open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tr-02-Uuda bsyaqun qmlahang ni saan pktutuy knkla kndusan alang

## '''Uuda bsyaqun qmlahang ni saan pktutuy knkla kndusan alang (長期照護計畫與部落的文化健康站)'''

Ceng-fu ga iyux pksikul mrudan mniq nniqan, mrudan mtrtraw cneng-ce brihun knglangan. Ida qmita "ini pntna ka klgan seejiq, ga nniqan, dnuuy gaya" ni "mniq nniqan" ka psdhgan.         

kiya ni egu alang phiyug saan pktutuy knkla kndusan, rahuq na qmlahang drudan alang, ida gmbgurah qqpahun nniqan alang uri.               

Tmgsa sjiqan alang mqpah emptdayaw qmlahang, maa bsiyaq ni seupu mlutuc qmlahang ka dha knkla kndusan.      

Ida ini ktna ka saan bsiyaq qmlahang alang paru,smikul saan pktutuy knkla kndusan o ida ini lxani ka gaya psramal/pknama shlayaun qsuqi/qsqiun ini kla muda ddaun nanaq.                                 

Knama dmayaw rdrudan seejiq tnpusu peuxay nhari mdudan, qaqiun ini kla muda ddaun nanaq, mlih egu djiyun tnsapah.   
                                   
Rahuq na qmlahang skbiyax hiyi sdhriq/ bgurah o, ida pusu bi sskuan kari klgan seejiq ni plutuc knkla kndusan uri ka saan pktutuy knkla kndusan/gaya.  

Drudan alang ga ida dhiya ka ga mduuy ni emptgsa kari ni knkla kndusan alang.

Ida hbaraw ka mbbiyax uxay uri o mska knrudan,musa smiling drudan alang quri endaan dha sexual,knklaan dnii. Kika klaun ka knkla kndusan sbiyaw,seangal lmlamu kari, snalu qyqaya sbiyaw, endaan ri-s dnii kmrawah bnatas, kika dhqan smku ni qmlahang ka knklaan sbiyaw.

Drudan alang ga tduwa maa emptgsa saan pktutuy knkla kndusan alang,saw ka Iyung pihu Alang Tongan, ida gisu qlhangun saan pktutuy knkla kndusan alang,ida  tduwa tmgsa hnkla na uri.  

  Smiling ku Iyung emptgsa siida, ida pqtaun na knan kana ka tnegsa na rawa drudan saan pktutuy knkla kndusan;rmngaw shuya tmgsa ni lnglungan na uri, mangal qnawal baga pqtaun na knan. Ana nanaq rmngaw saw “Ay! Uxay leexan wah! !” Kiya ka kiya ni ida mqaras smruwa tnegsa na duri.

Ida mqaras kska gdmaan na ka emptgsa, yasa ini keurux, spruun bi qmita ana ima ka knkla na, kiya ni qrasun bi kndusan na nii.   

 

       

                    

## '''Pnyahan bnatas(資料來源)'''
**撰稿人:** 

**族  別:** 

**校對者:**  

**族  別:** 

**整理者：**

**族  別:**
Biyah qqita doriq laqi

= Biyah qqita doriq laqi(兒童視力) =
Spoda qnquran tmiyu “Bsiyaq diyax msdalih dmuwi doriq” pa kiya ka pusu bay ini biyaw smlih qqita doriq laqi, tiping kngkawas naqah doriq sdalih mita hay, krinah ini biyaw mrana ka tusu uri, mosa mpkrinah bay mrana naqah doriq sdalih mita, kiya mi mrana naqah doriq sdalih mita u mosa ini biyax mangal payneycang, cingkwangyeyn, ptalax suwangmwo mi hwangpan, pingpyeyn, kiya u ya bay mosa niqan 10% ka mpkpudu doriq.

Ⅰ. Quri so abunay naqah doriq sdalih mita 

1. Bsiyaq diyax dmuwi qqiya tyeyncu.

2. Ini mnduwa tqlahang sthiyaq dmuwi qqiya tyeyncu smpu cida pa dmuwi ini pndungus hnyuwan qmita.

Ⅱ Quri so llaqi naqah doriq mita 

1.Tmqmi doriq qmita qqiya. 

2. Knttu rndruc doriq. 

3. So kingal nanaq hari qtan ka lipax doriq (Mrya so doriq samu rodux)

4. Wada so sqcuqi thuway ka snlhayan uxay daw wada msbukuy.

5. Knttu mridil ka tunux, mquri baraw ka tunux uxay daw thmuku tunux qmita qqiya.

6. Smpu qmita cida, doriq mi patas u msdalih bay.

7.Smmriq mowiq ka doriq mi mrarux tunux kddiyax.

Ⅲ Qmralang doriq ka pwela tqlahang naqah doriq mita.

1.Kddiyax mquri nganguc mkksa hmrinas kbkuy mpusal pungkang.

2. Ini dhuq dha kngkawas ka laqi hay ini pqtayi ingmu, hmrinas dha kngkawas ka laqi pa ini khrinas ici jikang qmita ingmu ka kingal diyax.

3. Dmuwi doriq mturul pungkang u, msangay maxal pungkang.

4. Ini biyaw mtaqi mi ini biyaw mtutuy mi mttuku msangay.

5. Mnduwa qneqah mi mimah, kddiyax rima ssama mi hiyi pnwalang.

6. Kngkawas u mnduwa smpung diyax mntxal dhuq mndha muda keyngsa biyax qqita doriq.

## Pnyahan(參考資料)
來源:

https://www.mohw.gov.tw/cp-4628-55393-1.htmlWeysng huribu

https://www3.vghtc.gov.tw:8443/html/images/upimages/17C5976DE58.pdfTaycyu eymin sobyoing

翻譯老師: Watan Diro/ 編輯手: Robaw Harung
Endaan smapuh rdrudan sbiyaw

= Endaan smapuh rdrudan sbiyaw(傳統醫療的生命史) =
Yaasa kndusan rudan sbiyaw o, seejiq alang siida asi dha ngalan pusu snhiyan saw utux rdrudan, ana mnarux qbubur, saw bi uxay biyaw pstuq hngac, ugat brahan qnpah, maku bi mring mtltu ka hiyi, uxay uri o sprang miyah bbula kana hiyi, mi niqan ka ungac qtaan mniq alang yabi wada kpiya jiyax ini slayi da, lux mstrung dha snaw do wada qduriq da dnii, asaw ka spowda ptgaya spuhan rdudan sbiyaw, saw ka smiling pusu pknarux, sbgay qyqaya uxay uri o lukus, ssaan thmuku utux rdrudan, lwaqun ka pusu sknarux do, kiya sa pdungus balay.

Brinah ku lmnglung slaqi siida mdungus balay qnita ku bubu mu, yaasa kingal keeman qtaan mu niqan kingal qrijil kmhabuk laqi rabu mtgeaguh(tbbiyax) slhbun bi miyah miying bubu mu, kla yaa hmnuya ka laqi rabu na, maku lmigis keeman kdjiqax, ana jiyan ini bi kshiya tnqiyan na uri, kiya ka miyah kmsiyuk bubu mu ni dmayaw ciqih, mhiyug ku ssiyaw hiya qmnita quwaq bubu mu, yaa mmanu ka spuhan niya, babaw duri qtaan mu gaga mangal kingal gamil kdan ka bubu mu, hmangas ciway do kbyaxan pskanan quwaq na, bukuy duri o kiya ka qnyutan na biyuq tyuqan hiyi laqi rabu kiya, saw kiya knteetu euda nii ga asaw ka niqan ndha ntru, babaw do tutuy ka bubu na nhu mhabuk laqi rabu wada sapah da, duri ni hmici kingal pala pugu sbgay na bubu mu uri, mniq ku siyaw hiya qnita endaan na smapuh euda siida ka bubu mu, kika smiling ku bubu mu: “mmanu ka snpgan su  suni hug?”, hmulis smiyuk knan ka bubu mu rmngaw :“Iya khmuc rmngaw, iya siling egu euda nii uri”, ana bitaq sayang ini ku bi klai ka mmanu ka spuhan niya ni kana endaan dha, kiya ni mkdha jiyax do mstrung nami bubu kiya duri thhulis rmngaw bubu mu : “ Akay mhuway su balay wada tduwa balay da laqi, embiyax bi mkan ni shiya bi tqiyan na da”. Kla saw nii ka smapuh ksun.

Dhug priyux knxalan do, mnuda kmlawa Taywan Tanah Tunux ni klwaan Tla na kndusan ta sayang, paah mtmay alang ka pnrhulan kiristu ni iyu isil klwaan do, kiya ka snhian na sjiqun alang o ida kndax utux rdrudan ppryuxan kyokay kiristu ni mincyen paypay klmukan, yaasa musa knhuway knhuway empeungac ka smapuh hangan nida.

## Qtaan patas bnatas (參考資料)
Embnatas patas (撰文者) ： Lubi Pingaw (高玉美)

Embatas (編輯者)： Kumu Basaw (谷慕‧巴紹)
Knbaka balay ka nmahan mi nkan

= Knbaka balay ka nmahan mi nkan (均衡飲食) =
Tyuun kddiyax baka balay mi tuku nangal uuqun kkluwan mturu ka Knbaka balay ka nmahan mi nkan, muway tuku balay biyax kntlxan mi keou kluwan eyyo hiyi, kiya psdhu pndaan qbuhur mi hmmuk pyahan mnarux. 

Mturu uuqun kkluwan nii:

(Tukingal) Kkluwan payay mi pnwalang: idaw, bicun, buwax calay, mnhru tasun payay, layan mi sukay banah, mugi, sari, bunga, bawan, lmbay dnii.

(Tudha) Kkluwan sukay, qcurux, balung mi hiyi tnbuwan: pusu balay pnyahan bqanan dngiraw balung, mlih mangal ou bay siyang. 

(Tuturu) Kkluwan qqiya nunuh dapa, nunuh miric, emu nunuh(miruqu), iyoluoruu,ciis dnii psnalu qqiya nunuh.

(Tuspac) Kkluwan abura mi hiyi qhuni, rhak: abura curung, abura sadangka, aburu kweyihua, hiyi qhuni.

(Turima) Kkluwan sama: ningjing su, msama su, mbabah nasubi su dnii, niqan musa cmiyuk mnarux Gang, knmalu cmiyuk pnyahan mnarux.

(Tumtru) Kkluwan hiyi qhuni: ida niqan hlama ida nkiya, subway na pnyahan kkluwan mchiya.

Pnhyuwan kluwan pskbiyax hiyi nmahan mi nkan:

1.Chdilan hiyi u pshduwan lmnglung

2. Pnstnaun su ka nngalan uuqun kkluwan mturu

3. Umaaw niqan bay sian weyi ka uqun

4. Stipiq abura, stipiq tmuan, stipiq mchiya ka uuda uuqun nii u

5. Mlih mangal ka abura

6.Stkuhan mangal stmuan

7. Ou hari mangal ka uuqun Gay

8. Keou hari mimah ka dndangan qsiya

9. Hmmuk hari ka mahan sinaw

10. Muda msblayaq mbku kdiyax ka pkbiyax hiyi

## Pnyahan(參考資料)
來源:https://web.archive.org/web/20240911003420/https://www.country.org.tw/%E8%A1%9B%E6%95%99%E5%9C%92%E5%9C%B0/%E8%A1%9B%E6%95%99%E5%96%AE%E5%BC%B5/408宏恩醫院

翻譯老師: Watan Diro/ 編輯手: Robaw Harung
Doriq

## Doriq / Dowriq / Dawriq (眼睛)

#Rudan naq bubu mu da. Ini riyung qita ka **doriq** na ma, ini qbahang kana birac na duri di.  我媽媽老了；眼睛看不清楚，耳朵也聽不到了。
#Qemi **doriq** ma, sange han.請閉上眼睛休息。
#Iya scuqi mita tennaw; maha naqah **doriq** su di.  不要太過於看電腦；你的眼睛會壞掉。

## Ddoriq (眼睛 [複數])
#Wada inu **ddoriq** namu; ani nii ka ruhu ini namu qtai.你們的眼睛看哪裡去了；鑰匙在這裡你們看不到。

## Snddoriq (費眼力)
#So snddoriq ka tminun nii; Asi su ka ini qtqeran smluhe. So snddoriq ka tminun nii; Asi su ka ini qtqeran smluhe.織布是很費眼力的，你必須認真地學習。

## Pqemi / Pqmi / Qemi / Qmqemi / Pqmii (閉眼)

#Sncaman mita terebi demqedin sapah hii soni keeman, lux ini **pqemi** seediq. 昨晚我太太她們看電視看到很晚，使得我無法入睡。
#Ini ku pqmii lingis laqi mu rabu keeman ciga. Ini ku **pqmii** lingis laqi mu rabu keeman ciga.昨晚我被我的小嬰兒的哭聲吵得睡不著。
#**Qemi** doriq su, taqi di. Qemi doriq su, taqi di.將你的眼睛閉起來，睡覺吧。
#Uxe su daha **pqmiyun** hini da, osa taqi sapah na Dakis han denu.你在這裡他們會吵得你睡不著覺，你就暫且到Dakis的家睡吧。
#**Qmii** doriq su narac wa; teta su mkela skkingal pqemi doriq.你閉上你的右眼；看你會不會一次閉上一隻眼睛。

## Kmugah / Kiiyo (閉眼)
#Ga hani ba **kmugah** doriq na uruk huling qalux gaga.那隻黑色的小狗眼睛剛剛睜開了。
#**Kiiyo** doriq su si ising nii; rcuhur su na iyu doriq.醫生叫你睜開眼睛；他要點眼藥。

## Pnyahan pnatas
*原住民族語言線上辭典 - 賽德克語
Birac

## Birac (耳朵)

#**Birac** ka nii.這是耳朵。
#Mhrenang bino halung paru de, maku mesa “wing~” kanna **birac**.大砲射擊的聲響使耳朵嗡嗡作響。
#Nii cmehaq **birac** na nanaq ka ngiyo ga toma qhuni.樹底下那隻貓在舔自己的耳朵。
#Gsegus tikuh girang bukuy su **birac**.你把你耳朵背後的污垢刷除。

## Krbuni / Mrbuni (耳聾)
#Ani naq ini qita doriq na pai mu rudan we; ini **krbuni** ka birac na.我的祖母雖然眼睛看不到；但沒有耳聾。
#Iya tapaq birac laqi, hmuwa de **mrbuni**.不要摑到小孩的耳朵，不然摑到耳聾怎麼辦。
#Qnnaqah na laqi ga mburung riyung, ini ba thei kari rudan. 這個小孩子真的壞到耳朵像聾了一樣，不聽老人的話。

## Qpudi (耳屎)

#Seediq ini asi ciyuk kari we, ye ga spuwan **qpudi** birac su kesun daha rmengo. 不會馬上回應別人問話的人，他們會揶揄說他耳朵可能被耳屎塞住了。

## Pnyahan pnatas
*原住民族語言線上辭典 - 賽德克語
Phpah

## Phpah / Phepah / Hana  (花)

#Pnhumaan nima **hana** nii? 這是誰種的花？
#Bhege ka **phpah** na boxi ma; mgtanah ka phepah na lalay.野百合的花是白色的；而杜鵑的花是紅色的。
#Rima ka **phpah** ga hini.這裡有五朵花朵。
#Mllamu bale ka **phpah** malu qtaan ga phmaan leeluw nii.路上種植著各色各樣漂亮的花朵。
#Smkuxun ku smkenux skenux na **phpah**.我喜歡聞花香。
#Ttlaway mi wewalu pa madas chiya weluq **pphpah** miyah da. 蝴蝶和蜜蜂們帶著花朵的蜜糖回來了。

## Mphpah / Mphepah (開花)
#Ga **mphepah** aring pnhmaan na tama mu di.我爸爸種的桃樹已開花了。

## Pnyahan pnatas
*原住民族語言線上辭典 - 賽德克語
Osay Hongay

**Osay Hongay** (簡燕春, Jian,Yan-Chun), dseejiq knkla bi meuyas Tnpusu Taywan.

Nhdaan ka tg6 jiyax iyah sngayan tg33 psdka uyas snduray, mowda tgparu hngkawasn dmpthangan ksk psdka uyas ka rudan nyusan Skangki alang Tafalong payi **Osay Hongay** nii o mangal dseejiq knkla bi meuyas Tnpusu. Nhdaan ka pslian pgaya uyas do o enleelug embrinah sapah na Tafalong ka hiya uri da ni mangal qrasun seejiq alang hiya.

Mhiyug ni psasing brah lblak embanah ka hiya. Peiyah na uyas Sbnawan sbiyaw shkawas tg12 idas ka rudan nyusan Skangki alang Tafalong payi Osay Hongay nii o mowda tgparu hngkawasn dmpthangan ksk psdka uyas ni mangal dseejiq knkla bi meuyas Tnpusu uri. Mqaras bi rmngaw ka hiya ’’Ana rabang kida tduwa ku sghiyug psilan pgaya uyas hini, saw kiya ni rinah knrdax ka alang Tafalong.’’ msa.

Rmngaw duri ka Osay Hongay ’’Tai saw powda peiyah uyas sbiyaw nii o ptduwa pgkla dseejiq ka uyas sbiyaw Sbnawan. Dmuuy ta hnang uyas ni ttduri tmgsa ni hnici knxalan embbiyax ka uyas sbiyaw ni knsuyang kndsan ta.’’ msa.

## Bgurah euda nangal paah
Qmlahang ini pktakur mniq sapah

= Qmlahang ini pktakur mniq sapah (居家防跌) =
Kcka rdrudan hmrinas mturu kmxalan kngkawas pa, mturu hiyi hay, kiya u niqan taxa ka mniq cka kingal kngkawas daw mntakur, babaw mntakur da u, wada bay so ini mnduwa ka hiyi mnarux, wada mqnaqah ka kndusan, luhay bay sntama ka kndusan mi dndulan micu mtakur ka qcahur.

Alaw wada so mowic mtabuy ka biyax hiyi ( biyax qqita doriq, biyax qqbahang, biyax hiyi, tqlahang so uxay ptburuq), ini so mnduwa ka mkksa, so mnenangi mtakur, luhay bay qtan nniqan mtakur, kcka sapah muda tburuq mangal luqah tukingal na bay pa tnqiyan, tudha da u cka dxral sapah, tuturu da hay kiya ka nniqan trman, knpriyux bay ka karac mi mskuy cida hay, mskuy ka bawa mi qaqay, kiya ka tbrqan balay.

Ⅰ. Anjeyng lnglingay nniqan sapah 

1. Nniqan trman pa malun cpilan qmlahang sdhriq, spdngu ka dxral sqlahang sdhriq tburuq; malun posa ddiyun bawa ka nniqan trman bawa mi tlngan san nganguc.

2. Ini dayi mutu lnglamu qqiya ka dxral, so mthdiq ksanan ka elu; ltudan deyngki mi wasil deyngki u asi ka tdhun pniq, so ini owda ptdiyal qaqay mtakur.

3. Elu ddan pa asi ka niqan mspac kmxalan cm dhuq mngari  kmxalan cm (80-90cm) qnlbangan.

4.Iya smpusal knpriyux mhdil nniqan qqiya sapah, so uxay alaw ini kla nniqan lnglingat sapah muda tsbuc mangal luqah mi skrbuc mtakur.

5.Umau wakac so mndungus tlngan, iya bay so sqcuqi ruma mi so sqcuqi baraw balay uxay daw sqcuqi mhnux bay ka wakac tlngan, kiya mi asi bay ka niqan ddiyun bawa.

6.So knbaka ka rdax pnrdaxan , so trura bay qtan ka rrawah camaw, pniqi posa ka camaw hhiru kman.

7. Pniqi posa qnawal ka siyaw tqiyan mi kacideynto, so ddiyun hmiru qtan meysa pkudus mi snturung mtbiyax cida.

ǁ. Mnduwa bay muda undo 

1.Mlu muda, kana hiyi urac tumal undo, mray so quri mkksa, thuway tmalang, tmapaq qsiya, mriq ddeyngsya.

2. Asi balay ka hmrisa mnturu muda undo ka kingal iyax diyax sngayan, mntxal hay asi  ka hmrinas mtutul pungkang.

3.Tqlahang pkmuxul hiyi, so uxay ptkray pungu qaqay, uka biyax, malu muda undo knkal urac mi hiyi.

4. Kcka kungreyng undo pa asi ka niqan kungreyng biyax urac hiyi mi tqlahang so uxay ptburuq.

## Pnyahan pnatas(參考資料)
來源:https://www.mohw.gov.tw/cp-4635-51615-1.html衛生福利部 

https://web.archive.org/web/20240908032044/https://about.care724.com/blog/9778/prevent-fall-down-12tips/care 724

編輯老師: Watan Diro/編輯手: Robaw Harung
Hengak bubu

**Hengak bubu** we, kingal klegan na hengak ga truma Knklaan phrenang, mssipo daka hengak laqi.

#### Hengak bubu [[Patis hengak kkklangan]]
Patis hengak ga truma kulu mntena, so ka " i y", ga iril we (hengak bubu) mtbale, ga narac we (hengak bubu) mtumun.
Dremus

### Dremus／Semun (露水)

#Asi ka mgrebu niqan **dremus** waso sudu.清晨期間花草葉才有露水。
#Ye mnkdalax inu peni dremus nii, mgrebu de **mdremus** kanna ka speriq ma waso qhuni.也不知露水是怎麼來的，晨間的雜草以及樹葉上都沾滿著露水。
#**Mdremus** kana ka waso qhuni berah sapah mu mgrebu.早上家裏前面的樹葉都沾上了露水。
#Niqan **semun** bobo waso btakan ka mgrebu.早晨竹葉上有露水。
Puniq

## '''Puniq（火）'''

#Ado ka gmeya dnamux sapah ta ma repun ta cbeyo, kika sdhegan riyung rudan ka **puniq** nii.因為我們以前的房屋及穀倉是以白茅草為屋頂的，所以大人們非常小心用火。
#Wada dmayo mangal **puniq** tama ka qbsuran mu rseno.我哥哥去幫爸爸取火。
#Ngalan daha srading rana **puniq** ka galiq putung nii.秋鼠麴草是他們拿來點火用的引信(引子)。
#Qmuyux de psaun daha gigan ka macu ma, phdagun daha **puniq**.下雨的話，他們會必把小米放在乾燥簍裡用火曬乾。

## Plahi／Palah／Alah／Plahun （烤火取暖）
#**Plahi** hini yamu han, sae ku mkiri durang mu tkurih.你們在這裡烤火，我去看巡勘我的竹雞陷阱。
#Asi ta **palah** hini! Maha su naq inu so nii knsekuy?就在這裡烤火吧！這麼冷你要去哪裡？
#Ini namu ptahu puniq **plahun**? msekuy wa. Ini namu ptahu puniq plahun? msekuy wa.你們沒有生火取暖嗎？很冷呢。

## Psqama／[[Sqama]]／Pnthuwan／Slmaqun／Snqmaan／Slamaq（燃燒）

#Iya prngai puniq laqi ga wa, hmuwa de **psqama** sapah.不要讓小孩子玩火，燒了房子怎麼辦。
#So hari mesa kcugun quyu ka qbulic **pnthuwan** nii, ye so kiya?據說，蛇類會怕火堆的灰燼，是這樣嗎？
#Ini eniq **slamaq** ka kahan qhuni.乾燥的樹枝是很容易燃燒的。

## Pntahu／Ptahu／Pthuun（生火）
#Yaani mneniq hini ciga, ma nii ka **pntahu** daha peni.他們昨天可能在這裏，這裏怎麼有他們生的火跡。
#Mangal egu btakan ma qhuni ka tama mu, **ptahu** na puniq.爸爸拿了許多竹子跟木頭來生火。
#**Ptahu** han! Kisi ini beyo pure kiya hari.先起火吧！這樣等一下就可以很快煮東西了。
#Ga mosa mapa qhuni **pthuun** ka detama mu.我爸爸他們去揹生火用的柴火。

## Utung／Ptungi（點火）
#Utung han puniq ga, kii si ini beyo praun kiya hari.先將火點起來，等一下就可以很快煮東西。

## Nkari pnegluban
*Raqic puniq
*Rulu puniq
*Emphing puniq
Qsiya

## '''Qsiya／Qsiay／Qusiya'''（水）

#Gaga ka **qsiya** tleetu ma; qsiya mtilux ka nii.那是溫水；這是熱水。
#So smiicu ka **qsiya** paru.洪水很可怕。
#Mahi hari qsiya kesun ku na ising.醫生叫我多喝水。
#Ima wada gmeyu tgebin pusu **qsiay** hii di?是誰砍伐了水源地的櫸木？
#Mahi tikuh qsiya han, kiya ka ini khuwaw!喝點水解渴吧！
#Ma ini keelih nana **qsiya** yayung ga.那個河水怎麼還沒有退潮！
#Kedu knsekuy **qsiya** namu hini ha?  你們這裏的水怎麼那麼冷啊？

## Krao／Pkrao（涉水）
#Ga dmayo seediq **pkrao** mmaha sipo ka qbsuran mu rseno.哥哥正幫助別人涉水而過到對岸。
#Nii ddaan miyan krao mmaha lmiqu klaali.這裡是我們上山狩獵經常涉溪而過之處。
#**Krao** su mmaha sipo ga peni, qtai hari btunux bobo yayung truma.你要越溪而過時，要小心河流底下的石頭。

## Seelih（水變少）
#**Seelih** qsiya ribo ga de, hbugi dungan denu.當鍋裡的水逐漸減少後，再加水。

## Mccabiq（水溢出）
#Lebi nhari qsiya, maha **mccabiq** qluli kana qsiya ga bakic truma di.快點把水關掉，水桶裡的水都溢出來了。

## Liihi（疏水）
#**Liihi** qsiya na yqeyaq ga, maha sburo gamil na srqemu ga di wa.去把玉米田的水排出，免得玉米的根會爛掉。

## Hbugi／Hmubu（添水）
#Iya ba chngii hmubu hlama ga prayan ga; **hbugi** de seelih qsiya na.你們千萬別忘了在蒸煮的糯米；水減少時要加水。
#Bsiyaq hprayan hmlama nii; asi ka ini laxi **hmubu**, kika ina mu ka ga hmubu qsiya na.蒸煮糯米所需的時間長，必須不斷地添加蒸煮的水，所以我的媳婦在那裡添加蒸煮的水。

## Srnecux／Rngcux／Srnsux（水災）
#**Srnecux** paru texan cbeyo; wada na daun mangal ciida ka sapah ta dapa.以前曾發生大洪水；我們的牛舍就在那一次的洪水被沖毀。
#Bobo qmnuyux de ini kela **srnecux** paru denu.大雨過後很容易引起水患。
Quyux

## Quyux（雨）

#Teyan ba **quyux** skeeman ha, asi lux ini pqemi seediq. 昨晚下那麼大的雨，直讓人難以入睡。
#Meeyah dungan sa **quyux** paru ga.可能又會下大雨。
#Hmuwa naq paye ta hndure nii? Ma egu riyung lepi! Ye ado ini **quyux**?這次(收割)的稻子，怎麼那麼多空穀子！是不是缺雨水的關係？
#Niqan seediq mplawa quyux ka rudan ta cbeyo ma, psquyux **quyux** snalu ka seediq saya di.我們的祖先有求雨祭司，而現代人可施放人造雨。
#Ado ini thei kari ka laqi na, kika pqyuxan na **quyux** nganguc.因他的小孩不聽話，所以罰他在外頭淋雨。
#Gbiyan siida, nasi embahang uyas qpatur o ida **mquyux** ka kusun.傍晚若聽到青蛙叫聲時，第二天一定會下雨。
#Yaani **mquyux** kiya hari di wa; nii mplabu.天在起霧，等一下可能會下雨。

## Qmuyux（下雨）

#**Qmuyux** da.下雨了。
#Nii **qmuyux** di, uka mu ssaan theyaq nganguc di.下雨了我不能出去玩。
#Sntasin bngerux de **qmuyux** paru ma, egu naq riyung ka kui bngerux skiya duri.五節芒發芽時會下大雨，也會有很多的蜉蝣飛舞著。
#Msurung da, tadi beyo **qmuyux** di.變陰天了，快要下雨了。
#Hmuwa karac nii? Paru bale ka knhrenang na bruwa ma uka **qquyux**.這天是怎麼回事？雷打的這麼響卻沒下雨。
#**Qmuyux** de psaun daha gigan ka macu ma, phdagun daha puniq.下雨的話，他們會必把小米放在乾燥簍裡用火曬乾。

## Qmnuyux（下過雨）
#Ye **qmnuyux** soni keeman hini na; ma ka nii mhuriq dheran nii nana.怎麼地面上還濕濕的；這裡昨晚可能下過雨。
#Ado **qmnuyux**, mtuting kingal btunux paru ka siyo lmiqu.因為下雨，旁邊的山滾落了一顆大石頭。

## Msuwan（停雨）
#**Msuwan** dige malu mosa ku theyaq tikuh ngerac.雨停了，我可以去玩嗎？

## Sqquyux（冒雨）
#**Sqquyux** meepah tama bubu miyan cbeyo.我們的父母親以前常冒著雨工作。

## Tudiq（雨滴）

#Uka mu ba ttqiyan ka sbratan ku na hrenang **tudiq** quyux ga pstudi bobo ngaba.雨滴打在鐵皮的聲音，讓我沒有辦法睡覺。
#Iya mahi pnstudiq namu **tudiq** quyax kiya wa; ini huwa strima namu hei.你們汲取的雨滴不能喝哦；你們用來洗澡沒關係。

## Qyexun（被雨淋）
#Msurung di; hai mangal kanna ka pnhdagan, **qyexun** bale quyux di.變陰天了；將外面曬的東西都拿進來，會被雨淋到了。
#Iya psai hiya, qyuxun na di. Iya psai hiya, qyuxun na di.不要放在那裏，會被雨淋到。
Waya lmawa quyux

### Waya lmawa quyux（求雨祭）

Niqan waya lmawa quyux ka Seediq ta cbiyaw, “muda waya mplawa quyux do, enduwa bay qmuyux da” uka ta sow sediq plawa quyux dmi, ana niqan ltlutuc dha wa, ini duwi waya rdrudan dha da, kiya ka, nii ta ini klai mi chngiyun ta ka waya da.

Cuhan, nasi bsiyaq ini quyux mi mdngu karac do, mdngu mhuqil kana ka pnhmaan da, mlih kana ka qsiya yayung da, musa mita sediq mplawa quyux ka qbsuran alang dha rdrudan alang, ppoda waya mplawa quyux. Kiya umau kingal diyax do, kiya han dmurun qbsuran alang kana ka sediq alang ssaun dha poda lmawa quyux.

Diyax cida, madas dha rodux ka qbsuran alang, biqun na sediq mplawa quyux, snul kana ka qbsuran alang, rudan alang mi tnsapah sediq mplawa quyux, musa yayung mita pswaya lmawa quyux. Mhdu do, ini dhuq alang ka sediq mnosa mita pswaya na sa o, kiya miyah qmuyux paru dsa ka kari dha.

Babaw qmnuyux da o, miyah pkan dsediq alang ka sediq mplawa quyux ka da, encung sow ini palix qmuyux duma da.
Emptsapuh ni empthuni

= **Emptsapuh ni empthuni(巫醫與黑巫)** =

Alang sbiyaw ga ungac ka ksun “ sapah spuhan ” , saan psapuh mnarux seejiq, nasi mnarux do ida niqan ka emptsapuh narux. Manu bi ka “ emptsapuh ” ksun hug?  Emptsapuh seuxal ni emptsapuh sayang ga, mtna saw iyux pkmalu narux seejiq kana. Emptsapuh sbiyaw ga niqan nanaq knkla dha ni sbgay dha iyug.

Emptsapuh seuxal o ida dqrijil ka meuda euda nii, kiya ni qulung niqan emptsapuh ka kngkingal alang, ana manu narux o pdaun smapuh do ida malu kana da. Manu ka emptsapuh seejiq ga, asi ka mrudan na hari qrijil, ida dntulan emptsapuh rudan ka uda nii.Uxay uri o sbgay na niqan knkla quri saw emptsapuh seejiq alang, uxay uri o sbgay mdrumuc nanaq smluhay seejiq alang. Kiya ka sltulan dha emptsapuh, ana mmanu narux o, ida tduwa spuhun emptsapuh nii kana. Kiya ni msapuh siida ga musa mangal tahuc puniq, mdayuc, lmabu qbulic, emsuwil dha gmaxun buwax masu uri, dsaw nii ka qyqaya ssapuh emptsapuh.

Nasi niqan mnarux ka tnsapah o, seusa dha lmawa emptsapuh, uxay uri o musa pqita narux sapah emptsapuh. Msapuh siida ttuyun ka mnarux seejiq, ana naq asi ksaraw tqian uri, uxay uri o tluung babaw gakac. Msapuh siida ka emptsapuh o, egu bi klgan ka sdurun na Utux, wada na spuun ruwan kana ka kari, speysa na pkmalu narux hiyi seejiq.

Mnhdu smapuh do mangal qbulic lbuun na ruwan wasaw qhuni, mangal bnuqir ni bsaun na babaw wasaw, ddangun babaw puniq ka wasaw. Mtalux do psaun na babaw hiyi ni tunux mnarux seejiq, tay saw musa muhul hari ka hiyi mnarux seejiq. Kiya ni dmurun pxal duri ka emptsapuh, siida ini asi rngaw ana manu kari ka emptsapuh, wana msa “ qtai ta han! ” ni wada sapah tmaga spi na. Nasi malu ka spi na ga tduwa musa malu ka narux seejiq, snhiyun balay seejiq uri ka pnspuhan.  

Sbiyaw ga nasi malu ka snpuhan na do, niqan nanaq gaya dha meiyah mgay pnegalang, tninun na pala, uxay uri o tnbugan na rudux, ririh saw gnhuway na empsapuh, saw nii ka gaya seuxal.   

Ida niqan ka “ empthuni ” uri,  gaga pniqan ssiyaw alang. Manu ka ksun dha “ empthuni ” o, ida niqan kingal nanaq biyax niya mphuni. Mphuni siida, ida ini pqtai ana ima, kiya ni ungac seejiq ka qmnita “ mhuni ” ka empthuni. Smnru ka rudan sbiyaw o, “ empthuni ksun ga ungac laqi dha mlutuc, yasa naqih lnglungan dha ka dhiya.        

## Pnyahan bnatas(參考資料來源)
Empmatas: Lituk Teymu詹素娥
Tr-04-Uuqan ni narux tannyaw ping Kari Truku：Away Buyung

## '''Uuqan ni narux tannyaw ping Kari (飲食與糖尿病)'''
Pusu bi uuqun rudan sbiyaw o,masu,bunga,sari, sama dgiyaq ni ssamac lmiqu, asi dha hpuyui qsiya mhada do, stmun cimu da.

Nihung jiday Suxal han o Nihung ka mududu tmgsa ita seejiq mhuma payay, kiya do buwax nii ka pusu uqun sayang da.

kiya ka knthuway ini ktna ka kana ka uqan ita seejiq da.knxalan sayang o, uka hari seejiq ka emqpah dxgal uri da, hbaraw ka wada qmeepah quri so koba, ini sqepah nngalan dha nanaq, sduuy pila marig da.iyux pkeudus ka seejiq alang nii o, mhuma quri so tduwa pryuxun pila, saw kahue, ocya ni pinglang…,uuqan so sbiyaw ha o, ita nanaq ka mhuma ni kmtuy, yaa sa gaga sliqan knxalan sayang da, uxay uri o, asi ka marig nganguc ka buwax uri, ana mmahan o shiya. narux tannyaw ping nii o,asi ka ini hari ekan abura ni shiya, ququ ekan sama.

abura ni mrmun na o iya hari uqi kiya, iya imah snaw dnii ka pusu na balay.dnii kndusan knxalan sayang o, ini kklai manu ka mdungus na da,

yaa sa niqan saw nii ka knxalan ta sayang, kika ini hari biyaw meydang ka sjiqun ta Taywan nii.

### Pnyahan bnatas(資料來源)
**撰稿人: Away Buyung (白玉珍)** 

**族  別: 賽德克族 德鹿谷人﹙Seejiq Truku﹚**

**校對者:詹素娥﹙族名: Lituk Teymu﹚** 

**族  別: 賽德克族 德鹿谷人** 

**整理者：Kumu Basaw (姑慕.巴紹)**

**族  別: 賽德克族 德鹿谷人﹙Seejiq Truku﹚**
Pngerah

Asi ka keeman leexan qmita ka **pngerah / ppngerah / pungerah ** (星星), diyan de ini riyung qtai. Keeman malu karac de, ungac rulung ka karac, mquri karac baro qmita uka sspegan ka pngerah qtaun ta.
Ido

**Ido** ge smkuxul riyung mekan ppuqun ka seediq Yaco. 

Yaani uka hari ppuqun cbeyo, praun daha ido rumu ka macu nii, duma naq de gmhulama slmeun daha emu, desun daha neepah. Ani naq dehuk saya, egu seediq alang lmngelun muku phuma macu nana.

Ado uka liwas ka cbeyo, spheyan dehuk sapah ka qsiya de, asi phyegi siyo hprayan, stkuhun hmeruy ribo ma sepih de pure ido ma so smsama.
Hido

** Hido / Hidaw ** (太陽, patis: ☉) ge pngerah na asi ka diyan leexan qmita, keeman de ini riyung qtai.

Daha hido cbeyo cbeyo bale hayan sa. Wada haun cmebu rudan ta cbeyo ka kingal di mesa:
Dahu Ali

Dahu ge, knremun knciyuk Tanah Tunux riso ba blbale Punong (布農族). Mangal Ali mqedil na. Kiya ka Bobo na, asi daha Tnungai **Dahu Ali**（拉荷・阿雷） ka heya di. 

Eguw ba ppyahan cakus, Meykuwang ka Taywan. Dungus ppyahan nii yyexun ba mangal Tanah Tunux. Kiya ini alix mquri lmiqu truma. Speeyux ka pkdkilan nYencuming. Ciida, eguw ba ka ooda speeyah sqlhangan na Yencuming ka Nihong. Kana pnkriyux speeyux pnqlhangan daha, mnriyung spkciyuk na Yencuming peni. Musa phuling spkuudus na ka seediq cbeyo. Ani si, ngalan hi Tanah Tunux ka halang daha. Nii ka skseyang ba rriyung na seediq Punong.

Kana ba knsseyang na Qbsuran Dahu Ali, melix mkseyang di Kesacu. Ma sqerac ptlongan sapah kuung. Traan pnlixan, luqah paru kana ka hei na di. Ini qbsiyaq wada mgedang. Anu qnbsiyaq ba pnpexan Sehu Tanah Tunux. Uka ba bbrahan, kika knciyuk Sehu Nihong ka dheya. Klaali musa tmheri, kmremux sapah ptasan ka dheya. Shngeras ba Sehu Tanah Tunux, mnnangi mesa Mddhaur, Mlawa tnalang msseli. Mqaras bale musa ka seediq, ma klaan daha uxe Mdahur. Wada hi pnhqilun Sehu Tanah Tunux kana ka seediq mnusa.

Pnstoyan kana qnnaqah knsseyang, tutuy knciyuk Sehu Tanah Tunux ka Dahu Ali. Desun mtheruy knbrawan, mtheya icil na Dahu Ali ka seediq tnalang. Dheran knbaro uxe leexan sndaling na seediq Tanah Tunux. Knremun msriko ba mccebu dndulan na seediq alang ka Dahu Ali. Mtluhe ba kmremux llmiqu truma. Knkingal ndaan daha uka ini dhheki knrmuxan. Uka ba hhwaan qmerac Sehu Tanah Tunux ka Dahu Ali, Ani smmalu eluw skciyuk na seediq tnalang, Asi maku uka ttaan ka ratuc snlmeyan eluw.

Qnbsiyaq ba pnslutuc skciyuk na seediq Punong, Snegul ndaan smeelu eluw, mkela mesa so nii ka pncyukan, mseeliq naq mpslutuc tnalang peni. Paru ba snliqan quri Tanah Tunux duri, Kika malix mpdmahur ka Dahu Ali, Psmeyah pqhedu pnqnaqah. Knkawas 1933 mddahur Dahu Ali daka Nihong, Mhedu qnbsyaqn ba ka kncyukan. Eguw speeyah kari ini ppexi Sehu Tanah Tunux, pkdesun seediq tnalang. Kragun ba seediq tnalan ka ndaan knremun knciyuk Tanah Tunux nDahu Ali. Spooda beyax ma knkela na dmudul seediq tnalang, Kmdakan pnugaya, pnseediq tnalang.
Hengac

**Hengac／Tama baraq／Toma bahak** ka maasuw dara hei seediq（Kndalax hengac gmarang hei ta ka dara）. 

## Pnyahan pnatas
Dmurun Tama Baraw

**Kari Seediq**
:Tama nami wa baraw,
:So sprun kana sediq ka knmalu hangan su. So su mpqlahang kana qnlangan; So lnglungan su baraw hay kchaya babaw dxral uri. Uqun nami pa biqi nami ka diyax saya. Srwayi nami ka qnnaqah nuda nami, so wada nami smruwa qnnaqah nuda dha. Iya nami pdayi mqraqil pnsngan; pkudus nami kndadax naqah. Alaw qnlhangan mi, biyax mi, knrdax u ida Nisu, ana dhuq knuwan.
:Ameyng!'''Kari Tlu
:我們在天上的父：
:願人都尊你的名為聖。願你的國降臨；願你的旨意行在地上，如同行在天上。我們日用的飲食，今日賜給我們。免我們的債，如同我們免了人的債。不叫我們遇見試探；救我們脫離兇惡（或作：脫離惡者）。因為國度、權柄、榮耀，全是你的，直到永遠。
:阿們！
Msepi tlangan baro Ayrisu

**Msepi tlangan baro Ayrisu**（愛麗絲夢遊仙境）

Laqi(孩童) mqedil(女) uka ini na lnlungi ka Ayrisu, kana(都) lnlungan na truma(裡面), uka ka ini tneelu. So ka klaali smdurik kingal mlukus(穿著) lukus(衣服) qolic wewe(兔子) peni. Hmuwa lux mtuting(掉進) lhengo(洞) qhuni(樹) truma, ma prading(開始) msepi(做夢) musa tlangan baro ka Ayrisu.

## Rwahan neluk muhing paru pnsltulan（神奇的大鼻子門把）
Tghuwe(緩緩) mtuting niqal rhahan neluk(門) muhing(鼻子) paru(大的) ayu truma ka Ayrisu. Qmita(看見) rusuq(瓶子) stngayan qsiya, mahun(喝) na di peni. Wada lux tnnais(一下子) mgbiciq ka hnyegan na di. Bobo(後來) na mnekan hlama(糕餅) kulu(盒子) truma, ni lux knparu(高大) daka knpruwan na berih dungal. Kela naq kingal mkela(能) mrengo(說) kari(話) spesak rwahan muhing paru, mkela ini-setuq(不斷) pkriyux ani mmaanu peni.

Lmingis naqah kuxul(難過) na ka Ayrisu, pnstriqan beyuq(液) na doriq(眼) ni mgyayung di. Mihah qsiya rusuq, tnnais mgbiciq, bhangan mesa putong(撲通), mtuting rusuq truma, smnegul(跟隨) qsiya yayung(河) qluli(漂流).

Qnlliyan na, mgnetur qolic wewe kiya dungal, tutuy(起來) kndalax(從[某處]) rusuq truma smdurik qolic wewe ka Ayrisu, ani si ga hteran kingal mrulun smkuxul(喜歡) prigo uwanci(玩具), ani mlgelu, mrengo kari mntena hiya peni. Ani mesa ni ku skadi(尋找) kingal qolic wewe na Ayrisu, so ka uka birac ini daha bgangi peni.

Uka ba hhwaan, kika mengo Ayrisu, “ ini huwa qmita ku pnrigo namu, ani si, tgsai ku wada mquri eluw(路) inu(哪裡) na ka qolic wewe.” kika pchungi(忘記) qnrasan(高興) na prigo ka uwanci ciida, wada mgruus qduriq(逃跑) ka Ayrisu di.

## Scqiyan smeeliq sapah qolic wewe（撐破兔子的房子）
Qmita kingal knbtunux(漂亮) knmalu(非常) qtaan(看起來) sapah(房子) biciq(小的) ka Ayrisu, mkkesa(走路) ma mrengo mesa, “Ini klai ima(誰) ga meniq(居住) truma hiya na?!”

Ni mqango(跨步) meyah(來) rhengun(門) ka qolic wewe, mquri berih na qolic wewe mprengo ka Ayrisu, ini-eyah(來不及) kari na, ni ptyexan smkagul(命令) musa mangal(拿) lubuy(袋子) ddesun na sangpan qolic wewe ka Ayrisu. Anu(因為) mteeyux(急著) musa sangpan(上班), uka ali na mbahang(聽) mrengo Ayrisu, kika(所以) snolan(跟隨,聽從) na kari qolic wewe, remux(進入) sapah truma.

Remux sapah truma, qmita kingal stngayan hlama ka kulu. Tnluhe mangal baga na mekan, tnnais ba mgparu cqiyan smeeriq sapah na qoloc wewe di. Mhiti mkela mesa mekan dungal maha pkbiciq naq heya dungal, kika psdrexan na baga(手), mkgmabil wasil tanah(紅蘿蔔), kana hnteran(阻擋) na ka qolic wewe, wada mdaadis(相互牽帶著) qolic wewe remux sapah truma duri di.

Mrengo qolic wewe ka Ayrisu, “Glaani ku bale, asi ku mekan tikuh ppuqun(食物) maha ku kbberih(折返) meyah.” Ani si bobo mnekan, wada mssekun qnbbiciq riyung, moda beling qdriqan(躲開) qolic qmrequl musa kkubuy phepah(花) truma.

Qmita tokei na ma knkana ba pntyexan(急著) qolic wewe, mesa, “Mpsrahuq ku musa sangpan da” so ka qrengu wada ini klai nsaan di.

## Knkana knpryuxan na kkubuy truma（花叢間的千變萬化）
Wada biciq ba blbale ka Ayrisu di, ani kana plale(蝴蝶) paru daha ka heya, uka ba hhwan smdurik. So ka kui(蟲) pqrrequl naq kkubuy truma hiya, ini sdiyan(找到) ooda.

Kkubuy truma, qmita knkingal plale mssdurik kmeeki(跳舞) skiya ka Ayrisu, so ba ka cnkaan(切開) menpawtusu(麵包吐司) sqita.
南海海槽特大地震

縮圖|300x300像素|南海海槽的位置
縮圖|300x300像素|預測中將出現最大M9.1規模的南海海槽巨大地震震源地（2013年、日本地震調查研究推進本部 地震調查委員會）
Lluhay bay undo

= Luhay bay undo (規律運動) =
Spoda ndan pnkla mita WHO(世界衛生組織) pa, puqan ,sinaw, ini mnduwa mkan mi mimah, ini ttuku lmlu ka hiyi mi qthur hay, to so pusu bay abunay bnbur quru gang,kiya mi hmrinas turu tukingal gang u malu dan qmdahang kiya. Ida so mkla kana ka hbaraw bay sediq ou bay pkmalu hiyi ka undo, kcka na hiya knmalu na bay pa, kiya ka kmlih mpusal paseynto (20%) abunay bburan gang ka undo,kddiyax lluhay bay undo mturul pungkang daw kiya ka malu kmlih abunay dndulan gang qthur iraq,gang nunuh mi gang ruma kadi lbuwan, kiya ka iyu pdakar duma gang ka undo, malu pdakar knrudan uri. kndudul mrana ka kngkawas da hay, wada mkala ka dndulan narux gang uri. narux kknrudan ka narux gang; kkluwan owda pkmalu narux gang u, mray so pkuruc, hwaryaw, pkmalu pkrdaxun, pkmalu so cbuwan budi uxay daw so pkmalu ini ruyi narux u niqan ini pntna dndulan na, muda smliq tama baraq, neyhunmi, elu iraq lktu, ini ruyi narux, priyux nngari, singkey, baraq, sopkowic hiyi,mbba ka rayuh mi lmlamu mnarux, malu muda kmlih mkrda pkmalu narux gang brah mi pkmalu narux gang bukuy ka undo, tokubeycu bay ka so pmlih bay so pkowic hiyi, mmari lnglungan mi so ini tblayaq lnglungan, pkbiyax kana hiyi, pkrana knmalu hiyi quri pkmalu kndusan u wada niqan pnkla dha. Knkal iyax sngayan mnturu dhuq mnrima mturul pungkang undo tucka tubiyax yoyan uxay daw phmuk biyax (Pkhngak hari binaw so malu pprngaw kari niya) pkudus sipaw pkbiyax hiyi, malu ptura bay pmlih dndulan hiyi iyax pkmalu narux uxay daw babaw pkmalu narux. Nasi mnnarux ka sediq scuqi mowic hiyi uka brahan bbaraw diyax undo pa, malu spriyux mntxal maxal pungkang, ana so ini kbsiyaq mi prnaun ka muda, so malu dhuq hmrinas kbkuy mrimal pungkang ka ndan knkana undo knkal iyax sngayan.

Ini srhuqi ka muda smung pkbiyax hiyi brah undo

Undo ka sediq mnarux gang pa, ida asi ka qlhangun bay ka quri hiyi ta nanaq, so uxay mphuya ka iyax muda undo cida, mray so tnuwing tunux, thmuk brah uxay daw mnarux brah, ngalun lhbun uxay daw ini mnduwa ka tama baraq, ini ,mnduwa pshngak ka owda dndulan na, ya kiya ka pkla abunay ncahaya, asi ka msangay undo, kiya mi muda smiling ising hyaun ncahaya pnduwa.

## Pnyahan(參考資料)

* 來源:健康2.0https://health.tvbs.com.tw/medical/325360
* 編輯老師: Watan Diro / 編輯手:Robaw Harung
Mnarux elu dara tama baraq

= Mnarux elu dara tama baraq(心血管疾病) =
Iya balay malu lnglingay karac mnarux elu dara tama baraq ka misan! Mttirux mi mslxan snlhbun lnglungan ka rbawan, mkara baraw ka karac daw, umarang ka elu dara qbubur, mi tuumal tmling ka qbubur,dara u pdaun na mppriyux mkndux ka mbuwa qsiya qbubur,mslxan bay spuyan ka qwancwang tong meyi, chdil bay daw mtduwa mangal spuyan urac qcahur, mslxan bay mtutuy ini msdrux pntuyan qcahur mi wada mlih ka tama baraq.

Pkeuka stlxan mlih muxul

Mppulah su mniq ngangc uxay uri u sdiq mdrumuc mpqpah nganguc, ana nanaq mlukus msluhaw, pdaun bay hngak mi saw hari meamuh rakaw ka lnkusan na, mubung bunuh tssawan hidaw, wawi doriq mi ptuku psramal mahun qsiya.Kiya mtilux ka karac, beyhing hnriqan ka karac ciida, pssrngawan nami psdhu 26-27 tu ka pstlxan qqiya su, kndadax su nganguc mtmay sapah psltxan qqiya malu bay u psnama plukus hlpis wagi, tduwa mlih adaw ka kntanun mtmay muda sapah pstlxan qqiya, wada beyhing bay ini pntna knskuy mi mstluxan kiya wada mangal hiqur tama baraq, niqan kingal uri nasi ini rwahi pstlxan qqiya kiya psdhu ruma sapah malu ddaun hngak sbhuran.

Uuqun pkbiyax qbubur, psnhari tuumal qsiya 

Knbaka hari mrmul ka uuqun, mtduwa umaaw sama, hiyi qhuni, buwax suyaw, pnwalang niqan buyaw, kncikuh hari mkan uqun ou abura uxay uri u uuqun kneou siyang. Rngawan mu u, cnyusan pa, angal muru, hpuyan,mptirux rtuxan cmiyax abura.Iya bay hmrinas mrmul ka ndawan mi dnmatan, ou bay ka sntmuwan daw mkrana baraw ka dara. Psluhay ta kkdiyax mimah 2000cc dndangan qsiya, rahuq na uka alukoru mi mmahun mchiya,mtduwa mkan kbaka sama mi hiyi qhuni, rnabang bay weysngsu, qwanxcu mi uuqun seynwey, tduwa pstutuy pkmalu hiyi.

Psdhuwan kddiyax undo

Niqan ptrawah rrikan ka undo,pkbiyax mtquri dara ka undo dnii bbrihan, kngkingal iyax sngayan u ccka tntunan mppulah qbubur utuwan 150 spungan diyax (so ka mtbiyax mkksa, mthuway mkksa, ptapa ddeynsya), mtduwa pdaun ta pspuwan mi mtmay tnsapah ka undo nii uri, tuhuy ndaan ppulah laqi, Tduwa mniq mrbu mi ubiyan pstasaw karac pdaun ka undo nganguc sapah nii.

Ini uqi pukan mi sinaw 

Mkan pukan uxay uri u mkan snpsalan pukan, pkrana ndaan mnarux tama baraq kana.

Psdhuwan diyax smuung qbubur

Smuung turu baraw mnarux

Sediq niqan turu baraw mnarux nii u naka knrinah balay mangal hnyuwan kndusan pkmalu hiyi, snpung diyax smuung pnrikan dara mi mschiya dara, muru mbahang ising bnuway na iyu mi psdhu diyax miyah pqita phrwan, ita nanaq pa iya bay muru nnarux smuung snpuwan iyu uxay uri u mstuq mkan iyu.

## Pnyahan pnatas(參考資料)

* 來源:衛生福利部健康署https://web.archive.org/web/20241225084328/https://health99.hpa.gov.tw/news/8706
*編輯老師:Watan Diro/ 編輯手: Robaw Harung 陳淑微
Cangpingtu

= **Cangpingtu (腸病毒)** =
Muuxul ma msemun ka karac Taiwan hini, malu pkuudus stliyus cangpingtu, kika idas sepac dehuk idas mngari ka ali pkrana mnarux nii, ani si seung naq niqal mangal kesun mnarux Canpingtu nii ka knkingal kawas, niqal mangal mnarux Cangpingtu nii ka misan duri, suango hari peni. Laqi daha rabu ruun hari mnarux cangpingtu nii, rahur mtliyus kesun Cangpingtu nii, knkingal klegan sknaxan na kkkingal klegan dungal,hmrinas hari maxal sngari kana.

oda pnreeru

Mbeyax riyung rmeeru ka Cangpingtu nii, pkdalax eluw iraq ma lhebun “quti-quwaq ma qsiyaq ma uuqun pnreeru”ma eluw hengak “ mseyaq ma tbsengun” pnreeru, kika mnoda tmelung nalaq qraqil hei ma hulas ma mering daka duruq ruun duri.

Knrexan

knnarux na baga ma papak daha quwaq.

Mttilux ma mscubu nalaq ka hei, tkriyak hema ma quwaq truma, niqal ka ruwane hei rupun ma pdahung quwaq ma qapan baga daha qapan papak, ado knteetu msnalaq ka quwaq truma kii uka brahan mekan.

Pocensing Yensiyayen

Asi lux mttilux ka hei, pberih ma msnalaq niqal kuweyang ka yensiyapu ma hlulas. Knnarux nii ge biciq ka dndilan na mnarux ma uka hari pinghwacen, dehuk hari rima ma mpitu ali de mthedu naq ka sseddiq di, ango bale seediq mangal pinhwacen peni.

Dndilan na

Uka hari dndilan na mnarux, kika wujingnawmoyen nawyen ma asi texan uka beyax “ mntena siyawemapi ” ini msderux mkkesa,mnarux mrunge ma wada dndilan singhuwekongren kii mgedang di.

Hmuwa pdkarun

Mdrumuc trima baga, pddulan wesensikuwan ta nanaq.

Ini psuupu qyqeya uuqun ma suupu mekan ka ddamac “ naicuwe, naiping taku...”

Ptnai ka mekan ddamac, knbaka naq pstarin ma knbaka naq tnqian, so nii maha pkbeyax hari hei.

Ali pnreeru, ini osa myeeyux hbaro sseediq ma ini sbhuran niqan upu kanna sseediq.

Sndhriqan ma snbhuran ka nniqan daha ka sapah paysan.

Sbrinah niqal uwesen ka seediq mptelung ma mpqlahang rabu.

Dehuk sapah ka tama bubu de, kntaani trima baga rnyuxan lukus de “rmabang malu ka tnrima” kii malu tmelung rabu di.
Mnarux ini baka dara

= **Mnarux ini baka dara (Haiyangsing Pingse) (海洋性貧血)** =
Mnarux ini baka dara nii, Haiyangsing Pingse kesun daha, ma Ticonghaising Pingse kesun tnngayun duri. Anu Sehongsu di Tangpairen ini kmalu, kika niqal naq mgeela mnarux Sehongsu. Qtaan Taiwan ka mnarux klaali, ma snegul naq mtuting Zongsesing Pingsecung. Knkingal kbekuy seediq, niqal mmteru ka Ticonghaising Pingse.

Hmuwa lux niqal Ticonghaising Pingse?

Pnyahan mnarux Ticonghaising Pingse, pusu na ge, Ciingtupen ka Sehongsu Tanpai, ini ptuku msalu Sehongsu Tanpairen. Egu uka brahan sprulun ka Sehongsu Tanpairen. Kika dungus msalu dara, sliqan Zongse Hongseciyo, pyahan Pingse.

Daha klegan ka Ticonghaising Pingse. Ciyasing daka Iising Ticonghaising Pingse. Pntalang patis nWefupu, 6 pasento ka seediq madis Ticonghaising Pingse Taiwan. Truma na nii niqal 4 pasento ka maadis mnarux Ciyasing Ticonghaiyangsing Pingse. Ma 2 paseto ka maadis Iising Ticonghaising Pingse. Pkrwanun so knchdilan na ini baka dara ge, niqal kesun Ingsing, ma Cingcongsing ka Ticonghaising Pingse.

So kenu ka qqtaan meniq mnarux Ticonghaising Pingse?

Ticonghaising Pingse, pnyahan so naqah snalu na Sehongsu, ma so ini ptuku duri. Pingse dungal ge, niqal msama qtaan dqeras, ini osa pnuqan, ma muuwic, mgceyas, mguociya rebu, mbeeba rumun ma Picang. Mheru btunux pahung, ma mgibuh buuc.

Qtaun bale ge, kdesun na Congsing Ciyasing Ticonghaising Pingse srabu, uxe dehuk muudus Taiar. Bobo pnckaan ali snkeheruy, meeniq knkana ba Suwecong ka Taiar, Sinsuwayce. Egu ba ka mhuqil naq nbuwes truma,  ma so mtuting asi lux mgedang.

Niqal maanu ka dndilan na mnarux Ticonghaising Pingse?

Bsiyaq spoosa dara ka mnarux Ticonghaising Pingse nii de, mtgutu naq hei na truma ka Tecu, pkkndudun smeeliq beyax bbilaq hei truma. Kika Kaninghuwa, ini kbeyax Sincang; ma anu bsiyaq spoosa dara ini beyo mangal stliyus, so ka Bising Kanyen, C sing Kanyen ma Aycuping.
Tang-s-ceng

= Tang-s-ceng(唐氏症) =
Hmnuya ni piya Tang-s-ceng ka Tang-s-ceng?

Seuxal ga ida thnganan Meng-ku-ceng (蒙古症) uri ka Tang-s-ceng ksun ( yasa leexan shruyun kika ini si haya tmhangan da ). Pusu bi o ida hngkwasan mshjil qrijil, wada suqi paru hngkwasan da kika tnegknbkiyan mtucing laqi Tang-s-ceng o ida pkeegu hari uri, saw ka hmrinas 35 na mshjil qrijil. Nasi ini pseanak hnkwasan o tnegknbkiyan tucing laqi Tang-s-ceng ga yabi 1/700~1/800.

Tang-s-ceng ga ungac brahan sdakar brah, wana nanaq mshjil do musa pkmuruy sapah spuhan kika pkla. Mtucing laqi Tang-s-ceng ga ida qmita tnegknbkiyan, uxay ka lutuc narux. Kiya ka kiya ni nasi taxa dha o niqan kingal nanaq ka jan-se-ti (染色體) do, tnegknbkiyan mtucing laqi Tang-s-ceng o ida peegu hari kida. Saw ka nasi mlutuc tucing 2-3 kingal nanaq laqi o, tama ni bubu ga yabi kingal nanaq ka jan-se-ti dha, bukuy na o yabi ptucing Tang-s-ceng na laqi duri.

Meenu qtaan ka hniyagan Tang-s-seng hug?

Tang-s-ceng na laqi ga yasa ini dungus mdakil ka buuc muhing na, kika mqapi hari qtaan ka muhing, dqras na, msdhiyaq ka dha dowriq, ini kdungus qtaan uxay uri o mquri nganguc qmita ka dowriq, ciway ka bkluy, llabang ka pnglux. Duri ni ruwan quwaq ga suqi ciway ida paru ka hma, leexan bi ini teula qbhangun ka kari. Duri ni teura bi ka ayus qapal baga, llbu ka hniygan, qthur ka hiyi, llabang ka keiyax wawa qaqay, putuh ka tduling baga, pungu buuc o ini hari ksdhug.

Mneenu ka narux Tang-s-ceng?

Tang-s-ceng laqi ga lxanan bi snegulun thuway mkla, slukah bitaq ska kndkaran knklaan, nkiya naq narux tama baraq dnii klgan. Ida peegu hari ka niqan narux dara uri, duma o leexan niqan buuc, qmbahang birac, biqir dnii klgan uri.

Dhuq piya kneudus na ka Tang-s-ceng hug?

Kana ka Tang-s-ceng laqi ga tduwa meudus hmrinas 60 ka hngkwasan dha, pusu bi o msealuk dha qnlhangan. Saw ka mneuyas patas, slukah bitaq ska kndkaran knklaan na Tang-s-ceng laqi ga ida tduwa niqan ka mkla qmeepah uri; nasi saw shjil ka kndkaran knklaan, knklaan na o msangay dhuq 5 hngkwasan, muda klaan o ida srahuq paru hari kida endaan.

## Qtaan patas bnatas (參考資料)
Embnatas patas (撰文者)：Lituk Teymu (詹素娥)

Embatas (編輯者)：Kumu Basaw (谷慕‧巴紹)
Mtrajing

## Mtrajing (青春期)
Kmpriyxan mtrajing Kndadax laqi biatq embbiyax, ida meuda mtrajing do, kika ini biyaw mdakil da,saw nii ka ini biyaw mdakil na do, asi ka mkan egu mmalu na uuqun,kika  mdakil do, embiyax ka hiyi da. Snaw ni qrijil o prajing muda trajing mdakil ka qrijil,

## Qtaan patas bnatas(參考資料)
Mnarux gang baraq

= Mnarux gang baraq(肺癌) =
Uka bay hhnang mi mangal bay knuudus uri ka mnarux gang baraq, saw hari uka balay rngaw pqtaan mnarux na ka tnpusu ciida, kiya uri u tquwan dha qmita mnarux baraq, msiyaq mi msima dnii. Knrinah spac tntunan mnarux gang baraq wada knttanan knnaqah mnarux na kiya klaun balay mangal da, kiya ka duma 1 tntruan wada sndalan ciida ida nangal tuturu tntunan mnarux gang baraq. Ma uka pqtaan mnarux mnwaya ka gang baraq hu? Kiya mi ini eniq ka tnpusu pqtaan mnarux gang baraq, balay bay mslxan ka pusu pnyahan na. qntaan ta nanaq mnarux mi ini knmalu, kiya qbubur ta ruwan urac ndaan cmiyuk pstutuy qbuhur, kiya ka kiya mi baraq ta ruwan u tikuh bay saw urac dudux, kiya mi mthuway mrana mhru, kiya mmanu pwla hnyuwan Gang baraq balay bay “uka qnita na nanaq” . Tmiyu ka Ameylika cicinghuwey, ou bay smapuh pwla mnarux gang baraq uxay quri smuung mnarux gang baraq kana mi pswaaw kmuruy ciida pkluwan sndalan dha. Niqan mngari ka prdingan sblyaqun qmita marux gang baraq. Truma nii u ya balay prdingan pcriyu mnarux gang baraq bnkuwan sediq mnarux gang baraq, binaw pqtaan mnarux nii u ya ana sediq kiya ini mtna. Basi saw pcriyu ou balay rnngawan hnyuwan mnarux, mi kkdiyax neou daw, asi su ka psiling ising kklaun ddaun.

Kingal, qbsiyaq msiyaq ini kmalu.

Dha, qtai kluwan msiyak. 

Turu, uka saw uuda u mtbiyax bay pshngak na uri. 

Spac, mnarux brah, mnarux hwirang mi mnarux bukuy.

Rima, bhangan hnang pshnang hiya nanak.

Mturu, wada mppruyux ka hnang na.

Mpitu, wada kndudul mlih ka chdilan qbubur.

Mspac, lmnglung saw hari mnarux ka buuc hiyi.

Mngari, saw bay msnuul qbubur ka mnarux tunux.

Rahuq na niya niqan mi prdingan pnteanaq saw quri mnarux gang baraq , saw ka: wada bay mowic ka hiyi. Kiya wada thdil rahuq na tlungan qbubur ka rhak gang mnarux naqah, kiya balay niqan pqtaan mnarux gang baraq ruma nii: ini kkmkan. 

Spuyan dara

Mnurux buuc uxay uri u murung buuc, saw hari mniq bukuy uxay uri tpaqan.

Musa thdil luqi tunux ka mnarux gang baraq, wada daan ppriyux pwasut urac kksaan qbubur, pqtaan mnarux na u niqan saw mnarux tunux, mtnuwil tunux, mmiric, uka biyax ka bawa mi qaqay uxay uri u mssi, pnduwa sndrxan qbubur.

Wada thdilan rumul ka mnarux gang baraq, kiya psluun na mcayis hiyi da. Mlabu ka mquru pupuk, saw mniq waru uxay uri u mniq tlungan buuc hwirang. Nasi su niqan ndaan mnarux tnsapah gang baraq uxay uri u luhay mkan pukan, ya balay musa su pnsdhu diyax pswaaw kmuruy, pwela hari musa pqita isngan, kiya tduwa pkrana spngan knuudus mnarux gang baraq nii.

## Pnyahan pnatas(參考資料)

* Hello 醫師  https://helloyishi.com.tw/cancer/lung-cancer/warning-signs-of-lung-cancer/
* 編輯老師: Uya 洪良全 / 編輯手: Rabaw harung 陳淑微
Narux psrahuq buuc

= Narux psrahuq buuc (骨質疏鬆症) =
Kngkingal hngkawas na jiyax emusal idas maxal o ngalan jiyan knlangan, narux psrahuq buuc nii o ida dungus bi, yaasa maku mnarux, snliqan utux, ugat biyax dmanga nanaq ni mqriqu kndusan dnii, dungus bi smliq kndusan.

Hmrinas hngkawas empitu kmxalan rima do, kiya bi saw rima seejiq do qulung niqan kingal ka narux psrahuq buuc nii, hana pracing o ini hari teura han, nawa saw llbu qtaan ka hnigan, embukaw dnii ka ini pntna, hbaraw seejiq o ini dha smmanu, ngalan dha saw mrudan ka, kiya bi mtakur, uxay uri o wada suqi kmbyaxan do, yasa knsrabang mangal sngqrqian buuc da.

### Uda phstur
Tgkingal, spngun ka uuqun, kisa skbiyax ka buuc ta.

Ida saw kngkingal hngkawas o mndka mangal ni iyux pskbiyax buuc saw yey-yow(營養), dmudug dmuuy saw “Sara mu”(我的餐盤), rngagi kngkingal uuqun namu o asaw ka niqan ksun saw 6大類 nii, kiya dungus bi ka mnangal yey-yow(營養). Rahuq na duri o mumal pkrana quri saw skbiyax buuc uuqun da Kay-c (鈣質) ni wey-sen-su D (維生素D) ni tan-bay-c (蛋白質) dnii, saw klgan mriku(高鈣豆製品), empajiq ssama (黑芝麻).

Tgdha, “nganguc mratan” (負荷運動), Ni ga ini ta plahi. Yasa gdungus mgrbu n gbiyan o usa thidaw ciqih, kisa dungus bi spowda hidaw siida pskeudus saw Wey-sen-su D, ni 促進鈣質吸收, mumal saw skbyaxan (運動) , saw thuway tmalan, mgri, mkksa dgiyaq, 舉啞鈴操 dnii, peumal 骨密度和肌肉強度，ni iyux pskbiyax msblaiq ni mnsdka hiyi, mlih mangal sngqrqian buuc, kndusan o asaw ka ini hmguc puqan, mimah sinew, ini qtaqi keeman dnii.

Tgtru, asi ta pkla ka saw ita nanaq yaa niqan quri saw骨鬆「風險因子」. Nasi saw mnuda sngqrqian buuc ka rudan ta, saw ka sngqrqian buuc Quri 髖骨o, yasa musa niqan saw quri narux nii ka tntaxl uri, rahuq na o, mnkan saw iyu 類固醇 ni uga yahan ka qrijil, ga qrtan 卵巢 uxay uri o ini biyaw miyah ka 更年期, asaw ka dungus bi qmlahan buuc ta, iyux ta saw ini mhnux.

## Qtaan patas bnatas (參考資料)
Embnatas patas (撰文者)：Lubi Pingaw (高玉美)

Embatas (編輯者)：Kumu Basaw (谷慕‧巴紹)
Pkmalu nniqan na rdrudan tnburux

= **Pkmalu nniqan na rdrudan tnburux (老年獨居安全)** =
Kndudul rudan ma knpriyux ka tnsapah,mrana ka rsriso ini psterung duri,kii seediq knrrudan ka mkrana di.Lmngelung ta so kesun muurux naq meeniq ka rdrudan nii we hmuwa ta  krmanun  netun ini ptbale? Pgklaan sepac so nii :

Pkmalu nniqan:Smalu kesun pkmalu nniqan seediq brexan.

1.Kcugun  so hnqilan muurux, asi ka Pggaaluk ka pnsgluban seediq ssiyo sapah.

2.ni ekan uuqun dmeluc, sbciqun  mekan uqun.

3.Posa siicu sdheriq qlqahan,slmalu sddoyan pwakun baga kii ini kdakur.

4.Paha qyqeya asi psetuq ka puniq ado kcugun psqama nniqan.  

5.Ye baka ka nmahan qsiya rbagan ma tltei ka nniqan.

6.Spooda kikai kawkoci, kklaan hmetur smdiyan naqah ndaan.

hbangan: Pkraman naq hbangan han.

Kika snpusu oda kesun rudan brexan na, asi naq pkraman hbangan. Netun ini dehuk de(Niqan qnraqil de),ye malu ddalan naq dangi daha ka dadal,ani si nniqan ma uuqun,so ka ido mgrebu ceka naali ma bbiyan,kana kesun sbege ta pila gasu ma denki qsiya peni, ptnai mege kana kiya de maha phridan hari ka bbiqun denu.

Qcahur: Skadi naq skxulun, pggalauk pnsgluban sseediq.

Ini hari sterung seediq ka rudan mburux de ma ini pprengo sseediq ma uka naq pprngagan daha duri peni, uxe wano kesun sabisi lnglungan daha, so hari seediq kesun uka dndungus di, tnngayan na kesun “Sehwe kurikan”ka seediq Tanah Tunux so nii.

knkere hei:Belyaq meekan ma mosa mkkesa tikuh nganguc.

So nii moda qrequn ka Tanah Tunux,pnaqah hei rdrudan ka bsiyaq naq murux meekan.Kika ado leexan ba pnsramal uuqun ka rrudan murux,sleexan(kantan日) ba phpure peni,ma ida naq kiya ka puqun daha duri, kika leexan bale phpure, mphridun daha uuqun klegan duri,**ini baka ka eyo ma scuqi bsiyaq ka uqun ma uxe hani** nngalan ka ssama duri, ini beyo pknarux so kiya.

Mosa nganguc ma pstaring ,so kiya pbeyax hei ma niqan bale gntange peni. Pkrudan ka knxalan saya de, so seediq ssiyo tnsapah ta ka so hari “tnsapah” ta duri di, msbleyaq ma mpgaalu  ma mddayo peni,maha pkbeyax ma pkmalu hei kika so nii,bale ba niqan bale dungus na.

Pneyah : Kangcyen