Xisibi

**Xisibi** i munyu wa acid ya mafurha (minkarhi yin’wana ti carboxylic acids tin’wana) leti tirhisiwaka ku basisa naku tola switirhisiwa xikan’we na switirhisiwa swin’wana.  Eka xiyimo xa le kaya, swisibi, ngopfu-ngopfu "swisibi swa le xihambukelweni", i swiaki swa le henhla leswi hi ntolovelo swi tirhisiwaka ku hlamba, ku hlantswa, na tinxaka tin'wana to hlayisa yindlu. Eka tindhawu ta tiindasitiri, swisibi swi tirhisiwa tanihi swilo swo tsindziyela, swiphemu swa switolwa swin’wana, swigwitsirisi swa emulsifier ni swihlohloteri.

Hakanyingi swisibi swi endliwa hi ku hlanganisa mafurha ni mafurha lawa nga na xisekelo.  Vanhu va tirhise xisibi ku ringana magidi ya malembe; vumbhoni byi kona bya ku endliwa ka swilo swofana na xisibi eBabilona wa khale kwalomu ka 2800 BC. 

Emakaya, "xisibi" hi ntolovelo swivula leswi hi tlhelo ra xithekiniki swivuriwaka xisibi xa xihambukelo, lexi tirhisiwaka ku basisa kaya na munhu hi xiyexe. Swisibi swa le xihambukelweni i munyu wa tiacid ta mafurha letingana fomula yo angarhela ( RCO   )M +, laha M kunga Na (sodium) kumbe K (potassium). 

Loko xi tirhisiwa ku basisa, xisibi xi n’okisa swiphemuphemu ni thyaka, leswi endzhaku swi nga hambanisiwaka ni nchumu lowu basisiweke. Mafurha lama nga n'okiki "thyaka" ma va na vuxaka endzeni ka micelles, swirhendzevutani leswintsongo leswi vumbiweke kusuka eka ti molecules ta xisibi na mintlawa ya polar hydrophilic (yo koka rinoko ra mati) ehandle naswona yi funengeta xikhwama xa lipophilic (fat-attracting), lexi sirhelelaka ti molecules ta mafurha/mafurha eka mati, leswi endlaka leswaku ti olova. Xin’wana ni xin’wana lexi n’okaka xi ta hlantswiwa ni mati. Eka ku hlamba mavoko, tani hi surfactant, loko yi cheriwe hi mati nyana, xisibi xi dlaya switsongwatsongwana hi ku onha membrane lipid bilayer ya swona ni ku dlaya tiphitotheni ta swona .    Yitlhela yi endla leswaku mafurha ya kota ku famba ni mati lawa ya khulukaka. 

Loko yi tirhisiwa ematini yo tiya, xisibi a xi rhurhumeli kahle kambe xi vumba thyaka ra xisibi (leswi fambelanaka na swisibi swo hlamba, vona laha hansi). 

### Swisibi leswi nga riki swa le xihambukelweni
Leswi vuriwaka swisibi swa nsimbi i swiphemu swa nkoka swa mafurha yo tala yo tola ni swilo swo tsindziyela.  Xikombiso xa nkoka eka swa mabindzu i lithium stearate. Hi ntolovelo mafurha i ti emulsion ta xisibi xa calcium kumbe xisibi xa lithium na mafurha ya timinerali . Swisibi swin’wana swo tala swa nsimbi na swona swa pfuna, ku katsa ni swa aluminiyamu, sodium, ni ku hlanganisiwa ka swona. Swisibi swo tano switlhela switirhisiwa tani hi swilo swo tsindziyela ku engetela ku tsindziyela ka mafurha. Eminkarhini ya khale, mafurha yo tola a ma endliwa hi ku cheriwa ka lime eka mafurha ya mutlhwari, lawa a ma ta humesa swisibi swa calcium.  Swisibi swa nsimbi switlhela swikatsiwile eka swivumbeko swa tipende ta oyili ta vatshila va manguva lawa tani hi rheology modifier.  Swisibi swa nsimbi swinga lulamisiwa hiku herisa tiacid ta mafurha hi ti metal oxides:

: 2 RCO 2 H + CaO → (RCO 2 ) 2 Ca + H 2 O.

Cation kusuka eka organic base yo fana na ammonium yinga tirhisiwa ematshan’wini ya nsimbi; ammonium nonanoate i xisibi lexi endliweke hi ammonium lexi tirhisiwaka tani hi murhi wo dlaya switsotswana. 

Tlilasi yin’wana ya swisibi leswi nga riki swa le xihambukelweni i swisibi swa resin, leswi endliwaka eka bindzu ra maphepha hi ku tirha ka rosin ya mirhi leyi nga ni swilo leswi nga ni alkaline leswi tirhisiwaka ku hambanisa cellulose ni mapulanga lama nga si tirhisiwaka. Xiphemu lexikulu xa swisibi swo tano i munyu wa sodium wa abietic acid. Swisibi swa resin switirhisiwa tani hi ti emulsifiers. 

## Swihlovo leswi tirhisiweke