ra khale ra ha tirhisiwa. Nelspruit yitlhela yiva doroba leri kulu eka xifundza xa mpumalanga.

### Matimu ya Nelspruit
Mbombela yitshama enkoveni wa Nambu wa Crocodile, ekusuhi na maboboma ya Crocodile yo saseka. Lowveld National Botanical Garden na Sudwala Caves swile kusuhi na Mbombela. Rivala ra Swihahampfhuka ra Matiko ya Misava ra Kruger Mpumalanga, en’walungu-vuxa bya doroba, i rivala ra swihahampfhuka ra matiko ya misava leri nga ekusuhi swinene na Ntanga wa Swiharhi wa Kruger.

## Swikombo
Hudson Ntsanwisi xikolo xa le henhla

**Xikolo** lexi xi kumeka kona kwala Afrika Ddzonga eka Xifundza xa Limpompo, ehansi ka masipala wa Mopani District. Edorobeni ra Tzaneen. Elokhexini leri vitaniwaka Nkowankowa eka sekhixini ya le ti  A. Address ya xikolo hi leyi landzelaka: 1470A Nkowankowa Mopani District. Xikolo lexi xa le ehehla i xikolo xa mani na mani.Eka xikolo lexi mani mani na mani loyi anga pasa kumbe ku heta ti tigiredi  ta le hansi na swona a a pulaya a kuma pfumelelo wo amukeriwa eka xikolo lexi.

## '''Matimu ya Xikolo xa le henhla lexi vitaniwaka Hudson Ntsanwisi Senior Secondary School'''
Xikolo lexi xI thyiwile  vito ra khale ka Prime minister wa Gazankulu Hudson Ntsanwisi. Kambe, hambi leswi xikolo lexi xitumbulukeke hi nkharhi lowu akahari na tshikilelo kumbe ku nga siva na thekinoloji yo fana na ti khomphyuta  xi  xikolo lexi hi nga vulaku leswaku xiyimo xa xon  i xa le henhla hikuva, hi wona Nkarhi wolowo wa va 1991 hambi leswi  technology ayi nga si nyawula swilo swo fana na michini yo thayipa a yiri  kona e xikolweni lexi.Hi nga vula kuri I xikolo lexi xi kota ku fikelela swilaveko swa vadyonzi.

## Xikombo:
VUTOMI BYA MINA BYA LE YUNIVHESITI

**Hi lembe ra 2020** ndzi yisile tidyondzo ta mina emahlweni eTshwane Yunivhesiti ya Thekinoloji, leyi kumekaka eSoshanguve. Vutomi bya vhasity ku bya tika ni swi vone kona hi lembe ra mina ro sungula eTUT.

### Mintlhontlho leyi ndzi ngava na yona.

Loko swi ta eka ku kuma titlilasi leti ani fanele kuya ka tona , a swi tika swinene. Ndlela leyi khamphasi a yi ri hi xi swona a yi twala onge yi pfilinganyile, naswona handle ka swiletelo leswi nga erivaleni, hakanyingi a ndzi tikuma ndzi ri karhi ndzi rhendzeleka-rhendzheleka, ndzi ringeta ku kuma la tlilasi ta mina a ti khomeriwa kona. Leswiswi engeterile ntshikelelo  lowu nga lavekiki emasikwin ya mina yo sungula eTUT, leswi endleke leswaku swi tika ku dzikisa mianakanyo ya mina eka tidyondzo ta mina ni ku hlayisa nkarhi wo fika tlilasini. Ku kala swiyenge swa nkoka swi ndzi siye ndzi titwa ndzi tshikelekile eka mavhiki ya mina yo sungula.

#### matitwelo ya mina
Handle ka ku karhateka loku ndzi ngava na kona, ndzi hetelele ndzi tolovele khamphasi. Hambiswiritano, ku nonon’heriwa loko ndzi ngava na kona ka  ku kuma titlilasi swi khumbe ku titshemba ka mina hi ndlela yo biha naswona swi endle leswaku ku tshamiseka evutonwini bya vhasity swi tika swinene. 

##### mbuyelo lowu ndzi ngava na wona
Eka nthirho wa mina hinkwawo lowu a ndzi fanele ku ndi wu endla mayelana na tidyondzo ta mina, ndzi tirhile hi matimba swinene leswaku ndzi fikelela mbuyelo lowunene. Hi lemebe ra 2024, laha a ndzi endla lembe ra mina ravunharhu, ndzi thoriwile tanihi mutsundzixi wa laha  ndzi tshamaka kona. Hi kwalaho ka kuti niketela eka tidyondzo ta mina, swi endle leswaku ndzi va munhu loui a xiximiwaka swinene naswona ndzi kumile sagwadi tanihi mudyondzi wa le henhla.

##### Tirheferense

Swa vutomi bya le Yunvhesiti
Soshanguve
Pretoria
Kholera

**[[Kholera]]** I vuvabyi lebyi vangiwaka hi xitsongwatsongwana Lexi vitaniwaka vibrio  lexi ungaxi kumaka hiku nwa mati kumbe kudya swakudya leswi hlaseriweke hi xitsongwatsongwana lexi. 

### [[SWIKOMBISO|S]]WIKOMBISO NA SWIVANGELO SWA KHOLERA
Swikombiso swa kholera swihlayile swinene swo tani hi :ku chuluka ,  Ku pfimba loku fambelanaka na kholera ku hundza emisava hi xitshuketa naswona swinga hatlisa swivanga ku lahlekeriwa hi mati lawa yanga na khombo — kufana na hafu (kwalomu ka litara yin’we) hi awara. Ku pfimba ka khwiri loku vangiwaka hi kholera hakanyingi kuva na xivumbeko xotshuka,lexi fanaka na mati lawa rhayisi yi hlantswiweke eka wona.Ku pfimba ka khwiri ni ku hlanta. Ku hlanta swihumelela ngopfu ngopfu eka swiyimo swosungula swa kholera naswona swinga teka tiawara to tala.Ku pfumaleka ka mati emirini. Ku pfumaleka ka mati emirini swinga humelela endzhaku ka tiawara endzhaku kaloko swikombiso swa kholera swisungule naswona swisuka eka swo olova kuya eka leswikulu. Ku lahlekeriwa hi khume wa tipesete kumbe kutlula wa ntiko wa  miri, leswi swi swikomba ku pfumaleka ka mati emirini swinene. 

swikombiso swa ku pfumaleka ka mati emirini hi kholera swi katsa ku hlundzuka, ku karhala, mahlo lama dzimeke, nomu lowu omeke, torha ro tlula mpimo, nhlonge leyi omeke no rhurhumela leyi nonokaka ku tlhelela endzhaku loko yi pfanganisiwa yi va xirhendzevutana, ku chulula switsongo kumbe ku nga rhurhumeli, nsusumeto wa ngati wa le hansi, na ku ba ka mbilu loku nga tshamisekangiki.Ku pfumaleka ka mati emirini swi nga endla leswaku u lahlekeriwa hi ku hatlisa ka timinerali engatini ya wena leti hlayisaka ku ringanisela ka mati emirini wa wena.  https//www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cholera?gad_source=1&gclid=EAIaIQobChMI5KHXmtueiAMVaopQBh1EFjV1EAAYASAAEgLNUPD_BwE

#### SWITSUNDZUXO SWO SIVELA
Tirhisa mati lama hlayisekeke. Tirhisa mati lama nga emabodlheleni, lama virisiweke kumbe lama sefiweke.Hlantswa mavoko ya wena nkarhi na nkarhi hi xisibi hi mati  yo hlayiseka.Loko u nga si lunghiselela swakudya hlamba mavoko hi nkarhi na nkarhi.Tirhisa swihambukelo leswi tengeke  u  tlhela uswi hlanstwa hi ndlela leyi hlayisekeke.Kholera yinga siveriwa hi ku Chela xilepulana xin’we xa jiki eka xibye xa tilitara timbirhi Kuteni hi virisa mati hingasi ya nwa.Kuhlamba mavoko loko hi huma eswihambukelweni.Hi nga tshiki vana va tlangela eka mati lawa ya nga tengangike naswona vanga tshami eka mbhangu lowu wunga basangiki

##### xaxamelo wa swikombo

##
Ku humelela khombo: N'wana lontsongo u wela ekheleni ra mati a lahlekeriwa hi vutomi

Mhangu yo chavisa yi humelerile tolo nimadyambu endhawini ya le makaya, laha n'wana lontsongo a nga wela ekheleni ro enta ra mati hi xihoxo kutani a lahlekeriwa hi vutomi bya yena hi ndlela yo vava. Vaaki va sala va ri karhi va rhurhumela no rila loko mahungu lawa ya hangalaka.

## Mbhoni leyi voneke khombo leri

Kuya hi timbhoni leti ti swi voneke hi mahlo, n'wana loyi a tiviwa tani hi Rohan wa malembe ya 6 hi vukhale, a ri karhi a tlanga ekusuhi na mugodi loko a lahlekeriwa hi ku ringanisela kutani a wela endzeni "Ndzi hundze hi ndzhawu leyi loko ndzi twa ku huwelela lokukulu," ku vula muaki wa ndzhawu liya, Ramesh . "Ndzi tsutsumele eka mpfumawulo kutani ndzi vona n'wana a ri karhi a lwa ku huma ematini. Hi ringetile ku n'wi ponisa, kambe a swi hlwerile swinene."

## Rheferense
Anc yi onha Doroba ra Giyani

**Vaakatiko** va masipala wa Giyani va sola vandla ra tipolotiki ra anc hi ku vula leswaku ri onhile kumbe ku dlaya leswi mfumo gazankulu  wa phurofesa Hudson William edison ntsanwisi  wu va endlele swona.

## '''Dyondzo'''

Pholisi ya ANC yi onhile Yunivhesti ya Gazankulu.
Pholisi ya ANC yi onhe Kholichi ya Giyani.	
Pholisi ya ANC yi onhe Rivala ra Swihahampfhuka ra Giyani .
Pholisi ya ANC yi onhe Kholichi Tivumbeni.
Pholisi ya ANC yi onhe purasi ra Tibanana e14A.
Pholisi ya ANC yi onhe feme ya hina leyi a yi humelerisa switulu swa timovha.
pholisi  ya ANC yi onhile hi ku tsema nhloko ya muako wa khale wa palamende wa Giyani.
Pholisi ya ANC yi onhile Kholichi ya Hoxani.
Pholisi ya ANC yi onhile Kholichi ya Xingwedzi.
Pholisi ya ANC yi onhile Kholichi ya Lemana.
Pholisi ya ANC yi onhile Vun’we bya Vatsonga na machangani.
Pholisi ya ANC yi hi tekele Kholichi ya vuongori ya Giyani.

## '''Mitirho'''

ANC pholisi yi hi Tekele Kholichi ta thekiniki ya Giyani.
Pholisi ya ANC yi onhile setara ya vantshwa emugangeni wa ka thomo.
Pholisi ya ANC yi onhile Ntanga wa swiharhi wa Man’ombe.
Pholisi ya ANC yi onhile Khoso ya dolufu ya Giyani.
Pholisi ya ANC yi honise Damu ra Hudson Ntsan’wisi yi endla leswaku ri va damu ra ndzhope. kANC policy yi cince Giyani yi va xidziva ya makula.
ANC yi onhe ka’Mtariyane.
ANC policy yi onhe Godide malamuleni.
ANC policy yi onhe Mhala show ground.
Pholisi ya ANC yi hi tekele Radiyo ya hina yi yi handzula xibalo xa hina.
ANC policy yi nyikile vatswari va hina ndlela yo va va swiphukuphuku swa matimba.
Pholisi ya ANC yi ala ti na mapasi eka vanhu va hina hi 14c hikuva va huma eMozambique kambe va nyika ti maGupta va tolo mapasi ID’s.

## '''Xihlawuhlawu'''
Pholisi ya ANC yi hi nyikile [Vatsonga] Ngi ngu nyani/
Nghunghunyani kokwani wa Mazulu naswona yi hi sindzisile ku n’wi sindzisa hi xikepe xa nyimpi, xifaniso lexi nga na mali eGiyani laha xiendlakalo xin’wana na xin’wana xi lawuriwaka hi ririmi ra Xizulu.
Pholisi ya ANC yi kaneta matimu ya Vatsonga, yi sindzisa no sindzisa hina Vatsonga ku pfumela leswaku vukona bya hina byi sungule endzhaku ka 1800 ematshan’wini ya AD
Hi vanhu vo sungula ku labeled tani hi ti baboons eka TV ya tiko ehansi ka xidemokirasi xa ANC.
Hi na ntirho, hinkwerhu hi fanele ku tiyisisa leswaku kopi leyi ya xihlawuhlawu leyi vitaniwaka ANC yi file hi 2020.Sweswinyana mutshila wa hina wa ntsheketo Dr Thomas Chauke u khomiwe hi tingana eka nkhuvo wa Maphungubye leswaku vuyimbeleri bya yena byi endla huwa byi susiwa exitejini.

## <big>'''Rheferense'''</big>
Xibedle xa Khensani

**Xibedlele xa Khensani** xi kumekaka eGiyani, Limpopo, I xivandla xa nkoka xa nhlayiso wa rihanyo lexi tirhelaka vaakatiko na tindhawu leti nga ekusuhi. Xi simekiwile hi xikongomelo xo nyika vukorhokeri bya swa vutshunguri bya xiyimo xa le henhla eka vaaki vo hambana, vanhu votala vaya vari eka swiyimo swoka swinga tsakisi kambe  vatlhela emakaya  ya vona vari na rihanyu lerinene. 

Eka malembe lawa ya hundzeke, xibedlhele lexi xi kurile no hluvuka, xi ndlandlamuxa switirhisiwa na vukorhokeri bya xona ku fikelela swilaveko swa vaaki lava andzaka. Xibedlhele lexi xi tiveka hi ku tinyiketela ka xona ku nyika nhlayiso wa rihanyo lowu fikelelaka eka hinkwavo, ku nga langutiwi xiyimo xa ikhonomi ya vaaki.Vatirhi vale Khensani va lehisa mbilu eka swigulana swa vona va khoma kahle loko unwana munhu Aya ari eka xiyimo xo utsandeka naku tirha xan’wa nchumu hi byakwe vanwi endlela.Xibedlele lexi xi nyikelavukorhokeri byo hambanahambana bya vutsunguri, ku katsa nivuhandzuri byo angarhela,vukorhokeri bya  ku veleka,vutshunguri bya vana ni vukorhokeri bya xihatla.Khensani yi hlomisiwile hi ndzawulo ya vavabyi lava nga le hendle leyi nga na vatirhi lavanene,wadi yaku veleka yi tirha hiku hetiseka,va langutana na mavabyi yotala na lama yanga tshungulekiki kufana na HIV/AIDS,xifuva chukele na manwana.

Tirhiferese
Ku antswisiwa ka mapeletelo na matwariselo ya marito man'wana eka ririmi ra Xitsonga

Loko swi ta eka ririmi ra Xitsonga ku na marito man'wana lawa ya twarisiwaka no peletiwa hi ndlela leyi ku nga riki yona. Eka tsalwa leri hi ringeta ku phathunula laha ku phathekeke hi ku lulamisa swihoxo leswi. Hi ta lulamisa swihoxo eka tinhlayo na tin'hweti ta lembe.

## Tinomboro
Loko hi twarisa kumbe ku peleta tinomboro leti landzelaka(6,7 na 9) hi fanele hi tsundzuka leswaku ti hava xitwalwana kumbe mpfumawulo wa /n/. 

swikombiso:

Tsevu ematshan'wini ya ntsevu( rito leri ri huma eka rito tsevula leswi vulaka ku pfuka kahari mixo swinene)

Kombo ematshan'wini ya nkombo ( rito leri ri huma eka rito komba/ kombetela hikuva nomboro leyi yi kombisiwa hi ritiho ra xikombankambani leri tirhaka ku komba)

Kaye ematshan'wini ya nkaye ( rito leri ri huma eka rito kayivela ritiho rin'we ku va hi heta xandla)

## Tin'hweti ta lembe
Loko swi ta eka tin'hweti ta lembe ku na n'hweti yin'we leyi na yona yi twarisiwaka kumbe ku peletiwa hi ndlela leyi kku nga riki yona. N'hweti ya vukaye hi nawu yi fanele ku peletiwa kumbe ku twarisiwa handle ka xitwalana kumbe mpfumawulo wa /h/. Xik: Ndzati ematshan'wini ya ndzhati, hi leswi yi ndzatihataka kumbe ku hambinyisa xixikana na ximun'wana.

## swikombo
Ntokoto wa mina mayelana na COVID19 hi lembe ra 2020 eAfika-Dzonga.

Covid19 I vuvabyi lebyi vangiwaka hi xitsongwatsongwana xa **SARS**-2-. HI ntolovelo yi hangalaka exikarhi ka vanhu lava hlanganaka swinene. Ku vile lembe ro tika swinene laha vanhu va nga lahlekela hi varhandziwa va vona, van’wana va vabyile swinene nkarhi wo leha ku fikela va hundza misaveni. Vuvabyi lebi byi endlile leswaku tiko ri va hansi swinene hi swa ti mali laha vanhu vo tala van ga hlupheka ku hlayisa mindyangu ya vona na ku tihlayisa hi voxe. Handle ko lahlekeriwa hi varhandziwa vanhu va lahlekeriwe hi mabindzu ya vona laha van ga boheka ku sungula hansi handle ko pfuniwa hi munhu.

Mina hi nexe **CIVID19** yi ndzi kandziyerile hikva a ndzi fanele ku ya xikolweni Kamba hikuva a hi yirisiwile ku ya eswikolweni kumba emintirhweni a ndzi swi kotaka ku ya exikolweni. A ndzi tshama ndzi chuwile swinene ngopfungopfu loko hi vona mahungu loko nhlayo ya vanhu yo hundza misaveni yi ya henhla. A ku ri na nayiti leyi a hi fanele hi yi tlhavela ku sivela vuvabyi lebyi, vanhu vo tala a vav ula leswaku a swi hlayisekanga ku yi tlhava laha swi nga endla leswaku hi va na ku chava swi

Swikombiso:
Swihari swa Afrika-Dzonga

Kuna tinxaka tohambanahambana ta swiharhi laha **Afrika- Dzonga**, xikombiso hi na swihari leswi va swi vitanaku ti ''big five'' ku nga tinghala,tindlopfu,tinyarhi, swo hetelela ku na yingwe. ku tlhela kuva na swihari leswi hanyaku ndzeni ka mati ku nga leswi landzelaka, Tinhlapfi, tingwenya,na tishaka. eAfrika Dzonga kutlhela kuva na tindhawu to hambanahambana laha swiharhi leswi swi hlayisiweke kona, swin'wana swi hlayisiwa eka ti Tiphaki ta Rixaka, yin’wana ya ti Phaka ta Rixaka  i Kruger National Park leyi kumekaka eLimpopo naswona swin'wana swiharhi swi hlayisiwa ezoo. Leswaku loko vanhu eAfrika hinkwaro wa Kota  ku ta  vona Swiharhi leswi .

### '''SWAKUDYA SWA SWIHARHI'''
Ku engetela kwalaho tinxaka leti ta swiharhi ti dya tinxaka to hambana ta swakudya. Xikombiso hi na swiharhi leswi dyaka nyama ku nga ti carnivores, na leswi dyaka hinkwaswo nyama na swimilani ku nga ti omnivores,  na leswi dyaku byanyi ntsena ku nga ti herbivores. Ti carnivores ku tala ku va swihari swo hlota. nghala hi yona nxungeto lowukulu eka tinyarhi.

#### '''NXAXAMELO WA SWIKOMBO'''
Laerskool Kremetart

**Laerskool Kremetart** i xikolo xa le hansi lexi kumekaka edorebeni ra Giyani eLimpopo. ku tlula magidi ya ntlhanu ya swichudeni swi tsarisile eka xikolo lexi eka malembe ya nkombo lawa hundzeke. Xikolo xa le hansi xa Laerskool xi na vafambisi va ntsevu, lava landzelaka; nhloko ya xikolo yin'we ku nga Tatana M.E Chavalala, vaseketeri vambirhi va nhloko ku nga Tsanwani N.G na Lebeya N.D xitlhela xi va na tinhloko tinharhu ta ndzawulo ku nga B.T Mathebula, H.N Mahlaule na T.H Mchavi.  

## Tidyondzo na mintlangu leyi nyikeriwaka
Tidyondzo leti landzelaka ti nyikeriwa eka xiyenge xa masungulo kumbe *foundation phase;* xitsonga ririmi ra le kaya, xinghezi tanihi ririmi ro engetela, dyondzo ya vuswikoti bya vutomi na tinhlayo. eka xiyenge xa le xikarhi kumbe *intermidiate phase*, tidyondzo leti nyikiwaka hileti landzelaka; sayense ya ntumbuluko na thekinoloji, xitsonga ririmi ra le kaya, xinghezi tanihi hi ririmi ro engetela, vuswikoti bya vutomi, tinhlayo na sayense ya ntshamisano. Laerskool yi hetelela hi ku nyika tidyondzo leti landzelaka ta xiyenge xa le henhla kumbe *senior phase*; xitsonga ririmi ra le kaya, xinghezi tanihi ririmi ro engetela, tidyondzo ta vutshila, tidyondzo ta vuswikoti bya vutomi, sayense ya ntshamisano, tidyondzo ta ikhonomi na sayense ya vufambisi, sayense ya ntumbuluko na thekinoloji xikanwe na tinhlayo. 

Mintlangu leyi nyikeriwaka hi leyi landzelaka, netball, athletics, bolo ya milenge na mintlangu ya ndzhavuko.

## Rheferense
Mujeko wa tiko

**Mujeko wa tiko** i mujeko lowu yimelaka no fanekisela rixaka leri nyikiweke . Yi fambisiwa hi hulumendhe ya tiko rero, kambe yi nga ha fambisiwa ni hi vaaki va rona . Mujeko wa tiko hi ntolovelo wu endliwe hi tinhlamuselo to karhi ta mihlovo na swikombiso swa wona, leswi nga ha tlhelaka swi tirhisiwa hi ku hambana na mujeko tanihi xikombiso xa rixaka. Ndlela leyi mujeko wa tiko wu endliweke ha yona minkarhi yin’wana ya cinciwa endzhaku ka loko ku humelele swiendlakalo swa nkoka swa matimu.
MIHANDZU NI MATSAVU

**Matsavu** na mihandzu I xiphemu xa nkoka xa swakudya leswi ng ani rihanyo, naswona ku hambanahambana swina nkokakufana na nhlayo. Swina nkoka leswku mirhi wa munhu wu a dya handzu kumbe tsavu hambi kova xin'we hi vhiki leswaku mirhi wu tiyela naswona nhlongwe yi tshama yi hlayisekile.

## '''Mihandzu na matsavu swina nkoka e mirhini wa munhu.'''

Ku hava mihandzu kumbe matsavu leyi nyikaka swakudya hinkwaswo leswi u swi lavaka leswaku u v ani rihanyo lerinene. U fanele ku day ngopfu siku na siku leswaku mirhi wa wena wuta kula wu tiyile, swakudya leswi fuweke hi matsavu ni mihandzu swinga hunguta nsusumeto wa ngati, swi hunguta na khombo ra mavabyi ya mbilu na  xa khensa.

Ku ni mintlawa ya nhungu yo hambanahambana ya mihandzu na matsavu, yin’wana  na yin'wana yi na mintirho ya yona eka mirhi wa munu. Matsavu ni mihandzu swa pfuna swinene eka mirhi wa munhu. 

 swikombo
VUTLHOKOVETSERI

Vutlhokovetseri I mphofulo wa vulangi bya miehleketo lowu paluxaka hi mutlhokovetseri mayelana ni nhlokomhaka yo karhi. Vutlhokovetseri I ntirho wa matsalwa lowu eka wona ku paluxiwaka mintlhaveko na miehleketo hi ku tirhisiwa ka switlhokovetselo swa xitayili na ncincancincano wa tindzimi. Vutlhokovetseri byi nga hlamuseriwa tanihi muxaka wa matsalwa lama tirhisaka ririmi ro fanekisela na tindzimana leti vumbiweke hi vukheta ku pfuneta ku pfuxa miehleketo ya vahlayi. Vutlhokovetseri byi nga tika ku byi hlamusela hikuva ku na milawu yo tala yo hambana (naswona minkarhi yin'wana leyi kanetanaka) leyi nga kona eka byona . Vutlhokovetseri byi paluxa swo tala hi mahanyelo ya vanhu kumbe swiharhi. Byi tala ku paluxa swo saseka ka minchumu leyi vanhu va yi tekaka yi bihile tanihi rifu, rifu hi tala ku ri tseketsela hikuva ri siya timbilu ta hina ti tshovekile ni mimoya yi karhele kambe swo nyoxa hi rifu ri hava xihlawuhlawu, a ri na tihlo. Hi tlhelo, vutlhokovetseri byi kota ni ku humesa vubihi hi leswi van'wana va swi vonaka swi xongile no lulama, x*ik: ku ya ekerekeni.* Ku nghena kereke hi yin'wana ndlela leyi vanhu va yi tekaka leswaku va ta va ekusuhi swinene ni Mumbi kambe vutlhokovetseri byi kota ku paluxa vudyoho lebyi endliwaka endzeni ka tikereke. Hiku angarhela ,vutlhokovetseri i mhaka ya nkoka swinene eka timhaka ta matsalwa. I tsalwa leri mutlhokovetseri a tirhisaka ririmi ra yena ku phofula leswi nga embilwini ya yena kumbe leswi a nga na swona emiehleketweni ya yena.Mutlhokovetseri u va a paluxa matitwelo ya yena na miehleketo ya yena hi ku tirhisa xitayili na maendlelo ya yena, na nkhuluko wa xitlhokovetselo xexo. Vultlhokovetseri byi kota ku tlhontlha xikanwe ni ku lota miehleketo ya lava rhandzaku ntswamba wa wona.

***xik: Vutlhokovetseri bya Ndhavuko***

Vutlhokovetseri bya ndhavuko I vuphati xikanwe ni ku ti nyungubyisa hi ndhavuko. lebyi vutlhokovetseri byi bumabumela **vusaseki bya ndhavuko** hi ndlela yo phata . Muxaka wa vutlhokovetseri lebyi byi vulavula hi ndlela leyi ndhavuko wu hlawulekeke no hlamarisa hi ndlela yo tsakisa . Mutlhokovetseri u fana na muchayeri, u tirhisa marito yo tsakisa ku vulavula hi ndlela leyi ndhavuko wu nga wukulu ha yona. Wayne Paul (2003;14) u hlamusela vutlhokovetseri bya ndhavuko aku *“ Traditional poetry refers to poetry forms that have been around for a long time and typically follow a specific structure”* ,Ntshaho lowu wu tiyisisa leswaku vutlhokovetseri bya ndhavuko byi kombetela eka swivumbeko swa vutlhokovetseri leswi nga va kona khale naswona hi ntolovelo swi landzelela xivumbeko xo karhi.

##### Rheferense
Mbhetsa Academy of Science Maths and Technology

**Mbhetsa Academy** i xikolo xa le henhla xa sayense, tinhlayo na thekinoloji lexi kumekaka emugangeni wa Makgakgapatse exifundzheni xa Mopani eLimpopo. "Mbhetsa" i khamphani leyi nga tirheliki ku endla mali leyi simiweke hi lembe ra 2018 naswona i nhlangano lowu pfumeleriweke wa Vuyelo bya Vaaki.  

## Kharikhulamu leyi nyikeriwaka
Tidyondzo leti landzelaka ti nyikiwa eka xiyenge xa le henhla xa dyondzo *[[senior phase]]* eka ti giredi ta nhungu na nkaye*;* xitsonga ririmi ra le kaya na Sepedi ririmi ra le kaya, Xinghezi tanihi ririmi ro engetela, tidyondzo to kongomosi eka swa vutomi, tinhlayo, sayense ya ntumbuluko, sayense ya ntshamisano (ku katsa na tidyondzo ta matimu na ntivo misava), thekinoloji, tidyondzo ta vutshila byo tumbuluxa (ku katsa drama na vuyimbeleri) xikanwe na tidyondzo ta sayense ya vufambisi bya ikhonomi. 

Kasi eka giredi ya khume na khumembirhi ku tirhisiwa kharikhulamu ya STEM eka vukorhokeri bya dyondzo yo ya emahlweni na ndzetelo. ku nyikiwa tidyondzo leti landzelaka; Xitsonga ririmi ra le kaya na Sepedi ririmi ra le kaya, xinghezi tanihi ririmi ro engetela, tidyondzo to kongomisa eka swa vutomi, tinhlayo, sayense ya nyama na thekinoloji ya mahungu. ku ngetela eka sweswo, mudyondzi u fanekele ku hlawula eka tidyondzo leti landzelaka; xibalo kumbe tidyondzo ta ikhonomi kumbe tidyondzo ta mabindzu kumbe sayense ya vutomi kumbe sayense ya vurimi.

## Mintlangu leyi nyikeriwaka
Ntlangu wa bolo ya milenge, thenisi, netball, volleyball na basketball. Mbhetsa Academy yi tlhela yi hlanganisa machudeni hi ku va ya tinghenelerisa eka swipano swa timagazini, swipano swa njhekanjhekisano, swipano swa ku khoda na tirhoboto, swipano swa chess xinkanwe na vuhangalasi bya mahungu bya vutshila.

## Swikombo
Riphabliki ra Dominican

**Riphabliki ra Dominican**  i tiko ra Amerika N’walungu leri kumekaka exihlaleni xa Hispaniola exihlaleni xa Greater Antilles xa Lwandle ra Kharibiya, leri rhendzeriweke hi Lwandle ra Atlantic en’walungwini. Yi teka swiphemu swa ntlhanu wa vutsevu swa le vuxeni bya xihlala lexi, leswi yi swi avelana na Haiti,   leswi endlaka leswaku Hispaniola yi va xin’wana xa swihlala swimbirhi ntsena swa le Kharibiya, kun’we na Saint Martin, leswi avelaniwa hi matiko mambirhi lama tifumaka . I tiko ra vumbirhi hi vukulu eAntilles hi vukulu (endzhaku ka Cuba ) hi , naswona i ya vumbirhi hi vukulu hi nhlayo ya vaaki, laha ku nga ni vanhu va kwalomu ka 11,4 wa timiliyoni hi 2024, laha kwalomu ka 3,6 wa timiliyoni ta vona va tshamaka endhawini ya doroba-nkulu ra Santo Domingo, ku nga doroba-nkulu.   

Vanhu va kwalaho va le Taíno a va tshame eHispaniola vanhu va le Yuropa va nga si fika, va ri avanyisa hi tihosi ta ntlhanu .  Christopher Columbus u teke xihlala lexi a ya eCastile, a fika a dzima kona eka riendzo rakwe ro sungula hi 1492 .  Koloni ya Santo Domingo yi ve ndhawu yo sungula ya vutshamo byo sungula bya nkarhi hinkwawo bya le Yuropa eAmerika . Hi 1697, Spain ri amukele vulawuri bya Mafurwa eka xiphemu xa vunharhu xa le vupela-dyambu bya xihlala lexi, lexi veke Mfumo wo Sungula lowu tiyimeleke wa Haiti hi 1804.  Ntlawa wa vanhu va le Dominican wu hlongole holobye wa Spain exiluvelweni ivi wu tivisa ntshunxeko eka Spain hi November 1821,  kambe wu tekiwe hi Haiti hi February 1822. Ntshunxeko wu ve kona endzhaku ka malembe ya 22 hi 1844,  endzhaku ko hlula eka Nyimpi ya Ntshunxeko ya le Dominican . Eka malembe ya 72 lawa ya landzeleke, Dominican Republic yi langutane na tinyimpi to hlaya ta xin’wana-manana, ku hlaseriwa loku tsandzekeke hi Haiti, na ku tlhelela swa xinkarhana eka xiyimo xa vukoloni bya Spain, loko yinga se hlongola ma Spanish hi laha kunga heriki hi nkarhi wa Dominican War of Restoration ya 1863–1865.    Ku sukela hi 1930, vulawuri bya tihanyi bya Rafael Leónidas Trujillo byi fume ku fikela loko a dlayiwa hi 1961.  Juan Bosch u hlawuriwile ku va muungameri hi 1962 kambe u hlongoriwile exiluvelweni hi ku hluriwa ka mfumo hi masocha hi 1963 . Nyimpi ya le Dominican Civil War ya 1965 yi landzeriwe hi vulawuri bya vulawuri bya Joaquín Balaguer (1966–1978 na 1986–1996). Ku sukela hi 1978, Riphabliki ra Dominican ri ye eka xidemokirasi lexi yimelaka . 

Riphabliki ra Dominican ri ni ikhonomi leyikulu swinene eKharibiya naswona ri ni ikhonomi ya vunkombo eLatin Amerika .
Sayense ya tikhompyuta

**sayense ya tikhompyuta** i dyondzo ya masungulo ya thiyori ya mahungu na xibalo na ku tirhisiwa na ku tirhisiwa ka swona eka tisisiteme ta khompyuta . Sayense ya tikhompyuta i endlelo ra sayense na leri tirhaka eka xibalo na matirhiselo ya swona na dyondzo leyi hlelekeke ya ku koteka, xivumbeko, ku paluxiwa na ku tirhisiwa ka michini ya maendlelo (kumbe tialgorithm ) hi xisekelo yi tirha tanihi xisekelo xo hlengeleta, ku yimela, ku lulamisa, ku hlayisa, ku vulavurisana na ku fikelela mahungu. Nhlamuselo yin’wana, yo olova ya sayense ya tikhompyuta i dyondzo ya maendlelo ya algorithmic ya xiothomethi lawa ya nga tekeleriwa hi xikalo lexikulu. Mutivi wa tikhompyuta i mutivi wa dyondzo ya xibalo ni ku endliwa ka tisisiteme ta xibalo . 

Sayense ya tikhompyuta yi katsa tidyondzo to tala letitsongo; Tidyondzo tin’wana ti kongomisa eka matirhiselo yo karhi lama tirhaka yo fana na swifaniso swa khompyuta, kasi tin’wana ti kongomisa eka swihlawulekisi swa xisekelo swa swiphiqo swa xibalo swo fana na thiyori ya ku rharhangana ka xibalo . Nakambe ku na tidyondzo tin’wana leti dyondzaka swiphiqo eku tirhiseni ka tindlela ta xibalo. Xikombiso, nsimu ya thiyori ya ririmi ra minongonoko yi dyondza tindlela to hambana to hlamusela xibalo, kasi nsimu ya minongonoko yi dyondza hi matirhiselo ya tindzimi ta minongonoko na tisisiteme leti rharhanganeke, naswona nsimu ya ku tirhisana ka vanhu -muchini yi kongomisa eka ntlhontlho wo endla tikhompyuta na khomphyuta leswi pfunaka, naswona swa olova ku swi tirhisa, eka vatirhisi hinkwavo.
Tiko leri hluvukaka

alt=Bản đồ thế giới|thumb|Mepe wa misava lowu hlawulaka **index ya nhluvukiso wa vanhu** (leyi sekeriweke eka datha ya
Mugerho wa Suez

thumb|250x250px|Mepe wa Mugerho wa Suez

**Suez Canal** i mugerho wo endliwa wo famba lowu kumekaka ensin’wini ya Egipta, lowu tsutsumaka en’walungwini ku ya edzongeni wu tsemakanya Suez Strait en’walungu-vuxa bya Egipta, wu hlanganisa Lwandle ra Mediteraniya ni Suez Canal Gulf of Suez, voko ra Lwandle ro Tshwuka .

Mugerho lowu wu nyika ndlela yo koma eka swikepe leswi hundzaka hi le swikepe swa le Yuropa na Amerika ku ya eka swikepe swa le dzongeni wa Asia, swikepe swa le vuxeni bya Afrika na Oceania . Ku akiwa ka mugerho lowu ku sungule hi April 25, 1859 naswona ku hetiwe hi November 17, 1869 . Loko yi hetiwa, Mugerho wa Suez wu ta leha tikhilomitara ta 193,30, xiphemu xa wona xo koma swinene i 60 m, naswona ku enta ka wona i 24 wa timitara, leswi ringaneke ku amukela swikepe leswikulu swa tithani ta 250 000 . Ndlela yo leha ya 164&nbsp;Khilomitara leyi yi cince hi laha ku nga heriki matimu ya vutleketli bya le lwandle bya matiko ya misava, yi pfuna swikepe ku papalata ku famba hi le makumu ya le dzongeni wa Afrika, leswi hunguteke mpfhuka hi 6,000 wa tikhilomitara.&nbsp;km.