open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bhniq Truku sbiyaw

bhniq Truku sbiyaw 太魯閣族傳統弓箭

Brah na niqan puniq ka rudan Truku o pucing, smbrangan ni bhniq ka pusu bi qngqaya djiyun tsamat rudan Truku sbiyaw, ana yaa ini stama bhniq nii ka saying dga, pruun dha lmnglung ka saw nii qngqaya tmsamat rudan Truku sbiyaw, duru ni naa ta bi ddugun bi tmgsa laqi embbiyax saying saw nii ungat bi mndka qngqaya ruda ta sbiyaw. 

## pnyahan bhniq 弓箭的來源
Musa ska bi dgiyaq mangal mkray ni bi hmut kmpriyux mreyway ka qhuni, gasil o snyukan waray nuquh, buji na o asi ka endaan muduh pslagu skuy ni embiyax bi btaw niya, snalu skuy buji,seusa dha miying mkray bi qhuni ni embiyax bi brbilun ,gasil na o dmuuy gasil nuqih snuyuk ka sbiyaw balay han, yaasa ungat gasil urat ka siida han, saying do kmgaaw dmuuy hari urat ka saying da. Bhniq sbiyaw ni saying ini pndka ha. bhniq rudan Truku sbiyaw o smpung khnu ka biyax su brbil o smpung saw kiya ka biyax bhniq uri, djiyun laqi o mhnuk hari, jiyun rudan o mkary bi kiya. 

## qhuni smluun bhni 製作弓箭材料

### (1) Pruxul呂宋莢蒾樹
Qhuni nii o hmnru tgtruma kska tnegkalan dgiyaq paah gsilung rnnaw dgiyaq, bi llbu lala bi sida nib aka bi qthran ka sida na, mnlngu bi smluun bhni ka qhuni nii. Hmru kana ddgiyaq dxgal Taywang, kiya o gaga mniq dgiyaq llbu bi tnegkalan gsilung paah dgiyaq ni rnaaw.tai misan do mtucing ka rnabaw na da, rhiq na niqan bling qtaan bitaq gxiyux, emphpah ka srnabaw ni bhgay ka phpah na, rbagan do mghiyi,embanah ka m hiyi na mhada. 

### (2) Kumay烏材柿
Qhuni kumay nii o ga hmru tgbaraw tnegkalan dgiyaq paah gsilung, ma sun kumay rudan Truku o yaasa mqalux ka elug qhuni, saw rnengaw rudan Truku Lowsi Rakaw o qhuni nii ga yaan niqan 2,000hngkawas  bitaq 3,000 hngkawas ka knrudan na, kmgaaw hmru tnegkalan dgiyaq paah gsilung ka qhuni nii 中央山脈中高海拔山區林緣，為台灣的莢迷 Qhuni kumay nii ollbu bi ni mgpajiq ka qhuni na,mgrhibung niqan ubal kana ka rnabaw na, hiyi na o mgrhibung niqan ubal uri.7 idas bitaq 8 idas emphpah,paah 10idas kngkawas nii bitaq 2 idas hkawas ka ghiyan na.  

### (3) Axir 七里香
Klaun ta bi qhuni axir, malu phmaun ngalan qnlang, llbuka qhuni na, bi embhgay hari ka rhiq na, bi bhgay ka phpah na ni suyang knux na, iyi na o bi mtumun ni mhada do embanah ka hiyi na da. 

smlun bi bhni rudan Truku ka qhuni na,yaasa mkray brbilun. 

### (4) Qtapih 后大石櫟（栲樹）
Malu bi ngalan bhni ka qtapih nii, niqan bi knbrbil nani mkray uri, ida bi Wna Taywang niqan qhuni nii.

### (5) Sndrimun桬木
Bhangan nkari rudan Truku malu ngalan bhniq ka qhuni tapih nii. 

## quri bhniq 弓箭
祖先seuxal balay ka rudan Truku sbiyaw o mqngal djimaka smluun dha bhniq, lsug o mangal bnuqir, tngraw  ni skuy. Lsug o aga, buji, putus. Musa qrunang dh aka rudan Truku sbiyaw o asi dha saan tluus bi kmeuruy kana ka kgiyig na, saw tgmanu ka qhuni malu ngalan, mnlala ka sqw nii endaan dha qmita do klaun dha balay ka saw manu qhuni ka malu ngalan bhni, kiya o niqan biyax na ka qhuni.saw qsbilaq bi qmita ida nkiya ka Truku o saw bi sklwiun ni pruun bi lmnglung ka kndsaan saw nii.

## pnyahan kari
資料來源口述耆老Iyuq Ciyang ,Iyang Taying 2014

華淑君Yung雜誌
Bnarah

= Bnarah (大丁黃) =
Bnarah (大丁黃) nii ga qyqaya ssalu bhniq, ida qhuni dgiyaq ka "bnarah" ksun. Sbiyaw han o kuxul bi drisaw alang ka " qhuni branah" nii.
Boyak

## Boyak (山豬)
縮圖|File:Wildschweinbache mit vier ihrer Frischlinge.JPG
Boyak nii we camac boro lmiqu, mntena ba babuy tnbugan sapap hnyegan na ma mqalux duri, paru de niqan waqic ka balas na, ririh so babuy lmiqu uxe tnbugan seediq.Ani maanu puqul na ka boyak nii, mekan waso ma gamil grgirin; mekan lmlamu hei qhuni saadux mnhrehur dheran ma qbuwe; mekan lexi bbtakan ini pntena klegan; mekan munang ma bicur boyak.

## Dnungusan phuling (追獵之標的)
Yami Seediq, mosa lmiqu de boyak nii ka ddngusun miyan mosa phuling, ye ado ka shiyun ma msiyang. Cmcamac klaun rudan miyan ga lmiqu Taiwang hini we yaani sume ka paru bale, ani si ini riyung nteni ka sume ma ini hari kmkeli mangal. Maha knpruwan rqenux ka paru ba bobo na sume nii, ani si asi ka mosa ddgiyaq paru theya niqan rqenux, ini eniq lmiqu daling. Meniq ka boyaq nii dige asi eniq kssiyo lmiqu neepah nami ma egu bale duri, kiya ka ddungusan miyan de mosa lmiqu. Huwa ka so miric, pada, rqebux ma kana so qqbheni paru hari we, ngalun miyan kana ka kiya duri.

## Aangal camac nSeediq (賽德克的狩獵方法)
Egu klegan ka aangal miyan camac yami Seediq, cbeyo bale hayan we phlingun miyan ma scebu nami budi, kiya duri we paha miyan tlenga, snuyuk snyukan ware nuqah ka stlenga daha ciida. Bobo na niqan miyan halung, qnawan tlenga ma qapi xiluy de kiya si paru ba dnyagan na mosa miyan lmiqu. Ini pntena ka qqerac miyan camac, qolic ma qbheni. Tlngaun ka camac, uxe duri we phulingun ma scebu halung; qpiyun qapi btunux ma qapi xiluy ka qlqolic; drangun ka qqbeni. Dmoi halung mosa mgcebu rapic ge hndure hari ka kiya di, bale ba we ini nami kesa ptcamac ka cmebu rapic nii yami Seediq.

## Lubuy tabuk (狩獵靈袋)
Kana kklegan miyan ptcamac yami Seediq nii we, wano ba tmlenga ka niqan gaya dmoi lubuy tabuk, lubuy tabuk nii ge snais daha benac pada. Utux nbale seediq mosa tmlenga ka lubuy tabuk nii, truma na lubuy tabuk nii we ga daha pqpahan ludux muhing boyak, klabi narac doriq boyaq niqan ubal, ludux narac birac boyak ma puting ngungu boyak niqan ubal.

## Gaya lubuy tabuk (狩獵靈袋的規範)
Knkingl seediq mosa lmiqu we niqan lubuy nii kana, niqan naq kari na ka knkingal lubuy nii duri, netun so lubuy mntena pnyahan na de mntena ka kari na kiya, uxe de ini pntena ka kari daha. Mosa lmiqu ma mpaha tgplaale ba tlenga ali ciida de, asi ka psaun bobo ttlngaan ka lubuy nii ma srengo hii ka kari na.

## Pteumal pptasun
* https://zh.wikipedia.org/wiki/%E5%8F%B0%E7%81%A3%E9%87%8E%E8%B1%AC
* 臺北市立动物园
* 1.0 1.1 動物園資料索引 - 臺灣野豬．臺北動物園保育網，2011-10-28
* snrnuwan Toda Walis、Pawan Nawi、Pering Tado ma Uka Siyac
* Dakis Pawan smnnetur
Bruling

= Bruling(蓪草) =
Ngalan sasaw qcilus qhuni sudu ka pais nii, saw qapan knparu ka wasaw tarux, niqan bi snsbhgay ka hiyi buuc na. Dhuq misan do cipiq msaas ni mbhgay ka mtmphpah niya, mhada do mqqalux ka lhang niya da. Mhru mniq kddgiyaq ni llxal hidaw dxgal. Saw ka tarux qraqil niya o ngalan dha bi mangal smalu sbpatas klgan uri sayang.

　　Snpual spawda mangal phgaya dha mgaliq ni smniyus qnpahan, saw ka kbusan nhmuk na snalu spyusan tarux qraqil o ssruwan na saw bnbux tbuyan ni kdang ni bunur, psanan sbac surun tunux ni pgmalu utux seejiq knan; ngalan dha smalu bkbiyax hiyi seejiq, manu uri o saangal dha prmaxul sapuh, niqan mssekuy ni psbilaq qnang ni malu shmaan ni pdkla qcilus kntalux sunan, kiya pklmaun na ka narux psnhmaan ni bgihur utux dsejiqun uri .
Bunga qhuni

= Bunga qhuni =
　　Bunga qhuni nii we mgqhuni ka bubu na, ini pntena bunga taan ta klaali ge wahil ka bubu na, ani si ini pgqhuni bale duri, mgipuh ini beyo mgerung. Bunga qhuni ppuqun rudan ta cbeyo ge, bunga qhuni bhege, ado mbhege bubu na daka waso na. 

　　Yaani ba knxalan 1970 hari ka ciida, prading mhuma bunga qhuni tanah ka dseediq alang, ado mgtanah hari bubu na daka waso na, kiya kesun bunga qhuni tanah. Ssalu ttbugan babuy, ququq ma rodux nPlmukan mesa, bale ba we ini puqi ita Seediq ka bunga qhuni tanah nii. So nii ka pphuma ta pnhgalang ita Seediq, mbahang maanu ka ngungalun Plmukan de smbarah ta mhuma, asi ka so kiya mpniqan tikuh pila sntkeyan ta. 

　　Bunga qhuni tanah nii ge, teru knkawas pnhmaan de kriyun ka bunga na, gsgesan han ma phdagun, mdengu dige stquri lubuy ma saun maruy. 

　　Ado teru ba knkawas ka cenga na kkriyun, netun sryuxun mhuma ka teru qpahan de, maha kknkawas niqan ngungalan pila denu.
Butuku

butuku （圓箕）

Btuku nii ngalan daha 篩 macu ma paye, ngalan daha mihido pnuhuma ma qyuqeya duri. Egu klegan kana snalu daha duri, niqan pruparu ma bcbiciq na. malu so doyung seediq, ani maanu ka malu na skun ma 使用。

Btuku nii snalu kesun btakan oro, asi naq ka rsenu ka tminun btuku nii. Anu asi naq ka qritan ma daan tikuh 修整 yayu. Ki ka tnugo rseno hari smalu nii.

Egu ka btakan oro ssiyo yayung nii. mosa mkkesa tikuh ka ruru hiya de sllayung su malu skdiyung. Saan su mangan ma, desun su sapah hini de, asi sunaq ka blequn ka daan qmiric ma修整. Kika malu tunun denu. tminun btuku nii tnngo so rseno hari, ini tunun nii ka mqedil.

Btakan oro nii nanaq slumeun daha btuku nii, anu mrubu hari tunun ka heya. Naqah ka btakan bale wa, kndudun sadux de pniqan bsiyaq wa, ini ka oro malu pniqan. Ini hari hmiric baga duri ka oro nii. Btuku nii malu phdagun pnhuma, ma smeku qyuqeya. Kika egu hari slmeyung daha kinganl tnsapah.  Snalu daha duri niqan so bcbiciq ma niqal so prparu na duri. qtaan so maanu ka malu so tlengun peni.  Phdagun daha macu ma sunguc de mangan hari btuku proparu ka saan daha phdagun daha nganguc, so ka ngalan daha smeku so ware de biciq hari ngalun daha. Qtaan so maanu ka tlengun daha peni. 

## pnyahan pnataas

陳擎霞、簡鴻模，2003，《alang Tongan（眉溪部落）原生植物調查研究》。南投：中華民國臺灣原住民同舟協會。
Camac

= Camac  (獵物) =
Mniq Toda hini pa, kari camac nii u tmiyu saw  wa lmiqu ,bbuyu mi heysu. Kana ka ssw kumay, boyak, miric ,pada ,rqnux dnii.
Cinaw

## Cinaw (智腦部落)
Gaga mniq Yilan Tatungsyang ka alang cinaw.

21 sapah ka kneegu na sapah, 55 hiyi ka kana knhbragan na hiyi. Tnpusu seejiq o mangal 95% niqan 52 hiyi sp, rahuq na uxay tnpusu seejiq o mangal 5% niqan   3 hiyi koia. 

Kana ka kleegan seejiq ga, Tayal 87%, ni rahuq na o 6%.

## Pnyahan pnatas (參考資料)
* 內政部戶政司全球資訊網
* 原住民族委員會全球資訊網統計資料
Cudu qhuni木荷

Cudu qhuni nii we qhuni ka bubu na, kiya kesun daha cudu qhuni. Ini na pntena daha ka cudu gamil ge, wahil ka bubu na cudu gamil. 
　　Meniq ka cudu qhuni nii ge, saangal rehaq na smcudu heya, mangal rehaq qhuni na paru, ado ini kneeru mbeyax scdun ka qhuni na rudan. Mkeka mesa rhequn ka qhuni de mhuqil denu ka rudan ta, kika ini rheqi kana ka kingal qnriyan pusu na. 
　　Desun ka rehaq cudu qhuni nii ma gbehun ba tmemaq, sqada qsiya de so nemu qumi qlili ma, mgtanah hari ka qsiya qtaan. Ini qbsiyq dige sbbuli qddamac bobo qsiya baro ka qcurux denu, saanun kmadi tgrahuc na ma roosun raus duma. 
　　Netun so msuupu smcudu qcurux kana alang ka nhdeyan knkingal knkawas, mangal cudu gamil daka cudu qhuni nii ka scudu daha qcurux, psugun kana seediq alang ka sncduwan daha. 
　　木荷是樹木，所以稱為「樹蕗藤」。與蕗藤的差異，蕗藤是藤類。
　　木荷係取其樹皮作為捕撈魚類的工具，要擇取大樹的皮效果越佳。祖先們知道剝了皮的樹會枯死，不會剝取整棵樹幹的皮。
　　把剝取的木荷皮敲碎，丟入溪水中後，只見木荷皮如針刺般地漂流著，溪水稍呈淡紅色。不多久魚兒即昏迷並浮出水面上，並在溪流下游予以網捕或撈捕。
　　在每年歲末部落舉行捕魚祭時，族人即以蕗藤及木荷來捕撈魚類，漁獲由全部落族人分享。
�
Bungerux

## bungerux (五節芒)

Egu klegan ka brhengil nii, bungerux nii we brhengil paru, so sekuy knpruwan ka qreti na ma puqun seediq ka lexi na duri.
## tunun qlapo（編織成床舖）
Mesa tmgesa yaku ka rdrudan alang: Qlapo rudan ta cbeyo we ptteun daha qhuni mreemux qtehur hari ka papak na ma, slagan daha qhuni mkere msderux ka mpqlapo na, bobo qhuni snlagan de stinun daha qreti bungerux uxe duri we stinun daha btakan sekuy, kiya ka nirih na qlapo. Kika Mptaqi de spagan daha capang ma pala dungal.
## rbruban puniq（燻烤處理）
Ani naq bungerux ani naq sekuy ka tunun daha qlapo we, asi ka dngeyan han, mdengu de blequn smquri ka pungu na ma rbruban puniq, puqun kui ma ini eniq de ini rbrubi puniq.
 
## Pteumal pptasun
* https://web.archive.org/web/20141031065019/http://naturet.ngo.org.tw/notes/mon.htm

* 李瑞宗 1995 台灣芒屬植物的族群與其在民族植物學上角色之研究

* 江友中 2002 八丈芒分子地理親緣之研究

* 陳千惠 2002 台灣植物染

* 田哲益，1996，《臺灣古代布農族的社會與文化》。南投：南投縣立文化中心。 
 
* Tiwas Pawan、Tado Walis ma Pawan Nawi ka smneeru
Dakis Pawan ka smnnetur
Busi

= Busi（卜溪部落） =
Gaga mniq Nantowseyn Jnaysyang ka alang busi.

69 sapah ka kneegu na sapah, 249 hiyi ka kana knhbragan na hiyi. Tnpusu seejiq o mangal 93% niqan 232 hiyi sp, rahuq na uxay tnpusu seejiq o mangal 7% niqan  17 hiyi koia. 

Kana ka kleegan seejiq ga, Seejiq/Seediq/Seejiq/Seejiq/Sediq85%, Tayal 4%, Bunun 2%, Amis 1%, Truku 2%.

## Pnyahan pnatas(參考資料)
* 內政部戶政司全球資訊網
* 原住民族委員會全球資訊網統計資料
Ddeynsya

ddeynsya
  

 Ana ima smkuxul bay tapa ddeynsya, mksa ku musa pskbiyax hiyi, mi tapa ku ddeynsya uri.
Nasi malu karac pa, kiya ka tapa ku ddeynsya musa nganguc, tapa ku ddeynsya musa rmiwaw ana inu, musa mari sama uri.
Smkuxul ku mrbu, tapa ku ddeynsya musa pskbiyax hiyi, tmmring uri, pkmalu hiyi（qbubur）wah!

任何人都喜歡騎腳踏車，我走路去運動，也騎腳踏車。
如果天氣好的話，我會騎腳踏車去外面，我騎腳踏車隨便去玩，也去買菜。
我喜歡早上騎腳踏車，去運動，也會流汗，對身體好喔！

mtkray hiyi; malu hiyi健康的
nganguc kksaan公園
Reyncutan蓮池潭
Djiyun qnawal baga

= Djiyun qnawal baga(手機) =
替代文字|縮圖|Apple iPhone
替代文字|縮圖|Android phone
Qnawal ddsun ksun o bgurah qyqaya, ida pnaah klaan ta balay “qnwal” ka hiya. Ida ta ungac “qnawal” ka sbiyaw han, kndadah ta bi klwaan Tanah Tunux siida do kika mduuy ta qnawal da. Paah qnawal sapah dhuq mrana qnawal ddsun sayang, ida skluyun bi qmita ka saw nii.

Knxalan sayang ga ida mduuy qnawal ddsun kana ka sjiqan, ana nanaq saw laqi rabu, ana nanaq saw rudan balay, ida gisu mduuy qnawal ddsun kana. Qnawal ddsun sayang o uxay wana srngaw kari, ida tduwa mririh tribi qtaan bgurah bi sinbung, tduwa qmita eyga ni fb, tduwa spadas pnatas patas ni mangal pnatas dha patas uri. Kiya ni qulung niqan kingal qnawal ddsun ka kngkingal sapah sayang, duma o dhuq hmrinas dha ka qnawal ddsun sapah.
Dngiyah

dngiyah 客床

Smmalu sapah ka rudan Truku sbiyaw o asi angal qngqaya llingay dalih smlaan sapah hiya, musa miying saw mha malu bi smluun sapah ka qhuni, qrul ni djima. Seuxal balay o dmuuy qrul ka erut , qhuni o ngalan dha gasil ,gmbari ni kneuruh, gnabil o gtuan qhuni rqling yaa bi kingal tnxaalaun kndxan, saw nii kndxan o niqan bi qqlahang ghtur eiyah kmrmux pais ni ssbu puniq pais , djima o dmuxan dha dnamux , ungat pntyusan ka ruwan sapah, asi saw rangah ka ruwan na, mtmay ta ruwan o asi qtai kana ka srkaw tqian, qtaan ka srakaw tama nii srakaw bubu gaga pskaan rqda embbrah, gaga qayay srakaw tama ni bubu o niqan srakaw kneiyax msuwil ptqiun hiya ka laqirbnaw ni tleengan malah tahut misaw uri, ga narat ruwan sapah o niqan srakaw dngiyah sun, ssrakaw dngiyah nii o niqan ini bi pndka  djiyun srakaw ka nii, kiya o daan mtaqi lupung mniyah, aji uri o lupung saw mtneuda ni muda mkrabi sapah nii, kingal duri o lupung saw rsrisaw ni wauwa miyah mseupu mrrawa srakaw dngiyah nii kingal knmanan, smkuxul bi miyah mtaqi srakaw dngiyah nii ka risaw ni wauwa msslupung, yaasa mtduwa meemur hiya nmrapas hiya kingal rabi, kiya ka kiya ni srakaw dnngiyah nii o thngayan gaya Truku sbiyaw ini bi seeliq mkala kari ka dhiya, miisug gaya, nasi mnda kala kari ka ana ima o asi rngaw rudan dha nhari balay powda gaya, smmalu kmrut kingal babuy ka risaw ngalan na psahug rudan wauwa, nasi ini si haya do, mangal luqih ka musa bbuyu, musa dkrang uri o miisug gliqun pais ka tunux dha, aji uri o qmpah qmpahan daya uri o muda mangal luqih ni musa bbuyu ini nangal ana kingal samat uri. manu saw meemur srakaw dngiyah nii ka rsrisaw ni wauwa ga qmlahang ka lnglungan dha, aaji angal luqih kana kingal ruwan sapah dha. Kika srakaw dngiyah o thngayan Gaya pusu rudan sbiyaw. 

## pnyahan kari
資料來源: 耆老Iyuq Ciyang Iyang Taying 2015
Dupan

dupan (獵場)

paah seuxal bitaq sayang, kngkingal klgan rudan aji uri o kngkingal klgan seejiq ida niqan ka dupan dha nanak.
Dxgal Nsgan Bsuring ni Alang

= dxgal Nsgan Bsuring ni Alang (秀林鄉地理位置與部落) =
Knsuyang Nsgan Bsuring o ga mniq suyang bi qhuni rnaaw,ga hiya ka suyang bi lnglunganseejiq knsteita, Truku o plealay bi dhuq dxgal nii, niqan seejiq Klmukan ,seejiq Ngayngay ni seejiq Cyukuku uri, mseupu nami mniq dxgal nii o mkmalu nami bi balay kiya o paru bi gnhuway utux ka nii, dxgal nii o suyang bi bgihur na ni brah Nsgan o niqan gsilung paru, dgiyaq paru o mgpajiq kana ka Dgiyaq paru suyang bi qtaan.

## Dxgal Nsgan Bsuring (秀林鄉地理位置)
Dxgal Nsgan Bsuring o gaga mniq tgdaya Nyusan Skangki, kmpraan na o smka Nyusan Skangki ,dxgal Nsgan Bsuring paah tgdaya bitaq tgtruma o dgril bbaraw,mdka smwaqit idas,dxgal na o lala bi dgiyaq ni ini klala ka breenux dxgal. Rahuq na 3% ka dxgal breenux ni 4% dxgal yayung. Kana na do dgiyaq kana ki da. Quri ryaxan hidaw o Dgiyaq Paru, saw bi smiisug.Niqan Dgiyaq Bburaw,Dgiyaq Klbiyun nii o 3000 quri baraw tnegkala dgiyaq paah gsilung,duma na do 1000 bitaq 3000quri baraw thegkalan dgiyaq paah gsilung.Nsgan Bsuring o tgparu bi Nsgan kana klwaanTaywang,tnealang Nsgan Bsuring o alang Truku mkBaraw o 96 alang (patas Nihung1917)ni Truku mkSiyaw o  alang. Alang ga Truku mkBaraw o patas pntasan empatas seejiq. Nihung pnegkla patas 1917,sayang ka alang o ungat seejiq gaga mniq alang hiya.  

## Hangan alang (部落名稱)

### (1) Truku mkSiyaw 外太魯閣族
Knlibu, Twihing, Twanay, Rusaw, 2Gukul, Qnragan, Skadan, Snlingan, Smuk mkKulu, Tkijig, Dgarung, Huhus, Sdagan, Driq, Tasil, Kulu, Bsngan, Rucing, Btakan, Btulan, Tbquyan, Bruwan, Tgmuan, Bsuring, Dowras, Pratan, Rusaw, Smudal, Tqian rungay, Kraga, 1Gukil, Smdapa, Sbiki, Kdusan, Snpragan, Bnkadu, Driq, Wili, Bngrux, Pajiq, Uyawnowdaw, Btakan, Djima, Qowgan, 3Gukul, Bikaw.

### (2) alang sayang 現在部落
Kiya ka kiya ni sayang ka alang Truku mkSiyaw o paah truma bi Nsgan Bsuring o, Tmunan, Dumung, Pusu Qsiya, Kdusan, Qowgan, Bsuring, Bsngan, Tkijig, ni Knlibu.

### (3) Truku mkBaraw 內太魯閣族
Mhiyang, Ibuh, Tpdu, Dowras, Tbula, Sipaw, Dgiyaq, Slaq, Wahir, Qmuhir, Qrgi, mkRbuq, Skliyan, Skahing, Sumiq, Tpuqu, Branaw, Qlapaw, Kbayan, Rbuq, Btunux, Luung, Buqa Paras,Slagu Qhuni,Tngraw, Rusaw, 1Bnarah, Swasal, Sqrxan, Breenux, Branaw, Lapax, Skuy, Shingan, Mquwis, Qurang, Tasil ,2Bnarah, Pcingan, Bksuy, Raus....

Klgan seejiq ga na mniq hiya o 90%o Truku,rahuq hi ka klgan seejiq14%tuma.Knhbragan Truku o 15000 hiyi.

## Pnyahan kari(參考資料）
資料來源: 秀林鄉志 2006
Galiq putung

## galiq putung (鼠麴舅)
Ngayan sudu ka galiq putung nii, sudu biciq ma mtumu ciwil hari ka waso na, niqan ubal ka qmuru na. Hmeru so bsuring kssiyo neepah alang ma kssiyo qnpahan, leexan ba giman.

## pedu srasing puniq (引火棉線)
Mutung qrari ka rudan miyan cbeyo yami Seediq, ini pntena so ptserus gmbeling qhuni aangal rana puniq dduma seediq. Mutung qrari nii ge asi ka niqan pedu srading rana puniq, kiya de saangal daha galiq putung nii ka pedu srading daha puniq ka rudan miyan cbeyo. Waso na galiq putung nii ngalun daha, dungeun han ma mdengu de rtretun daha, bale so wata ka urac waso na denu, psltudun so negul de kiya ka pedu srading puniq di.

## pedu halung (獵槍引信)
Bhangan ka kari rudan alang we, niqan kesun “halung ptungan” ka halung rudan miyan cbeyo yami Seediq. Uka peruh ka halung nii, asi ka niqan pedu sraki na puniq ma asi ka ptungan, ini so halung daha bobo de niqan peruh. Mosa mcebu camac lmiqu de asi ka mddaha dmoi halung nii, taxa daha ka lmengu camac ma texa daha mutung pedu halung, rriqu ba dooyan mesa rudan, ado mbahang hrenang mutung krari ka camac de wada qduriq di.

## Pteumal pptasun (參考資料)
Tado Walis, Pawan Nawi, Siyac Nabu ma Ukan Siyac ka smneeru
Dakis Pawan ka smnnetur
Girin paru/ wirin boyak/ giril utux臺灣桫欏

Beyhing bay hnyuwan mi mdakil dxral na wirin ka wirin boyak, qhuni na u beyhing balay, kiya u rudan bay qhuni kari bay hngak wamil na, smkuxul bay karac mtarux mi mhuriq, nniqan na u asi bay ka mtsasaw mi hriqan, mniq mdakil ddwiyaq ckcka mi llbu Haypa, qtaan bay hriqan lnglingay ssiyaw bbuyu, mhru mniq hhrus qhuni ruma.
　　Wirin boyak nii u, dsediq cbiyaw, pngalan dha ka pusu qhuni, slmuun na phiyu uruc sapah, so ka beywi ta, ndaan qmanga uruc hakaw qsiya, kiya u snalu na qhuni ini bay sburaw mi hmtur sdhriq, so kiya daw ddiyun dha bay psalu beywi.
　　Dsediq cnduray daw u, saan dha mbtunux pcpingan smalu phpah sapah mi slmuun dha qqtaan, rabu na qhuni u phmaan kulu phpah, beyhing na bubu qhuni u smluun dha kulu psaan phpah, qqiya sluwan, lqling qhuni mnmu, uruc mi qtinuh qhuni dni phmaan hbil.
　　Kluwan qhuni nii u, cbiyaw han, adaw ka ini hmtur sluwan bbriun mi ou bay briun nganguc, wada dha pqraqan kana da, saya daw uka hari snalu da, snalu qqiya nii u ou bay pneyyah klwaan icin.
　　臺灣桫欏係大型地生的蕨類，莖幹高大，性喜高溫多濕，喜好陰蔽潮濕的地方，生長於中、低海拔的山區，常見在陰濕環境之林緣、林下坡地生長。
　　族人將臺灣桫欏之樹幹做為建材的屋樑，如簡易工寮，過溪的橋樑，且其材質不易腐爛止滑，因此常為建材使用。
　　現在則為庭園造景美化，幼株可做盆栽，老熟莖幹製作花盆、手工藝、細木屑、木柱、木板等種植蘭花，本樹種早期因蛇木製品無限生產及大量外銷，幾乎被砍伐殆盡，目前產量已不多見。
Gaya wada ngalan tunux ka gxal

gaya wada ngalan tunux ka gxal 被出草規則

“Mnda brax nami ni nii su dhuq alang nami ka isu .Ida bi yaa naqih kuxul kana ka sapah su.Saw nii dhuq su mkan lala bi uqun ka isu nimqaras su, kiya do sai mlawa kana ka sapah su ni adas hini ”sun na, yaa bi bitaq 5～6 jiyax ka qrasan, nasi wada ngalun pais ka duma tnexal dha ga,ana mangal tunux pais ka dhiya o hciyan dha qmada elug ka tunux pais, ini asi tmay alang ni keeman do lmhlah lukus embulang ni sngkingal ini squwaq mtmay alang. Dhuq rhngun sapah do smbu btunux rhngun ni tmutuy seejiq. ini squwaq mtmay sapah, pucing nadas dha o ini jiyi paah siida seejiq tnkari mmowsa mdkrang nii o asi ka smhug mgay sapah seejiq wada mhuqil nii,kiya o mgay limuk, gukung, pucing, puniq, pupu saw nii. Qaya nii o aji ngalun sapah wada mhuqil saun qmada pskringan, mangal babuy ka mrhug alang ni dsun na bbuyu tmeetu.lhgun na ka tneetu ni sngkingal mlawa hangan alang qmada .Nririh saw wada seasug alang ka siyang ni smahug ruciq.Nasi ini sahug ka seejiq tnkari mdkrang nii o saan haya rmudaw ka sapah na. Nasi mangal luqih ka duma dha o seejiq tnkari ka msahug snpuhan. Gimun kana ka alang ni nasi niqan ka wada hmut sgsapat o dhiya ka msahug. Bitaq dhuq sapah ka wada mdkrang o ini tduwa phngun ka tahut sapah ni ini tduwa mseusa ni mrrnaw uri. 

## pnyahan kari
資料來源: 口述Yudaw Pisaw2001
Gnaalu

= Gnaalu（博愛新村部落） =
Gaga mniq Hwareyseyn Ciansyang ka alang gnaalu.

304 sapah ka kneegu na sapah, 801 hiyi ka kana knhbragan na hiyi. Tnpusu seejiq o mangal 30% niqan 243 hiyi sp, rahuq na uxay tnpusu seejiq o mangal 70% niqan 558 hiyi koia. 

Kana ka kleegan seejiq ga, Amis20%, Truku4%, Tayal3%, Bunun3%, ni rahuq na o1%.
## Pnyahan pnatas(參考資料)
* 內政部戶政司全球資訊網
* 原住民族委員會全球資訊網統計資料
Haboeh

## haboeh (大窩山部落)
Gaga mniq Myawriseyn Nancawagsyang ka alang haboeh.

29 sapah ka kneegu na sapah, 82 hiyi ka kana knhbragan na hiyi. Tnpusu seejiq o mangal 93% niqan  76 hiyi sp, rahuq na uxay tnpusu seejiq o mangal 7% niqan 6 hiyi koia. 

Kana ka kleegan seejiq ga, Saysiyat 91%, Tayal 2%.

## Pusu nniqan alang(部落特色)
Mniq saw mnrmuxan Nihung siida o kika gasuc na S-tow-se.

## Nniqan alang(所在位置)
Nuysan Myaw-ri nsgan Nan-cwang alang Tung-he.

## Ti-ri lnglingay(地理環境)
Sttu.

## Pusu klegan seejiq nealang(部落所屬族群)
Saysiyat.

## Djiyun kari(使用語言)
Kari Saysiyat ni Tlu.

## Pnyahan alang(部落由來)
Mniq saw mnrmuxan Nihung siida o kika gasuc na S-tow-se.

## Pnyahan pnatas (參考資料)
* 內政部戶政司全球資訊網
* 原住民族委員會全球資訊網統計資料
Hororok

= hororok（鵝公髻部落） =
Gaga mniq Myawriseyn Nancawagsyang ka alang hororok.

19 sapah ka kneegu na sapah,  50 hiyi ka kana knhbragan na hiyi. Tnpusu seejiq o mangal 94% niqan 47 hiyi sp, rahuq na uxay tnpusu seejiq o mangal 6% niqan 3 hiyi koia. 

Kana ka kleegan seejiq ga, Saysiyat 92%, Tayal 2%.

## Pnyahan pnatas(參考資料)
* 內政部戶政司全球資訊網
* 原住民族委員會全球資訊網統計資料
Kabang

= Kabang(棉被) =
Kabang nii ga ida qulung niqan ka tnsapah djiyun dha mtaqi, empeemisan do prajing mskuy da, asi kegu kabang hilaw ta mkeeman, kika muxun ni sblaiyq mtaqi.
Hkeruy

## Hkeruy (藏私、阻擋、不要別人好)

### Ex: Iya hkeruy.

## Pnatas pnyahan(參考來源)
(引自：賽德克族德固達雅中高級學習班課程 課堂筆記內容 2020 0325 )
Hengak laqi

Hengak laqi we, kingal klegan na hengak ga truma Knklaan phrenang, mssipo daka hengak bubu. Phrenang de, qreengun ka hengak quwaq truma.

Ttreun ka kaydang phrenang hengak laqi, knkingal we, qmeere, knseung, kmaguh. Nasi ini pntena ka kaydang, ini pntena hengak denu.

## 子音的特徵
輔音可以依據數個發音特點加以分類：

* 調音方法：輔音發音的機制，例如鼻音（通過鼻腔）、塞音（氣流被完全阻塞）、或是近音（近似母音）。
* 調音部位：在聲道中氣流受到阻礙的部位及所牽涉到的發音器官，例如雙唇、齒齦、軟顎等。一個輔音有時可能牽涉不只一個發音部位，例如顎音化或喉壁化的輔音。
* 清濁音：輔音發音時聲帶的振動模式。發濁音時，聲帶有充分振動；發清音時，聲帶完全不振動。
* VOT（voice onset time）：一輔音從除阻的一刻到聲帶開始震動，中間所經過的時間。送氣與否與VOT有關。
* 氣流機制：通過聲道的氣流的產生機制。在大多數語言中，所有輔音都採取肺呼氣機制（pulmonic egressive），但部分語言也會使用緊喉音（ejectives）、內破音（implosives）、搭嘴音（clicks）等氣流機制不同的輔音。
* 長度：輔音的發音中，阻塞維持的時間。例如在日語、義大利語、芬蘭語等語言中，**一般輔音**與**雙輔音**（阻塞較長，或稱**長輔音**）代表不同的音位。在愛沙尼亞語及少數其他語言中，甚至有三種不同的輔音長度，雖然牽涉其中的發音差異較為複雜。
* 發音時的力道：一個尚未完全確立的特點，因為目前沒有觀察到任何語言純綷以力道來區分不同輔音。

所有的輔音均能以上述的特點加以描述，例：漢語中的"t"即為"清齒齦塞音" [t]（未標明氣流機制）。

有些輔音會被區分為**強**（fortis）或**弱**（lenis），如"p/b"、"t/d"，但這屬於音韻學（phonology）而非語音學（phonetics）上的區分。
## Gaya na hengak laqi

# Niqan hengak msepuq ka kana kari. 
# Hengak msepuq qntaan riyung we, [p], [t], [k], nasi uka riyung hengak msepuq ka kingal kari, niqan 2 duri peni.
# Hengak smerus qntaan blbale we, [s]. Nasi wano kingal hengak smerus ga truma kari, asi ka [s].
# To niqan 1~2 Hengak muhing so [m], [n] ka kana kari.
# To niqan Hengak qsiya(Liquids) kana kari, wano biciq kari ka uka.

## 參看

* Patis hengak kkklangan
* Knklaan krkari
* Knklaan hengak
Kahkahoe’an

= Kahkahoe’an（八卦力部落） =
Gaga mniq Myawriseyn Nancawagsyang ka alang kahkahoe’an.

59 sapah ka kneegu na sapah, 146 hiyi ka kana knhbragan na hiyi. Tnpusu seejiq o mangal 71% niqan 104 hiyi sp, rahuq na uxay tnpusu seejiq o mangal 29% niqan 42 hiyi koia. 

Kana ka kleegan seejiq ga, Saysiyat 67%, Tayal 3%, ni rahuq na o 1%.
## Pnyahan pnatas(參考資料)
* 內政部戶政司全球資訊網
* 原住民族委員會全球資訊網統計資料
Kanteyng

Babaw dxgal sayang o wana Taywan hini ka niqan “kanteyng” ksun. Sayang o gaga hmaan hapa 900-1900M knbragan na dxgal lmiqu. 
　　Wahil ka bubu kanteyng, qtaan sqapah ni mtqiri tasil uxay uri o pusu qhuni. Knhnu knbowqax ka tasil uxay uri o pusu qhuni ga, ida saw kiya ka knbowqax na uri.
　　Mnhdu mru lmu ka walu do mdudul mhada idas maxal dhuq idas dha, saw nii ka uqan ta kanteyng ksun. 
　　Kanteyng nii ga mskuy uqun, tduwa mlih kntalux, mthuway hngak ni lnglungan, ida psdhriq baraq ni pkmalu rhiq hiyi uri wah. Sbiyaw ini huma kanteyng han, tnegaaw saan miing lumiqu kana. Ida niqan nanaq ka ssan dha lmamu kanteyng ka dqriil alang, ini dha balay snrui ani ima, ririh saw nhiya nanaq ka hiya.
  
  愛玉子
 全世界只有台灣有所謂的「愛玉」。主要分布於海拔 900-1900公尺之中低海拔的山區。
　愛玉子為台灣特有種藤本植物，常纏繞於岩石或樹木上，附生的岩石或樹有多高，它就長多高。
　愛玉，會陸續於10月中旬到隔年2月間成熟，即為我們採食的愛玉果。傳統上愛玉都是採集而來，不是種植的，每個婦人到山上也都有自己常去的採集場域，不會隨意告訴他人，就好像是她的秘密基地一樣。
Kari alang Truwan nSeediq(Toda)

= Kari alang Truwan nSeediq(Toda) =
sun yami Sediq kida hay, turu mnswai alang, kiya ka alang Toda,alang Truku mi alang Tgdaya.

yabay nami alaw uka patis ka yami nSeediq, kiya ka sqrahuq hari kari nami saya da. yabay nani wada bsiyaq balay mswayay da, niqan cikuh ini pttuk ka

hngak kari nami da, niqan ka kari nami ini pntna balay dungan. ana saw kiya u, nhtun ta sph angan hangan alang ta ita nSeediq lmnglung daw, musa niqan tikuh ka klaan ta pusu rudan ta, saw ka alang Truwan, alang Ruku mi alang Rkddaya. Dha ka alang sun Truwan way mniq alang ta ita Sediq, kingal u way alang nTruku, Truwan Truku sun dha, kingal u way alang ntdaya, Truwan Tgdaya sun dha. Barah uka alang sun Truwan ka nToda, nisu ta ini klai ka kiya da, ana naq niqan kari dha emsa alang Bngbun, ririh dha alang Truwan ka nToda, ini pndungus mskingal ka kari dha sow kiya. niqan ka “alang Truwan” rrngaw mu hini u, alang “Truwan Tdaya”. emsa ka kari tnsaan ku na rdrudan nmi Tgdaya, mnniq ta alang Truwan kanna ita sun Seediq nii cbiyaw emca,pusu ta bay rudan ita Seediq u, pnspuruq  “Pusu qhuni” emca, kndudun mrana ka hiyi sediq dow, mrana mrana mi miyah dhuk Truwan da emca.
Truwan Tdaya u, mngari alang mnniq hiya emca rudan nami Tdaya, musa niqan ka, way nami ini klay duma na emca. Snpuwan dha u, niqan alang sun Truwan, alang Knuuh, Ruku, Rkdaya, Skikun, Tasaw, Brenux, Sipaw mi alang ayu. ya bay alang Truwan ka, nhangan dha tnlangan, kika asi dha nxali sa Truwan,dxran quri hiya da. ana beytaq saya,k ntun smnru ndaan rudan ta cbiyaw, rdrudan nami Tgdaya u, spiiyah dha Truwan hini ka pusu kari ndaan rudan ta cbiyaw mi kari sun daha “Pcahu” ka srngaw dha.
Yabay ima naq uri ka sediq mniyah Pcahu alang Truwan hiya cida, ya bay Plmukan emca duma mi, yana Tlu emca ka duma, wa daha ini hari kklay. San dha mqi xiluy ka pusu qsiay mmahun sediq Truwan hii emca, sragan ka xiluy kiiya dow, mnarux kana sediq mnimah qsiya sragan kiya emca, mllabu nbuyas mi pbrih ka mkan idaw, ana asi spuhi u ini kmalu emca. uxay dungan, wada rmhak ciida ka rudan ta mnniq Truwan hiya da emca. Sow nii ka kari snrnuwan ku dha.
kiya kndadax ciida, musa tmalang alang ungu mi alang qacuq, Suku, Paran, Tkanan, Tongan, Sipaw, Drodux, Mhbu ka alang Boarung do. niqan ka alang Pralu daka alang Bkasan u, wada suupu musa mniq Bwarung ka dhiya, balay bay u, sediq nToda ka dhiaya, wada miyah tuuman waya ta ita sediq Tgdaya, kika yahan ta na qmlahang Tanah Tunux da, maxal dha alang ka snpuwan na alang nami Tkdaya.
Niqan kingal kari sneru dha dungan, kari sun “damay doriq”, mniyah dhowk alang Truwan ka, dha damay doriq cbiyaw emca, kingal mniyah emca ka duma rudan smneru kari nii. mniyah umarang tmsa kari utux baraw ka damay doriq kiya mesa, tmsa hmanguc qbulic mi cmamau harugn bungan emca, kuxun bay musa sluhay ssnaw alang, hmanguc qbulic dama smmalu halugn, mqedin daka laqi ka, musa ncuwin mbahang kari utux baraw.sow ni beytaq sayang wada ta qbhangan mi qtaan hbaraw bay nwalu dha ka “damay dowriq” sun dhiya sdhuun balay sediq babaw dxran sayang.
Kari quri utux

kari quri utux
Sbiyaw balay niqan kingal ka seejiq Truku.Tadaw ka hangan. Niqan kingal jiyax musa tghuy lupung na kiyig alang,gbiyan hari do tgrmagun dmuuy kingal lungaw sinew mmaah sapah, muda siyaw yayung siida, qmita harung utux ni miisug balay ka hiya, mtmring ni mdka saw lhkah ka kana hiyi na,yaasa “Qmita harung utux ka seejiq o mha naqih utux dha,”mnsa ka kari bnhangan na rudan ,asi  raraw nhari muda elug isil ka hiya da. Aji biyaw dhuq alang na siida,asi lu qmita kingal saw seejiq duri, gisu mlglug ska bbuyu nimiisug balay ka hiya da,“Rat”msa hmgluq pucing ni lngu msipaq do plealay powsa bag aka utux ni asi lu wada psbu gaing ka pucing na, pklug mniq dalih ka kingal mmanang bi risaw, embahang mjiras msa“waw, waw! Angal ku”msa o ini qtai ga inu,kiya ni embrinah alang musa tmaus rsrisaw ptduuy harung samaw miyah dmayaw miying,wana galiq pqaya qhuni ka qtaan dha, murug galiq nkbbuyu tmabuy bitaq ayug, kiya do hlayan dh aka seejiq kiya,gamksaraw hiy,psnkingal hngak nani wana hhuqil da,kdagun dha dhuq sapah,sdranaan dha do,kla su ha utux swayi bubu na snaw ka miyah smeisug hyaan. 

## pnyahan kari
資料來源耆老楊文正 2013
Kingal jiyax mu

= Kingal jiyax mu(我的一天) =
Tayan knsuyang ka jiyax sayang, 
yasa sngayan jiyax ka sayang. 
Tuhuy ku bubu mkan idaw mgrbu ni mseupu nami qmita tribi ni mimah ocya. 
Pprngaw nami endaan kingal jiyax iyax sngayan, 
nisan ka saw smhulis endaan niqa ka mqrinuc na uri.
Kiya ka kaya ni ida muda kana msa ka bubu mu.
Saw kingal jiyax nii o niqan bi ririh na wah.
Kiyumi

= Kiyumi（福興部落） =

Gaga mniq Hwareyseyn Ciansyang ka alang kiyumi.

1,212 sapah ka kneegu na sapah, 3,340 hiyi ka kana knhbragan na hiyi. Tnpusu seejiq o mangal 20% niqan 670 hiyi sp, rahuq na uxay tnpusu seejiq o mangal 80% niqan 2,670 hiyi koia. 

## Pnyahan pnatas(參考資料)
* 內政部戶政司全球資訊網
* 原住民族委員會全球資訊網統計資料
Kmquci

= Kmquci(取藤心) =
kmquci (取藤心):
Nasi namu mangal qwarux siida do, asi ka kmquci ka qwarux gaga kika tduwa hdaan hidaw ka qwarux.

qwarux (藤心):Laqi ku siida han o qmita ku tama rudan mu, mduy qwayux sluun na brunguy ni dudux na o thiyun na mhapuy buuc babuy,

malu bi mahan ka bgu na,saw nii ka rudan sbiyaw.
Kata Tokan rawa

## Kata (模子)
Smalu su  tokan rawa siiga, asi ka niqan kata.

## Tokan rawa( 背簍)
Malu bi jiyun ka  Towkan rawa nii, musa lmiqu ka dsnaw o tduwa na seapa samac ni sama lmiqu.
Kaytakran taypey

kaytakran taypey/台北凱達格蘭

Niqan kingal saan qmita seejiq ka knkla rwaan sapah ppqita smnlaan qtaan,ga mniq Taypey Pey Tow paru alang,pnaah spat kbkuy hngkawasan blah siida,Pey Tow nniqan hini o , Kaytakran seejiq tnpusu kndusan dha,Pey Tow esun kari o kiya saw psapuh kuyuh msa, kiya ka kiya ni kika knsmalu saw kmbrih nsbiyaw ppqita smnlaan emptseusa saw euda ka skuwan ana manu kaya sbiyaw,saw lukus tminun,jjiyun sapah,klgan maxal mataru seejiq tnpusu.niqan maxal tklang ka knparu na ka kaytakran ska o ini dduwa mkan tbaku ,niqan ka elug saw dduwa mtmay paan mnaru seejiq ,ga mataru tatey o niqan saan punuh laqi wawa,baraw na sapah,truma txgal o niqan dha,truma do kika saan mniq sngayan tdruy spat ribaw,utubay o mniq baraw babaw txgal kiya,kana knblagan paru kaytaklan o niqan maxal tadey,brah hngrngun o niqan kuwakaw ptasan,mtmay ska do,qtaan ka ga mniq brah bi ka saw nniqan mgrig ni muyas,ga mniq iril ka saw brigan saw kaya tnpusu seejiq txgal,niqan ka saw dmayaw seejiq meepah musa nanak uri,tgTruma kingal tatey o,nniqan saw ana manu ddusan pqtaan maxal mataru tnpusu txgal seejiq emptsuusa,saw tru karat do qnpriyuxun na ka saw ppqita smnlaan qtaan,mha baraw tg dha ni tgtru tatey o nniqan tnpusu txgal pnlukus seejiq,saw jjiyun kaya puudus ddusan alang seejiq sbiyaw,tgdha o nniqan paru sasaw samaw alang,tgtru o ga pqitaan saw Pin Bu klgan ni Taywan tnpusu txgal seejiq saw ana manu gaya ddusan ppqita smnlaan.tgspat ni tgrima o nniqan saw puuyas ni rmgrig,dduwa saan prngaw kari,cims saw uuda,bilaq sasaw samaw,tduwa ptmay mrimal ni epitu kmxalan seejiq,tgmataru tatey onniqan patas pqtaan,saw tduwa niqan rudan ni laqi waw,tgempitu tatey o nniqan saw qmita patas ni pprngaw euda ni qnpahan saw cisa kkla euda,tduwa ptmay mrimal ni mataru seejiq,tgmaspat tatey o nniqan uqan nhapuy qnpah ska seejiq, tduwa ptmay mrimal ni mataru seejiq,tgmngari tatey o saan smluhay rmgrig ptasan, tduwa ptmay mtru ni mspatul seejiq,tgmaxal tatey o nniqan qnpahah thowlan.

thumb|kaytakran taypey
Kosuy

= Kosuy(香茅) =
Rudan ta cbeyo hayan we mhuma so pnhgalan uuqun daha nanaq ma, uxe duri we mrriyux kana so dnoi daha, ini kela mbbaruy. Peeyah ka yahun ta na qmlahang Tanah Tunux dige, kika hani ta mkela maanu kesun ka pila. Betaq Telu nii ka meyah smriyux qmlahang ita de, ciida ka mkela ta gmbaruy pnhuma ma, sriyux ta pila ka ita Seediq.  

　“Kosuy” nii ngungalan pila dseediq alang hani hari dehuk ka Telu nii, ye ba knxalan 1960 ciida. Ini daha tnyaani kari Seediq, kosuy ge kari Tanah Tunux. So hari brehengin qtaun kosuy nii, mnugaya han we mkteru knkawas pnhmaan de qbrungun texal, bobo na de mndaha qmburung knkingal knkawas denu. 
thumb|File:YosriNov04Pokok Serai.JPG -Hnigan kosuy(香茅的樣子)
Qmburung kosuy nii ge dungeun hayan, mdengu de bkeun pupu paru ma, hqulun gmutu behing kosuy. Hungedun de moda psbeyuq rekaki ka hengak na, iyu kosuy kesun ka beyuq na nii, snmanun rusuq paru ma pssliyun kulu iyu. 
Mkere ba sbaruy iyu kosuy nii ciida, ririh so pila iyu kosuy nii wada pkmekul pheyu sapah bgurah dseeiq alang knxalan ciida.
Krig

thumb|krig (苧麻)
Krig o pusu balay pnhuma pnegalang kndsan kngkingal ruwan sapah Truku sbiyaw, ida asi ka mhuma nanak krig ka kngkingal ruwan sapah,yasa ana manu quri hnalig ana snaw ni ana kuyuh ga ida asi ka krig nii pniyahan smluun lukus dha.kiya o qabang, ,pala kuyuh, usux,pdagit.lukus snaw, pala snaw, towrah, towkan, kray, habuk. Manu saw kiya do o krig nii ga ini bi tduwa ungat mniq kska kndsan Truku sbiyaw. Krig nii ka maalukus ga niqan elug niya,krig nii maanuqih nii o pnda gsak ka rhiq krig rmirih na hika gasilo kika nuqih ksun, pnaah nii kana ka waray tunun.4 pusu krig o 1 snpuan, 2 snpuan o 1 pungu, 10 pungu o 1 hkus, 4 hkus o 1 knsdan, nii o mttuku tunun kingal qabang. Kuyuh Truku sbiyaw oasi ka mklaqmnuqih, yasa qmnuqih nii o kika plealay bi smmalu waray da. Kykkuyuh ka Truku ka qmnuqih o qyutun dha gupun ka pusu nuqih, babaw na do bgbagun dha baga rqling bi nuqih, pdaun dha kulaw baga smuyuk, lala ka snyukan dha thngay baga do ngalun ni maabkuwir. 

Mcinun brah na o asi ka dmgsay waray jisayan hiya ka kykuyuh o bitaq mttuku tunun kingal qabang kiya do ngalun ni psaun dha ubung da. 

Tminun sun o pusu balay kndsan kuyuh Truku. Maaspruun bi hnigan ka kingal kuyuh Truku ga asi ka mkla bi tminun ni pmiri, kiya mtduwa ptasan dqras uri da. 

Nasi ini kla tminun o emputut sun smhangan ni ungat risaw smkuxul qmita hyaan uri. Manu saw kiya do laqi kuyuh ga paah 8 hngkwasan na do smnegul bubu na ni tgsaan na ana manu saw qqpahun kuyuh Truku mniqa sapah,kiya o mmiyak ni mmkay sapah, pusu balay o smluhay tminun.lukus kuyuh Truku sbiyaw o suyang bi qtaan, pala o niqan patas dowriq, patas dowriq nii o dowriq rudan nii kmlawa tnan ka pusu na, rudan kuyuh o mkla bi tminun ni pmiri, tnunan dha nanak ka plkusun dha. 

Kana lukus kingal ruwan sapah o mnda baga dha tmninun nanak kana, qtaan ta ka lukus plkusun kuyuh o usux, habuk, pala, pdagit. Kykuyuh Truku ga tgmkla balay tminun Seejiq Tnpusu Taywan. 
## 參考文獻
* 金清山. (2011). Wikipedia 維基百科 族語詞條試寫─原住民族語詞條 2011作品集. 教育部.
Kulu huda

= Kulu huda(冰箱) =
Psaun dha ana manu uuqan ka ruwan kulu huda nii, saw ka ana manu sama, wawa, qsurux, tmsamac dnii...

thumb|File:LG refrigerator interior.jpg-Kulu huda(冰箱）
Kuxul mu meuda euda

= Kuxul mu meuda euda(我喜歡做的事) =
Mnsa ka bubu mu“ini bi gdma kdjiyax ka yabung mu nii, egu bi ka kuxul 
na  meuda, Saw ka qmita nanaq patas ni dreybi, smbu teynnaw, saw ka rmgrig ni tminun pala,saw ka smgealu swayi na qrijil ni swayi na snaw, smsik 
dxgal ni sminaw uqan tnsapah uri, musa nanaq miing dangi thiyan na 
hmrapas”, yasa kuxul mu bi meuda ka euda nii. Kiya ni prngaw ku kuxul mu meuda euda hini ha. 

(一) 

Tgkingal kuxul mu meuda o kiya ka“qmita patas”, yasa pkla seejiq ana manu ka pnatas ruwan patas hiya, tduwa ku sluhay egu pnatas, klaun mu ka 
endaan dseejiq uri, qnita mu o patas tmgsa knan “shuya muda qmpah ? ”, kiya 
ka musa niqan bi ririh na ka qnpah. “Shuya mudus babaw dxgal ni shuya gmealu quri qrinuc seejiq ? ”, kiya ka musa malu bi ka kndsan ta babaw dxgal . 
Wada egu bi ka qntaan mu patas da, kiya ni egu nanaq ka wada mu klaun 
ddaun uri da . Kiya ni musa ku kmbarux egu hari patas qtaaun mu kdjiyax, 
ana saw knuwan nasi niqan jiyax mu o smkuxul ku mangal patas ni qtaun mu.  

(二) 

Tgdha kuxul mu meuda o kiya ka“rmgrig ni tminun  pala”,  sapah pyasan mu niqan emptgsa tmgsa mnan laqi meuyas “mgrig ni tminun  pala”, 
mgrig nami grig rudan sbiyaw, saw ka siyo siyo si…ni ohnay ohnay yaku o 
Yabung Miquy…Duri tminun nami egu  pala sluun nami lubuy pila, lubuy patas, bunuh tunux ni lukus uri…, endaan rudan sbiyaw ka euda nii, niqan bi ririh na.Tdhuun bi seejiq isil alang ka tninun ta  pala. Kndadax hini mkla ku 
egu endaan rudan sbiyaw, mkla ku mgrig ni tminun pala uri, kiya ni  dhuq 
sayang smkuxul ku bi mgrig ni tminung pala . 

(三) 

Tgtru kuxul mu meuda euda o kiya ka“smsik dxgal ni sminaw uqan 
tnsapah”, ruwan sapah mu yasa yaku ka pusu bi qbsuran laqi qrijil, bubu 
mu paah ku laqi ciway siida, tgsaan ku na“shuya kmaraw sapah ni shuya 
sminaw qngqaya ?”, kiya ni musa malu bi nniqan ka sapah sun. Asi ku 
ka dmayaw kmaraw sapah kdjiyax, ssikun mu ni iyux mu pkmalu kana 
ka dxgal, kragun mu ka tqiyan ni hpuyan ni stmayan lupung ni dangi miyah tuhuy sapah, dxgal nganguc ni uyung o ssikun mu kdjiyax uri. 

Kmalu mu sminaw kana ka uqan pratu ni hpuyan uqan, kiya ka mdudug 
ni tmdahu bi knan ka tama mu, kiya ni smkuxul ku meuda “smsik dxgal 
ni sminaw uqan tnsapah mu”. Ruwan sapah mu sbliqun mu bi kdjiyax, 
ini mu bi ksrudu. 
Sayang gaga ku meuyas sapah pyasan kska, ana egu ka pyasun mu patas, mtna na hiya ini ku ksuraw,smkuxul ku bi qmita patas ni seupu ku 
mgrig thiyan mu meuyas sapah pyasan mu hiya ni tminun nami uri. Duri 
smsik ni kmaraw nniqan o asi ka qulung ddaun uri. Kiya ka ana 
ima,qmita knan sgealu ku dha balay , yaku o sun dha “kiya ka laqi meuyas balay”ana knuwan uxay mu bi kpriyux ka euda mu saw nii.
Lahul Pratan

## lahul Pratan(波拉旦教會)

rahul Pratan o gaga mniq Nyisan Skangki Nsgan Bsuring alang Pratan. Rahul nii o rahul Truku, yaa bi 1931 hngkawas siida payi Ciwang ka wada miyah gmarang kari Utux Baraw hini ni kika prajing thmuku Utux Baraw ka alang hini. Siida mtbiyax balay mrut seejiq smnhiyi ka knsat Nihung, kiya ni embiyax snhiyan dha ka seejiq o wada knrmun balay tnraqil Nihung ni pteura kntmaan dha.
Lmaung

## lmaung ( 狩獵祭)

Lmaung nii we ooda ptcamac mpqhedu kingal knkawas alang miyan yami nSeediq. Ali ciida we msuupu daha, teru alang uxe duri we sepac alang, suupu mosa cmebu camac kana ka seediq laalang kingal Gaya miyan yami Seediq nTgdaya, wano seediq mnarux ini kbeyax ma mqedil hani mntuting laqi ka meniq alng, mosa kana ka rdrudan ma lqlaqi tnaalang.

## pnsramal mplaung（狩獵祭的前置作業）
Kesun lmaung nii we migin kingal bungu tikuh hari ka ptcmanan daha ma, krmanun daha dmayan ka kssiyo mtqiri bungu tikuh nii ma, mdengu ka qqhuni, ssudu ma wwahil dnyangan daha de pdungusun daha kingal ali ka mplaung camac. Mgleing qmburang mtquri lmiqu ini dyangi ka seediq alang, riso ma riso laqi hari ka pniqun daha tgberah bale ma, meniq tgbukuy rriso ka rudan, meniq bukuy drudan ka mqeding ma laqi.

## huwa mesa lmaung（狩獵祭的進行）
Btaqun daha puniq ka dnyangan hdurun daha ka bungu kiya,  ye ado hduran ka lmiqu de mqquri nganguc qduriq ka cmcamac mneniq ckceka bungu lmiqu di ma, buun daha ciida ka camac denu. Camac nungalan daha we pntnaun maasu seediq alang, smepu hei seediq maasu uxe smepu tnsapah, meniq ka mqedil ga skpahung ge biqan daha pnsugan ka dheya. So nii msaasu ge Gaya malu bale yami nSeediq, ini puyu Gaya so nii ka seediq miyan saya di, hawan ba bbale!

## Pteumal pptasun
Snrnuwan na Tado Walis Pawan Nawi ma Siyac Nabu
Dakis Pawan整理
Lmiqu

= Lmiqu (芒草很多的森林) =
Ririh saw dxgal ini dai qmpahi bsiyaq da. Sayang do kika saan bi pusa dangar ni wasil dsenaw.   

lmiqu nii o klgal ka ssamac, dsnaw o mmowsa pusa dangar ni tjiyal ka samac do, tduwa na stngi kingal tsapah na da.   

這片森林有很多種獵物，男人會去放陷阱獵獵物，抓到了就可以讓家人吃飽。
Lmuliq

= Lmuliq (綠藻) =
Egu ba klegan kesun lmuliq. Bnrahan hudure, mllamu ba ga plpingan pnhmaan sprigo, kana ssiyo qnabil. Niqal kingal snkukuh musa betaq maxal snkukuh ka knrbawan na. Niqal madis qmuru, waso; niqal kingal ba so qumi snuunux duri. 

Kruuru qmleqah qqahan bbtunux, ma so tasil paru meniq siyo pnsliyan lnguwan ruru, qtaan so mgsama bale, ani su huwa kesun kmugus, qmleqah uka mtuting sneedan na bbtunux. Ani si sqleqah sdhreqan ptakur seediq. Lmuliq ruru so nii kuxul ba skadi na tthiqan ka lqlaqi. Kbbobo msdurik tmalang muda qmleqah bbtunux tttasil, uka qqrapan seediq peni.  

Musa lmaguy llnguwan duri, Tasil seedan lmiliq nii ka ssaan daha mtheyaq, mangal tloongan qqtinuh sdhriqan. Mddaha taapa tlongan sshdriqan daha mtheyaq. 
Lmuliq nii, asi ka ruru puahan mtaso qsiya, ini bui hari hido, kndkilan na snbleyaq naq mheru. Tlengun baga mgsama mdheriq bale. Ani si, qsiya mrutiq msrusaq hnyegan na ka lmuliq ge, ini beyo mcheruy ma tuting duri.
Kobah

= Kobah（慈峰部落） =
Gaga mniq Nantowseyn Jnaysyang ka alang kobah.

56 sapah ka kneegu na sapah, 141 hiyi ka kana knhbragan na hiyi. Tnpusu seejiq o mangal 74% niqan 104 hiyi sp, rahuq na uxay tnpusu seejiq o mangal 26% niqan  37 hiyi koia. 

Kana ka kleegan seejiq ga, Tayal67%, Seejiq/Seediq/Seejiq/Seejiq/Sediq4%, Bunun1%, Cou1%.
## Pnyahan pnatas(參考資料)
* 內政部戶政司全球資訊網
* 原住民族委員會全球資訊網統計資料

## Hangan alang（部落名稱）
**Qalang Kobah**

## Tukubeycu na alang（部落特色）
Mnllutuc Biru Moan (Kiya ka Tayal kana ka tnualang hini).

## Nniqan niya（所在位置）
Nato keyng Jinay go Hwasyang cwen qalang Kobah.

## Knlbangan（範圍）
Wa mniq Hwasyang cwen hnruwan hidaw tuhunac, pnswayan cida Yayung Peykang mi Yayung Hwasyang na dxral baraw pryaxan hidaw. 

## Nniqan lnglingay（地理環境）
Haipa 1700 m na dxral dwiyaq.

## Quri ppanan rulu（交通資訊）
Mriq rulu: Tayhoku mi Takaw Kwotaw→ Kwotaw 3 go Fomosa kawsu kongru→ Kwotaw 6 go Sweysaryeyn kawsu kongru→Hori, muru elu Tay 14 seyng (Puwu kong-ru) mquri paran mmusa

## Ppwaluk tyeyn-cu patas qtan alang（電子地圖連結）
Teyncu patas pkla nniqan alang.

## Klwanan sediq（部落所屬族群）
Tayal

## Sduwi na kari saya（當今使用語言）
Skari kari Tayal, ska kari Telu.

## Snlhayan snhiyan（宗教信仰）
Kiristo kyo: Cweyrwan Kiristo Cyoro Kyokay, 

Cweyrwan Sin Yasu Kyokay.

## Quri pplahan mi sanan rmiwaw（旅遊觀光資訊）

## Qntan patas（參考資料）
Mao/ mqri/ mqri山胡椒

Mqri nii ga malu bi dmatun mkan nhapuy rudan sbiyaw, yaasa kingal nanaq sknxan, ini ksburaw sqamas qsurux ni wawa uri. Kiya ni ana bitaq sayang o spruun bi qmita klealang ni gmaxun dha mhapuy uuqun, brigun balay pnaah eseisil alang sejiqun uri. Ida wada niqan bi hangan na uuqun sayang ka mqri nii.
　　Mqri ga mhru nanaq lmiqu, yabi idas dha dhuq idas tru do tmphpah da. Embhgay qtaan ka phpah na, ida teura bi qtaan emptsamac dsnaw. Rbagan do mghiyi da, plealay han o mgpajiq ni mquru ka hiyi na, mhada do mqalux da. Kuxul bi uqun dqduda ka hiyi na, kiya ni emptsamac dsnaw o skraki dha tkurih dqduda…. ka mqri.
Ida tduwa asi qluqi mkan uxay uri o gmaxun mhapuy bgu rudux, buuc babuy…. Kingal nanaq mahun ka bgu na, pixan na kana ka naqih sknxan hngak uuqun. Klmuun uri gmaxun qmamas sinaw, kana ka lmlamu saw cyang dnii, dmatun mkan lmlamu uuqun sayang.
　　山胡椒是我們先祖最佳的食物，由於「它」有特殊的味道，可醃漬魚、肉且具防腐之效，所以直到現在各部落族人都會摻入它來烹煮提味，甚至賣給其他部落的人，它已躍身成為具民族特色之調味品了。
　　山胡椒是野生的漿果，大約二～三月開白花，夏天就會結果子，起初開圓圓、綠綠的果實，成熟會變黑色的，在山上很明顯地會被族人瞧見。
　　果實可生吃或作為烹煮時的香料，譬如跟雞肉、豬骨、獸肉等等一起煮湯，具有獨特風味，並可去除腥味。磨碎亦可與醬、酒醃製作沾料用。
�
Mgrbu

mgrbu早上/清晨
Mgrbu ku bi tutuy kdjiyax ka yaku yasa musa ku  qnpah qpahan mu, Kiya ka mdrumuc ku bi balay.
Mhenuk

## Mhenuk 柔軟的、易斷的
Ex: Ado ka mhenuk qmuru na, naqah ngalan nuqah.

## Pnatis pnyahan(參考資料)
(引自：曾瑞琳，《泰雅賽德克傳統織布文化》，頁30。 )
Miyamay

= Ｍiyamay（慶豐部落） =

Gaga mniq Hwareyseyn Ciansyang ka alang miyamay.

2,924 sapah ka kneegu na sapah, 7,823 hiyi ka kana knhbragan na hiyi. Tnpusu seejiq o mangal 13% niqan 1,023 hiyi sp, rahuq na uxay tnpusu seejiq o mangal 87% niqan 6,800 hiyi koia. 
## pnyahan pnatas(參考資料)
* 內政部戶政司全球資訊網
* 原住民族委員會全球資訊網統計資料
Mkibuhw

= Mkibuhw（南華部落） =
Gaga mniq Hwareyseyn Ciansyang ka alang mkibuhw.

160 sapah ka kneegu na sapah, 450 hiyi ka kana knhbragan na hiyi. Tnpusu seejiq o mangal 41% niqan 183 hiyi sp, rahuq na uxay tnpusu seejiq o mangal 59% niqan 267 hiyi koia. 

Kana ka kleegan seejiq ga, Truku 30%, Amis 6%, Tayal 3%, Puyuma 1%.
## Pnyahan pnatas（參考資料）
* 內政部戶政司全球資訊網
* 原住民族委員會全球資訊網統計資料
Mprbagan

= Mprbagan (春季) =
Mprbagan nii we tgberah na knpryuxan karac rbagan, kiya kesun nami “mprbagan”. Yami Seediq peni na, wano rbagan daka misan ka kari miyan knpryuxan karac nii, bobo rbagan dige “mpmisan” kesun nami ka kiya, kiya de mprbagan, rbagan, mpmisan ma misan ka kari miyan 4 knpryuxan karac nii.

## Karac na mprbagan　(春季的氣候)
Netun spuyu Telu nii mesa 12 idas ka kingal knkawas ma, 4 knpryuxan karac ka kingal knkawas dungal, so kiya de maha 3 idas ka kingal pnmprbagan denu. Ado ka bobo ba mnmisan ka mprbagan nii, kika tgkingal idas han we hani so mnhurah ka huda, kika mssekuy hari karac ciida nana. Tgdaah idas di we, kndudul muuxun ka karac ma prading smtasil ka kana qqhuni, whwahil, ssudu ma ssperiq. Tgteru idas de mttilux hari ka karac ciida di, kiya de mphepah ka qqhuni ma whwahil.
## Qqpahan mprbagan　(春季的工作)
Mprbagan nii we tgkingal pnryuxan karac kingal knkawas, yami Seediq ge psramal mptukuy macu, baso ma mphuma kana so sunguc, sari ka pnhgalan ppuqun. Smratuc mptukuy macu ma baso ka Gaya miyan ba paru ciida, kika tmabul neepah ka rseno alang ma knbgurah neepah ka duma seediq alang duri,  mhuma keguy ttinun daha ka mqedil. Egu riyung qqpahun ka mprbagan nii, ado pnrdingan ba kingal knkawas ka mprbagan, asi ka ini rahuq ddaun qmeepah.

## Pteumal pptasun(資料來源)
Snruwan na Tiwas Pawan、Pawan Nawi ma Tado walis 
Dakis Pawan ka smnetur
Mqdunuq, mkeiyax

mqdunuq, mkeiyax 惡死

Rudan Truku sbiyaw o ini bi pndka qnita dh aka quri mhuqil,kiya o malu hngqilan aji uir o mqdunuq/mkeiyax,
Pusu na ka 2 kari mqdunuq ni mkeiyax nii o naqih hnqilan aji uri o hmut mhuqil iyiyx. 

## mkeiyax 意外死亡
kiya o aji mnhuqil sapah hmut mnhuqil ngangut ksun. Saw nii mhuqil ka seejiq o naqih nuda rudan dha ni smeeliq gaya,kika muda saw nii mqdunuq mhuqil msa ka Truku sbiyaw. Kiya ka kiya ni ini ksa rmngaw dhiya nii o mha maanaqih utux, mkeiyax nii ida mnda rnuba taxa ka nii. Manu saw kiya dosbiyaw balay ga nasi niqan ka seejiq musa tmsamat mkeiyax mhuqil, tgkingalqmnita bqrus hiyi n aka seejiq o asi hurrah lukus embulang hmici qmada lukus ni miyah sapah, mkla saw nii wada mkeiyax mhuqil kingal hiyi dhaini dha dsi sapah ka bqrus mnhuqil, asi dha rbngi hiya. 

## mqdunuq 惡死
Manu bi pusu na ka mqdunuq ni ,kiya o ungat seejiq kmlawa kiyig na wada csdamat mhuqil ka seejiq. Quri Truku ka malu hnqilan o aji wana mhuqil sapah nanak,pusu bi o empstuq balay siida niqan seejiq ruwan sapah ka dmuuy utux baga na,kmlawa hiya bitaq bi mstuq hana tgliwax paah hiya.  Kika utux niya o aji bslhbun musa da. Nasi emphuqil bi siida ungat ana kingal hiyi ka mniq kiyig na dmuuy baga na wada mstuq, utux na ga ida mha msa qnada dha msaang bi wada mhuqil. Utux niya o mniq llingay sapah na aji mha thiyaq balay,aji uri o meadas kingal hiyi ruwan sapahtqnayun musa. Saw nii saang o paah dqras na klaan bi q,mita, aji uri o rmiqaw dowriq, aji uri o mhuqil siida myguoun, saw nii o ida mha niqan duri mgqraqil ka sapah nii, ana asi seuda smapuh o ida ini tklai ka saw nii. Manu saw kiya do nasi niqan kingalhiyi wada saw nii mqdunuqga asi dha hcii malax ka sapah nii ni musa kmburah smmalu sapah isil duri.

## pnyahan kari
資料來源: 口述耆老Iyuq Ciyang, Iyang Taying 2015